বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

खुद्दकपाठ-अट्ठकथा

Ganthārambhakathā

ग्रंथारंभकथा

Buddhaṃ [Pg.1] saraṇaṃ gacchāmi;

Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi;

Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti.

मी बुद्धाला शरण जातो; मी धम्माला शरण जातो; मी संघाला शरण जातो.

Ayaṃ saraṇagamananiddeso khuddakānaṃ ādi.

हा शरणगमन निर्देश खुद्दक ग्रंथांचा प्रारंभ आहे.

Imassa dāni atthaṃ paramatthajotikāya khuddakaṭṭhakathāya vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ idaṃ vuccati –

आता या खुद्दकपाठाचा अर्थ 'परमत्थजोतिका' नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी, त्याचे वर्गीकरण करण्यासाठी आणि तो सुबोध करण्यासाठी हे म्हटले जात आहे –

Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇanaṃ.

वंदन करण्यास योग्य अशा उत्तम त्रिरत्नांना वंदन करून, मी खुद्दकनिकायाच्या काही भागांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन.

Khuddakānaṃ gambhīrattā, kiñcāpi atidukkarā;

Vaṇṇanā mādisenesā, abodhantena sāsanaṃ.

खुद्दकनिकायातील विषय अत्यंत गहन असल्यामुळे, शासनाला पूर्णपणे न समजणाऱ्या माझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी हे स्पष्टीकरण करणे अत्यंत कठीण काम आहे.

Ajjāpi tu abbocchinno, pubbācariyanicchayo;

Tatheva ca ṭhitaṃ yasmā, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.

परंतु, आजतागायत पूर्व आचार्यांचे निर्णय अखंडितपणे टिकून आहेत आणि नऊ अंगांनी युक्त असलेले शास्त्यांचे शासन जसेच्या तसे अस्तित्वात आहे.

Tasmāhaṃ kātumicchāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ imaṃ;

Sāsanañceva nissāya, porāṇañca vinicchayaṃ.

म्हणूनच, मी बुद्धांच्या शासनाचा आणि प्राचीन आचार्यांच्या निर्णयांचा आश्रय घेऊन हे अर्थ-स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा करतो.

Saddhammabahumānena, nāttukkaṃsanakamyatā;

Nāññesaṃ vambhanatthāya, taṃ suṇātha samāhitāti.

सद्धम्मावरील आदरापोटी मी हे करत आहे; स्वतःची प्रशंसा करण्यासाठी किंवा इतरांना कमी लेखण्यासाठी नाही. म्हणून, तुम्ही सर्वांनी एकाग्र चित्ताने हे ऐकावे.

Khuddakavavatthānaṃ

खुद्दकनिकायाचे वर्गीकरण

Tattha [Pg.2] ‘‘khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti vuttattā khuddakāni tāva vavatthapetvā pacchā atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Khuddakāni nāma khuddakanikāyassa ekadeso, khuddakanikāyo nāma pañcannaṃ nikāyānaṃ ekadeso. Pañca nikāyā nāma –

त्यामध्ये, 'मी खुद्दकनिकायाच्या काही भागांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन' असे मी वचन दिले असल्यामुळे, प्रथम खुद्दक ग्रंथांचे वर्गीकरण करून नंतर मी त्यांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन. 'खुद्दक' म्हणजे खुद्दकनिकायाचा एक भाग आणि 'खुद्दकनिकाय' म्हणजे पाच निकायांपैकी एक निकाय होय. पाच निकाय खालीलप्रमाणे आहेत –

Dīghamajjhimasaṃyutta, aṅguttarikakhuddakā;

Nikāyā pañca gambhīrā, dhammato atthato cime.

दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय, संयुत्तनिकाय, अंगुत्तरनिकाय आणि खुद्दकनिकाय; हे पाच निकाय धम्म आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी अत्यंत गंभीर आहेत.

Tattha brahmajālasuttādīni catuttiṃsa suttāni dīghanikāyo. Mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni majjhimanikāyo. Oghataraṇasuttādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni saṃyuttanikāyo. Cittapariyādānasuttādīni nava suttasahassāni pañca ca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni aṅguttaranikāyo. Khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, suttanipāto, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā, therīgāthā, jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidā, apadānaṃ, buddhavaṃso, cariyāpiṭakaṃ, vinayābhidhammapiṭakāni, ṭhapetvā vā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ khuddakanikāyo.

त्यापैकी, ब्रह्मजाल सुत्तापासून सुरू होणारी ३४ सुत्ते म्हणजे 'दीघनिकाय' होय. मूलपरियाय सुत्तापासून सुरू होणारी १५२ सुत्ते म्हणजे 'मज्झिमनिकाय' होय. ओघतरण सुत्तापासून सुरू होणारी ७,७६२ सुत्ते म्हणजे 'संयुत्तनिकाय' होय. चित्तपरियादान सुत्तापासून सुरू होणारी ९,५५७ सुत्ते म्हणजे 'अंगुत्तरनिकाय' होय. खुद्दकपाठ, धम्मपद, उदान, इतिवुत्तक, सुत्तनिपात, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, जातक, निद्देस, पटिसम्भिदामग्ग, अपदान, बुद्धवंस, चरियापिटक आणि विनयपिटक व अभिधम्मपिटक; किंवा असे म्हणता येईल की, चार निकाय वगळता उर्वरित सर्व बुद्धवचन म्हणजे 'खुद्दकनिकाय' होय.

Kasmā panesa khuddakanikāyoti vuccati? Bahūnaṃ khuddakānaṃ dhammakkhandhānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi ‘‘nikāyo’’ti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā (saṃ. ni. 3.100). Poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Ayamassa khuddakanikāyassa ekadeso. Imāni suttantapiṭakapariyāpannāni atthato vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuñca adhippetāni khuddakāni, tesampi khuddakānaṃ saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasutta- ratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttānaṃ vasena navappabhedo khuddakapāṭho ādi ācariyaparamparāya vācanāmaggaṃ āropitavasena na bhagavatā vuttavasena. Bhagavatā hi vuttavasena –

पण याला 'खुद्दकनिकाय' का म्हटले जाते? कारण हा अनेक लहान लहान धम्मस्कंधांचा समूह आणि निवासस्थान आहे. समूहाला आणि निवासस्थानाला 'निकाय' असे म्हणतात. जसे की, 'भिक्खूंनो, मी इतर कोणताही एक समूह असा पाहत नाही जो प्राण्यांच्या समूहासारखा इतका विविधतेने नटलेला असेल...' तसेच 'पोणिक निकाय', 'चिक्खल्लिक निकाय' इत्यादी उदाहरणे शासनात आणि लोकव्यवहारात याचे पुरावे आहेत. हा या खुद्दकनिकायाचा एक भाग आहे. सुत्तपिटकात समाविष्ट असलेल्या या खुद्दक ग्रंथांचे अर्थ स्पष्ट करणे, त्यांचे वर्गीकरण करणे आणि ते सुबोध करणे अभिप्रेत आहे. त्या खुद्दक ग्रंथांमध्ये शरणगमन, शिखापदे, द्वत्तींसाकार, कुमारपञ्ह, मंगलसुत्त, रतनसुत्त, तिरोकुट्टसुत्त, निधिकण्डसुत्त आणि मेत्तसुत्त या नऊ भागांनी युक्त असलेला 'खुद्दकपाठ' हा पहिला ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ आचार्य परंपरेने पठण मार्गावर आणल्यामुळे पहिला ठरतो, भगवंतांनी उपदेशिलेल्या क्रमानुसार नाही. कारण भगवंतांनी उपदेशिलेल्या क्रमानुसार तर –

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

अनेक जन्मांच्या संसारात मी धावत राहिलो, पण गृहकारकाला शोधू शकलो नाही; पुन्हा पुन्हा जन्म घेणे हे अत्यंत दुःखद आहे.

‘‘Gahakāraka [Pg.3] diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –

हे गृहकारका! आता मी तुला पाहिले आहे. तू पुन्हा हे घर बांधू शकणार नाहीस. तुझ्या सर्व कड्या मी मोडून टाकल्या आहेत आणि घराचे शिखर नष्ट केले आहे. माझे चित्त संस्कारमुक्त झाले आहे आणि मी तृष्णेचा क्षय प्राप्त केला आहे.

Idaṃ gāthādvayaṃ sabbassāpi buddhavacanassa ādi. Tañca manasāva vuttavasena, na vacībhedaṃ katvā vuttavasena. Vacībhedaṃ pana katvā vuttavasena –

या दोन गाथा संपूर्ण बुद्धवचनाचा प्रारंभ आहेत. आणि हे केवळ मनातल्या मनात म्हटल्यामुळे प्रारंभ मानले जाते, वाणीने उच्चारल्यामुळे नाही. वाणीने उच्चारल्या गेलेल्या वचनानुसार तर –

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato pajānāti sahetudhamma’’nti. (udā. 1;

mahāva. 1) –

जेव्हा ध्यानमग्न आणि उद्योगी ब्राह्मणाला धम्म प्रकट होतो, तेव्हा त्याचे सर्व संशय दूर होतात, कारण त्याला सहेतुक धम्माचे ज्ञान होते.

Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā yvāyaṃ navappabhedo khuddakapāṭho imesaṃ khuddakānaṃ ādi, tassa ādito pabhuti atthasaṃvaṇṇanaṃ ārabhissāmi.

ही गाथा पहिली आहे. म्हणूनच, नऊ भागांनी युक्त असलेला हा जो खुद्दकपाठ या खुद्दक ग्रंथांमध्ये पहिला आहे, त्याच्या सुरुवातीपासून मी अर्थ-स्पष्टीकरण सुरू करीन.

Nidānasodhanaṃ

निदान-शोधन

Tassa cāyamādi ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Tassāyaṃ atthavaṇṇanāya mātikā –

आणि त्याचा प्रारंभ 'बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि' असा आहे. त्याच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाची ही मातृका आहे –

‘‘Kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattayaṃ;

Kasmā cidhādito vutta, mavuttamapi ādito.

हे त्रिशरण कोणी, कोठे, केव्हा आणि का उपदेशिले? आणि भगवंतांनी सुरुवातीला न सांगूनही येथे सुरुवातीला का सांगितले गेले?

‘‘Nidānasodhanaṃ katvā, evamettha tato paraṃ;

Buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye.

अशा प्रकारे, येथे प्रथम निदानाचे स्पष्टीकरण करून, त्यानंतर बुद्ध, शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्या व्यक्तीचे स्वरूप स्पष्ट करावे.

‘‘Bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye;

Dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato.

शरणगमनाचा भेद व अभेद, त्याचे फळ आणि शरण जाण्याच्या योग्यतेचे स्पष्टीकरण करावे. 'धम्मं सरणं...' इत्यादी उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

‘‘Anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddise;

Saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti.

अनुक्रमाने मांडणी करण्याचे कारण स्पष्ट करावे आणि या त्रिशरणाचे महत्त्व विविध उपमांद्वारे प्रकाशित करावे.

Tattha paṭhamagāthāya tāva idaṃ saraṇattayaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā bhāsitaṃ avuttamapicādito tathāgatena kasmā idhādito vuttanti pañca pañhā.

त्यापैकी, पहिल्या गाथेनुसार – हे त्रिशरण कोणी उपदेशिले, कोठे उपदेशिले, केव्हा उपदेशिले, का उपदेशिले आणि तथागतांनी सुरुवातीला न सांगूनही येथे सुरुवातीला का सांगितले गेले, असे पाच प्रश्न निर्माण होतात.

Tesaṃ [Pg.4] vissajjanā kena bhāsitanti bhagavatā bhāsitaṃ, na sāvakehi, na isīhi, na devatāhi. Katthāti bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye. Kadāti āyasmante yase saddhiṃ sahāyakehi arahattaṃ patte ekasaṭṭhiyā arahantesu bahujanahitāya loke dhammadesanaṃ karontesu. Kasmāti pabbajjatthañca upasampadatthañca. Yathāha –

त्यांचे उत्तर असे आहे: 'कोणी उपदेशिले?' – हे भगवंतांनी उपदेशिले आहे, श्रावकांनी नाही, ऋषींनी नाही, देवतेने नाही. 'कोठे?' – वाराणसीतील इसिपतन येथील मिगदाय येथे. 'केव्हा?' – जेव्हा आयुष्यमान यशाने आपल्या मित्रांसह अर्हतपद प्राप्त केले आणि जगात बहुजनांच्या हितासाठी धम्म उपदेश करणाऱ्या अर्हतांची संख्या एकसष्ट झाली, तेव्हा. 'का?' – प्रवज्जा आणि उपसंपदा देण्यासाठी. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Evañca pana, bhikkhave, pabbājetabbo upasampādetabbo. Paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā ‘evaṃ vadehī’ti vattabbo ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’’ti (mahāva. 34).

भिक्खूंनो, प्रवज्जा आणि उपसंपदा या प्रकारे दिली पाहिजे: प्रथम त्याचे केस व दाढी काढून, त्याला काषाय वस्त्रे परिधान करायला देऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग ठेवून, भिक्खूंच्या चरणांना वंदन करायला लावून, उकिडवे बसवून, हात जोडायला लावून, त्याला 'असे म्हणा' असे सांगावे: 'मी बुद्धाला शरण जातो, मी धम्माला शरण जातो, मी संघाला शरण जातो.'

Kasmā cidhādito vuttanti idañca navaṅgaṃ satthusāsanaṃ tīhi piṭakehi saṅgaṇhitvā vācanāmaggaṃ āropentehi pubbācariyehi yasmā iminā maggena devamanussā upāsakabhāvena vā pabbajitabhāvena vā sāsanaṃ otaranti, tasmā sāsanotārassa maggabhūtattā idha khuddakapāṭhe ādito vuttanti ñātabbaṃ.

येथे 'हे सुरुवातीलाच का सांगितले आहे?' या प्रश्नाचे उत्तर असे जाणावे: तीन पिटकांच्या द्वारे नऊ अंगांनी युक्त अशा शास्त्यांच्या शासनाला (बुद्धवचनाला) संग्रहित करून वाचनामार्गावर (पाठाच्या परंपरेवर) चढवणाऱ्या पूर्वाचार्यांनी, ज्याअर्थी देव आणि मनुष्य या मार्गाने (उदा. बुद्धं सरणं गच्छामि इत्यादी) उपासकभावाने किंवा प्रवज्जितभावाने (दीक्षित होऊन) शासनात प्रवेश करतात, त्याअर्थी शासनात प्रवेश करण्याचा हा मार्ग (पाया) असल्यामुळे, येथे खुद्दकपाठामध्ये हे सुरुवातीलाच सांगितले आहे, असे जाणावे।

Kataṃ nidānasodhanaṃ.

प्रस्तावनेचे (निदानाचे) शोधन पूर्ण झाले।

1. Saraṇattayavaṇṇanā

१. त्रिशरण वर्णन

Buddhavibhāvanā

बुद्धविभावना (बुद्ध शब्दाचे स्पष्टीकरण)

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye’’ti, tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānamupādāya, paññattito sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paññattito sattaviseso buddho. Yathāha –

आता, जे म्हटले आहे की—'बुद्ध, शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्याचे स्पष्टीकरण करावे', त्या संदर्भात असा शब्दार्थ जाणावा: सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) अडथळा नसलेल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाचा विषय असलेल्या, अनुत्तर विमोक्षाच्या (अर्हतफलाच्या) प्राप्तीने सुवासित अशा स्कंध-संतानाला (पंचस्कंध परंपरेला) ग्रहण करून प्रज्ञप्तीद्वारे (संज्ञेनुसार) 'बुद्ध' म्हटले जाते; किंवा सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निकटचे कारण असलेल्या चार आर्यसत्यांच्या अभिसंबोधीला (साक्षात्काराला) ग्रहण करून प्रज्ञप्तीद्वारे प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विशिष्ट पुरुषाला 'बुद्ध' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Buddhoti [Pg.5] yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161).

“'बुद्ध' म्हणजे ते भगवान, जे स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरु नव्हता, ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये (सत्यांमध्ये) स्वतःच आर्यसत्यांचा अभिसंबोध (साक्षात्कार) केला, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली, आणि बलांवर (दशबलांवर) वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त केला।”

Ayaṃ tāva atthato buddhavibhāvanā.

हे सर्वप्रथम अर्थाच्या दृष्टीने 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे।

Byañjanato pana ‘‘bujjhitāti buddho, bodhetāti buddho’’ti evamādinā nayena veditabbo. Vuttañcetaṃ –

व्यंजनाच्या (शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या) दृष्टीने तर—'जे जाणतात म्हणून बुद्ध, जे इतरांना जाणवून देतात (बोध करतात) म्हणून बुद्ध' इत्यादी पद्धतीने जाणावे. आणि हे म्हटलेच आहे—

‘‘Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, vikasitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162).

“'बुद्ध' म्हणजे कोणत्या अर्थाने बुद्ध? (१) आर्यसत्यांचे आकलन केले (जाणले) म्हणून बुद्ध, (२) प्रजेला (प्राण्यांना) आर्यसत्यांचा बोध करून दिला म्हणून बुद्ध, (३) सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध, (४) सर्वदर्शित्वामुळे बुद्ध, (५) अनन्यनेयत्वामुळे (इतरांच्या मार्गदर्शनाशिवाय स्वतःच जाणल्यामुळे) बुद्ध, (६) विकसित झाल्यामुळे (विविध गुणांनी प्रफुल्लित झाल्यामुळे) बुद्ध, (७) क्षीणासव (आसव नष्ट झालेले) असल्यामुळे बुद्ध, (८) निरुपक्किलेस (क्लेशरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (९) एकांतवीतराग (पूर्णपणे रागरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१०) एकांतवीतदोषाने युक्त (पूर्णपणे द्वेषरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (११) एकांतवीतमोहाने युक्त (पूर्णपणे मोहरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१२) एकांतनिष्क्लेश (पूर्णपणे क्लेशरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१३) एकायन मार्गाने (एकमेव कल्याणाच्या मार्गाने) गेले म्हणून बुद्ध, (१४) एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केला म्हणून बुद्ध, (१५) अज्ञानाचा नाश केल्यामुळे व बुद्धी (ज्ञान) प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध. 'बुद्ध' हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, भावाने ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, मित्र-अमात्यांनी ठेवलेले नाही, नातेवाईक-सगोत्रांनी ठेवलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी ठेवलेले नाही, देवतेने ठेवलेले नाही. हे 'बुद्ध' नाव म्हणजे विमोक्षाच्या शेवटी (अर्हतफलाच्या प्राप्तीनंतर) बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसोबतच बुद्ध भगवंतांनी स्वतः साक्षात केलेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे।”

Ettha ca yathā loke avagantā avagatoti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Vikasitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi cittasaṅkocakaradhammapahānato [Pg.6] niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti buddhiyatthānaṃ gamanatthapariyāyato yathā maggaṃ gatopi puriso gatoti vuccati, evaṃ ekāyanamaggaṃ gatattāpi buddhoti vuccatīti dassetuṃ vuttaṃ. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā nīlarattaguṇayogato ‘‘nīlo paṭo, ratto paṭo’’ti vuccati, evaṃ buddhiguṇayogato buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ hoti. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmanti evamādi atthamanugatā ayaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evarūpena nayena sabbesaṃ padānaṃ buddhasaddassa sādhanasamattho attho veditabbo.

येथे, ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात गमन करणाऱ्याला (जाणाऱ्याला) 'गेलेला' (गत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे आर्यसत्यांचे आकलन करणाऱ्याला (जाणणाऱ्याला) 'बुद्ध' म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे पानांना वाळवणारे वारे 'पर्णशुष' (पाने वाळवणारे) म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे प्रजेला (प्राण्यांना) बोध करून देणाऱ्याला 'बुद्ध' म्हटले जाते. 'सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध' म्हणजे सर्व धर्मांना (गोष्टींना) जाणण्यास समर्थ असलेल्या बुद्धीमुळे (ज्ञानामुळे) 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'सर्वदर्शित्वामुळे बुद्ध' म्हणजे सर्व धर्मांचा बोध करून देण्यास समर्थ असलेल्या बुद्धीमुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'अनन्यनेयत्वामुळे बुद्ध' म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडूनही बोध न करून घेता स्वतःच जाणल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'विकसित झाल्यामुळे बुद्ध' म्हणजे विविध गुणांच्या विकासामुळे कमळाप्रमाणे प्रफुल्लित होण्याच्या अर्थाने 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'क्षीणासव असल्यामुळे बुद्ध' इत्यादी पदांद्वारे, मनाचा संकोच करणाऱ्या धर्मांचा (अज्ञानाचा) त्याग केल्यामुळे, झोप संपल्यावर जागृत झालेल्या मनुष्याप्रमाणे, सर्व क्लेशांची झोप संपल्यामुळे जागृत झाल्याच्या अर्थाने 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'एकायन मार्गाने गेले म्हणून बुद्ध' या संदर्भात, 'बुद्ध' शब्दाच्या अर्थांमध्ये गमनाचा (जाण्याचा) अर्थ समाविष्ट असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे मार्गाने गेलेल्या मनुष्याला 'गेलेला' (गत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे एकायन मार्गाने गेल्यामुळेही 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. 'एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केला म्हणून बुद्ध' म्हणजे इतरांनी बोध करून दिल्यामुळे ते बुद्ध नाहीत, तर स्वतःच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'अज्ञानाचा नाश केल्यामुळे व बुद्धी प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध' या वाक्यात बुद्धी, बुद्ध आणि बोध हे समानार्थी शब्द (पर्यायवाचक शब्द) आहेत. तेथे ज्याप्रमाणे निळ्या किंवा तांबड्या गुणाच्या योगाने 'निळे वस्त्र, तांबडे वस्त्र' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धीच्या (ज्ञानाच्या) गुणाच्या योगाने 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. त्यानंतर, 'बुद्ध हे नाव आईने ठेवलेले नाही' इत्यादी विधानांद्वारे, हे नाव अर्थाला अनुसरून असलेली एक प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे, हे समजण्यासाठी म्हटले आहे. अशा प्रकारे, सर्व पदांच्या संदर्भात 'बुद्ध' शब्दाचा सिद्ध होणारा परिपूर्ण अर्थ जाणावा।

Ayaṃ byañjanatopi buddhavibhāvanā.

हे व्यंजनाच्या (शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या) दृष्टीनेही 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे।

Saraṇagamanagamakavibhāvanā

शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्याचे स्पष्टीकरण

Idāni saraṇagamanādīsu hiṃsatīti saraṇaṃ, saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hiṃsati vidhamati nīharati nirodhetīti attho. Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho, bhavakantārā uttaraṇena assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena taṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihataviddhaṃsitakileso tapparāyaṇatākārappavatto aparappaccayo vā cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgī satto taṃ saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘esa me saraṇaṃ, esa me parāyaṇa’’nti evametaṃ upetīti attho. Upento ca ‘‘ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañca, upāsake no bhagavā dhāretū’’ti tapussabhallikādayo [Pg.7] viya samādānena vā, ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti (saṃ. ni. 2.154) mahākassapādayo viya sissabhāvūpagamanena vā, ‘‘evaṃ vutte brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi ‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Namo tassa…pe… sammāsambuddhassā’’’ti (ma. ni. 2.388) brahmāyuādayo viya tappoṇattena vā, kammaṭṭhānānuyogino viya attasanniyyātanena vā, ariyapuggalā viya saraṇagamanupakkilesasamucchedena vāti anekappakāraṃ visayato kiccato ca upeti.

आता, 'शरणगमन' इत्यादी शब्दांमध्ये—'जे (दुःखाचा) नाश करते, ते शरण होय.' शरण गेलेल्यांना त्याच शरणगमनाने भय, संत्रास (घबराट), दुःख, दुर्गती आणि परिक्लेश नष्ट होतात, विध्वस्त होतात, दूर केले जातात आणि निरुद्ध केले जातात, असा अर्थ आहे. किंवा, प्राण्यांना हितामध्ये प्रवृत्त केल्याने आणि अहितापासून निवृत्त केल्याने जे प्राण्यांचे भय नष्ट करतात, म्हणून ते 'बुद्ध' होत. संसाररूपी अरण्यातून पार पाडल्याने आणि आश्वासन (दिलासा) दिल्यामुळे 'धम्म' (शरण आहे). अल्पशा सत्काराचेही विपुल फळात परिवर्तन करत असल्यामुळे 'संघ' (शरण आहे). म्हणून याही पर्यायाने ते रत्नत्रय 'शरण' आहे. त्या रत्नत्रयावरील प्रसन्नता (श्रद्धा) आणि आदर यामुळे ज्याचे क्लेश नष्ट आणि विध्वस्त झाले आहेत, त्या रत्नत्रयालाच परम आश्रय मानण्याच्या भावनेने प्रवृत्त झालेला आणि इतर कोणत्याही प्रत्ययावर अवलंबून नसलेला चित्तोत्पाद म्हणजे 'शरणगमन' होय. त्या चित्तोत्पादाने युक्त असलेला प्राणी त्या शरणाला जातो. वर सांगितलेल्या प्रकारच्या चित्तोत्पादाने 'हे माझे शरण आहे, हे माझे परायण (परम आश्रय) आहे' अशा प्रकारे या शरणाप्रत पोहोचतो, असा अर्थ आहे. आणि शरण जाणारा पुढील प्रकारे शरण जातो—'भंते, आम्ही भगवंतांना शरण जात आहोत आणि धम्मालाही शरण जात आहोत. भगवंतांनी आम्हाला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' असे तपुस्स आणि भल्लिक इत्यादींप्रमाणे शरण स्वीकारण्याद्वारे (समादानाने) असो; 'भंते, भगवंत माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे' असे महाकस्सप इत्यादींप्रमाणे शिष्यत्व पत्करण्याद्वारे असो; 'असे म्हटले असता, ब्रह्मायू ब्राह्मणाने आसनावरून उठून, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून, ज्या दिशेला भगवंत होते त्या दिशेला हात जोडून तीन वेळा हा उद्गार काढला: त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो...' असे ब्रह्मायू इत्यादींप्रमाणे त्यांच्याप्रत नम्र होण्याद्वारे असो; कर्मठ्ठानी (ध्यान साधना करणाऱ्या) भिक्खूंप्रमाणे आत्म-समर्पण करण्याद्वारे असो; किंवा आर्य पुद्गलांप्रमाणे शरणगमनाच्या उपक्लेशांचा समूळ उच्छेद करण्याद्वारे असो; अशा अनेक प्रकारे विषयाच्या आणि कार्याच्या दृष्टीने तो शरणाप्रत पोहोचतो.

Ayaṃ saraṇagamanassa gamakassa ca vibhāvanā.

हे शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्या व्यक्तीचे (गमकाचे) स्पष्टीकरण आहे.

Bhedābhedaphaladīpanā

शरणगमनाचा भेद (भंग), अभेद आणि फळ यांचे स्पष्टीकरण

Idāni ‘‘bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye’’ti vuttānaṃ bhedādīnaṃ ayaṃ dīpanā, evaṃ saraṇagatassa puggalassa duvidho saraṇagamanabhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Anavajjo kālakiriyāya, sāvajjo aññasatthari vuttappakārappavattiyā, tasmiñca vuttappakāraviparītappavattiyā. So duvidhopi puthujjanānameva. Buddhaguṇesu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇappavattiyā anādarādippavattiyā ca tesaṃ saraṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hoti. Ariyapuggalā pana abhinnasaraṇā ceva asaṃkiliṭṭhasaraṇā ca honti. Yathāha ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyā’’ti (a. ni. 1.276; ma. ni. 3.128; vibha. 809). Puthujjanā tu yāvadeva saraṇabhedaṃ na pāpuṇanti, tāvadeva abhinnasaraṇā. Sāvajjova nesaṃ saraṇabhedo, saṃkileso ca aniṭṭhaphalado hoti. Anavajjo avipākattā aphalo, abhedo pana phalato iṭṭhameva phalaṃ deti.

आता, 'भेद, अभेद, फळ आणि शरण जाण्यायोग्य (गमनीय) यांचे स्पष्टीकरण करावे' या वचनानुसार भेद इत्यादींचे हे स्पष्टीकरण आहे. अशा प्रकारे, शरण गेलेल्या व्यक्तीच्या शरणगमनाचा भंग (भेद) दोन प्रकारचा असतो—सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित). अनवद्य भंग हा कालक्रिया (मृत्यू) झाल्याने होतो. सावद्य भंग हा इतर शास्त्यांच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या प्रकारची प्रवृत्ती ठेवल्याने आणि त्या (रत्नत्रयांच्या) बाबतीत वर सांगितलेल्या प्रवृत्तीच्या विपरीत प्रवृत्ती ठेवल्याने होतो. हे दोन्ही प्रकारचे भंग केवळ पृथग्जनांचेच (सामान्य लोकांचेच) होतात. बुद्धगुणांविषयी अज्ञान, संशय, मिथ्याज्ञान आणि अनादर इत्यादी प्रवृत्तींमुळे त्यांचे शरणगमन संक्लिष्ट (मलीन) होते. परंतु, आर्य पुद्गल हे अभिन्नशरण (ज्यांचे शरणगमन कधीही भंग पावत नाही असे) आणि असंक्लिष्टशरण (ज्यांचे शरणगमन मलीन होत नाही असे) असतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—'भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही की दृष्टीसंपन्न (सोतापन्न) व्यक्तीने इतर कोणास आपले शास्ते म्हणून घोषित करावे.' परंतु पृथग्जन जोपर्यंत शरणभंगाप्रत पोहोचत नाहीत, तोपर्यंतच ते अभिन्नशरण असतात. त्यांचा शरणभंग हा सावद्यच असतो, आणि तो संक्लेशयुक्त व अनिष्ट फळ देणारा असतो. अनवद्य भंग हा विपाक (कर्मफळ) देणारा नसल्यामुळे निष्फळ असतो, परंतु अभेद (शरण न भंगणे) हा फळाच्या दृष्टीने इष्टच फळ देतो.

Yathāha –

जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—

‘‘Yekeci [Pg.8] buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

'जे कोणी बुद्धाला शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला (दुर्गतीला) जाणार नाहीत; मानवी देहाचा त्याग करून ते देवलोकाची शोभा वाढवतील (देवकाय परिपूर्ण करतील).'

Tatra ca ye saraṇagamanupakkilesasamucchedena saraṇaṃ gatā, te apāyaṃ na gamissanti. Itare pana saraṇagamanena na gamissantīti evaṃ gāthāya adhippāyo veditabbo.

आणि त्या गाथेमध्ये, जे शरणगमनाच्या उपक्लेशांचा समूळ उच्छेद करून शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला जाणार नाहीत. इतर लोक केवळ शरणगमनानेच (अपायभूमीला) जाणार नाहीत, असा या गाथेचा अभिप्राय समजून घ्यावा.

Ayaṃ tāva bhedābhedaphaladīpanā.

हे प्रथम भेद, अभेद आणि फळ यांचे स्पष्टीकरण झाले.

Gamanīyadīpanā

गमनीय (शरण जाण्यायोग्य) चे स्पष्टीकरण

Gamanīyadīpanāyaṃ codako āha – ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha yo buddhaṃ saraṇaṃ gacchati, esa buddhaṃ vā gaccheyya saraṇaṃ vā, ubhayathāpi ca ekassa vacanaṃ niratthakaṃ. Kasmā? Gamanakiriyāya kammadvayābhāvato. Na hettha ‘‘ajaṃ gāmaṃ netī’’tiādīsu viya dvikammakattaṃ akkharacintakā icchanti.

गमनीयाच्या स्पष्टीकरणात आक्षेप घेणारा (चोदक) म्हणतो—'बुद्धं सरणं गच्छामि' (मी बुद्धाला शरण जातो) यामध्ये जो बुद्धाला शरण जातो, तो एकतर बुद्धाप्रत जाईल किंवा शरणाप्रत जाईल; दोन्ही प्रकारे एकाच क्रियेचे वचन निरर्थक ठरते. कशामुळे? कारण गमनक्रियेमध्ये दोन कर्मे असण्याचा अभाव आहे. व्याकरणकार येथे 'शेळीला गावात नेतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे द्विकर्मकत्व स्वीकारत नाहीत.

‘‘Gacchateva pubbaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.159; 3.87) viya sātthakamevāti ce? Na, buddhasaraṇānaṃ samānādhikaraṇabhāvassānadhippetato. Etesañhi samānādhikaraṇabhāve adhippete paṭihatacittopi buddhaṃ upasaṅkamanto buddhaṃ saraṇaṃ gato siyā. Yañhi taṃ buddhoti visesitaṃ saraṇaṃ, tamevesa gatoti. ‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttama’’nti (dha. pa. 192) vacanato samānādhikaraṇattamevāti ce? Na, tattheva tabbhāvato. Tattheva hi gāthāpade etaṃ buddhādiratanattayaṃ saraṇagatānaṃ bhayaharaṇattasaṅkhāte saraṇabhāve abyabhicaraṇato ‘‘khemamuttamañca saraṇa’’nti ayaṃ samānādhikaraṇabhāvo adhippeto, aññattha tu gamisambandhe sati saraṇagamanassa appasiddhito anadhippetoti asādhakametaṃ. ‘‘Etaṃ [Pg.9] saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti ettha gamisambandhepi saraṇagamanapasiddhito samānādhikaraṇattamevāti ce? Na pubbe vuttadosappasaṅgato. Tatrāpi hi samānādhikaraṇabhāve sati etaṃ buddhadhammasaṅghasaraṇaṃ paṭihatacittopi āgamma sabbadukkhā pamucceyyāti evaṃ pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā, na ca no dosena atthi atthoti asādhakametaṃ. Yathā ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’ti (saṃ. ni. 1.129) ettha bhagavato kalyāṇamittassa ānubhāvena parimuccamānā sattā ‘‘kalyāṇamittaṃ āgamma parimuccantī’’ti vuttā. Evamidhāpi buddhadhammasaṅghassa saraṇassānubhāvena muccamāno ‘‘etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti vuttoti evamettha adhippāyo veditabbo.

'जसे पूर्व दिशेला जातो, पश्चिम दिशेला जातो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे हे सार्थच आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण बुद्ध आणि शरण या शब्दांचे समानाधिकरणत्व (एकाच अर्थाचे वाचक असणे) येथे अभिप्रेत नाही. जर त्यांचे समानाधिकरणत्व अभिप्रेत मानले, तर बुद्धाविषयी द्वेषयुक्त चित्त असलेला मनुष्यही बुद्धाकडे जात असताना 'बुद्धाला शरण गेला' असे होईल. कारण जे 'बुद्ध' या विशेषणाने युक्त शरण आहे, तिथेच तो गेला आहे. 'हेच शरण क्षेमकारक आहे, हेच शरण उत्तम आहे' या वचनानुसार समानाधिकरणत्वच योग्य आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण केवळ त्याच गाथेत तशी स्थिती आहे. कारण त्याच गाथेच्या चरणात, शरण गेलेल्यांना भय हरण करणारे म्हणून बुद्ध इत्यादी रत्नत्रयांचे शरण असणे हे निश्चित असल्याने 'क्षेमकारक आणि उत्तम शरण' असा हा समानाधिकरण भाव अभिप्रेत आहे. परंतु इतर ठिकाणी गमु धातूशी संबंध असताना शरणगमनाची सिद्धी होत नसल्याने ते अभिप्रेत नाही, म्हणून हे सिद्ध होत नाही. 'या शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होतो' यामध्ये गमु धातूचा संबंध असतानाही शरणगमनाची सिद्धी होत असल्याने समानाधिकरणत्वच योग्य आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण पूर्वी सांगितलेला दोष उद्भवेल. कारण तिथेही समानाधिकरण भाव मानल्यास, बुद्धाविषयी द्वेषयुक्त चित्त असलेला मनुष्यही या बुद्ध-धम्म-संघ रूपी शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होईल, असा पूर्वी सांगितलेला दोषच उद्भवेल. आणि आम्हाला दोषाशी काही देणेघेणे नाही, म्हणून हे सिद्ध होत नाही. जसे की—'आनंदा, माझ्यासारख्या कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन जन्म घेण्याच्या स्वभावाचे प्राणी जन्मापासून मुक्त होतात' येथे भगवंतांच्या (कल्याणमित्राच्या) प्रभावाने मुक्त होणारे प्राणी 'कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन मुक्त होतात' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे येथेही बुद्ध, धम्म आणि संघ रूपी शरणाच्या प्रभावाने मुक्त होणाऱ्या प्राण्याला उद्देशून 'या शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होतो' असे म्हटले आहे, असा येथे अभिप्राय समजून घ्यावा.

Evaṃ sabbathāpi na buddhassa gamanīyattaṃ yujjati, na saraṇassa, na ubhayesaṃ, icchitabbañca gacchāmīti niddiṭṭhassa gamakassa gamanīyaṃ, tato vattabbā ettha yuttīti. Vuccate –

अशा प्रकारे सर्वथा बुद्धाचे गमनीयत्व (शरण जाण्यायोग्य असणे) योग्य ठरत नाही, शरणाचेही नाही आणि दोघांचेही नाही. परंतु 'गच्छामि' (मी जातो) असे म्हणणाऱ्या कर्त्याचे जे गमनीय (ध्येय) आहे, ते स्वीकारणे आवश्यक आहे, म्हणून याविषयी योग्य युक्ती सांगितली पाहिजे. ती सांगितली जात आहे—

Buddhoyevettha gamanīyo, gamanākāradassanatthaṃ tu taṃ saraṇavacanaṃ, buddhaṃ saraṇanti gacchāmi. Esa me saraṇaṃ, esa me parāyaṇaṃ, aghassa, tātā, hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena etaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho buddhipi tesaṃ atthoti. Iti-saddassa appayogā ayuttamiti ce? Taṃ na. Tattha siyā – yadi cettha evamattho bhaveyya, tato ‘‘aniccaṃ rūpaṃ aniccaṃ rūpanti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.55, 85) viya iti-saddo payutto siyā, na ca payutto, tasmā ayuttametanti. Tañca na, kasmā? Tadatthasambhavā. ‘‘Yo ca buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gato’’ti evamādīsu (dha. pa. 190) viya idhāpi iti-saddassa attho sambhavati, na ca vijjamānatthasambhavā iti-saddā sabbattha payujjanti, appayuttassāpettha payuttassa viya iti-saddassa attho viññātabbo aññesu ca evaṃjātikesu, tasmā adoso eva soti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādīsu (mahāva. 34) saraṇasseva gamanīyato yaṃ vuttaṃ ‘‘gamanākāradassanatthaṃ tu saraṇavacana’’nti, taṃ na yuttamiti ce. Taṃ [Pg.10] nāyuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavā eva. Tatrāpi hi tassa attho sambhavati, yato pubbasadisameva appayuttopi payutto viya veditabbo. Itarathā hi pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā, tasmā yathānusiṭṭhameva gahetabbaṃ.

या (बुद्धं सरणं गच्छामि या) वाक्यात भगवान बुद्धच शरण जाण्यायोग्य (आश्रय घेण्यायोग्य) म्हटले जातात. परंतु शरण जाण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'शरण' हा शब्द वापरला आहे. 'मी बुद्धाला शरण जातो' याचा अर्थ असा की, 'हेच माझे शरण आहेत, हेच माझे परम आश्रय आहेत, ते दुःखाचा नाश करणारे आणि कल्याणाचे विधान करणारे आहेत' या अभिप्रायाने मी त्यांना शरण जातो, भजतो, सेवा करतो, त्यांची उपासना करतो किंवा अशा प्रकारे मी त्यांना जाणतो, समजतो. कारण ज्या धातूंचा अर्थ 'गती' (जाणे) असा आहे, त्यांचा अर्थ 'बुद्धी' (जाणणे) असाही होतो. जर कोणी असे म्हटले की, 'इति' (iti) या शब्दाचा प्रयोग न केल्यामुळे हे अयोग्य आहे? तर ते तसे नाही. त्यावर आक्षेप घेणारा असे म्हणू शकतो – जर येथे असा अर्थ असेल, तर 'अनित्य रूप हे अनित्य रूप आहे, असे यथाभूत जाणतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे येथेही 'इति' शब्दाचा प्रयोग व्हायला हवा होता, परंतु तो केलेला नाही; म्हणून हे अयोग्य आहे. परंतु ते अयोग्य नाही. का? कारण त्याचा अर्थ येथे संभवतो. 'जो बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेला आहे' इत्यादी गाथांप्रमाणे येथेही 'इति' शब्दाचा अर्थ संभवतो. आणि अर्थ संभवत असला तरी सर्वच ठिकाणी 'इति' शब्दाचा प्रत्यक्ष प्रयोग केला जात नाही. येथे 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नसला तरी, तो केल्यासारखाच त्याचा अर्थ समजला पाहिजे. इतरही अशाच प्रकारच्या वाक्यांमध्ये हे लागू होते, म्हणून यात कोणताही दोष नाही. 'भिक्खूंनो, मी तीन शरणागमनांद्वारे प्रव्रज्येची अनुमती देतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये केवळ शरणाचेच गमन (शरण जाणे) होत असल्यामुळे, 'शरण जाण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी शरण हा शब्द वापरला आहे' असे जे म्हटले आहे, ते अयोग्य आहे असे जर कोणी म्हटले, तर ते अयोग्य नाही. का? कारण त्याचा अर्थ तेथेही संभवतोच. कारण तेथेही त्याचा अर्थ संभवतो, त्यामुळे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नसला तरी तो केल्यासारखाच समजला पाहिजे. अन्यथा, पूर्वी सांगितलेला दोष निर्माण होईल. म्हणून जसा उपदेश (निर्णय) केला आहे, तसाच तो स्वीकारला पाहिजे.

Ayaṃ gamanīyadīpanā.

हे 'गमनीय' (शरण जाण्यायोग्य) या शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे.

Dhammasaṅghasaraṇavibhāvanā

धम्म आणि संघ या शरणांचे स्पष्टीकरण

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato’’ti ettha vuccate – yvāyaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha atthavaṇṇanānayo vutto, ‘‘dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etasmimpi padadvaye esova veditabbo. Tatrāpi hi dhammasaṅghānaṃ atthato byañjanato ca vibhāvanamattameva asadisaṃ, sesaṃ vuttasadisameva. Yato yadevettha asadisaṃ, taṃ vuccate – maggaphalanibbānāni dhammoti eke. Bhāvitamaggānaṃ sacchikatanibbānānañca apāyesu apatanabhāvena dhāraṇato paramassāsavidhānato ca maggavirāgā eva imasmiṃ atthe dhammoti amhākaṃ khanti, aggappasādasuttañceva sādhakaṃ. Vuttañcettha ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti evamādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

आता, 'धम्मं सरणं... इत्यादी दोन्हीमध्ये हाच नियम मानला आहे' असे जे म्हटले आहे, त्याविषयी सांगतो – 'बुद्धं सरणं गच्छामि' यामध्ये अर्थ स्पष्ट करण्याची जी पद्धत सांगितली आहे, तीच पद्धत 'धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि' या दोन्ही पदांच्या बाबतीतही समजली पाहिजे. कारण तेथेही धम्म आणि संघ यांचे अर्थ व व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने केवळ स्पष्टीकरणच वेगळे आहे, उर्वरित सर्व पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. त्यामुळे येथे जे काही वेगळे आहे, ते सांगितले जात आहे – काही आचार्यांच्या मते, मार्ग, फल आणि निर्वाण म्हणजे 'धम्म' होय. ज्यांनी मार्गाची साधना केली आहे आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार केला आहे, त्यांना अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून वाचवून धारण करत असल्यामुळे आणि परम शांती प्रदान करत असल्यामुळे, या अर्थाने 'मार्ग आणि विराग' (रागविरहित अवस्था) हाच धम्म आहे, हे आमचे मत आहे; आणि 'अग्गप्पसाद सुत्त' हेच याचे प्रमाण आहे. याविषयी असे म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, जेवढे काही संस्कृत (उत्पन्न झालेले) धम्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे' इत्यादी.

Catubbidhaariyamaggasamaṅgīnaṃ catusāmaññaphalasamadhivāsitakhandhasantānānañca puggalānaṃ samūho diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatattā saṅgho. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

चार प्रकारच्या आर्य मार्गांनी युक्त असलेल्या आणि चार प्रकारच्या श्रामण्यफलांच्या समाधीने सुवासित चित्तसंतती असलेल्या पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) समूह, जो सम्यक दृष्टी आणि शील यांच्या ऐक्याने संघटित झालेला आहे, त्याला 'संघ' म्हणतात. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, ye vo mayā dhammā abhiññā desitā, seyyathidaṃ, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, passasi no tvaṃ, ānanda, imesu dhammesu dvepi bhikkhū nānāvāde’’ti (ma. ni. 3.43).

“आनंदा, तुला काय वाटते? मी तुम्हाला जे धम्म विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) उपदेशिले आहेत, जसे की – चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग; हे आनंदा, या धम्मांच्या बाबतीत दोन भिक्खूंमध्येही काही मतभेद असल्याचे तुला दिसते का?”

Ayañhi paramatthasaṅgho saraṇanti gamanīyo. Sutte ca ‘‘āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti [Pg.11] (itivu. 90; a. ni. 4.34, 181) vutto. Etaṃ pana saraṇaṃ gatassa aññasmimpi bhikkhusaṅghe vā bhikkhunisaṅghe vā buddhappamukhe vā saṅghe sammutisaṅghe vā catuvaggādibhede ekapuggalepi vā bhagavantaṃ uddissa pabbajite vandanādikiriyāya saraṇagamanaṃ neva bhijjati na saṃkilissati, ayamettha viseso. Vuttāvasesantu imassa dutiyassa ca saraṇagamanassa bhedābhedādividhānaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ tāva ‘‘dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato’’ti etassa vaṇṇanā.

कारण हा 'परमार्थ संघ'च शरण जाण्यायोग्य आहे. आणि सूत्रांमध्ये 'तो आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगाचे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे' असे म्हटले आहे. परंतु या संघाला शरण गेलेल्या व्यक्तीचे, इतर भिक्खू संघात किंवा भिक्खुणी संघात, बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील संघात किंवा संमुती संघात (पारंपारिक संघात), चार भिक्खूंच्या समूहादी भेदांमध्ये किंवा भगवंतांच्या उद्देशाने प्रव्रजित झालेल्या एका पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) ठिकाणी वंदनादी क्रिया केल्याने शरणागमन खंडित होत नाही आणि मलीनही होत नाही; हा यातील विशेष फरक आहे. उर्वरित सर्व गोष्टी आणि या दुसऱ्या शरणागमनाचे खंडित होणे किंवा न होणे इत्यादींचे नियम पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. हे 'धम्मं सरणं... इत्यादी दोन्हीमध्ये हाच नियम मानला आहे' याचे स्पष्टीकरण आहे.

Anupubbavavatthānakāraṇaniddeso

अनुक्रम निश्चितीच्या कारणांचे स्पष्टीकरण

Idāni anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddiseti ettha etesu ca tīsu saraṇavacanesu sabbasattānaṃ aggoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato tadupadesitato ca anantaraṃ dhammo, tassa dhammassa ādhārakato tadāsevanato ca ante saṅgho. Sabbasattānaṃ vā hite niyojakoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato sabbasattahitattā anantaraṃ dhammo, hitādhigamāya paṭipanno adhigatahito cāti katvā ante saṅgho saraṇabhāvena vavatthapetvā pakāsitoti evaṃ anupubbavavatthāne kāraṇañca viniddise.

आता, 'अनुक्रमाने निश्चित करणे आणि त्याचे कारण स्पष्ट करणे' याविषयी सांगतो – या तिन्ही शरण-वचनांमध्ये, सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असल्यामुळे सर्वप्रथम 'बुद्ध' सांगितले आहेत; त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे आणि त्यांनीच उपदेशिल्यामुळे त्यानंतर 'धम्म' सांगितला आहे; आणि त्या धम्माचे आधार असल्यामुळे व त्याचे वारंवार सेवन (आचरण) करत असल्यामुळे शेवटी 'संघ' सांगितला आहे. किंवा सर्व प्राण्यांना कल्याणाच्या मार्गावर लावणारे असल्यामुळे सर्वप्रथम 'बुद्ध' सांगितले आहेत; त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी असल्यामुळे त्यानंतर 'धम्म' सांगितला आहे; आणि कल्याणाच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असलेले आणि कल्याण प्राप्त केलेले असल्यामुळे शेवटी 'संघ' हा शरण म्हणून निश्चित करून प्रकाशित केला आहे. अशा प्रकारे अनुक्रमाने निश्चित करण्याचे कारण स्पष्ट करावे.

Upamāpakāsanā

उपमांचे प्रकटीकरण

Idāni yampi vuttaṃ ‘‘saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti, tampi vuccate – ettha pana puṇṇacando viya buddho, candakiraṇanikaro viya tena desito dhammo, puṇṇacandakiraṇasamuppāditapīṇito loko viya saṅgho. Bālasūriyo viya buddho, tassa rasmijālamiva vuttappakāro dhammo, tena vihatandhakāro loko viya saṅgho. Vanadāhakapuriso viya buddho, vanadahanaggi viya kilesavanadahano dhammo, daḍḍhavanattā khettabhūto viya bhūmibhāgo daḍḍhakilesattā puññakkhettabhūto saṅgho. Mahāmegho viya buddho, salilavuṭṭhi viya dhammo, vuṭṭhinipātūpasamitareṇu viya janapado upasamitakilesareṇu saṅgho. Susārathi [Pg.12] viya buddho, assājānīyavinayūpāyo viya dhammo, suvinītassājānīyasamūho viya saṅgho. Sabbadiṭṭhisalluddharaṇato sallakatto viya buddho, salluddharaṇūpāyo viya dhammo, samuddhaṭasallo viya jano samuddhaṭadiṭṭhisallo saṅgho. Mohapaṭalasamuppāṭanato vā sālākiyo viya buddho, paṭalasamuppāṭanupāyo viya dhammo, samuppāṭitapaṭalo vippasannalocano viya jano samuppāṭitamohapaṭalo vippasannañāṇalocano saṅgho. Sānusayakilesabyādhiharaṇasamatthatāya vā kusalo vejjo viya buddho, sammā payuttabhesajjamiva dhammo, bhesajjapayogena samupasantabyādhi viya janasamudāyo samupasantakilesabyādhānusayo saṅgho.

आता, जे म्हटले गेले आहे की 'या त्रिरत्नाला उपमांद्वारे प्रकाशित करावे', ते देखील सांगितले जात आहे - येथे पूर्ण चंद्राप्रमाणे बुद्ध आहेत, चंद्रकिरणांच्या समूहाप्रमाणे त्यांनी उपदेशिलेला धम्म आहे, आणि पूर्ण चंद्रकिरणांमुळे उत्पन्न झालेल्या आनंदाने तृप्त झालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. बालसूर्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्याच्या किरणजालाप्रमाणे पूर्वोक्त धम्म आहे, आणि त्याच्यामुळे अंधकार नष्ट झालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. वणवा पेटवणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, वणव्याच्या अग्नीप्रमाणे क्लेशांच्या वनाला जाळणारा धम्म आहे, आणि वणवा जळाल्यामुळे शेतजमीन बनलेल्या भूभागाप्रमाणे, क्लेश जळून गेल्यामुळे पुण्यक्षेत्र बनलेला संघ आहे. महामेघाप्रमाणे बुद्ध आहेत, पावसाच्या धारेप्रमाणे धम्म आहे, आणि पावसाच्या वर्षावाने ज्याची धूळ शांत झाली आहे अशा जनपदाप्रमाणे, क्लेशांची धूळ शांत झालेला संघ आहे. उत्कृष्ट सारथ्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, उत्तम घोड्यांना (आजानेय घोड्यांना) वश करण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या उत्तम घोड्यांच्या समूहाप्रमाणे संघ आहे. सर्व मिथ्या दृष्टीरूपी शल्य उपटून काढणारे असल्यामुळे शल्यचिकित्सकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, शल्य उपटून काढण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि ज्याचे शल्य उपटून काढले आहे अशा माणसाप्रमाणे, दृष्टीरूपी शल्य उपटून काढलेला संघ आहे. किंवा, मोहरूपी पडदा दूर करणाऱ्या नेत्रवैद्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, पडदा दूर करण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि ज्याचा पडदा दूर झाला आहे व डोळे स्वच्छ झाले आहेत अशा माणसाप्रमाणे, मोहरूपी पडदा दूर झालेला व ज्ञानरूपी नेत्र स्वच्छ झालेला संघ आहे. किंवा, अनुसयांसह क्लेशांच्या रोगाचे निवारण करण्यास समर्थ असल्यामुळे कुशल वैद्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, योग्य प्रकारे योजलेल्या औषधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि औषधाच्या उपयोगाने ज्यांचा रोग पूर्णपणे शांत झाला आहे अशा लोकांच्या समूहाप्रमाणे, क्लेशांचे रोग व अनुसय पूर्णपणे शांत झालेला संघ आहे.

Atha vā sudesako viya buddho, sumaggo viya khemantabhūmi viya ca dhammo, maggappaṭipanno khemantabhūmippatto viya saṅgho. Sunāviko viya buddho, nāvā viya dhammo, pārappatto sampattiko viya jano saṅgho. Himavā viya buddho, tappabhavosadhamiva dhammo, osadhūpabhogena nirāmayo viya jano saṅgho. Dhanado viya buddho, dhanaṃ viya dhammo, yathādhippāyaṃ laddhadhano viya jano sammāladdhaariyadhano saṅgho. Nidhidassanako viya buddho, nidhi viya dhammo, nidhippatto viya jano saṅgho.

किंवा, चांगल्या मार्गदर्शकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, चांगल्या मार्गाप्रमाणे आणि सुरक्षित भूमीप्रमाणे धम्म आहे, आणि मार्गावर चालून सुरक्षित भूमीवर पोहोचलेल्या प्रवाशाप्रमाणे संघ आहे. उत्कृष्ट नावाड्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, नौकेप्रमाणे धम्म आहे, आणि पलीकडच्या तीरावर पोहोचून कल्याण प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. हिमालय पर्वताप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्या पर्वतापासून उत्पन्न झालेल्या औषधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि औषधाच्या सेवनाने निरोगी झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. धन देणाऱ्या दात्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, धनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि इच्छेनुसार धन प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे, योग्य प्रकारे आर्यधन प्राप्त केलेला संघ आहे. गुप्त धन दाखवणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, गुप्त धनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि गुप्त धन प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे.

Apica abhayado viya vīrapuriso buddho, abhayamiva dhammo, sampattābhayo viya jano accantasabbabhayo saṅgho. Assāsako viya buddho, assāso viya dhammo, assatthajano viya saṅgho. Sumitto viya buddho, hitūpadeso viya dhammo, hitūpayogena pattasadattho viya jano saṅgho. Dhanākaro viya buddho, dhanasāro viya dhammo, dhanasārūpabhogo viya jano saṅgho. Rājakumāranhāpako viya buddho, sīsanhānasalilaṃ viya dhammo, sunhātarājakumāravaggo viya saddhammasalilasunhāto saṅgho. Alaṅkārakārako viya buddho, alaṅkāro viya dhammo, alaṅkatarājaputtagaṇo viya saddhammālaṅkato saṅgho. Candanarukkho viya buddho, tappabhavagandho viya dhammo, candanupabhogena santapariḷāho viya jano saddhammūpabhogena santapariḷāho saṅgho. Dāyajjasampadānako viya pitā buddho, dāyajjaṃ viya dhammo, dāyajjaharo puttavaggo viya saddhammadāyajjaharo saṅgho. Vikasitapadumaṃ [Pg.13] viya buddho, tappabhavamadhu viya dhammo, tadupabhogībhamaragaṇo viya saṅgho. Evaṃ saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye.

शिवाय, अभय देणाऱ्या वीर पुरुषाप्रमाणे बुद्ध आहेत, अभयाप्रमाणे धम्म आहे, आणि अभय प्राप्त होऊन शांत झालेल्या माणसाप्रमाणे, अत्यंत सुरक्षित (सर्व भयापासून मुक्त) झालेला संघ आहे. आश्वासन देणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, आश्वासनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि दिलासा मिळालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. सच्च्या मित्राप्रमाणे बुद्ध आहेत, हितेच्छू उपदेशाप्रमाणे धम्म आहे, आणि हिताच्या आचरणाने आपले कल्याण साधलेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. धनाच्या खाणीप्रमाणे बुद्ध आहेत, धनाच्या साराप्रमाणे धम्म आहे, आणि धनाच्या साराचा उपभोग घेणाऱ्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. राजकुमारला स्नान घालणाऱ्या सेवकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, डोके धुण्याच्या पाण्याप्रमाणे धम्म आहे, आणि चांगल्या प्रकारे स्नान केलेल्या राजकुमारांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी पाण्याने स्नान केलेला संघ आहे. अलंकार घालणाऱ्या कारागिराप्रमाणे बुद्ध आहेत, अलंकाराप्रमाणे धम्म आहे, आणि अलंकारांनी नटलेल्या राजपुत्रांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी अलंकारांनी विभूषित झालेला संघ आहे. चंदनाच्या वृक्षाप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या सुवासाप्रमाणे धम्म आहे, आणि चंदनाच्या वापराने ज्यांचा दाह शांत झाला आहे अशा लोकांप्रमाणे, सद्धम्माच्या सेवनाने क्लेशांचा दाह शांत झालेला संघ आहे. धम्मरूपी वारसा देणाऱ्या पित्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, वारशाप्रमाणे धम्म आहे, आणि वारसा मिळवणाऱ्या पुत्रांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी वारसा मिळवलेला संघ आहे. उमलेल्या कमळाप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्यापासून उत्पन्न झालेल्या मधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि त्या मधाचा आस्वाद घेणाऱ्या भुंग्यांच्या समूहाप्रमाणे संघ आहे. अशा प्रकारे, या त्रिरत्नाला उपमांद्वारे प्रकाशित करावे.

Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattaya’’ntiādīhi catūhi gāthāhi atthavaṇṇanāya mātikā nikkhittā, sā atthato pakāsitā hotīti.

येथपर्यंत, पूर्वी 'कोणी, कोठे, केव्हा, कशासाठी त्रिशरण सांगितले' इत्यादी चार गाथांद्वारे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी जी मातृका मांडली होती, ती अर्थासह प्रकाशित झाली आहे.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

Saraṇattayavaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिशरण-वर्णन समाप्त झाले.

2. Sikkhāpadavaṇṇanā

२. शिक्षापद-वर्णन

Sikkhāpadapāṭhamātikā

शिक्षापद-पाठ-मातृका

Evaṃ saraṇagamanehi sāsanotāraṃ dassetvā sāsanaṃ otiṇṇena upāsakena vā pabbajitena vā yesu sikkhāpadesu paṭhamaṃ sikkhitabbaṃ, tāni dassetuṃ nikkhittassa sikkhāpadapāṭhassa idāni vaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā –

अशा प्रकारे शरणगमनाद्वारे शासनात प्रवेश कसा होतो हे दाखवून, शासनात प्रवेश केलेल्या उपासकाने किंवा प्रव्रजिताने ज्या शिक्षापदांचे सर्वप्रथम आचरण केले पाहिजे, ते दर्शवण्यासाठी मांडलेल्या शिक्षापद-पाठाचे आता स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही मातृका आहे -

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttānetāni taṃ nayaṃ;

Vatvā katvā vavatthānaṃ, sādhāraṇavisesato.

“ज्यांच्याद्वारे, जेथे, जेव्हा, ज्या कारणासाठी ही (शिक्षापदे) सांगितली गेली, ती पद्धत सांगून आणि सामान्य व विशेष यानुसार वर्गीकरण करून,

‘‘Pakatiyā ca yaṃ vajjaṃ, vajjaṃ paṇṇattiyā ca yaṃ;

Vavatthapetvā taṃ katvā, padānaṃ byañjanatthato.

“जे निसर्गतःच निंद्य आहे आणि जे प्रज्ञप्तीमुळे निंद्य आहे, ते निश्चित करून आणि शब्दांच्या व अर्थांच्या दृष्टीने पदांचे विश्लेषण करून,

‘‘Sādhāraṇānaṃ sabbesaṃ, sādhāraṇavibhāvanaṃ;

Atha pañcasu pubbesu, visesatthappakāsato.

“सर्व सामान्य शिक्षापदांचे सामान्य स्पष्टीकरण करून, आणि पहिल्या पाच शिक्षापदांमधील विशेष अर्थ प्रकाशित करून,

‘‘Pāṇātipātapabhuti-hekatānānatādito;

Ārammaṇādānabhedā, mahāsāvajjato tathā.

“प्राणातिपात इत्यादींच्या एकत्व व नानात्व इत्यादींद्वारे, आलंबन, ग्रहण व भेद यानुसार, तसेच महा-सावज्ज (मोठे पाप) यानुसार,

‘‘Payogaṅgasamuṭṭhānā, vedanāmūlakammato;

Viramato ca phalato, viññātabbo vinicchayo.

“प्रयोग, अंग, समुत्थान, वेदना, मूळ, कर्मपथ, विरती आणि फळ यानुसार निर्णय समजून घ्यावा.

‘‘Yojetabbaṃ [Pg.14] tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti.

“त्यानंतर, नंतरच्या पाच शिक्षापदांमध्येही योग्य ते लागू करावे, त्यांचे विशिष्ट नियम सांगावेत आणि हीन इत्यादी अवस्थाही जाणून घ्याव्यात.”

Tattha etāni pāṇātipātāveramaṇītiādīni dasa sikkhāpadāni bhagavatā eva vuttāni, na sāvakādīhi. Tāni ca sāvatthiyaṃ vuttāni jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme āyasmantaṃ rāhulaṃ pabbājetvā kapilavatthuto sāvatthiṃ anuppattena sāmaṇerānaṃ sikkhāpadavavatthāpanatthaṃ. Vuttaṃ hetaṃ –

त्या मातृकेमध्ये, 'प्राणातिपाता वेरमणी' इत्यादी ही दहा शिक्षापदे भगवंतांनीच सांगितली आहेत, श्रावकांनी वगैरे नाही. आणि ती श्रावस्ती येथे, अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात, कपिलवस्तूहून श्रावस्तीला अनुक्रमे आलेल्या भगवंतांनी, आयुष्यमान राहुलाला प्रव्रज्या दिल्यानंतर, सामणेरांसाठी शिक्षापदांची मर्यादा निश्चित करण्यासाठी सांगितली होती. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Atha kho bhagavā kapilavatthusmiṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena …pe… atha kho sāmaṇerānaṃ etadahosi – ‘kati nu kho amhākaṃ sikkhāpadāni, kattha ca amhehi sikkhitabba’’’nti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadāni, tesu ca sāmaṇerehi sikkhituṃ, pāṇātipātāveramaṇī…pe… jātarūparajatapaṭiggahaṇā veramaṇī’’ti (mahāva. 105).

“त्यानंतर भगवान कपिलवस्तू येथे इच्छेनुसार विहार करून श्रावस्तीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते श्रावस्तीला पोहोचले. तेथे भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी... पे... सामणेरांच्या मनात असा विचार आला - 'आमची किती शिक्षापदे आहेत आणि आम्ही कशामध्ये आचरण केले पाहिजे?' त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. (भगवान म्हणाले -) 'भिक्खूंनो, मी सामणेरांसाठी दहा शिक्षापदांची अनुमती देतो आणि सामणेरांनी त्यामध्ये आचरण करावे - प्राणातिपाता वेरमणी... पे... जातरूपरजतपटिग्गहणा वेरमणी (सोने-चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहणे).'”

Tānetāni ‘‘samādāya sikkhati sikkhāpadesū’’ti (dī. ni. 1.193; ma. ni. 2.24; vibha. 508) suttānusārena saraṇagamanesu ca dassitapāṭhānusārena ‘‘pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī’’ti evaṃ vācanāmaggaṃ āropitānīti veditabbāni. Evaṃ tāva ‘‘yena yattha yadā yasmā, vuttānetāni taṃ nayaṃ vatvā’’ti so nayo daṭṭhabbo.

त्या अशा (तीन सरणागमनांना) ग्रहण करून 'शिक्षापदांमध्ये आचरण करावे' या सूत्राच्या अनुषंगाने आणि सरणागमनांमध्ये दर्शविलेल्या पाठाच्या अनुषंगाने 'पाणातिपाता वेरमणीसिक्खापदं समादियामि' (प्राणातिपातापासून विरत राहण्याचे शिक्षापद मी ग्रहण करतो) अशा प्रकारे वाचनाचा मार्ग (उच्चारणाचा क्रम) प्रस्थापित केला गेला आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे प्रथम 'ज्यांच्याद्वारे, जेथे, जेव्हा, ज्या कारणाने हे सांगितले गेले आहेत, ती पद्धत सांगून' तो मार्ग समजून घ्यावा.

Sādhāraṇavisesavavatthānaṃ

साधारण आणि विशेष नियमांचे निर्धारण (वर्गीकरण)

Ettha ca ādito dve catutthapañcamāni upāsakānaṃ sāmaṇerānañca sādhāraṇāni niccasīlavasena. Uposathasīlavasena pana upāsakānaṃ sattamaṭṭhamaṃ cekaṃ aṅgaṃ katvā sabbapacchimavajjāni sabbānipi sāmaṇerehi sādhāraṇāni, pacchimaṃ pana sāmaṇerānameva visesabhūtanti evaṃ sādhāraṇavisesato vavatthānaṃ kātabbaṃ. Purimāni cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyā, sesāni [Pg.15] paṇṇattivajjatoti evaṃ pakatiyā ca yaṃ vajjaṃ, vajjaṃ paṇṇattiyā ca yaṃ, taṃ vavatthapetabbaṃ.

आणि या (दहा शिक्षापदांमध्ये) सुरुवातीपासून पहिली दोन आणि चौथे व पाचवे शिक्षापद उपासकांसाठी व सामणेरांसाठी नित्यशीलाच्या रूपाने समान (साधारण) आहेत. परंतु उपोसथ शीलाच्या रूपाने उपासकांसाठी सातवे आणि आठवे शिक्षापद एकत्र करून एकच अंग मानल्यास, सर्वात शेवटचे (दहावे) शिक्षापद वगळून इतर सर्व शिक्षापदे सामणेरांसोबत समान आहेत. परंतु शेवटचे शिक्षापद केवळ सामणेरांसाठीच विशेष आहे. अशा प्रकारे साधारण आणि विशेष रूपाने वर्गीकरण केले पाहिजे. येथे पहिली पाच शिक्षापदे एकांततः अकुशल चित्तापासून उत्पन्न होणारी असल्यामुळे प्राणातिपातादींच्या नैसर्गिक दोषांमुळे (प्रकृतीदोषामुळे) विरत होण्याच्या स्वरूपाची आहेत, आणि उरलेली शिक्षापदे प्रज्ञप्ती दोषांमुळे (नियम उल्लंघनाच्या दोषांमुळे) विरत होण्याच्या स्वरूपाची आहेत. अशा प्रकारे प्रकृतीनुसार (नैसर्गिकरीत्या) जे दोषयुक्त आहे ते आणि प्रज्ञप्तीनुसार (नियमानुसार) जे दोषयुक्त आहे ते, याचे वर्गीकरण करून ते लक्षात ठेवले पाहिजे.

Sādhāraṇavibhāvanā

साधारण स्पष्टीकरण (साधारण अर्थाचे प्रकटीकरण)

Yasmā cettha ‘‘veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī’’ti etāni sabbasādhāraṇāni padāni, tasmā etesaṃ padānaṃ byañjanato ca atthato ca ayaṃ sādhāraṇavibhāvanā veditabbā –

आणि ज्या कारणाने या दहा शिक्षापदांमध्ये 'वेरमणीसिक्खापदं समादियामि' ही पदे सर्वांसाठी समान आहेत, म्हणून या पदांचे शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने पुढीलप्रमाणे साधारण स्पष्टीकरण जाणावे –

Tattha byañjanato tāva veraṃ maṇatīti veramaṇī, veraṃ pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gametīti attho. Viramati vā etāya karaṇabhūtāya veramhā puggaloti, vikārassa vekāraṃ katvā veramaṇī. Teneva cettha ‘‘veramaṇisikkhāpadaṃ viramaṇisikkhāpada’’nti dvidhā sajjhāyaṃ karonti. Sikkhitabbāti sikkhā, pajjate anenāti padaṃ. Sikkhāya padaṃ sikkhāpadaṃ, sikkhāya adhigamūpāyoti attho. Atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Veramaṇī eva sikkhāpadaṃ veramaṇisikkhāpadaṃ, viramaṇisikkhāpadaṃ vā dutiyena nayena. Sammā ādiyāmi samādiyāmi, avītikkamanādhippāyena akhaṇḍakāritāya acchiddakāritāya asabalakāritāya ca ādiyāmīti vuttaṃ hoti.

त्यामध्ये प्रथम शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने असे जाणावे: जे शिक्षापद अकुशल रूपी शत्रूला (वेर) नष्ट करते (मणाति), ते 'वेरमणी' होय. अकुशल रूपी शत्रूचा त्याग करते, त्याला दूर करते, त्याचा विनाश करते, त्याला अस्तित्वात न राहण्याच्या स्थितीला पोहोचवते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, या साधनभूत (ग्रहण करण्याच्या) क्रियेद्वारे व्यक्ती अकुशल रूपी शत्रूपासून विरत होते, म्हणून 'एताय' या पदाने दर्शविलेला तो शिक्षापदांचा समूह 'वेरमणी' म्हटला जातो. 'वि' या अक्षराचा 'वे' असा बदल करून 'वेरमणी' असे म्हटले जाते. आणि म्हणूनच येथे 'वेरमणीसिक्खापदं' किंवा 'विरमणीसिक्खापदं' असे दोन प्रकारे सज्झाय (पाठ) करतात. ज्या धर्मस्वभावाचे आचरण केले पाहिजे, ती 'सिक्खा' (शिक्षा) होय. या आचरणाद्वारे उपासक शिक्षापदाच्या परिपूर्णतेप्रत पोहोचतो (पज्जते), म्हणून 'अनेन' या पदाने दर्शविलेले ते आचरण 'पद' होय. शिक्षेचे पद म्हणजे शिक्षेच्या प्राप्तीचा उपाय (अधिगमोपाय) होय, असा याचा अर्थ आहे. अथवा मूळ, आश्रय, प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) असे म्हटले गेले आहे. विरती (विरत राहणे) म्हणजेच शिक्षापद होय, म्हणून ते 'वेरमणीसिक्खापद' होय. अथवा दुसऱ्या पद्धतीने 'विरमणी' असे म्हटलेले शिक्षापद होय. चांगल्या प्रकारे (सम्मा) ग्रहण करतो (आदियामि), म्हणून 'समादियामि' (मी ग्रहण करतो). शिक्षापदाचे उल्लंघन न करण्याच्या इच्छेने, ते खंडित न करता, त्यात छिद्र न पाडता (अखंडपणे) आणि डाग न लावता (निर्मळपणे) आचरण करण्याच्या भावनेने मी ग्रहण करतो, असे म्हटले गेले आहे.

Atthato pana veramaṇīti kāmāvacarakusalacittasampayuttā virati, sā pāṇātipātā viramantassa ‘‘yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto’’ti evamādinā (vibha. 704) nayena vibhaṅge vuttā. Kāmañcesā veramaṇī nāma lokuttarāpi atthi, idha pana samādiyāmīti vuttattā samādānavasena pavattārahā, tasmā sā na hotīti kāmāvacarakusalacittasampayuttā viratīti vuttā.

परंतु अर्थाच्या दृष्टीने 'वेरमणी' म्हणजे कामावचर कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली विरती (चेतसिक) होय. ती विरती, प्राणातिपातापासून विरत होणाऱ्या व्यक्तीची, 'त्या वेळी प्राणातिपातापासून दूर राहणे, विरत होणे, मागे हटून विरत होणे, त्याग करणे, अक्रिया (कृती न करणे), अकरण (कारण न बनणे), अनापत्ती (गुन्हा न करणे), मर्यादेचे उल्लंघन न करणे, अकुशलाच्या मार्गाचा नाश करणे' अशा प्रकारच्या पद्धतीने विभंग पाळीमध्ये सांगितली गेली आहे. जरी ही 'वेरमणी' नावाची विरती लोकोत्तर सुद्धा असली, तरी येथे 'समादियामि' असे म्हटलेले असल्यामुळे, समादानाच्या (ग्रहण करण्याच्या) सामर्थ्याने प्रवृत्त होण्यास योग्य असलेली विरतीच घेतली जाते; ती (लोकोत्तर विरती) येथे होत नाही. म्हणून 'कामावचर कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली विरती' असे म्हटले गेले आहे.

Sikkhāti tisso sikkhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhāti. Imasmiṃ panatthe sampattaviratisīlaṃ lokikā vipassanā rūpārūpajhānāni ariyamaggo ca sikkhāti adhippetā. Yathāha –

'सिक्खा' (शिक्षा) म्हणजे तीन प्रकारच्या शिक्षा आहेत: अधिशील शिक्षा, अधिचित्त शिक्षा आणि अधिपज्ञा शिक्षा. परंतु या अर्थामध्ये संपत्त-विरती शील, लौकिक विपश्यना, रूपावचर व अरूपावचर ध्यान आणि आर्यमार्ग हे 'सिक्खा' म्हणून अभिप्रेत आहेत. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ…pe… tasmiṃ samaye [Pg.16] phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी सोमनस्यसहगत (आनंदाने युक्त), ज्ञानसंप्रयुक्त... पे... कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्या वेळी स्पर्श असतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी रूपावचर भूमीत उत्पन्न होण्यासाठी मार्गाची भावना करतो, कामांपासून विरक्त होऊनच, अकुशल धर्मांपासून विरक्त होऊनच... पे... प्रथम ध्यान... पे... पाचवे ध्यान प्राप्त करून विहरतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye arūpapattiyā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी अरूपावचर भूमीत उत्पन्न होण्यासाठी... पे... नेवसंज्ञानासंज्ञायतनसहगत (ध्यान)... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā’’ti (vibha. 712-713).

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक) लोकोत्तर ध्यानाची भावना करतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

Etāsu sikkhāsu yāya kāyaci sikkhāya padaṃ adhigamūpāyo, atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti sikkhāpadaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto’’ti evamādi (saṃ. ni. 5.182). Evamettha sādhāraṇānaṃ padānaṃ sādhāraṇā byañjanato atthato ca vibhāvanā kātabbā.

या तीन प्रकारच्या शिक्षांमध्ये कोणत्याही एका शिक्षेचे पद म्हणजे प्राप्तीचा उपाय होय, अथवा मूळ, आश्रय, प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) होय, म्हणून ते 'सिक्खापद' (शिक्षापद) होय. हे सत्यच आहे, (भगवंतांनी) म्हटले आहे – 'शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलावर अधिष्ठित होऊन, सात बोध्यंगांची भावना करत, वारंवार सराव करत...' अशा प्रकारे इत्यादी वचन म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे येथे समान (साधारण) पदांचे समान लक्षणे शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्टीकरण केले पाहिजे.

Purimapañcasikkhāpadavaṇṇanā

पहिल्या पाच शिक्षापदांचे वर्णन

Idāni yaṃ vuttaṃ – ‘‘atha pañcasu pubbesu, visesatthappakāsato…pe… viññātabbo vinicchayo’’ti, tatthetaṃ vuccati – pāṇātipātoti ettha tāva pāṇoti jīvitindriyappaṭibaddhā khandhasantati, taṃ vā upādāya paññatto satto. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino tassa pāṇassa jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. Adinnādānanti ettha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti, tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā eva theyyacetanā adinnādānaṃ. Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ, dvayaṃdvayasamāpattimethunappaṭisevanā kāyadvārappavattā asaddhammappaṭisevanaṭṭhānavītikkamacetanā abrahmacariyaṃ[Pg.17]. Musāvādoti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānameva aññataradvārappavattā micchācetanā musāvādo. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānanti ettha pana surāti pañca surā – piṭṭhasurā, pūvasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttā cāti. Merayampi pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavo, sambhārasaṃyutto cāti pañcavidhaṃ. Majjanti tadubhayameva madaniyaṭṭhena majjaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci atthi madaniyaṃ, yena pītena matto hoti pamatto, idaṃ vuccati majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti yāya cetanāya taṃ pivati ajjhoharati, sā cetanā madappamādahetuto pamādaṭṭhānanti vuccati, yato ajjhoharaṇādhippāyena kāyadvārappavattā surāmerayamajjānaṃ ajjhoharaṇacetanā ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhāna’’nti veditabbā. Evaṃ tāvettha pāṇātipātappabhutīhi viññātabbo vinicchayo.

आता जे म्हटले आहे - 'अथ पञ्चसु पुब्बेसु, विसेसत्थप्पकासतो...पे... विञ्ञातब्बो विनिच्छयो' (पाच पूर्ववर्ती गोष्टींमध्ये, विशेष अर्थाच्या प्रकाशनामुळे... निर्णय जाणावा), त्याविषयी हे म्हटले जाते - येथे 'प्राणातिपात' (pāṇātipāto) यामध्ये प्रथम 'प्राण' (pāṇo) म्हणजे जीवितेंद्रियाशी संबंधित असणारी स्कंध-संतती (khandhasantati) होय, किंवा तिला अनुसरून प्रज्ञप्त केलेला (मानलेला) प्राणी (satto) होय. त्या प्राण्याविषयी 'हा प्राणी आहे' अशी संज्ञा असणाऱ्या व्यक्तीची, त्या प्राण्याच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या उपक्रमाला (प्रयत्नाला) प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी वध करण्याची चेतना (vadhakacetanā) म्हणजे 'प्राणातिपात' होय. 'अदिन्नादान' (adinnādānaṃ) यामध्ये 'अदिन्न' (adinnaṃ) म्हणजे दुसऱ्याच्या मालकीचे (parapariggahitaṃ), ज्यामध्ये दुसरा मालक आपल्या इच्छेनुसार त्याचा उपयोग करू शकतो, जो दंडास पात्र नाही आणि निंदेस पात्र नाही; अशा दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तूविषयी 'ही दुसऱ्याची वस्तू आहे' अशी संज्ञा असणाऱ्याची, ती वस्तू घेण्याच्या उपक्रमाला प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी चोरीची चेतना (theyyacetanā) म्हणजे 'अदिन्नादान' होय. 'अब्रह्मचर्य' (abrahmacariyaṃ) म्हणजे अश्रेष्ठ आचरण (aseṭṭhacariyaṃ). स्त्री-पुरुषांच्या जोडीने मैथुनसेवन करणे, ही कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी, असद्धर्माचे सेवन करण्याच्या हेतूने होणारी मर्यादा ओलांडण्याची चेतना म्हणजे 'अब्रह्मचर्य' होय. 'मृषावाद' (musāvādo) यामध्ये 'मृषा' (musā) म्हणजे फसवणुकीचा हेतू असणाऱ्या व्यक्तीचा, दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करणारा वाचेचा प्रयोग किंवा कायेचा प्रयोग होय. फसवणुकीच्या हेतूने दुसऱ्याला फसवणाऱ्या कायिक किंवा वाचिक प्रयोगाला प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी मिथ्या चेतना म्हणजे 'मृषावाद' होय. 'सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान' (surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ) यामध्ये 'सुरा' (surā) म्हणजे पाच प्रकारची सुरा - पिष्टसुरा (पिठापासून बनवलेली), पूवसुरा (पिठाच्या गोळ्यांपासून बनवलेली), ओदनसुरा (भातापासून बनवलेली), किण्णपक्खित्ता (किण्व टाकून बनवलेली) आणि संभारसंयुत्ता (मसाले किंवा इतर घटक मिसळून बनवलेली). 'मेरय' (meraya) देखील पाच प्रकारचे आहे - पुष्पासव (फुलांचा आसव), फलासव (फळांचा आसव), गुळासव (गुळाचा आसव), मध्वासव (मधाचा आसव) आणि संभारसंयुत्त (विविध घटक एकत्र करून बनवलेला). 'मज्ज' (majjaṃ) म्हणजे ते दोन्ही (सुरा आणि मेरय) अमली/मद आणणाऱ्या गुणधर्मामुळे 'मज्ज' म्हटले जाते. किंवा इतरही जे काही अमली (मदकारक) द्रव्य आहे, ज्याच्या सेवनाने मनुष्य मत्त आणि प्रमत्त (सावध नसलेला) होतो, त्याला 'मज्ज' म्हटले जाते. 'प्रमादस्थान' (pamādaṭṭhānaṃ) म्हणजे ज्या चेतनेने मनुष्य त्याचे प्राशन करतो किंवा गिळतो, ती चेतना मद आणि प्रमादाचे कारण असल्यामुळे तिला 'प्रमादस्थान' म्हटले जाते. म्हणून, गिळण्याच्या हेतूने कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी, सुरा, मेरय आणि मज्ज प्राशन करण्याची जी चेतना आहे, ती 'सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान' म्हणून जाणावी. अशा प्रकारे, येथे प्राणातिपात इत्यादींच्या संदर्भात निर्णय जाणावा.

Ekatānānatādivinicchayaṃ

एकत्व, अनेकत्व इत्यादींचा निर्णय.

Ekatānānatāditoti ettha āha – kiṃ pana vajjhavadhakappayogacetanādīnaṃ ekatāya pāṇātipātassa aññassa vā adinnādānādino ekattaṃ, nānatāya nānattaṃ hoti, udāhu noti. Kasmā panetaṃ vuccati? Yadi tāva ekatāya ekattaṃ, atha yadā ekaṃ vajjhaṃ bahū vadhakā vadhenti, eko vā vadhako bahuke vajjhe vadheti, ekena vā sāhatthikādinā payogena bahū vajjhā vadhīyanti, ekā vā cetanā bahūnaṃ vajjhānaṃ jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti, tadā ekena pāṇātipātena bhavitabbaṃ. Yadi pana nānatāya nānattaṃ. Atha yadā eko vadhako ekassatthāya ekaṃ payogaṃ karonto bahū vajjhe vadheti, bahū vā vadhakā devadattayaññadattasomadattādīnaṃ bahūnamatthāya bahū payoge karontā ekameva devadattaṃ yaññadattaṃ somadattaṃ vā vadhenti, bahūhi vā sāhatthikādīhi payogehi eko vajjho vadhīyati. Bahū vā cetanā ekasseva vajjhassa jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpenti, tadā bahūhi pāṇātipātehi bhavitabbaṃ. Ubhayampi cetamayuttaṃ. Atha neva etesaṃ vajjhādīnaṃ ekatāya ekattaṃ, nānatāya nānattaṃ, aññatheva tu ekattaṃ nānattañca hoti, taṃ vattabbaṃ pāṇātipātassa, evaṃ sesānampīti.

येथे 'एकत्व, अनेकत्व इत्यादींच्या दृष्टीने' यावर आक्षेप घेणारा विचारतो - काय मारला जाणारा प्राणी (vajjha), मारणारा (vadhaka), प्रयत्न (payoga), चेतना (cetanā) इत्यादींच्या एकत्वामुळे प्राणातिपाताचे किंवा अदिन्नादानादी इतर कर्मांचे एकत्व होते, आणि त्यांच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्व होते, की नाही? पण हे कशासाठी म्हटले जाते? जर एकत्वामुळे एकत्व होत असेल, तर जेव्हा एकाच मारल्या जाणाऱ्या प्राण्याला अनेक मारणारे मारतात, किंवा एकच मारणारा अनेक प्राण्यांना मारतो, किंवा स्वतःच्या हाताने केलेल्या एकाच प्रयत्नाने अनेक प्राणी मारले जातात, किंवा एकच चेतना अनेक प्राण्यांच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करते, तेव्हा एकच प्राणातिपात झाला पाहिजे. जर अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत असेल, तर जेव्हा एक मारणारा एकाच्या उद्देशाने एकच प्रयत्न करत असताना अनेक प्राण्यांना मारतो, किंवा अनेक मारणारे देवदत्त, यज्ञदत्त, सोमदत्त इत्यादी अनेकांच्या उद्देशाने अनेक प्रयत्न करत असताना केवळ एकाच देवदत्ताला, यज्ञदत्ताला किंवा सोमदत्ताला मारतात, किंवा अनेक कायिक इत्यादी प्रयत्नांनी एकच प्राणी मारला जातो, किंवा अनेक चेतना एकाच प्राण्याच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करतात, तेव्हा अनेक प्राणातिपात झाले पाहिजेत. परंतु हे दोन्हीही अयोग्य आहे. म्हणून, या मारल्या जाणाऱ्या प्राण्यांच्या इत्यादींच्या एकत्वामुळे एकत्व होत नाही आणि अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत नाही, तर दुसऱ्याच प्रकारे एकत्व आणि अनेकत्व होते. ते प्राणातिपाताच्या संदर्भात सांगितले पाहिजे, आणि त्याचप्रमाणे उरलेल्या कर्मांच्या संदर्भातही.

Vuccate [Pg.18] – tattha tāva pāṇātipātassa na vajjhavadhakādīnaṃ paccekamekatāya ekatā, nānatāya nānatā, kintu vajjhavadhakādīnaṃ yuganandhamekatāya ekatā, dvinnampi tu tesaṃ, tato aññatarassa vā nānatāya nānatā. Tathā hi bahūsu vadhakesu bahūhi sarakkhepādīhi ekena vā opātakhaṇanādinā payogena bahū vajjhe vadhentesupi bahū pāṇātipātā honti. Ekasmiṃ vadhake ekena, bahūhi vā payogehi tappayogasamuṭṭhāpikāya ca ekāya, bahūhi vā cetanāhi bahū vajjhe vadhentepi bahū pāṇātipātā honti, bahūsu ca vadhakesu yathāvuttappakārehi bahūhi, ekena vā payogena ekaṃ vajjhaṃ vadhentesupi bahū pāṇātipātā honti. Esa nayo adinnādānādīsupīti. Evamettha ekatānānatāditopi viññātabbo vinicchayo.

उत्तर दिले जाते - त्यामध्ये प्राणातिपाताच्या बाबतीत, मारला जाणारा प्राणी आणि मारणारा इत्यादींच्या स्वतंत्र एकत्वामुळे एकत्व होत नाही, किंवा स्वतंत्र अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत नाही; तर मारला जाणारा प्राणी आणि मारणारा या दोघांच्या जोडीच्या (yuganandha) एकत्वामुळे एकत्व होते, आणि त्या दोघांच्या किंवा त्यांच्यापैकी एकाच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्व होते. तसेच, अनेक मारणाऱ्यांनी बाण मारणे इत्यादी अनेक प्रयत्नांनी किंवा खड्डा खणणे इत्यादी एकाच प्रयत्नाने अनेक प्राण्यांना मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. एका मारणाऱ्याने एका किंवा अनेक प्रयत्नांनी आणि त्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करणाऱ्या एका किंवा अनेक चेतनांनी अनेक प्राण्यांना मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. आणि अनेक मारणाऱ्यांनी वर सांगितलेल्या प्रकारे अनेक किंवा एका प्रयत्नाने एकाच प्राण्याला मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. हाच नियम अदिन्नादान इत्यादींच्या बाबतीतही जाणावा. अशा प्रकारे, येथे एकत्व आणि अनेकत्व इत्यादींच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Ārammaṇatoti pāṇātipāto cettha jīvitindriyārammaṇo. Adinnādānaabrahmacariyasurāmerayamajjapamādaṭṭhānāni rūpadhammesu rūpāyatanādiaññatarasaṅkhārārammaṇāni. Musāvādo yassa musā bhaṇati, tamārabhitvā pavattanato sattārammaṇo. Abrahmacariyampi sattārammaṇanti eke. Adinnādānañca yadā satto haritabbo hoti, tadā sattārammaṇanti. Api cettha saṅkhāravaseneva sattārammaṇaṃ, na paṇṇattivasenāti. Evamettha ārammaṇatopi viññātabbo vinicchayo.

आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने - येथे प्राणातिपात हा जीवितेंद्रिय-आलंबन असणारा (जीवितेंद्रियाला विषय बनवणारा) आहे. अदिन्नादान, अब्रह्मचर्य आणि सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान हे रूपधर्मांमध्ये रूपायातन इत्यादींपैकी कोणत्याही एका संस्काराला आलंबन बनवणारे (संस्कारालंबन) आहेत. मृषावाद हा ज्याच्याशी खोटे बोलले जाते, त्याला उद्देशून प्रवृत्त होत असल्यामुळे सत्त्वालंबन (प्राण्याला विषय बनवणारा) आहे. अब्रह्मचर्य देखील सत्त्वालंबन आहे, असे काही आचार्य म्हणतात. आणि अदिन्नादान देखील जेव्हा प्राण्याची चोरी करायची असते, तेव्हा सत्त्वालंबन असते, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु येथे संस्काराच्या प्रभावानेच सत्त्वालंबन होते, प्रज्ञप्तीच्या (संज्ञेच्या) प्रभावाने नाही. अशा प्रकारे, येथे आलंबनाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Ādānatoti pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadādīni cetāni sāmaṇerena bhikkhusantike samādinnāneva samādinnāni honti, upāsakena pana attanā samādiyantenāpi samādinnāni honti, parassa santike samādiyantenāpi. Ekajjhaṃ samādinnānipi samādinnāni honti, paccekaṃ samādinnānipi. Kintu nānaṃ ekajjhaṃ samādiyato ekāyeva virati, ekāva cetanā hoti, kiccavasena panetāsaṃ pañcavidhattaṃ viññāyati. Paccekaṃ samādiyato pana pañceva viratiyo, pañca ca cetanā hontīti veditabbā. Evamettha ādānatopi viññātabbo vinicchayo.

ग्रहण करण्याच्या (समादान करण्याच्या) दृष्टीने - प्राणातिपातापासून विरतीचे शिक्षापद इत्यादी ही शिक्षापदे सामणेराने (श्रामणेराने) भिक्खूच्या सन्निध ग्रहण केली तरच ती ग्रहण केलेली (समादिन्न) होतात. परंतु उपासकाने स्वतः ग्रहण केली तरी ती ग्रहण केलेली होतात, किंवा दुसऱ्याच्या सन्निध ग्रहण केली तरीही. एकत्रितपणे ग्रहण केली तरी ती ग्रहण केलेली होतात, आणि स्वतंत्रपणे (एक-एक करून) ग्रहण केली तरीही. परंतु फरक हा आहे की, एकत्रितपणे ग्रहण करणाऱ्याची विरती एकच असते आणि चेतनाही एकच असते, परंतु कार्याच्या (कृत्याच्या) दृष्टीने तिचे पाच प्रकार जाणले जातात. स्वतंत्रपणे ग्रहण करणाऱ्याच्या बाबतीत मात्र पाच विरती आणि पाच चेतना असतात, असे जाणावे. अशा प्रकारे, येथे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Bhedatoti sāmaṇerānañcettha ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti. Pārājikaṭṭhāniyāni hi tāni tesaṃ, yaṃ taṃ vītikkantaṃ hoti, teneva kammabaddho. Gahaṭṭhānaṃ pana ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti, yato [Pg.19] tesaṃ taṃsamādāneneva puna pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjati. Apare panāhu – ‘‘visuṃ visuṃ samādinnesu ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti, ‘pañcaṅgasamannāgataṃ sīlaṃ samādiyāmī’ti evaṃ pana ekato samādinnesu ekasmiṃ bhinne sesānipi sabbāni bhinnāni honti. Kasmā? Samādinnassa abhinnattā, yaṃ taṃ vītikkantaṃ, teneva kammabaddho’’ti. Evamettha bhedatopi viññātabbo vinicchayo.

भंग होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) दृष्टीने विचार केला असता, सामणेरांच्या बाबतीत या पाच शिकापदांपैकी एक जरी भंग पावले, तरी सर्वच भंग पावतात. कारण त्यांच्यासाठी ती पाराजिकाच्या स्थानी असतात; परंतु ज्याचे उल्लंघन होते, केवळ त्यानेच कर्माचे बंधन होते. गृहस्थांच्या बाबतीत मात्र, एक शिकापद भंग पावले असता एकच भंग पावते; कारण त्यांनी पुन्हा त्याचेच समादान केल्याने त्यांचे शील पुन्हा पाच अंगांनी युक्त (पंचशील) होते. इतर आचार्य म्हणतात— 'वेगवेगळे समादान केलेल्या शिकापदांमध्ये एक भंग पावले असता एकच भंग पावते. परंतु, "मी पाच अंगांनी युक्त शील समादान करतो" अशा प्रकारे एकत्रितपणे समादान केलेल्या शीलांमध्ये एक भंग पावले असता उर्वरित सर्वही भंग पावतात. का? कारण समादानाचा संकल्प अभिन्न (एकच) असतो. परंतु ज्याचे उल्लंघन होते, केवळ त्यानेच कर्माचे बंधन होते.' अशा प्रकारे, येथे भंग होण्याच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

Mahāsāvajjatoti guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe pāṇātipāto appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu pana manussādīsu appaguṇe pāṇātipāto appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānantu samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjatā, tibbatāya mahāsāvajjatā ca veditabbā. Esa nayo sesesupi. Api cettha surāmerayamajjapamādaṭṭhānameva mahāsāvajjaṃ, na tathā pāṇātipātādayo. Kasmā? Manussabhūtassāpi ummattakabhāvasaṃvattanena ariyadhammantarāyakaraṇatoti. Evamettha mahāsāvajjatopi viññātabbo vinicchayo.

'महासावज्ज' (मोठा दोष असणे) याविषयी: गुणरहित अशा तिर्यंच (पशू) इत्यादी प्राण्यांमध्ये, लहान प्राण्याचा प्राणघात करणे हा अल्प दोष (अल्पसावज्ज) आहे, तर मोठ्या शरीराच्या प्राण्याचा घात करणे हा मोठा दोष (महासावज्ज) आहे. का? कारण त्यासाठी अधिक प्रयत्न करावा लागतो. प्रयत्न समान असला तरी शरीराच्या मोठेपणामुळे तो मोठा दोष ठरतो. गुणांनी युक्त अशा मनुष्य इत्यादींच्या बाबतीत, अल्प गुण असलेल्या मनुष्याचा प्राणघात करणे हा अल्प दोष आहे, तर महागुणी मनुष्याचा घात करणे हा मोठा दोष आहे. शरीर आणि गुण समान असताना, क्लेश (राग-द्वेष) आणि उपक्रम (प्रयत्न) यांच्या सौम्यतेमुळे अल्प दोष होतो आणि त्यांच्या तीव्रतेमुळे मोठा दोष होतो, असे समजावे. हाच नियम उर्वरित शिकापदांच्या बाबतीतही समजावा. शिवाय, या पाच शिकापदांमध्ये सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठान (मद्यपान) हेच सर्वात मोठे दोषयुक्त आहे, प्राणातिपात इत्यादी तसे नाहीत. का? कारण ते मनुष्य असलेल्या व्यक्तीलाही उन्मत्त (वेडे) बनवणारे आहे आणि आर्य धर्मात (ध्यान, मार्ग, फल यामध्ये) अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारे असल्यामुळे ते महासावज्ज आहे. अशा प्रकारे, येथे महासावज्जतेच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

Payogatoti ettha ca pāṇātipātassa sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti chappayogā. Tattha kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ sāhatthiko payogo, so uddissānuddissabhedato duvidho hoti. Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammunā bajjhati. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddissake pahārapaccayā yassa kassaci maraṇena. Ubhayathāpi ca paharitamatte vā maratu, pacchā vā teneva rogena, paharitakkhaṇe eva kammunā bajjhati. Maraṇādhippāyena ca pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññena cittena pahāre dinne pacchāpi yadi paṭhamapahāreneva marati, tadā eva kammunā baddho hoti. Atha dutiyapahārena, natthi pāṇātipāto. Ubhayehi matepi paṭhamapahāreneva kammunā baddho, ubhayehipi amate nevatthi pāṇātipāto. Esa nayo bahukehipi [Pg.20] ekassa pahāre dinne. Tatrāpi hi yassa pahārena marati, tasseva kammabaddho hoti.

प्रयोगाच्या (प्रयत्नाच्या) दृष्टीने विचार केला असता, प्राणातिपाताचे सहा प्रयोग आहेत: साहत्थिक (स्वतःच्या हाताने करणे), आणत्तिक (आज्ञा देणे), निस्सग्गिय (फेकून मारणे), थावर (खड्डा इत्यादी कायमस्वरूपी योजना करणे), विज्जामय (मंत्रविद्येने मारणे) आणि इद्धिमय (ऋद्धीने मारणे). त्यापैकी, शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित वस्तूने प्रहार करणे हा 'साहत्थिक प्रयोग' होय. तो उद्देशून (उद्दिस्सक) आणि न उद्देशता (अनुद्दिस्सक) अशा दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, उद्देशून केलेल्या प्रहारात ज्याला उद्देशून प्रहार केला जातो, त्याच्याच मृत्यूने कर्माचे बंधन होते. 'कोणीही मरो' अशा प्रकारे न उद्देशता केलेल्या प्रहारात, प्रहारामुळे कोणत्याही व्यक्तीच्या मृत्यूने कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रकारांत, प्रहार केल्याबरोबर मरो किंवा नंतर त्याच जखमेमुळे मरो, प्रहार केल्याच्या क्षणीच कर्माचे बंधन होते. मारण्याच्या उद्देशाने प्रहार केला, पण तो मेला नाही; नंतर दुसऱ्या चित्ताने पुन्हा प्रहार केला असता, जर तो पहिल्याच प्रहारामुळे मेला, तर पहिल्या प्रहाराच्या वेळीच कर्माचे बंधन होते. जर दुसऱ्या प्रहारामुळे मेला, तर (पहिल्या प्रहाराने) प्राणातिपात होत नाही. दोन्ही प्रहारांमुळे मेला तरी पहिल्या प्रहारामुळेच कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रहारांनी न मेल्यास प्राणातिपात होतच नाही. अनेकांनी मिळून एकावर प्रहार केला असता हाच नियम लागू होतो. कारण तेथेही ज्याच्या प्रहारामुळे तो मरतो, त्यालाच कर्माचे बंधन होते.

Adhiṭṭhahitvā pana āṇāpanaṃ āṇattiko payogo. Tatthapi sāhatthike payoge vuttanayeneva kammabaddho anussaritabbo. Chabbidho cettha niyamo veditabbo –

आज्ञा देऊन मारण्यास सांगणे हा 'आणत्तिक प्रयोग' होय. त्यातही साहत्थिक प्रयोगामध्ये सांगितलेल्या नियमानेच कर्माचे बंधन लक्षात घ्यावे. येथे सहा प्रकारचा नियम समजून घ्यावा -

‘‘Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kiriyāvisesoti ime, cha āṇattiniyāmakā’’ti. (pāci. aṭṭha. 2.174);

"वस्तू (प्राणी), काळ, जागा, शस्त्र, इरियापथ आणि क्रियाविशेष—हे सहा आणत्तिक प्रयोगाचे नियमन करणारे (मर्यादा ठरवणारे) आहेत."

Tattha vatthūti māretabbo pāṇo. Kāloti pubbaṇhasāyanhādikālo ca, yobbanathāvariyādikālo ca. Okāsoti gāmo vā nigamo vā vanaṃ vā racchā vā siṅghāṭakaṃ vāti evamādi. Āvudhanti asi vā usu vā satti vāti evamādi. Iriyāpathoti māretabbassa mārakassa ca ṭhānaṃ vā nisajjā vāti evamādi.

त्यापैकी, 'वस्तू' म्हणजे मारला जाणारा प्राणी. 'काळ' म्हणजे सकाळ, संध्याकाळ इत्यादी वेळ, आणि तारुण्य, वृद्धत्व इत्यादी अवस्था. 'जागा' म्हणजे गाव, नगर, अरण्य, रस्ता किंवा चौक इत्यादी. 'शस्त्र' म्हणजे तलवार, बाण किंवा भाला इत्यादी. 'इरियापथ' म्हणजे मारल्या जाणाऱ्याचे आणि मारणाऱ्याचे उभे राहणे किंवा बसणे इत्यादी शारीरिक स्थिती.

Kiriyāvisesoti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍikaṃ vāti evamādi. Yadi hi vatthuṃ visaṃvādetvā ‘‘yaṃ mārehī’’ti āṇatto, tato aññaṃ māreti, āṇāpakassa natthi kammabaddho. Atha vatthuṃ avisaṃvādetvā māreti, āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āṇattassa māraṇakkhaṇeti ubhayesampi kammabaddho. Esa nayo kālādīsupi.

'क्रियाविशेष' म्हणजे भोसकणे, कापणे, फोडणे किंवा शंखमुंडिक (डोक्याची कवटी शंखासारखी सोलणे) इत्यादी पद्धती. जर वस्तूमध्ये (प्राण्यामध्ये) बदल करून, ज्याला मारण्याची आज्ञा दिली होती त्याऐवजी दुसऱ्यालाच मारले, तर आज्ञा देणाऱ्याला कर्माचे बंधन होत नाही. परंतु जर वस्तूमध्ये बदल न करता (त्याच प्राण्याला) मारले, तर आज्ञा देणाऱ्याला आज्ञा देण्याच्या क्षणी आणि आज्ञा पाळणाऱ्याला मारण्याच्या क्षणी, अशा दोघांनाही कर्माचे बंधन होते. हाच नियम काळ इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Māraṇatthantu kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇanissajjanaṃ nissaggiyo payogo. Sopi uddissānuddissabhedato duvidho eva, kammabaddho cettha pubbe vuttanayeneva veditabbo.

मारण्याच्या उद्देशाने शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित वस्तूने शस्त्र फेकून मारणे हा 'निस्सग्गिय प्रयोग' होय. तो देखील उद्देशून आणि न उद्देशता अशा दोन प्रकारचाच असतो, आणि येथे कर्माचे बंधन पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच समजून घ्यावे.

Māraṇatthameva opātakhaṇanaṃ, apassenaupanikkhipanaṃ, bhesajjavisayantādippayojanaṃ vā thāvaro payogo. Sopi uddissānuddissabhedato duvidho, yato tatthapi pubbe vuttanayeneva kammabaddho veditabbo. Ayantu viseso – mūlaṭṭhena opātādīsu paresaṃ mūlena vā mudhā vā dinnesupi yadi tappaccayā koci marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadipi ca tena aññena vā tattha opāte vināsetvā bhūmisame katepi paṃsudhovakā vā paṃsuṃ gaṇhantā, mūlakhaṇakā vā mūlāni khaṇantā āvāṭaṃ karonti[Pg.21], deve vā vassante kaddamo jāyati, tattha ca koci otaritvā vā laggitvā vā marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadi pana yena laddhaṃ, so añño vā taṃ vitthaṭataraṃ gambhīrataraṃ vā karoti, tappaccayāva koci marati, ubhayesampi kammabaddho. Yathā tu mūlāni mūlehi saṃsandanti, tathā tatra thale kate muccati. Evaṃ apassenādīsupi yāva tesaṃ pavatti, tāva yathāsambhavaṃ kammabaddho veditabbo.

मारण्याच्या उद्देशाने खड्डा खणणे, टेकण्याची फळी जवळ ठेवणे किंवा विषारी औषध, यंत्र इत्यादींची योजना करणे हा 'थावर प्रयोग' होय. तो देखील उद्देशून आणि न उद्देशता अशा दोन प्रकारचा असतो; कारण त्यातही पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच कर्माचे बंधन समजून घ्यावे लागते. परंतु यात हा विशेष फरक आहे— मूळ कर्त्याने तो खड्डा इत्यादी इतरांना विकला किंवा मोफत दिला असला तरी, जर त्या कारणामुळे कोणी मरण पावले, तर मूळ कर्त्यालाच कर्माचे बंधन होते. जरी त्याने किंवा दुसऱ्या कोणी तो खड्डा नष्ट करून जमीन सपाट केली असली, तरी जर माती धुवून काढणारे माती नेत असताना किंवा मुळे खोदणारे मुळे खोदताना पुन्हा खड्डा तयार करतात, किंवा पाऊस पडल्यामुळे तेथे चिखल होतो आणि त्यात कोणी उतरून किंवा अडकून मरण पावले, तर मूळ कर्त्यालाच कर्माचे बंधन होते. परंतु, ज्याला तो खड्डा मिळाला त्याने किंवा दुसऱ्या कोणी तो अधिक रुंद किंवा खोल केला आणि त्या कारणामुळे कोणी मरण पावले, तर दोघांनाही कर्माचे बंधन होते. परंतु ज्याप्रमाणे मुळे मुळांशी जोडली जातात, त्याप्रमाणे तेथे कठीण जमीन (सपाट जमीन) केल्यास तो मुक्त होतो. याचप्रमाणे टेकण्याच्या फळी इत्यादींच्या बाबतीतही, जोपर्यंत त्यांचे अस्तित्व टिकून असते, तोपर्यंत योग्यतेनुसार कर्माचे बंधन समजून घ्यावे.

Māraṇatthaṃ pana vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogo. Dāṭhāvudhādīnaṃ dāṭhākoṭanādimiva māraṇatthaṃ kammavipākajiddhivikārakaraṇaṃ iddhimayo payogoti. Adinnādānassa tu theyyapasayhapaṭicchannaparikappakusāvahāravasappavattā sāhatthikāṇattikādayo payogā, tesampi vuttānusāreneva pabhedo veditabbo. Abrahmacariyādīnaṃ tiṇṇampi sāhatthiko eva payogo labbhatīti. Evamettha payogatopi viññātabbo vinicchayo.

मारण्याच्या उद्देशाने मंत्राचा जप करणे हा 'विज्जामय प्रयोग' होय. दाठावूध (ज्यांच्या दातांमध्ये विष असते असे राजे) इत्यादींनी दात खाण्याप्रमाणे, मारण्याच्या उद्देशाने कर्मविपाकामुळे प्राप्त झालेल्या ऋद्धीचा वापर करणे हा 'इद्धिमय प्रयोग' होय. अदिन्नादानाच्या (चोरीच्या) बाबतीत मात्र, थेय्य (चोरीने), पसय्ह (बळजबरीने), पटिच्छन्न (लपवून), परिकप्प (योजना करून) आणि कुसावहार (खोट्या मापाने किंवा शिक्क्याने) इत्यादींच्या स्वरूपात होणारे साहत्थिक, आणत्तिक इत्यादी प्रयोग असतात; त्यांचे देखील वर्गीकरण पूर्वी सांगितलेल्या नियमांनुसारच समजून घ्यावे. अब्रह्मचर्य इत्यादी उर्वरित तीन शिकापदांच्या बाबतीत केवळ साहत्थिक प्रयोगच आढळतो. अशा प्रकारे, येथे प्रयोगाच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

Aṅgatoti ettha ca pāṇātipātassa pañca aṅgāni bhavanti – pāṇo ca hoti, pāṇasaññī ca, vadhakacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, vāyamati, tena ca maratīti. Adinnādānassāpi pañceva – parapariggahitañca hoti, parapariggahitasaññī ca, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, vāyamati, tena ca ādātabbaṃ ādānaṃ gacchatīti. Abrahmacariyassa pana cattāri aṅgāni bhavanti – ajjhācariyavatthu ca hoti, tattha ca sevanacittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sevanapaccayā payogañca samāpajjati, sādiyati cāti, tathā paresaṃ dvinnampi. Tattha musāvādassa tāva musā ca hoti taṃ vatthu, visaṃvādanacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjo ca vāyāmo, paravisaṃvādanañca viññāpayamānā viññatti pavattatīti cattāri aṅgāni veditabbāni. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānassa pana surādīnañca aññataraṃ hoti madanīyapātukamyatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjañca vāyāmaṃ āpajjati, pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānīti. Evamettha aṅgatopi viññātabbo vinicchayo.

अंगांच्या (घटकांच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपाताचे पाच घटक असतात – प्राणी (जीवंत प्राणी) असावा, तो प्राणी आहे अशी संज्ञा (जाणीव) असावी, मारण्याचा विचार (वधकचित्त) उपस्थित असावा, प्रयत्न करावा आणि त्याने तो प्राणी मरावा. अदिन्नादानाचेही पाचच घटक असतात – ती वस्तू दुसऱ्याच्या मालकीची असावी, ती दुसऱ्याच्या मालकीची आहे अशी संज्ञा असावी, चोरीचे चित्त उपस्थित असावे, प्रयत्न करावा आणि त्याने ती वस्तू हस्तगत केली जावी. अब्रह्मचर्याचे तर चार घटक असतात – अतिक्रमणाची वस्तू (स्थान) असावी, तेथे सेवनाचे चित्त उपस्थित असावे, सेवनाच्या हेतूने प्रयत्न करावा आणि त्याचा आस्वाद घ्यावा. त्याचप्रमाणे इतर दोन शिक्षापदांचे देखील घटक असतात. त्यापैकी प्रथम मुसावादाचे – ती गोष्ट असत्य असावी, फसवणुकीचे चित्त उपस्थित असावे, तदनुरूप प्रयत्न असावा आणि दुसऱ्याला फसवण्यासाठी विज्ञापना (इशारा) प्रवृत्त व्हावी, हे चार घटक जाणावेत. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानाचे तर – सुरा इत्यादींपैकी काहीतरी असावे, नशा आणणारे पेय पिण्याची इच्छा असलेले चित्त उपस्थित असावे, तदनुरूप प्रयत्न करावा आणि प्यायल्यावर ते शरीरात प्रवेश करावे, हे चार घटक आहेत. अशा प्रकारे, येथे अंगांच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Samuṭṭhānatoti pāṇātipātaadinnādānamusāvādā cettha kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti tisamuṭṭhānā honti. Abrahmacariyaṃ kāyacittavasena ekasamuṭṭhānameva. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca, kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānanti. Evamettha samuṭṭhānatopi viññātabbo vinicchayo.

समुत्थानाच्या (उत्पत्तीच्या कारणांच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपात, अदिन्नादान आणि मुसावाद हे काय-चित्त (शरीर आणि मन), वाचा-चित्त (वाणी आणि मन) आणि काय-वाचा-चित्त (शरीर, वाणी आणि मन) या तीन समुत्थानांमुळे होतात. अब्रह्मचर्य हे काय-चित्ताच्या प्रभावाने केवळ एकच समुत्थान असणारे आहे. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाण हे कायेमुळे (शरीरामुळे) आणि काय-चित्तामुळे (शरीर आणि मनामुळे) असे दोन समुत्थान असणारे आहे. अशा प्रकारे, येथे समुत्थानाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Vedanātoti [Pg.22] ettha ca pāṇātipāto dukkhavedanāsampayuttova. Adinnādānaṃ tīsu vedanāsu aññataravedanāsampayuttaṃ, tathā musāvādo. Itarāni dve sukhāya vā adukkhamasukhāya vā vedanāya sampayuttānīti. Evamettha vedanātopi viññātabbo vinicchayo.

वेदनेच्या दृष्टीने: येथे प्राणातिपात हा केवळ दुःखवेदनेशीच संप्रयुक्त (युक्त) असतो. अदिन्नादान हे तीन वेदनांपैकी कोणत्याही एका वेदनेशी संप्रयुक्त असते, त्याचप्रमाणे मुसावाद देखील. इतर दोन (अब्रह्मचर्य आणि सुरामेरय) सुखवेदनेशी किंवा अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात. अशा प्रकारे, येथे वेदनेच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Mūlatoti pāṇātipāto cettha dosamohamūlo. Adinnādānamusāvādā lobhamohamūlā vā dosamohamūlā vā. Itarāni dve lobhamohamūlānīti. Evamettha mūlatopi viññātabbo vinicchayo.

मुळाच्या (हेतूच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपात हा द्वेष-मोह-मूलक असतो. अदिन्नादान आणि मुसावाद हे लोभ-मोह-मूलक किंवा द्वेष-मोह-मूलक असतात. इतर दोन (अब्रह्मचर्य आणि सुरामेरय) लोभ-मोह-मूलक असतात. अशा प्रकारे, येथे मुळाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Kammatoti pāṇātipātaadinnādānaabrahmacariyāni cettha kāyakammameva kammapathappattāneva ca, musāvādo vacīkammameva. Yo pana atthabhañjako, so kammapathappatto. Itaro kammameva. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyakammamevāti. Evamettha kammatopi viññātabbo vinicchayo.

कर्माच्या दृष्टीने: येथे प्राणातिपात, अदिन्नादान आणि अब्रह्मचर्य हे केवळ कायकर्मच (शारीरिक कर्मच) आहेत आणि ते कर्मपथाला प्राप्त झालेले आहेत. मुसावाद हा केवळ वचीकर्म (वाचिक कर्म) आहे. परंतु जो मुसावाद दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करणारा असतो, तो कर्मपथाला प्राप्त होतो. इतर (साधा मुसावाद) केवळ कर्मच आहे. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाण हे केवळ कायकर्मच आहे. अशा प्रकारे, येथे कर्माच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

Viramatoti ettha āha ‘‘pāṇātipātādīhi viramanto kuto viramatī’’ti? Vuccate – samādānavasena tāva viramanto attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalato viramati. Kimārabhitvā? Yato viramati, tadeva. Sampattavasenāpi viramanto vuttappakārākusalatova. Kimārabhitvā? Pāṇātipātādīnaṃ vuttārammaṇāneva. Keci pana bhaṇanti ‘‘surāmerayamajjasaṅkhāte saṅkhāre ārabhitvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramati, sattasaṅkhāresu yaṃ pana avaharitabbaṃ bhañjitabbañca, taṃ ārabhitvā adinnādānā musāvādā ca, satteyevārabhitvā pāṇātipātā abrahmacariyā cā’’ti. Tadaññe ‘‘evaṃ sante ‘aññaṃ cintento aññaṃ kareyya, yañca pajahati, taṃ na jāneyyā’ti evaṃdiṭṭhikā hutvā anicchamānā yadeva pajahati, taṃ attano pāṇātipātādiakusalamevārabhitvā viramatī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ. Kasmā? Tassa paccuppannābhāvato bahiddhābhāvato ca. Sikkhāpadānañhi vibhaṅgapāṭhe ‘‘pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ kati kusalā…pe… kati araṇā’’ti pucchitvā ‘‘kusalāyeva, siyā sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti (vibha. 716) evaṃ pavattamāne vissajjane ‘‘paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘bahiddhārammaṇā’’ti ca evaṃ paccuppannabahiddhārammaṇattaṃ vuttaṃ, taṃ attano pāṇātipātādiakusalaṃ ārabhitvā viramantassa na yujjati. Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘aññaṃ [Pg.23] cintento aññaṃ kareyya, yañca pajahati, taṃ na jāneyyā’’ti. Tattha vuccate – na kiccasādhanavasena pavattento aññaṃ cintento aññaṃ karotīti vā, yañca pajahati, taṃ na jānātīti vā vuccati.

विरतीच्या (अलिप्ततेच्या) दृष्टीने: येथे विचारले आहे - "प्राणातिपात इत्यादींपासून विरत होणारा कशापासून विरत होतो?" उत्तर दिले जाते - प्रथम, समादानाच्या (व्रत घेण्याच्या) प्रभावाने विरत होणारा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलापासून विरत होतो. कशाला आलंबन (विषय) करून? ज्याच्यापासून तो विरत होतो, त्यालाच आलंबन करून. प्रसंगाच्या (संपत्तीच्या) प्रभावाने विरत होणारा देखील पूर्वोक्त प्रकारच्या अकुशलापासूनच विरत होतो. कशाला आलंबन करून? प्राणातिपात इत्यादींच्या पूर्वोक्त आलंबनांनाच आलंबन करून. परंतु काही आचार्य म्हणतात - "सुरा, मेरय आणि मद्य संज्ञक संस्कारांना आलंबन करून सुरामेरयमज्जपमादट्ठानापासून विरत होतो; सत्व-संस्कारांपैकी ज्याचे अपहरण केले जावे किंवा ज्याचा नाश केला जावा, त्याला आलंबन करून अदिन्नादान आणि मुसावादापासून विरत होतो; आणि केवळ प्राण्यांनाच आलंबन करून प्राणातिपात आणि अब्रह्मचर्यापासून विरत होतो." इतर आचार्य यावर म्हणतात - "असे असल्यास, 'एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करेल, आणि ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजणार नाही' अशी दृष्टी असणारे होऊन, अनिच्छेने जो त्याग करतो, तो स्वतःच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलालाच आलंबन करून विरत होतो." हे अयोग्य आहे. का? कारण ते वर्तमानकालीन (पच्चुप्पन्न) नसल्यामुळे आणि बाह्य (बहिद्धा) नसल्यामुळे. कारण शिक्षापदांच्या विभंगपाठात 'पाच शिक्षापदांपैकी किती कुशल आहेत... इत्यादी... किती अरण आहेत?' असा प्रश्न विचारून, 'कुशलच आहेत, कदाचित सुखवेदनेशी संप्रयुक्त असतात' अशा प्रकारे उत्तर दिले जात असताना, 'वर्तमानकालीन आलंबन असणारे' आणि 'बाह्य आलंबन असणारे' असे वर्तमानकालीन व बाह्य आलंबनत्व सांगितले आहे. ते स्वतःच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलाला आलंबन करून विरत होणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत जुळत नाही. आणि जे म्हटले आहे की - 'एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करेल, आणि ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजणार नाही.' त्याविषयी सांगितले जाते - कार्य सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने प्रवृत्त होणारा मनुष्य एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करतो असे म्हटले जात नाही, किंवा ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजत नाही असेही म्हटले जात नाही.

‘‘Ārabhitvāna amataṃ, jahanto sabbapāpake;

Nidassanañcettha bhave, maggaṭṭhoriyapuggalo’’ti.

"अमृताला (निर्वाणाला) आलंबन करून, सर्व पापांचा त्याग करणारा; मार्गस्थ आर्यपुद्गल हा येथे दृष्टांत (पुरावा) असावा."

Evamettha viramatopi viññātabbo vinicchayo.

अशा प्रकारे, येथे विरतीच्या दृष्टीने देखील निर्णय जाणावा.

Phalatoti sabbe eva cete pāṇātipātādayo duggatiphalanibbattakā honti, sugatiyañca aniṭṭhākantāmanāpavipākanibbattakā honti, samparāye diṭṭhadhamme eva ca avesārajjādiphalanibbattakā. Apica ‘‘yo sabbalahuso pāṇātipātassa vipāko manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hotī’’ti (a. ni. 8.40) evamādinā nayenettha phalatopi viññātabbo vinicchayo.

फलाच्या (परिणामाच्या) दृष्टीने: हे सर्व प्राणातिपात इत्यादीुकुशल दुर्गतीचे फल उत्पन्न करणारे असतात, आणि सुगतीमध्ये देखील अनिष्ट, अवांछित आणि अप्रिय विपाक (परिणाम) उत्पन्न करणारे असतात; तसेच परलोकात आणि याच जन्मात (दृष्टधर्मात) भ्याडपणा (अवैशारद्य) इत्यादी फल उत्पन्न करणारे असतात. शिवाय, 'प्राणातिपाताचा जो सर्वात सौम्य विपाक आहे, तो मनुष्य झाल्यावर अल्पायुषी बनवणारा ठरतो' इत्यादी पद्धतीने येथे फलाच्या दृष्टीने देखील निर्णय जाणावा.

Api cettha pāṇātipātādiveramaṇīnampi samuṭṭhānavedanāmūlakammaphalato viññātabbo vinicchayo. Tatthāyaṃ viññāpanā – sabbā eva cetā veramaṇiyo catūhi samuṭṭhahanti kāyato, kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti. Sabbā eva ca sukhavedanāsampayuttā vā, adukkhamasukhavedanāsampayuttā vā, alobhādosamūlā vā alobhādosāmohamūlā vā. Catassopi cettha kāyakammaṃ, musāvādāveramaṇī vacīkammaṃ, maggakkhaṇe ca cittatova samuṭṭhahanti, sabbāpi manokammaṃ.

शिवाय, येथे प्राणातिपात इत्यादींपासून मिळणाऱ्या विरतींचा (अलिप्ततेचा) देखील समुत्थान, वेदना, मूळ, कर्म आणि फल यांच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा. त्याविषयी हे स्पष्टीकरण आहे - या सर्व विरती काय (शरीर), काय-चित्त (शरीर आणि मन), वाचा-चित्त (वाणी आणि मन) आणि काय-वाचा-चित्त (शरीर, वाणी आणि मन) या चार समुत्थानांमुळे उत्पन्न होतात. आणि या सर्व विरती सुखवेदनेशी संप्रयुक्त किंवा अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात; तसेच अलोभ-अद्वेष-मूलक किंवा अलोभ-अद्वेष-अमोह-मूलक असतात. येथे चार विरती कायकर्म आहेत, मुसावादापासून विरती हे वचीकर्म आहे, आणि मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) त्या केवळ चित्तापासूनच उत्पन्न होतात, म्हणून त्या सर्व मनोकर्म आहेत.

Pāṇātipātā veramaṇiyā cettha aṅgapaccaṅgasampannatā ārohapariṇāhasampattitā javasampattitā suppatiṭṭhitapādatā cārutā mudutā sucitā sūratā mahabbalatā vissatthavacanatā lokapiyatā nelatā abhejjaparisatā acchambhitā duppadhaṃsitā parūpakkamena amaraṇatā anantaparivāratā surūpatā susaṇṭhānatā appābādhatā asokitā piyehi manāpehi saddhiṃ avippayogatā dīghāyukatāti evamādīni phalāni.

येथे प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: अवयवांची परिपूर्णता (अंगप्रत्यंगसंपन्नता), शरीराची योग्य उंची व रुंदी (आरोहपरिणाहसंपत्ती), वेगवानता (जवसपन्नता), पाय जमिनीवर व्यवस्थित टेकणे (सुप्रतिष्ठितपादता), सौंदर्य (चारुता), कोमलता (मृदुता), स्वच्छता (शुचिता), शूरता (शूरता), महाबलशाली असणे (महाबलता), स्पष्ट व मधुर बोलणे (विसट्ठवचनता), लोकांचे प्रिय असणे (लोकरियता), निर्दोषता (नेलता), अभेद्य परिषद असणे (अभिज्जपरिसता), भयशून्य असणे (अच्छंभिता), इतरांकडून पराभूत न होणे (दुप्पधंसिता), दुसऱ्यांच्या उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे) मृत्यू न येणे (परूपक्कमेन अमरणता), अनंत परिवार असणे (अनंतपरिवारता), सुंदर रूप असणे (सुरूपता), सुसंस्थानता (सुसंठणता), अल्प आजार असणे (अप्पाबाधता), शोक नसणे (असोकिता), प्रिय व मनासारख्या व्यक्तींशी वियोग न होणे (पियेहि मनापेहि सद्धिं अविप्पयोगता) आणि दीर्घायुष्य असणे (दीर्घायुकता) इत्यादी.

Adinnādānā veramaṇiyā mahaddhanatā pahūtadhanadhaññatā anantabhogatā anuppannabhoguppattitā uppannabhogathāvaratā icchitānaṃ bhogānaṃ khippappaṭilābhitā rājacorudakaggiappiyadāyādehi asādhāraṇabhogatā [Pg.24] asādhāraṇadhanappaṭilābhitā lokuttamatā natthikabhāvassa ajānanatā sukhavihāritāti evamādīni.

अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: महाधनवान असणे (महाधनता), भरपूर धनधान्य असणे (पहूतधनधान्यता), अनंत भोग (उपभोग्य वस्तू) असणे (अनंतभोगता), न मिळालेले भोग प्राप्त होणे (अनुप्पन्नभोगुप्पत्तिता), मिळालेले भोग स्थिर राहणे (उप्पन्नभोगथावरता), इच्छित भोगांची त्वरित प्राप्ती होणे (इच्छितानं भोगानं खिप्पप्पटिलाभिता), राजा, चोर, पाणी, अग्नी आणि अप्रिय वारसदार यांच्याशी सामायिक नसलेले (म्हणजेच त्यांच्यापासून सुरक्षित असलेले) भोग असणे (राजचोरुदकग्गिअप्पियदायादेहि असाधारणभोगता), असाधारण धनप्राप्ती होणे (असाधारणधनप्पटिलाभिता), लोकांमध्ये श्रेष्ठ असणे (लोकुत्तमता), 'काही नाही' (अभाव) ही स्थिती कधीही न अनुभवणे (नत्थिकभावस्स अजाननता) आणि सुखाने विहार करणे (सुखविहारिता) इत्यादी.

Abrahmacariyā veramaṇiyā vigatapaccatthikatā sabbajanapiyatā annapānavatthasayanādīnaṃ lābhitā sukhasayanatā sukhappaṭibujjhanatā apāyabhayavinimuttatā itthibhāvappaṭilābhassa vā napuṃsakabhāvappaṭilābhassa vā abhabbatā akkodhanatā paccakkhakāritā apatitakkhandhatā anadhomukhatā itthipurisānaṃ aññamaññapiyatā paripuṇṇindriyatā paripuṇṇalakkhaṇatā nirāsaṅkatā appossukkatā sukhavihāritā akutobhayatā piyavippayogābhāvatāti evamādīni.

अब्रह्मचर्यापासून (अब्रह्मचर्य किंवा व्यभिचारापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: शत्रूंचा अभाव असणे (विगतपच्चत्थिकता), सर्व लोकांचे प्रिय असणे (सब्बजनप्रियता), अन्न, पाणी, वस्त्र, शय्या इत्यादींची सहज प्राप्ती होणे (अन्नपानवत्थसयनादीनं लाभिता), सुखाने झोप लागणे (सुखसयनता), सुखाने जागे होणे (सुखप्पटिवुज्झनता), अपाय (नरक इत्यादी) भयापासून मुक्त असणे (अपायभयविनिमुत्तता), स्त्रीभाव किंवा नपुंसकभाव प्राप्त न होणे (इत्थिभावप्पटिलाभस्स वा नपुंसकभावप्पटिलाभस्स वा अभब्बता), क्रोधरहित असणे (अक्कोधनता), प्रत्यक्ष कार्य करणारे असणे (पच्चक्खकारिता), मान खाली न घालणे (अपतितक्खन्धता), अधोमुख न होणे (अनधोमुखता), स्त्री-पुरुषांचे एकमेकांवर प्रेम असणे (इत्थिपुरिसानं अञ्ञमञ्ञप्रियता), परिपूर्ण इंद्रिये असणे (परिपुण्णिन्द्रियता), परिपूर्ण लक्षणे असणे (परिपुण्णलक्खणता), शंकारहित असणे (निरासङ्कता), अल्प-उत्सुकता (चिंतेचा अभाव) असणे (अप्पोस्सुक्कता), सुखाने विहार करणे (सुखविहारिता), कुठूनही भय नसणे (अकुतोभयता) आणि प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाचा अभाव असणे (पियविप्पयोगाभावता) इत्यादी.

Musāvādā veramaṇiyā vippasannindriyatā vissaṭṭhamadhurabhāṇitā samasitasuddhadantatā nātithūlatā nātikisatā nātirassatā nātidīghatā sukhasamphassatā uppalagandhamukhatā sussūsakaparijanatā ādeyyavacanatā kamaluppalasadisamudulohitatanujivhatā anuddhatatā acapalatāti evamādīni.

मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: अत्यंत प्रसन्न इंद्रिये असणे (विप्पसन्निन्द्रियता), स्पष्ट व मधुर बोलणे (विस्सट्ठमधुरभाणिता), समान, पांढरे व स्वच्छ दात असणे (समसितसुद्धदन्तता), अतिशय स्थूल नसणे (नातिथूलता), अतिशय कृश नसणे (नातिकिसता), अतिशय बुटके नसणे (नातिरस्सता), अतिशय उंच नसणे (नातिदीघता), सुखद स्पर्श असणे (सुखसम्फस्सता), मुखातून कमळासारखा सुगंध येणे (उप्पलसगन्धमुखता), ऐकण्यास उत्सुक असणारा परिवार असणे (सुस्सूसकपरिजनता), स्वीकारार्ह (विश्वासार्ह) बोलणे असणे (आदेय्यवचनता), कमळ किंवा उत्पलासारखी मऊ, लाल व पातळ जीभ असणे (कमलुप्पलसदिसमुदुलोहिततनुजिव्हता), उद्धटपणा नसणे (अनुद्धतता) आणि चंचलता नसणे (अचपलता) इत्यादी.

Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā atītānāgatapaccuppannesu sabbakiccakaraṇīyesu khippaṃ paṭijānanatā sadā upaṭṭhitasatitā anummattakatā ñāṇavantatā analasatā ajaḷatā anelamūgatā amattatā appamattatā asammohatā acchambhitā asārambhitā anussaṅkitā saccavāditā apisuṇāpharusāsamphapalāpavāditā rattindivamatanditatā kataññutā kataveditā amaccharitā cāgavantatā sīlavantatā ujutā akkodhanatā hirimanatā ottappitā ujudiṭṭhikatā mahāpaññatā medhāvitā paṇḍitatā atthānatthakusalatāti evamādīni phalāni. Evamettha pāṇātipātādiveramaṇīnaṃ samuṭṭhānavedanāmūlakammaphalatopi viññātabbo vinicchayo.

सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्यपानापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील सर्व कर्तव्ये त्वरित समजणे (खिप्पं पटिजाननता), नेहमी स्मृती जागृत असणे (सदा उपट्ठितसतिता), कधीही वेडे न होणे (अनुम्मत्तकता), ज्ञानवान असणे (ञाणवन्तता), आळशी नसणे (अनलसता), जडबुद्धी नसणे (अजळता), मुके-बहिरे नसणे (अनेळमूकता), मद्यधुंद न होणे (अमत्तता), अप्रमत्त (जागृत) असणे (अप्पमत्तता), संभ्रमित न होणे (असम्मोहता), भयशून्य असणे (अच्छंभिता), क्रोधावेश नसणे (असारम्भिता), शंकारहित असणे (अनुस्सङ्किता), सत्यवादी असणे (सच्चवादिता), चहाडी, कठोर व निरर्थक बडबड न करणे (अपिसुणाफरुसासम्फप्पलापवादिता), रात्रंदिवस आळस नसणे (रत्तिन्दिवमतन्दितता), कृतज्ञ असणे (कृतज्ञता), कृतवेदी असणे (कृतवेदिता), मत्सररहित असणे (अमच्छरिता), त्यागशील असणे (चागवन्तता), शीलवान असणे (सीलवन्तता), सरळ (प्रामाणिक) असणे (उजुता), क्रोधरहित असणे (अक्कोधनता), मनात लज्जा (ह्री) असणे (हिरिमन्तता), पापभिरूता (ओत्तप्प) असणे (ओत्तप्पिता), सरळ दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) असणे (उजुदिट्ठिकता), महाप्रज्ञावान असणे (महापञ्ञता), मेधावी असणे (मेधाविता), पंडित असणे (पण्डितता), आणि हित-अहित ओळखण्यात कुशळता (अत्थानत्थकुसळता) इत्यादी परिणाम जाणावेत. अशा प्रकारे, येथे प्राणातिपात इत्यादींपासून विरत राहण्याच्या बाबतीत समुत्थान, वेदना, मूळ आणि कर्मफलाच्या आधारे देखील निर्णय (विनिच्छय) समजून घ्यावा.

Pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā

नंतरच्या पाच सिक्खापदांचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

Idāni yaṃ vuttaṃ –

आता जे म्हटले आहे –

‘‘Yojetabbaṃ tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti.

“त्यानंतरच्या (शेवटच्या) पाच सिक्खापदांमध्ये देखील जे योग्य आहे ते योजावे; आणि त्यांचे विशिष्ट (आवेणिक) गुण सांगावेत, तसेच हीन इत्यादी अवस्था देखील जाणाव्यात.”

Tassāyaṃ [Pg.25] atthavaṇṇanā – etissā purimapañcasikkhāpadavaṇṇanāya yaṃ yujjati, taṃ tato gahetvā pacchimesvapi pañcasu sikkhāpadesu yojetabbaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yatheva hi purimasikkhāpadesu ārammaṇato ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ rūpāyatanādiaññatarasaṅkhārārammaṇaṃ, tathā idha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ ārammaṇabhedo veditabbo. Ādānato ca yathā purimāni sāmaṇerena vā upāsakena vā samādiyantena samādinnāni honti, tathā etānipi. Aṅgatopi yathā tattha pāṇātipātādīnaṃ aṅgabhedo vutto, evamidhāpi vikālabhojanassa cattāri aṅgāni – vikālo, yāvakālikaṃ, ajjhoharaṇaṃ, anummattakatāti. Etenānusārena sesānampi aṅgavibhāgo veditabbo. Yathā ca tattha samuṭṭhānato surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānaṃ, evamidha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ samuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Yathā ca tattha vedanāto adinnādānaṃ tīsu vedanāsu aññataravedanāsampayuttaṃ, tathā idha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ vedanāsampayogo veditabbo. Yathā ca tattha abrahmacariyaṃ lobhamohamūlaṃ, evamidha vikālabhojanaṃ. Aparāni ca dve etena nayena sabbesaṃ mūlabhedo veditabbo. Yathā ca tattha pāṇātipātādayo kāyakammaṃ, evamidhāpi vikālabhojanādīni. Jātarūparajatappaṭiggahaṇaṃ pana kāyakammaṃ vā siyā vacīkammaṃ vā kāyadvārādīhi pavattisabbhāvapariyāyena, na kammapathavasena. Viramatoti yathā ca tattha viramanto attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalato viramati, evamidhāpi vikālabhojanādiakusalato, kusalatopi vā ekato. Yathā ca purimā pañca veramaṇiyo catusamuṭṭhānā kāyato, kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti, sabbā sukhavedanāsampayuttā vā adukkhamasukhavedanāsampayuttā vā, alobhādosamūlā vā alobhādosāmohamūlā vā, sabbā ca nānappakāraiṭṭhaphalanibbattakā, tathā idhāpīti.

त्या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे – पहिल्या पाच सिक्खापदांच्या स्पष्टीकरणात जे काही योग्य आहे, ते तेथून घेऊन नंतरच्या पाच सिक्खापदांमध्ये देखील योजावे. तेथे ही योजना अशी आहे – ज्याप्रमाणे पहिल्या सिक्खापदांमध्ये आलंबनाच्या (आरम्मण) दृष्टीने सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाण हे रूपायातन इत्यादींपैकी कोणत्याही एका संस्काराचे आलंबन घेणारे आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन (अवेळी भोजन) देखील आहे. या पद्धतीने सर्वांच्या आलंबनाचा भेद समजून घ्यावा. आणि स्वीकारण्याच्या (आदान) दृष्टीने, ज्याप्रमाणे पूर्वीची सिक्खापदे एखाद्या श्रामणेराने किंवा उपासकाने ग्रहण केली असता ती ग्रहण केलेली (समादिन्न) होतात, त्याचप्रमाणे ही देखील होतात. अंगांच्या दृष्टीने देखील, ज्याप्रमाणे तेथे प्राणातिपात इत्यादींच्या अंगांचे वर्गीकरण सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथे देखील विकालभोजनाची चार अंगे आहेत – विकाल (अवेळ), यावकालिक (भोजन), गिळणे (अज्झोहरण) आणि वेडे नसणे (अनुम्मत्तकता). यानुसार उर्वरित सिक्खापदांच्या अंगांचे वर्गीकरण देखील समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे तेथे समुत्थानाच्या दृष्टीने सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाण हे कायिक आणि काय-चित्तजन्य अशा दोन समुत्थानांचे (द्विसमुत्थान) आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. या पद्धतीने सर्वांचे समुत्थान समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे तेथे वेदनेच्या दृष्टीने अदिन्नादान हे तीन वेदनांपैकी कोणत्याही एका वेदनेशी संप्रयुक्त (युक्त) असते, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. या पद्धतीने सर्वांचा वेदनासंप्रयोग समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे तेथे अब्रह्मचर्य हे लोभ आणि मोह मूळ असणारे आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. आणि इतर दोन (नृत्य-गीत आणि माला-गंध इत्यादी सिक्खापदे) देखील याच पद्धतीने सर्वांच्या मुळाचा भेद समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे तेथे प्राणातिपात इत्यादी कायकर्म आहेत, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन इत्यादी देखील आहेत. परंतु जातरूप-रजत (सोने-चांदी) ग्रहण करणे हे कायिक द्वार इत्यादींद्वारे प्रवृत्तीच्या स्वभावाच्या पर्यायाने कायकर्म किंवा वचीकर्म किंवा मनोकर्म असू शकते, परंतु कर्मपथाच्या दृष्टीने नाही. 'विरमतो' (विरत राहणारा) या शब्दाच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे तेथे विरत राहणारा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलापासून विरत राहतो, त्याचप्रमाणे येथे देखील विकालभोजन इत्यादी अकुशलापासून किंवा कुशलापासून एका बाजूने विरत राहतो. आणि ज्याप्रमाणे पूर्वीची पाच विरती (नियम) हे कायिक, काय-चित्तजन्य, वची-चित्तजन्य आणि काय-वची-चित्तजन्य अशा चार समुत्थानांचे (चतुसमुत्थान) असतात, सर्व सुखवेदनायुक्त किंवा अदुःख-असुखवेदनायुक्त असतात, अलोभ-अदोषमूळ किंवा अलोभ-अदोष-अमोहमूळ असतात, आणि सर्व विविध प्रकारची इष्ट फळे देणारी असतात, त्याचप्रमाणे येथे देखील योजावे.

‘‘Yojetabbaṃ tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti. –

“त्यानंतरच्या (शेवटच्या) पाच सिक्खापदांमध्ये देखील जे योग्य आहे ते योजावे; आणि त्यांचे विशिष्ट (आवेणिक) गुण सांगावेत, तसेच हीन इत्यादी अवस्था देखील जाणाव्यात.” –

Ettha pana vikālabhojananti majjhanhikavītikkame bhojanaṃ. Etañhi anuññātakāle vītikkante bhojanaṃ, tasmā ‘‘vikālabhojana’’nti vuccati[Pg.26], tato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassananti ettha naccaṃ nāma yaṃkiñci naccaṃ, gītanti yaṃkiñci gītaṃ, vāditanti yaṃkiñci vāditaṃ. Visūkadassananti kilesuppattipaccayato kusalapakkhabhindanena visūkānaṃ dassanaṃ, visūkabhūtaṃ vā dassanaṃ visūkadassanaṃ. Naccā ca gītā ca vāditā ca visūkadassanā ca naccagītavāditavisūkadassanā. Visūkadassanañcettha brahmajāle vuttanayeneva gahetabbaṃ. Vuttañhi tattha –

येथे 'विकालभोजन' म्हणजे दुपारची वेळ टळल्यानंतर (मध्यान्ह उलटून गेल्यानंतर) भोजन करणे. कारण हे भोजन अनुज्ञेय (परवानगी असलेल्या) वेळेचे उल्लंघन करून केले जाते, म्हणून याला 'विकालभोजन' असे म्हणतात, आणि त्या विकालभोजनापासून (विरत राहणे). 'नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन' यामध्ये 'नृत्य' (नच्च) म्हणजे कोणतेही नृत्य, 'गीत' म्हणजे कोणतेही गाणे, 'वादित' म्हणजे कोणतेही वादन होय. 'विसूकदस्सन' म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरून कुशल पक्षाचा नाश करणाऱ्या तमाशांचे (विसूकांचे) दर्शन घेणे, किंवा क्लेश वाढवणाऱ्या खेळांचे दर्शन घेणे म्हणजे 'विसूकदस्सन' होय. नृत्य, गीत, वादन आणि विसूकदस्सन म्हणजेच 'नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन' होय. येथे 'विसूकदस्सन' चे लक्षण ब्रह्मजाल सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. कारण तेथे म्हटले आहे –

‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanamanuyuttā viharanti, seyyathidaṃ, naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetālaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā, iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti (dī. ni. 1.12).

जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने अर्पण केलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या विदूषक-दर्शनात (चित्त विचलित करणाऱ्या मनोरंजनात) मग्न राहतात; जसे की—नृत्य, गायन, वादन, नाट्य-तमाशा, आख्यान (कथा सांगणे), टाळ्या वाजवणे, वेताळ (काशाचे भांडे वाजवणे), कुंभथूण (घडा वाजवणे), शोभनक (चित्रे किंवा देखावे दाखवणे), चंडाल (लोखंडी गोळ्यांचे खेळ), बांबूवर चढून खेळ करणे, हाडे धुण्याचा खेळ, हत्तींची लढाई, घोड्यांची लढाई, म्हशींची लढाई, बैलांची लढाई, शेळ्यांची लढाई, मेंढ्यांची लढाई, कोंबड्यांची लढाई, लाव्हा पक्ष्यांची लढाई, काठ्यांची लढाई, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्ध-क्रीडा, सैन्याची मोजणी, सैन्याची व्यूहरचना आणि सेना-दर्शन; अशा प्रकारच्या विदूषक-दर्शनापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.

Atha vā yathāvuttenatthena naccagītavāditāni eva visūkāni naccagītavāditavisūkāni, tesaṃ dassanaṃ naccagītavāditavisūkadassanaṃ, tasmā naccagītavāditavisūkadassanā. ‘‘Dassanasavanā’’ti vattabbe yathā ‘‘so ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano’’ti evamādīsu (a. ni. 1.308) acakkhudvārappavattampi visayaggahaṇaṃ ‘‘dassana’’nti vuccati, evaṃ savanampi ‘‘dassana’’ntveva vuttaṃ. Dassanakamyatāya upasaṅkamitvā passato eva cettha vītikkamo hoti. Ṭhitanisinnasayanokāse pana āgataṃ gacchantassa vā āpāthagataṃ passato siyā saṃkileso, na vītikkamo. Dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ na vaṭṭati, gītūpasaṃhito pana dhammo vaṭṭatīti veditabbo.

किंवा पूर्वोक्त अर्थानुसार नृत्य, गीत आणि वादन हेच विसूक (क्लेश वाढवणारे) आहेत, म्हणून त्यांना 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी' म्हणतात. त्यांचे दर्शन म्हणजे 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी-दर्शन' होय. म्हणून 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी-दर्शनापासून' असे म्हटले आहे. जरी येथे 'दर्शन आणि श्रवण' (पाहणे आणि ऐकणे) असे म्हणायला हवे होते, तरीही 'तो मिथ्यादृष्टी आणि विपरीत दर्शन (दृष्टी) असलेला असतो' इत्यादी वचनांप्रमाणे, चक्षु-द्वाराशिवाय (डोळ्यांशिवाय इतर इंद्रियांद्वारे) होणाऱ्या विषयाच्या ग्रहणालाही 'दर्शन' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे श्रवणालाही (ऐकण्यालाही) 'दर्शन' असेच म्हटले गेले आहे. येथे पाहण्याच्या इच्छेने जवळ जाऊन पाहणाऱ्यालाच नियमभंग (अतिचार) होतो. परंतु, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना स्वतःहून समोर आलेल्या किंवा वाटेने जात असताना दृष्टीस पडलेल्या दृश्याला पाहणाऱ्याला केवळ संक्लेश (चित्त मलीन होणे) होऊ शकतो, नियमभंग होत नाही. येथे धर्माशी संबंधित असलेले गीत गाणे देखील योग्य नाही, परंतु गीताशी संबंधित असलेला धर्म ऐकणे योग्य आहे, असे समजावे.

Mālādīni dhāraṇādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbāni. Tattha mālāti yaṃkiñci pupphajātaṃ. Vilepananti yaṃkiñci vilepanatthaṃ pisitvā paṭiyattaṃ. Avasesaṃ sabbampi vāsacuṇṇadhūpanādikaṃ gandhajātaṃ gandho. Taṃ sabbampi maṇḍanavibhūsanatthaṃ na vaṭṭati, bhesajjatthantu vaṭṭati, pūjanatthañca abhihaṭaṃ sādiyato na kenaci pariyāyena na vaṭṭati. Uccāsayananti pamāṇātikkantaṃ vuccati. Mahāsayananti akappiyasayanaṃ akappiyattharaṇañca. Tadubhayampi sādiyato [Pg.27] na kenaci pariyāyena vaṭṭati. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsakadārumāsakajatumāsakādi yaṃ yaṃ tattha tattha vohāraṃ gacchati, tadubhayampi jātarūparajataṃ. Tassa yena kenaci pakārena sādiyanaṃ paṭiggaho nāma, so na yena kenaci pariyāyena vaṭṭatīti evaṃ āveṇikaṃ vattabbaṃ.

माला इत्यादी शब्दांचा धारण करणे इत्यादी क्रियांशी यथाक्रम संबंध जोडला पाहिजे. तेथे 'माला' म्हणजे कोणत्याही प्रकारची फुले. 'विलेपन' म्हणजे अंगाला लावण्यासाठी वाटून तयार केलेले कोणतेही सुगंधी द्रव्य. उर्वरित सर्व सुगंधी चूर्ण, धूप इत्यादी सुगंधी पदार्थ म्हणजे 'गंध' होय. हे सर्व शरीर सजवण्यासाठी किंवा सुशोभित करण्यासाठी अयोग्य (निषिद्ध) आहे, परंतु औषधासाठी योग्य आहे. पूजेसाठी आणलेले फूल किंवा गंध स्वीकारणाऱ्याला कोणत्याही प्रकारे ते अयोग्य नाही, तर ते योग्यच आहे. 'उच्चाशयन' म्हणजे प्रमाणाबाहेर (उंच) असलेले आसन किंवा मंचक. 'महाशयन' म्हणजे अयोग्य (अकल्पनीय) बिछाना आणि अयोग्य पांघरूण. या दोन्ही गोष्टींचा स्वीकार करणे कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही. 'जातरूप' म्हणजे सोने. 'रजत' म्हणजे कहापण (नाणे), तसेच तांब्याचे माषक, लाकडाचे माषक, लाखाचे माषक इत्यादी जे जे त्या त्या ठिकाणी व्यवहारात चालतात, ते दोन्ही मिळून 'जातरूप-रजत' (सोने-चांदी/धन) म्हटले जाते. त्याचा कोणत्याही प्रकारे स्वीकार करणे किंवा त्यात आनंद मानणे यालाच 'प्रतिग्रह' (स्वीकारणे) म्हणतात. ते कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही, असा हा विशेष नियम सांगितला पाहिजे.

Dasapi cetāni sikkhāpadāni hīnena chandena cittavīriyavīmaṃsāhi vā samādinnāni hīnāni, majjhimehi majjhimāni, paṇītehi paṇītāni. Taṇhādiṭṭhimānehi vā upakkiliṭṭhāni hīnāni, anupakkiliṭṭhāni majjhimāni, tattha tattha paññāya anuggahitāni paṇītāni. Ñāṇavippayuttena vā kusalacittena samādinnāni hīnāni, sasaṅkhārikañāṇasampayuttena majjhimāni, asaṅkhārikena paṇītānīti evaṃ ñeyyā hīnāditāpi cāti.

ही दहाही शिक्षापदे हीन (कनिष्ठ) छंद (इच्छा), चित्त, वीर्य (प्रयत्न) किंवा विमंसा (विचार) यांनी ग्रहण केली असता 'हीन' ठरतात; मध्यम प्रकारच्या इच्छा इत्यादींनी ग्रहण केली असता 'मध्यम' ठरतात; आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) इच्छा इत्यादींनी ग्रहण केली असता 'प्रणीत' ठरतात. किंवा, तृष्णा, दृष्टी आणि मान (अहंकार) यांनी मलीन झालेली शिक्षापदे 'हीन' असतात; मलीन न झालेली 'मध्यम' असतात; आणि त्या त्या शिक्षापदांमध्ये प्रज्ञेने युक्त असलेली 'प्रणीत' असतात. किंवा, ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानरहित) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'हीन' असतात; ससंखारिक ज्ञानसंप्रयुक्त (सप्रयत्न ज्ञानयुक्त) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'मध्यम' असतात; आणि असंखारिक (उत्स्फूर्त ज्ञानयुक्त) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'प्रणीत' असतात. अशा प्रकारे त्यांची हीनता, मध्यमत्व आणि प्रणीतत्व समजून घ्यावे.

Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘yena yattha yadā yasmā’’tiādīhi chahi gāthāhi sikkhāpadapāṭhassa vaṇṇanatthaṃ mātikā nikkhittā, sā atthato pakāsitā hotīti.

येथपर्यंत, पूर्वी 'येन यत्थ यदा यस्मा' इत्यादी सहा गाथांद्वारे शिक्षापद-पाठाच्या स्पष्टीकरणासाठी जी मातृका (रूपरेषा) मांडली होती, ती अर्थासह स्पष्ट झाली आहे.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील...

Sikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

शिक्षापद-वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

3. Dvattiṃsākāravaṇṇanā

३. द्वत्तिंसाकार-वर्णन (शरीराच्या बत्तीस भागांचे स्पष्टीकरण)

Padasambandhavaṇṇanā

पदसंबंध-वर्णन (शब्दांच्या संबंधांचे स्पष्टीकरण)

Idāni yadidaṃ evaṃ dasahi sikkhāpadehi parisuddhapayogassa sīle patiṭṭhitassa kulaputtassa āsayaparisuddhatthaṃ cittabhāvanatthañca aññatra buddhuppādā appavattapubbaṃ sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ tesu tesu suttantesu –

आता, अशा प्रकारे दहा शिक्षापदांद्वारे शुद्ध आचरण करणाऱ्या आणि शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या कुलपुत्राच्या आशय-शुद्धीसाठी (उद्देशाच्या शुद्धीसाठी) आणि चित्त-भावनेसाठी, बुद्ध-उत्पत्तीचा काळ वगळता इतर वेळी कधीही न उद्भवलेली, सर्व तीर्थकरांच्या (पाखंडी लोकांच्या) कक्षेबाहेर असलेली, आणि त्या त्या सूत्तांमध्ये सांगितलेली—

‘‘Ekadhammo, bhikkhave, bhāvito bahulīkato mahato saṃvegāya saṃvattati. Mahato atthāya saṃvattati. Mahato yogakkhemāya saṃvattati. Mahato satisampajaññāya saṃvattati. Ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattati. Katamo [Pg.28] ekadhammo? Kāyagatā sati. Amataṃ te, bhikkhave, na paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ na paribhuñjanti. Amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjanti. Amataṃ tesaṃ, bhikkhave, aparibhuttaṃ paribhuttaṃ, parihīnaṃ aparihīnaṃ, viraddhaṃ āraddhaṃ, yesaṃ kāyagatā sati āraddhā’’ti. (A. ni. 1.564-570) –

“भिक्खूहो, एक धर्म असा आहे, ज्याची भावना (अभ्यास) केली असता, वारंवार सराव केला असता, तो मोठ्या संवेगाला (वैराग्याला) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या कल्याणाला कारणीभूत ठरतो. मोठ्या योगक्षेमाला (निर्वाणाला) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या स्मृति-संप्रजन्याला (जागरूकता आणि स्पष्ट आकलनाला) कारणीभूत ठरतो. ज्ञान-दर्शन प्राप्तीला कारणीभूत ठरतो. याच जन्मात सुखपूर्वक विहाराला कारणीभूत ठरतो. विद्या आणि विमुक्तीच्या फळाच्या साक्षात्काराला कारणीभूत ठरतो. तो एक धर्म कोणता? तो म्हणजे 'कायगता सती' (शरीरावर केंद्रित असलेली स्मृती) होय. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेत नाहीत (सराव करत नाहीत), ते अमृताचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेत नाहीत. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेतात, ते अमृताचा उपभोग घेतात. भिक्खूहो, ज्यांनी कायगता सतीचा सराव केला नाही, त्यांनी अमृताचा आस्वाद घेतला नाही; ज्यांनी सराव केला, त्यांनी अमृताचा आस्वाद घेतला; ज्यांची कायगता सती नष्ट झाली, त्यांचे अमृत नष्ट झाले; ज्यांची कायगता सती नष्ट झाली नाही, त्यांचे अमृत नष्ट झाले नाही; ज्यांची कायगता सती चुकली, त्यांचे अमृत चुकले; ज्यांनी कायगता सतीचा आरंभ केला, त्यांनी अमृताचा लाभ घेतला.”

Evaṃ bhagavatā anekākārena pasaṃsitvā –

अशा प्रकारे भगवंतांनी अनेक प्रकारे (कायगता सतीची) प्रशंसा करून—

‘‘Kathaṃ bhāvitā, bhikkhave, kāyagatāsati kathaṃ bahulīkatā mahabbalā hoti mahānisaṃsā? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā’’ti (ma. ni. 3.154) –

“भिक्खूहो, कायगता सतीची भावना कशी करावी, तिचा वारंवार सराव कसा करावा, जेणेकरून ती महाबलाढ्य आणि महाकल्याणकारी ठरेल? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू अरण्यात गेलेला असतो...”

Ādinā nayena ānāpānapabbaṃ iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbaṃ dhātumanasikārapabbaṃ nava sivathikapabbānīti imesaṃ cuddasannaṃ pabbānaṃ vasena kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tassa bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha yasmā iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dhātumanasikārapabbanti imāni tīṇi vipassanāvasena vuttāni. Nava sivathikapabbāni vipassanāñāṇesuyeva ādīnavānupassanāvasena vuttāni. Yāpi cettha uddhumātakādīsu samādhibhāvanā iccheyya, sā visuddhimagge vitthārato asubhabhāvanāniddese pakāsitā eva. Ānāpānapabbaṃ pana paṭikūlamanasikārapabbañceti imānettha dve samādhivasena vuttāni. Tesu ānāpānapabbaṃ ānāpānassativasena visuṃ kammaṭṭhānaṃyeva. Yaṃ panetaṃ –

या आधीच्या पद्धतीने (नयाने) आनापानपब्ब (आनापान विभाग), इरियापथपब्ब (इर्यापथ विभाग), चतुसम्पजञ्ञपब्ब (चतु-संपजन्य विभाग), पटिकूलमनसिकारपब्ब (प्रतिकूल-मनसिकार विभाग), धातुमनसिकारपब्ब (धातु-मनसिकार विभाग) आणि नऊ सिवथिकपब्ब (स्मशान विभाग) अशा या चौदा विभागांच्या (पब्बांच्या) आधारे कायगतासती कम्मट्ठान (कायानुपश्यना कर्मस्थान) निर्दिष्ट केले आहे. त्याच्या भावनेचा निर्देश (सराव करण्याची पद्धत) आता प्राप्त झाला आहे. त्यामध्ये, कारण इरियापथपब्ब, चतुसम्पजञ्ञपब्ब आणि धातुमनसिकारपब्ब हे तीन विभाग विपस्सना (विपश्यना) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. नऊ सिवथिकपब्ब हे विपस्सना ज्ञानामध्येच आदीनवानुपस्सना (दोषांचे अनुदर्शन) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. आणि येथे फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादींवर जी समाधी भावना करण्याची इच्छा असेल, ती विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) मध्ये अशुभभावना निर्देशात सविस्तरपणे स्पष्ट केलीच आहे. परंतु आनापानपब्ब आणि पटिकूलमनसिकारपब्ब हे दोन विभाग येथे समाधीच्या दृष्टीने सांगितले आहेत. त्यापैकी आनापानपब्ब हे आनापानसती (आनापानस्मृती) च्या दृष्टीने एक स्वतंत्र कम्मट्ठानच आहे. आणि जे हे -

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati ‘atthi imasmiṃ kāye kesā, lomā…pe… mutta’’nti (ma. ni. 3.154).

“पुन्हा, भिक्खूहो, भिक्खू याच शरीराचे, पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या टोकापासून खाली, त्वचेने वेढलेल्या आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेल्या शरीराचे असे निरीक्षण करतो: 'या शरीरात डोक्याचे केस आहेत, अंगावरील केस आहेत... (इत्यादी)... मूत्र आहे'.”

Evaṃ tattha tattha matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā desitaṃ kāyagatāsatikoṭṭhāsabhāvanāpariyāyaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ āraddhaṃ, tassāyaṃ atthavaṇṇanā –

अशा प्रकारे, त्या त्या पाठांमध्ये 'अट्ठिमिञ्ज' (अस्थिमज्जा) या शब्दाने 'मत्थलुङ्ग' (मेंदू) चा समावेश करून उपदेशिलेल्या, कायगतासतीचा (शरीरावर आधारित स्मृतीचा) भाग असणाऱ्या, बत्तीस अवयवांच्या (द्वात्तीसाकार) कम्मट्ठानाची (कर्मस्थानाची) भावना सुरू केली आहे. त्याचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे –

Tattha atthīti saṃvijjanti. Imasminti yvāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyanto pūro nānappakārassa asucinoti vuccati, tasmiṃ[Pg.29]. Kāyeti sarīre. Sarīrañhi asucisañcayato, kucchitānaṃ vā kesādīnañceva cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtato kāyoti vuccati. Kesā…pe… muttanti ete kesādayo dvattiṃsākārā, tattha ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā atthi lomā’’ti evaṃ sambandho veditabbo. Tena kiṃ kathitaṃ hoti? Imasmiṃ pādatalā paṭṭhāya upari, kesamatthakā paṭṭhāya heṭṭhā, tacato paṭṭhāya paritoti ettake byāmamatte kaḷevare sabbākārenāpi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhajegucchaṃ assirikadassanaṃ nānappakāraṃ kesalomādibhedaṃ asucimeva passatīti.

त्यामध्ये, 'अत्थि' म्हणजे अस्तित्वात आहेत (आढळतात). 'इमस्मिं' म्हणजे ज्याला 'पावलांच्या तळव्यापासून वर, डोक्याच्या केसांपासून खाली, त्वचेने वेढलेले आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेले' असे म्हटले जाते, त्या (शरीरात). 'काये' म्हणजे शरीरात. कारण, अशुद्धीचा संचय असल्यामुळे किंवा केस इत्यादी निंद्य गोष्टींचे आणि डोळ्यांचे आजार इत्यादी शेकडो रोगांचे आश्रयस्थान असल्यामुळे याला 'काय' (शरीर) म्हटले जाते. 'केसा... पे... मुत्तं' (केस... इत्यादी... मूत्र) हे केस इत्यादी बत्तीस प्रकार आहेत. त्यामध्ये, "या शरीरात केस आहेत, रोम (अंगावरील केस्) आहेत" असा संबंध समजून घ्यावा. याने काय सांगितले आहे? या पावलांच्या तळव्यापासून वर, डोक्याच्या केसांपासून खाली, त्वचेपासून चहूबाजूंनी वेढलेल्या, या एवढ्याशा व्याम (एक हात पसरल्याएवढ्या) शरीरात सर्व प्रकारे शोध घेतला तरी कोणालाही मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, चंदन, केशर, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादींपैकी अणुमात्रही शुद्धता आढळत नाही; उलट अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद, अमंगल दिसणारे, केस, रोम इत्यादी विविध प्रकारचे अशुद्ध पदार्थच केवळ दिसतात.

Ayaṃ tāvettha padasambandhato vaṇṇanā.

हे प्रथम या (द्वात्तीसाकार कम्मट्ठानात) पदांच्या संबंधानुसार केलेले स्पष्टीकरण (वण्णना) आहे.

Asubhabhāvanā

अशुभाची भावना (असुभभावना)

Asubhabhāvanāvasena panassa evaṃ vaṇṇanā veditabbā – evametasmiṃ pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadādibhede sīle patiṭṭhitena payogasuddhena ādikammikena kulaputtena āsayasuddhiyā adhigamanatthaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuñjitukāmena paṭhamaṃ tāvassa āvāsakulalābhagaṇakammaddhānañātigantharogaiddhipalibodhena kittipalibodhena vā saha dasa palibodhā honti. Athānena āvāsakulalābhagaṇañātikittīsu saṅgappahānena, kammaddhānaganthesu abyāpārena, rogassa tikicchāyāti evaṃ te dasa palibodhā upacchinditabbā, athānena upacchinnapalibodhena anupacchinnanekkhammābhilāsena koṭippattasallekhavuttitaṃ pariggahetvā khuddānukhuddakampi vinayācāraṃ appajahantena āgamādhigamasamannāgato tato aññataraṅgasamannāgato vā kammaṭṭhānadāyako ācariyo vinayānurūpena vidhinā upagantabbo, vattasampadāya ca ārādhitacittassa tassa attano adhippāyo nivedetabbo. Tena tassa nimittajjhāsayacariyādhimuttibhedaṃ ñatvā yadi etaṃ kammaṭṭhānamanurūpaṃ, atha [Pg.30] yasmiṃ vihāre attanā vasati, yadi tasmiṃyeva sopi vasitukāmo hoti, tato saṅkhepato kammaṭṭhānaṃ dātabbaṃ. Atha aññatra vasitukāmo hoti, tato pahātabbapariggahetabbādikathanavasena sapurekkhāraṃ rāgacaritānukulādikathanavasena sappabhedaṃ vitthārena kathetabbaṃ. Tena taṃ sapurekkhāraṃ sappabhedaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ācariyaṃ āpucchitvā yāni tāni –

परंतु, अशुभाच्या भावनेच्या (असुभभावना) दृष्टीने याचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे समजून घ्यावे – अशा प्रकारे, प्राणातिपातापासून विरती (प्राणघात न करणे) इत्यादी शील नियमांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या, शुद्ध प्रयत्न करणाऱ्या, नवशिक्या (आदिकम्मिक) कुलपुत्राने, आशय शुद्धीसाठी आणि (मार्ग-फल) प्राप्तीसाठी द्वात्तीसाकार कम्मट्ठानाच्या भावनेचा अभ्यास करण्याची इच्छा धरल्यास, सर्वप्रथम त्याला – आवास (निवासस्थान), कुल (दाते), लाभ, गण (संघ), कम्म (नवीन बांधकाम), अद्धान (प्रवास), ज्ञाती (नातेवाईक), गंथ (ग्रंथ अभ्यास), रोग (आजारपण) आणि इद्धि (ऋद्धी/अलौकिक शक्ती) किंवा कीर्ती या अडथळ्यांसह दहा प्रकारचे अडथळे (पलिबोध) असतात. त्यानंतर, त्याने आवास, कुल, लाभ, गण, ज्ञाती आणि कीर्ती यांमधील आसक्तीचा त्याग करून; कम्म, अद्धान आणि गंथ यांमध्ये व्यस्त न राहता; आणि रोगाचा उपचार करून, अशा प्रकारे ते दहा अडथळे दूर केले पाहिजेत. त्यानंतर, अडथळे दूर केलेल्या आणि नैष्क्रम्याची (नेक्खम्म - संन्यास) तीव्र इच्छा असणाऱ्या, अत्यंत संलेखाचे (खोटिप्पत्तसल्लेख - क्लेश कमी करण्याचे) जीवन स्वीकारलेल्या, अगदी लहान-सहान (खुद्दानुखुद्दरक) विनय नियमांचाही त्याग न करणाऱ्या, आगम (त्रिपिटक) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांनी युक्त असलेल्या किंवा त्यांपैकी कोणत्याही एका गुणाने युक्त असलेल्या कम्मट्ठान देणाऱ्या आचार्यांकडे विनयाला अनुसरून योग्य पद्धतीने जावे. आपल्या योग्य आचरणाने (वत्तसंपदा) आचार्यांचे मन प्रसन्न करून त्यांना आपला हेतू सांगावा. आचार्यांनी त्याचे निमित्त, आशय, चर्या आणि अधिमुक्ती (कल) जाणून घेऊन, जर हे कम्मट्ठान त्याच्यासाठी योग्य असेल, आणि जर तो साधक आचार्यांच्याच विहारात राहू इच्छित असेल, तर त्याला संक्षेपात (थोडक्यात) कम्मट्ठान द्यावे. जर तो दुसऱ्या ठिकाणी राहू इच्छित असेल, तर काय सोडावे आणि काय स्वीकारावे इत्यादी सांगून, तसेच रागचरिताला (आसक्तीच्या स्वभावाला) अनुकूल असे सर्व प्रकार सविस्तरपणे सांगावेत. साधकाने ते सविस्तर कम्मट्ठान ग्रहण करून, आचार्यांची अनुमती घेऊन, खालील ठिकाणे सोडून द्यावीत –

‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.

"मोठा विहार, नवीन विहार, जुना (जीर्ण) विहार, रस्त्यावरील (चौकातील) विहार, पाण्याचे तळे असलेला विहार, पालेभाज्यांच्या बागेजवळचा विहार, फुलांच्या बागेजवळचा विहार, फळांच्या बागेजवळचा विहार आणि लोकांनी इच्छा केलेला (प्रसिद्ध) विहार;

‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;

Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.

"शहर, लाकूड (जंगल) आणि शेताजवळचा विहार, प्रतिकूल (विसभागा) लोकांचा विहार, बंदर (व्यापारी केंद्र) जवळील विहार, सीमावर्ती भागातील विहार, अयोग्य (असाप्पाय) विहार आणि जेथे कल्याणमित्र मिळत नाही असा विहार;

‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52) –

"या अठरा जागा आहेत, असे जाणून सुज्ञ साधकाने, ज्याप्रमाणे भययुक्त मार्गाचा त्याग केला जातो, त्याप्रमाणे या जागांचा दुरूनच त्याग करावा."

Evaṃ aṭṭhārasa senāsanāni parivajjetabbānīti vuccanti. Tāni vajjetvā, yaṃ taṃ –

अशा प्रकारे ही अठरा सेनासने (निवासस्थाने) वर्ज्य करावीत असे म्हटले आहे. त्यांचा त्याग करून, जे –

‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti, naccāsannaṃ, gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ. Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa, te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11). –

"भिक्खूंनो, सेनासन पाच अंगांनी युक्त कसे असते? भिक्खूंनो, येथे सेनासन (गावापासून) फार दूर नसते आणि फार जवळही नसते, येण्या-जाण्यास सोयीचे असते, दिवसा गर्दी नसलेले आणि रात्री शांत व गोंगाट नसलेले असते. तसेच डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या त्रासापासून मुक्त असते. त्या सेनासनात राहणाऱ्या साधकाला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार) विनासायास (सहजतेने) प्राप्त होतात. त्या सेनासनात बहुश्रुत, आगम (त्रिपिटक) जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर असे थेर भिक्खू निवास करतात. साधक वेळोवेळी त्यांच्याकडे जाऊन विचारतो, प्रश्न करतो – 'भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?' ते आयुष्यमान भिक्खू त्याला न समजलेला अर्थ स्पष्ट करून सांगतात, कठीण गोष्टी सुलभ करून सांगतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमधील शंका दूर करतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे सेनासन पाच अंगांनी युक्त असते."

Evaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ senāsanaṃ vuttaṃ. Tathārūpaṃ senāsanaṃ upagamma katasabbakiccena kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā buddhasubuddhatāya [Pg.31] dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca anussaraṇena cittaṃ pasādetvā yaṃ taṃ –

अशा प्रकारे पाच अंगांनी युक्त सेनासन सांगितले आहे. अशा प्रकारच्या सेनासनात जाऊन, आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण केलेल्या साधकाने, कामांमधील (इंद्रियभोगांमधील) दोष आणि नैष्क्रम्यामधील (नेक्खम्म - संन्यासातील) फायदे ओळखून, तसेच बुद्धांचे सम्यक् बुद्धत्व, धम्माचे सुधम्मत्व आणि संघाचे सुप्रतिपन्नत्व (योग्य आचरण) यांचे वारंवार स्मरण करून आपले चित्त प्रसन्न करावे, आणि जे –

‘‘Vacasā manasā ceva, vaṇṇasaṇṭhānato disā;

Okāsato paricchedā, sattadhuggahaṇaṃ vidū’’ti. –

"बुद्धिमान साधकाने (विदू) वाणीने (वाचेने), मनाने, रंगाने (वण्ण), आकाराने (सण्ठान), दिशेने, स्थानाने (ओकास) आणि मर्यादेने (परिच्छेद) अशा सात प्रकारे (कम्मट्ठानाचे) ग्रहण करावे."

Evaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ; anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepappaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamato, anupubbamuñcanato, appanāto, tayo ca suttantāti evaṃ dasavidhaṃ manasikārakosallañca vuttaṃ. Taṃ apariccajantena dvattiṃsākārabhāvanā ārabhitabbā. Evañhi ārabhato sabbākārena dvattiṃsākārabhāvanā sampajjati no aññathā.

अशा प्रकारे सात प्रकारचे ग्रहण-कौशल्य (उग्गहकोसल्ल); आणि अनुक्रमाने (अनुपुब्बतो), फार वेगाने नाही (नातिसीघतो), फार हळूहळू नाही (नातिसणिकतो), विक्षेप दूर करून (विक्खेपप्पटिबाहनतो), प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून (पण्णत्तिसमतिक्कमतो), अनुक्रमाने सोडत जाऊन (अनुपुब्बमुञ्चनतो), अप्पनावस्थेद्वारे (अप्पनातो) आणि तीन सुत्तांचे (अधिचित्त सुत्त, सीतिभाव सुत्त, बोज्झङ्गकोसल्ल सुत्त) मनन करून, अशा प्रकारे दहा प्रकारचे मनसिकार-कौशल्य (मनसिकारकोसल्ल) सांगितले आहे. त्याचा त्याग न करता साधकाने द्वात्तीसाकार भावनेला प्रारंभ करावा. कारण अशा प्रकारे प्रारंभ करणाऱ्या साधकाची द्वात्तीसाकार भावना सर्व प्रकारे यशस्वी होते, अन्यथा नाही.

Tattha āditova tacapañcakaṃ tāva gahetvā api tepiṭakena ‘‘kesā lomā’’tiādinā nayena anulomato, tasmiṃ paguṇībhūte ‘‘taco dantā’’ti evamādinā nayena paṭilomato, tasmimpi paguṇībhūte tadubhayanayeneva anulomappaṭilomato bahi visaṭavitakkavicchedanatthaṃ pāḷipaguṇībhāvatthañca vacasā koṭṭhāsasabhāvapariggahatthaṃ manasā ca addhamāsaṃ bhāvetabbaṃ. Vacasā hissa bhāvanā bahi visaṭavitakke vicchinditvā manasā bhāvanāya pāḷipaguṇatāya ca paccayo hoti, manasā bhāvanā asubhavaṇṇalakkhaṇānaṃ aññataravasena pariggahassa, atha teneva nayena vakkapañcakaṃ addhamāsaṃ, tato tadubhayamaddhamāsaṃ, tato papphāsapañcakamaddhamāsaṃ, tato taṃ pañcakattayampi addhamāsaṃ, atha ante avuttampi matthaluṅgaṃ pathavīdhātuākārehi saddhiṃ ekato bhāvanatthaṃ idha pakkhipitvā matthaluṅgapañcakaṃ addhamāsaṃ, tato pañcakacatukkampi addhamāsaṃ, atha medachakkamaddhamāsaṃ, tato medachakkena saha pañcakacatukkampi addhamāsaṃ, atha muttachakkamaddhamāsaṃ, tato sabbameva dvattiṃsākāramaddhamāsanti evaṃ cha māse vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedato vavatthapentena bhāvetabbaṃ. Etaṃ majjhimapaññaṃ puggalaṃ sandhāya vuttaṃ. Mandapaññena tu yāvajīvaṃ bhāvetabbaṃ tikkhapaññassa na cireneva bhāvanā sampajjatīti.

त्या (भावनारत) अभ्यासात अगदी सुरुवातीपासूनच प्रथम त्वचा-पंचक ग्रहण करून, त्रिपिटकधारी भिक्खूने 'केस, रोम' इत्यादी पद्धतीने अनुलोम क्रमाने, आणि तो क्रम चांगला अभ्यस्त झाल्यावर 'त्वचा, दात' इत्यादी पद्धतीने प्रतिलोम क्रमाने, आणि तो देखील अभ्यस्त झाल्यावर त्या दोन्ही पद्धतींनीच अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने, बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांना रोखण्यासाठी आणि पाळी पाठ कंठस्थ होण्यासाठी वाचेने, तसेच भागांच्या स्वभावाचे आकलन करण्यासाठी मनाने पंधरवडाभर भावना करावी. कारण वाचेने केलेली भावना बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांना तोडून, मनाने करावयाच्या भावनेसाठी आणि पाळी पाठाच्या परिचयासाठी साहाय्यक ठरते. मनाने केलेली भावना ही अशुभाचे वर्ण आणि लक्षणे यांपैकी कोणत्याही एका प्रकारे आकलन करण्यासाठी साहाय्यक ठरते. त्यानंतर त्याच पद्धतीने वक्क-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर त्या दोन्हीचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर पप्फास-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर त्या तिन्ही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर शेवटी न सांगितलेले देखील मथ्थलुंग (मेंदू) हे पृथ्वीधातूच्या लक्षणांसह एकत्र भावन करण्यासाठी येथे समाविष्ट करून, मथ्थलुंग-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर चारही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर मेद-षट्क पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर मेद-षट्कासह चारही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर मुत्त-षट्क पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर सर्वच बत्तीस भागांचे पंधरवडाभर भावन करावे. अशा प्रकारे सहा महिने वर्ण, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांद्वारे निश्चित करत भावना करावी. हे मध्यम प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीला उद्देशून सांगितले आहे. मंद प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीने मात्र आयुष्यभर भावना करावी. तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीची भावना लवकरच यशस्वी होते, असे जाणावे.

Etthāha [Pg.32] – ‘‘kathaṃ panāyamimaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādito vavatthapetī’’ti? Ayañhi ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’ti evamādinā nayena tacapañcakādivibhāgato dvattiṃsākāraṃ bhāvento kesā tāva vaṇṇato kāḷakāti vavatthapeti, yādisakā vānena diṭṭhā honti. Saṇṭhānato dīghavaṭṭalikā tulādaṇḍamivāti vavatthapeti. Disato pana yasmā imasmiṃ kāye nābhito uddhaṃ uparimā disā adho heṭṭhimāti vuccati, tasmā imassa kāyassa uparimāya disāya jātāti vavatthapeti. Okāsato nalāṭantakaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchinne sīsacamme jātāti. Tattha yathā vammikamatthake jātāni kuṇṭhatiṇāni na jānanti ‘‘mayaṃ vammikamatthake jātānī’’ti; napi vammikamatthako jānāti ‘‘mayi kuṇṭhatiṇāni jātānī’’ti; evameva na kesā jānanti ‘‘mayaṃ sīsacamme jātā’’ti, napi sīsacammaṃ jānāti ‘‘mayi kesā jātā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā abyākatā suññā paramaduggandhajegucchappaṭikūlā, na satto na puggaloti vavatthapeti. Paricchedatoti duvidho paricchedo sabhāgavisabhāgavasena. Tattha kesā heṭṭhā patiṭṭhitacammatalena tattha vīhaggamattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlatalena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti evaṃ sabhāgaparicchedato, kesā na avasesaekatiṃsākārā. Avasesā ekatiṃsā na kesāti evaṃ visabhāgaparicchedato ca vavatthapeti. Evaṃ tāva kese vaṇṇādito vavatthapeti.

येथे विचारले आहे – 'पण हा साधक या बत्तीस भागांचे वर्ण इत्यादींद्वारे कसे निर्धारण करतो?' कारण हा साधक 'या शरीरात केस आहेत' इत्यादी पद्धतीने त्वचा-पंचक इत्यादी विभागांद्वारे बत्तीस भागांची भावना करताना, केस हे वर्णाने काळे आहेत असे निश्चित करतो, किंवा त्याने जसे पाहिले असतील तसे निश्चित करतो. आकाराने ते लांब व गोल असून कापसाच्या पिंजलेल्या वातीसारखे आहेत, असे निश्चित करतो. दिशेच्या बाबतीत, कारण या शरीरात नाभीच्या वरच्या भागाला 'वरची दिशा' आणि नाभीच्या खालच्या भागाला 'खालची दिशा' म्हटले जाते, म्हणून ते या शरीराच्या वरच्या दिशेला उत्पन्न झाले आहेत, असे निश्चित करतो. स्थानाने ते कपाळाचा शेवट, कानांच्या पाळ्या आणि मानेचा खळगा यांनी मर्यादित असलेल्या डोक्याच्या त्वचेवर उत्पन्न झाले आहेत, असे निश्चित करतो. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वारुळाच्या माथ्यावर उगवलेले कुंठ-गवत हे जाणत नाही की 'आम्ही वारुळाच्या माथ्यावर उगवलो आहोत'; आणि वारुळाचा माथाही जाणत नाही की 'माझ्यावर कुंठ-गवत उगवले आहे'; त्याचप्रमाणे केस जाणत नाहीत की 'आम्ही डोक्याच्या त्वचेवर उत्पन्न झालो आहोत', आणि डोक्याची त्वचाही जाणत नाही की 'माझ्यावर केस उत्पन्न झाले आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन, अव्याकृत, शून्य, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद व प्रतिकूल आहेत; ते सत्व नाहीत आणि पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने विचार केला तर सभाग आणि विसभाग अशा दोन प्रकारच्या मर्यादा आहेत. त्यामध्ये, केस हे खाली डोक्याच्या त्वचेच्या थराने—जिथे ते तांदळाच्या दाण्याइतके आत शिरून स्थिर झाले आहेत अशा स्वतःच्या मुळाच्या भागाने—वर आकाशाने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद होय. केस हे उर्वरित एकतीस भाग नव्हेत आणि उर्वरित एकतीस भाग हे केस नव्हेत, हा त्यांचा विसभाग-परिच्छेद होय, असे तो निश्चित करतो. अशा प्रकारे तो प्रथम केसांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

Avasesesu lomā vaṇṇato yebhuyyena nīlavaṇṇāti vavatthapeti, yādisakā vānena diṭṭhā honti. Saṇṭhānato oṇatacāpasaṇṭhānā, upari vaṅkatālahīrasaṇṭhānā vā, disato dvīsu disāsu jātā, okāsato hatthatalapādatale ṭhapetvā yebhuyyena avasesasarīracamme jātāti.

उर्वरित भागांमध्ये, रोम (अंगावरील लव) हे वर्णाने बहुतांश करून निळसर-काळे असतात, किंवा त्याने जसे पाहिले असतील तसे तो निश्चित करतो. आकाराने ते वाकलेल्या धनुष्यासारखे असतात, किंवा वरच्या बाजूला वाकलेल्या ताडाच्या पानांच्या शिरेसारखे असतात. दिशेने ते दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाने तळहात आणि तळपाय वगळता बहुतांश करून उर्वरित शरीराच्या त्वचेवर उत्पन्न झालेले असतात, असे तो निश्चित करतो.

Tattha yathā purāṇagāmaṭṭhāne jātāni dabbatiṇāni na jānanti ‘‘mayaṃ purāṇagāmaṭṭhāne jātānī’’ti, na ca purāṇagāmaṭṭhānaṃ jānāti ‘‘mayi dabbatiṇāni jātānī’’ti, evameva na lomā jānanti ‘‘mayaṃ sarīracamme jātā’’ti, napi sarīracammaṃ jānāti ‘‘mayi lomā jātā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā abyākatā suññā [Pg.33] paramaduggandhajegucchapaṭikūlā, na satto na puggaloti vavatthapeti. Paricchedato heṭṭhā patiṭṭhitacammatalena tattha likkhāmattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lome vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जुन्या पडक्या गावाच्या जागी उगवलेले दब्ब-गवत हे जाणत नाही की 'आम्ही जुन्या गावाच्या जागी उगवलो आहोत'; आणि ते जुने गावही जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये दब्ब-गवत उगवले आहे'; त्याचप्रमाणे रोम जाणत नाहीत की 'आम्ही शरीराच्या त्वचेवर उत्पन्न झालो आहोत', आणि शरीराची त्वचाही जाणत नाही की 'माझ्यावर रोम उत्पन्न झाले आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन, अव्याकृत, शून्य, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद व प्रतिकूल आहेत; ते सत्व नाहीत आणि पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने ते खाली त्वचेच्या थराने—जिथे ते एका उवेच्या अंड्याइतक्या सूक्ष्म भागात आत शिरून स्थिर झाले आहेत अशा स्वतःच्या मुळाने—वर आकाशाने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे; अशा प्रकारे तो रोमांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ nakhā yassa paripuṇṇā, tassa vīsati. Te sabbepi vaṇṇato maṃsavinimuttokāse setā, maṃsasambandhe tambavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato yathāsakapatiṭṭhitokāsasaṇṭhānā, yebhuyyena madhukaphalaṭṭhikasaṇṭhānā, macchasakalikasaṇṭhānā vāti vavatthapeti. Disato dvīsu disāsu jātā, okāsato aṅgulīnaṃ aggesu patiṭṭhitāti.

त्यानंतर नखे; ज्याचे सर्व अवयव पूर्ण आहेत, त्याला वीस नखे असतात. ती सर्व वर्णाने मांसापासून सुटलेल्या भागात पांढरी असतात, आणि मांसाशी जोडलेल्या भागात तांबूस रंगाची असतात, असे तो निश्चित करतो. आकाराने ती आपापल्या स्थानाच्या आकारानुसार असतात; बहुतांश करून ती महुआच्या फळाच्या बीच्या आकाराची किंवा माशाच्या खवल्यांसारख्या आकाराची असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेने ती दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेली असतात, आणि स्थानाने ती बोटांच्या टोकांवर स्थित असतात.

Tattha yathā nāma gāmadārakehi daṇḍakaggesu madhukaphalaṭṭhikā ṭhapitā na jānanti ‘‘mayaṃ daṇḍakaggesu ṭhapitā’’ti, napi daṇḍakā jānanti ‘‘amhesu madhukaphalaṭṭhikā ṭhapitā’’ti; evameva nakhā na jānanti ‘‘mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu patiṭṭhitā’’ti, napi aṅguliyo jānanti ‘‘amhākaṃ aggesu nakhā patiṭṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā…pe… na puggaloti vavatthapeti. Paricchedato heṭṭhā mūle ca aṅgulimaṃsena, tattha patiṭṭhitatalena vā upari agge ca ākāsena, ubhatopassesu aṅgulīnaṃ ubhatokoṭicammena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ nakhe vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे गावातील मुलांनी काठ्यांच्या टोकांवर ठेवलेल्या महुआच्या बिया जाणत नाहीत की 'आम्हाला काठ्यांच्या टोकांवर ठेवले आहे'; आणि काठ्याही जाणत नाहीत की 'आमच्यावर महुआच्या बिया ठेवल्या आहेत'; त्याचप्रमाणे नखे जाणत नाहीत की 'आम्ही बोटांच्या टोकांवर स्थित आहोत', आणि बोटेही जाणत नाहीत की 'आमच्या टोकांवर नखे स्थित आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन... (पेय्याल)... पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने ती खाली मुळाशी बोटांच्या मांसाने आणि तिथे असलेल्या त्वचेच्या थराने, वर टोकाकडे आकाशाने आणि दोन्ही बाजूंना बोटांच्या दोन्ही कडांच्या त्वचेने मर्यादित आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे; अशा प्रकारे तो नखांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ dantā yassa paripuṇṇā, tassa dvattiṃsa. Te sabbepi vaṇṇato setavaṇṇāti vavatthapeti. Yassa samasaṇṭhitā honti, tassa kharapattacchinnasaṅkhapaṭalamiva samaganthitasetakusumamakuḷamālā viya ca khāyanti. Yassa visamasaṇṭhitā, tassa jiṇṇaāsanasālāpīṭhakapaṭipāṭi viya nānāsaṇṭhānāti saṇṭhānato vavatthapeti. Tesañhi ubhayadantapantipariyosānesu heṭṭhato uparito ca dve dve katvā aṭṭha dantā catukoṭikā catumūlikā āsandikasaṇṭhānā, tesaṃ orato teneva [Pg.34] kamena sanniviṭṭhā aṭṭha dantā tikoṭikā timūlikā siṅghāṭakasaṇṭhānā. Tesampi orato teneva kamena heṭṭhato uparito ca ekamekaṃ katvā cattāro dantā dvikoṭikā dvimūlikā yānakūpatthambhinīsaṇṭhānā. Tesampi orato teneva kamena sanniviṭṭhā cattāro dāṭhādantā ekakoṭikā ekamūlikā mallikāmakuḷasaṇṭhānā. Tato ubhayadantapantivemajjhe heṭṭhā cattāro upari cattāro katvā aṭṭha dantā ekakoṭikā ekamūlikā tumbabījasaṇṭhānā. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato uparimā uparimahanukaṭṭhike adhokoṭikā, heṭṭhimā heṭṭhimahanukaṭṭhike uddhaṃkoṭikā hutvā patiṭṭhitāti.

त्यानंतर, ज्याचे दात पूर्ण आहेत, त्याचे बत्तीस दात असतात. ते सर्व रंगाने पांढरे आहेत, असे तो निश्चित करतो. ज्याचे दात समप्रमाणात स्थित असतात, त्याचे दात करवतीने कापलेल्या शंखाच्या तुकड्याप्रमाणे किंवा व्यवस्थित गुंफलेल्या पांढऱ्या मोगऱ्याच्या कळ्यांच्या माळेप्रमाणे दिसतात. ज्याचे दात विषम स्थित असतात, त्याचे दात जुन्या धर्मशाळेत ठेवलेल्या लाकडी पाटांच्या रांगेप्रमाणे वेगवेगळ्या आकाराचे दिसतात, असे आकारावरून निश्चित करतो. त्या बत्तीस दातांपैकी दोन्ही बाजूंच्या दातांच्या रांगांच्या शेवटी, खालील आणि वरील बाजूला दोन-दोन मिळून आठ दात (दाढा) चार कोपरे व चार मुळे असणारे आणि आसंदीच्या (खुर्चीच्या) आकाराचे असतात. त्यांच्या आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने असलेले आठ दात तीन कोपरे व तीन मुळे असणारे आणि शिंगाड्याच्या आकाराचे असतात. त्यांच्याही आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने खाली आणि वर प्रत्येकी एक-एक मिळून चार दात दोन कोपरे व दोन मुळे असणारे आणि गाडीच्या खांबाच्या आकाराचे असतात. त्यांच्याही आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने असलेले चार सुळे दात एक कोपरा व एक मूळ असणारे आणि मोगऱ्याच्या कळीच्या आकाराचे असतात. त्यानंतर दोन्ही दातांच्या रांगांच्या मध्यभागी खाली चार आणि वर चार मिळून आठ दात एक कोपरा व एक मूळ असणारे आणि भोपळ्याच्या बीच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरील भागात उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाच्या दृष्टीने, वरचे दात वरच्या जबड्याच्या हाडात खालच्या दिशेने टोक असणारे आणि खालचे दात खालच्या जबड्याच्या हाडात वरच्या दिशेने टोक असणारे होऊन स्थित असतात, असे निश्चित करतो.

Tattha yathā navakammikapurisena heṭṭhā silātale patiṭṭhāpitā uparimatale pavesitā thambhā na jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhāsilātale patiṭṭhāpitā, uparimatale pavesitā’’ti, na heṭṭhāsilātalaṃ jānāti ‘‘mayi thambhā patiṭṭhāpitā’’ti, na uparimatalaṃ jānāti ‘‘mayi thambhā paviṭṭhā’’ti; evameva dantā na jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhāhanukaṭṭhike patiṭṭhitā, uparimahanukaṭṭhike paviṭṭhā’’ti, nāpi heṭṭhāhanukaṭṭhikaṃ jānāti ‘‘mayi dantā patiṭṭhitā’’ti, na uparimahanukaṭṭhikaṃ jānāti ‘‘mayi dantā paviṭṭhā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato heṭṭhā hanukaṭṭhikūpena hanukaṭṭhikaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlatalena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ dante vaṇṇādito vavatthapeti.

तेथे, ज्याप्रमाणे एखाद्या नवीन बांधकाम करणाऱ्या माणसाने खालच्या शिलातळावर उभे केलेले आणि वरच्या छतामध्ये बसवलेले खांब हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही खालच्या शिलातळावर उभे केले गेलो आहोत आणि वरच्या छतामध्ये बसवले गेलो आहोत'; तसेच खालचा शिलातळही जाणत नाही की, 'माझ्यावर खांब उभे केले गेले आहेत'; आणि वरचे छतही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये खांब बसवले गेले आहेत'; त्याचप्रमाणे दातही जाणत नाहीत की, 'आम्ही खालच्या जबड्याच्या हाडात स्थित आहोत आणि वरच्या जबड्याच्या हाडात बसवलेले आहोत'; तसेच खालचा जबडाही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये दात स्थित आहेत'; आणि वरचा जबडाही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये दात बसवलेले आहेत'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली जबड्याच्या हाडाच्या छिद्रातून जबड्याच्या हाडात प्रवेश करून स्थित असलेल्या स्वतःच्या मुळाच्या भागाने, वर पोकळीने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, असे निश्चित करतो. हा त्यांचा सजातीय विभाग आहे; आणि विजातीय विभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे दातांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ antosarīre nānākuṇapasañcayappaṭicchādakaṃ taco vaṇṇato setoti vavatthapeti. So hi yadipi chavirāgarañjitattā kāḷakodātādivaṇṇavasena nānāvaṇṇo viya dissati, tathāpi sabhāgavaṇṇena seto eva. So panassa setabhāvo aggijālābhighātapaharaṇapahārādīhi viddhaṃsitāya chaviyā pākaṭo hoti. Saṇṭhānato saṅkhepena kañcukasaṇṭhāno, vitthārena nānāsaṇṭhānoti. Tathā hi pādaṅgulittaco kosakārakakosasaṇṭhāno, piṭṭhipādattaco puṭabaddhūpāhanasaṇṭhāno, jaṅghattaco bhattapuṭakatālapaṇṇasaṇṭhāno[Pg.35], ūruttaco taṇḍulabharitadīghatthavikasaṇṭhāno, ānisadattaco udakapūritapaṭaparissāvanasaṇṭhāno, piṭṭhittaco phalakonaddhacammasaṇṭhāno, kucchittaco vīṇādoṇikonaddhacammasaṇṭhāno, urattaco yebhuyyena caturassasaṇṭhāno, dvibāhuttaco tūṇīronaddhacammasaṇṭhāno, piṭṭhihatthattaco khurakosasaṇṭhāno phaṇakatthavikasaṇṭhāno vā, hatthaṅgulittaco kuñcikākosasaṇṭhāno, gīvattaco galakañcukasaṇṭhāno, mukhattaco chiddāvachiddakimikulāvakasaṇṭhāno, sīsattaco pattatthavikasaṇṭhānoti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत विविध प्रकारच्या अशुद्ध संचयाला झाकणारी त्वचा रंगाने पांढरी आहे, असे निश्चित करतो. जरी ती त्वचा बाह्य त्वचेच्या रंगाच्या आसक्तीमुळे काळ्या, पांढऱ्या इत्यादी रंगांच्या प्रभावाने विविध रंगांची असल्यासारखी दिसते, तरीही तिच्या नैसर्गिक रंगाने ती पांढरीच असते. तिचा तो पांढरेपणा आगीच्या ज्वाळांचा दाह, प्रहार किंवा जखम इत्यादींमुळे बाह्य त्वचा नष्ट झाल्यावर स्पष्टपणे दिसून येतो. आकाराच्या दृष्टीने, संक्षेपाने ती चिलखताच्या आकाराची असते आणि विस्ताराने विविध आकारांची असते. जसे की, पायाच्या बोटांची त्वचा रेशमाच्या कीटकाच्या कोशाच्या आकाराची असते; पायाच्या पाठीची त्वचा बांधलेल्या पादत्राणाच्या आकाराची असते; पिंढरीची त्वचा पानांच्या द्रोणात बांधलेल्या भातासारखी किंवा ताडाच्या पानाच्या आकाराची असते; मांडीची त्वचा तांदळाने भरलेल्या लांब पिशवीच्या आकाराची असते; नितंबाची त्वचा पाण्याने भरलेल्या कापडी गाळणीच्या आकाराची असते; पाठीची त्वचा लाकडी पाटावर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; पोटाची त्वचा विणेच्या पोकळीवर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; छातीची त्वचा बहुतांश करून चौकोनी आकाराची असते; दोन्ही हातांची त्वचा भात्यावर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; हाताच्या पाठीची त्वचा वस्तऱ्याच्या कोशाच्या आकाराची किंवा कंगव्याच्या पिशवीच्या आकाराची असते; हाताच्या बोटांची त्वचा किल्लीच्या कोशाच्या आकाराची असते; मानेची त्वचा गळ्याच्या अंगरख्याच्या आकाराची असते; चेहऱ्याची त्वचा छिद्रेच छिद्रे असलेल्या कीटकांच्या घरट्यासारखी असते; आणि डोक्याची त्वचा भिक्षापात्राच्या पिशवीच्या आकाराची असते.

Tacapariggaṇhakena ca yogāvacarena uttaroṭṭhato paṭṭhāya tacassa maṃsassa ca antarena cittaṃ pesentena paṭhamaṃ tāva mukhattaco vavatthapetabbo, tato sīsattaco, atha bahigīvattaco, tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇahatthattaco. Atha teneva kamena vāmahatthattaco, tato piṭṭhittaco, atha ānisadattaco, tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇapādattaco, atha vāmapādattaco, tato vatthiudarahadayaabbhantaragīvattaco, tato heṭṭhimahanukattaco, atha adharoṭṭhattaco. Evaṃ yāva puna upari oṭṭhattacoti. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitoti.

त्वचेचे आकलन करणाऱ्या योगावाचराने वरच्या ओठापासून सुरुवात करून, त्वचा आणि मांस यांच्या मध्यभागातून आपले चित्त फिरवत, सर्वप्रथम चेहऱ्याची त्वचा निश्चित करावी; त्यानंतर डोक्याची त्वचा, मग मानेच्या बाहेरील भागाची त्वचा, त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने उजव्या हाताची त्वचा निश्चित करावी. त्यानंतर त्याच क्रमाने डाव्या हाताची त्वचा, मग पाठीची त्वचा, त्यानंतर नितंबाची त्वचा, त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने उजव्या पायाची त्वचा, मग डाव्या पायाची त्वचा, त्यानंतर मूत्राशय, पोट, हृदय आणि गळ्याच्या आतील भागाची त्वचा, त्यानंतर खालच्या जबड्याची त्वचा आणि मग खालच्या ओठाची त्वचा निश्चित करावी. अशा प्रकारे पुन्हा वरच्या ओठाच्या त्वचेपर्यंत निश्चित करावे. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेली असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती संपूर्ण शरीराला वेढून स्थित असते.

Tattha yathā allacammapariyonaddhāya peḷāya na allacammaṃ jānāti ‘‘mayā peḷā pariyonaddhā’’ti, napi peḷā jānāti ‘‘ahaṃ allacammena pariyonaddhā’’ti; evameva na taco jānāti ‘‘mayā idaṃ cātumahābhūtikaṃ sarīraṃ onaddha’’nti, napi idaṃ cātumahābhūtikaṃ sarīraṃ jānāti ‘‘ahaṃ tacena onaddha’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

तेथे, ज्याप्रमाणे ओल्या चामड्याने वेढलेल्या पेटीला हे माहीत नसते की, 'मी पेटीला वेढले आहे', आणि पेटीलाही हे माहीत नसते की, 'मी ओल्या चामड्याने वेढलेली आहे'; त्याचप्रमाणे त्वचेलाही हे माहीत नसते की, 'मी या चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीराला वेढले आहे', आणि या चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीरालाही हे माहीत नसते की, 'मी त्वचेने वेढलेले आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही. केवळ -

‘‘Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo;

Samantato paggharati, asucipūtigandhiyo’’ti.

ओल्या चामड्याने झाकलेले, नऊ द्वारे असलेले हे शरीर एक मोठी जखम आहे; ज्यातून चहूबाजूंनी अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त स्राव वाहत असतो.

Paricchedato heṭṭhā maṃsena tattha patiṭṭhitatalena vā upari chaviyā paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ tacaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली मांसाने किंवा त्यावर स्थित असलेल्या मांसभागाने आणि वर बाह्य त्वचेने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा तिचा सजातीय विभाग आहे; आणि विजातीय विभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे त्वचेला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

Tato [Pg.36] paraṃ sarīre navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ vaṇṇato rattaṃ pālibhaddakapupphasannibhanti vavatthapeti. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānanti. Tathā hi tattha jaṅghamaṃsaṃ tālapattapuṭabhattasaṇṭhānaṃ, avikasitaketakīmakuḷasaṇṭhānantipi keci. Ūrumaṃsaṃ sudhāpisananisadapotakasaṇṭhānaṃ, ānisadamaṃsaṃ uddhanakoṭisaṇṭhānaṃ, piṭṭhimaṃsaṃ tālaguḷapaṭalasaṇṭhānaṃ, phāsukadvayamaṃsaṃ vaṃsamayakoṭṭhakucchipadesamhi tanumattikālepasaṇṭhānaṃ, thanamaṃsaṃ vaṭṭetvā avakkhittaddhamattikāpiṇḍasaṇṭhānaṃ, dvebāhumaṃsaṃ naṅguṭṭhasīsapāde chetvā niccammaṃ katvā ṭhapitamahāmūsikasaṇṭhānaṃ, maṃsasūnakasaṇṭhānantipi eke. Gaṇḍamaṃsaṃ gaṇḍappadese ṭhapitakarañjabījasaṇṭhānaṃ, maṇḍūkasaṇṭhānantipi eke. Jivhāmaṃsaṃ nuhīpattasaṇṭhānaṃ, nāsāmaṃsaṃ omukhanikkhittapaṇṇakosasaṇṭhānaṃ, 0.akkhikūpamaṃsaṃ addhapakkaudumbarasaṇṭhānaṃ, sīsamaṃsaṃ pattapacanakaṭāhatanulepasaṇṭhānanti. Maṃsapariggaṇhakena ca yogāvacarena etāneva oḷārikamaṃsāni saṇṭhānato vavatthapetabbāni. Evañhi vavatthāpayato sukhumāni maṃsāni ñāṇassa āpāthaṃ āgacchantīti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitanti.

त्यानंतर शरीरातील नऊशे मांसखंडांचे बनलेले मांस रंगाने तांबडे, पारिभद्रकाच्या (पळसाच्या) फुलासारखे आहे, असे तो निश्चित करतो. आकाराने ते विविध आकारांचे आहे, असे निश्चित करतो. कारण की, त्यामध्ये पोटरीचे मांस हे ताडाच्या पानाच्या द्रोणात ठेवलेल्या भाताच्या आकाराचे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते न उमललेल्या केवड्याच्या कळीच्या आकाराचे असते. मांडीचे मांस हे चुना वाटण्याच्या पाटा-वरवंट्यासारखे असते; नितंबाचे मांस हे चुलीच्या कोपऱ्यासारखे असते; पाठीचे मांस हे ताडाच्या फळाच्या अर्ध्या भागाच्या थरासारखे असते; दोन्ही बाजूंच्या बरगड्यांचे मांस हे बांबूच्या कोठाराच्या भिंतीवर लावलेल्या मातीच्या पातळ लेपासारखे असते; स्तनांचे मांस हे गोल करून ठेवलेल्या ओल्या मातीच्या गोळ्यासारखे असते; दोन्ही हातांचे मांस हे शेपूट, डोके आणि पाय कापून, कातडी सोलून ठेवलेल्या मोठ्या उंदरासारखे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते सुळावर टांगलेल्या मांसाच्या तुकड्यासारखे असते. गालाचे मांस हे गालाच्या भागात ठेवलेल्या करंजाच्या बीसारखे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते बेडकाच्या आकाराचे असते. जिभेचे मांस हे निवडुंगाच्या पानाच्या आकाराचे असते; नाकाचे मांस हे खाली तोंड करून ठेवलेल्या पानाच्या द्रोणासारखे असते; डोळ्यांच्या खोबणीतील मांस हे अर्धवट पिकलेल्या उंबराच्या फळासारखे असते; डोक्याचे मांस हे भिक्षापात्र भाजण्याच्या कढईवर लावलेल्या मातीच्या लेपासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. मांस ग्रहण करणाऱ्या योगावकराने या स्थूल मांसाचे आकाराने अशा प्रकारे निर्धारण केले पाहिजे. अशा प्रकारे निर्धारण करणाऱ्याच्या ज्ञानाच्या कक्षेत सूक्ष्म मांस देखील स्पष्ट होते. दिशेच्या दृष्टीने ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने ते तीनशेहून अधिक हाडांना लिंपून राहिलेले असते, असे तो निश्चित करतो।

Tattha yathā thūlamattikānulittāya bhittiyā na thūlamattikā jānāti ‘‘mayā bhitti anulittā’’ti, napi bhitti jānāti ‘‘ahaṃ thūlamattikāya anulittā’’ti, evamevaṃ na navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ jānāti ‘‘mayā aṭṭhisatattayaṃ anulitta’’nti, napi aṭṭhisatattayaṃ jānāti ‘‘ahaṃ navapesisatappabhedena maṃsena anulitta’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जाड मातीच्या लेपाने लिंपलेल्या भिंतीच्या बाबतीत, तो जाड मातीचा लेप जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे भिंत लिंपली गेली आहे', आणि भिंतही जाणत नाही की, 'मला जाड मातीच्या लेपाने लिंपले गेले आहे'; त्याचप्रमाणे, नऊशे मांसखंडांचे बनलेले मांस जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे तीनशे हाडे लिंपली गेली आहेत', आणि ती तीनशे हाडेही जाणत नाहीत की, 'आम्हाला नऊशे मांसखंडांच्या मांसाने लिंपले गेले आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. केवळ -

‘‘Navapesisatā maṃsā, anulittā kaḷevaraṃ;

Nānākimikulākiṇṇaṃ, mīḷhaṭṭhānaṃva pūtika’’nti.

“नऊशे मांसखंडांच्या मांसाने हे शरीर लिंपलेले आहे; विविध प्रकारच्या जंतूंच्या समूहाने भरलेले हे शरीर विष्ठेच्या जागेसारखे दुर्गंधीयुक्त आहे.”

Paricchedato heṭṭhā aṭṭhisaṅghāṭena tattha patiṭṭhitatalena vā upari tacena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ maṃsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली हाडांच्या सांगाड्याने किंवा त्यावर आधारलेल्या पृष्ठभागाने, वर त्वचेने आणि आडवे एकमेकांशी मर्यादित झालेले आहे, असे तो निश्चित करतो. ही याची समान मर्यादा (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर असमान मर्यादा (विसभाग-परिच्छेद) केसांसारखीच आहे. अशा प्रकारे तो मांसाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो।

Tato paraṃ sarīre navasatappabhedā nhārū vaṇṇato setāti vavatthapeti, madhuvaṇṇātipi eke. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāti. Tathā [Pg.37] hi tattha mahantā mahantā nhārū kandalamakuḷasaṇṭhānā, tato sukhumatarā sūkaravāgurarajjusaṇṭhānā, tato aṇukatarā pūtilatāsaṇṭhānā, tato aṇukatarā sīhaḷamahāvīṇātantisaṇṭhānā, tato aṇukatarā thūlasuttakasaṇṭhānā, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhīsu nhārū sakuṇapādasaṇṭhānā, sīse nhārū gāmadārakānaṃ sīse ṭhapitaviraḷataradukūlasaṇṭhānā, piṭṭhiyā nhārū temetvā ātape pasāritamacchajālasaṇṭhānā, avasesā imasmiṃ sarīre taṃtaṃaṅgapaccaṅgānugatā nhārū sarīre paṭimukkajālakañcukasaṇṭhānāti. Disato dvīsu disāsu jātā. Tesu ca dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya pañca kaṇḍaranāmakā mahānhārū purato ca pacchato ca vinandhamānā vāmapassaṃ gatā, vāmakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā dakkhiṇapassaṃ gatā, dakkhiṇagalavāṭakato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā vāmapassaṃ gatā, vāmagalavāṭakato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā dakkhiṇapassaṃ gatā, dakkhiṇahatthaṃ vinandhamānā purato ca pacchato ca pañca pañcāti dasa kaṇḍaranāmakā eva mahānhārū āruḷhā. Tathā vāmahatthaṃ, dakkhiṇapādaṃ, vāmapādañcāti evamete saṭṭhi mahānhārū sarīradhārakā sarīraniyāmakātipi vavatthapeti. Okāsato sakalasarīre aṭṭhicammānaṃ aṭṭhimaṃsānañca antare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitāti.

त्यानंतर शरीरातील नऊशे प्रकारच्या शिरा रंगाने पांढऱ्या आहेत, असे तो निश्चित करतो; काही आचार्य म्हणतात की त्या मधाच्या रंगाच्या आहेत. आकाराने त्या विविध आकारांच्या आहेत. कारण की, त्यामध्ये मोठ्या मोठ्या शिरा या कुंदाच्या कळीच्या आकाराच्या असतात; त्यापेक्षा सूक्ष्म शिरा या डुकरांना बांधण्याच्या दोरीसारख्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या गुळवेलीच्या आकाराच्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या सिंहली मोठ्या विणेच्या तारेसारख्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या जाड्या सुतासारख्या असतात; हाताच्या पाठीवर आणि पायाच्या पाठीवर असलेल्या शिरा या पक्षाच्या पायाच्या आकाराच्या असतात; डोक्यावरील शिरा या गावातील मुलांच्या डोक्यावर ठेवलेल्या विरळ पांढऱ्या वस्त्रासारख्या असतात; पाठीवरील शिरा या ओल्या करून उन्हात पसरवलेल्या मासे पकडण्याच्या जाळ्यासारख्या असतात; या शरीरातील इतर उरलेल्या विविध अंगावयवांमध्ये पसरलेल्या शिरा या शरीरावर चढवलेल्या जाळीदार अंगरख्यासारख्या असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने त्या दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेल्या असतात. आणि त्यामध्ये, उजव्या कानाच्या पाळीपासून सुरू होऊन पाच 'कंडरा' नावाच्या मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत डाव्या बाजूला जातात; डाव्या कानाच्या पाळीपासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत उजव्या बाजूला जातात; उजव्या गळ्यापासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत डाव्या बाजूला जातात; डाव्या गळ्यापासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत उजव्या बाजूला जातात; उजव्या हाताला वेढत पुढे पाच आणि मागे पाच अशा दहा 'कंडरा' नावाच्या मोठ्या शिरा वर चढतात. त्याचप्रमाणे डाव्या हाताला, उजव्या पायाला आणि डाव्या पायाला वेढत वर चढतात; अशा प्रकारे या साठ मोठ्या शिरा शरीराला धारण करणाऱ्या आणि शरीराचे नियंत्रण करणाऱ्या आहेत, असेही तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने त्या संपूर्ण शरीरात हाडे व त्वचा आणि हाडे व मांस यांच्या दरम्यान हाडांना एकत्र बांधून राहिलेल्या असतात, असे तो निश्चित करतो।

Tattha yathā vallisantānabaddhesu kuṭṭadārūsu na vallisantānā jānanti ‘‘amhehi kuṭṭadārūni ābaddhānī’’ti, napi kuṭṭadārūni jānanti ‘‘mayaṃ vallisantānehi ābaddhānī’’ti; evameva na nhārū jānanti ‘‘amhehi tīṇi aṭṭhisatāni ābaddhānī’’ti, napi tīṇi aṭṭhisatāni jānanti ‘‘mayaṃ nhārūhi ābaddhānī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वेलींच्या बंधनाने बांधलेल्या भिंतीच्या लाकडांच्या बाबतीत, त्या वेली जाणत नाहीत की, 'आमच्याद्वारे भिंतीची लाकडे बांधली गेली आहेत', आणि ती भिंतीची लाकडेही जाणत नाहीत की, 'आम्ही वेलींद्वारे बांधली गेलो आहोत'; त्याचप्रमाणे, शिरा जाणत नाहीत की, 'आमच्याद्वारे तीनशे हाडे बांधली गेली आहेत', आणि ती तीनशे हाडेही जाणत नाहीत की, 'आम्ही शिरांद्वारे बांधली गेलो आहोत'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. केवळ -

‘‘Navanhārusatā honti, byāmamatte kaḷevare;

Bandhanti aṭṭhisaṅghāṭaṃ, agāramiva valliyo’’ti.

“एक व्याम प्रमाणाच्या या शरीरात नऊशे शिरा असतात; ज्याप्रमाणे वेली घराला बांधून ठेवतात, त्याचप्रमाणे या शिरा हाडांच्या सांगाड्याला बांधून ठेवतात.”

Paricchedato heṭṭhā tīhi aṭṭhisatehi tattha patiṭṭhitatalehi vā upari tacamaṃsehi tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ nhārū vaṇṇādito vavatthapeti.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली तीनशे हाडांनी किंवा त्यावर आधारलेल्या पृष्ठभागांनी, वर त्वचा आणि मांसाने आणि आडवे एकमेकांशी मर्यादित झालेल्या आहेत, असे तो निश्चित करतो. ही याची समान मर्यादा (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर असमान मर्यादा (विसभाग-परिच्छेद) केसांसारखीच आहे. अशा प्रकारे तो नऊशे शिरांचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो।

Tato [Pg.38] paraṃ sarīre dvattiṃsadantaṭṭhikānaṃ visuṃ gahitattā sesāni catusaṭṭhi hatthaṭṭhikāni catusaṭṭhi pādaṭṭhikāni catusaṭṭhi mudukaṭṭhikāni maṃsanissitāni dve paṇhikaṭṭhīni ekekasmiṃ pāde dve dve gopphakaṭṭhikāni dve jaṅghaṭṭhikāni ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi ekaṃ ūruṭṭhi dve kaṭiṭṭhīni aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni catuvīsati phāsukaṭṭhīni cuddasa uraṭṭhīni ekaṃ hadayaṭṭhi dve akkhakaṭṭhīni dve piṭṭhibāhaṭṭhīni dve bāhaṭṭhīni dve dve aggabāhaṭṭhīni satta gīvaṭṭhīni dve hanukaṭṭhīni ekaṃ nāsikaṭṭhi dve akkhiṭṭhīni dve kaṇṇaṭṭhīni ekaṃ nalāṭaṭṭhi ekaṃ muddhaṭṭhi nava sīsakapālaṭṭhīnīti evamādinā nayena vuttappabhedāni aṭṭhīni sabbāneva vaṇṇato setānīti vavatthapeti.

त्यानंतर शरीरात, बत्तीस दातांच्या हाडांचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे उरलेली चौसष्ट हातांची हाडे, चौसष्ट पायांची हाडे, मांसावर आधारित असलेली चौसष्ट मऊ हाडे (तरुण अस्थी), दोन टाचांची हाडे, प्रत्येक पायात दोन-दोन घोट्यांची हाडे, दोन नडगीची हाडे, एक गुडघ्याचे हाड, एक मांडीचे हाड, दोन कंबरची हाडे, अठरा पाठीच्या कण्याचे हाडे, चोवीस बरगड्यांची हाडे, चौदा छातीची हाडे, एक छातीच्या मध्यभागाचे हाड, दोन जत्रू (कॉलर बोन), दोन खांद्यांच्या पाठीमागील हाडे (खांद्याचे पाते), दोन दंडांची हाडे, दोन-दोन अग्रबाहूची हाडे, सात मानेची हाडे, दोन जबड्यांची हाडे, एक नाकाचे हाड, दोन डोळ्यांच्या खोबणीची हाडे, दोन कानांची हाडे, एक कपाळाचे हाड, एक टाळूचे हाड आणि नऊ कवटीची हाडे; अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या विविध प्रकारची सर्वच हाडे रंगाने पांढरी आहेत, असे तो निश्चित करतो।

Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāni. Tathā hi tattha aggapādaṅguliyaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni, tadanantarāni aṅgulīnaṃ majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni, mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni, morasakalisaṇṭhānānītipi eke. Piṭṭhipādaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni paṇhikaṭṭhīni ekaṭṭhitālaphalabījasaṇṭhānāni, gopphakaṭṭhīni ekatobaddhakīḷāgoḷakasaṇṭhānāni, jaṅghaṭṭhikesu khuddakaṃ dhanudaṇḍasaṇṭhānaṃ, mahantaṃ khuppipāsāmilātadhamanipiṭṭhisaṇṭhānaṃ, jaṅghaṭṭhikassa gopphakaṭṭhikesu patiṭṭhitaṭṭhānaṃ apanītatacakhajjūrīkaḷīrasaṇṭhānaṃ, jaṅghaṭṭhikassa jaṇṇukaṭṭhike patiṭṭhitaṭṭhānaṃ mudiṅgamatthakasaṇṭhānaṃ jaṇṇukaṭṭhi ekapassato ghaṭṭitapheṇasaṇṭhānaṃ, ūruṭṭhīni duttacchitavāsipharasudaṇḍasaṇṭhānāni, ūruṭṭhikassa kaṭaṭṭhike patiṭṭhitaṭṭhānaṃ suvaṇṇakārānaṃ aggijālanakasalākābundisaṇṭhānaṃ, tappatiṭṭhitokāso aggacchinnapunnāgaphalasaṇṭhāno, kaṭiṭṭhīni dvepi ekābaddhāni hutvā kumbhakārehi katacullisaṇṭhānāni, tāpasabhisikāsaṇṭhānānītipi eke. Ānisadaṭṭhīni heṭṭhāmukhaṭhapitasappaphaṇasaṇṭhānāni, sattaṭṭhaṭṭhānesu chiddāvachiddāni aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni abbhantarato uparūpari ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni, bāhirato vaṭṭanāvalisaṇṭhānāni, tesaṃ antarantarā kakacadantasadisāni dve tīṇi kaṇṭakāni honti, catuvīsatiyā [Pg.39] phāsukaṭṭhīsu paripuṇṇāni paripuṇṇasīhaḷadāttasaṇṭhānāni, aparipuṇṇāni aparipuṇṇasīhaḷadāttasaṇṭhānāni, sabbāneva odātakukkuṭassa pasāritapakkhadvayasaṇṭhānānītipi eke. Cuddasa uraṭṭhīni jiṇṇasandamānikaphalakapantisaṇṭhānāni, hadayaṭṭhi dabbiphaṇasaṇṭhānaṃ, akkhakaṭṭhīni khuddakalohavāsidaṇḍasaṇṭhānāni, tesaṃ heṭṭhā aṭṭhi addhacandasaṇṭhānaṃ, piṭṭhibāhaṭṭhīni pharasuphaṇasaṇṭhānāni, upaḍḍhacchinnasīhaḷakudālasaṇṭhānānītipi eke. Bāhaṭṭhīni ādāsadaṇḍasaṇṭhānāni, mahāvāsidaṇḍasaṇṭhānānītipi eke. Aggabāhaṭṭhīni yamakatālakandasaṇṭhānāni, maṇibandhaṭṭhīni ekato alliyāpetvā ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni, piṭṭhihatthaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni, hatthaṅgulimūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni, majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni, aggapabbaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni, satta gīvaṭṭhīni daṇḍe vijjhitvā paṭipāṭiyā ṭhapitavaṃsakaḷīrakhaṇḍasaṇṭhānāni, heṭṭhimahanukaṭṭhi kammārānaṃ ayokūṭayottakasaṇṭhānaṃ, uparimahanukaṭṭhi avalekhanasatthakasaṇṭhānaṃ, akkhināsakūpaṭṭhīni apanītamiñjataruṇatālaṭṭhisaṇṭhānāni, nalāṭaṭṭhi adhomukhaṭhapitabhinnasaṅkhakapālasaṇṭhānaṃ, kaṇṇacūḷikaṭṭhīni nhāpitakhurakosasaṇṭhānāni, nalāṭakaṇṇacūḷikānaṃ upari paṭṭabandhanokāse aṭṭhibahalaghaṭapuṇṇapaṭapilotikakhaṇḍasaṇṭhānaṃ, muddhanaṭṭhi mukhacchinnavaṅkanāḷikerasaṇṭhānaṃ, sīsaṭṭhīni sibbetvā ṭhapitajajjarālābukaṭāhasaṇṭhānānīti. Disato dvīsu disāsu jātāni.

आकाराच्या दृष्टीने (हाडे) विविध आकारांची असतात. तसेच, त्यामध्ये पायांच्या बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात, त्यांच्या लगतची बोटांच्या मधल्या पेरकांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बियांच्या आकाराची असतात, मुळाकडील पेरकांची हाडे लहान ढोलकीच्या (पणव) आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती मोराच्या मानेच्या मणक्याच्या आकाराची असतात. पायाच्या पाठीची हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या तंतूंच्या समूहासारखी असतात, टाचेची हाडे एकाच बी असलेल्या ताडफळाच्या बीच्या आकाराची असतात, घोट्याची हाडे एकत्र बांधलेल्या खेळण्याच्या गोट्यांच्या आकाराची असतात. नडगीच्या हाडांमध्ये लहान हाड धनुष्याच्या दांड्यासारखे असते, मोठे हाड भूक आणि तहानेने सुकलेल्या अजगराच्या पाठीसारखे असते. नडगीच्या हाडाचा घोट्याच्या हाडावर टेकलेला भाग साल काढलेल्या खजुराच्या कोंबासारखा असतो, नडगीच्या हाडाचा गुडघ्याच्या हाडावर टेकलेला भाग मृदंगाच्या वरच्या भागासारखा असतो, गुडघ्याचे हाड एका बाजूने घासलेल्या फेसाच्या आकाराचे असते. मांड्यांची हाडे नीट न तासलेल्या वासल्याच्या किंवा कुऱ्हाडीच्या दांड्यासारखी असतात. मांडीच्या हाडाचा कंबरेच्या हाडावर टेकलेला भाग सोनारांच्या फुंकणीच्या टोकासारखा असतो, तो टेकलेला भाग शेंडा कापलेल्या उंडीच्या फळासारखा असतो. कंबरेची दोन्ही हाडे एकत्र जोडून कुंभाराने बनवलेल्या चुलीच्या आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती तपस्वी लोकांच्या आसनाच्या आकाराची असतात. नितंबाची हाडे खाली तोंड करून ठेवलेल्या नागाच्या फण्यासारखी असतात. सात-आठ ठिकाणी छिद्रे असलेली पाठीच्या कण्याची अठरा हाडे आतल्या बाजूने एकमेकांवर रचलेल्या शिसे कापण्याच्या हत्यारांसारखी असतात, बाहेरून ती गोल बांबूच्या पेरांसारखी असतात, त्यांच्यामध्ये करवतीच्या दातांसारखे दोन किंवा तीन काटेरी भाग असतात. चोवीस बरगड्यांच्या हाडांमध्ये पूर्ण वाढलेली हाडे सिंहली विळ्याच्या आकाराची असतात, अपूर्ण वाढलेली हाडे अपूर्ण सिंहली विळ्याच्या आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती सर्व हाडे पांढऱ्या कोंबड्याच्या पसरलेल्या दोन पंखांसारखी असतात. छातीची चौदा हाडे जुन्या पालखीच्या फळ्यांच्या रांगेसारखी असतात, छातीचे मध्यभागी असलेले हाड पळीच्या पात्यासारखे असते, जत्रूची हाडे लहान लोखंडी वासल्याच्या दांड्यासारखी असतात, त्यांच्या खालील हाड अर्धचंद्राकृती असते. खांद्याची हाडे कुऱ्हाडीच्या पात्यासारखी असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती अर्ध्या कापलेल्या सिंहली कुदळीसारखी असतात. दंडाची हाडे आरशाच्या दांड्यासारखी असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती मोठ्या वासल्याच्या दांड्यासारखी असतात. हाताच्या पुढच्या भागाची हाडे जोड ताडफळाच्या गाभ्यासारखी असतात, मनगटाची हाडे एकमेकांना जोडून ठेवलेल्या शिशाच्या वलयांसारखी असतात, हाताच्या पाठीची हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या तंतूंच्या समूहासारखी असतात. हाताच्या बोटांच्या मुळाकडील पेरकांची हाडे लहान ढोलकीच्या आकाराची असतात, मधल्या पेरकांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बियांच्या आकाराची असतात, बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात. मानेचे सात मणके काठीने मधोमध टोचून एकापाठोपाठ एक रचून ठेवलेल्या बांबूच्या कोंबांच्या चकत्यांसारखे असतात. खालचा जबडा लोहाराच्या हातोड्याच्या दांड्यासारखा असतो, वरचा जबडा साल काढण्याच्या लहान सुरीसारखा असतो. डोळे आणि नाकाच्या खोबणीची हाडे गर काढलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या बियांसारखी असतात, कपाळाचे हाड पालथे घातलेल्या फुटलेल्या शंखाच्या तुकड्यासारखे असते, कानाच्या मागची हाडे न्हाव्याच्या वस्तऱ्याच्या कोशासारखी असतात. कपाळ आणि कानाच्या वरच्या भागात, जेथे पट्टी बांधली जाते, तेथील हाड जाड पाण्याच्या घागरीवर झाकलेल्या जुन्या कापडाच्या तुकड्यासारखे असते, टाळूचे हाड तोंड कापलेल्या वाकड्या नारळासारखे असते, कवटीची हाडे एकत्र शिवून ठेवलेल्या जुन्या जीर्ण भोपळ्याच्या पात्रासारखी असतात. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) विभागलेली असतात.

Okāsato avisesena sakalasarīre ṭhitāni, visesena tu sīsaṭṭhīni gīvaṭṭhikesu patiṭṭhitāni, gīvaṭṭhīni piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīsu patiṭṭhitāni, piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni kaṭiṭṭhīsu patiṭṭhitāni, kaṭiṭṭhīni ūruṭṭhikesu patiṭṭhitāni, uruṭṭhīni jaṇṇukaṭṭhikesu, jaṇṇukaṭṭhīni jaṅghaṭṭhikesu, jaṅghaṭṭhīni gopphakaṭṭhikesu, gopphakaṭṭhīni piṭṭhipādaṭṭhikesu patiṭṭhitāni, piṭṭhipādaṭṭhikāni ca gopphakaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitāni, gopphakaṭṭhīni jaṅghaṭṭhīni…pe… gīvaṭṭhīni sīsaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitānīti etenānusārena avasesānipi aṭṭhīni veditabbāni.

स्थानाच्या दृष्टीने, सामान्यतः ती संपूर्ण शरीरात पसरलेली असतात. विशेषतः, डोक्याची हाडे मानेच्या मणक्यांवर आधारलेली असतात, मानेची हाडे पाठीच्या कण्यावर आधारलेली असतात, पाठीच्या कण्याची हाडे कंबरेच्या हाडांवर आधारलेली असतात, कंबरेची हाडे मांड्यांच्या हाडांवर आधारलेली असतात, मांड्यांची हाडे गुडघ्यांच्या हाडांवर, गुडघ्यांची हाडे नडगीच्या हाडांवर, नडगीची हाडे घोट्याच्या हाडांवर, घोट्याची हाडे पायाच्या पाठीच्या हाडांवर आधारलेली असतात. आणि पायाच्या पाठीची हाडे घोट्याच्या हाडांना उचलून धरतात, घोट्याची हाडे नडगीच्या हाडांना... (पेयाळ)... मानेची हाडे डोक्याच्या हाडांना उचलून धरतात. या पद्धतीने इतर उरलेली हाडे देखील समजून घ्यावीत.

Tattha yathā iṭṭhakagopānasicayādīsu na uparimā iṭṭhakādayo jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhimesu patiṭṭhitā’’ti, napi heṭṭhimā jānanti ‘‘mayaṃ uparimāni ukkhipitvā ṭhitā’’ti; evameva na sīsaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ gīvaṭṭhikesu [Pg.40] patiṭṭhitānī’’ti…pe… na gopphakaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ piṭṭhipādaṭṭhikesu patiṭṭhitānī’’ti, napi piṭṭhipādaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ gopphakaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitānī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu imāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi navahi ca maṃsapesisatehi ābaddhānulittāni, ekaghanacammapariyonaddhāni, sattarasaharaṇīsahassānugatasinehasinehitāni, navanavutilomakūpasahassaparissavamānasedajallikāni asītikimikulāni, kāyotveva saṅkhyaṃ gatāni, yaṃ sabhāvato upaparikkhanto yogāvacaro na kiñci gayhūpagaṃ passati, kevalaṃ tu nhārusambandhaṃ nānākuṇapasaṅkiṇṇaṃ aṭṭhisaṅghāṭameva passati. Yaṃ disvā dasabalassa puttabhāvaṃ upeti. Yathāha –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे विटांच्या रचनेत किंवा घराच्या छपराच्या रचनेत वरच्या विटांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही खालच्या विटांवर आधारलेल्या आहोत', आणि खालच्या विटांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही वरच्या विटांना उचलून धरले आहे'; त्याचप्रमाणे डोक्याच्या हाडांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही मानेच्या हाडांवर आधारलो आहोत'... (पेयाळ)... घोट्याच्या हाडांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही पायाच्या पाठीच्या हाडांवर आधारलो आहोत', आणि पायाच्या पाठीच्या हाडांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही घोट्याच्या हाडांना उचलून धरले आहे'. कारण हे सर्व घटक (धर्म) जाणीव आणि विचार करण्यापासून रहित आहेत... (पेयाळ)... हा कोणी 'पुद्गल' (व्यक्ती) नाही. केवळ ही तीनशेहून अधिक हाडे नऊशे शिरांनी आणि नऊशे मांसपेशांनी बांधलेली व लिंपलेली आहेत, एका अखंड त्वचेने वेढलेली आहेत, सतरा हजार वाहिन्यांमध्ये वाहणाऱ्या रसाने ओलसर आहेत, नव्व्याण्णव हजार रोमकूपांमधून वाहणाऱ्या घामाने आणि मळाने माखलेली आहेत, ऐंशी हजार जंतूंच्या कुळांचे निवासस्थान आहेत, आणि केवळ 'शरीर' या संज्ञेस प्राप्त झाली आहेत. या शरीराचे स्वभावतः निरीक्षण करणारा योगाvacar (साधक) त्यात आसक्ती ठेवण्यासारखे काहीही पाहत नाही, तर केवळ शिरांनी बांधलेला, विविध प्रकारच्या अशुद्धींनी भरलेला हाडांचा सांगाडाच पाहतो. ज्याला पाहून तो दशबलांचा (बुद्धांचा) पुत्र बनतो. जसे म्हटले आहे –

‘‘Paṭipāṭiyaṭṭhīni ṭhitāni koṭiyā,Anekasandhiyamito na kehici;

Baddho nahārūhi jarāya codito,Acetano kaṭṭhakaliṅgarūpamo.

"हाडे एकापाठोपाठ एक रचलेली आहेत, अनेक सांध्यांनी जोडलेली आहेत, पण ती कोणत्याही (बाह्य) दोरीने बांधलेली नाहीत; ती केवळ शिरांनी बांधलेली आहेत. जरेने (वृद्धत्वाकडून) ढकलले जाणारे हे शरीर अचेतन असून लाकडाच्या ओंडक्यासारखे किंवा कचऱ्यासारखे आहे."

‘‘Kuṇapaṃ kuṇape jātaṃ, asucimhi ca pūtini;

Duggandhe cāpi duggandhaṃ, bhedanamhi ca vayadhammaṃ.

"हे अशुद्ध शरीर अशुद्धतेतूनच जन्माला आले आहे, घाणेरड्या आणि कुजलेल्या वस्तूंपासून निर्माण झाले आहे; दुर्गंधीयुक्त वस्तूंपासून दुर्गंधीच निर्माण होते, आणि ते नष्ट होणे व क्षय पावणे हाच त्याचा स्वभाव आहे."

‘‘Aṭṭhipuṭe aṭṭhipuṭo, nibbatto pūtini pūtikāyamhi;

Tamhi ca vinetha chandaṃ, hessatha puttā dasabalassā’’ti ca.

"या हाडांच्या सांगाड्यात हाडांचा सांगाडाच उत्पन्न झाला आहे, या कुजलेल्या शरीरात कुजलेलेच निर्माण झाले आहे. म्हणून या शरीरावरील आपली तृष्णा (आसक्ती) नष्ट करा, म्हणजे तुम्ही दशबलांचे (बुद्धांचे) पुत्र व्हाल, असे भगवंतांनी म्हटले आहे."

Paricchedato anto aṭṭhimiñjena uparito maṃsena agge mūle ca aññamaññena paricchinnānīti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ aṭṭhīni vaṇṇādito vavatthapeti.

मर्यादेच्या (सीमांकनाच्या) दृष्टीने, आतून हाडांच्या मज्जेने, वरून मांसाने, आणि टोकावर व मुळाशी एकमेकांपासून ते विभक्त (मर्यादित) आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा समान सीमाभाग (सभाग-परिच्छेद) आहे; परंतु असमान सीमाभाग (विसभाग-परिच्छेद) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हाडांचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīre yathāvuttappabhedānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ aṭṭhimiñjaṃ vaṇṇato setanti vavatthapeti. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānanti. Seyyathidaṃ – mahantamahantānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ sedetvā vaṭṭetvā mahantesu vaṃsanaḷakapabbesu pakkhittamahāvettaṅkurasaṇṭhānaṃ, khuddānukhuddakānaṃ [Pg.41] abbhantaragataṃ sedetvā vaṭṭetvā khuddānukhuddakesu vaṃsanaḷakapabbesu pakkhittatanuvettaṅkurasaṇṭhānanti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato aṭṭhīnaṃ abbhantare patiṭṭhitanti.

त्यानंतर, शरीरातील वर सांगितलेल्या प्रकारच्या हाडांच्या आत असलेली हाडांची मज्जा रंगाने पांढरी असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ती स्वतःच्या स्थानाच्या आकारासारखी असते. जसे की—मोठमोठ्या हाडांच्या आत असलेली मज्जा ही उकळून व गोल करून मोठ्या बांबूच्या कांड्यांमध्ये टाकलेल्या मोठ्या वेताच्या कोंबासारख्या आकाराची असते; आणि लहान-सहान हाडांच्या आत असलेली मज्जा ही उकळून व गोल करून लहान-सहान बांबूच्या कांड्यांमध्ये टाकलेल्या बारीक वेताच्या कोंबासारख्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती हाडांच्या आत स्थित असते.

Tattha yathā veḷunaḷakādīnaṃ antogatāni dadhiphāṇitāni na jānanti ‘‘mayaṃ veḷunaḷakādīnaṃ antogatānī’’ti, napi veḷunaḷakādayo jānanti ‘‘dadhiphāṇitāni amhākaṃ antogatānī’’ti; evameva na aṭṭhimiñjaṃ jānāti ‘‘ahaṃ aṭṭhīnaṃ antogata’’nti, napi aṭṭhīni jānanti ‘‘aṭṭhimiñjaṃ amhākaṃ antogata’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato aṭṭhīnaṃ abbhantaratalehi aṭṭhimiñjabhāgena ca paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ aṭṭhimiñjaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे बांबूच्या नळ्या इत्यादींच्या आत असलेले दही आणि काकवी हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही बांबूच्या नळ्यांच्या आत आहोत', आणि बांबूच्या नळ्या इत्यादी देखील जाणत नाहीत की, 'दही आणि काकवी आमच्या आत आहेत'; त्याचप्रमाणे हाडांची मज्जा जाणत नाही की, 'मी हाडांच्या आत आहे', आणि हाडेही जाणत नाहीत की, 'मज्जा आमच्या आत आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, हाडांच्या आतील पृष्ठभागाने आणि मज्जेच्या स्वतःच्या भागाने ती मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा तिचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हाडांच्या मज्जेचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare dvigoḷakappabhedaṃ vakkaṃ vaṇṇato mandarattaṃ pāḷibhaddakaṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato gāmadārakānaṃ suttāvutakīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ, ekavaṇṭasahakāradvayasaṇṭhānantipi eke. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato galavāṭakā vinikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत दोन गोलांच्या आकाराचे असलेले मूत्रपिंड (वक्क) रंगाने फिकट लाल, पारिभद्राच्या (पळसाच्या) बीच्या रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते गावातील मुलांच्या दोऱ्याने बांधलेल्या खेळण्याच्या चेंडूच्या आकाराचे असते; किंवा एकाच देठाला लागलेल्या दोन आंब्यांच्या आकाराचे असते, असेही काही आचार्य म्हणतात. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, कंठातून निघालेल्या एकाच मुळाने थोडे पुढे जाऊन दोन भागांत विभागलेल्या जाड शिरेने बांधलेले होऊन, हृदयाच्या मांसाला वेढून राहिलेले असते, असे तो निश्चित करतो.

Tattha yathā vaṇṭūpanibaddhaṃ sahakāradvayaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ vaṇṭena upanibaddha’’nti, napi vaṇṭaṃ jānāti ‘‘mayā sahakāradvayaṃ upanibaddha’’nti; evameva na vakkaṃ jānāti ‘‘ahaṃ thūlanhārunā upanibaddha’’nti, napi thūlanhāru jānāti ‘‘mayā vakkaṃ upanibaddha’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vakkaṃ vakkabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ vakkaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे देठाने बांधलेले दोन आंबे हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही देठाने बांधलेले आहोत', आणि देठही जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे दोन आंबे बांधले गेले आहेत'; त्याचप्रमाणे मूत्रपिंड जाणत नाही की, 'मी जाड शिरेने बांधलेला आहे', आणि ती जाड शिरही जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे मूत्रपिंड बांधले गेले आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, मूत्रपिंड हे मूत्रपिंडाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मूत्रपिंडाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare hadayaṃ vaṇṇato rattaṃ rattapadumapattapiṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato bāhirapattāni apanetvā adhomukhaṭhapitapadumamakuḷasaṇṭhānaṃ, tañca aggacchinnapunnāgaphalamiva vivaṭekapassaṃ bahi maṭṭhaṃ anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ. Paññābahulānaṃ thokaṃ [Pg.42] vikasitaṃ, mandapaññānaṃ makuḷitameva. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca pavattanti, taṃ apanetvā avasesamaṃsapiṇḍasaṅkhātahadayabbhantare addhapasatamattaṃ lohitaṃ saṇṭhāti, taṃ rāgacaritassa rattaṃ, dosacaritassa kāḷakaṃ, mohacaritassa maṃsadhovanodakasadisaṃ, vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ, saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ, paññācaritassa acchaṃ vippasannamanāvilaṃ, niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ khāyati. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe patiṭṭhitanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेले हृदय रंगाने लाल, म्हणजे लाल कमळाच्या पाकळीच्या बाहेरील रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते बाहेरील पाकळ्या काढून खाली तोंड करून ठेवलेल्या कमळाच्या कळीच्या आकाराचे असते; आणि ते टोक कापलेल्या पुन्नाग (सुरंगी) फळासारखे एका बाजूने उघडे, बाहेरून गुळगुळीत आणि आतून दोडक्याच्या फळाच्या आतील भागासारखे असते. प्रज्ञावान (बुद्धिमान) लोकांचे हृदय थोडे उमललेले असते, तर मंदबुद्धी लोकांचे हृदय कळीसारखे मिटलेलेच असते. ज्या रूपाचा आश्रय घेऊन मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू प्रवृत्त होतात, ते (हृदयवस्तू रूप) वगळून उरलेल्या मांसपिंड नावाच्या हृदयाच्या आत सुमारे दीड पसाभर रक्त असते; ते रक्त रागचरित व्यक्तीचे लाल असते, द्वेषचरित व्यक्तीचे काळे असते, मोहचरित व्यक्तीचे मांस धुतलेल्या पाण्यासारखे असते, वितर्कचरित व्यक्तीचे कुळीथाच्या काढ्यासारख्या रंगाचे असते, श्रद्धाचरित व्यक्तीचे कर्णिकार (बहावा) फुलाच्या रंगासारखे असते, आणि प्रज्ञाचरित व्यक्तीचे स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेले आणि घासून स्वच्छ केलेल्या अस्सल रत्नासारखे तेजस्वी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्यभागी स्थित असते.

Tattha yathā dvinnaṃ vātapānakavāṭakānaṃ majjhe ṭhito aggaḷatthambhako na jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ vātapānakavāṭakānaṃ majjhe ṭhito’’ti, napi vātapānakavāṭakāni jānanti ‘‘amhākaṃ majjhe aggaḷatthambhako ṭhito’’ti; evamevaṃ na hadayaṃ jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhita’’nti, napi thanāni jānanti ‘‘hadayaṃ amhākaṃ majjhe ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato hadayaṃ hadayabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ hadayaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे दोन खिडक्यांच्या दारांच्या मध्यभागी असलेला अडसर (खांब) हा जाणत नाही की, 'मी दोन खिडक्यांच्या दारांच्या मध्यभागी उभा आहे', आणि खिडकीची दारेही जाणत नाहीत की, 'आमच्या मध्यभागी अडसर उभा आहे'; त्याचप्रमाणे हृदय जाणत नाही की, 'मी दोन स्तनांच्या मध्यभागी स्थित आहे', आणि स्तनही जाणत नाहीत की, 'हृदय आमच्या मध्यभागी स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, हृदय हे हृदयाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हृदयाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare yakanasaññitaṃ yamakamaṃsapiṇḍaṃ vaṇṇato rattaṃ rattakumudabāhirapattapiṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato ekamūlaṃ hutvā agge yamakaṃ koviḷārapattasaṇṭhānaṃ, tañca dandhānaṃ ekaṃyeva hoti mahantaṃ, paññavantānaṃ dve vā tīṇi vā khuddakānīti. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत यकृत (यकन) नावाचा जोड मांसपिंड रंगाने लाल, म्हणजे लाल कुमुदाच्या (कमळाच्या) बाहेरील पाकळीच्या रंगासारखा असतो, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो एकच मूळ असलेला होऊन टोकावर जोडलेला, कांचनाच्या (कोविळार) पानाच्या आकाराचा असतो; आणि तो मंदबुद्धी लोकांमध्ये एकच व मोठा असतो, तर प्रज्ञावान लोकांमध्ये दोन किंवा तीन लहान लहान असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या दिशेला उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो दोन स्तनांच्या आत उजव्या बाजूचा आश्रय घेऊन स्थित असतो, असे तो निश्चित करतो.

Tattha yathā piṭharakapasse laggā maṃsapesi na jānāti ‘‘ahaṃ piṭharakapasse laggā’’ti, napi piṭharakapassaṃ jānāti ‘‘mayi maṃsapesi laggā’’ti; evameva na yakanaṃ jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhita’’nti, napi thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti ‘‘maṃ nissāya yakanaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pana yakanaṃ yakanabhāgena [Pg.43] paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ yakanaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे मडक्याच्या कुशीला चिकटलेला मांसाचा तुकडा हा जाणत नाही की, 'मी मडक्याच्या कुशीला चिकटलेला आहे', and मडकेही जाणत नाही की, 'माझ्यावर मांसाचा तुकडा चिकटलेला आहे'; त्याचप्रमाणे यकृत जाणत नाही की, 'मी दोन स्तनांच्या आत उजव्या बाजूचा आश्रय घेऊन स्थित आहे', आणि दोन स्तनांच्या आतील उजवी बाजूही जाणत नाही की, 'माझा आश्रय घेऊन यकृत स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. परंतु सीमांकनाच्या दृष्टीने, यकृत हे यकृताच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो यकृताचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīre paṭicchannāpaṭicchannabhedato duvidhaṃ kilomakaṃ vaṇṇato setaṃ dukūlapilotikavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā, appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीरातील झाकलेले आणि न झाकलेले अशा दोन प्रकारच्या क्लोमकाला (पटलाला) रंगाने पांढरे, मळकट पांढऱ्या वस्त्राच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते स्वतःच्या स्थानाच्या आकारासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने, झाकलेले क्लोमक हृदय आणि वृक्क (किडनी) यांना वेढून स्थित असते, आणि न झाकलेले क्लोमक संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खाली मांसाला आच्छादित करून स्थित असते.

Tattha yathā pilotikāya paliveṭhite maṃse na pilotikā jānāti ‘‘mayā maṃsaṃ paliveṭhita’’nti, napi maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pilotikāya paliveṭhita’’nti; evameva na kilomakaṃ jānāti ‘‘mayā hadayavakkāni sakalasarīre ca cammassa heṭṭhato maṃsaṃ paliveṭhita’’nti. Napi hadayavakkāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ kilomakena paliveṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato heṭṭhā maṃsena upari cammena tiriyaṃ kilomakabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ kilomakaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या क्लोमकाविषयी, जसे मळकट कपड्याने मांस वेढलेले असताना, तो कपडा जाणत नाही की, "माझ्याद्वारे मांस वेढले गेले आहे", आणि मांसही जाणत नाही की, "मी कपड्याने वेढले गेलो आहे"; त्याचप्रमाणे क्लोमक जाणत नाही की, "माझ्याद्वारे हृदय, वृक्क आणि संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खालील मांस वेढले गेले आहे". तसेच हृदय, वृक्क आणि संपूर्ण शरीरातील मांसही जाणत नाही की, "मी क्लोमकाने वेढले गेलो आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल (जीव किंवा व्यक्ती) नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि तिरपे स्वतःच्या क्लोमकाच्या भागाने ते मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे क्लोमकाला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare pihakaṃ vaṇṇato nīlaṃ mīlātanigguṇḍīpupphavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato yebhuyyena sattaṅgulappamāṇaṃ abandhanaṃ kāḷavacchakajivhāsaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ, yamhi paharaṇapahārena bahi nikkhante sattānaṃ jīvitakkhayo hotīti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या प्लीहेला (पानथरीला) रंगाने निळी, कोमेजलेल्या निर्गुडीच्या फुलाच्या रंगासारखी म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ती बहुतेक करून सात बोटे प्रमाणाची, बंधन नसलेली आणि काळ्या वासराच्या जिभेच्या आकाराची असते. दिशेने ती वरच्या दिशेला उत्पन्न झालेली असते. स्थानाने ती हृदयाच्या डाव्या बाजूला, उदरपटलाच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित असते; ज्या प्लीहेवर शस्त्राचा आघात होऊन ती बाहेर आल्यास प्राण्यांचा मृत्यू होतो.

Tattha yathā koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā na gomayapiṇḍi jānāti ‘‘ahaṃ koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā’’ti, napi koṭṭhakamatthakapassaṃ jānāti ‘‘gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitā’’ti; evameva na pihakaṃ jānāti ‘‘ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhita’’nti, napi udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti ‘‘pihakaṃ maṃ nissāya ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato [Pg.44] pihakaṃ pihakabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pihakaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या प्लीहेविषयी, जसे धान्याच्या कोठाराच्या भिंतीच्या वरच्या भागाला आश्रय करून असलेला शेणाचा गोळा जाणत नाही की, "मी कोठाराच्या भिंतीच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित आहे", आणि कोठाराच्या भिंतीचा वरचा भागही जाणत नाही की, "शेणाचा गोळा माझा आश्रय करून स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे प्लीहा जाणत नाही की, "मी उदरपटलाच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित आहे", आणि उदरपटलाचा वरचा भागही जाणत नाही की, "प्लीहा माझा आश्रय करून स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, प्लीहा स्वतःच्या प्लीहा-भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे प्लीहेला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsaṃ vaṇṇato rattaṃ nātiparipakkaudumbaravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato visamacchinnapūvasaṇṭhānaṃ, chadaniṭṭhakakhaṇḍapuñjasaṇṭhānantipi eke. Tadetaṃ abbhantare asitapītādīnaṃ abhāve uggatena kammajatejusmanā abbhāhatattā saṅkhāditapalālapiṇḍamiva nirasaṃ nirojaṃ hoti. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत बत्तीस मांसाच्या तुकड्यांच्या भेदाने युक्त असलेल्या फुफ्फुसाला रंगाने लाल, फार न पिकलेल्या उंबराच्या फळाच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते विषम कापलेल्या पुऱ्यांच्या (केकच्या) आकाराचे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते छपराच्या कौलारांच्या तुकड्यांच्या ढिगाऱ्याच्या आकाराचे असते. शरीराच्या आत खाल्लेल्या, पिलेल्या इत्यादी अन्नाच्या अभावामुळे वर चढलेल्या कर्मजन्य तेजोधातूच्या उष्णतेने तप्त झाल्यामुळे ते चघळलेल्या पेंढ्याच्या गोळ्यासारखे रसहीन व ओजहीन असते. दिशेने ते वरच्या दिशेला उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्ये हृदय आणि यकृत यांना वरून आच्छादित करून लटकत स्थित असते.

Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno sakuṇakulāvako na jānāti ‘‘ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno ṭhito’’ti, napi jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti ‘‘sakuṇakulāvako mayi lambamāno ṭhito’’ti; evameva na papphāsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare lambamānaṃ ṭhita’’nti, napi sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antaraṃ jānāti ‘‘mayi papphāsaṃ lambamānaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato papphāsaṃ papphāsabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ papphāsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या फुफ्फुसाविषयी, जसे जुन्या कोठाराच्या आत लटकणारे पक्ष्याचे घरटे जाणत नाही की, "मी जुन्या कोठाराच्या आत लटकत स्थित आहे", आणि जुन्या कोठाराचा आतील भागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये पक्ष्याचे घरटे लटकत स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे फुफ्फुस जाणत नाही की, "मी शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्ये लटकत स्थित आहे", आणि शरीराच्या आतील दोन्ही स्तनाचा मध्यभागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये फुफ्फुस लटकत स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, फुफ्फुस स्वतःच्या फुफ्फुस-भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे फुफ्फुसाला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ antosarīre purisassa dvattiṃsahatthaṃ, itthiyā aṭṭhavīsatihatthaṃ, ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggaṃ antaṃ vaṇṇato setaṃ sakkharasudhāvaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato sīsaṃ chinditvā lohitadoṇiyaṃ saṃvelletvā ṭhapitadhammanisaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato upari galavāṭake heṭṭhā ca karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत पुरुषाचे बत्तीस हात लांब आणि स्त्रीचे अठ्ठावीस हात लांब असलेले, एकवीस ठिकाणी वळलेले मोठे आतडे रंगाने पांढरे, चुन्याच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते डोके कापून रक्ताच्या कुंडीत गुंडाळून ठेवलेल्या अजगराच्या शरीरासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने ते वर कंठद्वाराशी आणि खाली मलमार्गाशी बांधलेले असल्यामुळे कंठद्वारापासून मलमार्गापर्यंत शरीराच्या आत स्थित असते.

Tattha yathā lohitadoṇiyaṃ ṭhapitaṃ chinnasīsaṃ dhammanikaḷevaraṃ na jānāti ‘‘ahaṃ lohitadoṇiyaṃ ṭhita’’nti, napi lohitadoṇi jānāti ‘‘mayi chinnasīsaṃ dhammanikaḷevaraṃ ṭhita’’nti; evameva na antaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīrabbhantare ṭhita’’nti, napi sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘‘mayi antaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā [Pg.45] hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato antaṃ antabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ antaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या मोठ्या आतड्याविषयी, जसे रक्ताच्या कुंडीत ठेवलेले, कापलेले डोके असलेले अजगराचे शरीर जाणत नाही की, "मी रक्ताच्या कुंडीत स्थित आहे", आणि रक्ताची कुंडीही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये कापलेले डोके असलेले अजगराचे शरीर स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे मोठे आतडे जाणत नाही की, "मी शरीराच्या आत स्थित आहे", आणि शरीराचा आतील भागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये मोठे आतडे स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मोठे आतडे स्वतःच्या मोठ्या आतड्याच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे मोठ्या आतड्याला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ antosarīre antantare antaguṇaṃ vaṇṇato setaṃ dakasītalikamūlavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato dakasītalikamūlasaṇṭhānamevāti, gomuttasaṇṭhānantipi eke. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato kudālapharasukammādīni karontānaṃ yantākaḍḍhanakāle yantasuttakamiva yantaphalakāni antabhoge ekato aggaḷante ābandhitvā pādapuñchanarajjumaṇḍalakassa antarā taṃ sibbitvā ṭhitarajjukā viya ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत मोठ्या आतड्याच्या वळणांच्या मध्ये असलेल्या लहान आतड्याला (आतड्याच्या बंधनाला) रंगाने पांढरे, पाणकणसाच्या मुळाच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते पाणकणसाच्या मुळाच्या आकारासारखेच असते; काही आचार्य म्हणतात की ते गोमूत्राच्या धारेच्या आकारासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने, कुदळ, कुऱ्हाड इत्यादींचे काम करणाऱ्या लोकांच्या यंत्र ओढण्याच्या वेळी यंत्राच्या दोरीप्रमाणे यंत्राच्या फळ्यांना जोडणाऱ्या, एका बाजूने खीळ घालून बांधलेल्या आणि पायपुसण्याच्या दोरीच्या वर्तुळात शिवून ठेवलेल्या दोरीप्रमाणे, ते मोठ्या आतड्याच्या एकवीस वळणांच्या मध्ये स्थित असते.

Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbitvā ṭhitarajjukā na jānāti ‘‘mayā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbita’’nti, napi pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti ‘‘rajjukā maṃ sibbitvā ṭhitā’’ti, evameva antaguṇaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ antaṃ ekavīsatibhogabbhantare ābandhitvā ṭhita’’nti, napi antaṃ jānāti ‘‘antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato antaguṇaṃ antaguṇabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ antaguṇaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे पायपुसण्याच्या दोरीचे वर्तुळ शिवून ठेवलेली दोरी हे जाणत नाही की, 'मी पायपुसण्याच्या दोरीचे वर्तुळ शिवले आहे', आणि पायपुसण्याचे दोरीचे वर्तुळही हे जाणत नाही की, 'दोरीने मला शिवून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे लहान आतडे (अंतगुण) हे जाणत नाही की, 'मी मोठ्या आतड्याला एकवीस वेढ्यांच्या आत बांधून राहिले आहे', आणि मोठे आतडेही हे जाणत नाही की, 'लहान आतड्याने मला बांधून ठेवले आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या (मर्यादेच्या) दृष्टीने, लहान आतडे हे लहान आतड्याच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो लहान आतड्याला वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

Tato paraṃ antosarīre udariyaṃ vaṇṇato ajjhohaṭāhāravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato parissāvane sithilabaddhataṇḍulasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udare ṭhitanti. Udaraṃ nāma ubhato nippīḷiyamānassa allasāṭakassa majjhe sañjātaphoṭakasadisaṃ antapaṭalaṃ, bahi maṭṭhaṃ, anto maṃsakasambupaliveṭhitaṃ, kiliṭṭhapāvārapupphasadisaṃ, kuthitapanasaphalassa abbhantarasadisantipi eke. Tattha takkolakā gaṇḍuppādakātālahīrakāsūcimukhakāpaṭatantusuttakāti evamādidvattiṃsakulappabhedā kimayo ākulabyākulā saṇḍasaṇḍacārino hutvā nivasanti, ye pānabhojanādimhi avijjamāne ullaṅghitvā viravantā [Pg.46] hadayamaṃsaṃ abhitudanti pānabhojanādīni ajjhoharaṇavelāyañca uddhaṃmukhā hutvā paṭhamajjhohaṭe dve tayo ālope turitaturitā vilumpanti. Yaṃ etesaṃ kimīnaṃ pasūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti, yattha seyyathāpi nāma caṇḍālagāmadvāre candanikāya saradasamaye thūlaphusitake deve vassante udakena āvūḷhaṃ muttakarīsacammaṭṭhinhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikālohitappabhutinānākuṇapajātaṃ nipatitvā kaddamodakāluḷitaṃ sañjātakimikulākulaṃ hutvā dvīhatīhaccayena sūriyātapasantāpavegakuthitaṃ upari pheṇapupphuḷake muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhajegucchaṃ upagantuṃ vā daṭṭhuṃ vā anaraharūpataṃ āpajjitvā tiṭṭhati, pageva ghāyituṃ vā sāyituṃ vā; evameva nānappakārapānabhojanādi dantamusalasaṃcuṇṇitaṃ jivhāhatthasamparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṅkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ koliyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇapupphuḷakāni muñcantaṃ paramakasambuduggandhajegucchabhāvamāpajjitvā tiṭṭhati. Yaṃ sutvāpi pānabhojanādīsu amanuññatā saṇṭhāti, pageva paññācakkhunā oloketvā. Yattha ca patitaṃ pānabhojanādi pañcadhā vivekaṃ gacchati, ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti, ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti, eko bhāgo muttaṃ hoti, eko bhāgo karīsaṃ hoti, eko bhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayatīti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या जठरातील अन्नाला (आमाशयातील अन्नाला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते' असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, गाळण्याच्या कपड्यात सैलसर बांधलेल्या तांदळाच्या पुडक्यासारखा त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या भागात उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते आमाशयात (उदरात) राहिलेले असते. आमाशय (उदर) म्हणजे दोन्ही बाजूंनी पिळल्या जाणाऱ्या ओल्या वस्त्राच्या मध्यभागी निर्माण झालेल्या फुग्यासारखा आतड्याचा पडदा (अंतपटल) होय; जो बाहेरून गुळगुळीत असतो आणि आतून शिंपल्याच्या मांसाप्रमाणे लिंपलेल्या मांसाने युक्त असतो, जो मळलेल्या पांढऱ्या चादरीवरील फुलांच्या नक्षीसारखा असतो; काही आचार्य म्हणतात की तो सडलेल्या फणसाच्या आतील भागासारखा असतो. त्या आमाशयात तक्कोलक, गंडुपादक, तालहीरक, सुचीमुख, पटतंतु-सूत्रक इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या कुळांतील जंतू अत्यंत अस्वस्थपणे घोळक्या-घोळक्याने फिरत राहतात. जेव्हा खाण्यापिण्याचे पदार्थ नसतात, तेव्हा ते उड्या मारून आणि ओरडत हृदयाच्या मांसाला टोचतात (चावतात); आणि खाण्यापिण्याचे पदार्थ गिळताना ते वर तोंड करून, आधी गिळलेले दोन-तीन घास घाईघाईने लुटून खातात. जे या जंतूंचे प्रसूतीगृह, शौचालय, रुग्णालय आणि स्मशान असते. जेथे, जसे की चांडाळांच्या वस्तीच्या दाराशी असलेल्या नाल्यात, शरद ऋतूत मोठे थेंब असलेला पाऊस पडत असताना, पाण्याने वाहून आलेले मूत्र, मल, चामडे, हाडे, शिरांचे तुकडे, लाळ, शेंबूड, रक्त इत्यादी विविध प्रकारचे कुजलेले मृतदेह पडून, चिखलाच्या पाण्याने गढूळ होऊन, निर्माण झालेल्या जंतूंच्या समूहाने गजबजलेले होते; आणि दोन-तीन दिवसांनंतर सूर्याच्या उन्हाच्या उष्णतेने उकळून, वर फेस आणि बुडबुडे सोडत, अतिशय गडद निळ्या रंगाचे, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व किळसवाणे होऊन, जवळ जाण्यास किंवा पाहण्यासही अयोग्य अशा अवस्थेत राहते, मग त्याचा वास घेणे किंवा चव घेणे तर दूरच राहिले! त्याचप्रमाणे, विविध प्रकारचे खाण्यापिण्याचे पदार्थ दातांच्या मुसळाने बारीक वाटलेले, जिभेच्या हाताने इकडेतिकडे फिरवलेले, लाळ आणि थुंकीने माखलेले, त्याच क्षणी ज्यांचा रंग, गंध, चव इत्यादींची उत्तमता नष्ट झाली आहे असे होऊन, कुत्र्याच्या ओकारीसारखे आमाशयात पडते; आणि पित्त, कफ व वायूने वेढलेले होऊन, जठराग्नीच्या उष्णतेने उकळत, जंतूंच्या समूहाने गजबजलेले, वरच्या वर फेस आणि बुडबुडे सोडत, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त आणि किळसवाणे होऊन राहते. ज्याच्याविषयी केवळ ऐकूनही खाण्यापिण्याच्या पदार्थांबद्दल अरुची निर्माण होते, मग प्रज्ञाचक्षूने पाहिल्यावर तर काय सांगावे! आणि जेथे पडलेले खाण्यापिण्याचे पदार्थ पाच प्रकारे विभागले जातात—एक भाग जंतू खातात, एक भाग जठराग्नी पचवतो, एक भाग मूत्र बनतो, एक भाग मल बनतो आणि एक भाग रस रूपाला प्राप्त होऊन रक्त, मांस इत्यादींचे पोषण करतो, असे तो निश्चित करतो।

Tattha yathā paramajegucchāya suvānadoṇiyā ṭhito suvānavamathu na jānāti ‘‘ahaṃ suvānadoṇiyā ṭhito’’ti; napi suvānadoṇi jānāti ‘‘mayi suvānavamathu ṭhito’’ti. Evameva na udariyaṃ jānāti ‘‘ahaṃ imasmiṃ paramaduggandhajegucche udare ṭhita’’nti; napi udaraṃ jānāti ‘‘mayi udariyaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato udariyaṃ udariyabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ udariyaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे अत्यंत किळसवाण्या कुत्र्याच्या खाण्याच्या पात्रात असलेली कुत्र्याची ओकारी हे जाणत नाही की, 'मी कुत्र्याच्या पात्रात राहिली आहे', आणि कुत्र्याचे पात्रही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कुत्र्याची ओकारी राहिली आहे'; त्याचप्रमाणे जठरातील अन्नही हे जाणत नाही की, 'मी या अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व किळसवाण्या आमाशयात राहिले आहे', आणि आमाशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये जठरातील अन्न राहिले आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, जठरातील अन्न हे जठरातील अन्नाच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो जठरातील अन्नाला वर्ण इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

Tato [Pg.47] paraṃ antosarīre karīsaṃ vaṇṇato yebhuyyena ajjhohaṭāhāravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ, disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ, okāsato pakkāsaye ṭhitanti. Pakkāsayo nāma heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare antāvasāne ubbedhena aṭṭhaṅgulamatto vaṃsanaḷakabbhantarasadiso padeso, yattha seyyathāpi nāma uparibhūmibhāge patitaṃ vassodakaṃ ogaḷitvā heṭṭhābhūmibhāgaṃ pūretvā tiṭṭhati, evameva yaṃkiñci āmāsaye patitaṃ pānabhojanādikaṃ udaragginā pheṇuddehakaṃ pakkaṃ pakkaṃ saṇhakaraṇiyā piṭṭhamiva saṇhabhāvaṃ āpajjitvā antabilena ogaḷitvā omadditvā vaṃsanaḷake pakkhittapaṇḍumattikā viya sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या मलाला (विष्ठेला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते बहुधा गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते' असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या स्थानात राहते त्या स्थानाचा आकार त्याला प्राप्त होतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते खालच्या भागात उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते पक्वाशयात राहिलेले असते. पक्वाशय म्हणजे खाली नाभी आणि पाठीच्या कण्याच्या मुळाच्या मध्यभागी, मोठ्या आतड्याच्या शेवटी, उंचीने सुमारे आठ बोटे असलेला आणि बांबूच्या नळीच्या आतील भागासारखा असलेला प्रदेश होय; जेथे, जसे की वरच्या जमिनीवर पडलेले पावसाचे पाणी खाली वाहून जाऊन खालच्या जमिनीचा भाग भरून राहते, त्याचप्रमाणे आमाशयात पडलेले जे काही खाण्यापिण्याचे पदार्थ असतात, ते जठराग्नीद्वारे फेस निर्माण करत जसे जसे पचतात, तसे तसे ते बारीक दळल्याप्रमाणे पिठासारखे मऊ होऊन, आतड्याच्या छिद्रातून खाली वाहून व दाबले जाऊन, बांबूच्या नळीत दाबून भरलेल्या पिवळसर मातीच्या गोळ्याप्रमाणे गोळा होऊन राहतात।

Tattha yathā vaṃsanaḷake omadditvā pakkhittapaṇḍumattikā na jānāti ‘‘ahaṃ vaṃsanaḷake ṭhitā’’ti, napi vaṃsanaḷako jānāti ‘‘mayi paṇḍumattikā ṭhitā’’ti; evameva na karīsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pakkāsaye ṭhita’’nti, napi pakkāsayo jānāti ‘‘mayi karīsaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato karīsaṃ karīsabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ karīsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे बांबूच्या नळीत दाबून भरलेला पिवळसर मातीचा गोळा हे जाणत नाही की, 'मी बांबूच्या नळीत राहिला आहे', आणि बांबूची नळीही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पिवळसर मातीचा गोळा राहिला आहे'; त्याचप्रमाणे मलही हे जाणत नाही की, 'मी पक्वाशयात राहिलो आहे', आणि पक्वाशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मल राहिला आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मल हा मलाच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मलाला वर्ण इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

Tato paraṃ sarīre sīsakaṭāhabbhantare matthaluṅgaṃ vaṇṇato setaṃ ahichattakapiṇḍivaṇṇanti vavatthapeti. Pakkuthitaduddhavaṇṇantipi eke. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sīsakaṭāhassa abbhantare cattāro sibbinimagge nissāya samodhāya ṭhapitā cattāro piṭṭhapiṇḍikā viya samohitaṃ catumatthaluṅgapiṇḍappabhedaṃ hutvā ṭhitanti.

त्यानंतर, शरीरात डोक्याच्या कवटीच्या आत असलेल्या मेंदूला (मस्तुलुंगाला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'तो पांढरा आणि भूछत्राच्या (मशरूमच्या) ढिगासारख्या रंगाचा असतो' असे तो निश्चित करतो. काही आचार्य म्हणतात की तो नासलेल्या दुधाच्या रंगाचा असतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या स्थानात राहते त्या स्थानाचा आकार त्याला प्राप्त होतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या भागात उत्पन्न झालेला असतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो डोक्याच्या कवटीच्या आत चार शिवण-मार्गांचा (कवटीच्या सांध्यांचा) आश्रय घेऊन, एकत्र करून ठेवलेल्या पिठाच्या चार गोळ्यांप्रमाणे, एकत्र येऊन चार मेंदूच्या गोळ्यांच्या रूपात विभागलेला होऊन राहिलेला असतो।

Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittapiṭṭhapiṇḍi pakkuthitaduddhaṃ vā na jānāti ‘‘ahaṃ purāṇalābukaṭāhe ṭhita’’nti, napi purāṇalābukaṭāhaṃ jānāti ‘‘mayi piṭṭhapiṇḍi pakkuthitaduddhaṃ vā ṭhita’’nti; evameva na matthaluṅgaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhita’’nti, napi sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti ‘‘mayi matthaluṅgaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato matthaluṅgaṃ matthaluṅgabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ matthaluṅgaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे जुन्या भोपळ्याच्या कवचात टाकलेला पिठाचा गोळा किंवा नासलेले दूध (फेस) हे जाणत नाही की, 'मी जुन्या भोपळ्याच्या कवचात स्थित आहे', आणि ते जुने भोपळ्याचे कवचही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पिठाचा गोळा किंवा नासलेले दूध स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे मेंदू (मस्तुलुंग) जाणत नाही की, 'मी कवटीच्या आत स्थित आहे', आणि कवटीचा आतील भागही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मेंदू स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मेंदू हा मेंदूच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान घटकांशी असलेली सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (भिन्न घटकांशी असलेली सीमा) केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मेंदूचे वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato [Pg.48] paraṃ sarīre baddhābaddhabhedato duvidhampi pittaṃ vaṇṇato bahalamadhukatelavaṇṇanti vavatthapeti. Abaddhapittaṃ milātabakulapupphavaṇṇantipi eke. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato abaddhapittaṃ kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ thaddhasukkhacammañca vajjetvā udakamiva telabindu avasesasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ, yamhi kupite akkhīni pītakāni honti bhamanti, gattaṃ kampati kaṇḍūyati. Baddhapittaṃ hadayapapphāsānamantare yakanamaṃsaṃ nissāya patiṭṭhite mahākosātakikosakasadise pittakosake ṭhitaṃ, yamhi kupite sattā ummattakā honti, vipallatthacittā hirottappaṃ chaḍḍetvā akattabbaṃ karonti, abhāsitabbaṃ bhāsanti, acintitabbaṃ cintenti.

त्यानंतर, शरीरातील बद्ध (बद्ध) आणि अबद्ध (मुक्त) अशा दोन प्रकारच्या पित्ताचे, वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते दाट मोहाच्या तेलासारख्या रंगाचे आहे' असे तो निर्धारण करतो. काही आचार्य म्हणतात की, अबद्ध पित्त हे कोमेजलेल्या बकुळीच्या फुलाच्या रंगाचे असते. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या शरीरात) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, अबद्ध पित्त हे केस, रोम, नखे, दात, मांस नसलेली जागा आणि कडक कोरडी त्वचा वगळून, पाण्यावर पसरलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे उर्वरित संपूर्ण शरीरात पसरून राहिलेले असते; ज्याच्या प्रकोपाने डोळे पिवळे होतात व फिरतात (चक्कर येते), शरीर थरथर कापते आणि खाज सुटते. बद्ध पित्त हे हृदय आणि फुफ्फुस यांच्या दरम्यान, यकृताच्या मांसाचा आश्रय घेऊन राहिलेल्या, मोठ्या दोडक्याच्या कोशासारख्या पित्ताशयात स्थित असते; ज्याच्या प्रकोपाने प्राणी वेडे होतात, विचलित चित्त होऊन ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) सोडून न करण्यासारखे कर्म करतात, न बोलण्यासारखे बोलतात आणि न विचार करण्यासारखा विचार करतात.

Tattha yathā udakaṃ byāpetvā ṭhitaṃ telaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ udakaṃ byāpetvā ṭhita’’nti, napi udakaṃ jānāti ‘‘telaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’’nti; evameva na abaddhapittaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti, napi sarīraṃ jānāti ‘‘abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Yathā ca kosātakikosake ṭhitaṃ vassodakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ kosātakikosake ṭhita’’nti, napi kosātakikosako jānāti ‘‘mayi vassodakaṃ ṭhita’’nti; evameva na baddhapittaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pittakosake ṭhita’’nti, napi pittakosako jānāti ‘‘mayi baddhapittaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pittaṃ pittabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pittaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे पाण्याला व्यापून राहिलेले तेल हे जाणत नाही की, 'मी पाण्याला व्यापून राहिले आहे', आणि पाणीही जाणत नाही की, 'तेलाने मला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे अबद्ध पित्तही जाणत नाही की, 'मी शरीराला व्यापून राहिले आहे', आणि शरीरही जाणत नाही की, 'अबद्ध पित्ताने मला व्यापून ठेवले आहे'. आणि ज्याप्रमाणे दोडक्याच्या कोशात असलेले पावसाचे पाणी जाणत नाही की, 'मी दोडक्याच्या कोशात स्थित आहे', आणि तो दोडक्याचा कोशही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पावसाचे पाणी स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे बद्ध पित्तही जाणत नाही की, 'मी पित्ताशयात स्थित आहे', आणि पित्ताशयही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये बद्ध पित्त स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, पित्त हे पित्ताच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो पित्ताचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīrabbhantare ekapattapūrappamāṇaṃ semhaṃ vaṇṇato setaṃ kacchakapaṇṇarasavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udarapaṭale ṭhitanti. Yaṃ [Pg.49] pānabhojanādiajjhoharaṇakāle seyyathāpi nāma udake sevālapaṇakaṃ kaṭṭhe vā kathale vā patante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva pānabhojanādimhi nipatante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, yamhi ca mandībhūte pakkamiva gaṇḍaṃ pūtikamiva kukkuṭaṇḍaṃ udarapaṭalaṃ paramajegucchakuṇapagandhaṃ hoti. Tato uggatena ca gandhena uggāropi mukhampi duggandhaṃ pūtikuṇapasadisaṃ hoti, so ca puriso ‘‘apehi duggandhaṃ vāyasī’’ti vattabbataṃ āpajjati, yañca abhivaḍḍhitaṃ bahalattamāpannaṃ paṭikujjanaphalakamiva vaccakuṭiyā udarapaṭalabbhantare eva kuṇapagandhaṃ sannirumbhitvā tiṭṭhati.

त्यानंतर, शरीराच्या आत एका पात्रात मावेल एवढ्या प्रमाणातील कफ (श्लेष्मा), वर्णाच्या दृष्टीने, 'तो पांढरा आणि कच्छक पानाच्या रसासारख्या रंगाचा आहे' असे तो निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते जठराच्या पटलावर (पोटाच्या अस्तरावर) स्थित असते. जे पेय आणि अन्न इत्यादी गिळताना—ज्याप्रमाणे पाण्यात शेवाळ असताना, त्यात लाकूड किंवा खापर पडल्यास ते बाजूला होऊन दोन भाग होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन पाण्याला झाकून टाकते; त्याचप्रमाणे पेय आणि अन्न इत्यादी पोटात पडताना ते बाजूला होऊन दोन भाग होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन जठराला झाकून टाकते. आणि ज्या कफाचे प्रमाण कमी झाल्यावर, पिकलेल्या गळवाप्रमाणे किंवा सडलेल्या कोंबडीच्या अंड्याप्रमाणे जठराचे पटल अत्यंत घृणास्पद अशा सडलेल्या शवासारखा दुर्गंध देणारे होते. त्यातून निघणाऱ्या दुर्गंधीमुळे ढेकर आणि तोंडही सडलेल्या शवासारखे दुर्गंधीयुक्त होते, आणि त्या माणसाला 'दूर हो, तुझ्याकडून दुर्गंध येत आहे' असे बोलले जाण्याची पाळी येते. आणि जेव्हा तो कफ वाढतो आणि दाट होतो, तेव्हा शौचालयाच्या खड्ड्यावर झाकलेल्या लाकडी पाटाप्रमाणे, जठराच्या पटलाच्या आतच तो सडलेला दुर्गंध दाबून ठेवतो.

Tattha yathā candanikāya uparipheṇapaṭalaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ candanikāya ṭhita’’nti, napi candanikā jānāti ‘‘mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhita’’nti; evameva na semhaṃ jānāti ‘‘ahaṃ udarapaṭale ṭhita’’nti, napi udarapaṭalaṃ jānāti ‘‘mayi semhaṃ ṭhitanti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato semhaṃ semhabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ semhaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या नाल्यावरील फेसाचा थर जाणत नाही की, 'मी सांडपाण्याच्या नाल्यावर स्थित आहे', आणि तो सांडपाण्याचा नालाही जाणत नाही की, 'माझ्यावर फेसाचा थर स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे कफही जाणत नाही की, 'मी जठराच्या पटलावर स्थित आहे', आणि जठराचे पटलही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कफ स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, कफ हा कफाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो कफाचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīre pubbo vaṇṇato paṇḍupalāsavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato pubbassa okāso nāma nibaddho natthi. Yattha pubbo sannicito tiṭṭheyya, yatra yatra khāṇukaṇṭakappaharaṇaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapiḷakādayo vā uppajjanti, tatra tatra tiṭṭhati.

त्यानंतर, शरीरातील पू, वर्णाच्या दृष्टीने, 'तो पिवळसर पानाच्या रंगाचा आहे' असे तो निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या ठिकाणी असतो तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, पू साठण्यासाठी शरीरात कोणतीही निश्चित जागा नसते. परंतु शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटे, जखम किंवा आगीची झळ इत्यादींमुळे इजा होते, तिथे रक्त साठून सडते, किंवा गळू, पुरळ इत्यादी उत्पन्न होतात, तिथे तिथे तो स्थित असतो.

Tattha yathā rukkhassa tattha tattha pharasudhārādīhi pahatappadese avagaḷitvā ṭhito niyyāso na jānāti ‘‘ahaṃ rukkhassa pahatappadese ṭhito’’ti, napi rukkhassa pahatappadeso jānāti ‘‘mayi niyyāso ṭhito’’ti; evameva na pubbo jānāti ‘‘ahaṃ sarīrassa tattha tattha khāṇukaṇṭakādīhi abhihatappadese gaṇḍapiḷakādīnaṃ uṭṭhitappadese vā ṭhito’’ti, napi sarīrappadeso jānāti ‘‘mayi pubbo ṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā [Pg.50] hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pubbo pubbabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pubbaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यात, ज्याप्रमाणे झाडाच्या ज्या ज्या भागावर कुऱ्हाडीच्या धारेने इत्यादींनी जखम झाली असेल, तिथून पाझरून राहिलेला डिंक (अर्क) जाणत नाही की, 'मी झाडाच्या जखम झालेल्या भागावर स्थित आहे', आणि झाडाचा तो जखम झालेला भागही जाणत नाही की, 'माझ्यावर डिंक स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे पू देखील जाणत नाही की, 'मी शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटे इत्यादींमुळे इजा झालेल्या जागी किंवा गळू, पुरळ इत्यादी उठलेल्या जागी स्थित आहे', आणि शरीराचा तो भागही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पू स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, पू हा पूच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो पूचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

Tato paraṃ sarīre sannicitalohitaṃ saṃsaraṇalohitanti evaṃ duvidhe lohite sannicitalohitaṃ tāva vaṇṇato bahalakuthitalākhārasavaṇṇanti vavatthapeti, saṃsaraṇalohitaṃ acchalākhārasavaṇṇanti. Saṇṭhānato sabbampi attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato sannicitalohitaṃ uparimāya disāya jātaṃ, saṃsaraṇalohitaṃ dvīsupīti. Okāsato saṃsaraṇalohitaṃ kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca vajjetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādinnakasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūraṇamattaṃ vakkahadayapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ binduṃ pātentaṃ vakkahadayayakanapapphāse tementaṃ ṭhitaṃ, yamhi vakkahadayādīni atemente sattā pipāsitā honti.

त्यानंतर शरीरात साठलेले रक्त (संचित रक्त) आणि संचार करणारे रक्त (प्रवहणशील रक्त) अशा दोन प्रकारच्या रक्तात, साठलेले रक्त रंगाने दाट, उकळलेल्या लाखेच्या रसासारख्या रंगाचे असते, असे निश्चित करतो; आणि संचार करणारे रक्त स्वच्छ लाखेच्या रसासारख्या रंगाचे असते, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, सर्वच रक्त आपल्या स्थानाच्या आकाराचे असते. दिशेच्या दृष्टीने, साठलेले रक्त शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते, आणि संचार करणारे रक्त दोन्ही भागांत (वरच्या व खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, संचार करणारे रक्त हे केस, रोम (लव), नखे, दात, मांस नसलेली ठिकाणे आणि कडक व कोरडी त्वचा वगळून, रक्तवाहिन्यांच्या जाळ्याद्वारे (धमनीजालाने) संपूर्ण उपादिन्नक शरीराला (कर्मजन्य शरीराला) व्यापून राहिलेले असते. साठलेले रक्त यकृताचा खालचा भाग भरून, सुमारे एक पात्र भरेल एवढ्या प्रमाणात राहून, वृक्क (किडनी), हृदय आणि फुफ्फुस यांच्यावर थोडे थोडे थेंब पाडत, वृक्क, हृदय, यकृत आणि फुफ्फुसांना ओले करत राहते; ज्या रक्ताने वृक्क, हृदय इत्यादी ओले न झाल्यास प्राणी तहानलेले (व्याकुळ) होतात.

Tattha yathā jajjarakapāle ṭhitaṃ udakaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni tementaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ jajjarakapāle ṭhitaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni tememī’’ti, napi jajjarakapālaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni vā jānanti ‘‘mayi udakaṃ ṭhitaṃ, amhe vā tementaṃ ṭhita’’nti; evameva na lohitaṃ jānāti ‘‘ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāge vakkahadayādīni tementaṃ ṭhita’’nti, napi yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkahadayādīni vā jānanti ‘‘mayi lohitaṃ ṭhitaṃ, amhe vā tementaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato lohitaṃ lohitabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lohitaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, जसे एखाद्या फुटलेल्या मातीच्या खापरात (भांड्यात) असलेले पाणी खाली असलेल्या ढेकळांना ओले करताना हे जाणत नाही की, 'मी फुटलेल्या खापरात राहून खालील ढेकळांना ओले करत आहे', आणि ते फुटलेले खापर किंवा खालील ढेकूळ इत्यादीही हे जाणत नाहीत की, 'माझ्यामध्ये पाणी राहिले आहे किंवा आम्हाला ओले करत राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे रक्तही हे जाणत नाही की, 'मी यकृताच्या खालच्या भागात राहून वृक्क, हृदय इत्यादींना ओले करत राहिले आहे', आणि यकृताचा खालचा भाग किंवा वृक्क, हृदय इत्यादीही हे जाणत नाहीत की, 'माझ्यामध्ये रक्त राहिले आहे किंवा आम्हाला ओले करत राहिले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि प्रत्यवेक्षण (जाणीव) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव/व्यक्ती) नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, रक्त हे रक्ताच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान घटकांशी असणारी सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असामान्य घटकांशी असणारी सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे रक्ताला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ sarīre sedo vaṇṇato pasannatilatelavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sedassa okāso nāma nibaddho natthi, yattha sedo lohitaṃ viya sadā tiṭṭheyya. Yasmā vā yadā aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi [Pg.51] sarīraṃ santapati, atha udakato abbūḷhamattavisamacchinnabhisamuḷālakumudanālakalāpaudakamiva sabbakesalomakūpavivarehi paggharati. Tasmā tesaṃ kesalomakūpavivarānaṃ vasena taṃ saṇṭhānato vavatthapeti. ‘‘Sedapariggaṇhakena ca yogāvacarena kesalomakūpavivare pūretvā ṭhitavaseneva sedo manasikātabbo’’ti vuttaṃ pubbācariyehi.

त्यानंतर शरीरातील घाम (स्वेद) रंगाने स्वच्छ तिळाच्या तेलासारख्या रंगाचा असतो, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने तो आपल्या स्थानाच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो दोन्ही दिशांना (वरच्या व खालच्या भागात) उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, घामाचे असे कोणतेही निश्चित स्थान नाही, जिथे घाम रक्ताप्रमाणे नेहमी टिकून राहील. कारण जेव्हा अग्नीच्या उष्णतेने, सूर्याच्या उष्णतेने किंवा ऋतूच्या बदलांमुळे शरीर तापते, तेव्हा पाण्यातून नुकत्याच उपटलेल्या, असमान कापलेल्या कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीतून पाझरणाऱ्या पाण्याप्रमाणे, तो सर्व केसांच्या आणि रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरतो. म्हणून, त्या केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांच्या आधारे त्याला आकाराने निश्चित करतो. 'घामाचे ग्रहण करणाऱ्या योगावकराने (साधकाने) केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांना भरून राहिलेल्या घामाच्या रूपानेच त्याचे मनसिकार (चिंतन) करावे', असे पूर्वाचार्यांनी म्हटले आहे.

Tattha yathā bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarehi paggharāmī’’ti, napi bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarā jānanti ‘‘amhehi udakaṃ paggharatī’’ti; evameva na sedo jānāti ‘‘ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmī’’ti, napi kesalomakūpavivarā jānanti ‘‘amhehi sedo paggharatī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato sedo sedabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ sedaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, जसे कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीच्या छिद्रांमधून पाझरणारे पाणी हे जाणत नाही की, 'मी कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे', आणि ती कमळाच्या देठांची व मुळांची छिद्रेही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामधून पाणी पाझरत आहे'; उसीप्रमाणे घामही हे जाणत नाही की, 'मी केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे', आणि केसांची व रोमांची छिद्रेही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामधून घाम पाझरत आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, घाम हा घामाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे घामाला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ sarīre cammamaṃsantare medo vaṇṇato phālitahaliddivaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Tathā hi sukhino thūlasarīrassa cammamaṃsantare pharitvā ṭhito haliddirattadukūlapilotikasaṇṭhāno, kisasarīrassa jaṅghamaṃsaūrumaṃsapiṭṭhikaṇṭakanissitapiṭṭhimaṃsaudarapaṭalamaṃsāni nissāya saṃvellitvā ṭhapitahaliddirattadukūlapilotikakhaṇḍasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato thūlasarīrassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghāmaṃsādīni nissāya ṭhito, yo sinehasaṅkhātopi hutvā paramajegucchattā na matthakatelatthaṃ na gaṇḍūsatelatthaṃ na dīpajālanatthaṃ saṅgayhati.

त्यानंतर शरीरात त्वचा आणि मांस यांच्या दरम्यान असलेली चरबी (मेद) रंगाने कापलेल्या हळदीसारख्या पिवळ्या रंगाची असते, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती आपल्या स्थानाच्या आकाराची असते. कारण सुखी आणि स्थूल (लठ्ठ) शरीराच्या व्यक्तीच्या त्वचा आणि मांस यांच्या दरम्यान पसरून राहिलेली चरबी ही हळदीने रंगवलेल्या पिवळ्या रेशमी वस्त्राच्या तुकड्यासारखी दिसते; तर कृश (बारीक) शरीराच्या व्यक्तीच्या पोटरीचे मांस, मांडीचे मांस, पाठीच्या कण्याला लागून असलेले पाठीचे मांस आणि पोटाच्या थराचे मांस यांचा आश्रय घेऊन, घड्या घालून ठेवलेल्या हळदीने रंगवलेल्या पिवळ्या रेशमी वस्त्राच्या तुकड्यासारखी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांना (वरच्या व खालच्या भागात) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, स्थूल शरीराच्या व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरात पसरून राहते, तर कृश व्यक्तीच्या पोटरीचे मांस इत्यादींचा आश्रय घेऊन राहते; जी चरबी तेलकट (स्निग्ध) असूनही, अत्यंत घृणास्पद (जुगुप्सित) असल्यामुळे डोक्याला लावण्याच्या तेलासाठी, गुळण्या करण्याच्या तेलासाठी किंवा दिवा लावण्यासाठी वापरली जात नाही.

Tattha yathā maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā haliddirattadukūlapilotikā na jānāti ‘‘ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā’’ti, napi maṃsapuñjo jānāti ‘‘haliddirattadukūlapilotikā maṃ nissāya ṭhitā’’ti; evameva na medo jānāti ‘‘ahaṃ sakalasarīraṃ jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhito’’ti, napi sakalasarīraṃ jānāti jaṅghādīsu vā maṃsaṃ ‘‘medo maṃ nissāya ṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato medo heṭṭhā maṃsena, upari cammena, samantato medabhāgena [Pg.52] paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ medaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, जसे मांसाच्या गोळ्याचा आश्रय घेऊन राहिलेले हळदीने रंगवलेले पिवळे वस्त्र हे जाणत नाही की, 'मी मांसाच्या गोळ्याचा आश्रय घेऊन राहिले आहे', आणि तो मांसाचा गोळाही हे जाणत नाही की, 'हळदीने रंगवलेले पिवळे वस्त्र माझा आश्रय घेऊन राहिले आहे'; उसीप्रमाणे चरबीही हे जाणत नाही की, 'मी संपूर्ण शरीराचा किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसाचा आश्रय घेऊन राहिले आहे', आणि संपूर्ण शरीर किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसही हे जाणत नाही की, 'चरबी माझा आश्रय घेऊन राहिली आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, चरबी खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि सभोवताली चरबीच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे चरबीला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ sarīre assu vaṇṇato pasannatilatelavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato akkhikūpakesu ṭhitanti. Na cetaṃ pittakosake pittamiva akkhikūpakesu sadā sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati, kintu yadā somanassajātā sattā mahāhasitaṃ hasanti, domanassajātā rodanti paridevanti, tathārūpaṃ visamāhāraṃ vā haranti, yadā ca tesaṃ akkhīni dhūmarajapaṃsukādīhi abhihaññanti, tadā etehi somanassadomanassavisamāhārādīhi samuṭṭhahitvā assu akkhikūpakesu pūretvā tiṭṭhati paggharati ca. ‘‘Assupariggaṇhakena ca yogāvacarena akkhikūpake pūretvā ṭhitavaseneva taṃ manasikātabba’’nti pubbācariyā vaṇṇayanti.

त्यानंतर शरीरातील अश्रूंचे रंगाच्या दृष्टीने 'ते स्वच्छ तिळाच्या तेलाच्या रंगासारखे आहेत' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ते ज्या ठिकाणी राहतात त्या जागेच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होतात. स्थानाच्या दृष्टीने ते डोळ्यांच्या खोबणीत (नेत्रकोशात) राहिलेले असतात. हे अश्रू पित्ताशयातील पित्ताप्रमाणे डोळ्यांच्या खोबणीत नेहमी साठून राहत नाहीत; परंतु जेव्हा प्राणी अत्यंत आनंदित होऊन मोठ्याने हसतात, किंवा दुःखी होऊन रडतात व विलाप करतात, किंवा अयोग्य (विषम) आहार घेतात, आणि जेव्हा त्यांचे डोळे धूर, धूळ, माती इत्यादींनी बाधित होतात, तेव्हा या आनंद, दुःख, विषम आहार इत्यादींमुळे उत्पन्न होऊन अश्रू डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहतात आणि वाहू लागतात. 'अश्रूंचे ध्यान करणाऱ्या योगावकराने (साधकाने) डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहिलेल्या अवस्थेतच त्याचे मनन करावे,' असे प्राचीन आचार्य वर्णन करतात।

Tattha yathā matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhita’’nti, napi matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti ‘‘amhesu udakaṃ ṭhita’’nti; evameva na assu jānāti ‘‘ahaṃ akkhikūpakesu ṭhita’’nti, napi akkhikūpakā jānanti ‘‘amhesu assu ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato assu assubhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ assuṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या अश्रूंच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे शेंडा कापलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या छिद्रांमध्ये राहिलेले पाणी हे जाणत नाही की, 'मी शेंडा कापलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या छिद्रांमध्ये राहिले आहे', आणि ते शेंडा कापलेले कोवळे ताडफळही हे जाणत नाही की, 'आमच्यामध्ये पाणी राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे अश्रूही हे जाणत नाहीत की, 'मी डोळ्यांच्या खोबणीत राहिले आहे', आणि डोळ्यांच्या खोबण्याही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामध्ये अश्रू राहिले आहेत'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, अश्रू हे अश्रूंच्या भागाने मर्यादित आहेत, असे निर्धारण करतो. हा त्याचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे अश्रूंचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

Tato paraṃ sarīre vilīnasinehasaṅkhātā vasā vaṇṇato ācāme āsittatelavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitāti. Na cesā etesu okāsesu sadā vilīnā eva hutvā tiṭṭhati, kintu yadā aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgadhātuvisabhāgehi te padesā usmājātā honti, tadā tattha vilīnāva hutvā pasannasalilāsu udakasoṇḍikāsu nīhāro viya sarati.

त्यानंतर शरीरातील वितळलेली चरबी, जिला 'वसा' (मेद) म्हणतात, रंगाच्या दृष्टीने 'ती भाताच्या पेजेवर ओतलेल्या तेलाच्या रंगासारखी आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी राहते त्या जागेच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती तळहात, हाताची पाठ, तळपाय, पायाची पाठ, नाकपुड्या, कपाळ आणि खांदे यांवर राहिलेली असते. ही वसा या ठिकाणी नेहमी वितळलेल्या अवस्थेतच राहत नाही; परंतु जेव्हा अग्नीची उष्णता, सूर्याची उष्णता, ऋतूंचा बिघाड किंवा शरीरातील धातूंचा बिघाड यांमुळे ते अवयव उष्ण होतात, तेव्हा तिथे ती वितळते आणि स्वच्छ पाणी असलेल्या पाण्याच्या डबक्यांवर पसरणाऱ्या धुक्याप्रमाणे (किंवा वाफेप्रमाणे) पसरते।

Tattha [Pg.53] yathā udakasoṇḍiyo ajjhottharitvā ṭhito nīhāro na jānāti ‘‘ahaṃ udakasoṇḍiyo ajjhottharitvā ṭhito’’ti, napi udakasoṇḍiyo jānanti ‘‘nīhāro amhe ajjhottharitvā ṭhito’’ti; evameva na vasā jānāti ‘‘ahaṃ hatthatalādīni ajjhottharitvā ṭhitā’’ti, napi hatthatalādīni jānanti ‘‘vasā amhe ajjhottharitvā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vasā vasābhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ vasaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या वसेच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे पाण्याच्या डबक्यांना व्यापून राहिलेले धुके हे जाणत नाही की, 'मी पाण्याच्या डबक्यांना व्यापून राहिले आहे', आणि ती पाण्याची डबकीही हे जाणत नाहीत की, 'धुक्याने आम्हाला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे वसाही हे जाणत नाही की, 'मी तळहात इत्यादींना व्यापून राहिले आहे', आणि तळहात इत्यादी अवयवही हे जाणत नाहीत की, 'वसेने आम्हाला व्यापून ठेवले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, वसा ही वसेच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निर्धारण करतो. हा तिचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे वसेचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

Tato paraṃ sarīre mukhassabbhantare kheḷo vaṇṇato seto pheṇavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānoti, samuddapheṇasaṇṭhānotipi eke. Disato uparimāya disāya jāto. Okāsato ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya ṭhitoti. Na ceso ettha sadā sannicito hutvā tiṭṭhati, kintu yadā sattā tathārūpaṃ āhāraṃ passanti vā saranti vā, uṇhatittakaṭukaloṇambilānaṃ vā kiñci mukhe ṭhapenti. Yadā ca tesaṃ hadayaṃ āgilāyati, kismiñcideva vā jigucchā uppajjati, tadā kheḷo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya saṇṭhāti. Aggajivhāya cesa kheḷo tanuko hoti, mūlajivhāya bahalo, mukhe pakkhittañca puthukaṃ vā taṇḍulaṃ vā aññaṃ vā kiñci khādanīyaṃ nadipuline khatakūpasalilamiva parikkhayamagacchantova sadā temanasamattho hoti.

त्यानंतर शरीरातील तोंडाच्या आतील लाळेचे (थुंकीचे) रंगाच्या दृष्टीने 'ती पांढरी आणि फेसाच्या रंगासारखी आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी राहते त्या जागेच्या आकाराची असते; काही आचार्य म्हणतात की ती समुद्राच्या फेसाच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेवर राहिलेली असते. ही लाळ येथे नेहमी साठून राहत नाही; परंतु जेव्हा प्राणी त्या प्रकारचा आहार पाहतात किंवा त्याचे स्मरण करतात, किंवा गरम, कडू, तिखट, खारट, आंबट यांपैकी काही तोंडात ठेवतात, आणि जेव्हा त्यांचे हृदय व्याकुळ होते (मळमळते), किंवा एखाद्या गोष्टीबद्दल घृणा उत्पन्न होते, तेव्हा लाळ उत्पन्न होऊन दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेवर स्थिर होते. जिभेच्या शेंड्यावर ही लाळ पातळ असते आणि जिभेच्या मुळाशी ती दाट असते. तोंडात टाकलेले पोहे, तांदूळ किंवा इतर कोणतेही खाण्याचे पदार्थ, नदीच्या वाळवंटात खणलेल्या झऱ्यातील पाण्याप्रमाणे कधीही न संपता नेहमी ओले करण्यास ती समर्थ असते।

Tattha yathā nadipuline khatakūpatale saṇṭhitaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ kūpatale saṇṭhita’’nti, napi kūpatalaṃ jānāti ‘‘mayi udakaṃ ṭhita’’nti; evameva na kheḷo jānāti ‘‘ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale saṇṭhito’’ti, napi jivhātalaṃ jānāti ‘‘mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo saṇṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato kheḷo kheḷabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ kheḷaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्या लाळेच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे नदीच्या वाळवंटात खणलेल्या विहिरीच्या तळाशी राहिलेले पाणी हे जाणत नाही की, 'मी विहिरीच्या तळाशी राहिले आहे', आणि विहिरीचा तळही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पाणी राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे लाळही हे जाणत नाही की, 'मी दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेच्या पृष्ठभागावर राहिले आहे', आणि जिभेचा पृष्ठभागही हे जाणत नाही की, 'माझ्यावर दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून लाळ राहिली आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, लाळ ही लाळेच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निर्धारण करतो. हा त्याचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे लाळेचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

Tato [Pg.54] paraṃ sarīre siṅghāṇikā vaṇṇato setā taruṇatālamiñjavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā, sedetvā sedetvā nāsāpuṭe nirantaraṃ pakkhittavettaṅkurasaṇṭhānātipi eke. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato nāsāpuṭe pūretvā ṭhitāti. Na cesā ettha sadā sannicitā hutvā tiṭṭhati, kintu seyyathāpi nāma puriso paduminipatte dadhiṃ bandhitvā heṭṭhā paduminipattaṃ kaṇṭakena vijjheyya, atha tena chiddena dadhipiṇḍaṃ gaḷitvā bahi papateyya; evameva yadā sattā rodanti, visabhāgāhārautuvasena vā sañjātadhātukkhobhā honti, tadā antosīsato pūtisemhabhāvaṃ āpannaṃ matthaluṅgaṃ gaḷitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati.

त्यानंतर शरीरातील शेंबडाचे रंगाच्या दृष्टीने 'तो पांढरा आणि कोवळ्या ताडफळाच्या गराच्या रंगासारखा आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो; काही आचार्य म्हणतात की, 'तो उकळून उकळून नाकपुडीत सतत टाकलेल्या वेताच्या कोंबाच्या आकाराचा असतो'. दिशेच्या दृष्टीने तो शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने तो नाकपुड्यांमध्ये भरून राहिलेला असतो. हा शेंबूड येथे नेहमी साठून राहत नाही; परंतु ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने कमळाच्या पानात दही बांधून खालच्या बाजूने कमळाचे पान काट्याने टोचले, तर त्या छिद्रातून दह्याचा गोळा गळून बाहेर पडेल; त्याचप्रमाणे जेव्हा प्राणी रडतात, किंवा अयोग्य आहार व ऋतूंच्या प्रभावामुळे त्यांच्या शरीरातील धातू क्षुब्ध होतात, तेव्हा डोक्याच्या आतून कुजलेल्या कफाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेला मेंदू वितळून टाळूच्या वरच्या छिद्रातून खाली उतरतो आणि नाकपुड्यांमध्ये भरून राहतो।

Tattha yathā sippikāya pakkhittaṃ pūtidadhi na jānāti ‘‘ahaṃ sippikāya ṭhita’’nti, napi sippikā jānāti ‘‘mayi pūtikaṃ dadhi ṭhita’’nti; evameva na siṅghāṇikā jānāti ‘‘ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitā’’ti, napi nāsāpuṭā jānanti ‘‘amhesu siṅghāṇikā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato siṅghāṇikā siṅghāṇikabhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ siṅghāṇikaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

तेथे, ज्याप्रमाणे शिंपल्यात ठेवलेले कुजलेले दही हे जाणत नाही की, 'मी शिंपल्यात राहिले आहे', आणि शिंपलाही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कुजलेले दही राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे, शेंबूड हे जाणत नाही की, 'मी नाकपुड्यांमध्ये राहिला आहे', आणि नाकपुड्याही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामध्ये शेंबूड राहिला आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही. मर्यादेच्या दृष्टीने, शेंबूड हा शेंबडाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित केले जाते. हा त्याचा सजातीय सीमाभाग (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर विजातीय सीमाभाग (विसभाग-परिच्छेद) मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे रंगादींच्या द्वारे शेंबडाचे निर्धारण केले जाते.

Tato paraṃ antosarīre lasikāti sarīrasandhīnaṃ abbhantare picchilakuṇapaṃ. Sā vaṇṇato kaṇikāraniyyāsavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitāti. Yassa cesā mandā hoti, tassa uṭṭhahantassa nisīdantassa abhikkamantassa paṭikkamantassa samiñjantassa pasārentassa aṭṭhikāni kaṭakaṭāyanti, accharikāsaddaṃ karonto viya vicarati, ekayojanadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyodhātu kuppati, gattāni dukkhanti yassa pana cesā bahukā hoti, tassa uṭṭhānanisajjādīsu na aṭṭhīni kaṭakaṭāyanti, dīghampi addhānaṃ gatassa na vāyodhātu kuppati, na gattāni dukkhanti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असणारी 'लसिका' (सांध्यांमधील द्रव) म्हणजे शरीराच्या सांध्यांच्या आत असणारा एक बुळबुळीत व दुर्गंधीयुक्त द्रव होय. रंगाच्या दृष्टीने ती कण्णिकार वृक्षाच्या डिंकाच्या रंगासारखी असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी असते, तशाच आकाराची असते, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) उत्पन्न होते, असे तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने, हाडांच्या सांध्यांना वंगण लावण्याचे कार्य पूर्ण करत ती एकशे ऐंशी (१८०) सांध्यांच्या आत स्थित असते, असे तो निश्चित करतो. ज्या व्यक्तीमध्ये ही लसिका कमी असते, ती व्यक्ती उठताना, बसताना, पुढे जाताना, मागे जाताना, हातपाय आकुंचन करताना आणि पसरताना तिची हाडे कडकड वाजतात; जणू काही चुटकी वाजवल्यासारखा आवाज करत ती हालचाल करतात. एक किंवा दोन योजन एवढा लांबचा मार्ग चालून गेल्यावर त्याची वायुधातू कुपित होते आणि त्याचे अवयव दुखू लागतात. परंतु, ज्या व्यक्तीमध्ये ही लसिका मुबलक प्रमाणात असते, तिची उठताना, बसताना इत्यादी क्रियांमध्ये हाडे कडकड वाजत नाहीत; आणि लांबचा मार्ग चालून गेल्यासही तिची वायुधातू कुपित होत नाही व तिचे अवयव दुखत नाहीत.

Tattha [Pg.55] yathā abbhañjanatelaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhita’’nti, napi akkho jānāti ‘‘maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhita’’nti; evameva na lasikā jānāti ‘‘ahaṃ asītisatasandhiyo abbhañjitvā ṭhitā’’ti, napi asītisatasandhiyo jānanti ‘‘lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato lasikā lasikabhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lasikaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वंगणाचे तेल हे जाणत नाही की, 'मी आसाला वंगण लावून स्थित आहे', आणि आसही हे जाणत नाही की, 'मला तेलाने वंगण लावले आहे'; त्याचप्रमाणे, लसिका हे जाणत नाही की, 'मी एकशे ऐंशी सांध्यांना वंगण लावून स्थित आहे', आणि ते एकशे ऐंशी सांधेही हे जाणत नाहीत की, 'लसिकेने आम्हाला वंगण लावले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) जाणीव व चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, लसिका ही लसिकेच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा तिचा सभाग्य-परिच्छेद (समान घटकांशी असणारी मर्यादा) आहे; आणि विसभाग्य-परिच्छेद (असामान्य घटकांशी असणारी मर्यादा) मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो लसिकेला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

Tato paraṃ antosarīre muttaṃ vaṇṇato māsakhārodakavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato udakaṃ pūretvā adhomukhaṭhapitaudakakumbhaantaragataudakasaṇṭhānaṃ. Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ. Okāsato vatthissabbhantare ṭhitanti. Vatthi nāma vatthipuṭo vuccati, yattha seyyathāpi nāma candanikāya pakkhitte amukhe peḷāghaṭe candanikāraso pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati; evameva sarīrato muttaṃ pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati nikkhamanamaggo eva tu pākaṭo hoti, yamhi ca muttassa bharite ‘‘passāvaṃ karomā’’ti sattānaṃ āyūhanaṃ hoti. Tattha yathā candanikāya pakkhitte amukhe peḷāghaṭe ṭhito candanikāraso na jānāti ‘‘ahaṃ amukhe peḷāghaṭe ṭhito’’ti, napi peḷāghaṭo jānāti ‘‘mayi candanikāraso ṭhito’’ti; evameva muttaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ vatthimhi ṭhita’’nti, napi vatthi jānāti ‘‘mayi muttaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vatthiabbhantarena ceva muttabhāgena ca paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ muttaṃ vaṇṇādito vavatthapeti. Evamayaṃ imaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असणारे 'मूत्र' रंगाच्या दृष्टीने उडदाच्या डाळीच्या पाण्याच्या किंवा साबणाच्या पाण्याच्या रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ते पाण्याने भरून उपड्या ठेवलेल्या पाण्याच्या घागरीतील पाण्याच्या आकारासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने ते खालच्या दिशेला उत्पन्न होते, असे तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने ते मूत्राशयाच्या आत स्थित असते, असे तो निश्चित करतो. 'वत्थि' म्हणजे मूत्राशयाची पिशवी (मूत्राशय) असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात सांडपाणी आत शिरते, पण त्याचा आत शिरण्याचा मार्ग दिसत नाही; त्याचप्रमाणे शरीरातून मूत्र मूत्राशयात प्रवेश करते, पण त्याचा प्रवेश करण्याचा मार्ग दिसत नाही, केवळ बाहेर पडण्याचा मार्गच स्पष्ट दिसतो. आणि जेव्हा ते मूत्राने भरते, तेव्हा प्राण्यांना 'आम्ही लघवी करूया' अशी प्रेरणा (प्रवृत्ती) होते. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात असलेले सांडपाणी हे जाणत नाही की, 'मी तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात स्थित आहे', आणि ते मडकेही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये सांडपाणी स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे, मूत्र हे जाणत नाही की, 'मी मूत्राशयात स्थित आहे', आणि मूत्राशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मूत्र स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार व चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, ते मूत्राशयाच्या आतील भागाने आणि मूत्राच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मूत्राला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो. अशा प्रकारे हा योगसाधक या बत्तीस प्रकारच्या अवयवांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

Tassevaṃ imaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādivasena vavatthapentassa taṃ taṃ bhāvanānuyogaṃ āgamma kesādayo paguṇā honti, koṭṭhāsabhāvena upaṭṭhahanti. Tato pabhuti seyyathāpi nāma cakkhumato purisassa dvattiṃsavaṇṇānaṃ pupphānaṃ ekasuttaganthitaṃ mālaṃ olokentassa sabbapupphāni apubbāpariyamiva pākaṭāni honti; evameva ‘‘atthi imasmiṃ kāye [Pg.56] kesā’’ti imaṃ kāyaṃ satiyā olokentassa sabbe te dhammā apubbāpariyamiva pākaṭā honti. Kesesu āvajjitesu asaṇṭhahamānāva sati yāva muttaṃ, tāva pavattati. Tato pabhuti tassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo ca sattākāraṃ vijahitvā koṭṭhāsarāsivaseneva upaṭṭhahanti, tehi ca ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi koṭṭhāsarāsimhi pakkhippamānamiva upaṭṭhātīti.

अशा प्रकारे या बत्तीस प्रकारच्या अवयवांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करणाऱ्या त्या योगसाधकाला, त्या त्या भावनेच्या अभ्यासाच्या बळावर, केस इत्यादी अवयव चांगले परिचयाचे होतात आणि ते अवयवांच्या समूहाच्या रूपाने प्रकट होतात. तेव्हापासून, ज्याप्रमाणे दृष्टी असलेल्या एखाद्या माणसाने बत्तीस वेगवेगळ्या रंगांच्या फुलांची एकाच दोऱ्यात गुंफलेली माळ पाहिली असता, त्याला सर्व फुले एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात; त्याचप्रमाणे, 'या शरीरात केस आहेत...' अशा प्रकारे या शरीराकडे स्मृतीपूर्वक पाहणाऱ्या साधकाला ते सर्व धर्म (अवयव) एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात. केसांवर लक्ष केंद्रित केले असता, स्मृती तिथेच न थांबता थेट मूत्रापर्यंत सर्व अवयवांवरून फिरते. तेव्हापासून, त्याला इकडेतिकडे फिरणारे मनुष्य, प्राणी इत्यादी जीव हे 'सत्त्व' (प्राणी) या रूपाने न दिसता (सत्त्व-भाव सोडून), केवळ अवयवांच्या समूहाच्या रूपानेच दिसू लागतात; आणि त्यांनी ग्रहण केलेले अन्न-पाणी इत्यादी देखील जणू काही अवयवांच्या समूहातच टाकले जात आहे, असे त्याला भासते.

Etthāha ‘‘athānena tato paraṃ kiṃ kātabba’’nti? Vuccate – tadeva nimittaṃ āsevitabbaṃ bhāvetabbaṃ bahulīkātabbaṃ suvavatthitaṃ vavatthapetabbaṃ. Kathaṃ panāyaṃ taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti suvavatthitaṃ vavatthapetīti? Ayañhi taṃ kesādīnaṃ koṭṭhāsabhāvena upaṭṭhānanimittaṃ āsevati, satiyā alliyati bhajati upagacchati, satigabbhaṃ gaṇhāpeti. Tattha laddhaṃ vā satiṃ vaḍḍhento taṃ bhāvetīti vuccati. Bahulīkarotīti punappunaṃ satisampayuttaṃ vitakkavicārabbhāhataṃ karoti. Suvavatthitaṃ vavatthapetīti yathā suṭṭhu vavatthitaṃ hoti, na puna antaradhānaṃ gacchati, tathā taṃ satiyā vavatthapeti, upadhāreti upanibandhati.

येथे शंकाकार विचारतो, 'त्यानंतर या योगसाधकाने काय करावे?' उत्तर दिले जाते – त्याने त्याच निमित्ताचे (ध्यानाच्या आळंबनाचे) सेवन करावे, त्याची भावना करावी, त्याचा वारंवार सराव करावा आणि ते चांगल्या प्रकारे निश्चित करावे. पण हा साधक त्या निमित्ताचे सेवन कसे करतो, त्याची भावना कशी करतो, त्याचा वारंवार सराव कसा करतो आणि ते चांगल्या प्रकारे निश्चित कसे करतो? हा साधक केस इत्यादींच्या अवयव-रूपाने प्रकट होणाऱ्या त्या निमित्ताचे सेवन करतो, म्हणजेच स्मृतीच्या साहाय्याने त्याच्याशी जोडला जातो, त्याचे सेवन करतो, त्याच्या जवळ जातो आणि स्मृतीच्या कोशात ते साठवतो. तिथे प्राप्त झालेल्या स्मृतीला वाढवत राहणे, यालाच 'भावना करणे' असे म्हटले जाते. 'वारंवार सराव करणे' म्हणजे पुन्हा पुन्हा स्मृतीयुक्त होऊन वितर्क आणि विचाराने त्यावर मनन करणे होय. 'चांगल्या प्रकारे निश्चित करणे' म्हणजे ते निमित्त चांगल्या प्रकारे स्थिर व्हावे आणि पुन्हा नाहीसे होऊ नये, अशा प्रकारे त्याला स्मृतीच्या साहाय्याने निश्चित करणे, मनात धारण करणे आणि घट्ट बांधून ठेवणे होय.

Atha vā yaṃ pubbe anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepappahānato, paṇṇattisamatikkamanato, anupubbamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti evaṃ dasavidhaṃ manasikārakosallaṃ vuttaṃ. Tattha anupubbato manasikaronto āsevati, nātisīghato nātisaṇikato ca manasikaronto bhāveti, vikkhepappahānato manasikaronto bahulī karoti, paṇṇattisamatikkamanādito manasikaronto suvavatthitaṃ vavatthapetīti veditabbo.

किंवा, जे पूर्वी सांगितले आहे – (१) अनुक्रमाने, (२) फार वेगाने नाही, (३) फार हळूहळू नाही, (४) विक्षेप दूर करून, (५) प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून, (६) अनुक्रमाने सोडत जाऊन, (७) लक्षणांच्या आधारे, आणि तीन सुत्ते (अनित्य, दुःख आणि अनात्म यासंबंधीची तीन सुत्ते) – अशा प्रकारे जे दहा प्रकारचे मनस्कार-कौशल्य (मनन करण्याचेु कौशल्य) सांगितले आहे; त्यामध्ये, अनुक्रमाने मनन करत तो त्याचे 'सेवन करतो'; फार वेगाने नाही आणि फार हळूहळू नाही अशा प्रकारे मनन करत तो त्याची 'भावना करतो'; विक्षेप दूर करून मनन करत तो त्याचा 'वारंवार सराव करतो'; आणि प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन इत्यादी प्रकारे मनन करत तो ते 'चांगल्या प्रकारे निश्चित करतो', असे समजावे.

Etthāha ‘‘kathaṃ panāyaṃ anupubbādivasena ete dhamme manasi karotī’’ti? Vuccate – ayañhi kese manasi karitvā tadanantaraṃ lome manasi karoti, na nakhe. Tathā lome manasi karitvā tadanantaraṃ nakhe manasi karoti, na dante. Esa nayo sabbattha. Kasmā? Uppaṭipāṭiyā hi manasikaronto seyyathāpi nāma akusalo puriso dvattiṃsapadaṃ nisseṇiṃ uppaṭipāṭiyā ārohanto kilantakāyo tato nisseṇito [Pg.57] papatati, na ārohanaṃ sampādeti; evameva bhāvanāsampattivasena adhigantabbassa assādassa anadhigamanato kilantacitto dvattiṃsākārabhāvanāto papatati, na bhāvanaṃ sampādetīti.

येथे शंकाकार विचारतो – 'पण हा योगावचर अनुक्रमाने इत्यादींच्या द्वारे या धर्मांचे मनन कसे करतो?' उत्तर दिले जाते – हा योगावचर केसांचे मनन करून, त्यानंतर लगेचच रोमांचे (अंगावरील केसांचे) मनन करतो, नखांचे नाही. तसेच रोमांचे मनन करून, त्यानंतर लगेचच नखांचे मनन करतो, दातांचे नाही. हाच नियम सर्वत्र समजावा. असे का? कारण, जो अनुक्रम सोडून अस्ताव्यस्तपणे मनन करतो, तो जणू काही एखादा अकुशल माणूस बत्तीस पायऱ्यांच्या शिडीवर अनुक्रम सोडून चढताना, शरीर थकल्यामुळे त्या शिडीवरून खाली पडतो आणि वर चढण्याचे काम पूर्ण करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे, भावनेच्या (ध्यानाच्या) यशाने प्राप्त होणाऱ्या समाधानाचा लाभ न झाल्यामुळे, मन थकल्याने तो बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या भावनेपासून च्युत होतो आणि ध्यानाची पूर्तता करू शकत नाही.

Anupubbato manasikarontopi ca kesā lomāti nātisīghatopi manasi karoti. Atisīghato hi manasikaronto seyyathāpi nāma addhānaṃ gacchanto puriso samavisamarukkhathalaninnadvedhāpathādīni magganimittāni upalakkhetuṃ na sakkoti, tato na maggakusalo hoti, addhānañca parikkhayaṃ neti; evameva vaṇṇasaṇṭhānādīni dvattiṃsākāranimittāni upalakkhetuṃ na sakkoti, tato na dvattiṃsākāre kusalo hoti, kammaṭṭhānañca parikkhayaṃ neti.

आणि अनुक्रमाने मनन करताना देखील, 'केस, रोम' इत्यादींचे अतिशय वेगाने मनन करू नये. कारण, अतिशय वेगाने मनन करणारा मनुष्य, जणू काही लांबच्या प्रवासाला निघालेला माणूस रस्ता सम-विषम आहे की काय, झाडे, उंचवटे, सखल भाग, दुभंगलेले रस्ते इत्यादी मार्गावरील चिन्हे लक्षात ठेवू शकत नाही, त्यामुळे तो मार्गामध्ये कुशल होत नाही आणि आपला प्रवास व्यर्थ घालवतो; त्याचप्रमाणे, तो वर्ण (रंग), संस्थाण (आकार) इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या लक्षणांना लक्षात ठेवू शकत नाही, त्यामुळे तो बत्तीस आकारांच्या भावनेत कुशल होत नाही आणि आपल्या कर्मास्थानाला (ध्यानविषयाला) नष्ट करतो.

Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi manasi karoti. Atisaṇikato hi manasikaronto seyyathāpi nāma puriso addhānamaggaṃ paṭipanno antarāmagge rukkhapabbatataḷākādīsu vilambamāno icchitappadesaṃ apāpuṇanto antarāmaggeyeva sīhabyagghādīhi anayabyasanaṃ pāpuṇāti; evameva dvattiṃsākārabhāvanāsampadaṃ apāpuṇanto bhāvanāvicchedena antarāyeva kāmavitakkādīhi anayabyasanaṃ pāpuṇāti.

जसे अतिशय वेगाने नाही, तसेच अतिशय हळूहळू देखील मनन करू नये. कारण, अतिशय हळूहळू मनन करणारा मनुष्य, जणू काही लांबच्या प्रवासाला निघालेला एखादा माणूस वाटेत झाडे, पर्वत, तलाव इत्यादी ठिकाणी रेंगाळत राहिल्यामुळे इच्छित स्थळी पोहोचू शकत नाही आणि वाटेतच सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्त्र श्वापदांमुळे विनाशाला प्राप्त होतो; त्याचप्रमाणे, बत्तीस आकारांच्या भावनेच्या समृद्धीला प्राप्त न होता, ध्यानात खंड पडल्यामुळे वाटेतच कामवितर्क इत्यादींमुळे विनाशाला प्राप्त होतो.

Nātisaṇikato manasikarontopi ca vikkhepappahānatopi manasi karoti. Vikkhepappahānato nāma yathā aññesu navakammādīsu cittaṃ na vikkhipati, tathā manasi karoti. Bahiddhā vikkhepamānacitto hi kesādīsveva asamāhitacetovitakko bhāvanāsampadaṃ apāpuṇitvā antarāva anayabyasanaṃ āpajjati takkasilāgamane bodhisattassa sahāyakā viya. Avikkhipamānacitto pana kesādīsveva samāhitacetovitakko bhāvanāsampadaṃ pāpuṇāti bodhisatto viya takkasilarajjasampadanti. Tassevaṃ vikkhepappahānato manasikaroto adhikāracariyādhimuttīnaṃ vasena te dhammā asubhato vā vaṇṇato vā suññato vā upaṭṭhahanti.

अतिशय हळूहळू मनन न करता, विक्षेपाचा (चित्ताच्या विचलनाचा) त्याग करून देखील मनन करावे. 'विक्षेपाचा त्याग करून मनन करणे' म्हणजे इतर नवीन कामांमध्ये चित्त विचलित होणार नाही अशा प्रकारे मनन करणे होय. कारण, ज्याचे चित्त बाहेर विचलित होते, तो केस इत्यादींच्या बाबतीत असंयत चित्त आणि वितर्क असलेला बनून, ध्यानाच्या समृद्धीला प्राप्त न करता, तक्षशिलेला जाणाऱ्या बोधिसत्वाच्या सोबत्यांप्रमाणे वाटेतच विनाशाला प्राप्त होतो. परंतु, विचलित न होणारे चित्त असलेला मनुष्य केस इत्यादींच्या बाबतीतच समाहित चित्त आणि वितर्क ठेवून, बोधिसत्वाप्रमाणे तक्षशिलेच्या राज्यसमृद्धीला प्राप्त करतो. अशा प्रकारे विक्षेपाचा त्याग करून मनन करणाऱ्या योगावकराला, त्याच्या विशेष साधना, आचरण आणि अधिमुक्तीच्या प्रभावाने ते धर्म एकतर अशुद्ध (अशुभ) रूपाने, किंवा वर्णाच्या रूपाने, किंवा शून्यतेच्या रूपाने भासू लागतात.

Atha paṇṇattisamatikkamanato te dhamme manasi karoti. Paṇṇattisamatikkamanatoti kesā lomāti evamādivohāraṃ samatikkamitvā vissajjetvā yathūpaṭṭhitānaṃ asubhādīnaṃyeva vasena manasi karoti. Kathaṃ[Pg.58]? Yathā araññanivāsūpagatā manussā aparicitabhūmibhāgattā udakaṭṭhānasañjānanatthaṃ sākhābhaṅgādinimittaṃ katvā tadanusārena gantvā udakaṃ paribhuñjanti, yadā pana paricitabhūmibhāgā honti, atha taṃ nimittaṃ vissajjetvā amanasikatvāva udakaṭṭhānaṃ upasaṅkamitvā udakaṃ paribhuñjanti, evamevāyaṃ kesā lomātiādinā taṃtaṃvohārassa vasena paṭhamaṃ te dhamme manasākāsi, tesu dhammesu asubhādīnaṃ aññataravasena upaṭṭhahantesu taṃ vohāraṃ samatikkamitvā vissajjetvā asubhāditova manasi karoti.

त्यानंतर, तो प्रज्ञप्तीचे (नावाचे) उल्लंघन करून त्या धर्मांचे मनन करतो. 'प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून' म्हणजे 'केस, रोम' इत्यादी व्यावहारिक संज्ञांचे उल्लंघन करून, त्यांचा त्याग करून, जसे ते भासतात तशा केवळ अशुभत्वाच्या इत्यादींच्या रूपानेच मनन करतो. कसे? जसे अरण्यात राहण्यास गेलेले लोक, ती जमीन अपरिचित असल्यामुळे, पाण्याचे ठिकाण ओळखण्यासाठी झाडांच्या फांद्या मोडणे इत्यादी खुणा करतात आणि त्या खुणांच्या आधारे जाऊन पाण्याचा उपभोग घेतात; परंतु जेव्हा ते त्या जमिनीशी परिचित होतात, तेव्हा त्या खुणेचा त्याग करून, तिचा विचार न करताच पाण्याच्या ठिकाणी जाऊन पाण्याचा उपभोग घेतात; त्याचप्रमाणे, या योगावकराने सुरुवातीला 'केस, रोम' इत्यादी त्या त्या व्यावहारिक संज्ञांच्या आधारे प्रथम त्या धर्मांचे मनात चिंतन केले; परंतु जेव्हा त्या धर्मांमध्ये अशुभत्व इत्यादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रचिती येऊ लागते, तेव्हा तो त्या व्यावहारिक संज्ञेचे उल्लंघन करून, तिचा त्याग करून, केवळ अशुभत्वाच्याच रूपाने मनन करतो.

Etthāha ‘‘kathaṃ panassa ete dhammā asubhādito upaṭṭhahanti, kathaṃ vaṇṇato, kathaṃ suññato vā, kathañcāyamete asubhato manasi karoti, kathaṃ vaṇṇato, kathaṃ suññato vā’’ti? Kesā tāvassa vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā asubhato upaṭṭhahanti, pañcadhā eva ayamete asubhato manasi karoti. Seyyathidaṃ – kesā nāmete vaṇṇato asubhā paramappaṭikūlajegucchā. Tathā hi manussā divā pānabhojane patitaṃ kesavaṇṇaṃ vākaṃ vā suttaṃ vā disvā kesasaññāya manoramampi pānabhojanaṃ chaḍḍenti vā jigucchanti vā. Saṇṭhānatopi asubhā. Tathā hi rattiṃ pānabhojane patitaṃ kesasaṇṭhānaṃ vākaṃ vā suttaṃ vā phusitvā kesasaññāya manoramampi pānabhojanaṃ chaḍḍenti vā jigucchanti vā. Gandhatopi asubhā. Tathā hi telamakkhanapupphadhūmādisaṅkhārehi virahitānaṃ kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti, aggīsu pakkhittassa kesassa gandhaṃ ghāyitvā sattā nāsikaṃ pidhenti, mukhampi vikujjenti. Āsayatopi asubhā. Tathā hi nānāvidhena manussāsucinissandena saṅkāraṭṭhāne taṇḍuleyyakādīni viya pittasemhapubbalohitanissandena te ācitā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamitāti. Okāsatopi asubhā. Tathā hi saṅkāraṭṭhāne viya taṇḍuleyyakādīni paramajegucche lomādiekatiṃsakuṇaparāsimatthake manussānaṃ sīsapaliveṭhake allacamme jātāti. Esa nayo lomādīsu. Evaṃ tāva ayamete dhamme asubhato upaṭṭhahante asubhato manasi karoti.

येथे शंकाकार विचारतो – 'पण त्याला हे धर्म अशुभत्वाच्या रूपाने कसे भासतात? वर्णाच्या रूपाने कसे भासतात? शून्यतेच्या रूपाने कसे भासतात? आणि तो यांचे अशुभत्वाच्या रूपाने कसे मनन करतो? वर्णाच्या रूपाने कसे करतो? शून्यतेच्या रूपाने कसे करतो?' प्रथम, त्याला केस हे वर्ण (रंग), संस्थाण (आकार), गंध (वास), आशय (पोषक घटक) आणि अवकाश (उत्पत्तीचे स्थान) या पाच कारणांमुळे अशुभ रूपाने भासतात; आणि तो या पाच प्रकारेच त्यांचे अशुभ रूपाने मनन करतो. ते खालीलप्रमाणे आहे – हे केस वर्णाच्या दृष्टीने अशुभ, अत्यंत प्रतिकूल आणि घृणास्पद आहेत. कारण, लोक दिवसा खाण्यापिण्याच्या पदार्थात पडलेला केसाच्या रंगाचा एखादा दोरा किंवा झाडाची साल पाहून, 'हा केस आहे' या कल्पनेने अत्यंत स्वादिष्ट अन्न-पेय देखील फेकून देतात किंवा त्याचा तिरस्कार करतात. आकाराच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, रात्रीच्या वेळी खाण्यापिण्याच्या पदार्थात पडलेला केसाच्या आकाराचा एखादा दोरा किंवा झाडाची साल स्पर्शल्यास, 'हा केस आहे' या कल्पनेने अत्यंत स्वादिष्ट अन्न-पेय देखील फेकून देतात किंवा त्याचा तिरस्कार करतात. गंधाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, तेल लावणे, फुले माळणे, धूप देणे इत्यादी संस्कारांशिवाय केसांचा वास अत्यंत घृणास्पद असतो. अग्नीमध्ये टाकलेल्या केसांचा वास आल्यावर प्राणी आपले नाक बंद करतात आणि तोंड वाकडे करतात. आशयाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, ज्याप्रमाणे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर मानवी विष्ठेच्या विविध अशुद्ध प्रवाहाने माठ इत्यादी वनस्पती वाढतात, त्याचप्रमाणे पित्त, कफ, पू आणि रक्त यांच्या अशुद्ध प्रवाहाने पोषित होऊन हे केस वाढतात, विस्तारतात आणि वृद्धीला प्राप्त होतात. अवकाशाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्याप्रमाणेच, अत्यंत घृणास्पद अशा रोम इत्यादी इतर एकतीस प्रकारच्या कुजलेल्या अवयवांच्या ढिगाऱ्याच्या वर असलेल्या, मानवी कवटीला वेढणाऱ्या ओल्या त्वचेवर ते निर्माण होतात. हाच नियम रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. अशा प्रकारे, प्रथम हे धर्म अशुभ रूपाने भासत असताना, तो त्यांचे अशुभ रूपाने मनन करतो.

Yadi panassa vaṇṇato upaṭṭhahanti, atha kesā nīlakasiṇavasena upaṭṭhahanti. Tathā lomā dantā odātakasiṇavasenāti. Esa nayo sabbattha[Pg.59]. Taṃtaṃkasiṇavaseneva ayamete manasi karoti, evaṃ vaṇṇato upaṭṭhahante vaṇṇato manasi karoti. Yadi panassa suññato upaṭṭhahanti, atha kesā ghanavinibbhogavavatthānena ojaṭṭhamakasamūhavasena upaṭṭhahanti. Tathā lomādayo, yathā upaṭṭhahanti. Ayamete tatheva manasi karoti. Evaṃ suññato upaṭṭhahante suññato manasi karoti.

परंतु, जर त्याला ते वर्णाच्या रूपाने भासले, तर केस हे 'नील-कसिण' च्या रूपाने भासतात. तसेच रोम देखील आणि दात हे 'ओदात-कसिण' च्या रूपाने भासतात. हाच नियम सर्वत्र समजावा. त्या त्या कसिणाच्या रूपानेच तो त्यांचे मनन करतो. अशा प्रकारे वर्णाच्या रूपाने भासत असताना, तो वर्णाच्या रूपाने मनन करतो. परंतु, जर त्याला ते शून्यतेच्या रूपाने भासले, तर केस हे 'घन-विनिब्भोग-व्यवस्थान' च्या द्वारे 'ओजठ्ठमक-समूह' च्या रूपाने भासतात. तसेच रोम इत्यादी देखील भासतात. जसे ते भासतात, तशाच प्रकारे तो त्यांचे मनन करतो. अशा प्रकारे शून्यतेच्या रूपाने भासत असताना, तो शून्यतेच्या रूपाने मनन करतो.

Evaṃ manasikaronto ayamete dhamme anupubbamuñcanato manasi karoti. Anupubbamuñcanatoti asubhādīnaṃ aññataravasena upaṭṭhite kese muñcitvā lome manasikaronto seyyathāpi nāma jalūkā naṅguṭṭhena gahitappadese sāpekkhāva hutvā tuṇḍena aññaṃ padesaṃ gaṇhāti, gahite ca tasmiṃ itaraṃ muñcati, evameva kesesu sāpekkhova hutvā lome manasi karoti, lomesu ca patiṭṭhite manasikāre kese muñcati. Esa nayo sabbattha. Evaṃ hissa anupubbamuñcanato manasikaroto asubhādīsu aññataravasena te dhammā upaṭṭhahantā anavasesato upaṭṭhahanti, pākaṭatarūpaṭṭhānā ca honti.

अशा प्रकारे मनसिकार करत असताना हा साधक या धर्मांना (केस, रोम इत्यादींना) अनुक्रमाने सोडत मनसिकार करतो. 'अनुक्रमाने सोडणे' म्हणजे अशुभादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रकट झालेल्या केसांचे मनन सोडून, रोमांवर (अंगावरील केसांवर) मनसिकार करणे होय. हे कशासारखे आहे? ज्याप्रमाणे एखादी जळू आपल्या शेपटीने पकडलेल्या जागेबद्दल सापेक्ष (आसक्त) राहूनच आपल्या तोंडाने दुसऱ्या जागेला पकडते, आणि ती दुसरी जागा पकडल्यावर पहिल्या जागेला सोडते; त्याचप्रमाणे केसांवर सापेक्ष राहूनच रोमांवर मनसिकार करतो, आणि रोमांवर मनसिकार प्रस्थापित झाल्यावर केसांचे मनन सोडतो. हाच नियम सर्व ठिकाणी समजावा. कारण अशा प्रकारे अनुक्रमाने सोडत मनसिकार करणाऱ्या साधकाला अशुभादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने ते धर्म (शरीराचे भाग) पूर्णपणे प्रकट होतात आणि अधिक स्पष्टपणे भासतात.

Atha yassa te dhammā asubhato upaṭṭhahanti, pākaṭatarūpaṭṭhānā ca honti, tassa seyyathāpi nāma makkaṭo dvattiṃsatālake tālavane byādhena paripātiyamāno ekarukkhepi asaṇṭhahanto paridhāvitvā yadā nivatto hoti kilanto, atha ekameva ghanatālapaṇṇapariveṭhitaṃ tālasuciṃ nissāya tiṭṭhati; evameva cittamakkaṭo dvattiṃsakoṭṭhāsake imasmiṃ kāye teneva yoginā paripātiyamāno ekakoṭṭhāsakepi asaṇṭhahanto paridhāvitvā yadā anekārammaṇavidhāvane abhilāsābhāvena nivatto hoti kilanto. Atha yvāssa kesādīsu dhammo paguṇataro caritānurūpataro vā, yattha vā pubbe katādhikāro hoti, taṃ nissāya upacāravasena tiṭṭhati. Atha tameva nimittaṃ punappunaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karitvā yathākkamaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ uppādeti, tattha patiṭṭhāya vipassanamārabhitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇāti.

त्यानंतर ज्या साधकाला ते धर्म अशुभरूपाने प्रकट होतात आणि अधिक स्पष्टपणे भासतात, त्याच्यासाठी उदाहरण असे: ज्याप्रमाणे एखादा माकड बत्तीस ताडाची झाडे असलेल्या ताडवनात शिकाऱ्याने पाठलाग केला असता, एकाही झाडावर स्थिर न राहता इकडेतिकडे पळतो आणि जेव्हा तो थकतो व शांत होतो, तेव्हा तो दाट ताडपत्रांनी वेढलेल्या एकाच ताडाच्या शेंड्याचा आश्रय घेऊन स्थिर राहतो; त्याचप्रमाणे हा चित्तरूपी माकड बत्तीस भागांनी युक्त असलेल्या या शरीरात त्या योग्याद्वारे पाठलाग केला जात असताना, एकाही भागात स्थिर न राहता इकडेतिकडे धावतो आणि जेव्हा अनेक आलंबनांमध्ये धावण्याची इच्छा नसल्यामुळे तो थकतो व शांत होतो, तेव्हा केस इत्यादींपैकी जो धर्म त्याच्यासाठी अधिक परिचयाचा किंवा त्याच्या चरित्राला अधिक अनुकूल असतो, किंवा ज्याच्यावर त्याने पूर्वजन्मात अभ्यास केलेला असतो, त्याचा आश्रय घेऊन तो उपचाराच्या रूपाने स्थिर होतो. त्यानंतर त्याच निमित्ताला वारंवार वितर्काने आहत (मनन) करून अनुक्रमाने प्रथम ध्यान उत्पन्न करतो, आणि त्यात प्रतिष्ठित होऊन विपश्यनेचा आरंभ करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

Yassa pana te dhammā vaṇṇato upaṭṭhahanti, tassāpi seyyathāpi nāma makkaṭo…pe… atha yvāssa kesādīsu dhammo paguṇataro caritānurūpataro [Pg.60] vā, yattha vā pubbe katādhikāro hoti, taṃ nissāya upacāravasena tiṭṭhati. Atha tameva nimittaṃ punappunaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karitvā yathākkamaṃ nīlakasiṇavasena pītakasiṇavasena vā pañcapi rūpāvacarajjhānāni uppādeti, tesañca yattha katthaci patiṭṭhāya vipassanaṃ ārabhitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇāti.

परंतु ज्या साधकाला ते धर्म रंगाच्या (वर्णाच्या) रूपाने प्रकट होतात, त्याच्यासाठी देखील ज्याप्रमाणे माकड... (इत्यादी पूर्ववत समजावे). त्यानंतर केस इत्यादींपैकी जो धर्म त्याच्यासाठी अधिक परिचयाचा किंवा त्याच्या चरित्राला अधिक अनुकूल असतो, किंवा ज्याच्यावर त्याने पूर्वजन्मात अभ्यास केलेला असतो, त्याचा आश्रय घेऊन तो उपचाराच्या रूपाने स्थिर होतो. त्यानंतर त्याच निमित्ताला वारंवार वितर्काने आहत करून अनुक्रमाने नील-कसिण किंवा पीत-कसिणच्या रूपाने पाचही रूपावचर ध्यानांना उत्पन्न करतो, आणि त्या ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानात प्रतिष्ठित होऊन विपश्यनेचा आरंभ करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

Yassa pana te dhammā suññato upaṭṭhahanti, so lakkhaṇato manasi karoti, lakkhaṇato manasikaronto tattha catudhātuvavatthānavasena upacārajjhānaṃ pāpuṇāti. Atha manasikaronto te dhamme aniccadukkhānattasuttattayavasena manasi karoti. Ayamassa vipassanānayo. So imaṃ vipassanaṃ ārabhitvā yathākkamañca paṭipajjitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇātīti.

परंतु ज्या साधकाला ते धर्म शून्यतेच्या (आत्मभावापासून रहित) रूपाने प्रकट होतात, तो लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करतो. लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करत असताना तो त्या बत्तीस भागांमध्ये चार धातूंच्या विश्लेषणाच्या (चतुधातुव्यवस्थान) द्वारे उपचार ध्यानाला प्राप्त होतो. त्यानंतर मनसिकार करत असताना तो त्या धर्मांना अनित्य, दुःख आणि अनात्म या तीन सूत्तांच्या पद्धतीने मनात आणतो. हा त्याचा विपश्यनेचा मार्ग आहे. तो या विपश्यनेचा आरंभ करून आणि अनुक्रमाने आचरण करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ – ‘‘kathaṃ panāyaṃ anupubbādivasena ete dhamme manasi karotī’’ti, taṃ byākataṃ hoti. Yañcāpi vuttaṃ – ‘‘bhāvanāvasena panassa evaṃ vaṇṇanā veditabbā’’ti, tassattho pakāsito hotīti.

एवढ्याने जे म्हटले गेले आहे की—'हा साधक अनुक्रमादींच्या द्वारे या धर्मांना मनात कसा आणतो?', त्याचे स्पष्टीकरण झाले आहे. आणि जे हे देखील म्हटले गेले आहे की—'भावनेच्या दृष्टीने त्याचे असे वर्णन समजावे', त्याचा अर्थ प्रकट झाला आहे.

Pakiṇṇakanayo

प्रकीर्णक पद्धत

Idāni imasmiṃyeva dvattiṃsākāre vaṇṇanāparicayapāṭavatthaṃ ayaṃ pakiṇṇakanayo veditabbo –

आता याच बत्तीस प्रकारच्या आकारांमध्ये वर्णनाचा परिचय आणि नैपुण्य मिळवण्यासाठी ही प्रकीर्णक पद्धत समजून घेतली पाहिजे—

‘‘Nimittato lakkhaṇato, dhātuto suññatopi ca;

Khandhādito ca viññeyyo, dvattiṃsākāranicchayo’’ti.

“निमित्ताने, लक्षणाने, धातूने, शून्यतेने आणि स्कंधादींच्या द्वारे देखील बत्तीस आकारांचा निश्चय जाणला पाहिजे.”

Tattha nimittatoti evaṃ vuttappakāre imasmiṃ dvattiṃsākāre saṭṭhisataṃ nimittāni honti, yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ koṭṭhāsato pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – kesassa vaṇṇanimittaṃ, saṇṭhānanimittaṃ, disānimittaṃ, okāsanimittaṃ, paricchedanimittanti pañca nimittāni honti. Evaṃ lomādīsu.

त्यामध्ये 'निमित्ताने' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या या बत्तीस आकारांमध्ये एकशे साठ (१६०) निमित्त असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना भागांच्या रूपाने ग्रहण करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांचे वर्ण-निमित्त (रंग), संस्थान-निमित्त (आकार), दिशा-निमित्त, अवकाश-निमित्त (स्थान) आणि परिच्छेद-निमित्त (मर्यादा) अशी पाच निमित्त असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

Lakkhaṇatoti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ lakkhaṇāni honti, yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ lakkhaṇato manasi karoti[Pg.61]. Seyyathidaṃ – kesassa thaddhalakkhaṇaṃ, ābandhanalakkhaṇaṃ, uṇhattalakkhaṇaṃ, samudīraṇalakkhaṇanti cattāri lakkhaṇāni honti. Evaṃ lomādīsu.

लक्षणाने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये एकशे अठ्ठावीस (१२८) लक्षणे असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांवर लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांचे कठीणपणाचे लक्षण, बांधणीचे लक्षण, उष्णतेचे लक्षण आणि कंपनाचे लक्षण अशी चार लक्षणे असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

Dhātutoti dvattiṃsākāre ‘‘chadhāturo, bhikkhave, ayaṃ purisapuggalo’’ti (ma. ni. 3.343-344) ettha vuttāsu dhātūsu aṭṭhavīsatisataṃ dhātuyo honti, yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ dhātuto pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – yā kese thaddhatā, sā pathavīdhātu; yā ābandhanatā, sā āpodhātu; yā paripācanatā, sā tejodhātu; yā vitthambhanatā, sā vāyodhātūti catasso dhātuyo honti. Evaṃ lomādīsu.

धातूने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये, 'भिक्खूहो, हा पुरुष-पुद्गल सहा धातूंचा बनलेला आहे' या सूत्रात सांगितलेल्या धातूंमध्ये एकशे अठ्ठावीस (१२८) धातू असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना धातूंच्या रूपाने ग्रहण करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांमध्ये जो कठीणपणा आहे, ती पृथ्वीधातू आहे; जी बांधणी आहे, ती आपोधातू आहे; जे परिपक्व करणे आहे, ती तेजोधातू आहे; आणि जे आधार देणे आहे, ती वायूधातू आहे; अशा चार धातू असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

Suññatoti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ suññatā honti, yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ suññato vipassati. Seyyathidaṃ – kese tāva pathavīdhātu āpodhātvādīhi suññā, tathā āpodhātvādayo pathavīdhātvādīhīti catasso suññatā honti. Evaṃ lomādīsu.

शून्यतेने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये एकशे अठ्ठावीस शून्यतेचे प्रकार असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना शून्यतेच्या रूपाने पाहतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांमध्ये प्रथम पृथ्वीधातू ही आपोधातू इत्यादींनी शून्य (रहित) आहे, आणि त्याचप्रमाणे आपोधातू इत्यादी हे पृथ्वीधातू इत्यादींनी शून्य आहेत; अशा चार शून्यतेच्या अवस्था असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

Khandhāditoti dvattiṃsākāre kesādīsu khandhādivasena saṅgayhamānesu ‘‘kesā kati khandhā honti, kati āyatanāni, kati dhātuyo, kati saccāni, kati satipaṭṭhānānī’’ti evamādinā nayena vinicchayo veditabbo. Evañcassa vijānato tiṇakaṭṭhasamūho viya kāyo khāyati. Yathāha –

स्कंधादींच्या द्वारे म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये केस इत्यादींना स्कंधादींच्या रूपाने ग्रहण केले असता—'केस हे किती स्कंध आहेत, किती आयतने आहेत, किती धातू आहेत, किती सत्ये आहेत, किती स्मृतिप्रस्थान आहेत?' अशा प्रकारे निर्णय समजून घेतला पाहिजे. आणि अशा प्रकारे जाणणाऱ्या साधकाला हे शरीर गवत आणि लाकडाच्या ढिगाऱ्यासारखे भासते. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Natthi satto naro poso, puggalo nūpalabbhati;

Suññabhūto ayaṃ kāyo, tiṇakaṭṭhasamūpamo’’ti.

“परमार्थतः कोणताही प्राणी, मनुष्य किंवा पुरुष नाही, पुद्गल देखील आढळत नाही; हे शरीर शून्यमय आहे आणि गवत व लाकडाच्या ढिगाऱ्यासारखे आहे.”

Athassa yā sā –

त्यानंतर त्याची जी ती—

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa tādino;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. –

“शून्य घरात (एकांतात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या, समता बाळगणाऱ्या आणि योग्य प्रकारे धर्माची विपश्यना करणाऱ्या साधकाला अलौकिक आनंद मिळतो.”

Evaṃ amānusī rati vuttā, sā adūratarā hoti. Tato yaṃ taṃ –

अशा प्रकारे जो अलौकिक आनंद सांगितला आहे, तो त्याच्या अगदी जवळ असतो. त्यानंतर जे हे—

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374) –

“जेव्हा जेव्हा तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) मनन करतो, तेव्हा तो प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त करतो; जाणणाऱ्यांसाठी ते अमृतासारखे आहे.”

Evaṃ [Pg.62] vipassanāmayaṃ pītipāmojjāmataṃ vuttaṃ. Taṃ anubhavanto na cireneva ariyajanasevitaṃ ajarāmaraṃ nibbānāmataṃ sacchikarotīti.

अशा प्रकारे विपश्यनामय प्रीती, प्रमोद आणि अमृत सांगितले आहे. त्याचा अनुभव घेत असताना तो लवकरच आर्य जनांनी सेवन केलेल्या, अजर आणि अमर अशा निर्वाणरूपी अमृताचा साक्षात्कार करतो.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेमध्ये.

Dvattiṃsākāravaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वत्तिंसाकारवण्णना (बत्तीस शरीरावयवांचे वर्णन) समाप्त झाली.

4. Kumārapañhavaṇṇanā

४. कुमारपञ्हवण्णना (कुमार-प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)

Aṭṭhuppatti

अट्ठुप्पत्ति (प्रसंगाची पार्श्वभूमी)

Idāni ekaṃ nāma kinti evamādīnaṃ kumārapañhānaṃ atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tesaṃ aṭṭhuppattiṃ idha nikkhepappayojanañca vatvā vaṇṇanaṃ karissāma –

आता, 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) इत्यादी कुमारप्रश्नांच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा (अत्थवण्णना) क्रम प्राप्त झाला आहे. येथे त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) आणि या ग्रंथात त्यांचे संकलन करण्याचे प्रयोजन सांगून, आम्ही त्यांचे स्पष्टीकरण करू.

Aṭṭhuppatti tāva nesaṃ sopāko nāma bhagavato mahāsāvako ahosi. Tenāyasmatā jātiyā sattavasseneva aññā ārādhitā, tassa bhagavā pañhabyākaraṇena upasampadaṃ anuññātukāmo attanā adhippetatthānaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamatthataṃ passanto ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti evamādinā pañhe pucchi. So byākāsi. Tena ca byākaraṇena bhagavato cittaṃ ārādhesi. Sāva tassāyasmato upasampadā ahosi.

त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) अशी आहे: सर्वप्रथम, सोपाक नावाचे भगवंतांचे एक महान श्रावक (महासावक) होते. त्या आयुष्यमानांनी जन्मापासून अवघ्या सातव्या वर्षीच अर्हत्त्व (अञ्ञा) प्राप्त केले होते. भगवंतांनी त्यांना प्रश्नांच्या उत्तरांद्वारे उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) देण्याची इच्छा केली. भगवंतांनी स्वतःला अभिप्रेत असलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याची त्यांची क्षमता पाहून, 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) इत्यादी प्रश्न विचारले. त्यांनी (सोपाकांनी) उत्तरे दिली. आणि त्या उत्तरांनी त्यांनी भगवंतांचे चित्त प्रसन्न केले. तीच त्या आयुष्यमानांची उपसंपदा झाली.

Ayaṃ tesaṃ aṭṭhuppatti.

ही त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) आहे.

Nikkhepappayojanaṃ

निक्खेपप्पयोजन (संकलनाचे प्रयोजन)

Yasmā pana saraṇagamanehi buddhadhammasaṅghānussativasena cittabhāvanā, sikkhāpadehi sīlabhāvanā, dvattiṃsākārena ca kāyabhāvanā pakāsitā, tasmā idāni nānappakārato paññābhāvanāmukhadassanatthaṃ ime pañhabyākaraṇā idha nikkhittā. Yasmā vā sīlapadaṭṭhāno samādhi, samādhipadaṭṭhānā ca paññā; yathāha – ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ [Pg.63] paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192), tasmā sikkhāpadehi sīlaṃ dvattiṃsākārena taṃgocaraṃ samādhiñca dassetvā samāhitacittassa nānādhammaparikkhārāya paññāya pabhedadassanatthaṃ idha nikkhittātipi viññātabbā.

कारण, शरणगमनांद्वारे बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्या अनुस्मृतीच्या प्रभावाने चित्तभावना (चित्ताची भावना) प्रकाशित केली गेली आहे; शीलपदांद्वारे (सिक्खापदे) शीलभावना प्रकाशित केली गेली आहे; आणि द्वत्तिंसाकाराद्वारे कायभावना (शरीराची भावना) प्रकाशित केली गेली आहे. म्हणून, आता विविध प्रकारे प्रज्ञाभावनेचे (पञ्ञाभावना) मुखदर्शन घडवण्यासाठी हे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे येथे संकलित केली आहेत. किंवा, शील हे समाधीचे निकटचे कारण (पदट्ठान) आहे आणि समाधी हे प्रज्ञेचे निकटचे कारण आहे; जसे की म्हटले आहे – 'शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करतो' (सं. नि. १.२३). म्हणून, सिक्खापदांद्वारे शील आणि द्वत्तिंसाकाराद्वारे त्यावर आधारित समाधी दर्शवून, समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तीच्या विविध धम्म-परिकारांद्वारे प्रज्ञेचे भेद दाखवण्यासाठी हे येथे संकलित केले आहे, असेही समजावे.

Idaṃ tesaṃ idha nikkhepappayojanaṃ.

हे त्यांचे येथे संकलन करण्याचे प्रयोजन आहे.

Pañhavaṇṇanā

पञ्हवण्णना (प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)

Ekaṃ nāma kintipañhavaṇṇanā

'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

Idāni tesaṃ atthavaṇṇanā hoti – ekaṃ nāma kinti bhagavā yasmiṃ ekadhammasmiṃ bhikkhu sammā nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, yasmiṃ cāyamāyasmā nibbindamāno anupubbena dukkhassantamakāsi, taṃ dhammaṃ sandhāya pañhaṃ pucchati. ‘‘Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti thero puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.8) evamādīni cettha suttāni evaṃ vissajjanayuttisambhave sādhakāni. Ettha yenāhārena sabbe sattā ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuccanti, so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti puṭṭhena therena niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Tañhi bhagavatā idha ekanti adhippetaṃ, na tu sāsane loke vā aññaṃ ekaṃ nāma natthīti ñāpetuṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

आता त्यांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे – 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) या प्रश्नाद्वारे भगवंत अशा एका धर्माचा (नियमाचा/तत्वाचा) निर्देश करत आहेत, ज्याच्याविषयी भिक्खूने योग्य प्रकारे विरक्त (निब्बिन्दमानो) होऊन अनुक्रमाने दुःखाचा अंत केला आहे, आणि ज्याच्याविषयी या आयुष्यमानांनी (सोपाकांनी) विरक्त होऊन अनुक्रमाने दुःखाचा अंत केला होता; त्या धर्माला उद्देशून भगवंत हा प्रश्न विचारतात. 'सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका' (सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत) असे थेरांनी (सोपाक थेरांनी) पुग्गलाधिट्ठान (व्यक्ति-सापेक्ष) देशनेद्वारे उत्तर दिले. 'भिक्खूंनो, सम्मासती म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कायेमध्ये कायानुपस्सी होऊन विहरतो' इत्यादी सुत्ते येथे अशा प्रकारच्या उत्तराच्या योग्यतेचे समर्थन करणारे पुरावे आहेत. येथे ज्या आहाराने सर्व प्राण्यांना 'आहारट्ठितिका' म्हटले जाते, तो आहार किंवा त्यांचे आहारावर टिकून असणे हेच 'एकं नाम किं' असे विचारले असता थेरांनी स्पष्ट केले आहे, असे समजावे. कारण भगवंतांना येथे 'एक' म्हणून हेच अभिप्रेत होते; परंतु शासनात (बुद्ध शासनात) किंवा जगात दुसरे काही 'एक' नावाचे नाही, असे दर्शवण्यासाठी हे म्हटलेलेले नाही. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे –

‘‘Ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Imasmiṃ kho, bhikkhave, ekadhamme bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇa’nti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो, एका धर्मामध्ये (तत्वामध्ये) भिक्खू योग्य प्रकारे विरक्त होऊन, योग्य प्रकारे विराग प्राप्त करून, योग्य प्रकारे विमुक्त होऊन, योग्य प्रकारे अंत पाहणारा बनून, शांतता (सम्मतं) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या एका धर्मामध्ये? 'सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत' (सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका). भिक्खूंनो, या एका धर्मामध्ये भिक्खू योग्य प्रकारे विरक्त होऊन... (पे)... दुःखाचा अंत करतो. 'एक प्रश्न, एक उद्देश, एक व्याकरण (स्पष्टीकरण)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

Āhāraṭṭhitikāti cettha yathā ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ. Tattha ayoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.232) paccayo āhāroti vuccati, evaṃ [Pg.64] paccayaṃ āhārasaddena gahetvā paccayaṭṭhitikā ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuttā. Cattāro pana āhāre sandhāya – ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuccamāne ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā avedanakā’’ti vacanato (vibha. 1017) ‘‘sabbe’’ti vacanamayuttaṃ bhaveyya.

येथे 'आहारट्ठितिका' या संदर्भात, जसे की – 'भिक्खूंनो, शुभ निमित्त (सुभनिमित्तं) आहे. तेथे अयोग्य मनस्कार (अयोनिसो मनसिकार) वारंवार करणे, हा न उत्पन्न झालेल्या कामच्छंदाच्या उत्पत्तीसाठी आहार (कारण) आहे' इत्यादी वचनांमध्ये प्रत्ययाला (कारणाला/पच्चयाला) 'आहार' म्हटले गेले आहे; त्याचप्रमाणे येथे 'आहार' या शब्दाने 'प्रत्यय' (कारण) ग्रहण करून, प्रत्ययावर टिकून असणाऱ्यांना (पच्चयट्ठितिका) 'आहारट्ठितिका' म्हटले गेले आहे. परंतु, जर चार आहारांना उद्देशून 'आहारट्ठितिका' म्हटले गेले, तर 'असंज्ञसत्त देव अहेतुक, अनाहार, अफस्सक आणि अवेदनक असतात' या वचनानुसार (विभंग १०१७), 'सब्बे' (सर्व) हा शब्द अयोग्य ठरेल.

Tattha siyā – evampi vuccamāne ‘‘katame dhammā sapaccayā? Pañcakkhandhā – rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (dha. sa. 1089) vacanato khandhānaṃyeva paccayaṭṭhitikattaṃ yuttaṃ, sattānantu ayuttamevetaṃ vacanaṃ bhaveyyāti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Kasmā? Sattesu khandhopacārasiddhito. Sattesu hi khandhopacāro siddho. Kasmā? Khandhe upādāya paññāpetabbato. Kathaṃ? Gehe gāmopacāro viya. Seyyathāpi hi gehāni upādāya paññāpetabbattā gāmassa ekasmimpi dvīsu tīsupi vā gehesu daḍḍhesu ‘‘gāmo daḍḍho’’ti evaṃ gehe gāmopacāro siddho, evameva khandhesu paccayaṭṭhena āhāraṭṭhitikesu ‘‘sattā āhāraṭṭhitikā’’ti ayaṃ upacāro siddhoti veditabbo. Paramatthato ca khandhesu jāyamānesu jīyamānesu mīyamānesu ca ‘‘khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyase ca jīyase ca mīyase cā’’ti vadatā bhagavatā tesu sattesu khandhopacāro siddhoti dassito evāti veditabbo. Yato yena paccayākhyena āhārena sabbe sattā tiṭṭhanti, so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ekanti veditabbaṃ. Āhāro hi āhāraṭṭhitikattaṃ vā aniccatākāraṇato nibbidāṭṭhānaṃ hoti. Atha tesu sabbasattasaññitesu saṅkhāresu aniccatādassanena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇāti. Yathāha –

येथे आक्षेपकाचा असा आक्षेप असू शकतो – 'जरी असे म्हटले तरी, कोणते धर्म सप्रत्यय (सपच्चया - कारणासह असणारे) आहेत? पाच स्कंध – रूपस्कंध... (पे)... विज्ञानस्कंध' या वचनानुसार (धम्मसंगणी १०८९) केवळ स्कंधांचेच प्रत्ययावर टिकून असणे (पच्चयट्ठितिकत्तं) योग्य ठरते, प्राण्यांच्या (सत्ता) बाबतीत हे म्हणणे अयोग्य ठरेल. परंतु, याकडे अशा प्रकारे पाहिले जाऊ नये. का? कारण प्राण्यांच्या बाबतीत 'स्कंधोपचार' (स्कंधांचा उपचार/लाक्षणिक प्रयोग) सिद्ध होतो. प्राण्यांच्या बाबतीत स्कंधोपचार सिद्ध आहे. का? कारण स्कंधांना धरूनच (उपादाय) प्राण्यांची संज्ञा दिली जाते. कसे? जसे घरांच्या अस्तित्वामुळे गावाचा उपचार (गामोपचार) होतो. ज्याप्रमाणे घरांना धरूनच गावाची संज्ञा दिली जात असल्याने, गावातील एका, दोन किंवा तीन घरांना आग लागली तरी 'गाव जळाला' असे म्हटले जाते, आणि अशा प्रकारे घरांच्या आधारे गावाचा उपचार सिद्ध होतो; त्याचप्रमाणे स्कंध हे प्रत्ययाच्या अर्थाने (पच्चयट्ठेन) आहारावर टिकून असणारे (आहारट्ठितिक) असताना, 'प्राणी आहारावर टिकून आहेत' (सत्ता आहारट्ठितिका) हा उपचार सिद्ध होतो, असे समजावे. आणि परमार्थतः स्कंधांच्या उत्पत्ती, जरा आणि मृत्यूच्या वेळी 'हे भिक्खू, क्षणाक्षणाला तू जन्मतोस, वृद्ध होतोस आणि मरतोस' असे म्हणणाऱ्या भगवंतांनी त्या प्राण्यांच्या बाबतीत स्कंधोपचार सिद्ध असल्याचेच दर्शवले आहे, असे समजावे. म्हणून, ज्या प्रत्यय नावाच्या आहाराने (कारणाने) सर्व प्राणी टिकून राहतात, तो आहार किंवा त्यांचे आहारावर टिकून असणे हेच 'एक' म्हणून समजावे. कारण आहार किंवा आहारावर टिकून असणे हे अनित्यता दर्शवत असल्याने विरक्तीचे (निब्बिदा) स्थान बनते. त्यानंतर, 'सर्व प्राणी' अशी संज्ञा असलेल्या त्या संस्कारांमध्ये (संखारांमध्ये) अनित्यता पाहून विरक्त होणारा मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला प्राप्त होतो. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277);

“जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' (सब्बे संखारा अनिच्चा), तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा (पवित्रतेचा/मुक्तीचा) मार्ग आहे.”

Ettha ca ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti ca ‘‘kihā’’ti ca duvidho pāṭho, tattha sīhaḷānaṃ kihāti pāṭho. Te hi ‘‘ki’’nti vattabbe ‘‘kihā’’ti vadanti. Keci bhaṇanti ‘‘ha-iti nipāto, theriyānampi ayameva pāṭho’’ti ubhayathāpi pana ekova attho. Yathā ruccati, tathā paṭhitabbaṃ. Yathā pana ‘‘sukhena phuṭṭho atha vā dukhena (dha. pa. 83), dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti evamādīsu [Pg.65] katthaci dukhanti ca katthaci dukkhanti ca vuccati, evaṃ katthaci ekanti, katthaci ekkanti vuccati. Idha pana ekaṃ nāmāti ayameva pāṭho.

आणि येथे (या खुद्दकपाठामध्ये) 'एकं नाम किम्' (ekaṃ nāma kiṃ) आणि 'किहा' (kihā) असा दोन प्रकारचा पाठ आढळतो. त्यापैकी सिंहली लोकांचा पाठ 'किहा' असा आहे. कारण जेव्हा 'किम्' असे म्हणावयाचे असते, तेव्हा ते 'किहा' असे म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, 'ह' हा निपात (अव्यय) आहे आणि थेरींच्या गाथांमध्येही हाच पाठ आहे. परंतु दोन्ही प्रकारे अर्थ एकच होतो. जसे आवडेल (योग्य वाटेल) तसे पठण करावे. परंतु, जसे 'सुखाने स्पर्श झालेला किंवा दुःखाने' (धम्मपद ८३), 'दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो' इत्यादी ठिकाणी काही पाठांमध्ये 'दुख' (dukha) आणि काही पाठांमध्ये 'दुःख' (dukkha) असे म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे काही ठिकाणी 'एकं' (ekaṃ) आणि काही ठिकाणी 'एक्कं' (ekkaṃ) असे म्हटले जाते. परंतु येथे 'एकं नाम' (ekaṃ nāma) हाच पाठ योग्य आहे.

Dve nāma kintipañhavaṇṇanā

'द्वे नाम किम्' (दोन काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

Evaṃ iminā pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati dve nāma kinti? Thero dveti paccanubhāsitvā ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti dhammādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. Tattha ārammaṇābhimukhaṃ namanato, cittassa ca natihetuto sabbampi arūpaṃ ‘‘nāma’’nti vuccati. Idha pana nibbidāhetuttā sāsavadhammameva adhippetaṃ ruppanaṭṭhena cattāro ca mahābhūtā, sabbañca tadupādāya pavattamānaṃ rūpaṃ ‘‘rūpa’’nti vuccati, taṃ sabbampi idhādhippetaṃ. Adhippāyavaseneva cettha ‘‘dve nāma nāmañca rūpañcā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ dvinnamabhāvato. Yathāha –

अशा प्रकारे, या प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'दोन काय आहे?' (dve nāma kinti?). स्थविरांनी 'दोन' असे पुन्हा म्हणून 'नाम आणि रूप' (nāmañca rūpañca) असे धर्माधिष्ठित देशनेद्वारे उत्तर दिले. त्यामध्ये, आलंबनाकडे (विषयाकडे) झुकण्याच्या (नमण्याच्या) स्वभावामुळे आणि चित्ताच्या प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे सर्व अरूपात्मक (अभौतिक) धर्मांना 'नाम' असे म्हटले जाते. परंतु येथे, वैराग्याचे (निर्वेदाचे) कारण असल्यामुळे केवळ सासव (आसवांसह असलेले) धर्मच अभिप्रेत आहेत. पीडित होण्याच्या (विकार पावण्याच्या) अर्थाने चार महाभूत आणि त्यांच्यावर अवलंबून असणारे सर्व रूप यांना 'रूप' असे म्हटले जाते; ते सर्व येथे अभिप्रेत आहे. आणि येथे अभिप्रायाच्या (विवक्षित अर्थाच्या) बळावरच 'दोन म्हणजे नाम आणि रूप' असे म्हटले आहे, इतर कोणत्याही दोन गोष्टींच्या अभावामुळे नाही. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Dvīsu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu dvīsu? Nāme ca rūpe ca. Imesu kho, bhikkhave, dvīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Dve pañhā, dve uddesā, dve veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो, दोन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या दोन धर्मांविषयी? नाम आणि रूप यांविषयी. भिक्खूंनो, या दोन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'दोन प्रश्न, दोन उद्देश (विषय) आणि दोन व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

Ettha ca nāmarūpamattadassanena attadiṭṭhiṃ pahāya anattānupassanāmukheneva nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo. Yathāha –

आणि येथे केवळ नाम-रूपाचे दर्शन घेऊन, आत्मदृष्टीचा (अहंभावाचा) त्याग करून, अनात्मानुपश्यनेच्या (अनात्मभावाच्या अनुप्रेक्षेच्या) माध्यमातूनच वैराग्य प्राप्त करून मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला (परम शुद्धीला) प्राप्त होतो, असे समजावे. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 279);

“जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व धर्म अनात्म आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो (वैराग्य प्राप्त करतो). हाच विशुद्धीचा (शुद्धीचा) मार्ग आहे.” (धम्मपद २७९)

Tīṇi nāma kintipañhavaṇṇanā

'तीणि नाम किम्' (तीन काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

Idāni imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati tīṇi nāma kinti? Thero tīṇīti paccanubhāsitvā puna byākaritabbassa atthassa liṅgānurūpaṃ saṅkhyaṃ dassento ‘‘tisso vedanā’’ti vissajjeti. Atha vā ‘‘yā bhagavatā ‘tisso vedanā’ti vuttā, imāsamatthamahaṃ [Pg.66] tīṇīti paccemī’’ti dassento āhāti evampettha attho veditabbo. Anekamukhā hi desanā paṭisambhidāpabhedena desanāvilāsappattānaṃ. Keci panāhu ‘‘tīṇīti adhikapadamida’’nti. Purimanayeneva cettha ‘‘tisso vedanā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ tiṇṇamabhāvato. Yathāha –

आता, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'तीन काय आहे?' (tīṇi nāma kinti?). स्थविरांनी 'तीन' असे पुन्हा म्हणून, स्पष्ट करावयाच्या अर्थाच्या लिंगानुसार (व्याकरणिक लिंगानुसार) संख्या दर्शवण्यासाठी 'तिस्रो वेदना' (tisso vedanā - तीन वेदना) असे उत्तर दिले. किंवा, 'भगवंतांनी ज्या तीन वेदना सांगितल्या आहेत, त्या अर्थाला मी तीन असे समजतो' हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले, असाही येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण प्रतिसंभिदांच्या (ज्ञानप्रभेदांच्या) वर्गीकरणानुसार देशनेचे सौंदर्य प्राप्त केलेल्यांची देशना अनेक प्रकारची (विविध पैलू असलेली) असते. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'तीणि' (tīṇi) हा शब्द अधिक (अनावश्यक) आहे. येथेही पूर्वीच्याच पद्धतीने 'तिस्रो वेदना' असे म्हटले आहे, इतर कोणत्याही तीन गोष्टींच्या अभावामुळे नाही. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Tīsu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu tīsu? Tīsu vedanāsu. Imesu kho, bhikkhave, tīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Tayo pañhā, tayo uddesā, tīṇi veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो, तीन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या तीन धर्मांविषयी? तीन वेदनांविषयी. भिक्खूंनो, या तीन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'तीन प्रश्न, तीन उद्देश आणि तीन व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

Ettha ca ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259) vuttasuttānusārena vā. –

आणि येथे, “जे काही अनुभवले जाते, ते सर्व दुःखातच समाविष्ट आहे, असे मी म्हणतो” (संयुत्त निकाय ४.२५९) या सांगितलेल्या सुत्ताच्या अनुषंगाने किंवा—

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato’’ti. (itivu. 53) –

“ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले, दुःखाला शल्य (काटा) म्हणून पाहिले, आणि शांत असलेल्या अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले.” (इतिवृत्तक ५३) —

Evaṃ dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhāradukkhatānusārena vā tissannaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvadassanena sukhasaññaṃ pahāya dukkhānupassanāmukhena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo. Yathāha –

अशा प्रकारे, दुःख-दुःखता (दुःखाचे दुःख असणे), विपरिणाम-दुःखता (बदलाचे दुःख असणे) आणि संस्कार-दुःखता (संस्कारांचे दुःख असणे) यांच्या अनुषंगाने तिन्ही वेदनांचे दुःखत्व पाहून, सुखसंज्ञेचा (सुख वाटण्याच्या कल्पनेचा) त्याग करून, दुःखानुपश्यनेच्या (दुःखाच्या अनुप्रेक्षेच्या) माध्यमातून वैराग्य प्राप्त करून मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला प्राप्त होतो, असे समजावे. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 278);

“जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार दुःखद आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे.” (धम्मपद २७८)

Cattāri nāma kintipañhavaṇṇanā

'चत्तारि नाम किम्' (चार काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati cattāri nāma kinti? Tattha imassa pañhassa byākaraṇapakkhe katthaci purimanayeneva cattāro āhārā adhippetā. Yathāha –

अशा प्रकारे, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'चार काय आहे?' (cattāri nāma kinti?). तेथे या प्रश्नाच्या उत्तराच्या संदर्भात, काही ठिकाणी पूर्वीच्याच पद्धतीने 'चार आहार' अभिप्रेत आहेत. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Catūsu[Pg.67], bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu catūsu? Catūsu āhāresu. Imesu kho, bhikkhave, catūsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो, चार धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या चार धर्मांविषयी? चार आहारांविषयी. भिक्खूंनो, या चार धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'चार प्रश्न, चार उद्देश आणि चार व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

Katthaci yesu subhāvitacitto anupubbena dukkhassantakaro hoti, tāni cattāri satipaṭṭhānāni. Yathāha kajaṅgalā bhikkhunī –

काही ठिकाणी, ज्यांच्यामध्ये चित्त चांगल्या प्रकारे भावनायुक्त (विकसित) केल्याने मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो, ते 'चार सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) आहेत. जसे की कजंगला भिक्खुणीने म्हटले आहे—

‘‘Catūsu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamesu catūsu? Catūsu satipaṭṭhānesu. Imesu kho, āvuso, catūsu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“आवुसो (मित्रांनो), चार धर्मांविषयी ज्या भिक्खूचे चित्त योग्य प्रकारे भावनायुक्त (विकसित) झाले आहे, जो योग्य प्रकारे अंत पाहणारा (मर्यादा पाहणारा) आहे, तो सम्यक्त्व (निर्वाण) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या चार धर्मांविषयी? चार सतिपट्ठानांविषयी (स्मृतिप्रस्थानांविषयी). आवुसो, या चार धर्मांविषयी ज्या भिक्खूचे चित्त योग्य प्रकारे भावनायुक्त झाले आहे...पे... तो दुःखाचा अंत करतो. 'चार प्रश्न, चार उद्देश आणि चार व्याकरणे (उत्तरे)' असे भगवंतांनी जे म्हटले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२८)

Idha pana yesaṃ catunnaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti, yasmā tāni cattāri ariyasaccāni adhippetāni. Yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti, tasmā thero cattārīti paccanubhāsitvā ‘‘ariyasaccānī’’ti vissajjeti. Tattha cattārīti gaṇanaparicchedo. Ariyasaccānīti ariyāni saccāni, avitathāni avisaṃvādakānīti attho. Yathāha –

येथे (या संदर्भात) ज्या चार आर्यसत्यांच्या अनुबोध (क्रमशः ज्ञान) आणि प्रतिवेध (पूर्ण आकलन) मुळे भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट होते, त्या चार आर्यसत्यांचे येथे ग्रहण अभिप्रेत आहे. किंवा, ज्या अर्थी या पर्यायाने (पद्धतीने) दिलेले उत्तर हे सुस्पष्ट (उत्कृष्ट) उत्तर ठरते, म्हणूनच स्थविरांनी (सोपाक स्थविरांनी) 'चार' असे पुन्हा म्हणून 'आर्यसत्ये' असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'चार' (चत्तारि) हा संख्यावाचक शब्द आहे. 'आर्यसत्ये' (अरियसच्चानि) म्हणजे श्रेष्ठ सत्ये, जे यथार्थ (अवितथ) आणि विसंवादरहित (अविसंवादक - अचूक) आहेत, असा अर्थ आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097).

“भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये यथार्थ (तथ), अवितथ (अपरिवर्तनीय) आणि अनन्यथा (दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नसलेली) आहेत, म्हणूनच त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

Yasmā vā sadevakena lokena araṇīyato abhigamanīyatoti vuttaṃ hoti, vāyamitabbaṭṭhānasaññite aye vā iriyanato, anaye vā na iriyanato, sattatiṃsabodhipakkhiyaariyadhammasamāyogato vā ariyasammatā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā etāni paṭivijjhanti, tasmāpi ‘‘ariyasaccānī’’ti vuccanti. Yathāha –

किंवा, देवलोकासह संपूर्ण जगाने जाणण्यायोग्य (अरणीय) आणि प्राप्त करण्यायोग्य (अभिगमनीय) असल्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते; किंवा प्रयत्न करण्यायोग्य स्थानांमध्ये कल्याणाची (अय) प्राप्ती करून देणारे असल्यामुळे, किंवा अकल्याणाची (अनय) प्राप्ती न करून देणारे असल्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते; किंवा सदतीस बोधिपक्खिय आर्यधम्मांशी उत्तम प्रकारे युक्त असल्यामुळे 'आर्य' मानले गेलेले बुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक या सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करतात, म्हणूनही त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Cattārimāni[Pg.68], bhikkhave, ariyasaccāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni, ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti.

“भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये आहेत... पे... भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये आहेत, आर्य (श्रेष्ठ जन) या सत्यांचा प्रतिवेध करतात, म्हणूनच त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

Apica ariyassa bhagavato saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha –

शिवाय, आर्य (श्रेष्ठ) अशा भगवंतांची ही सत्ये आहेत, म्हणूनही ती 'आर्यसत्ये' आहेत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Sadevake, bhikkhave…pe… sadevamanussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

“भिक्खूहो! देवलोकासह... पे... देव आणि मनुष्यांसह या संपूर्ण जगात तथागत हे 'आर्य' (श्रेष्ठ) आहेत, म्हणूनच यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha –

किंवा, या सत्यांचा पूर्णपणे बोध झाल्यामुळे आर्यत्वाची सिद्धी होत असल्यामुळेही ही 'आर्यसत्ये' आहेत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1093).

“भिक्खूहो! या चार आर्यसत्यांचा यथार्थपणे पूर्ण बोध (अभिसंबोध) झाल्यामुळेच तथागतांना 'अरहंत सम्मासम्बुद्ध' असे म्हटले जाते.”

Ayametesaṃ padattho. Etesaṃ pana ariyasaccānaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti. Yathāha –

हा या पदांचा अर्थ आहे. या आर्यसत्यांच्या अनुबोध आणि प्रतिवेधामुळे भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट होते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ…pe… dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1091).

“भिक्खूहो! ते हे दुःख आर्यसत्य अनुबुद्ध (अनुक्रमे जाणले गेले) आणि प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत केले गेले) आहे... पे... दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य अनुबुद्ध आणि प्रतिविद्ध आहे. भवतण्हा समूळ नष्ट झाली आहे, भवनेत्ती (पुनर्जन्माचे बंधन) क्षीण झाली आहे, आता पुनर्जन्म नाही.”

Pañca nāma kintipañhavaṇṇanā

'पाच म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati pañca nāma kinti? Thero pañcāti paccanubhāsitvā ‘‘upādānakkhandhā’’ti vissajjeti. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Upādānajanitā upādānajanakā vā khandhā upādānakkhandhā. Yaṃkiñci rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇañca sāsavā upādāniyā, etesametaṃ adhivacanaṃ. Pubbanayeneva cettha ‘‘pañcupādānakkhandhā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ pañcannamabhāvato. Yathāha –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला, "पाच म्हणजे काय?" स्थविरांनी 'पाच' असे पुन्हा म्हणून "उपादानक्खंध" (उपादान स्कंध) असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'पाच' (पञ्च) हा संख्यावाचक शब्द आहे. उपादानाद्वारे उत्पन्न झालेले किंवा उपादानाला जन्म देणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानक्खंध' होत. जे काही रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान हे सास्रव (आसवांसह असलेले) आणि उपादानयोग्य आहेत, हे त्यांचेच नाव आहे. पूर्वीच्याच पद्धतीने येथे 'पंचोपादानक्खंध' असे म्हटले आहे, कारण या पाच उपादानस्कंधांशिवाय इतर कोणतेही पाच (असे धर्म) अस्तित्वात नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Pañcasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu pañcasu? Pañcasu upādānakkhandhesu. Imesu kho, bhikkhave, pañcasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Pañca pañhā, pañca uddesā[Pg.69], pañca veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूहो! पाच धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला (निर्वेद प्राप्त झालेला) होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या पाच धर्मांविषयी? पाच उपादानस्कंधांविषयी. भिक्खूहो! या पाच धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. 'पाच प्रश्न, पाच उद्देश (विषय) आणि पाच व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.”

Ettha ca pañcakkhandhe udayabbayavasena sammasanto vipassanāmataṃ laddhā anupubbena nibbānāmataṃ sacchikaroti. Yathāha –

आणि येथे पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) या स्वरूपाचे चिंतन करणारा साधक विपश्यना-अमृताला प्राप्त करून घेऊन, अनुक्रमे निर्वाण-अमृताचा साक्षात्कार करतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);

“ज्या ज्या वेळी तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे चिंतन करतो, त्या त्या वेळी त्याला प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त होतो; जाणणाऱ्यांसाठी तेच अमृत (निर्वाण) आहे.”

Cha nāma kintipañhavaṇṇanā

'सहा म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati ‘‘cha nāma ki’’nti? Thero chaiti paccanubhāsitvā ‘ajjhattikāni āyatanānī’ti vissajjeti. Tattha chaiti gaṇanaparicchedo, ajjhatte niyuttāni, attānaṃ vā adhikatvā pavattāni ajjhattikāni. Āyatanato, āyassa vā tananato, āyatassa vā saṃsāradukkhassa nayanato āyatanāni, cakkhusotaghānajivhākāyamanānametaṃ adhivacanaṃ. Pubbanayena cettha ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ channamabhāvato. Yathāha –

अशा प्रकारे याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला, "सहा म्हणजे काय?" स्थविरांनी 'सहा' असे पुन्हा म्हणून "अध्यात्मिक आयतने" (अज्झत्तिकानि आयतनानि) असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'सहा' (छ) हा संख्यावाचक शब्द आहे. अध्यात्माशी (अंतर्गत स्वरूपाशी) जोडलेले किंवा स्वतःला मुख्य करून प्रवृत्त होणारे ते 'अध्यात्मिक' होय. आय (संसारचक्र) वाढवणारे असल्यामुळे, किंवा आयाचा विस्तार करणारे असल्यामुळे, किंवा दीर्घकालीन संसारदुःखाला वाहून आणणारे असल्यामुळे त्यांना 'आयतने' म्हणतात. हे चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय आणि मन यांचे नाव आहे. पूर्वीच्याच पद्धतीने येथे 'सहा अध्यात्मिक आयतने' असे म्हटले आहे, कारण या सहा आयतनांशिवाय इतर कोणतेही सहा (असे धर्म) अस्तित्वात नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Chasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu chasu? Chasu ajjhattikesu āyatanesu. Imesu kho, bhikkhave, chasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cha pañhā cha uddesā cha veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूहो! सहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला (निर्वेद प्राप्त झालेला) होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या सहा धर्मांविषयी? सहा अध्यात्मिक आयतनांविषयी. भिक्खूहो! या सहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. 'सहा प्रश्न, सहा उद्देश आणि सहा व्याकरणे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.”

Ettha ca cha ajjhattikāni āyatanāni, ‘‘suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato suññato pubbuḷakamarīcikādīni viya aciraṭṭhitikato tucchato vañcanato ca samanupassaṃ nibbindamāno anupubbena dukkhassantaṃ katvā maccurājassa adassanaṃ upeti. Yathāha –

आणि येथे सहा अध्यात्मिक आयतने म्हणजे, "भिक्खूहो! 'शून्य गाव' हे या सहा अध्यात्मिक आयतनांचेच नाव आहे" या वचनानुसार, ती शून्य (रिकामी) आहेत, पाण्याचे बुडबुडे किंवा मृगजळ यांसारखी क्षणभंगुर आहेत, तुच्छ (असार) आहेत आणि फसवी आहेत, असे योग्य प्रकारे पाहणारा साधक त्यांच्याविषयी विरक्त होतो आणि अनुक्रमे दुःखाचा अंत करून मृत्यूराजाला न दिसणाऱ्या (निर्वाण) पदाला प्राप्त होतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Yathā [Pg.70] pubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);

“ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा पाहावा, ज्याप्रमाणे मृगजळ पाहावे; त्याप्रमाणे या जगाकडे पाहणाऱ्या माणसाला मृत्यूराजा पाहू शकत नाही (तो मृत्यूच्या पलीकडे जातो).”

Satta nāma kintipañhavaṇṇanā

'सात म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati satta nāma kinti? Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttā, apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti, te dassento ‘‘satta bojjhaṅgā’’ti vissajjeti. Ayampi cattho bhagavatā anumato eva. Yathāha –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पुढील प्रश्न विचारला, "सात म्हणजे काय?" स्थविरांनी, जरी महाप्रश्नांच्या स्पष्टीकरणात 'सात विज्ञानस्थिती' (सत्त विञ्ञाणट्ठितियो) सांगितल्या असल्या, तरीही ज्या धर्मांची उत्तम प्रकारे भावना (विकास) केल्याने भिक्खू दुःखाचा अंत करतो, ते धर्म दर्शवण्यासाठी "सात बोज्झंग" (सत्त बोज्झङ्गा - सात बोध्यंग) असे उत्तर दिले. हा अर्थ देखील भगवंतांना संमतच होता. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī, mahāpaññā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī, mañcepi tumhe gahapatayo upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi cetaṃ evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākata’’nti (a. ni. 10.28).

“गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी पंडित (विद्वान) आहे. गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी महाप्रज्ञ (मोठ्या बुद्धीची) आहे. गृहपतींनो, जर तुम्ही माझ्याकडे येऊन हाच अर्थ विचारला असता, तर मीसुद्धा त्याचे तसेच उत्तर दिले असते, जसे कजंगला येथील भिक्खुनीने दिले आहे.”

Tāya ca evaṃ byākataṃ –

आणि तिने (त्या भिक्खुनीने) याप्रमाणे उत्तर दिले –

‘‘Sattasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu sattasu? Sattasu bojjhaṅgesu. Imesu kho, āvuso, sattasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Satta pañhā satta uddesā satta veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“आवुसो (बंधूंनो), सात धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित (विकसित) झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या सात धर्मांमध्ये? सात बोज्झंगांमध्ये (बोध्यंगांमध्ये). आवुसो, या सात धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. ‘सात प्रश्न, सात उद्देश, सात व्याकरणे (स्पष्टीकरणे)’ असे जे भगवंतांनी म्हटले होते, ते यालाच अनुसरून म्हटले होते.”

Evamayamattho bhagavatā anumato evāti veditabbo.

यावरून, हा अर्थ भगवंतांना संमतच होता, असे जाणावे.

Tattha sattāti ūnādhikanivāraṇagaṇanaparicchedo. Bojjhaṅgāti satiādīnaṃ dhammānametaṃ adhivacanaṃ. Tatrāyaṃ padattho – etāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādi- anekupaddavappaṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītippassaddhisamādhupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhi, kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ [Pg.71] abhisambuddho’’ti. Yathāvuttappakārāya vā etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvakopi bodhi. Iti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgabhūtattā bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgāni viya, tassa vā bodhīti laddhavohārassa ariyasāvakassa aṅgabhūtattāpi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya.

तेथे ‘सत्त’ (सात) म्हणजे कमी किंवा जास्त संख्या असण्याचे निवारण करणारी संख्यात्मक मर्यादा होय. ‘बोज्झंग’ (बोध्यंग) हे सती (स्मृती) इत्यादी धर्मांचे नाव आहे. तेथे हा पदाचा अर्थ आहे – लौकिक व लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होणाऱ्या, थिन-मिद्ध (आळस व डुलकी) आणि उद्धच्च (उद्धतपणा/चंचलता) यांच्या आश्रयाचा प्रयत्न, कामसुख आणि आत्मक्लेश यांच्यात गुंतणे, उच्छेदवाद व शाश्वतवाद यांसारख्या अनेक उपद्रवांच्या विरोधी असणाऱ्या, सती (स्मृती), धम्मविचय (धर्मविचय), विरिय (वीर्य), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रश्रब्धी), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) या नावांच्या धर्मसामग्रीने (धर्मांच्या समूहाने) आर्यश्रावक जाणतो (बुज्झति), म्हणून याला ‘बोधी’ म्हणतात; किंवा क्लेशांच्या परंपरेच्या निद्रेतून उठतो, किंवा चार आर्यसत्यांचा वेध घेतो (जाणतो), किंवा निर्वाणाचाच साक्षात्कार करतो, असा याचा अर्थ होतो. जसे म्हटले आहे – ‘सात बोज्झंगांची भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली.’ किंवा पूर्वोक्त प्रकारच्या या धर्मसामग्रीने जाणतो म्हणून आर्यश्रावकसुद्धा ‘बोधी’ आहे. अशा प्रकारे, धर्मसामग्री नावाच्या या बोधीचे अंग असल्यामुळे, झानांग (ध्यानांग) व मग्गांग (मार्गांग) प्रमाणे हे ‘बोज्झंग’ होतात; किंवा ‘बोधी’ अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या त्या आर्यश्रावकाचे अंग असल्यामुळे, सेनांग (सेनेचे अंग) व रथांग (रथाचे अंग) इत्यादींप्रमाणे हे ‘बोज्झंग’ होतात.

Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) imināpi paṭisambhidāyaṃ vuttena vidhinā bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgaṭṭho veditabbo. Evamime satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto na cirasseva ekantanibbidādiguṇapaṭilābhī hoti, tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

शिवाय, “बोज्झंग हे कोणत्या अर्थाने बोज्झंग आहेत? बोधीसाठी (निर्वाण जाणण्यासाठी) संवर्तित होतात (प्रवृत्त होतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; जाणतात म्हणून बोज्झंग आहेत; अनुबोध करतात (मागून जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; प्रतिबोध करतात (वेध घेऊन जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; संबोध करतात (चांगल्या प्रकारे जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत” – या पटिसंभिदामग्ग मधील वचनानुसार सुद्धा बोज्झंगांचा ‘बोज्झंग’ हा अर्थ जाणावा. अशा प्रकारे, या सात बोज्झंगांची भावना करणारा व त्यांचा बहुलीकार (पुनःपुन्हा सराव) करणारा मनुष्य लवकरच एकांत-निर्वेदादी (संसाराविषयी पूर्ण विरक्ती इत्यादी) गुणांचा लाभ घेणारा होतो, म्हणूनच त्याला ‘याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो’ असे म्हटले जाते. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे –

‘‘Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’’ti (saṃ. ni. 5.201).

“भिक्खूंनो, हे सात बोज्झंग भावित केले असता, बहुलीकृत (पुनःपुन्हा सराव) केले असता, एकांत-निर्वेदासाठी (पूर्ण विरक्तीसाठी), विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञासाठी (विशेष ज्ञानासाठी), संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी संवर्तित होतात (प्रवृत्त होतात).”

Aṭṭha nāma kintipañhavaṇṇanā

‘आठ म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati aṭṭha nāma kinti? Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe aṭṭha lokadhammā vuttā, apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti, te dassento ‘‘ariyāni aṭṭha maggaṅgānī’’ti avatvā yasmā aṭṭhaṅgavinimutto maggo nāma natthi, aṭṭhaṅgamattameva tu maggo, tasmā tamatthaṃ sādhento desanāvilāsena ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vissajjeti. Bhagavatāpi cāyamattho desanānayo ca anumato eva. Yathāha –

अशा प्रकारे, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता (बुद्ध) पुढील प्रश्न विचारतात – ‘आठ म्हणजे काय?’ महाप्रश्नांच्या स्पष्टीकरणात जरी आठ लोकधर्म सांगितले गेले असले, तरी ज्या धर्मांमध्ये चित्त सुभावित केलेला भिक्खू दुःखाचा अंत करणारा होतो, ते दर्शवण्यासाठी थेरांनी ‘आठ आर्य मार्गांगे’ असे न म्हणता, कारण की आठ अंगांशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही आणि आठ अंगे म्हणजेच मार्ग आहे, म्हणून तोच अर्थ सिद्ध करण्यासाठी देशनेच्या सौंदर्याने ‘आर्य अष्टांगिक मार्ग’ असे उत्तर दिले. भगवंतांनाही हा अर्थ आणि देशनेची पद्धत संमतच होती. जसे म्हटले आहे –

‘‘Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī…pe… ahampi evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākata’’nti (a. ni. 10.28).

“गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी पंडित आहे... पे... मीसुद्धा त्याचे तसेच उत्तर दिले असते, जसे कजंगला येथील भिक्खुनीने दिले आहे.”

Tāya [Pg.72] ca evaṃ byākataṃ –

आणि तिने याप्रमाणे उत्तर दिले –

‘‘Aṭṭhasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Aṭṭha pañhā, aṭṭha uddesā, aṭṭha veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“आवुसो, आठ धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. ‘आठ प्रश्न, आठ उद्देश, आठ व्याकरणे’ असे जे भगवंतांनी म्हटले होते, ते यालाच अनुसरून म्हटले होते.”

Evamayaṃ attho ca desanānayo ca bhagavatā anumato evāti veditabbo.

यावरून, हा अर्थ आणि देशनेची पद्धत भगवंतांना संमतच होती, असे जाणावे.

Tattha ariyoti nibbānatthikehi abhigantabbo, apica ārakā kilesehi vattanato, ariyabhāvakaraṇato, ariyaphalapaṭilābhato cāpi ariyoti veditabbo. Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgavinibbhogena anupalabbhasabhāvato aṅgamattamevāti veditabbo. Maggati iminā nibbānaṃ, sayaṃ vā maggati, kilese mārento vā gacchatīti maggo.

तेथे ‘अरियो’ (आर्य) म्हणजे निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांनी प्राप्त करण्यायोग्य; शिवाय, क्लेशांपासून दूर राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, आर्यभाव निर्माण करत असल्यामुळे आणि आर्यफलाची प्राप्ती करून देत असल्यामुळेही तो ‘आर्य’ आहे असे जाणावे. ज्याला आठ अंगे आहेत तो ‘अट्ठांगिक’ (अष्टांगिक) होय. तो जसा चार अंगे असलेली सेना किंवा पाच अंगे असलेले वाद्य (तूर्य) यांच्याप्रमाणे अंगांच्या विभाजनाने स्वतंत्र अस्तित्व नसलेला, केवळ अंगांचा समूहच आहे, असे जाणावे. याने (मार्गाने) मनुष्य निर्वाणाचा शोध घेतो (मग्गति), किंवा तो स्वतःच निर्वाणाचा शोध घेतो, किंवा क्लेशांना मारत निर्वाणाकडे जातो, म्हणून तो ‘मग्ग’ (मार्ग) होय.

Evamaṭṭhappabhedañcimaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bhikkhu avijjaṃ bhindati, vijjaṃ uppādeti, nibbānaṃ sacchikaroti, tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati. Vuttañhetaṃ –

अशा प्रकारे, विविध अर्थांनी युक्त असलेल्या या अष्टांगिक मार्गाची भावना करणारा भिक्खू अविज्जेचा (अविद्येचा) नाश करतो, विज्जेला (विद्येला) उत्पन्न करतो, निर्वाणाचा साक्षात्कार करतो, म्हणूनच त्याला ‘याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो’ असे म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā sammā paṇihitaṃ hatthena vā pādena vā akkantaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhecchati, lohitaṃ vā uppādessatīti ṭhānametaṃ vijjati. Taṃ kissa hetu? Sammā paṇihitattā, bhikkhave, sūkassa, evameva kho, bhikkhave, so vata bhikkhu sammā paṇihitāya diṭṭhiyā sammā paṇihitāya maggabhāvanāya avijjaṃ bhecchati, vijjaṃ uppādessati, nibbānaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.42).

“भिक्खूंनो, जसे सम्यक प्रकारे (सरळ) ठेवलेले शालीचे (तांदळाचे) किंवा यवाचे (जवाचे) टोक जर हाताने किंवा पायाने दाबले गेले, तर ते हाताला किंवा पायाला टोचेल आणि रक्त काढेल, अशी शक्यता असते. त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, कारण ते टोक सम्यक प्रकारे ठेवलेले होते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, तो भिक्खू सम्यक प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या दृष्टीने आणि सम्यक प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या मार्गभावनेने अविज्जेचा नाश करेल, विज्जेला उत्पन्न करेल आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करेल, अशी शक्यता असते.”

Nava nāma kintipañhavaṇṇanā

‘नऊ म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati nava nāma kinti? Thero navaiti paccanubhāsitvā ‘‘sattāvāsā’’ti vissajjeti. Tattha navāti gaṇanaparicchedo. Sattāti jīvitindriyappaṭibaddhe khandhe [Pg.73] upādāya paññattā pāṇino paṇṇatti vā. Āvāsāti āvasanti etesūti āvāsā, sattānaṃ āvāsā sattāvāsā. Esa desanāmaggo, atthato pana navavidhānaṃ sattānametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता पुढील प्रश्न विचारतात – ‘नऊ म्हणजे काय?’ थेरांनी ‘नऊ’ असे पुन्हा म्हणून ‘सत्तावास’ (सत्त्वावास - प्राण्यांचे निवासस्थान) असे उत्तर दिले. तेथे ‘नव’ (नऊ) ही संख्यात्मक मर्यादा आहे. ‘सत्त’ (सत्त्व/प्राणी) म्हणजे जीवितेन्द्रियाशी संबंधित असलेल्या स्कंधांना अनुसरून प्रज्ञप्त केलेले प्राणी किंवा ती प्रज्ञप्ती होय. ‘आवास’ म्हणजे ज्या ठिकाणी प्राणी राहतात (आवास करतात), प्राण्यांचे निवासस्थान म्हणजे ‘सत्तावास’. हा देशनेचा मार्ग आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने हे नऊ प्रकारच्या प्राण्यांचे नाव आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā, ayaṃ paṭhamo sattāvāso. Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi, devā brahmakāyikā, paṭhamābhinibbattā, ayaṃ dutiyo sattāvāso. Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi, devā ābhassarā, ayaṃ tatiyo sattāvāso. Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi, devā subhakiṇhā, ayaṃ catuttho sattāvāso. Santāvuso, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi, devā asaññasattā, ayaṃ pañcamo sattāvāso. Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ…pe… ākāsānañcāyatanūpagā, ayaṃ chaṭṭho sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… viññāṇañcāyatanūpagā, ayaṃ sattamo sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… ākiñcaññāyatanūpagā, ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… nevasaññānāsaññāyatanūpagā, ayaṃ navamo sattāvāso’’ti (dī. ni. 3.341).

“बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे भिन्न शरीर आणि भिन्न संज्ञा असलेले आहेत, जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक देव; हा पहिला सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवासस्थान) आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे भिन्न शरीर आणि एकच संज्ञा असलेले आहेत, जसे की प्रथम ध्यानाच्या भूमीत उत्पन्न झालेले ब्रह्मकायिक देव; हा दुसरा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे एकच शरीर आणि भिन्न संज्ञा असलेले आहेत, जसे की आभास्सर देव; हा तिसरा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे एकच शरीर आणि एकच संज्ञा असलेले आहेत, जसे की सुभकिण्ह देव; हा चौथा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे संज्ञा नसलेले आणि संवेदन नसलेले आहेत, जसे की असञ्ञसत्त (असंज्ञी) देव; हा पाचवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून...पे... आकासानञ्चायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा सहावा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... विञ्ञाणञ्चायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा सातवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... आकिञ्चञ्ञायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा आठवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... नेवसञ्ञानासञ्ञायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा नववा सत्त्वावास आहे.”

Purimanayeneva cettha ‘‘nava sattāvāsā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ navannamabhāvato. Yathāha –

आणि येथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'नऊ सत्त्वावास' असे म्हटले आहे, इतर नऊ धर्मांच्या अभावामुळे असे म्हटलेले नाही. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Navasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu navasu? Navasu sattāvāsesu. Imesu kho, bhikkhave, navasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Nava pañhā, nava uddesā, nava veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो! नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या नऊ धर्मांविषयी? नऊ सत्त्वावासांविषयी. भिक्खूंनो! या नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. 'नऊ प्रश्न, नऊ उद्देश, नऊ व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

Ettha [Pg.74] ca ‘‘nava dhammā pariññeyyā. Katame nava? Nava sattāvāsā’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato navasu sattāvāsesu ñātapariññāya dhuvasubhasukhattabhāvadassanaṃ pahāya suddhasaṅkhārapuñjamattadassanena nibbindamāno tīraṇapariññāya aniccānupassanena virajjamāno dukkhānupassanena vimuccamāno anattānupassanena sammā pariyantadassāvī pahānapariññāya sammattamabhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Tenetaṃ vuttaṃ –

आणि येथे “नऊ धर्म परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) आहेत. कोणते नऊ? नऊ सत्त्वावास” या वचनानुसार, नऊ सत्त्वावासांमध्ये 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे नित्य, शुभ, सुख आणि आत्मा अशा स्वरूपाचे दर्शन सोडून देऊन, केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह अशा दर्शनाने कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून; 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे अनित्यानुपश्यनेने विराग प्राप्त करून, दुःखानुपश्यनेने विमुक्त होऊन, अनात्मानुपश्यनेने योग्य प्रकारे अंत पाहणारा (संसाराचा अंत पाहणारा) होऊन; 'प्रहाणपरिज्ञा' द्वारे सम्यक्त्व (निर्वाण) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Navasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamesu navasu? Navasu sattāvāsesū’’ti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो! नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या नऊ धर्मांविषयी? नऊ सत्त्वावासांविषयी.”

Dasa nāma kintipañhavaṇṇanā

दहा म्हणजे काय? या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati dasa nāma kinti? Tattha kiñcāpi imassa pañhassa ito aññatra veyyākaraṇesu dasa akusalakammapathā vuttā. Yathāha –

अशा प्रकारे याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता (बुद्ध) पुढील प्रश्न विचारतात – 'दहा म्हणजे काय?' त्या प्रश्नाच्या उत्तरांमध्ये, जरी या व्यतिरिक्त इतर ठिकाणी दहा अकुशल कर्मपथ सांगितले आहेत. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Dasasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu dasasu? Dasasu akusalakammapathesu. Imesu kho, bhikkhave, dasasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe. … dukkhassantakaro hoti. ‘Dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“भिक्खूंनो! दहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या दहा धर्मांविषयी? दहा अकुशल कर्मपथांविषयी. भिक्खूंनो! या दहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. 'दहा प्रश्न, दहा उद्देश, दहा व्याकरणे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

Idha pana yasmā ayamāyasmā attānaṃ anupanetvā aññaṃ byākātukāmo, yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti, tasmā yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati, tesaṃ adhigamaṃ dīpento dasahaṅgehi samannāgato arahāti pavuccatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. Yato ettha yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati, tāni dasaṅgāni ‘‘dasa nāma ki’’nti puṭṭhena therena niddiṭṭhānīti veditabbāni. Tāni ca dasa –

परंतु येथे, ज्याअर्थी हे आयुष्यमान (सोपाक थेर) स्वतःचा उल्लेख न करता इतरांचे (अर्हत्त्व) स्पष्ट करू इच्छितात, किंवा ज्याअर्थी या पद्धतीने दिलेले उत्तर अतिशय योग्य उत्तर ठरते, म्हणून ज्या दहा अंगांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'अर्हत' म्हटले जाते, त्यांच्या प्राप्तीला दर्शवण्यासाठी 'दहा अंगांनी युक्त असलेल्याला अर्हत म्हटले जाते' अशा पुद्गलाधिष्ठित देशनेने उत्तर देतात. म्हणूनच येथे ज्या दहा अंगांनी युक्त असलेल्याला अर्हत म्हटले जाते, ती दहा अंगे 'दहा म्हणजे काय?' असे विचारले असता थेरांनी स्पष्ट केली आहेत, असे समजावे. आणि ती दहा अंगे म्हणजे –

‘‘Asekho asekhoti, bhante, vuccati, kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu asekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhāya [Pg.75] sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti, asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti, asekhena sammākammantena samannāgato hoti, asekhena sammāājīvena samannāgato hoti, asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti, asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti, asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu asekho hotī’’ti (a. ni. 10.111). –

“भंते! 'अशेख, अशेख' असे म्हटले जाते. भंते! किती गुणांनी युक्त झाल्यावर भिक्खू अशेख होतो? भिक्खूंनो! येथे भिक्खू अशेख सम्यक् दृष्टीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् संकल्पाने युक्त असतो, अशेख सम्यक् वाचेने युक्त असतो, अशेख सम्यक् कर्मांताने युक्त असतो, अशेख सम्यक् आजीविकेने युक्त असतो, अशेख सम्यक् व्यायामाने युक्त असतो, अशेख सम्यक् स्मृतीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् समाधीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् ज्ञानाने युक्त असतो, आणि अशेख सम्यक् विमुक्तीने युक्त असतो. भिक्खूंनो! अशा प्रकारे भिक्खू अशेख होतो.”

Evamādīsu suttesu vuttanayeneva veditabbānīti.

अशा प्रकारे इत्यादी सूत्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे जाणून घ्यावे.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

Kumārapañhavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुमारप्रश्न-वर्णन समाप्त झाले।

5. Maṅgalasuttavaṇṇanā

५. मंगलसुत्त-वर्णन

Nikkhepappayojanaṃ

सुत्ताच्या मांडणीचे (निक्षेपाचे) प्रयोजन

Idāni kumārapañhānantaraṃ nikkhittassa maṅgalasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathidaṃ – idañhi suttaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yvāyaṃ saraṇagamanehi sāsanotāro, sikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhehi ca sīlasamādhipaññāppabhedanayo dassito, sabbopesa paramamaṅgalabhūto, yato maṅgalatthikena ettheva abhiyogo kātabbo, so cassa maṅgalabhāvo iminā suttānusārena veditabboti dassanatthaṃ vuttaṃ.

आता कुमारप्रश्नानंतर ठेवलेल्या मंगलसुत्ताच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा क्रम प्राप्त झाला आहे, त्याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन सांगून अर्थ-स्पष्टीकरण करू. ते असे – जरी हे सुत्त या क्रमाने भगवंतांनी स्वतः सांगितले नसले, तरी शरणगमनाद्वारे शासनात (धम्मात) प्रवेश करणे, आणि शील, समाधी व प्रज्ञा यांचे वर्गीकरण जे शिक्षापदे, द्वत्तींसाकार (बत्तीस अवयव) आणि कुमारप्रश्नांद्वारे दर्शवले गेले आहे, ते सर्व परम मंगलकारक आहे. म्हणूनच, मङ्गलाची (कल्याणाची) इच्छा करणाऱ्याने यातच विशेष प्रयत्न केला पाहिजे, आणि त्याचे हे मंगलत्व या सुत्ताच्या अनुषंगाने जाणून घ्यावे, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे।

Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.

हे येथे या सुत्ताच्या मांडणीचे प्रयोजन आहे।

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

प्रथम महासंगीतीची कथा

Evaṃ [Pg.76] nikkhittassa panassa atthavaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā –

अशा प्रकारे मांडलेल्या या सुत्ताच्या अर्थ-स्पष्टीकरणासाठी ही मातृका (विषयसूची) आहे –

‘‘Vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhiṃ;

Evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato.

“हे सुत्त कोणी, केव्हा आणि का सांगितले, हे सांगून आणि या विधीचे स्पष्टीकरण करून, 'एवं मे सुतं' इत्यादी पाठाचा अर्थ विविध प्रकारे...

‘‘Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ, vatvā yaṃ yattha maṅgalaṃ;

Vavatthapetvā taṃ tassa, maṅgalattaṃ vibhāvaye’’ti.

...स्पष्ट करणाऱ्या आचार्यांनी त्याचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) सांगून, ज्या सुत्तात जे मंगल सांगितले आहे, त्याचे वर्गीकरण करून त्याचे मंगलत्व स्पष्ट करावे.”

Tattha ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi’’nti ayaṃ tāva addhagāthā yadidaṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā…pe… bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti, idaṃ vacanaṃ sandhāya vuttā. Idañhi anussavavasena vuttaṃ, so ca bhagavā sayambhū anācariyako, tasmā nedaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Yato vattabbametaṃ ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā, kasmā ca vutta’’nti. Vuccate – āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca paṭhamamahāsaṅgītikāle.

त्या (अट्ठकथे)मध्ये, 'कोणी, कधी, कशासाठी हे बोलून हा विधी सांगितला' ही अर्धी गाथा, प्रथम 'असे मी ऐकले आहे, एका समयी भगवान... भगवंतांना गाथेने संबोधित करते झाले' या वचनाला उद्देशून म्हटली आहे. कारण हे सत्य आहे की, हे वचन ऐकीव परंपरेच्या (अनुश्रवाच्या) आधारे म्हटले गेले आहे. आणि ते भगवान स्वयंभू व विनागुरूचे (अनाचार्यक) होते; म्हणून हे वचन त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे स्वतःचे वचन नाही. आणि ज्याअर्थी हे सांगणे आवश्यक आहे, त्यामुळे 'हे वचन कोणी म्हटले, कधी म्हटले आणि कशासाठी म्हटले?' असा हा प्रश्न उपस्थित होतो. याचे उत्तर दिले जात आहे—हे आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे, आणि ते पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटले गेले.

Paṭhamamahāsaṅgīti cesā sabbasuttanidānakosallatthamādito pabhuti evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā, katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute, bhagavati lokanāthe bhagavato parinibbāne sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa ‘idaṃ vo kappati idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437; dī. ni. 2.232) vuttavacanamanussaranto ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā na cirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Yathāha bhagavā –

आणि ही पहिली संगीती सर्व सूत्रांच्या निदानामध्ये (प्रस्तावनेत) कौशल्य प्राप्त होण्यासाठी सुरुवातीपासून याप्रमाणे समजून घ्यावी. मी याचा विस्तार करतो. धम्मचक्रप्रवर्तनापासून सुरुवात करून सुभद्द परिव्राजकाच्या दीक्षेपर्यंत बुद्धकृत्ये पूर्ण झाल्यावर, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवर्तन नावाच्या शालवनात, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी, पहाटेच्या वेळी, अनुपधिशेष निर्वाणधातूने लोकनाथ भगवान परिनिर्वाण पावले असता, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर (धातू-विभाजनाच्या दिवशी) एकत्र आलेल्या सात लाख भिक्खूंपैकी, संघस्थेवर आयुष्यमान महाकस्सप यांनी, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर सातव्या दिवशी, सुभद्द नावाच्या वृद्धपणी प्रव्रजित झालेल्याने म्हटलेले हे वचन आठवले: 'बस करा, बंधूंनो! शोक करू नका, विलाप करू नका. आपण त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत. 'हे तुम्हांला योग्य आहे, हे तुम्हांला अयोग्य आहे' असे सांगून त्यांनी आपल्याला त्रास दिला होता. आता मात्र आपण जे इच्छू ते करू, आणि जे इच्छिणार नाही ते करणार नाही.' या वचनाचे स्मरण करत, आणि अशा प्रकारच्या भिक्खूंच्या महासंघाची पुन्हा दुर्लभता लक्षात घेऊन, 'ज्या कारणाने पापी भिक्खू 'आपला शास्ता आता निघून गेला आहे' असे मानून, स्वतःचा गट तयार करून लवकरच सद्धम्माचा लोप करतील, अशी शक्यता नक्कीच आहे. आणि जोपर्यंत धम्म आणि विनय टिकून आहे, तोपर्यंत शास्ता निघून गेलेला नाही असेच हे प्रवचन (बुद्धवचन) असते.' जसे भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Yo [Pg.77] vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216).

"हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय तुम्हांला उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, माझ्या पश्चात तोच तुमचा शास्ता (गुरू) असेल."

‘‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’’.

"मी धम्म आणि विनयाची संगीती का करू नये, जेणेकरून हे शासन दीर्घकाळ टिकणारे आणि चिरस्थायी होईल?"

Yañcāhaṃ bhagavatā –

"आणि मला भगवंतांनी -"

‘‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’’ti vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena ceva –

"हे कस्सपा, तू माझी तागाची, जीर्ण झालेली पांसुकूल चीवरे परिधान करशील का? असे म्हणून चीवराच्या सामायिक वापराने सन्मानित केले होते, तसेच -"

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi, kassapopi, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti –

"भिक्खूंनो, मी जितकी इच्छा करतो, तितका काळ कामांपासून अलिप्त राहून... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. भिक्खूंनो, कस्सप देखील जितकी इच्छा करतो, तितका काळ कामांपासून अलिप्त राहून... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो -"

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tassa me kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati? ‘‘Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesī’’ti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi? Yathāha –

"या आणि अशा इतर मार्गांनी, नऊ अनुपूर्वविहार आणि सहा अभिज्ञांच्या प्रकारांसारख्या उत्तरमनुष्यधम्मामध्ये स्वतःच्या बरोबरीचे स्थान देऊन भगवंतांनी मला अनुग्रहित केले आहे. अशा माझ्यासाठी (या संगीतीशिवाय) ऋणमुक्त होण्याचा दुसरा कोणता मार्ग असेल? 'ज्याप्रमाणे एखादा राजा आपले स्वतःचे चिलखत आणि ऐश्वर्य देऊन आपल्या कुळवंशाची प्रतिष्ठापना करणाऱ्या पुत्राला अनुग्रहित करतो, त्याप्रमाणे भगवंतांनी "हा माझा कस्सप सद्धम्मवंशाची प्रतिष्ठापना करणारा होईल" असा विचार करून मला या असाधारण अनुग्रहाने अनुग्रहित केले आहे,' असा विचार करत त्यांनी धम्म आणि विनयाच्या संगीतीसाठी भिक्खूंमध्ये उत्साह निर्माण केला. जसे त्यांनी म्हटले आहे -"

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (dī. ni. 2.231; cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthāretabbaṃ.

"तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी भिक्खूंना संबोधित केले - 'बंधूंनो, एकदा मी पावा येथून कुसिनाराला जाणाऱ्या मार्गावर पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह चाललो होतो...' याप्रमाणे संपूर्ण सुभद्द-कांड सविस्तरपणे जाणावे."

Tato paraṃ āha –

त्यानंतर ते म्हणाले -

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati, avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati, pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

"चला बंधूंनो, आपण धम्म आणि विनयाची संगीती करू या. अधम्म प्रबळ होण्यापूर्वी आणि धम्म मागे पडण्यापूर्वी, अविनय प्रबळ होण्यापूर्वी आणि विनय मागे पडण्यापूर्वी; अधम्मवादी बलवान होण्यापूर्वी आणि धम्मवादी दुर्बळ होण्यापूर्वी; अविनयवादी बलवान होण्यापूर्वी आणि विनयवादी दुर्बळ होण्यापूर्वी आपण हे केले पाहिजे."

Bhikkhū [Pg.78] āhaṃsu ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmisukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhū anekasate anekasahasse ca vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavatā etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnapañcaarahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

भिक्खूंनी म्हटले, "तर मग, भंते, स्थविरांनी भिक्खूंची निवड करावी." स्थविरांनी संपूर्ण नऊ अंगांच्या बुद्धशासनाच्या परियत्तीचे धारण करणाऱ्या, अनेक शेकडो आणि हजारो पृथग्जन, स्रोतापन्न, सकृदागामी, अनागामी आणि शुष्कविपश्यक अर्हत भिक्खूंना वगळून, त्रिपिटकाच्या सर्व परियत्तीच्या प्रकारांचे धारण करणाऱ्या, प्रतिसंभिदा प्राप्त, महानुभाव आणि बहुतांश भगवंतांनी एतदग्र (सर्वोच्च) पदावर नियुक्त केलेल्या, त्रिविद्या इत्यादी प्रकारांनी युक्त अशा केवळ अर्हत भिक्खूंमधूनच चारशे नव्व्याण्णव (एक कमी पाचशे) भिक्खूंची निवड केली. ज्यांना उद्देशून हे म्हटले गेले आहे: "तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी एक कमी पाचशे अर्हतांची निवड केली."

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tena hāyasmatā sahāpi vināpi na sakkā dhammasaṅgīti kātuṃ. So hāyasmā sekho sakaraṇīyo, tasmā saha na sakkā, yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ bhagavato asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthi, tasmā vināpi na sakkā. Yadi evaṃ sekhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahūkārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi. Tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyaṃ āyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapitu putto, tatra bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā ‘‘bahū asekhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivivajjento ‘‘ānandaṃ vinā saṅgīti na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva anumatiyā gahessāmī’’ti na uccini.

पण स्थविरांनी एक कमी (४९९) का केले? आयुष्यमान आनंद स्थविरांसाठी जागा ठेवण्यासाठी. कारण त्या आयुष्यमानांच्या सोबत किंवा त्यांच्याशिवाय धम्मसंगीती करणे शक्य नव्हते. ते आयुष्यमान 'शैक्ष' (अजून अर्हत न झालेले) होते आणि त्यांचे कर्तव्य शिल्लक होते, म्हणून त्यांच्यासह (सुरुवातीलाच निवडणे) शक्य नव्हते. परंतु, दशबलांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेले सूत्र, गेय इत्यादी असे कोणतेही वचन नव्हते जे त्यांनी भगवंतांच्या सन्मुख ग्रहण केले नव्हते, म्हणून त्यांच्याशिवाय संगीती करणे शक्य नव्हते. जर असे होते, तर शैक्ष असूनही धम्मसंगीतीसाठी अत्यंत उपकारक असल्यामुळे स्थविरांनी त्यांची निवड करायला हवी होती, मग त्यांची निवड का केली नाही? लोकांच्या अपवादापासून (निंदेपासून) वाचण्यासाठी. कारण स्थविरांचा आयुष्यमान आनंदांवर अत्यंत विश्वास होता. म्हणूनच, त्यांच्या डोक्यावर पांढरे केस आलेले असतानाही, 'हा तरुण मुलगा अजूनही मर्यादा जाणत नाही' अशा शब्दांत ते त्यांना उपदेश करत असत. आणि हे आयुष्यमान शाक्य कुळात जन्मलेले, तथागतांचे बंधू आणि चुलत भाऊ होते. अशा स्थितीत, भिक्खू पक्षपाताचा संशय घेऊन अशी निंदा करू शकले असते की, 'अनेक अशैक्ष (अर्हत) आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त भिक्खूंना सोडून स्थविरांनी शैक्ष व प्रतिसंभिदा प्राप्त आनंदांची निवड केली.' तो लोकापवाद टाळण्यासाठी, 'आनंदांशिवाय संगीती करणे शक्य नाही, परंतु मी भिक्खूंच्या संमतीनेच त्यांना समाविष्ट करेन,' असा विचार करून त्यांनी स्वतः त्यांची निवड केली नाही.

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

त्यानंतर भिक्खूंनी स्वतःहूनच आनंद स्थविरांच्यासाठी स्थविरांना विनंती केली. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekho, abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero [Pg.79] āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

भिक्खूंनी आयुष्यमान महाकस्सपांना असे म्हटले— "भंते, हे आयुष्यमान आनंद जरी अजून 'सेख' (शैक्ष - पूर्णत्व न पावलेले) असले, तरी ते राग, द्वेष, मोह आणि भय यांच्या प्रभावाखाली येऊन चुकीच्या मार्गाने (अगतिला) जाण्यास असमर्थ आहेत. तसेच त्यांनी भगवंतांच्या सन्निध राहून विपुल धर्म आणि विनय यांचे अध्ययन केले आहे. म्हणूनच, भंते, थेरांनी आयुष्यमान आनंदांचीही निवड करावी." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांची निवड केली.

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

अशा प्रकारे भिक्खूंच्या संमतीने निवडलेल्या त्या आयुष्यमानांसह (आनंदांसह) एकूण पाचशे थेर झाले.

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, naññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti. Kasmā pana nesaṃ etadahosi? Idaṃ amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyāti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi. Taṃ saṅgītikkhandhake (cūḷava. 437) vuttanayeneva ñātabbaṃ.

त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला— "आम्ही धर्म आणि विनय यांचे संगायन (संगीती) कोठे करावी?" त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात विचार आला— "राजगृह हे मोठे भिक्षाटन क्षेत्र असून तेथे पुरेशी निवासस्थाने (सेनासने) आहेत. तर मग आम्ही राजगृहात वर्षावास घालवत धर्म आणि विनय यांचे संगायन करावे आणि इतर कोणत्याही भिक्खूंनी राजगृहात वर्षावास करू नये." पण त्यांच्या मनात असा विचार का आला? "हे आमचे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य आहे, कोणी विरोधी विचारसरणीचा व्यक्ती संघामध्ये प्रवेश करून यात विघ्न आणू नये" म्हणून. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी 'ज्ञप्ति-द्वितीय' कर्माद्वारे संघाला सूचित केले. ते संगीतिखंधकात (चुळवग्ग) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Atha tathāgatassa parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesu ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, idāni gimhānaṃ diyaḍḍho māso seso, upakaṭṭhā vassūpanāyikā’’ti mantvā mahākassapatthero ‘‘rājagahaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Anuruddhattheropi upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato, ānandatthero pana bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ gantvā rājagahaṃ gantukāmo yena sāvatthi, tena cārikaṃ pakkāmi. Ānandattherena gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi, ‘‘bhante ānanda, kuhiṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatosī’’ti? Anupubbena sāvatthiṃ anuppatte there bhagavato parinibbānasamaye viya mahāparidevo ahosi.

त्यानंतर तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सात दिवसांचे अंत्यसंस्कार विधी आणि सात दिवसांचे धातू-पूजा विधी व्यतीत झाल्यावर, "अर्धा महिना निघून गेला आहे, आता उन्हाळ्याचा दीड महिना शिल्लक आहे आणि वर्षावास जवळ आला आहे," असा विचार करून महाकस्सप थेरांनी "मित्रांनो, आपण राजगृहाला जाऊ या," असे सांगून अर्ध्या भिक्खू संघाला सोबत घेऊन एका मार्गाने प्रयाण केले. अनुरुद्ध थेरांनीही अर्ध्या संघाला सोबत घेऊन एका मार्गाने प्रयाण केले. परंतु आनंद थेरांनी भगवंतांचे पात्र व चीवर घेतले आणि भिक्खू संघासह श्रावस्तीला जाऊन, पुढे राजगृहाला जाण्याच्या इच्छेने श्रावस्तीच्या दिशेने चारिका सुरू केली. आनंद थेर ज्या ज्या ठिकाणी गेले, तेथे लोकांनी मोठा शोक केला— "भंते आनंद, शास्त्यांना कोठे सोडून आपण आलात?" क्रमाने थेर श्रावस्तीला पोहोचले तेव्हा भगवंतांच्या परिनिर्वाणाच्या वेळच्या सारखाच मोठा शोक झाला.

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Atha [Pg.80] thero bhagavato parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi, yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

तेथे आयुष्यमान आनंदांनी अनित्यतेशी संबंधित धर्मोपदेशाने त्या जनसमुदायाची समजूत काढली. त्यानंतर जेतवनात प्रवेश करून त्यांनी दशबलांनी (भगवंतांनी) वास्तव्य केलेल्या गंधकुटीचे दार उघडले, पलंग व आसने बाहेर काढून ती झाडून-झटकली, गंधकुटी झाडून स्वच्छ केली, सुकलेली फुले व कचरा दूर केला आणि पलंग व आसने पुन्हा आत आणून पूर्ववत जागी ठेवून भगवंत हयात असताना करायची ती सर्व दैनंदिन कर्तव्ये केली. त्यानंतर, भगवंतांच्या परिनिर्वाणापासून सतत उभे राहिल्याने व बसून राहिल्याने थकलेल्या शरीराला विश्रांती देण्यासाठी थेरांनी दुसऱ्या दिवशी दुधासोबत घेतलेले रेचक औषध पिऊन विहारातच विश्रांती घेतली. याच संदर्भात, सुभ माणवकाने (तरुणाने) पाठवलेल्या सेवकाला त्यांनी असे म्हटले—

‘‘Akālo kho, māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

"हे माणवका, आज वेळ योग्य नाही. आज मी औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या आम्ही येऊ शकू."

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttamabhāsi.

दुसऱ्या दिवशी चेतक थेर या आपल्या अनुचर भिक्खूसोबत जाऊन, सुभ माणवकाने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत त्यांनी दीघनिकाय मधील 'सुभसुत्त' नावाच्या दहाव्या सुत्ताचा उपदेश केला.

Atha kho thero jetavane vihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gato. Tathā mahākassapatthero anuruddhatthero ca sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā rājagahameva gatā.

त्यानंतर थेरांनी जेतवन विहारातील पडझड व दुरुस्तीची कामे करून घेतली आणि वर्षावास जवळ आल्यावर ते राजगृहाला गेले. त्याचप्रमाणे महाकस्सप थेर आणि अनुरुद्ध थेर देखील सर्व भिक्खू संघाला सोबत घेऊन राजगृहालाच गेले.

Tena kho pana samayena rājagahe aṭṭhārasa mahāvihārā honti. Te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbe bhikkhū attano attano pattacīvaraṃ gahetvā vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca ‘‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintesuṃ. Titthiyā hi vadeyyuṃ ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesu’’nti. Tesaṃ vādaparimocanatthañca cintesunti vuttaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ –

त्या वेळी राजगृहात अठरा मोठे विहार होते. ते सर्व दुर्लक्षित, पडझड झालेले आणि अस्वच्छ झाले होते. कारण भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर सर्व भिक्खू आपले पात्र व चीवर घेऊन विहार आणि परिसर सोडून निघून गेले होते. तेथे थेरांनी भगवंतांच्या वचनाचा आदर करण्यासाठी आणि इतर पंथीयांच्या (तीर्थिकांच्या) टीकेपासून वाचण्यासाठी "पहिल्या महिन्यात आपण पडझड व दुरुस्तीची कामे करू या," असा विचार केला. कारण तीर्थिक असे म्हणू शकले असते की— "श्रमण गोतमांचे श्रावक त्यांचे शास्ते हयात असेपर्यंतच विहारांची काळजी घेत होते, त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर त्यांनी ते सोडून दिले." त्यांच्या या टीकेपासून वाचण्यासाठी त्यांनी असा विचार केला, असे म्हटले आहे. तसेच हे देखील म्हटले आहे—

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā kho, āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

"त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला— 'मित्रांनो, भगवंतांनी विहारांच्या पडझडीची दुरुस्ती करण्याच्या कामाची प्रशंसा केली आहे. चला तर मित्रांनो, आपण पहिल्या महिन्यात पडझड व दुरुस्तीची कामे करू या आणि दुसऱ्या महिन्यात एकत्र येऊन धर्म आणि विनय यांचे संगायन करू या.'"

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Ajātasattu rājā āgantvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, kiṃ karomi, kenattho’’ti pavāresi. Therā aṭṭhārasamahāvihārappaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpesuṃ.

ते दुसऱ्या दिवशी जाऊन राजवाड्याच्या दाराशी उभे राहिले. राजा अजातशत्रूने तेथे येऊन वंदन केले आणि विचारले— "भंते, मी काय करू? आपल्याला कशाची आवश्यकता आहे?" थेरांनी अठरा मोठ्या विहारांच्या दुरुस्तीसाठी कामगारांची आवश्यकता असल्याचे सांगितले. राजा "खूप चांगले, भंते" असे म्हणाला आणि त्याने कामगार उपलब्ध करून दिले. थेरांनी पहिल्या महिन्यात सर्व विहारांची दुरुस्ती करून घेतली.

Atha [Pg.81] rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārappaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, vissatthā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu. Āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti? ‘‘Dhammasaṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇiguhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho, rājā ajātasattu, vissakammunā nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ nānāvidhamālākammalatākammavicitraṃ mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmaolambakaviniggalantacāruvitānaṃ ratanavicitramaṇikoṭṭimatalamiva ca naṃ nānāpupphūpahāravicitraṃ supariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañcakappiyapaccattharaṇasatāni paññāpetvā dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññāpetvā dantakhacitaṃ cittabījaniñcettha ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa ārocāpesi ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, kicca’’nti.

त्यानंतर स्थविरांनी राजाला कळवले, "महाराज, विहाराची दुरुस्ती पूर्ण झाली आहे. आता आम्ही धम्म आणि विनयाची संगीती करू." राजा म्हणाला, "उत्तम, भंते! आपण निःशंकपणे ते करावे. माझे आज्ञाचक्र असो आणि आपले धम्मचक्र असो. भंते, आज्ञा द्यावी, मी काय करू?" स्थवीर म्हणाले, "महाराज, धम्मसंगीती करणाऱ्या भिक्खूंच्या एकत्र बसण्यासाठी योग्य जागा तयार करावी." राजाने विचारले, "भंते, मी ती कोठे तयार करू?" स्थवीर म्हणाले, "महाराज, वेभार पर्वताच्या कुशीत सप्तपर्णी गुहेच्या दाराशी ते करणे योग्य होईल." "उत्तम, भंते!" असे म्हणून राजा अजातशत्रूने विश्वकर्म्याने निर्माण केल्यासारखा, सुविभक्त भिंती, खांब आणि पायऱ्या असलेला, विविध प्रकारच्या पुष्पमाला आणि लतावेलींच्या नक्षीकामाने सुशोभित केलेला एक भव्य मंडप उभारला. विविध फुलांच्या माळा आणि लटकन यांनी सुशोभित केलेले सुंदर छत असलेला, रत्नांनी जडवलेल्या जमिनीसारखा आणि विविध फुलांच्या सजावटीने नटलेला, उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या जमिनीचे काम असलेला, ब्रह्मविमानासारखा सुशोभित करून, त्या महामंडपात पाचशे भिक्खूंच्यासाठी अमूल्य अशी पाचशे कल्पिय आसने मांडली. दक्षिण दिशेचा आश्रय घेऊन उत्तरेकडे तोंड करून मुख्य स्थविरांचे आसन मांडले, आणि मंडपाच्या मध्यभागी पूर्वेकडे तोंड करून बुद्ध भगवंतांच्या योग्य असे धम्मासन मांडले. त्यावर हस्तिदंताने जडवलेला सुंदर पंखा ठेवून भिक्खू संघाला निरोप पाठवला की, "भंते, सर्व तयारी पूर्ण झाली आहे."

Bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu ‘‘sve, āvuso ānanda, saṅghasannipāto, tvañca sekho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti. Atha kho āyasmā ānando ‘‘sve sannipāto, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ sekho samāno sannipātaṃ gaccheyya’’nti bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi. Dve pādā bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati, handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake upanāmesi. Dve pādā [Pg.82] bhūmito muttā, sīsañca bimbohanamasampattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anisinno anipanno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांना म्हटले, "आयुष्यमान आनंद, उद्या संघाची सभा होणार आहे. आपण अजूनही 'सेख' (अपूर्ण-साधक) आहात, ज्यांचे कर्तव्य अजून शिल्लक आहे. त्यामुळे आपले या सभेत जाणे योग्य नाही. आपण अप्रमत्त राहावे." त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी विचार केला, "उद्या सभा आहे, आणि मी सेख असताना या सभेत जाणे मला मुळीच शोभणारे नाही." त्यांनी रात्रीचा बराचसा वेळ कायगतासतीमध्ये घालवला. रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी चंक्रमणावरून उतरून, विहारात प्रवेश करून, "मी आता झोपतो" असा विचार करून त्यांनी आपले शरीर झुकवले. दोन्ही पाय जमिनीपासून वर उचलले गेले होते आणि डोके अजून उशीला टेकले नव्हते, याच दरम्यान, कोणत्याही उपादानाशिवाय त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. हे आयुष्यमान चंक्रमणात बाहेर वेळ घालवूनही विशेष ज्ञान प्राप्त करू न शकल्याने विचार करू लागले, "भगवंतांनी मला असे म्हटले नव्हते का - 'आनंद, तू पुण्यवान आहेस, तू ध्यानाचा अभ्यास कर, तू लवकरच अनासव होशील'? बुद्धांचे वचन कधीही असत्य असू शकत नाही. परंतु माझे वीर्य अतिशय तीव्र आहे, त्यामुळे माझे चित्त चंचलतेकडे वळत आहे. चला, मी आता वीर्याची समता साधतो." असे विचार करून चंक्रमणावरून उतरून, पाय धुण्याच्या ठिकाणी उभे राहून पाय धुवून, विहारात प्रवेश करून, पलंगावर बसून, "मी थोडी विश्रांती घेतो" असे म्हणून त्यांनी आपले शरीर पलंगावर आडवे केले. दोन्ही पाय जमिनीपासून वर उचलले गेले होते आणि डोके अजून उशीला टेकले नव्हते, याच दरम्यान, उपादानरहित होऊन त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. स्थविरांचे हे अर्हतपद चारही इरियापथांपासून विरहित अवस्थेत प्राप्त झाले. म्हणूनच, "या शासनात न बसता, न झोपता, न उभे राहता आणि चंक्रमन न करता कोणता भिक्खू अर्हतपदाला प्राप्त झाला?" असे विचारल्यास, "स्थवीर आनंद" असे उत्तर देणे योग्य ठरते.

Atha therā bhikkhū dutiyadivase bhattakiccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatitā. Ānandatthero pana attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ na gato. Bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha kehici ‘‘etamāsanaṃ kassā’’ti vutte ānandassāti. ‘‘Ānando pana kuhiṃ gato’’ti. Tasmiṃ samaye thero cintesi ‘‘idāni mayhaṃ gamanakālo’’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesi. Ākāsenāgantvā nisīdītipi eke.

त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी स्थवीर भिक्खूंनी भोजनविधी आटोपून, पात्र व चीवर व्यवस्थित ठेवून धम्मसभेत एकत्र आले. परंतु स्थवीर आनंदांना स्वतःची अर्हतपदाची प्राप्ती इतरांना कळावी अशी इच्छा असल्याने ते भिक्खूंच्या सोबत गेले नाहीत. भिक्खू आपापल्या ज्येष्ठतेनुसार आपापल्या आसनांवर बसले आणि स्थवीर आनंदांचे आसन रिकामे ठेवून बसले. तेथे काहींनी विचारले, "हे आसन कोणाचे आहे?" तेव्हा उत्तर मिळाले, "आनंदांचे." "पण आनंद कोठे गेले आहेत?" त्या वेळी स्थविरांनी विचार केला, "आता माझी जाण्याची वेळ झाली आहे." त्यानंतर स्वतःचा प्रभाव दाखवण्यासाठी त्यांनी जमिनीत बुडी मारून थेट आपल्या आसनावरच स्वतःला प्रकट केले. काही आचार्यांच्या मते, ते आकाशातून उडत येऊन आसनावर बसले.

Evaṃ nisinne tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi, ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū āhaṃsu, ‘‘bhante mahākassapa, vinayonāmabuddhasāsanassa āyu, vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti, tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā vinayo saṅgāyitabbo’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti, apica kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’’ti (a. ni. 1.228). Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmāti. Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi –

ते असे बसल्यावर, आयुष्यमान महाकस्सप स्थविरांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "आयुष्यमानहो, आपण आधी कशाची संगीती करावी - धम्माची की विनयाची?" भिक्खू म्हणाले, "भंते महाकस्सप, विनय हा बुद्धशासनाचा प्राण आहे. विनय टिकून राहिला तरच शासन टिकून राहते. त्यामुळे आपण आधी विनयाची संगीती करूया." "कोणाला प्रमुख करून विनयाची संगीती करावी?" "आयुष्यमान उपालींना." "काय, आनंद समर्थ नाहीत का?" "असे नाही की ते समर्थ नाहीत, ते नक्कीच समर्थ आहेत. परंतु सम्यक संबुद्धांनी हयात असतानाच विनयपिटकाच्या ज्ञानाच्या आधारे आयुष्यमान उपालींना एतदग्ग प्रदान केले होते की - 'भिक्खूंनो, माझ्या विनयधर भिक्खू श्रावकांमध्ये उपाली हा सर्वश्रेष्ठ आहे.' म्हणून स्थवीर उपालींना विचारून आपण विनयाची संगीती करूया." त्यानंतर स्थविरांनी विनय विचारण्यासाठी स्वतःचीच नियुक्ती केली. स्थवीर उपालींनीही उत्तरे देण्यासाठी स्वतःची नियुक्ती केली. या संदर्भातील पाळी खालीलप्रमाणे आहे -

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी संघाला सूचित केले -

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

"आयुष्यमानहो, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाची संमती असेल, तर मी उपालींना विनयाबद्दल प्रश्न विचारीन."

Āyasmāpi [Pg.83] upāli saṅghaṃ ñāpesi –

आयुष्यमान उपालींनीही संघाला सूचित केले -

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

"भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाची संमती असेल, तर आयुष्यमान महाकस्सपांनी विनयाबद्दल विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देईन."

Evaṃ attanāva attānaṃ sammannitvā āyasmā, upāli, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Tato mahākassapatthero upālittheraṃ paṭhamapārājikaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ vinayaṃ pucchi, upālitthero vissajjesi. Sabbe pañcasatā bhikkhū paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ sanidānaṃ katvā ekato gaṇasajjhāyamakaṃsu. Evaṃ sesānipīti sabbaṃ vinayaṭṭhakathāya gahetabbaṃ. Etena nayena saubhatovibhaṅgaṃ sakhandhakaparivāraṃ sakalaṃ vinayapiṭakaṃ saṅgāyitvā upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā vuḍḍhe bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

अशा प्रकारे स्वतःचीच नियुक्ती करून, आयुष्यमान उपाली आसनावरून उठले, एका खांद्यावर चीवर परिधान करून स्थवीर भिक्खूंना वंदन करून, हस्तिदंताने जडवलेला पंखा हातात घेऊन धम्मासनावर बसले. त्यानंतर स्थवीर महाकस्सपांनी स्थवीर उपालींना पहिल्या पाराजिकापासून सुरुवात करून संपूर्ण विनयाबद्दल विचारले, आणि स्थवीर उपालींनी त्याची उत्तरे दिली. सर्व पाचशे भिक्खूंनी पहिल्या पाराजिकाच्या शिक्षापदाचे त्याच्या निदानासह एकत्र मिळून सामूहिक पठण केले. याचप्रमाणे उर्वरित शिक्षापदांचेही पठण केले, हे सर्व विनय अट्ठकथेतून समजून घ्यावे. या पद्धतीने दोन्ही विभंग, खंधक आणि परिवारासह संपूर्ण विनयपिटकाची संगीती करून, स्थवीर उपालींनी हस्तिदंताचा पंखा खाली ठेवला, धम्मासनावरून खाली उतरले, ज्येष्ठ भिक्खूंना वंदन केले आणि आपल्या नियोजित आसनावर जाऊन बसले.

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapatthero bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyantehi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

विनयाचे संगायन केल्यानंतर, धम्माचे संगायन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सप स्थवीरांनी भिक्खूंना विचारले – "धम्माचे संगायन करणाऱ्यांनी कोणत्या व्यक्तीला प्रमुख करून धम्माचे संगायन करावे?" भिक्खू म्हणाले, "स्थवीर आनंदांना प्रमुख करून."

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी संघाला निवेदित केले –

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti.

"हे आवुसो, संघाने माझे ऐकावे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर मी आनंदांना धम्माविषयी प्रश्न विचारेन."

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी संघाला निवेदित केले –

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

"भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर आयुष्यमान महाकस्सपांनी धम्माविषयी विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देईन."

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchi – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ brahmadattañca māṇavaka’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. ‘‘Sāmaññaphalaṃ; panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Rājagahe, bhante, jīvakambavane’’ti. ‘‘Kena saddhi’’nti? ‘‘Ajātasattunā [Pg.84] vedehiputtena saddhi’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. Eteneva upāyena pañcapi nikāye pucchi, puṭṭho puṭṭho āyasmā ānando vissajjesi. Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti pañcahi therasatehi katā –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद आसनावरून उठले, एका खांद्यावर चीवर परिधान केले, स्थवीर भिक्खूंना वंदन केले आणि हस्तिदंती पंखा हातात घेऊन धम्मासनावर बसले. त्यानंतर महाकस्सप स्थवीरांनी आनंद स्थवीरांना धम्माविषयी विचारले – "हे आवुसो आनंद, भगवंतांनी ब्रह्मजाल सुत्त कोठे उपदेशिले होते?" "भंते, राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यान अम्बलट्ठिका येथील राजकीय विश्रामगृहात उपदेशिले होते." "कोणाला उद्देशून?" "सुप्पिय परिव्राजक आणि ब्रह्मदत्त माणवक यांना उद्देशून." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांना ब्रह्मजाल सुत्ताची पार्श्वभूमी (निदान) आणि संबंधित व्यक्तींविषयी देखील विचारले. "हे आवुसो आनंद, सामञ्ञफल सुत्त कोठे उपदेशिले होते?" "भंते, राजगृहातील जीवक आंबवनात." "कोणासोबत?" "वैदेहीपुत्र अजातशत्रू राजासोबत." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांना सामञ्ञफल सुत्ताची पार्श्वभूमी आणि संबंधित व्यक्तींविषयी देखील विचारले. याच पद्धतीने त्यांनी पाचही निकाळांविषयी विचारले आणि विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे आयुष्यमान आनंदांनी उत्तर दिले. ही पहिली महासंगीती पाचशे स्थवीरांनी केली –

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

"पाचशे स्थवीरांनी ही संगीती केली, म्हणून तिला 'पञ्चसतिका' म्हणतात; आणि केवळ स्थवीरांनीच ती केल्यामुळे तिला 'थेरिका' असेही म्हटले जाते."

Imissā paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya sabbaṃ dīghanikāyaṃ majjhimanikāyādiñca pucchitvā anupubbena khuddakanikāyaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena ‘‘maṅgalasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti evamādivacanāvasāne ‘‘nidānampi pucchi, puggalampi pucchī’’ti ettha nidāne pucchite taṃ nidānaṃ vitthāretvā yathā ca bhāsitaṃ, yena ca sutaṃ, yadā ca sutaṃ, yena ca bhāsitaṃ, yattha ca bhāsitaṃ, yassa ca bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ kathetukāmena ‘‘evaṃ bhāsitaṃ mayā sutaṃ, ekaṃ samayaṃ sutaṃ, bhagavatā bhāsitaṃ, sāvatthiyaṃ bhāsitaṃ, devatāya bhāsita’’nti etamatthaṃ dassentena āyasmatā ānandena vuttaṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme…pe… bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanti veditabbaṃ.

ही पहिली महासंगीती चालू असताना, संपूर्ण दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय इत्यादींविषयी विचारल्यानंतर, क्रमाने खुद्दकनिकायाविषयी विचारू इच्छिणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सपांनी "हे आवुसो आनंद, मंगळसुत्त कोठे उपदेशिले होते?" असे विचारले. या संवादाच्या शेवटी "पार्श्वभूमी आणि व्यक्तींविषयी विचारले" या संदर्भात पार्श्वभूमी विचारली असता, ती पार्श्वभूमी सविस्तर सांगून – ते कसे उपदेशिले गेले, कोणी ऐकले, कधी ऐकले, कोणी उपदेशिले, कोठे उपदेशिले आणि कोणासाठी उपदेशिले, हे सर्व सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या आणि "अशा प्रकारे उपदेशिलेले मी ऐकले, एका समयी ऐकले, भगवंतांनी उपदेशिले, श्रावस्तीमध्ये उपदेशिले, देवतेसाठी उपदेशिले" हा अर्थ दर्शविणाऱ्या आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले – "असे मी ऐकले आहे – एका समयी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते... पे... देवतेने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले." अशा प्रकारे हे आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे आणि हे पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटले गेले होते, असे जाणावे.

Idāni ‘‘kasmā vutta’’nti ettha vuccate – yasmā ayamāyasmā mahākassapattherena nidānaṃ puṭṭho, tasmānena taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretuṃ vuttaṃ. Yasmā vā ānandaṃ dhammāsane nisinnaṃ vasīgaṇaparivutaṃ disvā ekaccānaṃ devatānaṃ cittamuppannaṃ ‘‘ayamāyasmā vedehamuni pakatiyāpi sakyakulamanvayo bhagavato dāyādo, bhagavatāpi pañcakkhattuṃ etadagge niddiṭṭho, catūhi acchariyaabbhutadhammehi samannāgato, catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo, idāni maññe bhagavato dhammarajjadāyajjaṃ patvā buddho jāto’’ti. Tasmā āyasmā ānando tāsaṃ devatānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya taṃ abhūtaguṇasambhāvanaṃ anadhivāsento attano sāvakabhāvameva dīpetuṃ āha ‘‘evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā [Pg.85] …pe… ajjhabhāsī’’ti. Etthantare pañca arahantasatāni anekāni ca devatāsahassāni ‘‘sādhu sādhū’’ti āyasmantaṃ ānandaṃ abhinandiṃsu, mahābhūmicālo ahosi, nānāvidhakusumavassaṃ antalikkhato papati, aññāni ca bahūni acchariyāni pāturahesuṃ, bahūnañca devatānaṃ saṃvego uppajji ‘‘yaṃ amhehi bhagavato sammukhā sutaṃ, idāneva taṃ parokkhā jāta’’nti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vadantenāpi iminā kāraṇena vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ca ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi’’nti imissā addhagāthāya attho pakāsito hoti.

आता "का म्हटले गेले" याविषयी उत्तर दिले जात आहे – ज्या अर्थी या आयुष्यमानांना महाकस्सप स्थवीरांनी पार्श्वभूमी विचारली होती, त्या अर्थी त्यांनी ती पार्श्वभूमी सुरुवातीपासून सविस्तर सांगण्यासाठी असे म्हटले. किंवा, ज्या अर्थी आनंदांना धम्मासनावर बसलेले आणि अर्हतांच्या समूहाने वेढलेले पाहून काही देवतांच्या मनात असा विचार आला – "हे आयुष्यमान विदेहमुनी मूळचेच शाक्य कुळातील असून भगवंतांचे वारसदार आहेत. भगवंतांनी देखील आयुष्यमान आनंदांना पाच वेळा एतदग्ग पदावर घोषित केले आहे. ते चार आश्चर्यकारक व अद्भुत गुणांनी युक्त आहेत आणि चारही परिषदांचे प्रिय व मनपसंत आहेत. आता बहुधा भगवंतांच्या धम्मराज्याचे दायित्व मिळवून ते बुद्ध झाले आहेत." म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी त्या देवतांच्या मनातील विचार स्वतःच्या चित्ताने जाणून, त्या अभूतपूर्व गुणांच्या गौरवाचा स्वीकार न करता, स्वतःचे श्रावकत्वच प्रकट करण्यासाठी म्हटले – "असे मी ऐकले आहे – एका समयी भगवान... पे... संबोधित केले." या दरम्यान पाचशे अर्हतांनी आणि हजारो देवतांनी "साधू, साधू!" असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांचे कौतुक केले. मोठा भूकंप झाला, आकाशातून विविध प्रकारच्या फुलांचा वर्षाव झाला आणि इतरही अनेक आश्चर्यकारक घटना प्रकट झाल्या. तसेच अनेक देवतांच्या मनात संवेग उत्पन्न झाला – "जे आम्ही भगवंतांच्या समक्ष ऐकले होते, ते आता परोक्ष झाले आहे (भगवंतांच्या अनुपस्थितीत ऐकावे लागत आहे)." अशा प्रकारे हे आयुष्यमान आनंदांनी पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी सांगताना देखील याच कारणाने म्हटले गेले होते, असे जाणावे. आणि एवढ्याने "कोणी, कधी, का म्हटले, आणि हा विधी सांगून" या अर्ध्या गाथेचा अर्थ स्पष्ट होतो.

Evamiccādipāṭhavaṇṇanā

अशा प्रकारे 'एवम्' इत्यादी पाठाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

1. Idāni ‘‘evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato’’ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evanti ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo. Tathā hesa ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti evamādīsu (dha. pa. 53) upamāyaṃ dissati. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti evamādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’nti evamādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā [Pg.86] vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’ti evamādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

१. आता “एवमिच्चादिपाठाचा अर्थ विविध प्रकारे स्पष्ट करण्यासाठी” अशा प्रकारे “नानाप्पकारतो” इत्यादी मातृकेद्वारे संग्रहित अर्थाचे प्रकाशन करण्यासाठी म्हटले जाते – “एवम्” हा शब्द उपमा (सादृश्य), उपदेश (निर्देश), संप्रहंसन (प्रशंसा), गरहण (निंदा), वचनसंपटिग्गह (वचन स्वीकारणे), आकार (पद्धत/प्रकार), निदस्सन (निर्देश/उदाहरणाने दाखवणे), अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये समजला पाहिजे. तसेच हा “एवम्” शब्द “एवं जातेन मच्चेन, कातब्बं कुसलं बहुं” (अशा प्रकारे जन्मलेल्या मानवाने पुष्कळ कुशल कर्म केले पाहिजे) इत्यादींमध्ये ‘उपमा’ या अर्थात दिसतो. “एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्बं” (तुला अशा प्रकारे पुढे गेले पाहिजे, अशा प्रकारे मागे सरकले पाहिजे) इत्यादींमध्ये ‘उपदेश’ या अर्थात. “एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता” (हे भगवन्, हे असेच आहे; हे सुगत, हे असेच आहे) इत्यादींमध्ये ‘संप्रहंसन’ या अर्थात. “एवमेवं पनायं वसली यस्मिं वा तस्मिं वा तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासती” (परंतु ही हलकी स्त्री अशा प्रकारे त्या मुंडक श्रमणाचे गुणगान गाते) इत्यादींमध्ये ‘गरहण’ (निंदा) या अर्थात. “एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं” (होय, भन्ते! असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांचे वचन स्वीकारले) इत्यादींमध्ये ‘वचनसंपटिग्गह’ या अर्थात. “एवं ब्या खो अहं, भन्ते, भगवता धम्मं देसितं आजानामी” (भन्ते, भगवंतांनी देशना केलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो) इत्यादींमध्ये ‘आकार’ या अर्थात. “Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchassu. Todeyyaputto subho māṇavo bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā” (ये तरुणा, जिथे श्रमण आनंद आहेत तिथे जा. तिथे जाऊन माझ्या वतीने श्रमण आनंदांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखविहार याबद्दल विचार. ‘तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक आयुष्यमान आनंदांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखविहार विचारत आहे’ आणि असे सांग की, ‘चांगले होईल जर आयुष्यमान आनंद तोदेय्यपुत्र सुभ माणवकाच्या घरी अनुकंपा करून येतील’) इत्यादींमध्ये ‘निदस्सन’ या अर्थात. “तं किं मञ्ञथ कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वाति? अकुसला, भन्ते. सावज्जा वा अनवज्जा वाति? सावज्जा, भन्ते. विञ्ञूगरहिता वा विञ्ञूप्पसत्था वाति? विञ्ञूगरहिता, भन्ते. समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति नो वा, कथं वो एत्थ होतीति? समत्ता, भन्ते, समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, एवं नो एत्थ होती” (कालामांनो, तुम्हाला काय वाटते? हे धम्म कुशल आहेत की अकुशल? भन्ते, अकुशल आहेत. सदोष आहेत की निर्दोष? भन्ते, सदोष आहेत. सुज्ञांनी निंदिलेले आहेत की सुज्ञांनी प्रशंसिलेले? भन्ते, सुज्ञांनी निंदिलेले आहेत. पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? यावर तुमचे काय मत आहे? भन्ते, पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात, असे आमचे मत आहे) इत्यादींमध्ये ‘अवधारण’ या अर्थात. परंतु येथे (या मंगळसुत्तात) तो ‘आकार’, ‘निदस्सन’ आणि ‘अवधारण’ या अर्थांमध्ये समजला पाहिजे.

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

त्यापैकी, ‘आकार’ या अर्थातील ‘एवम्’ शब्दाने हा अर्थ स्पष्ट होतो – विविध नयांनी निपुण असलेले, अनेक आशयांतून उत्पन्न झालेले, अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असलेले, विविध प्रातिहार्यांनी युक्त असलेले, धम्म, अर्थ, देशना आणि प्रतिवेध या दृष्टीने गंभीर असलेले, आणि सर्व प्राण्यांच्या आपापल्या भाषेनुसार त्यांच्या श्रवणपथावर पडणारे त्या भगवंतांचे वचन सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे? परंतु, सर्व शक्तीनिशी ऐकण्याची इच्छा निर्माण करूनही, ‘मी असे ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील एका प्रकारे ऐकले गेले आहे’ हे दर्शवतो.

Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti.

‘निदस्सन’ या अर्थाने, “मी स्वयंभू नाही, मी स्वतः याचा साक्षात्कार केलेला नाही” असे सांगून स्वतःला मुक्त करत, “अशा प्रकारे मी ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील अशा प्रकारे ऐकले गेले आहे” असे म्हणून आता सांगायचे असलेले संपूर्ण सुत्त निर्देशित करतो.

Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.

‘अवधारण’ या अर्थाने, “भिक्खूंनो, माझ्या बहुश्रुत भिक्खू श्रावकांमध्ये हा आनंद सर्वश्रेष्ठ आहे; गतीमान, स्मृतीमान, धृतीमान आणि उपस्थायक भिक्खूंमध्ये हा आनंद सर्वश्रेष्ठ आहे” अशा प्रकारे भगवंतांनी केलेल्या प्रशंसेला अनुरूप आपली धारणशक्ती दाखवत, प्राण्यांमध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतो की, “मी अशा प्रकारे ऐकले आहे, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने कमीही नाही आणि जास्तही नाही, ते अगदी तसेच आहे, अन्यथा समजले जाऊ नये.”

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’nti evamādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

‘मे’ हा शब्द तीन अर्थांमध्ये दिसतो. जसे की, “गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं” (गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोजनीय आहे) इत्यादींमध्ये ‘मया’ (माझ्याद्वारे) हा अर्थ योग्य ठरतो. “साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु” (भन्ते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म देशना करावी, हे उत्तम होईल) इत्यादींमध्ये ‘मय्हं’ (माझ्यासाठी) हा अर्थ योग्य ठरतो. “धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ” (भिक्खूंनो, तुम्ही माझे धम्मदायद व्हा) इत्यादींमध्ये ‘मम’ (माझे) हा अर्थ योग्य ठरतो. परंतु येथे “माझ्याद्वारे ऐकले गेले” आणि “माझे ऐकणे” या दोन्ही अर्थांमध्ये तो योग्य ठरतो.

Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’ti evamādīsu gacchantoti [Pg.87] attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’ti evamādīsu khyātadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’ti evamādīsu (pāci. 657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’nti evamādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’ti evamādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’nti evamādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha pana sutanti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. Tattha yadā me-saddassa mayāti attho, tadā ‘‘evaṃ mayā sutaṃ, sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhārita’’nti yujjati. Yadā me-saddassa mamāti attho, tadā ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇa’’nti yujjati.

‘सुतं’ या पदातील ‘सुत’ हा शब्द उपसर्गासह किंवा उपसर्गाशिवाय गमन (जाणे), ख्यात (प्रसिद्ध), रागाभिभूत (रागाने ग्रासलेला), उपचित (संचित केलेले), अनुयोग (मग्न असणे), सोतविज्ञेय (कानाने जाणण्याजोगे), सोतद्वाराने जाणलेले इत्यादी अनेक अर्थांचे प्रकार असलेला आहे. जसे की, “सेनाय पसुतो” (सैन्यासह जाणारा) इत्यादींमध्ये ‘जाणारा’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “सुतधम्मस्स पस्सतो” (ज्याने धम्म ऐकला आहे आणि जो पाहतो) इत्यादींमध्ये ‘सांगितलेला धम्म असलेला’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “अवस्सुता अवस्सुतस्स” (रागाने ग्रासलेली स्त्री रागाने ग्रासलेल्या पुरुषाशी) इत्यादींमध्ये ‘रागाभिभूत’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं” (तुम्ही भरपूर पुण्य संचित केले आहे) इत्यादींमध्ये ‘उपचित’ (संचित केलेले) हा अर्थ योग्य ठरतो. “ये झानप्पसुता धीरा” (जे ध्यानमग्न धीर पुरुष आहेत) इत्यादींमध्ये ‘ध्यानात मग्न असलेले’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “दिट्ठं सुतं मुतं” (पाहिलेले, ऐकलेले, जाणलेले) इत्यादींमध्ये ‘सोतविज्ञेय’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “सुतधरो सुतसन्निचयो” (श्रुतधर, श्रुतसंचय करणारा) इत्यादींमध्ये ‘सोतद्वाराने जाणलेला धम्म धारण करणारा’ हा अर्थ योग्य ठरतो. परंतु येथे ‘सुतं’ या पदाने ‘सोतविज्ञान’ पूर्वगामी असलेल्या ‘विज्ञानवीथी’द्वारे ‘धारण केले गेले’ किंवा ‘धारण करणे’ असा अर्थ होतो. त्यामध्ये, जेव्हा ‘मे’ या शब्दाचा अर्थ ‘मया’ (माझ्याद्वारे) असा होतो, तेव्हा “अशा प्रकारे माझ्याद्वारे ऐकले गेले, जे सोतविज्ञान-पूर्वगामी विज्ञानवीथीद्वारे धारण केले गेले आहे” असा अर्थ योग्य ठरतो. जेव्हा ‘मे’ या शब्दाचा अर्थ ‘मम’ (माझे) असा होतो, तेव्हा “अशा प्रकारे माझे ऐकणे, जे सोतविज्ञान-पूर्वगामी विज्ञानवीथीद्वारे धारण करणे आहे” असा अर्थ योग्य ठरतो.

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ. Meti attanidassanaṃ. Sutanti dhammanidassanaṃ.

अशा प्रकारे, या तीन पदांमध्ये ‘एवम्’ हे सोतविज्ञानाच्या (ऐकण्याच्या) कार्याचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे वर सांगितलेल्या विज्ञानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे ‘न ऐकल्याच्या’ भावाचे खंडन करून, कमी किंवा जास्त न करता, जसेच्या तसे ग्रहण करण्याचे दिग्दर्शन आहे. तसेच, ‘एवम्’ हे श्रवणादी चित्तांच्या विविध प्रकारे आलंबनात प्रवृत्त होण्याच्या भावाचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे स्वतःचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे धम्माचे दिग्दर्शन आहे.

Tathā evanti niddisitabbadhammanidassanaṃ. Meti puggalanidassanaṃ. Sutanti puggalakiccanidassanaṃ.

तसेच, ‘एवम्’ हे निर्देशित करायच्या धम्माचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे पुद्गलाचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे पुद्गलाच्या कार्याचे दिग्दर्शन आहे.

Tathā evanti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso. Meti kattāraniddeso. Sutanti visayaniddeso.

तसेच, ‘एवम्’ हा शब्द वीथीचित्तांच्या आकाराच्या प्रज्ञप्तीनुसार विविध प्रकारचा निर्देश आहे. ‘मे’ हा शब्द कर्त्याचा निर्देश आहे. ‘सुतं’ हा शब्द विषयाचा निर्देश आहे.

Tathā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso.

तसेच, 'एवं' (अशा प्रकारे) हा शब्द पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) कर्तव्याचा निर्देश करतो. 'सुतं' (ऐकले) हा शब्द विज्ञानाच्या (जाणण्याच्या) क्रियेचा निर्देश करतो. 'मे' (माझ्याद्वारे) हा शब्द दोन्ही क्रियांशी युक्त असलेल्या पुद्गलाचा निर्देश करतो.

Tathā evanti bhāvaniddeso. Meti puggalaniddeso. Sutanti tassa kiccaniddeso.

तसेच, 'एवं' हा शब्द भावाचा (अवस्थेचा) निर्देश करतो. 'मे' हा पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश करतो. 'सुतं' हा त्या पुद्गलाच्या क्रियेचा (कर्तव्याचा) निर्देश करतो.

Tattha evanti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Sutanti vijjamānapaññatti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato [Pg.88] upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.

त्यामध्ये, 'एवं' आणि 'मे' हे दोन्ही शब्द सच्चिकठ्ठ-परमत्थाच्या (वास्तविक आणि परमार्थ सत्याच्या) दृष्टीने 'अविज्जमान-पञ्ञत्ति' (अविद्यमान प्रज्ञप्ती) दर्शवतात. 'सुतं' हा शब्द 'विज्जमान-पञ्ञत्ति' (विद्यमान प्रज्ञप्ती) दर्शवतो. तसेच, 'एवं' आणि 'मे' हे शब्द त्या त्या गोष्टींचा आधार घेऊन (उपादाय) सांगायचे असल्याने 'उपादा-पञ्ञत्ति' (उपादान प्रज्ञप्ती) दर्शवतात. 'सुतं' हा शब्द पाहणे इत्यादी गोष्टींशी तुलना करून (उपनिधाय) सांगायचा असल्याने 'उपनिधा-पञ्ञत्ति' (उपनिधा प्रज्ञप्ती) दर्शवतो.

Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti, sutanti vacanena sutassa asammosaṃ. Tathā evanti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañca sādheti, avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca. Evanti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ, payogasuddhiyā āgamabyattiṃ.

आणि येथे, 'एवं' या शब्दाने असंमोह (भ्रमरहितता) दर्शवला जातो, तर 'सुतं' या शब्दाने ऐकलेल्या गोष्टीचा विसर न पडणे (असंमोष) दर्शवला जातो. तसेच, 'एवं' या शब्दाने योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) दर्शवला जातो, कारण अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य विचार) करणाऱ्या व्यक्तीला विविध प्रकारच्या धम्मांचे आकलन (प्रतिवेध) होत नाही. 'सुतं' या शब्दाने अविक्षेप (चित्ताची एकाग्रता) दर्शवली जाते, कारण विक्षिप्त चित्त असलेल्या व्यक्तीला ऐकणे शक्य नसते. कारण, विक्षिप्त चित्त असलेला मनुष्य सर्व प्रकारे स्पष्ट सांगितले तरीही "मी ऐकले नाही, पुन्हा सांगा" असे म्हणतो. आणि येथे योनिसोमनसिकाराने 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःची योग्य प्रस्थापना) आणि 'पुब्बेकतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्य) साध्य होते, तर अविक्षेपाने (एकाग्रतेने) 'सद्धम्मस्सवन' (सद्धम्माचे श्रवण) आणि 'सप्पुरिसूपनिस्सय' (सत्पुरुषांचा आश्रय) साध्य होतो. अशा प्रकारे, 'एवं' या कल्याणकारी मार्गाने तो स्वतःच्या अंतिम दोन चक्रांची समृद्धी (पच्छिमचक्कद्वयसंपत्ती) दर्शवतो, तर 'सुतं' या श्रवणयोगाने पहिल्या दोन चक्रांची समृद्धी (पुरिमचक्कद्वयसंपत्ती) दर्शवतो. तसेच, तो आशयशुद्धी (हेतूची शुद्धता) आणि प्रयोगशुद्धी (प्रयत्नांची शुद्धता) दर्शवतो; आणि त्या आशयशुद्धीने अधिगम-व्यत्ती (मार्गाचे व फळाचे आकलन करण्याची निपुणता) आणि प्रयोगशुद्धीने आगम-व्यत्ती (परियत्ती किंवा ग्रंथांचे आकलन करण्याची निपुणता) दर्शवतो.

Evanti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Evanti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti ñāpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti ñāpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti.

आणि 'एवं' या विविध प्रकारच्या आकलनाला (प्रतिवेधाला) दर्शवणाऱ्या शब्दाने तो स्वतःची 'अत्थ-पटिसम्भिदा' (अर्थ-प्रतिसंविदा) आणि 'पटिभान-पटिसम्भिदा' (प्रतिभान-प्रतिसंविदा) यांची समृद्धी दर्शवतो. 'सुतं' या श्रवणाच्या विविध प्रकारच्या आकलनाला दर्शवणाऱ्या शब्दाने तो 'धम्म-पटिसम्भिदा' (धम्म-प्रतिसंविदा) आणि 'निरुत्ति-पटिसम्भिदा' (निरुक्ति-प्रतिसंविदा) यांची समृद्धी दर्शवतो. 'एवं' हे योनिसोमनसिकार दर्शवणारे वचन बोलताना ते (आयुष्यमान आनंद) सुचवतात की, "हे धर्म मी मनाने वारंवार विचारात घेतले आहेत आणि प्रज्ञेने (दृष्टीने) चांगल्या प्रकारे जाणले आहेत." 'सुतं' हे श्रवणयोग दर्शवणारे वचन बोलताना ते सुचवतात की, "मी अनेक धर्म ऐकले आहेत, धारण केले आहेत आणि वाणीने त्यांचा सराव केला आहे." या दोन्ही शब्दांद्वारे अर्थ आणि व्यंजनाची परिपूर्णता दर्शवत ते श्रवणाविषयी आदर निर्माण करतात.

Evaṃ me sutanti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ, atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva tu bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti ca dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

परंतु, 'एवं मे सुतं' या संपूर्ण वचनाद्वारे आयुष्यमान आनंद हे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्माचे श्रेय स्वतःकडे न घेता, असत्पुरुषांच्या भूमीचे (अयोग्य मार्गाचे) उल्लंघन करतात आणि स्वतःचे श्रावकत्व स्वीकारून सत्पुरुषांच्या भूमीत प्रवेश करतात. तसेच, ते आपले चित्त असद्धम्मापासून दूर करतात आणि सद्धम्मामध्ये प्रस्थापित करतात. "हे माझ्याद्वारे केवळ ऐकले गेले आहे, हे वचन तर त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचेच आहे," असे दर्शवून ते स्वतःला (अहंकारापासून) मुक्त करतात, शास्त्यांचा (बुद्धांचा) निर्देश करतात, जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) प्रस्थापित करतात आणि धम्मनेत्ती (धम्माचा मार्गदर्शक) प्रस्थापित करतात.

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa [Pg.89] dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa. Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo. Hoti cettha –

शिवाय, 'एवं मे सुतं' असे म्हणून, हा धम्म स्वतः निर्माण केल्याचा दावा न करता, पूर्वी ऐकलेल्या गोष्टीचा खुलासा करत ते म्हणतात: "मी हे त्या भगवंतांच्या प्रत्यक्ष सन्मुख राहून ग्रहण केले आहे, जे चार वैशारद्यांमध्ये विशारद (निपुण) आहेत, दशबलधारी आहेत, श्रेष्ठ स्थानावर (आसभ-स्थान) विराजमान आहेत, सिंहासारखी गर्जना करणारे आहेत, सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम आहेत, धम्माचे ईश्वर आहेत, धम्मराज आहेत, धम्माचे अधिपती आहेत, धम्मदीप आहेत, धम्मशरण आहेत, सद्धम्मरूपी श्रेष्ठ चक्र फिरवणारे सम्यक्संबुद्ध आहेत. येथे अर्थाविषयी, धम्माविषयी, पदाविषयी किंवा व्यंजनाविषयी कोणतीही शंका किंवा संभ्रम बाळगू नये." अशा प्रकारे, ते सर्व देव आणि मनुष्यांच्या मनातील या धम्माविषयीची अश्रद्धा नष्ट करतात आणि त्यांच्यात श्रद्धा-संपत्ती निर्माण करतात, असे जाणावे. याविषयी येथे (एक गाथा) आहे -

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

"अशा प्रकारे 'एवं मे सुतं' असे म्हणणारे गौतम बुद्धांचे श्रावक (आनंद) शासनात (बुद्धांच्या शासनात) अश्रद्धा नष्ट करतात आणि श्रद्धा वाढवतात."

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

'एकं' हा शब्द संख्येच्या मर्यादेचा (परिच्छेदाचा) निर्देश करतो. 'समयं' हा शब्द मर्यादित काळाचा निर्देश करतो. 'एकं समयं' (एका वेळी) हे पद अनिश्चित काळाचे प्रकटीकरण आहे. त्यामध्ये 'समय' हा शब्द -

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

समवाय (कारणांची अनुकूलता), क्षण (संधी), काळ, समूह, हेतू (कारण), दृष्टी (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ती), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (आकलन) या अर्थांमध्ये 'समय' शब्द दिसून येतो.

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti evamādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’ti evamādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’nti evamādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, sopi maṃ jānissati, ‘bhaddāli, nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti, ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

कारण, "कदाचित उद्याही आम्ही योग्य वेळ आणि अनुकूल परिस्थिती (समय) पाहून जवळ जाऊ" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समवाय' (कारणांची अनुकूलता) हा अर्थ आहे. "भिक्खूहो, ब्रह्मचर्य वासासाठी एकच क्षण आणि एकच संधी (समय) असते" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'क्षण' (संधी) हा अर्थ आहे. "उष्ण काळ (उण्हसमय), दाहक काळ (परिळाहसमय)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'काळ' हा अर्थ आहे. "महावनात महासमय (मोठा मेळावा/समूह)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समूह' हा अर्थ आहे. "हे भद्द्वालि, तुला हे कारण (समय) देखील समजले नाही; भगवान तर श्रावस्तीमध्ये विहार करत आहेत, तेही माझ्याबद्दल जाणतील की, 'भद्द्वालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेमध्ये अपूर्ण आहे'; हे भद्द्वालि, तुला हे कारण (समय) देखील समजले नाही" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'हेतू' (कारण) हा अर्थ आहे. "त्या वेळी (त्या प्रसंगी) उग्गाहमान नावाचा परिव्राजक, जो समणमुंडिकापुत्त होता, तो मल्लिका देवीच्या उद्यानातील तिन्दुकाचीर नावाच्या एका शालेच्या विहारात राहत होता" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'दृष्टी' (मत/सिद्धांत) हा अर्थ आहे.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) –

"याच जन्मात (दृष्टधर्मात) जो अर्थ (कल्याण) आहे आणि जो परलोकात (साम्परायिक) अर्थ आहे; त्या अर्थाच्या प्राप्तीमुळे (अत्थाभिसमया) धीर पुरुषाला 'पंडित' म्हटले जाते."

Evamādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho [Pg.90] vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti evamādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) हा अर्थ आहे. "मानाचा सम्यक प्रहार केल्याने (मानाभिसमया - मानाचा त्याग केल्याने) त्याने दुःखाचा अंत केला" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रहाण' (त्याग) हा अर्थ आहे. "दुःखाचा पीडनार्थ (पीडा देणारा अर्थ), संखतार्थ (संस्कृत अर्थ), संतापार्थ (दाहक अर्थ), विपरिणामार्थ (बदलणारा अर्थ) आणि अभिसमयार्थ (आकलनाचा अर्थ)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिवेध' (आकलन) हा अर्थ आहे. परंतु येथे (या मङ्गलसुत्तात) 'काळ' हाच त्याचा अर्थ योग्य आहे. त्यामुळे, 'एकं समयं' या पदाने वर्ष, ऋतू, महिना, पंधरवडा, रात्र, दिवस, पूर्वान्ह (सकाळ), मध्यान्ह (दुपार), सायान्ह (संध्याकाळ), रात्रीचा पहिला प्रहर, मध्यम प्रहर, अंतिम प्रहर, मुहूर्त इत्यादी काळाचा निर्देश करणाऱ्या समयांपैकी 'एका काळाचा' निर्देश केला आहे.

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttaṃ hoti.

किंवा, भगवंतांचा गर्भावक्रांतीचा (गर्भात प्रवेश करण्याचा) काळ, जन्माचा काळ, संवेगाचा (वैराग्याचा) काळ, महाभिनिष्क्रमणाचा (गृहत्यागाचा) काळ, दुष्करचर्येचा काळ, मारविजयाचा काळ, अभिसंबोधीचा (ज्ञानप्राप्तीचा) काळ, दृष्टधम्मसुखविहाराचा काळ, देशनेचा (धर्मोपदेशाचा) काळ आणि परिनिर्वाणाचा काळ इत्यादी जे काळ देव आणि मनुष्यांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध आहेत, ते अनेक काळांचे वाचक आहेत. त्या काळांपैकी 'देशनाकाळ' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका काळाला उद्देशून 'एका समयाला' (एकं समयं) असे म्हटले आहे. तसेच, ज्ञान आणि करुणेच्या कार्याच्या काळांपैकी जो करुणेच्या कार्याचा काळ आहे; आत्महित आणि परहित प्रतिपत्तीच्या काळांपैकी जो परहित प्रतिपत्तीचा काळ आहे; जमलेल्या परिषदेच्या दोन करणीय काळांपैकी जो धम्मकथेचा काळ आहे; आणि देशना व प्रतिपत्तीच्या काळांपैकी जो देशनेचा काळ आहे; त्या काळांपैकी सुद्धा कोणत्या तरी एका विशिष्ट काळाला उद्देशून 'एका समयाला' (एकं समयं) असे म्हटले आहे.

Etthāha – atha kasmā yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā idha ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti. Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

येथे शंकाकार विचारतो – जर काळाचा अर्थ अभिप्रेत आहे, तर मग ज्याप्रमाणे अभिधम्मात 'यस्मिं समये कामावचरं' (ज्या समयाला कामावचर...) असे आणि याहून इतर सुत्तपाठांमध्ये 'यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि' (हे भिक्खूंनो, ज्या समयाला भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...) असे सप्तमी विभक्तीने निर्देश केला आहे; आणि विनयात 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' (त्या समयाला बुद्ध भगवंत...) असे तृतीया विभक्तीने निर्देश केला आहे; त्याप्रमाणे न करता येथे (मंगलसुत्तात) 'एकं समयं' असा द्वितीया विभक्तीने निर्देश का केला आहे? (उत्तर -) कारण तेथे त्या प्रकारे आणि येथे दुसऱ्या प्रकारे अर्थाचा संभव आहे. कारण तेथे अभिधम्मात आणि याहून इतर सुत्तपाठांमध्ये अधिकरण अर्थ आणि 'भावेन भाव लक्षण' अर्थ संभवतो. अधिकरण हे काळाचा अर्थ आणि समूहाचा अर्थ असणारा 'समय' आहे; तेथे सांगितलेल्या स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या क्षण-संयोगात्मक कारणरूप समयाच्या अस्तित्वाने त्यांचे अस्तित्व लक्षित होते, म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी तेथे सप्तमी विभक्तीने निर्देश केला आहे.

Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato.

आणि विनयात हेतू अर्थ आणि करण अर्थ संभवतो. कारण जो तो शिखापद (नियम) प्रज्ञप्त करण्याचा काळ आहे, तो सारिपुत्त इत्यादी महास्थविरांना सुद्धा समजण्यास कठीण आहे; त्या हेतूभूत आणि करणभूत समयाने शिखापदे प्रज्ञप्त करत असताना आणि शिखापद प्रज्ञप्तीच्या हेतूची अपेक्षा ठेवून भगवंत त्या त्या ठिकाणी विहार करत होते, म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी तेथे तृतीया विभक्तीने निर्देश केला आहे.

Idha [Pg.91] pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo. Hoti cettha –

परंतु येथे आणि इतर अशाच प्रकारच्या सुत्तपाठांमध्ये 'अत्यंतसंयोग' अर्थ (काळाची निरंतरता) संभवतो. कारण ज्या समयाला भगवंत या किंवा इतर सुत्ताची देशना करत होते, त्या संपूर्ण समयापर्यंत निरंतर ते करुणाविहाराने विहार करत होते. म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी येथे द्वितीया विभक्तीने निर्देश केला आहे, असे समजावे. आणि याविषयी येथे संग्रह गाथा आहे –

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

“त्या त्या अर्थाची अपेक्षा ठेवून, इतर ठिकाणी (अभिधम्म आणि विनयात) 'समय' शब्द सप्तमी आणि तृतीया विभक्तीने वापरला आहे, तर येथे (सुत्तात) तो द्वितीया विभक्तीने वापरला आहे.”

Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ. Yathāha –

‘भगवा’ (भगवान) हा शब्द गुणांनी विशिष्ट अशा सर्वश्रेष्ठ सत्त्वाबद्दल (प्राण्याबद्दल) आदर आणि गौरव व्यक्त करणारे अभिधान (नाव) आहे. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे –

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“‘भगवा’ हा शब्द श्रेष्ठ आहे, ‘भगवा’ हा शब्द उत्तम आहे; ते आदरणीय आणि गौरवाने युक्त आहेत, म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

Catubbidhañhi nāmaṃ āvatthikaṃ, liṅgikaṃ, nemittakaṃ, adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘yadicchaka’’nti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ, daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ, tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ, sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ, na mahāmāyāya, na suddhodanamahārājena, na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ. Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).

कारण नाव चार प्रकारचे असते: आवत्थिक (अवस्थेवर आधारित), लिंगिक (चिन्हावर आधारित), नैमित्तिक (गुणांवर आधारित) आणि अधिच्चसमुपन्न (यदृच्छेने ठेवलेले). अधिच्चसमुपन्न म्हणजे 'यदृच्छेने' (इच्छेनुसार) ठेवलेले नाव असे म्हटले जाते. त्यापैकी वासरू (वच्छ), दम्य (वळवलेला बैल), बैल (बलिबद्द) इत्यादी अवस्थावाचक (आवत्थिक) नावे आहेत; दंडी (काठी असणारा), छत्ती (छत्री असणारा), शिखी (शेंडी असणारा), करी (हात असणारा) इत्यादी लक्षणवाचक (लिंगिक) नावे आहेत; त्रैविद्य (तीन विद्या असणारा), षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा असणारा) इत्यादी निमित्तवाचक (नैमित्तिक) नावे आहेत; आणि श्रीवर्धन (सिरिवड्ढक), धनवर्धन (धनवड्ढक) इत्यादी शब्दाच्या मूळ अर्थाची अपेक्षा न ठेवता प्रवृत्त झालेले नाव अधिच्चसमुपन्न (यदृच्छेने ठेवलेले) नाव आहे. परंतु हे 'भगवा' हे नाव गुणांवर आधारित नैमित्तिक नाव आहे. हे महामाया मातेने ठेवलेले नाही, शुद्धोदन महाराजांनी ठेवलेले नाही, ऐंशी हजार नातेवाईकांनी ठेवलेले नाही आणि शक्र, संतुषित इत्यादी विशिष्ट देवांनीही ठेवलेले नाही. ज्याप्रमाणे आयुष्यमान सारिपुत्त स्थविरांनी म्हटले आहे – '“भगवा” हे नाव मातेने ठेवलेले नाही... (पे)... हे जे “भगवा” नाव आहे, ती साक्षात्काराने (अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीनंतर) झालेली प्रज्ञप्ती आहे.'

Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –

जे हे गुणांवर आधारित नैमित्तिक नाव आहे, त्या गुणांना प्रकट करण्यासाठी ही गाथा म्हणतात –

‘‘Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti,Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano,Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti.

“ते (ऐश्वर्याने) युक्त आहेत (भगी), ते सेवन करण्यायोग्य आहेत (भजी), ते (सुखाचे) वाटेकरी आहेत (भागी), ते (धर्माचे) विभाजन करून सांगणारे आहेत (विभक्तवान), त्यांनी (क्लेशांचा) नाश केला आहे (भग्न), ते आदरणीय (गुरू) व भाग्यवान (भाग्यवान) आहेत; अनेक मार्गांनी त्यांनी स्वतःच्या चित्ताची उत्तम भावना केली आहे आणि ते भवसागराच्या पार गेले आहेत, म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

Niddesādīsu (mahāni. 84; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo.

निर्देश इत्यादी ग्रंथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच या शब्दाचा अर्थ समजावा.

Ayaṃ pana aparo pariyāyo –

आणि हा दुसरा एक पर्याय आहे –

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

“ते भाग्यवान आहेत, त्यांनी क्लेशांचा नाश केला आहे, ते भग (ऐश्वर्य) गुणांनी युक्त आहेत, ते (धर्माचे) विभाजन करून सांगणारे आहेत, ते (लोकोत्तर धर्माचे) सेवन करणारे आहेत आणि त्यांनी भवांमधील (संसारातील) गतीचा त्याग केला आहे; म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

Tattha [Pg.92] ‘‘vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ. Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji, tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati. Āha cettha –

तेथे 'वर्णागम' (वर्णाचा आगम) आणि 'वर्णविपर्यय' (वर्णाचा बदल) या निरुक्तीच्या नियमांचा स्वीकार करून, किंवा व्याकरण नियमांनुसार 'पिशोदर' इत्यादी शब्दांप्रमाणे वर्णांच्या लोप किंवा आगमाचा नियम स्वीकारून, ज्याअर्थी लौकिक आणि लोकोत्तर सुख उत्पन्न करणारे, दान, शील इत्यादी पारमितांच्या परिपूर्णतेने युक्त असे 'भाग्य' त्यांच्याकडे आहे, म्हणून 'भाग्यवान' (भाप्यवा) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते, असे समजावे. आणि ज्याअर्थी त्यांनी लोभ, द्वेष, मोह, विपरीत मनसिकार (अयोग्य विचार), अहीरिक (पापाची लाज न वाटणे), अनोत्तप्प (पापाची भीती न वाटणे), क्रोध, उपनाह (वैर बाळगणे), म्रक्ष (गुण झाकणे), पलास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य, माया (कपट), साठ्य (धूर्तपणा), स्तंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकार), मान, अतिमान, मद, प्रमाद, तृष्णा, अविद्या; तीन अकुशल मुळे, तीन दुश्चरिते, तीन संक्लेश, तीन मल, तीन विषम संज्ञा, तीन वितर्क, तीन प्रपंच; चार विपर्यास, चार आसव, चार ग्रंथ, चार ओघ, चार योग, चार अगती, चार तृष्णेचे उपादान; पाच चेतोखील (चित्तातील खिळे), पाच विनिबंध (बंधने), पाच नीवरण, पाच अभिनंदन; सहा विवादमुळे, सहा तृष्णाकाय; सात अनुशय; आठ मिथ्यात्व; नऊ तृष्णामूलक धर्म; दहा अकुशल कर्मपथ; बासष्ट (६२) दृष्टीगत (मिथ्या विचार); एकशे आठ (१०८) तृष्णा-विचरित भेद आणि सर्व प्रकारचे परिदाह (ताप) उत्पन्न करणारे लाखो क्लेश; किंवा संक्षेपाने (थोडक्यात) पाच मार – क्लेशमार, स्कंधमार, अभिसंस्कारमार, मृत्युमार आणि devaputtamar (देवपुत्रमार) – यांना भग्न (नष्ट) केले आहे, म्हणून या सर्व उपद्रवांचा (शत्रूंचा) नाश केल्यामुळे (भग्न केल्यामुळे) 'भग्नवान' (भग्गवा) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते. आणि याविषयी येथे म्हटले आहे –

‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo;

Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“ज्यांनी रागाचा नाश केला आहे, ज्यांनी द्वेषाचा नाश केला आहे, ज्यांनी मोहाचा नाश केला आहे, जे अनासव (आसवविरहित) आहेत आणि ज्यांनी सर्व पापधर्मांचा नाश केला आहे; म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti, bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo, gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā. Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā. Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti.

आणि त्यांच्या भाग्यवान असण्याने, शेकडो पुण्याच्या लक्षणांना धारण करणाऱ्या त्यांच्या रूपकाय संपत्तीचे (शरीर संपत्तीचे) दर्शन घडते, आणि दोषांचा नाश केल्यामुळे त्यांच्या धम्मकाय संपत्तीचे दर्शन घडते. तसेच, संसारी लोकांमध्ये त्यांचा अत्यंत आदर असणे, गृहस्थ आणि प्रव्रजितांनी (भिक्खूंनी) त्यांना शरण जाण्यायोग्य असणे; आणि शरण आलेल्या त्या लोकांच्या कायिक व मानसिक दुःखांचे निवारण करण्याचे त्यांचे सामर्थ्य, आमिषदान (भौतिक दान) आणि धम्मदानाने त्यांचे कल्याण करणे; आणि त्यांना लौकिक व लोकोत्तर सुखांशी जोडण्याचे त्यांचे सामर्थ्य या सर्वांचे दर्शन घडते.

Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi, tathā lokuttaro dhammo, lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī, yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo, sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi, tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

ज्याअर्थी जगात ऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, काम आणि प्रयत्न या सहा गुणांच्या संदर्भात 'भग' हा शब्द वापरला जातो; आणि ज्याअर्थी त्यांच्या स्वतःच्या चित्तावर अत्यंत श्रेष्ठ असे ऐश्वर्य आहे, जे अणिमा, लघिमा इत्यादी किंवा लौकिकदृष्ट्या संमत असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण आहे; तसेच लोकोत्तर धर्म त्यांनी धारण केला आहे; तिन्ही लोकांत पसरलेले, यथार्थ गुणांच्या प्राप्तीमुळे मिळालेले आणि अत्यंत परिशुद्ध असे यश त्यांच्याकडे आहे; रूपकायाचे दर्शन घेण्यास उत्सुक असलेल्या लोकांच्या डोळ्यांना व मनाला प्रसन्नता देण्यास समर्थ असलेली, सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशी सर्व अंग-प्रत्यंगांची शोभा (श्री) त्यांच्याकडे आहे; त्यांनी स्वतःचे हित किंवा परहित याविषयी जे जे इच्छिलेले किंवा प्रार्थीलेले असते, त्या त्या गोष्टीची तशीच पूर्तता झाल्यामुळे इच्छित अर्थाची निष्पत्ती म्हणून ओळखली जाणारी इच्छा (काम) त्यांच्याकडे आहे; आणि सर्व लोकांकडून आदरणीय भाव प्राप्त होण्यास कारणीभूत असलेला, सम्यक् व्यायाम नावाचा प्रयत्न देखील त्यांच्याकडे आहे; म्हणून या 'भग' (गुणां) शी युक्त असल्यामुळे आणि त्यांच्याकडे हे 'भग' (गुण) असल्यामुळे, या अर्थाने त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

Yasmā [Pg.93] pana kusalādibhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti, tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

परंतु ज्याअर्थी भगवंतांनी कुशल इत्यादी भेदांनी सर्व धर्मांचे, किंवा स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींद्वारे कुशल इत्यादी धर्मांचे; तसेच पीडन, संस्कृत, संताप आणि विपरिणाम या अर्थाने दुःख आर्यसत्याचे; आयूहन, निदान, संयोग आणि पलिबोध या अर्थाने समुदय आर्यसत्याचे; निस्सरण, विवेक, असंस्कृत आणि अमृत या अर्थाने निरोध आर्यसत्याचे; आणि नैर्याणिक, हेतू, दर्शन व आधिपत्य या अर्थाने मार्ग आर्यसत्याचे विभाजन केले आहे—म्हणजेच त्यांनी विभागून, स्पष्ट करून आणि उपदेशिले आहे—म्हणून 'विभत्तवा' (विभाजन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

आणि ज्याअर्थी त्यांनी दिव्यविहार, ब्रह्मविहार व आर्यविहार; कायविवेक, चित्तविवेक व उपधिविवेक; शून्यताविमोक्ष, अप्रणिहितविमोक्ष व अनिमित्तविमोक्ष; आणि इतर लौकिक व लोकोत्तर उत्तरमनुष्यधर्मांचे सेवन केले, आचरण केले आणि वारंवार अभ्यास केला, म्हणून 'भत्तवा' (सेवन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘bhagavā’’ti vuccati, yathā loke ‘‘mehanassa khassa mālā’’ti vattabbe ‘‘mekhalā’’ti.

परंतु ज्याअर्थी त्यांनी तिन्ही भावांमध्ये (संसारात) तृष्णारूपी गमन ओकून टाकले आहे (त्यागले आहे), म्हणून 'भवेसु वन्तगमनो' (भावांमध्ये गमन त्यागलेला) असे म्हणण्याऐवजी, 'भव' शब्दातून 'भ' कार, 'गमन' शब्दातून 'ग' कार आणि 'वन्त' शब्दातून 'व' कार घेऊन, त्याला दीर्घ करून 'भगवान' असे म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे जगात 'मेहनस्स खस्स माला' (गुह्य भागाची माळ) असे म्हणण्याऐवजी 'मेखला' असे म्हटले जाते.

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti, tena ‘‘nayidaṃ atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitajanaṃ samassāseti.

आणि एवढ्यावरूनच, येथे 'एवं मे सुतं' (असे म्या ऐकिले) या वचनाने, जसे ऐकले आहे व जसे शिकले आहे तशा धर्माचा उपदेश करणारे (आयुष्यमान आनंद) भगवंतांच्या धर्मशरीराला प्रत्यक्ष करून प्रकट करतात. त्यामुळे, "हे प्रवचन शास्त्याविनाचे (गुरू नसलेले) नाही, हाच तुमचा शास्ता आहे," असे सांगून भगवंतांच्या अदर्शनाने व्याकुळ झालेल्या लोकांना ते धीर देतात.

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti. Tena ‘‘evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātakāyo sopi bhagavā parinibbuto, tattha kenaññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

'एकं समयं भगवा' (एका समयी भगवान) या वचनाने, त्या वेळी भगवंतांची अनुपस्थिती दर्शवत ते त्यांच्या रूपकायाचे परिनिर्वाण दर्शवतात. त्यामुळे, "अशा प्रकारच्या या आर्यधर्माचा उपदेश करणारे, वशवर्ती, दशबलधारी आणि वज्रसमान दृढ शरीर असलेले ते भगवान देखील परिनिर्वृत झाले, तर मग इतर कोणी जीवनाची आशा कशी धरावी?" असे सांगून ते जीवनाच्या मदाने धुंद झालेल्या लोकांना संवेगित करतात (सावध करतात) आणि त्यांच्यात सद्धर्माविषयी उत्साह निर्माण करतात.

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.

'एवं' असे म्हणताना ते देशना-संपत्ती (उपदेशाची परिपूर्णता) दर्शवतात; 'मे सुतं' याने श्रावक-संपत्ती (शिष्याची परिपूर्णता); 'एकं समयं' याने काल-संपत्ती (वेळेची परिपूर्णता); आणि 'भगवा' याने देशक-संपत्ती (उपदेशकाची परिपूर्णता) दर्शवतात.

Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtaṃ nagaraṃ, yathā kākandī mākandīti, evaṃ itthiliṅgavasena sāvatthīti vuccati, evaṃ akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘yaṃkiñci [Pg.94] manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthī’’ti sāvatthī. Satthasamāyoge ca ‘‘kiṃ bhaṇḍamatthī’’ti pucchite ‘‘sabbamatthī’’ti vacanamupādāya sāvatthī.

'सावत्थियं विहरति' (श्रावस्तीत विहार करत होते) यामध्ये 'सावत्थी' (श्रावस्ती) म्हणजे 'सवत्थ' नावाच्या ऋषींचे निवासस्थान असलेले नगर होय. ज्याप्रमाणे 'काकंदी' आणि 'माकंदी' शब्द आहेत, त्याचप्रमाणे स्त्रीलिंगी रूपाने याला 'सावत्थी' म्हटले जाते, असे व्याकरणकार म्हणतात. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात की, "मनुष्यांच्या उपभोग व वापरासाठी जे काही आवश्यक आहे, ते सर्व येथे आहे," म्हणून हे 'सावत्थी' होय. तसेच, व्यापारी तांड्यांच्या (सार्थ) आगमनाच्या वेळी "काय माल उपलब्ध आहे?" असे विचारले असता, "सर्व काही उपलब्ध आहे" असे जे उत्तर दिले जाई, त्यावरून याला 'सावत्थी' म्हटले जाते.

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati.

"नेहमी सर्व प्रकारची साधने (वस्तू) श्रावस्तीत उपलब्ध असतात; म्हणून सर्व काही उपलब्ध असल्यामुळे याला 'सावत्थी' म्हटले जाते."

‘‘Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ.

"कोसल देशाचे हे रमणीय नगर दर्शनीय आणि मनोरम आहे; ते दहा प्रकारच्या आवाजांनी गजबजलेले असून अन्न व पेयांनी परिपूर्ण आहे."

‘‘Vuḍḍhiṃ vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ;

Āḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14);

"वृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त झालेले, समृद्ध, संपन्न व मनोरम असलेले हे उत्तम श्रावस्ती नगर देवांच्या 'आळकमंदा' नगरीप्रमाणे आहे."

Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ.

'तस्सं सावत्थियं' (त्या श्रावस्तीत) यामध्ये सप्तमी विभक्तीचे रूप 'समीप' (जवळ असणे) या अर्थाने वापरले आहे.

Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti. Tasmā viharatīti vuccati.

'विहरति' (विहार करतात) हा शब्द सामान्यतः ईर्यापथविहार, दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि आर्यविहार यांपैकी कोणत्याही एका विहाराने युक्त असणे दर्शवणारा आहे. परंतु येथे, उभे राहणे, चालणे, बसणे आणि झोपणे अशा विविध ईर्यापथांपैकी कोणत्याही एका ईर्यापथाशी योग्य प्रकारे युक्त असणे दर्शवणारा हा शब्द आहे. त्यामुळे भगवंत उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना देखील 'विहार करत आहेत' असेच समजावे. कारण ते एका ईर्यापथाचा थकवा दुसऱ्या ईर्यापथाने दूर करून, शरीराला कोसळू न देता त्याचे वहन करतात व ते टिकवून ठेवतात. म्हणून 'विहरति' असे म्हटले जाते.

Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katantipi jeto. Vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane.

'जेतवने' (जेतवनात) यामध्ये अर्थ असा समजावा: जो आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवतो, तो 'जेत'; किंवा राजाने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवल्यानंतर जन्मलेला पुत्र म्हणून 'जेत'; किंवा कल्याणाच्या इच्छेने त्याचे असे नाव ठेवले गेले म्हणून 'जेत'. जे लोकांना आकर्षित करते (सेवन करण्यास प्रवृत्त करते), ते 'वन'; म्हणजेच आपल्या समृद्धीने (फूल-फळांनी) प्राण्यांना आकर्षित करते आणि स्वतःविषयी प्रेम निर्माण करते, असा अर्थ आहे. किंवा ज्याचे सेवन केले जाते, ते 'वन'; जे विविध प्रकारच्या फुलांच्या सुवासाने धुंद झालेल्या कोकिळा इत्यादी पक्ष्यांच्या मंजूळ आवाजाने आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या झाडांच्या फांद्या, डहाळ्या, फुले, फळे, पालवी व पानांच्या द्वारे "या आणि माझा उपभोग घ्या" अशी जणू प्राण्यांना विनवणी करत असल्यासारखे वाटते, असा अर्थ आहे. जेत राजकुमाराचे वन म्हणजे 'जेतवन'. कारण ते जेत नावाच्या राजकुमाराने लावले होते, वाढवले होते आणि त्याचे रक्षण केले होते, आणि तोच त्याचा मालक होता; म्हणून याला 'जेतवन' म्हटले जाते. 'तस्मिं जेतवने' म्हणजे त्या जेतवनात.

Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena, sabbakāmasamiddhitāya tu vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃ [Pg.95] adāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhyaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalapallavādisobhanatāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsāya hiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

"अनाथापिण्डिकस्स आरामे" (अनाथपिंडिकाच्या आरामात) या पाठात अर्थ असा समजावा: तो गृहपती आई-वडिलांनी ठेवलेल्या नावामुळे 'सुदत्त' नावाचा होता. परंतु सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे, लोभ व मत्सर नष्ट झाल्यामुळे आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे तो नेहमी अनाथ लोकांना अन्न (पिंड) दान देत असे; म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिक' या नावाने ओळखले गेले. जेथे प्राणी रममाण होतात, किंवा विशेषतः प्रव्रजित (भिक्खू) रमतात, तो 'आराम' होय. त्याच्या फुले, फळे, पालवी इत्यादींच्या सौंदर्यामुळे आणि फार दूर नाही व फार जवळ नाही अशा पाच प्रकारच्या सेनासन गुणांच्या समृद्धीमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन लोक तेथे रमतात, आनंद घेतात आणि कंटाळा न येता निवास करतात, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, पूर्वोक्त समृद्धीमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणी गेलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे आकर्षित करून घेऊन जो त्यांना रमवतो, तो 'आराम' होय. तो आराम अनाथपिंडिक गृहपतीने राजकुमार जेताच्या हातून अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा जमिनीवर पसरवून खरेदी केला, अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून तेथे सेनासने (निवासस्थाने) बांधली, आणि अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून विहार-महोत्सव (उद्घाटन सोहळा) संपन्न केला. अशा प्रकारे एकूण चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रांचा त्याग करून तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला समर्पित केला; म्हणून त्याला "अनाथपिंडिकाचा आराम" असे म्हणतात. त्या अनाथपिंडिकाच्या आरामात.

Ettha ca ‘‘jetavane’’ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Vuccate – adhikārato tāva ‘‘kattha bhāsita’’nti pucchāniyāmakaraṇaṃ aññesaṃ puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanañca. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa. Yato tesaṃ parikittanena ‘‘evaṃ puññakāmā puññāni karontī’’ti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti. Evamettha puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanaṃ payojananti veditabbaṃ.

येथे "जेतवने" हा शब्द पूर्व मालकाचा उल्लेख करतो, आणि "अनाथापिण्डिकस्स आरामे" हा शब्द नंतरच्या मालकाचा उल्लेख करतो. या मालकांचा उल्लेख करण्याचे काय प्रयोजन आहे? उत्तर दिले जाते – सर्वप्रथम, "हे कोठे सांगितले गेले?" या प्रश्नाचे निश्चित उत्तर देणे आणि इतर पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हे याचे प्रयोजन आहे. कारण तेथे, प्रवेशद्वार आणि प्रासाद बांधण्यासाठी जमीन विकून मिळालेल्या अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा आणि अनेक कोटी मूल्यांचे वृक्ष हे राजकुमार जेताचे दान होते, तर चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रा हे अनाथपिंडिकाचे दान होते. ज्या अर्थी त्यांच्या उल्लेखाने "अशा प्रकारे पुण्य इच्छिणारे लोक पुण्यकर्मे करतात" हे दर्शवत आयुष्यमान आनंद इतर पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करतात. अशा प्रकारे, येथे पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हेच प्रयोजन आहे, असे समजावे.

Etthāha – ‘‘yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘sāvatthiya’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitu’’nti. Vuccate – nanu vuttametaṃ ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti, yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane [Pg.96] anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti veditabbo. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

येथे आक्षेप घेणारा म्हणतो – "जर भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते, तर 'जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात' असे म्हणायला नको होते. आणि जर ते तेथे विहार करत होते, तर 'श्रावस्तीमध्ये' असे म्हणायला नको होते. कारण एकाच वेळी दोन्ही ठिकाणी विहार करणे शक्य नाही." उत्तर दिले जाते – "समीप अर्थामध्ये सप्तमी विभक्तीचा वापर केला आहे" असे आधीच सांगितले आहे ना? ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना इत्यादी नद्यांच्या जवळ गाईंचे कळप चरत असताना "गंगेत चरतात, यमुनेत चरतात" असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही श्रावस्तीच्या जवळ जे जेतवन आणि अनाथपिंडिकाचा आराम आहे, तेथे विहार करत असताना "श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहार करत होते" असे म्हटले जाते, हे समजावे. कारण, भगवंतांच्या भिक्षेसाठी जाण्याच्या गावाचा निर्देश करण्यासाठी 'श्रावस्ती' हा शब्द वापरला आहे, आणि प्रव्रजितांना योग्य अशा निवासस्थानाचा निर्देश करण्यासाठी उर्वरित शब्द वापरले आहेत.

Tattha sāvatthikittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavajjanūpāyadassanaṃ. Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena ca paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittatanti evamādi.

त्यात, 'श्रावस्ती'च्या उल्लेखाने भगवंतांचे गृहस्थांवर अनुग्रह करणे दर्शवले जाते, आणि 'जेतवन' इत्यादींच्या उल्लेखाने प्रव्रजितांवर (भिक्खूंवर) अनुग्रह करणे दर्शवले जाते. तसेच, पहिल्या शब्दाने (श्रावस्ती) प्रत्यय (दान) स्वीकारल्यामुळे आत्मक्लेश अनुयोगाचा त्याग दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने (जेतवन) वस्तूकामाचा त्याग केल्यामुळे कामसुखल्लिकानुयोगाचा त्याग करण्याचा उपाय दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने धम्मदेशनेतील तत्परता आणि दुसऱ्या शब्दाने विवेकाकडे (एकांतात) कल दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने करुणेमुळे लोकांकडे जाणे आणि दुसऱ्या शब्दाने प्रज्ञेमुळे लोकांपासून दूर जाणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने प्राण्यांच्या हित-सुखाच्या निर्मितीकडे असलेला कल आणि दुसऱ्या शब्दाने परहित व सुख करताना अलिप्तता दर्शवली जाते. पहिल्या शब्दाने धार्मिक सुखाचा त्याग न करण्याचे कारण असलेला सुखविहार आणि दुसऱ्या शब्दाने उत्तरमनुष्यधर्माच्या अभ्यासाचे कारण दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने मनुष्यांवर अधिक उपकार करणे आणि दुसऱ्या शब्दाने देवांवर अधिक उपकार करणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने जगात जन्मलेल्या भगवंतांचे जगातच मोठे होणे आणि दुसऱ्या शब्दाने जगापासून अलिप्त राहणे दर्शवले जाते, इत्यादी.

Athāti avicchedatthe, khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto. Tena avicchinneyeva tattha bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti. Kiṃ tanti? Aññatarā devatātiādi. Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso. Sā hi nāmagottato apākaṭā, tasmā ‘‘aññatarā’’ti vuttā. Devo eva devatā, itthipurisasādhāraṇametaṃ. Idha pana puriso eva, so devaputto kintu, sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto.

'अथ' हा शब्द सातत्य (अविच्छेद) दर्शवणारा निपात आहे. 'खो' हा शब्द दुसऱ्या विषयाचा आरंभ दर्शवणारा निपात आहे. त्याद्वारे, भगवंतांच्या विहाराच्या काळात सातत्यानेच हा दुसरा विषय उद्भवला, हे दर्शवले जाते. तो कोणता? 'अञ्ञतरा देवता' (एक देवता) इत्यादी. त्यात 'अञ्ञतरा' हा शब्द अनिश्चितता दर्शवणारा आहे. कारण ती देवता नाव आणि गोत्राने अप्रसिद्ध होती, म्हणून तिला 'अञ्ञतरा' (एक) असे म्हटले आहे. 'देव' म्हणजेच 'देवता' होय. हा शब्द स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठी समान आहे. परंतु येथे तो पुरुषच आहे, तो देवपुत्र आहे; परंतु सामान्य नावाच्या वापरामुळे त्याला 'देवता' असे म्हटले आहे.

Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (cūḷava. 383; a. ni. 8.20) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

"अभिक्कन्ताय रत्तिया" (रात्र संपत आली असता) या पाठात 'अभिक्कन्त' हा शब्द क्षय (समाप्ती), सुंदर, अभिरूप (अतिशय सुंदर रूप) आणि अभिनुमोदन (अतिशय आनंद) इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यात, "भंते, रात्र संपली आहे, पहिला प्रहर निघून गेला आहे, भिक्खू संघ बऱ्याच वेळेपासून बसला आहे, भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'क्षय' (समाप्ती) या अर्थाने आढळतो. "हा या चार पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सुंदर' (श्रेष्ठ) या अर्थाने आढळतो.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

–

“ऋद्धीने आणि यशाने तळपणारा, आणि अतिशय सुंदर रूपाने सर्व दिशा प्रकाशित करत माझ्या चरणांना वंदन करणारा हा कोण आहे?” –

Evamādīsu [Pg.97] abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (a. ni. 2.16; pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.

इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'अभिरूप' (अतिशय सुंदर रूप) या अर्थाने आढळतो. "अतिशय सुंदर (आनंददायी), हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम!" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'अभिनुमोदन' (अतिशय आनंद/प्रशंसा) या अर्थाने आढळतो. परंतु येथे (प्रस्तुत पाठात) तो 'क्षय' (समाप्ती) या अर्थाने वापरला आहे. त्यामुळे 'अभिक्कन्ताय रत्तिया' म्हणजे 'रात्र संपली असता' (रात्र संपल्यावर) असा अर्थ होतो.

Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti.

‘अभिक्कन्तवण्णा’ (अभिक्रान्तवर्णा) यामध्ये ‘अभिक्कन्त’ हा शब्द ‘अतिशय सुंदर’ या अर्थी आणि ‘वण्ण’ हा शब्द त्वचा (शरीराचा वर्ण), स्तुती, कुळ (वर्ग), कारण, आकार (संस्थान), प्रमाण आणि रूपायतन इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यांपैकी, “भगवंत सुवर्णवर्णीय आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘त्वचा’ (शरीराचा वर्ण) या अर्थाने आला आहे. “हे गृहपती, श्रमण गोतमाची ही स्तुती तुला कधी ऐकायला मिळाली?” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘स्तुती’ या अर्थाने आला आहे. “हे गोतम, हे चार वर्ण (वर्ग) आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘कुळ किंवा वर्ग’ या अर्थाने आला आहे. “तर मग कोणत्या कारणाने त्याला गंधचोर म्हटले जाते?” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘कारण’ या अर्थाने आला आहे. “मोठ्या हत्तीराजाचा आकार निर्माण करून” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘आकार’ (संस्थान) या अर्थाने आला आहे. “पात्राचे तीन प्रमाण (आकार)” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘प्रमाण’ या अर्थाने आला आहे. “वर्ण, गंध, रस आणि ओज” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘रूपायतन’ या अर्थाने आला आहे. येथे तो (वण्ण शब्द) ‘त्वचा’ (शरीराचा वर्ण) या अर्थाने समजला पाहिजे. म्हणून, ‘अभिक्कन्तवण्णा’ म्हणजे ‘अतिशय सुंदर वर्ण (त्वचा) असलेली’ असा अर्थ होतो।

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (pārā. 1) anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo. Idha panassa anavasesattamattho adhippeto.

‘केवलकप्पं’ यामध्ये ‘केवल’ हा शब्द निशेष (संपूर्ण), बहुतांश (प्रायः), अमिश्रित (केवळ), मर्यादित (केवळ तेवढेच), दृढ (निश्चित) आणि विसंयोग (मुक्त) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, “संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘निशेष’ (संपूर्ण) असा आहे. “बहुतांश अंग आणि मगध देशातील लोक विपुल खाद्य व भोज्य पदार्थ घेऊन जवळ येतील” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘बहुतांश’ असा आहे. “केवळ (अमिश्रित) दुःखसमूहाचा उदय होतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘अमिश्रित’ असा आहे. “हे आयुष्यमान केवळ श्रद्धेपुरतेच मर्यादित आहेत काय?” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘मर्यादित’ (केवळ तेवढेच) असा आहे. “भन्ते, आयुष्यमान अनुरुद्धांचे बाहिय नावाचे सार्धविहारी (शिष्य) संघभेदासाठी पूर्णपणे (दृढतेने) उभे राहिले आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘दृढता’ असा आहे. “जो विसंयुक्त (मुक्त) आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, त्याला उत्तम पुरुष म्हटले जाते” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘विसंयोग’ (मुक्त) असा आहे. परंतु येथे त्याचा ‘निशेष’ (संपूर्ण) हा अर्थ अभिप्रेत आहे।

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ [Pg.98] bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Yato kevalakappaṃ jetavananti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo.

तसेच, हा ‘कप्प’ शब्द दृढ विश्वास, व्यवहार (संज्ञा), काळ, प्रज्ञप्ती, छेदने (कापणे), विकल्प (नियम), लेश (किंचित) आणि समंतभाव (सर्व बाजूंनी असणे) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, “पूजनीय गोतमांवर हा दृढ विश्वास ठेवण्याजोगा आहे, कारण ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘दृढ विश्वास’ असा आहे. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला श्रमणांच्या पाच प्रकारच्या व्यवहारांनी (नियमांनी) फळांचे सेवन करण्याची अनुमती देतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘व्यवहार’ असा आहे. “ज्या कारणाने मी नेहमी (सर्व काळ) विहरतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘काळ’ असा आहे. “असे आयुष्यमान कप्प” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘प्रज्ञप्ती’ (नाव) असा आहे. “केश आणि श्मश्रू (दाढी) कापून सुशोभित झालेला” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘छेदने’ (कापणे) असा आहे. “दोन बोटे सावली गेल्यावर भोजन करणे कल्पते (योग्य आहे)” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘विकल्प’ (नियम) असा आहे. “झोपण्यासाठी काही निमित्त (किंचित कारण) आहे” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘लेश’ (किंचित) असा आहे. “संपूर्ण वेळुवनाला सर्व बाजूंनी प्रकाशित करून” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘समंतभाव’ (सर्व बाजूंनी असणे) असा आहे. परंतु येथे त्याचा ‘समंतभाव’ हा अर्थ अभिप्रेत आहे. म्हणून ‘केवलकप्पं जेतवनं’ याचा अर्थ ‘संपूर्ण, सर्व बाजूंनी जेतवन’ असा समजावा।

Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.

‘ओभासेत्वा’ (प्रकाशित करून) म्हणजे आपल्या प्रकाशाने व्यापून, चंद्राप्रमाणे आणि सूर्याप्रमाणे एकाच वेळी प्रकाशमान व प्रदीप्त करून, असा अर्थ आहे।

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yato yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sādurasaphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvāti vuttaṃ hoti. Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā.

‘येन भगवा तेनुपसङ्कमि’ (जिथे भगवंत होते, तिथे तो गेला) यामध्ये सप्तमीच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. कारण जिथे भगवंत होते, तिथे तो गेला, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा ज्या कारणाने देव आणि मनुष्यांनी भगवंतांकडे गेले पाहिजे, त्याच कारणाने तो गेला, असाही येथे अर्थ समजावा. आणि कोणत्या कारणाने भगवंतांकडे गेले पाहिजे? विविध प्रकारच्या विशेष गुणांची प्राप्ती करण्याच्या इच्छेने; जसे गोड आणि रसाळ फळांचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेने पक्ष्यांचे थवे नेहमी फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाकडे जातात, त्याप्रमाणे तो गेला. ‘जवळ गेला’ म्हणजेच ‘गेला’ असे म्हटले आहे. ‘जवळ जाऊन’ (उपसङ्कमित्वा) हा शब्द जवळ जाण्याची क्रिया पूर्ण झाल्याचे दर्शवतो. किंवा अशा प्रकारे जाऊन, त्यानंतर भगवंतांच्या अगदी जवळ असलेल्या ठिकाणी पोहोचून, असे म्हटले आहे. ‘भगवंतांना अभिवादन करून’ म्हणजे भगवंतांना वंदन करून, नतमस्तक होऊन, नमस्कार करून।

Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti nisajjādipaṭikkhepo, ṭhānaṃ kappesi, ṭhitā ahosīti attho.

‘एकमन्तं’ (एका बाजूला) हा क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, ज्याचा अर्थ ‘एका ठिकाणी’ किंवा ‘एका बाजूला’ असा होतो. किंवा सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. ‘अट्ठासि’ (उभा राहिला) हे बसणे इत्यादी क्रियांचा निषेध करते; त्याने उभे राहण्याची स्थिती स्वीकारली, म्हणजेच तो उभा राहिला, असा अर्थ आहे।

Kathaṃ [Pg.99] ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti?

पण ती एका बाजूला कशी उभी राहिली?

‘‘Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;

Na kacche nopi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate;

Ime dose vivajjetvā, ekamantaṃ ṭhitā ahū’’ti.

“मागे नाही, पुढे नाही, तसेच फार जवळ किंवा फार दूर नाही; कुशीत (अतिशय जवळ) नाही, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला नाही, आणि खाली किंवा वर नाही; या (आठ) दोषांना टाळून ती एका बाजूला उभी राहिली.”

Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva, na nisīdīti? Lahuṃ nivattitukāmatāya. Devatāyo hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti. Pakatiyā pana tāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti, na ettha abhiramanti, tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi. Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti, so devānaṃ parissamo natthi, tasmāpi na nisīdi. Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā, te patimāneti, tasmāpi na nisīdi. Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi. Devatānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati, taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

पण तो (देवपुत्र) उभाच का राहिला, बसला का नाही? लवकर परत जाण्याच्या इच्छेने. कारण देवगण एखाद्या विशिष्ट प्रयोजनासाठीच, जसा एखादा स्वच्छ मनुष्य शौचालयात जातो त्याप्रमाणे, मनुष्यलोकात येतात. स्वभावतःच त्यांना शंभर योजनांच्या अंतरापासूनच मनुष्यलोक दुर्गंधीमुळे प्रतिकूल (अप्रिय) वाटतो, ते येथे रमत नाहीत. म्हणून तो देवपुत्र आपले काम करून लवकर परत जाण्याच्या इच्छेने बसला नाही. आणि ज्या चालणे इत्यादी शारीरिक हालचालींचा थकवा दूर करण्यासाठी लोक बसतात, तो थकवा देवांना नसतो, म्हणूनही तो बसला नाही. आणि जे महाश्रावक भगवंतांना वेढून उभे होते, त्यांचा आदर राखण्यासाठीही तो बसला नाही. शिवाय, भगवंतांबद्दल असलेल्या केवळ आदरापोटीच तो बसला नाही. कारण बसण्याची इच्छा असलेल्या देवांना आसन प्राप्त होते, परंतु त्याची इच्छा नसल्यामुळे आणि बसण्याचा विचारही मनात न आणल्यामुळे तो एका बाजूला उभा राहिला।

Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā. Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho. Kathaṃ? Bahū devā manussā ca…pe… brūhi maṅgalamuttamanti.

‘एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता’ म्हणजे अशा प्रकारे या कारणांमुळे एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता. ‘भगवंतांना गाथेने म्हणाली’ म्हणजे भगवंतांना अक्षरे आणि पदांनी बद्ध असलेल्या शब्दांनी म्हणाली, असा अर्थ आहे. कसे? “बहू देवा मनुस्सा च... (अनेक देव आणि मनुष्य)... सर्वोत्तम मंगल सांगा” अशी गाथा म्हणाली।

Maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā

मंगल-प्रश्नोत्पत्तीची कथा

Tattha yasmā ‘‘evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato. Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ, vatvā’’ti mātikā ṭhapitā, tassa ca samuṭṭhānassa ayaṃ vattabbatāya okāso, tasmā maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ tāva vatvā pacchā imesaṃ gāthāpadānamatthaṃ vaṇṇayissāmi. Kiñca maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ? Jambudīpe kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājano sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādikathaṃ kathāpeti, ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti. Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi ‘‘kiṃ nu kho maṅgalaṃ, kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ maṅgalaṃ, ko maṅgalaṃ jānātī’’ti.

त्या (मंगलसुत्तात) ज्या कारणाने 'एवम्' इत्यादी पाठाचा अर्थ अनेक प्रकारे स्पष्ट करताना 'समुत्थान (उत्पत्तीची पार्श्वभूमी) सांगून' अशी जी मातृका मांडली आहे, आणि त्या समुत्थानाविषयी सांगण्याची हीच योग्य वेळ असल्याने, मी आधी मंगल-प्रश्नाचे समुत्थान सांगून नंतर या गाथापदांचा अर्थ स्पष्ट करीन. आणि मंगल-प्रश्नाचे समुत्थान काय आहे? असे म्हटले जाते की, जंबुद्विपात ठिकठिकाणी नगरद्वारांवर, संथागारांमध्ये (सभाघरांमध्ये), सभांमध्ये इत्यादी ठिकाणी लोक एकत्र येऊन, सोने-नाणे देऊन सीताहरणासारख्या विविध प्रकारच्या कथा सांगून घेत असत. एकेक कथा चार महिन्यांच्या कालावधीनंतर समाप्त होत असे. तिथे एके दिवशी मंगलाविषयीची चर्चा सुरू झाली की, 'खरोखर मंगल म्हणजे काय? पाहिलेले (दृष्ट) मंगल आहे का? ऐकलेले (श्रुत) मंगल आहे का? की अनुभवलेले (मुत) मंगल आहे? मंगल काय आहे हे कोणाला ठाऊक आहे?'

Atha [Pg.100] diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi, diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati, beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭe vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati, idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgala’’nti. Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ. Ye na aggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

तेव्हा 'दृष्टमंगल' (पाहण्यालाच मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'मी मंगल काय आहे ते जाणतो. जगात जे पाहिले जाते तेच मंगल आहे. 'दृष्ट' म्हणजे अत्यंत मंगल मानले गेलेले रूप होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून चातक पक्षी पाहतो, किंवा बेलफळाची काठी, किंवा गरोदर स्त्रीला, किंवा सुशोभित व नटलेल्या लहान मुलांना, किंवा पाण्याने भरलेले घट, किंवा ओला तांबडा मासा, किंवा उत्तम जातीचा घोडा, किंवा उत्तम घोड्यांचा रथ, किंवा बैल, किंवा गाय, किंवा वानर, किंवा इतर कोणतेही अशा प्रकारचे अत्यंत मंगल मानले गेलेले रूप पाहतो; याला 'दृष्टमंगल' असे म्हणतात.' त्याचे हे बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही. ज्यांनी स्वीकारले नाही, त्यांनी त्याच्याशी वाद घातला.

Atha sutamaṅgaliko nāma eko puriso āha – ‘‘cakkhunāmetaṃ, bho, sucimpi passati asucimpi, tathā sundarampi, asundarampi, manāpampi, amanāpampi. Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana sutaṃ maṅgalaṃ. Sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo. Seyyathidaṃ? Idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ vuccati sutamaṅgala’’nti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ. Ye na aggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

तेव्हा 'श्रुतमंगल' (ऐकण्यालाच मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'अहो मित्रांनो! डोळ्यांनी तर माणूस पवित्र गोष्टीही पाहतो आणि अपवित्र गोष्टीही पाहतो; तसेच सुंदर आणि असुंदर, प्रिय आणि अप्रिय गोष्टीही पाहतो. जर केवळ पाहण्यानेच मंगल होत असते, तर सर्व काही मंगल झाले असते. म्हणून पाहिलेले हे मंगल नाही, तर ऐकलेले (श्रुत) हेच मंगल आहे. 'श्रुत' म्हणजे अत्यंत मंगल मानला गेलेला शब्द होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून 'वाढत आहे', 'वर्धमान', 'पूर्ण', 'पुष्य', 'सुमन', 'श्री', 'श्रीवर्धन' असे शब्द ऐकतो, किंवा 'आज शुभ नक्षत्र आहे, शुभ मुहूर्त आहे, चांगला दिवस आहे, शुभ मंगल आहे' अशा प्रकारचे किंवा इतर कोणतेही अत्यंत मंगल मानले गेलेले शब्द ऐकतो; याला 'श्रुतमंगल' असे म्हणतात.' त्याचेही बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही. ज्यांनी स्वीकारले नाही, त्यांनी त्याच्याशी वाद घातला.

Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘sotampi hi nāmetaṃ, bho, sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi saddaṃ suṇāti. Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ. Mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati, phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati, pathaviṃ vā āmasati, haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati, phussamattikāya vā sammā limpati, phussasāṭakaṃ vā nivāseti, phussaveṭhanaṃ vā dhāreti. Yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati, rasaṃ vā sāyati, phoṭṭhabbaṃ vā phusati, idaṃ vuccati mutamaṅgala’’nti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ.

तेव्हा 'मुतमंगल' (स्पर्श, गंध, रसादींच्या अनुभवाला मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'अहो मित्रांनो! कानाने तर माणूस चांगले आणि वाईट, प्रिय आणि अप्रिय शब्द ऐकतो. जर केवळ ऐकण्यानेच मंगल होत असते, तर सर्व काही मंगल झाले असते. म्हणून ऐकलेले हे मंगल नाही, तर अनुभवलेले (मुत) हेच मंगल आहे. 'मुत' म्हणजे अत्यंत मंगल मानले गेलेले गंध, रस आणि स्पर्श होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून कमळाच्या सुवासासारखा फुलांचा सुवास घेतो, किंवा स्पर्शसुख देणारी दात घासण्याची काडी वापरतो, किंवा पृथ्वीला स्पर्श करतो, किंवा हिरवेगार पीक, ओले शेण, कासव, तीळ, फुले किंवा फळे यांना स्पर्श करतो, किंवा स्पर्शसुख देणाऱ्या सुगंधी मातीने अंगाला लेप लावतो, किंवा स्पर्शसुख देणारे वस्त्र परिधान करतो, किंवा स्पर्शसुख देणारे पागोटे धारण करतो; किंवा इतर कोणतेही अशा प्रकारचे अत्यंत मंगल मानले गेलेले गंध हुंगतो, रस चाखतो किंवा स्पर्शाचा अनुभव घेतो; याला 'मुतमंगल' असे म्हणतात.' त्याचेही बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही.

Tattha [Pg.101] na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi ñāpetuṃ, na tesaṃ aññataro itare dve. Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘diṭṭhaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Ye sutamutamaṅgalikānaṃ, te ‘‘sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā.

त्या तिघांमध्ये, दृष्टमंगल मानणारा माणूस श्रुतमंगल आणि मुतमंगल मानणाऱ्यांना पटवून देऊ शकला नाही, आणि त्यांच्यापैकी इतर कोणीही उरलेल्या दोघांना पटवून देऊ शकला नाही. आणि त्या लोकांमध्ये ज्यांनी दृष्टमंगल मानणाऱ्याचे बोलणे स्वीकारले, त्यांनी 'पाहिलेलेच मंगल आहे' असा दृष्टिकोन स्वीकारला. ज्यांनी श्रुतमंगल आणि मुतमंगल मानणाऱ्यांचे बोलणे स्वीकारले, त्यांनी 'ऐकलेलेच किंवा अनुभवलेलेच मंगल आहे' असा दृष्टिकोन स्वीकारला. अशा प्रकारे ही मंगलाविषयीची चर्चा संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाली.

Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbā hutvā ‘‘kiṃ nu kho maṅgala’’nti maṅgalāni cintayiṃsu. Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti, atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu, tāsaṃ devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti, ākāsaṭṭhadevatānaṃ catumahārājikā devatā mittā honti, etenupāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti, atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu. Evaṃ yāva dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi. Uppannā ca ‘‘idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgala’’nti vinicchayamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi. Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā. Ekopi ‘‘idameva maṅgala’’nti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi, maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

तेव्हा संपूर्ण जंबुद्विपातील लोक घोळके-घोळके करून एकत्र आले आणि 'खरोखर मंगल काय आहे?' असा मंगलांविषयी विचार करू लागले. त्या मनुष्यांच्या रक्षक देवतांनी ती चर्चा ऐकून त्यांच्याप्रमाणेच मंगलांविषयी विचार करण्यास सुरुवात केली. त्या देवतांच्या मित्र असलेल्या भूमदेवता होत्या; तेव्हा त्यांच्याकडून ऐकून भूमदेवतांनीही तसाच मंगलांविषयी विचार केला. त्या देवतांच्या मित्र असलेल्या आकाशस्थ देवता होत्या; आकाशस्थ देवतांच्या मित्र चातुर्महाराजिक देवलोकातील देवता होत्या. या क्रमाने सुदस्सी देवतांच्या मित्र असलेल्या अकनिठ्ठ देवलोकातील देवतांपर्यंत हा संदेश गेला. तेव्हा त्यांच्याकडून ऐकून अकनिठ्ठ देवलोकातील देवतांनीही घोळके करून एकत्र येत मंगलांविषयी विचार केला. अशा प्रकारे दहा हजार चक्रवाळांपर्यंत सर्वत्र मंगलाविषयीच्या विचारांची लाट पसरली. 'हे मंगल आहे, ते मंगल आहे' असा निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करूनही, ते कोणत्याही निश्चित निर्णयाप्रत पोहोचू शकले नाहीत आणि ही स्थिती बारा वर्षांपर्यंत तशीच राहिली. आर्यश्रावकांना वगळता सर्व मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा हे दृष्ट, श्रुत आणि मुत या तीन मतांनुसार तीन गटांत विभागले गेले. एकही जण 'हेच खरे मंगल आहे' अशा सत्य निर्णयाप्रत पोहोचू शकला नाही आणि जगात 'मंगलाविषयीचा कोलाहल' (गदारोळ) निर्माण झाला.

Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ kappakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, maṅgalakolāhalaṃ, moneyyakolāhalanti. Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā ‘‘vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ hohiti, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddo sussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍhayhissati vinassissati, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hotha, jāgaratha mā pamādatthā’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.

कोलाहल पाच प्रकारचे असते – कल्पकोलाहल, चक्रवर्तीकोलाहल, बुद्धकोलाहल, मंगलकोलाहल आणि मोनेय्यकोलाहल. त्यापैकी (कल्पकोलाहलात) कामावचर देवलोकातील देव डोक्यावरील मुकुट काढून, केस मोकळे सोडून, रडवेला चेहरा करून, हातांनी डोळे पुसत, लाल वस्त्रे परिधान करून आणि अत्यंत विद्रूप वेष धारण करून, 'एक लाख वर्षांनंतर कल्पविनाश होणार आहे; हा लोक नष्ट होईल, महासागर सुकतील, ही महापृथ्वी आणि पर्वतांचा राजा सुमेरू जळून खाक होतील व नष्ट होतील; ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व जगाचा विनाश होईल. अहो मित्रांनो! तुम्ही मैत्रीची भावना वाढवा; अहो मित्रांनो! करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांची भावना वाढवा; आईची सेवा करा, वडिलांची सेवा करा; कुळातील ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर करा; जागृत राहा, प्रमाद करू नका!' असे सांगत मनुष्यलोकात फिरून घोषणा करतात. याला 'कल्पकोलाहल' असे म्हणतात.

Kāmāvacaradevāyeva ‘‘vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ [Pg.102] sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘vassasahassaccayena buddho loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā devamanussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā ‘‘sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyappaṭipadaṃ pucchissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma. Imesu pañcasu kolāhalesu devamanussānaṃ idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

कामावचर देवच 'शंभर वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात चक्रवर्ती राजा उत्पन्न होईल' असे मानवी मार्गावर (मनुष्यलोकात) फिरून घोषित करतात. याला 'चक्रवर्ती कोलाहल' असे म्हणतात. परंतु शुद्धावास लोकातील देव (ब्रह्मा) ब्रह्माच्या अलंकारांनी स्वतःला सजवून, डोक्यावर ब्रह्म-मुकुट धारण करून, प्रीती व सोमनस्याने युक्त होऊन आणि बुद्धांच्या गुणांचे वर्णन करत 'एक हजार वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात बुद्ध उत्पन्न होतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'बुद्ध कोलाहल' असे म्हणतात. शुद्धावास लोकातील देवच देव आणि मनुष्यांचे चित्त जाणून 'बारा वर्षांच्या समाप्तीनंतर सम्यकसबुद्ध मङ्गलाचा उपदेश करतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'मङ्गल कोलाहल' असे म्हणतात. शुद्धावास लोकातील देवच 'सात वर्षांच्या समाप्तीनंतर कोणी एक भिक्खू भगवंतांना भेटून मोनेय्य-प्रतिपदेविषयी विचारतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'मोनेय्य कोलाहल' असे म्हणतात. या पाच कोलाहलांपैकी देव आणि मनुष्यांमध्ये हे 'मङ्गल कोलाहल' जगात उत्पन्न झाले.

Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ ‘‘seyyathāpi nāma gharasāmiko antogharajanānaṃ, gāmasāmiko gāmavāsīnaṃ, rājā sabbamanussānaṃ, evameva ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati, yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā’’ti. Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā, eke ‘diṭṭhaṃ maṅgala’nti vadanti, eke ‘sutaṃ maṅgala’nti, eke ‘mutaṃ maṅgala’nti, tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā, sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī’’ti. Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ, deva, cātumahārājikānaṃ assumhā’’ti āhaṃsu. Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ, ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ, bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ, manussārakkhadevatā ‘‘manussaloke samuṭṭhitā’’ti āhaṃsu.

त्यानंतर देव आणि मनुष्यांमध्ये शोध घेऊनही मङ्गल काय आहे हे न समजल्यामुळे, बारा वर्षांच्या समाप्तीनंतर तावतिंस लोकातील देवांनी एकत्र येऊन असा विचार केला, 'ज्याप्रमाणे घराचा मालक घरातील लोकांचा, गावाचा प्रमुख गावकऱ्यांचा आणि राजा सर्व मनुष्यांचा विचार करतो, त्याचप्रमाणे हा देवांचा राजा शक्र आमचा अग्र आणि श्रेष्ठ आहे; जो पुण्य, तेज, ऐश्वर्य आणि प्रज्ञेने दोन देवलोकांचा अधिपती आहे. तर मग आपण देवांचा राजा शक्र याला या विषयाबद्दल का विचारू नये?' ते शक्राच्या जवळ गेले. देवांचा राजा शक्र, ज्यांचे शरीर त्या प्रसंगाला अनुरूप वस्त्र आणि अलंकारांनी सुशोभित व देदीप्यमान होते, जे अडीच कोटी अप्सरांच्या समूहाने वेढलेले होते आणि पारिजात वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या पांडुकंबल नावाच्या श्रेष्ठ आसनावर बसलेले होते, त्यांना अभिवादन करून ते एका बाजूला उभे राहिले आणि असे म्हणाले, 'हे प्रिय शक्र! आपल्याला माहीत असावे की, सध्या मङ्गलाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. काही जण दृष्ट (पाहिलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात, काही जण श्रुत (ऐकलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात, तर काही जण मुत (अनुभवलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात. त्यामध्ये आम्ही आणि इतर देव संशयात (अनिर्णित अवस्थेत) आहोत. कृपया आपण आम्हाला याचे यथायोग्य स्पष्टीकरण द्यावे.' देवराज शक्र स्वभावतःच प्रज्ञावान असल्यामुळे त्यांनी विचारले, 'ही मङ्गलाची चर्चा सर्वप्रथम कोठे सुरू झाली?' देवांनी उत्तर दिले, 'हे देवराज! आम्ही चातुमहाराजिका देवांकडून हे ऐकले.' त्यानंतर चातुमहाराजिका देवांनी आकाशस्थ देवांकडून, आकाशस्थ देवांनी भूमीवरील देवांकडून, भूमीवरील देवांनी मनुष्यरक्षक देवांकडून आणि मनुष्यरक्षक देवांनी 'हे मनुष्यलोकात सुरू झाले आहे' असे ऐकल्याचे सांगितले.

Atha devānamindo ‘‘sammāsambuddho kattha vasatī’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke devā’’ti āhaṃsu. Taṃ bhagavantaṃ koci pucchīti, na koci devāti[Pg.103]. Kinnu nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha, yena tumhe anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha, āgacchatha mārisā, taṃ bhagavantaṃ pucchāma, addhā sassirikaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ labhissāmāti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘taṃ bhagavantaṃ pucchā’’ti. So devaputto taṅkhaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi ‘‘bahū devā manussā cā’’ti.

त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने विचारले, 'सम्यकसबुद्ध कोठे निवास करतात?' देवांनी उत्तर दिले, 'हे देवराज! ते मनुष्यलोकात निवास करतात.' शक्राने विचारले, 'त्या भगवंतांना कोणी हा प्रश्न विचारला आहे का?' देवांनी सांगितले, 'हे देवराज! अद्याप कोणीही विचारलेला नाही.' शक्र म्हणाला, 'हे प्रिय देवांनो! तुम्ही पेटता अग्नी सोडून काजव्याचा उजेड का शोधत आहात? ज्यायोगे तुम्ही संपूर्ण मङ्गलाचा उपदेश करणाऱ्या त्या भगवंतांना सोडून मला विचारणे योग्य समजत आहात? या, प्रिय देवांनो! आपण त्या भगवंतांनाच विचारू या. नक्कीच आपल्याला प्रश्नाचे अत्यंत देदीप्यमान उत्तर मिळेल.' असे म्हणून त्यांनी एका देवपुत्राला आज्ञा दिली, 'तू जाऊन भगवंतांना हा प्रश्न विचार.' त्या देवपुत्राने त्या प्रसंगाला अनुरूप अलंकारांनी स्वतःला सुशोभित केले आणि विजेसारखा चमकत व देवगणांनी वेढलेला होऊन तो जेतवन महाविहारात गेला. तेथे भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला आणि मङ्गलाचा प्रश्न विचारताना त्याने 'बहू देवा मनुस्सा च' या गाथेने भगवंतांना संबोधित केले.

Idaṃ maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ.

हे मङ्गल-प्रश्नाचे उगमस्थान होय.

Bahūdevātigāthāvaṇṇanā

'बहू देवा' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

2. Idāni gāthāpadānaṃ atthavaṇṇanā hoti. Bahūti aniyamitasaṅkhyāniddeso, tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti. Dibbantīti devā, pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti, attano vā siriyā jotentīti attho. Apica devāti tividhā devā sammutiupapattivisuddhivasena. Yathāha –

२. आता गाथेतील पदांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. 'बहू' हा शब्द अनिश्चित संख्या दर्शवणारा आहे; त्याद्वारे अनेक शेकडो, अनेक हजारो, अनेक लाखो असा अर्थ अभिप्रेत आहे. जे दिव्य (प्रकाशमान) असतात ते 'देव' होत; जे पाच कामगुणांनी क्रीडा करतात किंवा स्वतःच्या वैभवाने चमकतात, असा याचा अर्थ आहे. तसेच, संमृती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव या भेदाने देव तीन प्रकारचे असतात. जसे म्हटले आहे -

‘‘Devāti tayo devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Tattha sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī’’ti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32, pārāyanānugītigāthāniddesa 119).

'देव तीन प्रकारचे असतात - संमृती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव. त्यापैकी, संमृती-देव म्हणजे राजे, राण्या आणि राजकुमार होत. उपपत्ती-देव म्हणजे चातुमहाराजिका लोकांपासून सुरू करून त्यावरील सर्व देव होत. विशुद्धी-देव म्हणजे अर्हत यांना म्हटले जाते.'

Tesu idha upapattidevā adhippetā. Manuno apaccāti manussā. Porāṇā pana bhaṇanti – manaso ussannatāya manussā. Te jambudīpakā, aparagoyānakā, uttarakurukā, pubbavidehakāti catubbidhā, idha jambudīpakā adhippetā. Maṅgalanti mahanti imehi sattāti maṅgalāni, iddhiṃ vuddhiñca pāpuṇantīti attho. Acintayunti cintesuṃ ākaṅkhamānāti icchamānā patthayamānā pihayamānā. Sotthānanti sotthibhāvaṃ, sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhanānaṃ sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānamatthitanti vuttaṃ hoti. Brūhīti desehi pakāsehi, ācikkha vivara [Pg.104] vibhaja uttānīkarohi. Maṅgalanti iddhikāraṇaṃ vuddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ. Uttamanti visiṭṭhaṃ pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti ayaṃ gāthāya anupubbapadavaṇṇanā.

त्यापैकी येथे 'उपपत्ती-देव' अभिप्रेत आहेत. मनूचे अपत्य म्हणून ते 'मनुष्य' होत. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात की, मनाच्या प्रगल्भतेमुळे त्यांना 'मनुष्य' म्हटले जाते. ते जम्बुद्वीपवासी, अपरगोयानवासी, उत्तरकुरुवासी आणि पूर्वविदेहवासी अशा चार प्रकारचे असतात; येथे 'जम्बुद्वीपवासी' अभिप्रेत आहेत. 'मङ्गल' म्हणजे ज्यांच्याद्वारे प्राणी समृद्धीला पोहोचतात ते मङ्गल होय; म्हणजेच ते ऋद्धी आणि वृद्धीला प्राप्त होतात, असा याचा अर्थ आहे. 'अचिन्तयुं' म्हणजे विचार केला. 'आकङ्खमाना' म्हणजे इच्छा करणारे, आकांक्षा करणारे, उत्कंठा बाळगणारे. 'सोत्थानं' म्हणजे स्वस्ती-भाव (कल्याणकारी अवस्था); सर्व ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) अशा शोभन, सुंदर व कल्याणकारी धर्मांचे अस्तित्व असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'ब्रूहि' म्हणजे उपदेश करा, प्रकाशित करा, सांगा, उघडून दाखवा, विभागून स्पष्ट करा, प्रकट करा. 'मङ्गल' म्हणजे ऋद्धीचे कारण, वृद्धीचे कारण आणि सर्व संपत्तीचे कारण. 'उत्तम' म्हणजे विशिष्ट, श्रेष्ठ आणि सर्व जगाला हित व सुख देणारे. हे गाथेतील पदांचे अनुक्रमे केलेले स्पष्टीकरण आहे.

Ayaṃ pana piṇḍattho – so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatā maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā ca adhiggayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā disvā tasmiñca samaye anāgatānampi sakalajambudīpakānaṃ manussānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha –

हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे - दहा हजार चक्रवाळांतील देव मङ्गलाचा प्रश्न ऐकण्याच्या इच्छेने या चक्रवाळात एकत्र आले होते. एका केसाच्या टोकाएवढ्या जागेत दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास, साठ, सत्तर किंवा ऐंशी देवांनी स्वतःचे शरीर सूक्ष्म करून स्थान मिळवले होते. सर्व देव, मार आणि ब्रह्मा यांना आपल्या वैभवाने व तेजाने मागे टाकून देदीप्यमान असणाऱ्या आणि मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धासनावर बसलेल्या भगवंतांना वेढून उभे राहिलेल्या त्या देवांना पाहून, तसेच त्या वेळी तेथे उपस्थित नसलेल्या संपूर्ण जम्बुद्वीपातील मनुष्यांच्या मनातील विचार आपल्या चित्ताने जाणून, सर्व देव आणि मनुष्यांच्या संशयरूपी शल्याचे (काट्याचे) उच्चाटन करण्यासाठी तो देवपुत्र म्हणाला -

‘‘Bahū devā manussā ca, maṅgalāni acintayuṃ;

Ākaṅkhamānā sotthānaṃ, brūhi maṅgalamuttama’’nti.

अनेक देव आणि मनुष्य स्वतःच्या कल्याणाची (सुखाची) आकांक्षा करत मंगळांचा विचार करत आले आहेत. (हे भगवन्!) आपण सर्वश्रेष्ठ मंगळ कोणते ते सांगावे.

Tāsaṃ devatānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahato uttamaṃ maṅgalaṃ, taṃ no anukampaṃ upādāya brūhi bhagavāti.

त्या देवांच्या इच्छेनुसार आणि मनुष्यांवर अनुग्रह करण्यासाठी माझ्याद्वारे विचारले गेलेले आपण, आम्हा सर्वांचे निश्चितपणे हित आणि सुख वाहून आणणारे जे सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे, ते मंगळ आम्हावर अनुकंपा करून सांगावे, हे भगवन्!

Asevanācātigāthāvaṇṇanā

'असेवना च' इत्यादी गाथेचे स्पष्टीकरण (गाथावर्णना).

3. Evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti gāthamāha. Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā. Bālānanti balanti assasantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo. Tesaṃ bālānaṃ. Paṇḍitānanti paṇḍantīti paṇḍitā, sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti adhippāyo. Tesaṃ paṇḍitānaṃ. Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā taṃsamaṅgitā pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā. Pūjaneyyānanti pūjārahānaṃ. Etaṃ maṅgalamuttamanti yā ca bālānaṃ asevanā, yā ca paṇḍitānaṃ sevanā, yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā, taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘etaṃ maṅgalamuttama’’nti. Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti, ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā.

३. अशा प्रकारे त्या देवपुत्राचे हे बोलणे ऐकून भगवंतांनी 'असेवना च बालानं' ही गाथा म्हटली. त्या गाथेत 'असेवना' म्हणजे संगत न करणे, सेवा न करणे. 'बालानं' (मूर्ख) म्हणजे जे केवळ श्वासोच्छ्वासाने जगतात, प्रज्ञेच्या (ज्ञानाच्या) जीवनाने जगत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. त्या मूर्खांची (संगत न करणे). 'पंडितानं' (बुद्धिमान) म्हणजे ज्यांच्याकडे ज्ञान आहे; जे इहलोकातील आणि परलोकातील हिताच्या गोष्टींकडे ज्ञानाच्या मार्गाने जातात, असा अभिप्राय आहे. त्या पंडितांची (संगत करणे). 'सेवना' म्हणजे संगत करणे, सेवा करणे, त्यांचे मित्र बनणे, त्यांच्याशी जवळीक साधणे आणि त्यांच्याशी एकरूप होणे. 'पूजा' म्हणजे सत्कार, आदर, सन्मान आणि वंदन करणे. 'पूजनेयानं' म्हणजे पूजेस पात्र असलेल्यांची (पूजा करणे). 'एतं मंगलमुत्तमं' म्हणजे मूर्खांची संगत न करणे, पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीय व्यक्तींची पूजा करणे, या सर्वांना एकत्रित करून भगवंतांनी 'हेच सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे' असे म्हटले आहे. 'तू जे विचारले होतेस की सर्वश्रेष्ठ मंगळ सांगा, त्याविषयी हेच सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे असे तू ग्रहण कर' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. हे या गाथेतील पदांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णना) आहे.

Atthavaṇṇanā [Pg.105] panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti imaṃ gāthamāha. Tattha yasmā catubbidhā gāthā pucchitagāthā, apucchitagāthā, sānusandhikagāthā, ananusandhikagāthāti. Tattha ‘‘pucchāmi taṃ, gotama, bhūripañña, kathaṅkaro sāvako sādhu hotī’’ti (su. ni. 378) ca ‘‘kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, oghamatarī’’ti (saṃ. ni. 1.1) ca evamādīsu pucchitena kathitā pucchitagāthā. ‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato’’ti evamādīsu (su. ni. 767) apucchitena attajjhāsayavasena kathitā apucchitagāthā. Sabbāpi buddhānaṃ gāthā ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desessāmī’’ti (a. ni. 3.126; kathā. 806) vacanato sānusandhikagāthā. Ananusandhikagāthā imasmiṃ sāsane natthi. Evametāsu gāthāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitagāthā. Ayañca yathā cheko puriso kusalo maggassa kusalo amaggassa maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti, evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhati. Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso. Yathāha –

या गाथेचा अर्थाचा विस्तार (अर्थवर्णना) याप्रमाणे समजून घ्यावा – अशा प्रकारे त्या देवपुत्राचे हे बोलणे ऐकून भगवंतांनी 'असेवना च बालानं' ही गाथा म्हटली. तेथे गाथा चार प्रकारच्या असतात – पृच्छितगाथा (विचारलेली गाथा), अपृच्छितगाथा (न विचारलेली गाथा), सानुसंधिकगाथा (संदर्भयुक्त गाथा) आणि अननुसंधिकगाथा (संदर्भहीन गाथा). त्यापैकी, 'हे विपुल प्रज्ञा असलेले गौतम! मी आपल्याला विचारतो, कोणता आचार असलेला श्रावक चांगला होतो?' आणि 'हे महाशय, आपण ओघ (संसारपूर) कसा पार केला?' इत्यादींमध्ये विचारल्यामुळे जी गाथा म्हटली गेली, तिला 'पृच्छितगाथा' म्हणतात. 'ज्याला इतर लोक सुख म्हणतात, त्याला आर्य दुःख म्हणतात' इत्यादींमध्ये न विचारता स्वतःच्या इच्छेने (अध्याशयाने) जी गाथा म्हटली गेली, तिला 'अपृच्छितगाथा' म्हणतात. बुद्धांच्या सर्वच गाथा 'हे भिक्खूंनो, मी कारणासहित (सनिदान) धम्माचा उपदेश करीन' या वचनानुसार 'सानुसंधिकगाथा' आहेत. या बुद्ध शासनात अननुसंधिकगाथा नाहीच. अशा प्रकारे, या गाथांमध्ये ही गाथा देवपुत्राने विचारल्यामुळे भगवंतांनी म्हटली असल्याने ती 'पृच्छितगाथा' आहे. आणि हे कशासारखे आहे? जसा एखादा चतुर माणूस, जो योग्य मार्गाचा आणि अयोग्य मार्गाचा जाणकार आहे, त्याला मार्गाविषयी विचारले असता, तो आधी सोडायचा मार्ग सांगतो आणि नंतर स्वीकारायचा मार्ग सांगतो की, 'अमुक ठिकाणी दुहेरी रस्ता आहे, तेथे डावा रस्ता सोडून उजवा रस्ता धरा.' त्याचप्रमाणे, संगत करण्यायोग्य आणि संगत न करण्यायोग्य लोकांमध्ये, आधी संगत न करण्यायोग्य लोकांबद्दल सांगून नंतर संगत करण्यायोग्य लोकांबद्दल सांगितले जाते. आणि भगवंत हे मार्ग जाणणाऱ्या चतुर माणसासारखे आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. So hi kusalo imassa lokassa, kusalo parassa lokassa, kusalo maccudheyyassa, kusalo amaccudheyyassa, kusalo māradheyyassa, kusalo amāradheyyassā’’ti.

'हे तिस्स, मार्ग जाणणारा चतुर माणूस हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागतांचेच नाव (अधिवाचन) आहे. कारण ते या इहलोकाचे जाणकार आहेत, परलोकाचे जाणकार आहेत, मृत्यूच्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत, मृत्यू नसलेल्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत, माराच्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत आणि मार नसलेल्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत.'

Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhanto āha – ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā, tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti. Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti? Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu, sā ca amaṅgalaṃ, tasmā tesaṃ taṃ idhalokaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃ [Pg.106] pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti.

म्हणून आधी संगत न करण्यायोग्य गोष्टींविषयी सांगताना भगवंतांनी म्हटले – 'मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे.' कारण सोडायच्या मार्गाप्रमाणे आधी मूर्खांची संगत करू नये, त्यांची सेवा करू नये; आणि नंतर स्वीकारायच्या मार्गाप्रमाणे पंडितांची संगत करावी, त्यांची सेवा करावी. पण भगवंतांनी मंगलाचा उपदेश करताना आधी मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे हे का सांगितले? उत्तर दिले जाते – कारण रूप पाहणे इत्यादी गोष्टींमध्ये जी 'मंगलाविषयीची चुकीची धारणा' (मंगलदृष्टी) देव आणि मनुष्यांनी स्वीकारली होती, ती मूर्खांच्या संगतीमुळेच स्वीकारली होती, आणि ती अमंगल होती. म्हणून, त्यांचा तो इहलोक आणि परलोकातील हिताचा नाश करणारा अमित्र-संसर्ग (वाईट मित्रांची संगत) निंद्य ठरवण्यासाठी आणि दोन्ही लोकांतील हित साधणारा कल्याणमित्र-संसर्ग (चांगल्या मित्रांची संगत) प्रशंसनीय ठरवण्यासाठी भगवंतांनी आधी मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे हे सांगितले.

Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇānī’’ti suttaṃ (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246). Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro, devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññe ca evarūpā sattā bālāti veditabbā.

तेथे 'मूर्ख' (बाल) म्हणजे जे कोणी प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी अकुशल कर्मपथांनी युक्त असलेले प्राणी आहेत. ते तीन लक्षणांनी ओळखावेत. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूंनो, मूर्खांची ही तीन मूर्ख-लक्षणे आहेत...' (बाल सुत्त). शिवाय, पूरणकस्सप इत्यादी सहा शास्ते (गुरु), देवदत्त, कोकालिक, कटमोदकतिस्स, खंडदेवीचा पुत्र समुद्रदत्त, चिंचामाणविका इत्यादी आणि भूतकाळात दीर्घविनाचा भाऊ – हे आणि इतर अशाच प्रकारचे प्राणी 'मूर्ख' म्हणून जाणावेत.

Te aggipadittamiva agāraṃ attanā duggahitena attānañceva attano vacanakārake ca vināsenti. Yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati, yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucanakāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni mahāniraye paccanti. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

ते पेटलेल्या घराला लागलेल्या आगीप्रमाणे, स्वतःच्या चुकीच्या धारणेमुळे (दुग्गृहीत दृष्टीमुळे) स्वतःचा आणि स्वतःचे ऐकणाऱ्यांचा (वचन पाळणाऱ्यांचा) नाश करतात. जसा दीर्घविनाचा भाऊ चार बुद्धांच्या अंतरापर्यंत (काळापर्यंत) साठ योजन आकाराच्या शरीराने उताणा पडून महानरकात शिजत आहे, आणि जशी त्याच्या दृष्टीला पसंत करणारी पाचशे कुळे त्याच्याच संगतीला प्राप्त होऊन महानरकात शिजत आहेत. आणि हे भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni, evameva kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti…pe… ye keci upasaggā…pe… no paṇḍitato. Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’ti (a. ni. 3.1).

'हे भिक्खूंनो, जसे वेळूच्या किंवा गवताच्या घराला लागलेली आग, आतून-बाहेरून लिंपलेल्या, वारा न येणाऱ्या, घट्ट कड्या-कुलपे लावलेल्या आणि खिडक्या बंद केलेल्या प्रासादांनाही (कूटगारांना) जाळून टाकते. तसेच, हे भिक्खूंनो, जी काही भये निर्माण होतात, ती सर्व मूर्खामुळे निर्माण होतात, पंडितामुळे नाही. जे काही उपद्रव निर्माण होतात... जे काही अडथळे निर्माण होतात... ते मूर्खामुळे निर्माण होतात, पंडितामुळे नाही. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, मूर्ख हा भययुक्त असतो, पंडित हा भयरहित असतो. मूर्ख हा उपद्रवयुक्त असतो, पंडित हा उपद्रवरहित असतो. मूर्ख हा अडथळ्यांनी युक्त असतो, पंडित हा अडथळारहित असतो.'

Apica pūtimacchasadiso bālo, pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī, chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca pāpuṇāti viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –

शिवाय, मूर्ख हा सडलेल्या माशासारखा असतो. त्याची संगत करणारा हा सडलेला मासा गुंडाळलेल्या पानासारखा होतो. तो सुज्ञांच्या त्यागाला आणि घृणेला पात्र ठरतो. आणि हे म्हटले आहे –

‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati;

Kusāpi pūtī vāyanti, evaṃ bālūpasevanā’’ti. (jā. 1.15.183;

2.22.1257);

'जो माणूस सडलेला मासा कुशाच्या (गवताच्या) टोकाने बांधतो, ते कुशा गवतही सडलेला वास देऊ लागते; अशीच मूर्खांची संगत असते.'

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

अकित्ति पंडिताला देखील देवांचा राजा शक्राने वर दिला असता, त्याने असे म्हटले -

‘‘Bālaṃ [Pg.107] na passe na suṇe, na ca bālena saṃvase;

Bālenallāpasallāpaṃ, na kare na ca rocaye.

“हे शक्रा! मी मूर्खाला पाहू नये, त्याचे ऐकू नये, मूर्खासोबत राहू नये. मूर्खासोबत संभाषण करू नये आणि त्याला पसंत करू नये.”

‘‘Kinnu te akaraṃ bālo, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa bālassa, dassanaṃ nābhikaṅkhasi.

“हे कश्यप! मूर्खाने तुमचे काय नुकसान केले आहे? कारण सांगा. हे कश्यप! तुम्ही मूर्खाचे दर्शन का इच्छित नाही?”

‘‘Anayaṃ nayati dummedho, adhurāyaṃ niyuñjati;

Dunnayo seyyaso hoti, sammā vutto pakuppati;

Vinayaṃ so na jānāti, sādhu tassa adassana’’nti. (jā. 1.13.90-92);

“हे शक्रा! मतिमंद मनुष्य अहितकारक मार्गाकडे नेतो, अयोग्य कार्यात नियुक्त करतो. त्याचे मार्गदर्शन वाईट असते आणि तो स्वतःला श्रेष्ठ समजतो. योग्य उपदेश केला असता तो संतापतो. तो शिस्त (विनय) जाणत नाही, म्हणून त्याचे दर्शन न होणेच श्रेयस्कर आहे.”

Evaṃ bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto ‘‘bālānamasevanā maṅgala’’nti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānañca sevanā maṅgala’’nti āha. Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) suttaṃ. Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्व प्रकारे मूर्खांच्या संगतीची निंदा करत “मूर्खांची संगती न करणे हे मंगल आहे” असे सांगून, आता पंडितांच्या संगतीची प्रशंसा करताना “पंडितांची संगती करणे हे मंगल आहे” असे म्हटले. तेथे ‘पंडित’ म्हणजे जे कोणी प्राणातिपातापासून अलिप्त राहणे इत्यादी दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त असलेले प्राणी आहेत, त्यांना तीन लक्षणांवरून ओळखावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - “हे भिक्खूंनो, पंडिताची ही तीन पंडित-लक्षणे आहेत” (अंगुत्तर निकाय सूत्त). तसेच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, ऐंशी महाश्रावक आणि तथागतांचे इतर श्रावक, तसेच सुनेत्त, महागोविंद, विधुर, सरभंग, महोसध, सुतसोम, निमिराज, अयोग्घरकुमार, अकित्ति पंडित इत्यादींना ‘पंडित’ समजावे.

Te bhaye viya rakkhā andhakāre viya padīpo khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādippaṭilābho attano vacanakarānaṃ sabbabhayupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti. Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā, brahmaloke patiṭṭhitā, devaloke patiṭṭhitā, sugatiloke uppannā, sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi ca paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni. Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu, sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu, appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ…pe… appekacce gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. Vuttampi cetaṃ –

ते भीतीमध्ये रक्षकाप्रमाणे, अंधारात दिव्याप्रमाणे, आणि भूक-तहान इत्यादी दुःखांनी पीडित असताना अन्न-पाणी मिळण्याप्रमाणे, आपल्या वचनांचे पालन करणाऱ्यांचे सर्व भय, उपद्रव आणि संकटांचा नाश करण्यास समर्थ असतात. तसेच, तथागतांचा आश्रय घेऊन असंख्य आणि अपरिमित देव व मनुष्य आसवक्षयाला प्राप्त झाले, ब्रह्मलोकात प्रतिष्ठित झाले, देवलोकात प्रतिष्ठित झाले आणि सुगती लोकात उत्पन्न झाले. सारिपुत्त थेरांच्या ठिकाणी चित्त प्रसन्न करून आणि चार प्रत्ययांनी थेरांची सेवा करून ऐंशी हजार कुटुंबे स्वर्गात उत्पन्न झाली. त्याचप्रमाणे महामोग्गल्लान, महाकस्सप इत्यादी सर्व महाश्रावकांची सेवा करून (ऐंशी हजार कुटुंबे स्वर्गात उत्पन्न झाली). सुनेत्त शास्त्याचे काही श्रावक ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले, काही परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात...पे... काही महाशाल गृहपतींच्या सहवासात उत्पन्न झाले. हे असेही म्हटले आहे -

‘‘Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo’’ti (a. ni. 3.1).

“हे भिक्खूंनो, पंडितापासून कोणतेही भय नसते, पंडितापासून कोणताही उपद्रव नसतो, पंडितापासून कोणतेही संकट नसते.”

Apica [Pg.108] tagaramālādigandhasadiso paṇḍito, tagaramālādigandhabandhapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī, bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttampi cetaṃ –

शिवाय, पंडित हा तगरपुष्पांच्या माळेसारख्या सुगंधी वस्तूंसारखा असतो. त्याची सेवा करणारा मनुष्य हा त्या सुगंधी तगरपुष्पांच्या माळेला गुंडाळणाऱ्या पानासारखा होतो, आणि तो सुज्ञांच्या आदरास व प्रेमास पात्र ठरतो. हे असेही म्हटले आहे -

‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati;

Pattāpi surabhī vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā’’ti. (itivu. 76;

jā. 1.15.184;

2.22.1258);

“जो मनुष्य पळसाच्या पानात तगरपुष्प बांधतो, ती पाने देखील सुगंधी होऊन सुवास पसरवतात; अशीच पंडितांची संगती असते.”

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

अकित्ति पंडिताला देखील देवांचा राजा शक्राने वर दिला असता, त्याने असे म्हटले -

‘‘Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase;

Dhīrenallāpasallāpaṃ, taṃ kare tañca rocaye.

“हे शक्रा! मी पंडिताला पाहावे, पंडिताचे ऐकावे, पंडितासोबत राहावे. पंडितासोबत संभाषण करावे आणि त्यालाच पसंत करावे.”

‘‘Kinnu te akaraṃ dhīro, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa dhīrassa, dassanaṃ abhikaṅkhasi.

“हे कश्यप! पंडिताने तुमचे काय केले आहे? कारण सांगा. हे कश्यप! तुम्ही पंडिताचे दर्शन का इच्छिता?”

‘‘Nayaṃ nayati medhāvī, adhurāyaṃ na yuñjati;

Sunayo seyyaso hoti, sammā vutto na kuppati;

Vinayaṃ so pajānāti, sādhu tena samāgamo’’ti. (jā. 1.13.94-96);

“हे शक्रा! बुद्धिमान मनुष्य योग्य मार्गाकडे नेतो, अयोग्य कार्यात नियुक्त करत नाही. त्याचे मार्गदर्शन चांगले असते आणि तो उत्तरोत्तर प्रगती करतो. योग्य उपदेश केला असता तो संतापत नाही. तो शिस्त (विनय) जाणतो, म्हणून अशा पंडिताची संगती कल्याणकारी असते.”

Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānaṃ sevanā maṅgala’’nti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ maṅgala’’nti āha. Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto, tato pacchā paccekabuddhā, ariyasāvakā ca. Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्व प्रकारे पंडितांच्या संगतीची प्रशंसा करत “पंडितांची संगती करणे हे मंगल आहे” असे सांगून, आता मूर्खांच्या असंगतीने आणि पंडितांच्या संगतीने अनुक्रमे पूजनीय पदाला प्राप्त झालेल्यांच्या पूजेची प्रशंसा करताना “पूजनीयांची पूजा करणे हे मंगल आहे” असे म्हटले. तेथे ‘पूजनीय’ म्हणजे सर्व दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे आणि सर्व गुणांनी संपन्न असल्यामुळे बुद्ध भगवंत, त्यानंतर प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावक होत. कारण त्यांची केलेली थोडीशीही पूजा दीर्घकाळापर्यंत हित व सुखासाठी कारणीभूत ठरते, आणि सुमन मालाकार व मल्लिका इत्यादी या गोष्टीची उदाहरणे आहेत.

Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma – bhagavā hi ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāramanuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ, disvānassa etadahosi ‘‘rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyya[Pg.109], tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya, bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti, handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī’’ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi, pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Mālākāro tamānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi, tānipi gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi, tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu.

त्यापैकी आम्ही एक उदाहरण सांगतो - एक दिवस सकाळी भगवंतांनी चिवर परिधान करून आणि पात्र-चिवर घेऊन राजगृहात पिंडपातासाठी प्रवेश केला. तेव्हा मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार याच्यासाठी फुले घेऊन जाणारा सुमन मालाकार याने नगराच्या दारापाशी पोहोचलेल्या, अत्यंत प्रसन्न व शांत रूप असलेल्या, बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित असलेल्या, बुद्धतेजाने तळपणाऱ्या भगवंतांना पाहिले. त्यांना पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला - “राजाने ही फुले घेतली तर तो मला शंभर किंवा हजार कार्षापण देईल, परंतु ते सुख केवळ याच लोकापुरते मर्यादित असेल. पण भगवंतांची पूजा केल्यास त्याचे अमर्याद व असंख्य फळ मिळेल, जे दीर्घकाळापर्यंत हित व सुख देणारे ठरेल. चला, मी या फुलांनी भगवंतांची पूजा करतो.” अशा प्रसन्न चित्ताने त्याने फुलांची एक मूठ घेतली आणि भगवंतांच्या दिशेने फेकली. ती फुले आकाशातून जाऊन भगवंतांच्या डोक्यावर फुलांचे चांदवे बनून राहिली. मालाकाराने हा प्रभाव पाहून अधिक प्रसन्न चित्ताने पुन्हा फुलांची एक मूठ फेकली, ती देखील जाऊन फुलांचे कवच बनून राहिली. अशा प्रकारे त्याने फुलांच्या आठ मुठी फेकल्या, त्या सर्व जाऊन फुलांचे कुटागार बनून राहिल्या.

Bhagavā antokūṭāgāre ahosi, mahājanakāyo sannipati. Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero ‘‘na buddhā ahetū apaccayā sitaṃ pātukarontī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. Bhagavā āha ‘‘eso, ānanda, mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti. Vacanapariyosāne dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

भगवंत त्या फुलांच्या कुटागाराच्या आत होते, आणि मोठा जनसमुदाय तेथे गोळा झाला. भगवंतांनी मालाकाराकडे पाहत स्मितहास्य केले. थेर आनंदांनी “बुद्ध विनाकारण किंवा विनाहेतू स्मितहास्य करत नाहीत” असा विचार करून स्मितहास्याचे कारण विचारले. भगवंत म्हणाले, “हे आनंदा! हा मालाकार या पूजेच्या प्रभावाने एक लाख कल्प देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करून, शेवटी सुमनिसर नावाचा प्रत्येकबुद्ध होईल.” संभाषणाच्या शेवटी धम्मदेशना करण्यासाठी त्यांनी ही गाथा म्हटली -

‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati;

Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 68);

“तेच कर्म केलेले चांगले, जे केल्यावर पश्चात्ताप होत नाही; आणि ज्या कर्माचे फळ मनुष्य प्रसन्न व आनंदित चित्ताने भोगतो.”

Gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā. Sā ca āmisapūjāva, ko pana vādo paṭipattipūjāya? Yato ye kulaputtā saraṇagamanasikkhāpadappaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti, ko tesaṃ pūjāphalaṃ vaṇṇayissati? Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā. Yathāha –

गाथेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धर्माची प्राप्ती) झाला. अशा प्रकारे, त्या पूजनीय व्यक्तींची केलेली अल्पशी देखील पूजा दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी व सुखासाठी होते, असे जाणावे. आणि ती तर केवळ आमिष-पूजा (भौतिक पूजा) आहे; मग प्रतिपत्ती-पूजेबद्दल (आचरण पूजेबद्दल) काय सांगावे? जे कुलपुत्र शरणगमन व शिक्षापदांचे ग्रहण करून, उपोसथ अंगांचे समादान करून आणि चतुपारिसुद्धिसील इत्यादी स्वतःच्या गुणांनी भगवंतांची पूजा करतात, त्यांच्या पूजेच्या फळाचे वर्णन कोण करू शकेल? कारण ते तथागतांची परम पूजेने पूजा करतात, असे म्हटले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā’’ti (dī. ni. 2.199).

“हे आनंदा! जो कोणी भिक्षू किंवा भिक्षुणी, किंवा उपासक किंवा उपासिका धम्मानुधम्म प्रतिपन्न (धर्माला अनुकूल आचरण करणारा) होऊन विहरतो, योग्य आचरण करतो आणि धम्मानुसार चालतो; तो तथागतांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान देतो आणि परम पूजेने त्यांची पूजा करतो.”

Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā.

याच नियमाने, प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावकांची केलेली पूजा देखील हित आणि सुख प्राप्त करून देणारी ठरते, असे जाणावे.

Apica [Pg.110] gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā, puttassa mātāpitaro, kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evamettha pūjaneyyā veditabbā. Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivuḍḍhihetuttā ca maṅgalameva. Vuttañhetaṃ –

शिवाय, गृहस्थांमध्ये धाकट्या भावासाठी मोठा भाऊ आणि मोठी बहीण देखील पूजनीय आहेत; पुत्रासाठी माता-पिता पूजनीय आहेत; कुलवधूंसाठी पती, सासू आणि सासरे पूजनीय आहेत. अशा प्रकारे येथे पूजनीय व्यक्ती जाणाव्यात. कारण त्यांची पूजा करणे हा कुशलधम्म मानला गेल्यामुळे आणि आयुष्य इत्यादींच्या वृद्धीचे कारण असल्यामुळे ते मंगलच आहे. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti, te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissantī’’tiādi (dī. ni. 3.105).

“ते मातेचा आदर करणारे होतील, पित्याचा आदर करणारे होतील, श्रमणांचा आदर करणारे होतील, श्रेष्ठांचा आदर करणारे होतील, कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करणारे होतील. या कुशल धम्माचे समादान करून ते आचरण करतील. त्या कुशल धम्मांच्या समादानाच्या कारणामुळे ते आयुष्याने देखील वाढतील आणि वर्णाने (सौंदर्याने) देखील वाढतील” इत्यादी भगवंतांनी सांगितले आहे.

Idāni yasmā ‘‘yaṃ yattha maṅgalaṃ. Vavatthapetvā taṃ tassa, maṅgalattaṃ vibhāvaye’’ti iti mātikā nikkhittā, tasmā idaṃ vuccati – evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā, paṇḍitānaṃ sevanā, pūjaneyyānañca pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokatthahetuttā, paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā maṅgalanti veditabbā. Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ, taṃ vavatthapetvā tassa maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti.

आता ज्याअर्थी “जेथे जे मंगल आहे, त्याचे वर्गीकरण करून, त्याचे मंगलत्व स्पष्ट करावे” अशी मातृका मांडली आहे, म्हणून हे म्हटले जाते – अशा प्रकारे या गाथेत 'मूर्खांची संगत न करणे', 'पंडितांची संगत करणे' आणि 'पूजनीयांची पूजा करणे' अशी तीन मंगले सांगितली आहेत. त्यामध्ये, मूर्खांची संगत न करणे हे मूर्खांच्या संगतीमुळे निर्माण होणाऱ्या भयादींपासून रक्षण करणारे असल्यामुळे आणि दोन्ही लोकांच्या (इहलोक आणि परलोक) हिताचे कारण असल्यामुळे; तसेच पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीयांची पूजा करणे हे त्यांच्या फळाच्या वैभवाचे वर्णन करताना सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्वाण आणि सुगतीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. यानंतर मात्र मातृका न दाखवताच, जेथे जे मंगल आहे, त्याचे वर्गीकरण करून त्याचे मंगलत्व आम्ही स्पष्ट करू.

Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

‘असेवना च बालानं’ या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Patirūpadesavāsocātigāthāvaṇṇanā

‘पतिरूपदेसवासो च’ या गाथेचे स्पष्टीकरण.

4. Evaṃ bhagavā ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānamatthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukulaṃ, te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘patirūpadesavāso cā’’tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho. Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko. Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāso okāso. Vāsoti tattha [Pg.111] nivāso. Pubbeti purā atītāsu jātīsu. Katapuññatāti upacitakusalatā. Attāti cittaṃ vuccati sakalo vā attabhāvo, sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

४. अशा प्रकारे भगवंतांनी “उत्तम मंगल सांगा” अशी केवळ एकाच मंगलाची याचना केली असताना देखील, थोडी याचना केली असता पुष्कळ देणाऱ्या एखाद्या उदार पुरुषाप्रमाणे, एकाच गाथेने तीन मंगले सांगून, त्याहूनही पुढे देवतांच्या ऐकण्याच्या इच्छेमुळे, मंगलांचे अस्तित्व असल्यामुळे आणि ज्या ज्या प्राण्यांना जे जे अनुकूल आहे, त्या त्या प्राण्यांना त्या त्या मंगलामध्ये प्रवृत्त करण्याच्या इच्छेने “पतिरूपदेसवासो च” इत्यादी गाथांद्वारे पुन्हा अनेक मंगले सांगण्यास प्रारंभ केला. त्या पहिल्या गाथेत सर्वप्रथम 'पतिरूपो' म्हणजे योग्य किंवा अनुकूल. 'देसो' म्हणजे गाव, निगम (कस्बा), नगर किंवा जनपद, जे काही प्राण्यांचे निवासस्थान किंवा जागा आहे. 'वासो' म्हणजे तेथे राहणे. 'पुब्बे' म्हणजे पूर्वीच्या, भूतकाळातील जन्मांमध्ये. 'कतपुञ्ञता' म्हणजे साठवलेले कुशल कर्म. 'अत्ता' म्हणजे चित्त (मन) म्हटले जाते किंवा संपूर्ण आत्मभाव (शरीर व मन) याला 'अत्ता' म्हटले जाते. 'सम्मापणिधि' म्हणजे स्वतःला योग्य मार्गावर प्रवृत्त करणे, स्थिर करणे, असे अभिप्रेत आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. हे येथील पदांचे स्पष्टीकरण आहे.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – patirūpadesavāso nāma yattha catasso parisā vicaranti, dānādīni puññakiriyavatthūni vattanti, navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dibbati, tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā maṅgalanti vuccati. Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ.

अर्थाचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे जाणावे – 'पतिरूपदेसवासो' (अनुकूल देशात राहणे) म्हणजे जेथे चार परिषदा (भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक, उपासिका) वावरतात, दान इत्यादी पुण्यक्रियांचे प्रसंग घडतात आणि शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नवअंगयुक्त शासन प्रकाशमान होते; अशा ठिकाणी राहणे हे प्राण्यांच्या पुण्यकर्माचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते. सिंहळद्वीपामध्ये (श्रीलंकेत) प्रवेश केलेले कोळी (केवट) इत्यादी याचे उदाहरण आहेत.

Aparo nayo – patirūpadesavāso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso dhammacakkavattitappadeso dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍamba rukkhamūlappadeso devorohaṇappadeso, yo vā panaññopi sāvatthirājagahādi buddhādhivāsappadeso, tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyappaṭilābhapaccayato maṅgalanti vuccati.

दुसरा अर्थ असा – 'पतिरूपदेसवासो' म्हणजे भगवंतांचे बोधिमंडळ, धम्मचक्रप्रवर्तन झालेली जागा, बारा योजन पसरलेल्या परिषदेच्या मध्ये सर्व तीर्थिकांच्या मतांचे खंडन करून यमकप्रातिहार्य दाखविलेले कण्डम्ब आंब्याच्या झाडाचे मूळ, देवोरोहण (स्वर्गातून अवतरण) झाली जागा, किंवा श्रावस्ती, राजगृह इत्यादी बुद्धांच्या वास्तव्याची इतर कोणतीही जागा; अशा ठिकाणी राहणे हे प्राण्यांना सहा अनुत्तरियांची (सर्वश्रेष्ठ गोष्टींची) प्राप्ती होण्याचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते.

Aparo nayo (mahāva. 259) – puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa parena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Ayaṃ majjhimadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni, vitthārena aḍḍhateyyāni, parikkhepena nava yojanasatāni honti. Eso patirūpadeso nāma.

आणखी एक अर्थ असा – पूर्व दिशेला 'गजंगल' नावाचा निगम आहे, त्याच्या पलीकडे महाशाल (मोठी साल वने) आहेत, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत (सीमावर्ती) जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. आग्नेय दिशेला 'सल्लावती' नावाची नदी आहे, तिच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. दक्षिण दिशेला 'सेतकण्णिक' नावाचा निगम आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. पश्चिम दिशेला 'थूण' नावाचे ब्राह्मण गाव आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. उत्तर दिशेला 'उसीरद्धज' नावाचा पर्वत आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. हा मध्यदेश लांबीने तीनशे योजने, रुंदीने अडीचशे (२५०) योजने आणि घेराने नऊशे योजने आहे. याला 'पतिरूपदेस' (अनुकूल देश) म्हटले जाते.

Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā, cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā [Pg.112] sammāsambuddhā uppajjanti. Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti. Tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya, sammāsambuddhānaṃ pana buddhasāvakānaṃ ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti. Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato maṅgalanti vuccati.

येथे (या मध्यदेशात) चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांवर ऐश्वर्य व अधिपत्य गाजवणारे चक्रवर्ती राजे उत्पन्न होतात; एक असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी महाश्रावक उत्पन्न होतात; दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून प्रत्येकबुद्ध उत्पन्न होतात; किंवा चार, आठ, सोळा असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात. तेथे प्राणी चक्रवर्ती राजाचा उपदेश ग्रहण करून, पंचशीलांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन स्वर्गपरायण होतात. तसेच प्रत्येकबुद्धांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन स्वर्गपरायण होतात; परंतु सम्यक्संबुद्धांच्या आणि त्यांच्या श्रावकांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन ते स्वर्गपरायण आणि निर्वाणपरायण देखील होतात. म्हणून तेथे राहणे हे या सर्व समृद्धीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते.

Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā, sāpi maṅgalaṃ. Kasmā? Buddhapaccekabuddhasammukhato dassetvā buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā. Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti, so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe ca katapuññatā maṅgala’’nti.

‘पूर्वकृतपुण्यता’ (पूर्वी केलेले पुण्य) म्हणजे मागील जन्मांमध्ये बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि क्षीणास्रव (अर्हत) यांना उद्देशून साठवलेले कुशल कर्म होय; ते देखील मंगल आहे. कशामुळे? कारण बुद्ध किंवा प्रत्येकबुद्धांच्या समक्ष दर्शन घेऊन, किंवा बुद्ध अथवा बुद्धश्रावकांच्या समक्ष ऐकलेल्या केवळ चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटीही ते अर्हत्त्व प्राप्त करून देते. तसेच, ज्या मनुष्याने पूर्वी (संसारात) पुण्यकर्म केले आहे आणि ज्याचे कुशलमूळ प्रबळ आहे, तो त्याच कुशलमुळाच्या आधारे विपश्यना उत्पन्न करून आसवांचा क्षय (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो; जसे की राजा महाकप्पिन आणि त्यांची अग्रमहिषी (अनोला) यांनी प्राप्त केले. म्हणूनच असे म्हटले आहे— ‘पूर्वी केलेले पुण्य हे मंगल आहे’.

Attasammāpaṇidhi nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti, assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti, macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti. Ayaṃ vuccati ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti, eso ca maṅgalaṃ. Kasmā? Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti.

‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ (स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे) म्हणजे या लोकात एखाद्या व्यक्तीने स्वतः दुःशील असताना स्वतःला शीलामध्ये प्रस्थापित करणे, अश्रद्ध असताना श्रद्धासंपदेमध्ये प्रस्थापित करणे आणि कृपण (कंजूष) असताना त्यागसंपदेमध्ये (उदारतेमध्ये) प्रस्थापित करणे होय. याला ‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ असे म्हटले जाते आणि हे देखील मंगल आहे. कशामुळे? कारण हे इहलोकातील व परलोकातील वैराचा नाश करण्याचे आणि विविध प्रकारच्या लाभांच्या प्राप्तीचे कारण आहे.

Evaṃ imissāpi gāthāya patirūpadesavāso ca, pubbe ca katapuññatā, attasammāpaṇidhī cāti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे, या गाथेत देखील ‘योग्य देशात निवास करणे’, ‘पूर्वी केलेले पुण्य’ आणि ‘स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे’ अशी तीनच मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

‘प्रतिरूपदेशवासो च’ (योग्य देशात निवास करणे) या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

Bāhusaccañcātigāthāvaṇṇanā

‘बाहुसच्चञ्च’ (बहुश्रुतपणा) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

5. Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccanti bahussutabhāvo. Sippanti yaṃ kiñci hatthakosallaṃ. Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ. Susikkhitoti suṭṭhu sikkhito. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Yāti aniyataniddeso. Vācāti girā byappatho. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

५. आता, ‘बाहुसच्चञ्च’ या गाथेत ‘बाहुसच्चं’ (बहुश्रुतपणा) म्हणजे बहुश्रुत असणे (पुष्कळ ऐकलेले किंवा शिकलेले असणे). ‘सिप्पं’ (शिल्प/कला) म्हणजे कोणतेही हस्तकौशल्याचे काम. ‘विनयो’ म्हणजे काय (शरीर), वाचा आणि चित्त यांचा संयम (शिस्त). ‘सुसिक्खितो’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे शिकलेला (प्रशिक्षित). ‘सुभासिता’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे बोललेली. ‘या’ हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा आहे. ‘वाचा’ म्हणजे वाणी किंवा उच्चारलेली भाषा. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे येथील पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) होय.

Atthavaṇṇanā [Pg.113] pana evaṃ veditabbā – bāhusaccaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘sutadharo hoti sutasannicayo’’ti (ma. ni. 1.339; a. ni. 4.22) ca ‘‘idhekaccassa bahukaṃ sutaṃ hoti, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’nti ca (a. ni. 4.6) evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacchikiriyāhetuto ca maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

अर्थस्पष्टीकरण तर या प्रकारे जाणावे— ‘बाहुसच्चं’ (बहुश्रुतपणा) म्हणजे, “तो श्रुतधर (ऐकलेले लक्षात ठेवणारा) आणि श्रुतसंचयी (ज्ञानाचा संचय करणारा) असतो” आणि “या जगात एखाद्याचे पुष्कळ ऐकणे (ज्ञान) असते, जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण” इत्यादी पद्धतीने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला धारण करण्याचे जे वर्णन केले आहे, ते अकुशलाचा त्याग व कुशलाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अनुक्रमे परमार्थ सत्याच्या साक्षात्काराचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे—

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).

“भिक्खूंनो, बहुश्रुत असलेला आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो; सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवून जीवन जगतो.”

Aparampi vuttaṃ –

दुसरेही असे म्हटले आहे—

‘‘Dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahanto tulayati, tulayanto padahati padahanto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.432).

“तो धारण केलेल्या धम्मांच्या अर्थाची परीक्षा करतो. अर्थाची परीक्षा करणाऱ्याला ते धम्म चिंतनास अनुकूल वाटतात (बुद्धीला पटतात). धम्माचे चिंतन करण्याची क्षमता निर्माण झाली असता छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो. छंद उत्पन्न झालेला मनुष्य प्रयत्न करतो. प्रयत्न करणारा मनुष्य तोलून-मापून विचार करतो. विचार करणारा मनुष्य साधना करतो आणि साधना करणारा मनुष्य शरीराने परमार्थ सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने ते भेदून पाहतो.”

Apica agārikabāhusaccampi yaṃ anavajjaṃ, taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

शिवाय, गृहस्थांचे बहुश्रुतपण देखील, जे निर्दोष आहे, ते दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

Sippaṃ nāma agārikasippañca anagārikasippañca. Tattha agārikasippaṃ nāma yaṃ parūparodhavirahitaṃ akusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādikaṃ, taṃ idhalokatthāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikasippaṃ nāma cīvaravicāraṇasibbanādisamaṇaparikkhārābhisaṅkharaṇaṃ, yaṃ taṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.345; 360; a. ni. 10.17) nayena tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ, yaṃ ‘‘nāthakaro dhammo’’ti ca vuttaṃ, taṃ attano ca paresañca ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

‘शिल्प’ (कला/कौशल्य) म्हणजे गृहस्थांचे शिल्प आणि भिक्खूंचे शिल्प होय. त्यामध्ये, गृहस्थांचे शिल्प म्हणजे जे शिल्प दुसऱ्यांना पीडा न देणारे, अकुशलापासून मुक्त असलेले, जसे की मणिकार (रत्नपारखी), सुवर्णकार (सोनार) यांचे काम इत्यादी होय; ते या लोकात हितकारक असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे. भिक्खूंचे शिल्प म्हणजे चीवर तयार करणे, शिवणे इत्यादी श्रमण-परिकारांची (साहित्याची) जुळवाजुळव व दुरुस्ती करणे होय; ज्याचे वर्णन “येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांच्या लहान-मोठ्या कामांमध्ये कुशल असतो” इत्यादी पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी केले आहे, आणि ज्याला “नाथकरण धम्म” (संरक्षक धम्म) असेही म्हटले आहे; ते स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

Vinayo nāma agārikavinayo ca anagārikavinayo ca. Tattha agārikavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ, so tattha susikkhito asaṃkilesāpajjanena ācāraguṇavavatthānena ca ubhayalokahitasukhāvahanato [Pg.114] maṅgalaṃ. Anagārikavinayo nāma sattāpattikkhandhaanāpajjanaṃ, sopi vuttanayeneva susikkhito, catupārisuddhisīlaṃ vā anagārikavinayo, so yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃ sikkhanena susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto maṅgalanti veditabbo.

‘विनय’ (शिस्त) म्हणजे गृहस्थांचा विनय आणि भिक्खूंचा विनय होय. त्यामध्ये, गृहस्थांचा विनय म्हणजे दहा अकुशल कर्मपथांपासून अलिप्त राहणे; तो त्यामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित झाला असता, क्लेशांना प्राप्त न झाल्यामुळे आणि आचारगुणांच्या प्रस्थापनेमुळे दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारा असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे. भिक्खूंचा विनय म्हणजे सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहात (गुन्ह्यांत) न पडणे; तो देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच चांगल्या प्रकारे आचरला असता मंगल आहे. किंवा चतुपारिसुद्धिशील (चार प्रकारची परिशुद्ध शिले) हा भिक्खूंचा विनय होय; भिक्खू ज्या प्रकारे त्यामध्ये प्रस्थापित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, अशा आचरणाने चांगल्या प्रकारे आचरलेला हा विनय लौकिक आणि लोकोत्तर सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā. Yathāha ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato vācā subhāsitā hotī’’ti (su. ni. subhāsitasuttaṃ). Asamphappalāpā vācā eva vā subhāsitā. Yathāha –

‘सुभाषित वाचा’ (सुभाषित वाणी) म्हणजे असत्य (खोटे बोलणे) इत्यादी दोषांपासून मुक्त असलेली वाणी होय. जसे की म्हटले आहे— “भिक्खूंनो, चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी सुभाषित असते.” किंवा निरर्थक बडबडीपासून मुक्त असलेली वाणीच सुभाषित होय. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;

Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti. (su. ni. 452);

“सत्पुरुष सुभाषित वाणीला सर्वोत्तम म्हणतात; धम्माला धरून बोलावे, अधम्माचे बोलू नये—हे दुसरे अंग आहे; प्रिय बोलावे, अप्रिय बोलू नये—हे तिसरे अंग आहे; सत्य बोलावे, असत्य बोलू नये—हे चौथे अंग आहे.”

Ayampi ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbā. Yasmā ca ayaṃ vinayapariyāpannā eva, tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo saṅgahetabbo. Atha vā kiṃ iminā parissamena paresaṃ dhammadesanādivācā idha subhāsitā vācāti veditabbā. Sā hi yathā patirūpadesavāso, evaṃ sattānaṃ ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato maṅgalanti vuccati. Āha ca –

ही देखील दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारी असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे. आणि ज्या अर्थी ही (सुभाषित वाचा) विनयातच समाविष्ट आहे, म्हणून ‘विनय’ या शब्दाच्या ग्रहणाने हिला वेगळे न मोजता विनयातच समाविष्ट करावे. किंवा या परिश्रमाची काय गरज? इतरांना धम्मोपदेश इत्यादी करणारी वाणी येथे ‘सुभाषित वाचा’ म्हणून जाणावी. कारण ती, ज्या प्रकारे योग्य देशात निवास करणे मंगल आहे, त्याच प्रकारे प्राण्यांच्या दोन्ही लोकांत हित, सुख आणि निर्वाण प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ म्हटले जाते. आणि म्हटले देखील आहे—

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti. (su. ni. 456);

“बुद्ध निर्वाण प्राप्तीसाठी आणि दुःखाचा अंत करण्यासाठी जी क्षेमकारक वाणी बोलतात, तीच खरोखर सर्व वाणींमध्ये सर्वोत्तम आहे.”

Evaṃ imissā gāthāya bāhusaccaṃ, sippaṃ, vinayo susikkhito, subhāsitā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे, या गाथेत ‘बहुश्रुतपणा’, ‘शिल्प’ (कला), ‘चांगल्या प्रकारे आचरलेला विनय’ आणि ‘सुभाषित वाचा’ अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

‘बाहुसच्चञ्च’ (बहुश्रुतपणा) या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Mātāpituupaṭṭhānantigāthāvaṇṇanā

‘मातापितुउपट्ठानं’ (माता-पित्यांची सेवा) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

6. Idāni [Pg.115] mātāpituupaṭṭhānanti ettha mātu ca pitu cāti mātāpitu. Upaṭṭhānanti upaṭṭhahanaṃ. Puttānañca dārānañcāti puttadārassa saṅgaṇhanaṃ saṅgaho. Na ākulā anākulā. Kammāni eva kammantā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

६. आता, ‘मातापितुउपट्ठानं’ या गाथेत ‘मातापितु’ म्हणजे माता आणि पिता. ‘उपट्ठानं’ म्हणजे सेवा करणे (पालनपोषण करणे). ‘पुत्तदारस्स’ म्हणजे मुले आणि पत्नी यांचा सांभाळ करणे (पालनपोषण करणे). जे व्याकुळ (अडचणीचे किंवा गुंतागुंतीचे) नाही ते ‘अनाकुला’ (अनाकुल). कर्मे (कामे) म्हणजेच ‘कम्मन्ता’ (उद्योग/व्यवसाय). उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) होय.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – mātā nāma janikā vuccati, tathā pitā. Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanucchādananhāpanehi catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ. Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ atthakāmā anukampakā, ye puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā paṃsuṃ puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā paricumbantā ca sinehaṃ uppādenti, vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ patikāraṃ kātuṃ asamatthā. Yasmā ca te āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro, brahmasammatā pubbācariyasammatā, tasmā tesaṃ upaṭṭhānaṃ idha pasaṃsaṃ, pecca saggasukhañca āvahati. Tena maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

अर्थाचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे जाणावे – जन्म देणाऱ्या स्त्रीला 'माता' म्हटले जाते आणि त्याचप्रमाणे जन्म देणाऱ्या पुरुषाला 'पिता' म्हटले जाते. सेवा-शुश्रूषा (उपठ्ठान) म्हणजे पाय धुणे, अंग रगडणे, उटणे लावणे, आंघोळ घालणे आणि चार प्रत्यय (चतुपच्चय) प्रदान करून साहाय्य करणे होय. त्यामध्ये, कारण माता-पिता हे मुलांचे मोठे उपकारकर्ते, त्यांचे कल्याण इच्छिणारे आणि त्यांच्यावर अनुकंपा करणारे असतात; जेव्हा लहान मुले बाहेर खेळून धुळीने माखलेल्या शरीराने घरी येतात, तेव्हा त्यांना पाहून, त्यांची धूळ पुसून, त्यांच्या डोक्याचा मुका घेऊन आणि त्यांचे चुंबन घेऊन ते त्यांच्यावर प्रेम करतात. शंभर वर्षे जरी मुलांनी आपल्या माता-पित्यांना डोक्यावर वाहून नेले, तरी ते त्यांच्या उपकारांची परतफेड करण्यास असमर्थ ठरतात. आणि कारण ते (माता-पिता) जन्मदाते, पालनपोषण करणारे, या जगाची ओळख करून देणारे, 'ब्रह्मा' समान मानलेले आणि 'प्रथम आचार्य' मानलेले आहेत, म्हणून त्यांची सेवा-शुश्रूषा करणे या लोकात प्रशंसा मिळवून देते आणि परलोकात स्वर्गसुख प्रदान करते. म्हणून याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;

Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.

“माता-पित्यांना 'ब्रह्मा' म्हटले जाते आणि त्यांना 'प्रथम आचार्य' देखील म्हटले जाते. ते मुलांचे पूजनीय (आहुनेय्य) आहेत, कारण ते आपल्या अपत्यांवर अनुकंपा करणारे असतात.

‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;

Annena atha pānena, vatthena sayanena ca;

Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.

म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने त्यांची वंदना करावी आणि त्यांचा आदर-सत्कार करावा; त्यांना अन्न, पेय, वस्त्र आणि शय्या (बिछाना) देऊन, तसेच उटणे लावून, आंघोळ घालून आणि त्यांचे पाय धुवून त्यांची सेवा करावी.

‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (itivu. 106;

jā. 2.20.181-183);

माता-पित्यांच्या अशा सेवेमुळे, सुज्ञ लोक याच जन्मात त्या मुलाची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो.”

Aparo nayo – upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādipañcavidhaṃ, taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

दुसरा प्रकार असा आहे – सेवा-शुश्रूषा म्हणजे पालनपोषण करणे, त्यांचे कार्य करणे, कुळपरंपरा टिकवून ठेवणे इत्यादी पाच प्रकारची कर्तव्ये होय. ती सेवा, पापापासून परावृत्त करणे इत्यादी पाच प्रकारच्या ऐहिक हित आणि सुखाचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi[Pg.116], kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi, atha vā pana petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmī’ti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti, pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī’’ti (dī. ni. 3.267).

“'हे गृहपतीपुत्रा! पाच कारणांनी मुलाने पूर्व दिशा मानल्या गेलेल्या माता-पित्यांची सेवा केली पाहिजे: १) त्यांनी माझे पालनपोषण केले, म्हणून मी त्यांचे पालनपोषण करीन, २) मी त्यांची कामे करीन, ३) मी कुळपरंपरा टिकवून ठेवीन, ४) मी वारसा हक्काने मिळालेल्या संपत्तीचे रक्षण करीन, आणि ५) मृत्यूनंतर परलोकात गेलेल्या माता-पित्यांच्या उद्देशाने दानधर्म (दक्षिणा) करीन.' हे गृहपतीपुत्रा! या पाच कारणांनी मुलाने पूर्व दिशा असलेल्या माता-पित्यांची सेवा केली असता, माता-पिता देखील पाच कारणांनी मुलावर अनुकंपा करतात: १) पापापासून परावृत्त करतात, २) कल्याणाच्या कार्यात प्रवृत्त करतात, ३) कला-कौशल्य (शिक्षण) शिकवतात, ४) योग्य जोडीदाराशी विवाह करून देतात, आणि ५) योग्य वेळी वारसाहक्क (संपत्ती) सोपवतात.”

Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu pasāduppādanena, sīlasamādāpanena, pabbajjāya vā upaṭṭhahati, ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo. Tassa taṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato maṅgalanti vuccati.

शिवाय, जो कोणी आपल्या माता-पित्यांना त्रिरत्नांवर श्रद्धा निर्माण करून, शील ग्रहण करायला लावून किंवा प्रव्रज्या (दीक्षा) मिळवून देऊन त्यांची सेवा करतो, ही सेवा माता-पित्यांची सेवा करणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असते. त्या मुलाची ती माता-पित्यांची सेवा म्हणजे माता-पित्यांनी केलेल्या उपकारांची परतफेड (प्रत्युपकार) ठरेल आणि अनेक ऐहिक व पारलौकिक कल्याणाचे मुख्य कारण असल्यामुळे तिला 'मंगल' असे म्हटले जाते.

Puttadārassāti ettha attato jātā puttāpi dhītaropi puttāicceva saṅkhyaṃ gacchanti. Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yā kāci bhariyā. Puttā ca dārā ca puttadāraṃ, tassa puttadārassa. Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ. Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pacchimā disā puttadārā veditabbā’’ti ettha uddiṭṭhaṃ puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā ‘‘pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā sammānanāya, anavamānanāya, anati cariyāya, issariyavossaggena, alaṅkārānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati, susaṃvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū’’ti (dī. ni. 3.269).

'पुत्तدارस्स' (पुत्र आणि पत्नी) या पदात स्वतःपासून जन्मलेले पुत्र आणि कन्या देखील 'पुत्र' या संज्ञेत समाविष्ट होतात. 'दारा' म्हणजे वीस प्रकारच्या पत्नींपैकी कोणतीही एक पत्नी. पुत्र आणि पत्नी मिळून 'पुत्तदार' (पुत्र-पत्नी) बनते, त्या पुत्र-पत्नीचे. 'संगहो' (साहाय्य) म्हणजे आदर-सन्मान इत्यादींद्वारे साहाय्य करणे होय. ते साहाय्य, योग्य प्रकारे कामे पार पाडणे इत्यादी ऐहिक हित आणि सुखाचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे – “पश्चिम दिशा म्हणजे पुत्र आणि पत्नी असे जाणावे.” येथे उल्लेखिलेल्या 'पुत्र-पत्नी' या शब्दातील 'पत्नी' या शब्दाचा अर्थ घेऊन – “हे गृहपतीपुत्रा! पाच कारणांनी पतीने पश्चिम दिशा असलेल्या पत्नीची काळजी घेतली पाहिजे: १) तिचा सन्मान करून, २) तिचा अनादर न करून, ३) तिच्याशी एकनिष्ठ राहून, ४) घराचे अधिकार तिच्याकडे सोपवून, आणि ५) तिला अलंकार देऊन. या पाच कारणांनी पतीने पश्चिम दिशा असलेल्या पत्नीची काळजी घेतली असता, पत्नी देखील पाच कारणांनी पतीवर अनुकंपा करते: १) ती आपली कामे उत्तम प्रकारे पार पाडते, २) कुटुंबियांचा व नोकरचाकरांचा चांगला सायबाळ करते, ३) पतीशी एकनिष्ठ राहते, ४) पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते, आणि ५) सर्व कामांमध्ये आळस न करता चतुर व कुशल असते.”

Ayaṃ vā aparo nayo – saṅgahoti dhammikāhi dānapiyavācātthacariyāhi saṅgaṇhanaṃ. Seyyathidaṃ – uposathadivasesu paribbayadānaṃ, nakkhattadivasesu nakkhattadassāpanaṃ, maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ, diṭṭhadhammikasamparāyikesu atthesu ovādānusāsananti. Taṃ vuttanayeneva diṭṭhadhammikahitahetuto samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbaṃ. Yathāha sakko devānamindo –

किंवा हा दुसरा प्रकार आहे – 'संग्रह' (साहाय्य) म्हणजे धार्मिक मार्गाने दान देणे, प्रिय बोलणे आणि परोपकार करणे यांद्वारे साहाय्य करणे होय. जसे की – उपोसथ दिवशी अन्न-सामग्री देणे, उत्सवाच्या दिवशी उत्सव पाहण्याची सोय करणे, मंगल प्रसंगी मंगल कार्य करणे, आणि ऐहिक व पारलौकिक कल्याणासाठी उपदेश व मार्गदर्शन करणे. तो संग्रह (साहाय्य), पूर्वोक्त पद्धतीनेच ऐहिक कल्याणाचे कारण असल्यामुळे, पारलौकिक कल्याणाचे कारण असल्यामुळे आणि देवतांद्वारे देखील वंदनीय ठरत असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. जसे की देवांचा राजा शक्राने म्हटले आहे –

‘‘Ye [Pg.117] gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;

Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti. (saṃ.ni.1.1.264);

“हे मातली! जे गृहस्थ पुण्यकर्म करणारे, शीलवान आणि उपासक आहेत, जे धार्मिक मार्गाने आपल्या पत्नीचे (कुटुंबाचे) पालनपोषण करतात, त्यांना मी वंदन करतो.”

Anākulā kammantā nāma kālaññutāya patirūpakāritāya analasatāya uṭṭhānavīriyasampadāya, abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappatirūpakaraṇasithilakaraṇādiākulabhāvavirahitā kasigorakkhavāṇijjādayo kammantā. Ete attano vā puttadārassa vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya evaṃ payojitā diṭṭheva dhamme dhanadhaññavuddhipaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccanti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

'अनाकुला कम्मन्ता' (व्याकुळता नसलेले उद्योग) म्हणजे काळाचे भान ठेवून, योग्य प्रकारे काम करण्याची सवय ठेवून, आळस न करता, उद्योगी व प्रयत्नशील राहून आणि व्यसनाधीन न होता; वेळ निघून गेल्यावर काम करणे, अयोग्य काम करणे, ढिलेपणाने काम करणे इत्यादी व्याकुळतेने विरहित असलेले शेती, गोपालन, व्यापार इत्यादी उद्योग होय. हे उद्योग स्वतःच्या, किंवा पुत्र-पत्नीच्या, किंवा दास-कामगारांच्या कौशल्यामुळे अशा प्रकारे योजिले असता, याच जन्मात धनधान्याची वृद्धी आणि प्राप्तीचे कारण ठरत असल्यामुळे त्यांना 'मंगल' म्हटले जाते. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhana’’nti ca (su. ni. 185; saṃ. ni. 1.246).

“योग्य काम करणारा, बुद्धिमान आणि उद्योगी मनुष्य धन प्राप्त करतो.”

‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;

Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ gharaṃ.

“दिवसा झोपण्याची सवय असलेला, रात्री उठण्याचा कंटाळा करणारा, नेहमी मद्यधुंद राहणारा आणि व्यसनी असलेला मनुष्य गृहस्थाश्रम चालवण्यास समर्थ नसतो.

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.

'खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, आता खूप संध्याकाळ झाली आहे' असे म्हणून जो तरुण आपले काम सोडून देतो, त्याचे हित (संधी) निघून जाते.

‘‘Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhaṃ na vihāyatī’’ti. (dī. ni. 3.253);

परंतु जो मनुष्य थंडी आणि उष्णतेला गवताच्या काडीपेक्षा अधिक मानत नाही आणि आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तो सुखापासून कधीही वंचित होत नाही.”

‘‘Bhoge saṃharamānassa, bhamarasseva irīyato;

Bhogā sannicayaṃ yanti, vammikovūpacīyatī’’ti. ca evamādi (dī. ni. 3.265);

“फुलांमधून मध गोळा करणाऱ्या मधमाशीप्रमाणे संपत्ती गोळा करणाऱ्या माणसाची संपत्ती वाढत जाते, जसे मुंग्यांचे वारूळ हळूहळू वाढत जाते.” इत्यादी उपदेश केले आहेत.

Evaṃ imissā gāthāya mātuupaṭṭhānaṃ, pituupaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho, anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni, puttadārassa saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca, mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

याप्रमाणे, या गाथेमध्ये मातेची सेवा, पित्याची सेवा, पुत्र आणि पत्नीचे साहाय्य, आणि व्याकुळता नसलेले उद्योग अशी चार मंगले सांगितली आहेत; किंवा 'पुत्तدارस्स' या पदाचे दोन भाग करून पाच मंगले सांगितली आहेत; किंवा 'मातापितुउपठ्ठानं' हे पद एकच मानून तीन मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'मातापितुउपठ्ठानं' या गाथेचे अर्थाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Dānañcātigāthāvaṇṇanā

'दानञ्च' (दान आणि) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

7. Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ, attano santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hoti. Dhammassa cariyā, dhammā vā anapetā cariyā [Pg.118] dhammacariyā. Ñāyante ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñātakā. Na avajjāni anavajjāni, aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

७. आता, 'दानञ्च' (दान आणि) यामध्ये—ज्याद्वारे दिले जाते ते 'दान' होय; स्वतःची वस्तू दुसऱ्याला सुपूर्द करणे असा याचा अर्थ आहे. धम्माचे आचरण म्हणजे 'धम्मचरिया' (धम्मचारित्र्य), किंवा धम्मापासून विलग नसलेले आचरण म्हणजे धम्मचरिया होय. "हे आमचे आहेत" असे जे ओळखले जातात ते 'नातलग' (ञातका) होत. जे दोषयुक्त नाहीत ते 'अनवज्ज' (निर्दोष/अनवद्य) होत, म्हणजेच जे निंदनीय किंवा गर्हणीय नाहीत असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णन) आहे.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – dānaṃ nāma paraṃ uddissa subuddhipubbikā annādidasadānavatthupariccāgacetanā, taṃsampayutto vā alobho. Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti, tena vuttaṃ ‘‘dīyate imināti dāna’’nti. Taṃ bahujanapiyamanāpatādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti vuccati. ‘‘Dāyako, sīha dānapati, bahuno janassa piyo hoti manāpo’’ti evamādīni (a. ni. 5.34) cettha suttāni anussaritabbāni.

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) याप्रमाणे समजून घ्यावे—'दान' म्हणजे दुसऱ्याला उद्देशून, चांगल्या बुद्धीने (सम्यक ज्ञानाने) प्रेरित होऊन अन्न इत्यादी दहा प्रकारच्या दानवस्तूंचा त्याग करण्याची चेतना (इच्छा); किंवा त्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेला 'अलोभ' (लोभ नसणे) होय. कारण अलोभानेच मनुष्य ती वस्तू दुसऱ्याला देतो, म्हणूनच "ज्याद्वारे दिले जाते ते दान" असे म्हटले आहे. ते दान, बहुसंख्याकांना प्रिय व आवडते होणे इत्यादी या लोकातील आणि परलोकातील विशेष फळांच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. "हे सीह, दानशूर दाता बहुसंख्य लोकांना प्रिय आणि आवडता असतो" इत्यादी सुत्तांचे (अंगुत्तर निकाय ५.३४) येथे स्मरण करावे.

Aparo nayo – dānaṃ nāma duvidhaṃ āmisadānaṃ, dhammadānañca, tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva. Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃ , imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ. Yathāha –

दुसरा प्रकार असा—दान हे दोन प्रकारचे असते: आमिषदान (भौतिक वस्तूंचे दान) आणि धम्मदान. त्यापैकी आमिषदान हे वर सांगितलेल्या प्रकाराचेच आहे. परंतु, या लोकातील आणि परलोकातील दुःखाचा क्षय करणाऱ्या व सुख देणाऱ्या, सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्माचा इतरांच्या कल्याणाच्या इच्छेने उपदेश करणे म्हणजे 'धम्मदान' होय. आणि या दोन्ही दानांमध्ये हेच (धम्मदान) सर्वश्रेष्ठ आहे. जसे की म्हटले आहे—

‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;

Sabbaratiṃ dhammarati jināti,Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354);

"सर्व दानांमध्ये धम्मदान श्रेष्ठ (विजयी) ठरते; सर्व रसांमध्ये धम्मरस श्रेष्ठ ठरतो; सर्व रतींमध्ये (आनंदात) धम्मरती श्रेष्ठ ठरते; आणि तृष्णेचा क्षय सर्व दुःखांवर विजय मिळवतो." (धम्मपद ३५४)

Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva. Dhammadānaṃ pana yasmā atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ, tasmā maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

त्यापैकी, आमिषदानाचे मंगलत्व आधीच सांगितले आहे. परंतु धम्मदान हे अर्थ-संवेदन (अर्थाचा अनुभव घेणे) इत्यादी गुणांचे मूळ कारण (पदस्थान) असल्याने त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे—

‘‘Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī cā’’ti evamādi (a. ni. 5.26).

"भिक्खूहो! ज्या ज्या प्रकारे भिक्खूने ऐकलेला आणि अभ्यासलेला धम्म विस्ताराने इतरांना उपदेशितो, त्या त्या प्रकारे त्याला त्या धम्मातील अर्थाचा अनुभव (अर्थप्रतिसंवेदी) आणि धम्माचा अनुभव (धम्मप्रतिसंवेदी) होतो..." इत्यादी (अंगुत्तर निकाय ५.२६).

Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā. Yathāha – ‘‘tividhā kho gahapatayo kāyena dhammacariyā samacariyā hotī’’ti evamādi. Sā panesā dhammacariyā saggalokūpapattihetuto maṅgalanti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dhammacariyāsamacariyāhetu kho gahapatayo evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti (ma. ni. 1.439).

'धम्मचरिया' (धम्माचरण) म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे आचरण करणे होय. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— "गृहपतींनो! कायेने (शरीराने) केले जाणारे धम्माचरण आणि समचरण (योग्य आचरण) तीन प्रकारचे असते..." इत्यादी. हे धम्माचरण स्वर्गलोकात उत्पन्न होण्याचे कारण असल्याने ते 'मंगल' आहे असे समजावे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे— "गृहपतींनो! धम्माचरण आणि समचरण यामुळेच काही प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात." (मज्झिम निकाय १.४३९)

Ñātakā [Pg.119] nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayugā sambandhā. Tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhanadhaññādīhi saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto maṅgalanti vuccati.

'नातलग' (ञातक) म्हणजे आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने सातव्या पिढीपर्यंतचे संबंधित लोक होत. संपत्तीचा नाश किंवा आजारपणामुळे पीडित होऊन जे आपल्याकडे आले आहेत, अशा नातलगांना आपल्या क्षमतेनुसार अन्न, वस्त्र, धन, धान्य इत्यादी देऊन साहाय्य (संग्रह) करणे, हे या लोकात प्रशंसा इत्यादी मिळण्याचे आणि परलोकात सुगती मिळणे व विशेष गुणांची प्राप्ती होण्याचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते.

Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇaārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni. Tāni hi nānappakārahitasukhādhigamahetuto maṅgalanti vuccanti. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 8.43) anussaritabbāni.

'अनवज्ज कम्म' (निर्दोष कर्मे) म्हणजे उपोसथ अंगांचे ग्रहण करणे, वैयावृत्य (सेवाकार्य) करणे, बागबगीचे व वन लावणे, पूल बांधणे इत्यादी काया, वाचा आणि मनाची सुचरित कर्मे होत. विविध प्रकारच्या हित आणि सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने त्यांना 'मंगल' असे म्हटले जाते. "विशाखे! अशी शक्यता आहे की, एखादी स्त्री किंवा पुरुष अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, चातुमहाराजिका देवलोकातील देवांच्या सहवासात उत्पन्न होईल" इत्यादी सुत्तांचे (अंगुत्तर निकाय ८.४३) येथे स्मरण करावे.

Evaṃ imissā gāthāya dānañca, dhammacariyā ca, ñātakānañca saṅgaho, anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये दान, धम्माचरण, नातलगांचे साहाय्य (संग्रह) आणि निर्दोष कर्मे अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'दानञ्च' या गाथेचे अर्थवर्णन समाप्त झाले.

Āratītigāthāvaṇṇanā

'आरती' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

8. Idāni āratī viratīti ettha āratīti āramaṇaṃ, viratīti viramaṇaṃ, viramanti vā etāya sattāti virati. Pāpāti akusalā. Madanīyaṭṭhena majjaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ, tato majjapānā. Saṃyamanaṃ saṃyamo appamajjanaṃ appamādo. Dhammesūti kusalesu. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

८. आता, 'आरती विरती' यामध्ये—'आरती' म्हणजे दूर राहणे (वर्जन करणे), 'विरती' म्हणजे अलिप्त राहणे (विरमण करणे), किंवा ज्याद्वारे प्राणी अकुशलापासून अलिप्त राहतात ती 'विरती' होय. 'पाप' म्हणजे अकुशल धर्म. मद आणणाऱ्या (नशा चढवणाऱ्या) गुणधर्मामुळे त्याला 'मज्ज' (मद्य/अमली पदार्थ) म्हणतात, मद्याचे प्राशन करणे म्हणजे 'मज्जपान' होय, आणि 'ततो मज्जपाना' म्हणजे त्या मद्यपानापासून. 'संयमन' म्हणजे संयम होय. 'अपमज्जन' (प्रमाद न करणे) म्हणजे 'अप्पमाद' (अप्रमाद/जागरूकता) होय. 'धम्मेसु' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णन) आहे.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – ārati nāma pāpe ādīnavadassāvino manasā eva anabhirati. Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ, sā cesā virati nāma sampattavirati, samādānavirati, samucchedaviratīti tividhā hoti, tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca ‘‘na me etaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ [Pg.120] imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ, adinnaṃ ādiyeyya’’ntiādinā nayena sampattavatthuto virati, ayaṃ sampattavirati nāma. Sikkhāpadasamādānavasena pavattā samādānavirati nāma, yassā pavattito pabhuti kulaputto pāṇātipātādīni na karoti. Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma, yassā pavattito pabhuti ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti. Pāpaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso, adinnādānaṃ…pe… kāmesumicchācāro…pe… musāvādo’’ti evaṃ vitthāretvā –

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) याप्रमाणे समजून घ्यावे—'आरती' म्हणजे पाशवी कर्मांमधील दोष पाहणाऱ्या व्यक्तीची केवळ मनानेच पापाविषयी असणारी अरुची (अनासक्ती). 'विरती' म्हणजे कर्मद्वारांच्या (काया आणि वाचेच्या) माध्यमातून पापापासून अलिप्त राहणे. ही 'विरती' तीन प्रकारची असते: संपत्तविरती (प्रसंगोपात आलेली विरती), समादानविरती (नियम ग्रहण केल्याने झालेली विरती) आणि समुच्छेदविरती (पूर्णपणे नष्ट करणारी विरती). त्यापैकी, जेव्हा एखादा कुलपुत्र स्वतःची जात, कूळ किंवा गोत्र यांचा विचार करून, "मी प्राण्याची हत्या करणे किंवा न दिलेली वस्तू घेणे मला योग्य नाही" अशा विचाराने समोर आलेल्या प्रसंगातून अलिप्त राहतो, त्याला 'संपत्तविरती' म्हणतात. शील किंवा शिक्षापदांचे ग्रहण केल्याने जी विरती निर्माण होते, तिला 'समादानविरती' म्हणतात, जिच्या प्रभावामुळे कुलपुत्र प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी कर्मे करत नाही. आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या विरतीला 'समुच्छेदविरती' म्हणतात, जिच्या उत्पत्तीपासून आर्यश्रावकाची पाच प्रकारची भये आणि वेरे (शत्रुत्व) शांत होतात. 'पाप' म्हणजे काय, तर "हे गृहपतीपुत्रा! प्राणातिपात (जीवहत्या) हा कर्मक्लेश (अपवित्र कर्म) आहे, अदत्तादान (चोरी)... तसेच कामेसू मिच्छाचार (व्यभिचार)... आणि मुसावाद (असत्य बोलणे)..." अशा प्रकारे विस्ताराने सांगितले आहे—

‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;

Paradāragamanañceva, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti. (dī. ni. 3.245) –

"प्राणातिपात (जीवहत्या), अदत्तादान (चोरी), muसावाद (असत्य बोलणे) आणि परदारगमन (व्यभिचार) यांची सुज्ञ लोक कधीही प्रशंसा करत नाहीत." (दीघ निकाय ३.२४५)

Evaṃ gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ akusalaṃ, tato pāpā. Sabbāpesā ārati ca virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati. ‘‘Pāṇātipātā paṭivirato kho, gahapatiputta, ariyasāvako’’tiādīni cettha suttāni anussaritabbāni.

अशा प्रकारे, गाथेत समाविष्ट केलेले आणि कर्मक्लेश म्हणून ओळखले जाणारे चार प्रकारचे अकुशल कर्म म्हणजेच 'पाप' होय. या सर्व पापांपासून दूर राहणे (आरती) आणि अलिप्त राहणे (विरती) हे या लोकात आणि परलोकात निर्माण होणारी भये व वेरे (शत्रुत्व) नष्ट करण्याचे आणि विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. "हे गृहपतीपुत्रा! आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो..." इत्यादी सुत्तांचे येथे स्मरण करावे.

Majjapānā saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiyā evetaṃ adhivacanaṃ. Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti, dhammaṃ na jānāti, mātu antarāyaṃ karoti, pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ karoti, diṭṭheva dhamme garahaṃ samparāye duggatiṃ aparāpariye ummādañca pāpuṇāti. Majjapānā pana saṃyamo tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti. Tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo maṅgalanti veditabbo.

मद्यपानापासून संयम म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या 'सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना वेरमणी' (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून अलिप्त राहणे) याचेच हे दुसरे नाव (अधिवचन) आहे. कारण मद्यपी मनुष्य आपले हित जाणत नाही, धर्म जाणत नाही; तो माता, पिता तसेच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांच्या श्रावकांनाही उपद्रव (धोका) पोहोचवतो. तो याच जन्मात निंदेला प्राप्त होतो, परलोकात दुर्गतीला प्राप्त होतो आणि पुढील जन्मांमध्ये वेडेपणाला (उन्मादाला) प्राप्त होतो. परंतु, मद्यपानापासून संयम राखल्याने या सर्व दोषांचे शमन होते आणि त्याच्या उलट असणाऱ्या सद्गुणांची प्राप्ती होते. म्हणून, हा मद्यपानाचा संयम 'मंगल' आहे असे जाणावे.

Kusalesu dhammesu appamādo nāma ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā, asātaccakiriyatā, anaṭṭhitakiriyatā, olīnavuttitā, nikkhittachandatā, nikkhittadhuratā, anāsevanā, abhāvanā, abahulīkammaṃ, anadhiṭṭhānaṃ, ananuyogo, pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846). Ettha vuttassa pamādassa paṭipakkhavasena atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso veditabbo. So nānappakārakusalādhigamahetuto amatādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati[Pg.121]. Tattha ‘‘appamattassa ātāpino’’ti ca (ma. ni. 2.18; a. ni. 5.26), ‘‘appamādo amataṃ pada’’nti ca, evamādi (dha. pa. 21) satthu sāsanaṃ anussaritabbaṃ.

कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद (जागरूकता) म्हणजे: 'कुशल धर्मांच्या भावनेमध्ये (विकासात) आदरपूर्वक न वागणे, सातत्य न राखणे, दृढतेने न करणे, शिथिल वृत्ती ठेवणे, उत्साह सोडून देणे, जबाबदारी सोडून देणे, सेवन न करणे, भावना न करणे, वारंवार अभ्यास न करणे, अधिष्ठान न ठेवणे आणि अनुयोग (सतत प्रयत्न) न करणे म्हणजे प्रमाद होय. असा जो प्रमाद, प्रमाद करण्याची पद्धत आणि प्रमादयुक्त अवस्था आहे, त्याला 'प्रमाद' म्हटले जाते.' येथे सांगितलेल्या प्रमादाच्या विरुद्ध अर्थाने, कुशल धर्मांमध्ये स्मृतीचा (सतीचा) विप्रवास न होणे (म्हणजेच स्मृती सतत जागरूक ठेवणे) हा अप्रमादाचा खरा अर्थ जाणावा. तो विविध प्रकारच्या कुशल धर्मांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अमृतपदाच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हटले जाते. त्याविषयी, 'अप्रमत्त आणि उद्योगी माणसाचे...' आणि 'अप्रमाद हे अमृतपद आहे...' इत्यादी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशांचे वारंवार स्मरण करावे.

Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati, majjapānā saṃyamo, kusalesu dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे, या गाथेत 'पापापासून विरती', 'मद्यपानापासून संयम' आणि 'कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद' अशी तीन मंगले सांगितली आहेत. त्यांचे मंगल असणे त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā āratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'आरती' (पापापासून विरती) इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

Gāravocātigāthāvaṇṇanā

'गारवो च' (आदर असणे) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

9. Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo. Nivātoti nīcavuttitā. Santuṭṭhīti santoso. Katassa jānanatā kataññutā. Kālenāti khaṇena samayena. Dhammassa savanaṃ dhammassavanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

९. आता, 'गारवो च' या गाथेत 'गारवो' म्हणजे आदरभाव (पूज्य व्यक्तींबद्दल आदर असणे). 'निवातो' म्हणजे नम्रता (विनम्र वृत्ती). 'सन्तुट्ठी' म्हणजे संतोष (समाधान). दुसऱ्याने केलेल्या उपकाराची जाणीव असणे म्हणजे 'कृतज्ञता' (कतञ्ञुता) होय. 'कालेन' म्हणजे योग्य वेळी किंवा प्रसंगी. धर्माचे श्रवण करणे म्हणजे 'धर्मश्रवण' होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे पदांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) आहे.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – gāravo nāma garukārappayogārahesu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhakabhātikabhaginīādīsu yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā. Sa cāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ hetu. Yathāha –

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे जाणावे: 'गारव' (आदर) म्हणजे जे आदरास पात्र आहेत अशा बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, तथागतांचे श्रावक, आचार्य, उपाध्याय, माता, पिता, मोठे भाऊ, मोठी बहीण इत्यादींच्या ठिकाणी योग्यतेनुसार आदर करणे, सन्मान करणे आणि आदरयुक्त भाव ठेवणे होय. आणि हा आदरभाव सुगतीला जाणे इत्यादींचे कारण ठरतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे:

‘‘Garukātabbaṃ garuṃ karoti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa…pe… upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati, yattha yattha paccājāyati, uccākulīno hotī’’ti (ma. ni. 3.295).

जो आदरास पात्र आहे त्याचा तो आदर करतो, जो मान देण्यास पात्र आहे त्याला मान देतो, जो पूजेस पात्र आहे त्याचा सन्मान करतो. अशा प्रकारे परिपूर्ण केलेल्या आणि आचरणात आणलेल्या त्या कर्मामुळे, कायाचा भेद झाल्यानंतर मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. जर तो मृत्यूनंतर स्वर्गलोकात जन्मला नाही आणि मनुष्यलोकात परत आला, तर तो ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेईल, तेथे तो उच्च कुळात जन्म घेतो.

Yathā cāha – ‘‘sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā’’tiādi (a. ni. 7.33), tasmā maṅgalanti vuccati.

आणि जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, हे सात अपरिहानीय (ऱ्हास न घडवून आणणारे) धर्म आहेत. ते सात कोणते? शास्त्यांबद्दल (बुद्धांबद्दल) आदर असणे...' इत्यादी. म्हणून याला 'मंगल' म्हटले जाते.

Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā, yāya samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanakacoḷasadiso chinnavisāṇausabhasamo uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso [Pg.122] hoti, ayaṃ nivāto. Svāyaṃ yasādiguṇappaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca ‘‘nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasa’’nti evamādi (dī. ni. 3.273).

'निवात' (नम्रता) म्हणजे नम्र मन आणि नम्र वर्तन असणे. ज्याने युक्त असलेला मनुष्य आपला अहंकार आणि गर्व नष्ट करून, पाय पुसण्याच्या कापडासारखा, शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा आणि विषारी दात काढलेल्या सापासारखा होऊन मृदू, प्रेमळ आणि सुखद संभाषण करणारा बनतो, याला 'निवात' म्हणतात. हा निवात कीर्ती इत्यादी गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे याला 'मंगल' म्हटले जाते. आणि म्हटले देखील आहे: 'जो नम्र वर्तनाचा आहे, ताठर (अहंकारी) नाही, असा मनुष्य कीर्ती प्राप्त करतो...' इत्यादी.

Santuṭṭhi nāma itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

'संतुष्टी' (संतोष) म्हणजे जे काही मिळेल त्या साधनाने (वस्तूने) संतुष्ट असणे. तो बारा प्रकारचा असतो. जसे की, चीवराच्या बाबतीत: यथालाभ संतोष, यथाबल संतोष आणि यथासारूप्य संतोष असे तीन प्रकार आहेत. याचप्रमाणे पिंडपात (भिक्षा) इत्यादींच्या बाबतीतही (तीन-तीन प्रकार आहेत).

Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, garuṃ cīvaraṃ pārupanto oṇamati vā kilamati vā, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpa’’nti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭā vā aññato vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

त्याचे सविस्तर वर्गीकरण याप्रमाणे आहे: येथे भिक्खूला चांगले किंवा वाईट चीवर मिळते. तो त्याच चीवराने आपला निर्वाह करतो, दुसऱ्या चीवराची इच्छा करत नाही आणि मिळाले तरी ते स्वीकारत नाही; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु जर भिक्खू आजारी असेल आणि जड चीवर पांघरल्यामुळे तो वाकत असेल किंवा थकून जात असेल, तर तो अनुकूल भिक्खूशी ते चीवर बदलून घेऊन हलक्या चीवराने निर्वाह करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम दर्जाच्या वस्तू मिळवणारा असतो. तो मौल्यवान चीवर मिळवून, 'हे चीवर वृद्ध (स्थवीर), दीर्घकाळ प्रव्रजित राहिलेल्या आणि बहुश्रुत भिक्खूंनाच योग्य आहे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून किंवा इतर कुठूनही चिंध्या गोळा करून, त्याचे संघात (चीवर) तयार करून ते परिधान करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītapiṇḍapātaṃ vinā ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo’’ti tesaṃ datvā attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

येथे भिक्खूला साधा किंवा उत्तम पिंडपात (भोजन) मिळतो. तो त्याच भोजनाने आपला निर्वाह करतो, दुसऱ्या भोजनाची इच्छा करत नाही आणि मिळाले तरी ते स्वीकारत नाही; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु जर भिक्खू आजारी असेल आणि साधा पिंडपात खाल्ल्यामुळे त्याचा आजार बळावत असेल, तर तो ते अन्न अनुकूल भिक्खूला देऊन त्याच्याकडून तूप, मध, दूध इत्यादी घेऊन ते ग्रहण करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम पिंडपात मिळवतो. तो 'हा पिंडपात वृद्ध (स्थवीर), दीर्घकाळ प्रव्रजित राहिलेल्या आणि उत्तम भोजनाशिवाय निर्वाह करू न शकणाऱ्या इतर सब्रह्मचाऱ्यांनाच योग्य आहे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः भिक्षेसाठी फिरून मिश्र अन्न ग्रहण करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

Idha [Pg.123] pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti. So teneva santussati, puna aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi āturīyati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa pāpuṇane savāte sītalasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘sundarasenāsanaṃ pamādaṭṭhānaṃ, tatra nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa ca puna paṭibujjhato kāmavitakko samudācaratī’’ti. So taṃ paṭikkhipitvā ajjhokāsarukkhamūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

येथे (या शासनात) भिक्खूला जे शयनासन (निवासस्थान) प्राप्त होते, तो त्याच शयनासनाने संतुष्ट राहतो; पुन्हा दुसरे अधिक चांगले शयनासन प्राप्त झाले तरी तो त्याचा स्वीकार करत नाही. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' (यथालाभसंतुष्टी) होय. परंतु, जर भिक्खू आजारी असेल आणि वारा नसलेल्या (बंदिस्त) शयनासनात राहिल्याने पित्तविकार इत्यादींमुळे अत्यंत पीडित होत असेल, तर तो ते शयनासन दुसऱ्या एका अनुकूल भिक्खूला देऊन, त्याला प्राप्त झालेल्या मोकळी हवा असलेल्या व थंड शयनासनात राहून श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम शयनासन प्राप्त झाले तरी त्याचा स्वीकार करत नाही आणि विचार करतो की, 'उत्तम शयनासन हे प्रमादाचे (आळसाचे) स्थान आहे, तेथे बसलेल्या भिक्खूला स्त्यान-मृद्ध (आळस व डुलकी) ग्रासते, आणि झोपेने ग्रासलेल्या भिक्खूला पुन्हा जागे झाल्यावर कामवितर्क (वासनांचे विचार) सतावतात.' तो अशा उत्तम शयनासनाचा अस्वीकार करून उघड्या जागेत, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा पर्णकुटीत कोठेही राहत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā. So teneva yāpeti, aññehi laddhasappimadhuphāṇitādimpi na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo bhikkhu ekasmiṃ bhājane pūtimuttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesaṃ dvinnamaññatarenapi byādhi vūpasammati, atha ‘‘pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti ca ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyoti vutta’’nti (mahāva. 128) ca cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā pūtimuttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

येथे (या शासनात) भिक्खूला औषध म्हणून हिरडा किंवा आवळा मिळतो. तो त्याच औषधाने आपली उपजीविका भागवतो; इतरांना मिळालेल्या तूप, मध, गूळ इत्यादींची तो इच्छा करत नाही आणि ते मिळाले तरी तो घेत नाही. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय (औषधोपचार) बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु, जर भिक्खू आजारी असेल आणि त्याला तेलाची गरज असताना गूळ मिळतो, तर तो तो गूळ दुसऱ्या एका अनुकूल भिक्खूला देऊन, त्याच्याकडून तेल घेऊन औषध तयार करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू, ज्याला एका पात्रात गोमूत्रात भिजवलेला हिरडा आणि दुसऱ्या पात्रात चतुमधुर ठेवून, 'भंते, आपल्याला जे हवे असेल ते घ्यावे' असे सांगितले जाते; जर त्या दोन्हीपैकी कोणत्याही एका औषधाने त्याचा आजार बरा होणार असेल, तरीही 'गोमूत्रात भिजवलेला हिरडा हा बुद्ध इत्यादी महापुरुषांनी प्रशंसिला आहे' आणि 'गोमूत्र-औषधाचा आश्रय घेऊनच प्रव्रज्या आहे, आणि त्यात तू आयुष्यभर प्रयत्न केला पाहिजे, असे सांगितले आहे' असा विचार करून, तो चतुमधुर औषधाचा अस्वीकार करतो आणि गोमूत्रात भिजवलेल्या हिरड्यानेच औषधोपचार करतो, तरीही तो परम संतुष्टच राहतो. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

Evaṃpabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati. Sā atricchatāmahicchatāpāpicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto, sugatihetuto, ariyamaggasambhārabhāvato, cātuddisādibhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbā. Āha ca –

अशा प्रकारे विविध प्रकारचा हा सर्व संतोष 'संतुष्टी' (संतुट्ठी) असे म्हटले जाते. ती संतुष्टी अति-इच्छा, महा-इच्छा, पाप-इच्छा इत्यादी पापी धर्मांचा त्याग करण्याचे कारण असल्यामुळे, सुगतीचे कारण असल्यामुळे, आर्यमार्गाची सामग्री (आधार) असल्यामुळे आणि चारही दिशांना अडथळ्याशिवाय विरणे सुलभ करण्याचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. आणि भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Cātuddiso [Pg.124] appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarenā’’ti. evamādi (su. ni. 42);

जो जे काही मिळेल त्याने संतुष्ट राहतो, तो चारही दिशांना मुक्तपणे वावरणारा आणि द्वेषरहित (शत्रू नसलेला) होतो. इत्यादी.

Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā. Apica nerayikādidukkhaparittāṇato puññāni eva pāṇīnaṃ bahūpakārāni, tato tesampi upakārānussaraṇatā kataññutāti veditabbā. Sā sappurisehi pasaṃsanīyādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca ‘‘dveme, bhikkhave, puggalā dullabhā lokasmiṃ. Katame dve? Yo ca pubbakārī yo ca kataññū katavedī’’ti (a. ni. 2.120).

कृतज्ञता म्हणजे कोणत्याही व्यक्तीने केलेला उपकार, मग तो लहान असो वा मोठा, त्याचे वारंवार स्मरण करून जाणीव ठेवणे होय. शिवाय, नरक इत्यादी दुःखांपासून रक्षण करत असल्यामुळे पुण्यकर्मेच प्राण्यांसाठी अत्यंत उपकारक ठरतात; म्हणून त्या पुण्याच्या उपकारांचे स्मरण ठेवणे ही देखील 'कृतज्ञता' आहे असे जाणावे. ती कृतज्ञता सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसनीय असणे इत्यादी विविध प्रकारच्या विशेष गुणाщих प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे म्हटले आहे. आणि भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, या जगात हे दोन व्यक्ती मिळणे कठीण आहे. कोणते दोन? जो प्रथम उपकार करतो (पूर्वकारी) आणि जो केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवून कृतज्ञ राहतो (कृतज्ञ-कृतवेदी).'

Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti, kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ, tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ. Apare āhu ‘‘pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma. Yathāha āyasmā anuruddho ‘pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāmā’’’ti (ma. ni. 1.327; mahāva. 466).

योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे म्हणजे ज्या वेळी चित्त उद्धच्च (चंचलता/उद्वेग) युक्त असते किंवा कामवितर्क इत्यादींपैकी एखाद्या वितर्काने ग्रासलेले असते, त्या वेळी त्यांचे निवारण करण्यासाठी धम्म ऐकणे होय. इतर आचार्य म्हणतात की, दर पाचव्या दिवशी धम्म ऐकणे म्हणजे 'योग्य वेळी धम्मश्रवण' होय. जसे की आयुष्यमान अनुरुद्धांनी म्हटले आहे - 'भंते, आम्ही दर पाचव्या दिवशी संपूर्ण रात्र धम्मचर्चेसाठी एकत्र बसतो.'

Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti attano kaṅkhāvinodakaṃ dhammaṃ sotuṃ, tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ kālena dhammassavananti veditabbaṃ. Yathāha ‘‘te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhatī’’tiādi (dī. ni. 3.358). Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsaāsavakkhayādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

शिवाय, ज्या वेळी कल्याणमित्रांकडे जाऊन आपल्या शंकांचे निरसन करणारा धम्म ऐकणे शक्य होते, त्या वेळच्या धम्मश्रवणाला देखील 'योग्य वेळी धम्मश्रवण' असे जाणावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - 'ते वेळोवेळी (कल्याणमित्रांकडे) जाऊन विचारपूस करतात आणि चर्चा करतात' इत्यादी. ते हे योग्य वेळचे धम्मश्रवण नीवरणांचा त्याग करणे, चार प्रकारचे लाभ मिळणे, आसवांचा क्षय होणे इत्यादी विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇā tasmiṃ samaye na hontī’’ti ca (saṃ. ni. 5.219).

'भिक्खूंनो, ज्या वेळी आर्यश्रावक आदरपूर्वक मन लावून, सर्व चित्त एकाग्र करून आणि कान देऊन धम्म ऐकतो, त्या वेळी त्याचे पाच नीवरण नष्ट होतात (उत्पन्न होत नाहीत).'

‘‘Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ…pe… suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti ca (a. ni. 4.191).

'भिक्खूंनो, कानावर पडलेल्या आणि... चांगल्या प्रकारे समजून घेतलेल्या धम्माचे चार लाभ अपेक्षित असतात.'

‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā kālena kālaṃ sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro? Kālena dhammassavana’’nti ca evamādi (a. ni. 4.147).

'भिक्खूंनो, हे चार धर्म वेळोवेळी चांगल्या प्रकारे आचरणात आणले असता आणि योग्य प्रकारे अनुसरले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाप्रत (नाशाप्रत) नेतात. कोणते चार? योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे.' इत्यादी वचन आहे.

Evaṃ [Pg.125] imissā gāthāya gāravo, nivāto, santuṭṭhi, kataññutā, kālena dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे या गाथेत आदर (गौरव), नम्रता, संतुष्टी, कृतज्ञता आणि योग्य वेळी धम्मश्रवण हे पाच मंगल सांगितले आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā gāravo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'गारवो च' या गाथेची अर्थ-स्पष्टता (अट्टकथा) समाप्त झाली.

Khantīcātigāthāvaṇṇanā

'खन्ती च' गाथेची स्पष्टता (व्याख्या)

10. Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti. Padakkhiṇaggāhitāya sukhaṃ vaco asminti suvaco, suvacassa kammaṃ sovacassaṃ, sovacassassa bhāvo sovacassatā. Kilesānaṃ samitattā samaṇā. Dassananti pekkhanaṃ. Dhammassa sākacchā dhammasākacchā. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayaṃ padavaṇṇanā.

१०. आता 'खन्ती च' या गाथेत: सहन करणे म्हणजे 'खंती' (क्षमा/सहनशीलता) होय. आदराने ऐकणे व ग्रहण करणे सुलभ असल्यामुळे ज्याचे बोलणे सुलभ (सौम्य) आहे तो 'सुवच' होय. सुवच व्यक्तीचे कर्म म्हणजे 'सोवचस्स' होय आणि त्याचा भाव म्हणजे 'सोवचस्सता' (सुवचता/सौम्यता) होय. क्लेशांचे शमन केल्यामुळे ते 'श्रमण' होत. 'दस्सनं' म्हणजे दर्शन (पाहणे/भेटणे). धम्माची चर्चा करणे म्हणजे 'धम्मसाकच्छा' (धम्मचर्चा) होय. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच जाणावा. ही झाली पदांची व्याख्या (पदवर्णना).

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – khanti nāma adhivāsanakkhanti, tāya samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante vadhabandhādīhi vā vihesante puggale asuṇanto viya apassanto viya ca nibbikāro hoti khantivādī viya. Yathāha –

अर्थाची स्पष्टता (अर्थवर्णना) याप्रमाणे जाणावी: 'खंती' म्हणजे अधिवासन-क्षमा (सहनशीलता) होय. तिने युक्त असलेला भिक्खू, दहा प्रकारच्या शिवीगाळीच्या कारणांनी शिवीगाळ करणाऱ्या व्यक्तींना किंवा मारहाण, बंधन (तुरुंगवास) इत्यादींनी छळ करणाऱ्या व्यक्तींना, न ऐकल्यासारखा आणि न पाहिल्यासारखा, खंतीवादी ऋषीप्रमाणे विकाररहित (शांत) राहतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Ahu atītamaddhānaṃ, samaṇo khantidīpano;

Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ, kāsirājā achedayī’’ti. (jā. 1.4.51);

'भूतकाळात (फार पूर्वी) सहनशीलतेचा (क्षमेचा) उपदेश करणारे एक श्रमण होते. त्या क्षमेवरच दृढ राहिलेल्या श्रमणाला काशीच्या राजाने (त्याचे अवयव) कापून टाकले होते.'

Bhadrakato vā manasi karoti tato uttari aparādhābhāvena āyasmā puṇṇatthero viya. Yathāha so –

किंवा त्या (सहनशीलतेच्या) पलीकडे जाऊन, इतरांना दोष देण्यास वाव न ठेवता, आयुष्मान पुण्ण थेरांप्रमाणे 'हे चांगलेच झाले' असा मनात विचार करतो. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’’’tiādi (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88).

'भन्ते, जर सुनापरान्तक देशातील लोकांनी मला शिवीगाळ केली, माझा अपमान केला, तर माझ्या मनात असा विचार येईल: 'हे सुनापरान्तक देशातील लोक खरोखरच चांगले आहेत, हे सुनापरान्तक देशातील लोक खरोखरच खूप चांगले आहेत, कारण ते मला हाताने मारत नाहीत.'' इत्यादी.

Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sarabhaṅgo isi –

आणि ज्या सहनशीलतेने युक्त असलेला मनुष्य ऋषींनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे सरभंग ऋषींनी म्हटले आहे -

‘‘Kodhaṃ [Pg.126] vadhitvā na kadāci socati,Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti;

Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo’’ti. (jā. 2.17.64);

'क्रोधाचा नाश करून मनुष्य कधीही शोक करत नाही; गुणनाशक वृत्तीचा (मक्ख) त्याग करण्याची ऋषी प्रशंसा करतात. सर्वांच्या कठोर शब्दांचे सहन करावे; अशा सहनशीलतेला (खंतीला) सत्पुरुष सर्वोत्तम म्हणतात.'

Devatānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sakko devānamindo –

तो देवांनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे देवांचा राजा सक्क याने म्हटले आहे -

‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;

Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo’’ti. (saṃ. ni. 1.250-251);

'जो खरोखर बलवान असूनही दुर्बलाचे सहन करतो, त्यालाच सत्पुरुष परम सहनशीलता (उत्कृष्ट खंती) म्हणतात; दुर्बल तर नेहमीच सहन करतो.'

Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha bhagavā –

तो बुद्धांनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे भगवान म्हणाले आहेत -

‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;

Khantībalaṃ balāṇīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 399);

'जो मनुष्य द्वेष न बाळगता शिवीगाळ, मारहाण आणि बंधन सहन करतो; ज्याचे सहनशीलतेचे बल हेच त्याचे सैन्य आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.'

Sā panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti veditabbā.

येथे वर्णन केलेल्या आणि इतर गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ही सहनशीलता (खंती) 'मंगल' आहे असे समजावे.

Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā guṇadosacintanaṃ vā anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanatañca purakkhatvā sādhūti vacanakaraṇatā. Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanippaṭilābhahetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati.

'सोवचस्सता' (सुवचनता) म्हणजे सहधार्मिकाने उपदेश केला असता, विक्षेप (टाळाटाळ), मौन किंवा त्याचे गुणदोष शोधणे यात न पडता, अत्यंत आदर, गौरव आणि नम्रता बाळगून 'फार चांगले' असे म्हणून त्याचे वचन पाळणे होय. ती सब्रह्मचाऱ्यांकडून उपदेश आणि अनुशासनाचा लाभ होण्याचे कारण असल्यामुळे, तसेच दोषांचा त्याग व गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटली जाते.

Samaṇānaṃ dassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanupaṭṭhānānussaraṇassavanadassanaṃ, sabbampi omakadesanāya dassananti vuttaṃ, taṃ maṅgalanti veditabbaṃ. Kasmā? Bahūpakārattā. Āha ca ‘‘dassanampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’tiādi (itivu. 104). Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte disvā yadi deyyadhammo atthi, yathābalaṃ deyyadhammena patimānetabbā. Yadi natthi, pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā. Tasmimpi asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā namassitabbā, tasmimpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā. Evaṃ dassanamūlakenapi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi rogo vā dāho [Pg.127] vā ussadā vā piḷakā vā na honti, vippasannapañcavaṇṇasassirikāni honti cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni, satasahassakappamattaṃ devesu ca manussesu ca sampattīnaṃ lābhī hoti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ manussabhūto sappaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ anubhaveyya, yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakena katassa samaṇadassanassa evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti.

'श्रमणांचे दर्शन' म्हणजे ज्यांचे क्लेश शांत झाले आहेत, ज्यांचे शरीर, वाणी, मन आणि प्रज्ञा विकसित झाली आहे, जे उत्तम इंद्रियसंयम आणि शम (शांती) यांनी युक्त आहेत, अशा प्रव्रजितांकडे जाणे, त्यांची सेवा करणे, त्यांचे स्मरण करणे, त्यांचे प्रवचन ऐकणे आणि त्यांचे दर्शन घेणे होय. या सर्वांनाच संक्षिप्त उपदेशाच्या दृष्टीने 'दर्शन' म्हटले आहे. ते 'मंगल' आहे असे समजावे. का? कारण ते अत्यंत उपकारक आहे. भगवान म्हणाले आहेत - 'भिक्खूंनो, मी त्या भिक्खूंचे दर्शन घेणे अत्यंत उपकारक मानतो' इत्यादी. म्हणूनच, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या कुलपुत्राने जेव्हा शीलवान भिक्खू आपल्या घराच्या दाराशी आलेले पाहावे, तेव्हा जर दान देण्यासारखी वस्तू (देय्यधम्म) असेल, तर आपल्या शक्तीनुसार दानाने त्यांचा सत्कार करावा. जर नसेल, तर पंचांग प्रणाम (पंचपतिट्ठित) करून वंदन करावे. तेही शक्य नसेल, तर हात जोडून नमस्कार करावा. तेही शक्य नसेल, तर प्रसन्न चित्ताने आणि प्रेमळ नजरेने त्यांच्याकडे पाहावे. कारण अशा दर्शनमूलक पुण्याच्या प्रभावाने अनेक हजार जन्मांपर्यंत डोळ्यांचे रोग, जळजळ, सूज किंवा मोतीबिंदू इत्यादी होत नाहीत. डोळे अत्यंत स्वच्छ, पंचरंगी कांतीने युक्त आणि रत्नविमानातील उघडलेल्या मणिकपाटासारखे तेजस्वी होतात. तसेच तो मनुष्य एक लाख कल्पपर्यंत देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सर्व प्रकारच्या संपत्तीचा लाभ घेणारा होतो. शहाणा मनुष्य असलेल्या मानवाने योग्य प्रकारे केलेल्या श्रमणदर्शनाच्या पुण्यामुळे अशा प्रकारच्या विपाक-संपत्तीचा अनुभव घेणे यात काही आश्चर्य नाही, कारण केवळ श्रद्धेने प्राण्यांनी घेतलेल्या श्रमणदर्शनाच्या विपाक-संपत्तीचीही अशी प्रशंसा केली जाते.

‘‘Ulūko maṇḍalakkhiko, vediyake ciradīghavāsiko;

Sukhito vata kosiyo ayaṃ, kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ.

'गोल डोळे असलेला, वेदियक पर्वतावर दीर्घकाळ राहणारा, सुखी असलेला हा कोसीय (घूळ पक्षी) पहाटे उठलेल्या श्रेष्ठ बुद्धांचे दर्शन घेत आहे.'

‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare;

Kappānaṃ satasahassāni, duggateso na gacchati.

'माझ्यावर आणि अनुत्तर भिक्खू संघावर चित्त प्रसन्न करून, हा पक्षी एक लाख कल्पपर्यंत दुर्गतीला जाणार नाही.'

‘‘Sa devalokā cavitvā, kusalakammena codito;

Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissuto’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.144);

'तो देवलोकातून च्युत होऊन, कुशल कर्माने प्रेरित होऊन, अनंत ज्ञानी आणि सोमनस्स या नावाने प्रसिद्ध असलेला प्रत्येकबुद्ध होईल.' अशी त्यांनी भविष्यवाणी केली.

Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃ sākacchanti, vinayadharā vinayaṃ, ābhidhammikā abhidhammaṃ, jātakabhāṇakā jātakaṃ, aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ, līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā tamhi tamhi kāle sākacchanti, ayaṃ kālena dhammasākacchā. Sā āgamabyattiādīnaṃ guṇānaṃ hetuto maṅgalanti vuccatīti.

'योग्य वेळी धर्मचर्चा' (कालेन धम्मसाकच्छा) म्हणजे रात्रीच्या वेळी किंवा पहाटेच्या वेळी दोन सुत्तंतिक भिक्खू आपापसात सूत्रांवर चर्चा करतात, विनयधर विनयावर, आभिधम्मिक अभिधम्मावर, जातकभाणक जातकावर, अट्ठकथाकार अट्ठकथेवर चर्चा करतात; किंवा आळस, चंचलता आणि संशय यांनी ग्रासलेल्या चित्ताच्या शुद्धीसाठी त्या त्या वेळी चर्चा करतात, याला 'योग्य वेळी धर्मचर्चा' म्हणतात. ती आगम-व्युत्पत्ती इत्यादी गुणांचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटली जाते.

Evaṃ imissā gāthāya khanti, sovacassatā, samaṇadassanaṃ, kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये खंती (सहनशीलता), सोवचस्सता (सुवचनता), श्रमणदर्शन आणि योग्य वेळी धर्मचर्चा अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'खंती च' या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

Tapocātigāthāvaṇṇanā

'तपो च' गाथेचे स्पष्टीकरण.

11. Idāni [Pg.128] tapo cāti ettha pāpake dhamme tapatīti tapo. Brahmaṃ cariyaṃ, brahmānaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ, seṭṭhacariyanti vuttaṃ hoti. Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccānadassanaṃ, ariyasaccāni dassanantipi eke, taṃ na sundaraṃ. Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ, sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā, nibbānassa sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

११. आता 'तपो च' या पदाविषयी: जे पापधर्मांना (अकुशल धर्मांना) तप्त करते, ते 'तप' होय. 'ब्रह्म चर्य' किंवा 'ब्रह्मांचे (श्रेष्ठांचे) आचरण' म्हणजे 'ब्रह्मचर्य' होय, ज्याला श्रेष्ठ आचरण असे म्हटले आहे. आर्य सत्यांचे दर्शन म्हणजे 'अरियसच्चानदस्सन' (आर्यसत्यदर्शन) होय. काही आचार्य 'अरियसच्चानि दस्सनं' असा पाठ वाचतात, पण तो योग्य नाही. 'वान' (तृष्णा) पासून मुक्त होणे म्हणजे 'निब्बान' (निर्वाण) होय. प्रत्यक्ष अनुभवणे म्हणजे 'सच्छिकिरिया' (साक्षात्कार) होय. निर्वाणाचा साक्षात्कार म्हणजे 'निब्बानसच्छिकिरिया' होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे पदांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) आहे.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ tapanato indriyasaṃvaro, kosajjassa vā tapanato vīriyaṃ, tehi samannāgato puggalo ātāpīti vuccati. Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādippaṭilābhahetuto maṅgalanti veditabbo.

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे समजावे - 'तप' म्हणजे अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) इत्यादी अकुशल धर्मांना तप्त (नष्ट) करत असल्यामुळे 'इंद्रियसंवर' होय; किंवा आळसाला तप्त करत असल्यामुळे 'वीर्य' (उत्साह) होय. या गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'आतापी' (उद्योगी) म्हटले जाते. हे तप अभिज्झा इत्यादींचा त्याग करून ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे समजावे.

Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānamadhivacanaṃ. Tathā hi ‘‘abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.194; ma. ni. 1.292) methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatīti? Evamāvuso’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.257) samaṇadhammo. ‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujañña’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51) sāsanaṃ. ‘‘Ayameva kho, bhikkhu, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.6) maggo. Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassa saṅgahitattā avasesaṃ sabbampi vaṭṭati. Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ.

ब्रह्मचर्य हे मैथुनविरती (मैथुनापासून दूर राहणे), श्रमणधर्म, बुद्धशासन आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग यांचे नाव आहे. कारण की, 'अब्रह्मचर्य त्यागून मनुष्य ब्रह्मचारी होतो' इत्यादी उपदेशांमध्ये मैथुनविरतीला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'हे आवुसो, भगवंतांच्या सन्निध ब्रह्मचर्य आचरले जाते का? होय, आवुसो' इत्यादी संवादांमध्ये श्रमणधर्माला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'हे पापी मार! जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत आणि बहुजनमान्य होत नाही, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही' इत्यादी वचनांमध्ये बुद्धशासनाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'भिक्खूंनो, हा आर्य अष्टांगिक मार्ग म्हणजेच ब्रह्मचर्य होय, जसे की सम्यक् दृष्टी...' इत्यादी सूत्रांमध्ये मार्गाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. परंतु येथे (या गाथेत) आर्यसत्यांच्या दर्शनाद्वारे शैक्ष (साधकासाठी) मार्गाचा अंतर्भाव होत असल्यामुळे उर्वरित सर्व प्रकारच्या ब्रह्मचर्याचा स्वीकार करणे योग्य ठरते. आणि ते ब्रह्मचर्य उत्तरोत्तर विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

Ariyasaccāna dassanaṃ nāma kumārapañhe vuttānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayavasena maggadassanaṃ, taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto maṅgalanti vuccati.

आर्यसत्यांचे दर्शन म्हणजे 'कुमारप्रश्ना'मध्ये सांगितलेल्या चार आर्यसत्यांचा अभिसमय (साक्षात्कार) करण्याच्या दृष्टीने होणारे मार्गदर्शन (मार्गज्ञान) होय. ते संसारदुःखातून पार पडण्याचे कारण असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हटले जाते.

Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ nibbānanti adhippetaṃ. Tampi hi pañcagativānanena vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti vuccati. Tassa [Pg.129] patti vā paccavekkhaṇā vā sacchikiriyāti vuccati. Itarassa pana nibbānassa ariyasaccānaṃ dassaneneva sacchikiriyā siddhā, tenetaṃ idha nādhippetaṃ. Evamesā nibbānasacchikiriyā diṭṭhadhammikasukhavihārādihetuto maṅgalanti veditabbā.

निर्वाणसाक्षात्कार म्हणजे येथे अर्हतफलाला 'निर्वाण' म्हणून अभिप्रेत आहे. कारण ते (अर्हतफल) देखील पाच गतींमध्ये बांधून ठेवणाऱ्या 'वाण' नावाच्या तृष्णेपासून मुक्त झाल्यामुळे 'निर्वाण' म्हटले जाते. त्याची प्राप्ती किंवा त्याचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणे याला 'साक्षात्कार' (सच्छिकिरिया) म्हटले जाते. इतर (मुख्य) निर्वाणाचा साक्षात्कार तर आर्यसत्यांच्या दर्शनानेच सिद्ध होतो, म्हणून तो येथे अभिप्रेत नाही. अशा प्रकारे, हा निर्वाणसाक्षात्कार याच जन्मात सुखाने विहरण्याचे (दृष्टधार्मिक सुखविहार) कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

Evaṃ imissā gāthāya tapo brahmacariyaṃ, ariyasaccānaṃ dassanaṃ, nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे या गाथेत तप, ब्रह्मचर्य, आर्यसत्यांचे दर्शन आणि निर्वाणसाक्षात्कार अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā tapo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'तपो च' या गाथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

Phuṭṭhassalokadhammehītigāthāvaṇṇanā

'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेची अर्थवर्णना.

12. Idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa sampattassa. Loke dhammā lokadhammā, yāva lokappavatti, tāva anivattakā dhammāti vuttaṃ hoti. Cittanti mano mānasaṃ. Yassāti navassa vā majjhimassa vā therassa vā. Na kampatīti na calati na vedhati. Asokanti nissokaṃ abbūḷhasokasallaṃ. Virajanti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

१२. आता 'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेत—'फुट्ठस्स' म्हणजे स्पर्श झालेल्या, प्राप्त झालेल्या. लोकात उत्पन्न होणारे धर्म म्हणजे 'लोकधर्म'; जोपर्यंत जगाचे अस्तित्व आहे, तोपर्यंत न टाळता येणारे हे धर्म आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'चित्त' म्हणजे मन किंवा मानस. 'यस्स' म्हणजे ज्याचे (नवशिक्या भिक्खूचे, मध्यम भिक्खूचे किंवा स्थवीर भिक्खूचे). 'न कम्पति' म्हणजे डळमळीत होत नाही, कंप पावत नाही. 'असोकं' म्हणजे शोकरहित, ज्याच्यातील शोकरूपी शल्य उपटून टाकले आहे असे. 'विरजं' म्हणजे रागादी क्लेशांची धूळ नष्ट झालेली. 'खेमं' म्हणजे भयमुक्त, उपद्रवरहित. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. ही पदवर्णना (शब्दांचा अर्थ) आहे.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – phuṭṭhassa lokadhammehi cittaṃ yassa na kampati nāma yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa cittaṃ na kampati na calati na vedhati, tassa taṃ cittaṃ kenaci akampanīyalokuttamabhāvāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

अर्थवर्णना याप्रमाणे जाणावी—'लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता ज्याचे चित्त कंप पावत नाही' म्हणजे लाभ-अलाभ इत्यादी आठ लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता किंवा प्रभावित केले असता ज्या अर्हताचे चित्त कंप पावत नाही, डळमळीत होत नाही, विचलित होत नाही; त्याचे ते चित्त कशानेही कंपित न होणारे असल्यामुळे आणि लोकोत्तर अवस्था प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

Kassa ca etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampatīti? Arahato khīṇāsavassa, na aññassa kassaci. Vuttañhetaṃ –

आणि या लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता कोणाचे चित्त कंप पावत नाही? अर्हत, क्षीणासवाचे (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशाचे) चित्त कंप पावत नाही, इतर कोणाचेही नाही. कारण असे म्हटले आहे—

‘‘Selo yathā ekagghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

ज्याप्रमाणे एकसंध भक्कम पाषाण पर्वत वाऱ्याने हलत नाही, त्याचप्रमाणे सर्व प्रकारचे रूप, रस, शब्द, गंध आणि स्पर्श,

‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, na pavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. (mahāva. 244);

तसेच इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टी, अशा तादी (समता बाळगणाऱ्या अर्हताच्या) चित्ताला विचलित करू शकत नाहीत. त्याचे चित्त स्थिर आणि विमुक्त असते, आणि तो (सर्व संस्कारांच्या) व्ययाचे (नाशवंततेचे) अनुदर्शन करत असतो.

Asokaṃ [Pg.130] nāma khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi yvāyaṃ ‘‘soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitatta’’ntiādinā (vibha. 237) nayena vuccati soko, tassa abhāvato asokaṃ. Keci nibbānaṃ vadanti, taṃ purimapadena nānusandhiyati. Yathā ca asokaṃ, evaṃ virajaṃ khemantipi khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ, catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ, yato etaṃ tena tenākārena tamhi tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhampi appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca maṅgalanti veditabbaṃ.

'अशोक' म्हणजे क्षीणासव अर्हताचेच चित्त होय. कारण त्याचे ते चित्त, 'शोक, शोकाकुलता, शोकावस्था, अंतःशोक, तीव्र अंतःशोक, मनाचे जळणे' इत्यादी प्रकारे ज्याला शोक म्हटले जाते, त्या शोकाचा अभाव असल्यामुळे 'अशोक' आहे. काही आचार्य निर्वाणाला 'अशोक' म्हणतात, परंतु त्याचा पूर्वपदाशी मेळ बसत नाही. आणि ज्याप्रमाणे 'अशोक' हे क्षीणासवाचेच चित्त असते, त्याचप्रमाणे 'विरज' आणि 'खेम' (क्षेम) देखील क्षीणासवाचेच चित्त असते. कारण ते चित्त राग, द्वेष आणि मोह रूपी धुळीपासून मुक्त असल्यामुळे 'विरज' (धुळीरहित) आहे, आणि चार योगांपासून मुक्त असल्यामुळे 'खेम' (सुरक्षित) आहे. ज्या कारणाने, त्या त्या प्रकारे, त्या त्या प्रवृत्तीच्या क्षणी ग्रहण करून निर्देश केल्यानुसार, हे 'अशोक', 'विरज' आणि 'खेम' हे तिन्ही शब्द, पुन्हा उत्पन्न न होणारे स्कंध इत्यादी लोकोत्तर अवस्था प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे आणि आहुनेय (पूजेस पात्र) इत्यादी भाव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

Evaṃ imissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ, asokacittaṃ, virajacittaṃ, khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

अशा प्रकारे या गाथेत आठ लोकधर्मांनी कंपित न होणारे चित्त, शोकरहित चित्त, क्लेशधुळीरहित चित्त आणि सुरक्षित (भयमुक्त) चित्त अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

Etādisānītigāthāvaṇṇanā

'एतादिसाने' या गाथेची अर्थवर्णना.

13. Evaṃ bhagavā asevanā ca bālānantiādīhi dasahi gāthāhi aṭṭhatiṃsa mahāmaṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni thunanto ‘‘etādisāni katvānā’’ti avasānagāthamabhāsi.

१३. अशा प्रकारे भगवंतांनी 'असेवना च बालानां' इत्यादी दहा गाथांद्वारे अडतीस महामंगले सांगितल्यानंतर, आता स्वतः सांगितलेल्या या मंगलांची प्रशंसा करत 'एतादिसाने कत्वान' ही अंतिम गाथा म्हटली.

Tassāyamatthavaṇṇanā – etādisānīti etāni īdisāni mayā vuttappakārāni bālānaṃ asevanādīni. Katvānāti katvā. Katvāna katvā karitvāti hi atthato anaññaṃ. Sabbatthamaparājitāti sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesu catūsu paccatthikesu ekenāpi aparājitā hutvā, sayameva te cattāro māre parājetvāti vuttaṃ hoti. Makāro cettha padasandhikaramattoti viññātabbo.

तिची अर्थवर्णना याप्रमाणे आहे—'एतादिसाने' म्हणजे माझ्याद्वारे सांगितलेल्या या प्रकारची, मूर्खांची संगत न करणे इत्यादी (मंगले). 'कत्वान' म्हणजे करून; कारण 'कत्वान', 'कत्वा' आणि 'करित्वा' या शब्दांचा अर्थ एकच आहे. 'सब्बत्थमप्पराजिता' म्हणजे सर्व ठिकाणी स्कंधमार, क्लेशमार, अभिसंस्कारमार आणि देवपुत्रमार या चार शत्रूंपैकी एकाकडूनही पराभूत न होता, स्वतःच त्या चारही मारांना पराभूत करून, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथील 'म' हा वर्ण केवळ पदसंधी जोडण्यासाठी आला आहे, असे जाणावे.

Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamanādīsu ca sotthiṃ gacchanti, bālasevanādīhi ye uppajjeyyuṃ āsavā [Pg.131] vighātapariḷāhā, tesaṃ abhāvā sotthiṃ gacchanti, anupaddutā anupasaṭṭhā khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti. Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo.

'सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्ति' म्हणजे अशी मंगले आचरून, चारही मारांकडून अपराजित राहून, सर्व ठिकाणी, या लोकात आणि परलोकात, तसेच उभे राहणे, चंक्रमण करणे इत्यादी सर्व अवस्थांमध्ये कल्याणाला (सुखाला) प्राप्त होतात. मूर्खांची संगत इत्यादींमुळे जे त्रास आणि परिदाह (जळजळ) उत्पन्न होऊ शकले असते, त्यांच्या अभावामुळे ते सुखाला प्राप्त होतात. ते उपद्रवरहित, निंदारहित, सुरक्षित आणि भयरहित होऊन मार्गक्रमण करतात, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथील अनुनासिक गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी वापरला आहे, असे जाणावे.

Taṃ tesaṃ maṅgalamuttamanti iminā gāthāpadena bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kathaṃ? Evaṃ, devaputta, ye etādisāni karonti, te yasmā sabbattha sotthiṃ gacchanti, tasmā taṃ bālānaṃ asevanādiaṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ maṅgalamuttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti.

‘तं तेसं मङ्गलमुत्तमं’ (ते त्यांचे उत्तम मंगल आहे) या गाथापदाने भगवंतांनी देशनेची समाप्ती केली. कशी? 'हे देवपुत्रा, जे लोक अशा प्रकारची (मंगले) करतात, ते सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात; म्हणून मूर्खांची असंगतता (असेवना) इत्यादी ३८ प्रकारची ती मंगले अशा करणाऱ्यांसाठी उत्तम, श्रेष्ठ आणि प्रवर आहेत, असे तू ग्रहण कर (समजून घे).'

Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatāyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalasampattānaṃ gaṇanā asaṅkhyeyyā ahosi. Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ pana, ānanda, rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi, athassāhaṃ aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ, uggaṇhāhi, ānanda, imaṃ maṅgalapariyāyaṃ, uggahetvā bhikkhū vācehī’’ti. Thero uggahetvā bhikkhū vācesi. Tayidaṃ ācariyaparamparāya ābhataṃ yāvajjatanā pavattati, ‘‘evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti veditabbaṃ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी देशना समाप्त केली असता, तिच्या शेवटी एक लाख कोटी देवतांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले; आणि स्रोतापत्ती, सकदागामी व अनागामी फल प्राप्त करणाऱ्यांची गणना असंख्य होती. त्यानंतर भगवंतांनी दुसऱ्या दिवशी आयुष्मान आनंदांना आमंत्रित केले (आणि म्हणाले) – “आनंदा, काल रात्री एका देवतेने माझ्याकडे येऊन मंगलाविषयी प्रश्न विचारला. तेव्हा मी तिला अडतीस मंगले सांगितली. आनंदा, तू या मंगल उपदेशाचे ग्रहण कर आणि ग्रहण करून तो भिक्खूंना शिकव.” स्थविरांनी (आनंदांनी) तो ग्रहण करून भिक्खूंना शिकवला. आचार्य परंपरेने चालत आलेला हा मंगलसुत्त आजतागायत प्रवर्तित आहे. “अशा प्रकारे हे ब्रह्मचर्य (शासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, विशाल आणि देव-मनुष्यांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रकाशित झाले आहे,” असे समजावे.

Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayamādito pabhuti yojanā – evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya, paṇḍite nissāya, pūjaneyye pūjetvā, patirūpadesavāsena pubbe ca katapuññatāya kusalappavattiyaṃ codiyamānā attānaṃ sammā paṇidhāya, bāhusaccasippavinayehi alaṅkatattabhāvā, vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā, yāva gihibhāvaṃ na vijahanti, tāva mātāpitūpaṭṭhānena porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā, puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ payojayamānā, anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā, dānena bhogasāraṃ dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā, ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāya parajanahitañca karontā, pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca vivajjetvā, dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍḍhetvā, vaḍḍhitakusalatāya gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakūpajjhāyācariyādīsu gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā, santuṭṭhiyā [Pg.132] paccayagedhaṃ pahāya, kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā, dhammassavanena cittalīnataṃ pahāya, khantiyā sabbaparissaye abhibhavitvā, sovacassatāya sanāthaṃ attānaṃ katvā, samaṇadassanena paṭipattipayogaṃ passantā, dhammasākacchāya kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ vinodetvā, indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ samaṇadhammabrahmacariyena cittavisuddhiṃ tato parā ca catasso visuddhiyo sampādentā, imāya paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhyaṃ nibbānaṃ sacchikaronti, yaṃ sacchikaritvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti. Ye ca khemino honti, te sabbattha ekenapi aparājitā honti, sabbattha sotthiṃ gacchanti. Tenāha bhagavā –

आता या मंगलांमध्ये ज्ञानाचा सराव व नैपुण्य मिळवण्यासाठी सुरुवातीपासूनचा संबंध (योजना) असा आहे – अशा प्रकारे, या लोकात, परलोकात आणि लोकोत्तर सुखाची इच्छा करणारे हे प्राणी मूर्ख लोकांची संगत सोडून, पंडितांचा आश्रय घेऊन, पूजनीयांची पूजा करून, योग्य देशात वास्तव्य केल्याने आणि पूर्वपुण्यामुळे कुशल प्रवृत्तीत प्रेरित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करतात. बहुश्रुतता, शिल्प आणि विनय यांनी स्वतःला सुशोभित करून, विनयानुरूप सुभाषित बोलत, जोपर्यंत ते गृहस्थभाव सोडत नाहीत, तोपर्यंत मातापित्यांची सेवा करून जुने ऋण फेडतात, आणि पुत्रांचे व पत्नीचे संगोपन करून नवीन ऋण (कर्तव्य) जोडतात. व्याकुळता नसलेल्या (अनाकुल) कर्माने धनधान्य इत्यादी समृद्धी प्राप्त करत, दानाने भोगाचे सार आणि धम्मचरणाने जीवनाचे सार ग्रहण करून, नातेवाईकांचे कल्याण करून स्वतःच्या लोकांचे हित आणि निष्पाप कर्माने इतरांचे हित साधतात. पापापासून विरत राहून पर-पीडा वर्ज्य करतात, आणि मद्यपानाच्या संयमाने आत्म-पीडा वर्ज्य करतात. धम्मामध्ये अप्रमाद ठेवून कुशल पक्षाची वृद्धी करतात. वृद्धिंगत झालेल्या कुशलतेमुळे गृहस्थाचे रूप सोडून प्रव्रजित अवस्थेत स्थित झाल्यावरही बुद्ध, बुद्धश्रावक, उपाध्याय, आचार्य इत्यादींबद्दल आदर आणि नम्रतेने युक्त होऊन आचारसंपन्नता प्राप्त करतात. संतोषाने प्रत्ययांची (साधनांची) आसक्ती सोडून, कृतज्ञतेने सत्पुरुषांच्या भूमीवर स्थित राहून, धम्मश्रवणाने चित्ताचा आळस सोडून, क्षमेने सर्व संकटांवर मात करून, सुवचतेने (ऐकण्याच्या वृत्तीने) स्वतःला सनाथ करून, श्रमणांच्या दर्शनाने प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) प्रयोग पाहत, धम्मचर्चेने संशयास्पद बाबींमधील संशय दूर करून, इंद्रियसंयम रूपी तपाने शीलविशुद्धी, श्रमणधम्म व ब्रह्मचर्याने चित्तविशुद्धी आणि त्यानंतरच्या इतर चार विशुद्धी प्राप्त करत, या प्रतिपदेने (मार्गाने) या अरीयसत्य दर्शनाच्या रूपाने ज्ञानदर्शनविशुद्धी प्राप्त करून अर्हत्त्वफल संज्ञक निर्वाणाचा साक्षातकार करतात. ज्याचा साक्षातकार केल्यावर, महामेरू पर्वत जसा वादळ-वाऱ्याने कंपित होत नाही, तसे आठ लोकधम्मांनी त्यांचे चित्त कंपित होत नाही; ते शोकरहित, विरज (रागरहित) आणि क्षेमयुक्त (सुरक्षित) होतात. आणि जे क्षेमयुक्त होतात, ते सर्व ठिकाणी एकाही शत्रूकडून पराभूत होत नाहीत, सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Etādisāni katvāna, sabbatthamaparājitā;

Sabbattha sotthiṃ gacchanti, taṃ tesaṃ maṅgalamuttama’’nti.

“अशी मंगले करून, सर्व ठिकाणी अपराजित राहून, ते सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात; हे त्यांचे उत्तम मंगल आहे.”

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

Maṅgalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मंगलसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

6. Ratanasuttavaṇṇanā

६. रतनसुत्त वर्णना

Nikkhepappayojanaṃ

मांडणीचे प्रयोजन (निक्खेप-प्रयोजन)

Idāni yānīdha bhūtānītievamādinā maṅgalasuttānantaraṃ nikkhittassa ratanasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ suparisuddhena titthena naditaḷākādīsu salilajjhogāhaṇamiva suparisuddhena nidānena imassa suttassa atthajjhogāhaṇaṃ dassetuṃ –

आता, ‘यानीध भूतानि’ इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या आणि मंगलसुत्तानंतर ठेवलेल्या रतनसुत्ताच्या अर्थवर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन सांगून, त्यानंतर अत्यंत स्वच्छ घाटावरून नदी, तलाव इत्यादींमध्ये उतरून पाणी घेण्याप्रमाणे, अत्यंत शुद्ध अशा निदानाने (प्रस्तावनेने) या सुत्ताच्या अर्थाचे अवगाहन (प्रवेश) दाखवण्यासाठी –

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ;

Pakāsetvāna etassa, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

“ज्यांनी (ज्या भगवंतांनी), जेव्हा, ज्या ठिकाणी आणि ज्या कारणासाठी हे (सुत्त) सांगितले, ती पद्धत स्पष्ट करून आम्ही या (रतनसुत्ताची) अर्थवर्णना करू.”

Tattha [Pg.133] yasmā maṅgalasuttena attarakkhā akalyāṇakaraṇakalyāṇākaraṇapaccayānañca āsavānaṃ paṭighāto dassito, imañca suttaṃ parārakkhaṃ amanussādipaccayānañca āsavānaṃ paṭighātaṃ sādheti, tasmā tadanantaraṃ nikkhittaṃ siyāti.

त्यामध्ये, कारण मंगलसुत्ताद्वारे स्वतःचे रक्षण आणि अकल्याणकारी व कल्याणकारी कारणांमुळे होणाऱ्या आसवांचा नाश दाखवला आहे; आणि हे (रतन) सुत्त इतरांचे रक्षण साधते तसेच अमनुष्य (भूत-प्रेत) इत्यादी कारणांमुळे होणाऱ्या आसवांचा नाश साधते, म्हणून यानंतर (रतनसुत्त) ठेवले असावे.

Idaṃ tāvassa idha nikkhepappayojanaṃ.

हे तर याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन आहे.

Vesālivatthu

वैशालीची कथा (वेसालीवत्थु)

Idāni ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ceta’’nti etthāha ‘‘kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ, kadā kattha, kasmā ca vutta’’nti. Vuccate – idañhi bhagavatā eva vuttaṃ, na sāvakādīhi. Tañca yadā dubbhikkhādīhi upaddavehi upaddutāya vesāliyā licchavīhi rājagahato yācitvā bhagavā vesāliṃ ānīto, tadā vesāliyaṃ tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttanti. Ayaṃ tesaṃ pañhānaṃ saṅkhepavissajjanā. Vitthārato pana vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

आता, “कोणी सांगितले, कधी, कोठे आणि का सांगितले” यावर विचारले जाते – “हे सुत्त कोणी सांगितले, कधी, कोठे आणि का सांगितले?” उत्तर दिले जाते – हे सुत्त भगवंतांनीच सांगितले आहे, श्रावकांनी (शिष्यांनी) नाही. आणि जेव्हा दुष्काळ इत्यादी उपद्रवांनी ग्रस्त झालेल्या वैशालीतील लिच्छवींनी राजगृहाहून भगवंतांना प्रार्थना करून वैशालीत आणले, तेव्हा वैशालीमध्ये त्या उपद्रवांचे निवारण करण्यासाठी हे सांगितले गेले. हे त्या प्रश्नांचे संक्षिप्त उत्तर आहे. विस्ताराने मात्र, वैशालीच्या कथेपासून प्राचीन आचार्यांनी याचे वर्णन केले आहे.

Tatrāyaṃ vaṇṇanā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi, sā taṃ ñatvā rañño nivedesi, rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti. Sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññatarena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchitvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.

त्यासंबंधी हे स्पष्टीकरण आहे – असे म्हणतात की, वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात गर्भ राहिला. तिने ते जाणून राजाला कळवले आणि राजाने गर्भाच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली. तिने गर्भाचे चांगल्या प्रकारे संगोपन केले आणि गर्भ परिपक्व होण्याच्या वेळी ती प्रसूतिगृहात प्रविष्ट झाली. पुण्यवान स्त्रियांची प्रसूती पहाटेच्या वेळी होते. ती देखील त्यांच्यापैकीच एक होती, त्यामुळे पहाटेच्या वेळी तिने लाक्षारसाने माखलेल्या कापडासारख्या किंवा दुपारीच्या (बंधुजीवक) फुलासारख्या लाल रंगाच्या मांसपिंडाला जन्म दिला. त्यानंतर, 'इतर राण्या सोन्याच्या मूर्तीसारख्या पुत्रांना जन्म देतात, आणि पट्टराणीने मांसपिंडाला जन्म दिला, असे राजासमोर आल्यास माझी अपकीर्ती होईल,' असा विचार करून, त्या अपकीर्तीच्या भयाने तिने तो मांसपिंड एका पात्रात ठेवला, दुसऱ्या पात्राने ते झाकले, राजमुद्रेने ते सीलबंद केले आणि गंगेच्या प्रवाहात फेकून दिले. माणसांनी ते फेकून देताच देवतांनी त्याचे रक्षण केले. त्यांनी तिथे एका सुवर्णपत्रावर शुद्ध हिंगुळाने 'वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीचे अपत्य' असे लिहून ते पात्राला बांधले. त्यानंतर ते पात्र लाटा इत्यादींच्या भयापासून सुरक्षित राहून गंगेच्या प्रवाहाबरोबर वाहू लागले।

Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otaranto bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā [Pg.134] paṃsukūlasaññāya aggahesi. Tato tattha taṃ akkharapaṭṭakaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa, disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti. Taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi, tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Tāpaso disvā puna sādhutaraṃ ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji. Aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati, so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ paviṭṭhaṃ, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Evaṃ licchavī ahesuṃ. Apare panāhu ‘‘sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.

त्या वेळी एक तपस्वी गोपाळांच्या वस्तीचा आश्रय घेऊन गंगेच्या काठावर राहत होता. तो सकाळीच गंगेत उतरत असताना, त्याने एक पात्र वाहून येत असलेले पाहिले आणि पांसुकूल (टाकून दिलेली वस्तू) समजून ते घेतले. त्यानंतर त्यावर ते अक्षरे लिहिलेले सुवर्णपत्र आणि राजमुद्रेचे सील पाहून, त्याने ते उघडले आणि तो मांसपिंड पाहिला. ते पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला – 'हा गर्भ असावा, कारण याला कोणताही दुर्गंध किंवा कुजल्याचा वास नाही.' त्याने ते आपल्या आश्रमात नेऊन एका स्वच्छ ठिकाणी ठेवले. त्यानंतर पंधरवड्यानंतर त्याचे दोन मांसपिंड झाले. तपस्व्याने ते पाहून अधिक चांगल्या प्रकारे ठेवले. त्यानंतर पुन्हा पंधरवड्यानंतर प्रत्येक मांसपिंडात हात, पाय आणि डोके यांच्यासाठी पाच-पाच अंकुरवजा उंचवटे निर्माण झाले. तपस्व्याने ते पाहून पुन्हा अधिक चांगल्या प्रकारे ठेवले. त्यानंतर पंधरवड्यानंतर एका मांसपिंडापासून सोन्याच्या मूर्तीसारखा मुलगा आणि दुसऱ्यापासून एक मुलगी झाली. त्यांच्याविषयी तपस्व्याच्या मनात पुत्रासारखे प्रेम निर्माण झाले आणि त्याच्या अंगठ्यातून दूध पाझरू लागले. तेव्हापासून तो स्वतः दुग्धयुक्त अन्न खात असे आणि ते दूध त्या बालकांच्या तोंडात घालत असे. त्यांच्या पोटात जे काही अन्न जात असे, ते सर्व एखाद्या मण्याच्या पात्रात ठेवल्याप्रमाणे बाहेरून दिसत असे. अशा प्रकारे ते 'लिच्छवी' झाले. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, 'त्यांची त्वचा एकमेकांना शिवून ठेवल्यासारखी जोडलेली होती.' अशा प्रकारे, त्वचा नसण्यामुळे किंवा त्वचा जोडलेली असल्यामुळे त्यांना 'लिच्छवी' म्हणून ओळखले जाऊ लागले।

Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu, ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.

तपस्वी त्या बालकांचे संगोपन करत असताना, उशिरा गावात भिक्षेसाठी जात असे आणि खूप उशिरा परत येत असे. त्यांची ही धावपळ पाहून गोपाळ म्हणाले, "भंते! प्रव्रजितांना बालकांचे संगोपन करणे हा एक अडथळा आहे. ही बालके आम्हाला द्या, आम्ही त्यांचे संगोपन करू. आपण आपले कार्य करावे." तपस्व्याने "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली. दुसऱ्या दिवशी गोपाळांनी रस्ता समतल केला, त्यावर फुले विखुरली, ध्वज आणि पताका उभारल्या आणि वाद्ये वाजवत ते आश्रमात आले. तपस्वी म्हणाला, "ही बालके महापुण्यवान आहेत. अप्रमादाने त्यांचे संगोपन करा. ती मोठी झाल्यावर त्यांचा आपापसात विवाह करा. पंचगोरसाने राजाला संतुष्ट करून भूभाग मिळवा आणि तिथे नगर वसवून त्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करा." असे सांगून त्यांनी ती बालके त्यांच्या स्वाधीन केली. त्यांनी "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली आणि बालकांना नेऊन त्यांचे संगोपन केले।

Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjitabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso ‘‘vajjī’’ti [Pg.135] vuccati, tiyojanasataṃ parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘na bāhirato dārikā ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca, evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu, tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Idaṃ vesālivatthu.

ती बालके मोठी झाल्यावर खेळताना, भांडणाच्या वेळी इतर गोपाळ बालकांना हाताने व पायाने मारत असत, त्यामुळे ती बालके रडत असत. "का रडत आहात?" असे त्यांच्या मातापित्यांनी विचारले असता, ती म्हणाली, "हे आई-वडील नसलेले, तपस्व्याने सांभाळलेले मुलगे आम्हाला खूप मारतात." त्यानंतर त्यांच्या मातापित्यांनी म्हटले, "ही मुले इतर मुलांना त्रास देतात, त्यांना दुःख देतात. यांचा स्वीकार करता कामा नये, यांना वर्ज्य केले पाहिजे." तेव्हापासून तो प्रदेश 'वज्जी' म्हणून ओळखला जाऊ लागला, ज्याचा विस्तार तीनशे योजने होता. त्यानंतर गोपाळांनी राजाला संतुष्ट करून तो प्रदेश आपल्या ताब्यात घेतला. तिथेच त्यांनी एक नगर वसवले आणि सोळा वर्षांच्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करून त्याला राजा बनवले. आणि त्या राजकुमारीशी त्याचा विवाह करून त्यांनी असा करार केला की, "बाहेरून कोणतीही मुलगी आणली जाणार नाही आणि येथील कोणतीही मुलगी बाहेर कोणालाही दिली जाणार नाही." त्यांच्या पहिल्या समागमातून दोन बालके जन्माला आली – एक मुलगी आणि एक मुलगा. अशा प्रकारे सोळा वेळा दोन-दोन बालके जन्माला आली. त्यानंतर ती मुले जसजशी मोठी होऊ लागली, तसतसे त्यांचे आराम (उद्याने), निवासस्थाने आणि सेवकवर्ग यांच्यासाठी ते नगर अपुरे पडू लागले. म्हणून त्यांनी तीन वेळा, प्रत्येक वेळी एक-एक गाऊत अंतराने तटबंदीने ते नगर वेढले. ते नगर वारंवार विस्तीर्ण केल्यामुळे त्याचे नाव 'वैशाली' असे पडले. ही वैशालीची कथा आहे।

Bhagavato nimantanaṃ

भगवंतांना निमंत्रण

Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi. Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno ahesuṃ. Tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃ. Yathāha –

आणि ही वैशाली भगवंतांच्या उत्पत्तीच्या वेळी अत्यंत समृद्ध आणि वैभवशाली झाली होती. कारण तिथे सात हजार सातशे सात राजे होते. त्याचप्रमाणे उपराजे, सेनापती, कोषाध्यक्ष इत्यादी देखील तितकेच होते. जसे म्हटले आहे –

‘‘Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca, satta ca pāsādasahassāni satta ca pāsādasatāni satta ca pāsādā, satta ca kūṭāgārasahassāni satta ca kūṭāgārasatāni satta ca kūṭāgārāni, satta ca ārāmasahassāni satta ca ārāmasatāni satta ca ārāmā, satta ca pokkharaṇisahassāni satta ca pokkharaṇisatāni satta ca pokkharaṇiyo’’ti (mahāva. 326).

"त्या वेळी वैशाली समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची, माणसांनी गजबजलेली आणि सुभिक्ष होती. तिथे सात हजार सातशे सात प्रासाद, सात हजार सातशे सात कूटगार, सात हजार सातशे सात आराम आणि सात हजार सातशे सात पुष्करणी होत्या."

Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā. Paṭhamaṃ duggatamanussā maranti, te bahiddhā chaḍḍenti. Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu, tato bahutarā maranti. Tāya paṭikūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji. Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutā vesālinagaravāsino upasaṅkamitvā rājānaṃ āhaṃsu, ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ, ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ, tumhākaṃ maññe adhammikattena [Pg.136] taṃ etarahi uppanna’’nti. Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā ‘‘mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā’’ti āha. Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu.

त्यानंतरच्या काळात, त्या वेसाळी नगरीत दुष्काळ पडला, पाऊस पडला नाही आणि धान्य मिळणे कठीण झाले. सर्वप्रथम गरीब लोक मरण पावले आणि लोकांनी त्यांचे मृतदेह शहराबाहेर टाकून दिले. मृत माणसांच्या कुजलेल्या शरीरांच्या दुर्गंधीमुळे अमानुषांनी (भूत-पिशाचांनी) शहरात प्रवेश केला, ज्यामुळे आणखी बरेच लोक मरण पावले. त्या घाणीमुळे आणि प्रतिकूलतेमुळे लोकांमध्ये 'अहिवातक' नावाचा महामारीचा रोग पसरला. अशा प्रकारे दुष्काळ, अमानुष आणि रोग या तीन भयांनी त्रस्त झालेल्या वेसाळीच्या नगरवासीयांनी राजाकडे जाऊन म्हटले, "महाराज! या नगरात तीन प्रकारचे भय निर्माण झाले आहे. यापूर्वी सात राजवंशांच्या पिढ्यांपर्यंत असे कधीही घडले नव्हते. आम्हाला वाटते की आपल्या अधार्मिकतेमुळेच हे संकट आता ओढवले आहे." तेव्हा राजाने सर्व लोकांना संथागारात (सभागृहात) एकत्र बोलावून म्हटले, "माझ्या अधार्मिकतेचा शोध घ्या (माझ्यात काही अधर्म आहे का ते तपासा)." त्यांनी संपूर्ण परंपरेचा आणि इतिहासाचा शोध घेतला, परंतु त्यांना राजाचा कोणताही दोष आढळला नाही।

Tato rañño dosamadisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā’’ti cintesuṃ. Tattha ekacce cha satthāre apadisiṃsu ‘‘etehi okkantamatte vūpasamessatī’’ti. Ekacce āhaṃsu – ‘‘buddho kira loke uppanno, so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko mahānubhāvo, tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyu’’nti. Tena te attamanā hutvā ‘‘kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati, amhehi pesito na āgaccheyyā’’ti āhaṃsu. Athāpare āhaṃsu – ‘‘buddhā nāma anukampakā, kissa nāgaccheyyuṃ, so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati, rājā bimbisāro taṃ upaṭṭhahati, so āgantuṃ na dadeyyā’’ti. ‘‘Tena hi rājānaṃ saññāpetvā āneyyāmā’’ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesiṃsu ‘‘bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā’’ti. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā, ‘‘mahārāja, bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī’’ti āhaṃsu. Rājā na sampaṭicchi, ‘‘tumheyeva jānāthā’’ti āha. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni, sace bhagavā āgaccheyya, sotthi no bhaveyyā’’ti. Bhagavā āvajjetvā ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassaṃ cakkavāḷānaṃ pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti adhivāsesi. Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsita’’nti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, sampaṭicchatha vesāligamana’’nti? Āma, mahārājāti. Tena hi, bhante, tāva āgametha, yāva maggaṃ paṭiyādemīti.

त्यानंतर राजाचा कोणताही दोष न आढळल्याने त्यांनी विचार केला, "आपले हे भय कसे शांत होईल?" तेव्हा काही लोकांनी सहा तीर्थंकरांचा (सहा शास्त्यांचा) उल्लेख केला की, "त्यांच्या आगमनानेच हे भय शांत होईल." तर काही जण म्हणाले, "जगात बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत असे ऐकिवात आहे. ते भगवान सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी धम्माचा उपदेश करतात. ते महा-ऋद्धीवान आणि महा-प्रतापी आहेत. त्यांच्या आगमनानेच सर्व भये शांत होतील." हे ऐकून ते अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले, "परंतु ते भगवान सध्या कोठे विहार करत आहेत? आपण निमंत्रण पाठवले तर ते येतील का?" त्यावर इतर काही जण म्हणाले, "बुद्ध हे अत्यंत कारुणिक असतात, ते का बरे येणार नाहीत? परंतु ते भगवान सध्या राजगीर (राजगृह) येथे विहार करत आहेत आणि राजा बिंबिसार त्यांची सेवा करत आहे. तो त्यांना येऊ देणार नाही." तेव्हा त्यांनी विचार केला, "असे असेल तर आपण राजा बिंबिसाराची समजूत काढून भगवंतांना घेऊन येऊ या." त्यांनी दोन लिच्छवी राजांना मोठ्या सैन्यासह आणि भरपूर भेटी देऊन राजा बिंबिसाराकडे पाठवले आणि सांगितले, "बिंबिसाराची समजूत काढून भगवंतांना घेऊन या." त्यांनी जाऊन राजाला भेटी दिल्या, सर्व परिस्थिती सांगितली आणि म्हणाले, "महाराज, भगवंतांना आमच्या नगरात पाठवावे." राजाने थेट संमती दिली नाही आणि म्हटले, "तुम्ही स्वतःच भगवंतांना विनंती करा." तेव्हा त्यांनी भगवंतांकडे जाऊन त्यांना वंदन केले आणि म्हटले, "भंते! आमच्या नगरात तीन प्रकारची भये निर्माण झाली आहेत. जर भगवान तेथे आले, तर आमचे कल्याण होईल." भगवंतांनी विचार केला की, "वेसाळीमध्ये 'रतन सुत्त' (रत्न सूत्र) उपदेशिले गेल्यास, त्याचे संरक्षण एक लाख कोटी चक्कवाळांमध्ये (विश्वप्रणालींमध्ये) पसरले जाईल आणि सुत्ताच्या समाप्तीनंतर चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार होईल." असे विचार करून त्यांनी जाण्यास संमती दिली. त्यानंतर राजा बिंबिसाराने भगवंतांच्या संमतीबद्दल ऐकले आणि नगरात दवंडी पिटवून जाहीर केले की, "भगवंतांनी वेसाळीला जाण्यास संमती दिली आहे." मग त्याने भगवंताकडे जाऊन विचारले, "भंते! आपण वेसाळीला जाण्यास संमती दिली आहे का?" भगवंतांनी उत्तर दिले, "होय, महाराज." त्यावर राजा म्हणाला, "तर मग भंते, मी मार्ग तयार करेपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी."

Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanabhūmiṃ samaṃ katvā yojane yojane vihāraṃ māpetvā bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi. Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivuto [Pg.137] pāyāsi. Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvā dhajapaṭākapuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvā bhagavato dve setacchattāni ekamekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi. Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘āgato bhagavā, maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ karothā’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanabhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri ekamekassa ca bhikkhussa dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīraṃ āgantvā aṭṭhaṃsu.

त्यानंतर राजा बिंबिसाराने राजगीर आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची पाच योजने जमीन सपाट केली आणि प्रत्येक योजनेवर एक विहार बांधून भगवंतांना प्रस्थानाच्या वेळेची माहिती दिली. भगवान पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह निघाले. राजाने पाच योजने लांबीच्या मार्गावर गुडघाभर उंचीपर्यंत पाच रंगांची फुले पसरवली; ध्वज, पताका, पूर्णघट (पाण्याचे भरलेले कलश) आणि केळीची झाडे इत्यादी उभी केली. भगवंतांच्या सन्मानार्थ दोन पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी एक-एक पांढरे छत्र धरण्याची व्यवस्था केली. आपल्या परिवारासह फुले, गंध इत्यादींनी पूजा करत, प्रत्येक विहारात भगवंतांना मुक्काम देत आणि महादान देत, राजाने पाच दिवसांत त्यांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. तेथे सर्व प्रकारच्या अलंकारांनी नौका सजवून त्याने वेसाळीच्या लोकांना निरोप पाठवला, "भगवान आले आहेत, तुम्ही मार्ग तयार करून भगवंतांच्या स्वागतासाठी सामोरे या." त्यांनी "आम्ही दुप्पट पूजा करू" असे म्हणून वेसाळी आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची तीन योजने जमीन सपाट केली. त्यांनी भगवंतांसाठी चार पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी दोन-दोन पांढरी छत्रे तयार केली आणि पूजा करत ते गंगा नदीच्या तीरावर येऊन उभे राहिले।

Atha bimbisāro dve nāvāyo saṅghaṭetvā maṇḍapaṃ katvā pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññapesi, bhagavā tattha nisīdi. Pañca satā bhikkhūpi nāvaṃ āruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu. Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ ogāhetvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nivatto. Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjaṃ akaṃsu. Heṭṭhāgaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgarājāno pūjaṃ akaṃsu. Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho.

त्यानंतर बिंबिसाराने दोन नौका एकत्र जोडून त्यावर एक मण्डप तयार केला आणि तो फुलांच्या माळा इत्यादींनी सजवून तेथे सर्व प्रकारच्या रत्नांनी जडलेले बुद्धासन मांडले. भगवान त्यावर विराजमान झाले. पाचशे भिक्खूही नौकेवर चढून आपापल्या योग्य जागेवर बसले. राजा बिंबिसार भगवंतांना निरोप देण्यासाठी गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरला आणि म्हणाला, "भंते! जोपर्यंत भगवान परत येत नाहीत, तोपर्यंत मी येथेच गंगा नदीच्या तीरावर थांबेन." असे म्हणून तो मागे फिरला. वर आकाशात अकनिठ्ठ ब्रह्मलोकापर्यंतच्या देवतांनी पूजा केली. खाली गंगेच्या पात्रात राहणाऱ्या कंबळ आणि अस्सतर इत्यादी नागराजांनी पूजा केली. अशा प्रकारे मोठ्या आदराने आणि पूजेने भगवान गंगेतून एक योजनेचा प्रवास करून वेसाळीच्या हद्दीत दाखल झाले।

Tato licchavirājāno bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu. Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi. Atha bhagavatā paṭhamapāde gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi. Ye temetukāmā, te eva tementi, atemetukāmā na tementi. Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati, sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni, parisuddho bhūmibhāgo ahosi.

त्यानंतर लिच्छवी राजांनी बिंबिसाराने केलेल्या पूजेपेक्षा दुप्पट आदर दाखवत, गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरून भगवंतांचे स्वागत केले. त्याच क्षणी, त्याच मुहूर्तावर, विजेच्या चमचमाटासह अंधकारमय ढगांचा गडगडाट करत चारही दिशांना मोठा मेघ दाटून आला. त्यानंतर भगवंतांनी गंगा नदीच्या तीरावर आपले पहिले पाऊल ठेवताच 'पोक्खर' (कमळ-पाऊस) पाऊस पडू लागला. ज्यांना भिजण्याची इच्छा होती, तेच भिजले; ज्यांना भिजण्याची इच्छा नव्हती, ते भिजले नाहीत. सर्वत्र गुडघाभर, मांडीभर, कंबरभर आणि गळ्यापर्यंत पाणी वाहू लागले. सर्व मृतदेह वाहत्या पाण्याने वाहून गंगेत गेले आणि संपूर्ण जमीन स्वच्छ व पवित्र झाली।

Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsu[Pg.138]. Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi. Mahesakkhānaṃ devatānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavirājakumārehi saddhiṃ vesāliyā tipākārantare vicaranto parittaṃ karohī’’ti ratanasuttaṃ abhāsi. ‘‘Evaṃ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ, kadā, kattha, kasmā ca vutta’’nti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

लिच्छवी राजांनी भगवंतांना वाटेत प्रत्येक योजनेवर मुक्काम करायला लावून, महादान देऊन, तीन दिवसांत दुप्पट सत्कार करत वैशालीला आणले. भगवान वैशालीला पोहोचले असता, देवांचा राजा शक्र देवगणांनी वेढलेला आला. महान प्रभावशाली देवतांच्या एकत्र येण्याने अमणुष्य बहुतांश पळून गेले. भगवान नगरद्वारावर उभे राहून आनंद स्थविरांना म्हणाले – "हे आनंदा, हे रतनसुत्त शिकून घेऊन, बलीकर्माचे साहित्य घेऊन, लिच्छवी राजकुमारांसह वैशालीच्या तिन्ही तटबंदींच्या दरम्यान फिरत परित्राण कर." असे सांगून त्यांनी रतनसुत्त भाषिले. "अशा प्रकारे हे सुत्त कोणी म्हटले, कधी, कोठे आणि का म्हटले?" या प्रश्नांचे उत्तर प्राचीन आचार्यांनी वैशालीच्या कथेपासून सविस्तरपणे वर्णन केले आहे.

Evaṃ bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakamādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari. Yaṃ kiñcīti vuttamatte eva therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā, te catūhi dvārehi palāyiṃsu, dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā. Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto. Te nikkhamitvā sabbapupphagandhādīhi theraṃ pūjesuṃ. Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññapetvā bhagavantaṃ ānesi.

अशा प्रकारे, भगवान वैशालीला पोहोचले त्याच दिवशी वैशालीच्या नगरद्वारावर त्या उपद्रवांच्या शमनासाठी म्हटलेले हे रतनसुत्त शिकून घेऊन, आयुष्यमान आनंदांनी परित्राणासाठी त्याचे पठण करत, भगवंतांच्या पात्रात पाणी घेऊन संपूर्ण नगरात शिंपडत प्रदक्षिणा केली. स्थविरांनी "यं किंचि" असे म्हणताच, जे अमणुष्य पूर्वी पळून गेले नव्हते आणि जे कचऱ्याचे ढीग, भिंतींचे कोपरे इत्यादींच्या आश्रयाने राहिले होते, ते चारही दारांतून पळून गेले; दारे गर्दीमुळे अरुंद झाली. त्यामुळे काही अमणुष्य दारांमध्ये जागा न मिळाल्याने तटबंदी तोडून पळून गेले. अमणुष्य निघून गेल्यावर माणसांच्या शरीरातील रोग शांत झाला. ते बाहेर पडून सर्व प्रकारच्या फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी स्थविरांची पूजा करू लागले. महाजनांनी नगराच्या मध्यभागी असलेल्या संथागाराला सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी लिंपून, छत बांधून, सर्व अलंकारांनी सजवून, तेथे बुद्धांचे आसन मांडून भगवंतांना तेथे आणले.

Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe patirūpe āsane nisīdiṃsu. Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā, ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto rakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti.

भगवान संथागारात प्रवेश करून मांडलेल्या आसनावर बसले. भिक्खू संघ, राजे आणि लोकही आपापल्या योग्य आसनांवर बसले. देवांचा राजा शक्र देखील दोन्ही देवलोकांतील देवपरिषदेसह जवळच बसला आणि इतर देवही बसले. आनंद स्थविर देखील संपूर्ण वैशालीत फिरून संरक्षण करून वैशालीच्या नगरवासीयांसह परत येऊन एका बाजूला बसले. तेथे भगवंतांनी सर्वांना तेच रतनसुत्त सांगितले.

Ettāvatā ca yā ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ. Pakāsetvānā’’ti mātikā nikkhittā, sā sabbappakārena vitthāritā hoti.

येथपर्यंत, "कोणी म्हटले, कधी, कोठे आणि कोणत्या कारणाने हा मार्ग प्रकाशित केला" अशी जी मातृका मांडली होती, ती सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्ट झाली आहे.

Yānīdhātigāthāvaṇṇanā

"यानीध" या गाथेचे स्पष्टीकरण.

1. Idāni [Pg.139] ‘‘etassa karissāmatthavaṇṇana’’nti vuttattā atthavaṇṇanā ārabbhate. Apare pana vadanti ‘‘ādito pañceva gāthā bhagavatā vuttā, sesā parittakaraṇasamaye ānandattherenā’’ti. Yathā vā tathā vā hotu, kiṃ no imāya parikkhāya, sabbathāpi etassa ratanasuttassa karissāmatthavaṇṇanaṃ.

१. आता, "याचे अर्थ-स्पष्टीकरण करू" असे म्हटल्यामुळे अर्थ-स्पष्टीकरण सुरू केले जात आहे. परंतु इतर काही आचार्य म्हणतात की, "सुरुवातीच्या पाचच गाथा भगवंतांनी म्हटल्या होत्या, आणि उर्वरित गाथा परित्राण करण्याच्या वेळी आनंद स्थविरांनी म्हटल्या होत्या." ते काहीही असो, या परीक्षेशी आपल्याला काय करायचे आहे? आपण सर्व प्रकारे या रतनसुत्ताचे अर्थ-स्पष्टीकरण करू.

Yānīdha bhūtānīti paṭhamagāthā. Tattha yānīti yādisāni appesakkhāni vā mahesakkhāni vā. Idhāti imasmiṃ padese, tasmiṃ khaṇe sannipātaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Bhūtānīti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne. ‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.401) khandhapañcake. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike. ‘‘Bhūtaṃ bhūtato sañjānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato amanussesu daṭṭhabbo.

"यानीध भूतानि" ही पहिली गाथा आहे. तेथे ‘यानि’ म्हणजे ज्या प्रकारचे, कमी प्रभाव असलेले किंवा जास्त प्रभाव असलेले. ‘इध’ म्हणजे या ठिकाणी, त्या क्षणी एकत्र येण्याच्या स्थानाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. ‘भूतानि’ या संदर्भात, जरी ‘भूत’ हा शब्द "भूतस्मिं पाचित्तियं" इत्यादींमध्ये ‘विद्यमान’ अर्थाने आढळतो; "भिक्खूहो, हे भूत असे नीट पाहा" इत्यादींमध्ये ‘पंचस्कंधां’साठी आढळतो; "भिक्खूहो, चार महाभूते हे हेतू आहेत" इत्यादींमध्ये पृथ्वीधातू इत्यादी चार प्रकारच्या ‘रूपां’साठी आढळतो; "जो काळाला गिळणारा भूत आहे" इत्यादींमध्ये ‘क्षीणास्रव’ (अर्हत) साठी आढळतो; "जगातील सर्व भूत आपला देह सोडून देतील" इत्यादींमध्ये ‘सर्व प्राण्यां’साठी आढळतो; "भूतगाम नष्ट केल्याबद्दल" इत्यादींमध्ये ‘झाडेझुडपे’ इत्यादींसाठी आढळतो; "भूताला भूत म्हणून जाणतो" इत्यादींमध्ये चातुर्महाराजिक देवलोकाच्या खालील प्राण्यांच्या समूहासाठी वापरला जातो. परंतु येथे सामान्यतः ‘अमणुष्य’ या अर्थाने घेतला पाहिजे.

Samāgatānīti sannipatitāni. Bhummānīti bhūmiyaṃ nibbattāni. Vā-iti vikappane. Tena yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatānīti imamekaṃ vikappaṃ katvā puna dutiyavikappaṃ kātuṃ ‘‘yāni va antalikkhe’’ti āha. Antalikkhe vā yāni bhūtāni nibbattāni, tāni sabbāni idha samāgatānīti attho. Ettha ca yāmato yāva akaniṭṭhaṃ, tāva nibbattāni bhūtāni ākāse pātubhūtavimānesu nibbattattā ‘‘antalikkhe bhūtānī’’ti veditabbāni. Tato heṭṭhā sineruto pabhuti yāva bhūmiyaṃ rukkhalatādīsu adhivatthāni pathaviyañca nibbattāni bhūtāni, tāni sabbāni bhūmiyaṃ bhūmipaṭibaddhesu ca rukkhalatāpabbatādīsu nibbattattā ‘‘bhummāni bhūtānī’’ti veditabbāni.

‘समागतानं’ म्हणजे एकत्र आलेले. ‘भुम्मानि’ म्हणजे भूमीवर उत्पन्न झालेले. ‘वा’ हा शब्द विकल्पासाठी आहे. त्यामुळे "यानीध भुम्मानि वा भूतानि समागतानि" हा एक विकल्प करून, पुन्हा दुसरा विकल्प करण्यासाठी "यानि व अन्तलिक्खे" असे म्हटले आहे. अंतरीक्षात जे भूत उत्पन्न झाले आहेत, ते सर्व येथे एकत्र आले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे याम देवलोकापासून अकनिठ्ठ देवलोकापर्यंत जे भूत उत्पन्न झाले आहेत, ते आकाशात प्रकट झालेल्या विमानांमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना "अन्तलिक्खे भूतानि" असे समजावे. त्याच्या खाली सुमेरू पर्वतापासून भूमीवरील झाडे, वेली इत्यादींवर राहणारे आणि पृथ्वीवर उत्पन्न झालेले जे भूत आहेत, ते सर्व भूमीवर आणि भूमीशी संबंधित झाडे, वेली, पर्वत इत्यादींवर उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना "भुम्मानि भूतानि" असे समजावे.

Evaṃ [Pg.140] bhagavā sabbāneva amanussabhūtāni ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvīhi padehi vikappetvā puna ekena padena pariggahetvā dassetuṃ ‘‘sabbeva bhūtā sumanā bhavantū’’ti āha. Sabbeti anavasesā. Evāti avadhāraṇe, ekampi anapanetvāti adhippāyo. Bhūtāti amanussā. Sumanā bhavantūti sukhitamanā pītisomanassajātā bhavantu. Athopīti kiccantarasanniyojanatthaṃ vākyopādāne nipātadvayaṃ. Sakkacca suṇantu bhāsitanti aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā dibbasampattilokuttarasukhāvahaṃ mama desanaṃ suṇantu.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्वच अमणुष्य भूतांना "भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे" या दोन पदांनी विभागून, पुन्हा एकाच पदाने एकत्रित करून दाखवण्यासाठी "सब्बेव भूता सुमना भवन्तु" असे म्हटले. ‘सब्बे’ म्हणजे सर्वच्या सर्व. ‘एव’ हा शब्द अवधारण दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणजे एकालाही वगळता कामा नये असा अभिप्राय आहे. ‘भूता’ म्हणजे अमणुष्य. ‘सुमना भवन्तु’ म्हणजे सुखी मनाचे, प्रीती आणि सौमनस्य निर्माण झालेले होवोत. ‘अथोपि’ हे दुसऱ्या कार्याची जोड देण्यासाठी वाक्यात वापरलेले दोन निपात आहेत. ‘सक्कच्च सुणन्तु भासितं’ म्हणजे आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, दिव्य संपत्ती आणि लोकोत्तर सुख देणाऱ्या माझ्या उपदेशाचे श्रवण करावे.

Evamettha bhagavā ‘‘yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti aniyamitavacanena bhūtāni pariggahetvā puna ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvidhā vikappetvā tato ‘‘sabbeva bhūtā’’ti puna ekajjhaṃ katvā ‘‘sumanā bhavantū’’ti iminā vacanena āsayasampattiyaṃ niyojento ‘‘sakkacca suṇantu bhāsita’’nti payogasampattiyaṃ, tathā yonisomanasikārasampattiyaṃ paratoghosasampattiyañca, tathā attasammāpaṇidhisappurisūpanissayasampattīsu samādhipaññāhetusampattīsu ca niyojento gāthaṃ samāpesi.

अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी 'यानीध भूतानि समागतानि' या अनिश्चित शब्दाने सर्व भूतांना (देवतांना) एकत्रित करून, पुन्हा 'भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे' असे दोन प्रकारे वर्गीकरण करून, त्यानंतर 'सब्बेव भूता' असे पुन्हा एकत्र करून, 'सुमना भवन्तु' या शब्दाने त्यांच्या आशयसंपत्तीमध्ये (इच्छापूर्तीमध्ये) प्रवृत्त करत, 'सक्कच्च सुणन्तु भासितं' या शब्दाने प्रयोगसंपत्तीमध्ये, तसेच योनिसोमनसिकारसंपत्ती आणि परतोघोससंपत्तीमध्ये, तसेच अत्तसम्मापणिधिसप्पुरिसूपनिस्सयसंपत्ती आणि समाधिप्रज्ञाहेतुसंपत्तीमध्ये प्रवृत्त करत ही गाथा पूर्ण केली.

Tasmā hītigāthāvaṇṇanā

'तस्मा हि' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

2. Tasmā hi bhūtāti dutiyagāthā. Tattha tasmāti kāraṇavacanaṃ. Bhūtāti āmantanavacanaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Sabbeti anavasesā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā tumhe dibbaṭṭhānāni tattha upabhogaparibhogasampadañca pahāya dhammassavanatthaṃ idha samāgatā, na naṭanaccanādidassanatthaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā ‘‘sumanā bhavantu, sakkacca suṇantū’’ti vacanena tesaṃ sumanabhāvaṃ sakkaccaṃ sotukamyatañca disvā āha ‘‘yasmā tumhe sumanabhāvena attasammāpaṇidhiyonisomanasikārāsayasuddhīhi sakkaccaṃ sotukamyatāya sappurisūpanissayaparatoghosapadaṭṭhānato payogasuddhīhi ca yuttā, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti. Atha vā yaṃ [Pg.141] purimagāthāya ante ‘‘bhāsita’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇabhāvena apadisanto āha ‘‘yasmā mama bhāsitaṃ nāma atidullabhaṃ aṭṭhakkhaṇaparivajjitassa khaṇassa dullabhattā, anekānisaṃsañca paññākaruṇāguṇena pavattattā, tañcāhaṃ vattukāmo ‘suṇantu bhāsita’nti avocaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti. Idaṃ iminā gāthāpadena vuttaṃ hoti.

२. 'तस्मा हि भूता' ही दुसरी गाथा आहे. त्यामध्ये 'तस्मा' हा शब्द कारणवाचक आहे. 'भूता' हा संबोधनवाचक शब्द आहे. 'निसामेथ' म्हणजे ऐका. 'सब्बे' म्हणजे सर्व (काहीही न उरता). काय सांगितले आहे? ज्याअर्थी तुम्ही आपली दिव्य स्थाने आणि तेथील उपभोग-परिभोगाची संपत्ती सोडून येथे धम्मश्रवणासाठी एकत्र आला आहात, नट-नर्तक इत्यादींचे खेळ पाहण्यासाठी नाही; म्हणूनच, 'हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' अथवा, 'सुमना भवन्तु, सक्कच्च सुणन्तु' या शब्दांनी त्यांचा सुप्रसन्न भाव आणि आदरपूर्वक ऐकण्याची इच्छा पाहून भगवंत म्हणाले: 'ज्याअर्थी तुम्ही सुप्रसन्न भावाने, अत्तसम्मापणिधि, योनिसोमनसिकार आणि आशयशुद्धीने युक्त आहात, तसेच आदरपूर्वक ऐकण्याच्या इच्छेने, सप्पुरिसूपनिस्सय आणि परतोघोस या कारणांमुळे प्रयोगशुद्धीने युक्त आहात; म्हणूनच, हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' अथवा, मागील गाथेच्या शेवटी जे 'भासितं' म्हटले आहे, त्यालाच कारण म्हणून दर्शवत भगवंत म्हणाले: 'ज्याअर्थी माझे भाषण अत्यंत दुर्मिळ आहे, कारण आठ अयोग्य क्षणांनी रहित असलेला योग्य क्षण मिळणे दुर्मिळ आहे, आणि प्रज्ञा व करुणेच्या गुणामुळे ते अनेक फायदे (आनिशंस) देणारे आहे; आणि मला ते सांगण्याची इच्छा असल्याने मी 'सुणन्तु भासितं' असे म्हटले; म्हणूनच, हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' या गाथापदाने हेच सांगितले आहे.

Evametaṃ kāraṇaṃ niropento attano bhāsitanisāmane niyojetvā nisāmetabbaṃ vattumāraddho ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Tassattho – yāyaṃ tīhi upaddavehi upaddutā mānusī pajā, tassā mānusiyā pajāya mettaṃ mittabhāvaṃ hitajjhāsayataṃ paccupaṭṭhapethāti. Keci pana ‘‘mānusikaṃ paja’’nti paṭhanti, taṃ bhummatthāsambhavā na yujjati. Yampi aññe atthaṃ vaṇṇayanti, sopi na yujjati. Adhippāyo panettha – nāhaṃ buddhoti issariyabalena vadāmi, api tu yaṃ tumhākañca imissā ca mānusiyā pajāya hitatthaṃ vadāmi ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Ettha ca –

अशा प्रकारे हे कारण प्रस्थापित करत, स्वतःचे भाषण ऐकण्यामध्ये त्यांना प्रवृत्त करून, ऐकण्यायोग्य गोष्टी सांगण्यासाठी भगवंतांनी 'मेत्तं करोथ मानुसिया पजाय' असे सांगण्यास सुरुवात केली. त्याचा अर्थ असा आहे – जी ही मनुष्य प्रजाती तीन उपद्रवांनी पीडित आहे, त्या मनुष्य प्रजातीवर तुम्ही मैत्री (मित्रभाव) आणि कल्याणकारी भावना प्रस्थापित करा. काही लोक 'मानुसिकं पजं' असा पाठ वाचतात, परंतु ते पृथ्वीवर राहणारे असल्याने योग्य ठरत नाही. इतर जे काही अर्थ सांगतात, तेही योग्य ठरत नाही. येथे अभिप्राय असा आहे – 'मी बुद्ध आहे' म्हणून मी ऐश्वर्यबलाने सांगत नाही, तर जे तुमच्यासाठी आणि या मनुष्य प्रजातीसाठी कल्याणकारी आहे, तेच मी सांगत आहे की, 'मनुष्यांवर मैत्री करा.' आणि येथे –

‘‘Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā,Rājisayo yajamānānupariyagā;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ,Sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ.

ज्या राजर्षींनी शत्रूंच्या समूहाने युक्त असलेल्या पृथ्वीवर विजय मिळवून, अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गल यज्ञ करून पृथ्वीवर संचार केला;

‘‘Mettassa cittassa subhāvitassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto,Mettāyati kusalo tena hoti.

ते चांगल्या प्रकारे विकसित केलेल्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेइतकेही सुख अनुभवू शकत नाहीत. जर एखादा अदुष्टचित्त सत्पुरुष एका जरी प्राण्यावर मैत्रीभाव ठेवतो, तर तो त्यामुळे कुशल होतो.

‘‘Sabbe ca pāṇe manasānukampī, pahūtamariyo pakaroti puñña’’nti. (itivu. 27;

a. ni. 8.1) –

आणि सर्व प्राण्यांबद्दल मनात अनुकंपा ठेवून तो आर्य मुबलक पुण्य संपादन करतो.

Evamādīnaṃ suttānaṃ ekādasānisaṃsānañca vasena ye mettaṃ karonti, etesaṃ mettā hitāti veditabbā.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आणि अकरा फायद्यांच्या आधारे जे लोक मैत्री करतात, त्यांची ती मैत्री त्यांच्यासाठी हितकारक आहे, असे समजावे.

‘‘Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. (udā. 76;

mahāva. 286) –

देवतांनी अनुकंपित केलेला मनुष्य नेहमी कल्याणकारी गोष्टी पाहतो.

Evamādīnaṃ [Pg.142] suttānaṃ vasena yesu kayirati, tesampi hitāti veditabbā.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आधारे, ज्यांच्यावर मैत्री केली जाते, त्यांच्यासाठीही ती हितकारक आहे, असे समजावे.

Evaṃ ubhayesampi hitabhāvaṃ dassento ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā’’ti vatvā idāni upakārampi dassento āha ‘‘divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā’’ti. Tassattho – ye manussā cittakammakaṭṭhakammādīhipi devatā katvā cetiyarukkhādīni ca upasaṅkamitvā devatā uddissa divā baliṃ karonti, kālapakkhādīsu ca rattiṃ baliṃ karonti, salākabhattādīni vā datvā ārakkhadevatā upādāya yāva brahmadevatānaṃ pattidānaniyyātanena divā baliṃ karonti, chattāropanadīpamālāya sabbarattikadhammassavanādīni kārāpetvā pattidānaniyyātanena ca rattiṃ baliṃ karonti, te kathaṃ na rakkhitabbā? Yato evaṃ divā ca ratto ca tumhe uddissa karonti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha; tasmā balikammakaraṇāpi te manusse rakkhatha gopayatha, ahitaṃ nesaṃ apanetha, hitaṃ upanetha appamattā hutvā taṃ kataññubhāvaṃ hadaye katvā niccamanussarantāti.

अशा प्रकारे दोघांचेही हित दर्शवत, 'मनुष्यांवर मैत्री करा' असे सांगून, आता उपकारही दर्शवण्यासाठी भगवंत म्हणाले – 'जे दिवसा आणि रात्री पूजाभाग अर्पण करतात, म्हणून तुम्ही अप्रमत्त होऊन त्यांचे रक्षण करा.' त्याचा अर्थ असा आहे – जे मनुष्य चित्रकाम, लाकूडकाम इत्यादींद्वारे देवतांच्या प्रतिमा बनवून, चैत्य आणि वृक्षांजवळ जाऊन, देवतांच्या उद्देशाने दिवसा पूजाभाग अर्पण करतात; आणि कृष्णपक्ष इत्यादींमध्ये रात्री पूजाभाग अर्पण करतात; किंवा शलाका-भक्त इत्यादी दान देऊन, रक्षक देवतांपासून ते ब्रह्मलोकातील देवतांपर्यंत सर्वांना पुण्यदान करून दिवसा पूजाभाग अर्पण करतात; तसेच छत्र चढवणे, दीपमाळा लावणे, रात्रभर धम्मश्रवण आयोजित करणे इत्यादी करवून आणि पुण्यदान करून रात्री पूजाभाग अर्पण करतात; त्यांचे रक्षण का केले जाऊ नये? ज्याअर्थी ते दिवसा आणि रात्री तुमच्या उद्देशाने पूजाभाग अर्पण करतात, म्हणूनच तुम्ही त्यांचे रक्षण करा. त्यांच्या या पूजाभाग अर्पण करण्याच्या कृतीमुळे तुम्ही त्या मनुष्यांचे रक्षण व संगोपन करा, त्यांचे अहित दूर करा आणि अप्रमत्त होऊन, मनात कृतज्ञता बाळगून व त्याचे निरंतर स्मरण करत त्यांचे हित करा.

Yaṃkiñcītigāthāvaṇṇanā

'यंकिंचि' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

3. Evaṃ devatāsu manussānaṃ upakārakabhāvaṃ dassetvā tesaṃ upaddavavūpasamanatthaṃ buddhādiguṇappakāsanena ca devamanussānaṃ dhammassavanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci vitta’’ntiādinā nayena saccavacanaṃ payuñjitumāraddho. Tattha yaṃkiñcīti aniyamitavasena anavasesaṃ pariyādiyati yaṃkiñci tattha tattha vohārūpagaṃ. Vittanti dhanaṃ. Tañhi vittiṃ janetīti vittaṃ. Idha vāti manussalokaṃ niddisati. Huraṃ vāti tato paraṃ avasesalokaṃ, tena ca ṭhapetvā manusse sabbalokaggahaṇe patte ‘‘saggesu vā’’ti parato vuttattā ṭhapetvā manusse ca sagge ca avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

३. अशा प्रकारे देवतांवर मनुष्यांचे उपकार दर्शवून, त्यांच्या उपद्रवांचे शमन करण्यासाठी आणि बुद्ध इत्यादींच्या गुणांचे प्रकटीकरण करून देव व मनुष्यांना धम्मश्रवण घडवण्यासाठी भगवंतांनी 'यंकिंचि वित्तं' इत्यादी पद्धतीने सत्यवचन सांगण्यास सुरुवात केली. त्यामध्ये 'यंकिंचि' या अनिश्चित शब्दाने विविध ठिकाणी व्यवहारात येणारे सर्व काही (काहीही न उरता) घेतले जाते. 'वित्तं' म्हणजे धन; कारण ते आनंद निर्माण करते, म्हणून त्याला 'वित्त' म्हणतात. 'इध वा' हा शब्द मनुष्यलोकाचा निर्देश करतो. 'हुरं वा' म्हणजे त्यापुढील उर्वरित लोक; या शब्दाने मनुष्यलोक वगळता संपूर्ण जगाचा ग्रहण होत असताना, पुढे 'सग्गेसु वा' असे म्हटल्यामुळे, मनुष्यलोक आणि स्वर्गलोक दोन्ही वगळून उर्वरित नाग, गरुड इत्यादी प्राण्यांचे ग्रहण करावे, असे समजावे.

Evaṃ imehi dvīhi padehi yaṃ manussānaṃ vohārūpagaṃ alaṅkāraparibhogūpagañca jātarūparajatamuttāmaṇiveḷuriyapavāḷalohitaṅkamasāragallādikaṃ, yañca muttāmaṇivālukatthatāya bhūmiyā ratanamayavimānesu anekayojanasatavitthatesu bhavanesu uppannānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ vittaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Saggesu vāti kāmāvacararūpāvacaradevalokesu. Te [Pg.143] hi sobhanena kammena ajīyantīti saggā. Suṭṭhu aggātipi saggā. Yanti yaṃ sasāmikaṃ vā asāmikaṃ vā. Ratananti ratiṃ nayati vahati janayati vaḍḍhetīti ratanaṃ. Yaṃkiñci cittīkataṃ mahagghaṃ atulaṃ dullabhadassanaṃ anomasattaparibhogañca, tassetaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

अशा प्रकारे, या दोन पदांद्वारे ('इध वा हुरं वा' - येथे किंवा परलोकात) मनुष्यांच्या व्यवहारासाठी आणि अलंकार-उपभोगासाठी योग्य असलेले सुवर्ण, चांदी, मोती, मणी, वैडूर्य, प्रवाळ, लोहितांग (तांबडा मणी), मसारगल्ल इत्यादी जे काही धन आहे; तसेच मोती आणि मण्यांची वाळू पसरलेली असलेल्या भूमीवर, अनेक शेकडो योजने विस्तीर्ण असलेल्या रत्नमय विमानांमध्ये (भवनांमध्ये) उत्पन्न झालेल्या नाग, सुपर्ण (गरुड) इत्यादींचे जे काही धन आहे, ते दर्शविले गेले आहे. 'सग्गेसु वा' (किंवा स्वर्गात) म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर देवलोकांमध्ये. ते देव आपल्या शोभन (कुशल) कर्माने तेथे उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'सग्ग' (स्वर्ग) म्हणतात. किंवा ते अत्यंत श्रेष्ठ असतात, म्हणूनही त्यांना 'सग्ग' म्हणतात. 'यं' (जे) म्हणजे स्वामी असलेले किंवा स्वामी नसलेले. 'रतनं' (रत्न) म्हणजे जे प्रीती (आनंद) प्राप्त करून देते, वहन करते, उत्पन्न करते आणि वाढवते, त्याला 'रत्न' म्हणतात. जे काही आदरपूर्वक पूजिलेले, बहुमूल्य, अतुलनीय, दुर्मीळ दर्शन असलेले आणि श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारेच उपभोग घेण्यायोग्य असते, हे त्याचेच अधिवाचन (नाव) आहे. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

“जे आदरपूर्वक पूजिलेले असते, बहुमूल्य असते, अतुलनीय असते, ज्याचे दर्शन दुर्मीळ असते आणि जे श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारेच उपभोग घेण्यायोग्य असते, म्हणूनच त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.”

Paṇītanti uttamaṃ seṭṭhaṃ atappakaṃ. Evaṃ iminā gāthāpadena yaṃ saggesu anekayojanasatappamāṇasabbaratanamayavimānasudhammavejayantappabhutīsu sasāmikaṃ, yañca buddhuppādavirahena apāyameva paripūrentesu sattesu suññavimānappaṭibaddhaṃ asāmikaṃ, yaṃ vā panaññampi pathavimahāsamuddahimavantādinissitamasāmikaṃ ratanaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

‘पणीतं’ (प्रणीत) म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ आणि अमूल्य. अशा प्रकारे, या गाथापदाने स्वर्गामध्ये अनेक शेकडो योजने प्रमाणाच्या सर्व-रत्नमय विमानांमध्ये, सुधम्मा आणि वेजयंत इत्यादी प्रासादांमध्ये जे स्वामी असलेले रत्न आहे; तसेच बुद्धांच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे केवळ अपाय (दुर्गती) भूमीच भरून काढणाऱ्या प्राण्यांमुळे रिकाम्या (देवपुत्र व देवकन्या नसलेल्या) विमानांशी संबंधित असलेले जे स्वामी नसलेले रत्न आहे; किंवा पृथ्वी, महासागर, हिमालय इत्यादींवर आश्रित असलेले जे स्वामी नसलेले रत्न आहे, ते सर्व दर्शविले गेले आहे.

Na no samaṃ atthi tathāgatenāti na-iti paṭisedhe. No-iti avadhāraṇe. Samanti tulyaṃ. Atthīti vijjati. Tathāgatenāti buddhena. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ etaṃ vittañca ratanañca pakāsitaṃ, ettha ekampi buddharatanena sadisaṃ ratanaṃ nevatthi. Yampi hi taṃ cittīkataṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yamhi uppanne mahājano na aññattha cittīkāraṃ karoti, na koci pupphagandhādīni gahetvā yakkhaṭṭhānaṃ vā bhūtaṭṭhānaṃ vā gacchati, sabbopi jano cakkaratanamaṇiratanameva cittīkāraṃ karoti pūjeti, taṃ taṃ varaṃ pattheti, patthitapatthitañcassa ekaccaṃ samijjhati, tampi ratanaṃ buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi cittīkataṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgate hi uppanne ye keci mahesakkhā devamanussā na te aññatra cittīkāraṃ karonti, na kañci aññaṃ pūjenti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājaanāthapiṇḍikādayo. Parinibbutampi bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi, ko pana vādo aññesaṃ cittīkārānaṃ. Apica kassaññassa parinibbutassāpi jātibodhidhammacakkappavattanaparinibbānaṭṭhānāni paṭimācetiyādīni vā uddissa evaṃ cittīkāragarukāro pavattati yathā bhagavato. Evaṃcittīkataṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

‘न नो समं अत्थि तथागतेन’ या पदांमध्ये, ‘न’ हा शब्द निषेधार्थक निपात आहे. ‘नो’ हा शब्द अवधारण (निश्चयवाचक) निपात आहे. ‘समं’ म्हणजे समान किंवा तुल्य. ‘अत्थि’ म्हणजे विद्यमान आहे. ‘तथागतेन’ म्हणजे बुद्धांशी. याचा काय अर्थ होतो? जे हे धन आणि जे हे रत्न प्रकाशित केले गेले आहे, यांमध्ये एकही रत्न बुद्धरत्नाशी समान नाही. जे काही रत्न आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने रत्न म्हटले जाते, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न आणि मणिरत्न उत्पन्न होते, जे उत्पन्न झाले असता जनसमुदाय इतर कुठेही आदर-सत्कार करत नाही, कोणीही फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादी घेऊन यक्षाच्या किंवा भूताच्या स्थानी जात नाही, तर सर्व लोक चक्ररत्न आणि मणिरत्नाचाच आदर करतात, त्याची पूजा करतात, त्या त्या श्रेष्ठ वराची प्रार्थना करतात आणि त्यांची प्रत्येक प्रार्थना पूर्ण होते; ते रत्न देखील बुद्धरत्नाशी समान नाही. जर आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने रत्न मानले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत उत्पन्न झाले असता, जे कोणी महान प्रभावशाली देव आणि मनुष्य आहेत, ते बुद्धांशिवाय इतर कोणाचाही आदर करत नाहीत, इतर कोणाचीही पूजा करत नाहीत. तसेच, सहम्पती ब्रह्माने सुमेरु पर्वताएवढ्या रत्नांच्या माळेने तथागतांची पूजा केली आणि इतर देवांनी व बिंबिसार राजा, कोसल राजा, अनाथपिंडिक इत्यादी मनुष्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार पूजा केली. परिनिर्वाण पावलेल्या भगवंतांच्या उद्देशाने ९६ कोटी धन खर्च करून सम्राट अशोकांनी संपूर्ण जंबुद्विपात ८४,००० विहार स्थापन केले, मग इतरांच्या आदराविषयी काय सांगावे! शिवाय, परिनिर्वाण पावलेल्या इतर कोणत्या व्यक्तीच्या जन्मस्थान, बोधिवृक्ष, धम्मचक्रप्रवर्तन स्थान आणि परिनिर्वाण स्थान किंवा प्रतिमा, चैत्य इत्यादींच्या उद्देशाने भगवंतांच्या बाबतीत होतो तसा आदर आणि सत्कार होतो का? अशा प्रकारे, आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांशी समान असणारे कोणतेही रत्न नाही.

Tathā [Pg.144] yampi taṃ mahagghaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – kāsikaṃ vatthaṃ. Yathāha – ‘‘jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañcā’’ti (a. ni. 3.100), tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi mahagghaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi yesaṃ paṃsukampi paṭiggaṇhāti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ seyyathāpi asokarañño, idamassa mahagghatāya. Evaṃ mahagghatāvacanena cettha dosābhāvasādhakaṃ idaṃ suttapadaṃ veditabbaṃ –

त्याचप्रमाणे, जे काही रत्न बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने रत्न आहे, जसे की – काशीचे वस्त्र. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, काशीचे वस्त्र जुने झाले तरी देखील ते सुंदर रंगाचे असते, स्पर्शाला सुखद असते आणि बहुमूल्य असते.” ते देखील बुद्धरत्नाशी समान नाही. जर बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने रत्न मानले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत ज्यांच्या मातीचा (धुळीचा) देखील स्वीकार करतात, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस देणारे ठरते, जसे की सम्राट अशोकांच्या बाबतीत झाले. हे त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे आहे. अशा प्रकारे, बहुमूल्यतेच्या वचनाद्वारे येथे दोषरहितता सिद्ध करणारे हे सुत्तपद समजून घ्यावे –

‘‘Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 3.100).

“ज्यांच्या चिवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिकाराचा (औषधोपचाराचा) ते स्वीकार करतात, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस देणारे ठरते. हे मी त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे सांगतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे काशीचे वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, मी या पुद्गलाला (व्यक्तीला) बहुमूल्य म्हणतो.”

Evaṃ mahagghaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

अशा प्रकारे, बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांशी समान असणारे कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ atulaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ uppajjati indanīlamaṇimayanābhi sattaratanamayasahassāraṃ pavāḷamayanemi rattasuvaṇṇamayasandhi, yassa dasannaṃ dasannaṃ arānamupari ekaṃ muṇḍāraṃ hoti vātaṃ gahetvā saddakaraṇatthaṃ, yena kato saddo sukusalappatāḷitapañcaṅgikatūriyasaddo viya hoti, yassa nābhiyā ubhosu passesu dve sīhamukhāni honti, abbhantaraṃ sakaṭacakkasseva susiraṃ. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, kammapaccayena ututo samuṭṭhāti. Yaṃ rājā dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā tadahuposathe puṇṇamadivase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato sīlāni sodhento nisinno puṇṇacandaṃ viya sūriyaṃ viya ca uṭṭhentaṃ passati, yassa dvādasayojanato saddo suyyati, yojanato vaṇṇo dissati, yaṃ mahājanena ‘‘dutiyo maññe cando sūriyo vā uṭṭhito’’ti ativiya kotūhalajātena dissamānaṃ nagarassa upari āgantvā rañño antepurassa pācīnapasse nātiuccaṃ nātinīcaṃ hutvā mahājanassa gandhapupphādīhi pūjetuṃ, yuttaṭṭhāne akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

त्याचप्रमाणे, जे काही रत्न अतुलनीय असण्याच्या अर्थाने रत्न आहे, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न उत्पन्न होते, ज्याची नाभी (मध्यभाग) इंद्रनील मण्याने बनलेली असते, ज्याचे एक हजार आरे सात रत्नांनी बनलेले असतात, ज्याची नेमी (चाकाचा घेर) प्रवाळाची असते, ज्याचे सांधे तांबड्या सोन्याचे असतात; ज्याच्या प्रत्येक दहा-दहा आऱ्यांच्या वर वारा पकडून आवाज करण्यासाठी एक-एक घुंगरू असते, ज्याच्याद्वारे केलेला आवाज अत्यंत कुशल वादकाने वाजवलेल्या पंचांगिक वाद्याच्या आवाजासारखा मधुर असतो; ज्याच्या नाभीच्या दोन्ही बाजूंना दोन सिंहमुखे असतात आणि ज्याचा आतील भाग गाडीच्या चाकाप्रमाणे पोकळ असतो. त्याचा कोणी कर्ता किंवा बनवून घेणारा नसतो, ते कर्माच्या प्रभावाने ऋतूद्वारे उत्पन्न होते. ज्या चक्ररत्नाला, राजाने दहा प्रकारची चक्रवर्ती कर्तव्ये पूर्ण करून, त्या उपोषथाच्या दिवशी, पौर्णिमेला, डोक्यावरून स्नान करून, उपोषथ व्रत धारण करून, प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर जाऊन, शील शुद्ध करत बसलेला असताना, पूर्ण चंद्राप्रमाणे किंवा सूर्याप्रमाणे उगवताना पाहतो; ज्याचा आवाज बारा योजने अंतरावरून ऐकू येतो, एक योजने अंतरावरून त्याचा रंग दिसतो; ज्याला पाहून जनसमुदाय अत्यंत कुतूहलाने “दुसरा चंद्र किंवा सूर्य उगवला आहे काय!” असे समजतो, ते नगराच्या वर येऊन, राजाच्या अंतःपुराच्या पूर्व दिशेला फार उंच नाही आणि फार सखल नाही अशा बेताच्या उंचीवर राहून, जनसमुदायाला गंध, फुले इत्यादींनी पूजा करण्यासाठी योग्य अशा ठिकाणी गाडीचा आस अडकल्याप्रमाणे स्थिर राहते.

Tadeva [Pg.145] anubandhamānaṃ hatthiratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposathakulā vā chaddantakulā vā āgacchati, uposathakulā ca āgacchanto sabbajeṭṭho āgacchati, chaddantakulā sabbakaniṭṭho sikkhitasikkho damathūpeto, so dvādasayojanaṃ parisaṃ gahetvā sakalajambudīpaṃ anusaṃyāyitvā purepātarāsameva sakaṃ rājadhāniṃ āgacchati.

त्याच (चक्ररत्नाच्या) पाठोपाठ हत्तीरत्न उत्पन्न होते. ते पूर्णपणे पांढरे, लाल पाय असलेले, सात ठिकाणी सुप्रतिष्ठित (जमिनीला स्पर्श करणारे), ऋद्धियुक्त, आकाशातून गमन करू शकणारे असते. ते उपोसथ कुळातून किंवा छद्दन्त कुळातून येते. जर ते उपोसथ कुळातून येत असेल, तर ते सर्वात ज्येष्ठ (श्रेष्ठ) असते; आणि जर ते छद्दन्त कुळातून येत असेल, तर ते सर्वात कनिष्ठ असले तरी सुशिक्षित (प्रशिक्षित) व उत्तम प्रकारे दमन केलेले (वश केलेले) असते. ते बारा योजनांच्या परिवाराला सोबत घेऊन संपूर्ण जम्बुद्वीपाची प्रदक्षिणा करून सकाळच्या भोजनापूर्वीच आपल्या राजधानीत परत येते.

Tampi anubandhamānaṃ assaratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo kāḷasīso muñjakeso valāhakassarājakulā āgacchati. Sesamettha hatthiratanasadisameva.

त्याच्याही (हत्तीरत्नाच्या) पाठोपाठ अश्वरत्न उत्पन्न होते. ते पूर्णपणे पांढरे, लाल पाय असलेले, काळे डोके असलेले आणि मुंज गवतासारखी (लांब) आयाळ असलेले असते. ते वलाहक अश्वराज कुळातून येते. उर्वरित सर्व वर्णन येथे हत्तीरत्नासारखेच आहे.

Tampi anubandhamānaṃ maṇiratanaṃ uppajjati. So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato āyāmato cakkanābhisadiso, vepullapabbatā āgacchati. So caturaṅgasamannāgatepi andhakāre rañño dhajaggaṃ gato yojanaṃ obhāseti, yassobhāsena manussā ‘‘divā’’ti maññamānā kammante payojenti, antamaso kunthakipillikaṃ upādāya passanti.

त्याच्याही (अश्वरत्नाच्या) पाठोपाठ मणिरत्न उत्पन्न होते. तो मणी वैडूर्य असतो, जो सुंदर, उत्तम जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला आणि लांबीने चाकाच्या नाभीसारखा असतो. तो वेपुल्ल पर्वतावरून येतो. तो चतुरंग (घनघोर) अंधारातही राजाच्या ध्वजाच्या टोकावर ठेवला असता एक योजनभर प्रकाश पसरवतो. ज्याच्या प्रकाशाने लोक 'दिवस झाला आहे' असे मानून आपली कामे करू लागतात, अगदी लहान मुंग्यांसारखे कीटकही स्पष्ट पाहू शकतात.

Tampi anubandhamānaṃ itthiratanaṃ uppajjati, pakatiaggamahesī vā hoti, uttarakuruto vā āgacchati maddarājakulato vā, atidīghatādichadosavivajjitā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ, yassā rañño sītakāle uṇhāni gattāni honti, uṇhakāle sītāni, satadhā phoṭita tūlapicuno viya samphasso hoti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho, pubbuṭṭhāyinitādianekaguṇasamannāgatā ca hoti.

त्याच्याही पाठोपाठ स्त्रीरत्न उत्पन्न होते. ती एकतर मूळची पट्टराणी असते किंवा उत्तरकुरु देशातून अथवा मद्र राजाच्या कुळातून येते. ती अति-उंच असणे इत्यादी सहा दोषांनी विरहित असते; मानवी सौंदर्याच्या पलीकडे गेलेली, परंतु दिव्य सौंदर्यापर्यंत न पोहोचलेली अशी ती असते. जिचे शरीर राजासाठी हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात थंड असते. जिचा स्पर्श शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसासारखा मऊ असतो. जिच्या शरीरातून चंदनाचा सुगंध आणि मुखातून उत्पलाचा (निळ्या कमळाचा) सुगंध दरवळतो. ती पतीच्या आधी उठणे इत्यादी अनेक गुणांनी संपन्न असते.

Tampi anubandhamānaṃ gahapatiratanaṃ uppajjati rañño pakatikammakāro seṭṭhi, yassa cakkaratane uppannamatte dibbaṃ cakkhu pātubhavati, yena samantato yojanamatte nidhiṃ passati asāmikampi sasāmikampi, so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’’ti.

त्याच्याही पाठोपाठ गृहपतीरत्न उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा कारभारी असलेला श्रेष्ठी असतो. चक्ररत्न उत्पन्न होताच ज्याला दिव्य चक्षु प्राप्त होतात, ज्याच्याद्वारे तो चहूबाजूला एक योजन अंतरावरील मालक असलेले व मालक नसलेले सर्व गुप्त धन पाहू शकतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'हे देवा (महाराज), आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्या धनाने आपले धनविषयक सर्व कार्य करीन.'

Tampi [Pg.146] anubandhamānaṃ pariṇāyakaratanaṃ uppajjati rañño pakatijeṭṭhaputto. Cakkaratane uppannamatte atirekapaññāveyyattiyena samannāgato hoti, dvādasayojanāya parisāya cetasā cittaṃ parijānitvā niggahapaggahasamattho hoti, so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te rajjaṃ anusāsissāmī’’ti. Yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ atulaṭṭhena ratanaṃ, yassa na sakkā tulayitvā tīrayitvā aggho kātuṃ ‘‘sataṃ vā sahassaṃ vā agghati koṭiṃ vā’’ti. Tattha ekaratanampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi atulaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi na sakkā sīlato vā samādhito vā paññādīnaṃ vā aññatarato kenaci tulayitvā tīrayitvā ‘‘ettakaguṇo vā iminā samo vā sappaṭibhāgo vā’’ti paricchindituṃ. Evaṃ atulaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

त्याच्याही पाठोपाठ परिणायकरत्न उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा ज्येष्ठ पुत्र असतो. चक्ररत्न उत्पन्न होताच तो अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्ता आणि कौशल्याने संपन्न होतो. तो बारा योजनांच्या परिषदेतील लोकांचे विचार आपल्या मनाने जाणून घेऊन, त्यांचे निग्रह (दमन) आणि प्रग्रह (अनुग्रह) करण्यास समर्थ असतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'हे देवा (महाराज), आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्या राज्याचे शासन चालवीन.' किंवा इतर कोणतेही असे रत्न जे अतुलनीय मूल्याचे आहे, ज्याचे मूल्य मोजून किंवा ठरवून 'हे शंभर, हजार किंवा कोटी मूल्याचे आहे' असे सांगणे शक्य नाही; त्या रत्नांपैकी एकही रत्न बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर अतुलनीय मूल्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागतांचे शील, समाधी, प्रज्ञा किंवा इतर कोणत्याही गुणांच्या बाबतीत कोणाशीही तुलना करून 'त्यांचे गुण एवढे आहेत, किंवा ते याच्या समान आहेत, किंवा त्यांच्याशी तुलना करता येईल असे कोणी आहे' असे मर्यादित करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे, अतुलनीयतेच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ dullabhapātubhāvo rājā cakkavatti, cakkādīni ca tassa ratanāni, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kuto cakkavattiādīnaṃ ratanattaṃ. Tāni hi ekasmiṃyeva kappe anekāni uppajjanti. Yasmā pana asaṅkhyeyyepi kappe tathāgatasuñño loko hoti, tasmā tathāgatova kadāci karahaci uppajjanato dullabhadassano. Vuttampi cetaṃ bhagavatā parinibbānasamaye –

तसेच, जे दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की चक्रवर्ती राजाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ असतो आणि त्याचे चक्र इत्यादी रत्नेही दुर्मिळ असतात, ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत; चक्रवर्ती इत्यादींच्या रत्नांचे रत्नत्व कोठून असणार? कारण ती (चक्रवर्तीची रत्ने) एकाच कल्पामध्ये अनेक वेळा उत्पन्न होतात. परंतु असंख्य कल्प उलटून गेले तरी हा लोक तथागतांशिवाय शून्य असतो, म्हणून तथागतच कधीतरी क्वचितच उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांचे दर्शन अत्यंत दुर्मिळ असते. भगवान बुद्ध यांनी परिनिर्वाण समयी देखील असे म्हटले आहे -

‘‘Devatā, ānanda, ujjhāyanti ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya, kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati, ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti (dī. ni. 2.200).

‘हे आनंदा, देवता खंत व्यक्त करत आहेत की, “आम्ही तथागतांच्या दर्शनासाठी खरोखरच दूरवरून आलो आहोत. जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत कधीतरी क्वचितच उत्पन्न होतात. आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिर्वाण होणार आहे; आणि हा महातेजस्वी भिक्खू भगवंतांच्या समोर उभा राहून आमची दृष्टी अडवत आहे, त्यामुळे अंतिम समयी आम्हाला तथागतांचे दर्शन मिळत नाहीये.”’

Evaṃ dullabhadassanaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

अशा प्रकारे, दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanādi tañhi koṭisatasahassadhanānampi sattabhūmikapāsādavaratale [Pg.147] vasantānampi caṇḍālavenanesādarathakārapukkusādīnaṃ nīcakulikānaṃ omakapurisānaṃ supinantepi paribhogatthāya na nibbattati. Ubhato sujātassa pana rañño khattiyasseva paripūritadasavidhacakkavattivattassa paribhogatthāya nibbattanato anomasattaparibhogaṃyeva hoti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi loke omakasattasammatānaṃ anupanissayasampannānaṃ viparītadassanānaṃ pūraṇakassapādīnaṃ channaṃ satthārānaṃ aññesañca evarūpānaṃ supinantepi aparibhogo. Upanissayasampannānaṃ pana catuppadāyapi gāthāya pariyosāne arahattamadhigantuṃ samatthānaṃ nibbedhikañāṇadassanānaṃ bāhiyadārucīriyappabhutīnaṃ aññesañca mahākulappasutānaṃ mahāsāvakānaṃ paribhogo, te hi taṃ dassanānuttariyasavanānuttariyapāricariyānuttariyādīni sādhentā tathāgataṃ paribhuñjanti. Evaṃ anomasattaparibhogaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

तसेच, जे श्रेष्ठ (अ-हीन) पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की चक्रवर्ती राजाचे चक्र इत्यादी रत्ने; कारण ती रत्ने अब्जावधी संपत्ती असलेल्या आणि सात मजली श्रेष्ठ प्रासादांमध्ये राहणाऱ्या राजांसाठी देखील, किंवा चांडाल, वेणूकार, निषाद, रथकार, पुक्कस इत्यादी नीच कुळातील हीन पुरुषांना स्वप्नातही उपभोगण्यासाठी प्राप्त होत नाहीत. परंतु दोन्ही बाजूंनी शुद्ध कुळात जन्मलेल्या, दहा प्रकारच्या चक्रवर्ती कर्तव्यांचे पालन करणाऱ्या क्षत्रिय राजाच्याच उपभोगासाठी ती उत्पन्न होत असल्यामुळे, ती केवळ श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगली जातात. ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत हे जगात हीन प्राणी मानल्या गेलेल्या, उपनिषय (अध्यात्मिक पात्रता) नसलेल्या, मिथ्या दृष्टी असलेल्या पूरणकस्सप इत्यादी सहा तीर्थकरांसाठी (शिक्षकांसाठी) आणि त्यांच्यासारख्या इतरांसाठी स्वप्नातही अनुपभोग्य आहेत. परंतु ज्यांच्याकडे उपनिषय आहे, जे केवळ चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटी देखील अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ आहेत, ज्यांच्याकडे भेदक ज्ञानदर्शन आहे, अशा बाहिय दारुचीरिय इत्यादी आणि उच्च कुळात जन्मलेल्या इतर महाश्रावकांसाठीच ते उपभोग्य आहेत; कारण ते दर्शन-अनुत्तरिय, श्रवण-अनुत्तरिय, परिचर्या-अनुत्तरिय इत्यादी साध्य करत तथागतांचा आश्रय घेतात (त्यांच्या गुणांचे सेवन करतात). अशा प्रकारे, श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Yampi taṃ avisesato ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ. Tañhi disvāva rājā cakkavatti attamano hoti, evampi taṃ rañño ratiṃ janeti. Puna caparaṃ rājā cakkavatti vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti. Tato cakkaratanaṃ pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ madhurassaraṃ niccharantaṃ ākāsena puratthimaṃ disaṃ gacchati, anvadeva rājā, cakkavatti cakkānubhāvena dvādasayojanavitthiṇṇāya caturaṅginiyā senāya nātiuccaṃ nātinīcaṃ uccarukkhānaṃ heṭṭhābhāgena, nīcarukkhānaṃ uparibhāgena, rukkhesu pupphaphalapallavādipaṇṇākāraṃ gahetvā āgatānaṃ hatthato paṇṇākārañca gaṇhanto ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evamādinā paramanipaccakārena āgate paṭirājāno ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā nayena anusāsanto gacchati. Yattha pana rājā bhuñjitukāmo vā divāseyyaṃ vā kappetukāmo hoti, tattha cakkaratanaṃ ākāsā orohitvā udakādisabbakiccakkhame same bhūmibhāge akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Puna rañño gamanacitte uppanne purimanayeneva saddaṃ karontaṃ gacchati, taṃ sutvā dvādasayojanikāpi parisā ākāsena gacchati[Pg.148]. Cakkaratanaṃ anupubbena puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati, tasmiṃ ajjhogāhante udakaṃ yojanappamāṇaṃ apagantvā bhittīkataṃ viya tiṭṭhati. Mahājano yathākāmaṃ satta ratanāni gaṇhāti. Puna rājā suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā ‘‘ito paṭṭhāya mama rajja’’nti udakena abbhukkiritvā nivattati. Senā purato hoti, cakkaratanaṃ pacchato, rājā majjhe. Cakkaratanena osakkitosakkitaṭṭhānaṃ udakaṃ paripūrati. Eteneva upāyena dakkhiṇapacchimuttarepi samudde gacchati.

जे काही सामान्यतः आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न. कारण त्याला पाहताच चक्रवर्ती राजा अत्यंत प्रसन्न होतो, अशा प्रकारे ते राजाच्या ठिकाणी आनंद निर्माण करते. आणखी असे की, चक्रवर्ती राजा डाव्या हाताने सोन्याची झारी धरून आणि उजव्या हाताने चक्ररत्नावर पाणी शिंपडतो आणि म्हणतो: 'पूजनीय चक्ररत्न फिरू दे, पूजनीय चक्ररत्न विजय मिळवू दे.' त्यानंतर ते चक्ररत्न पाच प्रकारच्या वाद्यांच्या संगीतासारखा मधुर आवाज काढत आकाशातून पूर्व दिशेकडे जाते. त्याच्या मागोमाग चक्रवर्ती राजा चक्राच्या प्रभावाने बारा योजन विस्तीर्ण अशा चतुरंग सेनेसह, फार उंचही नाही आणि फार सखलही नाही अशा बेताने, उंच झाडांच्या खालून आणि ठेंगण्या झाडांच्या वरून प्रवास करतो. झाडांची फुले, फळे, पालवी इत्यादी नजराणे घेऊन आलेल्या लोकांच्या हातांतून तो नजराणा स्वीकारत, 'यावे, महाराज!' अशा प्रकारे अत्यंत नम्रतेने शरण आलेल्या शत्रूराजांना 'प्राण्यांची हिंसा करू नये' इत्यादी उपदेश करत तो पुढे जातो. आणि ज्या ठिकाणी राजाला भोजन करण्याची किंवा दिवसा विश्रांती घेण्याची इच्छा होते, तिथे ते चक्ररत्न आकाशातून खाली उतरून, पाणी इत्यादी सर्व गोष्टींसाठी सोयीस्कर अशा सपाट जमिनीवर जणू काही रथाचा कणा रोवल्यासारखे स्थिर उभे राहते. पुन्हा जेव्हा राजाच्या मनात जाण्याचा विचार येतो, तेव्हा ते पूर्वीप्रमाणेच आवाज करत पुढे जाते; तो आवाज ऐकून बारा योजन पसरलेला जनसमुदायही आकाशातून मार्गक्रमण करतो. चक्ररत्न क्रमशः पूर्व समुद्रात प्रवेश करते. ते समुद्रात शिरताच पाणी एक योजन मागे सरकून भिंतीसारखे उभे राहते. लोक आपल्या इच्छेनुसार सात रत्ने गोळा करतात. पुन्हा राजा सोन्याची झारी घेऊन 'आजपासून हे माझे राज्य आहे' असे म्हणून पाण्याने अभिषेक करतो आणि मागे फिरतो. सेना पुढे असते, चक्ररत्न मागे असते आणि राजा मध्ये असतो. चक्ररत्न जसे जसे मागे सरकते, तसे तसे त्या जागेवर पाणी पुन्हा भरून जाते. याच पद्धतीने तो दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर समुद्रातही जातो.

Evaṃ catuddisaṃ anusaṃyāyitvā cakkaratanaṃ tiyojanappamāṇaṃ ākāsaṃ ārohati. Tattha ṭhito rājā cakkaratanānubhāvena vijitavijayo pañcasataparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃ pubbavidehaṃ, tathā aṭṭhayojanasahassaparimaṇḍalaṃ uttarakuruṃ, sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃyeva aparagoyānaṃ, dasayojanasahassaparimaṇḍalaṃ jambudīpañcāti evaṃ catumahādīpadvisahassaparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ ekaṃ cakkavāḷaṃ suphullapuṇḍarīkavanaṃ viya oloketi. Evaṃ olokayato cassa anappakā rati uppajjati. Evampi taṃ cakkaratanaṃ rañño ratiṃ janeti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi ratijananaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kiṃ karissati etaṃ cakkaratanaṃ? Tathāgato hi yassā dibbāya ratiyā cakkaratanādīhi sabbehipi janitā cakkavattirati saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upeti, tatopi ratito uttaritarañca paṇītatarañca attano ovādappaṭikarānaṃ asaṅkhyeyyānampi devamanussānaṃ paṭhamajjhānaratiṃ dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānaratiṃ, ākāsānañcāyatanaratiṃ, viññāṇañcāyatanaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanaratiṃ, sotāpattimaggaratiṃ, sotāpattiphalaratiṃ, sakadāgāmianāgāmiarahattamaggaphalaratiñca janeti. Evaṃ ratijananaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthīti.

अशा प्रकारे चारही दिशांना फिरून आल्यावर चक्ररत्न तीनशे योजन उंचीवर आकाशात चढते. तिथे स्थित असलेला राजा चक्ररत्नाच्या प्रभावाने सर्व शत्रूंवर विजय मिळवून, पाचशे लहान बेटांनी सुशोभित आणि सात हजार योजन परिघाच्या पूर्वविदेह द्वीपाला, तसेच आठ हजार योजन परिघाच्या उत्तरकुरु द्वीपाला, सात हजार योजन परिघाच्याच अपरगोयान द्वीपाला आणि दहा हजार योजन परिघाच्या जंबुद्वीपाला – अशा प्रकारे चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांनी सुशोभित असलेल्या या संपूर्ण चक्रवाळाला एखाद्या पूर्ण उमललेल्या पांढऱ्या कमळांच्या वनाप्रमाणे पाहतो. याप्रमाणे पाहत असताना त्याच्या मनात अपार आनंद निर्माण होतो. अशा प्रकारे ते चक्ररत्न राजाच्या मनात आनंद निर्माण करते, तरीही ते बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जात असेल, तर तथागतच खरे रत्न आहेत; हे चक्ररत्न काय करू शकणार? कारण तथागत ज्या दिव्य आनंदाची निर्मिती करतात, त्या आनंदाच्या तुलनेत चक्ररत्न इत्यादी सर्व रत्नांद्वारे निर्माण होणारा चक्रवर्तीचा आनंद हा एका अंशाच्या किंवा कलाभागाच्या बरोबरीचाही ठरत नाही. त्या आनंदापेक्षा तथागतरूपी रत्न हे अत्यंत श्रेष्ठ आणि अतिशय प्रणीत आहे. ते आपल्या उपदेशाचे पालन करणाऱ्या असंख्य देव आणि मनुष्यांच्या ठिकाणी प्रथम ध्यान, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ आणि पाचवे ध्यान; आकाशानंत्यायतनाचा आनंद, विज्ञानानंत्यायतनाचा, आकिंचन्यायतनाचा आणि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा आनंद; तसेच सोतापत्ती-मार्ग व फल, सकदागामी-मार्ग व फल, अनागामी-मार्ग व फल आणि अर्हत्त्व-मार्ग व फल यांचा आनंद निर्माण करतात. अशा प्रकारे, आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही.

Apica ratanaṃ nāmetaṃ duvidhaṃ hoti saviññāṇakamaviññāṇakañca. Tattha aviññāṇakaṃ cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yaṃ vā panaññampi anindriyabaddhasuvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ hatthiratanādipariṇāyakaratanapariyosānaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ indriyabaddhaṃ. Evaṃ duvidhe cettha saviññāṇakaratanaṃ aggamakkhāyati[Pg.149]. Kasmā? Yasmā aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiratanādīnaṃ alaṅkāratthāya upanīyati.

शिवाय, 'रत्न' हे दोन प्रकारचे असते: सजीव (सविज्ञाणक) आणि निर्जीव (अविज्ञाणक). त्यापैकी निर्जीव रत्नांमध्ये चक्ररत्न, मणिरत्न किंवा इंद्रियांशी न जोडलेले इतर सोने-चांदी इत्यादींचा समावेश होतो. सजीव रत्नांमध्ये हत्तीरत्नापासून सुरू होऊन परिणायकरत्नापर्यंत किंवा इंद्रियांशी जोडलेल्या इतर सजीव गोष्टींचा समावेश होतो. या दोन्ही प्रकारांमध्ये सजीव रत्नालाच श्रेष्ठ मानले गेले आहे. का? कारण सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादी निर्जीव रत्ने ही हत्तीरत्न इत्यादी सजीव रत्नांच्या सुशोभिकरणासाठी वापरली जातात.

Saviññāṇakaratanampi duvidhaṃ tiracchānagataratanaṃ, manussaratanañca. Tattha manussaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā tiracchānagataratanaṃ manussaratanassa opavayhaṃ hoti. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ, purisaratanañca. Tattha purisaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā itthiratanaṃ purisaratanassa paricārikattaṃ āpajjati. Purisaratanampi duvidhaṃ agārikaratanaṃ, anagārikaratanañca. Tattha anagārikaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā agārikaratanesu aggo cakkavattipi sīlādiguṇayuttaṃ anagārikaratanaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā upaṭṭhahitvā payirupāsitvā dibbamānusikā sampattiyo pāpuṇitvā ante nibbānasampattiṃ pāpuṇāti.

सजीव रत्ने देखील दोन प्रकारची असतात: प्राण्यांमधील रत्ने आणि मनुष्यांमधील रत्ने. त्यापैकी मनुष्यरत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण प्राण्यांमधील रत्ने ही मनुष्यरत्नासाठी वाहनासारखी असतात. मनुष्यरत्न देखील दोन प्रकारचे असते: स्त्रीरत्न आणि पुरुषरत्न. त्यापैकी पुरुषरत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण स्त्रीरत्न हे पुरुषरत्नाची सेवा करणारे बनते. पुरुषरत्न देखील दोन प्रकारचे असते: गृहस्थरत्न (आगारिक) आणि गृहत्यागीरत्न (अनागारिक). त्यापैकी गृहत्यागी रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण गृहस्थरत्नांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेला चक्रवर्ती राजा देखील शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या गृहत्यागी रत्नाला साष्टांग नमस्कार करून, त्यांची सेवा करून, त्यांच्या सन्निध राहून दिव्य आणि मानवी संपत्ती प्राप्त करतो आणि शेवटी निर्वाण संपत्ती मिळवतो.

Evaṃ anagārikaratanampi duvidhaṃ ariyaputhujjanavasena. Ariyaratanampi duvidhaṃ sekhāsekhavasena. Asekharatanampi duvidhaṃ sukkhavipassakasamathayānikavasena. Samathayānikaratanampi duvidhaṃ sāvakapāramippattamappattañca. Tattha sāvakapāramippattaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāvakapāramippattaratanatopi paccekabuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāriputtamoggallānasadisāpi hi anekasatā sāvakā ekassa paccekabuddhassa guṇānaṃ satabhāgampi na upenti. Paccekabuddharatanatopi sammāsambuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sakalampi hi jambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭentā nisinnā paccekabuddhā ekassa sammāsambuddhassa guṇānaṃ neva saṅkhaṃ na kalaṃ na kalabhāgaṃ upenti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90). Evaṃ kenaci pariyāyena tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi. Tenāha bhagavā – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti.

अशा प्रकारे, अनागारिक रत्न (गृहत्यागी रत्न) देखील आर्य आणि पृथग्जन यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. आर्य रत्न देखील शैक्ष आणि अशैक्ष यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. अशैक्ष रत्न देखील शुष्कविपश्यक आणि शमथयानिक यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. शमथयानिक रत्न देखील श्रावकपारमी प्राप्त केलेले आणि प्राप्त न केलेले अशा दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये, श्रावकपारमी प्राप्त रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे (गुणाधिक्यामुळे). श्रावकपारमी प्राप्त रत्नापेक्षाही प्रत्येकबुद्ध रत्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. हे सत्य आहे की, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्यासारखे शेकडो श्रावक देखील एका प्रत्येकबुद्धाच्या गुणांच्या शंभराव्या भागालाही पोहोचू शकत नाहीत. प्रत्येकबुद्ध रत्नापेक्षाही सम्यक्संबुद्ध रत्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. हे सत्य आहे की, संपूर्ण जम्बुद्वीप भरून, मांडीला मांडी लावून (पद्मासनाने एकमेकांना स्पर्श करत) बसलेले प्रत्येकबुद्ध देखील एका सम्यक्संबुद्धाच्या गुणांच्या संख्येस, कलेस किंवा कलाभागास (अंशास) पोहोचू शकत नाहीत. भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – “भिक्खूहो, जितके काही अपाद (पाय नसलेले) प्राणी आहेत...पे... तथागत त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ म्हटले जातात” इत्यादी. अशा प्रकारे, कोणत्याही मार्गाने तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “तथागतांच्या समान दुसरे कोणीही नाही.”

Evaṃ bhagavā buddharatanassa aññehi ratanehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ neva jātiṃ na gottaṃ na kolaputtiyaṃ na vaṇṇapokkharatādiṃ nissāya, apica kho avīcimupādāya bhavaggapariyante [Pg.150] loke sīlasamādhikkhandhādīhi guṇehi buddharatanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी बुद्धरत्नाची इतर रत्नांशी असमानता (तुलना न होऊ शकणे) सांगून, आता त्या प्राण्यांच्या उद्भवलेल्या उपद्रवांच्या शमनासाठी, जन्म, गोत्र, कुलीनता किंवा रूप-सौंदर्य इत्यादींवर अवलंबून न राहता, तर उलट अवीची नरकापासून ते भवाग्रापर्यंतच्या लोकात शील, समाधी इत्यादी स्कंधांच्या गुणांमुळे बुद्धरत्नाच्या अतुलनीयतेवर अवलंबून राहून सत्यवचन उच्चारतात – “बुद्धामध्ये हे देखील एक उत्तम रत्न आहे, या सत्याने (सर्वांचे) कल्याण असो.”

Tassattho – idampi idha vā huraṃ vā saggesu vā yaṃkiñci atthi vittaṃ vā ratanaṃ vā, tena saddhiṃ tehi tehi guṇehi asamattā buddhe ratanaṃ paṇītaṃ. Yadi hi etaṃ saccaṃ, atha etena saccena imesaṃ pāṇīnaṃ suvatthi hotu, sobhanānaṃ atthitā hotu arogatā nirupaddavatāti. Ettha ca yathā ‘‘cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 4.85) attabhāvena vā attaniyabhāvena vāti attho. Itarathā hi cakkhu attā vā attaniyaṃ vāti appaṭisiddhameva siyā. Evaṃ ratanaṃ paṇītanti ratanattaṃ paṇītaṃ, ratanabhāvo paṇītoti ayamattho veditabbo. Itarathā hi buddho neva ratananti sijjheyya. Na hi yattha ratanaṃ atthi, taṃ ratananti na sijjhati. Yattha pana cittīkatādiatthasaṅkhātaṃ yena vā tena vā vidhinā sambandhagataṃ ratanaṃ atthi, yasmā taṃ ratanattamupādāya ratananti paññāpīyati, tasmā tassa ratanassa atthitāya ratananti sijjhati. Atha vā idampi buddhe ratananti imināpi pakārena buddhova ratananti evamattho veditabbo. Vuttamattāya ca bhagavatā imāya gāthāya rājakulassa sotthi jātā, bhayaṃ vūpasantaṃ. Imissā gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

त्याचा अर्थ असा समजावा – या मनुष्यलोकात किंवा परलोकात किंवा स्वर्गात जे काही धन किंवा रत्न आहे, त्या लौकिक रत्नांशी त्या त्या गुणांमुळे तुलना होऊ शकत नसल्याने, बुद्धामध्ये हे रत्न श्रेष्ठ आहे. जर हे सत्य असेल, तर या सत्याने या प्राण्यांचे कल्याण असो, त्यांना मंगल, निरोगित्व आणि उपद्रवरहितता प्राप्त होवो. आणि येथे जसे – “हे आनंदा, चक्षू हे आत्मा किंवा आत्मीय यांनी शून्य आहे” इत्यादींमध्ये आत्मभावाने किंवा आत्मीयभावाने शून्य आहे असा अर्थ होतो. अन्यथा, चक्षू हा आत्मा किंवा आत्मीय आहे हे प्रतिषिद्ध (अमान्य) होणार नाही. त्याचप्रमाणे, “रत्न श्रेष्ठ आहे” (रतनं प्रणीतं) यामध्ये रत्नत्व श्रेष्ठ आहे किंवा रत्नभाव श्रेष्ठ आहे असा अर्थ समजावा. अन्यथा, बुद्ध हे रत्न आहेत हे सिद्ध होणार नाही. कारण ज्याच्यामध्ये रत्न नाही, त्याला रत्न म्हणून सिद्ध करता येत नाही. परंतु ज्या बुद्धरत्नामध्ये आदर-सत्कार इत्यादी अर्थांनी युक्त, कोणत्याही विधीने चांगल्या प्रकारे जोडलेले रत्नत्व आहे, ज्या अर्थी त्या रत्नत्वाचा आश्रय घेऊन 'रत्न' असे म्हटले जाते, म्हणून त्या रत्नत्वाच्या अस्तित्वामुळे 'रत्न' हे सिद्ध होते. किंवा “बुद्धामध्ये हे देखील रत्न आहे” या प्रकारे “बुद्धच रत्न आहेत” असा अर्थ समजावा. भगवंतांनी ही गाथा म्हटल्याबरोबरच राजकुलाचे कल्याण झाले, भय शांत झाले. या गाथेची आज्ञा (प्रताप) एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी स्वीकारली.

Khayaṃ virāgantigāthāvaṇṇanā

‘खयं विरागं’ गाथेचे वर्णन.

4. Evaṃ buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘khayaṃ virāga’’nti. Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā, yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ, yasmā ca taṃ rāgādivippayuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca, yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā, tasmā khayanti ca virāganti ca vuccati. Yasmā panassa na uppādo paññāyati, na vayo, na ṭhitassa aññathattaṃ tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā amatanti vuccati. Uttamatthena pana atappakaṭṭhena ca paṇītanti. Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi paṭilabhi, attano ñāṇabalena sacchākāsi. Sakyamunīti [Pg.151] sakyakulappasutattā sakyo, moneyyadhammasamannāgatattā muni, sakyo eva muni sakyamuni. Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto. Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi. Tasmā suttantarepi vuttaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

४. अशा प्रकारे बुद्धगुणांद्वारे सत्यवचन बोलून, आता निर्वाणधर्माच्या गुणांद्वारे सत्य सांगण्यासाठी “खयं विरागं” (क्षय विराग) इत्यादी गाथा सुरू केली. त्यामध्ये, ज्या अर्थी निर्वाणाचा साक्षात्कार केल्याने राग (आसक्ती) इत्यादी अकुशल धर्म क्षीण होतात, पूर्णपणे नष्ट होतात; किंवा ज्या अर्थी ते (निर्वाण) त्यांच्यासाठी पुन्हा उत्पन्न न होणे, निरोध आणि क्षय होणे आहे; आणि ज्या अर्थी ते संप्रयोग (संयोग) आणि आलंबन (विषय) या दोन्ही दृष्टींनी राग इत्यादींपासून विमुक्त आहे; किंवा ज्या अर्थी त्याचा साक्षात्कार झाल्यावर राग इत्यादी अत्यंत विरक्त (नष्ट), गत आणि विध्वस्त होतात, म्हणून त्याला ‘क्षय’ आणि ‘विराग’ असे म्हटले जाते. परंतु ज्या अर्थी त्याची उत्पत्ती दिसत नाही, विनाश दिसत नाही आणि स्थितीमध्ये बदल (अन्यथात्व) दिसत नाही, म्हणून ते जन्मत नाही, जीर्ण (वृद्ध) होत नाही आणि मरत नाही, या कारणाने त्याला ‘अमृत’ (अमत) असे म्हटले जाते. श्रेष्ठ अर्थाने आणि संतापरहित (ताप न देणाऱ्या) अर्थाने त्याला ‘प्रणीत’ (पाणीतं) असे म्हणतात. ‘यदज्झगा’ म्हणजे – जे (निर्वाण) प्राप्त केले, मिळवले, स्वतःच्या ज्ञानबलाने साक्षात्कृत केले. ‘सक्यमुनि’ म्हणजे – शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे ‘शाक्य’, मौनेय धर्माने (मुनीच्या आचरणाने) युक्त असल्यामुळे ‘मुनी’; शाक्यच जो मुनी तो ‘शाक्यमुनी’. ‘समाहितो’ म्हणजे – आर्यमार्ग रूपी समाधीने एकाग्र चित्त झालेले. “त्या धर्माच्या समान काहीही नाही” म्हणजे – शाक्यमुनींनी प्राप्त केलेल्या त्या ‘क्षय’ इत्यादी नावाच्या धर्माच्या (निर्वाणाच्या) समान दुसरा कोणताही धर्म नाही. म्हणूनच दुसऱ्या सूत्तातही म्हटले आहे – “भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग (निर्वाण) श्रेष्ठ म्हटला जातो” इत्यादी.

Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti. Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी निर्वाणधर्माची इतर धर्मांशी असमानता सांगून, आता त्या प्राण्यांच्या उद्भवलेल्या उपद्रवांच्या शमनासाठी क्षय, विराग, अमृतत्व आणि प्रणीतत्व या गुणांमुळे निर्वाणधर्मरूपी रत्नाच्या अतुलनीयतेवर अवलंबून राहून सत्यवचन उच्चारतात – “धम्मामध्ये हे देखील एक उत्तम रत्न आहे, या सत्याने (सर्वांचे) कल्याण असो.” त्याचा अर्थ पूर्वीच्या गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

Yaṃ buddhaseṭṭhotigāthāvaṇṇanā

‘यं बुद्धसेट्ठो’ गाथेचे वर्णन.

5. Evaṃ nibbānadhammaguṇena saccaṃ vatvā idāni maggadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘yaṃ buddhaseṭṭho’’ti. Tattha ‘‘bujjhitā saccānī’’tiādinā nayena buddho, uttamo pasaṃsanīyo cāti seṭṭho, buddho ca so seṭṭho cāti buddhaseṭṭho, anubuddhapaccekabuddhasutabuddhakhyesu vā buddhesu seṭṭhoti buddhaseṭṭho. So buddhaseṭṭho yaṃ parivaṇṇayī ‘‘aṭṭhaṅgikova maggānaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā’’ti (ma. ni. 2.215) ca ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desissāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) ca evamādinā nayena tattha tattha pasaṃsi pakāsayi. Sucinti kilesamalasamucchedakaraṇato accantavodānaṃ. Samādhimānantarikaññamāhūti yañca attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalapadānato ‘‘ānantarikasamādhī’’ti āhu. Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –

५. अशा प्रकारे, निर्वाण धर्माच्या गुणाने सत्य वचन सांगून, आता मार्गधर्माच्या गुणाने सांगण्यासाठी "यं बुद्धसेट्ठो" (ज्या बुद्धश्रेष्ठांनी) या गाथेचा आरंभ केला आहे. त्या गाथेत, "बुज्झिता सच्चानि" (ज्यांनी सत्यांचे आकलन केले) इत्यादी पद्धतीने ते 'बुद्ध' आहेत; ते उत्तम आणि प्रशंसनीय असल्यामुळे 'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) आहेत; जे बुद्ध आहेत आणि श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' (बुद्धश्रेष्ठ) आहेत; किंवा अनुबुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि सुतबुद्ध म्हटल्या जाणाऱ्या बुद्धांमध्ये जे श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' होत. त्या बुद्धश्रेष्ठांनी ज्याची वारंवार प्रशंसा केली, जसे की "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग हाच निर्वाण प्राप्तीसाठी क्षेमकारक (सुरक्षित) आहे" आणि "भिक्खूहो, मी तुम्हांला उपनिषद् (कारण) आणि परिक्खार (साधनां) सहित आर्य सम्यक समाधीचा उपदेश करीन" इत्यादी पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी प्रशंसा केली व स्पष्ट केले. 'सुचि' (शुद्ध) म्हणजे क्लेशरूपी मळाचा समूळ उच्छेद करत असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ. 'समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहू' म्हणजे ज्या मार्ग-समाधीला स्वतःच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच निश्चितपणे फल प्रदान करत असल्यामुळे 'आनन्तरिक समाधी' (तात्काळ फल देणारी समाधी) असे म्हणतात. कारण मार्ग-समाधी उत्पन्न झाल्यावर त्या व्यक्तीला फल प्राप्ती होण्यापासून रोखणारा कोणताही अडथळा (अंतराय) नसतो. जसे की त्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ [Pg.152] vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).

"आणि जर हा पुद्गल (व्यक्ती) सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ झालेला असेल, आणि कल्प विनाशाची (कल्प जळण्याची) वेळ आलेली असेल, तरीही जोपर्यंत हा पुद्गल सोतापत्ति-फलाचा साक्षात्कार करत नाही, तोपर्यंत कल्प जळणार नाही. या पुद्गलाला 'ठितकप्पी' (कल्पापर्यंत टिकून राहणारा) असे म्हटले जाते. मार्गाने युक्त असलेले सर्वच पुद्गल 'ठितकप्पी' असतात."

Samādhinā tena samo na vijjatīti tena buddhaseṭṭhaparivaṇṇitena sucinā ānantarikasamādhinā samo rūpāvacarasamādhi vā arūpāvacarasamādhi vā koci na vijjati. Kasmā? Tesaṃ bhāvitattā tattha tattha brahmaloke upapannassāpi puna nirayādīsupi upapattisambhavato, imassa ca arahattasamādhissa bhāvitattā ariyapuggalassa sabbūpapattisamugghātasambhavato. Tasmā suttantarepi vuttaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

"त्या समाधीच्या समान दुसरी कोणतीही समाधी नाही" म्हणजे त्या बुद्धश्रेष्ठांनी प्रशंसिलेल्या, शुद्ध अशा आनन्तरिक समाधीच्या समान रूपावचर समाधी किंवा अरूपावचर समाधी यांपैकी कोणतीही समाधी अस्तित्वात नाही. कशामुळे? कारण त्या रूपावचर व अरूपावचर समाधीच्या भावनेमुळे त्या त्या ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीचा देखील पुन्हा नरक इत्यादी गतींमध्ये जन्म होणे शक्य असते; परंतु या अरहत्त-मार्ग समाधीच्या भावनेमुळे आर्य पुद्गलाच्या सर्व प्रकारच्या जन्मांचा समूळ नाश (उच्छेद) होतो. म्हणून इतर सूत्रांमध्येही म्हटले आहे – "भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संस्कारित) धर्म आहेत... त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हाच सर्वश्रेष्ठ म्हटला गेला आहे" इत्यादी.

Evaṃ bhagavā ānantarikasamādhissa aññehi samādhīhi asamataṃ vatvā idāni purimanayeneva maggadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme…pe… hotū’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी आनन्तरिक समाधीची इतर समाधींशी असलेली असमानता (अतुलनीयता) सांगून, आता पूर्वीच्याच पद्धतीने मार्ग-धम्मरत्नाच्या अद्वितीयतेचा आश्रय घेऊन "इदम्पि धम्मे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु" (या धम्मातही हे उत्तम रत्न आहे, या सत्याने कल्याण होवो) या सत्य वचनाचा प्रयोग केला आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे.

Ye puggalātigāthāvaṇṇanā

"ये पुग्गला" (जे पुद्गल) या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

6. Evaṃ maggadhammaguṇenāpi saccaṃ vatvā idāni saṅghaguṇenāpi vattumāraddho ‘‘ye puggalā’’ti. Tattha yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi pasatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogā. Tesañhi campakavakulakusumādīnaṃ sahajātavaṇṇagandhādayo viya sahajātā sīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pasaṃsanīyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā’’ti.

६. अशा प्रकारे, मार्गधर्माच्या गुणाने देखील सत्य वचन सांगून, आता संघगुणाने देखील सांगण्यासाठी "ये पुग्गला" (जे पुद्गल) या गाथेचा आरंभ केला आहे. त्या गाथेत, 'ये' (जे) हा अनिश्चितपणे निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पुग्गला' म्हणजे प्राणी (जीव). 'अट्ठ' (आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. कारण ते चार मार्गस्थ (प्रतिपन्न) आणि चार फलामध्ये स्थित असे आठ होतात. 'सतं पसत्था' (सत्पुरुषांनी प्रशंसिलेले) म्हणजे सत्पुरुष असलेल्या बुद्ध, पच्चेकबुद्ध, बुद्धश्रावक आणि इतर देव व मनुष्यांद्वारे प्रशंसिलेले. कशामुळे? त्यांच्यामध्ये उपजत असलेल्या शील इत्यादी गुणांच्या योगामुळे. कारण त्यांच्यामध्ये, चाफा, बकुळ इत्यादी फुलांच्या उपजत रंग आणि सुगंधाप्रमाणे, उपजत शील, समाधी इत्यादी गुण असतात. त्यामुळे ते, रंग आणि सुगंधाने युक्त असलेल्या फुलांप्रमाणे, देव आणि मनुष्यांपैकी सत्पुरुषांना प्रिय, मनपसंत आणि प्रशंसनीय असतात. म्हणून म्हटले आहे – "ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था" (जे आठ पुद्गल सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसिले गेले आहेत).

Atha vā yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhasatanti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tayo sotāpannā. Kāmarūpārūpabhavesu adhigataphalā [Pg.153] tayo sakadāgāmino. Te sabbepi catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena catuvīsati. Antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto, akaniṭṭhagāmīti avihesu pañca. Tathā atappasudassasudassīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsotavajjā cattāroti catuvīsati anāgāmino. Sukkhavipassako samathayānikoti dve arahanto. Cattāro maggaṭṭhāti catupaññāsa. Te sabbepi saddhādhurapaññādhurānaṃ vasena diguṇā hutvā aṭṭhasataṃ honti. Sesaṃ vuttanayameva.

किंवा, 'ये' (जे) हा अनिश्चितपणे निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पुग्गला' म्हणजे प्राणी (जीव). 'अट्ठसतं' (एकशे आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. कारण ते एकबीजी, कोलङ्कोल आणि सत्तक्खत्तुपरम असे तीन प्रकारचे सोतापन्न असतात. कामभव, रूपभव आणि अरूपभवामध्ये फल प्राप्त केलेले three प्रकारचे सकदागामी असतात. ते सर्व मिळून चार प्रतिपदांच्या (मार्गांच्या) आधारे चोवीस (२४) होतात. अंतरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, ससंखारपरिनिब्बायी, असंखारपरिनिब्बायी आणि उद्धंसोत-अकनिट्ठगामी असे अविह भूमीमध्ये पाच अनागामी असतात. तसेच अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी भूमीमध्ये प्रत्येकी पाच असतात. परंतु अकनिट्ठ भूमीमध्ये उद्धंसोत वगळून चार असतात. अशा प्रकारे अनागामी चोवीस (२४) होतात. सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) आणि समथयानिक असे दोन प्रकारचे अरहंत असतात. चार मार्गस्थ असतात. अशा प्रकारे एकूण चोपन्न (५४) होतात. ते सर्व मिळून श्रद्धाधुर (श्रद्धाप्रधान) आणि प्रज्ञाधुर (प्रज्ञाप्रधान) यांच्या आधारे दुप्पट होऊन एकशे आठ (१०८) होतात. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

Cattāri etāni yugāni hontīti te sabbepi aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vāti vitthāravasena uddiṭṭhapuggalā saṅkhepavasena sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Te dakkhiṇeyyāti ettha teti pubbe aniyametvā uddiṭṭhānaṃ niyametvā niddeso. Ye puggalā vitthāravasena aṭṭha vā, aṭṭhasataṃ vā, saṅkhepavasena cattāri yugāni hontīti vuttā, sabbepi te dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā. Dakkhiṇā nāma kammañca kammavipākañca saddahitvā ‘‘esa me idaṃ vejjakammaṃ vā jaṅghapesanikaṃ vā karissatī’’ti evamādīni anapekkhitvā diyyamāno deyyadhammo, taṃ arahanti nāma sīlādiguṇayuttā puggalā, ime ca tādisā, tena vuccanti ‘‘te dakkhiṇeyyā’’ti.

"यांच्या चार जोड्या होतात" म्हणजे ते सर्व मिळून विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ दर्शविलेले पुद्गल संक्षेपाने – सोतापत्तिमार्गस्थ आणि फलस्थ मिळून एक जोडी, अशा प्रकारे अरहत्तमार्गस्थ आणि फलस्थ मिळेपर्यंत एक एक जोडी करून अशा चार जोड्या होतात. "ते दक्खिणेय्या" (ते दक्षिणेस पात्र आहेत) या पदात, 'ते' हा शब्द पूर्वी अनिश्चितपणे दर्शविलेल्या पुद्गलांना निश्चित करून निर्देश करणारा आहे. जे पुद्गल विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ, आणि संक्षेपाने चार जोड्या होतात असे म्हटले आहे, ते सर्व मिळून दक्षिणेस (दानास) पात्र आहेत म्हणून 'दक्खिणेय्य' (दक्षिणेय) होत. 'दक्षिणा' म्हणजे कर्म आणि कर्माच्या विपाकावर (फलावर) श्रद्धा ठेवून, "हा माझ्यासाठी वैद्यकीय काम करेल किंवा निरोप पोहोचवण्याचे काम करेल" इत्यादी गोष्टींची अपेक्षा न ठेवता दिले जाणारे दान. त्याला शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेले पुद्गलच पात्र असतात, आणि हे पुद्गल तसेच आहेत, म्हणून त्यांना "ते दक्खिणेय्या" असे म्हटले जाते.

Sugatassa sāvakāti bhagavā sobhanena gamanena yuttattā, sobhanañca ṭhānaṃ gatattā, suṭṭhu ca gatattā, suṭṭhu eva ca gadattā sugato, tassa sugatassa. Sabbepi te vacanaṃ suṇantīti sāvakā. Kāmañca aññepi suṇanti, na pana sutvā kattabbakiccaṃ karonti, ime pana sutvā kattabbaṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ katvā maggaphalāni pattā, tasmā ‘‘sāvakā’’ti vuccanti. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatasāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhibhāvaṃ upagatattā mahapphalāni honti. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

"सुगतस्स सावका" (सुगताचे श्रावक) म्हणजे भगवंत शोभनीय गमनाने युक्त असल्यामुळे, शोभनीय अशा स्थानाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे गेल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारेच बोलल्यामुळे 'सुगत' होत; त्या सुगताचे. ते सर्व त्यांचे वचन ऐकतात म्हणून 'श्रावक' होत. इतर लोक देखील वचन ऐकतात, परंतु ते ऐकून कर्तव्य कर्म करत नाहीत; परंतु हे (आर्य श्रावक) ऐकून कर्तव्य असलेली धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धर्माला अनुकूल आचरण) करून मार्ग आणि फलाला प्राप्त झाले आहेत, म्हणून त्यांना 'श्रावक' असे म्हटले जाते. "एतेसु दिन्नानि mahapphalāni" (यांना दिलेले दान महाफलदायी होते) म्हणजे या सुगतश्रावकांना थोडेसे देखील दान दिले असता, प्रतिग्राहकामुळे (स्वीकारणाऱ्यामुळे) दक्षिणेची शुद्धता प्राप्त होत असल्यामुळे ते महाफलदायी होते. म्हणून इतर सूत्रांमध्येही म्हटले आहे –

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā tathāgatasāvakasaṅgho, tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho…pe… aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

“हे भिक्षूंनो, जितके काही संघ किंवा गण आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो. म्हणजेच जे चार पुरुषयुग (जोड्या) आणि आठ पुरुषपुद्गल (व्यक्ती) आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहे...पे... हा सर्वश्रेष्ठ विपाक (फळ) देणारा आहे.”

Evaṃ [Pg.154] bhagavā sabbesampi maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी मार्गस्थ आणि फलस्थ असलेल्या सर्वच पुद्गलांच्या द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे संघातील देखील सत्य आहे) हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे.

Ye suppayuttātigāthāvaṇṇanā

'ये सुप्पयुत्ता' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

7. Evaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅghaguṇena saccaṃ vatvā idāni tato ekaccānaṃ phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva guṇena vattumāraddho ‘‘ye suppayuttā’’ti. Tattha yeti aniyamituddesavacanaṃ. Suppayuttāti suṭṭhu payuttā, anekavihitaṃ anesanaṃ pahāya suddhājīvitaṃ nissāya vipassanāya attānaṃ payuñjitumāraddhāti attho. Atha vā suppayuttāti suvisuddhakāyavacīpayogasamannāgatā, tena tesaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti. Manasā daḷhenāti daḷhena manasā, thirasamādhiyuttena cetasāti attho. Tena tesaṃ samādhikkhandhaṃ dasseti. Nikkāminoti kāye ca jīvite ca anapekkhā hutvā paññādhurena vīriyena sabbakilesehi katanikkamanā. Tena tesaṃ vīriyasampannaṃ paññakkhandhaṃ dasseti.

७. अशा प्रकारे मार्गस्थ आणि फलस्थ पुद्गलांच्या द्वारे संघाच्या गुणाने सत्यवचन सांगून, आता त्यानंतर काही फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्याच गुणाने सांगण्यासाठी 'ये सुप्पयुत्ता' ही गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये 'ये' हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा शब्द आहे. 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रयुक्त झालेले; अनेक प्रकारच्या अयोग्य उपजीविकेचा (अनेसना) त्याग करून, शुद्ध आजीविकेचा आश्रय घेऊन, विपश्यनेमध्ये स्वतःला प्रयुक्त करण्यास प्रवृत्त झालेले, असा अर्थ आहे. अथवा 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे अत्यंत शुद्ध कायिक व वाचिक प्रयोगाने (वर्तनाने) युक्त असलेले; या शब्दाने त्यांच्या 'शीलस्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे. 'मनसा दळ्हेन' म्हणजे दृढ मनाने, स्थिर समाधीने युक्त अशा चित्ताने, असा अर्थ आहे. या शब्दाने त्यांच्या 'समाधिस्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे. 'निक्कामिनो' म्हणजे शरीराची व जीवाची कोणतीही आसक्ती न ठेवता, प्रज्ञेला अग्रभागी ठेवून वीर्याने (प्रयत्नाने) सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडलेले. या शब्दाने त्यांच्या वीर्यसंपन्न 'प्रज्ञास्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे.

Gotamasāsanamhīti gottato gotamassa tathāgatasseva sāsanamhi. Tena ito bahiddhā nānappakārampi amaratapaṃ karontānaṃ suppayogādiguṇābhāvato kilesehi nikkamanābhāvaṃ dasseti. Teti pubbe uddiṭṭhānaṃ niddesavacanaṃ. Pattipattāti ettha pattabbāti patti, pattabbā nāma pattuṃ arahā, yaṃ patvā accantayogakkhemino honti, arahattaphalassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ pattiṃ pattāti pattipattā. Amatanti nibbānaṃ. Vigayhāti ārammaṇavasena vigāhitvā. Laddhāti labhitvā. Mudhāti abyayena kākaṇikamattampi byayaṃ akatvā. Nibbutinti paṭippassaddhakilesadarathaṃ phalasamāpattiṃ. Bhuñjamānāti anubhavamānā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye imasmiṃ gotamasāsanamhi sīlasampannattā suppayuttā, samādhisampannattā manasā daḷhena, paññāsampannattā nikkāmino, te imāya sammāpaṭipadāya amataṃ vigayha mudhā laddhā phalasamāpattisaññitaṃ nibbutiṃ bhuñjamānā pattipattā nāma hontīti.

'गोतमसासनिम्हि' म्हणजे गोत्राने गौतम असलेल्या तथागतांच्याच शासनात (शिकवणुकीत). या शब्दाने या शासनाबाहेर विविध प्रकारची आत्मपीडादायक (अपरंतप) तपे करणाऱ्या लोकांमध्ये योग्य प्रयत्नादी गुणांच्या अभावामुळे क्लेशांमधून मुक्तता न होणे दर्शवले आहे. 'ते' हा शब्द पूर्वी उल्लेखिलेल्या पुद्गलांचा निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पत्तिपत्ता' यामध्ये जे प्राप्त करण्यायोग्य आहे ते 'पत्ति' होय. प्राप्त करण्यायोग्य म्हणजे जे प्राप्त करण्यास योग्य आहे, जे प्राप्त केल्यावर मनुष्य अत्यंत योगक्षेम (सर्व बंधनांतून मुक्त) होतो; हे अर्हत्त्वाचेच नाव आहे. त्या प्राप्तीला (पत्ति) जे प्राप्त झाले आहेत ते 'पत्तिपत्ता' होत. 'अमतं' म्हणजे निर्वाण. 'विगय्ह' म्हणजे आलंबन (विषय) करण्याच्या रूपाने प्रवेश करून. 'लद्धा' म्हणजे प्राप्त करून. 'मुधा' म्हणजे कोणत्याही मोबदल्याशिवाय, कवडीचेही नुकसान न करता (सहजपणे). 'निब्बुतिं' म्हणजे क्लेशांचा दाह शांत करणाऱ्या फलसमापत्तीला. 'भुञ्जमाना' म्हणजे अनुभव घेत असताना. काय सांगितले आहे? जे या गौतम शासनात शीलसंपन्न असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे प्रयुक्त आहेत, समाधिसंपन्न असल्यामुळे दृढ मनाने युक्त आहेत, प्रज्ञासंपन्न असल्यामुळे निष्काम (क्लेशांमधून मुक्त) आहेत, ते या सम्यक प्रतिपदेने (मार्गाने) अमृताचा (निर्वाणाचा) अनुभव घेऊन, तो विनामूल्य प्राप्त करून, फलसमापत्ती नावाच्या शांततेचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेत 'पत्तिपत्ता' (अर्हत्त्व प्राप्त झालेले) होतात, असा अर्थ आहे.

Evaṃ [Pg.155] bhagavā phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānameva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्याच द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

Yathindakhīlotigāthāvaṇṇanā

'यथिन्दखीलो' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

8. Evaṃ khīṇāsavapuggalānaṃ guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni bahujanapaccakkhena sotāpannasseva guṇena vattumāraddho ‘‘yathindakhīlo’’ti. Tattha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvāravinivāraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayathambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavinti bhūmiṃ. Sitoti anto pavisitvā nissito. Siyāti bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatehi vātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamanti tathāvidhaṃ. Sappurisanti uttamapurisaṃ. Vadāmīti bhaṇāmi. Yo ariyasaccāni avecca passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati. Tattha ariyasaccāni kumārapañhe vuttanayeneva veditabbāni.

८. अशा प्रकारे क्षीणास्रव पुद्गलांच्या गुणाने संघावर अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता बहुजनसमुदायाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्रोतापन्नाच्याच गुणाने सांगण्यासाठी 'यथिन्दखीलो' ही गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये 'यथा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा शब्द आहे. 'इन्दखीलो' (इंद्रकील) हे शहराच्या दरवाजाचे रक्षण करण्यासाठी उंबरठ्याच्या आत आठ किंवा दहा हात जमीन खणून रोवलेल्या मजबूत लाकडाच्या खांबाचे नाव आहे. 'पथविं' म्हणजे भूमीला. 'सितो' म्हणजे आत प्रवेश करून आश्रित असलेला. 'सिया' म्हणजे असावा. 'चतुब्भि वातेहि' म्हणजे चारही दिशांनी आलेल्या वाऱ्यांनी. 'असम्पकम्पियो' म्हणजे जो हलवला किंवा डळमळीत केला जाऊ शकत नाही. 'तथूपमं' म्हणजे त्या प्रकारचा. 'सप्पुरिसं' म्हणजे उत्तम पुरुषाला. 'वदामि' म्हणजे मी सांगतो. 'यो अरियसच्चानि अवेच्च पस्सति' म्हणजे जो चार आर्यसत्यांना प्रज्ञेने खोलवर जाऊन पाहतो. त्यामध्ये 'आर्यसत्ये' ही कुमारप्रश्नामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावीत.

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi indakhīlo gambhīranematāya pathavissito catubbhi vātehi asampakampiyo siyā, imampi sappurisaṃ tathūpamameva vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. Kasmā? Yasmā sopi indakhīlo viya catūhi vātehi sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyo hoti, tamhā dassanā kenaci kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

या गाथेचा संक्षिप्त अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे खोल पाया असल्यामुळे भूमीत घट्ट रोवलेला इंद्रकील चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी डळमळीत होत नाही, त्याचप्रमाणे जो आर्यसत्यांना खोलवर जाऊन पाहतो, त्या सत्पुरुषाला (स्रोतापन्नाला) मी इंद्रकीलासारखाच म्हणतो. का? कारण तो देखील इंद्रकीलाप्रमाणे चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी, म्हणजेच सर्व इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) मतप्रवाहांनी डळमळीत होत नाही. त्या दर्शनापासून (आर्यसत्यांच्या साक्षात्कारापासून) त्याला कोणीही विचलित किंवा डळमळीत करू शकत नाही. म्हणूनच दुसऱ्या एका सूत्तात देखील म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayokhīlo vā indakhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampakampī, puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampacāleyya. Pacchimāya…pe… dakkhiṇāya, uttarāyapi ce…pe… na sampacāleyya. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā, bhikkhave, nemassa[Pg.156], sunikhātattā indakhīlassa. Evameva kho, bhikkhave, ye ca kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘idaṃ dukkhanti…pe… paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānanti, te na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā mukhaṃ olokenti ‘ayaṃ nūna bhavaṃ jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’ti. Taṃ kissa hetu? Sudiṭṭhattā, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccāna’’nti (saṃ. ni. 5.1109).

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा लोखंडी खांब किंवा इंद्रकील खोल पाया असलेला, चांगल्या प्रकारे रोवलेला, अचल आणि अकंपित असावा; आणि पूर्व दिशेकडून जरी प्रचंड वादळ-वारा आला, तरी तो त्याला हलवू शकत नाही, डळमळीत करू शकत नाही, विचलित करू शकत नाही. पश्चिम दिशेकडून...पे... दक्षिण दिशेकडून, उत्तर दिशेकडून जरी आला...पे... तरी तो त्याला विचलित करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, पाया खोल असल्यामुळे आणि इंद्रकील चांगल्या प्रकारे रोवलेला असल्यामुळे तो विचलित होत नाही. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे दुःख आहे'...पे... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' असे यथाभूत (आहे तसे) जाणतात, ते दुसऱ्या कोणत्याही श्रमणाच्या किंवा ब्राह्मणाच्या तोंडाकडे पाहत नाहीत की, 'हे आदरणीय गृहस्थ खरोखरच जाणत असून जाणतात, पाहत असून पाहतात.' त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, त्यांनी चार आर्यसत्यांना चांगल्या प्रकारे पाहिलेले (साक्षात्कार केलेले) असल्यामुळे.”

Evaṃ bhagavā bahujanapaccakkhassa sotāpannasseva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी बहुजनसमुदायाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्रोतापन्नाच्याच द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एकux लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

Ye ariyasaccānītigāthāvaṇṇanā

'ये अरियसच्चानि' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

9. Evaṃ avisesato sotāpannassa guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye te tayo sotāpannā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti. Yathāha –

९. अशा प्रकारे सामान्यतः स्रोतापन्नाच्या गुणाने संघावर अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता जे तीन प्रकारचे स्रोतापन्न आहेत – एकबीजी, कोलङ्कोल आणि सत्तक्खत्तुपरम. जसे की त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti…pe… so ekaṃyeva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ ekabījī. Tathā dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo. Tathā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31-33).

“येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न होतो... तो केवळ एकच जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो, याला 'एकबीजी' म्हणतात. तसेच दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो, याला 'कोलंकोल' म्हणतात. तसेच देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सात वेळा जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो, याला 'सत्तक्खत्तुपरम' म्हणतात.”

Tesaṃ sabbakaniṭṭhassa sattakkhattuparamassa guṇena vattumāraddho ‘‘ye ariyasaccānī’’ti. Tattha ye ariyasaccānīti etaṃ vuttanayameva. Vibhāvayantīti paññāobhāsena saccappaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamitvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassa lokassa ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭhapaññena, sabbaññunāti vuttaṃ hoti. Sudesitānīti samāsabyāsasākalyavekalyādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti [Pg.157] bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kiñcāpi devarajjacakkavattirajjādippamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā atthaṅgatattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhave eva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇanti.

त्या तिघांमध्ये सर्वात कनिष्ठ असलेल्या 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गलाच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी 'ये अरियसच्चानि' (जे आर्यसत्य) या गाथेचा आरंभ केला आहे. तेथे 'ये अरियसच्चानि' हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 'विभावयन्ति' म्हणजे प्रज्ञेच्या प्रकाशाने सत्याला झाकून टाकणाऱ्या क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश करून, स्वतःचे प्रकाशमान स्वरूप स्पष्ट करतात. 'गंभीरपञ्ञेन' म्हणजे अपार प्रज्ञेमुळे, देवलोकासह सर्व जगाच्या ज्ञानाने प्राप्त न होऊ शकणाऱ्या प्रज्ञेचे स्वामी असलेल्या, 'सर्वज्ञ' (बुद्धां) द्वारे असे म्हटले आहे. 'सुदेसितानि' म्हणजे संक्षेप, विस्तार, संपूर्णता, अपूर्णता इत्यादी विविध पद्धतींनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेले. 'किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ता' म्हणजे ज्यांनी आर्यसत्यांचे आकलन केले आहे असे ते पुद्गल, जरी देवराज किंवा चक्रवर्ती राजा इत्यादींच्या प्रमाद स्थानांना प्राप्त होऊन अत्यंत प्रमादी झाले तरी, सोतापत्तिमार्गज्ञानाने अभिसंस्कार विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, अनादी संसारात सात जन्मांच्या पलीकडे जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, त्यांचा निरोध झाल्यामुळे व ते अस्त पावल्यामुळे ते आठवा जन्म घेत नाहीत, तर सातव्या जन्मातच विपश्यनेचा आरंभ करून अर्हत्त्व प्राप्त करतात.

Evaṃ bhagavā sattakkhattuparamavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गलाच्या द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघात...) असे सत्यवचन योजले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

Sahāvassātigāthāvaṇṇanā

'सहावस्स' गाथेचे स्पष्टीकरण.

10. Evaṃ sattakkhattuparamassa aṭṭhamaṃ bhavaṃ anādiyanaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni tasseva satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhena guṇena vattumāraddho ‘‘sahāvassā’’ti. Tattha sahāvāti saddhiṃyeva. Assāti ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti vuttesu aññatarassa. Dassanasampadāyāti sotāpattimaggasampattiyā. Sotāpattimaggo hi nibbānaṃ disvā kattabbakiccasampadāya sabbapaṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati, tassa attani pātubhāvo dassanasampadā, tāya dassanasampadāya saha eva. Tayassu dhammā jahitā bhavantīti ettha assu-iti padapūraṇamatte nipāto ‘‘idaṃ su me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.156) viya. Yato sahāvassa dassanasampadāya tayo dhammā jahitā bhavanti pahīnā hontīti ayamettha attho.

१०. अशा प्रकारे सत्तक्खत्तुपरम पुद्गलाच्या आठवा जन्म न घेण्याच्या गुणाद्वारे संघावर आधारित सत्य सांगून, आता तो सात जन्म घेत असला तरी, ज्यांनी जन्म घेण्याचे (भव-उपादान) सोडलेले नाही अशा इतर पुद्गलांपेक्षा त्याच्या विशिष्ट गुणाचे वर्णन करण्यासाठी 'सहावस्स' या गाथेचा आरंभ केला आहे. तेथे 'सहाव' म्हणजे सोबतच. 'अस्स' म्हणजे 'ते आठवा जन्म घेत नाहीत' असे म्हटलेल्या पुद्गलांपैकी एकाला. 'दस्सनसम्पदाय' म्हणजे सोतापत्तिमार्गज्ञानाच्या प्राप्तीने. कारण सोतापत्तिमार्ग हा निर्वाण पाहून कर्तव्य कर्माच्या पूर्ततेमुळे सर्वात आधी निर्वाण पाहत असल्यामुळे त्याला 'दस्सन' (दर्शन) असे म्हणतात. त्याचा स्वतःमध्ये प्रकट होणे म्हणजे 'दर्शनसंपदा' होय, त्या दर्शनसंपदेच्या सोबतच. 'तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति' यामध्ये 'स्सु' (अस्सु) हा केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे, जसे 'इदं सु मे, सारिपुत्त, महाविकटभोजनस्मिं होति' इत्यादींमध्ये आहे. म्हणून, दर्शनसंपदेच्या प्राप्तीसोबतच त्याचे तीन धर्म (क्लेश) नष्ट होतात (त्यागले जातात), हा येथे अर्थ आहे.

Idāni jahitadhammadassanatthamāha ‘‘sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī’’ti. Tattha sati kāye vijjamāne upādānakkhandhapañcakākhye kāye vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, satī vā tattha kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamānā diṭṭhīti attho. Satiyeva vā kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamāne [Pg.158] rūpādisaṅkhāto attāti evaṃ pavattā diṭṭhīti attho. Tassā ca pahīnattā sabbadiṭṭhigatāni pahīnāneva honti. Sā hi nesaṃ mūlaṃ. Sabbakilesabyādhivūpasamanato paññā‘‘cikicchita’’nti vuccati, taṃ paññācikicchitaṃ ito vigataṃ, tato vā paññācikicchitā idaṃ vigatanti vicikicchitaṃ. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā (dha. sa. 1008; vibha. 915) nayena vuttāya aṭṭhavatthukāya vimatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tassā pahīnattā sabbānipi vicikicchitāni pahīnāni honti. Tañhi nesaṃ mūlaṃ. ‘‘Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’ti evamādīsu (dha. sa. 1222; vibha. 938) āgataṃ gosīlakukkurasīlādikaṃ sīlaṃ govatakukkuravatādikañca vataṃ sīlabbatanti vuccati, tassa pahīnattā sabbampi naggiyamuṇḍikādiamaratapaṃ pahīnaṃ hoti. Tañhi tassa mūlaṃ, teneva sabbāvasāne vuttaṃ ‘‘yadatthi kiñcī’’ti. Dukkhadassanasampadāya cettha sakkāyadiṭṭhi samudayadassanasampadāya vicikicchitaṃ, maggadassananibbānadassanasampadāya sīlabbataṃ pahīyatīti viññātabbaṃ.

आता त्यागलेल्या धर्मांचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हणाले: 'सक्कायदिट्ठी विचिकिच्छितञ्च, सीलब्बतं वापि यदत्थि किञ्ची' (सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा आणि शीलव्रत-परामर्श जे काही असेल ते). तेथे, विद्यमान असलेल्या शरीरात, ज्याला पाच उपादानस्कंध म्हणतात, त्या शरीरात वीस प्रकारची दृष्टी असणे म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिट्ठी) होय. किंवा त्या शरीरात असणारी दृष्टी म्हणजे सत्कायदृष्टी, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान असणारी दृष्टी असा अर्थ आहे. किंवा विद्यमान शरीरातच असणारी दृष्टी म्हणजे सत्कायदृष्टी, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान असलेल्या रूप इत्यादींना 'आत्मा' मानून प्रवृत्त झालेली दृष्टी असा अर्थ आहे. आणि तिचा नाश झाल्यामुळे सर्व प्रकारच्या चुकीच्या दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) नष्ट होतात. कारण तीच त्यांची मूळ आहे. सर्व क्लेशरूपी रोगांचे शमन करत असल्यामुळे प्रज्ञेला 'चिकित्सक' म्हटले जाते. त्या प्रज्ञारूपी चिकित्सेपासून जे दूर गेले आहे, किंवा ज्याच्यापासून प्रज्ञारूपी चिकित्सा दूर गेली आहे, ते 'विचिकिच्छित' (विचिकित्सा/शंका) होय. 'शास्त्याविषयी शंका घेतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या आठ वस्तूंशी संबंधित संशयाचे हे नाव आहे. तिचा नाश झाल्यामुळे सर्व संशय नष्ट होतात. कारण तीच त्यांची मूळ आहे. 'या शासनाबाहेर श्रमण-ब्राह्मणांची शीलाने शुद्धी होते, व्रताने शुद्धी होते' इत्यादींमध्ये आलेले गो-शील, कुक्कुर-शील इत्यादी शील आणि गो-व्रत, कुक्कुर-व्रत इत्यादी व्रतांना 'शीलव्रत' (सीलब्बत) म्हटले जाते. त्याचा नाश झाल्यामुळे नग्न राहणे, मुंडण करणे इत्यादी सर्व प्रकारचे स्वतःला क्लेश देणारे तप नष्ट होते. कारण तेच त्याचे मूळ आहे. म्हणूनच शेवटी 'yadatthi kiñcī' (जे काही असेल ते) असे म्हटले आहे. येथे दुःखदर्शनसंपदेने सत्कायदृष्टी नष्ट होते, समुदायदर्शनसंपदेने विचिकित्सा नष्ट होते, आणि मार्गदर्शन व निर्वाणदर्शनसंपदेने शीलव्रत नष्ट होते, असे जाणावे.

Catūhapāyehītigāthāvaṇṇanā

'चतूहपायेहि' गाथेचे स्पष्टीकरण.

11. Evamassa kilesavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni tasmiṃ kilesavaṭṭe sati yena vipākavaṭṭena bhavitabbaṃ, tappahānā tassāpi pahānaṃ dīpento āha ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto’’ti. Tattha cattāro apāyā nāma nirayatiracchānapettivisayaasurakāyā. Tehi esa satta bhave ādiyantopi vippamuttoti attho.

११. अशा प्रकारे त्याच्या क्लेशवट्टाचा (क्लेशचक्राचा) नाश दाखवून, आता तो क्लेशवट्ट असताना ज्या विपाकवट्टाची (विपाकचक्राची) उत्पत्ती झाली असती, त्याचा नाश झाल्यामुळे त्या विपाकवट्टाचाही नाश दर्शवण्यासाठी 'चतूहपायेहि च विप्पमुत्तो' (आणि चार अपायांपासून मुक्त झालेला) असे म्हणाले. तेथे चार अपाय म्हणजे नरक, तिर्यंच, प्रेतलोक आणि असुरकाय हे होत. तो सात जन्म घेत असला तरी या चार अपायांपासून पूर्णपणे मुक्त आहे, असा अर्थ आहे.

Evamassa vipākavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni yamassa vipākavaṭṭassa mūlabhūtaṃ kammavaṭṭaṃ, tassāpi pahānaṃ dassento āha ‘‘chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti. Tattha abhiṭhānānīti oḷārikaṭṭhānāni, tāni esa cha abhabbo kātuṃ. Tāni ca ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyyā’’tiādinā (a. ni. 1.271; ma. ni. 3.128; vibha. 809) nayena ekakanipāte vuttāni mātughātapitughātaarahantaghātalohituppādasaṅghabhedaaññasatthāruddesakammānīti veditabbāni. Tāni hi kiñcāpi diṭṭhisampanno ariyasāvako kunthakipillikampi jīvitā na voropeti, apica [Pg.159] kho pana puthujjanabhāvassa vigarahaṇatthaṃ vuttāni. Puthujjano hi adiṭṭhisampannattā evaṃmahāsāvajjāni abhiṭhānānipi karoti, dassanasampanno pana abhabbo tāni kātunti. Abhabbaggahaṇañcettha bhavantarepi akaraṇadassanatthaṃ. Bhavantarepi hi esa attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi dhammatāya eva etāni vā cha pakatipāṇātipātādīni vā pañca verāni aññasatthāruddesena saha cha ṭhānāni na karoti, yāni sandhāya ekacce ‘‘cha chābhiṭhānānī’’tipi paṭhanti. Matamacchaggāhādayo cettha ariyasāvakagāmadārakānaṃ nidassanaṃ.

अशा प्रकारे त्या (सोतापन्न) पुद्गलाच्या विपाकवट्टाचा (विपाक-चक्राचा) नाश दाखवून, आता त्या विपाकवट्टाचे मूळ कारण असलेल्या कम्मवट्टाचा (कर्म-चक्राचा) देखील नाश दाखवताना भगवान म्हणाले— 'छच्चाभिठानानि अभब्ब कातुं' (तो सहा महापापे करण्यास असमर्थ असतो). तेथे 'अभिठानानि' म्हणजे स्थूल (गंभीर) अपराध; ती सहा कृत्ये करण्यास हा (सोतापन्न) असमर्थ असतो. आणि ती कृत्ये 'हे भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग नाही की दृष्टीसंपन्न पुद्गलाने आपल्या मातेला जीवे मारावे' इत्यादी पद्धतीने एककनिपातात सांगितलेली मातृघात, पितृघात, अरहंतघात, लोहितुप्पाद (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणे), संघभेद आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे (अञ्ञसत्थारुद्देस) ही कर्मे आहेत असे जाणावे. कारण, जरी दृष्टीसंपन्न आर्यश्रावक लहानशा मुंगीला किंवा कीटकालाही जीवे मारत नाही, तरीही हे वचन पृथग्जनभावाची (सामान्य माणसाच्या स्थितीची) निंदा करण्यासाठी सांगितले आहे. पृथग्जन हा दृष्टीसंपन्न नसल्यामुळे अशी महादोषयुक्त गंभीर कृत्येही करतो, परंतु दर्शनसंपन्न पुद्गल ती करण्यास असमर्थ असतो. येथे 'अभब्ब' (असमर्थ) हा शब्द दुसऱ्या जन्मातही ती कृत्ये न करणे दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. कारण दुसऱ्या जन्मातही हा पुद्गल स्वतःचा आर्यश्रावकभाव जाणत नसला तरीही, स्वभावानेच (धम्मतया) ही कृत्ये किंवा सामान्य प्राणातिपातादी पाच वेरे (पाच पापे) आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे यासह सहा कृत्ये करत नाही, ज्यांना उद्देशून काही आचार्य 'छ च्छाभिठानानि' असाही पाठ वाचतात. येथे मृत मासे पकडणाऱ्या आर्यश्रावक असलेल्या गावातील मुलींचे उदाहरण हे याचे प्रमाण आहे।

Evaṃ bhagavā satta bhave ādiyatopi ariyasāvakassa aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी सातवेळा जन्म घेणाऱ्या आर्यश्रावकाचे, ज्यांनी जन्म घेण्याचे चक्र नष्ट केलेले नाही अशा इतर पुद्गलांपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणांच्या आधारे संघरत्नाचा गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे।

Kiñcāpi sotigāthāvaṇṇanā

‘किञ्चापि सो’ गाथेचे स्पष्टीकरण।

12. Evaṃ satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni na kevalaṃ dassanasampanno cha abhiṭhānāni abhabbo kātuṃ, kintu appamattakampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādanāyapi abhabboti pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena vattumāraddho ‘‘kiñcāpi so kamma karoti pāpaka’’nti.

१२. अशा प्रकारे, सातवेळा जन्म घेणाऱ्या (आर्यश्रावकाचे) इतर जन्म न संपवलेल्या पुद्गलांपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणाने संघात अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता केवळ दर्शनसंपन्न पुद्गल सहा महापापे करण्यास असमर्थ असतो असे नाही, तर लहानसे पापकृत्य करूनही ते लपवण्यास तो असमर्थ असतो, हे दाखवण्यासाठी—प्रमादविहारी (सावध नसलेल्या) दर्शनसंपन्न पुद्गलाच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाचे वर्णन करण्यासाठी—'किञ्चापि सो कम्म करोति पापकं' ही गाथा सुरू केली आहे।

Tassattho – so dassanasampanno kiñcāpi satisammosena pamādavihāraṃ āgamma yaṃ taṃ bhagavatā lokavajjaṃ sañciccātikkamanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (cūḷava. 385; udā. 45) taṃ ṭhapetvā aññaṃ kuṭikārasahaseyyādiṃ paṇṇattivajjavītikkamasaṅkhātaṃ buddhappatikuṭṭhaṃ kāyena pāpakammaṃ karoti, padasodhammauttarichappañcavācādhammadesanasamphappalāpapharusavacanādiṃ vā vācāya , uda cetasā vā katthaci lobhadosuppādanaṃ jātarūpādisādiyanaṃ cīvarādiparibhogesu apaccavekkhaṇādiṃ vā pāpakammaṃ karoti. Abhabbo so tassa [Pg.160] paṭicchadāya na so taṃ ‘‘idaṃ akappiyamakaraṇīya’’nti jānitvā muhuttampi paṭicchādeti, taṃkhaṇaṃ eva pana satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu āvi katvā yathādhammaṃ paṭikaroti, ‘‘na puna karissāmī’’ti evaṃ saṃvaritabbaṃ vā saṃvarati. Kasmā? Yasmā abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā, evarūpampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādāya diṭṭhanibbānapadassa dassanasampannassa puggalassa abhabbatā vuttāti attho.

त्याचा अर्थ असा—तो दर्शनसंपन्न पुद्गल जरी स्मृतिभ्रंशामुळे (स्मृतीच्या विस्मरणामुळे) प्रमादविहाराला (असावधपणाला) प्राप्त होऊन, भगवंतांनी ज्या लोकवज्ज (लोकापवादकारक) नियमांचे जाणूनबुजून उल्लंघन करण्याला उद्देशून म्हटले आहे की, 'मी माझ्या श्रावकांसाठी जे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणाच्या भयानेही उल्लंघन करत नाहीत', ते वगळून, इतर कुटिका (कुटी बनवणे), सहशय्या (एकत्र झोपणे) इत्यादी प्रज्ञप्तिवज्ज (केवळ नियमांचे उल्लंघन असणारे) आणि बुद्धांनी निषिद्ध मानलेले पापकृत्य शरीराने करतो; किंवा पदसोधम्म, उत्त रिछपञ्चवाचा, धर्मदेशना, संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड), परुषवचन (कठोर बोलणे) इत्यादी पाप वाणीने करतो; किंवा मनाने कधी लोभ-द्वेषाची उत्पत्ती, सोने-चांदी इत्यादींचा स्वीकार करणे, चीवर इत्यादींच्या उपभोगात प्रत्यवेक्षण (चिंतन) न करणे इत्यादी पापकृत्य करतो. तरीही तो ते लपवण्यास असमर्थ असतो. 'हे अकल्पनीय (अयोग्य) आणि न करण्याजोगे आहे' असे समजल्यावर तो क्षणभरही ते लपवून ठेवत नाही, उलट त्याच क्षणी शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ ते उघड करून धर्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त घेतो आणि 'पुन्हा असे करणार नाही' अशा प्रकारे संवर (संयम) धारण करतो. का? कारण ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे, त्याची असमर्थता सांगितली आहे. म्हणजेच, अशा प्रकारचे पापकृत्य करूनही ते लपवण्याबाबत, ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे अशा दर्शनसंपन्न पुद्गलाची असमर्थता सांगितली आहे, असा अर्थ आहे।

Kathaṃ?

कसे?

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati, evameva kho, bhikkhave, dhammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa, kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati, yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati. Atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti, desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.496).

जसे, हे भिक्खूहो, एखादा लहान, अज्ञानी आणि पाळण्यात पाठीवर झोपलेला बालक हाताने किंवा पायाने जळत्या कोळशावर पाय ठेवताच लगेचच तो मागे घेतो; तसेच, हे भिक्खूहो, दृष्टीसंपन्न पुद्गलाचा हा स्वभाव (धम्मतया) असतो की, जरी तो तशा प्रकारच्या आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त झाला, ज्या आपत्तीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग स्पष्ट आहे, तरी तो लगेचच शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ ती प्रकट करतो, उघड करतो आणि स्पष्ट करतो. ती प्रकट करून, उघड करून आणि स्पष्ट करून तो भविष्यात संवर (संयम) धारण करतो।

Evaṃ bhagavā pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी प्रमादविहारी (असावध) असलेल्या दर्शनसंपन्न पुद्गलाच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाद्वारे संघरत्नाचा गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे।

Vanappagumbetigāthāvaṇṇanā

‘वनप्पगुम्बे’ गाथेचे स्पष्टीकरण।

13. Evaṃ saṅghapariyāpannānaṃ puggalānaṃ tena tena guṇappakārena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni yvāyaṃ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ dīpentena idha saṅkhepena aññatra ca vitthārena pariyattidhammo desito, tampi nissāya puna buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘vanappagumbe yathā phussitagge’’ti. Tattha āsannasannivesavavatthitānaṃ rukkhānaṃ samūho vanaṃ, mūlasārapheggutacasākhāpalāsehi pavuddho gumbo pagumbo, vanassa, vane vā pagumbo vanappagumbo. Svāyaṃ ‘‘vanappagumbe’’ti vutto, evampi hi vattuṃ labbhati ‘‘atthi savitakkasavicāre[Pg.161], atthi avitakkavicāramatte, sukhe dukkhe jīve’’tiādīsu (dī. ni. 1.174; ma. ni. 2.228) viya. Yathāti upamāvacanaṃ. Phussitāni aggāni assāti phussitaggo, sabbasākhāpasākhāsu sañjātapupphoti attho. So pubbe vuttanayeneva ‘‘phussitagge’’ti vutto. Gimhānamāse paṭhamasmiṃ gimheti ye cattāro gimhānaṃ māsā, tesaṃ catunnaṃ gimhamāsānaṃ ekasmiṃ māse. Katarasmiṃ māse iti ce? Paṭhamasmiṃ gimhe, citramāseti attho. So hi ‘‘paṭhamagimho’’ti ca ‘‘bālavasanto’’ti ca vuccati. Tato paraṃ padatthato pākaṭameva.

१३. अशा प्रकारे संघात समाविष्ट असलेल्या पुद्गलांच्या त्या त्या गुणांच्या प्रकारांनी संघाला अधिष्ठान करून सत्य बोलून, आता जो हा त्रिरत्नांचे गुण प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी येथे संक्षेपाने आणि इतर ठिकाणी विस्ताराने परियत्तिधम्म देशित केला आहे, त्याचाच आश्रय घेऊन पुन्हा बुद्धाला अधिष्ठान करून सत्य बोलण्यासाठी “वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे” या गाथेचा आरंभ केला. तेथे जवळजवळ वाढलेल्या वृक्षांचा समूह म्हणजे 'वन' होय. मूळ, गाभा, साल, फांद्या आणि पानांनी वाढलेला झुडूप म्हणजे 'पगुम्ब' होय. वनाचा किंवा वनातील झुडूप म्हणजे 'वनप्पगुम्ब' होय. तोच हा 'वनप्पगुम्बे' असा म्हटला आहे. असेही म्हणता येते, जसे की “अत्थि सवितक्कसविचारे, अत्थि अवितक्कविचारमत्ते, सुखे दुक्खे जीवे” इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. 'यथा' हा उपमावाचक शब्द आहे. ज्याची टोके फुललेली आहेत तो 'फुस्सितग्गो' होय, म्हणजेच सर्व फांद्या आणि उपफांद्यांवर फुले उमललेली आहेत असा अर्थ आहे. तो पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'फुस्सितग्गे' असा म्हटला आहे. 'गिम्हानमासे पठमस्मिं गिम्हे' म्हणजे उन्हाळ्याचे जे चार महिने आहेत, त्या चार उन्हाळ्याच्या महिन्यांपैकी एका महिन्यात. कोणत्या महिन्यात? असे विचारल्यास, पहिल्या उन्हाळ्याच्या महिन्यात, म्हणजेच चैत्र महिन्यात, असा अर्थ आहे. कारण त्याला 'पहिला उन्हाळा' आणि 'बालवसंत' असेही म्हटले जाते. त्यानंतर शब्दांच्या अर्थावरून ते स्पष्टच आहे.

Ayaṃ panettha piṇḍattho – yathā paṭhamagimhanāmake bālavasante nānāvidharukkhagahane vane supupphitaggasākho taruṇarukkhagacchapariyāyanāmo pagumbo ativiya sassiriko hoti, evameva khandhāyatanādīhi satipaṭṭhānasammappadhānādīhi sīlasamādhikkhandhādīhi vā nānappakārehi atthappabhedapupphehi ativiya sassirikattā tathūpamaṃ nibbānagāmimaggadīpanato nibbānagāmiṃ pariyattidhammavaraṃ neva lābhahetu na sakkārādihetu, kevalantu mahākaruṇāya abbhussāhitahadayo sattānaṃ paramahitāya adesayīti. Paramaṃ hitāyāti ettha ca gāthābandhasukhatthaṃ anunāsiko. Ayaṃ panattho – paramahitāya nibbānāya adesayīti.

येथे हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे – ज्याप्रमाणे पहिल्या उन्हाळ्याच्या 'बालवसंत' नावाच्या ऋतूत, विविध प्रकारच्या वृक्षांनी दाट असलेल्या वनात, ज्याच्या फांद्यांची टोके उत्तम प्रकारे फुललेली आहेत असा तरुण वृक्ष आणि झुडपांचा समूह (पगुम्ब) अत्यंत शोभायमान दिसतो; त्याचप्रमाणे स्कंध, आयतन इत्यादींनी, किंवा सतिपट्ठान, सम्मप्पधान इत्यादींनी, किंवा शील, समाधी इत्यादी स्कंधांनी, विविध प्रकारच्या अर्थ-भेदांच्या फुलांमुळे अत्यंत शोभायमान असल्यामुळे, त्या वनासारखी उपमा असलेला, निर्वाणाकडे जाणाऱ्या मार्गाला प्रकाशित करणारा आणि निर्वाणाकडे नेणारा हा श्रेष्ठ परियत्तिधम्म भगवंतांनी लाभाच्या हेतूने किंवा सत्कार इत्यादींच्या हेतूने उपदेशिला नाही; तर केवळ महाकरुणेने प्रेरित अंतःकरणाने प्राण्यांच्या परम कल्याणासाठी (परम हितासाठी) उपदेशिला आहे. 'परमं हिताय' यामध्ये गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी अनुनासिक (अनुस्वार) वापरला आहे असे समजावे. याचा अर्थ असा आहे – परम हितासाठी, म्हणजेच निर्वाणासाठी उपदेशिला आहे.

Evaṃ bhagavā imaṃ supupphitaggavanappagumbasadisaṃ pariyattidhammaṃ vatvā idāni tameva nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana idampi yathāvuttapakārapariyattidhammasaṅkhātaṃ buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या फुलांनी बहरलेल्या वनाच्या झुडपासारख्या परियत्तिधम्माचे वर्णन करून, आता त्याचाच आश्रय घेऊन बुद्धाला अधिष्ठान करून "इदम्पि बुद्धे" असे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. केवळ एवढेच की, "हा देखील पूर्वोक्त प्रकारच्या परियत्तिधम्म नावाचा बुद्धांमधील श्रेष्ठ रत्न आहे" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी (देवतांनी) स्वीकारली आहे.

Varo varaññūtigāthāvaṇṇanā

'वरो वरञ्ञू' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

14. Evaṃ bhagavā pariyattidhammena buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni lokuttaradhammena vattumāraddho ‘‘varo varaññū’’ti. Tattha varoti paṇītādhimuttikehi icchito ‘‘aho vata mayampi evarūpā assāmā’’ti, varaguṇayogato vā varo uttamo seṭṭhoti attho. Varaññūti [Pg.162] nibbānaññū. Nibbānañhi sabbadhammānaṃ uttamaṭṭhena varaṃ, tañcesa bodhimūle sayaṃ paṭivijjhitvā aññāsi. Varadoti pañcavaggiyabhaddavaggiyajaṭilādīnaṃ aññesañca devamanussānaṃ nibbedhabhāgiyavāsanābhāgiyavaradhammadāyīti attho. Varāharoti varassa maggassa āhaṭattā varāharoti vuccati. So hi bhagavā dīpaṅkarato pabhuti samatiṃsa pāramiyo pūrento pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ purāṇamaggavaramāhari, tena ‘‘varāharo’’ti vuccati.

१४. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्माद्वारे बुद्धाला अधिष्ठान करून सत्य बोलून, आता लोकोत्तर धम्माद्वारे बोलण्यासाठी "वरो वरञ्ञू" या गाथेचा आरंभ केला. तेथे 'वरो' म्हणजे श्रेष्ठ गोष्टींकडे कल असलेल्या लोकांकडून "अहो! आम्ही देखील असेच व्हावे" अशी इच्छा केली गेलेली, किंवा श्रेष्ठ गुणांच्या योगाने 'वर' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ असा अर्थ आहे. 'वरञ्ञू' म्हणजे निर्वाणाला जाणणारे. कारण निर्वाण हे सर्व धम्मांमध्ये श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने 'वर' (श्रेष्ठ) आहे, आणि ते निर्वाण या भगवंतांनी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी स्वतः साक्षात करून जाणले. 'वरदो' म्हणजे पंचवर्गीय, भद्रवर्गीय, जटिला इत्यादींना आणि इतर देव-मनुष्यांना निर्वेधभागीय आणि वासनाभागीय श्रेष्ठ धम्म देणारे, असा अर्थ आहे. 'वरāहरो' (वराहर) म्हणजे श्रेष्ठ मार्ग आणल्यामुळे त्यांना 'वराहर' असे म्हटले जाते. कारण त्या भगवंतांनी दीपंकर बुद्धांपासून सुरू करून तीस पारमिता पूर्ण करत, पूर्वीच्या सम्यक्संबुद्धांनी अनुसरलेला तो प्राचीन श्रेष्ठ मार्ग आणला, म्हणून त्यांना 'वराहर' म्हटले जाते.

Apica sabbaññutaññāṇappaṭilābhena varo, nibbānasacchikiriyāya varaññū, sattānaṃ vimuttisukhadānena varado, uttamapaṭipadāharaṇena varāharo. Etehi lokuttaraguṇehi adhikassa kassaci guṇassa abhāvato anuttaro.

शिवाय, सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केल्यामुळे 'वर', निर्वाणाचा साक्षात साक्षात्कारी असल्यामुळे 'वरञ्ञू', प्राण्यांना विमुक्तीचे सुख देणारे असल्यामुळे 'वरदो', आणि उत्तम प्रतिपदेचे (आचरणाचे) वहन केल्यामुळे 'वराहर' म्हटले जाते. या लोकोत्तर गुणांमुळे, त्यांच्यापेक्षा अधिक असा इतर कोणाचाही गुण अस्तित्वात नसल्यामुळे ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आहेत.

Aparo nayo – varo upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaññū paññādhiṭṭhānaparipūraṇena, varado cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena, varāharo saccādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaṃ maggasaccamāharīti. Tathā varo puññussayena, varaññū paññussayena, varado buddhabhāvatthikānaṃ tadupāyasampadānena, varāharo paccekabuddhabhāvatthikānaṃ tadupāyāharaṇena, anuttaro tattha tattha asadisatāya, attanā vā anācariyako hutvā paresaṃ ācariyabhāvena, dhammavaraṃ adesayi sāvakabhāvatthikānaṃ tadatthāya svākkhātatādiguṇayuttassa dhammavarassa desanato. Sesaṃ vuttanayamevāti.

दुसरी पद्धत अशी – उपशम-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वर', प्रज्ञा-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरञ्ञू', त्याग-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरदो', सत्य-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वराहर' म्हटले जाते, कारण त्यांनी श्रेष्ठ मार्गसत्य आणले. तसेच, पुण्यसंचयाने 'वर', प्रज्ञेच्या उत्कर्षाने 'वरञ्ञू', बुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्यासाठीचे उपाय योग्य प्रकारे प्रदान केल्यामुळे 'वरदो', प्रत्येकबुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्यासाठीचे उपाय आणून दिल्यामुळे 'वराहर' म्हटले जाते. त्या त्या गुणांमध्ये अतुलनीय असल्यामुळे ते 'अनुत्तर' आहेत, किंवा स्वतः गुरुविना (स्वयंभू) होऊन इतरांचे गुरु बनल्यामुळे 'अनुत्तर' आहेत. श्रावकत्व इच्छिणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी, स्वाख्यात (सुव्याख्यात) इत्यादी गुणांनी युक्त अशा श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केल्यामुळे 'धम्मवरं अदेसयि' (श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला) असे म्हटले जाते. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Evaṃ bhagavā navavidhena lokuttaradhammena attano guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana yaṃ varaṃ lokuttaradhammaṃ esa aññāsi, yañca adāsi, yañca āhari, yañca desesi, idampi buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माद्वारे स्वतःचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन बुद्धाला अधिष्ठान करून "इदम्पि बुद्धे" असे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. केवळ एवढेच की, "जो श्रेष्ठ लोकोत्तर धम्म त्यांनी जाणला, जो दिला, जो आणला आणि ज्याचा उपदेश केला, तो देखील बुद्धांमधील श्रेष्ठ रत्न आहे" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी (देवतांनी) स्वीकारली आहे.

Khīṇantigāthāvaṇṇanā

'खीणं' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

15. Evaṃ bhagavā pariyattidhammañca navalokuttaradhammañca nissāya dvīhi gāthāhi buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye taṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusārena [Pg.163] ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ nissāya puna saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘khīṇaṃ purāṇa’’nti. Tattha khīṇanti samucchinnaṃ. Purāṇanti purātanaṃ. Navanti sampati vattamānaṃ. Natthi sambhavanti avijjamānapātubhāvaṃ. Virattacittāti vītarāgacittā. Āyatike bhavasminti anāgatamaddhānaṃ punabbhave. Teti yesaṃ khīṇaṃ purāṇaṃ navaṃ natthi sambhavaṃ, ye ca āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū. Khīṇabījāti ucchinnabījā. Avirūḷhichandāti virūḷhichandavirahitā. Nibbantīti vijjhāyanti. Dhīrāti dhitisampannā. Yathāyaṃ padīpoti ayaṃ padīpo viya.

१५. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्म आणि नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचा आश्रय घेऊन, दोन गाथांद्वारे बुद्धाधिष्ठित सत्याचे कथन केले. आता ज्यांनी त्या परियत्तिधम्माचे श्रवण केले आणि श्रवणानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्तीच्या गुणाचा आश्रय घेऊन, पुन्हा संघाधिष्ठित सत्याचे कथन करण्यासाठी "खीणं पुराणं" ही गाथा सुरू केली. तेथे 'खीणं' म्हणजे समूळ नष्ट झालेले. 'पुराणं' म्हणजे जुने (कर्म). 'नवं' म्हणजे सध्याचे वर्तमान (कर्म). 'नत्थि सम्भवं' म्हणजे पुनर्जन्म घडवून आणण्याची क्षमता नसलेले (उत्पत्तीचा अभाव). 'विरत्तचित्ता' म्हणजे जिचे चित्त रागापासून (आसक्तीपासून) मुक्त झाले आहे असे (वीतरागचित्त). 'आयतिके भवस्मिं' म्हणजे भविष्यातील पुनर्जन्मामध्ये. 'ते' म्हणजे ज्यांचे जुने कर्म नष्ट झाले आहे, नवीन कर्माची उत्पत्ती नाही आणि जे भविष्यातील जन्माविषयी अनासक्त चित्त असणारे आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू होत. 'खीणबीजा' म्हणजे ज्यांचे (पुनर्जन्माचे) बीज नष्ट झाले आहे. 'अविरूळ्हिछन्दा' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न होण्याची (वाढण्याची) इच्छा नसलेले. 'निब्बन्ति' म्हणजे विझून जातात (शांत होतात). 'धीरा' म्हणजे धैर्याने (किंवा प्रज्ञेने) संपन्न असलेले. 'यथायं पदीपो' म्हणजे ज्याप्रमाणे हा दिवा (विझतो) त्याप्रमाणे।

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ taṃ sattānaṃ uppajjitvā niruddhampi purāṇaṃ atītakālikaṃ kammaṃ taṇhāsinehassa appahīnattā paṭisandhiāharaṇasamatthatāya akhīṇaṃyeva hoti, taṃ purāṇaṃ kammaṃ yesaṃ arahattamaggena taṇhāsinehassa sositattā agginā daḍḍhabījamiva āyatiṃ vipākadānāsamatthatāya khīṇaṃ. Yañca nesaṃ buddhapūjādivasena idāni pavattamānaṃ kammaṃ navanti vuccati, tañca taṇhāpahāneneva chinnamūlapādapapupphamiva āyatiṃ phaladānāsamatthatāya yesaṃ natthi sambhavaṃ, ye ca taṇhāpahāneneva āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bīja’’nti (a. ni. 3.77) ettha vuttassa paṭisandhiviññāṇassa kammakkhayeneva khīṇattā khīṇabījā. Yopi pubbe punabbhavasaṅkhātāya virūḷhiyā chando ahosi. Tassapi samudayappahāneneva pahīnattā pubbe viya cutikāle asambhavena avirūḷhichandā dhitisampannattā dhīrā carimaviññāṇanirodhena yathāyaṃ padīpo nibbuto, evaṃ nibbanti, puna ‘‘rūpino vā arūpino vā’’ti evamādiṃ paññattipathaṃ accentīti. Tasmiṃ kira samaye nagaradevatānaṃ pūjanatthāya jālitesu padīpesu eko padīpo vijjhāyi, taṃ dassento āha ‘‘yathāyaṃ padīpo’’ti.

याचा काय अर्थ आहे? प्राण्यांचे जे जुने, भूतकाळातील कर्म उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) झाले असले, तरी तृष्णारूपी स्नेहाचा (आसक्तीचा) त्याग न केल्यामुळे पुनर्जन्म घडवून आणण्याच्या क्षमतेमुळे ते नष्ट झालेले नसते. परंतु ज्यांचे ते जुने कर्म, अर्हतमार्गाद्वारे तृष्णारूपी स्नेह सुकवून टाकल्यामुळे, अग्नीने जळलेल्या बीजाप्रमाणे भविष्यात विपाक (फळ) देण्यास असमर्थ झाल्याने नष्ट झाले आहे. आणि बुद्धपूजा इत्यादींच्या माध्यमातून त्यांचे जे सध्याचे वर्तमान कर्म आहे, त्याला 'नवीन कर्म' म्हटले जाते. ते कर्म देखील तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळेच, मुळापासून कापलेल्या झाडाच्या फुलाप्रमाणे भविष्यात फळ देण्यास असमर्थ झाल्याने, ज्यांच्यासाठी नवीन जन्माची उत्पत्ती (संभव) उरलेली नाही. आणि जे तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळेच भविष्यातील जन्माविषयी अनासक्त चित्त असणारे आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू होत. "कर्म हे शेत आहे, विज्ञाण हे बीज आहे" या वचनानुसार, येथे सांगितलेले प्रतिसंधी-विज्ञाण (पुनर्जन्म घेणारे विज्ञाण) कर्माच्या क्षयामुळेच नष्ट झाल्याने ते 'खीणबीजा' (नष्टबीज) आहेत. पूर्वी पुनर्जन्म नावाच्या वाढीसाठी (वृद्धीसाठी) जी इच्छा (छंद) होती, ती इच्छा देखील समुदय-सत्याचा (तृष्णेचा) प्रहाण केल्यामुळेच नष्ट झाल्याने, पूर्वीप्रमाणे मृत्यूसमयी पुनर्जन्म न झाल्यामुळे ते 'अविरूळ्हिछन्दा' (पुन्हा न वाढण्याची इच्छा असणारे) आहेत. धैर्याने (प्रज्ञेने) संपन्न असल्यामुळे ते 'धीरा' (ज्ञानी) आहेत. अंतिम विज्ञाणाच्या निरोधाने (अंतिम चित्ताच्या समाप्तीने), ज्याप्रमाणे हा दिवा विझतो, त्याप्रमाणे ते निर्वाण पावतात (शांत होतात). पुन्हा "रूपी किंवा अरूपी" इत्यादी संज्ञांच्या (प्रज्ञप्तींच्या) मार्गाच्या पलीकडे जातात. असे म्हटले जाते की, त्या वेळी नगरदेवतांच्या पूजेसाठी लावलेल्या दिव्यांपैकी एक दिवा विझला होता; ते दर्शवत भगवंतांनी "यथायं पदीपो" (ज्याप्रमाणे हा दिवा) असे म्हटले।

Evaṃ bhagavā ye taṃ purimāhi dvīhi gāthāhi vuttaṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusārena ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saṅghādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjanto desanaṃ samāpesi ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho [Pg.164] pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana idampi yathāvuttena pakārena khīṇāsavabhikkhūnaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅghe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी, ज्यांनी पूर्वीच्या दोन गाथांमध्ये सांगितलेल्या परियत्तिधम्माचे श्रवण केले आणि श्रवणानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्तीच्या गुणाचे कथन करून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन संघाधिष्ठित सत्यवचनाचा प्रयोग करत "इदम्पि सङ्घे" असे म्हणून देशनेची समाप्ती केली. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. केवळ एवढेच की, येथेही वर सांगितलेल्या प्रकारे क्षीणासव भिक्खूंच्या निर्वाण नावाच्या संघामधील श्रेष्ठ रत्नाचा संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे।

Desanāpariyosāne rājakulassa sotthi ahosi, sabbūpaddavā vūpasamiṃsu, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

उपदेशाच्या (देशनेच्या) शेवटी राजघराण्याचे कल्याण झाले, सर्व उपद्रव शांत झाले आणि चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) झाला।

Yānīdhātigāthāttayavaṇṇanā

"यानीध" इत्यादी तीन गाथांचे वर्णन (टीका)।

16. Atha sakko devānamindo ‘‘bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā, mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabba’’nti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘yānīdha bhūtānī’’ti tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ, tathā āgatato yathā ca tehi gantabbaṃ, tathā gatato yathā ca tehi ājānitabbaṃ, tathā ājānanato, yathā ca jānitabbaṃ, tathā jānanato, yañca tatheva hoti, tassa gadanato ca ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca so devamanussehi pupphagandhādinā bahi nibbattena upakārakena, dhammānudhammapaṭipattādinā ca attani nibbattena ativiya pūjito, tasmā sakko devānamindo sabbaṃ devaparisaṃ attanā saddhiṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, buddhaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti.

१६. त्यानंतर देवांचा राजा शक्राने विचार केला की, "भगवंतांनी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन सत्यवचनाचा प्रयोग करत नगराचे कल्याण केले आहे, म्हणून मी देखील नगराच्या कल्याणासाठी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन काहीतरी बोलले पाहिजे." असा विचार करून त्याने शेवटी "यानीध भूतानि" या तीन गाथांचे पठण केले. तेथे, ज्या अर्थी बुद्ध हे जगाच्या कल्याणासाठी उत्सुक असलेल्यांनी ज्या प्रकारे यावे, त्या प्रकारे आलेले आहेत; आणि ज्या प्रकारे त्यांनी जावे (प्राप्त करावे), त्या प्रकारे गेलेले (प्राप्त केलेले) आहेत; आणि ज्या प्रकारे त्यांनी जाणावे, त्या प्रकारे जाणणारे आहेत; आणि ज्या प्रकारे जाणले पाहिजे, त्या प्रकारे जाणणारे आहेत; आणि जे जसे आहे तसेच सांगणारे असल्यामुळे त्यांना "तथागत" म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी ते देव आणि मनुष्यांद्वारे बाह्य साधनांनी जसे की फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी आणि स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धम्माचरण) इत्यादींनी अत्यंत पूजनीय ठरले आहेत; म्हणूनच देवांचा राजा शक्राने सर्व देवसमुदायाला स्वतःसोबत एकत्र करून म्हटले: "देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय अशा तथागत बुद्धांना आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो!"

17. Yasmā pana dhamme maggadhammo yathā yuganaddhasamathavipassanābalena gantabbaṃ kilesapakkhaṃ samucchindantena, tathā gatoti tathāgato. Nibbānadhammopi yathā gato paññāya paṭividdho sabbadukkhappaṭivighātāya sampajjati, buddhādīhi tathā avagato, tasmā ‘‘tathāgato’’tveva vuccati. Yasmā ca saṅghopi yathā attahitāya paṭipannehi gantabbaṃ tena tena maggena, tathā gatoti ‘‘tathāgato’’tveva vuccati. Tasmā avasesagāthādvayepi tathāgataṃ dhammaṃ namassāma suvatthi hotu, tathāgataṃ saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

१७. परंतु, धम्मामध्ये मार्गधम्म हा ज्या प्रकारे युगनद्ध-शमथ-विपश्यनेच्या बलाने क्लेशांच्या पक्षाचा समूळ नाश करत जावयाचा असतो, त्या प्रकारे गेलेला (प्राप्त झालेला) असल्यामुळे त्याला "तथागत" म्हटले जाते. निर्वाणधम्म देखील ज्या प्रकारे प्रज्ञेने जाणला जाऊन सर्व दुःखांच्या नाशासाठी कारणीभूत ठरतो, आणि बुद्धादी महापुरुषांनी ज्या प्रकारे तो जाणला आहे, म्हणून त्याला "तथागत" असेच म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी संघ देखील स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणाऱ्यांनी ज्या प्रकारे त्या त्या मार्गाने जावे, त्या प्रकारे गेलेला आहे, म्हणून त्यालाही "तथागत" असेच म्हटले जाते. म्हणूनच उरलेल्या दोन गाथांमध्ये देखील "तथागत धम्माला आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो" आणि "तथागत संघाला आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो" असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

Evaṃ [Pg.165] sakko devānamindo imaṃ gāthāttayaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā devapurameva gato saddhiṃ devaparisāya. Bhagavā pana tadeva ratanasuttaṃ dutiyadivasepi desesi, puna caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, evaṃ yāva sattamadivasaṃ desesi, divase divase tatheva dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā aḍḍhamāsameva vesāliyaṃ viharitvā rājūnaṃ ‘‘gacchāmā’’ti paṭivedesi. Tato rājāno diguṇena sakkārena puna tīhi divasehi bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu. Gaṅgāya nibbattā nāgarājāno cintesuṃ ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye eva pallaṅke paññapetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā ‘‘amhākaṃ anuggahaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā adhivāsetvā ratananāvamārūḷho, pañca ca bhikkhusatāni pañcasataṃ nāvāyo abhirūḷhā. Nāgarājāno bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nāgabhavanaṃ pavesesuṃ. Tatra sudaṃ bhagavā sabbarattiṃ nāgaparisāya dhammaṃ desesi. Dutiyadivase dibbehi khādanīyabhojanīyehi mahādānaṃ akaṃsu, bhagavā anumoditvā nāgabhavanā nikkhami.

अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र या तीन गाथा बोलून, भगवंतांना प्रदक्षिणा घालून, देवसमुदायासोबत देवलोकातच निघून गेला. परंतु भगवंतांनी तेच रतनसुत्त दुसऱ्या दिवशीही देशना केले. पुन्हा चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय झाला. अशा प्रकारे सातव्या दिवसापर्यंत त्यांनी देशना केली. दररोज त्याचप्रमाणे धम्माभिसमय होत गेला. भगवंतांनी अर्धा महिनाच वैशालीमध्ये वास्तव्य करून राजांना 'आम्ही जात आहोत' असे कळवले. त्यानंतर राजांनी दुप्पट आदराने पुन्हा तीन दिवसांत भगवंतांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. गंगेमध्ये उत्पन्न झालेल्या नागराजांनी विचार केला, 'मनुष्य तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आम्ही का करू नये?' असा विचार करून त्यांनी सोन्या-चांदीच्या आणि रत्नांच्या नौका तयार केल्या, त्यावर सोन्या-चांदीचे आणि रत्नांचेच पलंग मांडले, पाण्याचा पृष्ठभाग पाच रंगांच्या कमळांनी झाकून टाकला आणि 'आमच्यावर अनुग्रह करा' अशी भगवंतांना याचना केली. भगवंतांनी त्यांची विनंती स्वीकारून रत्नमय नौकेवर आरोहण केले आणि पाचशे भिक्खू पाचशे नौकांवर आरूढ झाले. नागराजांनी भगवंतांना भिक्खू संघासह नागलोकात नेले. तेथे भगवंतांनी संपूर्ण रात्र नागसमुदायाला धम्मदेशना केली. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी दिव्य खाद्यपेयांचे महादान दिले. भगवंतांनी अनुमोदन देऊन नागलोकातून प्रस्थान केले.

Bhūmaṭṭhā devā ‘‘manussā ca nāgā ca tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti cintetvā vanappagumbarukkhapabbatādīsu chattātichattāni ukkhipiṃsu. Eteneva upāyena yāva akaniṭṭhabrahmabhavanaṃ, tāva mahāsakkāraviseso nibbatti. Bimbisāropi licchavīhi āgatakāle katasakkārato diguṇamakāsi. Pubbe vuttanayeneva pañcahi divasehi bhagavantaṃ rājagahaṃ ānesi.

भूमीवर राहणाऱ्या देवांनी 'मनुष्य आणि नाग तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आम्ही का करू नये?' असा विचार करून वने, झुडपे, वृक्ष, पर्वत इत्यादींवर छत्र्यांवर छत्र्या उभारल्या. याच पद्धतीने थेट अकनिष्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत एक महान आणि विशेष सत्कार प्रकट झाला. राजा बिंबिसाराने सुद्धा लिच्छवींनी भगवंतांच्या आगमनसमयी केलेल्या सत्कारापेक्षा दुप्पट सत्कार केला. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाच दिवसांत त्यांनी भगवंतांना राजगृहात आणले.

Rājagahamanuppatte bhagavati pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ayamantarakathā udapādi ‘‘aho buddhassa bhagavato ānubhāvo, yaṃ uddissa gaṅgāya orato ca pārato ca aṭṭhayojano bhūmibhāgo ninnañca thalañca samaṃ katvā vālukāya okiritvā pupphehi sañchanno, yojanappamāṇaṃ gaṅgāya udakaṃ nānāvaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva chattātichattāni ussitānī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. Bhikkhū sabbaṃ [Pg.166] ārocesuṃ bhagavā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ pūjāviseso mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho pubbe appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Bhikkhū āhaṃsu ‘‘na mayaṃ, bhante, taṃ appamattakaṃ pariccāgaṃ jānāma, sādhu no bhagavā tathā kathetu, yathā mayaṃ taṃ jāneyyāmā’’ti.

भगवंत राजगृहात पोहोचल्यावर, भोजनानंतर मंडळमाळात एकत्र आलेल्या भिक्खूंच्या मनात ही चर्चा सुरू झाली, 'अहो! बुद्ध भगवंतांचा काय हा प्रभाव! ज्यांच्यासाठी गंगेच्या या तीरावर आणि त्या तीरावर आठ योजनेचा भूभाग सखल आणि उंच भाग सपाट करून, वाळू पसरून फुलांनी आच्छादित केला गेला आहे; गंगेचे एक योजन पसरलेले पाणी विविध रंगांच्या कमळांनी झाकून गेले आहे; आणि थेट अकनिष्ठ लोकापर्यंत छत्र्यांवर छत्र्या उभारल्या गेल्या आहेत!' भगवंतांनी ही गोष्ट जाणून गंधकुटीतून बाहेर पडले आणि त्या क्षणाला अनुरूप अशा प्रातिहार्याने जाऊन मंडळमाळात मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर विराजमान झाले. आसनस्थ झाल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना विचारले, 'भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेत मग्न होता?' भिक्खूंनी सर्व काही सांगितले. भगवंतांनी त्यांना असे म्हटले, 'भिक्खूंनो, हा विशेष सत्कार माझ्या बुद्ध-प्रभावामुळे झालेला नाही, नाग, देव किंवा ब्रह्मा यांच्या प्रभावामुळेही झालेला नाही, तर हा भूतकाळात केलेल्या एका लहानशा त्यागाच्या प्रभावामुळे झाला आहे.' भिक्खू म्हणाले, 'भंते, आम्हाला त्या लहानशा त्यागाविषयी माहिती नाही. कृपा करून भगवंतांनी आम्हाला ते सांगावे, जेणेकरून आम्हाला ते समजेल.'

Bhagavā āha – bhūtapubbaṃ, bhikkhave, takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko vayena. So ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha taṃ pitā āha ‘‘kiṃ, tāta, susīmā’’ti? So āha ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā sippaṃ uggahetu’’nti. ‘‘Tena hi, tāta, susīma, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā uggaṇhāhī’’ti kahāpaṇasahassaṃ adāsi. So taṃ gahetvā mātāpitaro abhivādetvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā upacārayuttena vidhinā ācariyaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā attānaṃ nivedesi. Ācariyo ‘‘mama sahāyakassa putto’’ti māṇavaṃ sampaṭicchitvā sabbaṃ pāhuneyyavattamakāsi. So addhānakilamathaṃ vinodetvā taṃ kahāpaṇasahassaṃ ācariyassa pādamūle ṭhapetvā sippaṃ uggahetuṃ okāsaṃ yāci. Ācariyo okāsaṃ katvā uggaṇhāpesi.

भगवंत म्हणाले, 'भिक्खूंनो, प्राचीन काळी तक्षशिलेमध्ये शंख नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला सुसीम नावाचा एक मुलगा होता, जो वयाने सोळा वर्षांचा होता. एके दिवशी तो आपल्या वडिलांजवळ गेला, त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. तेव्हा वडिलांनी त्याला विचारले, 'बाळ सुसीमा, काय गोष्ट आहे?' तो म्हणाला, 'बाबा, मला वाराणसीला जाऊन विद्या ग्रहण करण्याची इच्छा आहे.' 'तसे असेल तर बाळ सुसीमा, अमुक नावाचा एक ब्राह्मण माझा मित्र आहे, तू त्याच्याकडे जाऊन विद्या शिक,' असे सांगून त्यांनी त्याला एक हजार कहापण दिले. त्याने ते घेऊन आई-वडिलांना अभिवादन केले आणि क्रमशः प्रवास करत तो वाराणसीला पोहोचला. योग्य शिष्टाचाराचे पालन करून तो आचार्यांकडे गेला, त्यांना अभिवादन केले आणि स्वतःची ओळख करून दिली. आचार्यांनी 'हा माझ्या मित्राचा मुलगा आहे' असे म्हणून त्या तरुणाचा स्वीकार केला आणि त्याचे आदरातिथ्य केले. त्याने प्रवासाचा थकवा दूर केल्यावर, ती एक हजार कहापणांची थैली आचार्यांच्या चरणांशी ठेवली आणि विद्या शिकण्याची परवानगी मागितली. आचार्यांनी परवानगी देऊन त्याला शिकवण्यास सुरुवात केली.'

So lahuñca gaṇhanto, bahuñca gaṇhanto, gahitagahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva avinassamānaṃ dhārento, dvādasavassikaṃ sippaṃ katipayamāseneva pariyosāpesi. So sajjhāyaṃ karonto ādimajjhaṃyeva passati, no pariyosānaṃ. Atha ācariyaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, no pariyosāna’’nti. Ācariyo āha ‘‘ahampi, tāta, evamevā’’ti. Atha ko, ācariya, imassa sippassa pariyosānaṃ jānātīti? Isipatane, tāta, isayo atthi, te jāneyyunti. Te upasaṅkamitvā pucchāmi, ācariyāti? Puccha, tāta, yathāsukhanti. So isipatanaṃ gantvā paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi ‘‘api, bhante, pariyosānaṃ jānāthā’’ti? Āma, āvuso, jānāmāti. Taṃ mampi sikkhāpethāti. Tena hāvuso, pabbajāhi, na sakkā apabbajitena sikkhāpetunti. Sādhu, bhante, pabbājetha vā maṃ, yaṃ vā icchatha, taṃ katvā pariyosānaṃ [Pg.167] jānāpethāti. Te taṃ pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojetuṃ asamatthā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā na cireneva paccekabodhiṃ abhisambujjhi. Sakalabārāṇasiyaṃ ‘‘susīmapaccekabuddho’’ti pākaṭo ahosi lābhaggayasaggappatto sampannaparivāro. So appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cireneva parinibbāyi. Tassa paccekabuddhā ca mahājanakāyo ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā nagaradvāre thūpaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

तो वेगाने आणि भरपूर शिकत गेला, आणि जे काही तो शिकत असे, ते सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या तेलाप्रमाणे नष्ट न होऊ देता मनात साठवून ठेवत असे. बारा वर्षांत शिकायची विद्या त्याने अवघ्या काही महिन्यांतच पूर्ण केली. जेव्हा तो पाठांतर करत असे, तेव्हा त्याला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसत असे, अंत दिसत नसे. तेव्हा तो आचार्यांकडे गेला आणि म्हणाला, 'या विद्येचा मला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसतो, अंत दिसत नाही.' आचार्य म्हणाले, 'बाळा, माझीही तीच स्थिती आहे.' 'तर मग आचार्य, या विद्येचा अंत कोणाला ठाऊक आहे?' 'बाळा, इसिपतनमध्ये ऋषी राहतात, त्यांना हे ठाऊक असावे.' 'आचार्य, मी त्यांच्याकडे जाऊन विचारू का?' 'बाळा, तुझ्या इच्छेनुसार अवश्य विचार.' तो इसिपतनला गेला आणि पच्चेकबुद्धांकडे जाऊन त्याने विचारले, 'भंते, आपल्याला अंत ठाऊक आहे का?' 'होय आवुसो, आम्हाला ठाऊक आहे.' 'तर मग मलाही ते शिकवा.' 'तसे असेल तर आवुसो, तू प्रव्रज्या घे. गृहस्थाश्रमात राहून हे शिकवणे शक्य नाही.' 'ठीक आहे भंते, मला प्रव्रज्या द्या किंवा तुमची जी काही इच्छा असेल ते करून मला या विद्येचा अंत शिकवा.' त्यांनी त्याला प्रव्रज्या दिली, परंतु त्याला कम्मट्ठानात नियुक्त करण्यास असमर्थ असल्याने 'तू असे वस्त्र परिधान केले पाहिजेस, असे पांघरले पाहिजेस' इत्यादी नियमांद्वारे त्याला आभिसमाचारिक नियम शिकवले. तेथे शिकत असताना, पूर्वपुण्याईच्या बळामुळे त्याने लवकरच पच्चेकबोधी प्राप्त केली. संपूर्ण वाराणसीमध्ये तो 'सुसीम पच्चेकबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याला विपुल लाभ आणि यश मिळाले आणि त्याचा मोठा परिवार निर्माण झाला. परंतु अल्पायुषी करणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे वो लवकरच परिनिर्वाण पावला. इतर पच्चेकबुद्धांनी आणि जनसमुदायाने त्याचे अंत्यसंस्कार केले आणि त्याचे धातू घेऊन नगराच्या प्रवेशद्वारावर एक स्तूप उभारला.'

Atha kho saṅkho brāhmaṇo ‘‘putto me ciragato, na cassa pavattiṃ jānāmī’’ti puttaṃ daṭṭhukāmo takkasilāya nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā bahūsu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti cintento upasaṅkamitvā pucchi ‘‘susīmo nāma māṇavo idha āgato atthi, api nu tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘āma, brāhmaṇa, jānāma, imasmiṃ nagare brāhmaṇassa santike tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā paccekabuddhānaṃ santike pabbajitvā paccekabuddho hutvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti āhaṃsu. So bhūmiṃ hatthena paharitvā roditvā ca paridevitvā ca taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ ānetvā paccekabuddhacetiyaṅgaṇe okiritvā kamaṇḍaluto udakena samantato bhūmiṃ paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā uttarasāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattaṃ bandhitvā pakkāmīti.

तेव्हा संख नावाच्या ब्राह्मणाने विचार केला, "माझा मुलगा निघून गेलेला खूप काळ झाला आहे, आणि मला त्याची काहीच बातमी माहीत नाही." मुलाला पाहण्याची इच्छा धरून तो तक्षशिलेहून निघाला आणि क्रमशः वाराणसीला पोहोचला. तेथे लोकांचा मोठा समुदाय एकत्र आलेला पाहून त्याने विचार केला, "नक्कीच या अनेक लोकांपैकी कोणीतरी एक तरी माझ्या मुलाची बातमी जाणत असेल." असा विचार करत त्याने जवळ जाऊन विचारले, "सुसीम नावाचा तरुण येथे आला आहे काय? तुम्हाला त्याची काही बातमी माहीत आहे का?" ते म्हणाले, "होय, ब्राह्मणा, आम्हाला माहीत आहे. या नगरात एका ब्राह्मणाजवळ तीन वेदांमध्ये पारंगत होऊन, (नंतर) प्रत्येकबुद्धांच्या सन्निध प्रव्रजित होऊन, प्रत्येकबुद्ध बनून, तो अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावला. हा त्याचाच स्तूप उभारला गेला आहे." त्याने हाताने जमिनीवर मारून, रडून आणि विलाप करून त्या चैत्य-अंगणात जाऊन गवत उपटले, आपल्या उत्तरीय वस्त्राने वाळू आणून प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणात पसरवली, कमंडलूमधील पाण्याने सर्व बाजूंनी जमिनीवर शिंपडले, रानफुलांनी पूजा केली, उत्तरीय वस्त्राची पताका उभारली आणि स्तूपाच्या वर स्वतःचे छत्र बांधून तो निघून गेला.

Evaṃ atītaṃ desetvā jātakaṃ paccuppannena anusandhento bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kathesi. ‘‘Siyā kho pana vo, bhikkhave, evamassa ‘añño nūna tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosī’ti, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ahaṃ tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ, mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vigatakhāṇukaṇṭakaṃ katvā samaṃ suddhamakaṃsu. Mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena navayojane magge thale ca udake ca nānāpupphehi [Pg.168] pupphasantharamakaṃsu. Mayā tattha kamaṇḍaludakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tasmiṃ cetiye paṭākā āropitā, chattañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā paṭākā ca āropitā, chattātichattāni ca ussitāni. Iti kho, bhikkhave, ayaṃ mayhaṃ pūjāviseso neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Dhammakathāpariyosāne imaṃ gāthamabhāsi –

अशा प्रकारे भूतकाळातील कथा सांगून, जातकाचा वर्तमानकाळाशी मेळ घालत त्यांनी भिक्खूंना धम्मकथा सांगितली. "हे भिक्खूंनो, तुम्हाला कदाचित असे वाटेल की, 'त्या काळी संख नावाचा ब्राह्मण कोणी दुसराच होता.' परंतु असे मानू नका. मीच त्या काळी संख नावाचा ब्राह्मण होतो. मी सुसीम प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणातील गवत उपटले होते, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी आठ योजन लांबीचा मार्ग काटेकुटे व अडथळे दूर करून समतल आणि स्वच्छ केला. मी तेथे वाळू पसरवली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी आठ योजन लांबीच्या मार्गावर वाळू पसरवली. मी तेथे रानफुलांनी पूजा केली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी नऊ योजन लांबीच्या मार्गावर जमिनीवर आणि पाण्यावर विविध फुलांचे आस्तरण तयार केले. मी तेथे कमंडलूमधील पाण्याने जमीन शिंपडली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने वैशालीमध्ये पोक्खरवस्स (पुष्करवृष्टी) पडला. मी त्या चैत्यावर पताका उभारली होती आणि छत्र बांधले होते, त्या कर्माच्या विपाकाने अकनिठ्ठ भवनापर्यंत पताका उभारल्या गेल्या आणि छत्रावर छत्रे उभारली गेली. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, माझा हा विशेष पूजा-सत्कार केवळ बुद्धांच्या प्रभावाने उत्पन्न झाला नाही, ना नाग, देव किंवा ब्रह्माच्या प्रभावाने; तर तो अल्पशा त्यागाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाला आहे." धम्मकथेच्या शेवटी त्यांनी ही गाथा म्हटली -

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukhaṃ;

Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 290);

"जर अल्प सुखाचा त्याग केल्याने विपुल (मोठे) सुख मिळत असल्याचे दिसत असेल, तर बुद्धिमान माणसाने विपुल सुखाचा विचार करून अल्प सुखाचा त्याग करावा."

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

Ratanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

रतनसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

7. Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā

७. तिरोकुट्टसुत्त-वर्णन

Nikkhepappayojanaṃ

प्रस्तावना किंवा सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन

Idāni ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’tiādinā ratanasuttānantaraṃ nikkhittassa tirokuṭṭasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma.

आता "तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ति" इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या आणि रतनसुत्तानंतर ठेवलेल्या तिरोकुट्टसुत्ताच्या अर्थ-वर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन सांगून आम्ही त्याचे अर्थ-वर्णन करू.

Tattha idañhi tirokuṭṭaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yāyaṃ ito pubbe nānappakārena kusalakammapaṭipatti dassitā, tattha pamādaṃ āpajjamāno nirayatiracchānayonīhi visiṭṭhatarepi ṭhāne uppajjamāno yasmā evarūpesu petesu uppajjati, tasmā na ettha pamādo karaṇīyoti dassanatthaṃ, yehi ca bhūtehi upaddutāya vesāliyā upaddavavūpasamanatthaṃ ratanasuttaṃ vuttaṃ, tesu ekaccāni evarūpānīti dassanatthaṃ vā vuttanti.

त्यामध्ये, हे तिरोकुट्टसुत्त जरी भगवंतांनी या क्रमाने सांगितले नसले तरी, यापूर्वी विविध प्रकारे जी कुशल कर्माची प्रतिपत्ती (आचरण) दाखवली आहे, त्यामध्ये जो प्रमाद करतो, तो नरक आणि तिर्यक योनीपेक्षा काहीशा चांगल्या स्थानात उत्पन्न झाला तरी, ज्या अर्थी तो अशा प्रकारच्या प्रेतांमध्ये (प्रेतयोनीत) उत्पन्न होतो, म्हणून येथे प्रमाद करू नये, हे दर्शवण्यासाठी हे सांगितले आहे; अथवा ज्या भूतांनी पीडित केलेल्या वैशालीच्या उपद्रवाच्या शमनासाठी रतनसुत्त सांगितले गेले होते, त्यांच्यापैकी काही अशा स्वरूपाचे (प्रेत) होते, हे दर्शवण्यासाठी देखील हे सांगितले आहे.

Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ veditabbaṃ.

हे याचे येथे सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन समजावे.

Anumodanākathā

अनुमोदन-कथा

Yasmā [Pg.169] panassa atthavaṇṇanā –

परंतु ज्या अर्थी याचे अर्थ-वर्णन -

‘‘Yena yattha yadā yasmā, tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ;

Pakāsetvāna taṃ sabbaṃ, kayiramānā yathākkamaṃ;

Sukatā hoti tasmāhaṃ, karissāmi tatheva taṃ’’.

"ज्याने, जेथे, जेव्हा आणि ज्या कारणासाठी तिरोकुट्टसुत्त प्रकाशित केले, ते सर्व अनुक्रमाने स्पष्ट केले असता ते सुबोध होते, म्हणून मी देखील तसेच त्याचे वर्णन करीन."

Kena panetaṃ pakāsitaṃ, kattha kadā kasmā cāti? Vuccate – bhagavatā pakāsitaṃ, taṃ kho pana rājagahe dutiyadivase rañño māgadhassa anumodanatthaṃ. Imassa catthassa vibhāvanatthaṃ ayamettha vitthārakathā kathetabbā –

"हे कोणी प्रकाशित केले, कोठे, कधी आणि का?" उत्तर दिले जाते - भगवंतांनी हे प्रकाशित केले. ते राजगृह येथे पोहोचल्याच्या दुसऱ्या दिवशी मगधचा राजा (बिंबिसार) याच्या अनुमोदनासाठी सांगितले गेले. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी येथे ही सविस्तर कथा सांगितली पाहिजे -

Ito dvānavutikappe kāsi nāma nagaraṃ ahosi. Tattha jayaseno nāma rājā. Tassa sirimā nāma devī, tassā kucchiyaṃ phusso nāma bodhisatto nibbattitvā anupubbena sammāsambodhiṃ abhisambujjhi. Jayaseno rājā ‘‘mama putto abhinikkhamitvā buddho jāto, mayhameva buddho, mayhaṃ dhammo, mayhaṃ saṅgho’’ti mamattaṃ uppādetvā sabbakālaṃ sayameva upaṭṭhahati, na aññesaṃ okāsaṃ deti.

या कल्पाहून ९२ कल्प मागे कासी नावाचे नगर होते. तेथे जयसेन नावाचा राजा होता. त्याची सिरीमा नावाची राणी होती. तिच्या कुशीत फुस्स नावाचा बोधिसत्व उत्पन्न झाला आणि त्याने अनुक्रमाने सम्यक्संबोधी प्राप्त केली. जयसेन राजाने "माझा मुलगा गृहत्याग करून बुद्ध झाला आहे, म्हणून बुद्ध केवळ माझेच आहेत, धम्म माझाच आहे, संघ माझाच आहे" अशी ममत्वाची भावना निर्माण करून सर्वकाळ स्वतःच त्यांची सेवा-शुश्रूषा केली, इतरांना संधी दिली नाही.

Bhagavato kaniṭṭhabhātaro vemātikā tayo bhātaro cintesuṃ – ‘‘buddhā nāma sabbalokahitāya uppajjanti, na cekassevatthāya, amhākañca pitā aññesaṃ okāsaṃ na deti, kathaṃ nu mayaṃ labheyyāma bhagavantaṃ upaṭṭhātu’’nti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘handa mayaṃ kiñci upāyaṃ karomā’’ti. Te paccantaṃ kupitaṃ viya kārāpesuṃ. Tato rājā ‘‘paccanto kupito’’ti sutvā tayopi putte paccantavūpasamanatthaṃ pesesi. Te vūpasametvā āgatā, rājā tuṭṭho varaṃ adāsi ‘‘yaṃ icchatha, taṃ gaṇhathā’’ti. Te ‘‘mayaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ icchāmā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘etaṃ ṭhapetvā aññaṃ gaṇhathā’’ti āha. Te ‘‘mayaṃ aññena anatthikā’’ti āhaṃsu. Tena hi paricchedaṃ katvā gaṇhathāti. Te satta vassāni yāciṃsu, rājā na adāsi. Evaṃ cha, pañca, cattāri, tīṇi, dve, ekaṃ, satta māsāni, cha, pañca, cattārīti yāva temāsaṃ yāciṃsu. Rājā ‘‘gaṇhathā’’ti adāsi.

भगवंतांचे सावत्र लहान भाऊ असलेल्या तीन भावांनी विचार केला - "बुद्ध हे सर्व जगाच्या कल्याणासाठी उत्पन्न होतात, केवळ एकाच्या कल्याणासाठी नाही. आणि आमचे वडील इतरांना संधी देत नाहीत. मग आम्हाला भगवंतांची सेवा करण्याची संधी कशी मिळेल?" त्यांना असे वाटले - "चला, आपण काहीतरी उपाय करूया." त्यांनी सीमावर्ती भागात बंड झाल्यासारखे घडवून आणले. त्यानंतर राजाने "सीमावर्ती भागात बंड झाले आहे" असे ऐकून त्या तिन्ही पुत्रांना बंड शमवण्यासाठी पाठवले. त्यांनी बंड शमवून परत आल्यावर राजाने प्रसन्न होऊन त्यांना वर दिला, "तुम्हाला जे हवे असेल ते मागून घ्या." ते म्हणाले, "आम्हाला भगवंतांची सेवा-शुश्रूषा करण्याची इच्छा आहे." राजा म्हणाला, "हे सोडून दुसरे काहीतरी मागून घ्या." ते म्हणाले, "आम्हाला दुसऱ्या कशाचीही गरज नाही." (राजा म्हणाला) "तर मग कालावधी निश्चित करून मागून घ्या." त्यांनी सात वर्षांची मागणी केली, राजाने दिली नाही. अशा प्रकारे सहा, पाच, चार, तीन, दोन, एक वर्ष, सात महिने, सहा, पाच, चार महिने करत त्यांनी तीन महिन्यांपर्यंत मागणी केली. राजाने "घ्या (करा सेवा)" असे म्हणून परवानगी दिली.

Te varaṃ labhitvā paramatuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā āhaṃsu – ‘‘icchāma mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ temāsaṃ upaṭṭhātuṃ, adhivāsetu no, bhante[Pg.170], bhagavā imaṃ temāsaṃ vassāvāsa’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Tato te attano janapade niyuttakapurisassa lekhaṃ pesesuṃ ‘‘imaṃ temāsaṃ amhehi bhagavā upaṭṭhātabbo, vihāraṃ ādiṃ katvā sabbaṃ bhagavato upaṭṭhānasambhāraṃ karohī’’ti. So taṃ sabbaṃ sampādetvā paṭinivedesi. Te kāsāyavatthanivatthā hutvā aḍḍhateyyehi purisasahassehi veyyāvaccakarehi bhagavantaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahamānā janapadaṃ netvā vihāraṃ niyyātetvā vasāpesuṃ.

ते वर मिळवून अत्यंत आनंदी झाले आणि भगवंतांकडे जाऊन, त्यांना वंदन करून म्हणाले – “भंते, आम्ही तीन महिने भगवंतांची सेवा करू इच्छितो. भंते, भगवंतांनी या तीन महिन्यांच्या वर्षावासाचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. त्यानंतर त्यांनी आपल्या जनपदातील नियुक्त अधिकाऱ्याला पत्र पाठवले – “या तीन महिन्यांत आम्ही भगवंतांची सेवा करणार आहोत. विहारापासून सुरुवात करून भगवंतांच्या सेवेसाठी आवश्यक असलेले सर्व साहित्य तयार कर.” त्याने ते सर्व तयार करून त्यांना कळवले. ते काषाय वस्त्र परिधान करून अडीच हजार सेवकांसह भगवंतांची आदरपूर्वक सेवा करत त्यांना जनपदात घेऊन गेले आणि विहार दान करून त्यांना तेथे निवास करायला लावला.

Tesaṃ bhaṇḍāgāriko eko gahapatiputto sapajāpatiko saddho ahosi pasanno. So buddhappamukhassa saṅghassa dānavattaṃ sakkaccaṃ adāsi. Janapade niyuttakapuriso taṃ gahetvā jānapadehi ekādasamattehi purisasahassehi saddhiṃ sakkaccameva dānaṃ pavattāpesi. Tattha keci jānapadā paṭihatacittā ahesuṃ. Te dānassa antarāyaṃ katvā deyyadhamme attanā khādiṃsu, bhattasālañca agginā dahiṃsu. Pavārite rājaputtā bhagavato mahantaṃ sakkāraṃ katvā bhagavantaṃ purakkhatvā pituno sakāsameva agamaṃsu. Tattha gantvā eva bhagavā parinibbāyi. Rājā ca rājaputtā ca janapade niyuttakapuriso ca bhaṇḍāgāriko ca anupubbena kālaṃ katvā saddhiṃ parisāya sagge uppajjiṃsu, paṭihatacittajanā nirayesu nibbattiṃsu. Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ gaṇānaṃ saggato saggaṃ, nirayato nirayaṃ upapajjantānaṃ dvānavutikappā vītivattā.

त्यांच्यामध्ये एक कोशाध्यक्ष असलेला गृहपतीपुत्र आपल्या पत्नीसह श्रद्धावान व प्रसन्न चित्ताचा होता. त्याने बुद्धप्रमुख संघाला आदरपूर्वक दानधर्म केला. जनपदातील नियुक्त अधिकाऱ्याने त्याला सोबत घेऊन जनपदातील सुमारे अकरा हजार पुरुषांसह आदरपूर्वक दान दिले. तेथे काही जनपदवासी द्वेषयुक्त मनाचे झाले. त्यांनी दानात अडथळा आणून दानवस्तू स्वतःच खाल्ल्या आणि भोजनशाळेला आग लावून ती जाळून टाकली. वर्षावास संपल्यावर (पवारणा झाल्यावर) राजपुत्रांनी भगवंतांचा मोठा सत्कार केला आणि भगवंतांना पुढे करून ते आपल्या पित्याकडे गेले. तेथे गेल्यावरच भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले. राजा, राजपुत्र, जनपदातील नियुक्त अधिकारी आणि कोशाध्यक्ष हे सर्वजण अनुक्रमे काळाच्या पडद्याआड जाऊन आपल्या परिवारासह स्वर्गात उत्पन्न झाले, तर द्वेषयुक्त मनाचे लोक नरकात उत्पन्न झाले. अशा प्रकारे, त्या दोन्ही समूहांचे स्वर्गातून स्वर्गात आणि नरकातून नरकात उत्पन्न होत असताना ब्याण्णव कल्प निघून गेले.

Atha imasmiṃ bhaddakappe kassapabuddhassa kāle te paṭihatacittajanā petesu uppannā. Tadā manussā attano ñātakānaṃ petānaṃ atthāya dānaṃ datvā uddisanti ‘‘idaṃ amhākaṃ ñātīnaṃ hotū’’ti. Te sampattiṃ labhanti. Atha imepi petā taṃ disvā bhagavantaṃ kassapaṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, mayampi evarūpaṃ sampattiṃ labheyyāmā’’ti? Bhagavā āha – ‘‘idāni na labhatha, apica anāgate gotamo nāma buddho bhavissati, tassa bhagavato kāle bimbisāro nāma rājā bhavissati, so tumhākaṃ ito dvānavutikappe ñāti ahosi, so buddhassa dānaṃ datvā tumhākaṃ uddisissati, tadā labhissathā’’ti. Evaṃ vutte kira tesaṃ petānaṃ taṃ vacanaṃ ‘‘sve labhissathā’’ti vuttaṃ viya ahosi.

त्यानंतर या भद्रकल्पात, कश्यप बुद्धांच्या काळात ते द्वेषयुक्त मनाचे लोक प्रेतयोनीत उत्पन्न झाले. तेव्हा लोक आपल्या प्रेत झालेल्या नातेवाईकांच्या कल्याणासाठी दान देऊन असे समर्पित करत असत – “हे आमच्या नातेवाईकांना लाभो.” त्यांना ती संपत्ती (सुख) मिळत असे. तेव्हा या प्रेतांनीही ते पाहून भगवान कश्यपांकडे जाऊन विचारले – “भंते, आम्हालाही अशी संपत्ती मिळेल का?” भगवान म्हणाले – “आता तुम्हाला ती मिळणार नाही. परंतु भविष्यात गौतम नावाचे बुद्ध होतील. त्या भगवंतांच्या काळात बिंबिसार नावाचा राजा होईल. तो या भद्रकल्पापासून ब्याण्णव कल्प मागे तुमचा नातेवाईक होता. तो बुद्धांना दान देऊन तुमच्यासाठी समर्पित करेल, तेव्हा तुम्हाला ते मिळेल.” असे म्हटले असता, त्या प्रेतांना ते शब्द “उद्याच तुम्हाला मिळेल” असे म्हटल्यासारखे वाटले.

Atha ekasmiṃ buddhantare vītivatte amhākaṃ bhagavā loke uppajji. Tepi tayo rājaputtā tehi aḍḍhateyyehi purisasahassehi saddhiṃ [Pg.171] devalokā cavitvā magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uppajjitvā anupubbena isipabbajjaṃ pabbajitvā gayāsīse tayo jaṭilā ahesuṃ, janapade niyuttakapuriso, rājā ahosi bimbisāro, bhaṇḍāgāriko, gahapati visākho nāma mahāseṭṭhi ahosi, tassa pajāpati dhammadinnā nāma seṭṭhidhītā ahosi. Evaṃ sabbāpi avasesā parisā rañño eva parivārā hutvā nibbattā.

त्यानंतर एक बुद्ध-अंतराल निघून गेल्यावर आमचे भगवान जगात उत्पन्न झाले. ते तिन्ही राजपुत्रही त्या अडीच हजार पुरुषांसह देवलोकातून च्युत होऊन मगध देशात ब्राह्मण कुळात उत्पन्न झाले आणि अनुक्रमे ऋषी-प्रव्रज्या ग्रहण करून गयाशीर्ष येथे तीन जटिल झाले. जनपदातील नियुक्त अधिकारी राजा बिंबिसार झाला. कोशाध्यक्ष असलेला गृहपती विशाख नावाचा महाश्रेष्ठ झाला आणि त्याची पत्नी धम्मदिन्ना नावाची श्रेष्ठीची कन्या झाली. अशा प्रकारे उर्वरित सर्व परिवारही राजा बिंबिसारचाच परिवार म्हणून उत्पन्न झाला.

Amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā sattasattāhaṃ atikkamitvā anupubbena bārāṇasiṃ āgamma dhammacakkaṃ pavattetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yāva aḍḍhateyyasahassaparivāre tayo jaṭile vinetvā rājagahaṃ agamāsi. Tattha ca tadahupasaṅkamantaṃyeva rājānaṃ bimbisāraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi ekādasanavutehi māgadhakehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ. Atha raññā svātanāya bhattena nimantito bhagavā adhivāsetvā dutiyadivase sakkena devānamindena purato purato gacchantena –

आमचे भगवान जगात उत्पन्न झाल्यावर, सात आठवडे व्यतीत करून अनुक्रमे वाराणसीला आले. त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तन करून पंचवर्गीय भिक्खूंपासून सुरुवात करत अडीच हजार अनुयायांसह त्या तीन जटिलांना सन्मार्गावर आणले आणि ते राजगृहाला गेले. तेथे त्यांनी राजगृहात आल्याच्या पहिल्याच दिवशी राजा बिंबिसाराला एक लाख दहा हजार मगध देशातील ब्राह्मण व गृहपतींसह स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित केले. त्यानंतर राजाने दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले असता भगवंतांनी त्याचा स्वीकार केला आणि दुसऱ्या दिवशी देवराज शक्राने पुढे पुढे चालत –

‘‘Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58) –

“स्वतः दमित (इंद्रियसंयम केलेले) असलेले, सुवर्णालंकारासारखी कांती असलेले भगवान, दमित झालेल्या माजी जटिलांसह आणि मुक्त असलेले भगवान, मुक्त झालेल्यांसह राजगृहात प्रविष्ट झाले.”

Evamādīhi gāthāhi abhitthaviyamāno rājagahaṃ pavisitvā rañño nivesane mahādānaṃ sampaṭicchi. Te petā ‘‘idāni rājā amhākaṃ dānaṃ uddisissati, idāni uddisissatī’’ti āsāya parivāretvā aṭṭhaṃsu.

अशा प्रकारच्या गाथांनी स्तुती केली जात असताना, भगवंतांनी राजगृहात प्रवेश करून राजाच्या महालात महादानाचा स्वीकार केला. ते प्रेत “आता राजा आमच्यासाठी दान समर्पित करेल, आता समर्पित करेल” या आशेने त्यांना वेढून उभे राहिले.

Rājā dānaṃ datvā ‘‘kattha nu kho bhagavā vihareyyā’’ti bhagavato vihāraṭṭhānameva cintesi, na taṃ dānaṃ kassaci uddisi. Petā chinnāsā hutvā rattiṃ rañño nivesane ativiya bhiṃsanakaṃ vissaramakaṃsu. Rājā bhayasaṃvegasantāsamāpajji, tato pabhātāya rattiyā bhagavato ārocesi – ‘‘evarūpaṃ saddamassosiṃ, kiṃ nu kho me, bhante, bhavissatī’’ti. Bhagavā āha – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, na te kiñci pāpakaṃ bhavissati, apica kho te purāṇañātakā petesu uppannā santi, te ekaṃ buddhantaraṃ tameva paccāsīsamānā vicaranti ‘buddhassa dānaṃ datvā amhākaṃ uddisissatī’ti[Pg.172], na tesaṃ tvaṃ hiyyo uddisi, te chinnāsā tathārūpaṃ vissaramakaṃsū’’ti.

राजाने दान दिल्यावर, “भगवान कोठे निवास करतील?” असा केवळ भगवंतांच्या निवासस्थानाचाच विचार केला, त्याने ते दान कोणालाही समर्पित केले नाही. प्रेत निराश होऊन रात्री राजाच्या महालात अत्यंत भयानक आक्रोश करू लागले. राजाला अत्यंत भय, संवेग आणि घबराट झाली. त्यानंतर रात्र संपून सकाळ झाल्यावर त्याने भगवंतांना सांगितले – “मी असा आवाज ऐकला. भंते, माझ्या बाबतीत काय बरे घडणार आहे?” भगवान म्हणाले – “महाराज, घाबरू नका. तुमचे काहीही वाईट होणार नाही. परंतु तुमचे पूर्वजन्मीचे नातेवाईक प्रेतयोनीत उत्पन्न झाले आहेत. ते एका बुद्ध-अंतरालापासून केवळ तुमच्याकडूनच आशेने वाट पाहत फिरत आहेत की, ‘बुद्धांना दान देऊन तो आमच्यासाठी समर्पित करेल.’ काल तुम्ही त्यांच्यासाठी ते समर्पित केले नाही. त्यामुळे निराश होऊन त्यांनी तसा भयानक आक्रोश केला.”

So āha ‘‘idāni pana, bhante, dinne labheyyu’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi me, bhante, adhivāsetu bhagavā ajjatanāya dānaṃ, tesaṃ uddisissāmī’’ti? Bhagavā adhivāsesi. Rājā nivesanaṃ gantvā mahādānaṃ paṭiyādetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi. Bhagavā rājantepuraṃ gantvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Tepi kho petā ‘‘api nāma ajja labheyyāmā’’ti gantvā tirokuṭṭādīsu aṭṭhaṃsu. Bhagavā tathā akāsi, yathā te sabbeva rañño pākaṭā ahesuṃ. Rājā dakkhiṇodakaṃ dento ‘‘idaṃ me ñātīnaṃ hotū’’ti uddisi, taṅkhaṇaññeva tesaṃ petānaṃ padumasañchannā pokkharaṇiyo nibbattiṃsu. Te tattha nhatvā ca pivitvā ca paṭippassaddhadarathakilamathapipāsā suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ. Rājā yāgukhajjakabhojanāni datvā uddisi, taṅkhaṇaññeva tesaṃ dibbayāgukhajjakabhojanāni nibbattiṃsu. Te tāni paribhuñjitvā pīṇindriyā ahesuṃ. Atha vatthasenāsanāni datvā uddisi. Tesaṃ dibbavatthadibbayānadibbapāsādadibbapaccattharaṇadibbaseyyādialaṅkāravidhayo nibbattiṃsu. Sāpi tesaṃ sampatti yathā sabbāva pākaṭā hoti, tathā bhagavā adhiṭṭhāsi. Rājā ativiya attamano ahosi. Tato bhagavā bhuttāvī pavārito rañño māgadhassa anumodanatthaṃ ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’ti imā gāthā abhāsi.

तो (बिंबिसार राजा) म्हणाला, "भंते, आता या वेळी दान दिले असता, त्या (माझ्या मृत नातेवाईक) प्रेतांना ते मिळेल का?" "होय, महाराज (मिळेल)," असे भगवान म्हणाले. "तर मग भंते, भगवंतांनी आजच्या दिवसासाठी माझे दान स्वीकारावे, मी त्यांच्यासाठी (त्या प्रेतांच्या कल्याणासाठी) दान समर्पित करीन." भगवंतांनी (मौन राहून) संमती दिली. राजाने राजवाड्यात जाऊन महादान तयार केले आणि भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले. भगवान राजवाड्यात गेले आणि भिक्खू संघासह मांडलेल्या आसनांवर बसले. ते प्रेतसुद्धा "कदाचित आज आपल्याला काहीतरी मिळेल" असे म्हणून तिथे आले आणि भिंतींच्या पलीकडे इत्यादी ठिकाणी उभे राहिले. भगवंतांनी अशी योजना (अधिष्ठान) केली की जेणेकरून ते सर्व प्रेत राजाला स्पष्टपणे दिसू लागले. राजाने दानजल (दक्षिणेचे पाणी) अर्पण करताना "हे दान माझ्या नातेवाईकांना मिळो" असा संकल्प केला. त्याच क्षणी त्या प्रेतांसाठी कमळांनी झाकलेली तळी (पुष्करणी) निर्माण झाली. त्यांनी तिथे स्नान केले आणि पाणी प्यायले, ज्यामुळे त्यांची जळजळ, थकवा आणि तहान शांत झाली आणि ते सुवर्णवर्णाचे (सोन्यासारख्या रंगाचे) झाले. राजाने पेज (यागु), खाद्य आणि भोज्य पदार्थ देऊन संकल्प केला, त्याच क्षणी त्यांच्यासाठी दिव्य पेज, खाद्य आणि भोज्य पदार्थ उत्पन्न झाले. त्यांनी त्याचे सेवन केले आणि त्यांची इंद्रिये तृप्त व पुष्ट झाली. त्यानंतर राजाने वस्त्रे आणि शय्या-आसने देऊन संकल्प केला. त्यांच्यासाठी दिव्य वस्त्रे, दिव्य वाहने, दिव्य प्रासाद (महाल), दिव्य बिछाने, दिव्य शय्या इत्यादी अलंकार आणि सुखसोयी उत्पन्न झाल्या. ती त्यांची सर्व संपत्ती राजाला स्पष्टपणे दिसावी, असे भगवंतांनी अधिष्ठान केले. राजा अत्यंत आनंदित झाला. त्यानंतर भोजन करून पात्र बाजूला ठेवलेल्या भगवंतांनी मगधचा राजा बिंबिसार याच्या अनुमोदनासाठी "तिरोकुट्टेषु तिठ्ठन्ति" (भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात) ही गाथा म्हटली.

Ettāvatā ca ‘‘yena yattha yadā yasmā, tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ, pakāsetvāna taṃ sabba’’nti ayaṃ mātikā saṅkhepato vitthārato ca vibhattā hoti.

आणि एवढ्या विवेचनाने, "कोणी, कुठे, कधी आणि का 'तिरोकुट्ट सुत्त' प्रकाशित केले, ते सर्व स्पष्ट करून सांगतो" ही जी मातृका (विषयसूची) आहे, ती संक्षेपाने आणि विस्ताराने विभागून स्पष्ट केली गेली आहे.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण (प्रथम गाथा वर्णना).

1. Idāni imassa tirokuṭṭassa yathākkamaṃ atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathidaṃ – paṭhamagāthāya tāva tirokuṭṭāti kuṭṭānaṃ parabhāgā vuccanti. Tiṭṭhantīti nisajjādippaṭikkhepato ṭhānakappanavacanametaṃ. Tena yathā pākāraparabhāgaṃ pabbataparabhāgañca gacchantaṃ ‘‘tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchatī’’ti vadanti, evamidhāpi kuṭṭassa parabhāgesu tiṭṭhante ‘‘tirokuṭṭesu [Pg.173] tiṭṭhantī’’ti āha. Sandhisiṅghāṭakesu cāti ettha sandhiyoti catukkoṇaracchā vuccanti gharasandhibhittisandhiālokasandhiyo cāpi. Siṅghāṭakāti tikoṇaracchā vuccanti, tadekajjhaṃ katvā purimena saddhiṃ saṅghaṭento ‘‘sandhisiṅghāṭakesu cā’’ti āha. Dvārabāhāsu tiṭṭhantīti nagaradvāragharadvārānaṃ bāhā nissāya tiṭṭhanti. Āgantvāna sakaṃ gharanti ettha sakaṃ gharaṃ nāma pubbañātigharampi attanā sāmikabhāvena ajjhāvutthapubbagharampi. Tadubhayampi yasmā te sakagharasaññāya āgacchanti, tasmā ‘‘āgantvāna sakaṃ ghara’’nti āha.

१. आता आपण या 'तिरोकुट्ट सुत्ता'च्या अर्थाचे अनुक्रमे स्पष्टीकरण करू. ते खालीलप्रमाणे आहे – पहिल्या गाथेमध्ये 'तिरोकुट्टा' म्हणजे भिंतींच्या पलीकडचा भाग असे म्हटले जाते. 'तिठ्ठन्ति' (उभे राहतात) हा शब्द बसणे इत्यादी क्रियांचा निषेध करून उभे राहण्याची स्थिती दर्शवतो. त्यामुळे, ज्याप्रमाणे तटबंदीच्या पलीकडे किंवा पर्वताच्या पलीकडे जाताना "तटबंदीच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे न अडखळता जातो" असे म्हणतात, त्याचप्रमाणे येथेही भिंतींच्या बाहेरील बाजूस उभे राहणाऱ्यांना "तिरोकुट्टेषु तिठ्ठन्ति" (भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात) असे म्हटले आहे. 'सन्धिसिङ्घाटकेसु च' यामध्ये 'सन्धि' म्हणजे चार रस्त्यांचे चौक (चौफुटा) म्हटले जाते, तसेच घरांचे सांधे, भिंतींचे सांधे आणि खिडक्यांचे (प्रकाशाचे) सांधे यांनाही 'सन्धि' म्हणतात. 'सिङ्घाटक' म्हणजे तिठा (तीन रस्त्यांचा संगम) म्हटले जाते. या दोन्ही शब्दांना एकत्र करून, मागील शब्दाशी जोडताना "सन्धिसिङ्घाटकेसु च" असे म्हटले आहे. 'द्वारबाहासु तिठ्ठन्ति' म्हणजे नगरद्वारांच्या आणि घरांच्या द्वारांच्या चौकटींचा (बाजूंचा) आश्रय घेऊन उभे राहतात. 'आगन्त्वान सकं घरं' यामध्ये 'सकं घरं' (स्वतःचे घर) म्हणजे पूर्वजन्मीच्या नातेवाईकांचे घर किंवा स्वतः मालक म्हणून पूर्वी वास्तव्य केलेले घर होय. या दोन्ही प्रकारच्या घरांकडे ते "हे माझे स्वतःचे घर आहे" या भावनेने येतात, म्हणून "आगन्त्वान सकं घरं" (आपल्या स्वतःच्या घरी येऊन) असे म्हटले आहे.

Dutiyagāthāvaṇṇanā

दुसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (द्वितीय गाथा वर्णना).

2. Evaṃ bhagavā pubbe anajjhāvutthapubbampi pubbañātigharaṃ bimbisāranivesanaṃ sakagharasaññāya āgantvā tirokuṭṭasandhisiṅghāṭakadvārabāhāsu ṭhite issāmacchariyaphalaṃ anubhavante, appekacce dīghamassukesavikāradhare andhakāramukhe sithilabandhanavilambamānakisapharusakāḷakaṅgapaccaṅge tattha tattha ṭhitavanadāhadaḍḍhatālarukkhasadise, appekacce jighacchāpipāsāraṇinimmathanena udarato uṭṭhāya mukhato viniccharantāya aggijālāya pariḍayhamānasarīre, appekacce sūcichiddāṇumattakaṇṭhabilatāya pabbatākārakucchitāya ca laddhampi pānabhojanaṃ yāvadatthaṃ bhuñjituṃ asamatthatāya khuppipāsāparete aññaṃ rasamavindamāne, appekacce aññamaññassa aññesaṃ vā sattānaṃ pabhinnagaṇḍapiḷakamukhā paggharitarudhirapubbalasikādiṃ laddhā amatamiva sāyamāne ativiya duddasikavirūpabhayānakasarīre bahū pete rañño nidassento –

२. अशा प्रकारे, भगवंतांनी – पूर्वी कधीही वास्तव्य न केलेल्या, परंतु पूर्वजन्मीच्या नातेवाईकांचे घर असलेल्या बिंबिसार राजाच्या राजवाड्यात "हे आपलेच घर आहे" या भावनेने येऊन भिंतींच्या पलीकडे, चौकांमध्ये, तिठ्यांवर आणि द्वारांच्या चौकटींवर उभे राहिलेल्या; मत्सर आणि कंजूषपणाचे (अकुशल कर्माचे) फळ भोगत असलेल्या; काही लांब दाढी-मिशा असलेले, विकृत रूप धारण केलेले, अंधकारमय मुख असलेले, सैल सांध्यांमुळे लोंबकळणारे, कृश, खडबडीत आणि काळेकुट्ट अवयव असलेले; ठिकठिकाणी वणव्यात जळालेल्या ताडाच्या झाडासारखे दिसणारे; काही भूक आणि तहानेच्या तीव्र त्रासामुळे पोटातून निघून मुखातून बाहेर पडणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी होरपळणारे शरीर असलेले; काही सुईच्या छिद्रासारखा लहान गळा (कंठ) आणि पर्वतासारखे मोठे पोट असल्यामुळे, अन्न-पाणी मिळाले तरी ते पोटभर खाण्यास असमर्थ असलेले, भूक आणि तहानेने व्याकुळ झालेले व इतर कोणत्याही रसाचा आस्वाद घेऊ न शकणारे; काही एकमेकांच्या किंवा इतर प्राण्यांच्या फुटलेल्या गळू व फोडांमधून वाहणारे रक्त, पू आणि पूय-द्रव इत्यादी मिळाल्यास ते अमृतासारखे चाटणारे; अत्यंत कुरूप, विकृत आणि भयानक शरीर असलेल्या अनेक प्रेतांना राजाला दाखवू इच्छिणारे होऊन –

‘‘Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti, sandhisiṅghāṭakesu ca;

Dvārabāhāsu tiṭṭhanti, āgantvāna sakaṃ ghara’’nti. –

"ते भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात, चौकांमध्ये आणि तिठ्यांवर उभे राहतात; आपल्या स्वतःच्या घरी येऊन द्वारांच्या चौकटींवर उभे राहतात." –

Vatvā puna tehi katassa kammassa dāruṇabhāvaṃ dassento ‘‘pahūte annapānamhī’’ti dutiyagāthamāha.

असे म्हणून, पुन्हा त्यांनी केलेल्या (अकुशल) कर्माची भयानकता दर्शवण्यासाठी, "पहूته अन्नपानम्हि" (प्रचंड अन्न आणि पाणी असतानाही) ही दुसरी गाथा भगवंतांनी म्हटली.

Tattha pahūteti anappake bahumhi, yāvadatthiketi vuttaṃ hoti. Bha-kārassa hi ha-kāro labbhati ‘‘pahu santo na bharatī’’tiādīsu (su. ni. 98) viya. Keci pana ‘‘bahūte’’ iti ca ‘‘bahūke’’ iti ca paṭhanti. Pamādapāṭhā ete[Pg.174]. Anne ca pānamhi ca annapānamhi. Khajje ca bhojje ca khajjabhojje, etena asitapītakhāyitasāyitavasena catubbidhaṃ āhāraṃ dasseti. Upaṭṭhiteti upagamma ṭhite, sajjite paṭiyatte samohiteti vuttaṃ hoti. Na tesaṃ koci sarati, sattānanti tesaṃ pettivisaye uppannānaṃ sattānaṃ koci mātā vā pitā vā putto vā na sarati. Kiṃ kāraṇā? Kammapaccayā, attanā katassa adānadānappaṭisedhanādibhedassa kadariyakammassa paccayā. Tañhi tesaṃ kammaṃ ñātīnaṃ sarituṃ na deti.

त्या गाथेत 'पहूत' म्हणजे भरपूर, विपुल किंवा आवश्यकतेनुसार असा अर्थ आहे. कारण 'भ' काराचा 'ह' कार होतो, ज्याप्रमाणे "पहु सन्तो न भरति" इत्यादींमध्ये होतो. काही लोक 'बहूते' किंवा 'बहूके' असा पाठ वाचतात, परंतु हे प्रमादामुळे (लेखनदोषामुळे) झालेले चुकीचे पाठ आहेत. 'अन्न' आणि 'पान' म्हणजे अन्नपान. 'खाद्य' आणि 'भोज्य' म्हणजे खाद्यभोज्य. याद्वारे खाणे, पिणे, चघळणे आणि चाटणे या चार प्रकारच्या आहाराचे दर्शन घडवले आहे. 'उपठ्ठिते' म्हणजे जवळ आणून ठेवलेले, तयार केलेले किंवा मांडलेले असा अर्थ आहे. "न तेसं कोचि सरति सत्तानं" म्हणजे त्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांची आई, वडील किंवा मुलगा यांपैकी कोणीही त्यांची आठवण काढत नाही. याचे कारण काय? 'कम्मपच्चया' म्हणजे स्वतः केलेल्या दान न देणे, इतरांच्या दानात अडथळा आणणे इत्यादी स्वरूपाच्या कंजूषपणाच्या (अकुशल) कर्माच्या प्रभावामुळे. ते कर्म त्यांच्या नातेवाईकांना त्यांची आठवण करू देत नाही.

Tatiyagāthāvaṇṇanā

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (तृतीय गाथा वर्णना).

3. Evaṃ bhagavā anappakepi annapānādimhi paccupaṭṭhite ‘‘api nāma amhe uddissa kiñci dadeyyu’’nti ñātī paccāsīsantānaṃ vicarataṃ tesaṃ petānaṃ tehi katassa atikaṭukavipākakarassa kammassa paccayena kassaci ñātino anussaraṇamattābhāvaṃ dassento –

३. अशा प्रकारे, भगवंतांनी – विपुल अन्न-पाणी समोर मांडलेले असतानाही, "कदाचित आमचे नातेवाईक आमच्या उद्देशाने काहीतरी दान देतील" अशी आशा बाळगून इकडेतिकडे फिरणाऱ्या त्या प्रेतांना, त्यांनी केलेल्या अत्यंत कडू फळ देणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे त्यांच्या कोणत्याही नातेवाईकाला त्यांची साधी आठवणही होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी –

‘‘Pahūte annapānamhi, khajjabhojje upaṭṭhite;

Na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā’’ti. –

"विपुल अन्न आणि पाणी समोर मांडलेले असताना, तसेच खाद्य आणि भोज्य पदार्थ हजर असतानाही, स्वतःच्या कर्माच्या प्रभावामुळे त्या प्राण्यांची (प्रेतांची) कोणीही आठवण काढत नाही." –

Vatvā puna rañño pettivisayūpapanne ñātake uddissa dinnaṃ dānaṃ pasaṃsanto ‘‘evaṃ dadanti ñātīna’’nti tatiyagāthamāha.

असे म्हणून, पुन्हा राजाने प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या आपल्या नातेवाईकांच्या उद्देशाने दिलेल्या दानाची प्रशंसा करताना, "एवं ददन्ति ज्ञातीनं" (अशा प्रकारे नातेवाईकांना दान देतात) ही तिसरी गाथा भगवंतांनी म्हटली.

Tattha evanti upamāvacanaṃ. Tassa dvidhā sambandho – tesaṃ sattānaṃ kammapaccayā asarantepi kismiñci dadanti, ñātīnaṃ, ye evaṃ anukampakā hontīti ca yathā tayā, mahārāja, dinnaṃ, evaṃ suciṃ paṇītaṃ kālena kappiyaṃ pānabhojanaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakāti ca. Dadantīti denti uddisanti niyyātenti. Ñātīnanti mātito ca pitito ca sambandhānaṃ. Yeti ye keci puttā vā dhītaro vā bhātaro vā hontīti bhavanti. Anukampakāti atthakāmā hitesino. Sucinti vimalaṃ dassaneyyaṃ manoramaṃ dhammikaṃ dhammaladdhaṃ. Paṇītanti uttamaṃ seṭṭhaṃ. Kālenāti ñātipetānaṃ tirokuṭṭādīsu āgantvā ṭhitakālena. Kappiyanti anucchavikaṃ patirūpaṃ ariyānaṃ paribhogārahaṃ. Pānabhojananti pānañca bhojanañca. Idha pānabhojanamukhena sabbopi deyyadhammo adhippeto.

त्यामध्ये 'एवम्' हा उपमा दर्शवणारा शब्द आहे. त्याचा दोन प्रकारे संबंध समजून घ्यावा – त्या प्राण्यांच्या (प्रेतांच्या) अकुशल कर्माच्या कारणामुळे ते आठवण करू शकत नसले तरीही, जे नातेवाईक आपल्या प्रेत नातेवाईकांबद्दल असे दयाळू असतात, ते कोणत्या तरी कारणाने दान देतात, असा एक संबंध जाणावा. आणि 'हे महाराज! आपण जसे दान दिले आहे, त्याचप्रमाणे जे नातेवाईक आपल्या प्रेत नातेवाईकांबद्दल दयाळू असतात, ते योग्य वेळी स्वच्छ, उत्कृष्ट, कप्पिय (योग्य) असे पेय व भोजन दान देतात', असा दुसरा संबंध जाणावा. 'ददन्ति' म्हणजे देतात, उद्देशून देतात, समर्पित करतात. 'ज्ञातीनं' म्हणजे आईच्या व वडिलांच्या बाजूचे नातेवाईक. 'ये' म्हणजे जे कोणी मुलगे, मुली किंवा भाऊ इत्यादी असतात. 'होन्ति' म्हणजे असतात. 'अनुकम्पका' म्हणजे कल्याण इच्छिणारे, हित शोधणारे. 'सुचिं' म्हणजे निर्मळ, दर्शनीय, मनमोहक, धार्मिक मार्गाने मिळवलेले. 'पणीतं' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ. 'कालेन' म्हणजे प्रेत झालेले नातेवाईक भिंतींच्या पलीकडे इत्यादी ठिकाणी येऊन उभे राहतात त्या वेळी. 'कप्पियं' म्हणजे योग्य, अनुरूप, आर्यांच्या उपभोगासाठी योग्य असलेले. 'पानभोजनं' म्हणजे पेय आणि भोजन. येथे पेय आणि भोजनाच्या माध्यमातून सर्वच देय्यधम्म (दानवस्तू) अभिप्रेत आहेत.

Catutthagāthāpubbaddhavaṇṇanā

चौथ्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

4. Evaṃ [Pg.175] bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto –

४. अशा प्रकारे, भगवान मगधराज बिंबिसारांनी प्रेत झालेल्या नातेवाईकांबद्दलच्या दयेपोटी दिलेल्या पेय आणि भोजनाची प्रशंसा करताना म्हणाले –

‘‘Evaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakā;

Suciṃ paṇītaṃ kālena, kappiyaṃ pānabhojana’’nti. –

“जे दयाळू असतात, ते आपल्या (प्रेत झालेल्या) नातेवाईकांना योग्य वेळी असे स्वच्छ, उत्कृष्ट, कप्पिय (योग्य) पेय आणि भोजन दान देतात.”

Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ –

असे बोलून, पुन्हा ज्या प्रकारे दिलेले दान त्यांना प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “इदं वो ज्ञातीनं होतु” (हे दान तुमच्या नातेवाईकांना मिळो) ही चौथ्या गाथेची पहिली ओळ (पूर्वार्ध) म्हटली. तिचा संबंध तिसऱ्या गाथेच्या पूर्वार्धाशी जोडला पाहिजे –

‘‘Evaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakā;

Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo’’ti.

“जे दयाळू असतात, ते आपल्या नातेवाईकांना अशा प्रकारे दान देतात: 'हे दान आमच्या (प्रेत झालेल्या) नातेवाईकांना मिळो, आमचे नातेवाईक सुखी होवोत!'”

Tena ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti, no aññathā’’ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti.

त्यामुळे, “हे दान आमच्या नातेवाईकांना मिळो, अशा प्रकारे ते दान देतात, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही” – येथे प्रकार (रीत) दर्शवणाऱ्या 'एवम्' या शब्दाने दान देण्याच्या पद्धतीचे दिग्दर्शन केले आहे.

Tattha idanti deyyadhammanidassanaṃ. Voti ‘‘kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’’ti ca (ma. ni. 1.326; mahāva. 466), ‘‘yehi vo ariyā’’ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ, na sāmivacanaṃ. Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu. Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti.

त्यामध्ये, 'इदं' हा शब्द देय्यधम्माचे (दानवस्तूचे) दिग्दर्शन करतो. 'वो' हा शब्द “कच्चि पन वो अनुरुद्धा समग्गा सम्मोदमाना” आणि “येहि वो अरिया” इत्यादी वाक्यांप्रमाणे केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, तो षष्ठी विभक्तीचा (मालकी दर्शवणारा) शब्द नाही. 'ज्ञातीनं होतु' म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या नातेवाईकांना हे प्राप्त होवो. 'सुखिता होन्तु ज्ञातयो' म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले ते नातेवाईक या दानाचा उपभोग घेत सुखी होवोत.

Catutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanā

चौथ्या गाथेच्या उत्तरार्धाचे आणि पाचव्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

4-5. Evaṃ bhagavā yena pakārena pettivisayūpapannānaṃ ñātīnaṃ dātabbaṃ, taṃ dassento ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo’’ti vatvā puna yasmā ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti vuttepi na aññena kataṃ kammaṃ aññassa phaladaṃ hoti, kevalantu tathā uddissa diyyamānaṃ taṃ vatthu ñātīnaṃ kusalakammassa paccayo hoti. Tasmā yathā tesaṃ tasmiṃyeva vatthusmiṃ taṅkhaṇe phalanibbattakaṃ kusalakammaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘te ca tatthā’’ti catutthagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘pahūte annapānamhī’’ti pañcamagāthāya pubbaddhañca āha.

४-५. अशा प्रकारे, भगवान प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या नातेवाईकांना ज्या पद्धतीने दान दिले पाहिजे, ते दर्शवत “इदं वो ज्ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ज्ञातयो” असे बोलले. परंतु, “हे दान तुमच्या नातेवाईकांना मिळो” असे म्हटले तरी दुसऱ्याने केलेले कर्म दुसऱ्याला फळ देणारे ठरत नाही, तर केवळ त्या प्रकारे उद्देशून दिले जाणारे ते दान प्रेत नातेवाईकांच्या कुशल कर्मासाठी प्रत्यय (साहाय्यक कारण) बनते. म्हणून, ज्या प्रकारे त्यांना त्याच दानवस्तूच्या आधारे त्याच क्षणी फळ देणारे कुशल कर्म प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “ते च तत्थ” हा चौथ्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “पहूते अन्नपानम्हि” हा पाचव्या गाथेचा पूर्वार्ध सांगितला.

Tesaṃ [Pg.176] attho – te ñātipetā yattha taṃ dānaṃ dīyati, tattha samantato āgantvā samāgantvā, samodhāya vā ekajjhaṃ hutvāti vuttaṃ hoti, sammā āgatā samāgatā ‘‘ime no ñātayo amhākaṃ atthāya dānaṃ uddisissantī’’ti etadatthaṃ sammā āgatā hutvāti vuttaṃ hoti. Pahūte annapānamhīti tasmiṃ attano uddissamāne pahūte annapānamhi. Sakkaccaṃ anumodareti abhisaddahantā kammaphalaṃ avijahantā cittīkāraṃ avikkhittacittā hutvā ‘‘idaṃ no dānaṃ hitāya sukhāya hotū’’ti modanti anumodanti, pītisomanassajātā hontīti.

त्यांचा अर्थ असा आहे – ते प्रेत झालेले नातेवाईक जेथे ते दान दिले जात आहे, तेथे चहूबाजूंनी येऊन, एकत्र जमून किंवा एकत्र होऊन राहतात, असा अर्थ आहे. 'समागत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आलेले, “आमचे हे नातेवाईक आमच्यासाठी दान उद्देशून देतील” या हेतूने चांगल्या प्रकारे एकत्र आलेले, असा अर्थ आहे. 'पहूते अन्नपानम्हि' म्हणजे स्वतःसाठी उद्देशून दिलेल्या विपुल अन्न आणि पेयाच्या प्रसंगी. 'सक्कच्चं अनुमोदरे' म्हणजे कर्माच्या फळावर पूर्ण विश्वास ठेवून, कर्माचे फळ न सोडता, आदरपूर्वक आणि एकाग्र चित्ताने “हे दान आमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी कारण ठरो” असे म्हणून ते आनंदित होतात, अनुमोदन देतात, आणि प्रीती व सोमनस्य (प्रसन्नता) युक्त होतात.

Pañcamagāthāparaddhachaṭṭhagāthāpubbaddhavaṇṇanā

पाचव्या गाथेच्या उत्तरार्धाचे आणि सहाव्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

5-6. Evaṃ bhagavā yathā pettivisayūpapannānaṃ taṅkhaṇe phalanibbattakaṃ kusalaṃ kammaṃ hoti, taṃ dassento –

५-६. अशा प्रकारे, भगवान प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्यांना त्याच क्षणी फळ देणारे कुशल कर्म कसे प्राप्त होते, ते दर्शवताना म्हणाले –

‘‘Te ca tattha samāgantvā, ñātipetā samāgatā;

Pahūte annapānamhi, sakkaccaṃ anumodare’’ti. –

“आणि ते प्रेत झालेले नातेवाईक तेथे एकत्र येऊन, विपुल अन्न आणि पेय उपलब्ध असताना आदरपूर्वक अनुमोदन देतात.”

Vatvā puna ñātake nissāya nibbattakusalakammaphalaṃ paccanubhontānaṃ tesaṃ ñātī ārabbha thomanākāraṃ dassento ‘‘ciraṃ jīvantū’’ti pañcamagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘amhākañca katā pūjā’’ti chaṭṭhagāthāya pubbaddhañca āha.

असे बोलून, पुन्हा नातेवाईकांच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या कुशल कर्माच्या फळाचा उपभोग घेणाऱ्या त्या प्रेत नातेवाईकांबद्दलची प्रशंसा दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “चिरं जीवन्तु” हा पाचव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “अम्हाकञ्च कता पूजा” हा सहाव्या गाथेचा पूर्वार्ध सांगितला.

Tesaṃ attho – ciraṃ jīvantūti cirajīvino dīghāyukā hontu. No ñātīti amhākaṃ ñātakā. Yesaṃ hetūti ye nissāya yesaṃ kāraṇā. Labhāmaseti labhāma. Attanā taṅkhaṇaṃ paṭiladdhasampattiṃ apadisantā bhaṇanti. Petānañhi attano anumodanena, dāyakānaṃ uddesena, dakkhiṇeyyasampadāya cāti tīhi aṅgehi dakkhiṇā samijjhati, taṅkhaṇe phalanibbattikā hoti. Tattha dāyakā visesahetu. Tenāhaṃsu ‘‘yesaṃ hetu labhāmase’’ti. Amhākañca katā pūjāti ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti evaṃ imaṃ dānaṃ uddisantehi amhākañca pūjā katā. Dāyakā ca anipphalāti yamhi santāne pariccāgamayaṃ kammaṃ kataṃ, tassa tattheva phaladānato dāyakā ca anipphalāti.

त्यांचा अर्थ असा आहे – 'चिरं जीवन्तु' म्हणजे ते दीर्घायुषी होवोत. 'नो ज्ञाती' म्हणजे आमचे नातेवाईक. 'येसं हेतु' म्हणजे ज्यांच्या आधारे, ज्यांच्यामुळे. 'लभा मसे' म्हणजे आम्हाला प्राप्त होते. स्वतःला त्याच क्षणी मिळालेल्या संपत्तीचा निर्देश करत ते असे म्हणतात. कारण प्रेतांना स्वतःचे अनुमोदन, दान देणाऱ्यांचा उद्देश (संकल्प) आणि सुपात्र दान स्वीकारणारे (दक्खिणेय्य संपदा) या तीन अंगांमुळे दक्षिणा (दान) यशस्वी होते आणि त्याच क्षणी फळ देणारी ठरते. त्यामध्ये दान देणारे हे विशेष कारण असतात. म्हणूनच ते म्हणाले, “येसं हेतु लभामसे” (ज्यांच्यामुळे आम्हाला हे प्राप्त झाले). 'अम्हाकञ्च कता पूजा' म्हणजे “हे दान आमच्या नातेवाईकांना मिळो” अशा प्रकारे हे दान उद्देशून देणाऱ्यांनी आमची देखील पूजा (आदर-सत्कार) केली आहे. 'दायका च अनिप्फला' म्हणजे ज्या चित्तसंततीमध्ये त्यागाचे कर्म केले गेले आहे, त्याला तेथेच फळ मिळत असल्यामुळे दान देणारे देखील निष्फळ ठरत नाहीत, असे जाणावे.

Etthāha [Pg.177] – ‘‘kiṃ pana pettivisayūpapannā eva ñātayo labhanti, udāhu aññepi labhantī’’ti? Vuccate – bhagavatā evetaṃ byākataṃ jāṇussoṇinā brāhmaṇena puṭṭhena, kimettha amhehi vattabbaṃ atthi. Vuttaṃ hetaṃ –

येथे शंकाकार विचारतो – “काय केवळ प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले नातेवाईकच हे दान मिळवतात, की इतरही मिळवतात?” यावर उत्तर दिले जाते – जाणुस्सोणी ब्राह्मणाने “भंते! या बाबतीत आम्ही काय करावे?” असा प्रश्न विचारला असता, भगवंतांनीच याचे स्पष्टीकरण दिले आहे. ते असे सांगितले आहे –

‘‘Mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā nāma dānāni dema, saddhāni karoma ‘idaṃ dānaṃ petānaṃ ñātisālohitānaṃ upakappatu, idaṃ dānaṃ petā ñātisālohitā paribhuñjantū’ti, kacci taṃ, bho gotama, dānaṃ petānaṃ ñātisālohitānaṃ upakappati, kacci te petā ñātisālohitā taṃ dānaṃ paribhuñjantīti. Ṭhāne kho, brāhmaṇa, upakappati, no aṭṭhāneti.

“हे गौतम! आम्ही ब्राह्मण दान देतो, श्राद्ध करतो आणि 'हे दान आमच्या प्रेत झालेल्या नातेवाईकांना मिळो, प्रेत झालेले नातेवाईक या दानाचा उपभोग घेवोत' असा संकल्प करतो. हे गौतम! ते दान प्रेत झालेल्या नातेवाईकांना खरोखर मिळते का? ते प्रेत झालेले नातेवाईक खरोखर त्या दानाचा उपभोग घेतात का?” असे विचारले असता, भगवंत म्हणाले, “हे ब्राह्मणा! योग्य स्थानी (पात्रतेच्या ठिकाणी) असलेल्यांना ते मिळते, अयोग्य स्थानी (अपात्रतेच्या ठिकाणी) असलेल्यांना मिळत नाही.”

‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, ṭhānaṃ, katamaṃ aṭṭhānanti? Idha, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nirayaṃ upapajjati. Yo nerayikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idaṃ kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

“हे गौतम, मग ते कोणते स्थान (योग्य परिस्थिती) आहे आणि कोणते अस्थान (अयोग्य परिस्थिती) आहे?” “हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते...पे... मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा ठेवणारी) असते. ती व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकात उत्पन्न होते. नरकातील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे ते अस्थान (अयोग्य स्थान) आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही (उपयोगाचे ठरत नाही).”

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjati. Yo tiracchānayonikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

“तसेच हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते...पे... मिथ्यादृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर तिर्यक योनीत (पशू-पक्षांच्या योनीत) उत्पन्न होते. तिर्यक योनीतील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे देखील ते अस्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही.”

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussānaṃ sahabyataṃ upapajjati…pe… devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Yo devānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

“तसेच हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून अलिप्त (विरत) असते...पे... सम्यग्दृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर मनुष्यांच्या सहवासात (मनुष्यलोकात) उत्पन्न होते...पे... देवांच्या सहवासात (देवलोकात) उत्पन्न होते. देवांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे देखील ते अस्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही.”

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjati. Yo pettivesayikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena [Pg.178] so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Yaṃ vā panassa ito anupavecchanti mittāmaccā vā ñātisālohitā vā, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatīti.

“परंतु हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते...पे... मिथ्यादृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर प्रेतलोकात (पेत्तिविसय) उत्पन्न होते. प्रेतलोकातील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. किंवा मग तिचे जे मित्र, स्नेही किंवा नातेवाईक-सगेसोयरे या जगातून (मनुष्यलोकातून) तिच्या उद्देशाने जे दान देतात, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे ते स्थान (योग्य स्थान) आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभते.”

‘‘Sace pana, bho gotama, so peto ñātisālohito taṃ ṭhānaṃ anupapanno hoti, ko taṃ dānaṃ paribhuñjatīti? Aññepissa, brāhmaṇa, petā ñātisālohitā taṃ ṭhānaṃ upapannā honti, te taṃ dānaṃ paribhuñjantīti.

“पण हे गौतम, जर तो मृत नातेवाईक किंवा सगासोयरा त्या स्थानात (प्रेतलोकात) उत्पन्न झालेला नसेल, तर त्या दानाचा उपभोग कोण घेते?” “हे ब्राह्मणा, त्याचे इतरही मृत नातेवाईक आणि सगेसोयरे त्या स्थानात (प्रेतलोकात) उत्पन्न झालेले असतात, ते त्या दानाचा उपभोग घेतात.”

‘‘Sace pana, bho gotama, so ceva peto ñātisālohito taṃ ṭhānaṃ anupapanno hoti, aññepissa petā ñātisālohitā taṃ ṭhānaṃ anupapannā honti, ko taṃ dānaṃ paribhuñjatīti? Aṭṭhānaṃ kho etaṃ brāhmaṇa anavakāso, yaṃ taṃ ṭhānaṃ vivittaṃ assa iminā dīghena addhunā yadidaṃ petehi ñātisālohitehi. Apica brāhmaṇa dāyakopi anipphalo’’ti (a. ni. 10.177).

“पण हे गौतम, जर तो मृत नातेवाईक देखील त्या स्थानात उत्पन्न झालेला नसेल आणि त्याचे इतर मृत नातेवाईक व सगेसोयरे देखील त्या स्थानात उत्पन्न झालेले नसतील, तर त्या दानाचा उपभोग कोण घेते?” “हे ब्राह्मणा, या दीर्घ काळात ते स्थान मृत नातेवाईक किंवा सगेसोयऱ्यांशिवाय रिकामे (शून्य) असेल, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही. शिवाय, हे ब्राह्मणा, दान देणारा देखील निष्फळ ठरत नाही.”

Chaṭṭhagāthāparaddhasattamagāthāvaṇṇanā

सहाव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

6-7. Evaṃ bhagavā rañño māgadhassa pettivisayūpapannānaṃ pubbañātīnaṃ sampattiṃ nissāya thomento ‘‘ete te, mahārāja, ñātī imāya dānasampadāya attamanā evaṃ thomentī’’ti dassento –

६-७. अशा प्रकारे भगवान, मगधचा राजा बिंबिसार यांच्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या पूर्व-नातेवाईकांच्या समृद्धीचा (संपत्तीचा) आधार घेऊन त्यांची प्रशंसा करत, “हे महाराजा, तुमचे हे नातेवाईक या दान-संपदेने संतुष्ट होऊन अशी प्रशंसा करत आहेत,” हे दर्शवताना म्हणाले –

‘‘Ciraṃ jīvantu no ñātī, yesaṃ hetu labhāmase;

Amhākañca katā pūjā, dāyakā ca anipphalā’’ti. –

“आमचे नातेवाईक दीर्घायुषी होवोत, ज्यांच्यामुळे आम्हाला (हे दान) मिळाले आहे; आमची पूजा (आदर) केली गेली आहे आणि दान देणारे देखील निष्फळ ठरले नाहीत.”

Vatvā puna tesaṃ pettivisayūpapannānaṃ aññassa kasigorakkhādino sampattipaṭilābhakāraṇassa abhāvaṃ ito dinnena yāpanabhāvañca dassento ‘‘na hi tattha kasī atthī’’ti chaṭṭhagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘vaṇijjā tādisī’’ti imaṃ sattamagāthañca āha.

असे बोलून, पुन्हा त्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांसाठी शेती, पशुपालन इत्यादींसारख्या संपत्ती मिळवण्याच्या इतर साधनांचा अभाव असल्याचे आणि या जगातून दिलेल्या दानावरच त्यांचे जीवन चालत असल्याचे दर्शवण्यासाठी, “तेथे शेती नाही” अशा सहाव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “तसा व्यापार नाही” ही सातवी गाथा त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितली.

Tatrāyaṃ atthavaṇṇanā – na hi, mahārāja, tattha pettivisaye kasi atthi, yaṃ nissāya te petā sampattiṃ paṭilabheyyuṃ. Gorakkhettha na vijjatīti na kevalaṃ kasi eva, gorakkhāpi ettha pettivisaye na vijjati, yaṃ [Pg.179] nissāya te sampattiṃ paṭilabheyyuṃ. Vaṇijjā tādisī natthīti vāṇijjāpi tādisī natthi, yā tesaṃ sampattipaṭilābhahetu bhaveyya. Hiraññena kayākayanti hiraññena kayavikkayampi tattha tādisaṃ natthi, yaṃ tesaṃ sampattipaṭilābhahetu bhaveyya. Ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahinti kevalaṃ pana ito ñātīhi vā mittāmaccehi vā dinnena yāpenti, attabhāvaṃ gamenti. Petāti pettivisayūpapannā sattā. Kālagatāti attano maraṇakālena gatā, ‘‘kālakatā’’ti vā pāṭho, katakālā katamaraṇāti attho. Tahinti tasmiṃ pettivisaye.

तेथे हा अर्थ स्पष्ट केला आहे – हे महाराजा, त्या प्रेतलोकात शेती अस्तित्वात नाही, जिचा आधार घेऊन ते प्रेत संपत्ती मिळवू शकतील. ‘गोरक्खेत न विज्जति’ (पशुपालन येथे आढळत नाही) याचा अर्थ केवळ शेतीच नाही, तर त्या प्रेतलोकात पशुपालन देखील अस्तित्वात नाही, जिचा आधार घेऊन ते संपत्ती मिळवू शकतील. ‘वाणिज्जा तादिसी नत्थि’ याचा अर्थ असा की, तेथे तसा व्यापार देखील नाही, जो त्यांच्या संपत्ती प्राप्तीचे कारण ठरेल. ‘हिरञ्ञेन कयाकयं’ याचा अर्थ असा की, तेथे सोन्या-नाण्याने (पैशाने) खरेदी-विक्री देखील अस्तित्वात नाही, जी त्यांच्या संपत्ती प्राप्तीचे कारण ठरेल. ‘इतो दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिं’ याचा अर्थ असा की, केवळ या जगातून नातेवाईकांनी किंवा मित्र-स्नेह्यांनी दिलेल्या दानावरच ते जगतात, आपले अस्तित्व टिकवून ठेवतात. ‘पेता’ म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले प्राणी. ‘कालगता’ म्हणजे आपल्या मृत्यूच्या वेळेनुसार गेलेले; ‘कालकता’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ ‘मृत्यू पावलेले’ असा आहे. ‘तहिं’ म्हणजे त्या प्रेतलोकात.

Aṭṭhamanavamagāthādvayavaṇṇanā

आठव्या आणि नवव्या या दोन्ही गाथांचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

8-9. Evaṃ ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahi’’nti vatvā idāni upamāhi tamatthaṃ pakāsento ‘‘unname udakaṃ vuṭṭha’’nti idaṃ gāthādvayamāha.

८-९. अशा प्रकारे “या जगातून दिलेल्या दानावरच ते जगतात, जे प्रेत तेथे मृत्यू पावून गेले आहेत” असे सांगून, आता उपमांच्या साहाय्याने तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी त्यांनी (भगवंतांनी) “उन्नमे उदकं वुट्ठं” या दोन गाथा सांगितल्या.

Tassattho – yathā unnate thale ussāde bhūmibhāge meghehi abhivuṭṭhaṃ udakaṃ ninnaṃ pavattati, yo yo bhūmibhāgo ninno oṇato, taṃ taṃ pavattati gacchati pāpuṇāti, evameva ito dinnaṃ dānaṃ petānaṃ upakappati nibbattati, pātubhavatīti attho. Ninnamiva hi udakappavattiyā ṭhānaṃ petaloko dānupakappanāya. Yathāha – ‘‘idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī’’ti (a. ni. 10.177). Yathā ca kandarapadarasākhāpasākhakusobbhamahāsobbhasannipātehi vārivahā mahānajjo pūrā hutvā sāgaraṃ paripūrenti, evampi ito dinnadānaṃ pubbe vuttanayeneva petānaṃ upakappatīti.

त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे उंच जमिनीवर किंवा कोरड्या भूभागावर ढगांतून बरसलेले पाणी सखल भागाकडे वाहून जाते, जो जो भूभाग सखल आणि खोल असतो, त्या त्या भागाकडे ते पाणी वाहते, जाते आणि पोहोचते; त्याचप्रमाणे या जगातून दिलेले दान प्रेतांना लाभते, फलद्रूप होते आणि प्रकट होते, असा याचा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे सखल भाग हा पाणी वाहून जाण्याचे स्थान आहे, त्याचप्रमाणे प्रेतलोक हा दानाच्या प्राप्तीचे स्थान समजला पाहिजे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे ब्राह्मणा, हे ते स्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभते.” आणि ज्याप्रमाणे डोंगरदऱ्या, ओढे, नाले, लहान-मोठ्या नद्या यांमधून वाहणारे पाणी एकत्र येऊन मोठ्या नद्या पूर्ण भरून समुद्राला भरून टाकतात; त्याचप्रमाणे या जगातून दिलेले दान पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रेतांना लाभते, असा याचा अर्थ आहे.

Dasamagāthāvaṇṇanā

दहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

10. Evaṃ bhagavā ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahi’’nti imaṃ atthaṃ upamāhi pakāsetvā puna yasmā te petā ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti āsābhibhūtā ñātigharaṃ āgantvāpi ‘‘idaṃ nāma no dethā’’ti yācituṃ asamatthā, tasmā tesaṃ imāni anussaraṇavatthūni anussaranto [Pg.180] kulaputto dakkhiṇaṃ dajjāti dassento ‘‘adāsi me’’ti imaṃ gāthamāha.

१०. अशा प्रकारे भगवंतांनी “या जगातून दिलेल्या दानावरच ते जगतात, जे प्रेत तेथे मृत्यू पावून गेले आहेत” हा अर्थ उपमांच्या साहाय्याने स्पष्ट करून, पुन्हा ज्या अर्थी ते प्रेत “या जगातून आपल्याला काहीतरी मिळेल” या आशेने व्याकुळ होऊन आपल्या नातेवाईकांच्या घरी येऊन देखील “आम्हाला अमुक गोष्ट द्या” अशी याचना करण्यास असमर्थ असतात; म्हणूनच त्यांच्या जिवंत नातेवाईकांनी या स्मरण करण्यायोग्य गोष्टींचे स्मरण करून कुलपुत्राने (सत्पुत्राने) दान (दक्षिणा) दिले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी “अदासि मे” ही गाथा त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितली.

Tassattho – ‘‘idaṃ nāma me dhanaṃ vā dhaññaṃ vā adāsī’’ti ca, ‘‘idaṃ nāma me kiccaṃ attanā uyyogamāpajjanto akāsī’’ti ca, ‘‘amu me mātito vā pitito vā sambandhattā ñātī’’ti ca sinehavasena tāṇasamatthatāya ‘‘mittā’’ti ca, ‘‘asuko me saha paṃsukīḷako sakhā’’ti ca evaṃ sabbamanussaranto petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā, dānaṃ niyyāteyyāti. Aparo pāṭho ‘‘petānaṃ dakkhiṇā dajjā’’ti. Tassattho – dātabbāti dajjā. Kā sā? Petānaṃ dakkhiṇā, teneva ‘‘adāsi me’’tiādinā nayena pubbe katamanussaraṃ anussaratāti vuttaṃ hoti. Karaṇavacanappasaṅge paccattavacanaṃ veditabbaṃ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – 'त्याने मला हे धन किंवा धान्य दिले होते' आणि 'त्याने स्वतः प्रयत्न करून माझे हे काम केले होते' आणि 'हा माझ्या आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने नातेसंबंध असल्यामुळे माझा नातेवाईक (ज्ञाती) आहे' आणि स्नेहामुळे व संरक्षण करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'तो माझा मित्र आहे' आणि 'हा अमका माझा लहानपणी धुळीत एकत्र खेळलेला सखा आहे' अशा प्रकारे सर्वांचे स्मरण करत प्रेतांना (मृत पूर्वजांना) दक्षिणा (दान) द्यावी, दान समर्पित करावे. दुसरा पाठ 'पेतानं दक्खिणा दज्जा' असा आहे. त्याचा अर्थ – 'द्यावी' म्हणजे 'दज्जा'. ती कोणती? प्रेतांसाठी दिलेली दक्षिणा. म्हणूनच 'अदासि मे' इत्यादी पद्धतीने 'पूर्वी केलेल्या उपकारांचे वारंवार स्मरण करत' असे म्हटले आहे. तृतीया विभक्तीच्या प्रसंगी प्रथमा विभक्ती समजावी.

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

अकराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

11. Evaṃ bhagavā petānaṃ dakkhiṇāniyyātane kāraṇabhūtāni anussaraṇavatthūni dassento –

११. अशा प्रकारे भगवान प्रेतांना दक्षिणा समर्पित करण्यामागील कारणीभूत असलेल्या स्मरणाच्या विषयांना दर्शविताना –

‘‘Adāsi me akāsi me, ñātimittā sakhā ca me;

Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā, pubbe katamanussara’’nti. –

'त्याने मला दिले, त्याने माझ्यासाठी केले, तो माझा नातेवाईक, मित्र आणि सखा होता; पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करून प्रेतांना दक्षिणा द्यावी.'

Vatvā puna ye ñātimaraṇena ruṇṇasokādiparā eva hutvā tiṭṭhanti, na tesaṃ atthāya kiñci denti, tesaṃ taṃ ruṇṇasokādi kevalaṃ attaparitāpanameva hoti, na petānaṃ kiñci atthaṃ nipphādetīti dassento ‘‘na hi ruṇṇaṃ vā’’ti imaṃ gāthamāha.

असे बोलून, पुन्हा जे लोक नातेवाईकांच्या मृत्यूमुळे केवळ रडणे, शोक करणे इत्यादींमध्येच मग्न राहतात, त्यांच्या कल्याणासाठी काहीही दान करत नाहीत, त्यांचे ते रडणे, शोक करणे इत्यादी केवळ स्वतःलाच त्रास देणारे ठरते, प्रेतांना त्यापासून कोणताही लाभ मिळत नाही, हे दर्शविताना 'न हि रुण्णं वा' ही गाथा म्हणाले.

Tattha ruṇṇanti rodanā roditattaṃ assupātanaṃ, etena kāyaparissamaṃ dasseti. Sokoti socanā socitattaṃ, etena cittaparissamaṃ dasseti. Yā caññāti yā ca ruṇṇasokehi aññā. Paridevanāti ñātibyasanena phuṭṭhassa lālappanā, ‘‘kahaṃ ekaputtaka piya manāpā’’ti evamādinā nayena guṇasaṃvaṇṇanā, etena vacīparissamaṃ dasseti.

तेथे 'रुण्णं' म्हणजे रडणे, रडण्याची क्रिया, अश्रू ढाळणे; याद्वारे शारीरिक कष्ट (कायपरिसम) दर्शवितात. 'सोको' म्हणजे शोक करणे, शोकाकुल अवस्था; याद्वारे मानसिक कष्ट (चित्तपरिसम) दर्शवितात. 'या चञ्ञा' म्हणजे जी रडणे आणि शोकाव्यतिरिक्त इतर आहे. 'परिदेवना' म्हणजे नातेवाईकांच्या विनाशाने (मृत्यूने) ग्रस्त झालेल्या व्यक्तीचे विलाप करणे, जसे की 'माझा एकुलता एक प्रिय व आवडता मुलगा कोठे गेला?' इत्यादी प्रकारे गुणांचे वर्णन करत विलाप करणे; याद्वारे वाणीचे कष्ट (वचीपरिसम) दर्शवितात.

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

बाराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

12. Evaṃ [Pg.181] bhagavā ‘‘ruṇṇaṃ vā soko vā yā caññā paridevanā, sabbampi taṃ petānaṃ atthāya na hoti, kevalantu attānaṃ paritāpanamattameva, evaṃ tiṭṭhanti ñātayo’’ti ruṇṇādīnaṃ niratthakabhāvaṃ dassetvā puna māgadharājena yā dakkhiṇā dinnā, tassā sātthakabhāvaṃ dassento ‘‘ayañca kho dakkhiṇā’’ti imaṃ gāthamāha.

१२. अशा प्रकारे भगवान 'रडणे, शोक किंवा इतर विलाप, हे सर्व प्रेतांच्या कल्याणासाठी होत नाही, तर केवळ स्वतःलाच तापदायक ठरते, नातेवाईक तसेच उभे राहतात (त्यांना काही मिळत नाही)' असे रडणे इत्यादींचे निरर्थकत्व दर्शवून, पुन्हा मगधराज (बिंबिसार) यांनी जे दान दिले होते, त्याचे सार्थकत्व दर्शविताना 'अयञ्च खो दक्खिणा' ही गाथा म्हणाले.

Tassattho – ayañca kho, mahārāja, dakkhiṇā tayā ajja attano ñātigaṇaṃ uddissa dinnā, sā yasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa, tasmā saṅghamhi suppatiṭṭhitā assa petajanassa dīgharattaṃ hitāya upakappati sampajjati phalatīti vuttaṃ hoti. Upakappatīti ca ṭhānaso upakappati, taṃkhaṇaṃyeva upakappati, na cirena. Yathā hi taṃkhaṇaññeva paṭibhantaṃ ‘‘ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’ti vuccati, evamidhāpi taṃkhaṇaṃyeva upakappantā ‘‘ṭhānaso upakappatī’’ti vuttā. Yaṃ vā taṃ ‘‘idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī’’ti (a. ni. 10.177) vuttaṃ, tattha khuppipāsikavantāsaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinne ṭhāne upakappatīti vuttaṃ yathā kahāpaṇaṃ dento ‘‘kahāpaṇaso detī’’ti loke vuccati. Imasmiñca atthavikappe upakappatīti pātubhavati, nibbattatīti vuttaṃ hoti.

त्याचा अर्थ असा – 'हे महाराज! ही जी दक्षिणा तुम्ही आज आपल्या नातेवाईकांच्या उद्देशाने दिली आहे, ती संघ हा जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असल्यामुळे, संघामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होऊन त्या प्रेत झालेल्या व्यक्तीला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी उपकारक ठरते, प्राप्त होते, फलदायी होते' असा आहे. 'उपकप्पति' (उपकारक ठरते) म्हणजे तात्काळ (ठाणसो) उपकारक ठरते, त्याच क्षणी प्राप्त होते, विलंबाने नाही. जसे की त्याच क्षणी सुचलेल्या गोष्टीला 'तात्काळ हे तथागतांना सुचले' असे म्हटले जाते, तसेच येथेही त्याच क्षणी प्राप्त होणाऱ्या दानाला 'तात्काळ उपकारक ठरते' असे म्हटले आहे. किंवा जे 'हे ब्राह्मणा! हेच ते स्थान आहे, जेथे राहिलेल्याला ते दान प्राप्त होते' असे म्हटले आहे, तेथे क्षुत्पिपासिक (भूक-तहान लागलेले), वंतास (उलटी खाणारे), परदत्तूपजीवी (दुसऱ्यांनी दिलेल्यावर जगणारे), निज्झामतण्हिक (तृष्णेने जळणारे) इत्यादी भेदांनी युक्त अशा योनीमध्ये (स्थानात) असलेल्या प्रेतांना ते प्राप्त होते, असे म्हटले आहे. जसे की नाणे देताना 'नाण्यांच्या स्वरूपात देतो' असे जगात म्हटले जाते. आणि या अर्थाच्या पर्यायामध्ये 'उपकप्पति' म्हणजे प्रकट होते, निष्पन्न होते, असा अर्थ होतो.

Terasamagāthāvaṇṇanā

तेराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

13. Evaṃ bhagavā raññā dinnāya dakkhiṇāya sātthakabhāvaṃ dassento –

१३. अशा प्रकारे भगवान राजाने दिलेल्या दक्षिणेचे सार्थकत्व दर्शविताना –

‘‘Ayañca kho dakkhiṇā dinnā, saṅghamhi suppatiṭṭhitā;

Dīgharattaṃ hitāyassa, ṭhānaso upakappatī’’ti. –

'आणि ही दिलेली दक्षिणा, संघामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होऊन, त्या प्रेताला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी तात्काळ उपकारक ठरते.'

Vatvā puna yasmā imaṃ dakkhiṇaṃ dentena ñātīnaṃ ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo nidassito, bahujanassa pākaṭīkato, nidassanaṃ vā kato, tumhehipi ñātīnaṃ evameva ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo paripūretabbo, na niratthakehi ruṇṇādīhi attā paritāpetabboti ca pete dibbasampattiṃ adhigamentena petānaṃ pūjā katā uḷārā, buddhappamukhañca bhikkhusaṅghaṃ annapānādīhi santappentena bhikkhūnaṃ balaṃ anupadinnaṃ, anukampādiguṇaparivārañca cāgacetanaṃ nibbattentena anappakaṃ puññaṃ [Pg.182] pasutaṃ, tasmā bhagavā imehi yathābhuccaguṇehi rājānaṃ sampahaṃsento –

असे बोलून, पुन्हा ज्याअर्थी हे दान देणाऱ्याने नातेवाईकांसाठी नातेवाईकांनी करावयाच्या कर्तव्याच्या रूपाने 'ज्ञातीधर्म' (नातेवाईकांचे कर्तव्य) दर्शविला आहे, बहुसंख्य लोकांसाठी तो प्रकट केला आहे किंवा त्याचे उदाहरण घालून दिले आहे, म्हणून 'तुम्ही सुद्धा नातेवाईकांसाठी अशाच प्रकारे नातेवाईकांनी करावयाच्या कर्तव्याच्या रूपाने ज्ञातीधर्म पूर्ण केला पाहिजे, निरर्थक रडणे इत्यादींनी स्वतःला त्रास करून घेऊ नये' आणि 'त्या प्रेतांना दिव्य संपत्ती प्राप्त करून देण्याच्या इच्छेने प्रेतांची ही मोठी पूजा (आदर) केली आहे, बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला अन्न-पानादींनी तृप्त करून भिक्खूंचे बल वाढवले आहे, आणि अनुकंपा इत्यादी गुणांनी युक्त अशी त्याग-चेतना (चागचेतना) उत्पन्न करून विपुल पुण्य संपादन केले आहे', म्हणून भगवान या यथार्थ गुणांनी राजाची प्रशंसा करत –

‘‘So ñātidhammo ca ayaṃ nidassito,Petāna pūjā ca katā uḷārā;

Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ,Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’nti. –

'तो हा ज्ञातीधर्म दर्शविला गेला आहे, प्रेतांची ही मोठी पूजा केली गेली आहे, भिक्खूंचे बल वाढवले गेले आहे आणि तुम्ही विपुल पुण्य संपादन केले आहे.'

Imāya gāthāya desanaṃ pariyosāpeti.

या गाथेने उपदेशाची (देसनेची) समाप्ती करतात.

Atha vā ‘‘so ñātidhammo ca ayaṃ nidassito’’ti iminā gāthāpadena bhagavā rājānaṃ dhammiyā kathāya sandasseti. Ñātidhammanidassanameva hi ettha sandassanaṃ petāna pūjā ca katā uḷārāti iminā samādapeti. Uḷārāti pasaṃsanameva hi ettha punappunaṃ pūjākaraṇe samādapanaṃ. Balañca bhikkhūnamanuppadinnanti iminā samuttejeti. Balānuppadānameva hi ettha evaṃ dānaṃ, balānuppadānatāti tassa ussāhavaḍḍhanena samuttejanaṃ. Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakanti iminā sampahaṃseti. Puññappasutakittanameva hi ettha tassa yathābhuccaguṇasaṃvaṇṇanabhāvena sampahaṃsanajananato sampahaṃsananti veditabbaṃ.

अथवा, 'तो हा ज्ञातीधर्म दर्शविला गेला आहे' या गाथेच्या पदाने भगवान राजाला धम्मकथेने चांगल्या प्रकारे उपदेशित करतात (संदस्सेति). येथे ज्ञातीधर्म दर्शविणे म्हणजेच 'संदस्सन' (चांगल्या प्रकारे दर्शविणे) होय. 'प्रेतांची ही मोठी पूजा केली गेली आहे' याद्वारे ते प्रेरित करतात (समादपेति). येथे 'मोठी' (उळारा) ही केवळ प्रशंसाच आहे, जी वारंवार पूजा करण्यासाठी प्रेरित करणारी (समादपन) आहे. 'भिक्खूंचे बल वाढवले गेले आहे' याद्वारे ते उत्साहित करतात (समुत्तेजेति). येथे अशा प्रकारचे दान देणे म्हणजेच बल प्रदान करणे होय, आणि बल प्रदान करणे हे त्याच्या उत्साहाची वृद्धी करून उत्साहित करणे (समुत्तेजन) आहे. 'तुम्ही विपुल पुण्य संपादन केले आहे' याद्वारे ते अत्यंत आनंदित करतात (सम्पहंसेति). येथे पुण्याच्या संपादनाचे कीर्तन करणे हेच त्याच्या यथार्थ गुणांच्या वर्णनाच्या रूपाने आनंद उत्पन्न करणारे असल्यामुळे 'सम्पहंसन' (अत्यंत आनंदित करणे) समजावे.

Desanāpariyosāne ca pettivisayūpapattiādīnavasaṃvaṇṇanena saṃviggānaṃ yoniso padahataṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Dutiyadivasepi bhagavā devamanussānaṃ idameva tirokuṭṭaṃ desesi, evaṃ yāva sattamadivasā tādiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

आणि उपदेशाच्या शेवटी, प्रेतलोकातील उत्पत्तीच्या दोषांचे (आदीनव) वर्णन ऐकून संविग्न (भयभीत) झालेल्या आणि योग्य प्रकारे (योनिसो) प्रयत्न करणाऱ्या चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धम्मज्ञान प्राप्ती) झाला. दुसऱ्या दिवशीही भगवंतांनी देव आणि मनुष्यांना हेच तिरोकुट्ट सुत्त उपदेशिले. अशा प्रकारे सातव्या दिवसापर्यंत तशाच प्रकारचा धम्माभिसमय होत राहिला.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिरोकुट्टसुत्त-वण्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

8. Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā

८. निधिकण्डसुत्त-वण्णना (स्पष्टीकरण)

Nikkhepakāraṇaṃ

प्रस्तुत करण्याचे कारण (निक्खेपकारण)

Idāni yadidaṃ tirokuṭṭānantaraṃ ‘‘nidhiṃ nidheti puriso’’tiādinā nidhikaṇḍaṃ nikkhittaṃ, tassa –

आता, तिरोकुट्ट सुत्तानंतर जे 'निधिं निधेति पुरिसो' इत्यादी शब्दांनी सुरू होणारे निधिकण्ड सुत्त प्रस्तुत केले आहे, त्याचे –

‘‘Bhāsitvā [Pg.183] nidhikaṇḍassa, idha nikkhepakāraṇaṃ;

Aṭṭhuppattiñca dīpetvā, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

'निधिकण्ड सुत्त येथे प्रस्तुत करण्याचे कारण सांगून आणि त्याची उत्पत्ती (अट्ठुप्पत्ति) दर्शवून, आम्ही त्याच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (वण्णना) करू.'

Tattha idha nikkhepakāraṇaṃ tāvassa evaṃ veditabbaṃ. Idañhi nidhikaṇḍaṃ bhagavatā iminā anukkamena avuttampi yasmā anumodanavasena vuttassa tirokuṭṭassa mithunabhūtaṃ, tasmā idha nikkhittaṃ. Tirokuṭṭena vā puññavirahitānaṃ vipattiṃ dassetvā iminā katapuññānaṃ sampattidassanatthampi idaṃ idha nikkhittanti veditabbaṃ. Idamassa idha nikkhepakāraṇaṃ.

येथे, सर्वप्रथम या (निधिकण्ड सुत्ताच्या) येथे ठेवण्याचे (क्रमबद्ध करण्याचे) कारण अशा प्रकारे समजून घ्यावे. कारण, जरी हे निधिकण्ड सुत्त भगवंतांनी या अनुक्रमाने सांगितले नसले, तरी अनुमोदनाच्या रूपाने सांगितलेल्या 'तिरोकुट्ट सुत्ताचा' हा जोडीदार (प्रतिरूप) असल्यामुळे ते येथे ठेवले गेले आहे. किंवा, तिरोकुट्ट सुत्ताद्वारे पुण्यविरहित लोकांची विपत्ती दाखवून, या सुत्ताद्वारे पुण्यवान लोकांची संपत्ती (समृद्धी) दर्शवण्यासाठी देखील हे येथे ठेवले गेले आहे, असे समजावे. हेच याचे येथे ठेवण्याचे कारण आहे।

Suttaṭṭhuppatti

सुत्ताच्या उत्पत्तीची पार्श्वभूमी (सुत्त-उत्पत्ती)

Aṭṭhuppatti panassa – sāvatthiyaṃ kira aññataro kuṭumbiko aḍḍho mahaddhano mahābhogo. So ca saddho hoti pasanno, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. So ekasmiṃ divase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti. Tena ca samayena rājā dhanatthiko hoti, so tassa santike purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, bhaṇe, itthannāmaṃ kuṭumbikaṃ ānehī’’ti. So gantvā taṃ kuṭumbikaṃ āha ‘‘rājā taṃ gahapati āmantetī’’ti. Kuṭumbiko saddhādiguṇasamannāgatena cetasā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto āha ‘‘gaccha, bho purisa, pacchā āgamissāmi, idāni tāvamhi nidhiṃ nidhento ṭhito’’ti. Atha bhagavā bhuttāvī pavārito tameva puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthaṃ ‘‘nidhiṃ nidheti puriso’’ti imā gāthāyo abhāsi. Ayamassa aṭṭhuppatti.

या सुत्ताची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) अशी आहे – असे ऐकिवात आहे की, श्रावस्तीमध्ये एक श्रीमंत, महाधनी आणि महाभोगी गृहस्थ राहत होता. तो श्रद्धावान आणि प्रसन्न चित्ताचा होता, आणि लोभ व मत्सराचा मळ दूर करून उदार अंतःकरणाने गृहस्थाश्रम चालवत असे. एका दिवशी त्याने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान दिले. त्याच वेळी राजाला (कोसल राजाला) धनाची आवश्यकता भासली. त्याने त्या गृहस्थाकडे एका माणसाला पाठवले आणि सांगितले, 'अरे माणसा, जा आणि अमुक नावाच्या गृहस्थाला घेऊन ये।' तो माणूस तिथे गेला आणि त्या गृहस्थाला म्हणाला, 'गृहपती, राजा तुम्हाला बोलवत आहे।' तो गृहस्थ श्रद्धा इत्यादी गुणांनी युक्त अशा चित्ताने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला भोजन वाढण्यात (सेवा करण्यात) मग्न होता. तो म्हणाला, 'हे भल्या माणसा, तू जा, मी नंतर येईन. सध्या मी एक मोठा ठेवा (निधी) ठेवण्यात व्यस्त आहे।' त्यानंतर, भगवंतांनी भोजन ग्रहण केल्यानंतर आणि भोजन समाप्त झाल्यावर, त्या गृहस्थाच्या अनुमोदनासाठी, तीच पुण्यसंपदा हीच परमार्थतः खरी 'निधी' (ठेवा) आहे हे दर्शवण्यासाठी 'निधिं निधेति पुरिसो' (माणूस ठेवा ठेवतो) इत्यादी गाथा म्हटल्या. ही या सुत्ताची उत्पत्ती आहे।

Evamassa –

या प्रकारे याचे –

‘‘Bhāsitvā nidhikaṇḍassa, idha nikkhepakāraṇaṃ;

Aṭṭhuppattiñca dīpetvā, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

“निधिकण्ड सुत्ताचे येथे ठेवण्याचे कारण सांगून आणि त्याची उत्पत्ती स्पष्ट करून, आता आम्ही अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) करू.”

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण (प्रथम गाथा वर्णन)

1. Tattha nidhiṃ nidheti purisoti nidhīyatīti nidhi, ṭhapīyati rakkhīyati gopīyatīti attho. So catubbidho thāvaro, jaṅgamo, aṅgasamo, anugāmikoti. Tattha thāvaro nāma bhūmigataṃ vā vehāsaṭṭhaṃ vā hiraññaṃ vā [Pg.184] suvaṇṇaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathavirahitaṃ, ayaṃ thāvaro nidhi. Jaṅgamo nāma dāsidāsaṃ hatthigavassavaḷavaṃ ajeḷakaṃ kukkuṭasūkaraṃ yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathapaṭisaṃyuttaṃ. Ayaṃ jaṅgamo nidhi aṅgasamo nāma kammāyatanaṃ, sippāyatanaṃ, vijjāṭṭhānaṃ, bāhusaccaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ sikkhitvā gahitaṃ aṅgapaccaṅgamiva attabhāvappaṭibaddhaṃ, ayaṃ aṅgasamo nidhi. Anugāmiko nāma dānamayaṃ puññaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ dhammassavanamayaṃ dhammadesanāmayaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ puññaṃ tattha tattha anugantvā viya iṭṭhaphalamanuppadeti, ayaṃ anugāmiko nidhi. Imasmiṃ pana ṭhāne thāvaro adhippeto.

१. त्यात, 'निधिं निधेति पुरिसो' (माणूस ठेवा ठेवतो) या वाक्यात – जो साठवला जातो तो 'निधी' (ठेवा) होय. तो ठेवला जातो, त्याचे रक्षण केले जाते आणि तो सुरक्षित राखला जातो, असा याचा अर्थ आहे. तो (निधी) चार प्रकारचा असतो: स्थावर (अचल), जंगम (चल), अंगसम (शरीराच्या अवयवांसारखा) आणि अनुगामी (सोबत जाणारा). त्यापैकी, 'स्थावर' म्हणजे जमिनीत पुरलेले किंवा वर (इमारती इत्यादींमध्ये) ठेवलेले चांदी-नाणे, सोने, शेत, जमीन किंवा यांसारखी इतर कोणतीही हालचाल न करणारी (अचेतन) संपत्ती; हा 'स्थावर निधी' होय. 'जंगम' म्हणजे दासी-दास, हत्ती, गायी, घोडे, घोडी, शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे किंवा यांसारखी हालचाल करणारी (सचेतन) संपत्ती; हा 'जंगम निधी' होय. 'अंगसम' म्हणजे कर्म-कौशल्य (काम करण्याचे कौशल्य), शिल्प-कौशल्य (कला), विद्यास्थान (ज्ञान), बहुश्रुतता (विद्वत्ता) किंवा यांसारखी शिकून आत्मसात केलेली कोणतीही गोष्ट, जी एखाद्याच्या शरीराच्या लहान-मोठ्या अवयवांप्रमाणे स्वतःच्या अस्तित्वाशी जोडलेली असते; हा 'अंगसम निधी' होय. 'अनुगामी' म्हणजे दानमय पुण्य, शीलमय पुण्य, भावनामय (ध्यानमय) पुण्य, धम्मश्रवणमय (धम्म ऐकणे) पुण्य, धम्मदेशनामय (धम्म शिकवणे) पुण्य किंवा यांसारखे इतर कोणतेही पुण्य, जे त्या त्या जन्मात सोबत जाऊन इच्छित फळ प्रदान करते; हा 'अनुगामी निधी' होय. परंतु, या ठिकाणी 'स्थावर निधी' अभिप्रेत आहे।

Nidhetīti ṭhapeti paṭisāmeti gopeti. Purisoti manusso. Kāmañca purisopi itthīpi paṇḍakopi nidhiṃ nidheti, idha pana purisasīsena desanā katā, atthato pana tesampi idha samodhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Gambhīre odakantiketi ogāhetabbaṭṭhena gambhīraṃ, udakassa antikabhāvena odakantikaṃ. Atthi gambhīraṃ na odakantikaṃ jaṅgale bhūmibhāge satikaporiso āvāṭo viya, atthi odakantikaṃ na gambhīraṃ ninne pallale ekadvividatthiko āvāṭo viya, atthi gambhīrañceva odakantikañca jaṅgale bhūmibhāge yāva idāni udakaṃ āgamissatīti, tāva khato āvāṭo viya. Taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘gambhīre odakantike’’ti. Atthe kicce samuppanneti atthā anapetanti atthaṃ, atthāvahaṃ hitāvahanti vuttaṃ hoti. Kātabbanti kiccaṃ, kiñcideva karaṇīyanti vuttaṃ hoti. Uppannaṃ eva samuppannaṃ, kattabbabhāvena upaṭṭhitanti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ atthe kicce samuppanne. Atthāya me bhavissatīti nidhānappayojananidassanametaṃ. Etadatthañhi so nidheti ‘‘atthāvahe kismiñcideva karaṇīye samuppanne atthāya me bhavissati, tassa me kiccassa nipphattiyā bhavissatī’’ti. Kiccanipphattiyeva hi tassa kicce samuppanne atthoti veditabbo.

'निधेति' म्हणजे ठेवतो, साठवतो, रक्षण करतो. 'पुरिसो' म्हणजे मनुष्य. जरी पुरुष, स्त्री किंवा नपुंसक देखील ठेवा ठेवतात, तरी येथे 'पुरुष' या शब्दाला मुख्य मानून उपदेश केला आहे; परंतु अर्थाच्या दृष्टीने त्या सर्वांचाच येथे समावेश समजावा. 'गम्भीरे ओदकन्तिके' म्हणजे खोलवर जावे लागते म्हणून 'गंभीर' (खोल), आणि पाण्याच्या जवळ असल्यामुळे 'ओदकन्तिक' (जलमय/पाण्याजवळ). काही ठिकाणी खोल असते पण पाण्याचा जवळ नसते, जसे की कोरड्या उंचावरील जमिनीत माणसाच्या उंचीपेक्षा जास्त खोल खणलेला खड्डा; काही ठिकाणी पाण्याच्या जवळ असते पण खोल नसते, जसे की सखल दलदलीच्या भागात एक किंवा दोन वीत खोल असलेला खड्डा; आणि काही ठिकाणी खोलही असते आणि पाण्याच्या जवळही असते, जसे की कोरड्या जमिनीत पाणी लागेपर्यंत खणलेला खड्डा. त्याला उद्देशूनच 'गम्भीरे ओदकन्तिके' (खोल आणि पाण्याच्या जवळ) असे म्हटले आहे. 'अत्थे किच्चे समुप्पन्ने' यामध्ये 'अत्थ' म्हणजे कल्याणापासून दूर न जाणारे, म्हणजेच कल्याण करणारे, हित करणारे. 'किच्चं' म्हणजे जे केले पाहिजे, म्हणजेच कोणतेही कर्तव्य किंवा कार्य. 'समुप्पन्नं' म्हणजे उत्पन्न झालेले, म्हणजेच कर्तव्य म्हणून समोर आलेले कार्य. अशा प्रकारे, ते हित किंवा कर्तव्य उत्पन्न झाले असता. 'अत्थाय मे भविस्सति' (ते माझ्या हितासाठी होईल) हे ठेवा ठेवण्याच्या प्रयोजनाचे (उद्देशाचे) दर्शन आहे. कारण या उद्देशानेच तो ठेवा ठेवतो की, 'जेव्हा एखादे हितकारक कार्य समोर येईल, तेव्हा ते माझ्या हितासाठी होईल, माझ्या त्या कार्याच्या पूर्ततेसाठी होईल.' कारण कार्य उत्पन्न झाले असता, त्या कार्याची पूर्तता होणे हेच त्याचे हित आहे, असे समजावे।

Dutiyagāthāvaṇṇanā

दुसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (द्वितीय गाथा वर्णन)

Evaṃ nidhānappayojanaṃ dassento atthādhigamādhippāyaṃ dassetvā idāni anatthāpagamādhippāyaṃ dassetumāha –

अशा प्रकारे ठेवा ठेवण्याचे प्रयोजन दर्शवताना, हिताच्या प्राप्तीचा हेतू दाखवून, आता अनिष्टाचे (नुकसानीचे) निवारण करण्याचा हेतू दर्शवण्यासाठी (भगवंत) म्हणाले –

2. ‘‘Rājato [Pg.185] vā duruttassa, corato pīḷitassa vā.

२. “राजाकडून त्रास दिला गेल्यास, किंवा चोराकडून पीडित केल्यास,”

Iṇassa vā pamokkhāya, dubbhikkhe āpadāsu vā’’ti.

“कर्जातून मुक्त होण्यासाठी, दुष्काळात किंवा आपत्तीच्या वेळी (हा ठेवा उपयोगी पडेल)।”

Tassattho ‘‘atthāya me bhavissatī’’ti ca ‘‘iṇassa vā pamokkhāyā’’ti ca ettha vuttehi dvīhi bhavissatipamokkhāya-padehi saddhiṃ yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbo.

याचा अर्थ 'माझ्या हितासाठी होईल' आणि 'कर्जातून मुक्त होण्यासाठी' या येथे सांगितलेल्या दोन पदांना 'भविस्सति' (होईल) आणि 'पमोक्खाय' (मुक्त होण्यासाठी) या शब्दांशी योग्यतेनुसार जोडून समजून घ्यावा।

Tatthāyaṃ yojanā – na kevalaṃ atthāya me bhavissatīti eva puriso nidhiṃ nidheti, kintu ‘‘ayaṃ coro’’ti vā ‘‘pāradāriko’’ti vā ‘‘suṅkaghātako’’ti vā evamādinā nayena paccatthikehi paccāmittehi duruttassa me sato rājato vā pamokkhāya bhavissati, sandhicchedādīhi dhanaharaṇena vā, ‘‘ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ dehī’’ti jīvaggāhena vā corehi me pīḷitassa sato corato vā pamokkhāya bhavissati. Santi me iṇāyikā, te maṃ ‘‘iṇaṃ dehī’’ti codessanti, tehi me codiyamānassa iṇassa vā pamokkhāya bhavissati. Hoti so samayo, yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, tattha na sukaraṃ appadhanena yāpetuṃ, tathāvidhe āgate dubbhikkhe vā me bhavissati. Yathārūpā āpadā uppajjanti aggito vā udakato vā appiyadāyādato vā, tathārūpāsu vā uppannāsu āpadāsu me bhavissatītipi puriso nidhiṃ nidhetīti.

येथे संबंध असा आहे – माणूस केवळ 'हे माझ्या हितासाठी होईल' याच विचाराने ठेवा ठेवत नाही, तर 'हा चोर आहे', 'हा परस्त्रीगामी आहे' किंवा 'हा कर चुकवणारा आहे' इत्यादी प्रकारे शत्रूंनी किंवा विरोधकांनी खोटा आरोप केला असता, राजाच्या दंडापासून मुक्त होण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा घरफोडी इत्यादी करून धन चोरणाऱ्या, किंवा 'एवढे सोने-चांदी दे' असे म्हणून जिवंत पकडणाऱ्या चोरांकडून छळ केला जात असताना, चोरांच्या तावडीतून सुटण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा माझे जे धनको (कर्जदार/ऋणदाते) आहेत, ते जेव्हा 'कर्ज परत कर' म्हणून तगादा लावतील, तेव्हा त्यांच्या तगाद्यापासून आणि कर्जातून मुक्त होण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा असा वेळ येतो जेव्हा दुष्काळ पडतो, धान्य पिकत नाही आणि अन्न मिळणे कठीण होते, अशा वेळी थोड्या धनाने जगणे सोपे नसते, अशा प्रकारचा दुष्काळ आला असता तो माझ्या उपयोगाला येईल; किंवा आग, पूर (पाणी) किंवा अप्रिय वारसदार यांच्यामुळे ज्या काही आपत्ती ओढवतात, अशा आपत्ती आल्या असता तो माझ्या हितासाठी होईल, या विचाराने देखील माणूस ठेवा (निधी) ठेवत असतो।

Evaṃ atthādhigamādhippāyaṃ anatthāpagamādhippāyañcāti dvīhi gāthāhi duvidhaṃ nidhānappayojanaṃ dassetvā idāni tameva duvidhaṃ payojanaṃ nigamento āha –

अशा प्रकारे, हिताची प्राप्ती आणि अनिष्टाचे निवारण या दोन गाथांद्वारे ठेवा ठेवण्याचे द्विविध प्रयोजन दर्शवून, आता त्याच द्विविध प्रयोजनाचा उपसंहार (निष्कर्ष) करताना (भगवंत) म्हणाले –

‘‘Etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhīyatī’’ti.

याच हेतूसाठी जगात 'निधी' (ठेवा) ठेवला जातो, असे (भगवंतांनी) म्हटले.

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘atthāya me bhavissatī’’ti ca ‘‘rājato vā duruttassā’’ti evamādīhi ca atthādhigamo anatthāpagamo ca dassito. Etadatthāya etesaṃ nipphādanatthāya imasmiṃ okāsaloke yo koci hiraññasuvaṇṇādibhedo nidhi nāma nidhīyati ṭhapīyati paṭisāmīyatīti.

त्याचा अर्थ असा समजावा – 'हा माझ्या उपयोगासाठी होईल' आणि 'राजाच्या अन्यायापासून वाचण्यासाठी' इत्यादींद्वारे जो हितप्राप्ती आणि अनर्थाचे निवारण दाखवले आहे, याच हेतूसाठी, हे साध्य करण्यासाठी, या ओकासलोकात (भौतिक जगात) कोणीही व्यक्ती सोने, चांदी इत्यादी स्वरूपातील 'निधी' नावाचा ठेवा पुरून ठेवते, स्थापित करते किंवा सुरक्षित ठेवते.

Tatiyagāthāvaṇṇanā

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

Idāni [Pg.186] yasmā evaṃ nihitopi so nidhi puññavataṃyeva adhippetatthasādhako hoti, na aññesaṃ, tasmā tamatthaṃ dīpento āha –

आता, ज्याअर्थी अशा प्रकारे पुरून ठेवलेला तो ठेवा केवळ पुण्यवान व्यक्तींच्याच इच्छित हेतूंना पूर्ण करणारा ठरतो, इतरांच्या नाही; म्हणून तोच अर्थ स्पष्ट करताना (भगवंतांनी) म्हटले –

3. ‘‘Tāvassunihito santo, gambhīre odakantike.

३. जरी तो खोलवर, पाण्याच्या पातळीजवळ चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला असला,

Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī’’ti.

तरी तो सर्व ठेवा सर्वकाळ त्याच्या उपयोगास पडत नाही.

Tassattho – so nidhi tāva sunihito santo, tāva suṭṭhu nikhaṇitvā ṭhapito samānoti vuttaṃ hoti. Kīva suṭṭhūti? Gambhīre odakantike, yāva gambhīre odakantike nihitoti saṅkhaṃ gacchati, tāva suṭṭhūti vuttaṃ hoti. Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatīti yena purisena nihito, tassa sabbopi sabbakālaṃ na upakappati na sampajjati, yathāvuttakiccakaraṇasamattho na hotīti vuttaṃ hoti. Kintu kocideva kadācideva upakappati, neva vā upakappatīti. Ettha ca nti padapūraṇamatte nipāto daṭṭhabbo ‘‘yathā taṃ appamattassa ātāpino’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.18-19; 3.154) viya. Liṅgabhedaṃ vā katvā ‘‘so’’ti vattabbe ‘‘ta’’nti vuttaṃ. Evaṃ hi vuccamāne so attho sukhaṃ bujjhatīti.

त्याचा अर्थ असा समजावा – तो ठेवा 'चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला' (सुनिहितो संतो) म्हणजेच अतिशय खोलवर पुरून ठेवलेला असतो. किती चांगल्या प्रकारे? 'गंभीरे उदकंतिके' म्हणजे पाण्याच्या पातळीजवळ जितक्या खोलवर पुरता येईल तितक्या खोलवर पुरलेला असतो, त्यालाच 'चांगल्या प्रकारे' पुरलेला म्हटले आहे. 'न सब्बो सब्बदा एव, तस्स तं उपकप्पति' म्हणजे ज्या माणसाने तो पुरला आहे, त्याला तो संपूर्ण ठेवा सर्वकाळ उपयोगास पडत नाही किंवा प्राप्त होत नाही, म्हणजेच वर सांगितलेली कामे पूर्ण करण्यास तो समर्थ ठरत नाही. उलट, एखादाच ठेवा कधीतरी उपयोगास पडतो किंवा मुळीच उपयोगास पडत नाही. आणि येथे 'तं' हा शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आलेला निपात समजावा, जसे की 'यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो' इत्यादी वाक्यांमध्ये आढळतो. किंवा लिंगभेद करून 'सो' म्हणण्याऐवजी 'तं' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे म्हटले असता तो अर्थ सहज समजतो.

Catutthapañcamagāthāvaṇṇanā

चौथ्या आणि पाचव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

Evaṃ ‘‘na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī’’ti vatvā idāni yehi kāraṇehi na upakappati, tāni dassento āha –

अशा प्रकारे 'तो सर्व ठेवा सर्वकाळ त्याच्या उपयोगास पडत नाही' असे सांगून, आता तो कोणत्या कारणांमुळे उपयोगास पडत नाही, ती कारणे दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

4. ‘‘Nidhi vā ṭhānā cavati, saññā vāssa vimuyhati.

४. एकतर तो ठेवा आपल्या जागेवरून सरकतो, किंवा त्याची स्मृती भ्रष्ट होते (तो जागा विसरतो),

Nāgā vā apanāmenti, yasmā vāpi haranti naṃ.

किंवा नाग त्याला दूर हलवतात, किंवा यक्ष त्याला पळवून नेतात,

5. ‘‘Appiyā vāpi dāyādā, uddharanti apassato’’ti.

५. किंवा त्याचे अप्रिय वारसदार तो पाहत नसताना तो खोदून काढून घेतात.

Tassattho – yasmiṃ ṭhāne sunihito hoti nidhi, so vā nidhi tamhā ṭhānā cavati apeti vigacchati, acetanopi samāno puññakkhayavasena aññaṃ ṭhānaṃ gacchati. Saññā vā assa vimuyhati, yasmiṃ ṭhāne nihito nidhi, taṃ na jānāti, assa puññakkhayacoditā nāgā vā taṃ nidhiṃ apanāmenti aññaṃ ṭhānaṃ gamenti. Yakkhā vāpi haranti yenicchakaṃ ādāya [Pg.187] gacchanti. Apassato vā assa appiyā vā dāyādā bhūmiṃ khaṇitvā taṃ nidhiṃ uddharanti. Evamassa etehi ṭhānā cavanādīhi kāraṇehi so nidhi na upakappatīti.

त्याचा अर्थ असा समजावा – ज्या ठिकाणी तो ठेवा चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला असतो, तो ठेवा त्या जागेवरून सरकतो, दूर होतो किंवा नाहीसा होतो; अचेतन (निर्जीव) असूनही पुण्याच्या क्षयामुळे तो दुसऱ्या ठिकाणी निघून जातो. किंवा त्याची स्मृती भ्रष्ट होते, म्हणजेच ज्या ठिकाणी ठेवा पुरला आहे ती जागा त्याला आठवत नाही. किंवा त्याच्या पुण्याच्या क्षयामुळे प्रेरित होऊन नाग तो ठेवा तिथून हलवून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातात. किंवा यक्ष त्याला उचलून आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जातात. किंवा तो पाहत नसताना त्याचे अप्रिय वारसदार जमीन खोदून तो ठेवा काढून घेतात. अशा प्रकारे, जागेवरून सरकणे इत्यादी कारणांमुळे तो ठेवा त्याच्या उपयोगास पडत नाही.

Evaṃ ṭhānā cavanādīni lokasammatāni anupakappanakāraṇāni vatvā idāni yaṃ taṃ etesampi kāraṇānaṃ mūlabhūtaṃ ekaññeva puññakkhayasaññitaṃ kāraṇaṃ, taṃ dassento āha –

अशा प्रकारे जागेवरून सरकणे इत्यादी लोकमान्य अनुपयुक्ततेची कारणे सांगून, आता या सर्व कारणांचे मूळ असलेले आणि 'पुण्यक्षय' म्हणून ओळखले जाणारे एकमेव मुख्य कारण दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

‘‘Yadā puññakkhayo hoti, sabbametaṃ vinassatī’’ti.

जेव्हा पुण्याचा क्षय होतो, तेव्हा हे सर्व नष्ट होते.

Tassattho – yasmiṃ samaye bhogasampattinipphādakassa puññassa khayo hoti, bhogapārijuññasaṃvattanikamapuññamokāsaṃ katvā ṭhitaṃ hoti, atha yaṃ nidhiṃ nidhentena nihitaṃ hiraññasuvaṇṇādidhanajātaṃ, sabbametaṃ vinassatīti.

त्याचा अर्थ असा समजावा – ज्या वेळी भोग-संपत्ती निर्माण करणाऱ्या पुण्याचा क्षय होतो आणि संपत्तीचा नाश करणाऱ्या अपुण्याला (पापाला) संधी मिळून ते सक्रिय होते, तेव्हा ठेवा पुरणाऱ्या माणसाने पुरून ठेवलेले सोने, चांदी इत्यादी सर्व प्रकारचे धन नष्ट होते.

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

सहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

Evaṃ bhagavā tena tena adhippāyena nihitampi yathādhippāyaṃ anupakappantaṃ nānappakārehi nassanadhammaṃ lokasammataṃ nidhiṃ vatvā idāni yaṃ puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthamidaṃ nidhikaṇḍamāraddhaṃ, taṃ dassento āha –

अशा प्रकारे भगवंतांनी वेगवेगळ्या हेतूंनी पुरून ठेवलेल्या, परंतु इच्छेनुसार उपयोगास न पडणाऱ्या आणि विविध प्रकारे नष्ट होणाऱ्या लोकमान्य ठेव्याविषयी सांगून; आता परमार्थतः (खऱ्या अर्थाने) 'पुण्यसंपत्ती' हाच ठेवा आहे हे दर्शवण्यासाठी आणि त्या गृहपतीच्या (कुटुंबिकाच्या) अनुमोदनासाठी हे 'निधिकण्ड' सुरू केले. ते दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

6. ‘‘Yassa dānena sīlena, saṃyamena damena ca.

६. ज्या स्त्री किंवा पुरुषाने दान, शील, संयम आणि दम (इंद्रियनिग्रह) यांच्याद्वारे,

Nidhī sunihito hoti, itthiyā purisassa vā’’ti.

आपला ठेवा चांगल्या प्रकारे सुरक्षित ठेवला आहे.

Tattha dānanti ‘‘dānañca dhammacariyā cā’’ti ettha vuttanayeneva gahetabbaṃ. Sīlanti kāyikavācasiko avītikkamo. Pañcaṅgadasaṅgapātimokkhasaṃvarādi vā sabbampi sīlaṃ idha sīlanti adhippetaṃ. Saṃyamoti saṃyamanaṃ saṃyamo, cetaso nānārammaṇagatinivāraṇanti vuttaṃ hoti, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Yena saṃyamena samannāgato ‘‘hatthasaṃyato, pādasaṃyato, vācāsaṃyato, saṃyatuttamo’’ti ettha saṃyatuttamoti vutto. Apare āhu ‘‘saṃyamanaṃ saṃyamo, saṃvaraṇanti vuttaṃ hoti, indriyasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti. Damoti damanaṃ, kilesūpasamananti vuttaṃ hoti, paññāyetaṃ adhivacanaṃ. Paññā hi katthaci paññātveva [Pg.188] vuccati ‘‘sussūsā labhate pañña’’nti evamādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 188). Katthaci dhammoti ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu. Katthaci damoti ‘‘yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjatī’’tiādīsu.

त्यामध्ये, 'दान' म्हणजे 'दानञ्च धम्मचरिया च' (मंगल सुत्तात) या ठिकाणी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. 'शील' म्हणजे कायिक (शारीरिक) आणि वाचिक (वाणीच्या) दुष्कृत्यांचे उल्लंघन न करणे. किंवा पंचशील, अष्टशील, दशशील, प्रातिमोक्ष संवर इत्यादी सर्व प्रकारच्या शीलांना येथे 'शील' असे अभिप्रेत आहे. 'संयम' म्हणजे मनाला वेगवेगळ्या विषयांकडे जाण्यापासून रोखणे; हा 'समाधी'चाच समानार्थी शब्द आहे. ज्या संयमाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'हस्तसंयतो, पादसंयतो, वाचासंयतो, संयतुत्तमो' या गाथेत 'संयतुत्तमो' (संयमी लोकांमध्ये श्रेष्ठ) म्हटले आहे. इतर आचार्य म्हणतात – 'संयमन म्हणजे संयम, म्हणजेच इंद्रियांचे रक्षण करणे; हा इंद्रिय संवर शीलाचा समानार्थी शब्द आहे.' 'दम' म्हणजे दमन करणे, क्लेशांचे शमन करणे; हा 'प्रज्ञे'चा (बुद्धीचा) समानार्थी शब्द आहे. कारण प्रज्ञेला काही ठिकाणी केवळ 'प्रज्ञा' म्हटले जाते, जसे की 'सुस्सूसा लभते पञ्ञं' (ऐकण्याची इच्छा असणारा प्रज्ञा प्राप्त करतो) इत्यादींमध्ये. काही ठिकाणी तिला 'धम्म' म्हटले जाते, जसे की 'सच्चं धम्मो धिति चागो' इत्यादींमध्ये. तर काही ठिकाणी तिला 'दम' म्हटले जाते, जसे की 'yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjatī' इत्यादींमध्ये.

Evaṃ dānādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yassa itthiyā vā purisassa vā dānena sīlena saṃyamena damena cāti imehi catūhi dhammehi yathā hiraññena suvaṇṇena muttāya maṇinā vā dhanamayo nidhi tesaṃ suvaṇṇādīnaṃ ekattha pakkhipanena nidhīyati, evaṃ puññamayo nidhi tesaṃ dānādīnaṃ ekacittasantāne cetiyādimhi vā vatthumhi suṭṭhu karaṇena sunihito hotīti.

अशा प्रकारे दान इत्यादींचा अर्थ जाणून घेऊन, आता या गाथेचा एकत्रित अर्थ असा समजावा – ज्या स्त्री किंवा पुरुषाने दान, शील, संयम आणि दम या चार धर्मांच्या (गुणांच्या) माध्यमातून – ज्याप्रमाणे सोने, चांदी, मोती किंवा रत्नांनी बनलेला धनाचा ठेवा त्या सोन्या-चांदीला एका ठिकाणी ठेवून सुरक्षित केला जातो, त्याचप्रमाणे पुण्याचा ठेवा त्या दान इत्यादी गुणांना स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये (मनःप्रवाहात) किंवा चैत्य (स्तूपादी पूजनीय स्थाने) इत्यादी वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून सुरक्षित ठेवलेला असतो.

Sattamagāthāvaṇṇanā

सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

Evaṃ bhagavā ‘‘yassa dānenā’’ti imāya gāthāya puññasampadāya paramatthato nidhibhāvaṃ dassetvā idāni yattha nihito, so nidhi sunihito hoti, taṃ vatthuṃ dassento āha –

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'यस्स दानेन' या गाथेद्वारे पुण्यसंपत्तीचे परमार्थतः ठेवा असणे दर्शवून; आता तो ठेवा ज्या ठिकाणी ठेवला असता चांगल्या प्रकारे सुरक्षित होतो, ते स्थान दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

7. ‘‘Cetiyamhi ca saṅghe vā, puggale atithīsu vā.

७. चैत्यामध्ये (स्तूपावर), संघामध्ये, एखाद्या व्यक्तीमध्ये किंवा अतिथींमध्ये (पाहुण्यांमध्ये),

Mātari pitari cāpi, atho jeṭṭhamhi bhātarī’’ti.

तसेच आई, वडील आणि मोठ्या भावाच्या ठिकाणी (केलेल्या सेवेद्वारे तो ठेवा चांगल्या प्रकारे सुरक्षित होतो).

Tattha cayitabbanti cetiyaṃ, pūjetabbanti vuttaṃ hoti, citattā vā cetiyaṃ. Taṃ panetaṃ cetiyaṃ tividhaṃ hoti paribhogacetiyaṃ, uddissakacetiyaṃ, dhātukacetiyanti. Tattha bodhirukkho paribhogacetiyaṃ, buddhapaṭimā uddissakacetiyaṃ, dhātugabbhathūpā sadhātukā dhātukacetiyaṃ. Saṅghoti buddhappamukhādīsu yo koci. Puggaloti gahaṭṭhapabbajitesu yo koci. Natthi assa tithi, yamhi vā tamhi divase āgacchatīti atithi. Taṅkhaṇe āgatapāhunakassetaṃ adhivacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

त्या गाथेमध्ये, 'चयितब्बं' (पूजनीय किंवा संचित करण्यायोग्य) म्हणून ते 'चेतिय' (चैत्य) होय, म्हणजेच पूजनीय आहे असा अर्थ होतो; किंवा (विटा इत्यादींनी) रचलेले (चित) असल्यामुळे ते 'चेतिय' होय. ते चैत्य तीन प्रकारचे असते: परिभोग चैत्य, उद्दीसक (उद्देश्यक) चैत्य आणि धातु चैत्य. त्यापैकी, बोधिवृक्ष हे परिभोग चैत्य आहे, बुद्धमूर्ती हे उद्दीसक चैत्य आहे आणि धातूने युक्त असलेले धातुगर्भ स्तूप हे 'धातु चैत्य' आहे. 'संघ' म्हणजे बुद्धप्रमुख आदि संघांमधील कोणताही सदस्य होय. 'पुद्गल' म्हणजे गृहस्थ किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) यांच्यापैकी कोणीही एक व्यक्ती होय. ज्याच्या येण्याची कोणतीही तिथी (निश्चित दिवस) नसते, जो कोणत्याही दिवशी येतो, तो 'अतिथी' होय. हे त्या क्षणी आलेल्या पाहुण्याचे (आगंतुकाचे) नाव आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

Evaṃ cetiyādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yo so nidhi ‘‘sunihito hotī’’ti vutto, so imesu vatthūsu sunihito hoti. Kasmā? Dīgharattaṃ iṭṭhaphalānuppadānasamatthatāya. Tathā hi appakampi cetiyamhi datvā dīgharattaṃ iṭṭhaphalalābhino honti. Yathāha –

अशा प्रकारे चैत्य इत्यादींना जाणून, आता या गाथेचा एकत्रित अर्थ अशा प्रकारे समजून घ्यावा – जो हा 'सुनिहित (चांगल्या प्रकारे ठेवलेला) निधी' असे म्हटले आहे, तो या (चैत्य आदि) वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेला असतो. कशामुळे? कारण तो दीर्घकाळापर्यंत इच्छित फळ देण्यास समर्थ असतो. तसेच, चैत्याला अगदी थोडे जरी दान दिले, तरी लोक दीर्घकाळापर्यंत इच्छित फळ मिळवणारे होतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Ekapupphaṃ [Pg.189] yajitvāna, asītikappakoṭiyo;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphadānassidaṃ phala’’nti ca.

“केवळ एक फूल अर्पण करून, मी ऐंशी कोटी कल्पपर्यंत दुर्गतीला प्राप्त झालो नाही; हे फुलांच्या दानाचे फळ आहे.”

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukha’’nti ca. (dha. pa. 290);

“अल्प सुखाचा त्याग केल्याने जर विपुल सुख दिसत असेल, तर (पंडित पुरुषाने विपुल सुखाच्या आशेने अल्प सुखाचा त्याग करावा).”

Evaṃ dakkhiṇāvisuddhivelāmasuttādīsu vuttanayena saṅghādivatthūsupi dānaphalavibhāgo veditabbo. Yathā ca cetiyādīsu dānassa pavatti phalavibhūti ca dassitā, evaṃ yathāyogaṃ sabbattha taṃ taṃ ārabhitvā cārittavārittavasena sīlassa, buddhānussativasena saṃyamassa, tabbatthukavipassanāmanasikārapaccavekkhaṇavasena damassa ca pavatti tassa tassa phalavibhūti ca veditabbā.

अशा प्रकारे, दक्खिणाविभंग सुत्त, वेलाम सुत्त इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, संघ आदि वस्तूंमध्येही दानफळाचे वर्गीकरण समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे चैत्य इत्यादींच्या ठिकाणी दानाची प्रवृत्ती आणि त्याचे फल-वैभव दाखवले आहे, त्याचप्रमाणे योग्यतेनुसार सर्व ठिकाणी त्या त्या गोष्टीला आलंबन करून, चारित्र्य-वारित्र्य नियमांनुसार शीलाची प्रवृत्ती, बुद्धानुस्मृतीच्या द्वारे संयमाची प्रवृत्ती, आणि त्या वस्तूंवर आधारित विपश्यना, मनसिकार व प्रत्यवेक्षण यांच्याद्वारे दमाची (इंद्रियनिग्रहाची) प्रवृत्ती आणि त्या त्या गुणांचे फल-वैभव समजून घ्यावे.

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

आठव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

Evaṃ bhagavā dānādīhi nidhīyamānassa puññamayanidhino cetiyādibhedaṃ vatthuṃ dassetvā idāni etesu vatthūsu sunihitassa tassa nidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassento āha –

अशा प्रकारे भगवंतांनी दान इत्यादींद्वारे संचित केल्या जाणाऱ्या पुण्यमय निधीचे चैत्य आदि भेद असलेले स्थान दाखवून, आता या वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या त्या पुण्यनिधीचे, खोल पाण्याच्या काठावर पुरून ठेवलेल्या भौतिक निधीपेक्षा असलेले श्रेष्ठत्व दाखवताना पुढील गाथा म्हटली –

8. ‘‘Eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko.

८. “हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला (सुनिहित), इतरांकडून जिंकला न जाणारा (अजेय) आणि पाठीमागे येणारा (अनुगामी) आहे.

Pahāya gamanīyesu, etaṃ ādāya gacchatī’’ti.

सर्व काही सोडून जावे लागणाऱ्या या जगात, मनुष्य हाच निधी सोबत घेऊन जातो.”

Tattha pubbapadena taṃ dānādīhi sunihitanidhiṃ niddisati ‘‘eso nidhi sunihito’’ti. Ajeyyoti parehi jetvā gahetuṃ na sakkā, acceyyotipi pāṭho, tassa accitabbo accanāraho hitasukhatthikena upacitabboti attho. Etasmiñca pāṭhe eso nidhi acceyyoti sambandhitvā puna ‘‘kasmā’’ti anuyogaṃ dassetvā ‘‘yasmā sunihito anugāmiko’’ti sambandhitabbaṃ. Itarathā hi sunihitassa acceyyattaṃ vuttaṃ bhaveyya, na ca sunihito accanīyo. Accito eva hi soti. Anugacchatīti anugāmiko, paralokaṃ gacchantampi tattha tattha phaladānena na vijahatīti attho.

त्या गाथेमध्ये, 'एषो निधी सुनिहितो' (हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला आहे) या पहिल्या पदाने दान इत्यादींद्वारे चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या त्या पुण्यनिधीचा निर्देश केला आहे. 'अजेय' म्हणजे इतरांना जिंकून घेता न येणारा. 'अच्चेय्य' असाही पाठ आढळतो; त्याचा अर्थ हित आणि सुख इच्छिणाऱ्या व्यक्तीने संचय करण्यायोग्य, पूजनीय किंवा गोळा करण्यायोग्य असा आहे. या पाठामध्ये 'हा निधी अच्चेय्य (संचय करण्यायोग्य) आहे' असा संबंध जोडून, पुन्हा 'का?' असा प्रश्न उपस्थित करून, 'कारण तो सुनिहित आणि अनुगामी आहे' असा संबंध जोडला पाहिजे. अन्यथा, चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या निधीचे संचय करण्यायोग्यत्व सांगितले गेले असते, परंतु जो आधीच चांगल्या प्रकारे ठेवलेला आहे तो पुन्हा संचय करण्यायोग्य नसतो, कारण तो आधीच संचित केलेला असतो. जो पाठीमागे जातो तो 'अनुगामी' होय; म्हणजेच परलोकात जाणाऱ्या व्यक्तीलाही तो त्या त्या ठिकाणी फळ देऊन कधीही सोडत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

Pahāya gamanīyesu etaṃ ādāya gacchatīti maraṇakāle paccupaṭṭhite sabbabhogesu pahāya gamanīyesu etaṃ nidhiṃ ādāya paralokaṃ gacchatīti ayaṃ kira etassa attho. So pana na yujjati. Kasmā? Bhogānaṃ [Pg.190] agamanīyato. Pahātabbā eva hi te te bhogā, na gamanīyā, gamanīyā pana te te gativisesā. Yato yadi esa attho siyā, pahāya bhoge gamanīyesu gativisesesu iti vadeyya. Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘nidhi vā ṭhānā cavatī’’ti evamādinā pakārena pahāya maccaṃ bhogesu gacchantesu etaṃ ādāya gacchatīti. Eso hi anugāmikattā taṃ nappajahatīti.

'पहाय गमनीयेसु एतं आदाय गच्छति' म्हणजे मृत्यूची वेळ जवळ आली असता, सर्व उपभोग्य वस्तू सोडून जावे लागत असताना, हा निधी सोबत घेऊन मनुष्य परलोकात जातो, असा याचा अर्थ सांगितला जातो. परंतु तो अर्थ योग्य वाटत नाही. का? कारण उपभोग्य वस्तू स्वतः कुठे जात नाहीत. ते ते उपभोग केवळ सोडण्यायोग्य आहेत, स्वतः जाणारे नाहीत; जाणारे तर ते ते गतीचे विशेष (पुढील जन्म) आहेत. म्हणून जर हा अर्थ असता, तर 'उपभोगांचा त्याग करून जाण्यायोग्य गतींमध्ये' असे म्हटले गेले असते. म्हणून येथे असा अर्थ समजून घ्यावा – 'निधी आपल्या स्थानावरून नष्ट होतो' इत्यादी प्रकारे, मनुष्याला सोडून उपभोग्य वस्तू निघून जात असताना (नष्ट होत असताना), मनुष्य हा पुण्यनिधी सोबत घेऊन जातो. कारण हा निधी अनुगामी असल्यामुळे त्याला कधीही सोडत नाही.

Tattha siyā ‘‘gamanīyesūti ettha gantabbesūti attho, na gacchantesū’’ti. Taṃ na ekaṃsato gahetabbaṃ. Yathā hi ‘‘ariyā niyyānikā’’ti (dī. ni. 2.141) ettha niyyantāti attho, na niyyātabbāti, evamidhāpi gacchantesūti attho, na gantabbesūti.

येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, 'गमनीयेसु' याचा अर्थ 'जाण्यायोग्य गोष्टींमध्ये' असा आहे, 'जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये' असा नाही. परंतु हे पूर्णपणे स्वीकारता येत नाही. कारण ज्याप्रमाणे 'अरिया निय्यानिका' (आर्य मार्ग हा संसारातून बाहेर काढणारा आहे) येथे 'बाहेर काढणारा' असा अर्थ होतो, 'बाहेर काढण्यायोग्य' असा नाही, त्याचप्रमाणे येथेही 'जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये' (नष्ट होणाऱ्या गोष्टींमध्ये) असा अर्थ होतो, 'जाण्यायोग्य गोष्टींमध्ये' असा नाही.

Atha vā yasmā esa maraṇakāle kassaci dātukāmo bhoge āmasitumpi na labhati, tasmā tena te bhogā pubbaṃ kāyena pahātabbā, pacchā vihatāsena cetasā gantabbā, atikkamitabbāti vuttaṃ hoti. Tasmā pubbaṃ kāyena pahāya pacchā cetasā gamanīyesu bhogesūti evamettha attho daṭṭhabbo. Purimasmiṃ atthe niddhāraṇe bhummavacanaṃ, pahāya gamanīyesu bhogesu ekamevetaṃ puññanidhivibhavaṃ tato nīharitvā ādāya gacchatīti. Pacchime atthe bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ. Bhogānañhi gamanīyabhāvena etassa nidhissa ādāya gamanīyabhāvo lakkhīyatīti.

किंवा, मृत्यूच्या वेळी हा मनुष्य कोणाला काही दान देण्याची इच्छा असूनही आपल्या संपत्तीला स्पर्श देखील करू शकत नाही, म्हणून त्याने त्या उपभोगांचा आधी शरीराने त्याग केला पाहिजे आणि नंतर आशेचा नाश झालेल्या मनाने ते सोडून गेले पाहिजे, असे म्हटले आहे. म्हणून, 'आधी शरीराने त्याग करून आणि नंतर मनाने सोडून जाण्यायोग्य उपभोगांमध्ये' असा अर्थ येथे समजून घ्यावा. पहिल्या अर्थामध्ये 'निर्धारण' अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणजेच 'सोडून जाण्यायोग्य उपभोगांमधून केवळ हा एकच पुण्यनिधीरूपी वैभव वेगळा काढून तो सोबत घेऊन जातो' असा अर्थ होतो. दुसऱ्या अर्थामध्ये 'भावेन भाव लक्षण' अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे. कारण उपभोगांच्या निघून जाण्याने या पुण्यनिधीचे सोबत घेऊन जाणे लक्षित होते.

Navamagāthāvaṇṇanā

नव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

Evaṃ bhagavā imassa puññanidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassetvā puna attano bhaṇḍaguṇasaṃvaṇṇanena kayajanassa ussāhaṃ janento uḷārabhaṇḍavāṇijo viya attanā desitapuññanidhiguṇasaṃvaṇṇanena tasmiṃ puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janento āha –

अशा प्रकारे भगवंतांनी या पुण्यनिधीचे खोल पाण्याच्या काठावर पुरून ठेवलेल्या भौतिक निधीपेक्षा असलेले श्रेष्ठत्व दाखवून, पुन्हा आपल्या मालाच्या गुणांचे वर्णन करून खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांमध्ये उत्साह निर्माण करणाऱ्या एखाद्या श्रेष्ठ व्यापाऱ्याप्रमाणे, स्वतः उपदेशिलेल्या पुण्यनिधीच्या गुणांचे वर्णन करून त्या पुण्यनिधीच्या बाबतीत देव आणि मनुष्यांमध्ये उत्साह निर्माण करत पुढील गाथा म्हटली –

9. ‘‘Asādhāraṇamaññesaṃ, acorāharaṇo nidhi.

९. “हा निधी इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहे आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा आहे.

Kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko’’ti.

हा निधी पाठीमागे येणारा (अनुगामी) आहे, म्हणून बुद्धिमान माणसाने पुण्याचा संचय करावा.”

Tattha [Pg.191] asādhāraṇamaññesanti asādhāraṇo aññesaṃ, makāro padasandhikaro ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīsu viya. Na corehi āharaṇo acorāharaṇo, corehi ādātabbo na hotīti attho. Nidhātabboti nidhi. Evaṃ dvīhi padehi puññanidhiguṇaṃ saṃvaṇṇetvā tato dvīhi tattha ussāhaṃ janeti ‘‘kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko’’ti. Tassattho – yasmā puññāni nāma asādhāraṇo aññesaṃ, acorāharaṇo ca nidhi hoti. Na kevalañca asādhāraṇo acorāharaṇo ca nidhi, atha kho pana ‘‘eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko’’ti ettha vutto yo nidhi anugāmiko. So ca yasmā puññāniyeva, tasmā kayirātha kareyya dhīro buddhisampanno dhitisampanno ca puggalo puññānīti.

त्या गाथेमध्ये, 'असाधारणमञ्ञेसं' म्हणजे इतरांसाठी असाधारण (इतरांशी सामायिक नसलेला). येथील 'म' हा वर्ण 'अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता' इत्यादींप्रमाणे पदसंधी साधणारा आहे. 'अचोराहरणो' म्हणजे चोरांद्वारे हरण न केला जाणारा, म्हणजेच चोरांना तो हिरावून घेता येत नाही असा याचा अर्थ आहे. जो सुरक्षित ठेवला जातो तो 'निधी' होय. अशा प्रकारे दोन पदांनी पुण्यनिधीच्या गुणांचे वर्णन करून, त्यानंतर पुढील दोन पदांनी त्याविषयी उत्साह निर्माण करतात – 'कयिराथ धीरो पुञ्ञानि, यो निधी अनुगामिको'. त्याचा अर्थ असा – कारण पुण्य हे इतरांसाठी असाधारण आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा निधी आहे. आणि ते केवळ असाधारण आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा निधीच नाही, तर 'हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला, अजेय आणि अनुगामी आहे' असे जे येथे म्हटले आहे, तो अनुगामी निधी देखील आहे. आणि तो निधी म्हणजेच पुण्य असल्यामुळे, बुद्धिमान (प्रज्ञासंपन्न) आणि धैर्यवान (धृतिसंपन्न) व्यक्तीने पुण्याचा संचय करावा (पुण्यकर्मे करावीत).

Dasamagāthāvaṇṇanā

दहाव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

Evaṃ bhagavā guṇasaṃvaṇṇanena puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janetvā idāni ye ussahitvā puññanidhikiriyāya sampādenti, tesaṃ so yaṃ phalaṃ deti, taṃ saṅkhepato dassento āha –

अशा प्रकारे भगवंतांनी (पुण्याच्या) गुणांचे वर्णन करून, देव आणि मनुष्यांमध्ये पुण्यरुपी ठेवा (पुण्यनिधी) साठवण्याविषयी उत्साह निर्माण केला. आता जे लोक उत्साहाने पुण्यरुपी ठेवा निर्माण करून तो संपन्न करतात, त्यांना तो पुण्यनिधी जे काही फळ देतो, ते थोडक्यात दाखवून देण्यासाठी (भगवान) म्हणाले –

10.

१०.

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhī’’ti.

“हा देव आणि मनुष्यांची सर्व इच्छा पूर्ण करणारा निधी आहे.”

Idāni yasmā patthanāya paṭibandhitassa sabbakāmadadattaṃ, na vinā patthanaṃ hoti. Yathāha –

आता, कारण सर्व इच्छा पूर्ण करण्याची क्षमता ही आकांक्षेशी (प्रार्थनेशी) जोडलेली असल्यामुळे, आकांक्षेशिवाय ती पूर्ण होत नाही. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Ākaṅkheyya ce gahapatayo dhammacārī samacārī ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ (ma. ni. 1.442).

“गृहपतींनो, जर एखादा धम्मचारी (धर्माचे आचरण करणारा) आणि समचारी (समतेने आचरण करणारा) अशी आकांक्षा बाळगेल की, 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी क्षत्रिय महासालांच्या (श्रीमंत क्षत्रियांच्या) सहवासात जन्माला यावे', तर हे शक्य आहे की शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो क्षत्रिय महासालांच्या सहवासात जन्माला येईल. त्याचे कारण काय? कारण तो धम्मचारी आणि समचारी आहे.”

Evaṃ ‘‘anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ti (ma. ni. 1.442).

तसेच, “अनास्रव (आसवरहित) चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून, त्यात संपन्न होऊन विहार करावा. त्याचे कारण काय? कारण तो धम्मचारी आणि समचारी आहे.”

Tathā [Pg.192] cāha –

आणि तसेच (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena, sutena, cāgena, paññāya samannāgato hoti, tassa evaṃ hoti ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ padahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrūpapattiyā saṃvattantī’’ti (ma. ni. 3.161) evamādi.

“भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू श्रद्धेने संपन्न असतो, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग आणि प्रज्ञेने संपन्न असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो, 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी क्षत्रिय महासालांच्या सहवासात जन्माला यावे.' तो त्या चित्ताला दृढ करतो, त्या चित्ताला अधिष्ठित करतो, त्या चित्ताची भावना करतो. त्याचे ते संस्कार आणि विहार अशा प्रकारे भावित व बहुलीकृत (वारंवार अभ्यासलेले) केल्यामुळे तेथे जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरतात.” इत्यादी.

Tasmā taṃ tathā tathā ākaṅkhapariyāyaṃ cittapadahanādhiṭṭhānabhāvanāparikkhāraṃ patthanaṃ tassa sabbakāmadadatte hetuṃ dassento āha –

म्हणून, त्या त्या प्रकारे 'आकांक्षीय सुत्ता'मध्ये सांगितल्याप्रमाणे चित्ताचे प्रयत्न, अधिष्ठान, भावना आणि परिष्कार यांनी युक्त असलेल्या आकांक्षेला, सर्व इच्छा पूर्ण करण्याचे कारण दाखवून देण्यासाठी (भगवान) म्हणाले –

‘‘Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti.

“ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व या (पुण्यनिधी) द्वारे प्राप्त होते.”

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

अकराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त.

11. Idāni yaṃ taṃ sabbaṃ etena labbhati, taṃ odhiso odhiso dassento ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti evamādigāthāyo āha.

११. आता, या पुण्यनिधीद्वारे जे काही प्राप्त होते, ते विभागवार (स्पष्टपणे) दाखवून देण्यासाठी “सुवण्णता सुसरता” (सुवर्णवर्ण, सुस्वरता) इत्यादी गाथा (भगवंतांनी) म्हटल्या.

Tattha paṭhamagāthāya tāva suvaṇṇatā nāma sundaracchavivaṇṇatā kañcanasannibhattacatā, sāpi etena puññanidhinā labbhati. Yathāha –

त्यापैकी पहिल्या गाथेत, 'सुवण्णता' (सुवर्णवर्ण) म्हणजे सुंदर त्वचा आणि सोन्यासारखी कांती असलेला वर्ण होय. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pubbe manussabhūto samāno akkodhano ahosi anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno nābhisajji na kuppi na byāpajji na patitthīyi, na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi, dātā ca ahosi sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsika…pe… koseyya…pe… kambalasukhumānaṃ. So tassa kammassa katattā upacitattā…pe… itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco’’ti (dī. ni. 3.218).

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... पूर्वी मनुष्य असताना अक्रोधी होते, संताप न करणारे होते. पुष्कळ बोलले गेले तरी ते चिडले नाहीत, रागावले नाहीत, त्यांनी कोणाचा द्वेष केला नाही, मनात आकस धरला नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट केली नाही. ते मऊ व सुबक अंथरुणे, पांघरूणे, तलम सुती वस्त्रे...पे... रेशमी वस्त्रे...पे... आणि मऊ घोंगड्या दान करणारे होते. त्या कर्माच्या आचरणामुळे आणि संचयामुळे...पे... या मनुष्यलोकात आल्यावर त्यांना हे महापुरुष लक्षण प्राप्त झाले. ते सुवर्णवर्णाचे झाले आणि त्यांची त्वचा सोन्यासारखी कांती असलेली झाली.”

Susaratā nāma brahmassaratā karavīkabhāṇitā, sāpi etena labbhati. Yathāha –

'सुसरता' (सुस्वरता) म्हणजे ब्रह्मस्वर (ब्रह्मदेवासारखा गंभीर आवाज) आणि करवीक पक्षासारखा मधुर आवाज असणे. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Yampi[Pg.193], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā…pe… tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi. So tassa kammassa katattā upacitattā…pe… itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Pahutajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī’’ti (dī. ni. 3.236).

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... कठोर वाणी सोडून कठोर वाणीपासून विरत राहिले होते. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद...पे... अशी होती, तशीच वाणी ते बोलत असत. त्या कर्माच्या आचरणामुळे आणि संचयामुळे...पे... या मनुष्यलोकात आल्यावर त्यांना ही दोन महापुरुष लक्षणे प्राप्त झाली. त्यांची जीभ लांब (प्रभूतजिव्ह) झाली आणि त्यांचा आवाज ब्रह्मस्वर व करवीक पक्षासारखा मधुर झाला.”

Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānatā, samacitavaṭṭitayuttaṭṭhānesu aṅgapaccaṅgānaṃ samacitavaṭṭitabhāvena sannivesoti vuttaṃ hoti. Sāpi etena labbhati. Yathāha –

'सुसंठाना' (सुसंस्थान) म्हणजे उत्तम शरीररचना. शरीराचे अवयव योग्य ठिकाणी प्रमाणबद्ध आणि सुडौल असणे, असा याचा अर्थ आहे. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pubbe manussabhūto samāno bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo ‘kinti me saddhāya vaḍḍheyyuṃ, sīlena sutena cāgena paññāya dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi vaḍḍheyyu’nti, so tassa kammassa…pe… samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati, sīhapubbaḍḍhakāyo ca hoti citantaraṃso ca samavaṭṭakkhandho cā’’ti (dī. ni. 3.224) evamādi.

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... पूर्वी मनुष्य असताना बहुजन हितासाठी, त्यांच्या कल्याणासाठी, सुखासाठी आणि योगक्षेमासाठी उत्सुक होते. 'माझे हे लोक श्रद्धेने, शीलाने, श्रुताने, त्यागाने, प्रज्ञेने, धनधान्याने, शेतजमिनीने, द्विपद व चतुष्पद प्राण्यांनी, स्त्री-पुत्रांनी, दास-कर्मकऱ्यांनी, नातेवाईकांनी, मित्रांनी आणि बांधवांनी वृद्धिंगत व्हावेत' अशी त्यांची इच्छा होती. त्या कर्मामुळे...पे... त्यांना ही तीन महापुरुष लक्षणे प्राप्त झाली – त्यांचे शरीर सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे (सिंहपूर्वार्धकाय) झाले, त्यांचे खांदे भरलेले (चितंतरांस) झाले आणि त्यांचे शरीर सुडौल व गोल (समवृत्तस्कंध) झाले.” इत्यादी.

Iminā nayena ito paresampi iminā puññanidhinā paṭilābhasādhakāni suttapadāni tato tato ānetvā vattabbāni. Ativitthārabhayena tu saṃkhittaṃ, idāni avasesapadānaṃ vaṇṇanaṃ karissāmi.

या पद्धतीने, या व्यतिरिक्त इतर लक्षणांच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असणारी सुत्तवचने देखील त्या त्या सुत्तांमधून आणून सांगावीत. परंतु, विस्तार होण्याच्या भीतीने येथे संक्षेप केला आहे. आता मी उर्वरित पदांचे स्पष्टीकरण करेन.

Surūpatāti ettha sakalasarīraṃ rūpanti veditabbaṃ ‘‘ākāso parivārito rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya, tassa rūpassa sundaratā surūpatā nātidīghatā nātirassatā nātikisatā nātithūlatā nātikāḷatā naccodātatāti vuttaṃ hoti. Ādhipaccanti adhipatibhāvo, khattiyamahāsālādibhāvena sāmikabhāvoti attho. Parivāroti agārikānaṃ sajanaparijanasampatti, anagārikānaṃ parisasampatti, ādhipaccañca [Pg.194] parivāro ca ādhipaccaparivāro. Ettha ca suvaṇṇatādīhi sarīrasampatti, ādhipaccena bhogasampatti, parivārena sajanaparijanasampatti vuttāti veditabbā. Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, tattha idampi tāva paṭhamaṃ odhiso vuttasuvaṇṇatādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti.

'सुरूपता' या पदात “आकाश परिवेष्टित झाल्यावर रूपाची संज्ञा प्राप्त होते” या वचनाप्रमाणे संपूर्ण शरीराला 'रूप' समजावे. त्या रूपाचे सौंदर्य म्हणजे सुरूपता होय; म्हणजेच शरीर अतिशय उंच नसणे, अतिशय बुटके नसणे, अतिशय कृश नसणे, अतिशय स्थूल नसणे, अतिशय काळे नसणे आणि अतिशय गोरे नसणे, असा याचा अर्थ आहे. 'आधिपत्य' म्हणजे अधिपती असणे, क्षत्रिय महासाल इत्यादींच्या रूपाने स्वामी असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'परिवार' म्हणजे गृहस्थांच्या बाबतीत नातेवाईक आणि सेवक यांची समृद्धी, तर गृहत्यागी (भिक्खू) लोकांच्या बाबतीत परिषदेची (अनुयायांची) समृद्धी होय. आधिपत्य आणि परिवार मिळून 'आधिपत्य-परिवार' होतो. येथे 'सुवर्णता' इत्यादी पदांनी शरीर-संपत्ती, 'आधिपत्य' या पदाने भोग-संपत्ती (वैभव) आणि 'परिवार' या पदाने नातेवाईक व सेवकांची संपत्ती सांगितली आहे, असे समजावे. “ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते” या वचनात, सुरुवातीला विभागवार सांगितलेली सुवर्णता इत्यादी सर्व गोष्टी या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होतात, हे दाखवून दिले आहे.

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

बाराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त.

12. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ rajjasampattito oraṃ devamanussasampattiṃ dassetvā idāni tadubhayarajjasampattiṃ dassento ‘‘padesarajja’’nti imaṃ gāthamāha.

१२. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या राज्यवैभवापेक्षा श्रेष्ठ अशी देव आणि मनुष्यांची संपत्ती दाखवून दिल्यानंतर, आता त्या दोन्ही प्रकारच्या राज्यवैभवाला दाखवून देण्यासाठी “पदेसरज्जं” (प्रादेशिक राज्य) ही गाथा (भगवंतांनी) म्हटली.

Tattha padesarajjanti ekadīpampi sakalaṃ apāpuṇitvā pathaviyā ekamekasmiṃ padese rajjaṃ. Issarabhāvo issariyaṃ, iminā dīpacakkavattirajjaṃ dasseti. Cakkavattisukhaṃ piyanti iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ cakkavattisukhaṃ. Iminā cāturantacakkavattirajjaṃ dasseti. Devesu rajjaṃ devarajjaṃ, etena mandhātādīnampi manussānaṃ devarajjaṃ dassitaṃ hoti. Api dibbesūti iminā ye te divi bhavattā ‘‘dibbā’’ti vuccanti, tesu dibbesu kāyesu uppannānampi devarajjaṃ dasseti. Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, tattha idampi dutiyaṃ odhiso padesarajjādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti.

त्या गाथेत, 'पदेसरज्जं' (प्रादेशिक राज्य) म्हणजे संपूर्ण जंबुद्वीपासारख्या एका अखंड द्वीपाचे राज्य न मिळवता, पृथ्वीच्या एका विशिष्ट भागात किंवा प्रदेशात राज्य करणे होय. अधिपती असणे म्हणजेच ऐश्वर्य (ईश्वरभाव) होय; याने जंबुद्वीपातील चक्रवर्ती राजाचे सुख दर्शवले आहे. 'पियं' म्हणजे इष्ट, कांत आणि मनाप (प्रिय) असणारे चक्रवर्तीचे सुख होय. याने चारही महाद्वीपांवर राज्य करणाऱ्या चक्रवर्ती राजाचे सुख दर्शवले आहे. देवांचे राज्य म्हणजे 'देवरज्जं' (देवराज्य) होय; याद्वारे मान्धाता इत्यादी मनुष्यांचे देवलोकातील राज्य देखील दर्शवले आहे. 'अपि दिब्बेसु' (दिव्य लोकांमध्येही) या शब्दाने जे देवलोकात उत्पन्न झाले आहेत आणि ज्यांना 'दिव्य' म्हटले जाते, त्या दिव्य शरीरात उत्पन्न झालेल्यांचे देवराज्य देखील दर्शवले आहे. 'सब्बमेतेन लब्भति' (याने सर्व काही प्राप्त होते) म्हणजे 'ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते' असे जे म्हटले आहे, त्या संदर्भात हे दुसरे वर्गीकरण असून, प्रादेशिक राज्यादी सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते, असे जाणावे हे दर्शवले आहे.

Terasamagāthāvaṇṇanā

तेराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

13. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ devamanussarajjasampattiṃ dassetvā idāni dvīhi gāthāhi vuttaṃ sampattiṃ samāsato purakkhatvā nibbānasampattiṃ dassento ‘‘mānussikā ca sampattī’’ti imaṃ gāthamāha.

१३. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी देव आणि मनुष्यांच्या राज्याची संपत्ती दर्शवून, आता दोन गाथांमध्ये सांगितलेली संपत्ती संक्षेपाने समोर ठेवून, निर्वाण संपत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'मानुसिका च सम्पत्ति' ही गाथा म्हटली.

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – manussānaṃ ayanti mānussī, mānussī eva mānussikā. Sampajjanaṃ sampatti. Devānaṃ loko devaloko. Tasmiṃ devaloke. Yāti anavasesapariyādānaṃ, ramanti etāya ajjhattaṃ uppannāya bahiddhā vā upakaraṇabhūtāyāti rati, sukhassa sukhavatthuno cetaṃ [Pg.195] adhivacanaṃ. Yāti aniyatavacanaṃ casaddo pubbasampattiyā saha sampiṇḍanattho. Nibbānaṃyeva nibbānasampatti.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – मनुष्यांची ती 'मानुस्सी' (मानुषी), मानुषी म्हणजेच 'मानुसिका' (मानुषिका) होय. समृद्ध होणे म्हणजेच 'संपत्ती' होय. देवांचा लोक म्हणजे 'देवलोक' होय. त्या देवलोकात. 'रति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे देव पूर्णपणे रममाण होतात; ती रती अंतर्मनात (अध्यात्मत) उत्पन्न झालेली असू शकते किंवा बाह्य उपकरणांच्या स्वरूपात असू शकते. हे सुख आणि सुखाच्या साधनांचे (सुखवस्तूचे) नाव आहे. 'या' हे पद अनिश्चित वाचक आहे. 'च' हा शब्द मागील संपत्तीशी जोडण्याच्या अर्थाने आला आहे. निर्वाण म्हणजेच 'निर्वाण संपत्ती' होय.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yā esā ‘‘suvaṇṇatā’’tiādīhi padehi mānussikā ca sampatti devaloke ca yā rati vuttā, sā ca sabbā, yā cāyamaparā saddhānusāribhāvādivasena pattabbā nibbānasampatti, sā cāti idaṃ tatiyampi odhiso sabbametena labbhatīti.

आणि हे अर्थ-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – 'सुवर्णता' इत्यादी पदांनी जी मानुषी संपत्ती आणि देवलोकातील जी रती (आनंद) सांगितली आहे, ती सर्व, आणि ही दुसरी, जी श्रद्धानुसारी अवस्था इत्यादींच्या द्वारे प्राप्त होणारी निर्वाण संपत्ती आहे, ती देखील; हे तिसरे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते.

Atha vā yā pubbe suvaṇṇatādīhi avuttā ‘‘sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti evamādinā (a. ni. 9.21) nayena niddiṭṭhā paññāveyyattiyādibhedā ca mānussikā sampatti, aparā devaloke ca yā jhānādirati, yā ca yathāvuttappakārā nibbānasampatti cāti idampi tatiyaṃ odhiso sabbametena labbhatīti. Evampettha atthavaṇṇanā veditabbā.

किंवा दुसऱ्या प्रकारे, जी पूर्वी 'सुवर्णता' इत्यादींद्वारे सांगितली गेली नाही, परंतु 'शूर, स्मृतिमान आणि येथे ब्रह्मचर्यवास' इत्यादी पद्धतीने दर्शवली गेली आहे, अशी प्रज्ञा, नैपुण्य इत्यादी भेदांनी युक्त मानुषी संपत्ती, आणि दुसरी देवलोकातील जी ध्यानादी रती (ध्यानाचा आनंद) आहे, आणि जी वर सांगितलेल्या प्रकारची निर्वाण संपत्ती आहे, ती देखील; हे तिसरे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते. अशा प्रकारे देखील येथील अर्थ-स्पष्टीकरण जाणावे.

Cuddasamagāthāvaṇṇanā

चौदाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

14. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ saddhānusārībhāvādivasena pattabbaṃ nibbānasampattimpi dassetvā idāni tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ tameva tassa upāyañca dassento ‘‘mittasampadamāgammā’’ti imaṃ gāthamāha.

१४. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी आणि श्रद्धानुसारी अवस्था इत्यादींच्या द्वारे मिळणारी निर्वाण संपत्ती देखील दर्शवून, आता त्रिविद्या (तेविज्ज) आणि उभतोभागविमुक्त अवस्थेच्या द्वारे प्राप्त होणारी संपत्ती आणि त्याचाच उपाय दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'मित्तसम्पदमागम्म' ही गाथा म्हटली.

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – sampajjati etāya guṇavibhūtiṃ pāpuṇātīti sampadā, mitto eva sampadā mittasampadā, taṃ mittasampadaṃ. Āgammāti nissāya. Yonisoti upāyena. Payuñjatoti yogānuṭṭhānaṃ karoto. Vijānāti etāyāti vijjā, vimuccati etāya, sayaṃ vā vimuccatīti vimutti, vijjā ca vimutti ca vijjāvimuttiyo, vijjāvimuttīsu vasībhāvo vijjāvimuttivasībhāvo.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – जिच्याद्वारे गुणांची समृद्धी प्राप्त होते ती 'संपदा' होय. मित्र हाच संपदा म्हणजे 'मित्रसंपदा' (कल्याणमित्र लाभणे) होय, त्या मित्रसंपदेला. 'आगम्म' म्हणजे आश्रय घेऊन. 'योनिसो' म्हणजे योग्य उपायाने. 'पयुञ्जतो' म्हणजे सतत प्रयत्न करणाऱ्यासाठी. 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे जिच्याद्वारे जाणले जाते ती होय. 'विमुक्ती' म्हणजे जिच्याद्वारे विमुक्त होते किंवा जी स्वतःच विमुक्त होते ती होय. विद्या आणि विमुक्ती म्हणजे 'विद्या-विमुक्ती' होय. विद्या आणि विमुक्तीमध्ये वशित्व (प्रभुत्व) असणे म्हणजेच 'विद्या-विमुक्ती-वशित्व' होय.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yvāyaṃ mittasampadamāgamma satthāraṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ nissāya tato ovādañca anusāsaniñca gahetvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā yoniso payuñjato pubbenivāsādīsu tīsu vijjāsu ‘‘tattha katamā vimutti? Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti (dha. sa. 1381) evaṃ āgatāya aṭṭhasamāpattinibbānabhedāya vimuttiyā ca tathā tathā adandhāyitattena [Pg.196] vasībhāvo, idampi catutthaṃ odhiso sabbametena labbhatīti.

आणि हे अर्थ-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – जो कोणी या मित्रसंपदेचा आश्रय घेऊन, शास्त्यांचा (बुद्धांचा) किंवा इतर कोणत्याही आदरणीय सब्रह्मचाऱ्याचा आश्रय घेऊन, त्यांच्याकडून उपदेश आणि अनुशासने ग्रहण करून, उपदेशानुसार आचरण करत योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो, त्याला पूर्वनिवासज्ञान इत्यादी तीन विद्यांमध्ये, 'तेथे विमुक्ती कोणती? चित्ताची विमुक्ती आणि निर्वाण' अशा प्रकारे आलेल्या, आठ समापत्ती आणि निर्वाण अशा प्रकारच्या विमुक्तीमध्ये, त्या त्या प्रकारे विनाविलंब वशित्व (प्रभुत्व) प्राप्त होते. हे चौथे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते.

Pannarasamagāthāvaṇṇanā

पंधराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

15. Evamimāya gāthāya pubbe kathitavijjāvimuttivasībhāvabhāgiyapuññānubhāvena labhitabbaṃ tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ nibbānasampattiṃ dassetvā idāni yasmā vijjāvimuttivasībhāvappattā tevijjā ubhatobhāgavimuttāpi sabbe paṭisambhidādiguṇavibhūtiṃ labhanti, imāya puññasampadāya ca tassā guṇavibhūtiyā padaṭṭhānavasena tathā tathā sāpi labbhati, tasmā tampi dassento ‘‘paṭisambhidā vimokkhā cā’’ti imaṃ gāthamāha.

१५. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पूर्वी सांगितलेल्या विद्या-विमुक्ती-वशित्वाच्या भागातील पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी, आणि त्रिविद्या व उभतोभागविमुक्त अवस्थेच्या द्वारे देखील प्राप्त होणारी निर्वाण संपत्ती दर्शवून, आता ज्याअर्थी विद्या-विमुक्ती-वशित्व प्राप्त झालेले, त्रिविद्यायुक्त आणि उभतोभागविमुक्त असलेले सर्व जण प्रतिसंभिदा इत्यादी गुणांची समृद्धी प्राप्त करतात, आणि या पुण्यसंपदेमुळे व त्या गुणांच्या समृद्धीच्या जवळच्या कारणामुळे (पदस्थान) त्या त्या प्रकारे ती देखील प्राप्त होते, म्हणून ते देखील दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पटिसम्भिदा विमोक्खा च' ही गाथा म्हटली.

‘‘Yato sammā katena yā cāyaṃ dhammatthaniruttipaṭibhānesu pabhedagatā paññā paṭisambhidā’’ti vuccati, ye cime ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dī. ni. 2.129; 3.339) nayena aṭṭha vimokkhā, yā cāyaṃ bhagavato sāvakehi pattabbā sāvakasampattisādhikā sāvakapāramī, yā ca sayambhubhāvasādhikā paccekabodhi, yā ca sabbasattuttamabhāvasādhikā buddhabhūmi, idampi pañcamaṃ odhiso sabbametena labbhatīti veditabbaṃ.

ज्याअर्थी चांगल्या प्रकारे केलेल्या (पुण्यामुळे), धर्म, अर्थ, निरुक्ती आणि प्रतिभान यांमध्ये विभागलेली जी प्रज्ञा आहे, तिला 'प्रतिसंभिदा' (पटिसम्भिदा) म्हटले जाते, आणि जे 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले आठ विमोक्ष आहेत, आणि भगवंतांच्या श्रावकांद्वारे प्राप्त केली जाणारी, श्रावक-संपत्ती सिद्ध करणारी जी 'श्रावकपारमी' (श्रावक-पारमिता ज्ञान) आहे, आणि स्वयंभू अवस्था सिद्ध करणारी जी 'प्रत्येकबोधी' (पच्चेकबोधी) आहे, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ अवस्था सिद्ध करणारी जी 'बुद्धभूमी' (सर्वज्ञता ज्ञान) आहे; हे पाचवे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते, असे जाणावे.

Soḷasamagāthāvaṇṇanā

सोळाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

16. Evaṃ bhagavā yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, taṃ imāhi pañcahi gāthāhi odhiso odhiso dassetvā idāni sabbamevidaṃ sabbakāmadadanidhisaññitaṃ puññasampadaṃ pasaṃsanto ‘‘evaṃ mahatthikā esā’’ti imāya gāthāya desanaṃ niṭṭhapesi.

१६. अशा प्रकारे भगवंतांनी, 'ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते' असे जे म्हटले होते, ते या पाच गाथांद्वारे वेगवेगळ्या वर्गीकरणानुसार दर्शवून, आता सर्व इच्छा पूर्ण करणारे सुवर्णपात्र (निधी) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या सर्व पुण्यसंपदेची प्रशंसा करत, 'एवं महत्थिका एसा' या गाथेने देशनेची समाप्ती केली.

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – evanti atītatthanidassanaṃ. Mahanto attho assāti mahatthikā, mahato atthāya saṃvattatīti vuttaṃ hoti, mahiddhikātipi pāṭho. Esāti uddesavacanaṃ, tena ‘‘yassa dānena sīlenā’’ti ito pabhuti yāva ‘‘kayirātha dhīro puññānī’’ti vuttaṃ puññasampadaṃ uddisati. Yadidanti abhimukhakaraṇatthe nipāto, tena esāti uddiṭṭhaṃ niddisituṃ yā esāti abhimukhaṃ karoti. Puññānaṃ sampadā puññasampadā[Pg.197]. Tasmāti kāraṇavacanaṃ. Dhīrāti dhitimanto. Pasaṃsantīti vaṇṇayanti. Paṇḍitāti paññāsampannā. Katapuññatanti katapuññabhāvaṃ.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – 'एवं' हे पद पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाला दर्शवणारे आहे. जिचा मोठा लाभ (अर्थ) आहे ती 'महत्यिका' (महत्थिका) होय; मोठ्या कल्याणासाठी ती कारणीभूत ठरते, असा याचा अर्थ आहे. 'महिद्धिका' (महान ऋद्धियुक्त) असाही पाठ आढळतो. 'एसा' हे निर्देश करणारे पद आहे; याद्वारे 'ज्याच्या दानाने, शीलाने' इथपासून ते 'धैर्यवानाने पुण्य करावे' इथपर्यंत सांगितलेल्या पुण्यसंपदेचा निर्देश केला आहे. 'यदिदं' हा संमुख (समोर) करण्याच्या अर्थातील निपात आहे; याद्वारे 'एसा' असे जे निर्देशित केले आहे, ते स्पष्ट करण्यासाठी 'जी ही' असे संमुख केले जाते. पुण्याची समृद्धी म्हणजेच 'पुण्यसंपदा' (पुञ्ञसम्पदा) होय. 'तस्मा' हे कारण दर्शवणारे पद आहे. 'धीरा' म्हणजे धैर्यवान होय. 'पसंसन्ति' म्हणजे प्रशंसा करतात. 'पण्डिता' म्हणजे प्रज्ञासंपन्न होय. 'कतपुञ्ञतं' म्हणजे पुण्य केलेले असण्याची अवस्था (कृतपुण्यता) होय.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – iti bhagavā suvaṇṇatādiṃ buddhabhūmipariyosānaṃ puññasampadānubhāvena adhigantabbamatthaṃ vaṇṇayitvā idāni tamevatthaṃ sampiṇḍetvā dassento tenevatthena yathāvuttappakārāya puññasampadāya mahatthikattaṃ thunanto āha – evaṃ mahato atthassa āvahanena mahatthikā esā, yadidaṃ mayā ‘‘yassa dānena sīlenā’’tiādinā nayena desitā puññasampadā, tasmā mādisā sattānaṃ hitasukhāvahāya dhammadesanāya akilāsutāya yathābhūtaguṇena ca dhīrā paṇḍitā ‘‘asādhāraṇamaññesaṃ, acorāharaṇo nidhī’’tiādīhi idha vuttehi ca, avuttehi ca ‘‘mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyittha, sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ, yadidaṃ puññānī’’tiādīhi (a. ni. 7.62; itivu. 22; netti. 121) vacanehi anekākāravokāraṃ katapuññataṃ pasaṃsanti, na pakkhapātenāti.

ही तर अर्थाची स्पष्टीकरण (अर्थवर्णना) आहे – अशा प्रकारे भगवान बुद्धांनी सुवर्णता (सुंदर वर्ण) इत्यादीपासून सुरू होऊन बुद्धत्वाच्या प्राप्तीपर्यंत पुण्यसंपदेच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या कल्याणाची (अर्थाची) प्रशंसा केली. आता तोच अर्थ एकत्रित करून दाखवताना आणि त्याच अर्थाने पूर्वोक्त प्रकारच्या पुण्यसंपदेच्या महान फलदायी असण्याची (महानिधीची) प्रशंसा करताना ते म्हणाले – अशा प्रकारे महान कल्याणाचे वहन करणारी ही पुण्यसंपदा अत्यंत फलदायी आहे, जी माझ्याद्वारे 'यस्स दानेन सीलेन' (ज्याच्या दान आणि शीलाने) इत्यादी पद्धतीने उपदेशिली गेली आहे. म्हणून माझ्यासारखे (बुद्ध) प्राण्यांच्या हित आणि सुखासाठी धम्मदेशना देण्यामध्ये आळस न करता, यथार्थ गुणाने युक्त असलेले धीर आणि पंडित लोक, 'हा इतरांसाठी असाधारण असलेला आणि चोरांना चोरता न येणारा निधी आहे' इत्यादी येथे सांगितलेल्या वचनांद्वारे, तसेच येथे न सांगितलेल्या 'भिक्खूहो, पुण्याचे भय बाळगू नका, कारण पुण्य हे सुखाचेच दुसरे नाव आहे' इत्यादी वचनांद्वारे अनेक प्रकारे केलेल्या पुण्याची प्रशंसा करतात, पक्षपाताने नव्हे.

Desanāpariyosāne so upāsako bahujanena saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi, rañño ca pasenadikosalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi, rājā ativiya tuṭṭho hutvā ‘‘sādhu, gahapati, sādhu kho tvaṃ, gahapati, mādisehipi anāharaṇīyaṃ nidhiṃ nidhesī’’ti saṃrādhetvā mahatiṃ pūjamakāsīti.

देशनेच्या समाप्तीनंतर तो उपासक अनेक लोकांसह सोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाला. त्याने राजा प्रसेनजित कोसलाच्या जवळ जाऊन ही गोष्ट सांगितली. राजा अत्यंत संतुष्ट झाला आणि म्हणाला, 'साधू, गृहपती! खूप छान, गृहपती! तू माझ्यासारख्या राजांनाही हिरावून घेता येणार नाही असा (पुण्यरुपी) निधी साठवला आहेस,' असे म्हणून त्याने त्याचा गौरव केला आणि मोठी पूजा (सत्कार) केली.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेमध्ये

Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निधिकण्डसुत्त-वर्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

9. Mettasuttavaṇṇanā

९. मेत्तसुत्त-वर्णना (मैत्री सूत्राचे स्पष्टीकरण)

Nikkhepappayojanaṃ

सूत्राच्या स्थापनेचे (मांडणीचे) प्रयोजन

Idāni nidhikaṇḍānantaraṃ nikkhittassa mettasuttassa vaṇṇanākkamo anuppatto. Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ –

आता निधिकण्ड सुत्तानंतर ठेवलेल्या मेत्तसुत्ताच्या (मैत्री सूत्राच्या) स्पष्टीकरणाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे स्थापनेचे प्रयोजन सांगून त्यानंतर –

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā;

Nidānaṃ sodhayitvāssa, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

“ज्यांच्याद्वारे, जेव्हा, जेथे आणि ज्या कारणासाठी हे (सुत्त) सांगितले गेले, त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण करून, या सूत्राचे निदान (पार्श्वभूमी) शुद्ध करून आम्ही त्याची अर्थवर्णना (स्पष्टीकरण) करू.”

Tattha [Pg.198] yasmā nidhikaṇḍena dānasīlādipuññasampadā vuttā, sā ca sattesu mettāya katāya mahapphalā hoti yāva buddhabhūmiṃ pāpetuṃ samatthā, tasmā tassā puññasampadāya upakāradassanatthaṃ, yasmā vā saraṇehi sāsane otaritvā sikkhāpadehi sīle patiṭṭhitānaṃ dvattiṃsākārena rāgappahānasamatthaṃ, kumārapañhena mohappahānasamatthañca kammaṭṭhānaṃ dassetvā, maṅgalasuttena tassa pavattiyā maṅgalabhāvo attarakkhā ca, ratanasuttena tassānurūpā pararakkhā, tirokuṭṭena rattanasutte vuttabhūtesu ekaccabhūtadassanaṃ vuttappakārāya puññasampattiyā pamajjantānaṃ vipatti ca, nidhikaṇḍena tirokuṭṭe vuttavipattipaṭipakkhabhūtā sampatti ca dassitā, dosappahānasamatthaṃ pana kammaṭṭhānaṃ adassitameva, tasmā taṃ dosappahānasamatthaṃ kammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idaṃ mettasuttaṃ idha nikkhittaṃ. Evañhi suparipūro hoti khuddakapāṭhoti idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.

त्यामध्ये, ज्याअर्थी निधिकण्ड सुत्ताद्वारे दान, शील इत्यादी पुण्यसंपदा सांगितली गेली आहे, आणि ती पुण्यसंपदा प्राण्यांवर मैत्री केल्यास बुद्धत्वाच्या प्राप्तीपर्यंत पोहोचवण्यास समर्थ असणारी आणि महाफलदायी ठरते, म्हणून त्या पुण्यसंपदेचे साहाय्य दाखवण्यासाठी; किंवा ज्याअर्थी शरणगमनाद्वारे धम्मामध्ये प्रवेश करून आणि शिक्षापदांद्वारे शीलामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्यांना, 'द्वत्तिंसाकार' (३२ शारीरिक अवयवांचे ध्यान) द्वारे रागाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) आणि 'कुमारपन्हा' द्वारे मोहाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान दाखवून; 'मंगलसुत्ता'द्वारे त्याच्या प्रवृत्तीचा मंगलभाव आणि आत्मरक्षण दाखवले आहे; 'रतनसुत्ता'द्वारे त्याला अनुरूप असे पररक्षण (इतरांचे रक्षण) दाखवले आहे; 'तिरोकुड्डसुत्ता'द्वारे रतनसुत्तात सांगितलेल्या भूतांपैकी (प्राण्यांपैकी) काही भूतांचे दर्शन आणि पूर्वोक्त प्रकारच्या पुण्यसंपत्तीमध्ये प्रमाद करणाऱ्यांची विपत्ती दाखवली आहे; आणि 'निधिकण्डसुत्ता'द्वारे तिरोकुड्ड सुत्तात सांगितलेल्या विपत्तीच्या विरुद्ध असणारी संपत्ती दाखवली आहे; परंतु द्वेषाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान मात्र दाखवले गेले नव्हते. म्हणून द्वेषाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले ते कम्मट्ठान दाखवण्यासाठी हे 'मेत्तसुत्त' येथे ठेवले गेले आहे. अशा प्रकारे खुद्दकपाठ ग्रंथ पूर्णपणे परिपूर्ण होतो. हेच त्याचे येथे स्थापनेचे प्रयोजन आहे.

Nidānasodhanaṃ

निदान-शोधन (पार्श्वभूमीचे स्पष्टीकरण)

Idāni yāyaṃ –

आता जी ही –

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā;

Nidānaṃ sodhayitvāssa, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

“ज्यांच्याद्वारे, जेव्हा, जेथे आणि ज्या कारणासाठी हे सांगितले गेले, त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण करून, या सूत्राचे निदान शुद्ध करून आम्ही त्याची अर्थवर्णना करू” –

Mātikā nikkhittā, tattha idaṃ mettasuttaṃ bhagavatāva vuttaṃ, na sāvakādīhi, tañca pana yadā himavantapassato devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ āgatā, tadā sāvatthiyaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca vuttanti evaṃ tāva saṅkhepato etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā.

अशी जी मातृका (उद्देश) मांडली आहे, त्यामध्ये हे मेत्तसुत्त स्वतः भगवंतांनीच सांगितले आहे, श्रावकांनी (शिष्यांनी) इत्यादींनी नाही. आणि जेव्हा हिमालयाच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या देवतांकडून त्रास दिले गेलेले भिक्खू भगवंतांच्या जवळ आले, तेव्हा भगवंतांनी सावत्थी येथे त्या भिक्खूंच्या संरक्षणासाठी (परित्तासाठी) आणि कम्मट्ठानासाठी (ध्यानासाठी) हे सुत्त सांगितले. अशा प्रकारे संक्षेपाने या पदांचे स्पष्टीकरण आणि निदान-शोधन समजावे.

Vitthārato pana evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya, tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti. Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ, dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ, mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni, vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni, saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni, buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthānādīnīti [Pg.199] iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti.

विस्ताराने तर ते असे समजावे – एक वेळ भगवान सावत्थी येथे विहार करत होते आणि वर्षावास जवळ आला होता. त्या वेळी वेगवेगळ्या देशांतून आलेले अनेक भिक्खू भगवंतांच्या जवळून कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) शिकून घेऊन, वेगवेगळ्या ठिकाणी वर्षावास घालवण्याच्या इच्छेने भगवंतांकडे आले. तेथे भगवंतांनी रागचरित (कामवासना प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी सचेतन आणि अचेतन अशा दोन प्रकारांनी अकरा प्रकारचे अशुभाचे कम्मट्ठान सांगितले; द्वेषचरित (क्रोध प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी चार प्रकारचे मैत्री इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; मोहचरित (अज्ञान प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी मरणस्सती इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; वितर्कचरित (अतिविचार करणाऱ्या) व्यक्तींसाठी आनापानस्सती आणि पठवीकसिण इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; श्रद्धाचरित (श्रद्धाळू) व्यक्तींसाठी बुद्धानुस्सती इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; आणि बुद्धीचरित (बुद्धिमान) व्यक्तींसाठी चतुधातुववत्थान इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले. या पद्धतीने त्यांनी चौऱ्याऐंशी हजार प्रकारच्या मानवी प्रवृत्तींना अनुकूल अशी कम्मट्ठाने सांगितली.

Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttājālarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu. Atha te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Gāmo ghananivesanasanniviṭṭhakulasahassayutto, manussā cettha saddhā pasannā te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti yācitvā pañca padhānakuṭisatāni kāretvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ.

त्यानंतर सुमारे पाचशे भिक्खूंनी भगवंतांच्या जवळून कम्मट्ठान शिकून घेतले आणि अनुकूल असे राहण्याचे ठिकाण (सेनासन) व भिक्षेचे गाव (गोचरग्राम) शोधत शोधत, अनुक्रमे पुढे जात सीमावर्ती भागात हिमालयाशी जोडलेला, निळ्या काचमण्यासारखा शिळांचा पृष्ठभाग असलेला, शीतल व दाट सावली असलेल्या हिरव्यागार वनराईने सुशोभित असलेला, मोत्यांच्या जाळीसारख्या आणि चांदीच्या पट्टीसारख्या वाळूने पसरलेला जमिनीचा भाग असलेला, आणि स्वच्छ, मधुर व थंड पाण्याच्या जलाशयांनी वेढलेला एक पर्वत पाहिला. त्यानंतर त्या भिक्खूंनी तेथे एक रात्र मुक्काम केला आणि रात्र संपून सकाळ झाल्यावर प्रातर्विधी आटोपून, त्याच्या जवळच असलेल्या एका गावात भिक्षेसाठी प्रवेश केला. ते गाव दाट वस्ती असलेले आणि सुमारे एक हजार कुटुंबे राहणारे होते. तेथील लोक श्रद्धाळू आणि प्रसन्न मनाचे होते. सीमावर्ती भागात प्रव्रजितांचे दर्शन दुर्मिळ असल्यामुळे, भिक्खूंना पाहताच ते अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाले. त्यांनी त्या भिक्खूंना भोजन दिले आणि 'भंते, आपण येथेच तीन महिने (वर्षावास) राहावे' अशी विनंती केली. त्यांनी पाचशे ध्यानकुटी बांधून दिल्या आणि तेथे खाटा, पाट, पिण्याचे पाणी, वापरण्याचे पाणी, भांडी इत्यादी सर्व आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून दिले.

Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Tatthapi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu. Bhikkhū ‘‘asati antarāye’’ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā yāmaghaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu. Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito vicaranti. Seyyathāpi nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamanussakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘kadā nu gamissantī’’ti dūratova olokenti, evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti ‘‘kadā nu bhadantā gamissantī’’ti. Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti, mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkoma, handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā’’ti. Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā purato [Pg.200] purato tiṭṭhanti, bheravasaddañca karonti. Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni disvā tañca saddaṃ sutvā hadayaṃ phandi, dubbaṇṇā ca ahesuṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātā. Tena te bhikkhū cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi, tato tesaṃ muṭṭhasatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ, tesaṃ tena duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi, gāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu, na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ.

दुसऱ्या दिवशी भिक्खू भिक्षेसाठी दुसऱ्या गावात शिरले. तेथेही लोकांनी त्याचप्रमाणे त्यांची सेवा-शुश्रूषा करून वर्षावासाची विनंती केली. भिक्खूंनी "कोणताही अडथळा नसल्यास राहू" असे म्हणून ती विनंती स्वीकारली आणि त्या वनखंडात प्रवेश केला. तेथे रात्रंदिवस दृढ वीर्य (प्रयत्न) करून, प्रहराची घंटा वाजवून, योग्य प्रकारे मनन (योनिशो मनसिकार) करत विहार करत असताना, ते वृक्षांच्या मुळाशी जाऊन बसले. शीलवान भिक्खूंच्या तेजाने निष्प्रभ झालेल्या वृक्षदेवता आपापल्या विमानांतून (वृक्षांवरील निवासस्थानांतून) खाली उतरल्या आणि आपल्या मुलांना घेऊन इकडेतिकडे फिरू लागल्या. ज्याप्रमाणे राजे किंवा राजमहामात्र (मोठे अधिकारी) एखाद्या लहान गावात आले असता, त्यांनी गावकर्‍यांच्या घरांमध्ये जागा घेतल्यावर, घरातील लोक घरातून बाहेर पडून दुसऱ्या ठिकाणी राहतात आणि "ते कधी जातील?" असे दुरूनच पाहत राहतात; त्याचप्रमाणे त्या देवता आपापली विमाने सोडून इकडेतिकडे फिरत दुरूनच पाहत राहिल्या की, "हे भदंत (पूजनीय भिक्खू) कधी जातील?" त्यानंतर त्यांनी असा विचार केला, "पहिल्या वर्षावासाला बसलेले हे भिक्खू नक्कीच तीन महिने येथे राहतील. पण आम्ही एवढा मोठा काळ मुलांना घेऊन विमानाबाहेर राहू शकत नाही. चला, आपण भिक्खूंना एखादे भयानक दृश्य (आलंबन) दाखवू या." त्यांनी रात्रीच्या वेळी भिक्खूंच्या श्रमणधर्म (साधना) करण्याच्या वेळी भयानक यक्षांची रूपे निर्माण करून त्यांच्या समोर उभी केली आणि भयानक आवाजही केले. भिक्खूंनी ती रूपे पाहून आणि तो आवाज ऐकून त्यांचे हृदय धडधडू लागले, ते निस्तेज झाले आणि त्यांचे शरीर फिकट पडले. त्यामुळे ते भिक्खू आपले चित्त एकाग्र करू शकले नाहीत. वारंवार भयभीत झालेल्या आणि चित्त विचलित झालेल्या त्या भिक्खूंची स्मृती (सती) नष्ट झाली. त्यानंतर स्मृती गमावलेल्या त्या भिक्खूंच्या समोर त्यांनी दुर्गंधीयुक्त आलंबने निर्माण केली. त्या दुर्गंधीने जणू त्यांचे मेंदू पिळून निघत आहेत असे त्यांना वाटले आणि त्यांना तीव्र डोकेदुखी सुरू झाली. परंतु त्यांनी ही हकीकत एकमेकांना सांगितली नाही.

Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi ‘‘tumhākaṃ, āvuso, imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto, vippasannāni ca indriyāni, etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā, kiṃ vo idha asappāya’’nti. Tato eko bhikkhu āha – ‘‘ahaṃ, bhante, rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca, īdisañca gandhaṃ ghāyāmi, tena me cittaṃ na samādhiyatī’’ti, eteneva upāyena sabbeva te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Saṅghatthero āha – ‘‘bhagavatā, āvuso, dve vassūpanāyikā paññattā, amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ, āyāmāvuso, bhagavato santikaṃ gantvā aññaṃ sappāyasenāsanaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbeva senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu. Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ āgamiṃsu.

त्यानंतर एका दिवशी, संघस्थविरांच्या उपस्थानाच्या (सेवेच्या) वेळी सर्व भिक्खू एकत्र जमले असता संघस्थविरांनी विचारले, "हे आवुसो (बंधूंनो), या वनखंडात प्रवेश केल्यानंतर काही दिवस तुमची त्वचा अत्यंत शुद्ध, उजळ आणि इंद्रिये प्रसन्न होती. परंतु आता तुम्ही कृश, निस्तेज आणि फिकट का पडला आहात? तुम्हाला येथे काही असुविधा आहे का?" तेव्हा एका भिक्खूने सांगितले, "भंते, रात्रीच्या वेळी मी अशा अशा प्रकारची भयानक दृश्ये पाहतो व ऐकतो, आणि अशा प्रकारची दुर्गंधी अनुभवतो. त्यामुळे माझे चित्त समाहित (एकाग्र) होत नाही." याच प्रकारे सर्वच भिक्खूंनी आपापली हकीकत सांगितली. संघस्थवीर म्हणाले, "आवुसो, भगवंतांनी दोन वर्षावास प्रज्ञप्त केले आहेत. आपल्यासाठी हे सेनासन (निवासस्थान) अनुकूल नाही. चला आवुसो, आपण भगवंतांकडे जाऊ या आणि त्यांना दुसऱ्या एखाद्या अनुकूल सेनासनाविषयी विचारू या." "ठीक आहे, भंते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी स्थविरांचे म्हणणे मान्य केले. सर्वांनी आपले सेनासन आवरले, पात्र-चीवर घेतले आणि कोणाही गृहस्थाला न सांगता श्रावस्तीच्या देशाने चारिका (प्रवास) सुरू केली. अनुक्रमे प्रवास करत ते श्रावस्तीला पोहोचले आणि भगवंतांच्या सन्निध आले.

Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, kissa tumhe cārikaṃ carathā’’ti. Te bhagavato sabbamārocesuṃ. Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catupādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyasenāsanaṃ nāddasa. Atha te bhikkhū āha – ‘‘na, bhikkhave, tumhākaṃ aññaṃ sappāyasenāsanaṃ atthi, tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇissatha, gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharatha, sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha, imaṃ parittaṃ uggaṇhatha. Etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī’’ti idaṃ suttamabhāsi.

भगवंतांनी त्या भिक्खूंना पाहून विचारले, "भिक्खूंनो, 'वर्षावासाच्या काळात चारिका करू नये' असा नियम (शिक्षापद) मी प्रज्ञप्त केला आहे, मग तुम्ही चारिका का करत आहात?" त्यांनी भगवंतांना सर्व हकीकत सांगितली. भगवंतांनी आपल्या दिव्य दृष्टीने संपूर्ण जंबुद्विपात पाहिले, परंतु त्यांना त्या भिक्खूंसाठी अगदी चार पायांच्या पाटाएवढी जागा देखील दुसरी कोणतीही अनुकूल जागा दिसली नाही. तेव्हा ते भिक्खूंना म्हणाले, "भिक्खूंनो, तुमच्यासाठी दुसरे कोणतेही अनुकूल सेनासन नाही. तेथेच विहार करत असताना तुम्ही आसवांचा क्षय (अर्हत पद) प्राप्त कराल. जा भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा. जर तुम्हाला देवतांपासून अभय हवे असेल, तर हे परित्त (संरक्षण सूत्र) ग्रहण करा. हे तुमच्यासाठी परित्त (रक्षण) आणि कर्मस्थान (साधना) दोन्ही ठरेल." असे सांगून त्यांनी हे सुत्त सांगितले.

Apare [Pg.201] panāhu – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā’’ti idañca vatvā bhagavā āha – ‘‘apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ. Seyyathidaṃ – sāyaṃ pātaṃ karaṇavasena dve mettā dve parittā dve asubhā dve maraṇassatī aṭṭhamahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca, aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti, atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkha’’nti. Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajjhānatthañca idaṃ suttamabhāsīti. Evaṃ vitthāratopi ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ce’’ti etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā.

इतर आचार्य म्हणतात की, "जा भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा," असे सांगून भगवान म्हणाले, "तथापि, अरण्यवासी भिक्खूने स्वतःच्या संरक्षणासाठी पाळण्याचे नियम (परिहरण) जाणले पाहिजेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत – सकाळी आणि संध्याकाळी करण्याच्या अभ्यासाने दोन वेळा मैत्री भावना, दोन वेळा परित्त, दोन वेळा अशुभाची भावना, दोन वेळा मरणस्मृती आणि आठ महासंवेगवस्तूंचे चिंतन करणे. आठ महासंवेगवस्तू म्हणजे – जन्म, जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण), मरण आणि चार अपायांमधील दुःखे. किंवा जन्म, जरा, व्याधी, मरण ही चार, पाचवे अपायदुःख, भूतकाळातील संसारचक्रावर आधारित दुःख, भविष्यकाळातील संसारचक्रावर आधारित दुःख आणि वर्तमानकाळातील आहाराच्या शोधावर आधारित दुःख." अशा प्रकारे भगवंतांनी संरक्षणाचे उपाय सांगून, त्या भिक्खूंच्या कल्याणासाठी, मैत्रीसाठी, रक्षणासाठी आणि विपश्यनेचा आधार असलेल्या ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी हे सुत्त सांगितले. अशा प्रकारे विस्ताराने देखील "कोणी म्हटले, कधी म्हटले, कोठे म्हटले आणि कशासाठी म्हटले" या पदांचे स्पष्टीकरण आणि निदानाचे (पार्श्वभूमीचे) संशोधन समजून घ्यावे.

Ettāvatā ca yā sā ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā. Nidānaṃ sodhayitvā’’ti mātikā ṭhapitā, sā sabbākārena vitthāritā hoti.

अशा प्रकारे, "कोणी म्हटले, कधी म्हटले, कोठे म्हटले आणि कशासाठी म्हटले याचे स्पष्टीकरण करून आणि निदानाचे संशोधन करून" ही जी मातृका (विषयसूची) मांडली होती, ती सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्ट झाली आहे.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

1. Idāni ‘‘assa karissāmatthavaṇṇana’’nti vuttattā evaṃ katanidānasodhanassa assa suttassa atthavaṇṇanā ārabbhate. Tattha karaṇīyamatthakusalenāti imissā paṭhamagāthāya tāva ayaṃ padavaṇṇanā – karaṇīyanti kātabbaṃ, karaṇārahanti attho. Atthoti paṭipadā, yaṃ vā kiñci attano hitaṃ, taṃ sabbaṃ araṇīyato atthoti vuccati, araṇīyato nāma upagantabbato. Atthe kusalena atthakusalena atthachekenāti vuttaṃ hoti. Yanti aniyamitapaccattaṃ. Nti niyamitaupayogaṃ, ubhayampi vā yaṃ tanti paccattavacanaṃ. Santaṃ padanti upayogavacanaṃ, tattha lakkhaṇato santaṃ, pattabbato padaṃ, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhisameccāti abhisamāgantvā. Sakkotīti sakko, samattho paṭibaloti vuttaṃ hoti. Ujūti ajjavayutto. Suṭṭhu ujūti suhuju. Sukhaṃ vaco tasminti suvaco. Assāti bhaveyya. Mudūti maddavayutto. Na atimānīti anatimāni.

१. आता, "मी या सुत्ताची अर्थवर्णना करीन" असे म्हटल्यामुळे, अशा प्रकारे प्रस्तावनेचे (निदानाचे) शोधन केलेल्या या सुत्ताची अर्थवर्णना सुरू केली जात आहे. त्यामध्ये, "करणीयमत्थकुसलेन" या पहिल्या गाथेतील पदांची व्याख्या अशी आहे – "करणीयं" म्हणजे जे केले पाहिजे (कातब्बं), जे करण्यास योग्य आहे (करणारहं) असा अर्थ आहे. "अत्थ" म्हणजे प्रतिपदा (आचरण/मार्ग); किंवा जे काही स्वतःचे हित आहे, ते सर्व प्राप्त करून घेण्याजोगे (अरणीय) असल्यामुळे त्याला "अत्थ" म्हटले जाते; "अरणीय" म्हणजे प्राप्त करण्याजोगे (जवळ जाण्याजोगे). कल्याणामध्ये (अत्थ) कुशल असणारा तो "अत्थकुसल" म्हणजेच कल्याणामध्ये निपुण (अत्थचेक) असा अर्थ होतो. "यं" हे पद अनिश्चित प्रथमा विभक्तीत आहे. "तं" हे पद निश्चित द्वितीया विभक्तीत आहे; किंवा "यं" आणि "तं" ही दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत आहेत. "सन्तं पदं" हे द्वितीया विभक्तीतील पद आहे; त्यामध्ये लक्षणाने (स्वभावाने) जे शांत आहे ते "सन्तं", आणि जे प्राप्त करण्याजोगे आहे ते "पदं"; हे निर्वाणाचे नाव (अधिवचन) आहे. "अभिसमेच्च" म्हणजे साक्षात् करून (जाणून घेऊन). जो समर्थ आहे तो "सक्को", म्हणजेच तो कार्य करण्यास सक्षम (समत्थ) व बलवान (पटिबल) आहे असा अर्थ होतो. "उजू" म्हणजे सरळपणाने युक्त (प्रामाणिक). जो अत्यंत सरळ आहे तो "सुहुजू". ज्याचे बोलणे सुखद (मृदू) आहे किंवा जो सहजपणे उपदेश ऐकणारा आहे तो "सुवचो". "अस्सा" म्हणजे असावा. "मुदू" म्हणजे मृदूपणाने युक्त. जो अत्यंत अभिमानी (अहंकारी) नाही तो "अनतिमानी".

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – karaṇīyamatthakusalena, yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti ettha tāva atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato [Pg.202] sikkhattayaṃ karaṇīyaṃ. Sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipatti, ājīvavipattīti evamādi akaraṇīyaṃ. Tathā atthi atthakusalo, atthi anatthakusalo. Tattha yo imasmiṃ sāsane pabbajitvā na attānaṃ sammā payojeti, khaṇḍasīlo hoti, ekavīsatividhaṃ anesanaṃ nissāya jīvikaṃ kappeti. Seyyathidaṃ – veḷudānaṃ pattadānaṃ pupphadānaṃ phaladānaṃ dantakaṭṭhadānaṃ mukhodakadānaṃ sinānadānaṃ cuṇṇadānaṃ mattikādānaṃ cāṭukamyataṃ muggasūpyataṃ pāribhaṭayataṃ jaṅghapesanikaṃ vejjakammaṃ dūtakammaṃ pahiṇagamanaṃ piṇḍapaṭipiṇḍaṃ dānānuppadānaṃ vatthuvijjaṃ nakkhattavijjaṃ aṅgavijjanti. Chabbidhe ca agocare carati. Seyyathidaṃ – vesiyāgocare vidhavathullakumārikapaṇḍakabhikkhunīpānāgāragocareti. Saṃsaṭṭho ca viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena, yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitaaphāsukayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ…pe… upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati. Ayaṃ anatthakusalo.

आता येथे ही अर्थवर्णना आहे – "करणीयमत्थकुसलेन यन्तं सन्तं पदं अभिसमेच्च" यामध्ये प्रथम, जे केले पाहिजे (करणीय) असेही कार्य आहे, आणि जे करू नये (अकरणीय) असेही कार्य आहे. त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिशिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) हे करणीय (केले पाहिजे असे) आहे. शील-विपत्ती (शीलाचा नाश), दृष्टी-विपत्ती (चुकीची धारणा), आचार-विपत्ती (चुकीचे वर्तन), आणि आजीव-विपत्ती (चुकीची उपजीविका) इत्यादी अकरणीय (न करण्याजोगे) आहेत. तसेच, कल्याणामध्ये कुशल (अत्थकुसल) असणाराही असतो आणि अकल्याणामध्ये कुशल (अनत्थकुसल) असणाराही असतो. त्यामध्ये जो या शासनात (बुद्ध धर्मात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर लावत नाही, खंडित शील असणारा होतो, आणि एकवीस प्रकारच्या अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) अवलंब करून आपली उपजीविका चालवतो. जसे की – बांबू देणे (वेळूदान), पाने देणे (पत्तदान), फुले देणे (पुप्फदान), फळे देणे (फलदान), दंतकाष्ठ देणे (दंतकट्ठदान), मुखप्रक्षालनाचे पाणी देणे (मुखोदकदान), स्नानाचे साहित्य देणे (सिनानदान), चूर्ण देणे (चुण्णदान), माती देणे (मत्तिकादान), खुशामत करणे (चाटुकम्यता), डाळीच्या वरणासारखे गोड बोलणे (मुग्गसूप्यता), मुलांचे संगोपन करणे (पारिभटयता), निरोप घेऊन धावणे (जंघपेसनिक), वैद्यकीय काम करणे (वेज्जकम्म), दूताचे काम करणे (दूतकम्म), निरोप पोहोचवणे (पहिणगमन), पिंडपाताच्या बदल्यात पिंडपात देणे (पिंडपटिपिंड), दान देणे व घेणे (दानानुप्पदान), वास्तूविद्या (वत्थुविज्जा), नक्षत्रविद्या (नक्खत्तविज्जा), आणि अंगविद्या (अंगविज्जा). आणि तो सहा प्रकारच्या अयोग्य ठिकाणी (अगोचर) वावरतो. जसे की – वेश्यांचे ठिकाण, विधवा, प्रौढ कुमारिका, नपुंसक (पंडक), भिक्खुनी, आणि मद्यशाळा या अयोग्य ठिकाणी तो वावरतो. आणि तो राजांशी, राजअमात्यांशी, अन्य पंथीयांशी (तित्थिय), त्यांच्या श्रावकांशी आणि गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गाने युक्त होऊन राहतो; किंवा जी कुटुंबे भिक्खूंच्या... आणि उपासकांच्या प्रति अश्रद्धाळू, अप्रसन्न, विहिरीसारखी परोपकारी नसलेली, शिवीगाळ व निंदा करणारी, अकल्याण इच्छिणारी, अहित, असुख आणि योगक्षेम न इच्छिणारी आहेत, अशा कुटुंबांची तो सेवा करतो, त्यांच्याशी संगत करतो आणि त्यांची उपासना करतो. याला "अनत्थकुसल" (अकल्याणात कुशल/अकुशल) म्हटले जाते.

Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā attānaṃ sammā payojeti, anesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhātukāmo saddhāsīsena pātimokkhasaṃvaraṃ satisīsena indriyasaṃvaraṃ vīriyasīsena ājīvapārisuddhiṃ, paññāsīsena paccayapaṭisevanaṃ pūreti. Ayaṃ atthakusalo.

परंतु जो या शासनात (बुद्ध धर्मात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर लावतो, अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) त्याग करून चतुपारिसुद्धि शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्याची इच्छा धरून, श्रद्धेला मुख्य करून पातिमोक्ख संवर शील, स्मृतीला (सतीला) मुख्य करून इंद्रिय संवर शील, वीर्याला (प्रयत्नाला) मुख्य करून आजीव पारिसुद्धि शील, आणि प्रज्ञेला मुख्य करून प्रत्यय-पटिसेवन (चार प्रत्ययांचा योग्य वापर) शील पूर्ण करतो. याला "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटले जाते.

Yo vā sattāpattikkhandhasodhanavasena pātimokkhasaṃvaraṃ, chadvāre ghaṭṭitārammaṇesu abhijjhādīnaṃ anuppattivasena indrisaṃvaraṃ, anesanaparivajjanavasena viññuppasatthabuddhabuddhasāvakavaṇṇitapaccayapaṭisevanena ca ājīvapārisuddhiṃ, yathāvuttapaccavekkhaṇavasena paccayapaṭisevanaṃ, catuiriyāpathaparivattane sātthakatādipaccavekkhaṇavasena sampajaññañca sodheti. Ayampi atthakusalo.

किंवा जो सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहाचे शोधन करण्याद्वारे पातिमोक्ख संवर शीलाचे शोधन करतो; सहा इंद्रियद्वारांवर आदळणाऱ्या विषयांमध्ये अभिज्झा (लोभ) इत्यादी उत्पन्न न होऊ देण्याद्वारे इंद्रिय संवर शीलाचे शोधन करतो; अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) त्याग करण्याद्वारे आणि विद्वानांनी प्रशंसिलेल्या, बुद्ध व बुद्धश्रावकांनी वर्णन केलेल्या प्रत्ययांचे सेवन करण्याद्वारे आजीव पारिसुद्धि शीलाचे शोधन करतो; वर सांगितल्याप्रमाणे प्रत्यवेक्षण (विचार) करण्याद्वारे प्रत्यय-पटिसेवन शीलाचे शोधन करतो; आणि चारही इरियापथांमध्ये (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे) सार्थकता इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण करण्याद्वारे संपजन्य (जागरूकता) शुद्ध करतो. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

Yo vā yathā ūsodakaṃ paṭicca saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pariyodāpayati, chārikaṃ paṭicca ādāso, ukkāmukhaṃ paṭicca jātarūpaṃ, tathā ñāṇaṃ paṭicca sīlaṃ vodāyatīti ñatvā ñāṇodakena dhovanto sīlaṃ pariyodāpeti. Yathā ca kikī sakuṇikā aṇḍaṃ, camarī migo vāladhiṃ, ekaputtikā nārī [Pg.203] piyaṃ ekaputtakaṃ, ekanayano puriso taṃ ekanayanañca rakkhati, tathā ativiya appamatto attano sīlakkhandhaṃ rakkhati, sāyaṃ pātaṃ paccavekkhamāno aṇumattampi vajjaṃ na passati. Ayampi atthakusalo.

किंवा जो ज्याप्रमाणे खारट पाण्याचा (साबणाचा) आश्रय घेऊन मळलेले वस्त्र स्वच्छ केले जाते, राखेचा आश्रय घेऊन आरसा स्वच्छ केला जातो, मुशीचा (भट्टीचा) आश्रय घेऊन सोने शुद्ध केले जाते; त्याचप्रमाणे ज्ञानाचा आश्रय घेऊन शील शुद्ध होते, असे जाणून ज्ञानरूपी पाण्याने धुऊन शीलाला अत्यंत शुद्ध करतो. आणि ज्याप्रमाणे टिटवी पक्षीण आपल्या अंड्याचे रक्षण करते, चमरी मृग आपल्या शेपटीचे रक्षण करतो, एकुलता एक मुलगा असलेली माता आपल्या प्रिय पुत्राचे रक्षण करते, आणि एका डोळ्याचा माणूस आपल्या त्या एकाच डोळ्याचे रक्षण करतो; त्याचप्रमाणे अत्यंत अप्रमत्त (सावध) राहून स्वतःच्या शीलस्कंधाचे रक्षण करतो, सकाळी आणि संध्याकाळी आत्मपरीक्षण (प्रत्यवेक्षण) करताना त्याला अणुमात्रही दोष दिसत नाही. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

Yo vā pana avippaṭisārakare sīle patiṭṭhāya kilesavikkhambhanapaṭipadaṃ paggaṇhāti, taṃ paggaṇhitvā kasiṇaparikammaṃ karoti, kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbatteti. Ayampi atthakusalo.

किंवा जो पश्चात्ताप न देणाऱ्या (चित्त प्रसन्न ठेवणाऱ्या) शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा (मार्गाचा) स्वीकार करतो, तिचा स्वीकार करून कसिण-परिकर्म (ध्यानसाधनेची पूर्वतयारी) करतो, आणि कसिण-परिकर्म करून समापत्ती (ध्यान अवस्था) प्राप्त करतो. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

Yo vā pana samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ atthakusalānaṃ aggo. Tattha ye ime yāva avippaṭisārakare sīle patiṭṭhānena yāva vā kilesavikkhambhanapaṭipadāyapaggahaṇena vaṇṇitā atthakusalā, te imasmiṃ atthe atthakusalāti adhippetā. Tathā vidhā ca te bhikkhū. Tena bhagavā te bhikkhū sandhāya ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti āha.

किंवा जो समापत्तीमधून उठून संस्कारांचे (संखारांचे) विपश्यनेद्वारे परीक्षण करून अर्हतपद प्राप्त करतो, तो कल्याणामध्ये कुशल असणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (अग्र) आहे. त्यामध्ये, जे पश्चात्ताप न देणाऱ्या शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्यापासून ते क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा स्वीकार करण्यापर्यंतचे वर्णन केलेले "अत्थकुसल" आहेत, ते या अर्थामध्ये "अत्थकुसल" म्हणून अभिप्रेत आहेत. आणि ते भिक्खू तसेच होते. म्हणूनच भगवंतांनी त्या भिक्खूंना उद्देशून, एका व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या उपदेशाच्या (एकपुग्गलाधिट्ठान देसना) रूपाने "करणीयमत्थकुसलेन" असे म्हटले.

Tato ‘‘kiṃ karaṇīya’’nti tesaṃ sañjātakaṅkhānaṃ āha ‘‘yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Ayamettha adhippāyo – taṃ buddhānubuddhehi vaṇṇitaṃ santaṃ nibbānapadaṃ paṭivedhavasena abhisamecca viharitukāmena yaṃ karaṇīyanti. Ettha ca yanti imassa gāthāpadassa ādito vuttameva karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ayaṃ pana yasmā sāvasesapāṭho attho, tasmā viharitukāmenāti vuttanti veditabbaṃ.

त्यानंतर, "काय केले पाहिजे?" अशी शंका निर्माण झालेल्या त्या भिक्खूंना भगवंतांनी "यन्तं सन्तं पदं अभिसमेच्च" असे म्हटले. येथे हा अभिप्राय आहे – बुद्ध आणि बुद्धश्रावकांनी प्रशंसिलेल्या त्या शांत निर्वाणपदाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे केले पाहिजे. आणि येथे "यं" हे पद या गाथेच्या सुरुवातीलाच म्हटलेले आहे; "करणीयं" हे पद अधिकाराने (पुढील वाक्यात) अनुवृत्त होते, म्हणजेच "तं सन्तं पदं अभिसमेच्च". परंतु हा अर्थ अपूर्ण पाठ असल्यामुळे, "विहरितुकामेन" (राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने) असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Atha vā santaṃ padaṃ abhisameccāti anussavādivasena lokiyapaññāya nibbānapadaṃ ‘‘santa’’nti ñatvā taṃ adhigantukāmena yantaṃ karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ karaṇīyamatthakusalenāti evampettha adhippāyo veditabbo. Atha vā ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti vutte ‘‘ki’’nti cintentānaṃ āha ‘‘yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Tassevaṃ adhippāyo veditabbo – lokiyapaññāya santaṃ padaṃ abhisamecca yaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ, taṃ karaṇīyaṃ, karaṇārahameva tanti vuttaṃ hoti.

किंवा 'शांत पदाला जाणून' (अभि समेच्च) म्हणजे ऐकीव माहिती इत्यादींच्या आधारे लौकिक प्रज्ञेने निर्वाणपद हे 'शांत' आहे असे जाणून, ते प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे काही कर्तव्य करायचे आहे, ते अधिकाराने अनुसरते; ते कर्तव्य हितकुशलाने करावे, असा येथे अभिप्राय समजावा. किंवा 'हितकुशलाने कर्तव्य करावे' असे म्हटले असता, 'काय करावे?' असा विचार करणाऱ्यांसाठी भगवंतांनी 'जे शांत पदाला जाणून...' असे म्हटले आहे. त्याचा असा अभिप्राय समजावा – लौकिक प्रज्ञेने शांत पदाला (निर्वाणाला) जाणून जे कर्तव्य केले पाहिजे, तेच कर्तव्य आहे, तेच करण्यायोग्य आहे, असा याचा अर्थ आहे.

Kiṃ pana tanti? Kimaññaṃ siyā aññatra tadadhigamupāyato, kāmañcetaṃ karaṇārahaṭṭhena sikkhattayadīpakena ādipadeneva vuttaṃ. Tathā hi tassa atthavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha [Pg.204] saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīya’’nti. Atisaṅkhepena desitattā pana tesaṃ bhikkhūnaṃ kehici viññātaṃ, kehici na viññātaṃ. Tato yehi na viññātaṃ, tesaṃ viññāpanatthaṃ yaṃ visesato āraññakena bhikkhunā kātabbaṃ, taṃ vitthārento ‘‘sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī’’ti imaṃ tāva upaḍḍhagāthamāha.

पण ते कर्तव्य काय आहे? ते निर्वाण प्राप्त करण्याच्या उपायाव्यतिरिक्त दुसरे काय असू शकते? आणि हे करण्यायोग्य असल्याच्या अर्थाने, त्रिशिक्षेचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) प्रकाशन करणाऱ्या पहिल्या पदानेच (कऱणीयमत्थकुसलेन) सांगितले आहे. कारण त्याच्या अर्थविवरणात आम्ही म्हटले आहे – 'कर्तव्यही आहे आणि अकर्तव्यही आहे. त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिशिक्षा हेच कर्तव्य आहे.' परंतु अत्यंत संक्षेपाने उपदेश केल्यामुळे, त्या भिक्खूंपैकी काहींना ते समजले आणि काहींना समजले नाही. त्यामुळे ज्यांना समजले नाही, त्यांना समजावून सांगण्यासाठी, जे विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूने केले पाहिजे, त्याचे सविस्तर वर्णन करताना भगवंतांनी 'तो समर्थ, सरळ, सुसरळ, सुवचनी, मृदू आणि निरहंकारी असावा' (सक्को उजू च सुहजू च, सुवचो चस्स मुदु अनतिमानी) ही अर्धी गाथा सर्वप्रथम सांगितली.

Kiṃ vuttaṃ hoti? Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo, lokiyapaññāya vā taṃ abhisamecca tadadhigamāya paṭipajjamāno āraññako bhikkhu dutiyacatutthapadhāniyaṅgasamannāgamena kāye ca jīvite ca anapekkho hutvā saccappaṭivedhāya paṭipajjituṃ sakko assa, tathā kasiṇaparikammavattasamādānādīsu attano pattacīvarappaṭisaṅkharaṇādīsu ca yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tesu aññesu ca evarūpesu sakko assa dakkho analaso samattho. Sakko hontopi ca tatiyapadhāniyaṅgasamannāgamena uju assa. Uju hontopi ca sakiṃ ujubhāvena daharakāle vā ujubhāvena santosaṃ anāpajjitvā yāvajīvaṃ punappunaṃ asithilakaraṇena suṭṭhutaraṃ uju assa. Asaṭhatāya vā uju, amāyāvitāya suhuju. Kāyavacīvaṅkappahānena vā uju, manovaṅkappahānena suhuju. Asantaguṇassa vā anāvikaraṇena uju, asantaguṇena uppannassa lābhassa anadhivāsanena suhuju. Evaṃ ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānehi purimadvayatatiyasikkhāhi payogāsayasuddhīhi ca uju ca suhuju ca assa.

याचा काय अर्थ आहे? शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणारा, किंवा लौकिक प्रज्ञेने ते जाणून त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असणारा आरण्यक भिक्खू, दुसऱ्या आणि चौथ्या प्रधान अंगांनी (प्रयत्न अंगांनी) युक्त होऊन, शरीर आणि जीवनाची अपेक्षा न ठेवता, सत्य साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न होण्यास समर्थ असावा. तसेच कसिण परिकर्म, व्रत-समादान इत्यादींमध्ये, स्वतःचे पात्र आणि चीवर दुरुस्त करणे इत्यादींमध्ये, आणि सब्रह्मचाऱ्यांची जी काही लहान-मोठी कर्तव्ये आहेत, त्यांमध्ये आणि इतर अशाच प्रकारच्या कामांमध्ये तो समर्थ, दक्ष, आळस नसलेला आणि कार्यक्षम असावा. समर्थ असूनही तो तिसऱ्या प्रधान अंगाने युक्त होऊन सरळ असावा. सरळ असूनही, केवळ एकदाच सरळ असण्याने किंवा तरुण वयातच सरळ असण्याने समाधान न मानता, जीवनभर वारंवार शिथिलता न आणता अधिक चांगल्या प्रकारे सरळ असावा. किंवा कपटीपणा नसण्याने तो 'सरळ' आणि ढोंगीपणा नसण्याने 'सुसरळ' असावा. किंवा कायिक आणि वाचिक वक्रतेचा त्याग केल्याने 'सरळ' आणि मानसिक वक्रतेचा त्याग केल्याने 'सुसरळ' असावा. किंवा स्वतःमध्ये नसलेले गुण प्रकट न केल्याने 'सरळ' आणि नसलेल्या गुणांमुळे मिळालेल्या लाभाचा स्वीकार न केल्याने 'सुसरळ' असावा. अशा प्रकारे, आलंबन आणि लक्षणाच्या उपनिध्यान (ध्यान) द्वारे, पहिल्या दोन आणि तिसऱ्या शिक्षेच्या द्वारे, आणि प्रयोग व आशयाच्या शुद्धीद्वारे तो सरळ आणि सुसरळ असावा.

Na kevalañca uju ca suhuju ca, apica pana suvaco ca assa. Yo hi puggalo ‘‘idaṃ na kattabba’’nti vutto ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ te sutaṃ, ko me sutvā vadasi, kiṃ upajjhāyo ācariyo sandiṭṭho sambhatto vā’’ti vadeti, tuṇhībhāvena vā taṃ viheseti, sampaṭicchitvā vā na tathā karoti, so visesādhigamassa dūre hoti. Yo pana ovadiyamāno ‘‘sādhu, bhante suṭṭhu vuttaṃ, attano vajjaṃ nāma duddasaṃ hoti, punapi maṃ evarūpaṃ disvā vadeyyātha anukampaṃ upādāya, cirassaṃ me tumhākaṃ santikā ovādo laddho’’ti vadati, yathānusiṭṭhañca paṭipajjati, so visesādhigamassa avidūre hoti. Tasmā evaṃ parassa vacanaṃ sampaṭicchitvā karonto suvaco ca assa.

आणि केवळ सरळ आणि सुसरळच नाही, तर तो सुवचनी (नम्रपणे ऐकणारा) देखील असावा. कारण ज्या व्यक्तीला 'हे करू नये' असे सांगितले असता, ती म्हणते, 'तुम्ही काय पाहिले आहे? तुम्ही काय ऐकले आहे? तुम्ही कोण आहात जे मला सांगत आहात? तुम्ही माझे उपाध्याय आहात का, आचार्य आहात का, की परिचित किंवा स्नेही आहात?' किंवा मौन राहून सांगणाऱ्याला त्रास देते, किंवा होकार देऊनही त्याप्रमाणे वागत नाही, ती व्यक्ती विशेष गुणांच्या (ध्यान, मार्ग, फल यांच्या) प्राप्तीपासून दूर असते. परंतु ज्याला उपदेश केला असता तो म्हणतो, 'भन्ते, साधू! खूप चांगले सांगितले. स्वतःचे दोष दिसणे कठीण असते. पुन्हा कधी माझ्यात असा दोष दिसल्यास अनुकंपा करून मला सांगा. मला बऱ्याच दिवसांनी आपल्याकडून उपदेश मिळाला आहे,' आणि उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करतो, तो विशेष गुणांच्या प्राप्तीच्या जवळ असतो. म्हणून, इतरांचे सांगणे स्वीकारून त्याप्रमाणे करणारा भिक्खू सुवचनी असावा.

Yathā [Pg.205] ca suvaco, evaṃ mudu assa. Mudūti gahaṭṭhehi dūtagamanapahiṇagamanādīsu niyujjamāno tattha mudubhāvaṃ akatvā thaddho hutvā vattapaṭipattiyaṃ sakalabrahmacariye ca mudu assa suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya tattha tattha viniyogakkhamo. Atha vā mudūti abhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso paṭisanthāravutti sutitthaṃ viya sukhāvagāho assa. Na kevalañca mudu, apica pana anatimānī assa, jātigottādīhi atimānavatthūhi pare nātimaññeyya, sāriputtatthero viya caṇḍālakumārakasamena cetasā vihareyyāti.

आणि ज्याप्रमाणे तो सुवचनी असावा, त्याचप्रमाणे तो मृदू असावा. 'मृदू' म्हणजे गृहस्थांनी निरोप पोहोचवणे, दूत म्हणून जाणे इत्यादी कामांमध्ये लावल्यास, तिथे मृदूपणा न दाखवता ताठर राहून, मात्र कर्तव्याच्या पालनात आणि संपूर्ण ब्रह्मचर्यात मृदू असावा; ज्याप्रमाणे उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेले सोने विविध आभूषणांसाठी योग्य असते, त्याप्रमाणे तो त्या त्या कर्तव्यात योग्य असावा. किंवा 'मृदू' म्हणजे कपाळावर आट्या न आणणारा (प्रसन्न चेहरा असलेला), सहज बोलता येण्याजोगा, आदरातिथ्य करणारा आणि चांगल्या घाटासारखा सहज प्रवेश करण्याजोगा असावा. आणि केवळ मृदूच नाही, तर तो निरहंकारी असावा. जात, गोत्र इत्यादी अभिमानाच्या कारणांमुळे इतरांना तुच्छ लेखू नये, आणि स्थवीर सारिपुत्तांप्रमाणे चांडाळ बालकासमान नम्र चित्ताने विहरावे.

Dutiyagāthāvaṇṇanā

दुसऱ्या गाथेचे विवरण

2. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjamānassa visesato āraññakassa bhikkhuno ekaccaṃ karaṇīyaṃ vatvā puna tatuttaripi vattukāmo ‘‘santussako cā’’ti dutiyagāthamāha.

२. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या, किंवा त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रतिपन्न असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक भिक्खूच्या काही कर्तव्यांचे कथन करून, पुन्हा त्याहूनही अधिक सांगण्याची इच्छा धरून 'सन्तुस्सको च' (आणि संतुष्ट असणारा) अशी दुसरी गाथा सांगितली.

Tattha ‘‘santuṭṭhī ca kataññutā’’ti ettha vuttappabhedena dvādasavidhena santosena santussatīti santussako. Atha vā tussatīti tussako, sakena tussako, santena tussako, samena tussakoti santussako. Tattha sakaṃ nāma ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti evaṃ upasampadamaṇḍale uddiṭṭhaṃ attanā ca sampaṭicchitaṃ catupaccayajātaṃ, tena sundarena vā asundarena vā sakkaccaṃ vā asakkaccaṃ vā dinnena paṭiggahaṇakāle paribhogakāle ca vikāraṃ adassetvā yāpento ‘‘sakena tussako’’ti vuccati. Santaṃ nāma yaṃ laddhaṃ hoti attano ‘vijjamānaṃ, tena santeneva tussanto tato paraṃ na patthento atricchataṃ pajahanto ‘‘santena tussako’’ti vuccati. Samaṃ nāma iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighappahānaṃ, tena samena sabbārammaṇesu tussanto ‘‘samena tussako’’ti vuccati.

त्यामध्ये 'संतुष्टी आणि कृतज्ञता' या संदर्भात, सांगितलेल्या प्रकारांनुसार बारा प्रकारच्या संतोषाने जो संतुष्ट होतो, तो 'संतुस्सको' (संतुष्ट) होय. किंवा जो आनंदित होतो तो 'तुस्सको'; स्वतःच्या वस्तूने संतुष्ट होणारा, प्राप्त वस्तूने संतुष्ट होणारा, आणि समभावाने संतुष्ट होणारा तो 'संतुस्सको' होय. त्यामध्ये 'स्वतःचे' (सक) म्हणजे, 'पिंडपात भोजनाचा आश्रय घेऊन' अशा प्रकारे उपसंपदा मंडलात निर्दिष्ट केलेले आणि स्वतः स्वीकारलेले चार प्रत्यय होय. ते उत्तम असो वा अनुत्तम, आदराने दिलेले असो वा अनादराने दिलेले असो, ते स्वीकारताना आणि त्याचा उपभोग घेताना कोणताही विकार न दाखवता जीवन कंठणाऱ्याला 'स्वतःच्या वस्तूने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते. 'प्राप्त' (संत) म्हणजे जे काही मिळाले आहे आणि स्वतःजवळ विद्यमान आहे, त्या प्राप्त झालेल्या वस्तूनेच संतुष्ट राहून, त्याहून अधिकची इच्छा न करता, अति-इच्छेचा (लोभाचा) त्याग करणाऱ्याला 'प्राप्त वस्तूने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते. 'सम' (समभाव) म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये राग आणि प्रतिघ यांचा त्याग करणे होय, त्या समभावाने सर्व आलंबनांमध्ये संतुष्ट राहणाऱ्याला 'समभावाने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते।

Sukhena bharīyatīti subharo, suposoti vuttaṃ hoti. Yo hi bhikkhu manussehi sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, esa dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā posetu’’nti[Pg.206]. Yo pana yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā appaṃ vā bahuṃ vā labhitvā attamano vippasannamukho hutvā yāpeti, esa subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti, ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo, thokathokenāpi tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. Evarūpo idha subharoti adhippeto.

सहजतेने पोषण केले जाते म्हणून तो 'सुभर' (पोषण्यास सोपा) होय, म्हणजेच तो 'सुपोष' आहे, असे म्हटले आहे. जो भिक्खू लोकांनी पात्र भरून शालिभात, मांस इत्यादी अन्न दिले तरीही चेहऱ्यावर नाराजी आणि असमाधानच दर्शवतो, किंवा त्यांच्या समोरच त्या पिंडपाताचा 'तुम्ही हे काय दिले आहे?' असे म्हणून अनादर करत तो सामणेर किंवा गृहस्थांना देऊन टाकतो, तो 'दुभर' (पोषण्यास कठीण) होय. हे पाहून लोक 'हा भिक्खू दुभर आहे, याचे पोषण करणे शक्य नाही' असे म्हणून लांबूनच त्याला टाळतात. परंतु, जो भिक्खू जे काही कोरडे-रुक्ष किंवा स्वादिष्ट, थोडे किंवा जास्त मिळवून संतुष्ट मनाने आणि प्रसन्न चेहऱ्याने जीवनयापन करतो, तो 'सुभर' होय. हे पाहून लोक अत्यंत निशंक होतात आणि 'आमचे भदंत सुभर आहेत, थोड्याशानेही संतुष्ट होतात, आम्हीच त्यांचे पोषण करू' अशी प्रतिज्ञा करून त्यांचे पोषण करतात. अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सुभर' म्हणून अभिप्रेत आहे.

Appaṃ kiccamassāti appakicco, na kammārāmatābhassārāmatāsaṅgaṇikārāmatādianekakiccabyāvaṭo, atha vā sakalavihāre navakammasaṅghaparibhogasāmaṇeraārāmikavosāsanādikiccavirahito, attano kesanakhacchedanapattacīvarakammādiṃ katvā samaṇadhammakiccaparo hotīti vuttaṃ hoti.

ज्याला अल्प कर्तव्ये आहेत तो 'अप्पकिच्च' (अल्पकृत्य) होय. जो नवीन कामात रममाण होणे (कम्मारामता), गप्पागोष्टीत रममाण होणे (भस्सारामता), समूहात रममाण होणे (संगणिकारामता) इत्यादी अनेक कामांमध्ये गुंतलेला नसतो. किंवा संपूर्ण विहारात नवीन बांधकाम (नवकम्म), संघ-परिभोग, सामणेर आणि आरामिक (विहार सेवक) यांच्या व्यवस्थापनाच्या इत्यादी कर्तव्यांपासून मुक्त राहून, स्वतःचे केसं कापणे, नखे काढणे, पात्र व चीवर दुरुस्ती इत्यादी कामे करून, श्रमणधर्माच्या कर्तव्यांमध्ये तत्पर असतो, असे म्हटले आहे.

Sallahukā vutti assāti sallahukavutti. Yathā ekacco bahubhaṇḍo bhikkhu disāpakkamanakāle bahuṃ pattacīvarapaccattharaṇatelaguḷādiṃ mahājanena sīsabhārakaṭibhārādīhi ubbahāpetvā pakkamati, evaṃ ahutvā yo appaparikkhāro hoti, pattacīvarādiaṭṭhasamaṇaparikkhāramattameva pariharati, disāpakkamanakāle pakkhī sakuṇo viya samādāyeva pakkamati, evarūpo idha sallahukavuttīti adhippeto. Santāni indriyāni assāti santindriyo, iṭṭhārammaṇādīsu rāgādivasena anuddhatindriyoti vuttaṃ hoti. Nipakoti viññū vibhāvī paññavā, sīlānurakkhaṇapaññāya cīvarādivicāraṇapaññāya āvāsādisattasappāyaparijānanapaññāya ca samannāgatoti adhippāyo.

ज्याची उपजीविका हलकी (साधी) आहे तो 'सल्लहुकवुत्ती' (लघुवृत्ती) होय. ज्याप्रमाणे एखादा पुष्कळ सामान असलेला भिक्खू दुसऱ्या दिशेला प्रवासाला निघताना पुष्कळ पात्र, चीवर, बिछाना, तेल, गूळ इत्यादी वस्तू लोकांकडून डोक्यावर किंवा कंबरेवर ओझे म्हणून वाहून घेऊन प्रवास करतो, तसे न करता जो अल्प-परिष्कार (कमी वस्तू असलेला) असतो, केवळ पात्र, चीवर इत्यादी आठ श्रमण-परिष्कारांचेच वहन करतो, आणि प्रवासाला निघताना जसा पक्षी आपले पंख घेऊनच उडतो, तसाच तो केवळ आपले परिष्कार घेऊन निघतो; अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सल्लहुकवुत्ती' म्हणून अभिप्रेत आहे. ज्याची इंद्रिये शांत आहेत तो 'सन्तिन्द्रिय' (शांतेंद्रिय) होय, म्हणजेच इष्ट आलंबनांमध्ये रागादी विकारांमुळे ज्याची इंद्रिये चंचल होत नाहीत, असे म्हटले आहे. 'निपक' म्हणजे सुज्ञ, विवेकी आणि प्रज्ञावान; जो शील-रक्षणाची प्रज्ञा, चीवर इत्यादींच्या व्यवस्थापनाची प्रज्ञा आणि निवास इत्यादी सात प्रकारच्या सप्पाय (अनुकूल गोष्टी) जाणण्याची प्रज्ञा यांनी युक्त असतो, असा याचा अभिप्राय आहे.

Na pagabbhoti appagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena anekena ṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho.

जो उद्धट नाही तो 'अप्पगब्भ' (अनुद्धट) होय. याचा अर्थ असा की, जो आठ प्रकारच्या कायिक उद्धटपणापासून, चार प्रकारच्या वाचिक उद्धटपणापासून आणि अनेक प्रकारच्या मानसिक उद्धटपणापासून मुक्त आहे.

Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālājantāgharanhānatitthabhikkhācāramaggaantaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādamodahitvā vāti evamādi. Tathā gaṇamajjhe catuparisasannipāte, tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāyaṃ pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ [Pg.207] na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati. Tathā jantāghare, vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijālanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ, tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādheti. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍatthaṃ vuḍḍhānaṃ purato purato yāti, bāhāya bāhaṃ paharanto. Antaragharappavesane vuḍḍhānaṃ paṭhamataraṃ pavisati, daharehi kāyakīḷanaṃ karotīti evamādi.

आठ प्रकारचा कायिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल (व्यक्ती), भोजनशाळा, जंताघर (उष्ण पाण्याचे स्नानगृह), स्नानघाट, भिक्षाटन मार्ग आणि घरांमध्ये प्रवेश करताना शरीराने अयोग्य वर्तन करणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्यभागी गुडघे बांधून बसतो किंवा पायावर पाय ठेवून बसतो इत्यादी. तसेच गणाच्या मध्यभागी, चार प्रकारच्या परिषदेच्या सभेत, आणि ज्येष्ठ व्यक्तींच्या समोर (असे वर्तन करतो). भोजनशाळेत तर ज्येष्ठांना आसन देत नाही आणि कनिष्ठांना आसन मिळण्यापासून रोखतो. तसेच जंताघरात ज्येष्ठांना न विचारता अग्नी प्रज्वलित करणे इत्यादी कामे करतो. स्नानघाटावर 'लहान किंवा मोठा असा विचार न करता, आलेल्या क्रमानेच स्नान करावे' असे जे सांगितले आहे, त्याचा अनादर करून, उशिरा येऊनही पाण्यात उतरतो आणि ज्येष्ठ व कनिष्ठ भिक्खूंना त्रास देतो. भिक्षाटन मार्गावर तर मुख्य आसन, मुख्य पाणी आणि मुख्य पिंडपात मिळवण्यासाठी ज्येष्ठांच्या पुढे पुढे चालतो, आणि हाताने हात घासून (धक्के मारत) चालतो. घरांमध्ये प्रवेश करताना ज्येष्ठांच्या आधी प्रवेश करतो, आणि कनिष्ठांसोबत शारीरिक खेळ खेळतो इत्यादी.

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati, tathā pubbe vuttappakāre gaṇe vuḍḍhatare puggale ca, tattha manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti, antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi, kiṃ yāgu udāhu khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, kiṃ me dassasi, kiṃ ajja khādissāmi, kiṃ bhuñjissāmi, kiṃ pivissāmī’’ti evamādiṃ bhāsati.

चार प्रकारचा वाचिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल आणि घरांमध्ये अयोग्य शब्द बोलणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्यभागी ज्येष्ठांना न विचारता धम्म उपदेश करतो, तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गणात आणि ज्येष्ठ व्यक्तींच्या समोर (न विचारता बोलतो), तेथे लोकांनी प्रश्न विचारला असता, ज्येष्ठ भिक्खूंना न विचारता स्वतःच उत्तर देतो. घरांमध्ये तर – 'अमुक व्यक्तीच्या घरी काय आहे? पेज आहे की खाण्याचे पदार्थ किंवा भोजन आहे? मला काय द्याल? आज मी काय खाणार? काय जेवणार? काय पिणार?' इत्यादी गोष्टी बोलतो.

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā eva kāmavitakkādinānappakāraṃ appatirūpavitakkanaṃ.

अनेक प्रकारचा मानसिक उद्धटपणा म्हणजे त्या त्या ठिकाणी काय आणि वाचेने अतिचार (उल्लंघन) न करताही, केवळ मनानेच कामवितर्क इत्यादी विविध प्रकारचे अयोग्य विचार करणे होय.

Kulesvananugiddhoti yāni tāni kulāni upasaṅkamati, tesu paccayataṇhāya vā ananulomikagihisaṃsaggavasena vā ananugiddho, na sahasokī, na sahanandī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, na uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā uyyogamāpajjitāti vuttaṃ hoti. Imissāya ca gāthāya yaṃ ‘‘suvaco cassā’’ti ettha vuttaṃ assāti vacanaṃ, taṃ sabbapadehi saddhiṃ santussako ca assa, subharo ca assāti evaṃ yojetabbaṃ.

'कुलेसु अननुगिद्धो' (कुळांमध्ये अनासक्त) म्हणजे ज्या ज्या कुळांमध्ये तो जातो, त्यांच्यामध्ये प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) तृष्णेमुळे किंवा गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गामुळे आसक्त न होणारा. तो त्यांच्या दुःखात दुःखी होत नाही, त्यांच्या आनंदात हर्षोन्मत्त होत नाही, ते सुखी असताना स्वतः सुखी होत नाही, ते दुःखी असताना स्वतः दुःखी होत नाही, आणि त्यांच्यावर काही कामे किंवा कर्तव्ये उद्भवली असता स्वतः त्यात गुंतून पडत नाही, असे म्हटले आहे. आणि या गाथेमध्ये जे 'सुवचो चस्स' येथे 'अस्स' (असावा) हा शब्द आला आहे, तो सर्व पदांशी जोडून 'संतुष्ट असावा', 'सुभर असावा' अशा प्रकारे त्याचा संबंध जोडला पाहिजे.

Tatiyagāthāvaṇṇanā

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

3. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa bhikkhuno taduttaripi karaṇīyaṃ ācikkhitvā idāni akaraṇīyampi ācikkhitukāmo ‘‘na ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyu’’nti imaṃ upaḍḍhagāthamāha.

३. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या, किंवा ते पद प्राप्त करण्यासाठी साधना करण्याची इच्छा असणाऱ्या, विशेषतः अरण्यवासी भिक्खूसाठी, त्याहून अधिक काय करावे (करणीय) हे सांगून, आता काय करू नये (अकरणीय) हे सांगण्याची इच्छा धरून, 'असे कोणतेही क्षुद्र आचरण करू नये, ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक दोष देतील' ही अर्धी गाथा म्हटली आहे.

Tassattho [Pg.208] – evamimaṃ karaṇīyaṃ karonto yaṃ taṃ kāyavacīmanoduccaritaṃ khuddaṃ lāmakanti vuccati, taṃ na ca khuddaṃ samācare, asamācaranto ca na kevalaṃ oḷārikaṃ, kintu kiñci na samācare, appamattakampi aṇumattakampi na samācareti vuttaṃ hoti.

त्याचा अर्थ असा – अशा प्रकारे या करणीयांचे आचरण करत असताना, जे कायिक, वाचिक आणि मानसिक दुश्चरित आहे, ज्याला 'क्षुद्र' किंवा 'हीन' म्हटले जाते, त्या क्षुद्र कर्माचे आचरण करू नये. आणि आचरण न करताना केवळ स्थूल (मोठ्या) पापांचेच नव्हे, तर कोणतेही (क्षुद्र पाप) आचरू नये. अगदी थोडे किंवा अणुमात्रही पाप आचरू नये, असे म्हटले आहे.

Tato tassa samācāre sandiṭṭhikamevādīnavaṃ dasseti ‘‘yena viññū pare upavadeyyu’’nti. Ettha ca yasmā aviññū pare appamāṇaṃ. Te hi anavajjaṃ vā sāvajjaṃ karonti, appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ. Viññū eva pana pamāṇaṃ. Te hi anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsanti, vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Tasmā ‘‘viññū pare’’ti vuttaṃ.

त्यानंतर, त्या अयोग्य आचरणामध्ये असणारा प्रत्यक्ष (ऐहिक) दोष दाखवण्यासाठी 'ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक दोष देतील' असे म्हटले आहे. आणि येथे कारण असे की, जे अज्ञानी लोक आहेत ते प्रमाण मानले जात नाहीत. कारण ते निर्दोष गोष्टीला सदोष ठरवतात, किंवा लहान दोषाला मोठा दोष ठरवतात. परंतु सुज्ञ लोकच प्रमाण आहेत. कारण ते नीट विचार करून आणि पडताळून पाहून, निंदेला पात्र असणाऱ्याची निंदा करतात आणि स्तुतीला पात्र असणाऱ्याची स्तुती करतात. म्हणूनच 'इतर सुज्ञ लोक' असे म्हटले आहे.

Evaṃ bhagavā imāhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa, āraññakasīsena ca sabbesampi kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharitukāmānaṃ karaṇīyākaraṇīyabhedaṃ kammaṭṭhānūpacāraṃ vatvā idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ tassa devatābhayassa paṭighātāya parittatthaṃ vipassanāpādakajjhānavasena kammaṭṭhānatthañca ‘‘sukhinova khemino hontū’’tiādinā nayena mettakathaṃ kathetumāraddho.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या अडीच गाथांद्वारे, शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा ते प्राप्त करण्यासाठी प्रतिपन्न (साधना) करण्याची इच्छा असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूसाठी आणि आरण्यक जीवनपद्धतीला मुख्य मानून सर्वच कम्मट्ठान (कर्मस्थान) ग्रहण करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूंसाठी काय करावे आणि काय करू नये या भेदासह कम्मट्ठानाच्या उपचाराचे (पद्धतीचे) कथन केले. आता त्या भिक्खूंच्या मनात उत्पन्न झालेल्या देवतांच्या भयाचे निवारण करण्यासाठी, त्यांच्या संरक्षणासाठी, व विपस्सना-पादक (विपश्यनेचा पाया असलेल्या) ध्यानाच्या द्वारे आणि कम्मट्ठानाच्या उद्देशासाठी “सुखिनो वा खेमिनो होन्तु” (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित होवोत) इत्यादी पद्धतीने मेत्ता-कथा (मैत्रीची देशना) सांगण्यास प्रारंभ केला आहे.

Tattha sukhinoti sukhasampannā. Kheminoti khemavanto, abhayā nirupaddavāti vuttaṃ hoti. Sabbeti anavasesā. Sattāti pāṇino. Sukhitattāti sukhitacittā. Ettha ca kāyikena sukhena sukhino, mānasena sukhitattā, tadubhayenāpi sabbabhayupaddavavigamena vā kheminoti veditabbo. Kasmā pana evaṃ vuttaṃ? Mettābhāvanākāradassanatthaṃ. Evañhi mettā bhāvetabbā ‘‘sabbe sattā sukhino hontū’’ti vā, ‘‘khemino hontū’’ti vā, ‘‘sukhitattā hontū’’ti vā.

त्यामध्ये, 'सुखिनो' म्हणजे सुखाने संपन्न असलेले. 'खेमिनो' म्हणजे क्षेमयुक्त (सुरक्षित), भयमुक्त आणि उपद्रवरहित असणे, असा अर्थ आहे. 'सब्बे' म्हणजे निरवशेष (सर्व). 'सत्ता' म्हणजे प्राणी. 'sukhitattā' म्हणजे सुखी चित्त असलेले. आणि येथे, शारीरिक सुखाने सुखी असणाऱ्यांना 'सुखिनो', मानसिक सुखाने सुखी चित्त असणाऱ्यांना 'सुखितत्ता' आणि त्या दोन्ही प्रकारच्या सुखाने युक्त असणाऱ्यांना किंवा सर्व भय व उपद्रव दूर झाल्यामुळे त्यांना 'खेमिनो' (सुरक्षित) असे समजावे. पण असे का म्हटले आहे? मेत्ता-भावनेचा (मैत्री भावनेचा) प्रकार दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. हे सत्य आहे, अशा प्रकारे मेत्ता भावना वाढवावी की, “सर्व प्राणी सुखी होवोत” किंवा “सुरक्षित होवोत” किंवा “सुखी चित्त असलेले होवोत”.

Catutthagāthāvaṇṇanā

चौथ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

4. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi, tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā anugantvā kamena [Pg.209] saṇṭhāti, tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa tattha cittaṃ sukhaṃ tiṭṭhati, tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ, tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukatikārammaṇabhedadīpakaṃ ‘‘ye kecī’’ti imaṃ gāthādvayamāha.

४. अशा प्रकारे उपचारापासून अप्पनाच्या (अर्पणा ध्यानाच्या) सीमेपर्यंत संक्षेपाने मेत्ता-भावना दर्शवून, आता विस्ताराने देखील ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “ये केचि” इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. किंवा, ज्या अर्थी विविध आलंबनांवर सरावलेले चित्त सुरुवातीलाच एकाच आलंबनावर स्थिर होत नाही, परंतु आलंबनांच्या विविधतेचे अनुकरण करत करत हळूहळू स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूच्या चित्ताला तस (भयभीत होणारे) व थावर (स्थिर असणारे) इत्यादी द्विक आणि त्रिक रूपातील विविध आलंबनांचे अनुकरण करत करत स्थिर करण्यासाठी देखील भगवंतांनी “ये केचि” इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. किंवा, ज्या अर्थी ज्या भिक्खूला जे आलंबन स्पष्ट (प्रकट) होते, त्याचे चित्त तेथे सहजपणे स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूंपैकी ज्याला जे आलंबन स्पष्ट होते, त्याचे चित्त तेथे स्थिर करण्याची इच्छा धरून भगवंतांनी तस व थावर इत्यादी द्विक व त्रिक आलंबनांचे भेद स्पष्ट करणाऱ्या “ये केचि” या दोन गाथा म्हटल्या आहेत.

Ettha hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāro duke, dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimatikaṃ mahantāṇukamajjhimatikaṃ thūlāṇukamajjhimatikanti tayo tike ca dīpeti. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā. Atha vā pāṇantīti pāṇā, etena assāsapassāsappaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti. Bhavantīti bhūtā, etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti. Atthīti santi saṃvijjanti.

येथे तस-थावर द्विक, दिठ्ठ-अदिठ्ठ (दृष्ट-अदृष्ट) द्विक, दूर-संतिक (दूर व जवळ) द्विक आणि भूत-संभवेसी द्विक असे चार द्विक दर्शवले आहेत; आणि 'दीघ' (दीर्घ) इत्यादी सहा पदांद्वारे, अर्थाच्या शक्यतेनुसार 'मज्झिम' (मध्यम) पदाचा तीन त्रिकांमध्ये आणि 'अणुक' (सूक्ष्म) पदाचा दोन त्रिकांमध्ये समावेश करून, दीघ-रस्स-मज्झिम (दीर्घ, र्‍हस्व, मध्यम) त्रिक, महंत-अणुक-मज्झिम (महान, सूक्ष्म, मध्यम) त्रिक आणि थूल-अणुक-मज्झिम (स्थूल, सूक्ष्म, मध्यम) त्रिक असे तीन त्रिक देखील दर्शवले आहेत. त्यामध्ये 'ये केचि' हा निरवशेष (सर्वसमावेशक) शब्द आहे. जे प्राणी आहेत तेच भूत आहेत, म्हणून 'पाणभूत'. किंवा जे श्वास घेतात ते 'पाण' (प्राणी); या शब्दाने श्वासोच्छ्वासाशी संबंधित असलेल्या पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) प्राण्यांचे ग्रहण होते. जे उत्पन्न होतात ते 'भूत'; या शब्दाने एकवोकार (एक स्कंध असलेले) आणि चतुवोकार (चार स्कंध असलेले) प्राण्यांचे ग्रहण होते. 'अत्थि' म्हणजे आहेत, अस्तित्वात आहेत.

Evaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthī’’ti iminā vacanena dukatikehi saṅgahetabbe sabbasatte ekato dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā va navasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti.

अशा प्रकारे, “ये केचि पाणभूतत्थि” या शब्दांद्वारे द्विक आणि त्रिकांमध्ये समाविष्ट होणाऱ्या सर्व प्राण्यांना एकत्रितपणे दर्शवून, आता त्या सर्व प्राण्यांना “तसा वा थावरा वा अनवसेसा” या द्विकाद्वारे समाविष्ट करून दर्शवले आहे.

Tattha tasantīti tasā, sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ. Tiṭṭhantīti thāvarā, pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā, sabbepīti vuttaṃ hoti. Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ, taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā. Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā’’ti.

त्यामध्ये, जे भयभीत होतात (थरथर कापतात) ते 'तस'; हे तृष्णा आणि भय असणाऱ्या प्राण्यांचे नाव (पर्यायवाची शब्द) आहे. जे स्थिर राहतात ते 'थावर'; हे तृष्णा आणि भय नष्ट झालेल्या अरहंतांचे नाव आहे. ज्यांचा काहीही अंश शिल्लक राहत नाही ते 'अनवसेस'; म्हणजेच सर्व प्राणी, असा अर्थ आहे. आणि जे दुसऱ्या गाथेच्या शेवटी म्हटले आहे, ते सर्व द्विक आणि त्रिकांशी जोडले पाहिजे, जसे की: “ये केचि पाणभूतत्थि तसा वा थावरा वा अनवसेसा, इमेपि सब्वे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता” (जे काही प्राणी आहेत, भयभीत होणारे असोत वा स्थिर असोत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असलेले होवोत). अशा प्रकारे “भूता वा संभवेसी वा, इमेपि सब्वे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता” (जे उत्पन्न झाले आहेत किंवा जे उत्पत्तीच्या शोधात आहेत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असलेले होवोत) इथपर्यंत जोडले पाहिजे.

Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo. Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇā ca macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti. Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo, thale hatthināgādayo, amanussesu dānavādayo[Pg.210]. Āha ca ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīna’’nti (a. ni. 4.15). Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni, bāhū dvādasayojanasataparimāṇā, paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ, tathā aṅgulantarikā, hatthatalāni dve yojanasatānīti. Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā. Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā. Aṇukāti maṃsacakkhussa agocarā dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā ūkādayo vā. Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā, te aṇukāti veditabbā. Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā sippikasambukādayo sattā.

आता दीर्घ, र्‍हस्व, मध्यम इत्यादी तीन त्रिक दर्शवणाऱ्या “दीघा वा” इत्यादी सहा पदांमध्ये, 'दीघा' म्हणजे दीर्घ शरीर असणारे नाग, मासे, घोरपडी इत्यादी प्राणी. कारण महासागरातील नागांचे शरीर अनेकशे व्याम (हात) प्रमाणाचे देखील असते आणि मासे, घोरपडी इत्यादींचे शरीर अनेक योजन प्रमाणाचे असते. 'महन्ता' म्हणजे मोठे शरीर असलेले, पाण्यात राहणारे मासे, कासव इत्यादी, जमिनीवर राहणारे हत्ती इत्यादी आणि अमनुष्यांमध्ये दानव इत्यादी प्राणी. भगवंतांनी म्हटले देखील आहे: “राहू हा शरीरधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे” (अङ्गुत्तर निकाय ४.१५). कारण त्याचे शरीर उंचीने चार हजार आठशे योजन आहे, त्याचे बाहू बाराशे योजन प्रमाणाचे आहेत, दोन्ही भुवयांमधील अंतर पन्नास योजन आहे, तसेच बोटांमधील अंतर पन्नास योजन आहे आणि हाताचे तळवे दोनशे योजन प्रमाणाचे आहेत. 'मज्झिमा' म्हणजे घोडा, गाय, म्हैस, डुक्कर इत्यादींचे मध्यम आकाराचे शरीर. 'रस्सका' म्हणजे त्या त्या जातींमध्ये बुटके इत्यादी असणारे प्राणी, जे दीर्घ व मध्यम शरीराच्या प्राण्यांपेक्षा लहान आकाराचे असतात. 'अणुका' म्हणजे चर्मचक्षूंना न दिसणारे, परंतु दिव्यचक्षूंचे विषय असणारे, पाण्यात इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होणारे सूक्ष्म शरीराचे प्राणी किंवा उवा इत्यादी. शिवाय, जे प्राणी त्या त्या जातींमध्ये महान व मध्यम किंवा स्थूल व मध्यम प्राण्यांपेक्षा लहान आकाराचे असतात, त्यांना 'अणुक' असे समजावे. 'थूला' म्हणजे गोल शरीर असणारे शिंपले, गोगलगाई इत्यादी प्राणी.

Pañcamagāthāvaṇṇanā

पाचव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

5. Evaṃ tīhi tikehi anavasesato satte dassetvā idāni ‘‘diṭṭhā vā ye va adiṭṭhā’’tiādīhi tīhi dukehipi te saṅgahetvā dasseti.

५. अशा प्रकारे तीन त्रिकांद्वारे निरवशेषपणे प्राण्यांना दर्शवून, आता “दिठ्ठा वा ये व अदिठ्ठा” इत्यादी तीन द्विकांद्वारे देखील त्यांना समाविष्ट करून दर्शवले आहे.

Tattha diṭṭhāti ye attano cakkhussa āpāthamāgatavasena diṭṭhapubbā. Adiṭṭhāti ye parasamuddaparaselaparacakkavāḷādīsu ṭhitā. ‘‘Ye vā dūre vasanti avidūre’’ti iminā pana dukena attano attabhāvassa dūre ca avidūre ca vasante satte dasseti, te apadadvipadavasena veditabbā. Attano hi kāye vasantā sattā avidūre, bahikāye vasantā sattā dūre. Tathā antoupacāre vasantā avidūre, bahiupacāre vasantā dūre. Attano vihāre gāme janapade dīpe cakkavāḷe vasantā avidūre, paracakkavāḷe vasantā dūre vasantīti vuccanti.

त्यामध्ये, 'दिठ्ठा' म्हणजे जे स्वतःच्या डोळ्यांसमोर आल्यामुळे पूर्वी पाहिलेले आहेत. 'अदिठ्ठा' म्हणजे जे दुसऱ्या समुद्राच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे किंवा दुसऱ्या चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) पलीकडे राहतात. “ये वा दूरे वसन्ति अविदूरे” या द्विकाद्वारे स्वतःच्या शरीरापासून दूर आणि जवळ राहणाऱ्या प्राण्यांना दर्शवले आहे; त्यांना अपद (पाय नसलेले), द्विपद (दोन पाय असलेले) इत्यादींच्या स्वरूपात समजावे. कारण स्वतःच्या शरीरात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत, शरीराच्या बाहेर राहणारे प्राणी 'दूर' आहेत. तसेच स्वतःच्या उपचारात (परिसरात) राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत, उपचाराच्या बाहेर राहणारे प्राणी 'दूर' आहेत. स्वतःच्या विहारात, गावात, जनपदात, द्वीपात किंवा चक्रवाळात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत आणि दुसऱ्या चक्रवाळात राहणाऱ्या प्राण्यांना 'दूर राहणारे' असे म्हटले जाते.

Bhūtāti jātā abhinibbattā. Ye bhūtā eva, na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesī. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma, aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma[Pg.211]. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī nāma, tato paraṃ bhūtāti.

‘भूत’ म्हणजे उत्पन्न झालेले, प्रकट झालेले. जे केवळ उत्पन्न झाले आहेत आणि ‘पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत’ या संख्येस प्राप्त होतात, हे त्या क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) अधिवाचन (नाव) आहे. ‘संभव’ (पुनर्जन्म) शोधणारे ते ‘संभवेसी’ होत. भव-संयोजने नष्ट न झाल्यामुळे भविष्यातही संभवाचा शोध घेणाऱ्या शैक्ष (सेख) आणि पृथग्जनांचे (पुथुज्जनांचे) हे अधिवाचन आहे. किंवा, चार योनींपैकी अंडज आणि जरायुज प्राणी जोपर्यंत अंड्याचे कवच आणि गर्भाशय फोडत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते; आणि अंड्याचे कवच व गर्भाशय फोडून बाहेर पडल्यावर त्यांना ‘भूत’ म्हटले जाते. संसेदज आणि ओपपातिक प्राणी पहिल्या चित्तक्षणी ‘संभवेसी’ आणि दुसऱ्या चित्तक्षणापासून ‘भूत’ म्हटले जातात. किंवा, ज्या इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) ते उत्पन्न होतात, जोपर्यंत ते त्यातून दुसऱ्या इरियापथात पोहोचत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते आणि त्यानंतर त्यांना ‘भूत’ म्हटले जाते।

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

सहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

6. Evaṃ bhagavā ‘‘sukhino vā’’tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘na paro paraṃ nikubbethā’’ti. Esa porāṇo pāṭho, idāni pana ‘‘paraṃ hī’’tipi paṭhanti, ayaṃ na sobhano.

६. अशा प्रकारे भगवंतांनी “सुखिनो वा” इत्यादी अडीच गाथांद्वारे विविध प्रकारे त्या भिक्खूंच्या हित आणि सुखाच्या प्राप्तीची आकांक्षा करण्याच्या हेतूने प्राण्यांविषयी मेत्ताभावनेची (मैत्रीभावनेची) जोपासना दर्शवून, आता अहित आणि दुःखाचे आगमन न व्हावे या आकांक्षेने देखील ती मेत्ताभावना दर्शवताना “न परो परं निकुब्बेथ” (कोणीही दुसऱ्याची फसवणूक करू नये) असे म्हटले. हा प्राचीन पाठ आहे, परंतु आता काही जण “परं ही” असाही पाठ वाचतात, जो शोभनीय नाही.

Tattha paroti parajano. Paranti parajanaṃ. Na nikubbethāti na vañceyya. Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya. Katthacīti katthaci okāse, gāme vā gāmakhette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi. Nanti etaṃ. Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sukhitaṃ vā dukkhitaṃ vātiādi. Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca manovikārena paṭighasaññāya ca. ‘‘Byārosanāya paṭighasaññāyā’’ti hi vattabbe ‘‘byārosanā paṭighasaññā’’ti vuccati, yathā ‘‘sammadaññāya vimuttā’’ti vattabbe ‘‘sammadaññā vimuttā’’ti, yathā ca ‘‘anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā’’ti vattabbe ‘‘anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā’’ti. Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādimanasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya, kintu ‘‘ahovata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha, jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya, aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā’’ti evampi manasikaronto bhāveyyāti.

त्यामध्ये, ‘परो’ म्हणजे दुसरा मनुष्य. ‘परं’ म्हणजे दुसऱ्या मनुष्याला. ‘न निकुब्बेथ’ म्हणजे फसवणूक करू नये. ‘नातिमञ्ञेथ’ म्हणजे तुच्छ लेखू नये (अतिक्रमण करून मानू नये). ‘कत्थचि’ म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी, जसे की गावात, शेतात, नातेवाईकांमध्ये किंवा समूहामध्ये इत्यादी. ‘नं’ म्हणजे त्याला. ‘कंचि’ म्हणजे कोणताही क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहस्थ, प्रव्रजित, सुखी किंवा दुःखी इत्यादी व्यक्तीला. ‘ब्यारोसना पटिघसञ्ञा’ म्हणजे कायिक व वाचिक विकारांद्वारे होणारा विरोध (ब्यारोसना) आणि मानसिक विकाराने निर्माण होणारी प्रतिघ-संज्ञा (द्वेषयुक्त विचार). वास्तविक पाहता “ब्यारोसनाय पटिघसञ्ञाय” असे म्हणायला हवे होते, परंतु येथे “ब्यारोसना पटिघसञ्ञा” असे म्हटले आहे; ज्याप्रमाणे “सम्मदञ्ञाय विमुत्ता” म्हणण्याऐवजी “सम्मदञ्ञा विमुत्ता” म्हटले जाते, आणि ज्याप्रमाणे “अनुपुब्बसिक्खाय अनुपुब्बकिरियाय अनुपुubbपटिपदाय” म्हणण्याऐवजी “अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा” असे म्हटले जाते. ‘नाञ्ञमञ्ञस्स दुक्खमिच्छेय्य’ म्हणजे एकमेकांच्या दुःखाची इच्छा करू नये. याचा काय अर्थ होतो? केवळ “सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित होवोत” इत्यादी मनसिकारानेच (विचारानेच) मेत्ताभावना वाढवू नये, तर “अहो! कोणत्याही व्यक्तीने दुसऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला फसवणूक इत्यादी कपटाने फसवू नये; जात इत्यादी नऊ प्रकारच्या मान-वस्तूंच्या (अहंकाराच्या कारणांच्या) आधारे कोणत्याही ठिकाणी दुसऱ्या व्यक्तीला तुच्छ लेखू नये; आणि एकमेकांबद्दलच्या विरोधाने किंवा प्रतिघ-संज्ञेने (द्वेषाने) कोणाच्याही दुःखाची इच्छा करू नये,” असा विचार करूनही मेत्ताभावना वाढवावी.

Sattamagāthāvaṇṇanā

सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

7. Evaṃ [Pg.212] ahitadukkhānāgamapatthanāvasena atthato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tameva upamāya dassento āha ‘‘mātā yathā niyaṃputta’’nti.

७. अशा प्रकारे अहित आणि दुःखाचे आगमन न व्हावे या आकांक्षेने अर्थतः मेत्ताभावनेची जोपासना दर्शवून, आता तीच भावना उपमेद्वारे दर्शवताना भगवंतांनी “माता यथा नियं पुत्तं” असे म्हटले.

Tassattho – yathā mātā niyaṃ puttaṃ attani jātaṃ orasaṃ puttaṃ, tañca ekaputtameva āyusā anurakkhe, tassa dukkhāgamappaṭibāhanatthaṃ attano āyumpi cajitvā taṃ anurakkhe, evampi sabbabhūtesu idaṃ mettākhyaṃ mānasaṃ bhāvaye, punappunaṃ janaye vaḍḍhaye, tañca aparimāṇasattārammaṇavasena ekasmiṃ vā satte anavasesapharaṇavasena aparimāṇaṃ bhāvayeti.

त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे माता स्वतःच्या पोटी जन्मलेल्या औरस पुत्राचे, आणि तोही एकुलता एक मुलगा असल्यास, स्वतःच्या प्राणापलीकडे जाऊन रक्षण करते; त्याला दुःख येण्यापासून रोखण्यासाठी स्वतःच्या प्राणाचाही त्याग करून त्याचे रक्षण करते; त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांविषयी हे ‘मेत्ता’ नावाचे मन (चित्त) विकसित करावे, पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करावे आणि वाढवावे. तसेच ते अपरिमित प्राण्यांना आलंबन बनवून किंवा एका प्राण्यामध्येही संपूर्णपणे व्यापून टाकण्याच्या हेतूने अपरिमितपणे विकसित करावे.

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

आठव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

8. Evaṃ sabbākārena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tasseva vaḍḍhanaṃ dassento āha ‘‘mettañca sabbalokasmī’’ti.

८. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे मेत्ताभावनेची जोपासना दर्शवून, आता तिचीच वृद्धी दर्शवताना भगवंतांनी “मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं” असे म्हटले.

Tattha mijjati tāyati cāti mitto, hitajjhāsayatāya siniyhati, ahitāgamato rakkhati cāti attho. Mittassa bhāvo mettaṃ. Sabbalokasmīti anavasese sattaloke. Manasi bhavanti mānasaṃ. Tañhi cittasampayuttattā evaṃ vuttaṃ. Bhāvayeti vaḍḍhaye. Na assa parimāṇanti aparimāṇaṃ, appamāṇasattārammaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Uddhanti upari, tena arūpabhavaṃ gaṇhāti. Adhoti heṭṭhā, tena kāmabhavaṃ gaṇhāti. Tiriyanti vemajjhaṃ, tena rūpabhavaṃ gaṇhāti. Asambādhanti sambādhavirahitaṃ, bhinnasīmanti vuttaṃ hoti. Sīmā nāma paccatthiko vuccati, tasmimpi pavattanti attho. Averanti veravirahitaṃ, antarantarāpi veracetanāpātubhāvavirahitanti attho. Asapattanti vigatapaccatthikaṃ. Mettāvihārī hi puggalo manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, nāssa koci paccatthiko hoti, tenassa taṃ mānasaṃ vigatapaccatthikattā asapattanti vuccati. Pariyāyavacanañhi etaṃ, yadidaṃ paccatthiko sapattoti. Ayaṃ anupadato atthavaṇṇanā.

त्यामध्ये, जो स्नेह करतो आणि रक्षण करतो तो ‘मित्र’ होय; हिताच्या इच्छेने स्नेह करतो आणि अहिताच्या आगमनापासून रक्षण करतो, असा याचा अर्थ आहे. मित्राचा भाव म्हणजे ‘मेत्ता’ (मैत्री). ‘सब्बलोकस्मिं’ म्हणजे संपूर्ण सत्त्वलोकात. मनात उत्पन्न होणारे ते ‘मानसं’ (मन/चित्त). ते चित्ताशी संप्रयुक्त असल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘भावये’ म्हणजे वाढवावे. ज्याला मर्यादा (परिमाण) नाही ते ‘अपरिमित’ होय; अपरिमित प्राण्यांना आलंबन बनवल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘उद्धं’ म्हणजे वर, याद्वारे अरूपभवाचे ग्रहण होते. ‘अधो’ म्हणजे खाली, याद्वारे कामभवाचे ग्रहण होते. ‘तिरियं’ म्हणजे मध्ये (आडवे), याद्वारे रूपभवाचे ग्रहण होते. ‘असंबाधं’ म्हणजे संकोचविरहित (अडथळामुक्त); ज्याने सीमा ओलांडली आहे, असा याचा अर्थ होतो. ‘सीमा’ म्हणजे शत्रू असे म्हटले जाते, त्याच्यावरही मेत्ताभावना प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे. ‘अवेरं’ म्हणजे वैररहित; वेळोवेळी वैरभावनेचा उदय न होणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘असपत्तं’ म्हणजे शत्रुरहित. कारण मेत्ताविहारी (मैत्रीत विहार करणारा) मनुष्य मनुष्यांना प्रिय असतो, अमनुष्यांना प्रिय असतो, त्याचा कोणीही शत्रू नसतो; म्हणून त्याच्या त्या मनाला शत्रुरहित असल्यामुळे ‘असपत्तं’ असे म्हटले जाते. कारण ‘पच्चत्थिक’ आणि ‘सपत्त’ हे समानार्थी शब्द आहेत. हे शब्दांनुसार अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे.

Ayaṃ [Pg.213] panettha adhippetatthadīpanā – yadidaṃ ‘‘evampi sabbabhūtesu mānasaṃ bhāvaye aparimāṇa’’nti vuttaṃ, tañcetaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhaye, vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamaye pāpaye. Kathaṃ? Uddhaṃ adho ca tiriyañca, uddhaṃ yāva bhavaggā, adho yāva avīcito, tiriyaṃ yāva avasesadisā. Uddhaṃ vā āruppaṃ, adho kāmadhātuṃ, tiriyaṃ rūpadhātuṃ anavasesaṃ pharanto. Evaṃ bhāventopi ca taṃ yathā asambādhaṃ averaṃ asapattañca hoti, tathā sambādhaverasapattānaṃ abhāvaṃ karonto bhāvaye. Yaṃ vā taṃ bhāvanāsampadaṃ pattaṃ sabbattha okāsalokavasena asambādhaṃ, attano paresu āghātappaṭivinayanena averaṃ, attani ca paresaṃ āghātavinayanena asapattaṃ hoti. Taṃ asambādhamaveramasapattaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ uddhaṃ adho tiriyañcāti tividhaparicchede sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhayeti.

परंतु येथे अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे प्रकटीकरण खालीलप्रमाणे आहे – “अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांविषयी अपरिमित मन विकसित करावे” असे जे म्हटले आहे, ते हे अपरिमित मेत्तायुक्त मन संपूर्ण लोकात विकसित करावे, वाढवावे; वृद्धी, प्रगती आणि विशालतेला प्राप्त करून द्यावे. कसे? वर, खाली आणि मध्ये (आडवे). वर भवाग्र (अस्तित्वाच्या सर्वोच्च शिखरा) पर्यंत, खाली अवीची नरकापर्यंत आणि मध्ये इतर सर्व दिशांपर्यंत. किंवा वर अरूपधातू, खाली कामधातू आणि मध्ये रूपधातू या संपूर्ण विश्वाला व्यापून टाकताना. अशा प्रकारे भावना करत असतानाही, ते जसे अडथळामुक्त, वैररहित आणि शत्रुरहित होईल, तशा प्रकारे अडथळा, वैर आणि शत्रू यांचा अभाव करत (ते नष्ट करत) भावना करावी. किंवा जी ही भावना-संपत्ती प्राप्त झाली आहे, ती सर्व ठिकाणी ओकासलोकाच्या (अवकाशलोकाच्या) दृष्टीने अडथळामुक्त असते; इतरांबद्दलचा स्वतःचा राग (आघात) दूर केल्यामुळे वैररहित असते; आणि स्वतःबद्दलचा इतरांचा राग दूर केल्यामुळे शत्रुरहित असते. त्या अडथळामुक्त, वैररहित, शत्रुरहित आणि अपरिमित मेत्तायुक्त मनाला वर, खाली आणि मध्ये अशा तीन प्रकारच्या विभागांनी युक्त संपूर्ण लोकात विकसित करावे, वाढवावे.

Navamagāthāvaṇṇanā

नवव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

9. Evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni taṃ bhāvanamanuyuttassa viharato iriyāpathaniyamābhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ…pe… adhiṭṭheyyā’’ti.

९. अशा प्रकारे मैत्रीभावनेची वृद्धी दाखवून, आता त्या भावनेचा अभ्यास करत राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) कोणताही नियम नसतो हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "तिट्ठं चरं...पे... अधिट्ठेय्य" (उभे असताना, चालताना... इत्यादी) असे म्हटले.

Tassattho – evametaṃ mettaṃ mānasaṃ bhāvento so ‘‘nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’tiādīsu viya iriyāpathaniyamaṃ akatvā yathāsukhaṃ aññataraññatarairiyāpathabādhanavinodanaṃ karonto tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā vigatamiddho assa, atha etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭheyya.

त्याचा अर्थ असा आहे – अशा प्रकारे या मैत्रीपूर्ण मनाची भावना करणारा तो साधक, "मांडी घालून आणि शरीर सरळ ठेवून बसतो" इत्यादी सूत्रांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) कोणताही कडक नियम न पाळता, आपल्या सुखाप्रमाणे कोणत्याही एका शारीरिक स्थितीच्या त्रासाचे निवारण करत, उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानी किंवा झोपेपासून मुक्त (विगतमिद्ध) असेल, तोपर्यंत त्याने या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची (मेत्ताझानसती) स्थापना करावी.

Atha vā evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni vasībhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ cara’’nti. Vasippatto hi tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā iriyāpathena etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, atha vā tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā…pe… sayāno vāti na tassa ṭhānādīni antarāyakarāni honti, apica kho yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, tāvatā vigatamiddho hutvā adhiṭṭhāti, natthi tassa tattha dandhāyitattaṃ. Tenāha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va, sayāno yāvatāssa vitamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti.

किंवा दुसऱ्या प्रकारे, अशा रीतीने मैत्रीभावनेची वृद्धी दाखवून, आता वशीभाव (नियंत्रण/प्रभुत्व) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "तिट्ठं चरं" असे म्हटले. कारण ज्याने वशीभाव प्राप्त केला आहे, तो उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, ज्या शारीरिक स्थितीमध्ये या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा करतो, तेव्हा उभे राहणे, चालणे इत्यादी शारीरिक स्थिती त्याच्यासाठी अडथळा ठरत नाहीत. उलटपक्षी, जोपर्यंत तो या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा करतो, तोपर्यंत तो ग्लानीपासून मुक्त होऊनच तिची स्थापना करतो; तिथे त्याच्या मनात कोणतीही सुस्ती किंवा मंदता नसते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "तिट्ठं चरं निसिन्नो वा, सयानो यावतास्स विगतामिद्धो। एतं सतिं अधिट्ठेय्य" (उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत ग्लानीपासून मुक्त असेल, तोपर्यंत या स्मृतीची स्थापना करावी).

Tassāyamadhippāyo [Pg.214] – yaṃ taṃ ‘‘mettañca sabbalokasmi, mānasaṃ bhāvaye’’ti vuttaṃ, taṃ yathā bhāveyya, yathā ṭhānādīsu yāvatā iriyāpathena ṭhānādīni vā anādiyitvā yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo assa, tāvatā vigatamiddhova hutvā etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

याचा अभिप्राय असा आहे – "मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं, मानसं भावये" (सर्व लोकांमध्ये मैत्रीपूर्ण मनाची भावना करावी) असे जे म्हटले आहे, त्याची अशा प्रकारे भावना करावी की, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये, कोणत्याही विशिष्ट शारीरिक स्थितीचा आग्रह न धरता, जोपर्यंत या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा असेल, तोपर्यंत ग्लानीपासून पूर्णपणे मुक्त होऊन या स्मृतीची स्थापना करावी.

Evaṃ mettābhāvanāya vasībhāvaṃ dassento ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti tasmiṃ mettāvihāre niyojetvā idāni taṃ vihāraṃ thunanto āha ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti.

अशा प्रकारे मैत्रीभावनेतील वशीभाव दर्शवत "एतं सतिं अधिट्ठेय्य" असे म्हणून त्या मैत्रीविहारात (मैत्रीच्या अवस्थेत) प्रवृत्त करून, आता त्या विहाराची प्रशंसा करण्यासाठी भगवंतांनी "ब्रह्ममेतं विहारमिधमाहू" (यालाच येथे ब्रह्मविहार म्हणतात) असे म्हटले.

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādi katvā yāva ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti vaṇṇito mettāvihāro. Etaṃ catūsu dibbabrahmaariyairiyāpathavihāresu niddosattā attanopi paresampi atthakarattā ca idha ariyassa dhammavinaye brahmavihāramāhu seṭṭhavihāramāhūti, yato satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno vā sayāno vā yāvatāssa vigatamiddho, etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

त्याचा अर्थ असा आहे – "सुखिनो वा खेमिनो वा होन्तु" (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित असोत) इथपासून ते "एतं सतिं अधिट्ठेय्य" पर्यंत ज्या मैत्रीविहाराचे वर्णन केले आहे, त्या मैत्रीविहाराला दिव्यविहार, ब्रह्मविहार, आर्यविहार आणि इरियापथविहार या चार विहारांमध्ये दोषरहित असल्यामुळे आणि स्वतःसाठी तसेच इतरांसाठीही कल्याणकारी असल्यामुळे, या आर्यांच्या धम्म-विनयामध्ये 'ब्रह्मविहार' (श्रेष्ठ विहार) किंवा 'उत्कृष्ट विहार' असे म्हटले आहे. कारण जेव्हा मनुष्य सतत, निरंतर आणि अखंडपणे उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानीपासून मुक्त असेल, तोपर्यंत या स्मृतीची स्थापना करतो.

Dasamagāthāvaṇṇanā

दहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त।

10. Evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ nānappakārato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni yasmā mettā sattārammaṇattā attadiṭṭhiyā āsannā hoti, tasmā diṭṭhigahananisedhanamukhena tesaṃ bhikkhūnaṃ tadeva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā ariyabhūmippattiṃ dassento ‘‘diṭṭhiñca anupaggammā’’ti imāya gāthāya desanaṃ samāpesi.

१०. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या भिक्खूंना विविध प्रकारे मैत्रीभावनेचा उपदेश करून, आता मैत्री ही प्राण्यांना (सत्त्वांना) आलंबन बनवणारी असल्यामुळे ती आत्मदृष्टीच्या (अहं-भावाच्या) जवळ असते, म्हणून चुकीच्या दृष्टीचे (मिथ्या दृष्टीचे) ग्रहण नाकारण्याच्या उद्देशाने, त्या भिक्खूंना त्याच मैत्री-ध्यानाला आधार (पादक) बनवून आर्यभूमीची प्राप्ती दर्शवण्यासाठी "दिट्ठिञ्च अनुपगम्म" या गाथेने उपदेशाची सांगता केली।

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti saṃvaṇṇito mettājhānavihāro, tato vuṭṭhāya ye tattha vitakkavicārādayo dhammā, te tesañca vatthādianusārena rūpadhamme pariggahetvā iminā nāmarūpaparicchedena ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattūpalabbhatī’’ti (saṃ. ni. 1.171; mahāni. 186) evaṃ diṭṭhiñca anupaggamma anupubbena lokuttarasīlena sīlavā hutvā lokuttarasīlasampayutteneva sotāpattimaggasammādiṭṭhisaññitena dassanena sampanno, tato paraṃ yopāyaṃ vatthukāmesu gedho kilesakāmo appahīno hoti, tampi sakadāgāmianāgāmimaggehi tanubhāvena anavasesappahānena [Pg.215] ca kāmesu gedhaṃ vineyya vinayitvā vūpasametvā na hi jātu gabbhaseyyaṃ puna reti ekaṃseneva puna gabbhaseyyaṃ na eti. Suddhāvāsesu nibbattitvā tattheva arahattaṃ pāpuṇitvā parinibbātīti.

त्याचा अर्थ असा आहे – "ब्रह्ममेतं विहारमिधमाहू" या शब्दांनी ज्या मैत्री-ध्यान-विहाराची प्रशंसा केली आहे, त्या ध्यानातून उठून, तिथे जे वितर्क-विचार इत्यादी धर्म (मानसिक अवस्था) आहेत, त्यांचे आणि हृदयवस्तू इत्यादींच्या आधारे रूपधर्मांचे ग्रहण करून, नाम-रूपाच्या या विभाजनाद्वारे "हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, यात कोणताही प्राणी (सत्त्व) आढळत नाही" अशा प्रकारे मिथ्या दृष्टीचा स्वीकार न करता, अनुक्रमाने लोकोत्तर शीलाने युक्त होऊन शीलवान बनतो; आणि लोकोत्तर शीलाशी संबंधित असलेल्या, सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) मधील सम्यक् दृष्टी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ज्ञानाने (दर्शनाने) संपन्न होतो। त्यानंतर, भौतिक कामवस्तूंमध्ये जी आसक्ती (किलेसकाम) अजून नष्ट झालेली नाही, ती आसक्ती सकदागामी मार्ग आणि अनागामी मार्गाच्या ज्ञानाने क्षीण करून आणि पूर्णपणे नष्ट करून, कामभोगांमधील आसक्ती दूर करतो। ती दूर करून व शांत करून, तो "न हि जातु गब्भसेय्यं पुन रेति" म्हणजेच निश्चितपणे पुन्हा गर्भावासात (पुनर्जन्मात) येत नाही। तो सुद्धावास (शुद्धावास) लोकांमध्ये जन्म घेऊन, तिथेच अरहंतपद प्राप्त करून परिनिर्वाण पावतो।

Evaṃ bhagavā desanaṃ samāpetvā te bhikkhū āha – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tasmiṃyeva vanasaṇḍe viharatha, imañca suttaṃ māsassa aṭṭhasu dhammassavanadivasesu ghaṇḍiṃ ākoṭetvā ussāretha, dhammakathaṃ karotha sākacchatha anumodatha, idameva kammaṭṭhānaṃ āsevatha bhāvetha bahulīkarotha, tepi vo amanussā taṃ bheravārammaṇaṃ na dassessanti, aññadatthu atthakāmā hitakāmā bhavissantī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti bhagavato paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattha gantvā tathā akaṃsu. Devatāyo ca ‘‘bhadantā amhākaṃ atthakāmā hitakāmā’’ti pītisomanassajātā hutvā sayameva senāsanaṃ sammajjanti, uṇhodakaṃ paṭiyādenti, piṭṭhiparikammaṃ pādaparikammaṃ karonti, ārakkhaṃ saṃvidahanti. Tepi bhikkhū tameva mettaṃ bhāvetvā tameva ca pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā sabbe tasmiṃyeva antotemāse aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇitvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresunti.

अशा प्रकारे उपदेश पूर्ण करून भगवंतांनी त्या भिक्खूंना म्हटले – "भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि त्याच वनखंडात राहा। महिन्यातील धम्मश्रवणाच्या आठ दिवसांमध्ये घंटा वाजवून या सुत्ताचे पठण करा, धम्मचर्चा करा, संवाद साधा आणि अनुमोदन करा। याच कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करा, त्याची भावना करा आणि त्याचा वारंवार सराव करा। ते अमनुष्य (यक्ष/देवता) तुम्हाला ते भयानक दृश्य दाखवणार नाहीत; उलट ते तुमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे बनतील।" त्यांनी "साधू" (फार चांगले) असे म्हणून भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि त्या वनात जाऊन भगवंतांनी सांगितल्याप्रमाणे केले। तेव्हा देवता "हे पूजनीय भिक्खू आमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे आहेत" असे समजून अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाल्या। त्यांनी स्वतःहून भिक्खूंच्या निवासस्थानाची (सेनासनाचा) झाडलोट केली, गरम पाण्याची व्यवस्था केली, पाठीची व पायांची मालिश केली आणि त्यांच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली। त्या भिक्खूंनीही त्याच मैत्रीची भावना केली आणि तिलाच आधार बनवून विपना (विपश्यना) सुरू केली। त्या सर्वांनी त्याच तीन महिन्यांच्या वर्षावासाच्या आत परम फल अरहंतपद प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी अत्यंत शुद्ध प्रवारणा केली।

Evampi atthakusalena tathāgatena,Dhammissarena kathitaṃ karaṇīyamatthaṃ;

Katvānubhuyya paramaṃ hadayassa santiṃ,Santaṃ padaṃ abhisamenti samattapaññā.

अशा प्रकारे, कल्याणामध्ये निपुण असलेल्या आणि धम्माचे स्वामी असलेल्या तथागतांनी उपदेशिलेल्या कर्तव्यकर्माचे आचरण करून, मनाची परम शांती अनुभवून, ते परिपूर्ण प्रज्ञा असलेले भिक्खू त्या शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले।

Tasmā hi taṃ amatamabbhutamariyakantaṃ,Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo;

Viññū jano vimalasīlasamādhipaññā-Bhedaṃ kareyya satataṃ karaṇīyamatthanti.

म्हणूनच, त्या अमृतमय, अद्भुत, आर्यांना प्रिय असलेल्या आणि शांत अशा निर्वाणपदाचा साक्षात्कार करून घेऊन राहण्याची इच्छा करणाऱ्या सुज्ञ व्यक्तीने, निर्मळ शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांनी युक्त असलेल्या आपल्या कर्तव्यकर्माचे सतत आचरण करावे।

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील,

Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मेत्तसुत्त-वर्णन (मैत्री सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाले।

Nigamanakathā

उपसंहार (निगमनकथा)।

Ettāvatā [Pg.216] ca yaṃ vuttaṃ –

आणि आतापर्यंत जे म्हटले गेले आहे –

‘‘Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti.

"वंदनीय असलेल्यांमध्ये उत्तम अशा रत्नत्रयाला वंदन करून, मी काही खुद्दकपाठांचे (लहान ग्रंथांचे) अर्थ स्पष्टीकरण (अट्ठकथा) करेन।"

Tattha saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasuttaratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttavasena navappabhedassa khuddakapāṭhassa tāva atthavaṇṇanā katā hoti. Tenetaṃ vuccati –

त्यामध्ये सरण (शरणगमन), सिक्खापद (शिखापदे), द्वत्तिंसाकार (बत्तीस अवयव), कुमारपञ्ह (कुमार प्रश्न), मङ्गलसुत्त (मंगल सुत्त), रतनसुत्त (रतन सुत्त), तिरोकुट्टसुत्त (तिरोकुट्ट सुत्त), निधिकण्डसुत्त (निधिकण्ड सुत्त) आणि मेत्तसुत्त (मैत्री सुत्त) या नऊ भागांनी युक्त असलेल्या खुद्दकपाठाचे अर्थ स्पष्टीकरण पूर्ण झाले आहे। म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Imaṃ khuddakapāṭhassa, karontenatthavaṇṇanaṃ;

Saddhammaṭṭhitikāmena, yaṃ pattaṃ kusalaṃ mayā.Tassānubhāvato khippaṃ, dhamme ariyappavedite;

Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ, pāpuṇātu ayaṃ jano’’ti.

सद्धम्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वाची इच्छा धरणाऱ्या माझ्याद्वारे, या खुद्दकपाठाचे अर्थवर्णन करताना जे काही कुशल (पुण्य) प्राप्त झाले आहे, त्याच्या प्रभावाने हा जनसमूह अरियांद्वारे उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये शीघ्रच वृद्धी, समृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त होवो.

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyaguṇappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattidhammappabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena chamahāveyyākaraṇenachamahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ paramatthajotikā nāma khuddakapāṭhavaṇṇanā –

अत्यंत शुद्ध श्रद्धा, बुद्धी आणि वीर्य या गुणांनी विभूषित असलेल्या; शील, सदाचार, आर्जव, मार्दव इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या; स्वतःच्या आणि इतरांच्या सिद्धांतांच्या गहनतेचे अवगाहन करण्यास समर्थ असलेल्या; प्रज्ञा आणि नैपुण्याने युक्त असलेल्या; अठ्ठकथांसह त्रिपिटक परियत्ति धम्माच्या विविधतेने युक्त अशा शास्त्यांच्या शासनात अप्रतिहत ज्ञानप्रकाश असलेल्या; महान व्याकरणकार असलेल्या; वाणीच्या समृद्धीमुळे सहजपणे प्रगट होणाऱ्या मधुर, उदात्त आणि लावण्ययुक्त वचनांनी युक्त असलेल्या; योग्य आणि युक्त बोलणाऱ्या; श्रेष्ठ वक्त्या असलेल्या; महाकवी असलेल्या; सहा अभिज्ञा, चार पटिसम्भिदा इत्यादी गुणांनी विभूषित अशा उत्तरिमनुस्सधम्मामध्ये सुप्रतिष्ठित बुद्धी असलेल्या आणि महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे प्रदीप असलेल्या थेरांच्या वंशाचे अलंकार स्वरूप असलेल्या; अत्यंत विशाल आणि शुद्ध बुद्धी असलेल्या, पूज्य गुरूंनी ज्यांना 'बुद्धघोष' असे नाव दिले आहे, अशा थेरांनी रचलेली ही 'परमत्थजोतिका' नावाची खुद्दकपाठ-वण्णना —

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā.

संसारातून पार जाऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना शील इत्यादींच्या शुद्धीचा मार्ग दाखवणारी ही अठ्ठकथा या जगात तोपर्यंत टिकून राहो,

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

जोपर्यंत या जगात शुद्ध चित्त असलेल्या, तादी (समतायुक्त), लोकज्येष्ठ आणि महर्षी अशा बुद्धांचे 'बुद्ध' हे नाव देखील अस्तित्वात राहील.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अठ्ठकथेतील

Khuddakapāṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

खुद्दकपाठ-वण्णना समाप्त झाली।


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi