Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Khuddakanikāye

ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌။

Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ။

Ganthārambhakathā

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ (ကျမ်းဦးစကား)။

Buddhaṃ [Pg.1] saraṇaṃ gacchāmi;

Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi;

Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti.

"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" ဟူသော ဤအစဉ်ဖြစ်သည်။

Ayaṃ saraṇagamananiddeso khuddakānaṃ ādi.

သရဏဂုံသုံးပါးကို ပြရာဖြစ်သော ဤသရဏဂမနနိဒ္ဒေသသည် ခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၏ အစဖြစ်သည်။

Imassa dāni atthaṃ paramatthajotikāya khuddakaṭṭhakathāya vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ idaṃ vuccati –

ယခုအခါ ဤခုဒ္ဒကပါဌပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာဖြင့် ဖွင့်ဆိုရန်၊ ခွဲခြားဝေဖန်ရန်နှင့် ထင်ရှားစေရန် ဤပဏာမဂါထာကို ဆိုအပ်၏။

Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇanaṃ.

အလွန်မြတ်လှစွာသော၊ ရှိခိုးခြင်းငှာ ထိုက်တော်မူသော ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပြီး၍ အချို့သော ခုဒ္ဒကနိကာယ်ကျမ်းတို့၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုပေအံ့။

Khuddakānaṃ gambhīrattā, kiñcāpi atidukkarā;

Vaṇṇanā mādisenesā, abodhantena sāsanaṃ.

ခုဒ္ဒကနိကာယ်ကျမ်းတို့သည် နက်နဲသိမ်မွေ့သောကြောင့် သာသနာတော်ကို မသိနားမလည်သော ငါကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ၎င်းအဖွင့်အဋ္ဌကထာကို ရေးသားရန် အလွန်ခဲယဉ်းလှသော်လည်း၊

Ajjāpi tu abbocchinno, pubbācariyanicchayo;

Tatheva ca ṭhitaṃ yasmā, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.

သို့ရာတွင် ယနေ့တိုင်အောင်ပင် ရှေးဆရာမြတ်တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် မပြတ်မကွက်ဘဲ တည်ရှိနေသေးသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးပါးသောအင်္ဂါရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် တည်တံ့နေသဖြင့်လည်းကောင်း၊

Tasmāhaṃ kātumicchāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ imaṃ;

Sāsanañceva nissāya, porāṇañca vinicchayaṃ.

ထို့ကြောင့် ငါသည် သာသနာတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးဆရာမြတ်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ ဤအနက်အဖွင့်အဋ္ဌကထာကို ပြုစုရန် အလိုရှိအပ်၏။

Saddhammabahumānena, nāttukkaṃsanakamyatā;

Nāññesaṃ vambhanatthāya, taṃ suṇātha samāhitāti.

သူတော်ကောင်းတရားကို မြတ်နိုးခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၍ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်လိုသောကြောင့် မဟုတ်၊ သူတစ်ပါးတို့ကို ရှုတ်ချရန်အတွက်လည်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်အဖွင့်အဋ္ဌကထာကို တည်ကြည်သော စိတ်နှလုံးဖြင့် နာယူကြကုန်လော့။

Khuddakavavatthānaṃ

ခုဒ္ဒကကျမ်းများကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း။

Tattha [Pg.2] ‘‘khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti vuttattā khuddakāni tāva vavatthapetvā pacchā atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Khuddakāni nāma khuddakanikāyassa ekadeso, khuddakanikāyo nāma pañcannaṃ nikāyānaṃ ekadeso. Pañca nikāyā nāma –

ထိုအဖွင့်၌ "ခုဒ္ဒကကျမ်းတို့၏ အချို့သော အနက်အဖွင့်ကို ပြုအံ့" ဟု ဝန်ခံခဲ့သည့်အတွက် ရှေးဦးစွာ ခုဒ္ဒကကျမ်းတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးမှ နောက်၌ အနက်အဖွင့်ကို ပြုပေအံ့။ ခုဒ္ဒကကျမ်းဟူသည် ခုဒ္ဒကနိကာယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော ကျမ်းစာဖြစ်၏။ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟူသည် ငါးပါးသော နိကာယ်တို့တွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော ကျမ်းစာဖြစ်၏။ ငါးပါးသော နိကာယ်တို့ဟူသည်ကား -

Dīghamajjhimasaṃyutta, aṅguttarikakhuddakā;

Nikāyā pañca gambhīrā, dhammato atthato cime.

ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ် ဟုဆိုအပ်သော ဤငါးပါးသော နိကာယ်တို့သည် သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း နက်နဲသော သဘောရှိကုန်၏။

Tattha brahmajālasuttādīni catuttiṃsa suttāni dīghanikāyo. Mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni majjhimanikāyo. Oghataraṇasuttādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni saṃyuttanikāyo. Cittapariyādānasuttādīni nava suttasahassāni pañca ca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni aṅguttaranikāyo. Khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, suttanipāto, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā, therīgāthā, jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidā, apadānaṃ, buddhavaṃso, cariyāpiṭakaṃ, vinayābhidhammapiṭakāni, ṭhapetvā vā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ khuddakanikāyo.

ထိုငါးပါးသော နိကာယ်တို့တွင် ဗြဟ္မဇာလသုတ် အစရှိသော သုံးဆယ့်လေးသုတ်ရှိသော နိကာယ်ကို ဒီဃနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မူလပရိယာယသုတ် အစရှိသော တစ်ရာ့ငါးဆယ့်နှစ်သုတ်ရှိသော နိကာယ်ကို မဇ္ဈိမနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဩဃတရဏသုတ် အစရှိသော ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်သုတ်ရှိသော နိကာယ်ကို သံယုတ္တနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စိတ္တပရိယာဒါနသုတ် အစရှိသော ကိုးထောင် ငါးရာ ငါးဆယ့်ခုနစ်သုတ်ရှိသော နိကာယ်ကို အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ခုဒ္ဒကပါဌ၊ ဓမ္မပဒ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ်၊ သုတ္တနိပါတ်၊ ဝိမာနဝတ္ထု၊ ပေတဝတ္ထု၊ ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာ၊ ဇာတ်၊ နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါ၊ အပဒါန်၊ ဗုဒ္ဓဝင်၊ စရိယာပိဋက၊ ဝိနည်းပိဋကတ်နှင့် အဘိဓမ္မာပိဋကတ် တည်းဟူသော ဤအလုံးစုံသော ကျမ်းအစုအပေါင်းကို ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် လေးပါးသော နိကာယ်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော ဘုရားဟောစကားတော်အားလုံးကို ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Kasmā panesa khuddakanikāyoti vuccati? Bahūnaṃ khuddakānaṃ dhammakkhandhānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi ‘‘nikāyo’’ti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā (saṃ. ni. 3.100). Poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Ayamassa khuddakanikāyassa ekadeso. Imāni suttantapiṭakapariyāpannāni atthato vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuñca adhippetāni khuddakāni, tesampi khuddakānaṃ saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasutta- ratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttānaṃ vasena navappabhedo khuddakapāṭho ādi ācariyaparamparāya vācanāmaggaṃ āropitavasena na bhagavatā vuttavasena. Bhagavatā hi vuttavasena –

အဘယ်ကြောင့် ဤနိကာယ်ကို ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သနည်း? များစွာကုန်သော အနည်းငယ်မျှသော ဓမ္မခန္ဓာတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် အပေါင်းအစု တည်ရာအရပ်တို့ကို "နိကာယ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် တိရစ္ဆာန်အမျိုးဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ စိတ်သည် အလွန်ဆန်းကြယ်သကဲ့သို့ ဆန်းကြယ်သော အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော အစုအပေါင်း (နိကာယ) ကိုမျှ မမြင်" ဟူသော ပါဠိတော်နှင့် "ပေါဏိကနိကာယ"၊ "စိက္ခလ္လိကနိကာယ" အစရှိသော သာသနာတော်နှင့် လောက၌ သုံးနှုန်းသော စကားတို့သည် ဤ "နိကာယ" သဒ္ဒါကို သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်းသည် ၎င်းခုဒ္ဒကနိကာယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ အကျုံးဝင်သော ဤခုဒ္ဒကကျမ်းတို့ကို အနက်အားဖြင့် ဖွင့်ဆိုရန်၊ ဝေဖန်ရန်နှင့် ထင်ရှားစေရန် အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ထိုခုဒ္ဒကကျမ်းတို့တွင်လည်း သရဏဂုံ၊ သိက္ခာပုဒ်၊ ဒွတ္တိံသာကာရ၊ ကုမာရပဉှာ၊ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ်၊ တိရောကုဋ္ဋသုတ်၊ နိဓိကဏ္ဍသုတ်၊ မေတ္တသုတ် တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးသော အပြားရှိသော ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်းသည် ရှေးဆရာအဆက်ဆက်တို့၏ ဝါစနာမဂ် (ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်မှု) အစဉ်သို့ တင်သွင်းခြင်းအားဖြင့်သာ အစဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော အစွမ်းအားဖြင့်မူ အစမဟုတ်ပေ။ ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူချက်အရမူကား -

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

"ဘဝများစွာရှိသော သံသရာတစ်ခွင်လုံး၌ အိမ်ဆောက်သမားဖြစ်သော တဏှာကို ရှာဖွေလျက် မတွေ့နိုင်ဘဲ ငါပြေးသွား ကျင်လည်ခဲ့ရလေပြီ။ အဖန်တလဲလဲ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှစွာ၏။"

‘‘Gahakāraka [Pg.3] diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –

"အိမ်ဆောက်သမားဖြစ်သော တဏှာ၊ သင့်ကို ငါမြင်အပ်ပြီ။ သင်သည် တစ်ဖန် အိမ် (အတ္တဘော) ကို မဆောက်လုပ်ရတော့လတ္တံ့။ သင်၏ အိမ်အခြင် (ကိလေသာ) အားလုံးတို့ကို ငါချိုးဖျက်အပ်ပြီ၊ အိမ်၏ အထွတ် (အဝိဇ္ဇာ) ကိုလည်း ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ။ ငါ၏ စိတ်သည် ပြုပြင်ခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီ။ ငါသည် တဏှာတို့ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိလေပြီ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Idaṃ gāthādvayaṃ sabbassāpi buddhavacanassa ādi. Tañca manasāva vuttavasena, na vacībhedaṃ katvā vuttavasena. Vacībhedaṃ pana katvā vuttavasena –

ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော စကားတော်၏ အစဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အစဖြစ်ခြင်းသည်လည်း စိတ်တော်ဖြင့်သာ ရွတ်ဆိုအပ်သော အစွမ်းအားဖြင့်သာ အစဖြစ်၏၊ နှုတ်မြွက်၍ ဟောတော်မူအပ်သော အစွမ်းအားဖြင့်မူကား အစမဟုတ်ပေ။ နှုတ်မြွက်၍ ဟောတော်မူအပ်သော အစွမ်းအားဖြင့်မူကား -

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato pajānāti sahetudhamma’’nti. (udā. 1;

mahāva. 1) –

"ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိ၍ တရားကို ရှုမှတ်တော်မူသော ရဟန္တာ (မြတ်စွာဘုရား) အား အကြင်အခါ၌ တရားတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြောင်းနှင့်တကွသော တရား (အကြောင်းအကျိုးတရား) ကို သိရှိတော်မူသောကြောင့် ယုံမှားခြင်း ကိလေသာအားလုံးတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā yvāyaṃ navappabhedo khuddakapāṭho imesaṃ khuddakānaṃ ādi, tassa ādito pabhuti atthasaṃvaṇṇanaṃ ārabhissāmi.

ဤဂါထာသည် နှုတ်မြွက်၍ ဟောတော်မူအပ်သော အစဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိုးပါးသော အပြားရှိသော ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်းသည် ဤခုဒ္ဒကကျမ်းတို့တွင် အစဖြစ်ရာ၊ ထိုကျမ်း၏ အစမှစတင်၍ အနက်အဖွင့်ကို ငါရေးသားစပြုအံ့။

Nidānasodhanaṃ

နိဒါန်းကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်း။

Tassa cāyamādi ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Tassāyaṃ atthavaṇṇanāya mātikā –

ထိုခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၏ အစသည်ကား "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား ထိုအနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ မာတိကာတည်း။

‘‘Kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattayaṃ;

Kasmā cidhādito vutta, mavuttamapi ādito.

"ဤသရဏဂုံသုံးပါးကို အဘယ်သူသည်၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် မူလက အစဖြစ်သောအားဖြင့် မဟောကြားအပ်သော်လည်း အဘယ်ကြောင့် ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ အစတည်းဟူ၍ ဟောကြားအပ်သနည်း။"

‘‘Nidānasodhanaṃ katvā, evamettha tato paraṃ;

Buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye.

"ဤကျမ်း၌ နိဒါန်းကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီးမှသာလျှင်၊ ၎င်းနောက်၌ မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟု ရောက်ခြင်းနှင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြရာ၏။"

‘‘Bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye;

Dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato.

"သရဏဂုံပျက်ခြင်း မပျက်ခြင်း၏အပြားကိုလည်းကောင်း၊ (ဆောက်တည်ခြင်း၏) အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ရာကိုလည်းကောင်း ပြရာ၏။ 'ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' အစရှိသော ကျန်နှစ်ပါးတို့၏ အပေါင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။"

‘‘Anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddise;

Saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti.

"အစဉ်အတိုင်း သတ်မှတ်ပြသရာ၌ အကြောင်းအရင်းကိုလည်း ပြရာ၏။ ထိုသရဏဂုံသုံးပါးကိုလည်း ဥပမာတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြရာ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tattha paṭhamagāthāya tāva idaṃ saraṇattayaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā bhāsitaṃ avuttamapicādito tathāgatena kasmā idhādito vuttanti pañca pañhā.

ထိုဂါထာတို့တွင် ပထမဂါထာ၌ ဤသရဏဂုံသုံးပါးကို အဘယ်သူသည် ဟောအပ်သနည်း၊ အဘယ်အရပ်၌ ဟောအပ်သနည်း၊ အဘယ်အခါ၌ ဟောအပ်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောအပ်သနည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် မူလက အစအဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားတော်မမူခဲ့ပါဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ အစတည်းဟူ၍ ဆိုအပ်သနည်း ဟူသော မေးခွန်းငါးချက် ရှိ၏။

Tesaṃ [Pg.4] vissajjanā kena bhāsitanti bhagavatā bhāsitaṃ, na sāvakehi, na isīhi, na devatāhi. Katthāti bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye. Kadāti āyasmante yase saddhiṃ sahāyakehi arahattaṃ patte ekasaṭṭhiyā arahantesu bahujanahitāya loke dhammadesanaṃ karontesu. Kasmāti pabbajjatthañca upasampadatthañca. Yathāha –

ထိုမေးခွန်းတို့၏ အဖြေကို ဤသို့ သိအပ်၏။ 'အဘယ်သူသည် ဟောတော်မူသနည်း' ဟူသော ပြဿနာ၌ အဖြေမှာ - မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏၊ တပည့်သာဝကတို့သည် မဟောအပ်၊ ရသေ့တို့သည် မဟောအပ်၊ နတ်တို့သည် မဟောအပ်။ 'အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူသနည်း' ဟူသော ပြဿနာ၌ အဖြေမှာ - ဗာရာဏသီပြည် ဣသိပတန မိဂဒါဝုန်တော၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အဘယ်အခါ၌ ဟောတော်မူသနည်း' ဟူသော ပြဿနာ၌ အဖြေမှာ - အရှင်ယသသည် အပေါင်းအဖော်တို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၍ ခြောက်ဆယ့်တစ်ပါးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် လူအများ၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ လောက၌ တရားဒေသနာ လှည့်လည်ဟောကြားတော်မူကြစဉ်အခါ၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း' ဟူသော ပြဿနာ၌ အဖြေမှာ - သာသနာတော်၌ ရှင်ပြုရန်နှင့် ပဉ္စင်းခံရန် အလို့ငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့သနည်းဟူမူ -

‘‘Evañca pana, bhikkhave, pabbājetabbo upasampādetabbo. Paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā ‘evaṃ vadehī’ti vattabbo ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’’ti (mahāva. 34).

"ရဟန်းတို့၊ ရှင်ပြုရန်နှင့် ပဉ္စင်းခံရန်အတွက် ဤသို့ ပြုအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်ကို ရိတ်ပယ်စေ၍၊ ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ရုံစေပြီးလျှင်၊ ကိုယ်ဝတ်အပေါ်သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက် (လက်ဝဲပခုံး) တွင် တင်စေ၍၊ ရဟန်းတို့၏ ခြေရင်း၌ ရှိခိုးစေကာ၊ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်နေစေလျက် လက်အုပ်ချီစေပြီး 'ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ ဟု ဤသို့ ဆိုလော့' ဟု ဆိုအပ်၏။"

Kasmā cidhādito vuttanti idañca navaṅgaṃ satthusāsanaṃ tīhi piṭakehi saṅgaṇhitvā vācanāmaggaṃ āropentehi pubbācariyehi yasmā iminā maggena devamanussā upāsakabhāvena vā pabbajitabhāvena vā sāsanaṃ otaranti, tasmā sāsanotārassa maggabhūtattā idha khuddakapāṭhe ādito vuttanti ñātabbaṃ.

အဘယ်ကြောင့် ဤ (သရဏဂုံ) ကို အစ၌ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ - အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို ပိဋကတ်သုံးပုံဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍ သံဂါယနာတင်တော်မူကြသော ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် 'ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' စသော ဤစကားအစဉ်အားဖြင့် နတ်လူတို့သည် ဥပါသကာအဖြစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း သာသနာတော်သို့ ဝင်ရောက်ကြသောကြောင့် သာသနာတော်သို့ ဝင်ရောက်ရာ လမ်းကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ အစဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Kataṃ nidānasodhanaṃ.

နိဒါန်းသုတ်သင်ခြင်း ပြီးဆုံးပြီ။

1. Saraṇattayavaṇṇanā

၁. သရဏဂုံသုံးပါးကို ဖွင့်ဆိုချက်

Buddhavibhāvanā

ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ သဘောကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye’’ti, tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānamupādāya, paññattito sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paññattito sattaviseso buddho. Yathāha –

ယခုအခါ 'ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ၊ ဂမကဉ္စ ဝိဘာဝယေ' ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ အပိတ်အပင်မရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အာရုံဖြစ်သော၊ အတုမရှိသော မဂ်ဖိုလ်ကို ရခြင်းလျှင် အမွန်ရှိသော ခန္ဓာအစဉ်ကို စွဲ၍ ပညတ်အားဖြင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ်ပါက သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရင်းရှိသော သစ္စာလေးပါးတရားကို သိခြင်းသတ္တိကို စွဲ၍ ပညတ်အားဖြင့် သတ္တဝါတို့ထက် ထူးကဲသောပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဗုဒ္ဓ' မည်တော်မူ၏။ ဘုရားရှင်သည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Buddhoti [Pg.5] yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161).

“ဗုဒ္ဓေါဟူသည်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ဆရာမရှိဘဲ ရှေးက မကြားဖူးသော တရားတို့၌ ကိုယ်တော်တိုင် သစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီ၊ ထိုသစ္စာတရားတို့၌လည်း အလုံးစုံကို သိတော်မူသည့်အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ အားတော်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်တရားတို့၌လည်းကောင်း ဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း) သို့ ရောက်တော်မူ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Ayaṃ tāva atthato buddhavibhāvanā.

ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ အနက်အားဖြင့် ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ သဘောကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Byañjanato pana ‘‘bujjhitāti buddho, bodhetāti buddho’’ti evamādinā nayena veditabbo. Vuttañcetaṃ –

သဒ္ဒါ (ဗျည်း) အားဖြင့်မူကား 'သစ္စာတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း သိစေတော်မူတတ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' စသည်ဖြင့် သိအပ်၏။ ဤစကားကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, vikasitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162).

“ဗုဒ္ဓဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်သနည်း။ သစ္စာတရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ သတ္တဝါအပေါင်းအား သစ္စာတရားတို့ကို သိစေတော်မူတတ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ခပ်သိမ်းသောတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ သူတစ်ပါး မသွန်သင်အပ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ပွင့်လင်းတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ကုန်ပြီးသော အာသဝေါတရား ရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ကိလေသာညစ်နွမ်းမှု ကင်းတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြီးသော ရာဂရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြီးသော ဒေါသရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြီးသော မောဟရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြီးသော ကိလေသာရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ဧကာယနမဂ်သို့ ကြွတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာလျှင် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ မသိမှုကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် သိမှုကို ရရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ 'ဗုဒ္ဓ' ဟူသော ဤအမည်တော်ကို မယ်တော် မမှည့်အပ်၊ ခမည်းတော် မမှည့်အပ်၊ မောင်ဖွားညီအစ်ကိုတို့ မမှည့်အပ်၊ မောင်နှမတို့ မမှည့်အပ်၊ အဆွေခင်ပွန်း အမတ်တို့ မမှည့်အပ်၊ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ မမှည့်အပ်၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့ မမှည့်အပ်၊ နတ်တို့ မမှည့်အပ်။ ဤ 'ဗုဒ္ဓ' ဟူသော အမည်သည် ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကုန်သော ဘုရားရှင်တို့အား ဗောဓိပင်ရင်း၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူခြင်းနှင့်အတူ အရဟတ္တဖိုလ်၏အဆုံး၌ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နာမပညတ်တည်း” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Ettha ca yathā loke avagantā avagatoti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Vikasitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi cittasaṅkocakaradhammapahānato [Pg.6] niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti buddhiyatthānaṃ gamanatthapariyāyato yathā maggaṃ gatopi puriso gatoti vuccati, evaṃ ekāyanamaggaṃ gatattāpi buddhoti vuccatīti dassetuṃ vuttaṃ. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā nīlarattaguṇayogato ‘‘nīlo paṭo, ratto paṭo’’ti vuccati, evaṃ buddhiguṇayogato buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ hoti. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmanti evamādi atthamanugatā ayaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evarūpena nayena sabbesaṃ padānaṃ buddhasaddassa sādhanasamattho attho veditabbo.

ဤ၌လည်း လောကတွင် သွားတတ်သောသူကို 'သွားသောသူ (အဝဂတ)' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူ သစ္စာတရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သစ်ရွက်ခြောက်များကို ကြွေကျစေတတ်သော လေတို့ကို 'သစ်ရွက်ခြောက်များကို ကြွေစေတတ်သောလေ (ပဏ္ဏသုသာ)' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါအပေါင်းအား သိစေတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ခပ်သိမ်းသောတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို သိခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော ပညာကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို သိစွမ်းနိုင်သော ပညာကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သူတစ်ပါး မသွန်သင်အပ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးက မသိစေအပ်ဘဲ မိမိအလိုလိုသာ သိတော်မူခြင်းကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ပွင့်လင်းတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ပွင့်လင်းတော်မူခြင်းကြောင့် ကြာပဒုမ္မာကဲ့သို့ ပွင့်လင်းခြင်းအနက်ကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကုန်ပြီးသော အာသဝေါတရား ရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' စသော စကားတို့ဖြင့် စိတ်ကိုကျဉ်းမြောင်းစေတတ်သော တရားတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းကြောင့် အိပ်စက်ခြင်းမှ နိုးထလာသော ယောက်ျားကဲ့သို့ အလုံးစုံသော ကိလေသာတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ ကုန်စင်အောင် နိုးကြားတော်မူသောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧကာယနမဂ်သို့ ကြွတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသည်မှာ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ အနက်များအနက် 'သွားခြင်း' အနက်ကို ဟောသော ပရိယာယ်ဖြင့် ခရီးသို့ သွားသောယောက်ျားကို 'သွားသောသူ' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဧကာယနမဂ်သို့ ကြွတော်မူပြီးသောကြောင့်လည်း 'ဗုဒ္ဓ' ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ကြောင်း ပြသရန် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'တစ်ပါးတည်းသာလျှင် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးက သိအောင် ပြုပေး၍ သိရခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ ကောင်းစွာ သိတော်မူသောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မသိခြင်းကို ဖျက်ဆီးသဖြင့်၊ သိခြင်းကို ရရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူသော စကားတွင် ဗုဒ္ဓိ၊ ဗုဒ္ဓ၊ ဗောဓ ဟူသော စကားလုံးတို့သည် ပရိယာယ်စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၌ ညိုသောဂုဏ်၊ နီသောဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် 'ပုဆိုးညို၊ ပုဆိုးနီ' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' မည်၏ဟု သိစေရန် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် 'ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမံ' စသော စကားဖြင့် ဤအမည်တော်သည် အနက်သဘောသို့ အစဉ်လိုက်သော ပညတ်တစ်မျိုးဖြစ်ကြောင်း သိစေရန် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သောနည်းဖြင့် ပုဒ်အားလုံးတို့၏ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ ပြီးမြောက်ပုံအနက်ကို သိအပ်၏။

Ayaṃ byañjanatopi buddhavibhāvanā.

ဤသည်ကား သဒ္ဒါ (ဗျည်း) အားဖြင့်လည်း ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ သဘောကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Saraṇagamanagamakavibhāvanā

သရဏဂုံသွားခြင်းနှင့် သွားသောသူတို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း

Idāni saraṇagamanādīsu hiṃsatīti saraṇaṃ, saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hiṃsati vidhamati nīharati nirodhetīti attho. Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho, bhavakantārā uttaraṇena assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena taṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihataviddhaṃsitakileso tapparāyaṇatākārappavatto aparappaccayo vā cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgī satto taṃ saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘esa me saraṇaṃ, esa me parāyaṇa’’nti evametaṃ upetīti attho. Upento ca ‘‘ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañca, upāsake no bhagavā dhāretū’’ti tapussabhallikādayo [Pg.7] viya samādānena vā, ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti (saṃ. ni. 2.154) mahākassapādayo viya sissabhāvūpagamanena vā, ‘‘evaṃ vutte brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi ‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Namo tassa…pe… sammāsambuddhassā’’’ti (ma. ni. 2.388) brahmāyuādayo viya tappoṇattena vā, kammaṭṭhānānuyogino viya attasanniyyātanena vā, ariyapuggalā viya saraṇagamanupakkilesasamucchedena vāti anekappakāraṃ visayato kiccato ca upeti.

ယခုအခါတွင် သရဏဂုံသို့ ဆည်းကပ်ခြင်းစသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ (ဘေးစသည်တို့ကို) ဖျောက်ဖျက်တတ်သောကြောင့် 'သရဏ' မည်၏။ သရဏဂုံသို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထိုသို့သော သရဏဂုံသို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ဘေးကိုလည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲကိုလည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာပူပန်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဖျောက်ဖျက်တတ်၏၊ ပယ်ထုတ်တတ်၏၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တနည်းအားဖြင့် ဘုရားရှင်သည် သတ္တဝါတို့အား အစီးအပွားကို ဖြစ်စေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစီးအပွားမဟုတ်သည်ကို တားမြစ်စေသဖြင့်လည်းကောင်း ဘေးကို ဖျောက်တော်မူတတ်သောကြောင့် 'သရဏ' မည်တော်မူ၏။ တရားတော်သည် ဘဝတည်းဟူသော ကန္တာရမှ ကူးမြောက်စေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက်သာရာကို ပေးတတ်သဖြင့်လည်းကောင်း 'သရဏ' မည်၏။ သံဃာတော်သည် အနည်းငယ်မျှသော ပူဇော်သက္ကာရတို့အား ပြန့်ပြောသော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့် 'သရဏ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော အကြောင်းပရိယာယ်ဖြင့်လည်း ထိုရတနာသုံးပါးအပေါင်းသည် 'သရဏ' မည်၏။ ထိုရတနာသုံးပါး၌ သဒ္ဓါကြည်ညိုခြင်း၊ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်ဖျက်ဆီးအပ်ပြီး၍ ထိုရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ရှေ့ရှုပြုသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သူတပါးကို အမှီမပြုသော သို့မဟုတ် သူတပါး၏ အထောက်အပံ့ရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (စိတ္တုပ္ပါဒ်) သည် 'သရဏဂမန' မည်၏။ ထိုသို့သော စိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါသည် ထိုသရဏဂုံသို့ ရောက်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် 'ဤရတနာသုံးပါးသည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာတည်း၊ ဤရတနာသုံးပါးသည် ငါ၏ လဲလျောင်းရာတည်း' ဟု ဤသို့ ဆည်းကပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆည်းကပ်ရာတွင်လည်း ‘အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါကုန်၏၊ တရားတော်ကိုလည်း ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်တို့ကို ဥပါသကာဟူ၍ မှတ်သားတော်မူပါလော’ ဟု တပုဿနှင့် ဘလ္လိက ကုန်သည်ညီနောင်တို့ကဲ့သို့ ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ဆရာ ဖြစ်တော်မူပါ၏၊ အကျွန်ုပ်သည် တပည့် ဖြစ်ပါ၏’ ဟု ရှင်မဟာကဿပစသော မထေရ်မြတ်တို့ကဲ့သို့ တပည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏားသည် နေရာမှထ၍ လက်ဝဲဘက်ပခုံးထက်၌ ကိုယ်ဝတ်ပုဆိုးကို တဘက်စောင်းတင်လျက် မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာ အရပ်သို့ ဦးညွတ်ကာ လက်အုပ်ချီ၍ ‘နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ’ ဟု သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဝမ်းမြောက်စကား မြွက်ဟခဲ့သော ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏားစသည်တို့ကဲ့သို့ ညွတ်ကိုးကွယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသော ရဟန်းတို့ကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကဲ့သို့ သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဆည်းကပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

Ayaṃ saraṇagamanassa gamakassa ca vibhāvanā.

ဤသည်ကား သရဏဂုံသို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Bhedābhedaphaladīpanā

သရဏဂုံ ပျက်ခြင်း၊ မပျက်ခြင်းနှင့် အကျိုးကို ပြသခြင်း

Idāni ‘‘bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye’’ti vuttānaṃ bhedādīnaṃ ayaṃ dīpanā, evaṃ saraṇagatassa puggalassa duvidho saraṇagamanabhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Anavajjo kālakiriyāya, sāvajjo aññasatthari vuttappakārappavattiyā, tasmiñca vuttappakāraviparītappavattiyā. So duvidhopi puthujjanānameva. Buddhaguṇesu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇappavattiyā anādarādippavattiyā ca tesaṃ saraṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hoti. Ariyapuggalā pana abhinnasaraṇā ceva asaṃkiliṭṭhasaraṇā ca honti. Yathāha ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyā’’ti (a. ni. 1.276; ma. ni. 3.128; vibha. 809). Puthujjanā tu yāvadeva saraṇabhedaṃ na pāpuṇanti, tāvadeva abhinnasaraṇā. Sāvajjova nesaṃ saraṇabhedo, saṃkileso ca aniṭṭhaphalado hoti. Anavajjo avipākattā aphalo, abhedo pana phalato iṭṭhameva phalaṃ deti.

ယခုအခါ၌ 'သရဏဂုံ ပျက်ခြင်း၊ မပျက်ခြင်း၊ အကျိုးတရားနှင့် ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်ခြင်းကို ပြရာ၏' ဟု ဆိုအပ်သော ပျက်စီးခြင်း (ဘေဒ) စသော ပုဒ်တို့၏ ပြသချက်မှာ ဤသို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြသသော် သရဏဂုံတည်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သရဏဂုံပျက်စီးခြင်းသည် အပြစ်ရှိသော ပျက်စီးခြင်း (သာဝဇ္ဇဗေဒ) နှင့် အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်း (အနဝဇ္ဇဗေဒ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်းသည် စုတေခြင်း (သေဆုံးခြင်း) ကြောင့် ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ အပြစ်ရှိသော ပျက်စီးခြင်းသည်ကား ရတနာသုံးပါးမှ တပါးသော ဆရာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပ်နှင်းခြင်း၊ ဦးညွတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုရတနာသုံးပါး၌ပင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပ်နှင်းခြင်း၊ ဦးညွတ်ခြင်းတို့နှင့် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အယူဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသော ပျက်စီးခြင်းသည် ပုထုဇဉ်တို့အားသာ ရှိ၏၊ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မရှိသည်သာတည်း။ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့၌ မသိနားမလည်ခြင်း၊ တွေးတောယုံမှားခြင်း၊ မှားယွင်းစွာ သိခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မရိုသေခြင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုပုထုဇဉ်တို့၏ သရဏဂုံသည် ညစ်နွမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား မပျက်စီးသော သရဏဂုံရှိသူ၊ မညစ်နွမ်းသော သရဏဂုံရှိသူတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ (သောတာပတ္တိမဂ်ဖိုလ်တည်းဟူသော) သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အခြားသူကို ဆရာဟူ၍ ညွှန်းဆိုရာ၏ဟူသော ဤအရာသည် မဖြစ်နိုင်၊ အခွင့်မရှိ' ဟု ဟောတော်မူခဲ့၏။ ပုထုဇဉ်တို့သည်ကား သရဏဂုံပျက်ခြင်းသို့ မရောက်သရွေ့ ကာလပတ်လုံးသာလျှင် မပျက်စီးသော သရဏဂုံရှိသူများ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုပုထုဇဉ်တို့၏ အပြစ်ရှိသော သရဏဂုံပျက်စီးခြင်းသည် ညစ်နွမ်းခြင်းကို ဖြစ်စေ၍ မလိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်၏။ အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်း (စုတေခြင်း) သည် အကျိုးပေးခွင့်မရှိခြင်းကြောင့် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်သော်လည်း မပျက်စီးသော သရဏဂုံသည် အကျိုးအားဖြင့် လိုလားအပ်သော အကျိုးကိုသာ ပေးတတ်၏။

Yathāha –

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Yekeci [Pg.8] buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

“တစုံတယောက်သော သူတို့သည် ဘုရားရှင်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် အပါယ်ဘုံသို့ မလားရကုန်လတ္တံ့။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်ပစ်၍ နတ်ပြည်၌ နတ်ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် ပြည့်စုံကြကုန်လတ္တံ့။”

Tatra ca ye saraṇagamanupakkilesasamucchedena saraṇaṃ gatā, te apāyaṃ na gamissanti. Itare pana saraṇagamanena na gamissantīti evaṃ gāthāya adhippāyo veditabbo.

ထိုဟောတော်မူအပ်သော ဂါထာ၌လည်း သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာကို ကောင်းစွာ ပယ်ဖြတ်၍ သရဏဂုံ ဆောက်တည်သောသူတို့သည် အပါယ်သို့ မလားကုန်လတ္တံ့။ ထိုမှတပါးသော ကိုးကွယ်ကာမျှဖြစ်သော သူတို့သည်လည်း သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့်ပင် အပါယ်သို့ မလားရကုန်လတ္တံ့ဟု ဤသို့ ဂါထာ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို သိအပ်၏။

Ayaṃ tāva bhedābhedaphaladīpanā.

ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ သရဏဂုံ ပျက်ခြင်း၊ မပျက်ခြင်းနှင့် အကျိုးကို ပြဆိုချက် ဖြစ်သည်။

Gamanīyadīpanā

ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်ခြင်းကို ပြသခြင်း

Gamanīyadīpanāyaṃ codako āha – ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha yo buddhaṃ saraṇaṃ gacchati, esa buddhaṃ vā gaccheyya saraṇaṃ vā, ubhayathāpi ca ekassa vacanaṃ niratthakaṃ. Kasmā? Gamanakiriyāya kammadvayābhāvato. Na hettha ‘‘ajaṃ gāmaṃ netī’’tiādīsu viya dvikammakattaṃ akkharacintakā icchanti.

ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်ခြင်းလက္ခဏာကို ပြဆိုရာ၌ စောဒကက မေးမြန်းသည်မှာ - 'ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြင်သူသည် ဘုရားရှင်ကို ကိုးကွယ်ရာသို့ ဆည်းကပ်၏၊ ထိုသူသည် ဘုရားရှင်သို့လည်း ရောက်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ကိုးကွယ်ရာသို့လည်း ရောက်ရာ၏။ နှစ်မျိုးလုံးသော ကံပုဒ်တို့ဖြင့် 'ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော တစ်ခုတည်းသော ကြိယာကို သုံးခြင်းသည် အကျိုးမရှိ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - သွားခြင်း (ဂမန) ကြိယာ၌ ကံနှစ်ခု ရှိရမည့် အဖြစ်မရှိသောကြောင့် 'ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော တစ်ခုတည်းသော ကြိယာပုဒ်ကို သုံးခြင်းသည် အကျိုးမရှိနိုင်ပေ။ စင်စစ် ဤ 'ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော ပါဠိတော်၌ 'ဆိတ်ကို ရွာသို့ ဆောင်၏' (အဇံ ဂါမံ နေတိ) စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဒွိကမ္မကကြိယာ (ကံနှစ်ခုရှိသော ကြိယာ) အဖြစ်ကို သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည် အလိုမရှိကြကုန်။

‘‘Gacchateva pubbaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.159; 3.87) viya sātthakamevāti ce? Na, buddhasaraṇānaṃ samānādhikaraṇabhāvassānadhippetato. Etesañhi samānādhikaraṇabhāve adhippete paṭihatacittopi buddhaṃ upasaṅkamanto buddhaṃ saraṇaṃ gato siyā. Yañhi taṃ buddhoti visesitaṃ saraṇaṃ, tamevesa gatoti. ‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttama’’nti (dha. pa. 192) vacanato samānādhikaraṇattamevāti ce? Na, tattheva tabbhāvato. Tattheva hi gāthāpade etaṃ buddhādiratanattayaṃ saraṇagatānaṃ bhayaharaṇattasaṅkhāte saraṇabhāve abyabhicaraṇato ‘‘khemamuttamañca saraṇa’’nti ayaṃ samānādhikaraṇabhāvo adhippeto, aññattha tu gamisambandhe sati saraṇagamanassa appasiddhito anadhippetoti asādhakametaṃ. ‘‘Etaṃ [Pg.9] saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti ettha gamisambandhepi saraṇagamanapasiddhito samānādhikaraṇattamevāti ce? Na pubbe vuttadosappasaṅgato. Tatrāpi hi samānādhikaraṇabhāve sati etaṃ buddhadhammasaṅghasaraṇaṃ paṭihatacittopi āgamma sabbadukkhā pamucceyyāti evaṃ pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā, na ca no dosena atthi atthoti asādhakametaṃ. Yathā ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’ti (saṃ. ni. 1.129) ettha bhagavato kalyāṇamittassa ānubhāvena parimuccamānā sattā ‘‘kalyāṇamittaṃ āgamma parimuccantī’’ti vuttā. Evamidhāpi buddhadhammasaṅghassa saraṇassānubhāvena muccamāno ‘‘etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti vuttoti evamettha adhippāyo veditabbo.

‘အရှေ့အရပ်သို့ သွားသကဲ့သို့၊ အနောက်အရပ်သို့ သွားသကဲ့သို့’ စသော ပါဌ်တို့၌ကဲ့သို့ ဆိုအပ်ပါက အကျိုးရှိသည်သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်လောဟု အကယ်၍ ဆိုအံ့။ ထိုသို့မဟုတ်ပါ၊ အကျိုးမရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါနှင့် သရဏသဒ္ဒါတို့၏ တူညီသော တည်ရာရှိသည့်အဖြစ် (တုလျာဓိကရဏ) ကို အလိုမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ထိုဗုဒ္ဓသဒ္ဒါနှင့် သရဏသဒ္ဒါတို့၏ တူညီသော တည်ရာရှိသည့်အဖြစ်ကို အလိုရှိပါက ဘုရားရှင်အပေါ် ပြစ်မှားသော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဘုရားရှင်ထံ ချဉ်းကပ်သောအခါ ‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတော’ (ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်သည်) ဖြစ်ရာ၏။ မြတ်စွာဘုရားဟူ၍ အထူးပြုအပ်သော အကြင် သရဏပုဒ်သည် ရှိ၏၊ ထိုသရဏပုဒ်သို့သာလျှင် ဤဗုဒ္ဓေါဟူသော ပုဒ်သည် ရောက်ရာ၏။ ‘ဤရတနာသုံးပါးအား ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ဘေးကင်းသော ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤကိုးကွယ်ခြင်းသည် မြတ်သော ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်၏’ (ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ၊ ဧတံ သရဏမုတ္တမံ) ဟူသော ဟောတော်မူချက်အရ တူညီသော တည်ရာရှိသည့်အနက်သာ ဖြစ်သင့်သည်မဟုတ်လောဟု အကယ်၍ ဆိုအံ့။ တူညီသော တည်ရာရှိသည့်အဖြစ်သည် မဖြစ်နိုင်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ထို ‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ’ စသော ဂါထာပုဒ်၌သာလျှင် ထိုတူညီသော တည်ရာရှိခြင်းသည် ဖြစ်သင့်သောကြောင့်တည်း။ ထိုဂါထာပုဒ်၌သာ ဘုရားအစရှိသော ထိုရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သူတို့အား ဘေးအန္တရာယ်ကို ပယ်ဖျက်တတ်သော သရဏအဖြစ်၌ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသောကြောင့် ‘ဘေးကင်းသော ကိုးကွယ်ရာ၊ မြတ်သော ကိုးကွယ်ရာ’ ဟု ဤသို့ တူညီသော တည်ရာရှိခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ အခြားသောနေရာ၌မူ ဂမုဓာတ်နှင့် စပ်ယှဉ်မှုရှိသော်လည်း သရဏဂမနသဒ္ဒါသည် ထင်ရှားမရှိသောကြောင့် အလိုမရှိအပ်။ ထို့ကြောင့် ထိုတူလျာဓိကရဏဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် မပြီးမြောက်နိုင်ပေ။ ‘ဤကိုးကွယ်ရာကို အမှီပြု၍ ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏’ (ဧတံ သရဏမာဂမ္မ သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ) ဟူသော ပါဌ်၌ ဂမုဓာတ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော်လည်း သရဏဂမနသဒ္ဒါ ထင်ရှားရှိသောကြောင့် တူညီသော တည်ရာရှိသည့် အနက်သာ ဖြစ်သင့်သည်မဟုတ်လောဟု အကယ်၍ ဆိုပြန်အံ့။ မဖြစ်နိုင်ပါ။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြစ် (ဒေါသ) သို့ သက်ရောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပါဌ်၌လည်း တူညီသော တည်ရာရှိခဲ့လျှင် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာဟု ဆိုအပ်သော ထိုကိုးကွယ်ရာကို အကြောင်းပြု၍ ဖောက်ပြန်သောစိတ် ရှိသူသည်လည်း ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရာ၏ဟု ဤသို့ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြစ်သို့ သက်ရောက်ရုံသာ ရှိရာ၏။ ငါတို့အား အပြစ်တင်သော စကားဖြင့် အကျိုးမရှိပါ။ ထိုတူလျာဓိကရဏ ဖြစ်၏ဟူသော စကားသည် မပြီးမြောက်နိုင်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် - ‘အာနန္ဒာ၊ ငါဘုရားတည်းဟူသော ကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းကို စွဲ၍ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း သဘောရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏’ ဟူသော ပါဌ်၌ ကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အစွမ်းတန်ခိုးကြောင့် လွတ်မြောက်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ဘုရားတည်းဟူသော ကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းကို အကြောင်းပြု၍ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဤနေရာ၌လည်း ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတည်းဟူသော သရဏဂုံ၏ အစွမ်းတန်ခိုးကြောင့် ဘေးမှ လွတ်မြောက်သော သတ္တဝါကို ‘ဤကိုးကွယ်ရာကို အမှီပြု၍ ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ဤပါဌ်၌ အဓိပ္ပါယ်ကို သိအပ်၏။

Evaṃ sabbathāpi na buddhassa gamanīyattaṃ yujjati, na saraṇassa, na ubhayesaṃ, icchitabbañca gacchāmīti niddiṭṭhassa gamakassa gamanīyaṃ, tato vattabbā ettha yuttīti. Vuccate –

ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့်လည်း ဘုရားရှင်၌လည်းကောင်း၊ သရဏဂုံ၌လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးလုံး၌လည်းကောင်း ဂမုဓာတ်နှင့် စပ်ယှဉ်မှုသည် မသင့်လျော်ပေ။ သို့သော် 'ဂစ္ဆာမိ' (ငါဆည်းကပ်၏) ဟု ညွှန်ပြအပ်သော ကတ္တား၏လည်းကောင်း၊ ဆည်းကပ်ရာပုဒ်၏လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်မှုကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်ကို ဆိုအပ်၏။ ယခု ဖြေဆိုအံ့ -

Buddhoyevettha gamanīyo, gamanākāradassanatthaṃ tu taṃ saraṇavacanaṃ, buddhaṃ saraṇanti gacchāmi. Esa me saraṇaṃ, esa me parāyaṇaṃ, aghassa, tātā, hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena etaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho buddhipi tesaṃ atthoti. Iti-saddassa appayogā ayuttamiti ce? Taṃ na. Tattha siyā – yadi cettha evamattho bhaveyya, tato ‘‘aniccaṃ rūpaṃ aniccaṃ rūpanti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.55, 85) viya iti-saddo payutto siyā, na ca payutto, tasmā ayuttametanti. Tañca na, kasmā? Tadatthasambhavā. ‘‘Yo ca buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gato’’ti evamādīsu (dha. pa. 190) viya idhāpi iti-saddassa attho sambhavati, na ca vijjamānatthasambhavā iti-saddā sabbattha payujjanti, appayuttassāpettha payuttassa viya iti-saddassa attho viññātabbo aññesu ca evaṃjātikesu, tasmā adoso eva soti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādīsu (mahāva. 34) saraṇasseva gamanīyato yaṃ vuttaṃ ‘‘gamanākāradassanatthaṃ tu saraṇavacana’’nti, taṃ na yuttamiti ce. Taṃ [Pg.10] nāyuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavā eva. Tatrāpi hi tassa attho sambhavati, yato pubbasadisameva appayuttopi payutto viya veditabbo. Itarathā hi pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā, tasmā yathānusiṭṭhameva gahetabbaṃ.

ဤဗုဒ္ဓံသရဏံဂစ္ဆာမိဟူသောပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားကိုသာလျှင် ဆည်းကပ်အပ်သောအရာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်းသို့ ရောက်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာမူ 'သရဏ' သဒ္ဒါကို ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ငါသည် ဆည်းကပ်ပါ၏။ 'ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ လဲလျောင်းရာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ဆင်းရဲအပေါင်းကို ဖျောက်ဖျက်တော်မူတတ်၏၊ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို စီရင်တော်မူတတ်၏' ဟူသော ဤသို့သော အလိုဆန္ဒဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်ပါ၏၊ မှီဝဲပါ၏၊ ရိုသေကျိုးနွံစွာ ပူဇော်ပါ၏။ သို့မဟုတ် 'ဤသို့ သိပါ၏၊ နားလည်ပါ၏' ဟု အဓိပ္ပါယ်ရ၏။ အကြောင်းမူကား သွားခြင်း 'ဂတိ' အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့အား သိခြင်း 'ဗုဒ္ဓိ' အနက်လည်း ရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဣတိ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲမထားသောကြောင့် 'ဣတိ' ပုဒ်ကို မယှဉ်အပ်ဟု ဆိုငြားအံ့၊ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည် မမှန်ပေ။ ထိုသို့ ဣတိသဒ္ဒါကို ယှဉ်သင့်သည်ဟူသော စကား၌ စောဒကဆရာက ဤသို့ ပြောဆိုနိုင်၏။ အကယ်၍ ဤ၌ ဤသို့သော အနက်ဖြစ်ပါက 'aniccaṃ rūpaṃ aniccaṃ rūpanti yathābhūtaṃ pajānāti' စသော ပါဌ်တို့၌ ကဲ့သို့ ထို 'ဣတိ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲထားရာ၏။ သို့သော် ဤ၌ သုံးစွဲမထားပေ။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါကို ယှဉ်သည်ဟူသော စကားသည် မသင့်လျော်ဟု စောဒကဆရာက ဆိုရာ၏။ ထိုစောဒကဆရာ၏ စကားသည်လည်း မမှန်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ထိုဣတိသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်၍ အနက် ကောင်းစွာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'Yo ca buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gato' စသော ပါဌ်တို့၌ အနက် ကောင်းစွာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤ၌လည်း 'ဣတိ' သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ဖြစ်နိုင်၏။ ထင်ရှားရှိသော အနက် ဖြစ်နိုင်သော်လည်း 'ဣတိ' သဒ္ဒါတို့ကို အလုံးစုံသောအရာ၌ သုံးစွဲလေ့မရှိကြကုန်။ ဤ၌ သုံးစွဲမထားသော်လည်း သုံးစွဲထားသကဲ့သို့ 'ဣတိ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော ပါဌ်တို့၌လည်း 'ဣတိ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်သောကြောင့် ထိုသို့ ဣတိသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်၍ အနက်ယူခြင်းသည် အပြစ်တင်ဖွယ်မရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သရဏဂုံ သုံးပါးတို့ဖြင့် ရှင်ရဟန်းပြုခြင်းကို ငါခွင့်ပြု၏' စသော ပါဠိတော်တို့၌ ကိုးကွယ်ရာကိုပင် ဆည်းကပ်အပ်သောအရာဟူ၍ ဆိုအပ်သော စကား၊ ဆည်းကပ်ခြင်း အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ 'သရဏ' ဟူသော သဒ္ဒါဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် မသင့်ဟု ဆိုငြားအံ့၊ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည် မသင့်သည်မဟုတ်၊ သင့်မြတ်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ထိုအနက် ကောင်းစွာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်သာတည်း။ ထိုပါဌ်၌လည်း ထိုဣတိသဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ရှေးကဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်နိုင်၏။ ဣတိသဒ္ဒါကို သုံးစွဲမထားသော်လည်း သုံးစွဲထားသကဲ့သို့ သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော အပြစ်တင်ဖွယ် ဖြစ်နိုင်ချေရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဆုံးဖြတ်အပ်ပြီးသောအတိုင်းသာ မှတ်ယူအပ်၏။

Ayaṃ gamanīyadīpanā.

ဤသည်ကား ဆည်းကပ်အပ်သောအရာ (ဂမနီယ) ကို ပြဆိုခြင်းတည်း။

Dhammasaṅghasaraṇavibhāvanā

တရားတော်နှင့် သံဃာတော်တည်းဟူသော ကိုးကွယ်ရာကို ထင်ရှားပြခြင်း

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato’’ti ettha vuccate – yvāyaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha atthavaṇṇanānayo vutto, ‘‘dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etasmimpi padadvaye esova veditabbo. Tatrāpi hi dhammasaṅghānaṃ atthato byañjanato ca vibhāvanamattameva asadisaṃ, sesaṃ vuttasadisameva. Yato yadevettha asadisaṃ, taṃ vuccate – maggaphalanibbānāni dhammoti eke. Bhāvitamaggānaṃ sacchikatanibbānānañca apāyesu apatanabhāvena dhāraṇato paramassāsavidhānato ca maggavirāgā eva imasmiṃ atthe dhammoti amhākaṃ khanti, aggappasādasuttañceva sādhakaṃ. Vuttañcettha ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti evamādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

ယခုအခါ 'ဓမ္မံ သရဏံ စသည်ဖြင့် ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းကိုပင် သိအပ်၏' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော စကား၏ အဖွင့်ကို ဆိုအံ့။ 'ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြင်အနက်အဖွင့်နည်းကို ဆိုအပ်ပြီ၊ 'ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ထိုနည်းကိုသာလျှင် သိအပ်၏။ ထို၌လည်း ဓမ္မသဒ္ဒါ၊ သံဃသဒ္ဒါတို့ကို အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားပြခြင်းမျှသာ ထူးခြားမှုရှိ၍ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ အကြင်မတူသော အနက်အဓိပ္ပါယ် ရှိသည်သာဖြစ်၍ ထိုမတူသည်ကို ငါဆိုအံ့။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ပွားစေအပ်သော မဂ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီးသော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း၊ အပါယ်တို့၌ မကျစေတတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သော သက်သာရာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တရားတို့ကို 'ဓမ္မ' ဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။ ဤအနက်၌ 'မဂ်တရားဖြင့် ရာဂကင်းသောကြောင့် မဂ်သည် ဓမ္မမည်၏' ဟူသော အယူသည် ငါတို့ နှစ်သက်အပ်သော အယူဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ အဂ္ဂပသာဒသုတ်သည်လည်း သက်သေ ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရားတို့တွင် အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်ကို အမြတ်ဆုံးဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူ၍ ဤသို့စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

Catubbidhaariyamaggasamaṅgīnaṃ catusāmaññaphalasamadhivāsitakhandhasantānānañca puggalānaṃ samūho diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatattā saṅgho. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

လေးပါးသော အရိယာမဂ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သာမညဖိုလ်သမာဓိတို့ဖြင့် ထုံမွှန်းအပ်သော ခန္ဓာသန္တာန်ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း အပေါင်းကို အယူသီလတူမျှသဖြင့် ပေါင်းစပ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် 'သံဃာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် 'တံကိံမညသိ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, ye vo mayā dhammā abhiññā desitā, seyyathidaṃ, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, passasi no tvaṃ, ānanda, imesu dhammesu dvepi bhikkhū nānāvāde’’ti (ma. ni. 3.43).

'အာနန္ဒာ၊ သင်သည် အဘယ်သို့ ထင်မှတ်သနည်း။ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကား အဘယ်နည်း။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဌာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အာနန္ဒာ၊ သင်သည် ဤတရားတို့၌ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သော်လည်း အသီးအသီး ကွဲပြားစွာ ပြောဆိုသည်ကို မြင်ဖူးသလော။'

Ayañhi paramatthasaṅgho saraṇanti gamanīyo. Sutte ca ‘‘āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti [Pg.11] (itivu. 90; a. ni. 4.34, 181) vutto. Etaṃ pana saraṇaṃ gatassa aññasmimpi bhikkhusaṅghe vā bhikkhunisaṅghe vā buddhappamukhe vā saṅghe sammutisaṅghe vā catuvaggādibhede ekapuggalepi vā bhagavantaṃ uddissa pabbajite vandanādikiriyāya saraṇagamanaṃ neva bhijjati na saṃkilissati, ayamettha viseso. Vuttāvasesantu imassa dutiyassa ca saraṇagamanassa bhedābhedādividhānaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ tāva ‘‘dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato’’ti etassa vaṇṇanā.

အကြောင်းမူကား ဤပရမတ္ထသံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်အပ်၏။ သုတ္တန်တို့၌လည်း သံဃာတော်သည် 'ဧည့်သည်တို့အတွက် ရည်စူးထားသော အလှူကို ခံထိုက်၏၊ ဆောင်ယူ၍ လှူအပ်သော အလှူကို ခံထိုက်၏၊ မြတ်သော အလှူကို ခံထိုက်၏၊ လက်အုပ်ချီခြင်းကို ခံထိုက်၏၊ လူအပေါင်းတို့၏ အတုမရှိသော မြတ်သော ကောင်းမှုစိုက်ပျိုးရာ လယ်ပြင်သဖွယ် ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပရမတ္ထသံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူအား ပရမတ္ထသံဃာတော်မှတစ်ပါး ဖြစ်သော ဘိက္ခုသံဃာ၌လည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီသံဃာ၌လည်းကောင်း၊ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာ၌လည်းကောင်း၊ သမ္မုတိသံဃာ၌လည်းကောင်း၊ စတုဝဂ်စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော အစု၌လည်းကောင်း၊ တစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၍ ရဟန်းပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို ပြုသဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော သရဏဂုံသည် မပျက်စီး၊ မညစ်နွမ်းပေ။ ဤသည်ကား ဤသရဏဂုံ၌ ထူးခြားချက်တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းသော ဤဒုတိယသရဏဂုံ၏ ပျက်စီးခြင်း၊ မပျက်စီးခြင်း စသော အစီအရင်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤသည်ကား 'ဓမ္မံ သရဏံ စသည်ဖြင့် ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းကိုပင် သိအပ်၏' ဟူသော ပါဌ်၏ အဖွင့် ဖြစ်၏။

Anupubbavavatthānakāraṇaniddeso

အစဉ်အတိုင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြဆိုခြင်း

Idāni anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddiseti ettha etesu ca tīsu saraṇavacanesu sabbasattānaṃ aggoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato tadupadesitato ca anantaraṃ dhammo, tassa dhammassa ādhārakato tadāsevanato ca ante saṅgho. Sabbasattānaṃ vā hite niyojakoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato sabbasattahitattā anantaraṃ dhammo, hitādhigamāya paṭipanno adhigatahito cāti katvā ante saṅgho saraṇabhāvena vavatthapetvā pakāsitoti evaṃ anupubbavavatthāne kāraṇañca viniddise.

ယခုအခါ အစဉ်အတိုင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း၌ အကြောင်းကို ပြဆိုအံ့။ ဤကိုးကွယ်ရာ သုံးပါးတို့တွင် 'ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူ၏' ဟု နှလုံးသွင်း၍ ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရားကို ပြတော်မူ၏။ ထိုဘုရားလျှင် အဦးအမွန်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဘုရား ညွှန်ပြတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဘုရား၏ အခြားမဲ့၌ တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုတရားတော်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုတရားတော်ကို အဖန်တလဲလဲ ဆည်းကပ်မှီဝဲတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အဆုံး၌ သံဃာတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား၊ 'ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ကို အကျိုးစီးပွား၌ အထူးယှဉ်စေတော်မူတတ်၏' ဟု နှလုံးသွင်း၍ ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရားကို ဟောတော်မူ၏။ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ အခြားမဲ့၌ တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'အကျိုးစီးပွားကို ရခြင်းငှာ ကျင့်သောသူသည် အကျိုးစီးပွားကို ရရှိသူဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်း၍ အဆုံး၌ သံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ပြတော်မူ၏။ ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ရာ၌ အကြောင်းကို ပြဆိုအပ်၏။

Upamāpakāsanā

ဥပမာကို ပြဆိုခြင်း

Idāni yampi vuttaṃ ‘‘saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti, tampi vuccate – ettha pana puṇṇacando viya buddho, candakiraṇanikaro viya tena desito dhammo, puṇṇacandakiraṇasamuppāditapīṇito loko viya saṅgho. Bālasūriyo viya buddho, tassa rasmijālamiva vuttappakāro dhammo, tena vihatandhakāro loko viya saṅgho. Vanadāhakapuriso viya buddho, vanadahanaggi viya kilesavanadahano dhammo, daḍḍhavanattā khettabhūto viya bhūmibhāgo daḍḍhakilesattā puññakkhettabhūto saṅgho. Mahāmegho viya buddho, salilavuṭṭhi viya dhammo, vuṭṭhinipātūpasamitareṇu viya janapado upasamitakilesareṇu saṅgho. Susārathi [Pg.12] viya buddho, assājānīyavinayūpāyo viya dhammo, suvinītassājānīyasamūho viya saṅgho. Sabbadiṭṭhisalluddharaṇato sallakatto viya buddho, salluddharaṇūpāyo viya dhammo, samuddhaṭasallo viya jano samuddhaṭadiṭṭhisallo saṅgho. Mohapaṭalasamuppāṭanato vā sālākiyo viya buddho, paṭalasamuppāṭanupāyo viya dhammo, samuppāṭitapaṭalo vippasannalocano viya jano samuppāṭitamohapaṭalo vippasannañāṇalocano saṅgho. Sānusayakilesabyādhiharaṇasamatthatāya vā kusalo vejjo viya buddho, sammā payuttabhesajjamiva dhammo, bhesajjapayogena samupasantabyādhi viya janasamudāyo samupasantakilesabyādhānusayo saṅgho.

ယခုအခါ “ဤရတနာသုံးပါးကို ဥပမာတို့ဖြင့် ပြရာ၏” ဟု ရှေး၌ ဆိုခဲ့သော စကားကို ရှင်းလင်းပြသပါအံ့။ ဤဥပမာများဖြင့် ပြသရာတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် လပြည့်ဝန်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်သည် လမင်း၏ အရောင်အဝါအစုနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် လပြည့်ဝန်း၏ အရောင်အဝါကြောင့် ကောင်းစွာ နှစ်သက်ရသော လူအပေါင်းနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပျိုနုသော နေမင်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ထိုနေမင်း၏ ရောင်ခြည်ကွန်ယက်နှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ထိုနေမင်းကြောင့် အမိုက်တိုက် ပယ်ဖျောက်အပ်သဖြင့် တိုက်တဖက်ကို မြင်ရသော လူအပေါင်းနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် တောမီးတိုက်သော ယောကျ်ားနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ကိလေသာတည်းဟူသော တောကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သော တောမီးနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ကိလေသာကို လောင်ကျွမ်းပြီးသောကြောင့် ကောင်းမှုမျိုးစေ့ စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကောင်း ဖြစ်တော်မူသော မြေအဖို့နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိုးကြီးနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ရွာသွန်းသော မိုးရေအယဉ်နှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် မိုးရွာသဖြင့် ဖုန်မြူများ ငြိမ်းအေးသွားသော ဇနပုဒ်ကဲ့သို့ ကိလေသာတည်းဟူသော ဖုန်မြူများ ငြိမ်းအေးပြီးသော သံဃာတော်နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရထားထိန်းကောင်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် အာဇာနည်မြင်းတို့ကို ဆုံးမကြောင်းဖြစ်သော နည်းလမ်းကောင်းနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ဆုံးမပြီးသော အာဇာနည်မြင်းအုပ်နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မြှားငြောင့်ကို နှုတ်တတ်သော ဆေးသမားနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် မြှားငြောင့်ကို နှုတ်ကြောင်းဖြစ်သော နည်းလမ်းကောင်းနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မြှားငြောင့်ကို ကောင်းစွာ နှုတ်ပြီးသော လူနှင့် တူ၏။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားသည် မျက်စိ၌ တိမ်မှေးခြင်းကို ကောင်းစွာ ဖယ်ရှားတတ်သော မျက်စိဆရာဝန်နှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် မျက်စိတိမ်ကို ဖယ်ရှားကြောင်းဖြစ်သော ဆေးနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် မောဟတည်းဟူသော မျက်စိတိမ်ကို ကောင်းစွာ ဖယ်ရှားပြီးသဖြင့် ကြည်လင်သော ဉာဏ်မျက်စိရှိသော လူနှင့် တူ၏။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားသည် အနုသယနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော ရောဂါဝေဒနာကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်တော်မူသော သမားတော်ကောင်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် စနစ်တကျ ဖော်စပ်ထားသော ဆေးကောင်းနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ဆေးကို မှီဝဲသဖြင့် ရောဂါဝေဒနာ ကင်းငြိမ်းပြီးသော လူအုပ်ကြီးကဲ့သို့ ကိလေသာတည်းဟူသော ရောဂါနှင့် အနုသယများ ကောင်းစွာ ကင်းငြိမ်းပြီးသော သံဃာတော်နှင့် တူ၏။

Atha vā sudesako viya buddho, sumaggo viya khemantabhūmi viya ca dhammo, maggappaṭipanno khemantabhūmippatto viya saṅgho. Sunāviko viya buddho, nāvā viya dhammo, pārappatto sampattiko viya jano saṅgho. Himavā viya buddho, tappabhavosadhamiva dhammo, osadhūpabhogena nirāmayo viya jano saṅgho. Dhanado viya buddho, dhanaṃ viya dhammo, yathādhippāyaṃ laddhadhano viya jano sammāladdhaariyadhano saṅgho. Nidhidassanako viya buddho, nidhi viya dhammo, nidhippatto viya jano saṅgho.

တစ်နည်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လမ်းညွှန်ကောင်းသူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် လမ်းကောင်း လမ်းမှန် သို့မဟုတ် ဘေးကင်းရာ အရပ်နှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် လမ်းမှန်အတိုင်း လျှောက်လှမ်း၍ ဘေးကင်းရာ အရပ်သို့ ရောက်ရှိသော ခရီးသည်နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လှေသူကြီးကောင်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် လှေနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သဖြင့် ချမ်းသာရာရသော ခရီးသည်နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟိမဝန္တာတောင်မင်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ထိုတောင်မှ ဖြစ်ထွန်းသော ဆေးပင်နှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ဆေးကို သုံးဆောင်သဖြင့် ရောဂါကင်းဝေးကာ ကျန်းမာသော လူနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရတနာပေးလှူသော အလှူရှင်နှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ရတနာနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် မိမိအလိုရှိတိုင်း ရတနာကို ရရှိသဖြင့် မွန်မြတ်သော အရိယာဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသော လူနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သိုက်မြှုပ်ထားသော ရွှေအိုးငွေအိုးကို ညွှန်ပြသူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ရွှေအိုးငွေအိုးနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ရွှေအိုးငွေအိုးကို ရရှိသောသူနှင့် တူ၏။

Apica abhayado viya vīrapuriso buddho, abhayamiva dhammo, sampattābhayo viya jano accantasabbabhayo saṅgho. Assāsako viya buddho, assāso viya dhammo, assatthajano viya saṅgho. Sumitto viya buddho, hitūpadeso viya dhammo, hitūpayogena pattasadattho viya jano saṅgho. Dhanākaro viya buddho, dhanasāro viya dhammo, dhanasārūpabhogo viya jano saṅgho. Rājakumāranhāpako viya buddho, sīsanhānasalilaṃ viya dhammo, sunhātarājakumāravaggo viya saddhammasalilasunhāto saṅgho. Alaṅkārakārako viya buddho, alaṅkāro viya dhammo, alaṅkatarājaputtagaṇo viya saddhammālaṅkato saṅgho. Candanarukkho viya buddho, tappabhavagandho viya dhammo, candanupabhogena santapariḷāho viya jano saddhammūpabhogena santapariḷāho saṅgho. Dāyajjasampadānako viya pitā buddho, dāyajjaṃ viya dhammo, dāyajjaharo puttavaggo viya saddhammadāyajjaharo saṅgho. Vikasitapadumaṃ [Pg.13] viya buddho, tappabhavamadhu viya dhammo, tadupabhogībhamaragaṇo viya saṅgho. Evaṃ saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye.

ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘေးမဲ့ပေးတတ်သော ရဲရင့်သူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ဘေးကင်းရာ နယ်မြေနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ဘေးလွတ်ရာသို့ ရောက်သဖြင့် လုံးဝဘေးကင်းသွားသော လူစုလူဝေးနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သက်သာရာရစေသူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် သက်သာရာရခြင်းနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် သက်သာရာရသော လူစုနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိတ်ဆွေကောင်းနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် အကျိုးရှိသော အကြံပေးချက်နှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် အကျိုးရှိသော အကြံပေးချက်အတိုင်း လိုက်နာသဖြင့် မိမိအကျိုးကို ရရှိပြီးသူနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရတနာတွင်းကို ပြုလုပ်ပေးသူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ရတနာအနှစ်သာရနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ရတနာအနှစ်သာရကို သုံးစွဲနေသော လူနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းသားကို ရေချိုးပေးသောသူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ဦးခေါင်းဆေးလျှော်သော ရေနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ရေဖြင့် ကောင်းစွာ ရေချိုးဦးခေါင်းလျှော်ပြီးသော မင်းသားအပေါင်းနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ဆာဆင်ပေးသူနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် တန်ဆာနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော တန်ဆာကို ဆင်ယင်ပြီးသော မင်းသားအပေါင်းနှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် စန္ဒကူးပင်နှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ထိုစန္ဒကူးပင်မှ ဖြစ်သော မွှေးပျံ့သော အနံ့နှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် စန္ဒကူးနံ့သာကို သုံးဆောင်သဖြင့် ပူပန်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွားသော လူအပေါင်းကဲ့သို့ သူတော်ကောင်းတရားကို သုံးဆောင်သဖြင့် ကိလေသာ ပူပန်ခြင်း ကင်းငြိမ်းပြီးသော သံဃာတော်နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတည်းဟူသော အမွေကို ပေးတတ်သော ဖခင်နှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် အမွေဥစ္စာနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ဖခင်၏အမွေကို ခံယူသော သားအပေါင်းကဲ့သို့ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော အမွေကို ခံယူသော သံဃာတော်နှင့် တူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဖူးဖူးပွင့်သော ကြာပဒုမ္မာနှင့် တူတော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ထိုကြာပွင့်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပျားရည်ချိုနှင့် တူ၏၊ သံဃာတော်သည် ထိုပျားရည်ချိုကို သုံးဆောင်သော ပျားအုပ်နှင့် တူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤရတနာသုံးပါး၏ အပေါင်းကို ဥပမာတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြရာ၏။

Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattaya’’ntiādīhi catūhi gāthāhi atthavaṇṇanāya mātikā nikkhittā, sā atthato pakāsitā hotīti.

ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် ရှေးဦး၌ “သရဏဂုံသုံးပါးကို မည်သူ၊ မည်သည့်အရပ်၊ မည်သည့်အချိန်၊ မည်သည့်အကြောင်းကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း” အစရှိသော ဂါထာလေးပုဒ်တို့ဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန် ချမှတ်ထားခဲ့သော နယမာတိကာကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌ -

Saraṇattayavaṇṇanā niṭṭhitā.

သရဏဂုံအဖွင့် (သရဏဂုံဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Sikkhāpadavaṇṇanā

၂. သိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ (သိက္ခာပုဒ်အဖွင့်)

Sikkhāpadapāṭhamātikā

သိက္ခာပုဒ်ပါဠိတော် မာတိကာ

Evaṃ saraṇagamanehi sāsanotāraṃ dassetvā sāsanaṃ otiṇṇena upāsakena vā pabbajitena vā yesu sikkhāpadesu paṭhamaṃ sikkhitabbaṃ, tāni dassetuṃ nikkhittassa sikkhāpadapāṭhassa idāni vaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā –

ဤသို့လျှင် သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းတို့ဖြင့် သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်ပုံကို ပြသပြီးနောက်၊ သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်ပြီးသော ဥပါသကာသော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းသော်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ကျင့်ကြံအပ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပြသရန် ချမှတ်ထားသော သိက္ခာပုဒ်ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရန် ဤသည်ကား မာတိကာ ဖြစ်၏ -

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttānetāni taṃ nayaṃ;

Vatvā katvā vavatthānaṃ, sādhāraṇavisesato.

“ဤသိက္ခာပုဒ်တို့ကို မည်သည့်ဘုရားရှင်က၊ မည်သည့်အရပ်၌၊ မည်သည့်အခါ၌၊ မည်သည့်အကြောင်းကြောင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်ဟူသော ထိုနည်းကို ဆိုဦး၍၊ ဆက်ဆံသော သိက္ခာပုဒ်နှင့် အသီးအခြား (သီးခြား) ဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်အားဖြင့် အပိုင်းအခြားကို ပြု၍လည်းကောင်း၊

‘‘Pakatiyā ca yaṃ vajjaṃ, vajjaṃ paṇṇattiyā ca yaṃ;

Vavatthapetvā taṃ katvā, padānaṃ byañjanatthato.

ပြကတေ့အားဖြင့် လောကဝဇ္ဇ ဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်နှင့် ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇ ဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို မှတ်သား ပိုင်းခြားပြီးလျှင်၊ ပုဒ်တို့၏ သဒ္ဒါအနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊

‘‘Sādhāraṇānaṃ sabbesaṃ, sādhāraṇavibhāvanaṃ;

Atha pañcasu pubbesu, visesatthappakāsato.

လူနှင့် ရဟန်းတို့နှင့် ဆက်ဆံကုန်သော အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ ဆက်ဆံပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ရှေးဦးဖြစ်သော ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊

‘‘Pāṇātipātapabhuti-hekatānānatādito;

Ārammaṇādānabhedā, mahāsāvajjato tathā.

ပါဏာတိပါတ အစရှိသည်တို့ဖြင့် တူညီသော သဘော (ဧကတ) နှင့် ကွဲပြားသော သဘော (နာနတ) အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်း၊ ဆောက်တည်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အပြစ်ကြီးသည်၏ အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊

‘‘Payogaṅgasamuṭṭhānā, vedanāmūlakammato;

Viramato ca phalato, viññātabbo vinicchayo.

လုံ့လ (ပယောဂ)၊ အင်္ဂါ၊ သမုဋ္ဌာန်၊ ဝေဒနာ၊ မူလ၊ ကမ္မပထ မြောက်ခြင်း၊ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းနှင့် အကျိုးပေးခြင်းတို့အားဖြင့် အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

‘‘Yojetabbaṃ [Pg.14] tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti.

ထိုမှတစ်ပါး နောက်ထပ် ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း သင့်တင့်သည်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ သီးခြားတရားကိုလည်း ဆိုအပ်၏၊ ယုတ်သော သီလ အစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်ကိုလည်း သိအပ်၏” ဟု ဤသို့သော မာတိကာတည်း။

Tattha etāni pāṇātipātāveramaṇītiādīni dasa sikkhāpadāni bhagavatā eva vuttāni, na sāvakādīhi. Tāni ca sāvatthiyaṃ vuttāni jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme āyasmantaṃ rāhulaṃ pabbājetvā kapilavatthuto sāvatthiṃ anuppattena sāmaṇerānaṃ sikkhāpadavavatthāpanatthaṃ. Vuttaṃ hetaṃ –

ထိုမာတိကာပုဒ်၌ “ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ” အစရှိသော ထိုဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏၊ သာဝက အစရှိသူတို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သည် မဟုတ်။ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ကပိလဝတ်ပြည်၌ အရှင်ရာဟုလာကို သာမဏေပြုပေးတော်မူခဲ့ပြီးနောက်၊ သာဝတ္ထိပြည်သို့ အစဉ်အတိုင်း ကြွရောက်တော်မူသောအခါ၊ သာဝတ္ထိပြည် အနာထပိဏ်သူဌေး၏ ကျောင်းရာဖြစ်သော ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သာမဏေတို့အား သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပေးရန် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤစကားကို ဟောတော်မူအပ်ဖူး၏ -

‘‘Atha kho bhagavā kapilavatthusmiṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena …pe… atha kho sāmaṇerānaṃ etadahosi – ‘kati nu kho amhākaṃ sikkhāpadāni, kattha ca amhehi sikkhitabba’’’nti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadāni, tesu ca sāmaṇerehi sikkhituṃ, pāṇātipātāveramaṇī…pe… jātarūparajatapaṭiggahaṇā veramaṇī’’ti (mahāva. 105).

“ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ကပိလဝတ်ပြည်၌ မွေ့လျော်တော်မူသမျှ ကာလပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင်၊ သာဝတ္ထိပြည်ရှိရာ အရပ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူ၏။ အစဉ်အတိုင်း ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူသည်ရှိသော် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်တော်မူလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည် အနာထပိဏ်သူဌေး၏ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအချိန်၌ သာမဏေတို့အား ‘ငါတို့အား သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ဘယ်နှစ်ပါး ရှိကုန်သနည်း၊ ငါတို့သည် အဘယ်သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကျင့်အပ်သနည်း’ ဟု ဤသို့သော အကြံသည် ဖြစ်၏။ သာမဏေတို့သည် ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားက ‘ရဟန်းတို့၊ သာမဏေတို့အား ဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့၌ သာမဏေတို့သည် ကျင့်ကြံစိမ့်သောငှာ ငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ၎င်းတို့မှာ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ... အစရှိသဖြင့် ရွှေငွေတို့ကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဇာတရူပရဇတပဋိဂ္ဂဟဏာ ဝေရမဏိ) တည်း’ ဟု ခွင့်ပြုတော်မူ၏” (မဟာဝဂ္ဂ၊ ၁၀၅)။

Tānetāni ‘‘samādāya sikkhati sikkhāpadesū’’ti (dī. ni. 1.193; ma. ni. 2.24; vibha. 508) suttānusārena saraṇagamanesu ca dassitapāṭhānusārena ‘‘pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī’’ti evaṃ vācanāmaggaṃ āropitānīti veditabbāni. Evaṃ tāva ‘‘yena yattha yadā yasmā, vuttānetāni taṃ nayaṃ vatvā’’ti so nayo daṭṭhabbo.

ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို 'ဆောက်တည်၍ သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကျင့်ရာ၏' ဟူသော သုတ္တန်ပါဠိတော်နှင့်အညီလည်းကောင်း၊ သရဏဂုံတို့၌ ပြသခဲ့ပြီးသော ပါဌ်အစဉ်နှင့်အညီလည်းကောင်း 'ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ' ဟူ၍ ဤသို့ ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ရမည့် စကားအစဉ်သို့ တင်သွင်းထားသည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ 'အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အရပ်၌ အကြင်အခါ၌ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဤသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏' ဟူသော ထိုနည်းကို ရှုအပ်၏။

Sādhāraṇavisesavavatthānaṃ

အများဆိုင် (သာဓာရဏ) နှင့် သီးသန့်ထူးခြားသော (ဝိသေသ) အားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း

Ettha ca ādito dve catutthapañcamāni upāsakānaṃ sāmaṇerānañca sādhāraṇāni niccasīlavasena. Uposathasīlavasena pana upāsakānaṃ sattamaṭṭhamaṃ cekaṃ aṅgaṃ katvā sabbapacchimavajjāni sabbānipi sāmaṇerehi sādhāraṇāni, pacchimaṃ pana sāmaṇerānameva visesabhūtanti evaṃ sādhāraṇavisesato vavatthānaṃ kātabbaṃ. Purimāni cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyā, sesāni [Pg.15] paṇṇattivajjatoti evaṃ pakatiyā ca yaṃ vajjaṃ, vajjaṃ paṇṇattiyā ca yaṃ, taṃ vavatthapetabbaṃ.

ဤဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့တွင်လည်း အစမှစ၍ ရှေးဦးစွာ သိက္ခာပုဒ်နှစ်ပါး (ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန) တို့သည်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမသိက္ခာပုဒ် (မုသာဝါဒ၊ သုရာမေရယ) တို့သည်လည်းကောင်း နိစ္စသီလအားဖြင့် ဥပါသကာတို့နှင့် သာမဏေတို့အား တူညီစွာ ဆက်ဆံကြကုန်၏။ ဥပေါသထသီလအားဖြင့်မူကား ဥပါသကာတို့အား သတ္တမနှင့် အဋ္ဌမသိက္ခာပုဒ်တို့ကို တစ်ခုတည်းသော အင်္ဂါပြု၍၊ အဆုံးသတ်သိက္ခာပုဒ်ကို ဖယ်ချန်ကာ ကျန်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်အားလုံးသည် သာမဏေတို့နှင့် တူညီစွာ ဆက်ဆံကြကုန်၏။ အဆုံးသတ်သိက္ခာပုဒ်သည်ကား သာမဏေတို့အားသာ သီးသန့်ထူးခြားသော သိက္ခာပုဒ်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အများဆိုင် (သာဓာရဏ) နှင့် သီးသန့်ထူးခြားသော (ဝိသေသ) အားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤသိက္ခာပုဒ်ဆယ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့သည် စင်စစ်အကုသိုလ်စိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် ပါဏာတိပါတစသည်တို့သည် ပကတိအပြစ် (လောကဝဇ္ဇ) ရှိခြင်းကြောင့် ရှောင်ကြဉ်အပ်သော တရားများဖြစ်ကြကုန်၏။ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ပညတ်တော်အပြစ် (ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇ) ရှိခြင်းကြောင့် ရှောင်ကြဉ်အပ်သော တရားများဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပကတိအပြစ်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်နှင့် ပညတ်တော်အပြစ်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ မှတ်သားအပ်၏။

Sādhāraṇavibhāvanā

အများဆိုင်ရာ (သာဓာရဏ) စကားလုံးများကို ရှင်းလင်းပြသခြင်း

Yasmā cettha ‘‘veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī’’ti etāni sabbasādhāraṇāni padāni, tasmā etesaṃ padānaṃ byañjanato ca atthato ca ayaṃ sādhāraṇavibhāvanā veditabbā –

ဤဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ 'ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ' ဟူသော စကားလုံးတို့သည် သိက္ခာပုဒ်အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် ထိုစကားလုံးတို့၏ သဒ္ဒါ (ဗျဉ္ဇန) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက် (အတ္ထ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဘုံသက်ဆိုင်သော သဘောကို ဤသို့ ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုအပ်သည်ကို သိအပ်၏။

Tattha byañjanato tāva veraṃ maṇatīti veramaṇī, veraṃ pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gametīti attho. Viramati vā etāya karaṇabhūtāya veramhā puggaloti, vikārassa vekāraṃ katvā veramaṇī. Teneva cettha ‘‘veramaṇisikkhāpadaṃ viramaṇisikkhāpada’’nti dvidhā sajjhāyaṃ karonti. Sikkhitabbāti sikkhā, pajjate anenāti padaṃ. Sikkhāya padaṃ sikkhāpadaṃ, sikkhāya adhigamūpāyoti attho. Atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Veramaṇī eva sikkhāpadaṃ veramaṇisikkhāpadaṃ, viramaṇisikkhāpadaṃ vā dutiyena nayena. Sammā ādiyāmi samādiyāmi, avītikkamanādhippāyena akhaṇḍakāritāya acchiddakāritāya asabalakāritāya ca ādiyāmīti vuttaṃ hoti.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သဒ္ဒါအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ သိအပ်၏— အကုသိုလ်တည်းဟူသော ရန်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် 'ဝေရမဏိ' မည်၏။ ရန်ကို စွန့်ပယ်တတ်၏၊ ပယ်ဖျောက်တတ်၏၊ ပျက်စီးအောင် ပြုတတ်၏၊ မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အကြောင်းတရားဖြစ်သော ဤတရားအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရန်မှ ကြဉ်ရှောင်တတ်သောကြောင့် 'ဝေရမဏိ' မည်၏။ ဝိ-အက္ခရာကို ဝေ-အဖြစ် ပြောင်းလဲ၍ 'ဝေရမဏိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ 'ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝိရမဏိသိက္ခာပဒံ' ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်မျိုးနှစ်စား ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ကြကုန်၏။ သင်ယူကျင့်ကြံအပ်သော တရားသဘောဖြစ်သောကြောင့် 'သိက္ခာ' မည်၏။ ဤကျင့်အပ်သောတရားဖြင့် သိက္ခာသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ပဒ' မည်၏။ သိက္ခာ၏ ပဒသည် 'သိက္ခာပဒ' မည်၏၊ သိက္ခာကို ရရှိကြောင်းနည်းလမ်းဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အကြောင်းရင်း၊ မှီရာ၊ တည်ရာဟု ဆိုလိုသည်။ ကြဉ်ရှောင်ခြင်းသည်ပင်လျှင် သိက္ခာပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝေရမဏိသိက္ခာပုဒ်' ဟု ခေါ်၏။ ဒုတိယနည်းအားဖြင့်မူ 'ဝိရမဏိသိက္ခာပုဒ်' ဟု ခေါ်၏။ ကောင်းစွာ ယူဆောက်တည်သောကြောင့် 'သမာဒိယာမိ' (ဆောက်တည်ပါ၏) မည်၏။ မလွန်ကျူးလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့်လည်းကောင်း၊ မကျိုးမပြတ်အောင်၊ မပေါက်မပြဲအောင်၊ မပြောက်မကျားအောင် ပြုလုပ်၍ ယူဆောက်တည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Atthato pana veramaṇīti kāmāvacarakusalacittasampayuttā virati, sā pāṇātipātā viramantassa ‘‘yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto’’ti evamādinā (vibha. 704) nayena vibhaṅge vuttā. Kāmañcesā veramaṇī nāma lokuttarāpi atthi, idha pana samādiyāmīti vuttattā samādānavasena pavattārahā, tasmā sā na hotīti kāmāvacarakusalacittasampayuttā viratīti vuttā.

အနက်အားဖြင့်မူ 'ဝေရမဏိ' ဆိုသည်မှာ ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော ဝိရတိစေတသိက်ဖြစ်သည်။ ထိုဝိရတိစေတသိက်ကို ပါဏာတိပါတမှ ကြဉ်ရှောင်သောသူနှင့် ပတ်သက်၍ 'ထိုအခါ၌ ပါဏာတိပါတမှ ဝေးစွာရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ အထူးရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်၍ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ မပြုလုပ်ခြင်း၊ အကြောင်းကို မပြုခြင်း၊ မကျူးလွန်ခြင်း၊ စောင့်စည်းရာကာလကို မကျော်လွန်ခြင်း၊ တံတားကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ (အကုသိုလ်ကို) ဖြတ်တောက်ခြင်း' စသည်ဖြင့် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤဝေရမဏိမည်သည် လောကုတ္တရာဝိရတီလည်း ရှိသည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ ယခုဘဝ၌မူ 'သမာဒိယာမိ' (ဆောက်တည်ပါ၏) ဟု ဆိုထားသဖြင့် ဆောက်တည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သော ဝိရတီသာ ဖြစ်ရပေမည်။ ထို့ကြောင့် လောကုတ္တရာဝိရတီသည် ဤ၌ မဖြစ်။ ထို့ကြောင့် 'ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော ဝိရတိစေတသိက်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Sikkhāti tisso sikkhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhāti. Imasmiṃ panatthe sampattaviratisīlaṃ lokikā vipassanā rūpārūpajhānāni ariyamaggo ca sikkhāti adhippetā. Yathāha –

'သိက္ခာ' ဟူသည်မှာ အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာဟူ၍ သိက္ခာသုံးပါး ရှိ၏။ သို့ရာတွင် ဤအရာ၌မူ သမ္ပတ္တဝိရတီသီလ၊ လောကီဝိပဿနာ၊ ရူပါဝစရဈာန်နှင့် အရူပါဝစရဈာန်များ၊ အရိယမဂ်တို့ကို 'သိက္ခာ' ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ ယင်းသို့ ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း—

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ…pe… tasmiṃ samaye [Pg.16] phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

'အဘယ်တရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်သနည်း ဟူမူ— အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ...ပ... ထိုအခါ၌ ဖဿ ဖြစ်၏။ ...ပ... တည်ကြည်ခြင်း (မပျံ့လွင့်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်၏။

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

'အဘယ်တရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်သနည်း ဟူမူ— အကြင်အခါ၌ ရူပါဝစရဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ လမ်းခရီး (ဈာန်မဂ်) ကို ပွားစေ၏။ ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်၊ အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ...ပ... ပထမဈာန် ...ပ... ပဉ္စမဈာန်သို့ ရောက်ရှိနေထိုင်၏။ ...ပ... တည်ကြည်ခြင်း (မပျံ့လွင့်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်၏။

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye arūpapattiyā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

'အဘယ်တရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်သနည်း ဟူမူ— အကြင်အခါ၌ အရူပါဝစရဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ ...ပ... နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်နှင့် ယှဉ်သော စိတ်ကို ...ပ... တည်ကြည်ခြင်း (မပျံ့လွင့်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်၏။

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā’’ti (vibha. 712-713).

'အဘယ်တရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်သနည်း ဟူမူ— အကြင်အခါ၌ သံသရာဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွားစေ၏။ ...ပ... တည်ကြည်ခြင်း (မပျံ့လွင့်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် သိက္ခာမည်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Etāsu sikkhāsu yāya kāyaci sikkhāya padaṃ adhigamūpāyo, atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti sikkhāpadaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto’’ti evamādi (saṃ. ni. 5.182). Evamettha sādhāraṇānaṃ padānaṃ sādhāraṇā byañjanato atthato ca vibhāvanā kātabbā.

ထိုသိက္ခာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ခုခုသော သိက္ခာကို ရရှိကြောင်းနည်းလမ်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အကြောင်းရင်း၊ မှီရာ၊ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'သိက္ခာပုဒ်' မည်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ 'သီလကို မှီ၍ သီလ၌ တည်လျက် ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ပွားစေအံ့၊ အဖန်တလဲလဲ ပြုအံ့' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ ဘုံသက်ဆိုင်သော စကားလုံးတို့၏ သာဓာရဏသဘောကို သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ရှင်းလင်းပြသခြင်းကို ပြုအပ်၏။

Purimapañcasikkhāpadavaṇṇanā

ရှေးဦးစွာသော သိက္ခာပုဒ်ငါးပါး၏ အဖွင့်

Idāni yaṃ vuttaṃ – ‘‘atha pañcasu pubbesu, visesatthappakāsato…pe… viññātabbo vinicchayo’’ti, tatthetaṃ vuccati – pāṇātipātoti ettha tāva pāṇoti jīvitindriyappaṭibaddhā khandhasantati, taṃ vā upādāya paññatto satto. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino tassa pāṇassa jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. Adinnādānanti ettha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti, tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā eva theyyacetanā adinnādānaṃ. Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ, dvayaṃdvayasamāpattimethunappaṭisevanā kāyadvārappavattā asaddhammappaṭisevanaṭṭhānavītikkamacetanā abrahmacariyaṃ[Pg.17]. Musāvādoti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānameva aññataradvārappavattā micchācetanā musāvādo. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānanti ettha pana surāti pañca surā – piṭṭhasurā, pūvasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttā cāti. Merayampi pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavo, sambhārasaṃyutto cāti pañcavidhaṃ. Majjanti tadubhayameva madaniyaṭṭhena majjaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci atthi madaniyaṃ, yena pītena matto hoti pamatto, idaṃ vuccati majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti yāya cetanāya taṃ pivati ajjhoharati, sā cetanā madappamādahetuto pamādaṭṭhānanti vuccati, yato ajjhoharaṇādhippāyena kāyadvārappavattā surāmerayamajjānaṃ ajjhoharaṇacetanā ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhāna’’nti veditabbā. Evaṃ tāvettha pāṇātipātappabhutīhi viññātabbo vinicchayo.

ယခုအခါ 'အထ ပဉ္စသု ပုဗ္ဗေသု' အစရှိသည်ဖြင့် ငါဆိုအပ်ပြီးသော စကားနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုဂါထာတို့၌ ဤသို့ အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။ ထိုတွင် ပါဏာတိပါတဟူသော ပုဒ်၌ ရှေးဦးစွာ 'ပါဏ' ဟူသည်ကား ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် စပ်ယှဉ်သော ခန္ဓာအစဉ် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော သတ္တဝါ ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော သတ္တဝါဖြစ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသတ္တဝါအား သတ်လိုသဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်စေတတ်သော လုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ကာယဒွါရ ဝစီဒွါရတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ်လိုသော စေတနာကို ပါဏာတိပါတ ဟု ခေါ်၏။ 'အဒိန္နာဒါန' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အဒိန္န' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းထားသော ဥစ္စာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အကြင်ဥစ္စာပစ္စည်း၌ သူတစ်ပါးသည် အလိုရှိသလို စီမံခွင့် ရှိခြင်း၊ အပြစ်ပေးခြင်းမှ ကင်းလွတ်ခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ဖွယ်မရှိခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ထိုသူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းထားသော ဥစ္စာပစ္စည်းကို သူတစ်ပါးဥစ္စာပစ္စည်းဟု အမှတ်ရှိလျက်၊ ယင်းကို ယူဆောင်လိုသော လုံ့လကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကာယဒွါရ ဝစီဒွါရတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခိုးယူလိုသော စေတနာကို အဒိန္နာဒါန ဟု ခေါ်၏။ 'အဗြဟ္မစရိယ' ဟူသည်မှာ မမြတ်သော အကျင့် ဖြစ်၏။ ယောက်ျား မိန်းမ နှစ်ဦးတို့၏ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်းတည်းဟူသော မေထုန်မှီဝဲခြင်းကို ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်စေလျက် မသူတော်တို့၏ အကျင့်ကို မှီဝဲလိုသော လွန်ကျူးလိုသော စေတနာကို အဗြဟ္မစရိယ ဟု ခေါ်၏။ 'မုသာဝါဒ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'မုသာ' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို လှည့်ဖြားလိုသော စိတ်ကို ရှေးရှုထား၍ သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို ပျက်စီးစေတတ်သော ဝစီပယောဂ သို့မဟုတ် ကာယပယောဂ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ လှည့်ဖြားလိုသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် သူတစ်ပါးအား လှည့်ဖြားတတ်သော ကာယပယောဂ ဝစီပယောဂကို ဖြစ်စေလျက် ကာယဒွါရ ဝစီဒွါရတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မှားယွင်းသော စေတနာကို မုသာဝါဒ ဟု ခေါ်၏။ 'သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာန' ဟူသော ပုဒ်၌မူ 'သုရာ' သည် သုရာငါးပါး ဖြစ်၏။ ယင်းတို့မှာ မုန့်ညက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ မုန့်လုံးဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ ထမင်းဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ တဆေးထည့်၍ ပြုလုပ်သော သေရည်နှင့် သမ္ဘာရတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ပြုလုပ်သော သေရည်တို့ ဖြစ်ကြ၏။ 'မေရယ' သည်လည်း ပန်းပွင့်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အာသဝ၊ သစ်သီးဖြင့် ပြုလုပ်သော အာသဝ၊ တင်လဲဖြင့် ပြုလုပ်သော အာသဝ၊ ပျားရည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အာသဝနှင့် သမ္ဘာရတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ပြုလုပ်သော အာသဝဟူ၍ ငါးပါး အပြားရှိ၏။ 'မဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ ထိုသုရာ မေရယ နှစ်မျိုးစလုံးသည်ပင် ယစ်မူးစေတတ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် မဇ္ဇ မည်၏။ သို့မဟုတ် အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော ယစ်မျိုးသည် ရှိအံ့၊ ထိုယစ်မျိုးကို သောက်သဖြင့် မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော ယစ်မျိုးကိုလည်း မဇ္ဇ ဟု ခေါ်၏။ 'ပမာဒဋ္ဌာန' ဟူသည်မှာ အကြင်စေတနာဖြင့် ထိုယစ်မျိုးကို သောက်၏၊ မျို၏၊ ထိုစေတနာကို ယစ်မူးခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ပမာဒဋ္ဌာန ဟု ခေါ်၏။ အကြင်အခါ၌ မျိုလိုသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ကာယဒွါရသို့ ရောက်၍ သုရာမေရယ ယစ်မျိုးတို့ကို မျိုလိုသော စေတနာသည် ရှိ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုစေတနာကို 'သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာန' ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ ရှေးဦးစွာ ဤအရာ၌ ပါဏာတိပါတ အစရှိသည်တို့ဖြင့် သိအပ်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။

Ekatānānatādivinicchayaṃ

ဧကတာ နာနတာ အစရှိသည်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်။

Ekatānānatāditoti ettha āha – kiṃ pana vajjhavadhakappayogacetanādīnaṃ ekatāya pāṇātipātassa aññassa vā adinnādānādino ekattaṃ, nānatāya nānattaṃ hoti, udāhu noti. Kasmā panetaṃ vuccati? Yadi tāva ekatāya ekattaṃ, atha yadā ekaṃ vajjhaṃ bahū vadhakā vadhenti, eko vā vadhako bahuke vajjhe vadheti, ekena vā sāhatthikādinā payogena bahū vajjhā vadhīyanti, ekā vā cetanā bahūnaṃ vajjhānaṃ jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti, tadā ekena pāṇātipātena bhavitabbaṃ. Yadi pana nānatāya nānattaṃ. Atha yadā eko vadhako ekassatthāya ekaṃ payogaṃ karonto bahū vajjhe vadheti, bahū vā vadhakā devadattayaññadattasomadattādīnaṃ bahūnamatthāya bahū payoge karontā ekameva devadattaṃ yaññadattaṃ somadattaṃ vā vadhenti, bahūhi vā sāhatthikādīhi payogehi eko vajjho vadhīyati. Bahū vā cetanā ekasseva vajjhassa jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpenti, tadā bahūhi pāṇātipātehi bhavitabbaṃ. Ubhayampi cetamayuttaṃ. Atha neva etesaṃ vajjhādīnaṃ ekatāya ekattaṃ, nānatāya nānattaṃ, aññatheva tu ekattaṃ nānattañca hoti, taṃ vattabbaṃ pāṇātipātassa, evaṃ sesānampīti.

‘ဧကတာ နာနတာ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသော စကား၌ စောဒကဆရာက မေးသည်မှာ - ‘အသို့နည်း။ သတ်အပ်သောသူ၊ သတ်တတ်သောသူ၊ လုံ့လ၊ စေတနာ စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပါဏာတိပါတ၏လည်းကောင်း၊ ပါဏာတိပါတမှတစ်ပါးသော အဒိန္နာဒါန် စသည်တို့၏လည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သည် ဖြစ်သလော။ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့ များပြားခြင်းကြောင့် များပြားသော အဖြစ်သည် ဖြစ်သလော။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ မဟုတ်သလော’ ဟု မေး၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မေးရသနည်းဟူမူ - အကယ်၍ ရှေးဦးစွာ တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သည် ဖြစ်အံ့။ ထိုအခါ သတ်အပ်သော သတ္တဝါတစ်ကောင်ကို သတ်တတ်သူ အများက ဝိုင်း၍သတ်ကြသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ သတ်တတ်သူတစ်ဦးက သတ်အပ်သော သတ္တဝါအများကို သတ်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်သတ်ခြင်းစသော ပယောဂတစ်ခုတည်းဖြင့် သတ်အပ်သော သတ္တဝါအများကို သတ်မိသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော စေတနာသည် သတ်အပ်သော သတ္တဝါအများ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ပြတ်စေတတ်သော ပယောဂကို ဖြစ်စေသောအခါ၌လည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော ပါဏာတိပါတကံသာ ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ များပြားခြင်းကြောင့် များပြားသော အဖြစ်သည် ဖြစ်အံ့။ ထိုအခါ သတ်တတ်သူတစ်ဦးသည် တစ်ဦးတည်းအတွက် ပယောဂတစ်ခုကို ပြုစဉ် သတ်အပ်သော သတ္တဝါအများကို သတ်မိသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ သတ်တတ်သူ အများက ဒေဝဒတ်၊ ယညဒတ်၊ သောမဒတ် စသော အများအတွက် ပယောဂအများကို ပြုကြစဉ် ဒေဝဒတ်၊ ယညဒတ်၊ သောမဒတ်တို့တွင် တစ်ဦးတည်းကိုသာ သတ်မိသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်သတ်ခြင်းစသော ပယောဂအများဖြင့် သတ်အပ်သော သတ္တဝါတစ်ကောင်တည်းကို သတ်အပ်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ များစွာသော စေတနာတို့သည် သတ်အပ်သောသူ တစ်ဦးတည်း၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ပြတ်စေတတ်သော ပယောဂကို ဖြစ်စေသောအခါ၌လည်းကောင်း များစွာသော ပါဏာတိပါတကံတို့ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနှစ်မျိုးစလုံးသည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသတ်အပ်သောသူ စသည်တို့၏ တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သည်လည်း မဖြစ်ရာ၊ များပြားခြင်းကြောင့် များပြားသော အဖြစ်သည်လည်း မဖြစ်ရာ၊ အခြားသော နည်းဖြင့်သာလျှင် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်နှင့် များပြားသော အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုပါဏာတိပါတကံ၏ ဧကတ္တနာနတ္တအဖြစ်ကို ပြောပြရသကဲ့သို့ ထို့အတူ ကြွင်းသော အဒိန္နာဒါန် စသည်တို့၏ အဖြစ်ကိုလည်း ပြောပြအပ်ရာ၏ ဟု မေး၏။

Vuccate [Pg.18] – tattha tāva pāṇātipātassa na vajjhavadhakādīnaṃ paccekamekatāya ekatā, nānatāya nānatā, kintu vajjhavadhakādīnaṃ yuganandhamekatāya ekatā, dvinnampi tu tesaṃ, tato aññatarassa vā nānatāya nānatā. Tathā hi bahūsu vadhakesu bahūhi sarakkhepādīhi ekena vā opātakhaṇanādinā payogena bahū vajjhe vadhentesupi bahū pāṇātipātā honti. Ekasmiṃ vadhake ekena, bahūhi vā payogehi tappayogasamuṭṭhāpikāya ca ekāya, bahūhi vā cetanāhi bahū vajjhe vadhentepi bahū pāṇātipātā honti, bahūsu ca vadhakesu yathāvuttappakārehi bahūhi, ekena vā payogena ekaṃ vajjhaṃ vadhentesupi bahū pāṇātipātā honti. Esa nayo adinnādānādīsupīti. Evamettha ekatānānatāditopi viññātabbo vinicchayo.

ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ - ထိုသို့ ဧကတ္တ နာနတ္တကို ဆိုရာ၌ ရှေးဦးစွာ ပါဏာတိပါတကံ၏ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သည် သတ်အပ်သောသူ၊ သတ်တတ်သောသူ စသည်တို့ တစ်ဦးစီ တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ များပြားသော အဖြစ်သည်လည်း ထိုသူတို့ တစ်ဦးစီ များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား သတ်အပ်သောသူနှင့် သတ်တတ်သောသူ နှစ်ဦးတို့၏ အစုံဖွဲ့ခြင်း တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ဦး သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ဦးတွင် တစ်ဦးဦး များပြားခြင်းကြောင့် များပြားသော အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် သတ်တတ်သူ အများက မြှားကို လွှတ်ခြင်းစသော ပယောဂအများဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တွင်းတူးခြင်းစသော ပယောဂတစ်ခုတည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း သတ်အပ်သောသူ အများကို သတ်ကြသော်လည်း များစွာသော ပါဏာတိပါတကံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သတ်တတ်သူ တစ်ဦးတည်းက ပယောဂတစ်ခုဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ပယောဂအများဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ထိုပယောဂကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာတစ်ခုဖြင့် ဖြစ်စေ၊ စေတနာအများဖြင့် ဖြစ်စေ သတ်အပ်သောသူ အများကို သတ်သော်လည်း များစွာသော ပါဏာတိပါတကံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ များစွာသော သတ်တတ်သူတို့ကလည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းတို့ဖြင့် ပယောဂအများဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပယောဂတစ်ခုတည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း သတ်အပ်သောသူ တစ်ဦးတည်းကို သတ်သော်လည်း များစွာသော ပါဏာတိပါတကံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းကို အဒိန္နာဒါန် စသည်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ ဧကတာ နာနတာ အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်း သိအပ်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။

Ārammaṇatoti pāṇātipāto cettha jīvitindriyārammaṇo. Adinnādānaabrahmacariyasurāmerayamajjapamādaṭṭhānāni rūpadhammesu rūpāyatanādiaññatarasaṅkhārārammaṇāni. Musāvādo yassa musā bhaṇati, tamārabhitvā pavattanato sattārammaṇo. Abrahmacariyampi sattārammaṇanti eke. Adinnādānañca yadā satto haritabbo hoti, tadā sattārammaṇanti. Api cettha saṅkhāravaseneva sattārammaṇaṃ, na paṇṇattivasenāti. Evamettha ārammaṇatopi viññātabbo vinicchayo.

အာရုံအားဖြင့်သော် ဤပါဏာတိပါတကံသည် ဇီဝိတိန္ဒြေလျှင် အာရုံရှိ၏။ အဒိန္နာဒါန်၊ အဗြဟ္မစရိယ၊ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာန တို့သည် ရူပတရားတို့တွင် ရူပါရုံ အစရှိသော တစ်ပါးပါးသော သင်္ခါရတရားလျှင် အာရုံရှိကုန်၏။ မုသာဝါဒသည် အကြင်သူအား ရည်၍ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ဆို၏၊ ထိုသူကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် သတ္တဝါလျှင် အာရုံရှိ၏။ အဗြဟ္မစရိယ စေတနာသည်လည်း သတ္တဝါလျှင် အာရုံရှိ၏ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏။ အဒိန္နာဒါန်သည်လည်း အကြင်အခါ၌ သတ္တဝါကို ခိုးယူအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ သတ္တဝါလျှင် အာရုံရှိ၏ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအဒိန္နာဒါန်၌ သင်္ခါရ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သတ္တဝါအာရုံရှိသည် ဖြစ်၏၊ ပညတ်ဝေါဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံပြုသည် မဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ အာရုံအားဖြင့်လည်း သိအပ်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။

Ādānatoti pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadādīni cetāni sāmaṇerena bhikkhusantike samādinnāneva samādinnāni honti, upāsakena pana attanā samādiyantenāpi samādinnāni honti, parassa santike samādiyantenāpi. Ekajjhaṃ samādinnānipi samādinnāni honti, paccekaṃ samādinnānipi. Kintu nānaṃ ekajjhaṃ samādiyato ekāyeva virati, ekāva cetanā hoti, kiccavasena panetāsaṃ pañcavidhattaṃ viññāyati. Paccekaṃ samādiyato pana pañceva viratiyo, pañca ca cetanā hontīti veditabbā. Evamettha ādānatopi viññātabbo vinicchayo.

ဆောက်တည်ခြင်းအားဖြင့်မူ - ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိသိက္ခာပုဒ် အစရှိသော ဤသိက္ခာပုဒ်တို့ကို သာမဏေသည် ရဟန်း၏ အထံ၌ ဆောက်တည်အပ်သည်ရှိသော်သာလျှင် ဆောက်တည်အပ်သည်မည်ကုန်၏။ ဥပါသကာသည်မူကား မိမိအလိုလို ဆောက်တည်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ အထံ၌ ဆောက်တည်သော်လည်းကောင်း ဆောက်တည်အပ်သည် မည်ကုန်၏။ တစ်ပေါင်းတည်း ဆောက်တည်အပ်သော်လည်းကောင်း၊ အသီးသီး ဆောက်တည်အပ်သော်လည်းကောင်း ဆောက်တည်အပ်သည် မည်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် တစ်ပေါင်းတည်း ဆောက်တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ခုတည်းသာဖြစ်သော ဝိရတီသည်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသာဖြစ်သော စေတနာသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကိစ္စ၏ အစွမ်းအားဖြင့်မူ ထိုဝိရတီတို့၏ ငါးပါးအပြားရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ အသီးသီး ဆောက်တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားမူကား ငါးခုသော ဝိရတီတို့သည်လည်းကောင်း၊ ငါးခုသော စေတနာတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ ဆောက်တည်ခြင်းအားဖြင့်လည်း သိအပ်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။

Bhedatoti sāmaṇerānañcettha ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti. Pārājikaṭṭhāniyāni hi tāni tesaṃ, yaṃ taṃ vītikkantaṃ hoti, teneva kammabaddho. Gahaṭṭhānaṃ pana ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti, yato [Pg.19] tesaṃ taṃsamādāneneva puna pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjati. Apare panāhu – ‘‘visuṃ visuṃ samādinnesu ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti, ‘pañcaṅgasamannāgataṃ sīlaṃ samādiyāmī’ti evaṃ pana ekato samādinnesu ekasmiṃ bhinne sesānipi sabbāni bhinnāni honti. Kasmā? Samādinnassa abhinnattā, yaṃ taṃ vītikkantaṃ, teneva kammabaddho’’ti. Evamettha bhedatopi viññātabbo vinicchayo.

ပျက်စီးရာသောအားဖြင့်ကား— ဤငါးပါးသောသိက္ခာပုဒ်တို့တွင် သာမဏေတို့အား သိက္ခာပုဒ်တစ်ခု ပျက်စီးလျှင် အလုံးစုံသောသိက္ခာပုဒ်တို့သည်လည်း ပျက်စီးကုန်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ သာမဏေတို့အား ထိုငါးပါးသောသိက္ခာပုဒ်တို့သည် ပါရာဇိကအရာ၌ တည်ကုန်၏။ အကြင်သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးအပ်၏၊ ထိုလွန်ကျူးသောသိက္ခာပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ကံဖြင့်ဖွဲ့ခြင်း (အပြစ်ဖြစ်ခြင်း) ရှိ၏။ လူတို့အားမူကား သိက္ခာပုဒ်တစ်ခု ပျက်စီးလျှင် ထိုသိက္ခာပုဒ်တစ်ခုသာလျှင် ပျက်စီး၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူတို့အား ထိုပျက်စီးသောသိက္ခာပုဒ်ကို ပြန်လည်ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် တဖန် ငါးပါးသောအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသောသီလ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုလူအား ပဉ္စင်္ဂသီလသည် ပြည့်စုံ၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ— “အသီးအသီးဆောက်တည်အပ်သော သီလတို့တွင် သိက္ခာပုဒ်တစ်ခု ပျက်စီးလျှင် တစ်ခုသာလျှင် ပျက်စီး၏။ ‘ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ သီလံ သမာဒိယာမိ’ ဟူ၍ ဤသို့ တပေါင်းတည်း ဆောက်တည်အပ်သောသီလတို့တွင်မူကား သိက္ခာပုဒ်တစ်ခု ပျက်စီးလျှင် ကြွင်းသောသိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့သည်လည်း ပျက်စီးကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ဆောက်တည်ခြင်း သမာဒါနစေတနာသည် မကွဲပြားသောကြောင့်တည်း။ အကြင်သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးအပ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ကံဖြင့်ဖွဲ့ခြင်း (အပြစ်ဖြစ်ခြင်း) ရှိ၏” ဟု ဆိုကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပဉ္စင်္ဂသီလ၌ ပျက်စီးပုံပျက်စီးနည်းအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Mahāsāvajjatoti guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe pāṇātipāto appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu pana manussādīsu appaguṇe pāṇātipāto appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānantu samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjatā, tibbatāya mahāsāvajjatā ca veditabbā. Esa nayo sesesupi. Api cettha surāmerayamajjapamādaṭṭhānameva mahāsāvajjaṃ, na tathā pāṇātipātādayo. Kasmā? Manussabhūtassāpi ummattakabhāvasaṃvattanena ariyadhammantarāyakaraṇatoti. Evamettha mahāsāvajjatopi viññātabbo vinicchayo.

အပြစ်ကြီးသည်၏အဖြစ် (မဟာသာဝဇ္ဇ) အားဖြင့်ကား— ဂုဏ်ကျေးဇူးမရှိသော တိရစ္ဆာန်အစရှိသော သတ္တဝါတို့တွင် ခန္ဓာကိုယ်ငယ်သော သတ္တဝါကို သတ်သော ပါဏာတိပါတကံသည် အပြစ်နည်း၏။ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးသော သတ္တဝါ၌မူကား အပြစ်ကြီး၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— သတ်ရန် လုံ့လပြုမှု ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သတ်ရန် လုံ့လချင်း မျှတသော်လည်း (သတ်အပ်သော) ခန္ဓာကိုယ်ဝတ္ထု ကြီးမားသည့်အတွက် အပြစ်ကြီး၏။ ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိသော လူအစရှိသော သတ္တဝါတို့၌မူကား ဂုဏ်ကျေးဇူးနည်းသော သတ္တဝါကို သတ်သော ပါဏာတိပါတကံသည် အပြစ်နည်း၏၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကြီးမားသော သတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်ကြီး၏။ ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ဂုဏ်ကျေးဇူး တူမျှကြသော်လည်း ကိလေသာ ထက်မြက်မှုမရှိခြင်း (ညံ့ခြင်း)၊ သတ်ရန်လုံ့လ ညံ့ဖျင်းခြင်းကြောင့် အပြစ်နည်း၏ဟု သိအပ်၏။ ကိလေသာ ထက်မြက်ခြင်း၊ သတ်ရန်လုံ့လ ပြင်းထန်ခြင်းကြောင့် အပြစ်ကြီး၏ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော အဒိန္နာဒါန်အစရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း အလားတူပင် သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့တွင် သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာန သိက္ခာပုဒ်သည်သာလျှင် အပြစ်အလွန်ကြီး၏၊ ပါဏာတိပါတ အစရှိသော ကံတို့သည် ထိုသုရာမေရယကဲ့သို့ အပြစ်မကြီးကုန်။ အဘယ်ကြောင့် အပြစ်ကြီးသနည်းဟူမူ— လူဖြစ်ပါလျက်နှင့် အရူးဖြစ်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောတရား (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်) တို့ကို အန္တရာယ်ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အပြစ်ကြီး၏။ ဤသို့လျှင် ဤပဉ္စင်္ဂသီလ၌ အပြစ်ကြီးပုံအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Payogatoti ettha ca pāṇātipātassa sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti chappayogā. Tattha kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ sāhatthiko payogo, so uddissānuddissabhedato duvidho hoti. Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammunā bajjhati. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddissake pahārapaccayā yassa kassaci maraṇena. Ubhayathāpi ca paharitamatte vā maratu, pacchā vā teneva rogena, paharitakkhaṇe eva kammunā bajjhati. Maraṇādhippāyena ca pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññena cittena pahāre dinne pacchāpi yadi paṭhamapahāreneva marati, tadā eva kammunā baddho hoti. Atha dutiyapahārena, natthi pāṇātipāto. Ubhayehi matepi paṭhamapahāreneva kammunā baddho, ubhayehipi amate nevatthi pāṇātipāto. Esa nayo bahukehipi [Pg.20] ekassa pahāre dinne. Tatrāpi hi yassa pahārena marati, tasseva kammabaddho hoti.

လုံ့လ (ပယောဂ) အားဖြင့်ဟူသော ဤစကား၌လည်း— ပါဏာတိပါတကံ၏ လုံ့လ (သတ်ခြင်းလုံ့လ) တို့သည် သာဟတ္ထိကပယောဂ (မိမိလက်ဖြင့် သတ်ခြင်းလုံ့လ)၊ အာဏတ္တိကပယောဂ (စေခိုင်း၍ သတ်ခြင်းလုံ့လ)၊ နိဿဂ္ဂိယပယောဂ (ပစ်လွှတ်၍ သတ်ခြင်းလုံ့လ)၊ ထာဝရပယောဂ (အမြဲသတ်ခြင်းလုံ့လ)၊ ဝိဇ္ဇာမယပယောဂ (အတတ်ဖြင့်ပြီးသော သတ်ခြင်းလုံ့လ)၊ ဣဒ္ဓိမယပယောဂ (တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော သတ်ခြင်းလုံ့လ) ဟု ခြောက်ပါးရှိ၏။ ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပုတ်ခတ်ခြင်းသည် သာဟတ္ထိကပယောဂ မည်၏။ ထိုသာဟတ္ထိကပယောဂသည် ရည်ရွယ်၍သတ်ခြင်း (ဥဒ္ဒိဿက)၊ မရည်ရွယ်ဘဲသတ်ခြင်း (အနုဒ္ဒိဿက) အားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရည်ရွယ်၍ သတ်ရာ၌ အကြင်သတ္တဝါကို ရည်ရွယ်၍ ပုတ်ခတ်၏၊ ထိုပုတ်ခတ်အပ်သော သတ္တဝါသေခြင်းဖြင့်သာ ပါဏာတိပါတကံဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်၏ (ကံထိုက်၏)။ “တစ်စုံတစ်ယောက် သေပါစေ” ဟု ဤသို့ မရည်ရွယ်ဘဲ သတ်ရာ၌မူ ပုတ်ခတ်ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ သေခြင်းဖြင့် ပါဏာတိပါတကံဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်၏။ နှစ်ပါးစုံတို့၌လည်း ပုတ်ခတ်ကာမျှ၌ သေသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် နောက်မှ ထိုပုတ်ခတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဒဏ်ရာ (ရောဂါ) ဖြင့် သေသည်ဖြစ်စေ ပုတ်ခတ်သောခဏ၌ပင် ပါဏာတိပါတကံဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်၏။ သေစေလိုသောစိတ်ဖြင့် ပုတ်ခတ်၍ ထိုပုတ်ခတ်ခြင်းဖြင့် မသေသူအား တဖန် အခြားသောစိတ်ဖြင့် နောက်မှလည်း ပုတ်ခတ်ရာတွင် ရှေးဦးစွာ ပုတ်ခတ်ခြင်းကြောင့်သာ အကယ်၍ သေအံ့၊ ထိုရှေးဦးစွာပုတ်ခတ်သော ခဏ၌ပင် ပါဏာတိပါတကံဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်၏။ ဒုတိယအကြိမ် ပုတ်ခတ်ခြင်းကြောင့် ပါဏာတိပါတကံ မဖြစ်။ နှစ်ခုစလုံးကြောင့် သေစေကာမူ ပထမပုတ်ခတ်ခြင်းဖြင့်သာ ကံဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်၏။ နှစ်ခုစလုံးကြောင့် မသေလျှင်မူ ပါဏာတိပါတကံ လုံးဝမဖြစ်။ လူအများက သတ္တဝါတစ်ကောင်ကို ပုတ်ခတ်ရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌လည်း အကြင်သူ၏ ပုတ်ခတ်မှုကြောင့် သေရအံ့၊ ထိုသူအားသာလျှင် ကံဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်၏ (ကံထိုက်၏)။

Adhiṭṭhahitvā pana āṇāpanaṃ āṇattiko payogo. Tatthapi sāhatthike payoge vuttanayeneva kammabaddho anussaritabbo. Chabbidho cettha niyamo veditabbo –

မိမိကိုယ်တိုင် မလုပ်ဘဲ အမိန့်ပေးစေခိုင်းခြင်းသည် အာဏတ္တိကပယောဂ မည်၏။ ထိုအာဏတ္တိကပယောဂ၌လည်း သာဟတ္ထိကပယောဂ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ပုံကို အစဉ်အတိုင်း ဆင်ခြင်အပ်၏။ ဤအာဏတ္တိကပယောဂ၌ ခြောက်ပါးသောအပြားရှိသော သတ်မှတ်ချက်ကို သိအပ်၏—

‘‘Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kiriyāvisesoti ime, cha āṇattiniyāmakā’’ti. (pāci. aṭṭha. 2.174);

“သတ်အပ်သောသတ္တဝါ (ဝတ္ထု)၊ အချိန်အခါ (ကာလ)၊ အရပ်ဒေသ (ဩကာသ)၊ လက်နက် (အာဝုဓ)၊ ဣရိယာပုတ် (ဣရိယာပထ)၊ ပြုလုပ်ပုံအထူး (ကိရိယာဝိသေသ) ဟူသော ဤခြောက်ပါးသော သတ်မှတ်ချက်တို့သည် စေခိုင်း၍သတ်ခြင်းလုံ့လကို ပြီးမြောက်စေတတ်ကုန်၏” ဟု သိအပ်၏။

Tattha vatthūti māretabbo pāṇo. Kāloti pubbaṇhasāyanhādikālo ca, yobbanathāvariyādikālo ca. Okāsoti gāmo vā nigamo vā vanaṃ vā racchā vā siṅghāṭakaṃ vāti evamādi. Āvudhanti asi vā usu vā satti vāti evamādi. Iriyāpathoti māretabbassa mārakassa ca ṭhānaṃ vā nisajjā vāti evamādi.

ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် “ဝတ္ထု” ဟူသည် သတ်အပ်သော သတ္တဝါကို ဆိုလို၏။ “ကာလ” ဟူသည် နံနက်ခင်း၊ ညနေခင်း အစရှိသော အချိန်အခါနှင့် အရွယ်ပျိုမြစ်ချိန်၊ အရွယ်ရင့်ချိန် အစရှိသော အခါကို ဆိုလို၏။ “ဩကာသ” ဟူသည် ရွာ၊ နိဂုံး၊ တော၊ လမ်းခရီး၊ လမ်းဆုံလမ်းခွ အစရှိသော ဒေသကို ဆိုလို၏။ “အာဝုဓ” ဟူသည် သန်လျက်၊ မြှား၊ လှံ အစရှိသော လက်နက်ကို ဆိုလို၏။ “ဣရိယာပထ” ဟူသည် သတ်အပ်သောသူနှင့် သတ်သောသူတို့၏ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း အစရှိသော ဣရိယာပုတ်ကို သတ်မှတ်ခြင်းကို ဆိုလို၏။

Kiriyāvisesoti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍikaṃ vāti evamādi. Yadi hi vatthuṃ visaṃvādetvā ‘‘yaṃ mārehī’’ti āṇatto, tato aññaṃ māreti, āṇāpakassa natthi kammabaddho. Atha vatthuṃ avisaṃvādetvā māreti, āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āṇattassa māraṇakkhaṇeti ubhayesampi kammabaddho. Esa nayo kālādīsupi.

“ကိရိယာဝိသေသ” ဟူသည် ထိုးခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ ခွဲခြင်း၊ ခရုသင်းကဲ့သို့ ဦးပြည်းစေခြင်း (ဦးခေါင်းခွံကို ခွာ၍ ဦးပြည်းအောင် ပြုလုပ်ခြင်း) အစရှိသော ပြုလုပ်ပုံအထူးကို ဆိုလို၏။ အကယ်၍ သတ်မှတ်ထားသော ဝတ္ထု (သတ္တဝါ) ကို လွဲမှားစေ၍ “အကြင်သူကို သတ်လော့” ဟု စေခိုင်းရာတွင် စေခိုင်းခံရသူက ထိုသူမှတစ်ပါး အခြားသူကို သတ်မိလေအံ့၊ စေခိုင်းသူအား ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတကံထိုက်ခြင်း) မရှိ။ ထိုဝတ္ထုကို မချွတ်ယွင်းစေဘဲ (သတ်မှတ်ထားသည့်အတိုင်း) သတ်အံ့၊ စေခိုင်းသူအား စေခိုင်းသောခဏ၌၊ စေခိုင်းခံရသူအား သတ်သောခဏ၌ ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ဦးစလုံးအား ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်း (ကံထိုက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤနည်းသည် ကာလအစရှိသော သတ်မှတ်ချက်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်၏။

Māraṇatthantu kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇanissajjanaṃ nissaggiyo payogo. Sopi uddissānuddissabhedato duvidho eva, kammabaddho cettha pubbe vuttanayeneva veditabbo.

သေစေခြင်းငှာ ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုဖြင့်သော်လည်းကောင်း လက်နက်ကို ပစ်လွှတ်ခြင်းသည် နိဿဂ္ဂိယပယောဂ မည်၏။ ထိုပစ်လွှတ်ခြင်းလုံ့လသည်လည်း ရည်ရွယ်၍လွှတ်ခြင်း၊ မရည်ရွယ်ဘဲလွှတ်ခြင်း အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိသည်သာတည်း။ ဤပစ်လွှတ်ခြင်းလုံ့လ၌ ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ပုံကို ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Māraṇatthameva opātakhaṇanaṃ, apassenaupanikkhipanaṃ, bhesajjavisayantādippayojanaṃ vā thāvaro payogo. Sopi uddissānuddissabhedato duvidho, yato tatthapi pubbe vuttanayeneva kammabaddho veditabbo. Ayantu viseso – mūlaṭṭhena opātādīsu paresaṃ mūlena vā mudhā vā dinnesupi yadi tappaccayā koci marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadipi ca tena aññena vā tattha opāte vināsetvā bhūmisame katepi paṃsudhovakā vā paṃsuṃ gaṇhantā, mūlakhaṇakā vā mūlāni khaṇantā āvāṭaṃ karonti[Pg.21], deve vā vassante kaddamo jāyati, tattha ca koci otaritvā vā laggitvā vā marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadi pana yena laddhaṃ, so añño vā taṃ vitthaṭataraṃ gambhīrataraṃ vā karoti, tappaccayāva koci marati, ubhayesampi kammabaddho. Yathā tu mūlāni mūlehi saṃsandanti, tathā tatra thale kate muccati. Evaṃ apassenādīsupi yāva tesaṃ pavatti, tāva yathāsambhavaṃ kammabaddho veditabbo.

သေစေရန် သက်သက်ဖြင့် (သတ္တဝါတို့) ကျအံ့သောတွင်းကို တူးခြင်း၊ မှီရာတကဲပျဉ်ကို အနီး၌ စောင်း၍ထားခြင်း၊ ဆေးအဆိပ်နှင့် ယန္တရားစသည်တို့ကို စီရင်ခြင်းသည် ထာဝရပယောဂ မည်၏။ ထိုထာဝရပယောဂသည်လည်း ရည်ရွယ်၍ ပြုလုပ်ခြင်း၊ မရည်ရွယ်ဘဲ ပြုလုပ်ခြင်း အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုထာဝရပယောဂ၌လည်း ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ပုံကို သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤကား ထူးခြားချက်တည်း— အရင်း၌တည်သောသူ (တွင်းတူးသူ) သည် တွင်းအစရှိသည်တို့ကို သူတစ်ပါးတို့အား အဖိုးအခဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အလကားသော်လည်းကောင်း ပေးအပ်ခဲ့သော်လည်း ထိုတွင်းကို အကြောင်းပြု၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် အကယ်၍ သေအံ့၊ အရင်း၌တည်သောသူအားသာလျှင် ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်း (ကံထိုက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုအရင်း၌တည်သောသူသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသူသည်လည်းကောင်း ထိုတွင်းကို ဖျက်ဆီး၍ မြေကို ညီညွတ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးသော်လည်း မြေမှုန့်ကို သုတ်သင်သောသူတို့သည် မြေမှုန့်ကို အကယ်၍ ယူပြန်ကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် သစ်မြစ်တူးသောသူတို့သည် သစ်မြစ်တို့ကို တူးယူသဖြင့် တွင်းကို အကယ်၍ ပြန်ဖြစ်စေကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် မိုးရွာသဖြင့် ထိုနေရာ၌ ညွန်နွံအကယ်၍ ဖြစ်အံ့၊ ထိုတွင်းဟောင်း၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သော သတ္တဝါသည် ကျ၍ဖြစ်စေ၊ ငြိ၍ဖြစ်စေ အကယ်၍ သေအံ့၊ အရင်း၌တည်သောသူအားသာလျှင် ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုတွင်းကို ရရှိသောသူ သို့မဟုတ် အခြားသူက ထိုတွင်းကို သာ၍ ကျယ်အောင် သို့မဟုတ် သာ၍ နက်အောင် ပြုလုပ်အံ့၊ ထိုနောက်လူ၏ လုံ့လပြုခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သတ္တဝါသည် အကယ်၍ သေအံ့၊ နှစ်ဦးစလုံးအား ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သစ်မြစ်တို့သည် မြေအောက်ရှိ အမြစ်တို့နှင့် ပြန်လည်စပ်မိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုတွင်းကို ကုန်းမြေ (ကုန်းတောင်ပို့ကဲ့သို့ ညီညွတ်အောင်) ပြုလုပ်အပ်သော် ကံမှ လွတ်၏။ ထို့အတူ တကဲပျဉ်အစရှိသည်တို့၌လည်း ထိုသူတို့၏ လုံ့လ သက်ရောက်မှု ရှိသရွေ့ကာလပတ်လုံး ဖြစ်နိုင်သမျှသောအားလျော်စွာ ကံဖြင့်ဖွဲ့စပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Māraṇatthaṃ pana vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogo. Dāṭhāvudhādīnaṃ dāṭhākoṭanādimiva māraṇatthaṃ kammavipākajiddhivikārakaraṇaṃ iddhimayo payogoti. Adinnādānassa tu theyyapasayhapaṭicchannaparikappakusāvahāravasappavattā sāhatthikāṇattikādayo payogā, tesampi vuttānusāreneva pabhedo veditabbo. Abrahmacariyādīnaṃ tiṇṇampi sāhatthiko eva payogo labbhatīti. Evamettha payogatopi viññātabbo vinicchayo.

သေစေရန် မန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်စုတ်ခြင်းသည် ဝိဇ္ဇာမယပယောဂ မည်၏။ ဒါဌာဝုဓမင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွယ်ကိုခေါက်သကဲ့သို့ သေစေရန် ကံ၏အကျိုးကြောင့် ဖြစ်သော တန်ခိုးအထူးကို ပြုခြင်းသည် ဣဒ္ဓိမယပယောဂဟု သိအပ်၏။ အဒိန္နာဒါန်သိက္ခာပုဒ်၏မူကား ခိုးယူခြင်း (ထေယျ)၊ လုယက်၍ခိုးယူခြင်း (ပသယှ)၊ ဖုံးကွယ်၍ခိုးယူခြင်း (ပဋိစ္ဆန္န)၊ အကြံအစည်ဖြင့်ခိုးယူခြင်း (ပရိကပ္ပ)၊ ချိန်စဉ်လဲတင်းစဉ်းလဲတို့ဖြင့်ခိုးယူခြင်း (ကုသာဝဟာရ)၊ ကမ္ပည်းပြောင်း၍ ခိုးယူခြင်း (ဝသပ္ပဝတ္တ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော သာဟတ္ထိကပယောဂ၊ အာဏတ္တိကပယောဂ အစရှိသော လုံ့လတို့ ဖြစ်၏။ ထိုခိုးခြင်းတို့၏လည်း အပြားကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အဗြဟ္မစရိယ အစရှိသော ကြွင်းသော သုံးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌မူ သာဟတ္ထိကပယောဂ သာလျှင် ရရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသိက္ခာပုဒ်တို့၌ လုံ့လ (ပယောဂ) အားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Aṅgatoti ettha ca pāṇātipātassa pañca aṅgāni bhavanti – pāṇo ca hoti, pāṇasaññī ca, vadhakacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, vāyamati, tena ca maratīti. Adinnādānassāpi pañceva – parapariggahitañca hoti, parapariggahitasaññī ca, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, vāyamati, tena ca ādātabbaṃ ādānaṃ gacchatīti. Abrahmacariyassa pana cattāri aṅgāni bhavanti – ajjhācariyavatthu ca hoti, tattha ca sevanacittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sevanapaccayā payogañca samāpajjati, sādiyati cāti, tathā paresaṃ dvinnampi. Tattha musāvādassa tāva musā ca hoti taṃ vatthu, visaṃvādanacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjo ca vāyāmo, paravisaṃvādanañca viññāpayamānā viññatti pavattatīti cattāri aṅgāni veditabbāni. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānassa pana surādīnañca aññataraṃ hoti madanīyapātukamyatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjañca vāyāmaṃ āpajjati, pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānīti. Evamettha aṅgatopi viññātabbo vinicchayo.

အင်္ဂါအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား - ဤအရာ၌ သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) ၏ အင်္ဂါတို့သည် ငါးပါး ရှိကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ - (၁) သတ္တဝါဖြစ်ခြင်း၊ (၂) သတ္တဝါဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊ (၃) သတ်လိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၄) သတ်ရန် လုံ့လပြုခြင်း၊ (၅) ထိုလုံ့လကြောင့် သေခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း (အဒိန္နာဒါန) ၏ အင်္ဂါတို့သည်လည်း ငါးပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ - (၁) သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းအပ်သော ဥစ္စာဖြစ်ခြင်း၊ (၂) သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းအပ်သော ဥစ္စာဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊ (၃) ခိုးလိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၄) ခိုးရန် လုံ့လပြုခြင်း၊ (၅) ထိုလုံ့လကြောင့် ယူအပ်သော ဥစ္စာကို ယူခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ မမြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း (အဗြဟ္မစရိယ) ၏ အင်္ဂါတို့သည်ကား လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ - (၁) လွန်ကျူးအပ်သော မိန်းမစသော ဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း၊ (၂) ထိုဝတ္ထု၌ မှီဝဲလိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၃) မှီဝဲလိုသောကြောင့် လုံ့လပြုခြင်း၊ (၄) သာယာခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ကျန်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်နှစ်ပါးတို့၏ အင်္ဂါတို့သည်လည်း လေးပါးစီ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း (မုသာဝါဒ) ၏ အင်္ဂါလေးပါးကို ရှေးဦးစွာ သိအပ်၏။ ၎င်းတို့မှာ - (၁) မဟုတ်မမှန်သော ဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း၊ (၂) လှည့်ပတ်လိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၃) ထိုနှင့်လျော်သော လုံ့လရှိခြင်း၊ (၄) သူတစ်ပါးကို လှည့်ပတ်၍ သိစေတတ်သော ဝစီဝိညတ်ကို ဖြစ်စေခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ သေရည်သောက်ခြင်း (သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာန) ၏ အင်္ဂါတို့ကား လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ - (၁) သုရာစသော ယစ်မျိုးတို့တွင် တစ်ပါးပါး ဖြစ်ခြင်း၊ (၂) ယစ်စေတတ်သော သေရည်ကို သောက်လိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၃) ထိုနှင့်လျော်သော လုံ့လကို ပြုခြင်း၊ (၄) သောက်အပ်သည်ရှိသော် လည်ချောင်းသို့ ဝင်ခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဤအရာ၌ အင်္ဂါအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Samuṭṭhānatoti pāṇātipātaadinnādānamusāvādā cettha kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti tisamuṭṭhānā honti. Abrahmacariyaṃ kāyacittavasena ekasamuṭṭhānameva. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca, kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānanti. Evamettha samuṭṭhānatopi viññātabbo vinicchayo.

သမုဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား - ဤငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့တွင် ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန၊ မုသာဝါဒ သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ကိုယ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် သမုဋ္ဌာန်သုံးပါး ရှိကုန်၏။ အဗြဟ္မစရိယ သိက္ခာပုဒ်သည် ကိုယ်နှင့်စိတ်၏အစွမ်းဖြင့် သမုဋ္ဌာန်တစ်ပါးသာ ရှိ၏။ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာန သိက္ခာပုဒ်သည် ကိုယ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် သမုဋ္ဌာန်နှစ်ပါး ရှိ၏။ ဤသို့ ဤသိက္ခာပုဒ်ငါးပါးတို့၌ သမုဋ္ဌာန်အားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Vedanātoti [Pg.22] ettha ca pāṇātipāto dukkhavedanāsampayuttova. Adinnādānaṃ tīsu vedanāsu aññataravedanāsampayuttaṃ, tathā musāvādo. Itarāni dve sukhāya vā adukkhamasukhāya vā vedanāya sampayuttānīti. Evamettha vedanātopi viññātabbo vinicchayo.

ဝေဒနာအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား - ပါဏာတိပါတ သိက္ခာပုဒ်သည် ဒုက္ခဝေဒနာနှင့်သာ ယှဉ်၏။ အဒိန္နာဒါန သိက္ခာပုဒ်သည် ဝေဒနာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့် ယှဉ်၏။ ထို့အတူ မုသာဝါဒ သိက္ခာပုဒ်သည်လည်း ဝေဒနာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့် ယှဉ်၏။ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်နှစ်ပါး (အဗြဟ္မစရိယနှင့် သုရာမေရယ) တို့သည် သုခဝေဒနာ သို့မဟုတ် အဒုက္ခမသုခဝေဒနာတို့နှင့် ယှဉ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့၌ ဝေဒနာအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Mūlatoti pāṇātipāto cettha dosamohamūlo. Adinnādānamusāvādā lobhamohamūlā vā dosamohamūlā vā. Itarāni dve lobhamohamūlānīti. Evamettha mūlatopi viññātabbo vinicchayo.

မူလအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား - ဤငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့တွင် ပါဏာတိပါတသည် ဒေါသ၊ မောဟဟူသော မူလရှိ၏။ အဒိန္နာဒါနနှင့် မုသာဝါဒတို့သည် လောဘ၊ မောဟဟူသော မူလရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒေါသ၊ မောဟဟူသော မူလရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်နှစ်ပါးတို့သည် လောဘ၊ မောဟဟူသော မူလရှိကုန်၏။ ဤသို့ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့၌ မူလအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Kammatoti pāṇātipātaadinnādānaabrahmacariyāni cettha kāyakammameva kammapathappattāneva ca, musāvādo vacīkammameva. Yo pana atthabhañjako, so kammapathappatto. Itaro kammameva. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyakammamevāti. Evamettha kammatopi viññātabbo vinicchayo.

ကံအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား - ဤငါးပါးတို့တွင် ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန၊ အဗြဟ္မစရိယတို့သည် ကာယကံသာလျှင် ဖြစ်၍ ကမ္မပထသို့လည်း ရောက်ကုန်၏။ မုသာဝါဒသည် ဝစီကံသာ ဖြစ်၏။ ထိုမုသာဝါဒတွင် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို ပျက်စီးစေသော မုသာဝါဒသည် ကမ္မပထသို့ ရောက်၏။ ကြွင်းသော မုသာဝါဒသည် ဝစီကံမျှသာ ဖြစ်၏။ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနသည် ကာယကံသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကံအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Viramatoti ettha āha ‘‘pāṇātipātādīhi viramanto kuto viramatī’’ti? Vuccate – samādānavasena tāva viramanto attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalato viramati. Kimārabhitvā? Yato viramati, tadeva. Sampattavasenāpi viramanto vuttappakārākusalatova. Kimārabhitvā? Pāṇātipātādīnaṃ vuttārammaṇāneva. Keci pana bhaṇanti ‘‘surāmerayamajjasaṅkhāte saṅkhāre ārabhitvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramati, sattasaṅkhāresu yaṃ pana avaharitabbaṃ bhañjitabbañca, taṃ ārabhitvā adinnādānā musāvādā ca, satteyevārabhitvā pāṇātipātā abrahmacariyā cā’’ti. Tadaññe ‘‘evaṃ sante ‘aññaṃ cintento aññaṃ kareyya, yañca pajahati, taṃ na jāneyyā’ti evaṃdiṭṭhikā hutvā anicchamānā yadeva pajahati, taṃ attano pāṇātipātādiakusalamevārabhitvā viramatī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ. Kasmā? Tassa paccuppannābhāvato bahiddhābhāvato ca. Sikkhāpadānañhi vibhaṅgapāṭhe ‘‘pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ kati kusalā…pe… kati araṇā’’ti pucchitvā ‘‘kusalāyeva, siyā sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti (vibha. 716) evaṃ pavattamāne vissajjane ‘‘paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘bahiddhārammaṇā’’ti ca evaṃ paccuppannabahiddhārammaṇattaṃ vuttaṃ, taṃ attano pāṇātipātādiakusalaṃ ārabhitvā viramantassa na yujjati. Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘aññaṃ [Pg.23] cintento aññaṃ kareyya, yañca pajahati, taṃ na jāneyyā’’ti. Tattha vuccate – na kiccasādhanavasena pavattento aññaṃ cintento aññaṃ karotīti vā, yañca pajahati, taṃ na jānātīti vā vuccati.

ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသော ဤပုဒ်၌ "ပါဏာတိပါတ စသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်မှ ရှောင်ကြဉ်သနည်း" ဟု မေးခွန်းရှိ၏။ ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေကို ငါဆိုအံ့ - ဆောက်တည်ခြင်း (သမာဒါန) အစွမ်းဖြင့် ရှောင်ကြဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးတို့၏ ပါဏာတိပါတ စသော အကုသိုလ်တရားမှ ရှောင်ကြဉ်၏။ အဘယ်ကို အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်သနည်းဟူမူ - အကြင် ပါဏာတိပါတ စသော အကုသိုလ်တရားမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ ထိုအကုသိုလ်တရားကိုပင် အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်၏။ တိုက်ဆိုင်လာခြင်း (သမ္ပတ္တဝိရတီ) အစွမ်းဖြင့် ရှောင်ကြဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော အကုသိုလ်တရားမှသာ ရှောင်ကြဉ်၏။ အဘယ်ကို အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်သနည်းဟူမူ - ပါဏာတိပါတ စသည်တို့၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အာရုံတို့ကိုသာလျှင် အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ - "သုရာမေရယမဇ္ဇ ဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရတို့ကို အာရုံပြု၍ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနမှ ရှောင်ကြဉ်၏။ သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့တွင် ခိုးယူအပ် ဖျက်ဆီးအပ်သော သင်္ခါရကို အာရုံပြု၍ အဒိန္နာဒါနနှင့် မုသာဝါဒတို့မှ ရှောင်ကြဉ်၏။ သတ္တဝါတို့ကိုသာ အာရုံပြု၍ ပါဏာတိပါတနှင့် အဗြဟ္မစရိယတို့မှ ရှောင်ကြဉ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့က ထိုဝါဒကို မနှစ်သက်ကြသဖြင့် "ဤသို့ဖြစ်လျှင် တစ်ပါးကို ကြံစည်သောသူသည် တစ်ပါးကို ပြုမိရာရောက်အံ့။ စွန့်အပ်သော အကုသိုလ်ကိုလည်း မသိရာရောက်အံ့ ဟု ယူဆကြလျက်၊ မိမိစွန့်အပ်သော မိမိ၏ ပါဏာတိပါတစသော ထိုအကုသိုလ်တရားကိုသာ အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခြားသော ဆရာတို့၏ ဝါဒသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ထိုရှောင်ကြဉ်သော စေတသိက် (ဝိရတီ) အား ထိုအာရုံသည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံလည်း မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟိဒ္ဓအာရုံလည်း မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မသင့်လျော်ပေ။ အမှန်စင်စစ် သိက္ခာပုဒ်တို့၏ ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ "သိက္ခာပုဒ်ငါးပါးတို့တွင် ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှနည်း ... အာရုံတို့သည် အဘယ်မျှနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၍ "ကုသိုလ်တရားတို့သာတည်း၊ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်ကုန်၏" ဟု ဖြေကြားတော်မူရာ၌ "ပစ္စုပ္ပန်အာရုံ ရှိကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဗဟိဒ္ဓအာရုံ ရှိကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံ၊ ဗဟိဒ္ဓအာရုံ ရှိသည်၏အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားသည် မိမိ၏ ပါဏာတိပါတစသော အကုသိုလ်ကို အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား မသင့်လျော်ပေ။ "တစ်ပါးကို ကြံစည်သောသူသည် တစ်ပါးကို ပြုမိရာရောက်အံ့၊ စွန့်အပ်သော အကုသိုလ်ကိုလည်း မသိရာရောက်အံ့" ဟု အခြားသော ဆရာတို့ ဆိုအပ်သော စကား၌ လိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ငါဆိုအံ့ - ကိစ္စပြီးမြောက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေရာ၌ "တစ်ပါးကို ကြံစည်သောသူသည် တစ်ပါးကို ပြု၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "စွန့်အပ်သော အကုသိုလ်ကို မသိ" ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ပေ။

‘‘Ārabhitvāna amataṃ, jahanto sabbapāpake;

Nidassanañcettha bhave, maggaṭṭhoriyapuggalo’’ti.

"အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တို့ကို စွန့်သောအခါ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ စွန့်၏။ ဤအရာ၌ မဂ်၌တည်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် သက်သေဖြစ်ရာ၏" ဟု (ဆိုအပ်၏။)

Evamettha viramatopi viññātabbo vinicchayo.

ဤသို့ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Phalatoti sabbe eva cete pāṇātipātādayo duggatiphalanibbattakā honti, sugatiyañca aniṭṭhākantāmanāpavipākanibbattakā honti, samparāye diṭṭhadhamme eva ca avesārajjādiphalanibbattakā. Apica ‘‘yo sabbalahuso pāṇātipātassa vipāko manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hotī’’ti (a. ni. 8.40) evamādinā nayenettha phalatopi viññātabbo vinicchayo.

အကျိုးအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား - ထိုပါဏာတိပါတ စသော အကုသိုလ်တရား အားလုံးတို့သည် ဒုဂ္ဂတိဘုံ၌ အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏။ သုဂတိဘုံ၌လည်း မလိုလားအပ် မနှစ်သက်အပ်သော ဝိပါက်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏။ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်ဘဝ၌လည်းကောင်း မရဲရင့်ခြင်း စသော အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏။ တစ်နည်းကား - "ပါဏာတိပါတကံ၏ အလုံးစုံထက် အောက်ထပ်ပေါ့ပါးသော အကျိုးပေးသည် လူဖြစ်လာသောအခါ အသက်တိုစေတတ်၏" ဟူသော ဤသို့စသော နည်းဖြင့်လည်း ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အကျိုးအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Api cettha pāṇātipātādiveramaṇīnampi samuṭṭhānavedanāmūlakammaphalato viññātabbo vinicchayo. Tatthāyaṃ viññāpanā – sabbā eva cetā veramaṇiyo catūhi samuṭṭhahanti kāyato, kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti. Sabbā eva ca sukhavedanāsampayuttā vā, adukkhamasukhavedanāsampayuttā vā, alobhādosamūlā vā alobhādosāmohamūlā vā. Catassopi cettha kāyakammaṃ, musāvādāveramaṇī vacīkammaṃ, maggakkhaṇe ca cittatova samuṭṭhahanti, sabbāpi manokammaṃ.

တစ်နည်းသော်ကား ဤသိက္ခာပုဒ်ငါးပါးတို့၌ ပါဏာတိပါတ စသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတီ) တို့၏ သမုဋ္ဌာန်၊ ဝေဒနာ၊ မူလ၊ ကံ၊ အကျိုးအားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။ ထိုအဆုံးအဖြတ်၌ သိစေအပ်သော အချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - ထိုရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတီ) အားလုံးတို့သည် ကိုယ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှင့်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့သော သမုဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း အားလုံးတို့သည်လည်း သုခဝေဒနာနှင့် ဖြစ်စေ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာနှင့် ဖြစ်စေ ယှဉ်ကုန်၏။ အလောဘ၊ အဒေါသတည်းဟူသော မူလရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတည်းဟူသော မူလရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤရှောင်ကြဉ်ခြင်းငါးပါးတို့တွင် ရှောင်ကြဉ်ခြင်းလေးပါးသည် ကာယကံဖြစ်၏။ မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် ဝစီကံဖြစ်၏။ မဂ်ခဏ၌မူ စိတ်ကြောင့်သာလျှင် သမုဋ္ဌာန်ဖြစ်တတ်သဖြင့် ထိုဝိရတီအားလုံးတို့သည် မနောကံ ဖြစ်ကုန်၏။

Pāṇātipātā veramaṇiyā cettha aṅgapaccaṅgasampannatā ārohapariṇāhasampattitā javasampattitā suppatiṭṭhitapādatā cārutā mudutā sucitā sūratā mahabbalatā vissatthavacanatā lokapiyatā nelatā abhejjaparisatā acchambhitā duppadhaṃsitā parūpakkamena amaraṇatā anantaparivāratā surūpatā susaṇṭhānatā appābādhatā asokitā piyehi manāpehi saddhiṃ avippayogatā dīghāyukatāti evamādīni phalāni.

သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် အင်္ဂါကြီးငယ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက် ကြည့်ကောင်းခြင်း၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်း၊ ခြေဖဝါးပြင် ကောင်းစွာတည်ခြင်း၊ ရုပ်အဆင်း ရှုချင်စဖွယ်ရှိခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်း၊ ခွန်အားကြီးခြင်း၊ ပြေပြစ်သော စကားရှိခြင်း၊ လူအများ ချစ်ခင်ခြင်း၊ အပြစ်ကင်းခြင်း၊ အခြံအရံပရိသတ် မပြိုကွဲခြင်း၊ မထိတ်လန့်ခြင်း၊ သူတစ်ပါး မဖျက်ဆီးနိုင်ခြင်း၊ သူတစ်ပါး၏ လုံ့လဖြင့် မသေရခြင်း (ဘေးရန်ကြောင့် မသေရခြင်း)၊ အတိုင်းမသိသော အခြံအရံရှိခြင်း၊ ရုပ်အဆင်း လှပခြင်း၊ ကိုယ်နေဟန်ထား ကောင်းမွန်ခြင်း၊ အနာရောဂါ ကင်းရှင်းခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု ကင်းခြင်း၊ ချစ်ခင်နှစ်သက်အပ်သော သူတို့နှင့် မကွဲမကွာ အတူတကွ နေထိုင်ရခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း စသည့် အကျိုးကျေးဇူးများကို ရရှိစေနိုင်သည်။

Adinnādānā veramaṇiyā mahaddhanatā pahūtadhanadhaññatā anantabhogatā anuppannabhoguppattitā uppannabhogathāvaratā icchitānaṃ bhogānaṃ khippappaṭilābhitā rājacorudakaggiappiyadāyādehi asādhāraṇabhogatā [Pg.24] asādhāraṇadhanappaṭilābhitā lokuttamatā natthikabhāvassa ajānanatā sukhavihāritāti evamādīni.

သူ့ဥစ္စာခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာ အလွန်များပြားခြင်း၊ ရွှေငွေ ရတနာ စပါးဆန်ရေ ပေါများခြင်း၊ အတိုင်းအဆမရှိသော အသုံးအဆောင်ရှိခြင်း၊ မရသေးသော အသုံးအဆောင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော အသုံးအဆောင်များ တည်တံ့ခိုင်မြဲခြင်း၊ အလိုရှိအပ်သော အသုံးအဆောင်များကို လျင်မြန်စွာ ရရှိနိုင်ခြင်း၊ မင်း၊ ခိုးသူ၊ ရေ၊ မီး၊ မချစ်မနှစ်သက်သော အမွေခံတို့နှင့် မဆက်ဆံသော (ရန်သူမျိုးငါးပါး မဖျက်ဆီးနိုင်သော) အသုံးအဆောင် ရှိခြင်း၊ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာကို ရရှိခြင်း၊ လူတို့ထက် မြင့်မြတ်ခြင်း၊ "မရှိ" ဟူသော အဖြစ်ကို မသိရခြင်း (မရှိဟူသော စကားကို မကြားရခြင်း)၊ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရခြင်း စသည့် အကျိုးကျေးဇူးများ ရရှိစေနိုင်သည်။

Abrahmacariyā veramaṇiyā vigatapaccatthikatā sabbajanapiyatā annapānavatthasayanādīnaṃ lābhitā sukhasayanatā sukhappaṭibujjhanatā apāyabhayavinimuttatā itthibhāvappaṭilābhassa vā napuṃsakabhāvappaṭilābhassa vā abhabbatā akkodhanatā paccakkhakāritā apatitakkhandhatā anadhomukhatā itthipurisānaṃ aññamaññapiyatā paripuṇṇindriyatā paripuṇṇalakkhaṇatā nirāsaṅkatā appossukkatā sukhavihāritā akutobhayatā piyavippayogābhāvatāti evamādīni.

ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်း (မမြတ်သောအကျင့်) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ရန်သူကင်းခြင်း၊ လူခပ်သိမ်းတို့ ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်း၊ ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ်၊ အဖျော်၊ အဝတ်ပုဆိုး၊ အိပ်ရာနေရာ စသည်တို့ကို လွယ်ကူစွာ ရရှိခြင်း၊ ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရခြင်း၊ ချမ်းသာစွာ နိုးထရခြင်း၊ အပါယ်ဘေးမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ မိန်းမဘဝ သို့မဟုတ် နပုန်းဘဝသို့ ရောက်ရမည့် အဖြစ်မှ ကင်းလွတ်ခြင်း၊ အမျက်ဒေါသ ကင်းခြင်း၊ မျက်မှောက်ပြုလေ့ရှိခြင်း၊ ခေါင်းငိုက်စိုက်ကျခြင်း မရှိခြင်း၊ မျက်နှာငယ်ရခြင်း မရှိခြင်း၊ မိန်းမယောကျ်ားတို့ အချင်းချင်း ချစ်မြတ်နိုးခြင်း၊ ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိခြင်း၊ ပြည့်စုံသော လက္ခဏာရှိခြင်း၊ သံသယကင်းခြင်း၊ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု မရှိခြင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရခြင်း၊ ဘေးရန်မရှိခြင်း၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော သူတို့နှင့် ကွေကွင်းရခြင်း မရှိခြင်း စသည့် အကျိုးကျေးဇူးများ ရရှိစေနိုင်သည်။

Musāvādā veramaṇiyā vippasannindriyatā vissaṭṭhamadhurabhāṇitā samasitasuddhadantatā nātithūlatā nātikisatā nātirassatā nātidīghatā sukhasamphassatā uppalagandhamukhatā sussūsakaparijanatā ādeyyavacanatā kamaluppalasadisamudulohitatanujivhatā anuddhatatā acapalatāti evamādīni.

မုသာဝါဒ (လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ကြည်လင်သော ဣန္ဒြေရှိခြင်း၊ သန့်ရှင်းသာယာသော စကားကို ဆိုတတ်ခြင်း၊ ညီညာဖြူစင်သော သွားရှိခြင်း၊ အလွန်မဝလွန်းခြင်း၊ အလွန်မပိန်လွန်းခြင်း၊ အလွန်မပုလွန်းခြင်း၊ အလွန်မရှည်လွန်းခြင်း၊ နူးညံ့၍ ကောင်းသော ကိုယ်အတွေ့ရှိခြင်း၊ ကြာညိုပန်းနံ့ကဲ့သို့ ခံတွင်းနံ့ မွှေးပျံ့ခြင်း၊ မိမိစကားကို နားထောင်လိုသော အခြံအရံရှိခြင်း၊ သူတစ်ပါး ယုံကြည်လက်ခံရသော စကားရှိခြင်း၊ ပဒုမ္မာကြာညိုနှင့်တူသော နူးညံ့နီမြန်း ပါးလွှာသော လျှာရှိခြင်း၊ စိတ်မပျံ့လွင့်ခြင်း၊ လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း မရှိခြင်း စသည့် အကျိုးကျေးဇူးများ ရရှိစေနိုင်သည်။

Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā atītānāgatapaccuppannesu sabbakiccakaraṇīyesu khippaṃ paṭijānanatā sadā upaṭṭhitasatitā anummattakatā ñāṇavantatā analasatā ajaḷatā anelamūgatā amattatā appamattatā asammohatā acchambhitā asārambhitā anussaṅkitā saccavāditā apisuṇāpharusāsamphapalāpavāditā rattindivamatanditatā kataññutā kataveditā amaccharitā cāgavantatā sīlavantatā ujutā akkodhanatā hirimanatā ottappitā ujudiṭṭhikatā mahāpaññatā medhāvitā paṇḍitatā atthānatthakusalatāti evamādīni phalāni. Evamettha pāṇātipātādiveramaṇīnaṃ samuṭṭhānavedanāmūlakammaphalatopi viññātabbo vinicchayo.

ယစ်မူးမေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော သေရည်သေရက် သောက်သုံးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ကိစ္စကြီးငယ်တို့၌ လျင်မြန်စွာ သိမြင်နားလည်နိုင်ခြင်း၊ အခါခပ်သိမ်း သတိကောင်းစွာ တည်ရှိခြင်း၊ မရူးမသွပ်ခြင်း၊ ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ မပျင်းမရိခြင်း၊ ထုံထိုင်းခြင်း မရှိခြင်း၊ အ၊ ဆွံ့ခြင်းမရှိခြင်း၊ ယစ်မူးခြင်းမရှိခြင်း၊ မမေ့မလျော့ခြင်း၊ မတွေဝေခြင်း၊ မထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု ကင်းခြင်း၊ သူတစ်ပါး ရွံရှာခြင်းကင်းခြင်း၊ မှန်ကန်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုခြင်း၊ ကုန်းတိုက်စကား၊ ကြမ်းတမ်းသောစကားနှင့် ပြိန်ဖျင်းသောစကားတို့ကို မပြောဆိုခြင်း၊ ညဉ့်နေ့ပတ်လုံး ပျင်းရိခြင်းကင်းခြင်း၊ သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို သိတတ်ခြင်း၊ သိတတ်သည့်အပြင် ကျေးဇူးဆပ်တတ်ခြင်း၊ ဝန်တိုမှုမရှိခြင်း၊ ပေးကမ်းစွန့်ကြဲတတ်ခြင်း၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ဖြောင့်မတ်သော သဘောရှိခြင်း၊ အမျက်မထွက်ခြင်း၊ မကောင်းမှုမှ ရှက်တတ်ခြင်း၊ မကောင်းမှုမှ လန့်တတ်ခြင်း၊ ဖြောင့်မတ်သော အယူရှိခြင်း၊ ပညာကြီးခြင်း၊ ထိုးထွင်းဉာဏ်ရှိခြင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်သံသရာ နှစ်ပါးကို မြင်သော ပညာရှိဖြစ်ခြင်း၊ အကျိုးရှိသည် မရှိသည်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း စသည့် အကျိုးကျေးဇူးများ ရရှိစေနိုင်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ပါဏာတိပါတ အစရှိသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့၏ သမုဋ္ဌာန်၊ ဝေဒနာ၊ မူလ၊ ကမ္မဖလ အားဖြင့်လည်း အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

Pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā

နောက်ထပ် ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်များ၏ အဖွင့်။

Idāni yaṃ vuttaṃ –

ယခုအခါတွင် (အောက်ပါအတိုင်း) ဆိုအပ်၏ -

‘‘Yojetabbaṃ tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti.

“ထိုငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့မှ သင့်လျော်သမျှကို နောက်ထပ် ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ အသီးသီး ထူးခြားချက်ကိုလည်း ပြောဆိုအပ်၏၊ ယုတ်ညံ့သည်၏ အဖြစ်စသည်ကိုလည်း သိအပ်၏” ဟု အကြင်ဂါထာကို ဆိုအပ်၏။

Tassāyaṃ [Pg.25] atthavaṇṇanā – etissā purimapañcasikkhāpadavaṇṇanāya yaṃ yujjati, taṃ tato gahetvā pacchimesvapi pañcasu sikkhāpadesu yojetabbaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yatheva hi purimasikkhāpadesu ārammaṇato ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ rūpāyatanādiaññatarasaṅkhārārammaṇaṃ, tathā idha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ ārammaṇabhedo veditabbo. Ādānato ca yathā purimāni sāmaṇerena vā upāsakena vā samādiyantena samādinnāni honti, tathā etānipi. Aṅgatopi yathā tattha pāṇātipātādīnaṃ aṅgabhedo vutto, evamidhāpi vikālabhojanassa cattāri aṅgāni – vikālo, yāvakālikaṃ, ajjhoharaṇaṃ, anummattakatāti. Etenānusārena sesānampi aṅgavibhāgo veditabbo. Yathā ca tattha samuṭṭhānato surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānaṃ, evamidha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ samuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Yathā ca tattha vedanāto adinnādānaṃ tīsu vedanāsu aññataravedanāsampayuttaṃ, tathā idha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ vedanāsampayogo veditabbo. Yathā ca tattha abrahmacariyaṃ lobhamohamūlaṃ, evamidha vikālabhojanaṃ. Aparāni ca dve etena nayena sabbesaṃ mūlabhedo veditabbo. Yathā ca tattha pāṇātipātādayo kāyakammaṃ, evamidhāpi vikālabhojanādīni. Jātarūparajatappaṭiggahaṇaṃ pana kāyakammaṃ vā siyā vacīkammaṃ vā kāyadvārādīhi pavattisabbhāvapariyāyena, na kammapathavasena. Viramatoti yathā ca tattha viramanto attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalato viramati, evamidhāpi vikālabhojanādiakusalato, kusalatopi vā ekato. Yathā ca purimā pañca veramaṇiyo catusamuṭṭhānā kāyato, kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti, sabbā sukhavedanāsampayuttā vā adukkhamasukhavedanāsampayuttā vā, alobhādosamūlā vā alobhādosāmohamūlā vā, sabbā ca nānappakāraiṭṭhaphalanibbattakā, tathā idhāpīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်- ထိုရှေးဦးစွာ ပြဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အဖွင့်၌ သင့်လျော်သော စကားကို ထိုရှေးဦးငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်၏ အဖွင့်မှ ယူ၍ နောက်ထပ် ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုဂါထာ၌ ဤသို့ ယှဉ်စပ်ပုံကား- ရှေးဦး သိက္ခာပုဒ်တို့တွင် အာရုံအားဖြင့် သုရာပါနသိက္ခာပုဒ်သည် ရူပါရုံစသော တစ်ပါးပါးသော သင်္ခါရအာရုံ ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ (နောက်ထပ် ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့တွင်) ဝိကာလဘောဇနသိက္ခာပုဒ်သည်လည်း (ရူပါရုံစသော တစ်ပါးပါးသော သင်္ခါရအာရုံ ရှိ၏။) ဤနည်းဖြင့် ကျန်သော သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့၏ အာရုံကွဲပြားပုံကို သိအပ်၏။ ဆောက်တည်ပုံအားဖြင့်လည်း ရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်များကို သာမဏေသည် ဖြစ်စေ၊ ဥပါသကာသည် ဖြစ်စေ ဆောက်တည်သဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့ကိုလည်း (သာမဏေသည် ဖြစ်စေ၊ ဥပါသကာသည် ဖြစ်စေ ဆောက်တည်အပ်ကုန်၏။) အင်္ဂါအားဖြင့်လည်း ရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့၌ ပါဏာတိပါတ အစရှိသည်တို့၏ အင်္ဂါကွဲပြားပုံကို ပြဆိုခဲ့သကဲ့သို့၊ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့တွင်လည်း ဝိကာလဘောဇန သိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါလေးပါးရှိ၏၊ ၎င်းတို့မှာ မွန်းလွဲသော အခါဖြစ်ခြင်း၊ ယာဝကာလိက ဘောဇဉ်ဖြစ်ခြင်း၊ မျိုခြင်း၊ ရူးသွပ်သူ မဟုတ်ခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို အစဉ်မှီး၍ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အင်္ဂါခွဲခြားပုံကိုလည်း သိအပ်၏။ သမုဋ္ဌာန်အားဖြင့်လည်း ထိုရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့၌ သုရာပါနသိက္ခာပုဒ်သည် ကိုယ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်စိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဟူ၍ နှစ်ပါးသော သမုဋ္ဌာန် ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဝိကာလဘောဇနသိက္ခာပုဒ်သည်လည်း (နှစ်ပါးသော သမုဋ္ဌာန် ရှိ၏။) ဤနည်းဖြင့် ကျန်သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့၏ သမုဋ္ဌာန်ကို သိအပ်၏။ ဝေဒနာအားဖြင့်လည်း ထိုရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့တွင် အဒိန္နာဒါန်သည် ဝေဒနာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဝိကာလဘောဇနသိက္ခာပုဒ်သည်လည်း (ဝေဒနာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့် ယှဉ်၏။) ဤနည်းဖြင့် ကျန်သိက္ခာပုဒ်အားလုံး၏ ဝေဒနာနှင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ မူလအားဖြင့်လည်း ထိုရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့တွင် အဗြဟ္မစရိယသည် လောဘမောဟမူလ ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဝိကာလဘောဇနသိက္ခာပုဒ်သည်လည်း (လောဘမောဟမူလ ရှိ၏။) ကျန်နှစ်ပါး (နစ္စဂီတ၊ မာလာဂန္ဓ) တို့သည်လည်း (လောဘမောဟမူလ ရှိကုန်၏။) ဤနည်းဖြင့် အားလုံးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ မူလအပြားကို သိအပ်၏။ ကံအားဖြင့်လည်း ထိုရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့၌ ပါဏာတိပါတအစရှိသည်တို့သည် ကာယကံ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဝိကာလဘောဇနအစရှိသည်တို့သည်လည်း ကာယကံများ ဖြစ်ကြ၏။ ရွှေငွေကို ခံယူခြင်းသည်ကား ကာယဒွါရစသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသဘော၏ အစဉ်အားဖြင့် ကာယကံဖြစ်စေ၊ ဝစီကံဖြစ်စေ၊ မနောကံဖြစ်စေ ဖြစ်ရာ၏၊ ကမ္မပထ၏ အစွမ်းဖြင့်ကား မဖြစ်ရာ။ 'ရှောင်ကြဉ်သောသူ' ဟူသောအရာ၌လည်း- ထိုရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့၌ ရှောင်ကြဉ်သောသူသည် မိမိအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့အားလည်းကောင်း ပါဏာတိပါတစသော အကုသိုလ်မှ ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း ဝိကာလဘောဇနစသော အကုသိုလ်မှ လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်အားဖြင့် လည်းကောင်း တဖို့အားဖြင့် ရှောင်ကြဉ်၏။ ရှေးဦး ငါးပါးသော ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့သည် ကိုယ်ကြောင့်၊ ကိုယ်စိတ်ကြောင့်၊ နှုတ်စိတ်ကြောင့်၊ ကိုယ်နှုတ်စိတ်ကြောင့် ဟူ၍ လေးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိသကဲ့သို့၊ အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့သည် သုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ အလောဘ အဒေါသမူလ ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အလောဘ အဒေါသ အမောဟမူလ ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အလုံးစုံသော ရှေးဦးသိက္ခာပုဒ်တို့သည် အထူးထူးသော အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနောက်ထပ် သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

‘‘Yojetabbaṃ tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti. –

“ထိုငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့မှ သင့်လျော်သမျှကို နောက်ထပ် ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ အသီးသီး ထူးခြားချက်ကိုလည်း ပြောဆိုအပ်၏၊ ယုတ်ညံ့သည်၏ အဖြစ်စသည်ကိုလည်း သိအပ်၏” ဟူသော ဤဂါထာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ -

Ettha pana vikālabhojananti majjhanhikavītikkame bhojanaṃ. Etañhi anuññātakāle vītikkante bhojanaṃ, tasmā ‘‘vikālabhojana’’nti vuccati[Pg.26], tato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassananti ettha naccaṃ nāma yaṃkiñci naccaṃ, gītanti yaṃkiñci gītaṃ, vāditanti yaṃkiñci vāditaṃ. Visūkadassananti kilesuppattipaccayato kusalapakkhabhindanena visūkānaṃ dassanaṃ, visūkabhūtaṃ vā dassanaṃ visūkadassanaṃ. Naccā ca gītā ca vāditā ca visūkadassanā ca naccagītavāditavisūkadassanā. Visūkadassanañcettha brahmajāle vuttanayeneva gahetabbaṃ. Vuttañhi tattha –

ဤဂါထာ၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- 'ဝိကာလဘောဇန' ဟူသည် မွန်းတည့်ချိန်ကို ကျော်လွန်သောအခါ၌ စားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ စားခြင်းသည် ခွင့်ပြုအပ်သောအချိန်ကို ကျော်လွန်၍ စားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိကာလဘောဇန' (မွန်းလွဲသောအခါ၌ စားခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုဝိကာလဘောဇနမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟူ၏။ 'နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿန' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'နစ္စ' မည်သည် အမှတ်မရှိ တစ်ခုခုသော ကခြင်း၊ 'ဂီတ' မည်သည် တစ်ခုခုသော သီဆိုခြင်း၊ 'ဝါဒိတ' မည်သည် တစ်ခုခုသော တီးမှုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝိသူကဒဿန' (ကိလေသာပွားကြောင်းကို ကြည့်ရှုခြင်း) ဟူသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အကြောင်းကြောင့် ကုသိုလ်တရားများကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ဆန့်ကျင်ဘက် အမူအရာတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာပွားစေသော အမူအရာကို ကြည့်ရှုခြင်းသည် 'ဝိသူကဒဿန' မည်၏။ ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ကိလေသာပွားကြောင်း အမူအရာကို ကြည့်ရှုခြင်းတို့သည် 'နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿန' မည်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဝိသူကဒဿန၏ လက္ခဏာကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်တွင် ပြဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ယူအပ်၏။ ထိုဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanamanuyuttā viharanti, seyyathidaṃ, naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetālaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā, iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti (dī. ni. 1.12).

တစ်နည်းသော်လည်းကောင်း အချို့သော အရှင်ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ပေးလှူအပ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို စားသုံးကြပြီးလျှင် ဤသို့သဘောရှိသော ကိလေသာပွားကြောင်းဖြစ်သော အမူအရာကို ကြည့်ရှုခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်၍ နေကြကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ကပွဲသဘင်၊ စစ်ထိုးခြင်း (ပုံပြောခြင်း)၊ လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ခွက်ခွင်းတီးခြင်း၊ အိုးစည်တီးခြင်း၊ အလှပြင်ခြင်း၊ သံတွေကစားခြင်း၊ ဝါးထောင်တက်၍ ကစားခြင်း၊ အရိုးဆေးကစားခြင်း၊ ဆင်တိုက်ခြင်း၊ မြင်းတိုက်ခြင်း၊ ကျွဲတိုက်ခြင်း၊ နွားဥသဘတိုက်ခြင်း၊ ဆိတ်တိုက်ခြင်း၊ သိုးတိုက်ခြင်း၊ ကြက်တိုက်ခြင်း၊ ငုံးတိုက်ခြင်း၊ တုတ်သိုင်းရိုက်ခြင်း၊ လက်သီးထိုးခြင်း၊ လက်ဝှေ့တိုက်ခြင်း၊ စစ်ထိုးခြင်း၊ စစ်သည်ရေတွက်ရာအရပ်၊ စစ်သည်စည်းဝေးရာအရပ်၊ ဆင်စစ်မြင်းစစ်တပ်ကို ကြည့်ရှုခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ရဟန်းဂေါတမသည် ဤသို့သဘောရှိသော ကိလေသာပွားကြောင်းကို ကြည့်ရှုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏ ဟုလည်း ပြောဆိုကြကုန်၏။

Atha vā yathāvuttenatthena naccagītavāditāni eva visūkāni naccagītavāditavisūkāni, tesaṃ dassanaṃ naccagītavāditavisūkadassanaṃ, tasmā naccagītavāditavisūkadassanā. ‘‘Dassanasavanā’’ti vattabbe yathā ‘‘so ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano’’ti evamādīsu (a. ni. 1.308) acakkhudvārappavattampi visayaggahaṇaṃ ‘‘dassana’’nti vuccati, evaṃ savanampi ‘‘dassana’’ntveva vuttaṃ. Dassanakamyatāya upasaṅkamitvā passato eva cettha vītikkamo hoti. Ṭhitanisinnasayanokāse pana āgataṃ gacchantassa vā āpāthagataṃ passato siyā saṃkileso, na vītikkamo. Dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ na vaṭṭati, gītūpasaṃhito pana dhammo vaṭṭatīti veditabbo.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ဖြင့် ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းတို့သည်သာ ကိလေသာပွားကြောင်း (ဝိသုက) မည်ကုန်၏။ ထိုကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းတည်းဟူသော ကိလေသာပွားကြောင်းတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်းသည် ‘နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသုကဒဿန’ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသုကဒဿန’ ဟု ဆိုရသည်။ ‘ကြည့်ရှုနားထောင်ခြင်း’ ဟု ဆိုထိုက်သော်လည်း “ထိုသူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၊ ဖောက်ပြန်သော အမြင်ရှိသူ ဖြစ်၏” စသော အာဂုံကျမ်းဂန်တို့၌ စက္ခုဒွါရ၌ ဖြစ်သည်မဟုတ်သော်လည်း အာရုံကို သိရှိခံစားခြင်းကို ‘ဒဿန’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူ နားထောင်ခြင်း (ကြားခြင်း) ကိုလည်း ‘ဒဿန’ ဟုသာ ဆိုအပ်၏။ ဤကခြင်း စသည်တို့၌ ကြည့်ရှုလိုသောဆန္ဒဖြင့် အနီးသို့ ချဉ်းကပ်၍ ကြည့်ရှုနားထောင်သူအားသာလျှင် သိက္ခာပုဒ် လွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်၏။ ရပ်နေ၊ ထိုင်နေ၊ အိပ်နေသောနေရာ၌ မိမိထံသို့ ရောက်လာသော ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းကို ကြည့်ရှုနားထောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား လည်းကောင်း၊ လမ်းသွားစဉ် မိမိ၏အာရုံသို့ ရောက်လာသည်ကို ကြည့်ရှုနားထောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား လည်းကောင်း ကိလေသာ ညစ်နွမ်းခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏၊ သိက္ခာပုဒ် လွန်ကျူးခြင်းကား မဖြစ်ရာ။ ဤကခြင်း၊ သီခြင်းတို့၌ တရားတော်နှင့် စပ်ယှဉ်သော သီချင်းကိုပင် သီဆို၍ ဟောပြောခြင်းငှာ မအပ်၊ သီချင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော တရားကို နားကြားသူအားမူကား အပ်၏ ဟု သိအပ်၏။

Mālādīni dhāraṇādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbāni. Tattha mālāti yaṃkiñci pupphajātaṃ. Vilepananti yaṃkiñci vilepanatthaṃ pisitvā paṭiyattaṃ. Avasesaṃ sabbampi vāsacuṇṇadhūpanādikaṃ gandhajātaṃ gandho. Taṃ sabbampi maṇḍanavibhūsanatthaṃ na vaṭṭati, bhesajjatthantu vaṭṭati, pūjanatthañca abhihaṭaṃ sādiyato na kenaci pariyāyena na vaṭṭati. Uccāsayananti pamāṇātikkantaṃ vuccati. Mahāsayananti akappiyasayanaṃ akappiyattharaṇañca. Tadubhayampi sādiyato [Pg.27] na kenaci pariyāyena vaṭṭati. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsakadārumāsakajatumāsakādi yaṃ yaṃ tattha tattha vohāraṃ gacchati, tadubhayampi jātarūparajataṃ. Tassa yena kenaci pakārena sādiyanaṃ paṭiggaho nāma, so na yena kenaci pariyāyena vaṭṭatīti evaṃ āveṇikaṃ vattabbaṃ.

ပန်းအစရှိသည်တို့ကို ဆင်ယင်ခြင်း၊ လိမ်းကျံခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုစကား၌ ‘မာလာ’ ဟူသည် အမှတ်မရှိသော ပန်းမျိုးတည်း။ ‘ဝိလေပန’ ဟူသည် လိမ်းကျံရန်အတွက် ကြိတ်၍ ပြင်ဆင်အပ်သော အရာတည်း။ ကျန်ရှိသော အမွှေးနံ့သာမှုန့်၊ အခိုးအထုံ စသည် အလုံးစုံသော နံ့သာမျိုးသည် ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ ထိုနံ့သာမျိုး အလုံးစုံသည် တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ အလှပြင်ခြင်း အကျိုးငှာ မအပ်၊ ဆေးအလို့ငှာမူကား အပ်၏။ ပူဇော်ရန် ယူဆောင်လာသော ပန်းနံ့သာကို သာယာသောသူအား မည်သည့်အကြောင်းနှင့်မျှ မအပ်သည်မဟုတ်၊ အပ်သည်သာတည်း။ ‘ဥစ္စာသယန’ ဟူသည် အတိုင်းအရှည်ထက် လွန်သော အခြေရှိသော ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်ကို ဆိုအပ်၏။ ‘မဟာသယန’ ဟူသည် မအပ်စပ်သော အိပ်ရာနေရာနှင့် မအပ်စပ်သော အခင်းတည်း။ ထိုနှစ်ပါးစုံကို သာယာသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မည်သည့်အကြောင်းနှင့်မျှ မအပ်။ ‘ဇာတရူပ’ ဟူသည် ရွှေတည်း။ ‘ရဇတ’ ဟူသည် အသပြာတည်း။ ကြေးနီဖြင့်ပြီးသော မာသက၊ သစ်သားဖြင့်ပြီးသော မာသက၊ ချိပ်ဖြင့်ပြီးသော မာသက စသည်ဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ ရောင်းဝယ်ရာ၌ သုံးစွဲသော အရာအားလုံးသည် ‘ဇာတရူပရဇတ’ မည်၏။ ထိုရွှေငွေကို မည်သည့်နည်းဖြင့်မဆို သာယာခြင်းကို ခံယူခြင်း (ပဋိဂ္ဂဟ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုခံယူခြင်းသည် မည်သည့်အကြောင်းနှင့်မျှ မအပ် ဟူ၍ ဤသို့ သီးခြားထူးခြားသော စကားကို ဆိုအပ်၏။

Dasapi cetāni sikkhāpadāni hīnena chandena cittavīriyavīmaṃsāhi vā samādinnāni hīnāni, majjhimehi majjhimāni, paṇītehi paṇītāni. Taṇhādiṭṭhimānehi vā upakkiliṭṭhāni hīnāni, anupakkiliṭṭhāni majjhimāni, tattha tattha paññāya anuggahitāni paṇītāni. Ñāṇavippayuttena vā kusalacittena samādinnāni hīnāni, sasaṅkhārikañāṇasampayuttena majjhimāni, asaṅkhārikena paṇītānīti evaṃ ñeyyā hīnāditāpi cāti.

ဤတစ်ဆယ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ယုတ်ညံ့သော ဆန္ဒဖြင့် လည်းကောင်း၊ စိတ်၊ ဝီရိယ၊ ပညာတို့ဖြင့် လည်းကောင်း ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် ယုတ်ညံ့ကုန်၏။ အလတ်စားဖြစ်သော ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ဝီရိယ၊ ပညာတို့ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် အလတ်စား ဖြစ်ကုန်၏။ မြင့်မြတ်သော ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ဝီရိယ၊ ပညာတို့ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် မွန်မြတ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းအပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် ယုတ်ညံ့ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ဖြင့် မညစ်နွမ်းသော ကုသိုလ်တို့သည် အလတ်စား ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်တို့၌ ပညာဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် မွန်မြတ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် ယုတ်ညံ့ကုန်၏။ သသင်္ခါရိက ဉာဏသမ္ပယုတ်ကုသိုလ်ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် အလတ်စား ဖြစ်ကုန်၏။ အသင်္ခါရိက (ဉာဏသမ္ပယုတ်) ကုသိုလ်ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်တို့သည် မွန်မြတ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ယုတ်ညံ့သည်၏ အဖြစ် စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘yena yattha yadā yasmā’’tiādīhi chahi gāthāhi sikkhāpadapāṭhassa vaṇṇanatthaṃ mātikā nikkhittā, sā atthato pakāsitā hotīti.

ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားစဉ် အနက်စဉ်ဖြင့် ရှေး၌ ‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ’ အစရှိသော ဂါထာခြောက်ဂါထာတို့ဖြင့် သိက္ခာပုဒ်ပါဌ်ကို ဖွင့်ဆိုရန် ထားရှိအပ်သော မာတိကာကို အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားပြသပြီး ဖြစ်၏။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌

Sikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

သိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

3. Dvattiṃsākāravaṇṇanā

၃. ဒွတ္တိံသာကာရဝဏ္ဏနာ (၃၂ ကောဋ္ဌာသ အဖွင့်)

Padasambandhavaṇṇanā

ပုဒ်အဆက်အစပ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း

Idāni yadidaṃ evaṃ dasahi sikkhāpadehi parisuddhapayogassa sīle patiṭṭhitassa kulaputtassa āsayaparisuddhatthaṃ cittabhāvanatthañca aññatra buddhuppādā appavattapubbaṃ sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ tesu tesu suttantesu –

ယခုအခါ၌ ဤသို့ တစ်ဆယ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ဖြင့် စင်ကြယ်သော လုံ့လရှိ၍ သီလ၌ တည်သော အမျိုးသားအား ကုသိုလ်ဆန္ဒ စင်ကြယ်စေခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်စိတ် တိုးပွားစေခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ ဘုရားပွင့်တော်မူသော အခါမှတစ်ပါး အခြားသောအခါ၌ မဖြစ်ဖူးသော၊ ခပ်သိမ်းသော တိတ္ထိတို့၏ အရာမဟုတ်သော၊ ထိုထိုသော သုတ္တန်တို့၌ -

‘‘Ekadhammo, bhikkhave, bhāvito bahulīkato mahato saṃvegāya saṃvattati. Mahato atthāya saṃvattati. Mahato yogakkhemāya saṃvattati. Mahato satisampajaññāya saṃvattati. Ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattati. Katamo [Pg.28] ekadhammo? Kāyagatā sati. Amataṃ te, bhikkhave, na paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ na paribhuñjanti. Amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjanti. Amataṃ tesaṃ, bhikkhave, aparibhuttaṃ paribhuttaṃ, parihīnaṃ aparihīnaṃ, viraddhaṃ āraddhaṃ, yesaṃ kāyagatā sati āraddhā’’ti. (A. ni. 1.564-570) –

“ရဟန်းတို့၊ တစ်ခုသော တရားကို ပွားများအပ်၊ အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သည်ရှိသော် များစွာသော သံဝေဂရခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ကြီးမြတ်သော အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ကြီးမြတ်သော ဘေးကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) ငှာ ဖြစ်၏။ ကြီးမြတ်သော သတိသမ္ပဇဉ် အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာဉာဏ် (ဉာဏဒဿန) ကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ တစ်ခုသော တရားဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကာယဂတာသတိ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ကာယဂတာသတိကို မသုံးဆောင်သော သူတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို မသုံးဆောင်ရကုန်။ ရဟန်းတို့၊ ကာယဂတာသတိကို သုံးဆောင်သော သူတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို သုံးဆောင်ရကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ အကြင်သူတို့သည် ကာယဂတာသတိကို မသုံးဆောင်အပ်၊ ထိုသူတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို မသုံးဆောင်အပ်။ အကြင်သူတို့သည် ကာယဂတာသတိကို သုံးဆောင်အပ်၏၊ ထိုသူတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို သုံးဆောင်အပ်၏။ အကြင်သူတို့အား ကာယဂတာသတိ ယုတ်လျော့၏၊ ထိုသူတို့အား အမြိုက်နိဗ္ဗာန် ယုတ်လျော့၏။ အကြင်သူတို့အား ကာယဂတာသတိ မယုတ်လျော့၊ ထိုသူတို့အား အမြိုက်နိဗ္ဗာန် မယုတ်လျော့။ အကြင်သူတို့အား ကာယဂတာသတိ ချွတ်ယွင်း၏၊ ထိုသူတို့အား အမြိုက်နိဗ္ဗာန် ချွတ်ယွင်း၏။ အကြင်သူတို့အား ကာယဂတာသတိ မချွတ်ယွင်း၊ ထိုသူတို့အား အမြိုက်နိဗ္ဗာန် မချွတ်ယွင်း။ ရဟန်းတို့၊ အကြင်သူတို့သည် ကာယဂတာသတိကို အားထုတ်အပ်၏ (ထိုသူတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို အားထုတ်အပ်သည်မည်၏)။” -

Evaṃ bhagavatā anekākārena pasaṃsitvā –

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကာယဂတာသတိကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီး၍ -

‘‘Kathaṃ bhāvitā, bhikkhave, kāyagatāsati kathaṃ bahulīkatā mahabbalā hoti mahānisaṃsā? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā’’ti (ma. ni. 3.154) –

“ရဟန်းတို့၊ ကာယဂတာသတိကို အဘယ်သို့ ပွားများအပ်၊ အဘယ်သို့ အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ကြီးစွာသော အားအစွမ်း၊ ကြီးစွာသော အကျိုးအာနိသင် ရှိသနည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တောသို့သွား၍ သော်လည်းကောင်း...” ဟူ၍ -

Ādinā nayena ānāpānapabbaṃ iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbaṃ dhātumanasikārapabbaṃ nava sivathikapabbānīti imesaṃ cuddasannaṃ pabbānaṃ vasena kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tassa bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha yasmā iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dhātumanasikārapabbanti imāni tīṇi vipassanāvasena vuttāni. Nava sivathikapabbāni vipassanāñāṇesuyeva ādīnavānupassanāvasena vuttāni. Yāpi cettha uddhumātakādīsu samādhibhāvanā iccheyya, sā visuddhimagge vitthārato asubhabhāvanāniddese pakāsitā eva. Ānāpānapabbaṃ pana paṭikūlamanasikārapabbañceti imānettha dve samādhivasena vuttāni. Tesu ānāpānapabbaṃ ānāpānassativasena visuṃ kammaṭṭhānaṃyeva. Yaṃ panetaṃ –

အစရှိသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် အာနာပါနပုဒ်၊ ဣရိယာပထပုဒ်၊ စတုသမ္ပဇဉ်ပုဒ်၊ ပဋိကူလမနသိကာရပုဒ်၊ ဓာတုမနသိကာရပုဒ်၊ သီဝထိကကိုးပုဒ် ဟူသော ဤတစ်ဆယ့်လေးပါးသော အပိုင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကာယဂတာသတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏။ ယခု ထိုကာယဂတာသတိ၏ ပွားများပုံကို ဖော်ပြရမည့်အပိုင်းသို့ ရောက်လာပြီ။ ထိုအပိုင်းတို့တွင် ဣရိယာပထပုဒ်၊ စတုသမ္ပဇဉ်ပုဒ်၊ ဓာတုမနသိကာရပုဒ် ဟူသော ဤသုံးပါးတို့ကို ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သီဝထိကကိုးပုဒ်တို့ကို ဝိပဿနာဉာဏ်၌ပင် အာဒီနဝါနုပဿနာ (ဘေးအပြစ်ကို ရှုခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသီဝထိက ကိုးပုဒ်တို့တွင် ဖူးဖူးပွပွရှိသော အလောင်းစသည်တို့၌ သမာဓိဘာဝနာကို အလိုရှိပါက ထိုသမာဓိဘာဝနာကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အသုဘဘာဝနာနိဒ္ဒေသတွင် အကျယ်တဝင့် ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ အာနာပါနပုဒ်နှင့် ပဋိကူလမနသိကာရပုဒ် ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့ကိုမူ ဤနေရာ၌ သမာဓိအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အာနာပါနပုဒ်သည် အာနာပါနဿတိ အစွမ်းဖြင့် သီးခြားကမ္မဋ္ဌာန်းတစ်ပါးသာ ဖြစ်၏။ အကြင်ပဋိကူလမနသိကာရပုဒ်ကို -

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati ‘atthi imasmiṃ kāye kesā, lomā…pe… mutta’’nti (ma. ni. 3.154).

“ရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန်တစ်ပါးလည်း ရဟန်းသည် ခြေဖဝါးအပြင်မှ အထက်၊ ဆံဖျားမှ အောက်တိုင်အောင် အရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော၊ အထူးထူး အပြားပြား မစင်ကြယ်သော ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ဤကိုယ်ခန္ဓာကိုသာလျှင် ‘ဤကိုယ်၌ ဆံပင်၊ အမွေး ...ပ... ကျင်ငယ်တို့သည် ရှိကုန်၏’ ဟု ဆင်ခြင်၏။”

Evaṃ tattha tattha matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā desitaṃ kāyagatāsatikoṭṭhāsabhāvanāpariyāyaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ āraddhaṃ, tassāyaṃ atthavaṇṇanā –

ဤသို့လျှင် ထိုထိုပါဠိတော်တို့၌ ဦးနှောက်ကို အဋ္ဌိမိဉ္ဇ (ရိုးတွင်းခြင်ဆီ) သဒ္ဒါဖြင့် သင်္ဂြိုဟ် (ထည့်သွင်း) ၍ ဟောတော်မူအပ်သော ကာယဂတာသတိ အဖို့အစုကို ပွားများစေကြောင်းဖြစ်သော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်အပ်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အနက်အဖွင့်သည် ဤသို့ ဖြစ်၏။

Tattha atthīti saṃvijjanti. Imasminti yvāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyanto pūro nānappakārassa asucinoti vuccati, tasmiṃ[Pg.29]. Kāyeti sarīre. Sarīrañhi asucisañcayato, kucchitānaṃ vā kesādīnañceva cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtato kāyoti vuccati. Kesā…pe… muttanti ete kesādayo dvattiṃsākārā, tattha ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā atthi lomā’’ti evaṃ sambandho veditabbo. Tena kiṃ kathitaṃ hoti? Imasmiṃ pādatalā paṭṭhāya upari, kesamatthakā paṭṭhāya heṭṭhā, tacato paṭṭhāya paritoti ettake byāmamatte kaḷevare sabbākārenāpi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhajegucchaṃ assirikadassanaṃ nānappakāraṃ kesalomādibhedaṃ asucimeva passatīti.

ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းပါဌ်၌ ‘အတ္ထိ’ ဟူသည် ရှိကုန်၏ ဟူသော အနက်ရ၏။ ‘ဣမသ္မိံ’ ဟူသည် အောက် ခြေဖဝါးပြင်မှ စ၍ အထက် ဆံဖျားတိုင်အောင် အရေအပြားဖြင့် အဆုံးရှိသော၊ အထူးထူးသော မစင်ကြယ်သော အရာတို့ဖြင့် ပြည့်လျက်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကာယေ’ ဟူသည် ကိုယ်၌ (ခန္ဓာကိုယ်၌) ဟူ၏။ အမှန်စင်စစ် ခန္ဓာကိုယ်ကို မစင်ကြယ်သော ဝတ္ထုတို့ စုဝေးရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော ဆံပင်စသည်တို့နှင့် ရာဂဏန်းများစွာသော ရောဂါတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ကာယ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆံပင် စသည်မှ စ၍ ကျင်ငယ် အထိဖြစ်သော ထိုဆံပင်စရှိသော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့၌ ‘ဤကိုယ်၌ ဆံပင်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ အမွေးတို့သည် ရှိကုန်၏’ ဟု ဤသို့ စပ်ကြားခြင်းကို သိအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် အဘယ်အရာကို ဟောရာရောက်သနည်း။ ခြေဖဝါးပြင်မှစ၍ အထက်၊ ဆံဖျားမှစ၍ အောက်၊ အရေမှစ၍ ထက်ဝန်းကျင် အပိုင်းအခြားရှိသော ဤမျှလောက်သော တစ်လံမျှသော ခန္ဓာကိုယ်၌ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ရှာဖွေစူးစမ်းသော်လည်း မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်မျှ တစ်စုံတစ်ခုသော ပုလဲ၊ ပတ္တမြား၊ ကြောင်မျက်ရွဲ၊ အကျော်၊ စန္ဒကူး၊ ကုங்குမံ၊ ပရုတ် သို့မဟုတ် နံ့သာမှုန့် စသည်တို့ကဲ့သို့ အနည်းငယ်မျှသော စင်ကြယ်သန့်ရှင်းမှုကို မတွေ့မြင်နိုင်။ စင်စစ်သော်ကား အလွန် အနံ့ဆိုး၍ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော၊ အသရေမရှိသည်ကိုသာ မြင်အပ်သော၊ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ဆံပင် အမွေး စသည်တို့ဖြင့် ကွဲပြားသော မစင်ကြယ်သော အရာကိုသာ မြင်ရ၏။

Ayaṃ tāvettha padasambandhato vaṇṇanā.

ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဤဒွတ္တိံသာကာရ၌ ပုဒ်ဆက်စပ်မှု (ပုဒ်သမ္ဗန်) အားဖြင့် ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်၏။

Asubhabhāvanā

အသုဘဘာဝနာ

Asubhabhāvanāvasena panassa evaṃ vaṇṇanā veditabbā – evametasmiṃ pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadādibhede sīle patiṭṭhitena payogasuddhena ādikammikena kulaputtena āsayasuddhiyā adhigamanatthaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuñjitukāmena paṭhamaṃ tāvassa āvāsakulalābhagaṇakammaddhānañātigantharogaiddhipalibodhena kittipalibodhena vā saha dasa palibodhā honti. Athānena āvāsakulalābhagaṇañātikittīsu saṅgappahānena, kammaddhānaganthesu abyāpārena, rogassa tikicchāyāti evaṃ te dasa palibodhā upacchinditabbā, athānena upacchinnapalibodhena anupacchinnanekkhammābhilāsena koṭippattasallekhavuttitaṃ pariggahetvā khuddānukhuddakampi vinayācāraṃ appajahantena āgamādhigamasamannāgato tato aññataraṅgasamannāgato vā kammaṭṭhānadāyako ācariyo vinayānurūpena vidhinā upagantabbo, vattasampadāya ca ārādhitacittassa tassa attano adhippāyo nivedetabbo. Tena tassa nimittajjhāsayacariyādhimuttibhedaṃ ñatvā yadi etaṃ kammaṭṭhānamanurūpaṃ, atha [Pg.30] yasmiṃ vihāre attanā vasati, yadi tasmiṃyeva sopi vasitukāmo hoti, tato saṅkhepato kammaṭṭhānaṃ dātabbaṃ. Atha aññatra vasitukāmo hoti, tato pahātabbapariggahetabbādikathanavasena sapurekkhāraṃ rāgacaritānukulādikathanavasena sappabhedaṃ vitthārena kathetabbaṃ. Tena taṃ sapurekkhāraṃ sappabhedaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ācariyaṃ āpucchitvā yāni tāni –

အသုဘဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား ထိုဒွတ္တိံသာကာရ၏ အနက်အဖွင့်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း စသော သီလတို့၌ တည်လျက်၊ စင်ကြယ်သော လုံ့လရှိကာ၊ အစ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်း အမှုရှိသော အမျိုးသားသည် စိတ်နှလုံး စင်ကြယ်ခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ လည်းကောင်း ဒွတ္တိံသာကာရ ကမ္မဋ္ဌာန်း ဘာဝနာ၌ ပွားစေသော လုံ့လကို အားထုတ်လိုပါက၊ ရှေးဦးစွာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား (၁) ကျောင်း၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၂) ဒါယကာတို့၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၃) လာဘ်၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၄) ဂိုဏ်း၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၅) အမှုသစ်၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၆) ခရီး၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၇) အဆွေအမျိုး၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၈) အနာရောဂါ၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၉) ကျမ်းဂန်သင်အံခြင်း၌ ကြောင့်ကြခြင်း၊ (၁၀) တန်ခိုး သို့မဟုတ် အကျော်အစော၌ ကြောင့်ကြခြင်း နှင့်တကွ ဆယ်ပါးသော ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ကျောင်း၊ ဒါယကာ၊ လာဘ်၊ ဂိုဏ်း၊ အဆွေအမျိုး၊ တန်ခိုး၊ အကျော်အစောတို့၌ ငြိတွယ်ခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမှုသစ်၊ ခရီးသွားခြင်းနှင့် ကျမ်းဂန်သင်အံခြင်းတို့၌ ကြောင့်ကြကင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရောဂါဝေဒနာကို ဆေးကုသခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဆယ်ပါးသော ကြောင့်ကြခြင်းတို့ကို ဖြတ်တောက်အပ်၏။ ထိုသို့ ကြောင့်ကြခြင်းကို ဖြတ်တောက်ပြီးသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် တဏှာမှ ထွက်မြောက်လိုသော အစဉ်မပြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသည်ဖြစ်၍၊ အဆုံးသို့ရောက်သော (အလွန်ခေါင်းပါးသော) အသက်မွေးခြင်းကို ဆောက်တည်ကာ၊ သေးငယ်သော ခုဒ္ဒကသိက္ခာပုဒ်၊ အနုခုဒ္ဒကသိက္ခာပုဒ်ဖြစ်သော ဝိနည်းအကျင့်ကိုပင် မစွန့်လွှတ်ဘဲ၊ ပိဋကတ်အာဂုံကျမ်းစာကို ဆောင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ သို့မဟုတ် တစ်ပါးသောအင်္ဂါရပ်များနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းပေးတတ်သော ဆရာသမားထံသို့ ဝိနည်းတရားနှင့် လျော်ညီစွာ ချဉ်းကပ်အပ်၏။ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်နှင့် ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့် ဆရာသမား၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေကာ မိမိ၏ ဆန္ဒကို သိစေအပ်၏။ ထိုဆရာသမားသည် ထိုသူ၏ နိမိတ်၊ အလို၊ စရိုက်၊ နှလုံးသွင်းခြင်း အပြားကို သိ၍ ဤကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောက်ပတ်သည်ဟု မြင်ပါက၊ အကယ်၍ မိမိနေသော ကျောင်း၌ပင် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းလိုသူက နေလိုလျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးအပ်၏။ အကယ်၍ အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ နေလိုပါက ပယ်အပ်သောတရား၊ ဆောက်တည်အပ်သော တရားတို့ကို ပြောဟောခြင်းနှင့်တကွ ရာဂစရိုက်ရှိသူနှင့် လျောက်ပတ်သော တရားစကား စသည်တို့ကို ပြောဟောခြင်းဖြင့် အလုံးစုံသော အပြားကို အကျယ်အားဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေးရှုပြုအပ်သော တရားရှိသော၊ အပြားနှင့်တကွသော ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူ၍ ဆရာသမားအား ပန်ကြားပြီးလျှင်—

‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.

‘ကြီးသောကျောင်း၊ ကျောင်းသစ်၊ ဆွေးမြည့်ဟောင်းနွမ်းသောကျောင်း၊ ခရီးလမ်းဆုံလမ်းဝရှိကျောင်း၊ ရေကန်ရေအိုင်ရှိကျောင်း၊ ဟင်းရွက်တောကိုမှီသောကျောင်း၊ ပန်းဥယျာဉ်ကိုမှီသောကျောင်း၊ သစ်သီးတောကိုမှီသောကျောင်း၊ လူအများတောင့်တသောကျောင်း၊

‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;

Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.

မြို့ရွာကိုမှီသောကျောင်း၊ သစ်တောဝါးတောကိုမှီသောကျောင်း၊ လယ်တောကိုမှီသောကျောင်း၊ သဘောမတူသောသူတို့ရှိရာကျောင်း၊ ဆိပ်ကမ်းဈေးပွဲနှင့်နီးသောကျောင်း၊ ပစ္စန္တရစ်နယ်ခြားကျောင်း၊ မလျောက်ပတ်သောကျောင်း၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းမရနိုင်သောကျောင်း၊

‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52) –

ဤတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အရပ်တို့ကို ပညာရှိသည် ဤသို့သိ၍ ဘေးရန်ရှိသောခရီးလမ်းကို ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့ ဝေးစွာရှောင်ကြဉ်ရာ၏။’

Evaṃ aṭṭhārasa senāsanāni parivajjetabbānīti vuccanti. Tāni vajjetvā, yaṃ taṃ –

ဤသို့လျှင် ရှောင်ကြဉ်အပ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရပ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ အကြင်—

‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti, naccāsannaṃ, gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ. Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa, te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11). –

‘ရဟန်းတို့၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် မည်သို့ပြည့်စုံသနည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည် ရွာနှင့် မဝေးလွန်း၊ မနီးလွန်း၊ သွားရေးလာရေး လွယ်ကူ၏။ နေ့အခါ၌ လူတို့နှင့် မရှုပ်ထွေး၊ ညဉ့်အခါ၌ အသံနည်းပါး၍ ဆူညံသံမရှိ။ မှက်၊ ခြင်၊ လေ၊ နေပူ၊ မြွေ၊ ကင်း၊ သန်း တို့၏ အတွေ့အထိတို့မှ ကင်း၏။ ထိုကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ နေသောသူအား သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ သူနာပြုဆေးပစ္စည်း ပရိက္ခရာတို့သည် မပင်မပန်းဘဲ လွယ်ကူစွာ ရနိုင်၏။ ထိုကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ များသော အကြားအမြင်ရှိကုန်သော၊ ပါဠိအာဂုံဆောင်ကုန်သော၊ ဓမ္မဓရ၊ ဝိနယဓရ၊ မာတိကာဓရ ဖြစ်ကုန်သော မထေရ်မြတ်တို့ သီတင်းသုံးနေထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုမထေရ်မြတ်တို့ထံသို့ အခါအားလျော်စွာ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ဘုရား၊ ဤပါဠိတော်သည် အသို့နည်း၊ ဤပါဠိ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးမြန်းနှီးနှော၏။ ထိုမထေရ်တို့သည် မဖွင့်ရသေးသော အနက်ကို ဖွင့်ပြကုန်၏၊ မထင်ရှားသည်ကို ထင်ရှားစေကုန်၏၊ များစွာသော ယုံမှားဖွယ်ရာ တရားတို့၌လည်း ယုံမှားခြင်းကို ဖျောက်ပေးတော်မူကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။’

Evaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ senāsanaṃ vuttaṃ. Tathārūpaṃ senāsanaṃ upagamma katasabbakiccena kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā buddhasubuddhatāya [Pg.31] dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca anussaraṇena cittaṃ pasādetvā yaṃ taṃ –

ဤသို့လျှင် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သောကျောင်းသို့ ချဉ်းကပ်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စအားလုံးကို ပြီးစီးစေပြီးသောသူသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နေက္ခမ္မ (တဏှာမှထွက်မြောက်ခြင်း) ၌ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်၍၊ ဘုရားရှင်၏ ကောင်းစွာပွင့်တော်မူခြင်း၊ တရားတော်၏ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာကျင့်တော်မူခြင်းတို့ကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့သဖြင့် စိတ်ကိုကြည်ညိုစေ၍ အကြင်—

‘‘Vacasā manasā ceva, vaṇṇasaṇṭhānato disā;

Okāsato paricchedā, sattadhuggahaṇaṃ vidū’’ti. –

‘ပညာရှိသည် နှုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ အရပ်၊ တည်ရာ၊ အပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤခုနစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် (ကမ္မဋ္ဌာန်းကို) သင်ယူအပ်၏။’

Evaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ; anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepappaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamato, anupubbamuñcanato, appanāto, tayo ca suttantāti evaṃ dasavidhaṃ manasikārakosallañca vuttaṃ. Taṃ apariccajantena dvattiṃsākārabhāvanā ārabhitabbā. Evañhi ārabhato sabbākārena dvattiṃsākārabhāvanā sampajjati no aññathā.

ဤသို့လျှင် ခုနစ်ပါးသော သင်ယူခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း (ဥဂ္ဂဟကောသလ္လ) ရှိ၏။ ထို့ပြင် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း၊ မမြန်လွန်းခြင်း၊ မနှေးလွန်းခြင်း၊ ပျံ့လွင့်မှုကို မြစ်တားခြင်း၊ ပညတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း၊ အစဉ်အတိုင်း မထင်ရှားသော ကောဋ္ဌာသကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ အပ္ပနာသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းနှင့် သုံးသုတ်တို့ကို နှလုံးသွင်းခြင်း ဟူသော ဆယ်ပါးသော နှလုံးသွင်းခြင်း၌ လိမ္မာခြင်း (မနသိကာရကောသလ္လ) ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုမနသိကာရကောသလ္လကို မစွန့်လွှတ်သောသူသည် ဒွတ္တိံသာကာရ (သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ) ဘာဝနာကို အားထုတ်အပ်၏။ ဤသို့ အားထုတ်သောသူအား အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဒွတ္တိံသာကာရဘာဝနာသည် ပြည့်စုံကုံလုံ၏၊ အခြားသောနည်းဖြင့် မပြည့်စုံနိုင်။

Tattha āditova tacapañcakaṃ tāva gahetvā api tepiṭakena ‘‘kesā lomā’’tiādinā nayena anulomato, tasmiṃ paguṇībhūte ‘‘taco dantā’’ti evamādinā nayena paṭilomato, tasmimpi paguṇībhūte tadubhayanayeneva anulomappaṭilomato bahi visaṭavitakkavicchedanatthaṃ pāḷipaguṇībhāvatthañca vacasā koṭṭhāsasabhāvapariggahatthaṃ manasā ca addhamāsaṃ bhāvetabbaṃ. Vacasā hissa bhāvanā bahi visaṭavitakke vicchinditvā manasā bhāvanāya pāḷipaguṇatāya ca paccayo hoti, manasā bhāvanā asubhavaṇṇalakkhaṇānaṃ aññataravasena pariggahassa, atha teneva nayena vakkapañcakaṃ addhamāsaṃ, tato tadubhayamaddhamāsaṃ, tato papphāsapañcakamaddhamāsaṃ, tato taṃ pañcakattayampi addhamāsaṃ, atha ante avuttampi matthaluṅgaṃ pathavīdhātuākārehi saddhiṃ ekato bhāvanatthaṃ idha pakkhipitvā matthaluṅgapañcakaṃ addhamāsaṃ, tato pañcakacatukkampi addhamāsaṃ, atha medachakkamaddhamāsaṃ, tato medachakkena saha pañcakacatukkampi addhamāsaṃ, atha muttachakkamaddhamāsaṃ, tato sabbameva dvattiṃsākāramaddhamāsanti evaṃ cha māse vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedato vavatthapentena bhāvetabbaṃ. Etaṃ majjhimapaññaṃ puggalaṃ sandhāya vuttaṃ. Mandapaññena tu yāvajīvaṃ bhāvetabbaṃ tikkhapaññassa na cireneva bhāvanā sampajjatīti.

ထိုသို့ စီးဖြန်းရာတွင် အစဦး၌ပင် ‘တစပဉ္စက’ (အရေလျှင် ငါးခုမြောက်ရှိသော အစု) ကို ရှေးဦးစွာ သင်ယူပြီး၍ ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဆောင်သော ရဟန်းသည် ‘ကေသာ၊ လောမာ’ အစရှိသော နည်းဖြင့် အနုလုံ (အစဉ်အတိုင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ အစဉ်အတိုင်း ရွတ်ဆိုရသည်မှာ နှုတ်ကျွမ်းကျင်သောအခါ ‘တစော၊ ဒန္တာ’ အစရှိသော နည်းဖြင့် ပဋိလုံ (ပြောင်းပြန်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ပြောင်းပြန် ရွတ်ဆိုခြင်းလည်း နှုတ်ကျွမ်းကျင်သောအခါ ထိုနှစ်နည်းလုံးဖြင့်ပင် အနုလုံပဋိလုံ (အစဉ်အတိုင်းနှင့် ပြောင်းပြန်) အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြင်ပသို့ ပျံ့လွင့်သော အကြံအစည် (ဝိတက်) များကို ဖြတ်တောက်ရန်နှင့် ပါဠိတော်၌ နှုတ်ကျွမ်းကျင်စေရန် နှုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစုအပုံ၏ သဘောကို သိမ်းဆည်းမှတ်သားနိုင်ရန် စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း လခွဲ (တစ်ဆယ့်ငါးရက်) ပတ်လုံး ပွားများရမည်။ စင်စစ်သော်ကား နှုတ်ဖြင့် ပွားများခြင်းသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အတွက် ပြင်ပသို့ ပျံ့လွင့်သော အကြံအစည်များကို ဖြတ်တောက်၍ စိတ်ဖြင့် ပွားများခြင်းအားလည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်၌ နှုတ်ကျွမ်းကျင်ခြင်းအားလည်းကောင်း အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေ၏။ စိတ်ဖြင့် ပွားများခြင်းသည်လည်း အသုဘ၏ အဆင်း၊ လက္ခဏာတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းမှတ်သားခြင်း၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်၏။ ထို့နောက် ထိုနည်းအတိုင်းပင် ‘ဝက္ကပဉ္စက’ ကို လခွဲပတ်လုံး၊ ထို့နောက် ထိုနှစ်မျိုးလုံး (တစပဉ္စကနှင့် ဝက္ကပဉ္စက) ကို လခွဲပတ်လုံး၊ ထို့နောက် ‘ပပ္ဖါသပဉ္စက’ ကို လခွဲပတ်လုံး၊ ထို့နောက် ထိုပဉ္စက သုံးမျိုးလုံးကို လခွဲပတ်လုံး ပွားများရမည်။ ထို့နောက် အဆုံး၌ (ပထဝီဓာတ်အစုတွင်) ဟောကြားမထားသော်လည်း ဦးနှောက် (မတ္ထလုင်္ဂ) ကို ပထဝီဓာတ် အခြင်းအရာတို့နှင့်အတူ တစ်ပေါင်းတည်း ပွားများရန်အတွက် ဤအစု၌ ထည့်သွင်းကာ ‘မတ္ထလုင်္ဂပဉ္စက’ ကို လခွဲပတ်လုံး ပွားများရမည်။ ထို့နောက် (ရှေ့က) ပဉ္စက၊ စတုက္ကတို့ကိုလည်း လခွဲပတ်လုံး ပွားများရမည်။ ထို့နောက် ‘မေဒဆက္က’ ကို လခွဲပတ်လုံး၊ ထို့နောက် ‘မေဒဆက္က’ နှင့်အတူ (ရှေ့က) ပဉ္စက၊ စတုက္ကတို့ကိုလည်း လခွဲပတ်လုံး၊ ထို့နောက် ‘မုတ္တဆက္က’ ကို လခွဲပတ်လုံး၊ ထို့နောက် အလုံးစုံသော ดွတ္တိံသာကာရ (၃၂ ပါးသော ကောဋ္ဌာသ) တစ်ခုလုံးကို လခွဲပတ်လုံး ပွားများရမည်။ ဤသို့ဖြင့် ခြောက်လပတ်လုံး အဆင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ အရပ်၊ တည်ရာဌာနနှင့် အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လျက် ပွားများရမည်။ ဤညွှန်ကြားချက်ကို ပညာအလတ်စားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပညာနုသူမူကား အသက်ထက်ဆုံး ပွားများရမည်။ ပညာထက်မြက်သူအတွက်မူ မကြာမီပင် ဘာဝနာ ပြည့်စုံလိမ့်မည်ဟု သိအပ်၏။

Etthāha [Pg.32] – ‘‘kathaṃ panāyamimaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādito vavatthapetī’’ti? Ayañhi ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’ti evamādinā nayena tacapañcakādivibhāgato dvattiṃsākāraṃ bhāvento kesā tāva vaṇṇato kāḷakāti vavatthapeti, yādisakā vānena diṭṭhā honti. Saṇṭhānato dīghavaṭṭalikā tulādaṇḍamivāti vavatthapeti. Disato pana yasmā imasmiṃ kāye nābhito uddhaṃ uparimā disā adho heṭṭhimāti vuccati, tasmā imassa kāyassa uparimāya disāya jātāti vavatthapeti. Okāsato nalāṭantakaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchinne sīsacamme jātāti. Tattha yathā vammikamatthake jātāni kuṇṭhatiṇāni na jānanti ‘‘mayaṃ vammikamatthake jātānī’’ti; napi vammikamatthako jānāti ‘‘mayi kuṇṭhatiṇāni jātānī’’ti; evameva na kesā jānanti ‘‘mayaṃ sīsacamme jātā’’ti, napi sīsacammaṃ jānāti ‘‘mayi kesā jātā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā abyākatā suññā paramaduggandhajegucchappaṭikūlā, na satto na puggaloti vavatthapeti. Paricchedatoti duvidho paricchedo sabhāgavisabhāgavasena. Tattha kesā heṭṭhā patiṭṭhitacammatalena tattha vīhaggamattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlatalena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti evaṃ sabhāgaparicchedato, kesā na avasesaekatiṃsākārā. Avasesā ekatiṃsā na kesāti evaṃ visabhāgaparicchedato ca vavatthapeti. Evaṃ tāva kese vaṇṇādito vavatthapeti.

ဤသို့ မေးမြန်းစရာရှိ၏— 'ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤဒွတ္တိံသာကာရကို အဆင်းစသည်ဖြင့် မည်သို့ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သနည်း' ဟူမူ— ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ဆံပင်တို့သည် ရှိကုန်၏' စသည်ဖြင့် ‘တစပဉ္စက’ အစရှိသော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဒွတ္တိံသာကာရကို ပွားများရာတွင် ရှေးဦးစွာ ဆံပင်တို့ကို အဆင်းအားဖြင့် 'မည်းနက်သော အဆင်းရှိကုန်၏' သို့မဟုတ် မိမိမြင်တွေ့ဖူးသည့်အတိုင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် 'ချိန်ခွင်တံကဲ့သို့ ရှည်လျားဝိုင်းစက်သော သဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏' ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ အရပ်အားဖြင့်မူ ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ချက်မှအထက်ကို အထက်အရပ်၊ အောက်ကို အောက်အရပ်ဟု ခေါ်ဆိုသောကြောင့် ဤခန္ဓာကိုယ်၏ အထက်အရပ်၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ တည်ရာဌာနအားဖြင့် နဖူးပြင်၊ နားသီးခုံး၊ လည်ပင်းကျင်းတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော ဦးရေ၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ ထိုဆံပင်တို့၌ ဥပမာသော်ကား တောင်ပို့ထိပ်၌ ပေါက်ရောက်နေသော မျက်ပင်တို့သည် 'ငါတို့သည် တောင်ပို့ထိပ်၌ ပေါက်ရောက်နေကြကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်သကဲ့သို့၊ တောင်ပို့ထိပ်သည်လည်း 'ငါ့အပေါ်၌ မျက်ပင်တို့ ပေါက်ရောက်နေကြကုန်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဆံပင်တို့သည်လည်း 'ငါတို့သည် ဦးရေ၌ ပေါက်ရောက်နေကြကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်၊ ဦးရေသည်လည်း 'ငါ့အပေါ်၌ ဆံပင်တို့ ပေါက်ရောက်နေကြကုန်၏' ဟု မသိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှ ကင်းဆိတ်ကုန်သောကြောင့် စိတ်မရှိကုန် (အစေတန)၊ အဗျာကတ ဖြစ်ကုန်၏၊ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏၊ အလွန်မကောင်းသောအနံ့ရှိ၍ စက်ဆုပ်ဖွယ် ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်ကုန်၏၊ သတ္တဝါမဟုတ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သဘောတူအပိုင်းအခြား (သဘာဂပရိစ္ဆေဒ) နှင့် သဘောမတူအပိုင်းအခြား (ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် ဆံပင်တို့သည် အောက်၌ တည်ရှိသော ဦးရေအပြင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဦးရေ၌ စပါးစေ့ခန့်မျှ ဝင်ရောက်၍ တည်ရှိသော မိမိတို့၏ အမြစ်ရင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ ဟင်းလင်းပြင် (ကောင်းကင်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးဖီလာ၌ အချင်းချင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏ဟု ဤသို့ သဘောတူအပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ဆံပင်တို့သည် ကျန်ရှိသော ၃၁ ပါးသော ကောဋ္ဌာသများ မဟုတ်ကြကုန်၊ ကျန်ရှိသော ၃၁ ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့သည်လည်း ဆံပင်များ မဟုတ်ကြကုန်ဟု ဤသို့ သဘောမတူအပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ဤသို့လျှင် ဆံပင်တို့ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ရမည်။

Avasesesu lomā vaṇṇato yebhuyyena nīlavaṇṇāti vavatthapeti, yādisakā vānena diṭṭhā honti. Saṇṭhānato oṇatacāpasaṇṭhānā, upari vaṅkatālahīrasaṇṭhānā vā, disato dvīsu disāsu jātā, okāsato hatthatalapādatale ṭhapetvā yebhuyyena avasesasarīracamme jātāti.

ကျန်ရှိသော အစိတ်အပိုင်း ၃၁ ပါးတို့တွင် အမွေးတို့ကို အဆင်းအားဖြင့် များသောအားဖြင့် ညိုသောအရောင် ရှိကုန်၏ သို့မဟုတ် မိမိမြင်တွေ့ဖူးသည့်အတိုင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ကိုင်းညွတ်သော လေးညှို့သဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏၊ သို့မဟုတ် အဖျား၌ ကောက်သော ထန်းရွက်မြှင်သဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ်၊ အောက်ကိုယ် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏။ တည်ရာအားဖြင့် လက်ဖဝါး၊ ခြေဖဝါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ များသောအားဖြင့် ကျန်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာအရေပြား၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tattha yathā purāṇagāmaṭṭhāne jātāni dabbatiṇāni na jānanti ‘‘mayaṃ purāṇagāmaṭṭhāne jātānī’’ti, na ca purāṇagāmaṭṭhānaṃ jānāti ‘‘mayi dabbatiṇāni jātānī’’ti, evameva na lomā jānanti ‘‘mayaṃ sarīracamme jātā’’ti, napi sarīracammaṃ jānāti ‘‘mayi lomā jātā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā abyākatā suññā [Pg.33] paramaduggandhajegucchapaṭikūlā, na satto na puggaloti vavatthapeti. Paricchedato heṭṭhā patiṭṭhitacammatalena tattha likkhāmattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lome vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအမွေးတို့၌ ဥပမာသော်ကား ရွာပျက်ဟောင်း၌ ပေါက်ရောက်သော နေဇာမြက်တို့သည် 'ငါတို့သည် ရွာပျက်ဟောင်း၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်သကဲ့သို့၊ ရွာပျက်ဟောင်းသည်လည်း 'ငါ့အပေါ်၌ နေဇာမြက်တို့ ပေါက်ရောက်ကုန်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့ ထို့အတူ အမွေးတို့သည်လည်း 'ငါတို့သည် ကိုယ်အရေပြား၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်၊ ကိုယ်အရေပြားသည်လည်း 'ငါ့အပေါ်၌ အမွေးတို့ ပေါက်ရောက်ကုန်၏' ဟု မသိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှ ကင်းဆိတ်ကုန်သောကြောင့် စိတ်မရှိကုန်၊ အဗျာကတ ဖြစ်ကုန်၏၊ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏၊ အလွန်မကောင်းသောအနံ့ရှိ၍ စက်ဆုပ်ဖွယ် ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်ကုန်၏၊ သတ္တဝါမဟုတ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်ဘက်တွင် အခြေစိုက်ရာ ကိုယ်အရေပြားအပြင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအရေပြား၌ သန်းဥခန့်မျှ ဝင်ရောက်တည်ရှိသော မိမိ၏ အမြစ်ရင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်တွင် ဟင်းလင်းပြင် (ကောင်းကင်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးဖီလာ၌ အချင်းချင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအမွေးတို့၏ သဘောတူအပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူအပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် ထပ်တူပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အမွေးတို့ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tato paraṃ nakhā yassa paripuṇṇā, tassa vīsati. Te sabbepi vaṇṇato maṃsavinimuttokāse setā, maṃsasambandhe tambavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato yathāsakapatiṭṭhitokāsasaṇṭhānā, yebhuyyena madhukaphalaṭṭhikasaṇṭhānā, macchasakalikasaṇṭhānā vāti vavatthapeti. Disato dvīsu disāsu jātā, okāsato aṅgulīnaṃ aggesu patiṭṭhitāti.

ထို့နောက် ခြေသည်းလက်သည်းတို့သည် အင်္ဂါစုံလင်သူအား နှစ်ဆယ်ရှိကုန်၏။ ထိုခြေသည်းလက်သည်း အားလုံးတို့ကို အဆင်းအားဖြင့် အသားနှင့် လွတ်ကင်းသောနေရာ၌ ဖြူသောအရောင်ရှိ၍ အသားနှင့် ဆက်စပ်နေသောနေရာ၌ နီသောအရောင် ရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတို့ တည်ရှိရာ ဌာန၏ သဏ္ဌာန်အတိုင်း ရှိကြသော်လည်း များသောအားဖြင့် သစ်မည်စည်စေ့ သဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် ငါးကြင်းကြေးခွံ သဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ်၊ အောက်ကိုယ် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ပေါက်ရောက်ကုန်၏။ တည်ရာအားဖြင့် လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်းတို့၏ ထိပ်ဖျား၌ တည်ရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tattha yathā nāma gāmadārakehi daṇḍakaggesu madhukaphalaṭṭhikā ṭhapitā na jānanti ‘‘mayaṃ daṇḍakaggesu ṭhapitā’’ti, napi daṇḍakā jānanti ‘‘amhesu madhukaphalaṭṭhikā ṭhapitā’’ti; evameva nakhā na jānanti ‘‘mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu patiṭṭhitā’’ti, napi aṅguliyo jānanti ‘‘amhākaṃ aggesu nakhā patiṭṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā…pe… na puggaloti vavatthapeti. Paricchedato heṭṭhā mūle ca aṅgulimaṃsena, tattha patiṭṭhitatalena vā upari agge ca ākāsena, ubhatopassesu aṅgulīnaṃ ubhatokoṭicammena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ nakhe vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုခြေသည်းလက်သည်းတို့၌ ဥပမာသော်ကား ရွာနေကလေးငယ်တို့သည် တုတ်တံဖျား၌ တင်ထားသော သစ်မည်စည်စေ့တို့သည် 'ငါတို့ကို တုတ်တံဖျား၌ တင်ထားအပ်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်သကဲ့သို့၊ တုတ်တံတို့သည်လည်း 'ငါတို့အပေါ်၌ သစ်မည်စည်စေ့တို့ကို တင်ထားအပ်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ခြေသည်းလက်သည်းတို့သည်လည်း 'ငါတို့သည် လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်းတို့၏ အဖျား၌ တည်ရှိကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်၊ လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်းတို့သည်လည်း 'ငါတို့၏ အဖျား၌ ခြေသည်းလက်သည်းတို့ တည်ရှိကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှ ကင်းဆိတ်ကုန်သောကြောင့် စိတ်မရှိကုန်... (စသည်ဖြင့်) ...ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်ခြေရင်း၌ လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်းတို့၏ အသားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုခြေသည်းလက်သည်း အခြေစိုက်ရာ အသားအပြင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်အဖျား၌ ဟင်းလင်းပြင် (ကောင်းကင်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးနှစ်ဖက်တွင် လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်းတို့၏ ဘေးနှစ်ဖက်စွန်းရှိ အရေပြားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုခြေသည်းလက်သည်းတို့၏ သဘောတူအပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူအပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် ထပ်တူပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ခြေသည်းလက်သည်းတို့ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tato paraṃ dantā yassa paripuṇṇā, tassa dvattiṃsa. Te sabbepi vaṇṇato setavaṇṇāti vavatthapeti. Yassa samasaṇṭhitā honti, tassa kharapattacchinnasaṅkhapaṭalamiva samaganthitasetakusumamakuḷamālā viya ca khāyanti. Yassa visamasaṇṭhitā, tassa jiṇṇaāsanasālāpīṭhakapaṭipāṭi viya nānāsaṇṭhānāti saṇṭhānato vavatthapeti. Tesañhi ubhayadantapantipariyosānesu heṭṭhato uparito ca dve dve katvā aṭṭha dantā catukoṭikā catumūlikā āsandikasaṇṭhānā, tesaṃ orato teneva [Pg.34] kamena sanniviṭṭhā aṭṭha dantā tikoṭikā timūlikā siṅghāṭakasaṇṭhānā. Tesampi orato teneva kamena heṭṭhato uparito ca ekamekaṃ katvā cattāro dantā dvikoṭikā dvimūlikā yānakūpatthambhinīsaṇṭhānā. Tesampi orato teneva kamena sanniviṭṭhā cattāro dāṭhādantā ekakoṭikā ekamūlikā mallikāmakuḷasaṇṭhānā. Tato ubhayadantapantivemajjhe heṭṭhā cattāro upari cattāro katvā aṭṭha dantā ekakoṭikā ekamūlikā tumbabījasaṇṭhānā. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato uparimā uparimahanukaṭṭhike adhokoṭikā, heṭṭhimā heṭṭhimahanukaṭṭhike uddhaṃkoṭikā hutvā patiṭṭhitāti.

ထိုမှနောက်၌ သွားတို့သည် အပြည့်အစုံရှိသောသူအား သုံးဆယ့်နှစ်ချောင်း ရှိကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံသော သွားတို့သည်လည်း အဆင်းအားဖြင့် ဖြူသောအဆင်းရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ညီညွတ်စွာ တည်ရှိသောသူအား ထိုသွားတို့သည် လွှဖြင့်တိုက်အပ်သော ခရုသင်းအချပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ညီညွတ်စွာ ကုံးအပ်သော ဖြူစင်သော မြတ်လေးငုံ (စံပယ်ငုံ) ပန်းကုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရှားပေါ်လွင်ကုန်၏။ မညီမညွတ် တည်ရှိသောသူအား ထိုသွားတို့သည် ဆွေးမြည့်ဟောင်းနွမ်းသော ဇရပ်၌ တည်ထားအပ်သော အင်းပျဉ်တို့၏ အစဉ်ကဲ့သို့ အထူးထူးသော သဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏ဟု သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ထိုသွားတို့တွင် အထက်အောက် နှစ်ဖက်သော သွားတန်းတို့၏ အဆုံးတို့၌ အောက်မှ နှစ်ချောင်း၊ အထက်မှ နှစ်ချောင်းစီပြု၍ ရှစ်ချောင်းသော သွားတို့သည် အဖျား၌ လေးစွန်းရှိကုန်၏၊ အမြစ်၌ လေးခွရှိကုန်၏၊ အာသန္ဒအင်းပျဉ် (ထိုင်ခုံ) သဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏။ ထိုအံသွားရှစ်ချောင်းတို့၏ အတွင်းဘက်၌ ထိုအစဉ်အတိုင်း တည်ရှိကုန်သော ရှစ်ချောင်းသော သွားတို့သည် အဖျား၌ သုံးခွရှိကုန်၏၊ အမြစ်၌ သုံးခွရှိကုန်၏၊ ခရီးသုံးခွသဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏။ ထိုသွားရှစ်ချောင်းတို့၏ အတွင်းဘက်၌လည်း ထိုအစဉ်အတိုင်းပင် အောက်မှလည်းကောင်း၊ အထက်မှလည်းကောင်း တစ်ချောင်းစီပြု၍ လေးချောင်းသော သွားတို့သည် အဖျားနှစ်ခွရှိကုန်၏၊ အမြစ်နှစ်ခွရှိကုန်၏၊ လှည်းထောက်တိုင်သဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏။ ထိုသွားလေးချောင်းတို့၏ အတွင်းဘက်၌လည်း ထိုအစဉ်အတိုင်း ကောင်းစွာတည်ရှိကုန်သော လေးချောင်းသော အစွယ်တို့သည် အဖျားတစ်စွန်းရှိကုန်၏၊ အမြစ်တစ်မြစ်သာ ရှိကုန်၏၊ ကြက်ရုံးငုံသဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး နှစ်ဖက်သော သွားတန်းတို့၏ အလယ်ဗဟို၌ အောက်၌ လေးချောင်း၊ အထက်၌ လေးချောင်းပြု၍ ရှစ်ချောင်းသော သွားတို့သည် အဖျားတစ်စွန်းရှိကုန်၏၊ အမြစ်တစ်မြစ်သာ ရှိကုန်၏၊ ဘူးစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကုန်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် အထက်သွားတို့သည် အထက်မေးရိုး၌ တည်ကုန်လျက် အောက်သို့ ဇောက်ထိုး အဖျားရှိကုန်၏။ အောက်သွားတို့သည် အောက်မေးရိုး၌ တည်ကုန်လျက် အထက်သို့ အဖျားရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ တည်ရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tattha yathā navakammikapurisena heṭṭhā silātale patiṭṭhāpitā uparimatale pavesitā thambhā na jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhāsilātale patiṭṭhāpitā, uparimatale pavesitā’’ti, na heṭṭhāsilātalaṃ jānāti ‘‘mayi thambhā patiṭṭhāpitā’’ti, na uparimatalaṃ jānāti ‘‘mayi thambhā paviṭṭhā’’ti; evameva dantā na jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhāhanukaṭṭhike patiṭṭhitā, uparimahanukaṭṭhike paviṭṭhā’’ti, nāpi heṭṭhāhanukaṭṭhikaṃ jānāti ‘‘mayi dantā patiṭṭhitā’’ti, na uparimahanukaṭṭhikaṃ jānāti ‘‘mayi dantā paviṭṭhā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato heṭṭhā hanukaṭṭhikūpena hanukaṭṭhikaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlatalena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ dante vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုသွားတို့၌ အဆောက်အအုံသစ်ကို ဆောက်လုပ်သော ယောကျ်ားသည် အောက်ကျောက်ပြင်၌ တည်စေအပ်သော၊ အထက်အပြင်၌ သွင်းအပ်သော တိုင်တို့သည် 'ငါတို့သည် အောက်ကျောက်ပြင်၌ တည်အပ်ကုန်၏၊ အထက်အပြင်၌ သွင်းအပ်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အောက်ကျောက်ပြင်သည်လည်း 'ငါ့အပေါ်၌ တိုင်တို့ကို တည်စေအပ်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အထက်အပြင်သည်လည်း 'ငါ့ထံ၌ တိုင်တို့ ဝင်ကုန်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် သွားတို့သည်လည်း 'ငါတို့သည် အောက်မေးရိုး၌ တည်ကုန်၏၊ အထက်မေးရိုး၌ ဝင်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်။ အောက်မေးရိုးသည်လည်း 'ငါ့၌ သွားတို့ တည်ကုန်၏' ဟု မသိ၊ အထက်မေးရိုးသည်လည်း 'ငါ့၌ သွားတို့ ဝင်ကုန်၏' ဟု မသိကြကုန်။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှ ကင်းကုန်၏။ (ပ) ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်၌ မေးရိုးပေါက်မှတစ်ဆင့် မေးရိုးသို့ဝင်၍ တည်သော မိမိ၏ အမြစ်ပြင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ ဟာလာဟင်းလင်း (ကောင်းကင်) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖီလာ၌ အချင်းချင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုသွားတို့၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် သွားတို့ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato paraṃ antosarīre nānākuṇapasañcayappaṭicchādakaṃ taco vaṇṇato setoti vavatthapeti. So hi yadipi chavirāgarañjitattā kāḷakodātādivaṇṇavasena nānāvaṇṇo viya dissati, tathāpi sabhāgavaṇṇena seto eva. So panassa setabhāvo aggijālābhighātapaharaṇapahārādīhi viddhaṃsitāya chaviyā pākaṭo hoti. Saṇṭhānato saṅkhepena kañcukasaṇṭhāno, vitthārena nānāsaṇṭhānoti. Tathā hi pādaṅgulittaco kosakārakakosasaṇṭhāno, piṭṭhipādattaco puṭabaddhūpāhanasaṇṭhāno, jaṅghattaco bhattapuṭakatālapaṇṇasaṇṭhāno[Pg.35], ūruttaco taṇḍulabharitadīghatthavikasaṇṭhāno, ānisadattaco udakapūritapaṭaparissāvanasaṇṭhāno, piṭṭhittaco phalakonaddhacammasaṇṭhāno, kucchittaco vīṇādoṇikonaddhacammasaṇṭhāno, urattaco yebhuyyena caturassasaṇṭhāno, dvibāhuttaco tūṇīronaddhacammasaṇṭhāno, piṭṭhihatthattaco khurakosasaṇṭhāno phaṇakatthavikasaṇṭhāno vā, hatthaṅgulittaco kuñcikākosasaṇṭhāno, gīvattaco galakañcukasaṇṭhāno, mukhattaco chiddāvachiddakimikulāvakasaṇṭhāno, sīsattaco pattatthavikasaṇṭhānoti.

ထိုမှတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ အထူးထူးသော ပုပ်စပ်သောအစုအဝေးတို့ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အရေကို အဆင်းအားဖြင့် 'ဖြူ၏' ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ထိုအရေသည် အရေပါးပေါ်၌ စွဲမက်မှုရှိခြင်းကြောင့် အမည်း၊ အဖြူစသော အဆင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိဘိသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း၊ စင်စစ် သဘောအဆင်းအားဖြင့် ဖြူသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုအရေ၏ ဖြူသောအဖြစ်သည် မီးလျှံထိခိုက်ခြင်း၊ ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ခြင်းစသည်တို့ကြောင့် အရေပါး ပျက်စီးသွားသောအခါမှ ထင်ရှားပေါ်လွင်လာတတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သင်တိုင်း (အင်္ကျီရှည်) သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အကျယ်အားဖြင့် သဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ခြေချောင်းအရေသည် ပိုးအိမ်ပြုလုပ်သော ပိုးကောင်တို့၏ ပိုးအိမ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ခြေဖမိုးအရေသည် ဖမိုးကို ဖုံးအုပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဖိနပ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ သလုံးမြင်းခေါင်းအရေသည် ထမင်းထုတ်ထားသော ထန်းရွက်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ပေါင်အရေသည် ဆန်ပြည့်နှက်နေသော ရှည်လျားသည့် အိတ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ တင်ပါးအရေသည် ရေပြည့်နေသော ပုဆိုးရေစစ်အိတ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ကျောအရေသည် ပျဉ်ပြားကို မှေးဖုံးထားသော သားရေသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ဝမ်းဗိုက်အရေသည် စောင်းခွက်ကို မှေးဖုံးထားသော သားရေသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ရင်ဘတ်အရေသည် များသောအားဖြင့် လေးထောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ လက်မောင်းနှစ်ဖက်၏ အရေသည် မြှားကျည်တောက်ကို ဖုံးအုပ်ထားသော သားရေသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ လက်ဖမိုးအရေသည် သင်တုန်းဓားအိတ်သဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် ခေါင်းဖြီးသော ဘီးအိတ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ လက်ချောင်းအရေသည် သော့ချိတ် (သံကောက်) အိတ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ လည်ပင်းအရေသည် သင်တိုင်း၏ လည်ပင်းသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ မျက်နှာအရေသည် အပေါက်စုတ်များစွာ ရှိသော ပိုးအိမ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ဦးခေါင်းအရေသည် သပိတ်အိတ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။

Tacapariggaṇhakena ca yogāvacarena uttaroṭṭhato paṭṭhāya tacassa maṃsassa ca antarena cittaṃ pesentena paṭhamaṃ tāva mukhattaco vavatthapetabbo, tato sīsattaco, atha bahigīvattaco, tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇahatthattaco. Atha teneva kamena vāmahatthattaco, tato piṭṭhittaco, atha ānisadattaco, tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇapādattaco, atha vāmapādattaco, tato vatthiudarahadayaabbhantaragīvattaco, tato heṭṭhimahanukattaco, atha adharoṭṭhattaco. Evaṃ yāva puna upari oṭṭhattacoti. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitoti.

အရေကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်နှုတ်ခမ်းမှစ၍ အရေနှင့် အသား၏ အကြား၌ စိတ်ကို စေလွှတ်လျက် ရှေးဦးစွာ မျက်နှာအရေကို ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ထိုနောက်မှ ဦးခေါင်းအရေကို၊ ထိုနောက်မှ အပဖြစ်သော လည်ပင်းအရေကို၊ ထိုနောက်မှ အနုလုံ (အစဉ်အတိုင်း) နှင့် ပဋိလုံ (ပြောင်းပြန်) အားဖြင့် လက်ယာလက်မောင်းအရေကို၊ ထိုနောက်မှ ထိုအစဉ်အတိုင်းပင် လက်ဝဲလက်မောင်းအရေကို၊ ထိုနောက်မှ ကျောအရေကို၊ ထိုနောက်မှ တင်ပါးအရေကို၊ ထိုနောက်မှ အနုလုံပဋိလုံအားဖြင့် လက်ယာခြေထောက်အရေကို၊ ထိုနောက်မှ လက်ဝဲခြေထောက်အရေကို၊ ထိုနောက်မှ ဆီးအိမ်အရေ၊ ဝမ်းဗိုက်အရေ၊ ရင်ဘတ်အရေ၊ အတွင်းလည်ပင်းအရေတို့ကို ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ထိုနောက်မှ အောက်မေးရိုးအရေကို၊ ထိုနောက်မှ အောက်နှုတ်ခမ်းအရေကို ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ဖန် အထက်နှုတ်ခမ်းအရေတိုင်အောင် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံးကို လွှမ်းခြုံဖွဲ့စည်း၍ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tattha yathā allacammapariyonaddhāya peḷāya na allacammaṃ jānāti ‘‘mayā peḷā pariyonaddhā’’ti, napi peḷā jānāti ‘‘ahaṃ allacammena pariyonaddhā’’ti; evameva na taco jānāti ‘‘mayā idaṃ cātumahābhūtikaṃ sarīraṃ onaddha’’nti, napi idaṃ cātumahābhūtikaṃ sarīraṃ jānāti ‘‘ahaṃ tacena onaddha’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

ထိုအရေ၌ စိုစွတ်သော သားရေဖြင့် ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်အပ်သော သေတ္တာ (ပချုပ်) ၌ စိုစွတ်သော သားရေသည် 'ငါသည် သေတ္တာကို ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်အပ်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သေတ္တာသည်လည်း 'ငါ့ကို စိုစွတ်သော သားရေဖြင့် ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်အပ်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အရေသည်လည်း 'ငါသည် ဤမဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်အပ်၏' ဟု မသိ၊ ဤမဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း 'ငါ့ကို အရေဖြင့် ရစ်ပတ်ဖုံးအုပ်အပ်၏' ဟု မသိကြကုန်။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှ ကင်းကုန်၏။ (ပ) ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား -

‘‘Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo;

Samantato paggharati, asucipūtigandhiyo’’ti.

"ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် စိုစွတ်သော အရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏၊ ကိုးပါးသော အပေါက်ရှိသော ကြီးစွာသော အနာတည်း၊ မစင်ကြယ်သော ပုပ်စပ်သောအနံ့ရှိသည်ဖြစ်၍ ထက်ဝန်းကျင်မှ ယိုစီးတတ်၏။"

Paricchedato heṭṭhā maṃsena tattha patiṭṭhitatalena vā upari chaviyā paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ tacaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်၌ အသားဖြင့်လည်းကောင်း (ထိုအသား၌ တည်သော အသားပြင်ဖြင့်လည်းကောင်း)၊ အထက်၌ အရေပါးဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအရေ၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အရေကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato [Pg.36] paraṃ sarīre navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ vaṇṇato rattaṃ pālibhaddakapupphasannibhanti vavatthapeti. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānanti. Tathā hi tattha jaṅghamaṃsaṃ tālapattapuṭabhattasaṇṭhānaṃ, avikasitaketakīmakuḷasaṇṭhānantipi keci. Ūrumaṃsaṃ sudhāpisananisadapotakasaṇṭhānaṃ, ānisadamaṃsaṃ uddhanakoṭisaṇṭhānaṃ, piṭṭhimaṃsaṃ tālaguḷapaṭalasaṇṭhānaṃ, phāsukadvayamaṃsaṃ vaṃsamayakoṭṭhakucchipadesamhi tanumattikālepasaṇṭhānaṃ, thanamaṃsaṃ vaṭṭetvā avakkhittaddhamattikāpiṇḍasaṇṭhānaṃ, dvebāhumaṃsaṃ naṅguṭṭhasīsapāde chetvā niccammaṃ katvā ṭhapitamahāmūsikasaṇṭhānaṃ, maṃsasūnakasaṇṭhānantipi eke. Gaṇḍamaṃsaṃ gaṇḍappadese ṭhapitakarañjabījasaṇṭhānaṃ, maṇḍūkasaṇṭhānantipi eke. Jivhāmaṃsaṃ nuhīpattasaṇṭhānaṃ, nāsāmaṃsaṃ omukhanikkhittapaṇṇakosasaṇṭhānaṃ, 0.akkhikūpamaṃsaṃ addhapakkaudumbarasaṇṭhānaṃ, sīsamaṃsaṃ pattapacanakaṭāhatanulepasaṇṭhānanti. Maṃsapariggaṇhakena ca yogāvacarena etāneva oḷārikamaṃsāni saṇṭhānato vavatthapetabbāni. Evañhi vavatthāpayato sukhumāni maṃsāni ñāṇassa āpāthaṃ āgacchantīti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitanti.

ထိုမှနောက်၌ ခန္ဓာကိုယ်၌ သားတစ်ကိုးရာအပြားရှိသော အသားကို အဆင်းအားဖြင့် ပင်လယ်ကသစ်ပွင့်အဆင်းကဲ့သို့ နီသောအဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် အထူးထူးသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ ထိုစကားမှန်၏၊ ထိုကိုးရာသော သားတစ်တို့တွင် သလုံးသားသည် ထန်းရွက်ဖြင့်ထုပ်အပ်သော ထမင်းထုပ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ အချို့ဆရာတို့သည် မပွင့်သေးသော ဆပ်သွားဖူးသဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ ပေါင်သားသည် အင်္ဂတေကိုကြိတ်သော ကျောက်သားနှင့်တူသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ တင်ပါးသားသည် ဖိုခနောက်စွန်းနှင့်တူသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ကျောကုန်းသားသည် ထန်းစေ့ထက်ခြမ်းခွဲပြားနှင့်တူသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ နံပါးနှစ်ဖက်သားသည် ဝါးဖြင့်ပြီးသော ကျီ၏ဝမ်း၌ ကျဲကျဲပါးပါး လိမ်းကျံအပ်သော မြေညွှန်ကဲ့သို့ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ သားမြတ်သားသည် လုံး၍ပစ်ချအပ်သော စိုစွတ်သော မြေစိုင်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ လက်မောင်းနှစ်ဖက်သားသည် အမြီး၊ ခေါင်း၊ ခြေတို့ကို ဖြတ်၍ အရေမရှိအောင်ပြုကာ ထားအပ်သော ကြွက်ကြီးသဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ အချို့ဆရာတို့သည် တစို့၌ ထိုးထားသော သားတစ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ ပါးပြင်သားသည် ပါးစောင်အရပ်၌ ထည့်ထားသော သင်းဝင်စေ့သဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ အချို့ဆရာတို့သည် ဖားသဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ လျှာသားသည် တစောင်းမြင်းနားရွက်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ နှာခေါင်းသားသည် အောက်သို့မျက်နှာပြု၍ ထားအပ်သော သစ်ရွက်ကွမ်းတုံသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ မျက်ကွင်းသားသည် ထက်ဝက်မှည့်သော သဖန်းသီးသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ဦးခေါင်းသားသည် သပိတ်ဖုတ်သောအိုး၌ လိမ်းကျံအပ်သော မြေချပ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ အသားကို ပိုင်းခြားမှတ်သားသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့သော ရုန့်ရင်းသော အသားတို့ကိုသာ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ပိုင်းခြား၍ မှတ်သောပုဂ္ဂိုလ်အား သိမ်မွေ့ကုန်သော အသားတို့သည် ဉာဏ်၌ ထင်လာကုန်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ် အောက်ကိုယ်ဟူသော နှစ်ပါးသော အရပ်၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် သုံးရာကျော်သော အရိုးတို့ကို လိမ်းကျံ၍ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Tattha yathā thūlamattikānulittāya bhittiyā na thūlamattikā jānāti ‘‘mayā bhitti anulittā’’ti, napi bhitti jānāti ‘‘ahaṃ thūlamattikāya anulittā’’ti, evamevaṃ na navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ jānāti ‘‘mayā aṭṭhisatattayaṃ anulitta’’nti, napi aṭṭhisatattayaṃ jānāti ‘‘ahaṃ navapesisatappabhedena maṃsena anulitta’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

ထိုအသား၌ ပျစ်သောမြေစိုင်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော နံရံ၌ ပျစ်သောမြေစိုင်သည် 'ငါသည် နံရံကို လိမ်းကျံအပ်၏' ဟု မသိ၊ နံရံသည်လည်း 'ငါ့ကို ပျစ်သောမြေစိုင်သည် လိမ်းကျံအပ်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ကိုးရာသောအပြားရှိသော အသားသည်လည်း 'ငါသည် သုံးရာသော အရိုးအစုကို လိမ်းကျံအပ်၏' ဟု မသိ၊ သုံးရာသော အရိုးအစုသည်လည်း 'ငါ့ကို ကိုးရာသော အသားသည် လိမ်းကျံအပ်၏' ဟု မသိ။ အကြောင်းမူကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မဟုတ်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား -

‘‘Navapesisatā maṃsā, anulittā kaḷevaraṃ;

Nānākimikulākiṇṇaṃ, mīḷhaṭṭhānaṃva pūtika’’nti.

'ကိုးရာသော သားတစ်ဖြစ်ကုန်သော အသားတို့သည် ကိုယ်အကောင်ပုပ်ကို လိမ်းကျံအပ်ကုန်၏။ အထူးထူးသော ပိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြွမ်းသဖြင့် မစင်တွင်းကဲ့သို့ အပုပ်အတိသာ ရှိ၏' ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Paricchedato heṭṭhā aṭṭhisaṅghāṭena tattha patiṭṭhitatalena vā upari tacena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ maṃsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်၌ အရိုးစုဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအရိုး၌ တည်သော အပြင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ အရေဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖီလာ၌ အချင်းချင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအသား၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အသားကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre navasatappabhedā nhārū vaṇṇato setāti vavatthapeti, madhuvaṇṇātipi eke. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāti. Tathā [Pg.37] hi tattha mahantā mahantā nhārū kandalamakuḷasaṇṭhānā, tato sukhumatarā sūkaravāgurarajjusaṇṭhānā, tato aṇukatarā pūtilatāsaṇṭhānā, tato aṇukatarā sīhaḷamahāvīṇātantisaṇṭhānā, tato aṇukatarā thūlasuttakasaṇṭhānā, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhīsu nhārū sakuṇapādasaṇṭhānā, sīse nhārū gāmadārakānaṃ sīse ṭhapitaviraḷataradukūlasaṇṭhānā, piṭṭhiyā nhārū temetvā ātape pasāritamacchajālasaṇṭhānā, avasesā imasmiṃ sarīre taṃtaṃaṅgapaccaṅgānugatā nhārū sarīre paṭimukkajālakañcukasaṇṭhānāti. Disato dvīsu disāsu jātā. Tesu ca dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya pañca kaṇḍaranāmakā mahānhārū purato ca pacchato ca vinandhamānā vāmapassaṃ gatā, vāmakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā dakkhiṇapassaṃ gatā, dakkhiṇagalavāṭakato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā vāmapassaṃ gatā, vāmagalavāṭakato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā dakkhiṇapassaṃ gatā, dakkhiṇahatthaṃ vinandhamānā purato ca pacchato ca pañca pañcāti dasa kaṇḍaranāmakā eva mahānhārū āruḷhā. Tathā vāmahatthaṃ, dakkhiṇapādaṃ, vāmapādañcāti evamete saṭṭhi mahānhārū sarīradhārakā sarīraniyāmakātipi vavatthapeti. Okāsato sakalasarīre aṭṭhicammānaṃ aṭṭhimaṃsānañca antare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitāti.

ထိုမှနောက်၌ ခန္ဓာကိုယ်၌ ကိုးရာသောအပြားရှိကုန်သော အကြောတို့ကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ပျားလဘို့အဆင်းရှိကုန်၏ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် အထူးထူးသော သဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ ထိုစကားမှန်၏၊ ထိုအကြောတို့တွင် ကြီးကုန်ကြီးကုန်သော အကြောတို့သည် ပန်းသင်းခွေငုံသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ထိုထက်သိမ်မွေ့သော အကြောတို့သည် ဝက်ဖမ်းသောပိုက်ကြိုးသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ထိုထက်ငယ်သော အကြောတို့သည် ဆင်တုန်းမနွယ်သဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ထိုထက်ငယ်သော အကြောတို့သည် သီဟိုဠ်ကျွန်းသားတို့၏ စောင်းကြိုးကြီးသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ထိုထက်ငယ်သော အကြောတို့သည် ချည်လုံးကြီးသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ လက်ဖမိုး ခြေဖမိုးတို့၌ ဖြစ်သော အကြောတို့သည် ငှက်ခြေသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ဦးခေါင်း၌ ဖြစ်သော အကြောတို့သည် ရွာသူငယ်တို့၏ ဦးခေါင်း၌ အုပ်ထားသော ကျဲပါးသော ပုဆိုးဖြူသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ကျောကုန်း၌ ဖြစ်သော အကြောတို့သည် ရေဆွတ်၍ နေပူ၌ ဖြန့်လှမ်းအပ်သော ငါးဖမ်းပိုက်ကွန်သဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏။ ကြွင်းသော ခန္ဓာကိုယ်အင်္ဂါကြီးငယ်သို့ လျှောက်သော အကြောတို့သည် ကိုယ်၌ စွပ်အပ်သော ကွန်ယက်သင်တိုင်းသဏ္ဌာန်ရှိကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ် အောက်ကိုယ်ဟူသော နှစ်ပါးသော အရပ်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအကြောတို့တွင် လက်ယာနားပန်းစွန်းမှ စ၍ ကရဏ္ဍကမည်သော အကြောကြီးငါးချောင်းတို့သည် ရှေ့ရင်ဘတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ကျောကုန်းဖြင့်လည်းကောင်း ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့လျက် လက်ဝဲနံပါးသို့ လျှောက်ကုန်၏။ လက်ဝဲနားပန်းစွန်းမှ စ၍ ကရဏ္ဍကမည်သော အကြောကြီးငါးချောင်းတို့သည် ရှေ့နှင့်နောက် ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့လျက် လက်ယာနံပါးသို့ လျှောက်ကုန်၏။ လက်ယာလည်ပင်းမှ စ၍ အကြောကြီးငါးချောင်းတို့သည် ရှေ့နှင့်နောက် ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့လျက် လက်ဝဲနံပါးသို့ လျှောက်ကုန်၏။ လက်ဝဲလည်ပင်းမှ စ၍ အကြောကြီးငါးချောင်းတို့သည် ရှေ့နှင့်နောက် ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့လျက် လက်ယာနံပါးသို့ လျှောက်ကုန်၏။ လက်ယာလက်ရုံးကို ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့လျက် ရှေ့ငါးချောင်း၊ နောက်ငါးချောင်းစီဖြစ်သော ကဏ္ဍရမည်သော အကြောကြီးတစ်ဆယ်ချောင်းတို့သည် အထက်သို့ တက်ကုန်၏။ ထို့အတူ လက်ဝဲလက်ရုံး၊ လက်ယာခြေ၊ လက်ဝဲခြေတို့ကိုလည်း ရစ်ပတ်လျက် ငါးချောင်းစီသော အကြောကြီးတို့သည် တက်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ခြောက်ဆယ်သော အကြောမတို့သည် တစ်ကိုယ်လုံးကို ဆောင်ကုန်၏၊ တစ်ကိုယ်လုံးကို ထိန်းသိမ်းကုန်၏ဟုလည်း ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်အလုံး၌ အရိုးနှင့်အရေတို့၏လည်းကောင်း၊ အရိုးနှင့်အသားတို့၏လည်းကောင်း စပ်ကြား၌ အရိုးတို့ကို စပ်ကာဖွဲ့ချည်လျက် တည်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Tattha yathā vallisantānabaddhesu kuṭṭadārūsu na vallisantānā jānanti ‘‘amhehi kuṭṭadārūni ābaddhānī’’ti, napi kuṭṭadārūni jānanti ‘‘mayaṃ vallisantānehi ābaddhānī’’ti; evameva na nhārū jānanti ‘‘amhehi tīṇi aṭṭhisatāni ābaddhānī’’ti, napi tīṇi aṭṭhisatāni jānanti ‘‘mayaṃ nhārūhi ābaddhānī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

ထိုအကြောတို့၌ နွယ်တန်းဖြင့် ဖွဲ့ချည်အပ်သော နံရံသစ်တို့၌ 'ငါတို့သည် နံရံသစ်တို့ကို ဖွဲ့ချည်အပ်ကုန်၏' ဟု နွယ်တန်းတို့သည်လည်း မသိ၊ 'ငါတို့ကို နွယ်တန်းတို့သည် ဖွဲ့ချည်အပ်ကုန်၏' ဟု နံရံသစ်တို့သည်လည်း မသိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အကြောတို့သည်လည်း 'ငါတို့သည် သုံးရာသော အရိုးတို့ကို ဖွဲ့ချည်အပ်ကုန်၏' ဟု မသိ၊ သုံးရာသော အရိုးတို့သည်လည်း 'ငါတို့ကို အကြောတို့သည် ဖွဲ့ချည်အပ်ကုန်၏' ဟု မသိ။ အကြောင်းမူကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မဟုတ်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား -

‘‘Navanhārusatā honti, byāmamatte kaḷevare;

Bandhanti aṭṭhisaṅghāṭaṃ, agāramiva valliyo’’ti.

'တစ်လံမျှသော ကိုယ်အကောင်ပုပ်၌ ကိုးရာသော အကြောတို့သည် ရှိကုန်၏။ နွယ်တို့သည် အိမ်ကို ဖွဲ့ချည်သကဲ့သို့ ထိုအကြောတို့သည် အရိုးစုကို ဖွဲ့ချည်ကုန်၏' ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Paricchedato heṭṭhā tīhi aṭṭhisatehi tattha patiṭṭhitatalehi vā upari tacamaṃsehi tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ nhārū vaṇṇādito vavatthapeti.

အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်၌ သုံးရာသော အရိုးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအရိုးတို့၌ တည်သော အပြင်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ အရေနှင့် အသားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖီလာ၌ အချင်းချင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအကြောတို့၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အကြောကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Tato [Pg.38] paraṃ sarīre dvattiṃsadantaṭṭhikānaṃ visuṃ gahitattā sesāni catusaṭṭhi hatthaṭṭhikāni catusaṭṭhi pādaṭṭhikāni catusaṭṭhi mudukaṭṭhikāni maṃsanissitāni dve paṇhikaṭṭhīni ekekasmiṃ pāde dve dve gopphakaṭṭhikāni dve jaṅghaṭṭhikāni ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi ekaṃ ūruṭṭhi dve kaṭiṭṭhīni aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni catuvīsati phāsukaṭṭhīni cuddasa uraṭṭhīni ekaṃ hadayaṭṭhi dve akkhakaṭṭhīni dve piṭṭhibāhaṭṭhīni dve bāhaṭṭhīni dve dve aggabāhaṭṭhīni satta gīvaṭṭhīni dve hanukaṭṭhīni ekaṃ nāsikaṭṭhi dve akkhiṭṭhīni dve kaṇṇaṭṭhīni ekaṃ nalāṭaṭṭhi ekaṃ muddhaṭṭhi nava sīsakapālaṭṭhīnīti evamādinā nayena vuttappabhedāni aṭṭhīni sabbāneva vaṇṇato setānīti vavatthapeti.

ထိုမှနောက်၌ ခန္ဓာကိုယ်၌ သုံးဆယ့်နှစ်ချောင်းသော သွားရိုးတို့ကို အသီးအခြား ယူခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကြွင်းကုန်သော ခြောက်ဆယ့်လေးချောင်းသော လက်ရိုးတို့လည်းကောင်း၊ ခြောက်ဆယ့်လေးချောင်းသော ခြေရိုးတို့လည်းကောင်း၊ အသားကိုမှီသော ခြောက်ဆယ့်လေးချောင်းသော အရိုးနုတို့လည်းကောင်း၊ ဖနောင့်ရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ ခြေတစ်ဖက်လျှင် နှစ်ချောင်းစီဖြစ်သော ဖမျက်ရိုးတို့လည်းကောင်း၊ မြင်းခေါင်းရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ ပုဆစ်ရိုးတစ်ချောင်းလည်းကောင်း၊ ပေါင်ရိုးတစ်ချောင်းလည်းကောင်း၊ ခါးရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ ကျောရိုးတစ်ဆယ့်ရှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ နံရိုးနှစ်ဆယ့်လေးချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ ရင်ဘတ်ရိုးတစ်ဆယ့်လေးချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ ရင်ညွန့်ရိုးတစ်ချောင်းလည်းကောင်း၊ ညှပ်ရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ လက်ပြင်ရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ လက်ရုံးရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ လက်ဖျံရိုးနှစ်ချောင်းစီတို့လည်းကောင်း၊ လည်ပင်းရိုးခုနစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ မေးရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းရိုးတစ်ချောင်းလည်းကောင်း၊ မျက်ကွင်းရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ နားရိုးနှစ်ချောင်းတို့လည်းကောင်း၊ နဖူးရိုးတစ်ချောင်းလည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းထိပ်ရိုးတစ်ချောင်းလည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းခွံရိုးကိုးချောင်းတို့လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသောနည်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော အရိုးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုအရိုးအားလုံးတို့သည် အဆင်းအားဖြင့် ဖြူကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍မှတ်၏။

Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāni. Tathā hi tattha aggapādaṅguliyaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni, tadanantarāni aṅgulīnaṃ majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni, mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni, morasakalisaṇṭhānānītipi eke. Piṭṭhipādaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni paṇhikaṭṭhīni ekaṭṭhitālaphalabījasaṇṭhānāni, gopphakaṭṭhīni ekatobaddhakīḷāgoḷakasaṇṭhānāni, jaṅghaṭṭhikesu khuddakaṃ dhanudaṇḍasaṇṭhānaṃ, mahantaṃ khuppipāsāmilātadhamanipiṭṭhisaṇṭhānaṃ, jaṅghaṭṭhikassa gopphakaṭṭhikesu patiṭṭhitaṭṭhānaṃ apanītatacakhajjūrīkaḷīrasaṇṭhānaṃ, jaṅghaṭṭhikassa jaṇṇukaṭṭhike patiṭṭhitaṭṭhānaṃ mudiṅgamatthakasaṇṭhānaṃ jaṇṇukaṭṭhi ekapassato ghaṭṭitapheṇasaṇṭhānaṃ, ūruṭṭhīni duttacchitavāsipharasudaṇḍasaṇṭhānāni, ūruṭṭhikassa kaṭaṭṭhike patiṭṭhitaṭṭhānaṃ suvaṇṇakārānaṃ aggijālanakasalākābundisaṇṭhānaṃ, tappatiṭṭhitokāso aggacchinnapunnāgaphalasaṇṭhāno, kaṭiṭṭhīni dvepi ekābaddhāni hutvā kumbhakārehi katacullisaṇṭhānāni, tāpasabhisikāsaṇṭhānānītipi eke. Ānisadaṭṭhīni heṭṭhāmukhaṭhapitasappaphaṇasaṇṭhānāni, sattaṭṭhaṭṭhānesu chiddāvachiddāni aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni abbhantarato uparūpari ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni, bāhirato vaṭṭanāvalisaṇṭhānāni, tesaṃ antarantarā kakacadantasadisāni dve tīṇi kaṇṭakāni honti, catuvīsatiyā [Pg.39] phāsukaṭṭhīsu paripuṇṇāni paripuṇṇasīhaḷadāttasaṇṭhānāni, aparipuṇṇāni aparipuṇṇasīhaḷadāttasaṇṭhānāni, sabbāneva odātakukkuṭassa pasāritapakkhadvayasaṇṭhānānītipi eke. Cuddasa uraṭṭhīni jiṇṇasandamānikaphalakapantisaṇṭhānāni, hadayaṭṭhi dabbiphaṇasaṇṭhānaṃ, akkhakaṭṭhīni khuddakalohavāsidaṇḍasaṇṭhānāni, tesaṃ heṭṭhā aṭṭhi addhacandasaṇṭhānaṃ, piṭṭhibāhaṭṭhīni pharasuphaṇasaṇṭhānāni, upaḍḍhacchinnasīhaḷakudālasaṇṭhānānītipi eke. Bāhaṭṭhīni ādāsadaṇḍasaṇṭhānāni, mahāvāsidaṇḍasaṇṭhānānītipi eke. Aggabāhaṭṭhīni yamakatālakandasaṇṭhānāni, maṇibandhaṭṭhīni ekato alliyāpetvā ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni, piṭṭhihatthaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni, hatthaṅgulimūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni, majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni, aggapabbaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni, satta gīvaṭṭhīni daṇḍe vijjhitvā paṭipāṭiyā ṭhapitavaṃsakaḷīrakhaṇḍasaṇṭhānāni, heṭṭhimahanukaṭṭhi kammārānaṃ ayokūṭayottakasaṇṭhānaṃ, uparimahanukaṭṭhi avalekhanasatthakasaṇṭhānaṃ, akkhināsakūpaṭṭhīni apanītamiñjataruṇatālaṭṭhisaṇṭhānāni, nalāṭaṭṭhi adhomukhaṭhapitabhinnasaṅkhakapālasaṇṭhānaṃ, kaṇṇacūḷikaṭṭhīni nhāpitakhurakosasaṇṭhānāni, nalāṭakaṇṇacūḷikānaṃ upari paṭṭabandhanokāse aṭṭhibahalaghaṭapuṇṇapaṭapilotikakhaṇḍasaṇṭhānaṃ, muddhanaṭṭhi mukhacchinnavaṅkanāḷikerasaṇṭhānaṃ, sīsaṭṭhīni sibbetvā ṭhapitajajjarālābukaṭāhasaṇṭhānānīti. Disato dvīsu disāsu jātāni.

ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် အမျိုးမျိုးသော ပုံသဏ္ဌာန်များ ရှိကြသည်။ ထိုအရိုးတို့တွင် ခြေချောင်းဆစ်အဖျားရိုးတို့သည် ခပေါင်းစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ထိုအဖျားရိုးတို့၏ အောက်ဖြစ်သော ခြေချောင်းတို့၏ အလယ်ဆစ်ရိုးတို့သည် မပြည့်စုံဘဲ ပိန်သော ပိန္နဲစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အရင်းဆစ်ရိုးတို့သည် ထက်စည်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဥဒေါင်းလည်ဆစ်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း ဆိုကြကုန်၏။ ခြေဖမိုးရိုးတို့သည် ထုဖွပ်ထားသော ခတ္တာဥ၏ အကြောစုသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ဖနောင့်ရိုးတို့သည် တစ်စေ့တည်းသော ထန်းသီးစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ဖမျက်ရိုးတို့သည် တစ်စုတည်း ချည်နှောင်၍ ထားအပ်သော ဂေါ်လီလုံးသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ညှို့သလုံးရိုးတို့တွင် ငယ်သောအရိုးသည် လေးညှို့သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ကြီးသောအရိုးသည် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသဖြင့် ညှိုးပိန်နေသော စပါးကြီးမြွေ၏ ကျောကုန်းသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ညှို့သလုံးရိုး၏ ဖမျက်ရိုးပေါ်၌ တည်သောအရပ်သည် အခွံခွာထားသော စွန်ပလွံညှောက်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ညှို့သလုံးရိုး၏ ပုဆစ်ဒူးရိုး၌ တည်သောအရပ်သည် မုရိုးစည်၏ ထိပ်ဝပြင်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ပုဆစ်ဒူးရိုး၏ ဘေးတစ်ဖက်သည် လှိုင်းတံပိုးကြောင့် တိုက်ခတ်အပ်သော ရေမြှုပ်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ပေါင်ရိုးတို့သည် ကောင်းစွာ မရွှေရသေးသော ပဲခွပ်၊ ပေါက်ဆိန်ရိုး သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ပေါင်ရိုး၏ ခါးရိုး၌ တည်သောအရပ်သည် ရွှေပန်းထိမ်သည်တို့၏ မီးမှုတ်တံသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ထိုပေါင်ရိုးတည်ရာ ခါးဆစ်ခွက်သည် ထိပ်ဖျားကို ဖြတ်ထားသော ပုန်းညက်သီးသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ နှစ်ချောင်းဖြစ်သော ခါးစောင်းရိုးတို့သည် တစ်စပ်တည်း စည်းနှောင်လျက် အိုးထိန်းသည်တို့ ပြုလုပ်ထားသော စက်ပျဉ်အထွတ် (ဖိုဝ) သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ရသေ့တို့၏ ထိုင်ခုံထောက်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း အချို့သောဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ တင်ပါးရိုးတို့သည် အောက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ထားအပ်သော မြွေဟောက်ပါးပျဉ်းသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ခုနစ်နေရာ ရှစ်နေရာတို့၌ အပေါက်ငယ် အများအပြား ရှိကြကုန်သော တစ်ဆယ့်ရှစ်ချောင်းသော ကျောရိုးတို့သည် အတွင်းဘက်မှ ကြည့်လျှင် အဆင့်ဆင့် ထပ်ထားသော ပြားသော လက်ပွတ်စူးသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အပြင်ဘက်မှ ကြည့်လျှင်မူ လုံးသော ဝါးကျူဆစ်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ထိုကျောရိုးတို့၏ အကြားအကြား၌ နှစ်ချောင်း သုံးချောင်းသော ဆူးကဲ့သို့သော အရိုးစွန်းတို့သည် လွှသွားနှင့် တူကြကုန်၏။ နှစ်ဆယ့်လေးချောင်းသော နံရိုးတို့တွင် ပြည့်ဝသော နံရိုးတို့သည် ပြည့်စုံသော သီဟိုဠ်ကျွန်းဖြစ် တံစည်းသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ မပြည့်ဝသော နံရိုးတို့သည် ပိန်သော သီဟိုဠ်တံစည်းသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အလုံးစုံသော နံရိုးတို့သည် ကြက်ဖြူ၏ ဖြန့်ထားသော အတောင်နှစ်ဖက်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ တစ်ဆယ့်လေးချောင်းသော ရင်ဘတ်ရိုးတို့သည် ဆွေးမြည့်သော ထန်းစင်ကို စီထားသော ပျဉ်ချပ်တန်းသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ရင်ရိုးသည် ယောင်းမရွက်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ညှပ်ရိုးတို့သည် ငယ်သော သံပဲခွပ်ရိုးသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ထိုညှပ်ရိုးတို့၏ အောက်၌ ရှိသော အရိုးသည် လတစ်ခြမ်းသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ လကပြင်ရိုးတို့သည် ပေါက်ဆိန်သွားသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ထက်ဝက်ဖြတ်ထားသော သီဟိုဠ်ပေါက်တူးသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ လက်မောင်းရိုးတို့သည် မှန်ကူရိုး (ကြေးမုံရိုး) သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ပဲခွပ်ကြီးရိုးသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ လက်ဖျံရိုးတို့သည် အစုံဖြစ်သော ထန်းနို့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ လက်ကောက်ဝတ်ရိုးတို့သည် တစ်စုတည်း ကပ်လျက် ထားအပ်သော သလွဲပြားအရစ်ခွေသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ လက်ဖမိုးရိုးတို့သည် ထုဖွပ်ထားသော ခတ္တာဥ၏ အကြောစုသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ လက်ချောင်းတို့၏ အရင်းဆစ်ရိုးတို့သည် ထက်စည်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အလယ်ဆစ်ရိုးတို့သည် မပြည့်စုံသော ပိန္နဲစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အဖျားဆစ်ရိုးတို့သည် ခပေါင်းစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ ခုနစ်ချောင်းသော လည်ပင်းရိုးတို့သည် တံကျင်ဖြင့် သီ၍ အစဉ်အတိုင်း စီထားသော ဝါးမျှစ်ပိုင်းသဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အောက်မေးရိုးသည် ပန်းဘဲတို့၏ သံညှပ်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ အထက်မေးရိုးသည် ကြံခွံခွာသော ဓားမြှောင်ငယ်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ မျက်တွင်းရိုးနှင့် နှာခေါင်းတွင်းရိုးတို့သည် အနှစ်ကို ထုတ်ထားသော နုသော ထန်းသီးစေ့သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ နဖူးရိုးသည် မှောက်၍ထားသော ခရုသင်းကွဲသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ နားထင်ရိုးတို့သည် ဆတ္တာသည်တို့၏ သင်တုန်းအိတ်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ နဖူးရိုးနှင့် နားထင်ရိုးတို့၏အထက် ဦးရစ်စည်းရာအရပ်၌ ရှိသော အရိုးသည် ရေပြည့်အိုး၌ စည်းနှောင်ထားသော ထူထဲသော ပုဆိုးစုတ်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ဦးထိပ်ရိုးသည် ထိပ်ဝကို ဖြတ်ထားသော ကောက်သော အုန်းသီးခွံသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ဦးခေါင်းရိုးတို့သည် ချုပ်စပ်၍ ထားအပ်သော ဆွေးမြည့်သော ဘူးခွက်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ်နှင့် အောက်ကိုယ်ဟူသော နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။

Okāsato avisesena sakalasarīre ṭhitāni, visesena tu sīsaṭṭhīni gīvaṭṭhikesu patiṭṭhitāni, gīvaṭṭhīni piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīsu patiṭṭhitāni, piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni kaṭiṭṭhīsu patiṭṭhitāni, kaṭiṭṭhīni ūruṭṭhikesu patiṭṭhitāni, uruṭṭhīni jaṇṇukaṭṭhikesu, jaṇṇukaṭṭhīni jaṅghaṭṭhikesu, jaṅghaṭṭhīni gopphakaṭṭhikesu, gopphakaṭṭhīni piṭṭhipādaṭṭhikesu patiṭṭhitāni, piṭṭhipādaṭṭhikāni ca gopphakaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitāni, gopphakaṭṭhīni jaṅghaṭṭhīni…pe… gīvaṭṭhīni sīsaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitānīti etenānusārena avasesānipi aṭṭhīni veditabbāni.

တည်နေရာအားဖြင့် အရိုးတို့သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကိုယ်အလုံး၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ အထူးသဖြင့်မူ ဦးခေါင်းရိုးတို့သည် လည်ပင်းရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ လည်ပင်းရိုးတို့သည် ကျောရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ကျောရိုးတို့သည် ခါးရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ခါးရိုးတို့သည် ပေါင်ရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ပေါင်ရိုးတို့သည် ပုဆစ်ဒူးရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ပုဆစ်ဒူးရိုးတို့သည် ညှို့သလုံးရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ညှို့သလုံးရိုးတို့သည် ဖမျက်ရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ဖမျက်ရိုးတို့သည် ခြေဖမိုးရိုးတို့၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ခြေဖမိုးရိုးတို့သည်လည်း ဖမျက်ရိုးတို့ကို ပင့်မရွက်ဆောင်၍ တည်ရှိကြကုန်၏။ ဖမျက်ရိုးတို့သည် ညှို့သလုံးရိုးတို့ကို... (ပ)... လည်ပင်းရိုးတို့သည် ဦးခေါင်းရိုးတို့ကို ပင့်မရွက်ဆောင်၍ တည်ရှိကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ကြွင်းကျန်သော အရိုးတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

Tattha yathā iṭṭhakagopānasicayādīsu na uparimā iṭṭhakādayo jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhimesu patiṭṭhitā’’ti, napi heṭṭhimā jānanti ‘‘mayaṃ uparimāni ukkhipitvā ṭhitā’’ti; evameva na sīsaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ gīvaṭṭhikesu [Pg.40] patiṭṭhitānī’’ti…pe… na gopphakaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ piṭṭhipādaṭṭhikesu patiṭṭhitānī’’ti, napi piṭṭhipādaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ gopphakaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitānī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu imāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi navahi ca maṃsapesisatehi ābaddhānulittāni, ekaghanacammapariyonaddhāni, sattarasaharaṇīsahassānugatasinehasinehitāni, navanavutilomakūpasahassaparissavamānasedajallikāni asītikimikulāni, kāyotveva saṅkhyaṃ gatāni, yaṃ sabhāvato upaparikkhanto yogāvacaro na kiñci gayhūpagaṃ passati, kevalaṃ tu nhārusambandhaṃ nānākuṇapasaṅkiṇṇaṃ aṭṭhisaṅghāṭameva passati. Yaṃ disvā dasabalassa puttabhāvaṃ upeti. Yathāha –

ထိုအရိုးတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဥပမာပြရသော် အုတ်များ၊ အမိုးအခြင်များကို တန်းစီထပ်ထားရာ၌ အထက်ရှိ အုတ်စသည်တို့သည် “ငါတို့သည် အောက်အုတ်တို့အပေါ်၌ တည်နေကြသည်” ဟု မသိကြကုန်။ အောက်ရှိ အုတ်တို့သည်လည်း “ငါတို့သည် အထက်အုတ်တို့ကို ပင့်မရွက်ဆောင်၍ တည်နေကြသည်” ဟု မသိကြကုန်။ ဤအတူသာလျှင် ဦးခေါင်းရိုးတို့သည် “ငါတို့သည် လည်ပင်းရိုးတို့၌ တည်နေကြသည်” ဟု မသိကြကုန်။ ... (ပ) ... ဖမျက်ရိုးတို့သည် “ငါတို့သည် ခြေဖမိုးရိုးတို့၌ တည်နေကြသည်” ဟု မသိကြကုန်။ ခြေဖမိုးရိုးတို့သည်လည်း “ငါတို့သည် ဖမျက်ရိုးတို့ကို ပင့်မရွက်ဆောင်၍ တည်နေကြသည်” ဟု မသိကြကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရုပ်တရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှ ကင်းဆိတ်ကြကုန်၏။ ... (ပ) ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သုံးရာကျော်မျှရှိသော ဤအရိုးတို့ကို ကိုးရာသော အကြောတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကိုးရာသော သားတစ်တို့သည်လည်းကောင်း ချည်နှောင်လျက်၊ လိမ်းကျံလျက် တည်ရှိကြကုန်၏။ ထူထဲသော အရေတစ်ချပ်တည်းဖြင့် လွှမ်းခြုံထားအပ်ကုန်၏။ တစ်သောင်းခုနစ်ထောင်သော အကြောမကြီးတို့သို့ အစဉ်တစိုက် စီးဝင်သော အဆီအနှစ်တို့ဖြင့် စိုစွတ်အပ်ကုန်၏။ ကိုးသောင်းကိုးထောင်သော မွေးညှင်းပေါက်တို့မှ ယိုစီးကျသော ချွေးညှော်တို့ဖြင့် စိုစွတ်ပေကျံလျက် ရှိကုန်၏။ ရှစ်ဆယ်သော ပိုးမျိုးတို့ တည်ရာဖြစ်၍ “ကိုယ်” ဟူ၍သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ထိုကိုယ်ကို သဘောမှန်အတိုင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် စွဲလမ်းယူထိုက်သော အနှစ်သာရတစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မမြင်ရဘဲ၊ အကြောတို့ဖြင့် ဖွဲ့စပ်ထား၍ အထူးထူးသော အပုပ်ကောင်တို့ဖြင့် ရောပြွမ်းနေသော အရိုးစုသက်သက်ကိုသာ မြင်ရ၏။ ထိုအရိုးစုကို မြင်၍ ဆယ်ပါးသော အားတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏—

‘‘Paṭipāṭiyaṭṭhīni ṭhitāni koṭiyā,Anekasandhiyamito na kehici;

Baddho nahārūhi jarāya codito,Acetano kaṭṭhakaliṅgarūpamo.

“အရိုးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိနေကြကုန်၏။ အစွန်းနှင့် အကွေးတို့ဖြင့် များစွာသော အဆစ်အစပ်တို့၌ ဖွဲ့စပ်ထားအပ်ကုန်၏။ အခြားမည်သည့်ကြိုးတို့ဖြင့်မျှ ချည်နှောင်ထားသည်မဟုတ်ဘဲ အကြောတို့ဖြင့်သာ ချည်နှောင်ထားအပ်ကုန်၏။ အိုခြင်းတရားဖြင့် နှိပ်စက်အပ်၍ စိတ်ဝိညာဉ်မရှိဘဲ ထင်းတုံး၊ သစ်စုတ်နှင့် တူသော ဥပမာရှိကုန်၏။”

‘‘Kuṇapaṃ kuṇape jātaṃ, asucimhi ca pūtini;

Duggandhe cāpi duggandhaṃ, bhedanamhi ca vayadhammaṃ.

“အပုပ်ကောင်၌ အပုပ်ကောင်သည် ဖြစ်၏။ မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေး၌ ပုပ်စပ်သော ကိုယ်သည် ဖြစ်၏။ နံစော်သောအရပ်၌ ဖြစ်၍ နံစော်သော သဘောရှိပြီးလျှင် ပျက်စီးခြင်း၊ ကုန်ဆုံးခြင်း သဘောသာ ရှိ၏။”

‘‘Aṭṭhipuṭe aṭṭhipuṭo, nibbatto pūtini pūtikāyamhi;

Tamhi ca vinetha chandaṃ, hessatha puttā dasabalassā’’ti ca.

“အရိုးအိမ်၌ အရိုးအိမ်သည် ဖြစ်၏။ ပုပ်စပ်သော ကိုယ်၌ ပုပ်စပ်သော ကိုယ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုပုပ်စပ်သော အရိုးစု၊ ခန္ဓာကိုယ်၌ တွယ်တာမှု လောဘရမက်ကို ပယ်ဖျောက်ကြကုန်လော့။ သို့မှသာ ဆယ်ပါးသော အားတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်စစ်များ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Paricchedato anto aṭṭhimiñjena uparito maṃsena agge mūle ca aññamaññena paricchinnānīti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ aṭṭhīni vaṇṇādito vavatthapeti.

အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အတွင်း၌ ရိုးတွင်းခြင်ဆီဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပေါ်ဘက်၌ အသားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဖျားနှင့် အရင်း၌ အချင်းချင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအရိုးတို့၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အရိုးတို့ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre yathāvuttappabhedānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ aṭṭhimiñjaṃ vaṇṇato setanti vavatthapeti. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānanti. Seyyathidaṃ – mahantamahantānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ sedetvā vaṭṭetvā mahantesu vaṃsanaḷakapabbesu pakkhittamahāvettaṅkurasaṇṭhānaṃ, khuddānukhuddakānaṃ [Pg.41] abbhantaragataṃ sedetvā vaṭṭetvā khuddānukhuddakesu vaṃsanaḷakapabbesu pakkhittatanuvettaṅkurasaṇṭhānanti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato aṭṭhīnaṃ abbhantare patiṭṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော အရိုးတို့၏ အတွင်း၌ တည်သော ရိုးတွင်းခြင်ဆီကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိ၏ တည်ရာသဏ္ဌာန်အတိုင်း ရှိ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ကြီးမားသော အရိုးတို့၏အတွင်း၌ တည်ရှိသော ခြင်ဆီသည် ပြုတ်၍ ကျစ်ပြီးလျှင် ကြီးသော ဝါးဆစ် ကျူဆစ်တို့၌ ထည့်ထားသော ကြီးမားသော ကြိမ်ညွန့် သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ငယ်သော၊ အငယ်စား အရိုးတို့၏ အတွင်း၌ တည်သော ခြင်ဆီသည် ပြုတ်၍ ကျစ်ပြီးလျှင် ငယ်သော ဝါးဆစ် ကျူဆစ်တို့၌ ထည့်ထားသော သေးငယ်သော ကြိမ်ညွန့် သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ အရပ်အားဖြင့် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် အရိုးတို့၏ အတွင်း၌ တည်၏။

Tattha yathā veḷunaḷakādīnaṃ antogatāni dadhiphāṇitāni na jānanti ‘‘mayaṃ veḷunaḷakādīnaṃ antogatānī’’ti, napi veḷunaḷakādayo jānanti ‘‘dadhiphāṇitāni amhākaṃ antogatānī’’ti; evameva na aṭṭhimiñjaṃ jānāti ‘‘ahaṃ aṭṭhīnaṃ antogata’’nti, napi aṭṭhīni jānanti ‘‘aṭṭhimiñjaṃ amhākaṃ antogata’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato aṭṭhīnaṃ abbhantaratalehi aṭṭhimiñjabhāgena ca paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ aṭṭhimiñjaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုရိုးတွင်းခြင်ဆီ၌ ဥပမာအားဖြင့် ဝါးကျူစသည်တို့၏ အတွင်း၌ တည်ကုန်သော နို့ဓမ်းနှင့် တင်လဲတို့သည် 'ငါတို့သည် ဝါးကျူစသည်တို့၏ အတွင်း၌ တည်ကုန်၏' ဟု မသိကုန်။ ဝါးကျူစသည်တို့သည်လည်း 'နို့ဓမ်းနှင့် တင်လဲတို့သည် ငါတို့၏ အတွင်း၌ တည်ကုန်၏' ဟု မသိကုန်။ ထို့အတူပင် ရိုးတွင်းခြင်ဆီသည်လည်း 'ငါသည် အရိုးတို့၏ အတွင်း၌ တည်၏' ဟု မသိ။ အရိုးတို့သည်လည်း 'ရိုးတွင်းခြင်ဆီသည် ငါတို့၏ အတွင်း၌ တည်၏' ဟု မသိကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အရိုးတို့၏ အတွင်းမျက်နှာပြင်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြင်ဆီဟူသော အဖို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုခြင်ဆီ၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် ရိုးတွင်းခြင်ဆီကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare dvigoḷakappabhedaṃ vakkaṃ vaṇṇato mandarattaṃ pāḷibhaddakaṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato gāmadārakānaṃ suttāvutakīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ, ekavaṇṭasahakāradvayasaṇṭhānantipi eke. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato galavāṭakā vinikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်း၌ နှစ်ခုသော ဆောက်လုံးသဏ္ဌာန် ကွဲပြားသော အညှို့ကို အဆင်းအားဖြင့် အနည်းငယ်နီသော၊ ပင်လယ်ကသစ်စေ့ အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ရွာတွင်းရှိ ကလေးသူငယ်တို့၏ အပ်ချည်ဖြင့် သီထားသော ကစားစရာ ဆောက်လုံးသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ အညှာတစ်ခုတည်းရှိသော ကံပြင်းသီးနှစ်လုံးပြွတ် သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ရေမျိုအရပ်မှ ထွက်၍ အမြစ်တစ်ခုတည်းဖြင့် အနည်းငယ်သွားပြီးလျှင် နှစ်ခွကွဲသော အကြောကြီးဖြင့် မြဲမြံစွာ ဖွဲ့အပ်သည်ဖြစ်၍ နှလုံးသားကို ဝန်းရံလျက် တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tattha yathā vaṇṭūpanibaddhaṃ sahakāradvayaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ vaṇṭena upanibaddha’’nti, napi vaṇṭaṃ jānāti ‘‘mayā sahakāradvayaṃ upanibaddha’’nti; evameva na vakkaṃ jānāti ‘‘ahaṃ thūlanhārunā upanibaddha’’nti, napi thūlanhāru jānāti ‘‘mayā vakkaṃ upanibaddha’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vakkaṃ vakkabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ vakkaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအညှို့၌ ဥပမာအားဖြင့် အညှာဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော ကံပြင်းသီးနှစ်လုံးပြွတ်သည် 'ငါ့ကို အညှာက ဖွဲ့အပ်၏' ဟု မသိ။ အညှာသည်လည်း 'ငါသည် ကံပြင်းသီးနှစ်လုံးပြွတ်ကို ဖွဲ့အပ်၏' ဟု မသိ။ ထို့အတူပင် အညှို့သည်လည်း 'ငါ့ကို အကြောကြီးက ဖွဲ့အပ်၏' ဟု မသိ။ အကြောကြီးသည်လည်း 'ငါသည် အညှို့ကို ဖွဲ့အပ်၏' ဟု မသိ။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အညှို့ကို အညှို့ဟူသောအဖို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအညှို့၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အညှို့ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare hadayaṃ vaṇṇato rattaṃ rattapadumapattapiṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato bāhirapattāni apanetvā adhomukhaṭhapitapadumamakuḷasaṇṭhānaṃ, tañca aggacchinnapunnāgaphalamiva vivaṭekapassaṃ bahi maṭṭhaṃ anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ. Paññābahulānaṃ thokaṃ [Pg.42] vikasitaṃ, mandapaññānaṃ makuḷitameva. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca pavattanti, taṃ apanetvā avasesamaṃsapiṇḍasaṅkhātahadayabbhantare addhapasatamattaṃ lohitaṃ saṇṭhāti, taṃ rāgacaritassa rattaṃ, dosacaritassa kāḷakaṃ, mohacaritassa maṃsadhovanodakasadisaṃ, vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ, saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ, paññācaritassa acchaṃ vippasannamanāvilaṃ, niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ khāyati. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe patiṭṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်း၌ နှလုံးသားကို အဆင်းအားဖြင့် နီသော ပဒုမ္မာကြာရွက်၏ အပြင်ဘက်အဆင်းကဲ့သို့ နီ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ပြင်ပအရွက်တို့ကို ဖယ်ရှား၍ အောက်သို့ မျက်နှာမူထားသော ကြာပဒုမ္မာငုံသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ထိုနှလုံးသည် အဖျားကို ဖြတ်ထားသော ပုန်းညက်သီးကဲ့သို့ နံပါးတစ်ဖက်၌ ဟင်းလင်းပွင့်လျက် အပြင်ဘက်၌ ပြေပြစ်၍ အတွင်း၌ သပွတ်ခါးသီး၏ အတွင်းပိုင်းနှင့် တူ၏။ ပညာကြီးသောသူတို့၏ နှလုံးသည် အနည်းငယ် ပွင့်လျက်ရှိပြီး ပညာနည်းသောသူတို့၏ နှလုံးသည် ငုံလျက်သာ ရှိ၏။ အကြင်ရုပ်ကို မှီ၍ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုရုပ်ကို ဖယ်၍ ကြွင်းသော အသားတစ်ဟု ဆိုအပ်သော နှလုံး၏အတွင်း၌ လက်တစ်ဆုပ်ခွဲခန့်သော သွေးသည် တည်၏။ ထိုသွေးသည် ရာဂစရိုက်ရှိသူအား နီ၏၊ ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား မည်းနက်၏၊ မောဟစရိုက်ရှိသူအား အသားဆေးရေနှင့် တူ၏၊ ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား ကုလားပဲပြုတ်ရည်အဆင်း ရှိ၏၊ သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသူအား မဟာလှေခါးပွင့်အဆင်း ရှိ၏၊ ပညာစရိုက်ရှိသူအား ကြည်လင်သန့်ရှင်း၍ မနောက်မကျုဘဲ သွေးပြီးသော ပတ္တမြားစစ်ကဲ့သို့ တောက်ပသော အရောင်ရှိလျက် ထင်ရှား၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ကိုယ်တွင်း၌ သားမြတ်နှစ်ခုတို့၏ အလယ်၌ တည်၏။

Tattha yathā dvinnaṃ vātapānakavāṭakānaṃ majjhe ṭhito aggaḷatthambhako na jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ vātapānakavāṭakānaṃ majjhe ṭhito’’ti, napi vātapānakavāṭakāni jānanti ‘‘amhākaṃ majjhe aggaḷatthambhako ṭhito’’ti; evamevaṃ na hadayaṃ jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhita’’nti, napi thanāni jānanti ‘‘hadayaṃ amhākaṃ majjhe ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato hadayaṃ hadayabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ hadayaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုနှလုံးသား၌ ဥပမာအားဖြင့် လေသာပြတင်းတံခါးရွက်နှစ်ခုတို့၏ အလယ်၌ တည်သော မင်းတုတ်တိုင်သည် 'ငါသည် ပြတင်းတံခါးရွက်နှစ်ခုတို့၏ အလယ်၌ တည်၏' ဟု မသိ။ ပြတင်းတံခါးရွက်တို့သည်လည်း 'ငါတို့၏ အလယ်၌ မင်းတုတ်တိုင် တည်ရှိ၏' ဟု မသိကုန်။ ထို့အတူပင် နှလုံးသည်လည်း 'ငါသည် သားမြတ်နှစ်ခုတို့၏ အလယ်၌ တည်၏' ဟု မသိ။ သားမြတ်တို့သည်လည်း 'ငါတို့၏ အလယ်၌ နှလုံးသည် တည်၏' ဟု မသိကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် နှလုံးကို နှလုံးဟူသောအဖို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုနှလုံး၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် နှလုံးသားကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare yakanasaññitaṃ yamakamaṃsapiṇḍaṃ vaṇṇato rattaṃ rattakumudabāhirapattapiṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato ekamūlaṃ hutvā agge yamakaṃ koviḷārapattasaṇṭhānaṃ, tañca dandhānaṃ ekaṃyeva hoti mahantaṃ, paññavantānaṃ dve vā tīṇi vā khuddakānīti. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်း၌ အသည်းဟု ခေါ်အပ်သော အသားစိုင်အစုံကို အဆင်းအားဖြင့် နီသော ကုမုဒြာကြာပွင့်၏ ပြင်ဘက်အဆင်းကဲ့သို့ နီ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် အရင်းတစ်ခုတည်း ဖြစ်၍ အဖျား၌ နှစ်ခွရှိသော ပင်လယ်ကသစ်ရွက် သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ထိုအသည်းသည် ပညာနည်းသူတို့အား တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၍ ကြီးမား၏။ ပညာရှိသူတို့အားမူ နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခုဖြစ်၍ သေးငယ်ကုန်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် သားမြတ်နှစ်ခုတို့၏ အတွင်း လကျ်ာဘက်နံပါးကို မှီ၍ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tattha yathā piṭharakapasse laggā maṃsapesi na jānāti ‘‘ahaṃ piṭharakapasse laggā’’ti, napi piṭharakapassaṃ jānāti ‘‘mayi maṃsapesi laggā’’ti; evameva na yakanaṃ jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhita’’nti, napi thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti ‘‘maṃ nissāya yakanaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pana yakanaṃ yakanabhāgena [Pg.43] paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ yakanaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအသည်း၌ ဥပမာအားဖြင့် အိုး၏နံပါး၌ ကပ်နေသော အသားတစ်သည် 'ငါသည် အိုး၏နံပါး၌ ကပ်နေ၏' ဟု မသိ။ အိုးနံပါးသည်လည်း 'ငါ၌ အသားတစ် ကပ်နေ၏' ဟု မသိ။ ထို့အတူပင် အသည်းသည်လည်း 'ငါသည် သားမြတ်နှစ်ခုတို့၏ အတွင်း လကျ်ာဘက်နံပါးကို မှီ၍ တည်၏' ဟု မသိ။ သားမြတ်နှစ်ခုတို့၏ အတွင်း လကျ်ာဘက်နံပါးသည်လည်း 'ငါ့ကို မှီ၍ အသည်း တည်ရှိ၏' ဟု မသိ။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အသည်းကို အသည်းဟူသောအဖို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအသည်း၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့် တူသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အသည်းကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre paṭicchannāpaṭicchannabhedato duvidhaṃ kilomakaṃ vaṇṇato setaṃ dukūlapilotikavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā, appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်၌ ဖုံးလွှမ်းသော အမြှေး၊ မဖုံးလွှမ်းသော အမြှေးဟူသော ကွဲပြားမှုအားဖြင့် နှစ်မျိုးသော အမြှေးကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူ၏၊ ဝတ်ဆင်အပ်သော ဖွတ်ဖြူပုဆိုးညစ်နှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသောအမြှေးသည် နှလုံးနှင့် အညှို့ကို ဝန်းရံ၍ တည်၏၊ မဖုံးလွှမ်းသောအမြှေးသည် တစ်ကိုယ်လုံး၌ အရေပြား၏အောက်ရှိ အသားကို ရစ်ပတ်၍ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tattha yathā pilotikāya paliveṭhite maṃse na pilotikā jānāti ‘‘mayā maṃsaṃ paliveṭhita’’nti, napi maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pilotikāya paliveṭhita’’nti; evameva na kilomakaṃ jānāti ‘‘mayā hadayavakkāni sakalasarīre ca cammassa heṭṭhato maṃsaṃ paliveṭhita’’nti. Napi hadayavakkāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ kilomakena paliveṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato heṭṭhā maṃsena upari cammena tiriyaṃ kilomakabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ kilomakaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအမြှေး၌ ဥပမာသော်ကား ပုဆိုးနွမ်းဖြင့် အသားကို ရစ်ပတ်ထားအပ်သော်လည်း ပုဆိုးနွမ်းသည် 'ငါသည် အသားကို ရစ်ပတ်ထား၏' ဟု မသိ၊ အသားကလည်း 'ငါ့ကို ပုဆိုးနွမ်းက ရစ်ပတ်ထား၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် အမြှေးသည်လည်း 'ငါသည် နှလုံး၊ အညှို့တို့ကို လည်းကောင်း၊ တစ်ကိုယ်လုံး၌ အရေပြား၏ အောက်ရှိ အသားကို လည်းကောင်း ရစ်ပတ်ထား၏' ဟု မသိ။ နှလုံး၊ အညှို့နှင့် တစ်ကိုယ်လုံးရှိ အသားတို့သည်လည်း 'ငါ့ကို အမြှေးက ရစ်ပတ်ထား၏' ဟု မသိကြကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကြကုန်၏။ (ပ) ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောက်၌ အသားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ အရေပြားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖီလာ၌ အမြှေး၏ အပိုင်းအခြားဖြင့် လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုအမြှေး၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားကား ဆံပင် စသည်တို့နှင့် မရောပြွမ်းခြင်းပင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အမြှေးကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare pihakaṃ vaṇṇato nīlaṃ mīlātanigguṇḍīpupphavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato yebhuyyena sattaṅgulappamāṇaṃ abandhanaṃ kāḷavacchakajivhāsaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ, yamhi paharaṇapahārena bahi nikkhante sattānaṃ jīvitakkhayo hotīti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်၏အတွင်း၌ အဖျဉ်း (သရက်ရွက်) ကို အဆင်းအားဖြင့် ညို၏၊ ညှိုးနွမ်းသော ကြောင်ပန်းပွင့် အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် များသောအားဖြင့် ခုနစ်သစ်ပမာဏရှိ၍ အချည်အနှောင်မရှိဘဲ မည်းနက်သော နွားငယ်၏ လျှာသဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် နှလုံး၏ လက်ဝဲဘက်၊ ဝမ်းရေအပြင်၏ အထက်မျက်နှာပြင်ကို မှီ၍ တည်၏၊ ထိုသရက်ရွက်သည် လက်နက်ထိခိုက်မိသဖြင့် အပြင်သို့ ထွက်လာလျှင် သတ္တဝါတို့ အသက်ကုန်ခြင်း (သေခြင်း) ဖြစ်ရ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tattha yathā koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā na gomayapiṇḍi jānāti ‘‘ahaṃ koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā’’ti, napi koṭṭhakamatthakapassaṃ jānāti ‘‘gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitā’’ti; evameva na pihakaṃ jānāti ‘‘ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhita’’nti, napi udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti ‘‘pihakaṃ maṃ nissāya ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato [Pg.44] pihakaṃ pihakabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pihakaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုသရက်ရွက်၌ ဥပမာသော်ကား ကျီနံရံ၏အပြင်ကို မှီ၍ တည်သော နွားချေးစိုင်သည် 'ငါသည် ကျီနံရံ၏အပြင်ကို မှီ၍ တည်၏' ဟု မသိ၊ ကျီနံရံ၏အပြင်သည်လည်း 'နွားချေးစိုင်သည် ငါ့ကို မှီ၍ တည်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် အဖျဉ်းသရက်ရွက်သည်လည်း 'ငါသည် ဝမ်းရေအပြင်၏ အထက်မျက်နှာပြင်ကို မှီ၍ တည်၏' ဟု မသိ၊ ဝမ်းရေအပြင်၏ အထက်မျက်နှာပြင်သည်လည်း 'အဖျဉ်းသရက်ရွက်သည် ငါ့ကို မှီ၍ တည်၏' ဟု မသိ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကြကုန်၏။ (ပ) ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အဖျဉ်းသရက်ရွက်ကို အဖျဉ်းသရက်ရွက်၏ အဖို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုအဖျဉ်းသရက်ရွက်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားကား ဆံပင် စသည်တို့နှင့် မရောပြွမ်းခြင်းပင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အဖျဉ်းကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsaṃ vaṇṇato rattaṃ nātiparipakkaudumbaravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato visamacchinnapūvasaṇṭhānaṃ, chadaniṭṭhakakhaṇḍapuñjasaṇṭhānantipi eke. Tadetaṃ abbhantare asitapītādīnaṃ abhāve uggatena kammajatejusmanā abbhāhatattā saṅkhāditapalālapiṇḍamiva nirasaṃ nirojaṃ hoti. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်၏အတွင်း၌ သုံးဆယ့်နှစ်ခုသော သားတစ်အပြားရှိသော အဆုတ်ကို အဆင်းအားဖြင့် နီ၏၊ မမှည့်လွန်းသော ရေသဖန်းသီး အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မညီမညွတ် လှီးဖြတ်ထားသော မုန့်ကျွတ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အချို့သောဆရာတို့ကား အမိုးအုတ်ကြွပ်ပုံစုသဏ္ဌာန်ရှိ၏ ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ ထိုအဆုတ်သည် ကိုယ်အတွင်း၌ စားအပ်သောက်အပ်သော အာဟာရစသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် တက်လာသော ကံကြောင့်ဖြစ်သည့် တေဇောဓာတ်အရှိန်ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ရကား နင်းခြေအပ်သော ကောက်ရိုးပုံကဲ့သို့ အရည်ခန်းခြောက်၍ ဩဇာမရှိသည် ဖြစ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ကိုယ်အတွင်း၌ သားမြတ်နှစ်ဖက်တို့၏ အလယ်တွင် နှလုံးနှင့် အသည်းကို အထက်မှ ဖုံးလွှမ်းကာ တွဲလွဲဆွဲလျက် တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno sakuṇakulāvako na jānāti ‘‘ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno ṭhito’’ti, napi jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti ‘‘sakuṇakulāvako mayi lambamāno ṭhito’’ti; evameva na papphāsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare lambamānaṃ ṭhita’’nti, napi sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antaraṃ jānāti ‘‘mayi papphāsaṃ lambamānaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato papphāsaṃ papphāsabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ papphāsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအဆုတ်၌ ဥပမာသော်ကား အိုမင်းသော ကျီဟောင်း၏အတွင်း၌ တွဲလွဲဆွဲနေသော စာငှက်သိုက်သည် 'ငါသည် ကျီဟောင်း၏အတွင်း၌ တွဲလွဲဆွဲလျက် တည်၏' ဟု မသိ၊ ကျီဟောင်း၏အတွင်းသည်လည်း 'ငါ၏အတွင်း၌ စာငှက်သိုက်သည် တွဲလွဲဆွဲလျက် တည်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် အဆုတ်သည်လည်း 'ငါသည် ကိုယ်အတွင်း၌ သားမြတ်နှစ်ဖက်တို့၏ အလယ်တွင် တွဲလွဲဆွဲလျက် တည်၏' ဟု မသိ၊ ကိုယ်အတွင်းရှိ သားမြတ်နှစ်ဖက်တို့၏ အလယ်အရပ်သည်လည်း 'ငါ၌ အဆုတ်သည် တွဲလွဲဆွဲလျက် တည်၏' ဟု မသိ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကြကုန်၏။ (ပ) ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အဆုတ်ကို အဆုတ်၏ အဖို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုအဆုတ်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားကား ဆံပင် စသည်တို့နှင့် မရောပြွမ်းခြင်းပင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အဆုတ်ကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato paraṃ antosarīre purisassa dvattiṃsahatthaṃ, itthiyā aṭṭhavīsatihatthaṃ, ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggaṃ antaṃ vaṇṇato setaṃ sakkharasudhāvaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato sīsaṃ chinditvā lohitadoṇiyaṃ saṃvelletvā ṭhapitadhammanisaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato upari galavāṭake heṭṭhā ca karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်း၌ ယောကျ်ားအား သုံးဆယ့်နှစ်တောင်၊ မိန်းမအား နှစ်ဆယ့်ရှစ်တောင် ရှိလျက် နှစ်ဆယ့်တစ်ခွေသော အရပ်တို့၌ ခွေ၍တည်သော အူမကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူ၏၊ ထုံးကျောက် (အင်္ဂတေကျောက်) နှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ သွေးဆေးရာကျင်း၌ ခွေ၍ထားအပ်သော စပါးကြီးမြွေ၏ ကိုယ်ထည်သဏ္ဌာန် ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် အထက်၌ လည်ချောင်းဝ၌လည်းကောင်း၊ အောက်၌ ကျင်ကြီးလမ်းကြောင်း၌လည်းကောင်း အမြဲတစေ ချည်နှောင်ထားအပ်သည် ဖြစ်၍၊ လည်ချောင်းဝမှ ကျင်ကြီးသွားရာ အဆုံးအထိ ကိုယ်အတွင်း၌ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tattha yathā lohitadoṇiyaṃ ṭhapitaṃ chinnasīsaṃ dhammanikaḷevaraṃ na jānāti ‘‘ahaṃ lohitadoṇiyaṃ ṭhita’’nti, napi lohitadoṇi jānāti ‘‘mayi chinnasīsaṃ dhammanikaḷevaraṃ ṭhita’’nti; evameva na antaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīrabbhantare ṭhita’’nti, napi sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘‘mayi antaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā [Pg.45] hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato antaṃ antabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ antaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအူမ၌ ဥပမာသော်ကား သွေးဆေးသော ကျင်း၌ ဦးခေါင်းပြတ်၍ ထားအပ်သော စပါးကြီးမြွေ၏ ကိုယ်ထည်သည် 'ငါသည် သွေးဆေးကျင်း၌ တည်၏' ဟု မသိ၊ သွေးဆေးကျင်းသည်လည်း 'ငါ၌ ဦးခေါင်းပြတ်သော စပါးကြီးမြွေကိုယ်ထည် တည်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် အူမသည်လည်း 'ငါသည် ကိုယ်အတွင်း၌ တည်၏' ဟု မသိ၊ ကိုယ်အတွင်းသည်လည်း 'ငါ၌ အူမသည် တည်၏' ဟု မသိ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကြကုန်၏။ (ပ) ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အူမကို အူမ၏ အဖို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုအူမ၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားကား ဆံပင် စသည်တို့နှင့် မရောပြွမ်းခြင်းပင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အူမကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato paraṃ antosarīre antantare antaguṇaṃ vaṇṇato setaṃ dakasītalikamūlavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato dakasītalikamūlasaṇṭhānamevāti, gomuttasaṇṭhānantipi eke. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato kudālapharasukammādīni karontānaṃ yantākaḍḍhanakāle yantasuttakamiva yantaphalakāni antabhoge ekato aggaḷante ābandhitvā pādapuñchanarajjumaṇḍalakassa antarā taṃ sibbitvā ṭhitarajjukā viya ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitanti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်းရှိ အူမ၏အကြား၌ အူသိမ်ကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူ၏၊ ဟင်းရံ့မြစ်နှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ဟင်းရံ့မြစ်သဏ္ဌာန်ရှိသည်သာလျှင်တည်း။ အချို့သောဆရာတို့ကား နွားကျင်ငယ် စီးဆင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏ ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ပေါက်တူး၊ ပေါက်ဆိန် စသည့်အလုပ်များကို လုပ်ကိုင်ကြသောသူတို့၏ ယန္တရားကိုဆွဲငင်သောအခါ၌ ယန္တရားကြိုးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ခြေသုတ်သော ကြိုးခွေအဝန်း၏အကြား၌ ယန္တရားပျဉ်တို့ကို အူမ၏တစ်ဖက်တစ်ချက်ရှိ ကြိုးလွန်းတောင့်ကို ချည်နှောင်၍ ချုပ်လုပ်ထားသော ကြိုးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နှစ်ဆယ့်တစ်ခွေသော အူမတို့၏အကြား၌ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbitvā ṭhitarajjukā na jānāti ‘‘mayā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbita’’nti, napi pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti ‘‘rajjukā maṃ sibbitvā ṭhitā’’ti, evameva antaguṇaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ antaṃ ekavīsatibhogabbhantare ābandhitvā ṭhita’’nti, napi antaṃ jānāti ‘‘antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato antaguṇaṃ antaguṇabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ antaguṇaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအူသိမ်၌ ဥပမာအားဖြင့် ခြေသုတ်ကြိုးဝန်းကို ချုပ်၍ ထားအပ်သော ကြိုးသည် 'ငါသည် ခြေသုတ်ကြိုးဝန်းကို ချုပ်အပ်၏' ဟု မသိ၊ ခြေသုတ်ကြိုးဝန်းသည်လည်း 'ကြိုးသည် ငါ့ကို ချုပ်၍ တည်၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အူသိမ်သည်လည်း 'ငါသည် အူမကို နှစ်ဆယ့်တစ်ခွေသော အကြား၌ ဖွဲ့၍ တည်၏' ဟု မသိ၊ အူမသည်လည်း 'အူသိမ်သည် ငါ့ကို ဖွဲ့၍ တည်၏' ဟု မသိပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အူသိမ်ကို အူသိမ်၏ အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအူသိမ်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် အူသိမ်ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato paraṃ antosarīre udariyaṃ vaṇṇato ajjhohaṭāhāravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato parissāvane sithilabaddhataṇḍulasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udare ṭhitanti. Udaraṃ nāma ubhato nippīḷiyamānassa allasāṭakassa majjhe sañjātaphoṭakasadisaṃ antapaṭalaṃ, bahi maṭṭhaṃ, anto maṃsakasambupaliveṭhitaṃ, kiliṭṭhapāvārapupphasadisaṃ, kuthitapanasaphalassa abbhantarasadisantipi eke. Tattha takkolakā gaṇḍuppādakātālahīrakāsūcimukhakāpaṭatantusuttakāti evamādidvattiṃsakulappabhedā kimayo ākulabyākulā saṇḍasaṇḍacārino hutvā nivasanti, ye pānabhojanādimhi avijjamāne ullaṅghitvā viravantā [Pg.46] hadayamaṃsaṃ abhitudanti pānabhojanādīni ajjhoharaṇavelāyañca uddhaṃmukhā hutvā paṭhamajjhohaṭe dve tayo ālope turitaturitā vilumpanti. Yaṃ etesaṃ kimīnaṃ pasūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti, yattha seyyathāpi nāma caṇḍālagāmadvāre candanikāya saradasamaye thūlaphusitake deve vassante udakena āvūḷhaṃ muttakarīsacammaṭṭhinhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikālohitappabhutinānākuṇapajātaṃ nipatitvā kaddamodakāluḷitaṃ sañjātakimikulākulaṃ hutvā dvīhatīhaccayena sūriyātapasantāpavegakuthitaṃ upari pheṇapupphuḷake muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhajegucchaṃ upagantuṃ vā daṭṭhuṃ vā anaraharūpataṃ āpajjitvā tiṭṭhati, pageva ghāyituṃ vā sāyituṃ vā; evameva nānappakārapānabhojanādi dantamusalasaṃcuṇṇitaṃ jivhāhatthasamparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṅkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ koliyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇapupphuḷakāni muñcantaṃ paramakasambuduggandhajegucchabhāvamāpajjitvā tiṭṭhati. Yaṃ sutvāpi pānabhojanādīsu amanuññatā saṇṭhāti, pageva paññācakkhunā oloketvā. Yattha ca patitaṃ pānabhojanādi pañcadhā vivekaṃ gacchati, ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti, ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti, eko bhāgo muttaṃ hoti, eko bhāgo karīsaṃ hoti, eko bhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayatīti.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်းရှိ အစာသစ်ကို အဆင်းအားဖြင့် မျိုအပ်သော အာဟာရ၏ အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ရေစစ်ပဝါ၌ လျော့ရဲရဲ ချည်နှောင်ထားသော ဆန်ထုပ်သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် ကိုယ်၏အထက်ပိုင်းအရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် အစာသစ်အိမ်၌ တည်၏။ အစာသစ်အိမ် (ဝမ်း) မည်သည်ကား နှစ်ဖက်မှ ညှစ်အပ်သော စိုစွတ်သော ပုဆိုး၏အလယ်၌ ဖြစ်သော အဖုနှင့်တူသော အူပတ်ဖုံးဖြစ်၍၊ အပြင်ဘက်၌ ချောမွေ့ကာ အတွင်း၌ ယောက်သွားအသားကဲ့သို့ လိမ်းကျံအပ်သော အသားရှိသဖြင့် ညစ်နွမ်းသော စောင်ပန်းပွင့်နှင့် တူ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကား ပုပ်ဆွေးသော ပိန္နဲသီး၏ အတွင်းသားနှင့် တူ၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအစာသစ်၌ တက္ကောလကပိုး၊ ဂဏ္ဍုပ္ပါဒကပိုး၊ ထန်းကျောပိုး၊ အပ်ချည်ပိုး၊ ချည်မျှင်ပိုး အစရှိသဖြင့် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ပိုးမျိုးတို့သည် ရှုပ်ထွေးပွတ်သပ်လျက် အစုလိုက်အပြုံလိုက် ကျက်စားကာ နေကြကုန်၏။ ထိုပိုးတို့သည် စားဖွယ်သောက်ဖွယ် မရှိသောအခါ ခုန်တက်၍ အော်ဟစ်ကာ နှလုံးသားကို ကိုက်ခဲဆွဆွတ်ကြကုန်၏။ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့ကို မျိုချသောအခါ၌လည်း အထက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ရှေးဦးစွာ မျိုချအပ်သော အစာနှစ်လုပ် သုံးလုပ်တို့ကို အလျင်အမြန် လုယက်စားကြကုန်၏။ ထိုအစာသစ်သည် ထိုပိုးတို့၏ သားဖွားရာအိမ်၊ ကျင်ကြီးအိမ်၊ သူနာပြုဇရပ်နှင့် သုသာန်တစပြင်လည်း ဖြစ်၏။ ဥပမာသော်ကား ဒွန်းစဏ္ဍားရွာတံခါးဝရှိ တံစီးတွင်း၌ ဆောင်းဦးကာလ၌ ကြီးသော မိုးပေါက်များ ရွာသွန်းသောအခါ ရေနှင့်အတူ မျောပါလာသော ကျင်ငယ်၊ ကျင်ကြီး၊ အရေ၊ အရိုး၊ အကြောစုတ်၊ တံထွေး၊ နှပ်၊ သွေးစသော အထူးထူးသော အကောင်ပုပ်များ ကျရောက်၍ ညွန်ရေတို့ဖြင့် နောက်ကျူကာ ပိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်လျက်၊ နှစ်ရက်သုံးရက်လွန်သော် နေပူရှိန်ကြောင့် ကျိုက်ကျိုက်ဆူကာ အထက်၌ အမြှုပ်အပြွက်များကို လွှတ်လျက်၊ အလွန်ညိုမည်းသော အရောင်ရှိပြီး အလွန်မကောင်းသော အနံ့ဆိုးဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ကာ ချဉ်းကပ်ရန် သော်လည်းကောင်း၊ ကြည့်ရှုရန် သော်လည်းကောင်း မထိုက်တန်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသကဲ့သို့ (နမ်းရှူရန်၊ လျက်စမ်းရန်မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း)။ ထို့အတူပင် အထူးထူးသော စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့သည် သွားတည်းဟူသော ကျည်ပွေ့ဖြင့် ကြိတ်ခြေအပ်သဖြင့်၊ လျှာတည်းဟူသော လက်ဖြင့် ပြန်လှန်အပ်သဖြင့်၊ တံထွေးအရည်တို့ဖြင့် လူးနယ်အပ်သဖြင့် ထိုခဏ၌ပင် ကောင်းသော အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာစသည်တို့ ကင်းပျောက်လျက်၊ ခွေးစားခွက်ရှိ ခွေးအန်ဖတ်နှင့် တူစွာ ကျရောက်၍၊ သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ လေတို့ဖြင့် လူးအပ်သည်ဖြစ်ကာ၊ ဝမ်းမီး၏ အပူရှိန်ဖြင့် ကျိုက်ကျိုက်ဆူလျက် ပိုးမျိုးတို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးကာ၊ အထက်သို့ အမြှုပ်အပြွက်များကို လွှတ်လျက် အလွန်ညစ်ညမ်းသော ယောက်သွားပုပ်ကဲ့သို့ စက်ဆုပ်ဖွယ် အခြေအနေသို့ ရောက်၍ တည်ရှိနေပေ၏။ ထိုအကြောင်းကို ကြားရရုံမျှဖြင့်ပင် စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့၌ မွေ့လျော်ဖွယ်မရှိသောစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ပညာမျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုရလျှင်မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထိုအစာသစ်အိမ်သို့ ကျရောက်သော စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့သည် ငါးပါးသောအဖို့အစုအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်၏။ တစ်ဖို့ကို ပိုးတို့က စားကြကုန်၏၊ တစ်ဖို့ကို ဝမ်းမီးက လောင်ကျွမ်းစေ၏၊ တစ်ဖို့သည် ကျင်ငယ် ဖြစ်၏၊ တစ်ဖို့သည် ကျင်ကြီး ဖြစ်၏၊ တစ်ဖို့သည်ကား အာဟာရရည်အဖြစ်သို့ ရောက်၍ သွေး၊ အသားစသည်တို့ကို တိုးပွားစေ၏။

Tattha yathā paramajegucchāya suvānadoṇiyā ṭhito suvānavamathu na jānāti ‘‘ahaṃ suvānadoṇiyā ṭhito’’ti; napi suvānadoṇi jānāti ‘‘mayi suvānavamathu ṭhito’’ti. Evameva na udariyaṃ jānāti ‘‘ahaṃ imasmiṃ paramaduggandhajegucche udare ṭhita’’nti; napi udaraṃ jānāti ‘‘mayi udariyaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato udariyaṃ udariyabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ udariyaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအစာသစ်၌ ဥပမာအားဖြင့် အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ခွေးစားခွက်၌ တည်ရှိသော ခွေးအန်ဖတ်သည် 'ငါသည် ခွေးစားခွက်၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ ခွေးစားခွက်သည်လည်း 'ငါ၌ ခွေးအန်ဖတ် တည်ရှိ၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အစာသစ်သည်လည်း 'ငါသည် အလွန်နံစော် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ဤဝမ်းတိုက်၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ ဝမ်းတိုက်သည်လည်း 'ငါ၌ အစာသစ် တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အစာသစ်ကို အစာသစ်၏ အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအစာသစ်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် အစာသစ်ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato [Pg.47] paraṃ antosarīre karīsaṃ vaṇṇato yebhuyyena ajjhohaṭāhāravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ, disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ, okāsato pakkāsaye ṭhitanti. Pakkāsayo nāma heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare antāvasāne ubbedhena aṭṭhaṅgulamatto vaṃsanaḷakabbhantarasadiso padeso, yattha seyyathāpi nāma uparibhūmibhāge patitaṃ vassodakaṃ ogaḷitvā heṭṭhābhūmibhāgaṃ pūretvā tiṭṭhati, evameva yaṃkiñci āmāsaye patitaṃ pānabhojanādikaṃ udaragginā pheṇuddehakaṃ pakkaṃ pakkaṃ saṇhakaraṇiyā piṭṭhamiva saṇhabhāvaṃ āpajjitvā antabilena ogaḷitvā omadditvā vaṃsanaḷake pakkhittapaṇḍumattikā viya sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati.

ထိုမှတစ်ပါး ကိုယ်တွင်းရှိ အစာဟောင်း (ကျင်ကြီး) ကို အဆင်းအားဖြင့် များသောအားဖြင့် မျိုအပ်သော အာဟာရ၏ အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် တည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် ကိုယ်၏အောက်ပိုင်းအရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် အစာကျက်အိမ် (ကျင်ကြီးအိမ်) ၌ တည်၏။ အစာကျက်အိမ် မည်သည်ကား အောက်၌ ချက်နှင့် ကျောရိုးအရင်းတို့၏ အလယ်၊ အူမ၏အဆုံး၌ အစောက်အားဖြင့် ရှစ်သစ်ခန့်ရှိသော ဝါးကျည်တောက် အတွင်းနှင့်တူသော အရပ်ဒေသ ဖြစ်၏။ ထိုအရပ်၌ ဥပမာအားဖြင့် ကုန်းမြင့်မြေပြင်ပေါ်သို့ ကျရောက်သော မိုးရေသည် စီးဆင်းသက်ဆင်း၍ အောက်မြေနိမ့်အရပ်ကို ပြည့်စေလျက် တည်ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အစာသစ်အိမ်၌ ကျရောက်သော စားဖွယ်သောက်ဖွယ်ဟူသမျှသည် ဝမ်းမီးကြောင့် အမြှုပ်တစီစီထလျက် ကျက်ပြီးသမျှ ကျက်ပြီးသမျှ သိမ်မွေ့စွာ ပြုခြင်းဖြင့် ဂျုံမှုန့်ညက်ကဲ့သို့ နူးညံ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ အူမတွင်းလမ်းကြောင်းဖြင့် လျှောကျကာ ဖိသိပ်နှိပ်နယ်လျက် ဝါးကျည်တောက်ထဲသို့ သိပ်ထည့်ထားသော ဝါကြင့်ကြင့် မြေစိုင်ကဲ့သို့ စုဝေး၍ တည်ရှိနေပေ၏။

Tattha yathā vaṃsanaḷake omadditvā pakkhittapaṇḍumattikā na jānāti ‘‘ahaṃ vaṃsanaḷake ṭhitā’’ti, napi vaṃsanaḷako jānāti ‘‘mayi paṇḍumattikā ṭhitā’’ti; evameva na karīsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pakkāsaye ṭhita’’nti, napi pakkāsayo jānāti ‘‘mayi karīsaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato karīsaṃ karīsabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ karīsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအစာဟောင်း၌ ဥပမာအားဖြင့် ဝါးကျည်တောက်ထဲတွင် ဖိသိပ်ထည့်ထားသော ဝါကြင့်ကြင့် မြေစိုင်သည် 'ငါသည် ဝါးကျည်တောက်၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ ဝါးကျည်တောက်သည်လည်း 'ငါ၌ ဝါကြင့်ကြင့် မြေစိုင် တည်ရှိ၏' ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အစာဟောင်းသည်လည်း 'ငါသည် အစာကျက်အိမ်၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ အစာကျက်အိမ်သည်လည်း 'ငါ၌ အစာဟောင်း တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အစာဟောင်းကို အစာဟောင်း၏ အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအစာဟောင်း၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် အစာဟောင်းကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato paraṃ sarīre sīsakaṭāhabbhantare matthaluṅgaṃ vaṇṇato setaṃ ahichattakapiṇḍivaṇṇanti vavatthapeti. Pakkuthitaduddhavaṇṇantipi eke. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sīsakaṭāhassa abbhantare cattāro sibbinimagge nissāya samodhāya ṭhapitā cattāro piṭṭhapiṇḍikā viya samohitaṃ catumatthaluṅgapiṇḍappabhedaṃ hutvā ṭhitanti.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ ဦးခေါင်းခွံအတွင်းရှိ ဦးနှောက်ကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူသောအရောင်၊ မှိုငုံအစုနှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ပွက်ပွက်ဆူသော နို့ရည်ကဲ့သို့သော အဆင်းရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ဦးခေါင်းခွံအတွင်း၌ ချုပ်စပ်ရာ လမ်းကြောင်းလေးခုကို မှီ၍ ပေါင်းစုကာ ထားအပ်သော မုန့်ညက်စိုင်လေးခုကဲ့သို့ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းရှိသော လေးခုသော ဦးနှောက်အစိုင်အခဲ အပြားရှိသည်ဖြစ်၍ တည်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittapiṭṭhapiṇḍi pakkuthitaduddhaṃ vā na jānāti ‘‘ahaṃ purāṇalābukaṭāhe ṭhita’’nti, napi purāṇalābukaṭāhaṃ jānāti ‘‘mayi piṭṭhapiṇḍi pakkuthitaduddhaṃ vā ṭhita’’nti; evameva na matthaluṅgaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhita’’nti, napi sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti ‘‘mayi matthaluṅgaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato matthaluṅgaṃ matthaluṅgabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ matthaluṅgaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုဦးနှောက်၌ ဥပမာသော်ကား ဟောင်းသောဘူးအုံ၌ ထည့်ထားသော မုန့်ညက်စိုင်သော်လည်းကောင်း၊ ပွက်ပွက်ဆူသော နို့ရည်သော်လည်းကောင်း “ငါသည် ဟောင်းသောဘူးအုံ၌ တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဟောင်းသောဘူးအုံသည်လည်း “ငါ၌ မုန့်ညက်စိုင်သော်လည်းကောင်း၊ ပွက်ပွက်ဆူသော နို့ရည်သော်လည်းကောင်း တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤအတူသာလျှင် ဦးနှောက်သည်လည်း “ငါသည် ဦးခေါင်းခွံအတွင်း၌ တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ဦးခေါင်းခွံအတွင်းသည်လည်း “ငါ၌ ဦးနှောက်သည် တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဦးနှောက်ကို ဦးနှောက်ဟူသော အဖို့ဖြင့်သာ ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုဦးနှောက်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင် တည်း။ ဤသို့လျှင် ဦးနှောက်ကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato [Pg.48] paraṃ sarīre baddhābaddhabhedato duvidhampi pittaṃ vaṇṇato bahalamadhukatelavaṇṇanti vavatthapeti. Abaddhapittaṃ milātabakulapupphavaṇṇantipi eke. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato abaddhapittaṃ kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ thaddhasukkhacammañca vajjetvā udakamiva telabindu avasesasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ, yamhi kupite akkhīni pītakāni honti bhamanti, gattaṃ kampati kaṇḍūyati. Baddhapittaṃ hadayapapphāsānamantare yakanamaṃsaṃ nissāya patiṭṭhite mahākosātakikosakasadise pittakosake ṭhitaṃ, yamhi kupite sattā ummattakā honti, vipallatthacittā hirottappaṃ chaḍḍetvā akattabbaṃ karonti, abhāsitabbaṃ bhāsanti, acintitabbaṃ cintenti.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ ဗဒ္ဓသည်းခြေ၊ အဗဒ္ဓသည်းခြေဟူသော အပြားအားဖြင့် နှစ်မျိုးသော သည်းခြေကို အဆင်းအားဖြင့် ပျစ်သော သစ်မည်စည်ဆီ၏ အဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် အဗဒ္ဓသည်းခြေကို ညှိုးနွမ်းသော ခရေပန်းပွင့်၏ အဆင်းကဲ့သို့ ရှိ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ် အောက်ကိုယ်ဟူသော အရပ်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် အဗဒ္ဓသည်းခြေသည် ဆံပင်၊ မွေးညင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း၊ သွားတို့နှင့် အသားကင်းသောနေရာ၊ ကြမ်းတမ်းခိုင်မာခြောက်သွေ့သော အရေပြားတို့ကို ချန်လှပ်၍၊ ရေ၌ နှံ့၍တည်သော ဆီစက်ကဲ့သို့ ကျန်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုလုံးကို နှံ့၍ တည်၏။ ထိုအဗဒ္ဓသည်းခြေ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသောအခါ မျက်စိတို့သည် ဝါကုန်၏၊ မျက်လုံးများလည်ကုန်၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာသည် တုန်လှုပ်၏၊ ယားယံ၏။ ဗဒ္ဓသည်းခြေသည် နှလုံးနှင့် အဆုတ်တို့၏အကြားတွင် အသည်းသားကို မှီ၍ တည်ရှိသော ကြီးသော လက်ခုပ်သီးအိမ်နှင့်တူသော သည်းခြေအိမ်၌ တည်၏။ ထိုဗဒ္ဓသည်းခြေ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသောအခါ သတ္တဝါတို့သည် ရူးသွပ်ကြကုန်၏၊ ဖောက်ပြန်သောစိတ်ရှိကြကုန်၏၊ အရှက်အကြောက်တရားကို စွန့်၍ မပြုလုပ်အပ်သည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ မပြောအပ်သည်တို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ မကြံစည်အပ်သည်တို့ကို ကြံစည်ကြကုန်၏။

Tattha yathā udakaṃ byāpetvā ṭhitaṃ telaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ udakaṃ byāpetvā ṭhita’’nti, napi udakaṃ jānāti ‘‘telaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’’nti; evameva na abaddhapittaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti, napi sarīraṃ jānāti ‘‘abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Yathā ca kosātakikosake ṭhitaṃ vassodakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ kosātakikosake ṭhita’’nti, napi kosātakikosako jānāti ‘‘mayi vassodakaṃ ṭhita’’nti; evameva na baddhapittaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pittakosake ṭhita’’nti, napi pittakosako jānāti ‘‘mayi baddhapittaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pittaṃ pittabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pittaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုသည်းခြေ၌ ဥပမာသော်ကား ရေကို နှံ့၍တည်သော ဆီသည် “ငါသည် ရေကို နှံ့၍တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေသည်လည်း “ဆီသည် ငါ့ကို နှံ့၍တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤအတူသာလျှင် အဗဒ္ဓသည်းခြေသည်လည်း “ငါသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို နှံ့၍တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း “အဗဒ္ဓသည်းခြေသည် ငါ့ကို နှံ့၍တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ဥပမာတစ်ခုကား လက်ခုပ်သီးအိမ်၌ တည်သော မိုးရေသည် “ငါသည် လက်ခုပ်သီးအိမ်၌ တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လက်ခုပ်သီးအိမ်သည်လည်း “ငါ၌ မိုးရေသည် တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤအတူသာလျှင် ဗဒ္ဓသည်းခြေသည်လည်း “ငါသည် သည်းခြေအိမ်၌ တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ သည်းခြေအိမ်သည်လည်း “ငါ၌ ဗဒ္ဓသည်းခြေသည် တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်ခြင်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သည်းခြေကို သည်းခြေဟူသော အဖို့ဖြင့်သာ ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုသည်းခြေ၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင် တည်း။ ဤသို့လျှင် သည်းခြေကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato paraṃ sarīrabbhantare ekapattapūrappamāṇaṃ semhaṃ vaṇṇato setaṃ kacchakapaṇṇarasavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udarapaṭale ṭhitanti. Yaṃ [Pg.49] pānabhojanādiajjhoharaṇakāle seyyathāpi nāma udake sevālapaṇakaṃ kaṭṭhe vā kathale vā patante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva pānabhojanādimhi nipatante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, yamhi ca mandībhūte pakkamiva gaṇḍaṃ pūtikamiva kukkuṭaṇḍaṃ udarapaṭalaṃ paramajegucchakuṇapagandhaṃ hoti. Tato uggatena ca gandhena uggāropi mukhampi duggandhaṃ pūtikuṇapasadisaṃ hoti, so ca puriso ‘‘apehi duggandhaṃ vāyasī’’ti vattabbataṃ āpajjati, yañca abhivaḍḍhitaṃ bahalattamāpannaṃ paṭikujjanaphalakamiva vaccakuṭiyā udarapaṭalabbhantare eva kuṇapagandhaṃ sannirumbhitvā tiṭṭhati.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ တစ်ကွမ်းစားမျှလောက် ပမာဏရှိသော သလိပ်ကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူသောအရောင်၊ ပအောင်းရွက်ရည်အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ဝမ်းရေအပြင်၌ တည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရေ၌ ရှိသော မှော်ရွက်မှော်လွှာအပေါ်သို့ ထင်းသော်လည်းကောင်း၊ အိုးခြမ်းစုတ် ကျောက်စရစ်သော်လည်းကောင်း ကျရောက်သောအခါ ကွဲပြတ်၍ နှစ်ခြမ်းကွဲသွားပြီးလျှင် တစ်ဖန် ပြန်လည်လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိနေသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် အဖျော်ဘောဇဉ် အစရှိသည်တို့ကို မျိုချလိုက်သောအခါ သလိပ်သည် ကွဲပြတ်၍ နှစ်ခြမ်းကွဲသွားပြီးနောက် တစ်ဖန် ပြန်လည်လွှမ်းမိုး၍ တည်၏။ အကြင်သလိပ်သည် နည်းပါးသွားသောအခါ မှည့်သော အိုင်းအနာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပုပ်သော ကြက်ဥကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ဝမ်းရေအပြင်သည် အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော အကောင်ပုပ်နံ့ ဖြစ်၏။ ထိုသလိပ်မှ တက်လာသော အနံ့ကြောင့် လေချဉ်တက်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ခံတွင်းသည်လည်းကောင်း ပုပ်သော အကောင်ပုပ်နံ့ကဲ့သို့ မကောင်းသော အနံ့ရှိသည် ဖြစ်၏။ ထိုသူအား “သင် ဖဲသွားလော့၊ အလွန်ညှီစော်နံလှိုင်၏” ဟု ပြောဆိုခြင်းခံရသည့် အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ အကြင်သလိပ်သည် အလွန်များပြား ထူထဲလာသောအခါ ရေအိမ်၌ ပိတ်ဖုံးထားသော ပျဉ်ချပ်ကဲ့သို့ ဝမ်းရေအပြင်၏ အတွင်း၌သာလျှင် ထိုအကောင်ပုပ်နံ့ကို ဖုံးအုပ်ချုပ်တည်း၍ တည်ရှိနေ၏။

Tattha yathā candanikāya uparipheṇapaṭalaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ candanikāya ṭhita’’nti, napi candanikā jānāti ‘‘mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhita’’nti; evameva na semhaṃ jānāti ‘‘ahaṃ udarapaṭale ṭhita’’nti, napi udarapaṭalaṃ jānāti ‘‘mayi semhaṃ ṭhitanti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato semhaṃ semhabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ semhaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုသလိပ်၌ ဥပမာသော်ကား ရေဆိုးတွင်း၏ အထက်၌ ရှိသော အမြှုပ်ပြင်သည် “ငါသည် ရေဆိုးတွင်း၌ တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေဆိုးတွင်းသည်လည်း “ငါ၌ အမြှုပ်ပြင်သည် တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤအတူသာလျှင် သလိပ်သည်လည်း “ငါသည် ဝမ်းရေအပြင်၌ တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ဝမ်းရေအပြင်သည်လည်း “ငါ၌ သလိပ်သည် တည်ရှိနေ၏” ဟု မသိပေ။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ထိုတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း ဆင်чивခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ ပ။ ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သလိပ်ကို သလိပ်၏အဖို့ဖြင့်သာ ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ ဤသည်ကား ထိုသလိပ်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားတည်း။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာလျှင် တည်း။ ဤသို့လျှင် သလိပ်ကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။

Tato paraṃ sarīre pubbo vaṇṇato paṇḍupalāsavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato pubbassa okāso nāma nibaddho natthi. Yattha pubbo sannicito tiṭṭheyya, yatra yatra khāṇukaṇṭakappaharaṇaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapiḷakādayo vā uppajjanti, tatra tatra tiṭṭhati.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ ပြည်ကို အဆင်းအားဖြင့် ဖက်ရွက်လျော်အဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်ရ၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်ကိုယ် အောက်ကိုယ်ဟူသော အရပ်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ တည်ရာအားဖြင့် ပြည်စုဝေး၍ တည်ရှိရန် အမြဲတမ်းသတ်မှတ်ထားသော နေရာဟူ၍ မရှိပေ။ သစ်ငုတ်၊ ဆူးငြောင့် ခိုက်မိခြင်း၊ မီးလောင်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထိခိုက်မိသော ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းတို့၌ သွေးစုဝေးကာ ပြည်ကျက်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ အိုင်းအနာ၊ ဝက်ခြံ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ၌လည်းကောင်း ထိုထိုထိခိုက်မိသော နေရာတို့၌ တည်ရှိတတ်၏။

Tattha yathā rukkhassa tattha tattha pharasudhārādīhi pahatappadese avagaḷitvā ṭhito niyyāso na jānāti ‘‘ahaṃ rukkhassa pahatappadese ṭhito’’ti, napi rukkhassa pahatappadeso jānāti ‘‘mayi niyyāso ṭhito’’ti; evameva na pubbo jānāti ‘‘ahaṃ sarīrassa tattha tattha khāṇukaṇṭakādīhi abhihatappadese gaṇḍapiḷakādīnaṃ uṭṭhitappadese vā ṭhito’’ti, napi sarīrappadeso jānāti ‘‘mayi pubbo ṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā [Pg.50] hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pubbo pubbabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pubbaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ဥပမာအားဖြင့် သစ်ပင်၏ ထိုထိုအရပ်၌ ပုဆိန်၊ ဓားမ စသည်တို့ဖြင့် ထိခိုက်မိသောနေရာမှ လျှောကျ၍တည်ရှိသော သစ်စေးသည် 'ငါသည် သစ်ပင်၏ ထိခိုက်မိသော နေရာ၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ သစ်ပင်၏ ထိခိုက်မိသော နေရာသည်လည်း 'ငါ့၌ သစ်စေး တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ ထို့အတူပင် ပြည်သည်လည်း 'ငါသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ ထိုထိုအရပ်၌ သစ်ငုတ်၊ ဆူးငြောင့် စသည်တို့ဖြင့် ထိခိုက်မိသော နေရာ၌ သော်လည်းကောင်း၊ အိုင်းအနာ၊ ဝက်ခြံ စသည်တို့ ပေါက်သောနေရာ၌ သော်လည်းကောင်း တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းသည်လည်း 'ငါ့၌ ပြည် တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ အမှန်စင်စစ် ဤတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ပေ။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပြည်ကို ပြည်၏အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ ဤသည်ကား ပြည်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား (သဘာဂပရိစ္ဆေဒ) ဖြစ်သည်။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြား (ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒ) သည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် ပြည်ကို အဆင်း စသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre sannicitalohitaṃ saṃsaraṇalohitanti evaṃ duvidhe lohite sannicitalohitaṃ tāva vaṇṇato bahalakuthitalākhārasavaṇṇanti vavatthapeti, saṃsaraṇalohitaṃ acchalākhārasavaṇṇanti. Saṇṭhānato sabbampi attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato sannicitalohitaṃ uparimāya disāya jātaṃ, saṃsaraṇalohitaṃ dvīsupīti. Okāsato saṃsaraṇalohitaṃ kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca vajjetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādinnakasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūraṇamattaṃ vakkahadayapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ binduṃ pātentaṃ vakkahadayayakanapapphāse tementaṃ ṭhitaṃ, yamhi vakkahadayādīni atemente sattā pipāsitā honti.

ထိုမှတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်၌ စုဝေး၍တည်သောသွေး (သန္နိစိတလောဟိတ) နှင့် လှည့်လည်သွားလာသောသွေး (သံသရဏလောဟိတ) ဟူ၍ နှစ်မျိုးသောသွေးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ စုဝေး၍တည်သောသွေးကို အဆင်းအားဖြင့် ပျစ်ချွဲသော ချိပ်ရည်အဆင်းနှင့် တူ၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ လှည့်လည်သွားလာသောသွေးကို ကြည်လင်သော ချိပ်ရည်အဆင်းနှင့် တူ၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် အလုံးစုံသောသွေးသည် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် စုဝေး၍တည်သောသွေးသည် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ လှည့်လည်သွားလာသောသွေးသည် အထက်အောက် နှစ်ပါးသောအရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် လှည့်လည်သွားလာသောသွေးသည် ဆံပင်၊ အမွေး၊ ခြေသည်းလက်သည်း၊ သွားတို့နှင့် အသားမှ ကင်းလွတ်သော အရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ခြောက်သွေ့မာကြောသော အရေကိုလည်းကောင်း ကြဉ်၍ သွေးကြောကွန်ယက်ကို လျှောက်သဖြင့် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးကို နှံ့ပြားလျက် တည်ရှိ၏။ စုဝေး၍တည်သောသွေးသည် အသည်း၏ အောက်အဖို့၌ ပြည့်လျက် တစ်ကွမ်းစားမျှသာရှိ၍ နှလုံး၊ ကျောက်ကပ်၊ အဆုတ်တို့၏ အထက်မှ သွေးစက်အနည်းငယ်စီ ကျစေကာ ကျောက်ကပ်၊ နှလုံး၊ အသည်း၊ အဆုတ်တို့ကို စိုစွတ်စေလျက် တည်ရှိ၏။ ထိုသွေးသည် ကျောက်ကပ်၊ နှလုံး စသည်တို့ကို စိုစွတ်မှုမပြုလျှင် သတ္တဝါတို့သည် ရေငတ်မွတ်ကြကုန်၏။

Tattha yathā jajjarakapāle ṭhitaṃ udakaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni tementaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ jajjarakapāle ṭhitaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni tememī’’ti, napi jajjarakapālaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni vā jānanti ‘‘mayi udakaṃ ṭhitaṃ, amhe vā tementaṃ ṭhita’’nti; evameva na lohitaṃ jānāti ‘‘ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāge vakkahadayādīni tementaṃ ṭhita’’nti, napi yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkahadayādīni vā jānanti ‘‘mayi lohitaṃ ṭhitaṃ, amhe vā tementaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato lohitaṃ lohitabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lohitaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုသွေး၌ ဥပမာအားဖြင့် အိုးခြမ်းကွဲ၌ တည်ရှိသော ရေသည် အောက်ရှိ အုတ်ခဲပိုင်း စသည်တို့ကို စိုစွတ်စေရာ၌ 'ငါသည် အိုးခြမ်းကွဲ၌ တည်ရှိ၍ အောက်ရှိ အုတ်ခဲပိုင်း စသည်တို့ကို စိုစွတ်စေ၏' ဟု မသိပေ။ အိုးခြမ်းကွဲသည်လည်းကောင်း၊ အောက်ရှိ အုတ်ခဲပိုင်း စသည်တို့သည်လည်းကောင်း 'ငါတို့၌ ရေတည်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ငါတို့ကို စိုစွတ်စေလျက် တည်ရှိ၏' ဟု မသိကြကုန်ပေ။ ထို့အတူပင် သွေးသည်လည်း 'ငါသည် အသည်း၏ အောက်အဖို့၌ ကျောက်ကပ်၊ နှလုံး စသည်တို့ကို စိုစွတ်စေလျက် တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ အသည်း၏ အောက်အဖို့အရပ်သည်လည်းကောင်း၊ ကျောက်ကပ်၊ နှလုံး စသည်တို့သည်လည်းကောင်း 'ငါတို့၌ သွေးတည်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ငါတို့ကို စိုစွတ်စေလျက် တည်ရှိ၏' ဟု မသိကြကုန်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ဤတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ပေ။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သွေးကို သွေး၏အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ ဤသည်ကား သွေး၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား (သဘာဂပရိစ္ဆေဒ) ဖြစ်သည်။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြား (ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒ) သည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် သွေးကို အဆင်း စသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre sedo vaṇṇato pasannatilatelavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sedassa okāso nāma nibaddho natthi, yattha sedo lohitaṃ viya sadā tiṭṭheyya. Yasmā vā yadā aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi [Pg.51] sarīraṃ santapati, atha udakato abbūḷhamattavisamacchinnabhisamuḷālakumudanālakalāpaudakamiva sabbakesalomakūpavivarehi paggharati. Tasmā tesaṃ kesalomakūpavivarānaṃ vasena taṃ saṇṭhānato vavatthapeti. ‘‘Sedapariggaṇhakena ca yogāvacarena kesalomakūpavivare pūretvā ṭhitavaseneva sedo manasikātabbo’’ti vuttaṃ pubbācariyehi.

ထိုမှတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်၌ ချွေးကို အဆင်းအားဖြင့် ကြည်လင်သော နှမ်းဆီ၏အဆင်းနှင့် တူ၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် တည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် ချွေး၏ အမြဲတမ်း တည်ရာအရပ်ဟူ၍ မရှိပေ။ သွေးကဲ့သို့ အစဉ်အမြဲ တည်ရှိနေသည်မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား မီးပူခြင်း၊ နေပူခြင်း၊ ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ် ပူပြင်းလာသောအခါ ရေထဲမှ လောလောလတ်လတ် ဆွဲနုတ်၍ မညီမညွတ် ဖြတ်တောက်ထားသော ကြာစွယ်၊ ကြာရင်း၊ ကုမုဒြာကြာရိုး၊ ကြာစည်းတို့မှ ယိုထွက်သော ရေစက်ကဲ့သို့ အလုံးစုံသော ဆံပင်တွင်း၊ မွေးညင်းပေါက်တို့၏ အကြားတို့မှ ယိုထွက်လာတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆံပင်တွင်း၊ မွေးညင်းပေါက်တို့၏ အကြားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုချွေးကို သဏ္ဌာန်အားဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ 'ချွေးကို ပိုင်းခြားသိမှတ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဆံပင်တွင်း၊ မွေးညင်းပေါက်တို့၏ အကြားတို့၌ ပြည့်လျက် တည်ရှိနေသည့် အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ချွေးကို နှလုံးသွင်းရမည်' ဟု ရှေးဆရာမြတ်တို့ ဆိုတော်မူခဲ့ကြ၏။

Tattha yathā bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarehi paggharāmī’’ti, napi bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarā jānanti ‘‘amhehi udakaṃ paggharatī’’ti; evameva na sedo jānāti ‘‘ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmī’’ti, napi kesalomakūpavivarā jānanti ‘‘amhehi sedo paggharatī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato sedo sedabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ sedaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုချွေး၌ ဥပမာအားဖြင့် ကြာစွယ်၊ ကြာရင်း၊ ကုမုဒြာကြာရိုး၊ ကြာစည်းတို့၏ အကြားတို့မှ ယိုထွက်သော ရေစက်သည် 'ငါသည် ကြာစွယ်၊ ကြာရင်း၊ ကုမုဒြာကြာရိုး၊ ကြာစည်းတို့၏ အကြားတို့မှ ယိုထွက်၏' ဟု မသိပေ။ ကြာစွယ်၊ ကြာရင်း၊ ကုမုဒြာကြာရိုး、 ကြာစည်းတို့၏ အကြားတို့သည်လည်း 'ငါတို့မှ ရေသည် ယိုထွက်၏' ဟု မသိကြကုန်ပေ။ ထို့အတူပင် ချွေးသည်လည်း 'ငါသည် ဆံပင်တွင်း၊ မွေးညင်းပေါက်တို့၏ အကြားတို့မှ ယိုထွက်၏' ဟု မသိပေ။ ဆံပင်တွင်း၊ မွေးညင်းပေါက်တို့၏ အကြားတို့သည်လည်း 'ငါတို့မှ ချွေးသည် ယိုထွက်၏' ဟု မသိကြကုန်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ဤတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ပေ။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ချွေးကို ချွေး၏အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ ဤသည်ကား ချွေး၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား (သဘာဂပရိစ္ဆေဒ) ဖြစ်သည်။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြား (ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒ) သည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် ချွေးကို အဆင်း စသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre cammamaṃsantare medo vaṇṇato phālitahaliddivaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Tathā hi sukhino thūlasarīrassa cammamaṃsantare pharitvā ṭhito haliddirattadukūlapilotikasaṇṭhāno, kisasarīrassa jaṅghamaṃsaūrumaṃsapiṭṭhikaṇṭakanissitapiṭṭhimaṃsaudarapaṭalamaṃsāni nissāya saṃvellitvā ṭhapitahaliddirattadukūlapilotikakhaṇḍasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato thūlasarīrassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghāmaṃsādīni nissāya ṭhito, yo sinehasaṅkhātopi hutvā paramajegucchattā na matthakatelatthaṃ na gaṇḍūsatelatthaṃ na dīpajālanatthaṃ saṅgayhati.

ထိုမှတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်၌ အရေနှင့် အသား၏အကြားတွင် ရှိသော အဆီခဲ (မေဒ) ကို အဆင်းအားဖြင့် ခွဲအပ်သော နနွင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် တည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အကြောင်းမူကား ချမ်းသာ၍ ဆူဖြိုးသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသူအား အရေနှင့် အသား၏အကြား၌ ပျံ့နှံ့တည်ရှိကာ နနွင်းဆိုးထားသော ညစ်နွမ်းသည့် ပိတ်ဖြူအဝတ် သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ကြုံလှီသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသူအား ခြေသလုံးသား၊ ပေါင်သား၊ ကျောက်ကုန်းရိုးကိုမှီသော ကျောက်ကုန်းသား၊ ဝမ်းရေအပြင်၌ရှိသော အသားတို့ကို မှီ၍ တွန့်လိပ်ကာ ထားအပ်သော နနွင်းဆိုးထားသည့် ပိတ်ဖြူအဝတ်စ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် ဆူဖြိုးသောသူအား ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး ပျံ့နှံ့တည်ရှိ၍ ကြုံလှီသောသူအား ခြေသလုံးသား စသည်တို့ကို မှီ၍ တည်ရှိ၏။ ထိုအဆီခဲသည် အစေး (ဆီ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော်လည်း လွန်စွာ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသောကြောင့် ဦးခေါင်းလိမ်းရန် ဆီအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဝဲနာ အိုင်းနာ စသည်တို့၌ လိမ်းရန် ဆီအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆီမီးထွန်းရန် ဆီအဖြစ်လည်းကောင်း မယူအပ်ပေ။

Tattha yathā maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā haliddirattadukūlapilotikā na jānāti ‘‘ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā’’ti, napi maṃsapuñjo jānāti ‘‘haliddirattadukūlapilotikā maṃ nissāya ṭhitā’’ti; evameva na medo jānāti ‘‘ahaṃ sakalasarīraṃ jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhito’’ti, napi sakalasarīraṃ jānāti jaṅghādīsu vā maṃsaṃ ‘‘medo maṃ nissāya ṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato medo heṭṭhā maṃsena, upari cammena, samantato medabhāgena [Pg.52] paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ medaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအဆီခဲ၌ ဥပမာအားဖြင့် အသားစိုင်ကိုမှီ၍ တည်ရှိသော နနွင်းဆိုးထားသည့် ပိတ်ဖြူအဝတ်နွမ်းသည် 'ငါသည် အသားစိုင်ကို မှီ၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ အသားစိုင်သည်လည်း 'နနွင်းဆိုးထားသည့် ပိတ်ဖြူအဝတ်နွမ်းသည် ငါ့ကို မှီ၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ ထို့အတူပင် အဆီခဲသည်လည်း 'ငါသည် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးကို သော်လည်းကောင်း၊ ခြေသလုံးစသည်တို့၌ ရှိသော အသားကို သော်လည်းကောင်း မှီ၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး သို့မဟုတ် ခြေသလုံးစသည်တို့၌ ရှိသော အသားသည်လည်း 'အဆီခဲသည် ငါ့ကို မှီ၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိပေ။ အမှန်စင်စစ် ဤတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ကင်းကုန်၏၊ ...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ပေ။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အဆီခဲကို အောက်၌ အသားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ အရေဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပတ်ပတ်လည်၌ အဆီခဲ၏အဖို့အစုဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ ဤသည်ကား အဆီခဲ၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား (သဘာဂပရိစ္ဆေဒ) ဖြစ်သည်။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြား (ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒ) သည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် အဆီခဲကို အဆင်း စသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။

Tato paraṃ sarīre assu vaṇṇato pasannatilatelavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato akkhikūpakesu ṭhitanti. Na cetaṃ pittakosake pittamiva akkhikūpakesu sadā sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati, kintu yadā somanassajātā sattā mahāhasitaṃ hasanti, domanassajātā rodanti paridevanti, tathārūpaṃ visamāhāraṃ vā haranti, yadā ca tesaṃ akkhīni dhūmarajapaṃsukādīhi abhihaññanti, tadā etehi somanassadomanassavisamāhārādīhi samuṭṭhahitvā assu akkhikūpakesu pūretvā tiṭṭhati paggharati ca. ‘‘Assupariggaṇhakena ca yogāvacarena akkhikūpake pūretvā ṭhitavaseneva taṃ manasikātabba’’nti pubbācariyā vaṇṇayanti.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ မျက်ရည်ကို အဆင်းအားဖြင့် ကြည်လင်သော နှမ်းဆီအဆင်းကဲ့သို့ ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် မျက်ကွင်းတို့၌ တည်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤမျက်ရည်သည် သည်းခြေအိမ်၌ သည်းခြေကဲ့သို့ မျက်ကွင်းတို့၌ အခါခပ်သိမ်း စုဝေးဖြစ်ပေါ်၍ တည်နေသည်မဟုတ်။ သို့သော်လည်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့သည် ပြင်းစွာရယ်မောကြသောအခါ၊ စိတ်မချမ်းမြေ့သဖြင့် ငိုကြွေးမြည်တမ်းကြသောအခါ၊ ထိုသို့သဘောရှိသော မညီမညွတ်သော အစာအာဟာရကို စားသောက်မိသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ မီးခိုး၊ မြူ၊ ဖုန်မှုန့် စသည်တို့ကြောင့် မျက်စိတို့ ထိခိုက်နာကျင်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ နှလုံးမသာခြင်း၊ မညီမညွတ်သော အစာကို စားခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်လာပြီး မျက်ကွင်းတို့၌ ပြည့်လျှံကာ တည်ရှိနေတတ်၊ စီးကျတတ်၏။ မျက်ရည်ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် မျက်ကွင်းတို့၌ ပြည့်၍ တည်ရှိနေသည့် အနေအထားဖြင့်သာလျှင် ထိုမျက်ရည်ကို နှလုံးသွင်းအပ်၏ဟု ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။

Tattha yathā matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhita’’nti, napi matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti ‘‘amhesu udakaṃ ṭhita’’nti; evameva na assu jānāti ‘‘ahaṃ akkhikūpakesu ṭhita’’nti, napi akkhikūpakā jānanti ‘‘amhesu assu ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato assu assubhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ assuṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုမျက်ရည်၌ ဥပမာသော်ကား— အညှာပြတ်သော နုသောထန်းစေ့၏ အပေါက်ဝတို့၌ တည်သော ရေသည် 'ငါသည် အညှာပြတ်သော နုသောထန်းစေ့၏ အပေါက်ဝတို့၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုအညှာပြတ်သော နုသောထန်းစေ့၏ အပေါက်ဝတို့ကလည်း 'ငါတို့၌ ရေတည်ရှိ၏' ဟု မသိကြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် မျက်ရည်သည်လည်း 'ငါသည် မျက်ကွင်းတို့၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ မျက်ကွင်းတို့ကလည်း 'ငါတို့၌ မျက်ရည်တည်ရှိ၏' ဟု မသိကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ထိုတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းမှု ကင်းမဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် မျက်ရည်ကို မျက်ရည်ဟူသော အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုမျက်ရည်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မျက်ရည်ကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato paraṃ sarīre vilīnasinehasaṅkhātā vasā vaṇṇato ācāme āsittatelavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitāti. Na cesā etesu okāsesu sadā vilīnā eva hutvā tiṭṭhati, kintu yadā aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgadhātuvisabhāgehi te padesā usmājātā honti, tadā tattha vilīnāva hutvā pasannasalilāsu udakasoṇḍikāsu nīhāro viya sarati.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ အရည်ပျော်သော အဆီအစေးဟု ဆိုအပ်သော ဆီကြည်ကို အဆင်းအားဖြင့် ထမင်းရည်၌ ဆမ်းအပ်သော ဆီ၏ အဆင်းကဲ့သို့ ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အရပ်အားဖြင့် အထက်အောက် နှစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် လက်ဝါးပြင်၊ လက်မိုး၊ ခြေဖဝါးပြင်၊ ခြေမိုး၊ နှာသီးဝ၊ နဖူးနှင့် ပခုံးစွန်းတို့၌ တည်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤဆီကြည်သည် ထိုတည်ရာအရပ်တို့၌ အခါခပ်သိမ်း အရည်ပျော်သော အစေးအဖြစ်ဖြင့်သာ တည်ရှိနေသည်မဟုတ်။ သို့သော်လည်း မီးအပူ၊ နေအပူ၊ ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ဓာတ်ဖောက်ပြန်ခြင်းတို့ကြောင့် ထိုခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းတို့၌ အပူငွေ့များ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၊ ထိုလက်ဝါးပြင် စသောအရပ်တို့၌ အရည်ပျော်လျက် ကြည်လင်သော ရေရှိသည့် ရေအိုင်တို့၌ မြူနှင်း (သို့မဟုတ် ချွေးအငွေ့) ကဲ့သို့ ယိုဖိတ်ရွေ့လျှောတတ်၏။

Tattha [Pg.53] yathā udakasoṇḍiyo ajjhottharitvā ṭhito nīhāro na jānāti ‘‘ahaṃ udakasoṇḍiyo ajjhottharitvā ṭhito’’ti, napi udakasoṇḍiyo jānanti ‘‘nīhāro amhe ajjhottharitvā ṭhito’’ti; evameva na vasā jānāti ‘‘ahaṃ hatthatalādīni ajjhottharitvā ṭhitā’’ti, napi hatthatalādīni jānanti ‘‘vasā amhe ajjhottharitvā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vasā vasābhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ vasaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုဆီကြည်၌ ဥပမာသော်ကား— ရေအိုင်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်သော မြူနှင်းအငွေ့သည် 'ငါသည် ရေအိုင်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေအိုင်တို့ကလည်း 'မြူနှင်းအငွေ့သည် ငါတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိကြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ဆီကြည်သည်လည်း 'ငါသည် လက်ဝါးပြင် စသည်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ လက်ဝါးပြင် စသည်တို့ကလည်း 'ဆီကြည်သည် ငါတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိ၏' ဟု မသိကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ထိုတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းမှု ကင်းမဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဆီကြည်ကို ဆီကြည်ဟူသော အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုဆီကြည်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆီကြည်ကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato paraṃ sarīre mukhassabbhantare kheḷo vaṇṇato seto pheṇavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānoti, samuddapheṇasaṇṭhānotipi eke. Disato uparimāya disāya jāto. Okāsato ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya ṭhitoti. Na ceso ettha sadā sannicito hutvā tiṭṭhati, kintu yadā sattā tathārūpaṃ āhāraṃ passanti vā saranti vā, uṇhatittakaṭukaloṇambilānaṃ vā kiñci mukhe ṭhapenti. Yadā ca tesaṃ hadayaṃ āgilāyati, kismiñcideva vā jigucchā uppajjati, tadā kheḷo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya saṇṭhāti. Aggajivhāya cesa kheḷo tanuko hoti, mūlajivhāya bahalo, mukhe pakkhittañca puthukaṃ vā taṇḍulaṃ vā aññaṃ vā kiñci khādanīyaṃ nadipuline khatakūpasalilamiva parikkhayamagacchantova sadā temanasamattho hoti.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ ခံတွင်းအတွင်းရှိ တံထွေးကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူသော ရေမြှုပ်အဆင်းကဲ့သို့ ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ (အချို့သော ဆရာတို့က ပင်လယ်ရေမြှုပ်နှင့်တူသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကြ၏။) အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် ပါးစောင်နှစ်ဖက်တို့မှ ယိုစီးဆင်းသက်၍ လျှာ၌ တည်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤတံထွေးသည် လျှာ၌ အခါခပ်သိမ်း စုဝေးဖြစ်ပေါ်၍ တည်နေသည်မဟုတ်။ သို့သော်လည်း သတ္တဝါတို့သည် သင့်လျော်ရာ အစာအာဟာရကို မြင်သောအခါ၊ သို့မဟုတ် အောက်မေ့သောအခါ၊ အပူ၊ အစပ်၊ အခါး၊ အငန်၊ အချဉ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာကို ခံတွင်း၌ ထည့်ထားသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ၎င်းတို့၏ စိတ်နှလုံး မသာမယာဖြစ်သောအခါ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ထိုအခါ၌ တံထွေးသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ပါးစောင်နှစ်ဖက်မှ ဆင်းကာ လျှာပေါ်၌ ကောင်းစွာတည်ရှိ၏။ ထို့ပြင် လျှာဖျား၌ ဤတံထွေးသည် ကျဲ၏၊ လျှာရင်း၌မူ ပြစ်ချွဲ၏။ ခံတွင်း၌ ထည့်အပ်သော မုန့်ဆန်း၊ ဆန် သို့မဟုတ် အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော ขဲဖွယ်ကို မြစ်သဲပြင်၌ တူးထားသော လက်ယက်တွင်းရေသည် မည်သည့်အခါမျှ ကုန်ခန်းမသွားသကဲ့သို့၊ အခါခပ်သိမ်း စိုစွတ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။

Tattha yathā nadipuline khatakūpatale saṇṭhitaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ kūpatale saṇṭhita’’nti, napi kūpatalaṃ jānāti ‘‘mayi udakaṃ ṭhita’’nti; evameva na kheḷo jānāti ‘‘ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale saṇṭhito’’ti, napi jivhātalaṃ jānāti ‘‘mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo saṇṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato kheḷo kheḷabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ kheḷaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုတံထွေး၌ ဥပမာသော်ကား— မြစ်သဲပြင်၌ တူးအပ်သော လက်ယက်တွင်းရေ၌ တည်သော ရေသည် 'ငါသည် တွင်းပြင်၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တွင်းပြင်ကလည်း 'ငါ၌ ရေတည်ရှိ၏' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် တံထွေးသည်လည်း 'ငါသည် ပါးစောင်နှစ်ဖက်တို့မှ ဆင်းသက်၍ လျှာပြင်၌ တည်ရှိ၏' ဟု မသိ၊ လျှာပြင်ကလည်း 'ငါ့၌ ပါးစောင်နှစ်ဖက်တို့မှ ဆင်းသက်၍ တံထွေးတည်ရှိ၏' ဟု မသိကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ထိုတရားတို့သည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းမှု ကင်းမဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် တံထွေးကို တံထွေးဟူသော အဖို့အစုဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုတံထွေး၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်နှင့်တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် တံထွေးကို အဆင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။

Tato [Pg.54] paraṃ sarīre siṅghāṇikā vaṇṇato setā taruṇatālamiñjavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā, sedetvā sedetvā nāsāpuṭe nirantaraṃ pakkhittavettaṅkurasaṇṭhānātipi eke. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato nāsāpuṭe pūretvā ṭhitāti. Na cesā ettha sadā sannicitā hutvā tiṭṭhati, kintu seyyathāpi nāma puriso paduminipatte dadhiṃ bandhitvā heṭṭhā paduminipattaṃ kaṇṭakena vijjheyya, atha tena chiddena dadhipiṇḍaṃ gaḷitvā bahi papateyya; evameva yadā sattā rodanti, visabhāgāhārautuvasena vā sañjātadhātukkhobhā honti, tadā antosīsato pūtisemhabhāvaṃ āpannaṃ matthaluṅgaṃ gaḷitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်၌ နှပ်ကို အဆင်းအားဖြင့် ဖြူသော၊ နုသော ထန်းသီးဆန် အဆင်းကဲ့သို့ ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ (အချို့သော ဆရာတို့က ပြုတ်ဖြော၍ နှာခေါင်းပေါက်၌ မပြတ်မလတ် ထည့်အပ်သော ကြိမ်ညွန့်ကြိမ်ဖူး သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟုလည်း ဆိုကြ၏။) အရပ်အားဖြင့် အထက်အရပ်၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ တည်နေရာအားဖြင့် နှာခေါင်းပေါက်၌ ပြည့်၍ တည်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြား၍ မှတ်အပ်၏။ ဤနှပ်သည် နှာခေါင်း၌ အခါခပ်သိမ်း စုဝေးဖြစ်ပေါ်၍ တည်နေသည်မဟုတ်။ သို့သော်လည်း ဥပမာအားဖြင့် ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ပဒုမ္မာကြာရွက်၌ နို့ဓမ်းကို ထုပ်ပိုး၍ ထိုကြာရွက်၏ အောက်ခြေကို ဆူးဖြင့် ထိုးဖောက်ပါက ထိုအပေါက်မှ နို့ဓမ်းခဲသည် လျှောကျကာ အပြင်သို့ ကျလာသကဲ့သို့ပင်၊ သတ္တဝါတို့သည် ငိုကြွေးသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ သဘောမတူသော အစာအာဟာရ သို့မဟုတ် ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဓာတ်ခြောက်ခြားသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းအတွင်းမှ သလိပ်ပုပ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော ဦးနှောက်သည် လျှောကျလာပြီး ဦးနှောက်ခွံပေါက်မှတစ်ဆင့် အာစောက်အထက်မှ ဆင်းသက်ကာ နှာခေါင်းပေါက်တို့၌ ပြည့်လျှံလျက် တည်ရှိနေတတ်၏။

Tattha yathā sippikāya pakkhittaṃ pūtidadhi na jānāti ‘‘ahaṃ sippikāya ṭhita’’nti, napi sippikā jānāti ‘‘mayi pūtikaṃ dadhi ṭhita’’nti; evameva na siṅghāṇikā jānāti ‘‘ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitā’’ti, napi nāsāpuṭā jānanti ‘‘amhesu siṅghāṇikā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato siṅghāṇikā siṅghāṇikabhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ siṅghāṇikaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုနှပ်၌ ဥပမာအားဖြင့် ယောက်သွားခွံထဲသို့ ထည့်ထားသော ပုပ်စပ်သော နို့ဓမ်းသည် 'ငါသည် ယောက်သွားခွံ၌ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ယောက်သွားခွံသည်လည်း 'ငါ့၌ ပုပ်စပ်သော နို့ဓမ်း တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် နှပ်သည်လည်း 'ငါသည် နှာခေါင်းပေါက်တို့၌ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိပေ။ နှာခေါင်းပေါက်တို့သည်လည်း 'ငါတို့၌ နှပ် တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိကြကုန်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ခြင်း ကင်းကြကုန်၏... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် နှပ်ကို နှပ်ဟူသော အစိတ်အပိုင်းဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ဤသည်ကား ထိုနှပ်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် နှပ်ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်၏။

Tato paraṃ antosarīre lasikāti sarīrasandhīnaṃ abbhantare picchilakuṇapaṃ. Sā vaṇṇato kaṇikāraniyyāsavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitāti. Yassa cesā mandā hoti, tassa uṭṭhahantassa nisīdantassa abhikkamantassa paṭikkamantassa samiñjantassa pasārentassa aṭṭhikāni kaṭakaṭāyanti, accharikāsaddaṃ karonto viya vicarati, ekayojanadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyodhātu kuppati, gattāni dukkhanti yassa pana cesā bahukā hoti, tassa uṭṭhānanisajjādīsu na aṭṭhīni kaṭakaṭāyanti, dīghampi addhānaṃ gatassa na vāyodhātu kuppati, na gattāni dukkhanti.

ထို့နောက် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ လသိကာခေါ် အစေးသည် ခန္ဓာကိုယ်အရိုးဆက်တို့၏ အတွင်း၌ တည်ရှိသော စက်ဆုပ်ဖွယ် ကပ်စေးကပ်စေးအရာ ဖြစ်၏။ ထိုအစေးကို အဆင်းအားဖြင့် ကဏိကာရစေး၏ အဆင်းကဲ့သို့ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မိမိတည်ရာအရပ်၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ အရပ်အားဖြင့် နှစ်ဖက်သော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ တည်နေရာအားဖြင့် အရိုးဆက်များကို လိမ်းကျံပေးသည့် ကိစ္စကို ပြီးစီးစေလျက် တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်သော အရိုးဆက်တို့၏ အတွင်း၌ တည်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤအစေးသည် နည်းပါးပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မတ်တတ်ထစဉ်၊ ထိုင်စဉ်၊ ရှေ့သို့လှမ်းစဉ်၊ နောက်သို့ဆုတ်စဉ်၊ ကွေးစဉ်၊ ဆန့်စဉ်တို့၌ အရိုးများသည် ကြွပ်ကြွပ်ဟု မြည်တတ်ကုန်၏။ လက်ဖျစ်တီးသံ ပြုသကဲ့သို့ မြည်၏။ တစ်ယူဇနာ နှစ်ယူဇနာမျှသော ခရီးရှည် သွားရသောအခါ၌လည်း ဝါယောဓာတ် ပျက်စီး၍ ကိုယ်အင်္ဂါများ နာကျင်ကိုက်ခဲတတ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤအစေးသည် များပြားပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထခြင်း ထိုင်ခြင်း စသည်တို့၌ အရိုးများသည် ကြွပ်ကြွပ်ဟု မမြည်ကြကုန်။ ခရီးဝေး သွားသော်လည်း ဝါယောဓာတ် မပျက်စီး၊ ကိုယ်အင်္ဂါများလည်း မနာကျင်ကိုက်ခဲကုန်။

Tattha [Pg.55] yathā abbhañjanatelaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhita’’nti, napi akkho jānāti ‘‘maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhita’’nti; evameva na lasikā jānāti ‘‘ahaṃ asītisatasandhiyo abbhañjitvā ṭhitā’’ti, napi asītisatasandhiyo jānanti ‘‘lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato lasikā lasikabhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lasikaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထိုအစေး၌ ဥပမာအားဖြင့် လိမ်းကျံထားသောဆီသည် 'ငါသည် လှည်းဝင်ရိုးကို လိမ်းကျံ၍ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လှည်းဝင်ရိုးသည်လည်း 'ငါ့ကို ဆီသည် လိမ်းကျံ၍ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အစေးသည်လည်း 'ငါသည် တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်သော အရိုးဆက်များကို လိမ်းကျံ၍ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိပေ။ တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်သော အရိုးဆက်တို့သည်လည်း 'အစေးသည် ငါတို့ကို လိမ်းကျံ၍ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိကြကုန်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ခြင်း ကင်းကြကုန်၏... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အစေးကို အစေးဟူသော အစိတ်အပိုင်းဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ဤသည်ကား ထိုအစေး၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အစေးကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်၏။

Tato paraṃ antosarīre muttaṃ vaṇṇato māsakhārodakavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato udakaṃ pūretvā adhomukhaṭhapitaudakakumbhaantaragataudakasaṇṭhānaṃ. Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ. Okāsato vatthissabbhantare ṭhitanti. Vatthi nāma vatthipuṭo vuccati, yattha seyyathāpi nāma candanikāya pakkhitte amukhe peḷāghaṭe candanikāraso pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati; evameva sarīrato muttaṃ pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati nikkhamanamaggo eva tu pākaṭo hoti, yamhi ca muttassa bharite ‘‘passāvaṃ karomā’’ti sattānaṃ āyūhanaṃ hoti. Tattha yathā candanikāya pakkhitte amukhe peḷāghaṭe ṭhito candanikāraso na jānāti ‘‘ahaṃ amukhe peḷāghaṭe ṭhito’’ti, napi peḷāghaṭo jānāti ‘‘mayi candanikāraso ṭhito’’ti; evameva muttaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ vatthimhi ṭhita’’nti, napi vatthi jānāti ‘‘mayi muttaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vatthiabbhantarena ceva muttabhāgena ca paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ muttaṃ vaṇṇādito vavatthapeti. Evamayaṃ imaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ထို့နောက် ကိုယ်တွင်းရှိ ကျင်ငယ်ကို အဆင်းအားဖြင့် ပဲပြုတ်ရည်၊ ဆပ်ပြာရည်ကဲ့သို့သော အဆင်းရှိ၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ရေအပြည့်ထည့်၍ ဇောက်ထိုးမှောက်ထားသော ရေအိုးအတွင်းရှိ ရေ၏သဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ အရပ်အားဖြင့် အောက်အရပ်၌ ဖြစ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ တည်နေရာအားဖြင့် ဆီးအိမ်၏ အတွင်း၌ တည်ရှိ၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ဆီးအိမ်ဟူသည် ဆီးအိမ်အိတ်ကို ဆိုလို၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးတွင်း၌ ချထားသော အဝမရှိသည့် အိုးစုတ်ငယ်ထဲသို့ ရေဆိုးရည်များ ဝင်ရောက်သွားသော်လည်း ထိုရေဆိုးရည်၏ ဝင်ရာလမ်းကြောင်းသည် မထင်ရှားဘဲ ထွက်ရာလမ်းကြောင်းသာ ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ခန္ဓာကိုယ်မှ ကျင်ငယ်သည် ဆီးအိမ်သို့ ဝင်ရောက်သွားသော်လည်း ၎င်း၏ဝင်ရာလမ်းကြောင်းသည် မထင်ရှား၊ ထွက်ရာလမ်းကြောင်းသာလျှင် ထင်ရှားပေ၏။ ထိုဆီးအိမ်၌ ကျင်ငယ် ပြည့်လျှံလာသောအခါ သတ္တဝါတို့အား 'ကျင်ငယ်စွန့်အံ့' ဟု အားထုတ်လိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအခါ ရေဆိုးတွင်း၌ ချထားသော အဝမရှိသည့် အိုးစုတ်ငယ်ထဲ၌ ရှိသော ရေဆိုးရည်သည် 'ငါသည် အဝမရှိသော အိုးစုတ်ငယ်၌ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အိုးစုတ်ငယ်သည်လည်း 'ငါ့၌ ရေဆိုးရည် တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ကျင်ငယ်သည်လည်း 'ငါသည် ဆီးအိမ်၌ တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိပေ။ ဆီးအိမ်သည်လည်း 'ငါ့၌ ကျင်ငယ် တည်ရှိနေသည်' ဟု မသိပေ။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤတရားတို့သည် နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ခြင်း ကင်းကြကုန်၏... ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ကျင်ငယ်ကို ဆီးအိမ်၏ အတွင်းပိုင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျင်ငယ်ဟူသော အစိတ်အပိုင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ဤသည်ကား ထိုကျင်ငယ်၏ သဘောတူသော အပိုင်းအခြားဖြစ်၏။ သဘောမတူသော အပိုင်းအခြားသည်ကား ဆံပင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကျင်ငယ်ကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ကောဋ္ဌာသကို အဆင်းစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။

Tassevaṃ imaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādivasena vavatthapentassa taṃ taṃ bhāvanānuyogaṃ āgamma kesādayo paguṇā honti, koṭṭhāsabhāvena upaṭṭhahanti. Tato pabhuti seyyathāpi nāma cakkhumato purisassa dvattiṃsavaṇṇānaṃ pupphānaṃ ekasuttaganthitaṃ mālaṃ olokentassa sabbapupphāni apubbāpariyamiva pākaṭāni honti; evameva ‘‘atthi imasmiṃ kāye [Pg.56] kesā’’ti imaṃ kāyaṃ satiyā olokentassa sabbe te dhammā apubbāpariyamiva pākaṭā honti. Kesesu āvajjitesu asaṇṭhahamānāva sati yāva muttaṃ, tāva pavattati. Tato pabhuti tassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo ca sattākāraṃ vijahitvā koṭṭhāsarāsivaseneva upaṭṭhahanti, tehi ca ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi koṭṭhāsarāsimhi pakkhippamānamiva upaṭṭhātīti.

ဤသို့ ဤသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာကို အဆင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သားသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုသော ဘာဝနာပွားများမှု၌ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဆံပင်အစရှိသော ကောဋ္ဌာသတို့သည် ကောင်းစွာနှုတ်တက်ရ၍ ကျွမ်းကျင်ကုန်၏။ ကောဋ္ဌာသအစုအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာကုန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ ဥပမာအားဖြင့် မျက်စိအမြင်ရှိသော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် သုံးဆယ့်နှစ်မျိုးသော အဆင်းရှိသော ပန်းပွင့်တို့ကို ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် သီကုံးထားသည့် ပန်းကုံးကို ကြည့်ရှုသောအခါ အလုံးစုံသော ပန်းပွင့်တို့သည် မရှေးမနှောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားလာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် 'ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ဆံပင်တို့ ရှိကုန်၏' ဟု ဤခန္ဓာကိုယ်ကို သတိဖြင့် ကြည့်ရှုသောသူအား ထိုကောဋ္ဌာသတရား အားလုံးတို့သည် မရှေးမနှောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားလာကုန်၏။ ဆံပင်တို့ကို ဆင်ခြင်သော်လည်း သတိသည် ရပ်တန့်မနေဘဲ ကျင်ငယ်တိုင်အောင် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်သွား၏။ ထိုအခါမှစ၍ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုမှဤမှ သွားလာလှုပ်ရှားနေကြသော လူ၊ တိရစ္ဆာန် စသည်တို့သည် သတ္တဝါဟူသော အမှတ်သညာ ပျောက်ကွယ်၍ ကောဋ္ဌာသအစုအပုံမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ထင်မြင်လာ၏။ ထိုသူတို့သည် မျိုသွင်းလိုက်သော အဖျော်နှင့် အစားအစာ စသည်တို့သည်လည်း ကောဋ္ဌာသအစုအပုံထဲသို့ ထည့်သွင်းလိုက်သကဲ့သို့ ထင်မြင်လာ၏ဟု သိအပ်၏။

Etthāha ‘‘athānena tato paraṃ kiṃ kātabba’’nti? Vuccate – tadeva nimittaṃ āsevitabbaṃ bhāvetabbaṃ bahulīkātabbaṃ suvavatthitaṃ vavatthapetabbaṃ. Kathaṃ panāyaṃ taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti suvavatthitaṃ vavatthapetīti? Ayañhi taṃ kesādīnaṃ koṭṭhāsabhāvena upaṭṭhānanimittaṃ āsevati, satiyā alliyati bhajati upagacchati, satigabbhaṃ gaṇhāpeti. Tattha laddhaṃ vā satiṃ vaḍḍhento taṃ bhāvetīti vuccati. Bahulīkarotīti punappunaṃ satisampayuttaṃ vitakkavicārabbhāhataṃ karoti. Suvavatthitaṃ vavatthapetīti yathā suṭṭhu vavatthitaṃ hoti, na puna antaradhānaṃ gacchati, tathā taṃ satiyā vavatthapeti, upadhāreti upanibandhati.

ဤနေရာ၌ မေးခွန်းထုတ်သူက 'ထိုသို့ အစုအပုံအဖြစ် ထင်ရှားပြီးနောက် ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်သို့ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရမည်နည်း' ဟု မေးမြန်းပါက၊ ငါသည် ဖြေကြားအံ့ - ထိုထင်ရှားလာသော နိမိတ်အာရုံကိုပင်လျှင် အဖန်ဖန် ထပ်လဲလဲ မှီဝဲအပ်၏၊ ပွားများအပ်၏၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်အပ်၏၊ ကောင်းစွာ သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်၏။ အဘယ်သို့လျှင် ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုနိမိတ်အာရုံကို မှီဝဲသနည်း၊ ပွားများသနည်း၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်သနည်း၊ ကောင်းစွာ သတ်မှတ်ပိုင်းခြားသနည်းဟူမူ - ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆံပင်စသည်တို့၏ ကောဋ္ဌာသအစုအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသော နိမိတ်အာရုံကို အဖန်ဖန် မှီဝဲ၏။ သတိဖြင့် ကပ်ရောက်၏၊ ဆည်းကပ်၏၊ အနီးသို့ ရောက်ရှိစေ၏၊ သတိတည်းဟူသော တိုက်ကို ယူစေ၏။ ထိုကောဋ္ဌာသတို့၌ ရရှိသော သတိကို တိုးပွားစေလျက် ထိုအာရုံကို ပွားများ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဗဟုလိကရောတိ' (ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်၏) ဟူသည်ကား အဖန်တလဲလဲ သတိနှင့်ယှဉ်သော ဝိတက် ဝိစာရတို့ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းကို ပြုလုပ်၏။ 'သုဝဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတိ' (ကောင်းစွာ သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏) ဟူသည်ကား ထိုနိမိတ်အာရုံသည် ကောင်းစွာ မြဲမြံစွာ သတ်မှတ်ပြီး ဖြစ်စေရန်နှင့် တစ်ဖန် ပျောက်ကွယ်မသွားစေရန် ထိုအာရုံကို သတိဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သား၏၊ နှလုံးသွင်း၏၊ အမြဲစွဲမြဲစွာ ဖွဲ့ချည်ထား၏။

Atha vā yaṃ pubbe anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepappahānato, paṇṇattisamatikkamanato, anupubbamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti evaṃ dasavidhaṃ manasikārakosallaṃ vuttaṃ. Tattha anupubbato manasikaronto āsevati, nātisīghato nātisaṇikato ca manasikaronto bhāveti, vikkhepappahānato manasikaronto bahulī karoti, paṇṇattisamatikkamanādito manasikaronto suvavatthitaṃ vavatthapetīti veditabbo.

တစ်နည်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ (၁) အစဉ်အတိုင်း နှလုံးသွင်းခြင်း၊ (၂) မမြန်လွန်းခြင်း၊ (၃) မနှေးလွန်းခြင်း၊ (၄) စိတ်ပျံ့လွင့်မှုကို ပယ်ခြင်း၊ (၅) ပညတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း၊ (၆) အစဉ်အတိုင်း လွှတ်ခြင်း၊ (၇) လက္ခဏာအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းနှင့် (၈-၁၀) သုတ်သုံးပါး (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တသုတ်) ဟု ဆိုအပ်သော ဤသို့ တစ်ဆယ်ပါးသော နှလုံးသွင်းခြင်းဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှု (ကောသလ္လ) ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုဆယ်ပါးတို့တွင် အစဉ်အတိုင်း နှလုံးသွင်းသောသူသည် မှီဝဲရာရောက်၏။ မလျင်လွန်း မနှေးလွန်းဘဲ နှလုံးသွင်းသောသူသည် ပွားများရာရောက်၏။ စိတ်ပျံ့လွင့်မှုကို ပယ်ဖျက်၍ နှလုံးသွင်းသောသူသည် အဖန်တလဲလဲ ပြုရာရောက်၏။ ပညတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း စသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းသောသူသည် ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ရာရောက်၏ဟု သိအပ်၏။

Etthāha ‘‘kathaṃ panāyaṃ anupubbādivasena ete dhamme manasi karotī’’ti? Vuccate – ayañhi kese manasi karitvā tadanantaraṃ lome manasi karoti, na nakhe. Tathā lome manasi karitvā tadanantaraṃ nakhe manasi karoti, na dante. Esa nayo sabbattha. Kasmā? Uppaṭipāṭiyā hi manasikaronto seyyathāpi nāma akusalo puriso dvattiṃsapadaṃ nisseṇiṃ uppaṭipāṭiyā ārohanto kilantakāyo tato nisseṇito [Pg.57] papatati, na ārohanaṃ sampādeti; evameva bhāvanāsampattivasena adhigantabbassa assādassa anadhigamanato kilantacitto dvattiṃsākārabhāvanāto papatati, na bhāvanaṃ sampādetīti.

ဤအရာ၌ စောဒကဆရာက ‘ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အစဉ်အတိုင်း နှလုံးသွင်းခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထိုကေသာ၊ လောမာ စသော တရားတို့ကို အဘယ်သို့ နှလုံးသွင်းပါသနည်း’ ဟု စောဒနာတက်ခဲ့၏။ အဖြေကို ဆိုပါအံ့။ ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆံပင် (ကေသာ) ကို နှလုံးသွင်းပြီးနောက် ချက်ချင်း အမွေး (လောမာ) ကို နှလုံးသွင်း၏၊ ခြေသည်းလက်သည်း (နခါ) ကို ကျော်၍ နှလုံးမသွင်းပေ။ ထို့အတူ အမွေး (လောမာ) ကို နှလုံးသွင်းပြီးနောက် ချက်ချင်း ခြေသည်းလက်သည်း (နခါ) ကို နှလုံးသွင်း၏၊ သွား (ဒန္တာ) ကို ကျော်၍ နှလုံးမသွင်းပေ။ ကျန်ကောဋ္ဌာသအားလုံး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ ကျော်လွှား၍ နှလုံးသွင်းသောသူသည် မလိမ္မာသောယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ၃၂ ထစ်ရှိသော လှေကားကို အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ တက်ပါက ကိုယ်ပင်ပန်း၍ လှေကားပေါ်မှ ပြုတ်ကျကာ တက်ခြင်းကိစ္စ မပြီးမြောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ဘာဝနာအောင်မြင်မှုကြောင့် ရရှိအပ်သော သက်သာရာ (တရားထူး) ကို မရရှိနိုင်ဘဲ စိတ်ပင်ပန်းကာ ၃၂ ကောဋ္ဌာသဘာဝနာမှ လျှောကျရပြီး ဘာဝနာကို ပြီးမြောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်တော့ပေ။

Anupubbato manasikarontopi ca kesā lomāti nātisīghatopi manasi karoti. Atisīghato hi manasikaronto seyyathāpi nāma addhānaṃ gacchanto puriso samavisamarukkhathalaninnadvedhāpathādīni magganimittāni upalakkhetuṃ na sakkoti, tato na maggakusalo hoti, addhānañca parikkhayaṃ neti; evameva vaṇṇasaṇṭhānādīni dvattiṃsākāranimittāni upalakkhetuṃ na sakkoti, tato na dvattiṃsākāre kusalo hoti, kammaṭṭhānañca parikkhayaṃ neti.

အစဉ်အတိုင်း နှလုံးသွင်းသောသူသည် ‘ကေသာ၊ လောမာ’ စသည်ဖြင့် မမြန်လွန်းသော အရှိန်ဖြင့်လည်း နှလုံးသွင်းရ၏။ အလွန်မြန်စွာ နှလုံးသွင်းသောသူသည် ဥပမာအားဖြင့် ခရီးဝေးသွားသော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် လမ်းတစ်လျှောက်ရှိ ညီညာသောမြေ၊ မညီညာသောမြေ၊ သစ်ပင်၊ ကုန်း၊ ချိုင့်ဝှမ်း၊ လမ်းခွဲ စသည့် လမ်းအမှတ်အသားများကို မမှတ်သားနိုင်သဖြင့် လမ်းခရီး၌ ကျွမ်းကျင်သူ မဖြစ်နိုင်ဘဲ ခရီးဆုံးသို့လည်း မရောက်နိုင်ဘဲ ပင်ပန်းရုံသာရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအတူပင် (အလွန်မြန်စွာ နှလုံးသွင်းပါက) အဆင်း၊ သဏ္ဌာန် စသော ၃၂ ကောဋ္ဌာသ၏ အမှတ်အသားများကို ကောင်းစွာ မမှတ်သားနိုင်ဘဲ ၃၂ ကောဋ္ဌာသ၌ မကျွမ်းကျင်နိုင်တော့သဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ ကုန်ဆုံးပျက်စီးစေတတ်၏။

Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi manasi karoti. Atisaṇikato hi manasikaronto seyyathāpi nāma puriso addhānamaggaṃ paṭipanno antarāmagge rukkhapabbatataḷākādīsu vilambamāno icchitappadesaṃ apāpuṇanto antarāmaggeyeva sīhabyagghādīhi anayabyasanaṃ pāpuṇāti; evameva dvattiṃsākārabhāvanāsampadaṃ apāpuṇanto bhāvanāvicchedena antarāyeva kāmavitakkādīhi anayabyasanaṃ pāpuṇāti.

မမြန်လွန်းသော အရှိန်ဖြင့် နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ပင် မနှေးလွန်းသော အရှိန်ဖြင့်လည်း နှလုံးသွင်းရ၏။ အလွန်နှေးကွေးစွာ နှလုံးသွင်းသောသူသည် ဥပမာအားဖြင့် ခရီးဝေးသွားသော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် လမ်းခုလတ်၌ သစ်ပင်၊ တောင်၊ ရေကန် စသည်တို့တွင် အချိန်ဆွဲ ဖင့်နွှဲနေသဖြင့် လိုရာအရပ်သို့ မရောက်နိုင်ဘဲ လမ်းခုလတ်၌ပင် ခြင်္သေ့၊ ကျား စသည်တို့၏ ရန်ကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအတူပင် ၃၂ ကောဋ္ဌာသဘာဝနာ၏ အောင်မြင်ပြည့်စုံမှုကို မရရှိနိုင်ဘဲ ဘာဝနာပြတ်တောက်မှုကြောင့် လမ်းခုလတ်၌ပင် ကာမဝိတက် စသည်တို့ လွှမ်းမိုးကာ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။

Nātisaṇikato manasikarontopi ca vikkhepappahānatopi manasi karoti. Vikkhepappahānato nāma yathā aññesu navakammādīsu cittaṃ na vikkhipati, tathā manasi karoti. Bahiddhā vikkhepamānacitto hi kesādīsveva asamāhitacetovitakko bhāvanāsampadaṃ apāpuṇitvā antarāva anayabyasanaṃ āpajjati takkasilāgamane bodhisattassa sahāyakā viya. Avikkhipamānacitto pana kesādīsveva samāhitacetovitakko bhāvanāsampadaṃ pāpuṇāti bodhisatto viya takkasilarajjasampadanti. Tassevaṃ vikkhepappahānato manasikaroto adhikāracariyādhimuttīnaṃ vasena te dhammā asubhato vā vaṇṇato vā suññato vā upaṭṭhahanti.

မနှေးလွန်းဘဲ နှလုံးသွင်းသောသူသည် စိတ်ပျံ့လွင့်မှုကို ပယ်ဖျက်၍လည်း နှလုံးသွင်းရ၏။ စိတ်ပျံ့လွင့်မှုကို ပယ်ဖျက်၍ နှလုံးသွင်းခြင်းဟူသည် အခြားကျောင်းဆောက်ခြင်း စသော အမှုသစ်တို့၌ စိတ်မပျံ့လွင့်စေဘဲ (ကမ္မဋ္ဌာန်း၌သာ) နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ပြင်ပသို့ စိတ်ပျံ့လွင့်နေသဖြင့် ဆံပင်စသည်တို့၌ စိတ်မတည်ကြည်ပါက ဘာဝနာ၏ အောင်မြင်မှုကို မရရှိနိုင်ဘဲ တက္ကသိုလ်ပြည်သို့ သွားစဉ်က ဘုရားလောင်း၏ အဖော်များကဲ့သို့ လမ်းခုလတ်၌ပင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ စိတ်မပျံ့လွင့်ဘဲ ဆံပင်စသည်တို့၌သာ စိတ်တည်ကြည်သောသူသည်ကား ဘုရားလောင်းသည် တက္ကသိုလ်ပြည်၏ မင်းစည်းစိမ်ကို ရရှိသကဲ့သို့ ဘာဝနာ၏ အောင်မြင်မှုကို ရရှိ၏။ ဤသို့ စိတ်ပျံ့လွင့်မှုကို ပယ်၍ နှလုံးသွင်းသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား အားထုတ်မှုနှင့် နှလုံးညွတ်မှု အစွမ်းတို့ကြောင့် ထိုကေသာ၊ လောမာ စသော တရားတို့သည် အသုဘ (မတင့်တယ်ခြင်း) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဆင်း (ဝဏ္ဏ) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သုည (အတ္တမှဆိတ်သုဉ်းခြင်း) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားလာတတ်ကုန်၏။

Atha paṇṇattisamatikkamanato te dhamme manasi karoti. Paṇṇattisamatikkamanatoti kesā lomāti evamādivohāraṃ samatikkamitvā vissajjetvā yathūpaṭṭhitānaṃ asubhādīnaṃyeva vasena manasi karoti. Kathaṃ[Pg.58]? Yathā araññanivāsūpagatā manussā aparicitabhūmibhāgattā udakaṭṭhānasañjānanatthaṃ sākhābhaṅgādinimittaṃ katvā tadanusārena gantvā udakaṃ paribhuñjanti, yadā pana paricitabhūmibhāgā honti, atha taṃ nimittaṃ vissajjetvā amanasikatvāva udakaṭṭhānaṃ upasaṅkamitvā udakaṃ paribhuñjanti, evamevāyaṃ kesā lomātiādinā taṃtaṃvohārassa vasena paṭhamaṃ te dhamme manasākāsi, tesu dhammesu asubhādīnaṃ aññataravasena upaṭṭhahantesu taṃ vohāraṃ samatikkamitvā vissajjetvā asubhāditova manasi karoti.

ထို့နောက် ပညတ်ကို ကျော်လွန်သောအားဖြင့် ထိုတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းရ၏။ ပညတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်းဟူသည်မှာ ‘ကေသာ၊ လောမာ’ စသော အခေါ်အဝေါ်ပညတ်ကို ကျော်လွန်စွန့်လွှတ်ကာ ထင်ရှားလာသည့် အသုဘ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - တော၌နေထိုင်ကြသော လူတို့သည် မကျွမ်းကျင်သေးသော မြေပြင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရေရှိရာအရပ်ကို သိရှိနိုင်ရန် သစ်ခက်ချိုးခြင်း စသော အမှတ်အသားများကို ပြုလုပ်၍ ထိုအမှတ်အသားအတိုင်း သွားကာ ရေကို သုံးဆောင်ကြရ၏။ ထိုမြေပြင်ကို ကျွမ်းကျင်လာသောအခါ ထိုအမှတ်အသားကို စွန့်လွှတ်၍ နှလုံးမသွင်းတော့ဘဲ ရေရှိရာအရပ်သို့ တိုက်ရိုက်သွားကာ ရေကို သုံးဆောင်ကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအတူပင် ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ရှေးဦးစွာ ‘ကေသာ၊ လောမာ’ စသည်ဖြင့် ထိုထိုဝေါဟာရပညတ်၏အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခဲ့ရသော်လည်း ထိုတရားတို့၌ အသုဘ စသည်တို့အနက် တစ်ခုခုသော အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားလာသောအခါ ထိုဝေါဟာရပညတ်ကို ကျော်လွန်စွန့်လွှတ်၍ အသုဘစသည်ဖြင့်သာ တိုက်ရိုက် နှလုံးသွင်းတော့၏။

Etthāha ‘‘kathaṃ panassa ete dhammā asubhādito upaṭṭhahanti, kathaṃ vaṇṇato, kathaṃ suññato vā, kathañcāyamete asubhato manasi karoti, kathaṃ vaṇṇato, kathaṃ suññato vā’’ti? Kesā tāvassa vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā asubhato upaṭṭhahanti, pañcadhā eva ayamete asubhato manasi karoti. Seyyathidaṃ – kesā nāmete vaṇṇato asubhā paramappaṭikūlajegucchā. Tathā hi manussā divā pānabhojane patitaṃ kesavaṇṇaṃ vākaṃ vā suttaṃ vā disvā kesasaññāya manoramampi pānabhojanaṃ chaḍḍenti vā jigucchanti vā. Saṇṭhānatopi asubhā. Tathā hi rattiṃ pānabhojane patitaṃ kesasaṇṭhānaṃ vākaṃ vā suttaṃ vā phusitvā kesasaññāya manoramampi pānabhojanaṃ chaḍḍenti vā jigucchanti vā. Gandhatopi asubhā. Tathā hi telamakkhanapupphadhūmādisaṅkhārehi virahitānaṃ kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti, aggīsu pakkhittassa kesassa gandhaṃ ghāyitvā sattā nāsikaṃ pidhenti, mukhampi vikujjenti. Āsayatopi asubhā. Tathā hi nānāvidhena manussāsucinissandena saṅkāraṭṭhāne taṇḍuleyyakādīni viya pittasemhapubbalohitanissandena te ācitā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamitāti. Okāsatopi asubhā. Tathā hi saṅkāraṭṭhāne viya taṇḍuleyyakādīni paramajegucche lomādiekatiṃsakuṇaparāsimatthake manussānaṃ sīsapaliveṭhake allacamme jātāti. Esa nayo lomādīsu. Evaṃ tāva ayamete dhamme asubhato upaṭṭhahante asubhato manasi karoti.

ဤအရာ၌ စောဒကဆရာက ‘ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဤကေသာ၊ လောမာ စသော တရားတို့သည် အဘယ်သို့ အသုဘ (မတင့်တယ်ခြင်း) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဆင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သုည (ဆိတ်သုဉ်းခြင်း) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားပါသနည်း။ ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတရားတို့ကို အဘယ်သို့ အသုဘအားဖြင့်၊ အဆင်းအားဖြင့်၊ သုညအားဖြင့် နှလုံးသွင်းပါသနည်း’ ဟု မေးမြန်းခဲ့၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား ဆံပင်တို့သည်သာလျှင် အဆင်း (ဝဏ္ဏ)၊ သဏ္ဌာန် (သဏ္ဌာန)၊ အနံ့ (ဂန္ဓ)၊ တည်ရာဌာန (အာသယ)၊ ပေါက်ရာနေရာ (ဩကာသ) ဟူသော အချက် ၅ မျိုး၏ အစွမ်းဖြင့် မတင့်တယ်သော အသုဘအဖြစ် ရှေးရှုထင်ရှားလာတတ်ကုန်၏။ ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုဆံပင်တို့ကို ဤအချက် ၅ မျိုး၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် အသုဘအဖြစ် နှလုံးသွင်း၏။ နှလုံးသွင်းပုံမှာ - ထိုဆံပင်တို့သည် (၁) အဆင်းအားဖြင့် မတင့်တယ်ကုန်၊ လွန်စွာ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် လူတို့သည် နေ့အခါ အဖျော်နှင့် အစားအစာထဲသို့ ကျနေသော ဆံပင်နှင့်တူသော လျှော်မျှင် သို့မဟုတ် ချည်မျှင်ကို မြင်လျှင်ပင် ဆံပင်ဟု ထင်မှတ်ကာ နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ထိုအစားအစာတို့ကို စွန့်ပစ်ကြ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ရွံရှာကြကုန်၏။ (၂) သဏ္ဌာန်အားဖြင့်လည်း မတင့်တယ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် လူတို့သည် ညဉ့်အခါ အစားအစာထဲ၌ ကျနေသော ဆံပင်သဏ္ဌာန်ရှိသော လျှော်မျှင် သို့မဟုတ် ချည်မျှင်ကို ထိတွေ့မိလျှင်ပင် ဆံပင်ဟု ထင်မှတ်ကာ နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ထိုအစားအစာတို့ကို စွန့်ပစ်ကြ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ရွံရှာကြကုန်၏။ (၃) အနံ့အားဖြင့်လည်း မတင့်တယ်ကုန်။ ဆီလိမ်းခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း၊ နံ့သာရည်ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း စသော ပြုပြင်မှုတို့နှင့် ကင်းဝေးသော ဆံပင်တို့၏ အနံ့သည် အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှ၏။ မီးထဲသို့ ထည့်လိုက်သော ဆံပင်၏ ညှော်နံ့ကို ရရှိလျှင် သတ္တဝါတို့သည် နှာခေါင်းကို ပိတ်ကြ၍ မျက်နှာကို တွန့်ရှုံ့ကြကုန်၏။ (၄) တည်ရာဌာနအားဖြင့်လည်း မတင့်တယ်ကုန်။ အမှိုက်ပုံ၌ ညစ်ညမ်းသော အညစ်အကြေးများကြောင့် ဟင်းနုနွယ်ပင်တို့ ပေါက်ရောက်သကဲ့သို့ ထိုဆံပင်တို့သည် သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ ပြည်၊ သွေးတို့၏ ယိုစီးမှု အညစ်အကြေးများကြောင့် စုဝေးပွားများ စည်ပင်လာရကုန်၏။ (၅) ပေါက်ရာနေရာအားဖြင့်လည်း ဆံပင်တို့သည် မတင့်တယ်ကုန်။ အမှိုက်ပုံ၌ ဟင်းနုနွယ်ပင်တို့ ပေါက်ရောက်သကဲ့သို့ပင် အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှသော အမွေးအမျှင် စသော ၃၁ ပါးသော အကောင်ပုပ်စု၏ ထိပ်ဦးခေါင်းကို ရစ်ပတ်ထားသော စိုစွတ်သော ဦးရေပြားပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ အမွေး (လောမာ) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတရားတို့ကို အသုဘအဖြစ် ရှေးရှုထင်ရှားလာသောအခါ အသုဘအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၏။

Yadi panassa vaṇṇato upaṭṭhahanti, atha kesā nīlakasiṇavasena upaṭṭhahanti. Tathā lomā dantā odātakasiṇavasenāti. Esa nayo sabbattha[Pg.59]. Taṃtaṃkasiṇavaseneva ayamete manasi karoti, evaṃ vaṇṇato upaṭṭhahante vaṇṇato manasi karoti. Yadi panassa suññato upaṭṭhahanti, atha kesā ghanavinibbhogavavatthānena ojaṭṭhamakasamūhavasena upaṭṭhahanti. Tathā lomādayo, yathā upaṭṭhahanti. Ayamete tatheva manasi karoti. Evaṃ suññato upaṭṭhahante suññato manasi karoti.

အကယ်၍ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား အဆင်းအားဖြင့် ထင်မြင်လာပါက ဆံပင်တို့သည် နီလကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်မြင်လာကြကုန်၏။ ထို့အတူ အမွေးတို့သည်လည်း နီလကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်မြင်လာကြကုန်၏။ သွားတို့သည် ဩဒါတကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်မြင်လာကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အလုံးစုံသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ သိအပ်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုထိုသော ကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို နှလုံးသွင်း၏။ ဤသို့ အဆင်းအားဖြင့် ထင်မြင်လာသောအခါ အဆင်းအားဖြင့်သာ နှလုံးသွင်း၏။ အကယ်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အတ္တဘောမှ ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် ထင်မြင်လာပါက ဆံပင်တို့သည် တစ်ခဲနက်ဖြစ်၍ အထူးဝေဖန်ပိုင်းခြားအပ်သော ဩဇာလျှင် ရှစ်ခုမြောက်ရှိသော အပေါင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်မြင်လာကြကုန်၏။ ထို့အတူ အမွေးအစရှိသည်တို့သည်လည်း ထင်မြင်လာကြကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတရားတို့ ထင်မြင်လာသည့်အတိုင်း ထိုအတိုင်းသာလျှင် နှလုံးသွင်း၏။ ဤသို့ အတ္တဘောမှ ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် ထင်မြင်လာသောအခါ ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့်သာ နှလုံးသွင်း၏။

Evaṃ manasikaronto ayamete dhamme anupubbamuñcanato manasi karoti. Anupubbamuñcanatoti asubhādīnaṃ aññataravasena upaṭṭhite kese muñcitvā lome manasikaronto seyyathāpi nāma jalūkā naṅguṭṭhena gahitappadese sāpekkhāva hutvā tuṇḍena aññaṃ padesaṃ gaṇhāti, gahite ca tasmiṃ itaraṃ muñcati, evameva kesesu sāpekkhova hutvā lome manasi karoti, lomesu ca patiṭṭhite manasikāre kese muñcati. Esa nayo sabbattha. Evaṃ hissa anupubbamuñcanato manasikaroto asubhādīsu aññataravasena te dhammā upaṭṭhahantā anavasesato upaṭṭhahanti, pākaṭatarūpaṭṭhānā ca honti.

ဤသို့ နှလုံးသွင်းသော ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတရားတို့ကို အစဉ်အတိုင်း လွှတ်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၏။ အစဉ်အတိုင်း လွှတ်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းပုံဟူသည် - အသုဘအစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်မြင်လာသော ဆံပင်တို့ကို လွှတ်၍ အမွေးတို့ကို နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မျှော့သည် မိမိအမြီးဖြင့် တွယ်ကပ်ထားသော နေရာကို ငဲ့ကွက်လျက်ပင် နှုတ်သီးဖြင့် အခြားတစ်နေရာကို လှမ်း၍တွယ်၏။ ထိုနေရာကို တွယ်မိသောအခါမှသာ အခြားမူလနေရာကို လွှတ်လိုက်၏။ ထို့အတူသာလျှင် ဆံပင်တို့၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိလျက်ပင် အမွေးတို့ကို နှလုံးသွင်း၏။ အမွေးတို့အပေါ်၌ နှလုံးသွင်းခြင်း တည်ငြိမ်သွားသောအခါမှသာ ဆံပင်တို့ကို လွှတ်လိုက်၏။ အလုံးစုံသော ကောဋ္ဌာသ တရားတို့၌ ဤနည်းကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း လွှတ်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အသုဘအစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်မြင်လာသော ထိုကောဋ္ဌာသတရားတို့သည် အကြွင်းမရှိ ထင်မြင်လာကုန်၏၊ အလွန်ထင်ရှားစွာ စုဝေး၍ ထင်ရှားလာကြကုန်၏။

Atha yassa te dhammā asubhato upaṭṭhahanti, pākaṭatarūpaṭṭhānā ca honti, tassa seyyathāpi nāma makkaṭo dvattiṃsatālake tālavane byādhena paripātiyamāno ekarukkhepi asaṇṭhahanto paridhāvitvā yadā nivatto hoti kilanto, atha ekameva ghanatālapaṇṇapariveṭhitaṃ tālasuciṃ nissāya tiṭṭhati; evameva cittamakkaṭo dvattiṃsakoṭṭhāsake imasmiṃ kāye teneva yoginā paripātiyamāno ekakoṭṭhāsakepi asaṇṭhahanto paridhāvitvā yadā anekārammaṇavidhāvane abhilāsābhāvena nivatto hoti kilanto. Atha yvāssa kesādīsu dhammo paguṇataro caritānurūpataro vā, yattha vā pubbe katādhikāro hoti, taṃ nissāya upacāravasena tiṭṭhati. Atha tameva nimittaṃ punappunaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karitvā yathākkamaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ uppādeti, tattha patiṭṭhāya vipassanamārabhitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇāti.

ထိုအခါ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုကောဋ္ဌာသတရားတို့သည် မတင့်တယ်သောအားဖြင့် ထင်မြင်လာကြကုန်၏၊ အလွန်ထင်ရှားစွာ စုဝေး၍ ထင်ရှားလာကြကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥပမာကား - ထန်းပင် သုံးဆယ့်နှစ်ပင်ရှိသော ထန်းတော၌ မျောက်တစ်ကောင်သည် မုဆိုး၏ လိုက်လံနှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် တစ်ပင်တည်းသော အပင်၌လည်း မတည်မရပ်နိုင်ဘဲ ပြေးလွှားပြီးနောက် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ ပြန်လှည့်လာသောအခါ ထူထပ်သော ထန်းရွက်တို့ဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော တစ်ပင်တည်းသော ထန်းဖူးကို မှီ၍ တည်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် စိတ်တည်းဟူသော မျောက်သည်လည်း သုံးဆယ့်နှစ်ခုသော တရားအစုရှိသော ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် လိုက်လံနှိပ်စက်အပ်သည်ရှိသော် တစ်ခုသော ကောဋ္ဌာသ၌ပင် ကောင်းစွာမရပ်တည်နိုင်ဘဲ ပြေးလွှားပြီးနောက် များစွာသော အာရုံတို့၌ ပြေးလွှားခြင်း၌ လိုချင်တပ်မက်မှု မရှိသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ ပြန်လှည့်လာ၏။ ထိုအခါ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဆံပင်အစရှိသည်တို့တွင် အကြင်တရားသည် အလွန်လေ့လာဖူးသည် ဖြစ်အံ့၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် မိမိစရိုက်နှင့် လျော်သည်ဖြစ်အံ့၊ သို့မဟုတ် ရှေးဘဝ၌ ပြုအပ်ဖူးသော အားထုတ်မှုရှိခဲ့အံ့၊ ထိုတရားကို အမှီပြု၍ ဥပစာရသမာဓိ၏ အစွမ်းဖြင့် တည်နေ၏။ ထိုအခါ ထိုအာရုံနိမိတ်ကိုပင်လျှင် အဖန်ဖန် ဝိတက်ဖြင့် အထပ်ထပ် ကြံစည်သုံးသပ်၍ အစဉ်အတိုင်း ပထမဈာန်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုပထမဈာန်၌ တည်လျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်လေ၏။

Yassa pana te dhammā vaṇṇato upaṭṭhahanti, tassāpi seyyathāpi nāma makkaṭo…pe… atha yvāssa kesādīsu dhammo paguṇataro caritānurūpataro [Pg.60] vā, yattha vā pubbe katādhikāro hoti, taṃ nissāya upacāravasena tiṭṭhati. Atha tameva nimittaṃ punappunaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karitvā yathākkamaṃ nīlakasiṇavasena pītakasiṇavasena vā pañcapi rūpāvacarajjhānāni uppādeti, tesañca yattha katthaci patiṭṭhāya vipassanaṃ ārabhitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇāti.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုတရားတို့သည် အဆင်းအားဖြင့် ထင်မြင်လာကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဥပမာအားဖြင့် မျောက်သည် ... (ပ) ... ထိုအခါ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဆံပင်အစရှိသည်တို့တွင် အကြင်တရားသည် အထူးသဖြင့် လေ့လာအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် စရိုက်နှင့် လျော်သည်ဖြစ်အံ့၊ သို့မဟုတ် ရှေးဘဝ၌ ပြုအပ်ဖူးသော အားထုတ်မှုရှိခဲ့အံ့၊ ထိုတရားကို အမှီပြု၍ ဥပစာရသမာဓိ၏ အစွမ်းဖြင့် တည်နေ၏။ ထိုအခါ ထိုနိမိတ်ကိုပင် အကြိမ်ကြိမ် ဝိတက်ဖြင့် ကြံစည်သုံးသပ်၍ အစဉ်အတိုင်း နီလကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပီတကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ငါးပါးသော ရူပါဝစရဈာန်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုရူပါဝစရဈာန်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ဈာန်၌ တည်လျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်လေ၏။

Yassa pana te dhammā suññato upaṭṭhahanti, so lakkhaṇato manasi karoti, lakkhaṇato manasikaronto tattha catudhātuvavatthānavasena upacārajjhānaṃ pāpuṇāti. Atha manasikaronto te dhamme aniccadukkhānattasuttattayavasena manasi karoti. Ayamassa vipassanānayo. So imaṃ vipassanaṃ ārabhitvā yathākkamañca paṭipajjitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇātīti.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုတရားတို့သည် အတ္တဘောမှ ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် ထင်မြင်လာကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် လက္ခဏာအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၏။ လက္ခဏာအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ ဓာတ်လေးပါးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဥပစာရဈာန်သို့ ရောက်၏။ ထိုဥပစာရဈာန်၌ နှလုံးသွင်းလျက် ထိုတရားတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟူသော သုတ္တန်သုံးခု၏ နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်း၏။ ဤသည်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပဿနာနည်းလမ်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို အမှီပြု၍ ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကာ အစဉ်အတိုင်း ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်လေ၏။

Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ – ‘‘kathaṃ panāyaṃ anupubbādivasena ete dhamme manasi karotī’’ti, taṃ byākataṃ hoti. Yañcāpi vuttaṃ – ‘‘bhāvanāvasena panassa evaṃ vaṇṇanā veditabbā’’ti, tassattho pakāsito hotīti.

ဤမျှသော စကားစဉ် အနက်စဉ်အားဖြင့် 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အစဉ်အတိုင်းစသည်ဖြင့် ထိုတရားတို့ကို အဘယ်သို့ နှလုံးသွင်းသနည်း' ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ရှင်းလင်းဖြေကြားပြီး ဖြစ်၏။ 'ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ဖွင့်ပြပြီး ဖြစ်၏။

Pakiṇṇakanayo

ပကိဏ္ဏကနည်း။

Idāni imasmiṃyeva dvattiṃsākāre vaṇṇanāparicayapāṭavatthaṃ ayaṃ pakiṇṇakanayo veditabbo –

ယခုအခါ ဤသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌သာလျှင် ဖွင့်ဆိုချက်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍ ဉာဏ်ပညာ ရင့်သန်စေရန်အလို့ငှာ ဤပကိဏ္ဏကနည်းကို သိအပ်၏ -

‘‘Nimittato lakkhaṇato, dhātuto suññatopi ca;

Khandhādito ca viññeyyo, dvattiṃsākāranicchayo’’ti.

“အာရုံနိမိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၏ အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏” ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Tattha nimittatoti evaṃ vuttappakāre imasmiṃ dvattiṃsākāre saṭṭhisataṃ nimittāni honti, yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ koṭṭhāsato pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – kesassa vaṇṇanimittaṃ, saṇṭhānanimittaṃ, disānimittaṃ, okāsanimittaṃ, paricchedanimittanti pañca nimittāni honti. Evaṃ lomādīsu.

ထိုငါးပါးသော အဆုံးအဖြတ်တို့တွင် “အာရုံနိမိတ်အားဖြင့်” ဟူသည် - ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဤသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ တစ်ရာ့ခြောက်ဆယ်သော အာရုံနိမိတ်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုအာရုံနိမိတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာကို အဖို့အစုအားဖြင့် သိမ်းဆည်း၏။ ထိုအာရုံနိမိတ်တို့ဟူသည် အဘယ်နည်း - ဆံပင်၏ အဆင်းနိမိတ်၊ သဏ္ဌာန်နိမိတ်၊ အရပ်နိမိတ်၊ တည်ရာနိမိတ်၊ အပိုင်းအခြားနိမိတ်ဟူ၍ နိမိတ်ငါးပါး ရှိကုန်၏။ ဤနည်းတူပင် အမွေးအစရှိသည်တို့၌လည်း နိမိတ်ငါးပါးစီ ရှိကုန်၏။

Lakkhaṇatoti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ lakkhaṇāni honti, yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ lakkhaṇato manasi karoti[Pg.61]. Seyyathidaṃ – kesassa thaddhalakkhaṇaṃ, ābandhanalakkhaṇaṃ, uṇhattalakkhaṇaṃ, samudīraṇalakkhaṇanti cattāri lakkhaṇāni honti. Evaṃ lomādīsu.

“လက္ခဏာအားဖြင့်” ဟူသည် - သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော လက္ခဏာတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုလက္ခဏာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာကို လက္ခဏာအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၏။ ထိုလက္ခဏာတို့ဟူသည် အဘယ်နည်း - ဆံပင်၏ ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းသော လက္ခဏာ၊ ဖွဲ့စည်းခြင်း လက္ခဏာ၊ ပူလောင်သော လက္ခဏာ၊ လှုပ်ရှားထောက်ကန်သော လက္ခဏာဟူ၍ လက္ခဏာလေးပါး ရှိကုန်၏။ ဤနည်းတူပင် အမွေးအစရှိသည်တို့၌လည်း လက္ခဏာလေးပါးစီ ရှိကုန်၏။

Dhātutoti dvattiṃsākāre ‘‘chadhāturo, bhikkhave, ayaṃ purisapuggalo’’ti (ma. ni. 3.343-344) ettha vuttāsu dhātūsu aṭṭhavīsatisataṃ dhātuyo honti, yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ dhātuto pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – yā kese thaddhatā, sā pathavīdhātu; yā ābandhanatā, sā āpodhātu; yā paripācanatā, sā tejodhātu; yā vitthambhanatā, sā vāyodhātūti catasso dhātuyo honti. Evaṃ lomādīsu.

“ဓာတ်အားဖြင့်” ဟူသည် - သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ “ရဟန်းတို့၊ ဤယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်သည် ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိ၌ ပြဆိုထားသော ဓာတ်တို့တွင် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာကို ဓာတ်အားဖြင့် သိမ်းဆည်း၏။ ထိုဓာတ်တို့ဟူသည် အဘယ်နည်း - ဆံပင်၌ ခက်မာသော သဘောသည် ပထဝီဓာတ်မည်၏။ ယိုစီးဖွဲ့စည်းတတ်သော သဘောသည် အာပေါဓာတ်မည်၏။ ရင့်ကျက်စေတတ်သော သဘောသည် တေဇောဓာတ်မည်၏။ ထောက်ကန်လှုပ်ရှားတတ်သော သဘောသည် ဝါယောဓာတ်မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဓာတ်လေးပါး ရှိကုန်၏။ ဤနည်းတူပင် အမွေးအစရှိသည်တို့၌လည်း ဓာတ်လေးပါးစီ ရှိကုန်၏။

Suññatoti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ suññatā honti, yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ suññato vipassati. Seyyathidaṃ – kese tāva pathavīdhātu āpodhātvādīhi suññā, tathā āpodhātvādayo pathavīdhātvādīhīti catasso suññatā honti. Evaṃ lomādīsu.

“ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့်” ဟူသည် - သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဆိတ်သုဉ်းခြင်းတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုဆိတ်သုဉ်းခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာကို ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် ရှု၏။ ထိုဆိတ်သုဉ်းခြင်း ရှုပုံဟူသည် - ဆံပင်၌ ရှေးဦးစွာ ပထဝီဓာတ်သည် အာပေါဓာတ်စသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ ထို့အတူ အာပေါဓာတ်စသည်တို့သည်လည်း ပထဝီဓာတ်စသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း လေးပါး ရှိကုန်၏။ ဤနည်းတူပင် အမွေးအစရှိသည်တို့၌လည်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း လေးပါးစီ ရှိကုန်၏။

Khandhāditoti dvattiṃsākāre kesādīsu khandhādivasena saṅgayhamānesu ‘‘kesā kati khandhā honti, kati āyatanāni, kati dhātuyo, kati saccāni, kati satipaṭṭhānānī’’ti evamādinā nayena vinicchayo veditabbo. Evañcassa vijānato tiṇakaṭṭhasamūho viya kāyo khāyati. Yathāha –

“ခန္ဓာစသည်တို့အားဖြင့်” ဟူသည် - သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ ဆံပင်အစရှိသည်တို့ကို ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်သည်ရှိသော် “ဆံပင်တို့သည် ခန္ဓာမည်မျှ ဖြစ်ကုန်သနည်း၊ အာယတနမည်မျှ ဖြစ်ကုန်သနည်း၊ ဓာတ်မည်မျှ ဖြစ်ကုန်သနည်း၊ သစ္စာမည်မျှ ဖြစ်ကုန်သနည်း၊ သတိပဋ္ဌာန်မည်မျှ ဖြစ်ကုန်သနည်း” စသည်ဖြင့် ဤသို့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ သိမြင်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ခန္ဓာကိုယ်သည် မြက်၊ ထင်း အစုအပုံကဲ့သို့ ထင်မြင်လာ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် -

‘‘Natthi satto naro poso, puggalo nūpalabbhati;

Suññabhūto ayaṃ kāyo, tiṇakaṭṭhasamūpamo’’ti.

“ပရမတ်အားဖြင့် သတ္တဝါဟူ၍ မရှိ၊ လူဟူ၍ မရှိ၊ ယောက်ျားဟူ၍ မရှိ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို မရအပ်နိုင်။ ဤခန္ဓာကိုယ်သည် ဆိတ်သုဉ်းသည်ဖြစ်၍ မြက်၊ ထင်း အစုအပုံနှင့်တူသော သဘောရှိ၏” ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။

Athassa yā sā –

ထိုအခါ၌ ထိုရဟန်းအား အကြင်—

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa tādino;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. –

“ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်သို့ ဝင်၍ စိတ်ငြိမ်သက်လျက် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အညီအမျှထားသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ တရားကို အမှန်အတိုင်း ဝိပဿနာရှုသော ထိုရဟန်းအား လူတို့၏ မွေ့လျော်ခြင်းထက် သာလွန်ထူးကဲသော မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော တရားစကားတည်း။

Evaṃ amānusī rati vuttā, sā adūratarā hoti. Tato yaṃ taṃ –

ဤသို့လျှင် လူတို့၏ မွေ့လျော်ခြင်းထက် သာလွန်သော မွေ့လျော်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုမွေ့လျော်ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်နှင့် အလွန်နီး၏။ ထို့နောက် အကြင်—

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374) –

“အကြင်အကြင်အခါ၌ ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို သုံးသပ် (ရှုဆင်ခြင်) ၏။ ထိုထိုသို့ သုံးသပ်ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ရ၏။ ထိုနှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် သိတတ်သော ပညာရှိတို့အတွက် သေခြင်းကင်းသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ပင် ဖြစ်၏” ဟူသော တရားစကားတည်း။

Evaṃ [Pg.62] vipassanāmayaṃ pītipāmojjāmataṃ vuttaṃ. Taṃ anubhavanto na cireneva ariyajanasevitaṃ ajarāmaraṃ nibbānāmataṃ sacchikarotīti.

ဤသို့လျှင် ဝိပဿနာဖြင့်ပြီးသော၊ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ သေခြင်းကင်းသော အမြိုက်တရားကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုတရားကို အာရုံဖြင့် ခံစားသုံးဆောင်ရသော ရဟန်းသည် မကြာမြင့်မီပင် အရိယာသူမြတ်တို့ အမြဲမှီဝဲအပ်သော၊ မအိုမသေသော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အမြိုက်တရားကို မျက်မှောက်ပြုရ၏။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌

Dvattiṃsākāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒွတ္တိံသာကာရအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. Kumārapañhavaṇṇanā

၄. ကုမာရပဉှာအဖွင့်

Aṭṭhuppatti

ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ)

Idāni ekaṃ nāma kinti evamādīnaṃ kumārapañhānaṃ atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tesaṃ aṭṭhuppattiṃ idha nikkhepappayojanañca vatvā vaṇṇanaṃ karissāma –

ယခုအခါ၌ 'ဧကံ နာမ ကိံ' အစရှိသော ကုမာရပဉှာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရမည့် အစီအစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုပြဿနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ကိုလည်းကောင်း, ဤကျမ်း၌ ထားရှိရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ဆိုပြီးမှ အဖွင့်ကို ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့။

Aṭṭhuppatti tāva nesaṃ sopāko nāma bhagavato mahāsāvako ahosi. Tenāyasmatā jātiyā sattavasseneva aññā ārādhitā, tassa bhagavā pañhabyākaraṇena upasampadaṃ anuññātukāmo attanā adhippetatthānaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamatthataṃ passanto ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti evamādinā pañhe pucchi. So byākāsi. Tena ca byākaraṇena bhagavato cittaṃ ārādhesi. Sāva tassāyasmato upasampadā ahosi.

ထိုပြဿနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ကား ရှေးဦးစွာ သောပါကအမည်ရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကကြီးတစ်ပါး ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုအရှင်မြတ်သည် မွေးဖွားသည်မှစ၍ ခုနစ်နှစ်အရွယ်ဖြင့်သာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရရှိတော်မူ၏။ ထိုသောပါကရှင်ငယ်အား မြတ်စွာဘုရားသည် ပြဿနာကို ဖြေဆိုစေခြင်းဖြင့် ပဉ္စင်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) ကို ခွင့်ပြုတော်မူလိုသဖြင့် မိမိအလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိသော ပြဿနာတို့ကို ဖြေဆိုနိုင်စွမ်းရှိသည်ကို သိမြင်တော်မူသောကြောင့် 'ဧကံ နာမ ကိံ' အစရှိသည်ဖြင့် ပြဿနာတို့ကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုရှင်ငယ်သည်လည်း ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြေကြားခြင်းဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်ကို ကြည်လင်စေ၏။ ထိုသို့ ဖြေဆိုခြင်းသည်ပင် ထိုအရှင်မြတ်၏ ပဉ္စင်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) ဖြစ်ပေသတည်း။

Ayaṃ tesaṃ aṭṭhuppatti.

ဤသည်ကား ထိုပြဿနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ဖြစ်၏။

Nikkhepappayojanaṃ

ကျမ်း၌ ထားရှိရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး

Yasmā pana saraṇagamanehi buddhadhammasaṅghānussativasena cittabhāvanā, sikkhāpadehi sīlabhāvanā, dvattiṃsākārena ca kāyabhāvanā pakāsitā, tasmā idāni nānappakārato paññābhāvanāmukhadassanatthaṃ ime pañhabyākaraṇā idha nikkhittā. Yasmā vā sīlapadaṭṭhāno samādhi, samādhipadaṭṭhānā ca paññā; yathāha – ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ [Pg.63] paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192), tasmā sikkhāpadehi sīlaṃ dvattiṃsākārena taṃgocaraṃ samādhiñca dassetvā samāhitacittassa nānādhammaparikkhārāya paññāya pabhedadassanatthaṃ idha nikkhittātipi viññātabbā.

စင်စစ်သော်ကား၊ သရဏဂုံတို့ဖြင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို အောက်မေ့ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ပွားများခြင်း (စိတ္တဘာဝနာ) ကို ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ သိက္ခာပုဒ်တို့ဖြင့် သီလပွားများခြင်း (သီလဘာဝနာ) ကို ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ဒွတ္တိံသာကာရဖြင့် ကိုယ်ကိုပွားများခြင်း (ကာယဘာဝနာ) ကို ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ယခုအခါ၌ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပညာပွားများခြင်း၏ အစအဦးကို ပြသခြင်းငှာ ဤအမေးအဖြေတို့ကို ဤကျမ်း၌ ထားရှိတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် သီလသည် သမာဓိ၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်ပြီး သမာဓိသည် ပညာ၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'သီလ၌ တည်လျက် ပညာရှိသောသူသည် စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကိုလည်းကောင်း ပွားများစေရာ၏' ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း၊ သိက္ခာပုဒ်တို့ဖြင့် သီလကိုလည်းကောင်း၊ ဒွတ္တိံသာကာရဖြင့် ထိုဒွတ္တိံသာကာရ အာရုံရှိသော သမာဓိကိုလည်းကောင်း ပြသပြီး၍၊ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသောသူ၏ အထူးထူးသော တရားအဆောက်အဦးတို့ဖြင့် ပညာ၏ အပြားကို ပြသခြင်းငှာ ဤကျမ်း၌ ထားရှိအပ်သည်ဟုလည်း သိအပ်၏။

Idaṃ tesaṃ idha nikkhepappayojanaṃ.

ဤသည်ကား ထိုပြဿနာတို့ကို ဤကျမ်း၌ ထားရှိရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်၏။

Pañhavaṇṇanā

ပြဿနာအဖွင့်

Ekaṃ nāma kintipañhavaṇṇanā

‘ဧကံ နာမ ကိံ’ ဟူသော ပြဿနာအဖွင့်

Idāni tesaṃ atthavaṇṇanā hoti – ekaṃ nāma kinti bhagavā yasmiṃ ekadhammasmiṃ bhikkhu sammā nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, yasmiṃ cāyamāyasmā nibbindamāno anupubbena dukkhassantamakāsi, taṃ dhammaṃ sandhāya pañhaṃ pucchati. ‘‘Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti thero puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.8) evamādīni cettha suttāni evaṃ vissajjanayuttisambhave sādhakāni. Ettha yenāhārena sabbe sattā ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuccanti, so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti puṭṭhena therena niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Tañhi bhagavatā idha ekanti adhippetaṃ, na tu sāsane loke vā aññaṃ ekaṃ nāma natthīti ñāpetuṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ယခုအခါ ထိုပြဿနာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့— 'ဧကံ နာမ ကိံ' (တစ်ခုတည်းသောတရားဟူသည် အဘယ်နည်း) ဟူသော မေးခွန်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းတရား၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့လျက် အစဉ်သဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏၊ အကြင်တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းတရား၌ ဤသောပါကအရှင်သည်လည်း ငြီးငွေ့လျက် အစဉ်သဖြင့် ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုခဲ့ပြီ၊ ထိုတရားကို ရည်ညွှန်း၍ မေးခွန်းမေးတော်မူ၏။ သောပါကထေရ်က 'သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' (ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် အာဟာရကြောင့် တည်ကြကုန်၏) ဟု ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာအားဖြင့် ဖြေကြားတော်မူ၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သမ္မာသတိဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ရုပ်အစုအပေါင်း၌ ရုပ်အစုအပေါင်းကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏' စသည်ဖြင့် လာရှိသော သုတ်တရားတို့သည် ဤအဖြေနှင့် လျော်ကန်တင့်တယ်သောကြောင့် သက်သေသာဓကများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ အကြင်အကြောင်းကြောင့် သတ္တဝါအားလုံးကို 'အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုအာဟာရသည်ပင်လျှင် သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကံ နာမ ကိံ' ဟု မေးအပ်သောအခါ သောပါကထေရ်က ညွှန်းဆိုပြသအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤနေရာ၌ ထိုအာဟာရကိုသာ 'တစ်ခုတည်းသောတရား' ဟု ရည်ရွယ်တော်မူ၏။ သို့သော် သာသနာတော်၌သော်လည်းကောင်း၊ လောက၌သော်လည်းကောင်း အခြားသော တစ်ခုတည်းသောတရား မရှိဟု သိစေလို၍ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်ပေ။

‘‘Ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Imasmiṃ kho, bhikkhave, ekadhamme bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇa’nti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်မဟုတ်ပါလော— 'ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းသည် တစ်ခုသောတရား၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍၊ ကောင်းစွာ တပ်မက်ခြင်းကင်းသည်ဖြစ်၍၊ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်သည်ဖြစ်၍၊ ကောင်းစွာ အဆုံးကို မြင်လေ့ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ငြိမ်သက်ခြင်းတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက် ယခုဘဝ၌ပင် ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်တစ်ခုသောတရား၌ ငြီးငွေ့သနည်းဟူမူ— ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် အာဟာရကြောင့် တည်ကြကုန်၏ဟူသော တရားတည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤတစ်ခုသောတရား၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... (ပ) ... ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ တစ်ခုသော မေးခွန်း၊ တစ်ခုသော သင်ခန်းစာ၊ တစ်ခုသော အဖြေရှိ၏' ဟု အကြင်တရားကို ဟောတော်မူခဲ့၏။ ထိုဟောကြားတော်မူချက်သည် ဤ 'သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟူသော စကားကို အမှီပြု၍ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

Āhāraṭṭhitikāti cettha yathā ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ. Tattha ayoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.232) paccayo āhāroti vuccati, evaṃ [Pg.64] paccayaṃ āhārasaddena gahetvā paccayaṭṭhitikā ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuttā. Cattāro pana āhāre sandhāya – ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuccamāne ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā avedanakā’’ti vacanato (vibha. 1017) ‘‘sabbe’’ti vacanamayuttaṃ bhaveyya.

ဤ 'အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟူသော စကား၌ 'ရဟန်းတို့၊ တင့်တယ်သော အာရုံ (သုဘနိမိတ်) သည် ရှိ၏။ ထိုတင့်တယ်သော အာရုံ၌ နှလုံးသွင်းမှု မသင့်ခြင်းကို အကြိမ်များစွာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် မဖြစ်သေးသော ကာမစ္ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း (အာဟာရ) ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် လာရှိသည့်အတိုင်း အထောက်အပံ့ အကြောင်းတရား (ပစ္စည်း) ကို 'အာဟာရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အထောက်အပံ့ အကြောင်းတရားကို 'အာဟာရ' သဒ္ဒါဖြင့် ယူ၍၊ အကြောင်းတရားကြောင့် တည်နေရခြင်းကို 'အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ကဗဠီကာရာဟာရ စသော အာဟာရလေးပါးကိုသာ ရည်ရွယ်၍ 'အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟု ဆိုပါက 'အသညသတ်ဘုံ၌ ရှိသော နတ်တို့သည် အကြောင်းတရား (ဟိတ်) ကင်းကုန်၏၊ အာဟာရ ကင်းကုန်၏၊ ဖဿ ကင်းကုန်၏၊ ဝေဒနာ ကင်းကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် 'သဗ္ဗေ' (ခပ်သိမ်းသော) ဟူသော စကားသည် မသင့်လျော်ဘဲ ဖြစ်ရာ၏။

Tattha siyā – evampi vuccamāne ‘‘katame dhammā sapaccayā? Pañcakkhandhā – rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (dha. sa. 1089) vacanato khandhānaṃyeva paccayaṭṭhitikattaṃ yuttaṃ, sattānantu ayuttamevetaṃ vacanaṃ bhaveyyāti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Kasmā? Sattesu khandhopacārasiddhito. Sattesu hi khandhopacāro siddho. Kasmā? Khandhe upādāya paññāpetabbato. Kathaṃ? Gehe gāmopacāro viya. Seyyathāpi hi gehāni upādāya paññāpetabbattā gāmassa ekasmimpi dvīsu tīsupi vā gehesu daḍḍhesu ‘‘gāmo daḍḍho’’ti evaṃ gehe gāmopacāro siddho, evameva khandhesu paccayaṭṭhena āhāraṭṭhitikesu ‘‘sattā āhāraṭṭhitikā’’ti ayaṃ upacāro siddhoti veditabbo. Paramatthato ca khandhesu jāyamānesu jīyamānesu mīyamānesu ca ‘‘khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyase ca jīyase ca mīyase cā’’ti vadatā bhagavatā tesu sattesu khandhopacāro siddhoti dassito evāti veditabbo. Yato yena paccayākhyena āhārena sabbe sattā tiṭṭhanti, so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ekanti veditabbaṃ. Āhāro hi āhāraṭṭhitikattaṃ vā aniccatākāraṇato nibbidāṭṭhānaṃ hoti. Atha tesu sabbasattasaññitesu saṅkhāresu aniccatādassanena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇāti. Yathāha –

ထိုစကား၌ စောဒကဆရာ၏ စောဒနာခြင်းသည် ဤသို့ ဖြစ်ရာ၏— "ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'အဘယ်တရားတို့သည် အကြောင်းရှိသော တရား (သပ္ပစ္စယ) တို့ ဖြစ်ကုန်သနည်း' ဟု မေးမြန်း၍ 'ရူပက္ခန္ဓာ...ပ... ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဟူသော ဤခန္ဓာငါးပါးတို့သည် အကြောင်းရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ခန္ဓာတို့၏သာလျှင် အကြောင်းကြောင့် တည်သည်၏ အဖြစ်သည် သင့်လျော်၏၊ သတ္တဝါတို့အား ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား မသင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်ရာ၏" ဟု စောဒနာနိုင်၏။ သို့သော် ထိုစကားကို ဤသို့ မမှတ်ယူအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— သတ္တဝါတို့၌ ခန္ဓာတည်းဟူသော ဥပစာအားဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ သတ္တဝါတို့၌ ခန္ဓာတည်းဟူသော ဥပစာသည် ပြီးမြောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို အမှီပြု၍ (သတ္တဝါဟု) ပညတ်ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ ပြီးမြောက်သနည်းဟူမူ— အိမ်ကို အမှီပြု၍ 'ရွာ' ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ (ဂါမူပစာရ ကဲ့သို့) ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ အိမ်တို့ကို အမှီပြု၍ 'ရွာ' ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သဖြင့် ရွာ၏ တစ်ခုသော အရပ်၌ ဖြစ်စေ၊ နှစ်အိမ်သုံးအိမ်မျှ၌ ဖြစ်စေ မီးလောင်သည်ရှိသော် 'ရွာမီးလောင်ပြီ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ အိမ်ရှိသောကြောင့် ရွာဟူသော ဥပစာ ပြီးမြောက်သကဲ့သို့ပင် ထို့အတူ ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် အကြောင်းဟူသော အနက်ဖြင့် အာဟာရကြောင့် တည်ကုန်သည်ရှိသော် 'သတ္တဝါတို့သည် အာဟာရကြောင့် တည်ကုန်၏' ဟူသော ဥပစာသည် ပြီးမြောက်၏ဟု သိအပ်၏။ ပရမတ်အားဖြင့်လည်း ခန္ဓာတို့သည် တစ်ခဏတစ်ခဏ၌ ဖြစ်ပျက် ပျက်စီးနေကြသည်ရှိသော် "ရဟန်း... သင်သည် ခဏတိုင်း ဖြစ်လည်းဖြစ်၏၊ အိုလည်းအို၏၊ သေလည်းသေ၏" ဟု မိန့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသတ္တဝါတို့၌ ခန္ဓာတည်းဟူသော ဥပစာ ပြီးမြောက်ကြောင်းကို ပြသတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်အကြောင်း (အာဟာရ) ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ တည်နေကြရကုန်၏၊ ထိုအကြောင်း (အာဟာရ) သို့မဟုတ် ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ အာဟာရကြောင့် တည်နေရသည်၏ အဖြစ်ကို ဧကန်သိအပ်၏။ မှန်၏၊ အာဟာရ သို့မဟုတ် အာဟာရကြောင့် တည်နေရသည်၏ အဖြစ်သည် အနိစ္စအခြင်းအရာအားဖြင့် ငြီးငွေ့ဖွယ်ရာ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါဟု သမုတ်အပ်သော ထိုသင်္ခါရတရားတို့၌ အနိစ္စဟု ရှုမြင်ကာ ငြီးငွေ့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အစဉ်သဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည်ဖြစ်၍ မွန်မြတ်လှစွာသော စင်ကြယ်ခြင်း (ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိ) သို့ ရောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277);

"ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် အနိစ္စ (အမြဲမရှိ) ဟု အကြင်အခါ၌ ပညာဖြင့် မြင်၏၊ ထိုအခါ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့၏။ ဤငြီးငွေ့ခြင်းသည် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ခြင်း၏ လမ်းခရီး ဖြစ်၏။"

Ettha ca ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti ca ‘‘kihā’’ti ca duvidho pāṭho, tattha sīhaḷānaṃ kihāti pāṭho. Te hi ‘‘ki’’nti vattabbe ‘‘kihā’’ti vadanti. Keci bhaṇanti ‘‘ha-iti nipāto, theriyānampi ayameva pāṭho’’ti ubhayathāpi pana ekova attho. Yathā ruccati, tathā paṭhitabbaṃ. Yathā pana ‘‘sukhena phuṭṭho atha vā dukhena (dha. pa. 83), dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti evamādīsu [Pg.65] katthaci dukhanti ca katthaci dukkhanti ca vuccati, evaṃ katthaci ekanti, katthaci ekkanti vuccati. Idha pana ekaṃ nāmāti ayameva pāṭho.

ဤကျမ်း၌လည်း "ဧကံ နာမ ကိံ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကိံဟ" ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဌ်နှစ်မျိုး ရှိ၏။ ထိုပါဌ်နှစ်မျိုးတွင် သီဟိုဠ်ကျွန်းသားတို့၏ ပါဌ်သည် "ကိံဟ" ဟု ရှိ၏။ မှန်၏၊ ထိုသီဟိုဠ်ကျွန်းသားတို့သည် "ကိံ" ဟု ဆိုရမည့်အစား "ကိံဟ" ဟု ဆိုတတ်ကြသည်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "ဟ" ဟူသည် နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၍ ထေရီဂါထာတို့၌လည်း ဤပါဌ်ပင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ပါဌ်နှစ်မျိုးလုံးသည် အနက်တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်။ နှစ်သက်သကဲ့သို့ ရွတ်ဖတ်အပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့်— "ချမ်းသာနှင့် တွေ့ကြုံသောအခါ၌ ဖြစ်စေ၊ ဆင်းရဲနှင့် တွေ့ကြုံသောအခါ၌ ဖြစ်စေ ဆင်းရဲဒေါမနဿကို ခံစားရ၏" စသော ပါဌ်တို့တွင် အချို့နေရာ၌ "ဒုခ

Dve nāma kintipañhavaṇṇanā

ဒွေနာမကိံ ပြဿနာအဖွင့်

Evaṃ iminā pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati dve nāma kinti? Thero dveti paccanubhāsitvā ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti dhammādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. Tattha ārammaṇābhimukhaṃ namanato, cittassa ca natihetuto sabbampi arūpaṃ ‘‘nāma’’nti vuccati. Idha pana nibbidāhetuttā sāsavadhammameva adhippetaṃ ruppanaṭṭhena cattāro ca mahābhūtā, sabbañca tadupādāya pavattamānaṃ rūpaṃ ‘‘rūpa’’nti vuccati, taṃ sabbampi idhādhippetaṃ. Adhippāyavaseneva cettha ‘‘dve nāma nāmañca rūpañcā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ dvinnamabhāvato. Yathāha –

ဤသို့ ဤအမေးကို ဖြေကြားခြင်းဖြင့် နှစ်သက်အားရတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် အထက်ဖြစ်သော "ဒွေ နာမ ကိံ" ဟူသော ပြဿနာကို မေးတော်မူ၏။ မထေရ်သည် "ဒွေ" ဟု တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုပြီးလျှင် "နာမဉ္စ ရူပဉ္စ" (နာမ်နှင့် ရုပ်) ဟု ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာတော်ဖြင့် ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုအဖြေ၌ အာရုံသို့ ရှေးရှုညွှတ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်၏ ညွှတ်ရာအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်မဟုတ်သော တရားအားလုံးကို "နာမ်" ဟု ခေါ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ငြီးငွေ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အာသဝေါတရား၏ အာရုံဖြစ်သော လောကီနာမ်တရားကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မဟာဘုတ်လေးပါးနှင့် ထိုမဟာဘုတ်ကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော ရုပ်အားလုံးကို "ရုပ်" ဟု ခေါ်၏။ ထိုရုပ်အားလုံးကိုလည်း ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ အလိုရှိသော အဓိပ္ပာယ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဤအရာ၌ "နာမ်နှင့် ရုပ်" ကို "ဒွေ နာမ" ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်၊ နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးမှတစ်ပါး အခြားသော တရားနှစ်ပါးတို့ မရှိသောကြောင့် မဆိုအပ်သည်မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Dvīsu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu dvīsu? Nāme ca rūpe ca. Imesu kho, bhikkhave, dvīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Dve pañhā, dve uddesā, dve veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

"ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းသည် တရားနှစ်ပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည် ဖြစ်၏။ အဘယ်တရားနှစ်ပါးတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသနည်း။ ရဟန်းတို့၊ နာမ်တရား၌လည်းကောင်း၊ ရုပ်တရား၌လည်းကောင်း ဤတရားနှစ်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည် ဖြစ်၏။ 'ပြဿနာနှစ်ခု၊ ဥဒ္ဒေသနှစ်ခု၊ ဝေယျာကရုဏ်းနှစ်ခု' ဟု အကြင်စကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ဤအမေးတော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဤသို့ ဖြေကြားအပ်၏။"

Ettha ca nāmarūpamattadassanena attadiṭṭhiṃ pahāya anattānupassanāmukheneva nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo. Yathāha –

ဤအမေး၌လည်း နာမ်ရုပ်မျှကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် အတ္တဒိဋ္ဌိ (ငါ၏ ကိုယ်ဟူသော အယူ) ကို စွန့်ပယ်ကာ အနတ္တာနုပဿနာ ရှုခြင်းလမ်းစဉ်ဖြင့်သာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍ အစဉ်သဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည်ဖြစ်ကာ မွန်မြတ်လှစွာသော စင်ကြယ်ခြင်း (ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိ) သို့ ရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 279);

"ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် အနတ္တ (ကိုယ်ပိုင်အတ္တမဟုတ်) ဟု အကြင်အခါ၌ ပညာဖြင့် မြင်၏၊ ထိုအခါ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့၏။ ဤငြီးငွေ့ခြင်းသည် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ခြင်း၏ လမ်းခရီး ဖြစ်၏။"

Tīṇi nāma kintipañhavaṇṇanā

တီဏိနာမကိံ ပြဿနာအဖွင့်

Idāni imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati tīṇi nāma kinti? Thero tīṇīti paccanubhāsitvā puna byākaritabbassa atthassa liṅgānurūpaṃ saṅkhyaṃ dassento ‘‘tisso vedanā’’ti vissajjeti. Atha vā ‘‘yā bhagavatā ‘tisso vedanā’ti vuttā, imāsamatthamahaṃ [Pg.66] tīṇīti paccemī’’ti dassento āhāti evampettha attho veditabbo. Anekamukhā hi desanā paṭisambhidāpabhedena desanāvilāsappattānaṃ. Keci panāhu ‘‘tīṇīti adhikapadamida’’nti. Purimanayeneva cettha ‘‘tisso vedanā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ tiṇṇamabhāvato. Yathāha –

ယခုအခါ၌ ဤပြဿနာကို ဖြေကြားသဖြင့်လည်း နှစ်သက်အားရတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် အထက်ဖြစ်သော "တီဏိ နာမ ကိံ" ဟူသော ပြဿနာကို မေးတော်မူ၏။ သောပါကမထေရ်သည် "တီဏိ" ဟု တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုပြီးလျှင် ဖြေကြားအပ်သော အနက်၏ လိင်သဒ္ဒါအားလျော်စွာ သင်္ချာကို ပြလိုသဖြင့် "တိဿော ဝေဒနာ" (ဝေဒနာသုံးပါး) ဟု ဖြေကြားတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားသည် "တိဿော" ဟု အကြင်ဝေဒနာကို မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ဤအနက်ကို ငါဘုရားသည် "သုံးပါး" ဟူ၍ ယုံကြည်လက်ခံတော်မူ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏ ဟူ၍လည်း ဤအရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ မှန်၏၊ ပဋိသမ္ဘိဒါအပြားအားဖြင့် ဒေသနာတော်၏ တင့်တယ်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဒေသနာတော်သည် အမြောက်အမြား များစွာသော အခြင်းအရာ ရှိ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "တီဏိ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပိုသောပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုဆရာတို့၏ ဝါဒ၌လည်း ရှေးနည်းအတိုင်းပင် "တိဿော ဝေဒနာ" ဟုသာ ဆိုအပ်၏၊ ဝေဒနာတရား သုံးပါးမှတစ်ပါး အခြားသော သုံးပါးသော တရားတို့ မရှိသောကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မမူသည်မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Tīsu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu tīsu? Tīsu vedanāsu. Imesu kho, bhikkhave, tīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Tayo pañhā, tayo uddesā, tīṇi veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

"ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းသည် တရားသုံးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြသည် ဖြစ်၏။ အဘယ်တရားသုံးပါးတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသနည်း။ ဝေဒနာသုံးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည် ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤတရားသုံးပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည် ဖြစ်၏။ 'ပြဿနာသုံးခု၊ ဥဒ္ဒေသသုံးခု၊ ဝေယျာကရုဏ်းသုံးခု' ဟု အကြင်စကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ဤအမေးတော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဤသို့ ဖြေကြားအပ်၏။"

Ettha ca ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259) vuttasuttānusārena vā. –

ဤအရာ၌လည်း "တစ်စုံတစ်ခုသော ခံစားမှု (ဝေဒနာ) သည် ရှိ၏၊ ထိုခံစားမှုအားလုံးသည် ဝဋ်ဒုက္ခ၌ ပါဝင်၏ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော သုတ္တန်နှင့် လျော်ညီစွာလည်းကောင်း။

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato’’ti. (itivu. 53) –

"အကြင်ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သုခဝေဒနာကို ဒုက္ခ (ဆင်းရဲ) ဟု မြင်၏၊ ဒုက္ခဝေဒနာကို ငြောင့် (ဆူးငြောင့်) ဟု မြင်၏၊ ငြိမ်သက်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို အနိစ္စ (မမြဲသောတရား) ဟု မြင်၏။"

Evaṃ dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhāradukkhatānusārena vā tissannaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvadassanena sukhasaññaṃ pahāya dukkhānupassanāmukhena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo. Yathāha –

ဤသို့ ဒုက္ခဒုက္ခ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခ၊ သင်္ခါရဒုက္ခ အစဉ်အတိုင်းလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာသုံးပါးတို့၏ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း) ကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် သုခသညာ (ချမ်းသာဟူသော မှတ်ထင်မှု) ကို စွန့်ပယ်ကာ ဒုက္ခာနုပဿနာ လမ်းစဉ်ဖြင့် ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍ အစဉ်သဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသည်ဖြစ်ကာ မွန်မြတ်လှစွာသော စင်ကြယ်ခြင်း (ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိ) သို့ ရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 278);

"ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် ဒုက္ခ (ဆင်းရဲ) ဟု အကြင်အခါ၌ ပညာဖြင့် မြင်၏၊ ထိုအခါ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့၏။ ဤငြီးငွေ့ခြင်းသည် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ခြင်း၏ လမ်းခရီး ဖြစ်၏။"

Cattāri nāma kintipañhavaṇṇanā

စတ္တာရိနာမကိံ ပြဿနာအဖွင့်

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati cattāri nāma kinti? Tattha imassa pañhassa byākaraṇapakkhe katthaci purimanayeneva cattāro āhārā adhippetā. Yathāha –

ဤသို့ ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုခြင်းဖြင့် နှစ်လိုတော်မူသော စိတ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် အထက်ဖြစ်သော ပြဿနာကို 'စတ္တာရိ နာမ ကိံ (လေးပါးသော တရားတို့သည် အဘယ်နည်း)' ဟု မေးတော်မူ၏။ ထိုပြဿနာ၏ အဖြေအဖို့၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် လေးပါးသော အာဟာရတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Catūsu[Pg.67], bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu catūsu? Catūsu āhāresu. Imesu kho, bhikkhave, catūsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“ရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် တရားလေးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်တရားလေးပါးတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်သနည်း။ အာဟာရလေးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ ရဟန်းတို့... ဤတရားလေးပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ 'ပြဿနာလေးပါး၊ ဥဒ္ဒေသလေးပါး၊ ဝေယျာကရုဏ်းလေးပါး' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ဤအမေးကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။”

Katthaci yesu subhāvitacitto anupubbena dukkhassantakaro hoti, tāni cattāri satipaṭṭhānāni. Yathāha kajaṅgalā bhikkhunī –

အချို့သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၌မူကား အကြင်တရားလေးပါးတို့တွင် ကောင်းစွာပွားများအပ်သော စိတ်ရှိသူသည် အစဉ်သဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏၊ ထိုတရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ ကဇင်္ဂလအရပ်ရှိ ရဟန်းမိန်းမသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Catūsu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamesu catūsu? Catūsu satipaṭṭhānesu. Imesu kho, āvuso, catūsu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“ငါ့ရှင်တို့... ရဟန်းသည် တရားလေးပါးတို့၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သဖြင့်၊ ဝဋ်တရား၏ အဆုံးကို ကောင်းစွာ မြင်လေ့ရှိသဖြင့်၊ ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်တရားလေးပါးတို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်၍ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်သနည်း။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်၍ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ ငါ့ရှင်တို့... ဤတရားလေးပါးတို့၌ ရဟန်းသည် စိတ်ကို ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ 'ပြဿနာလေးပါး၊ ဥဒ္ဒေသလေးပါး၊ ဝေယျာကရုဏ်းလေးပါး' ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ဤပြဿနာကို အကြောင်းပြု၍ ဖြေဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။”

Idha pana yesaṃ catunnaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti, yasmā tāni cattāri ariyasaccāni adhippetāni. Yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti, tasmā thero cattārīti paccanubhāsitvā ‘‘ariyasaccānī’’ti vissajjeti. Tattha cattārīti gaṇanaparicchedo. Ariyasaccānīti ariyāni saccāni, avitathāni avisaṃvādakānīti attho. Yathāha –

ဤအရာ၌ကား အကြင်အရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဘဝတဏှာ ပြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤသို့သောအကြောင်းဖြင့် ဖြေဆိုခြင်းသည် အကောင်းဆုံးသော ဖြေဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် သောပါကမထေရ်သည် 'စတ္တာရိ (လေးပါး)' ဟု တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုပြီး၍ 'အရိယသစ္စာနိ (အရိယသစ္စာတို့တည်း)' ဟု ဖြေဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'စတ္တာရိ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ 'အရိယသစ္စာနိ' ဟူသည်ကား မြတ်သော သစ္စာတရားတို့၊ မဖောက်မပြန် မချွတ်ယွင်းသော တရားတို့ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097).

“ရဟန်းတို့... ဤအရိယသစ္စာ လေးပါးတို့သည် ဟုတ်မှန်ကုန်၏၊ မချွတ်မယွင်းကုန်၊ ဟုတ်မှန်သော တရားမှတစ်ပါး ဖြစ်ခြင်းမရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့် အရိယသစ္စာတို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Yasmā vā sadevakena lokena araṇīyato abhigamanīyatoti vuttaṃ hoti, vāyamitabbaṭṭhānasaññite aye vā iriyanato, anaye vā na iriyanato, sattatiṃsabodhipakkhiyaariyadhammasamāyogato vā ariyasammatā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā etāni paṭivijjhanti, tasmāpi ‘‘ariyasaccānī’’ti vuccanti. Yathāha –

သို့မဟုတ် နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းတို့သည် သိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးရှုချဉ်းကပ်၍ သိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် လုံ့လပြုထိုက်သော အကြောင်းတရားဟု မှတ်အပ်သော ချမ်းသာတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲဒုက္ခတို့ကို မဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အရိယ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတည်းဟူသော မြတ်သောတရားနှင့် ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်သောကြောင့် 'အရိယာ' ဟု သမုတ်အပ်ကုန်သော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓသာဝကတို့သည် ဤသစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်တော်မူကြသောကြောင့်လည်း 'အရိယသစ္စာ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Cattārimāni[Pg.68], bhikkhave, ariyasaccāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni, ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti.

“ရဟန်းတို့... ဤအရိယသစ္စာတို့သည် လေးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏...ပ... ရဟန်းတို့... ဤအရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုးထွင်း၍ သိမြင်တော်မူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အရိယသစ္စာတို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Apica ariyassa bhagavato saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha –

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မြတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာတရားတို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'အရိယသစ္စာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Sadevake, bhikkhave…pe… sadevamanussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

“ရဟန်းတို့... နတ်နှင့်တကွသော လောက၌...ပ... နတ်၊ လူအပေါင်းတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် မြတ်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် အရိယသစ္စာတို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha –

သို့မဟုတ် ထိုဘုရားစသော သူတော်ကောင်းတို့ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် အရိယာအဖြစ်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောအားဖြင့်လည်း 'အရိယသစ္စာ' မည်ကုန်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1093).

“ရဟန်းတို့... ဤအရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော ‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Ayametesaṃ padattho. Etesaṃ pana ariyasaccānaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti. Yathāha –

ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်ကား ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၏ ပုဒ်အနက်တည်း။ ထိုအရိယသစ္စာတို့ကိုမူကား အစဉ်အတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဘဝတဏှာ ပြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ…pe… dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1091).

“ရဟန်းတို့... ထိုဒုက္ခအရိယသစ္စာကို အစဉ်အတိုင်း သိအပ်ပြီ၊ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ပြီ...ပ... ဒုက္ခချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ဖြစ်သော အရိယသစ္စာကို အစဉ်အတိုင်း သိအပ်ပြီ၊ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ပြီ။ ဘဝတဏှာသည် ပြတ်တောက်သွားပြီ၊ ဘဝကို ဆောင်တတ်သော ဝဋ်တရားသည် ကုန်ပြီ၊ ယခုအခါ တစ်ဖန်ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ခြင်း မရှိတော့ပြီ” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Pañca nāma kintipañhavaṇṇanā

‘ပဉ္စ နာမ ကိံ’ ဟူသော ပြဿနာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati pañca nāma kinti? Thero pañcāti paccanubhāsitvā ‘‘upādānakkhandhā’’ti vissajjeti. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Upādānajanitā upādānajanakā vā khandhā upādānakkhandhā. Yaṃkiñci rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇañca sāsavā upādāniyā, etesametaṃ adhivacanaṃ. Pubbanayeneva cettha ‘‘pañcupādānakkhandhā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ pañcannamabhāvato. Yathāha –

ဤသို့ ပြဿနာကို ဖြေဆိုခြင်းဖြင့် နှစ်လိုတော်မူသော စိတ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် အထက်ဖြစ်သော ပြဿနာကို 'ပဉ္စ နာမ ကိံ (ငါးပါးသော တရားတို့သည် အဘယ်နည်း)' ဟု မေးတော်မူ၏။ သောပါကမထေရ်သည်လည်း 'ပဉ္စ (ငါးပါး)' ဟု တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုပြီး၍ 'ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့တည်း)' ဟု ဖြေဆိုတော်မူ၏။ ထိုအဖြေ၌ 'ပဉ္စ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ဥပါဒါန်တရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ခန္ဓာတို့ကို ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟု ခေါ်ဆို၏။ အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော၊ ဥပါဒါန်တရားတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်ဟူသော လောကီခန္ဓာတရားငါးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ဤအရာ၌ 'ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးမှတစ်ပါး အခြားသော ငါးပါးအစုတရားများ မရှိသောကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဤတရားတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူ၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Pañcasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu pañcasu? Pañcasu upādānakkhandhesu. Imesu kho, bhikkhave, pañcasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Pañca pañhā, pañca uddesā[Pg.69], pañca veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“ရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် တရားငါးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်တရားငါးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်သနည်း။ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ ရဟန်းတို့... ဤတရားငါးပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ 'ပြဿနာငါးပါး၊ ဥဒ္ဒေသငါးပါး၊ ဝေယျာကရုဏ်းငါးပါး' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ဤအမေးကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။”

Ettha ca pañcakkhandhe udayabbayavasena sammasanto vipassanāmataṃ laddhā anupubbena nibbānāmataṃ sacchikaroti. Yathāha –

ဤအရာ၌လည်း ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရရှိ၍ အစဉ်သဖြင့် သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်တရားကို မျက်မှောက်ပြု၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);

“ရဟန်းသည် အကြင်အကြင်အကြောင်းဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၏။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်သော ပညာရှိတို့သည် နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း ရရှိကြကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Cha nāma kintipañhavaṇṇanā

‘ဆ နာမ ကိံ’ ဟူသော ပြဿနာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati ‘‘cha nāma ki’’nti? Thero chaiti paccanubhāsitvā ‘ajjhattikāni āyatanānī’ti vissajjeti. Tattha chaiti gaṇanaparicchedo, ajjhatte niyuttāni, attānaṃ vā adhikatvā pavattāni ajjhattikāni. Āyatanato, āyassa vā tananato, āyatassa vā saṃsāradukkhassa nayanato āyatanāni, cakkhusotaghānajivhākāyamanānametaṃ adhivacanaṃ. Pubbanayena cettha ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ channamabhāvato. Yathāha –

ဤသို့ ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုခြင်းဖြင့် နှစ်သက်တော်မူသော စိတ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် အထက်ဖြစ်သော ပြဿနာကို 'ဆ နာမ ကိံ (ခြောက်ပါးသော တရားတို့သည် အဘယ်နည်း)' ဟု မေးတော်မူ၏။ သောပါကမထေရ်သည်လည်း 'ဆ (ခြောက်ပါး)' ဟု တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုပြီး၍ 'အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ (အဇ္ဈတ္တိက အာယတနတို့တည်း)' ဟု ဖြေဆိုတော်မူ၏။ ထိုအဖြေ၌ 'ဆ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ အမြဲယှဉ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း 'အဇ္ဈတ္တိက' မည်ကုန်၏။ သံသရာဝဋ်တရားတို့ကို ချဲ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အာယတန' မည်ကုန်၏။ ၎င်းသည် စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ ကာယ၊ မန ဟူသော တရားခြောက်ပါးတို့၏ အမည်တည်း။ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ဤအရာ၌ 'အဇ္ဈတ္တိကအာယတန ခြောက်ပါး' ဟု ဟောတော်မူ၏။ အဇ္ဈတ္တကာယတနတို့မှတစ်ပါး အခြားသော ခြောက်ပါးအစုတရားများ မရှိသောကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဤတရားတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူ၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Chasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu chasu? Chasu ajjhattikesu āyatanesu. Imesu kho, bhikkhave, chasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cha pañhā cha uddesā cha veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“ရဟန်းတို့၊ တရားခြောက်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်ခြောက်ပါးတို့နည်းဟူမူ- အဇ္ဈတ္တိက အာယတန ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ရဟန်းတို့၊ ဤတရား ခြောက်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ...ပ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ 'ပြဿနာ ခြောက်ပါး၊ ဥဒ္ဒေသ ခြောက်ပါး၊ ဝေယျာကရုဏ်း ခြောက်ပါး' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ဤအဇ္ဈတ္တိကအာယတန ခြောက်ပါးဟူသော အဖြေကို စွဲ၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။”

Ettha ca cha ajjhattikāni āyatanāni, ‘‘suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato suññato pubbuḷakamarīcikādīni viya aciraṭṭhitikato tucchato vañcanato ca samanupassaṃ nibbindamāno anupubbena dukkhassantaṃ katvā maccurājassa adassanaṃ upeti. Yathāha –

ဤအဖြေတရား၌လည်း “ရဟန်းတို့၊ 'ဆိတ်ညံသောရွာ' ဟူသော စကားသည် အဇ္ဈတ္တိက အာယတန ခြောက်ပါးတို့၏ အမည်တည်း” ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ဆိတ်ညံသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရေပူဖောင်းနှင့် တံလျှပ် စသည်တို့ကဲ့သို့ ကြာမြင့်စွာ မတည်တံ့သော အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချည်းနှီး ဖြစ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မျက်လှည့်ကဲ့သို့ လှည့်စားတတ်သော အားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ရှုမြင်လျက် ငြီးငွေ့သောသူသည် အစဉ်သဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုကာ သေမင်းမမြင်နိုင်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရ၏။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ-

‘‘Yathā [Pg.70] pubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);

“ရေပူဖောင်းကို မြင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တံလျှပ်ကို မြင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤအတူ လောကကို ရှုမြင်သောသူကို သေမင်းသည် မမြင်နိုင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Satta nāma kintipañhavaṇṇanā

“ခုနစ်ပါးဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟူသော ပြဿနာအဖွင့်။

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati satta nāma kinti? Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttā, apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti, te dassento ‘‘satta bojjhaṅgā’’ti vissajjeti. Ayampi cattho bhagavatā anumato eva. Yathāha –

ဤသို့ ပြဿနာကို ဖြေဆိုသဖြင့် နှစ်လိုသော စိတ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် “ခုနစ်ပါးဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟု အထက်ဖြစ်သော ပြဿနာကို ထပ်မံမေးတော်မူ၏။ သောပါကမထေရ်သည် မြတ်သော ပြဿနာကို ဖြေဆိုရာ၌ ခုနစ်ပါးသော ဝိညာဏဋ္ဌိတိ (ဝိညာဉ်တည်ရာ) တို့ကို အကယ်၍ ဖြေဆိုအပ်သော်လည်း စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းသည် အကြင်ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ပွားစေအပ်သည်ရှိသော် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်ရာဖြစ်သော ထိုတရားတို့ကို ပြလိုသဖြင့် “ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး” ဟု ဖြေဆိုတော်မူ၏။ ဤအနက်ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် အလိုတော်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ-

‘‘Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī, mahāpaññā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī, mañcepi tumhe gahapatayo upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi cetaṃ evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākata’’nti (a. ni. 10.28).

“ဒါယကာတို့၊ ကဇင်္ဂလပြည်သူ ကဇင်္ဂလိကာ ရဟန်းမိန်းမသည် ပညာရှိ၏။ ဒါယကာတို့၊ ကဇင်္ဂလိကာ ရဟန်းမိန်းမသည် ကြီးသောပညာရှိ၏။ သင်ဒါယကာတို့သည် ငါဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းကြပါမူ ငါဘုရားသည်လည်း ကဇင်္ဂလိကာ ရဟန်းမိန်းမ ဖြေကြားသကဲ့သို့ပင် ဤအတူ ဖြေကြားပေအံ့” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Tāya ca evaṃ byākataṃ –

ထိုရဟန်းမိန်းမသည်လည်း ဤသို့ ဖြေကြားခဲ့၏-

‘‘Sattasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu sattasu? Sattasu bojjhaṅgesu. Imesu kho, āvuso, sattasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Satta pañhā satta uddesā satta veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“ငါ့ရှင်တို့၊ တရားခုနစ်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ စိတ်ကို ပွားစေအပ်သည်ဖြစ်၍ ...ပ... ယခုဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်ခုနစ်ပါးတို့နည်းဟူမူ- ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ငါ့ရှင်တို့၊ ဤတရား ခုနစ်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ စိတ်ကို ပွားစေအပ်သည်ဖြစ်၍ ...ပ... ယခုဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ 'ပြဿနာ ခုနစ်ပါး၊ ဥဒ္ဒေသ ခုနစ်ပါး၊ ဝေယျာကရုဏ်း ခုနစ်ပါး' ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ဤဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးဟူသော အဖြေကို စွဲ၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။”

Evamayamattho bhagavatā anumato evāti veditabbo.

ဤသို့လျှင် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် သဘောတူခွင့်ပြုတော်မူအပ်သည်သာဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Tattha sattāti ūnādhikanivāraṇagaṇanaparicchedo. Bojjhaṅgāti satiādīnaṃ dhammānametaṃ adhivacanaṃ. Tatrāyaṃ padattho – etāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādi- anekupaddavappaṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītippassaddhisamādhupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhi, kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ [Pg.71] abhisambuddho’’ti. Yathāvuttappakārāya vā etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvakopi bodhi. Iti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgabhūtattā bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgāni viya, tassa vā bodhīti laddhavohārassa ariyasāvakassa aṅgabhūtattāpi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya.

ထိုစကား၌ “သတ္တ” (ခုနစ်ပါး) ဟူသည်ကား အလိုအလွန်ကို တားမြစ်သော အရေအတွက် အပိုင်းအခြားတည်း။ “ဗောဇ္ဈင်္ဂ” ဟူသော စကားသည် သတိအစရှိသော တရားတို့၏ အမည်တည်း။ ထိုစကား၌ ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ- လောကီ လောကုတ္တရာ မဂ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ထိနမိဒ္ဓ ဥဒ္ဓစ္စတို့၏ တည်ရာကို အားထုတ်ခြင်း၊ ကာမဂုဏ် ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၊ ကိုယ်ပင်ပန်းစေသော လုံ့လ၌ ယှဉ်ခြင်း၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သဿတဒိဋ္ဌိတို့ကို စွဲလမ်းခြင်း အစရှိသော များစွာသော ဘေးဥပဒ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သတိ၊ ဓမ္မဝိစယ၊ ဝီရိယ၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ၊ ဥပေက္ခာ ဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့၏ ညီညွတ်ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် အရိယာသာဝကသည် သိတတ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြု၍ “ဗောဓိ” မည်၏။ တစ်နည်းကား ကိလေသာ အစဉ်၌ အိပ်ပျော်ခြင်းမှ နိုးထတတ်၏၊ တစ်နည်းကား အရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတတ်၏၊ တစ်နည်းကား နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် မျက်မှောက်ပြုတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ- “ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးကို ပွားစေ၍ အတုမဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ထိုတရား၏ ညီညွတ်ခြင်းဖြင့် သိတတ်သောကြောင့် အရိယာသာဝကကိုလည်း “ဗောဓိ” ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့လျှင် တရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုဗောဓိဉာဏ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သောကြောင့် ဈာနင်၊ မဂ္ဂင်တို့ကဲ့သို့ “ဗောဇ္ဈင်္ဂ” မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ဗောဓိ” ဟူသောအမည်ကို ရအပ်သော ထိုအရိယာသာဝက၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်း စစ်အင်္ဂါ၊ ရထားအင်္ဂါ အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ “ဗောဇ္ဈင်္ဂ” မည်ကုန်၏။

Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) imināpi paṭisambhidāyaṃ vuttena vidhinā bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgaṭṭho veditabbo. Evamime satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto na cirasseva ekantanibbidādiguṇapaṭilābhī hoti, tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

တစ်နည်းတစ်ဖုံ ပြဆိုရသော် “ဗောဇ္ဈင်္ဂ” ဟူသည် အဘယ်အနက်ဖြင့် ဗောဇ္ဈင်မည်သနည်း။ “သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏။ အရိယာတို့သည် သိတော်မူအပ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏။ အစဉ်လိုက်၍ သိအပ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏။ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏။ ကောင်းစွာ သိအပ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏” ဟု ဤသို့ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဗောဇ္ဈင်တို့၏ ဗောဇ္ဈင်အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးကို ပွားစေ၍ အကြိမ်များစွာ ပြုလုပ်သောသူသည် မကြာမြင့်မီပင် စင်စစ် ငြီးငွေ့ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်ထူးများကို ရရှိသည်ဖြစ်ရာ ထိုကြောင့် “မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’’ti (saṃ. ni. 5.201).

“ရဟန်းတို့၊ ဤဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ပွားစေအပ်၊ အကြိမ်များစွာ ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် စင်စစ် ငြီးငွေ့ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ရာဂကင်းခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးတရားကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်တတ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Aṭṭha nāma kintipañhavaṇṇanā

“ရှစ်ပါးဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟူသော ပြဿနာအဖွင့်။

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati aṭṭha nāma kinti? Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe aṭṭha lokadhammā vuttā, apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti, te dassento ‘‘ariyāni aṭṭha maggaṅgānī’’ti avatvā yasmā aṭṭhaṅgavinimutto maggo nāma natthi, aṭṭhaṅgamattameva tu maggo, tasmā tamatthaṃ sādhento desanāvilāsena ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vissajjeti. Bhagavatāpi cāyamattho desanānayo ca anumato eva. Yathāha –

ဤသို့ ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုသဖြင့်လည်း နှစ်သက်သော စိတ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် “ရှစ်ပါးဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟု အထက်ဖြစ်သော ပြဿနာကို ထပ်မံမေးတော်မူ၏။ သောပါကမထေရ်သည် မြတ်သော ပြဿနာကို ဖြေဆိုရာ၌ ရှစ်ပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ကို အကယ်၍ ဖြေဆိုအပ်သော်လည်း စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းသည် အကြင်မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတရားတို့၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ပွားစေအပ်သည်ရှိသော် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်ရာဖြစ်သော ထိုတရားတို့ကို ပြလိုသဖြင့် “မြတ်သော ရှစ်ပါးသော မဂ္ဂင်တို့ဖြစ်သည်” ဟု မဆိုဘဲ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးမှ လွတ်သော မဂ်ဟူသည်မရှိ၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးအတိုင်းအရှည်ရှိသော တရားသည်သာလျှင် မဂ်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ဒေသနာတော်၏ တင့်တယ်ပြေပြစ်ခြင်းဖြင့် “မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်” ဟု ဖြေဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဒေသနာနည်းကို ခွင့်ပြုသဘောတူတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ-

‘‘Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī…pe… ahampi evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākata’’nti (a. ni. 10.28).

“ဒါယကာတို့၊ ကဇင်္ဂလိကာ ရဟန်းမိန်းမသည် ပညာရှိ၏ ...ပ... ငါဘုရားသည်လည်း ကဇင်္ဂလိကာ ရဟန်းမိန်းမ ဖြေကြားသကဲ့သို့ပင် ဤအတူပင်လျှင် ဖြေကြားပေအံ့” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Tāya [Pg.72] ca evaṃ byākataṃ –

ထိုရဟန်းမိန်းမသည်လည်း ဤသို့ ဖြေကြားခဲ့၏-

‘‘Aṭṭhasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Aṭṭha pañhā, aṭṭha uddesā, aṭṭha veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“ငါ့ရှင်တို့၊ တရားရှစ်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ စိတ်ကို ပွားစေအပ်သည်ဖြစ်၍ ...ပ... မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ 'ပြဿနာ ရှစ်ပါး၊ ဥဒ္ဒေသ ရှစ်ပါး၊ ဝေယျာကရုဏ်း ရှစ်ပါး' ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ဤအဖြေကို စွဲ၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။”

Evamayaṃ attho ca desanānayo ca bhagavatā anumato evāti veditabbo.

ဤသို့လျှင် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဒေသနာနည်းလမ်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် သဘောတူ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သည်သာဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Tattha ariyoti nibbānatthikehi abhigantabbo, apica ārakā kilesehi vattanato, ariyabhāvakaraṇato, ariyaphalapaṭilābhato cāpi ariyoti veditabbo. Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgavinibbhogena anupalabbhasabhāvato aṅgamattamevāti veditabbo. Maggati iminā nibbānaṃ, sayaṃ vā maggati, kilese mārento vā gacchatīti maggo.

ထိုပါဌ်၌ ‘အရိယ’ ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အာရုံပြု၍ သိအပ်သောကြောင့် ‘အရိယ’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာစွာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာအဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့၏ အကျိုးတရား (ဖိုလ်တရား) ကို ရစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘အရိယ’ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုတရားအား ရှစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ ရှိသောကြောင့် ‘အဋ္ဌင်္ဂိက’ မည်၏။ ထိုအဋ္ဌင်္ဂိကတရားသည် အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်သည်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော တူရိယာ (စည်၊ စောင်း၊ ငြင်း စသည်) ကဲ့သို့လည်းကောင်း အင်္ဂါတို့ကို အသီးအခြား ခွဲခြားလိုက်လျှင် ရအပ်သော ကိုယ်ပိုင်သဘောမရှိသောကြောင့် အင်္ဂါစုမျှသာဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤရှစ်ပါးသော မဂ္ဂင်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် နိဗ္ဗာန်ကို ရှာတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မဂ္ဂ’ မည်၏။

Evamaṭṭhappabhedañcimaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bhikkhu avijjaṃ bhindati, vijjaṃ uppādeti, nibbānaṃ sacchikaroti, tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati. Vuttañhetaṃ –

ဤသို့ ပြားသောအနက်ရှိသော၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော ဤမဂ်ကို ပွားများစေသော ရဟန်းသည် အဝိဇ္ဇာ (မောဟ) ကို ဖျက်ဆီးနိုင်၏၊ ဝိဇ္ဇာဉာဏ်ကို ဖြစ်စေနိုင်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်၏။ ထိုသို့ ပြုနိုင်သောကြောင့် ထိုရဟန်းကို လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā sammā paṇihitaṃ hatthena vā pādena vā akkantaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhecchati, lohitaṃ vā uppādessatīti ṭhānametaṃ vijjati. Taṃ kissa hetu? Sammā paṇihitattā, bhikkhave, sūkassa, evameva kho, bhikkhave, so vata bhikkhu sammā paṇihitāya diṭṭhiyā sammā paṇihitāya maggabhāvanāya avijjaṃ bhecchati, vijjaṃ uppādessati, nibbānaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.42).

“ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် သလေးစပါးဆူး သို့မဟုတ် မုယောစပါးဆူးကို (အဖျားကို အထက်သို့ပြု၍) ကောင်းစွာ ထားအပ်သည်ရှိသော် လက်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ခြေဖြင့်ဖြစ်စေ နင်းမိလျှင် ထိုလက် သို့မဟုတ် ခြေကို ဖောက်ခွဲလတ္တံ့၊ သွေးကို ထွက်စေလတ္တံ့ဟူသော ဤအကြောင်းသည် ရှိ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန်းတို့၊ ဆူးကို ကောင်းစွာ ထားအပ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူသာလျှင် ထိုရဟန်းသည် စင်စစ် ကောင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်သော အယူဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်သော မဂ်ပွားများခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာ (မောဟ) ကို ဖျက်ဆီးလတ္တံ့၊ ဝိဇ္ဇာ (ပညာ) ကို ဖြစ်စေလတ္တံ့၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုလတ္တံ့ဟူသော ဤအကြောင်းသည် ရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Nava nāma kintipañhavaṇṇanā

“ကိုးပါးမည်သည် အဘယ်နည်း” ဟူသော ပြဿနာ၏ ဝဏ္ဏနာ (ဖွင့်ဆိုချက်)။

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati nava nāma kinti? Thero navaiti paccanubhāsitvā ‘‘sattāvāsā’’ti vissajjeti. Tattha navāti gaṇanaparicchedo. Sattāti jīvitindriyappaṭibaddhe khandhe [Pg.73] upādāya paññattā pāṇino paṇṇatti vā. Āvāsāti āvasanti etesūti āvāsā, sattānaṃ āvāsā sattāvāsā. Esa desanāmaggo, atthato pana navavidhānaṃ sattānametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

ဤသို့ ပြဿနာကို ဖြေကြားသဖြင့်လည်း စိတ်တော်အလွန်နှစ်သက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် “ကိုးပါးမည်သည် အဘယ်နည်း” ဟု ထပ်ဆင့်၍ မေးတော်မူ၏။ သောပါကမထေရ်သည် “ကိုးပါး” ဟု တစ်ဖန်ရွတ်ဆို၍ “သတ္တဝါတို့၏ နေရာ (သတ္တာဝါသ) ကိုးပါး ဖြစ်ပါသည်” ဟု ဖြေကြား၏။ ထိုအမေးအဖြေ၌ ‘နဝ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရေတွက်ခြင်းကို ပိုင်းခြားတတ်သော သဒ္ဒါတည်း။ ‘သတ္တ’ ဟူသည်ကား ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် စပ်ယှဉ်သော ခန္ဓာငါးပါးတရားတို့ကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော သတ္တဝါတို့ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ပညတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ‘အာဝါသ’ ဟူသည်ကား ထိုအရပ်တို့၌ သတ္တဝါတို့သည် နေထိုင်ကြသောကြောင့် ‘အာဝါသ (နေရာ)’ ဟု ပြအပ်သော အရပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သတ္တဝါတို့၏ နေရာများကို ‘သတ္တာဝါသ’ ဟု ခေါ်၏။ ဤကား ဒေသနာတော်၏ ဟောကြားပုံ အစဉ်တည်း။ အနက်အားဖြင့်မူ ဤသတ္တာဝါသဟူသော အမည်သည် ကိုးပါးသော အပြားရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အမည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းကို ဟောတော်မူသည်မှာ -

‘‘Santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā, ayaṃ paṭhamo sattāvāso. Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi, devā brahmakāyikā, paṭhamābhinibbattā, ayaṃ dutiyo sattāvāso. Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi, devā ābhassarā, ayaṃ tatiyo sattāvāso. Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi, devā subhakiṇhā, ayaṃ catuttho sattāvāso. Santāvuso, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi, devā asaññasattā, ayaṃ pañcamo sattāvāso. Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ…pe… ākāsānañcāyatanūpagā, ayaṃ chaṭṭho sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… viññāṇañcāyatanūpagā, ayaṃ sattamo sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… ākiñcaññāyatanūpagā, ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… nevasaññānāsaññāyatanūpagā, ayaṃ navamo sattāvāso’’ti (dī. ni. 3.341).

“ငါ့ရှင်တို့၊ ခန္ဓာကိုယ်ချင်းလည်း မတူ၊ သညာချင်းလည်း မတူသော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် လူတို့သည်လည်းကောင်း၊ အချို့သော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အချို့သော ဝိနိပါတိကနတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ပထမ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ခန္ဓာကိုယ်ချင်း မတူသော်လည်း သညာချင်း တူသော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ပဌမဈာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဗြဟ္မာအပေါင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ဒုတိယ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ခန္ဓာကိုယ်ချင်း တူသော်လည်း သညာချင်း မတူသော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် အာဘဿရဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား တတိယ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ခန္ဓာကိုယ်ချင်းလည်း တူ၊ သညာချင်းလည်း တူသော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် သုဘကိဏှာဘုံ၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား စတုတ္ထ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ စိတ်ဝိညာဉ်မရှိ၊ ခံစားတတ်သော ဝေဒနာမရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ပဉ္စမ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ရုပ်သညာတို့ကို လုံးဝလွန်မြောက်၍ ... အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံသို့ ရောက်ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤသည်ကား ဆဋ္ဌ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ... ဝိညာဏဉ္စာယတနဘုံသို့ ရောက်ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤသည်ကား သတ္တမ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ... အာကိဉ္စညာယတနဘုံသို့ ရောက်ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤသည်ကား အဋ္ဌမ သတ္တာဝါသတည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ... နေဝသညာနာသညာယတနဘုံသို့ ရောက်ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤသည်ကား นဝမ သတ္တာဝါသတည်း” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Purimanayeneva cettha ‘‘nava sattāvāsā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ navannamabhāvato. Yathāha –

ဤအရာ၌ ရှေးနည်းတူပင် “ကိုးပါးသော သတ္တာဝါသတို့” ဟု ဟောကြားအပ်၏။ ထိုသို့ ဟောကြားခြင်းသည် ကိုးပါးသော အခြားတရားစုများ မရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ (အခြားသော ကိုးပါးသော တရားစုများလည်း ရှိသေး၏။) ထိုအကြောင်းကို ဟောတော်မူသည်မှာ -

‘‘Navasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu navasu? Navasu sattāvāsesu. Imesu kho, bhikkhave, navasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Nava pañhā, nava uddesā, nava veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“ရဟန်းတို့၊ တရားကိုးပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ အဘယ်ကိုးပါးတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်သနည်း။ ကိုးပါးသော သတ္တာဝါသတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤကိုးပါးသော တရားတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်၏။ ‘ကိုးပါးသော ပြဿနာတို့တည်း၊ ကိုးပါးသော ဥဒ္ဒေသတို့တည်း၊ ကိုးပါးသော ဝေယျာကရုဏ်းတို့တည်း’ ဟု ဤသို့ အကြင်ပြဿနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပြဿနာကို စွဲ၍ သောပါကမထေရ်သည် ဤအဖြေကို ဖြေကြားအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Ettha [Pg.74] ca ‘‘nava dhammā pariññeyyā. Katame nava? Nava sattāvāsā’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato navasu sattāvāsesu ñātapariññāya dhuvasubhasukhattabhāvadassanaṃ pahāya suddhasaṅkhārapuñjamattadassanena nibbindamāno tīraṇapariññāya aniccānupassanena virajjamāno dukkhānupassanena vimuccamāno anattānupassanena sammā pariyantadassāvī pahānapariññāya sammattamabhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Tenetaṃ vuttaṃ –

ဤပြဿနာ၌လည်း “ကိုးပါးသော တရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကိုးပါးတို့နည်း။ ကိုးပါးသော သတ္တာဝါသတို့တည်း” ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်၊ ထိုကိုးပါးသော သတ္တာဝါသတို့၌ ဉာတပရိညာဖြင့် မြဲသောအဖြစ် (ဓုဝ)၊ ကောင်းသောအဖြစ် (သုဘ)၊ ချမ်းသာသောအဖြစ် (သုခ)၊ အတ္တအဖြစ်တို့ကို မြင်ခြင်းကို စွန့်ပယ်၍ သက်သက်သော သင်္ခါရအစုအပုံမျှသာဖြစ်သည်ကို မြင်ခြင်းဖြင့် ငြီးငွေ့လျက်၊ တီရဏပရိညာဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် (မမြဲဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်းဖြင့်) တပ်မက်မှုကင်းလျက်၊ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် (ဆင်းရဲဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်းဖြင့်) ဝိမုတ္တိဖြစ်လျက်၊ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် (အစိုးမရဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်းဖြင့်) ဝဋ်တရား၏အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ကောင်းစွာ မြင်လျက်၊ ပဟာနပရိညာဖြင့် စွန့်ပယ်အပ်သော တရားကို ပိုင်းခြားသိလျက်၊ ကောင်းစွာ ငြိမ်သက်ခြင်း နိဗ္ဗာန်သို့ ဆိုက်ရောက်ကာ လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Navasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamesu navasu? Navasu sattāvāsesū’’ti (a. ni. 10.27).

“ရဟန်းတို့၊ တရားကိုးပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏။ အဘယ်ကိုးပါးတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်သနည်း။ ကိုးပါးသော သတ္တာဝါသတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Dasa nāma kintipañhavaṇṇanā

“ဆယ်ပါးမည်သည် အဘယ်နည်း” ဟူသော ပြဿနာ၏ ဝဏ္ဏနာ (ဖွင့်ဆိုချက်)။

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati dasa nāma kinti? Tattha kiñcāpi imassa pañhassa ito aññatra veyyākaraṇesu dasa akusalakammapathā vuttā. Yathāha –

ဤသို့ ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုခြင်းဖြင့်လည်း စိတ်တော်အလွန်နှစ်သက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် “ဆယ်ပါးမည်သည် အဘယ်နည်း” ဟု ထပ်ဆင့်၍ မေးတော်မူ၏။ ထိုပြဿနာ၏ အဖြေတို့၌ ဤအရာမှတစ်ပါးသော အခြားဝေယျာကရုဏ်း (အဖွင့်ကျမ်း) တို့၌ ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုသို့ ဟောတော်မူသည်မှာ -

‘‘Dasasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu dasasu? Dasasu akusalakammapathesu. Imesu kho, bhikkhave, dasasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe. … dukkhassantakaro hoti. ‘Dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“ရဟန်းတို့၊ တရားဆယ်ပါးတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏။ အဘယ်ဆယ်ပါးတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်သနည်း။ ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတို့၌ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤဆယ်ပါးသော တရားတို့၌ ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ... လက်ရှိမျက်မှောက်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုသူဖြစ်၏။ ‘ဆယ်ပါးသော ပြဿနာတို့တည်း၊ ဆယ်ပါးသော ဥဒ္ဒေသတို့တည်း၊ ဆယ်ပါးသော ဝေယျာကရုဏ်းတို့တည်း’ ဟု ဤသို့ အကြင်အမေးတော်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤအမေးတော်ကို စွဲ၍ ဤသို့သော အဖြေကို ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Idha pana yasmā ayamāyasmā attānaṃ anupanetvā aññaṃ byākātukāmo, yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti, tasmā yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati, tesaṃ adhigamaṃ dīpento dasahaṅgehi samannāgato arahāti pavuccatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. Yato ettha yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati, tāni dasaṅgāni ‘‘dasa nāma ki’’nti puṭṭhena therena niddiṭṭhānīti veditabbāni. Tāni ca dasa –

သို့သော် ဤအရာ၌ ဤသောပါကအရှင်မြတ်သည် မိမိကိုယ်ကို ရှေးရှုမပြဘဲ အခြားသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေကြားလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဤသို့သောအကြောင်းပရိယာယ်ဖြင့် ဖြေကြားအပ်လျှင် ကောင်းစွာ ဖြေကြားအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဆယ်ပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ရဟန္တာ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ရအပ်သောတရားကို ပြလိုသဖြင့် “ဆယ်ပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန္တာဟူ၍ ဆိုအပ်၏” ဟူသော ပုဂ္ဂိုလ်ပြဋ္ဌာန်းသော ဒေသနာဖြင့် ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤစကား၌ အကြင် ဆယ်ပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန္တာဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုဆယ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ကို “ဆယ်ပါးမည်သည် အဘယ်နည်း” ဟု မေးအပ်သော သောပါကမထေရ်သည် ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုဆယ်ပါးသော တရားတို့ကား -

‘‘Asekho asekhoti, bhante, vuccati, kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu asekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhāya [Pg.75] sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti, asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti, asekhena sammākammantena samannāgato hoti, asekhena sammāājīvena samannāgato hoti, asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti, asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti, asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu asekho hotī’’ti (a. ni. 10.111). –

အရှင်ဘုရား၊ “အသေခ၊ အသေခ” ဟု ဆိုအပ်ပါ၏။ အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်မျှလောက်သော တရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရဟန်းသည် အသေခပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပါသနည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤငါဘုရား သာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော အယူ (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော အကြံ (သမ္မာသင်္ကပ္ပ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော စကား (သမ္မာဝါစာ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော အမှု (သမ္မာကမ္မန္တ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော အသက်မွေးခြင်း (သမ္မာအာဇီဝ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော လုံ့လ (သမ္မာဝါယာမ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော အောက်မေ့ခြင်း (သမ္မာသတိ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော တည်ကြည်ခြင်း (သမ္မာသမာဓိ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော ဉာဏ် (သမ္မာဉာဏ်) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကောင်းသော လွတ်မြောက်ခြင်း (သမ္မာဝိမုတ္တိ) နှင့် ပြည့်စုံ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် အသေခပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။

Evamādīsu suttesu vuttanayeneva veditabbānīti.

ဤသို့အစရှိသော သုတ္တန်ပါဠိတော်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်ကုန်၏။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌—

Kumārapañhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကုမာရပဉှာအဖွင့် (ကုမာရပဉှာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Maṅgalasuttavaṇṇanā

၅. မင်္ဂလသုတ်အဖွင့် (မင်္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ)

Nikkhepappayojanaṃ

သုတ္တန်တည်ထားခြင်း၏ အကျိုး (နိက္ခေပပယောဇန)

Idāni kumārapañhānantaraṃ nikkhittassa maṅgalasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathidaṃ – idañhi suttaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yvāyaṃ saraṇagamanehi sāsanotāro, sikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhehi ca sīlasamādhipaññāppabhedanayo dassito, sabbopesa paramamaṅgalabhūto, yato maṅgalatthikena ettheva abhiyogo kātabbo, so cassa maṅgalabhāvo iminā suttānusārena veditabboti dassanatthaṃ vuttaṃ.

ယခုအခါ ကုမာရပြဿနာ၏ နောက်ကွယ်၌ ထားအပ်သော မင်္ဂလသုတ်တော်၏ အနက်အဖွင့်အစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီဖြစ်၍၊ ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ ထိုမင်္ဂလသုတ်ကို ဤနေရာ၌ ထားရခြင်း၏ အကျိုးကို ဦးစွာပြောကြားပြီးမှ အနက်အဖွင့်ကို ပြုပါအံ့။ ထိုအကျိုးအခြင်းအရာသည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— ဤမင်္ဂလသုတ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားတော်မမူခဲ့သော်လည်း၊ သရဏဂုံတို့ဖြင့် သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်စေပြီးလျှင် သိက္ခာပုဒ်၊ ဒွတ္တိံသာကာရနှင့် ကုမာရပဉှာတို့ဖြင့် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ကွဲပြားခြားနားသော နည်းလမ်းကို ပြသတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ပြသတော်မူအပ်သော ဤနည်းလမ်းအလုံးစုံသည် အလွန်မြတ်သော မင်္ဂလာဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာကို အလိုရှိသောသူသည် ဤမင်္ဂလသုတ်၌ ဤသို့ အထူးအားထုတ် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထိုမင်္ဂလသုတ်တော်၏ မြတ်သောမင်္ဂလာအဖြစ်ကို ဤဆိုလတ္တံ့သော သုတ္တန်လမ်းစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.

ဤသည်ကား ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ ထိုမင်္ဂလသုတ်တော်ကို ထားရခြင်း၏ အကျိုးတည်း။

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

ပထမမဟာသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား (ပထမမဟာသင်္ဂီတိကထာ)

Evaṃ [Pg.76] nikkhittassa panassa atthavaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā –

ဤသို့ ထားအပ်သော မင်္ဂလသုတ်တော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရန်အတွက် ဤသည်ကား မာတိကာ (ခေါင်းစဉ်) တည်း။

‘‘Vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhiṃ;

Evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato.

“အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အခါ၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့်လည်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤစကားကို ဆို၍ ဤသို့သော အစီအရင်ကို ‘ဧဝံ’ အစရှိသော ပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း—”

‘‘Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ, vatvā yaṃ yattha maṅgalaṃ;

Vavatthapetvā taṃ tassa, maṅgalattaṃ vibhāvaye’’ti.

“ဖွင့်ဆိုလိုသော ဆရာသည် သမုဋ္ဌာန်ကို ပြောကြား၍၊ အကြင်မင်္ဂလသုတ်၌ အကြင်မင်္ဂလာကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လျက် ထိုမင်္ဂလသုတ်၏ ထိုမင်္ဂလာအဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသရာ၏” ဟူသည်ကား မာတိကာတည်း။

Tattha ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi’’nti ayaṃ tāva addhagāthā yadidaṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā…pe… bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti, idaṃ vacanaṃ sandhāya vuttā. Idañhi anussavavasena vuttaṃ, so ca bhagavā sayambhū anācariyako, tasmā nedaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Yato vattabbametaṃ ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā, kasmā ca vutta’’nti. Vuccate – āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca paṭhamamahāsaṅgītikāle.

ထိုမာတိကာဂါထာ၌ “ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ စေတံ ဝတွာ ဣမံ ဝိဓိံ” ဟူသော ဤဂါထာဝက်ကို ရှေးဦးစွာ အဋ္ဌကထာ၌ “ဧဝံ မေ သုတံ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ…ပ… ဘဂဝန္တံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ” ဟူသော ဤစကားကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ ဤစကားကို ကြားနာခဲ့ရခြင်း (အဆင့်ဆင့် ကြားဖူးခြင်း) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်ကား ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော သယမ္ဘူ မည်တော်မူ၏၊ ဆရာမရှိ။ ထို့ကြောင့် ဤစကားသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် “ဤစကားကို အဘယ်သူသည် ပြောဆိုသနည်း၊ အဘယ်အခါ၌ ပြောဆိုသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ပြောဆိုသနည်း” ဟု မေးအပ်၏။ အဖြေကို ငါဆိုဦးအံ့— အရှင်အာနန္ဒာက ပြောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း ပထမမဟာသင်္ဂါယနာ တင်တော်မူသော အခါ၌ ပြောကြားတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Paṭhamamahāsaṅgīti cesā sabbasuttanidānakosallatthamādito pabhuti evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā, katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute, bhagavati lokanāthe bhagavato parinibbāne sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa ‘idaṃ vo kappati idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437; dī. ni. 2.232) vuttavacanamanussaranto ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā na cirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Yathāha bhagavā –

ထိုပထမမဟာသင်္ဂါယနာကိုလည်း အလုံးစုံသော သုတ္တန်တို့၏ နိဒါန်း၌ လိမ္မာစိမ့်သောငှာ အစမှစ၍ ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုစကားကို အကျယ်ချဲ့ဦးအံ့— ဓမ္မစကြာတရား ဟောတော်မူခြင်းကို အစပြု၍ သုဘဒ်ပရိဗိုဇ်ကို ဆုံးမတော်မူသည်တိုင်အောင် ပြုတော်မူအပ်သော ဘုရားကိစ္စ ပြီးမြောက်ပြီးသော်၊ ကုသိနာရုံပြည်၏ အကွေ့ မလ္လာမင်းတို့၏ အင်ကြင်းဥယျာဉ် အစုံသောအင်ကြင်းပင်ပျိုတို့၏ အလယ်၌၊ ကဆုန်လပြည့်နေ့ မိုးသောက်ထအချိန်တွင်၊ ဝိပါက်ကမ္မဇရုပ်အကြွင်းမရှိသော နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် နတ်လူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးသော်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်များကို ခွဲဝေသောနေ့၌၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောကြောင့် စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်သော ခုနစ်သိန်းသော ရဟန်းတို့အနက် သံဃာ့ထေရ်ကြီးဖြစ်သော အရှင်မဟာကဿပသည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၍ ခုနစ်ရက်ရှိသောအခါ၊ သုဘဒ္ဒအမည်ရှိသော ကြီးမှရဟန်းပြုသူက “ငါ့ရှင်တို့၊ မစိုးရိမ်ကြလင့်၊ မငိုကြွေးကြလင့်၊ ငါတို့သည် ထိုရဟန်းကြီးဂေါတမထံမှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကြလေပြီ။ ထိုရဟန်းကြီးသည် ‘ဤအမှုသည် သင်တို့အား အပ်စပ်၏၊ ဤအမှုသည် သင်တို့အား မအပ်စပ်’ ဟု ဆို၍ ငါတို့ကို နှိပ်စက်ချုပ်ချယ်ခဲ့လေပြီ။ ယခုမူကား ငါတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိရာကို ပြုကြကုန်အံ့၊ မိမိတို့ အလိုမရှိရာကို မပြုဘဲ နေကြကုန်အံ့” ဟု ပြောဆိုခဲ့သော စကားကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့သတိရလျက်၊ ဤကဲ့သို့သော သံဃာအစည်းအဝေးကြီးကို နောက်တစ်ဖန် ရနိုင်ခဲလှသည်ဟု ဆင်ခြင်တော်မူ၏။ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည် “ငါတို့အား လမ်းညွှန်ပြသပေးမည့် ဆရာသမား မရှိတော့ပြီ” ဟု တွေးတောလျက် မိမိတို့ အပေါင်းအသင်းကို ရရှိကြကာ မကြာမီပင် သူတော်ကောင်းတရားကို ကွယ်ပျောက်စေနိုင်သည့် အကြောင်းလည်း ရှိပေ၏။ ဓမ္မဝိနယ တည်ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး သာသနာတော်သည် ဆရာမကွယ်သေးသကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူခဲ့ဖူး၏—

‘‘Yo [Pg.77] vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216).

“အာနန္ဒာ၊ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား အကြင်ဓမ္မကိုလည်းကောင်း၊ အကြင်ဝိနည်းတရားကိုလည်းကောင်း ဟောကြားပညတ်တော်မူအပ်ပြီ။ ထိုဓမ္မဝိနည်းတရားတော်သည် ငါဘုရား ကွယ်လွန်တော်မူပြီးနောက် သင်တို့၏ ဆရာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။”

‘‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’’.

“ဤသာသနာတော်သည် အဓွန့်ရှည်စွာ တည်တံ့နိုင်ရန်အတွက် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတို့ကို ငါ သင်္ဂါယနာ တင်ရပါမူ ကောင်းလေစွ။”

Yañcāhaṃ bhagavatā –

မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အားလည်းကောင်း—

‘‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’’ti vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena ceva –

“ကဿပ၊ သင်သည် ပိုက်ဆံလျှော်မျှင်ဖြင့် ရက်အပ်သော ပံ့သကူသင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ဆင်ဆောင်နိုင်ပါမည်လော” ဟု မိန့်ကြားတော်မူပြီး သင်္ကန်းတော်အား ကိုယ်တော်နှင့် ဆက်ဆံသော သုံးဆောင်တော်မူခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူအပ်၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi, kassapopi, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti –

“ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် အလိုရှိသရွေ့ ကာမဂုဏ်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်း၍သာလျှင်...ပ... ပထမဈာန်သို့ ဝင်စား၍ နေတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသရွေ့ ကာမဂုဏ်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်း၍သာလျှင်...ပ... ပထမဈာန်သို့ ဝင်စား၍ နေ၏” ဟုလည်းကောင်း၊

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tassa me kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati? ‘‘Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesī’’ti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi? Yathāha –

ဤသို့အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော ကိုးပါးသော သမာပတ်၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ် အပြားရှိကုန်သော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတို့၌ မိမိနှင့် ထပ်တူအမျှ ထားတော်မူခြင်းဖြင့်လည်း ချီးမြှောက်တော်မူအပ်၏။ ထိုငါ့အား သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသော ကျေးဇူးကြွေးမှ ကင်းလွတ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ “မင်းကြီးသည် မိမိ၏ မင်းမြောက်တန်ဆာကို အပ်နှင်းခြင်းဖြင့် မိမိ၏ အမျိုးအနွယ်ကို ဆက်ခံတည်တံ့စေမည့် သားကို ချီးမြှောက်သကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ငါ၏ ဤကဿပသည် သူတော်ကောင်းတရားတော်၏ အနွယ်ကို တည်စေမည့်သူ ဖြစ်လိမ့်မည် ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ငါ့အား ဤသို့ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အထူးချီးမြှောက်ခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပါလော” ဟု ကြံစည်လျက် ဓမ္မဝိနည်းကို သင်္ဂါယနာတင်ရန် ရဟန်းတို့အား လုံ့လဝီရိယကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ထိုသို့လည်း မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏—

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (dī. ni. 2.231; cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthāretabbaṃ.

ထိုအခါ၌ အရှင်မဟာကဿပသည် ရဟန်းတို့အား “ငါ့ရှင်တို့၊ ငါသည် တစ်ခုသောအခါ၌ ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ အဓွန့်ရှည်သော ခရီးလမ်းသို့ သွားသည်ဖြစ်၍ ငါးရာခန့်မျှသော ရဟန်းသံဃာအပေါင်းနှင့်အတူ ခရီးသွားခဲ့ဖူး၏” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော သုဘဒ္ဒကဏ္ဍကို အကျယ်ချဲ့အပ်၏။

Tato paraṃ āha –

ထို့နောက် ဤသို့ ဆက်လက်၍ မိန့်ဆို၏—

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati, avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati, pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

“ငါ့ရှင်တို့၊ ယခု ငါတို့သည် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာ တင်ကြကုန်အံ့။ မတရားမှု မထွန်းပမီ၊ တရားစစ် တရားမှန်ကို မတားမြစ်မီ၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်တို့ မထွန်းကားမီ၊ ဝိနည်းတရားကို မတားမြစ်မီ၊ မတရားသဖြင့် ပြောဆိုလေ့ရှိသူတို့ အားမကြီးမီ၊ တရားသဖြင့် ပြောဆိုလေ့ရှိသူတို့ အားမနည်းမီ၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ပြောဆိုလေ့ရှိသူတို့ အားမကြီးမီ၊ ဝိနည်းကို ပြောဆိုလေ့ရှိသူတို့ အားမနည်းမီ (သင်္ဂါယနာ တင်ကြပါစို့)” ဟု မိန့်ဆို၏။

Bhikkhū [Pg.78] āhaṃsu ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmisukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhū anekasate anekasahasse ca vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavatā etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnapañcaarahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

ရဟန်းတို့က "အရှင်ဘုရား၊ သို့ဖြစ်လျှင် မထေရ်မြတ်သည် ရဟန်းတို့ကို ရွေးချယ်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ မထေရ်မြတ်သည် အလုံးစုံသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်တည်းဟူသော ပရိယတ္တိကို ဆောင်ကုန်သော ပုထုဇဉ်၊ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် နှင့် သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာ ဖြစ်ကုန်သော အရာမက အထောင်မကသော ရဟန်းတို့ကို ကြဉ်ဖယ်၍၊ ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော အလုံးစုံသော ပရိယတ္တိကို အထူးသဖြင့် ဆောင်ကုန်သော၊ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ကုန်သော၊ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိကုန်သော၊ များသောအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားက ဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူအပ်သော၊ ဝိဇ္ဇာသုံးပါး စသည်ဖြင့် ပြားကုန်သော ရဟန္တာမြတ်တို့ကိုသာလျှင် တစ်ပါးလျော့သော ငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို ရွေးချယ်သိမ်းဆည်းတော်မူ၏။ ထိုသို့သော ရဟန္တာတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ "ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် တစ်ပါးလျော့သော ငါးရာသော ရဟန္တာတို့ကို ရွေးချယ်တော်မူ၏" ဟု သင်္ဂါယနာတင် ဆရာတို့သည် သင်္ဂီတိခန္ဓက၌ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tena hāyasmatā sahāpi vināpi na sakkā dhammasaṅgīti kātuṃ. So hāyasmā sekho sakaraṇīyo, tasmā saha na sakkā, yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ bhagavato asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthi, tasmā vināpi na sakkā. Yadi evaṃ sekhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahūkārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi. Tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyaṃ āyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapitu putto, tatra bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā ‘‘bahū asekhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivivajjento ‘‘ānandaṃ vinā saṅgīti na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva anumatiyā gahessāmī’’ti na uccini.

မဟာကဿပမထေရ်သည် အဘယ်ကြောင့် တစ်ပါးလျော့သော အရေအတွက်ကို ပြုတော်မူသနည်း။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အတွက် အခွင့်အရေးကို ပြုလုပ်ပေးရန်အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာနှင့် အတူတကွလည်းကောင်း၊ ထိုအရှင်အာနန္ဒာ မပါဘဲလည်းကောင်း တရားဓမ္မတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းကို မပြုလုပ်နိုင်ပေ။ ထိုစကားသည် မှန်လှပေ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် သေခပုဂ္ဂိုလ် (အထက်မဂ်ကိစ္စ ပြုဖွယ်ကျန်ရှိသေးသူ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရှင်နှင့် အတူတကွ သင်္ဂါယနာတင်ရန် မတတ်ကောင်း။ တစ်ဖန် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအရှင်အာနန္ဒာအား မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ္တ၊ ဂေယျ စသော တရားတော်များအနက် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်ကွယ်၌ ခံယူအပ်သော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့် (မြတ်စွာဘုရားထံမှ ကိုယ်တိုင်တိုက်ရိုက်နာယူထားသဖြင့်) ထိုအရှင်ကို ချန်လှပ်၍လည်း သင်္ဂါယနာမတင်နိုင်ပေ။ ဤသို့ ဖြစ်ပါလျက် သေခပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သော်လည်း ဓမ္မသင်္ဂါယနာတင်ရာ၌ များစွာသော ကျေးဇူးရှိသည်ဖြစ်၍ မထေရ်မြတ်သည် ရွေးချယ်သင့်သည် မဟုတ်ပါလော။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဦးစွာ မရွေးချယ်သနည်း ဟူမူ - သူတစ်ပါးတို့၏ စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းမှ ကြည်ရှောင်လိုသောကြောင့် မရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့။ မဟာကဿပမထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာအပေါ်၌ အလွန်ပင် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဦးခေါင်း၌ ဆံပင်ဖြူတို့ ပေါက်ရောက်နေပြီ ဖြစ်သော်လည်း ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို "ဤသူငယ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို မသိသေးပါတကား" ဟု သူငယ်ဟူသော စကားဖြင့် ဆုံးမတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဖွားမြင်သူဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘတွေးတော်သား ညီတော်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အရှင်အာနန္ဒာကို မထေရ်မြတ်က ရွေးချယ်ခဲ့လျှင် ရဟန်းတို့သည် မထေရ်မြတ်သည် ချစ်ခင်ငဲ့ကွက်ခြင်း (ဆန္ဒာဂတိ) သို့ လိုက်သကဲ့သို့ ထင်မှတ်ကာ "အသေခဖြစ်၍ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ပြီးသော ရဟန်းများစွာတို့ကို ချန်ထား၍ သေခဖြစ်လျက် ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်သော အာနန္ဒာကိုသာ မထေရ်မြတ်သည် ရွေးချယ်ဘိ၏" ဟု ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲကြကုန်ရာ၏။ ထိုသို့ သူတစ်ပါးတို့၏ စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြဉ်ရှောင်လိုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာနန္ဒာမပါဘဲလည်း သင်္ဂါယနာတင်ရန် မဖြစ်နိုင်သဖြင့်လည်းကောင်း "ရဟန်းသံဃာတို့၏ သဘောတူ ညှိနှိုင်းချက်ဖြင့်သာ ငါသည် ယူအံ့" ဟု ရည်ရွယ်ကာ မိမိအလိုအလျောက် ဦးစွာ မရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား အဖြေတည်း။

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် မိမိတို့အလိုလိုပင် အရှင်အာနန္ဒာအတွက် မဟာကဿပမထေရ်မြတ်ကို တောင်းပန်ကြကုန်၏။ အဘယ်သို့ ဟောကြားတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekho, abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero [Pg.79] āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

ရဟန်းတို့သည် အရှင်မဟာကဿပအား ဤသို့ လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် အကယ်၍ သေခပုဂ္ဂိုလ်မျှသာ ဖြစ်သော်လည်း ချစ်ခင်ခြင်း၊ မုန်းတီးခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တွေဝေခြင်းဟူသော အဂတိတရားတို့သို့ လိုက်စားရန် မထိုက်တန်သောသူ ဖြစ်ပါသည်၊ ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိနည်းတော်ကိုလည်းကောင်း များစွာ သင်ကြားနာယူခဲ့ဖူးပါသည်။ ထို့ကြောင့် အရှင်ဘုရား၊ မထေရ်မြတ်သည် အရှင်အာနန္ဒာကိုလည်း ရွေးချယ်တော်မူပါလော" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာကိုလည်း ရွေးချယ်တော်မူ၏။

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

ဤသို့လျှင် ရဟန်းတို့၏ သဘောတူညီချက်အရ ရွေးချယ်အပ်သော ထိုအရှင်အာနန္ဒာနှင့် တကွ (စုစုပေါင်း) ငါးရာသော မထေရ်မြတ်တို့ ဖြစ်လာကြကုန်၏။

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, naññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti. Kasmā pana nesaṃ etadahosi? Idaṃ amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyāti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi. Taṃ saṅgītikkhandhake (cūḷava. 437) vuttanayeneva ñātabbaṃ.

ထိုအခါ မထေရ်ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့အား "ငါတို့သည် အဘယ်အရပ်၌ တရားဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့နည်း" ဟု ဤသို့သော အကြံအစည်သည် ဖြစ်၏။ ထိုနောင်မှ မထေရ်ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့အား "ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သည် ကျယ်ဝန်းသော ဆွမ်းခံရာအရပ်ရှိ၏၊ ပြည့်စုံလုံလောက်သော ကျောင်း အိပ်ရာနေရာလည်း ရှိ၏။ ငါတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုဝါကပ်လျက် တရားဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာ တင်ကြကုန်အံ့၊ ငါတို့မှတစ်ပါးသော အခြားရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုခြင်းသို့ မကပ်ရောက်ကြကုန်မူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ဤသို့သော အကြံသည် ဖြစ်ပြန်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုမထေရ်တို့အား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပါသနည်း ဟူမူ - ငါတို့ပြုလုပ်မည့် ဤခိုင်မြဲသော သင်္ဂါယနာတင်ကံ (ထာဝရကံ) ကို သဘောမတူသော တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံဃာ့အလယ်သို့ ဝင်ရောက်လာ၍ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီး ခြောက်ခြားစေရာ၏ ဟု တွေးတောမိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ဉတ်လျှင် နှစ်ကြိမ်မြောက်သော (ဉတ္တိဒုတိယ) ကံဖြင့် သံဃာအား ကြားနာစေ၏။ ထိုစကားကို သင်္ဂီတိခန္ဓက၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်ပေ၏။

Atha tathāgatassa parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesu ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, idāni gimhānaṃ diyaḍḍho māso seso, upakaṭṭhā vassūpanāyikā’’ti mantvā mahākassapatthero ‘‘rājagahaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Anuruddhattheropi upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato, ānandatthero pana bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ gantvā rājagahaṃ gantukāmo yena sāvatthi, tena cārikaṃ pakkāmi. Ānandattherena gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi, ‘‘bhante ānanda, kuhiṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatosī’’ti? Anupubbena sāvatthiṃ anuppatte there bhagavato parinibbānasamaye viya mahāparidevo ahosi.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးနောက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ပွဲသဘင်ဖြင့် ပူဇော်သော နေ့ရက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်သော နေ့ရက်တို့သည်လည်းကောင်း ကုန်လွန်သွားကြသောအခါ တစ်လခွဲမျှ ကာလသည် ကုန်လွန်လေပြီ။ "ယခုအခါ နွေရာသီ၏ တစ်လခွဲမျှသော ကာလသည် ကြွင်းကျန်ပါသေး၏၊ ဝါဆိုဝါကပ်ရမည့် ကာလသည် နီးကပ်လာချေပြီ" ဟု ဆင်ခြင်မိ၍ မဟာကဿပမထေရ်မြတ်က "ငါ့ရှင်တို့၊ ငါတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ သွားကြကုန်အံ့" ဟု ဆိုကာ ထက်ဝက်သော ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ ခရီးတစ်ကြောင်းဖြင့် ကြွတော်မူ၏။ အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည်လည်း ထက်ဝက်သော ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ အခြားခရီးတစ်ကြောင်းဖြင့် ကြွတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည်မူကား မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်သင်္ကန်းတော်ကို ယူဆောင်၍ ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက် သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားပြီးလျှင်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ သွားလိုသဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားရာခရီးလမ်းအတိုင်း ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာ ကြွရောက်ရာ ရောက်ရာအရပ်၌ လူအပေါင်းတို့သည် "အရှင်အာနန္ဒာ၊ မြတ်စွာဘုရားကို အဘယ်အရပ်၌ ထားခဲ့ပြီး လာခဲ့ပါသနည်း" ဟု ဆိုကာ ပြင်းစွာ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မထေရ်မြတ်သည် အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူစ အချိန်ကကဲ့သို့ ပြင်းစွာသော ငိုကြွေးသံတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Atha [Pg.80] thero bhagavato parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi, yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် မမြဲခြင်းစသည်နှင့် ယှဉ်စပ်သော တရားစကားဖြင့် ထိုလူအပေါင်းတို့အား သိနားလည်စေပြီးလျှင် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့ ဝင်၍၊ ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာ ဂန္ဓကုဋိတိုက်၏ တံခါးကို ဖွင့်ကာ ဝင်ရောက်၍ ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်တို့ကို အပြင်သို့ထုတ်၍ ခါထုတ်ပြီးလျှင်၊ ဂန္ဓကုဋိတိုက်ကို တံမြက်လှည်းကာ၊ ညှိုးနွမ်းခြောက်သွေ့သွားသော ပန်းနှင့် အမှိုက်များကို စွန့်ပစ်၍၊ ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်တို့ကို တစ်ဖန် ပြန်သွင်းကာ မူလနေရာဟောင်းတို့၌ ထားရှိပြီးလျှင်၊ မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က ပြုမြဲဖြစ်သော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အားလုံးကို ပြုစုတော်မူ၏။ ထိုအခါ မထေရ်မြတ်သည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည့် အချိန်မှစ၍ ရပ်ခြင်း ထိုင်ခြင်း များပြားလှသဖြင့် ဓာတ်မမျှတဘဲ ခန္ဓာကိုယ်၌ သလိပ်နာ (ဓာတ်လှုပ်ရှားထကြွခြင်း) ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ သက်သာစေရန် ဒုတိယမြောက်နေ့၌ နို့ရည်နှင့် ရောစပ်ထားသော ဝမ်းလျှောဆေးကို သောက်၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌သာ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဆေးသောက်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ သုဘလုလင် စေလွှတ်လိုက်သော လုလင်ငယ်အား ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

‘‘Akālo kho, māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

"လုလင်ငယ်၊ ယနေ့ ငါ့အား သောက်ထားသော ဆေးအရှိန် (ဆေးအတိုင်းအရှည်) ရှိနေသေးသဖြင့် ချဉ်းကပ်ရန် အချိန်မဟုတ်သေးပေ၊ နက်ဖြန်မှသာ ငါတို့ ချဉ်းကပ်နိုင်ကောင်း နိုင်ပါလိမ့်မည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttamabhāsi.

နောက်တစ်နေ့ (နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့) ၌ စေတကမထေရ်တည်းဟူသော နောက်လိုက်ရဟန်းနှင့်အတူ ကြွသွားတော်မူပြီးလျှင်၊ သုဘလုလင်၏ မေးလျှောက်ချက်အရ ဒီဃနိကာယ်၌ ဆယ်ခုမြောက်ဖြစ်သော သုဘသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Atha kho thero jetavane vihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gato. Tathā mahākassapatthero anuruddhatthero ca sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā rājagahameva gatā.

ထိုအခါ အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ ပျက်စီးယိုယွင်းနေသည်တို့ကို ပြုပြင်မွမ်းမံစေပြီးနောက်၊ ဝါဆိုဝါကပ်ရမည့်နေ့ နီးကပ်လာသောအခါ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုနည်းတူစွာ မဟာကဿပမထေရ်နှင့် အနုရုဒ္ဓါမထေရ်တို့သည်လည်း အလုံးစုံသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့သာလျှင် ကြွတော်မူကြကုန်၏။

Tena kho pana samayena rājagahe aṭṭhārasa mahāvihārā honti. Te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbe bhikkhū attano attano pattacīvaraṃ gahetvā vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca ‘‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintesuṃ. Titthiyā hi vadeyyuṃ ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesu’’nti. Tesaṃ vādaparimocanatthañca cintesunti vuttaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ –

ထိုအခါ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ တစ်ဆယ့်ရှစ်ရပ်သော ကျောင်းတိုက်ကြီးများ ရှိကုန်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်အားလုံးတို့သည်လည်း စွန့်ပစ်ထားသဖြင့် အမှိုက်သရိုက်များ ကျလျက် ရှိကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောကြောင့် ခပ်သိမ်းကုန်သော ရဟန်းတို့သည် မိမိတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ ကျောင်းနှင့် ရင်ပြင် (ပရိဝုဏ်) တို့ကို စွန့်ပစ်ကာ ဖဲခွာသွားကြကုန်၏။ ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ မထေရ်မြတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ပူဇော်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ ကဲ့ရဲ့သောဝါဒမှ လွတ်ကင်းစိမ့်သောငှာလည်းကောင်း 'ရှေးဦးစွာသော ပထမလပတ်လုံး ပျက်စီးယိုယွင်းသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကြ၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ တိတ္ထိတို့သည် 'ရဟန်းဂေါတမ၏ တပည့်တို့သည် ဆရာဖြစ်သူ ထင်ရှားရှိစဉ်ကသာ ကျောင်းများကို သုတ်သင်ပြင်ဆင်ကြ၏၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောအခါ၌မူ စွန့်ပစ်ကြလေပြီ' ဟု ကဲ့ရဲ့စကား ဆိုကြကုန်ရာ၏။ ထိုတိတ္ထိတို့၏ ကဲ့ရဲ့သောစကားမှ လွတ်မြောက်စေရန် ကြံစည်တော်မူကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā kho, āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

ထိုအခါ မထေရ်ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့အား ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ငါ့ရှင်တို့... မြတ်စွာဘုရားသည် ပျက်စီးယိုယွင်းသော ကျောင်းကန်များကို ပြုပြင်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏။ ငါ့ရှင်တို့... လာကြကုန်လော့၊ ငါတို့သည် ပထမလပတ်လုံး ပျက်စီးယိုယွင်းသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်အံ့၊ ဒုတိယ (အလယ်) လ၌မူ စည်းဝေးကြပြီးလျှင် တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်ကို သင်္ဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့' ဟု အကြံဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်သာတည်း။

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Ajātasattu rājā āgantvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, kiṃ karomi, kenattho’’ti pavāresi. Therā aṭṭhārasamahāvihārappaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpesuṃ.

ထိုမထေရ်တို့သည် တိုင်ပင်ပြီးနောက် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ကြွသွားတော်မူကြပြီးလျှင် နန်းတော်တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူကြ၏။ အဇာတသတ်မင်းသည် လာရောက်ရှိခိုးပြီးလျှင် 'အရှင်ဘုရားတို့... အကျွန်ုပ်သည် အဘယ်အမှုကို ပြုရပါမည်နည်း၊ အဘယ်အရာဖြင့် အလိုရှိတော်မူပါသနည်း' ဟု လျှောက်ထားဖိတ်မန္တကပြု၏။ မထေရ်တို့သည် ကျောင်းတိုက်ကြီး တစ်ဆယ့်ရှစ်ရပ်ကို ပြုပြင်ရန်အတွက် လက်မှုလုပ်သားအကူအညီ လိုအပ်ကြောင်း မိန့်ကြားတော်မူကြ၏။ 'အရှင်ဘုရားတို့... ကောင်းပါပြီ' ဟု လျှောက်ထား၍ မင်းကြီးသည် လက်မှုလုပ်ငန်း လုပ်ဆောင်နိုင်သော လူတို့ကို ပေးအပ်လှူဒါန်း၏။ မထေရ်တို့သည် ပထမလပတ်လုံး အလုံးစုံသော ကျောင်းတိုက်တို့ကို ပြုပြင်စေတော်မူကြ၏။

Atha [Pg.81] rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārappaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, vissatthā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu. Āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti? ‘‘Dhammasaṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇiguhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho, rājā ajātasattu, vissakammunā nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ nānāvidhamālākammalatākammavicitraṃ mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmaolambakaviniggalantacāruvitānaṃ ratanavicitramaṇikoṭṭimatalamiva ca naṃ nānāpupphūpahāravicitraṃ supariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañcakappiyapaccattharaṇasatāni paññāpetvā dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññāpetvā dantakhacitaṃ cittabījaniñcettha ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa ārocāpesi ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, kicca’’nti.

ထိုအခါ မထေရ်တို့သည် 'မင်းမြတ်... ကျောင်းတိုက်များကို ပြုပြင်ခြင်းကိစ္စ ပြီးစီးပါပြီ၊ ယခုအခါ ဓမ္မဝိနည်း သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းကို ပြုကြကုန်အံ့' ဟု အဇာတသတ်မင်းအား အကြောင်းကြားတော်မူကြ၏။ 'အရှင်ဘုရားတို့... ကောင်းပါပြီ၊ စိုးရိမ်ခြင်းကင်းစွာဖြင့် ပြုတော်မူကြပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အာဏာစက်သည် ဖြစ်ပါစေ၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ ဓမ္မစက်သည် ဖြစ်ပါစေ။ အရှင်ဘုရားတို့ စေခိုင်းတော်မူကြပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် အဘယ်အမှုကို ပြုရပါမည်နည်း' ဟု လျှောက်ထား၏။ 'မင်းမြတ်... သင်္ဂါယနာတင်တော်မူကြမည့် ရဟန်းတော်တို့ ကောင်းစွာ စည်းဝေးရာနေရာကို သင်မင်းမြတ် ပြင်ဆင်ပေးပါလော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရားတို့... အဘယ်အရပ်၌ ပြင်ဆင်ရပါမည်နည်း' ဟု မေးလျှောက်သော်၊ 'မင်းမြတ်... ဝေဘာရတောင်ကုန်း၏ ကမ်းပါးယံရှိ သတ္တပဏ္ဏိလှိုင်ဂူတံခါးဝ၌ ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်ပေ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား' ဟု လျှောက်ထားကာ အဇာတသတ်မင်းကြီးသည် ဝိသကြုံနတ်သား ဖန်ဆင်းသကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသော၊ ကောင်းစွာစီမံထားသော နံရံ၊ တိုင်၊ စောင်းတန်းတို့ ရှိသော၊ အထူးထူးသော ပန်းပြောက် ခြူးနွယ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော မဏ္ဍပ်ကြီးကို ဆောက်လုပ်စေပြီးလျှင်၊ အထူးထူးသော ပန်းကုံး ပန်းဆိုင်းတို့ကို ဆွဲချလျက် တလျှပ်လျှပ်တောက်ပသော တင့်တယ်လှပသည့် ဗိတာန်မျက်နှာကြက်လည်း ရှိသော၊ ဆန်းကြယ်သော ရတနာ၊ ပတ္တမြားတို့ဖြင့် စီခြယ်ထားသော ကြမ်းပြင်ကဲ့သို့ အထူးထူးသော ပန်းအမျိုးမျိုးကို ခင်းကျင်းထားသဖြင့် ဆန်းကြယ်လှသော၊ ကောင်းစွာပြီးမြောက်သော မြေအပြင်ရှိသော၊ ဗြဟ္မာမင်း၏ ဗိမာန်နှင့်တူသော ထိုမဏ္ဍပ်ကြီးကို တန်ဆာဆင်စေ၍၊ ထိုမဏ္ဍပ်ကြီးအတွင်း၌ ငါးရာသော ရဟန်းတော်တို့အတွက် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အပ်စပ်သော အခင်းငါးရာတို့ကို ခင်းကျင်းစေပြီးလျှင်၊ တောင်ဘက်မျက်နှာ လက်ယာအရပ်ကို မှီ၍ မြောက်ဘက်သို့ ရှေးရှုလျက် မထေရ်မြတ်တို့၏ နေရာကို ခင်းကျင်းစေ၏။ မဏ္ဍပ်၏အလယ်၌ အရှေ့ဘက်သို့ ရှေးရှုလျက် မြတ်စွာဘုရားရှင် သီတင်းသုံးတော်မူရန် ထိုက်တန်သော ဓမ္မပလ္လင်ကိုလည်း ခင်းကျင်းစေပြီး၊ ဆင်စွယ်ဖြင့် ခြယ်လှယ်အပ်သော ဆန်းကြယ်သော ယပ်တောင်ကို ထိုပလ္လင်ထက်၌ ထားရှိကာ 'အရှင်ဘုရားတို့... ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးစီးပါပြီ' ဟု ရဟန်းသံဃာတော်တို့အား ကြားလျှောက်စေ၏။

Bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu ‘‘sve, āvuso ānanda, saṅghasannipāto, tvañca sekho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti. Atha kho āyasmā ānando ‘‘sve sannipāto, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ sekho samāno sannipātaṃ gaccheyya’’nti bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi. Dve pādā bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati, handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake upanāmesi. Dve pādā [Pg.82] bhūmito muttā, sīsañca bimbohanamasampattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anisinno anipanno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

ရဟန်းတော်တို့သည် အရှင်အာနန္ဒာအား 'ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... နက်ဖြန် သံဃာတော်များ အစည်းအဝေးရှိ၏။ သင်သည်ကား သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စများ ကျန်ရှိနေသေး၏။ ထို့ကြောင့် သင်သည် အစည်းအဝေးသို့ သွားရန် မသင့်တော်ပေ၊ မမေ့မလျော့ဘဲ နေပါလော့' ဟု မိန့်ကြားတော်မူကြ၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် 'နက်ဖြန် အစည်းအဝေး ရှိပေပြီ၊ ငါသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်လျက် သင်္ဂါယနာတင်ပွဲသို့ သွားခြင်းသည် မသင့်တော်ပေ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး ကာယဂတာသတိဖြင့် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၍၊ မိုးသောက်ယံအချိန်၌ စင်္ကြံမှ သက်ဆင်းကာ ကျောင်းသို့ ဝင်ပြီးလျှင် 'လျောင်းဦးအံ့' ဟု ကိုယ်ကို ညွတ်စေတော်မူ၏။ ခြေနှစ်ဘက် မြေမှ လွတ်၍ ဦးခေါင်းသည် ခေါင်းအုံးသို့ မရောက်မီ ထိုစပ်ကြားအတွင်း၌ပင် ဥပါဒါန်တရား ကင်းလျက် စိတ်သည် အာသဝေါတရားတို့မှ လွတ်မြောက်တော်မူ၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် စင်္ကြံ၌ အချိန်ကုန်လွန်စေလျက် တရားထူးကို မရနိုင်သဖြင့် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အား 'အာနန္ဒာ... သင်သည် ပြုဖူးသော ကုသိုလ်ရှိ၏၊ လုံ့လစိုက်ထုတ်၍ တရားအားထုတ်လော့၊ လျင်မြန်စွာ အာသဝေါကင်းသူ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ဖူးသည် မဟုတ်ပါလော။ ဘုရားရှင်တို့၏ စကားတော်၌ အမှားအယွင်းဟူ၍ မရှိနိုင်။ ငါ့အားကား လုံ့လဝီရိယ လွန်ကဲနေ၏၊ ထိုကြောင့် ငါ၏ စိတ်သည် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ဖြစ်၏။ ယခု ငါသည် ဝီရိယနှင့် သမာဓိကို မျှတအောင် ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ စင်္ကြံမှ သက်ဆင်း၍ ခြေဆေးရာ၌ ရပ်လျက် ခြေဆေးပြီးနောက် ကျောင်းသို့ ဝင်ကာ ညောင်စောင်းငယ်ထက်၌ ထိုင်ပြီးလျှင် 'အတန်ငယ် အပန်းဖြေဦးအံ့' ဟု ကိုယ်ကို ညောင်စောင်းပေါ်သို့ ညွတ်စောင်းတော်မူ၏။ ခြေနှစ်ဘက် မြေမှလွတ်၍ ဦးခေါင်းခေါင်းအုံးသို့ မကျမီ ဤအတွင်း၌ပင် ဥပါဒါန်ကင်းလျက် စိတ်သည် အာသဝေါတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကာ ရဟန္တာ ဖြစ်တော်မူ၏။ မထေရ်၏ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဣရိယာပုဒ်လေးပါးလုံးမှ လွတ်ကင်း၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤသာသနာတော်၌ မထိုင်ဘဲ၊ မလျောင်းဘဲ၊ မရပ်ဘဲ၊ မသွားဘဲလျက် အဘယ်ရဟန်းသည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သနည်း' ဟု မေးခဲ့သော် 'အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်' ဟု ဆိုခြင်းငှာ ထိုက်တန်ပေ၏။

Atha therā bhikkhū dutiyadivase bhattakiccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatitā. Ānandatthero pana attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ na gato. Bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha kehici ‘‘etamāsanaṃ kassā’’ti vutte ānandassāti. ‘‘Ānando pana kuhiṃ gato’’ti. Tasmiṃ samaye thero cintesi ‘‘idāni mayhaṃ gamanakālo’’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesi. Ākāsenāgantvā nisīdītipi eke.

ထိုအခါ မထေရ်ရဟန်းတော်တို့သည် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဆွမ်းကိစ္စပြီးစီး၍ သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို သိမ်းဆည်းပြီးလျှင် တရားသဘင်ဝယ် စည်းဝေးကြကုန်၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်ကား မိမိရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို သိစေလိုသဖြင့် ရဟန်းတော်များနှင့်အတူ တပါတည်း မကြွဘဲနေ၏။ ရဟန်းတော်များသည် ဝါကြီးစဉ်အလိုက် မိမိတို့၏နေရာများ၌ ထိုင်နေကြပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ နေရာကို ချန်ထားလျက် ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့သောရဟန်းတို့က 'ဤနေရာသည် အဘယ်သူ၏ နေရာနည်း' ဟု မေးမြန်းကြသော် 'အရှင်အာနန္ဒာ၏ နေရာဖြစ်သည်' ဟု ဖြေကြကုန်၏။ 'အရှင်အာနန္ဒာသည် အဘယ်သို့ သွားသနည်း' ဟု ထပ်မံမေးမြန်းကြ၏။ ထိုအချိန်တွင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် 'ယခုအခါ ငါသွားရမည့်အချိန် ရောက်ပေပြီ' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြလိုသဖြင့် မြေ၌ ငုပ်လျှိုးသွားပြီးလျှင် မိမိ၏နေရာထက်၌ပင် ကိုယ်ကို ထင်ရှားပေါ်လာစေလျက် ထိုင်နေတော်မူ၏။ (အချို့သော ဆရာတို့ကမူ) ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာ၍ ထိုင်တော်မူ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Evaṃ nisinne tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi, ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū āhaṃsu, ‘‘bhante mahākassapa, vinayonāmabuddhasāsanassa āyu, vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti, tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā vinayo saṅgāyitabbo’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti, apica kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’’ti (a. ni. 1.228). Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmāti. Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi –

အရှင်အာနန္ဒာ ထိုသို့ ထိုင်နေပြီးသောအခါ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် ရဟန်းတို့အား “ငါ့ရှင်တို့... ရှေးဦးစွာ တရားဓမ္မကို သင်္ဂါယနာတင်ကြမည်လော၊ သို့မဟုတ် ဝိနည်းကို သင်္ဂါယနာတင်ကြမည်လော” ဟု တိုင်ပင်မေးမြန်းတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့က “အရှင်မဟာကဿပ... ဝိနည်းဟူသည် မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၏ အသက် ဖြစ်ပေသည်။ ဝိနည်းတည်ရှိနေသမျှ သာသနာတော် တည်ရှိနေပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဝိနည်းကို သင်္ဂါယနာတင်ကြပါစို့” ဟု လျှောက်ထားကြသော်၊ “မည်သူ့ကို အမှူးထား၍ ဝိနည်းကို သင်္ဂါယနာတင်ရမည်နည်း” ဟု မေးမြန်းရာ၊ “အရှင်ဥပါလိကို အမှူးထား၍ သင်္ဂါယနာတင်ရပါမည်” ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ “အရှင်အာနန္ဒာသည် မစွမ်းနိုင်၍လော” ဟု မေးရာ၊ “မစွမ်းနိုင်သည်မဟုတ်ပါ၊ စွမ်းနိုင်ပါသည်သာ။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ကပင် ဝိနည်းပရိယတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အရှင်ဥပါလိကို ‘ရဟန်းတို့... ငါဘုရား၏ ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းတို့တွင် ဤဥပါလိသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်’ ဟု ဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အရှင်ဥပါလိမထေရ်ကို မေးမြန်း၍ ဝိနည်းကို သင်္ဂါယနာတင်ကြပါစို့” ဟု လျှောက်ကြသော်၊ ထို့နောက် မဟာကဿပမထေရ်သည် ဝိနည်းကို မေးမြန်းစိစစ်ရန် မိမိကိုယ်ကိုမိမိ သမုတ်တော်မူ၏။ အရှင်ဥပါလိမထေရ်သည်လည်း ပြန်လည်ဖြေကြားရန် မိမိကိုယ်ကိုမိမိ သမုတ်တော်မူ၏။ ယင်းသို့ သမုတ်ရာတွင် ရွတ်ဆိုအပ်သော ပါဠိတော်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်—

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် သံဃာတော်အား ဤသို့ သိစေတော်မူ၏—

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

“ငါ့ရှင်တို့... သံဃာတော်သည် ငါ၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သောအခါရှိသော ကံသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ငါသည် အရှင်ဥပါလိအား ဝိနည်းကို မေးမြန်းပါအံ့။”

Āyasmāpi [Pg.83] upāli saṅghaṃ ñāpesi –

အရှင်ဥပါလိသည်လည်း သံဃာတော်အား ဤသို့ သိစေတော်မူ၏—

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

“အရှင်ဘုရားတို့... သံဃာတော်သည် အကျွန်ုပ်၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သောအခါရှိသော ကံသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်မဟာကဿပ မေးမြန်းတော်မူသော ဝိနည်းကို ပြန်လည်ဖြေကြားပါအံ့။”

Evaṃ attanāva attānaṃ sammannitvā āyasmā, upāli, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Tato mahākassapatthero upālittheraṃ paṭhamapārājikaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ vinayaṃ pucchi, upālitthero vissajjesi. Sabbe pañcasatā bhikkhū paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ sanidānaṃ katvā ekato gaṇasajjhāyamakaṃsu. Evaṃ sesānipīti sabbaṃ vinayaṭṭhakathāya gahetabbaṃ. Etena nayena saubhatovibhaṅgaṃ sakhandhakaparivāraṃ sakalaṃ vinayapiṭakaṃ saṅgāyitvā upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā vuḍḍhe bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

ဤသို့ မိမိကိုယ်ကိုမိမိ သမုတ်ပြီးလျှင် အရှင်ဥပါလိသည် နေရာမှထ၍ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်လွှဲကာ မထေရ်ကြီးဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ရှိခိုး၍ တရားဟောပလ္လင်ထက်၌ ဆင်စွယ်ဖြင့်စီအပ်သော ယပ်တောင်ကို ကိုင်လျက် ထိုင်နေ၏။ ထို့နောက် မဟာကဿပမထေရ်သည် အရှင်ဥပါလိမထေရ်အား ပထမပါရာဇိကကို အစပြု၍ အလုံးစုံသော ဝိနည်းကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ အရှင်ဥပါလိမထေရ်ကလည်း ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူ၏။ ငါးရာသော ရဟန်းအားလုံးတို့သည် ပထမပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို နိဒါန်းနှင့်တကွ ပြု၍ တစ်ပေါင်းတည်း သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ ဤနည်းအတူ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုလည်း တစ်ပေါင်းတည်း သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဝိနည်းအဋ္ဌကထာအတိုင်း မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသို့သောနည်းလမ်းဖြင့် ဥဘတောဝိဘင်း၊ ခန္ဓက၊ ပရိဝါနှင့်တကွသော အလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်ကို သင်္ဂါယနာတင်ပြီးသောအခါ၊ အရှင်ဥပါလိမထေရ်သည် ဆင်စွယ်ဖြင့်စီအပ်သော ယပ်တောင်ကို ချထား၍ တရားဟောပလ္လင်ထက်မှ သက်ဆင်းကာ သီတင်းကြီးဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် မိမိနေရာ၌ ပြန်လည်ထိုင်နေ၏။

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapatthero bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyantehi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

ဝိနည်းကို သင်္ဂါယနာတင်ပြီး၍ တရားဓမ္မကို သင်္ဂါယနာတင်လိုသော အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် ရဟန်းတို့အား “တရားဓမ္မကို သင်္ဂါယနာတင်ကြရာတွင် မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကို အမှူးထား၍ သင်္ဂါယနာတင်အပ်သနည်း” ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့က “အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို အမှူးထား၍ သင်္ဂါယနာတင်အပ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် သံဃာတော်အား ဤသို့ သိစေတော်မူ၏—

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti.

“ငါ့ရှင်တို့... သံဃာတော်သည် ငါ၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သောအခါရှိသော ကံသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ငါသည် အရှင်အာနန္ဒာအား တရားဓမ္မကို မေးမြန်းပါအံ့။”

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် သံဃာတော်အား ဤသို့ သိစေတော်မူ၏—

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

“အရှင်ဘုရားတို့... သံဃာတော်သည် အကျွန်ုပ်၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သောအခါရှိသော ကံသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်မဟာကဿပ မေးမြန်းတော်မူသော တရားဓမ္မကို ပြန်လည်ဖြေကြားပါအံ့။”

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchi – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ brahmadattañca māṇavaka’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. ‘‘Sāmaññaphalaṃ; panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Rājagahe, bhante, jīvakambavane’’ti. ‘‘Kena saddhi’’nti? ‘‘Ajātasattunā [Pg.84] vedehiputtena saddhi’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. Eteneva upāyena pañcapi nikāye pucchi, puṭṭho puṭṭho āyasmā ānando vissajjesi. Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti pañcahi therasatehi katā –

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် နေရာမှထ၍ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်လွှဲကာ မထေရ်ကြီးဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် တရားဟောပလ္လင်ထက်၌ ဆင်စွယ်ဖြင့်စီအပ်သော ယပ်တောင်ကို ကိုင်လျက် ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ မဟာကဿပမထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား “ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သည့်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း” ဟု တရားဓမ္မကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား... ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် နာဠန္ဒရွာတို့၏အကြားရှိ အမ္ဗလဋ္ဌိကတောအတွင်းရှိ မင်းတို့၏ပျော်မွေ့ရာ မင်းတဲ၌ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်” ဟု ဖြေကြားတော်မူ၏။ “မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်နှင့် ဗြဟ္မဒတ္တလုလင်ငယ်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်” ဟု ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာအား ဗြဟ္မဇာလသုတ်၏ နိဒါန်းကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းတော်မူ၏။ “ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... သာမညဖလသုတ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သည့်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား... ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ရှိ ဇီဝက၏သရက်ဥယျာဉ်တော၌ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်” ဟု ဖြေကြားတော်မူ၏။ “မည်သူနှင့်အတူ ဟောတော်မူအပ်သနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “ဝေဒေဟီမိဖုရား၏သားဖြစ်သော အဇာတသတ်မင်းနှင့်အတူ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်” ဟု ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာအား သာမညဖလသုတ်၏ နိဒါန်းကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းတော်မူ၏။ ဤသို့သောနည်းလမ်းဖြင့်ပင် နိကာယ်ငါးပါးလုံးတို့ကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ မေးမြန်းအပ်တိုင်း မေးမြန်းအပ်တိုင်းလည်း အရှင်အာနန္ဒာသည် ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူ၏။ ဤပထမမဟာသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းကို ရဟန္တာမထေရ်မြတ်ငါးရာတို့သည် ပြုတော်မူအပ်သတည်း။

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

“မထေရ်မြတ်ငါးရာတို့သည် ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ပဉ္စသတိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မထေရ်ကြီးတို့သည်သာလျှင် ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ထေရိကာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။”

Imissā paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya sabbaṃ dīghanikāyaṃ majjhimanikāyādiñca pucchitvā anupubbena khuddakanikāyaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena ‘‘maṅgalasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti evamādivacanāvasāne ‘‘nidānampi pucchi, puggalampi pucchī’’ti ettha nidāne pucchite taṃ nidānaṃ vitthāretvā yathā ca bhāsitaṃ, yena ca sutaṃ, yadā ca sutaṃ, yena ca bhāsitaṃ, yattha ca bhāsitaṃ, yassa ca bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ kathetukāmena ‘‘evaṃ bhāsitaṃ mayā sutaṃ, ekaṃ samayaṃ sutaṃ, bhagavatā bhāsitaṃ, sāvatthiyaṃ bhāsitaṃ, devatāya bhāsita’’nti etamatthaṃ dassentena āyasmatā ānandena vuttaṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme…pe… bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanti veditabbaṃ.

ဤပထမမဟာသင်္ဂါယနာ ဖြစ်ပွားစဉ်ကာလဝယ်၊ အလုံးစုံသော ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်အစရှိသည်တို့ကို မေးမြန်းပြီး၍၊ အစဉ်အတိုင်း ခုဒ္ဒကနိကာယ်ကို မေးမြန်းတော်မူသော အရှင်မဟာကဿပသည် “ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... မင်္ဂလသုတ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သည့်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း” ဟု မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော်၊ ဤသို့စသော စကား၏အဆုံးတွင် “နိဒါန်းကိုလည်း မေးမြန်း၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း မေးမြန်း၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ နိဒါန်းကို မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော်၊ ထိုနိဒါန်းကို အကျယ်ချဲ့၍၊ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူအပ်သည်၊ အဘယ်သူ ကြားအပ်သည်၊ အဘယ်အခါ၌ ကြားအပ်သည်၊ အဘယ်သူ ဟောတော်မူအပ်သည်၊ အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သည်၊ မည်သည့်နတ်အပေါင်းအား ဟောတော်မူအပ်သည်ဟူသော ထိုအလုံးစုံကို ပြောကြားလိုသဖြင့် “ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည်ကို အကျွန်ုပ် ကြားနာခဲ့ရပါသည်၊ တစ်ပါးသောအချိန်၌ အကျွန်ုပ် ကြားနာခဲ့ရပါသည်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်၊ နတ်တို့အား ဟောတော်မူအပ်ပါသည်” ဟု ထိုအကြောင်းအရာကို ပြသလိုသောအားဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် “ဧဝံ မေ သုတံ၊ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ ...ပ... ဘဂဝန္တံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤစကားကို အရှင်အာနန္ဒာသည် မြွက်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်၍၊ ထိုစကားကိုလည်း ပထမမဟာသင်္ဂါယနာတင်သော ကာလ၌ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Idāni ‘‘kasmā vutta’’nti ettha vuccate – yasmā ayamāyasmā mahākassapattherena nidānaṃ puṭṭho, tasmānena taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretuṃ vuttaṃ. Yasmā vā ānandaṃ dhammāsane nisinnaṃ vasīgaṇaparivutaṃ disvā ekaccānaṃ devatānaṃ cittamuppannaṃ ‘‘ayamāyasmā vedehamuni pakatiyāpi sakyakulamanvayo bhagavato dāyādo, bhagavatāpi pañcakkhattuṃ etadagge niddiṭṭho, catūhi acchariyaabbhutadhammehi samannāgato, catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo, idāni maññe bhagavato dhammarajjadāyajjaṃ patvā buddho jāto’’ti. Tasmā āyasmā ānando tāsaṃ devatānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya taṃ abhūtaguṇasambhāvanaṃ anadhivāsento attano sāvakabhāvameva dīpetuṃ āha ‘‘evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā [Pg.85] …pe… ajjhabhāsī’’ti. Etthantare pañca arahantasatāni anekāni ca devatāsahassāni ‘‘sādhu sādhū’’ti āyasmantaṃ ānandaṃ abhinandiṃsu, mahābhūmicālo ahosi, nānāvidhakusumavassaṃ antalikkhato papati, aññāni ca bahūni acchariyāni pāturahesuṃ, bahūnañca devatānaṃ saṃvego uppajji ‘‘yaṃ amhehi bhagavato sammukhā sutaṃ, idāneva taṃ parokkhā jāta’’nti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vadantenāpi iminā kāraṇena vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ca ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi’’nti imissā addhagāthāya attho pakāsito hoti.

ယခုအခါ ‘အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ အဖြေကို ဆိုပါအံ့။ ဤအရှင်အာနန္ဒာကို အရှင်မဟာကဿပမထေရ်က နိဒါန်းကို မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် ထိုနိဒါန်းကို အစမှစ၍ အကျယ်တဝံ့ ဖော်ပြရန် ပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား - တရားဟောပလ္လင်ထက်၌ ရဟန္တာအပေါင်း ခြံရံလျက် ထိုင်နေသော အရှင်အာနန္ဒာကို မြင်တော်မူ၍ အချို့သော နတ်တို့အား ‘ဤပညာရှိသော အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ပကတိအားဖြင့်လည်း သာကီဝင်မင်းမျိုးဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အမွေခံ ဖြစ်တော်မူ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အရှင်အာနန္ဒာကို ငါးကြိမ်တိုင်တိုင် ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ညွှန်ပြတော်မူအပ်ပြီ၊ အံ့ဖွယ်သရဲတရား လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံပြီး ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏၊ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတည်းဟူသော ပြည်ကြီးအမွေကို ရရှိ၍ ဘုရားဖြစ်လေပြီ ထင်ပ’ ဟု အကြံဖြစ်ပေါ်လာကြ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် ထိုနတ်တို့၏ စိတ်အကြံကို မိမိစိတ်ဖြင့် သိတော်မူသဖြင့် မဟုတ်မမှန်သော ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်းကို လက်မခံဘဲ မိမိ၏ သာဝကအဖြစ်ကိုသာ ထင်ရှားပြသလိုသဖြင့် ‘ဧဝံ မေ သုတံ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ...ပ... အဇ္ဈဘာသိ’ (ဤသို့ ငါကြားနာခဲ့ရသည်၊ တစ်ခုသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည်...) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ရွတ်ဆိုနေစဉ်အတွင်း ငါးရာသော ရဟန္တာတို့နှင့် များစွာသော နတ်အပေါင်းတို့သည် ‘သာဓု သာဓု’ ဟု အရှင်အာနန္ဒာကို လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်စွာ ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ ပြင်းထန်သော မြေလှုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ကောင်းကင်ပြင်မှ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ပန်းမိုးတို့ ကျဆင်းကုန်၏။ အခြားသော များစွာသော အံ့ဖွယ်တို့သည်လည်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြကုန်၏။ များစွာသော နတ်တို့အား ‘ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ကြားနာခဲ့ရသော ထိုတရားတော်သည် ယခုအခါတွင် မျက်ကွယ် ဖြစ်သွားပြီတကား’ ဟု သံဝေဂ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ဤမင်္ဂလသုတ်တော်ကို အရှင်အာနန္ဒာသည် ပထမသံဂါယနာတင်သောအခါ၌ ရွတ်ဆိုတော်မူစဉ်က ဤအကြောင်းများကြောင့် ရွတ်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် ‘ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ၊ စေတံ ဝတွာ ဣမံ ဝိဓိံ’ ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာ ဂါထာဝက်၏ အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသပြီး ဖြစ်၏။

Evamiccādipāṭhavaṇṇanā

ဧဝံ အစရှိသော ပါဌ်ကို ဖွင့်ဆိုချက်။

1. Idāni ‘‘evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato’’ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evanti ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo. Tathā hesa ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti evamādīsu (dha. pa. 53) upamāyaṃ dissati. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti evamādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’nti evamādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā [Pg.86] vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’ti evamādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

၁. ယခုအခါ ‘ဧဝံ အစရှိသော ပါဌ်၏ အနက်ကို အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့်’ စသော မာတိကာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော အနက်ကို ပြသရန် ဆိုပါအံ့။ ‘ဧဝံ’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါကို ဥပမာ၊ ညွှန်ပြခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ စကားကို ဝန်ခံခြင်း၊ အခြင်းအရာ၊ သရုပ်ပြညွှန်ခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း စသော အနက်တို့၌ မှတ်အပ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် ဤ ‘ဧဝံ’ သဒ္ဒါသည် ‘ထို့အတူ ဖြစ်သော သတ္တဝါသည် များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုအပ်၏’ စသည်တို့၌ ‘ဥပမာ’ အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ‘သင့်အား ဤသို့ ရှေ့သို့ တိုးအပ်၏၊ ဤသို့ နောက်သို့ ဆုတ်အပ်၏’ စသည်တို့၌ ‘ညွှန်ပြခြင်း (ညွှန်ကြားခြင်း)’ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘မြတ်စွာဘုရား၊ ဤသို့ ကောင်းလှပါ၏၊ ဖုန်းတော်ကြီးသော ဘုရား၊ ဤသို့ ကောင်းလှပါ၏’ စသည်တို့၌ ‘ချီးမွမ်းခြင်း’ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘ဤသို့ ယုတ်ညံ့သော အကျင့်ရှိလျက် ဤသူယုတ်မသည် မည်သည့်အကြောင်း၌မဆို ထိုဦးပြည်းသော ရဟန်းယုတ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသာ ဤသို့လျှင် ပြောဆိုဘိ၏’ စသည်တို့၌ ‘ကဲ့ရဲ့ခြင်း’ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းပါပြီဟု ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဝန်ခံကြကုန်၏’ စသည်တို့၌ ‘စကားကို ဝန်ခံခြင်း’ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသော တရားတော်ကို ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိပါ၏’ စသည်တို့၌ ‘အခြင်းအရာ’ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘လုလင်၊ သင်သည် သွားလော့၊ ရဟန်းအာနန္ဒာ ရှိရာသို့ ကပ်ပါလော့၊ ကပ်ပြီးလျှင် ငါ၏ စကားဖြင့် ရဟန်းအာနန္ဒာအား အနာမရှိခြင်း၊ ဆင်းရဲမရှိခြင်း၊ လျင်မြန်စွာ ထကြွနိုင်ခြင်း၊ ခွန်အားရှိခြင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းတို့ကို မေးမြန်းလော့၊ “တောဒေယျပုဏ္ဏား၏သား သုဘလုလင်သည် အရှင်အာနန္ဒာအား အနာမရှိခြင်း၊ ဆင်းရဲမရှိခြင်း၊ လျင်မြန်စွာ ထကြွနိုင်ခြင်း၊ ခွန်အားရှိခြင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းတို့ကို မေးမြန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ပါလော့၊ “အရှင်အာနန္ဒာသည် တောဒေယျပုဏ္ဏား၏သား သုဘလုလင်၏ အိမ်သို့ အစဉ်သနားခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ကြွရောက်တော်မူပါရန် တောင်းပန်အပ်ပါ၏” ဟု ဤသို့ လျှောက်ပါလော့’ စသည်တို့၌ ‘သရုပ်ပြညွှန်ခြင်း’ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘ကာလာမတို့... သင်တို့သည် အသို့ ထင်ကြသနည်း၊ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့လော၊ အကုသိုလ်တရားတို့လော? အရှင်ဘုရား၊ အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပါသည်၊ ပြစ်မှုရှိသော တရားတို့လော၊ ပြစ်မှုမရှိသော တရားတို့လော? အရှင်ဘုရား၊ ပြစ်မှုရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ပါသည်။ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော တရားတို့လော၊ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော တရားတို့လော? အရှင်ဘုရား၊ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော တရားတို့ ဖြစ်ပါသည်။ ပြည့်စုံစေအပ်၊ ဆောက်တည်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ပါသလော၊ မဖြစ်ပါသလော၊ သင်တို့၏ အယူသည် ဤအရာ၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း? အရှင်ဘုရား၊ ပြည့်စုံစေအပ်၊ ဆောက်တည်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ပါသည်၊ ဤသို့လျှင် အကျွန်ုပ်တို့၏ အယူသည် ဤအရာ၌ ဖြစ်ပါသည်’ စသည်တို့၌ ‘ဆုံးဖြတ်ခြင်း’ အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ဤသုတ်တော်၌မူကား အခြင်းအရာ၊ သရုပ်ပြညွှန်ခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသော သုံးပါးသောအနက်တို့၌ မှတ်အပ်၏။

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

ထိုသုံးပါးသော အနက်တို့တွင် အခြင်းအရာအနက်ရှိသော ‘ဧဝံ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဤသို့သော အနက်ကို ပြသ၏။ အထူးထူးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သိမ်မွေ့၍ များစွာသော စိတ်ဆန္ဒတော်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အနက်သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံ၍ အထူးထူးသော ပြာဋိဟာရှိသော၊ ဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ ဒေသနာ၊ ပဋိဝေဓတည်းဟူသော နက်နဲခြင်းရှိသော၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ မိမိမိမိတို့ ဘာသာစကားအားလျော်စွာ ကြားသိခွင့်ရသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အဘယ်သူသည် သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း။ သို့သော်လည်း အစွမ်းကုန် နာယူလိုစိတ်ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ‘ဤကဲ့သို့ ငါ ကြားနာခဲ့ရပါသည်၊ ငါသည်လည်း တစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြားနာခဲ့ရပါသည်’ ဟု ပြဆိုလိုသတည်း။

Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti.

ညွှန်ပြခြင်း အနက်ဖြင့် ‘ငါသည် အလိုလို သိရှိသူ မဟုတ်ပါ၊ ငါသည် ဤတရားကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုခဲ့သည် မဟုတ်ပါ’ ဟု မိမိကိုယ်ကို လွတ်ငြိမ်းစေလျက် ‘ဤသို့ ငါ ကြားနာခဲ့ရပါသည်၊ ငါသည်လည်း ဤသို့ ကြားနာခဲ့ရပါသည်’ ဟု ယခု ပြောဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော သုတ်တော်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။

Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.

ဆုံးဖြတ်ခြင်း အနက်ဖြင့် ‘ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား၏ အကြားအမြင်များသော တပည့်သာဝကရဟန်းတို့တွင် ဤအာနန္ဒာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ ဉာဏ်လမ်းရှိသူ၊ သတိရှိသူ၊ တည်ကြည်ခြင်းရှိသူ၊ လုပ်ကျွေးပြုစုသူတို့တွင် ဤအာနန္ဒာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏’ ဟု မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် လျော်ညီစွာ မိမိ၏ နှုတ်ငုံဆောင်နိုင်သော အစွမ်းကို ပြသလျက် သတ္တဝါတို့အား နာယူလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ‘ငါသည် ဤသို့သာလျှင် ကြားနာခဲ့ရ၏၊ ထိုသို့ ကြားနာခဲ့ရခြင်းသည်လည်း အနက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မယုတ်မလွန်၊ ဤအတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်၏၊ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် မမှတ်အပ်’ ဟု ပြဆိုလိုသတည်း။

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’nti evamādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

‘မေ’ ဟူသော သဒ္ဒါကို အနက်သုံးမျိုး၌ တွေ့ရ၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ထိုသဒ္ဒါ၏ ‘ဂါထာဖြင့် သီကုံးရွတ်ဆိုအပ်သော အစာကို ငါသည် မသုံးဆောင်အပ်’ စသည်တို့၌ ‘မယာ (ငါသည်)’ ဟူသော အနက်သည် သင့်လျော်၏။ ‘အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်အား အကျဉ်းအားဖြင့် တရားဟောတော်မူပါလော့’ စသည်တို့၌ ‘မယှံ (အကျွန်ုပ်အား)’ ဟူသော အနက်သည် သင့်လျော်၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ငါဘုရား၏ တရားအမွေခံများ ဖြစ်ကြကုန်လော့’ စသည်တို့၌ ‘မမ (ငါဘုရား၏)’ ဟူသော အနက်သည် သင့်လျော်၏။ ဤသုတ်တော်၌မူကား ‘ငါသည် ကြားအပ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါ၏ ကြားခြင်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဤအနက်နှစ်မျိုးစလုံး၌ သင့်လျော်ပေ၏။

Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’ti evamādīsu gacchantoti [Pg.87] attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’ti evamādīsu khyātadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’ti evamādīsu (pāci. 657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’nti evamādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’ti evamādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’nti evamādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha pana sutanti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. Tattha yadā me-saddassa mayāti attho, tadā ‘‘evaṃ mayā sutaṃ, sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhārita’’nti yujjati. Yadā me-saddassa mamāti attho, tadā ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇa’’nti yujjati.

သုတံဟူသော ပုဒ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဥပသာရနှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ ဥပသာရမပါသော ဤသုတသဒ္ဒါသည် သွားခြင်း၊ ကျော်စောသောတရား၊ ရာဂဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ခြင်း၊ ဆည်းပူးအပ်ခြင်း၊ အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်း၊ သောတဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်ခြင်း၊ သောတဒွါရဖြင့် သိအပ်ခြင်း စသည်ဖြင့် များစွာသော အနက်အပြား ရှိသည်။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ‘သေနာယ ပသုတော’ (စစ်သည်ဖြင့် သွား၏) စသော အရာတို့၌ ‘သွား၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘သုတဓမ္မဿ ပဿတော’ (ဟောအပ်သော တရားရှိ၍ မြင်သောသူအား) စသော အရာတို့၌ ‘ဟောအပ်သော တရားရှိသောသူ၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘အဝဿုတာ အဝဿုတဿ’ (ရာဂဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ရဟန်းမိန်းမသည် ရာဂဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ယောက်ျားအား) စသော အရာတို့၌ ‘ရာဂဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းရှိသော ရဟန်းမိန်းမ၊ ရာဂဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းရှိသော ယောက်ျား၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ’ (သင်တို့သည် မနည်းသော ကောင်းမှုကို ဆည်းပူးအပ်ပြီ) စသော အရာတို့၌ ‘ဆည်းပူးအပ်ပြီ’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ’ (အကြင်ပညာရှိတို့သည် ဈာန်တရား၌ အဖန်ဖန် အားထုတ်ကုန်၏) စသော အရာတို့၌ ‘ဈာန်၌ အဖန်ဖန် အားထုတ်ကုန်၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ’ (မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်၏) စသော အရာတို့၌ ‘သောတဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘သုတဓရော သုတသန္နိစယော’ (အကြားအမြင်ကို ဆောင်၏၊ အကြားအမြင်ကို ဆည်းပူး၏) စသော အရာတို့၌ ‘သောတဒွါရဖြင့် သိအပ်သောတရားကို ဆောင်၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ဤအရာ၌မူကား ‘သုတံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သောတဝိညာဉ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော မနောဝိညာဏဝီထိဖြင့် ဆောင်အပ်၏ (မှတ်သားအပ်၏) သို့မဟုတ် ဆောင်ခြင်း (မှတ်သားခြင်း) ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ထိုစကား၌ ‘မေ’ သဒ္ဒါသည် ‘မယာ’ (ငါသည်) ဟူသော အနက်ကို ဟောသောအခါ ‘ငါသည် ဤသို့ ကြားအပ်ပြီ၊ သောတဝိညာဉ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော မနောဝိညာဏဝီထိဖြင့် ဆောင်အပ်၏’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။ ‘မေ’ သဒ္ဒါသည် ‘မမ’ (အကျွန်ုပ်၏) ဟူသော အနက်ကို ဟောသောအခါ ‘ငါ၏ ဤသို့ ကြားရခြင်း၊ သောတဝိညာဉ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော မနောဝိညာဏဝီထိဖြင့် ဆောင်ခြင်း’ ဟူသော အနက်သည် သင့်တော်၏။

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ. Meti attanidassanaṃ. Sutanti dhammanidassanaṃ.

ဤသို့လျှင် ထို (ဧဝံ မေ သုတံ ဟူသော) သုံးပုဒ်တို့တွင် - ‘ဧဝံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သောတဝိညာဉ်၏ ကြားခြင်းကိစ္စကို ပြ၏။ ‘မေ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော တရားကို မနောဝိညာဉ်ဖြင့် သိခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မကြားခြင်းကို ပယ်ခြင်းအားဖြင့် မယုတ်မလွန် မဖောက်မပြန် စနစ်တကျ မှတ်သားခြင်းကို ပြ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် - ‘ဧဝံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကြားခြင်းစသော စိတ်တို့၏ အာရုံ၌ အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြ၏။ ‘မေ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တရားကို ပြ၏။

Tathā evanti niddisitabbadhammanidassanaṃ. Meti puggalanidassanaṃ. Sutanti puggalakiccanidassanaṃ.

ထို့ပြင် ‘ဧဝံ’ ပုဒ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော တရားကို ပြ၏။ ‘မေ’ ပုဒ်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ပုဒ်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိစ္စကို ပြ၏။

Tathā evanti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso. Meti kattāraniddeso. Sutanti visayaniddeso.

ထို့ပြင် ‘ဧဝံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဝီထိစိတ်တို့၏ အခြင်းအရာပညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘မေ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကတ္တားကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် အာရုံကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။

Tathā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso.

ထို့ပြင် ‘ဧဝံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိစ္စကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သိခြင်းကိစ္စကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘မေ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထိုနှစ်ပါးစုံနှင့် ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။

Tathā evanti bhāvaniddeso. Meti puggalaniddeso. Sutanti tassa kiccaniddeso.

ထို့ပြင် ‘ဧဝံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သဘောကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘မေ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိစ္စကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။

Tattha evanti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Sutanti vijjamānapaññatti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato [Pg.88] upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.

ထိုသုံးပါးသော ပုဒ်တို့တွင် ‘ဧဝံ’ နှင့် ‘မေ’ ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် ဟုတ်မှန်သော ပရမတ်အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော ‘အဝိဇ္ဇမာနပညတ်’ ကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ‘ဝိဇ္ဇမာနပညတ်’ ကို ပြ၏။ ထို့ပြင် ‘ဧဝံ’ နှင့် ‘မေ’ ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ထိုထိုအခြင်းအရာကို စွဲ၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဥပါဒါပညတ်’ ကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မြင်ခြင်းစသည်တို့ကို နှိုင်းယှဉ်ထောက်ထား၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဥပနိဓာပညတ်’ ကို ပြ၏။

Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti, sutanti vacanena sutassa asammosaṃ. Tathā evanti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañca sādheti, avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca. Evanti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ, payogasuddhiyā āgamabyattiṃ.

ဤသုံးပုဒ်တို့တွင်လည်း ‘ဧဝံ’ ဟူသော စကားဖြင့် မတွေဝေခြင်းကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော စကားဖြင့် ကြားနာရခြင်း၏ မမေ့ပျောက်ခြင်းကို ပြ၏။ ထို့ပြင် ‘ဧဝံ’ ဟူသော စကားဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ကို ပြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းသောသူအား အထူးထူးအပြားပြားသော တရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ‘သုတံ’ ဟူသော စကားဖြင့် စိတ်မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) ကို ပြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပျံ့လွင့်သောစိတ်ရှိသူအား တရားနာယူခြင်းကိစ္စ မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုကြောင့်သာလျှင် စိတ်ပျံ့လွင့်သောပုဂ္ဂိုလ်အား အလုံးစုံပြည့်စုံအောင် ပြောကြားစေကာမူ ‘ငါမကြားလိုက်ရပါ၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ ပြောပါဦး’ ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဤသာသနာ၌ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာဆောက်တည်ခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏိဓိ) နှင့် ရှေးကပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်း (ပုဗ္ဗေစကတပုညတာ) ကို ပြီးမြောက်စေ၏။ စိတ်မပျံ့လွင့်ခြင်းဖြင့် သူတော်ကောင်းတရား နာယူရခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန) နှင့် သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲရခြင်း (သပ္ပုရိသူပနိဿယ) ကို ပြီးမြောက်စေ၏။ ‘ဧဝံ’ ဟူသော ကောင်းမြတ်သော ဤအခြင်းအရာအားဖြင့် မိမိ၏ နောက်ဆုံးစက်နှစ်ပါး (ပစ္ဆိမစက္ကဒွယ) ပြည့်စုံခြင်းကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ကြားနာခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးဦးစက်နှစ်ပါး (ပုရိမစက္ကဒွယ) ပြည့်စုံခြင်းကို ပြ၏။ ထို့ပြင် အလိုဆန္ဒ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာသယသုဒ္ဓိ) နှင့် လုံ့လ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ပယောဂသုဒ္ဓိ) ကို ပြ၏။ ထိုအလိုဆန္ဒ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၌ ရဲရင့်လိမ္မာခြင်း (အဓိဂမဗျတ္တိ) ကို ပြ၍၊ လုံ့လစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ပရိယတ်ပါဠိ၌ ရဲရင့်လိမ္မာခြင်း (အာဂမဗျတ္တိ) ကို ပြ၏။

Evanti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Evanti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti ñāpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti ñāpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti.

အထူးထူးအပြားပြား ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြတတ်သော ‘ဧဝံ’ ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတို့ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြ၏။ နာယူအပ်သောတရားတို့၏ အပြားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြတတ်သော ‘သုတံ’ ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါတို့ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြ၏။ ယောနိသောမနသိကာရကို ပြတတ်သော ‘ဧဝံ’ ဟူသော စကားကို ဆိုခြင်းဖြင့် ‘ဤတရားတို့ကို ငါသည် စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်အပ်ပြီ၊ ပညာအမြင်ဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိအပ်ပြီ’ ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် သိစေ၏။ နာယူခြင်းနှင့် ယှဉ်သည်ကို ပြတတ်သော ‘သုတံ’ ဟူသော စကားကို ဆိုခြင်းဖြင့် ‘ငါသည် များစွာသောတရားတို့ကို ကြားနာအပ်ပြီ၊ ဆောင်ထားအပ်ပြီ၊ နှုတ်ဖြင့် လေ့ကျက်အပ်ပြီ’ ဟု သိစေ၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော စကားတို့ဖြင့်လည်း အနက်နှင့် ဗျည်းတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြသည်ဖြစ်၍ တရားနာယူခြင်း၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကို ဖြစ်စေ၏။

Evaṃ me sutanti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ, atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva tu bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti ca dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

အလုံးစုံသော ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်တရားဟု မယူမူ၍ သူတော်မဟုတ်သူတို့၏ နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်၏။ သာဝကအဖြစ်ကို ဝန်ခံခြင်းဖြင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ နယ်ပယ်သို့ သက်ဝင်၏။ ထို့ပြင် မသူတော်တရားမှ စိတ်ကို ထစေ၍ သူတော်ကောင်းတရား၌ စိတ်ကို တည်စေ၏။ ‘ငါသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဤစကားတော်ကို စင်စစ် ကြားနာခဲ့ရခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်’ ဟု ညွှန်ပြလျက် မိမိကိုယ်ကို (ဝါဒစွပ်စွဲချက်တို့မှ) လွတ်မြောက်စေ၏။ မြတ်စွာဘုရားကို ညွှန်းဆိုပြ၏၊ ဘုရားဟောစကားတော်၌ အပ်နှံ၏၊ တရားတည်းဟူသော လမ်းညွှန် (ဓမ္မနက်တ္တိ) ကို တည်စေ၏။

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa [Pg.89] dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa. Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo. Hoti cettha –

တစ်နည်းတစ်ဖုံအားဖြင့်သော်လည်း ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ဖန်တီးသောတရားအဖြစ်ကို ဝန်မခံဘဲ ရှေးဦးစွာ ကြားနာခဲ့ရခြင်းကို ဖွင့်လှစ်ပြသလျက် ‘ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်လေးပါးကြောင့် ရဲရင့်တော်မူသော၊ ဒသဗလအားဆယ်ပါးကို ဆောင်တော်မူသော၊ အမြတ်ဆုံးနေရာ၌ တည်တော်မူသော၊ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ရဲရင့်သောအသံဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသော၊ တရားကို အစိုးရတော်မူသော၊ ဓမ္မရာဇာတရားမင်း ဖြစ်တော်မူသော၊ တရား၏ အမှူးအကြီး ဖြစ်တော်မူသော၊ တရားတည်းဟူသော ဆီမီးကို ထွန်းညှိတော်မူသော၊ တရားတော်လျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိတော်မူသော၊ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော မြတ်သောစက်ကို လည်စေတော်မူသော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ဤတရားတော်ကို ငါသည် တိုက်ရိုက်နာခံ မှတ်သားခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် ဤတရားတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ပါဠိအကြောင်းအရာ၌သော်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းသဒ္ဒါ၌သော်လည်းကောင်း ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း၊ တွေးတောခြင်းကို မပြုအပ်’ ဟု မိန့်ဆိုကာ ခပ်သိမ်းသော နတ်လူတို့အား ဤတရားတော်၌ မယုံကြည်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်၍ သဒ္ဓါတရား ပြည့်စုံခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်ဂါထာ (သင်္ဂဟဂါထာ) ရှိ၏ -

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

‘ဤသို့လျှင် ဧဝံ မေ သုတံ ဟူသော စကားကို ဆိုတော်မူသော ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာသည် သာသနာတော်၌ မယုံကြည်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်တော်မူ၏၊ သဒ္ဓါတရားကို ပွားများစေတော်မူ၏။’

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

‘ဧကံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရေတွက်အပ်သော အပိုင်းအခြားကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါတည်း။ ‘သမယံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားအပ်သော ကာလကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါတည်း။ ‘ဧကံ သမယံ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ပြသောပုဒ်တည်း။ ထိုပုဒ်၌ ‘သမယ’ သဒ္ဒါသည် -

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

အကြောင်းပေါင်းစုံ ညီညွတ်ခြင်း၊ အခွင့်အခါ၊ ကာလ၊ အပေါင်းအစု၊ အကြောင်းရင်း၊ အယူဝါဒ၊ ရရှိခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း အနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်ကို တွေ့ရ၏။

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti evamādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’ti evamādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’nti evamādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, sopi maṃ jānissati, ‘bhaddāli, nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti, ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

ထိုကြောင့်သာလျှင် ထိုသမယသဒ္ဒါ၏ 'နက်ဖြန်၌လည်း အခါကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်း၏ ညီညွတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ အကယ်၍ ချဉ်းကပ်ရကုန်အံ့လည်း မသိ' စသည်တို့၌ 'အကြောင်း၏ ညီညွတ်ခြင်း' ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်း၏ အခွင့်ကောင်း အခါကောင်းကား တစ်ခုတည်းသာ ရှိ၏' စသည်တို့၌ 'အခွင့်ကောင်း' (ခဏ) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'ပူအိုက်သောအခါ၊ ပြင်းစွာပူလောင်သောအခါ' စသည်တို့၌ 'အခါ' (ကာလ) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'မဟာဝုန်တောကြီး၌ များစွာသော နတ်တို့၏ အစည်းအဝေး' စသည်တို့၌ 'အပေါင်းအစု' ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'ဘဒ္ဒါလိ... သင်သည် ထိုအကြောင်းကိုလည်း ထိုးထွင်း၍ မသိခဲ့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း- ဘဒ္ဒါလိအမည်ရှိသော ရဟန်းသည် ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ သိက္ခာပုဒ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း မရှိသူတည်းဟု ငါ့ကို သိတော်မူလတ္တံ့၊ ဘဒ္ဒါလိ... သင်သည် ဤအကြောင်းကိုလည်း ထိုးထွင်း၍ မသိခဲ့' စသည်တို့၌ 'အကြောင်း' (ဟေတု) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'ထိုအခါ၌ သင်ယူဆဲ ကျင့်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းဦးပြည်းမ၏ သားဖြစ်သူ ဥဂ္ဂါဟမာန ပရိဗိုဇ်သည် မိမိတို့အယူကို ပြောဆိုရာဖြစ်သော၊ တည်ပင်တန်းရှိသော၊ ဇရပ်တစ်ဆောင်တည်းရှိသော မလ္လိကာမိဖုရား၏ အရံ၌ နေ၏' စသည်တို့၌ 'အယူ' (ဒိဋ္ဌိ) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) –

'မျက်မှောက်သောဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးစီးပွားလည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးစီးပွားလည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုအကျိုးစီးပွားကို ရရှိခြင်းကြောင့် ပညာရှိသောသူကို ပဏ္ဍိတ (ပညာရှိ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။'

Evamādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho [Pg.90] vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti evamādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

ဤသို့ အစရှိသည်တို့၌ 'ရခြင်း' (ပဋိလာဘ) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'မာန်မာနကို ကောင်းစွာ ပယ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏' စသည်တို့၌ 'ပယ်ခြင်း' (ပဟာန) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ 'ဆင်းရဲ၏ နှိပ်စက်အပ်သော အနက်၊ ပြုပြင်အပ်သော အနက်၊ ပူပန်စေတတ်သော အနက်၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော အနက်၊ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော အနက်' စသည်တို့၌ 'ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း' (ပဋိဝေဓ) ဟူသော အနက်သည် ထင်၏။ ဤမင်္ဂလသုတ်၌မူကား ထိုသမယသဒ္ဒါ၏ 'အခါ' (ကာလ) ဟူသော အနက်သည် သင့်၏။ ထိုသို့ အခါကို ဟောသော သမယသဒ္ဒါဖြင့် နှစ်၊ ဥတု၊ လ၊ လခွဲ၊ ညဉ့်၊ နေ့၊ နံနက်၊ မွန်းတည့်၊ ညနေ၊ ညဦးယံ၊ သန်းခေါင်ယံ၊ မိုးသောက်ယံ၊ တစ်မုဟုတ် အစရှိသော ကာလဟူသော အနက်ကို ဟောကုန်သော အခါတို့တွင် 'တစ်ခုသော အခါ၌' ဟု ပြ၏။

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttaṃ hoti.

တစ်နည်းကား မြတ်စွာဘုရား၏ ပဋိသန္ဓေတည်သောအခါ၊ ဖွားမြင်တော်မူသောအခါ၊ သံဝေဂရတော်မူသောအခါ၊ တောထွက်တော်မူသောအခါ၊ ဒုက္ကရစရိယာ ကျင့်တော်မူသောအခါ၊ မာရ်နတ်ကို အောင်တော်မူသောအခါ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတော်မူသောအခါ၊ ပစ္စုပ္ပန်ချမ်းသာဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူသောအခါ၊ တရားဟောတော်မူသောအခါ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါ စသည်တို့ဖြင့် နတ်လူတို့၌ အလွန်ထင်ရှားကုန်သော များစွာသော အခါတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုအခါတို့တွင် ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူသော အခါဟု ဆိုအပ်သော 'တစ်ခုသော အခါ၌' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော်၏ ကိစ္စနှင့် ကရုဏာတော်၏ ကိစ္စတို့တွင် ကရုဏာတော်၏ ကိစ္စအခါ၊ မိမိအကျိုးနှင့် သူတပါးအကျိုးကို ကျင့်သောအခါတို့တွင် သူတပါးအကျိုးကို ကျင့်သောအခါ၊ စည်းဝေးလာသော ပရိသတ်တို့အား ပြုအပ်သော ကိစ္စနှစ်ပါးတို့တွင် တရားဟောသောအခါ၊ ဒေသနာကာလနှင့် ပဋိပတ္တိကာလတို့တွင် ဒေသနာဟောသောအခါ ဟူသော အခါတို့တွင်လည်း ကရုဏာတော်၏ ကိစ္စအခါဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အခါကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဧကံ သမယံ' (တစ်ခုသောအခါ၌) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Etthāha – atha kasmā yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā idha ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti. Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

ဤပါဌ်၌ စောဒကဆရာက မေးသည်မှာ— 'အကယ်၍ ကာလအနက်ကို လိုအပ်သည်ရှိသော် အဘိဓမ္မာ၌ "ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤမှတစ်ပါးသော သုတ္တန်ပါဠိတို့၌ "ယသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ" ဟူ၍လည်းကောင်း သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ပြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၌လည်း "တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ" ဟူ၍ တတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ပြသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထို့အတူ မပြုဘဲ အဘယ်ကြောင့် ဤမင်္ဂလသုတ်၌ "ဧကံ သမယံ" ဟု ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ပြအပ်သနည်း' ဟု မေး၏။ ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ— ထိုအဘိဓမ္မာနှင့် ဝိနည်းတို့၌ ထိုသို့ဖြစ်သင့်သော်လည်း၊ ဤမင်္ဂလသုတ်၌မူကား တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အနက်ဖြစ်သင့်သောကြောင့် 'ဧကံ သမယံ' ဟု ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ပြအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာ၌လည်းကောင်း၊ ဤမှတစ်ပါးသော သုတ္တန်ပါဠိတို့၌လည်းကောင်း တည်ရာအနက် (အဓိကရဏ) သည်လည်းကောင်း၊ ကြိယာတစ်ခုဖြင့် တစ်ခုသော ကြိယာကို မှတ်ကြောင်းအနက် (ဘာဝလက္ခဏ) သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သင့်၏။ ကာလကို ဟောသော သမယသဒ္ဒါသည် တည်ရာအနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုကာမာဝစရကုသိုလ်ဖြစ်သောအခါ၌ ဟောအပ်ကုန်သော ဖဿစသော တရားတို့၏ ခဏပေါင်းဆုံခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သမယ၏ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ထိုဖဿစသော တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်ကို ထွန်းပစေရန် ထိုအဘိဓမ္မာ၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ပြတော်မူခြင်းကို ပြုအပ်၏။

Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato.

ဝိနည်းပိဋကတ်၌မူကား အကြောင်းအနက် (ဟေတု) နှင့် ကရိုဏ်းအနက် (ကရဏ) သည် ဖြစ်သင့်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာစသော မထေရ်တို့သည်ပင် သိနိုင်ခဲသော သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူခြင်း၏ အကြောင်းအခါကို မြတ်စွာဘုရားသည် အကြောင်းလည်းဖြစ် ကရိုဏ်းလည်းဖြစ်သော ထိုသိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူလိုသော အကြောင်းကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအံ့သော အကြောင်းကို ငဲ့ကွက်လျက် ထိုထိုအရပ်တို့၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်ကို ထွန်းပစေရန် ထိုဝိနည်း၌ တတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ပြတော်မူခြင်းကို ပြုအပ်၏။

Idha [Pg.91] pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo. Hoti cettha –

ဤမင်္ဂလသုတ်တော်၌လည်းကောင်း၊ ဤသို့သဘောရှိသော အခြားသုတ္တန်ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း အစ္စန္တသံယောဂ (ကာလပတ်လုံး) အနက်သည် ဖြစ်သင့်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမင်္ဂလသုတ်ကို ဖြစ်စေ၊ အခြားသုတ္တန်ကို ဖြစ်စေ ဟောတော်မူသောအခါ ထိုအခါပတ်လုံး စင်စစ် ကရုဏာတော်ဖြင့် နေတော်မူခြင်းဖြင့် နေတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်ကို ထွန်းပစေရန် ဤမင်္ဂလသုတ်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤ၌ သင်္ဂဟဂါထာလည်း ရှိ၏—

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

'ထိုထိုသောအနက်ကို ငဲ့၍ သုတ္တန်ဒေသနာမှတစ်ပါးသော အဘိဓမ္မာ၊ ဝိနည်းဒေသနာတော်တို့၌ သမယသဒ္ဒါကို သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တတိယာဝိဘတ်ဖြင့်လည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤမင်္ဂလသုတ်၌မူကား ထိုသမယသဒ္ဒါကို ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ. Yathāha –

'ဘဂဝါ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ထူးခြားတော်မူသောကြောင့် သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်တော်မူသည်ဖြစ်၍ လေးမြတ်ရိုသေထိုက်သည်ကို ဟောသော အမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူသည်မှာ—

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

'ဘဂဝါဟူသော စကားသည် အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော သဒ္ဒါတည်း၊ ဘဂဝါဟူသော စကားသည် မြတ်သောသဒ္ဒါတည်း၊ ထိုဘုရားရှင်သည် လေးမြတ်ရိုသေထိုက်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်ကို ဘဂဝါဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။

Catubbidhañhi nāmaṃ āvatthikaṃ, liṅgikaṃ, nemittakaṃ, adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘yadicchaka’’nti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ, daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ, tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ, sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ, na mahāmāyāya, na suddhodanamahārājena, na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ. Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).

အမည် (နာမ်) သည် အာဝတ္ထိက (အခိုက်အတန့်ကို စွဲ၍ဖြစ်သော အမည်)၊ လိင်္ဂိက (အသွင်အပြင်ကို စွဲ၍ဖြစ်သော အမည်)၊ နေမိတ္တက (အကြောင်းကို စွဲ၍ဖြစ်သော အမည်)၊ အဓိစ္စသမုပ္ပန္န (အကြောင်းကို မစွဲဘဲ ဖြစ်သော အမည်) ဟု လေးပါးအပြား ရှိ၏။ 'အဓိစ္စသမုပ္ပန္န' အမည်ကို 'အလိုအလျောက် မှည့်ခေါ်အပ်သော အမည်' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုလေးပါးတို့တွင် နွားငယ်၊ ဆုံးမပြီးသောနွား၊ နွားလား စသော အမည်သည် အာဝတ္ထိကနာမ် မည်၏။ တောင်ဝှေးရှိသူ၊ ထီးရှိသူ၊ ဦးစွန်းရှိသူ၊ လက်ရှိသူ စသော အမည်သည် လိင်္ဂိကနာမ် မည်၏။ သုံးပါးသော ဝိဇ္ဇာရှိသူ၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်နှင့် ပြည့်စုံသူ စသော အမည်သည် နေမိတ္တကနာမ် မည်၏။ သီရိဝဍ္ဎန၊ ဓနဝဍ္ဎန စသည်ဖြင့် သဒ္ဒါ၏အနက်ကို မငဲ့ဘဲ ဖြစ်သော အမည်သည် အဓိစ္စသမုပ္ပန္နနာမ် မည်၏။ ဤ 'ဘဂဝါ' ဟူသော အမည်တော်မူကား ဂုဏ်တော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော နာမတော် ဖြစ်၏။ ထိုအမည်တော်ကို မဟာမာယာ မယ်တော်သည်လည်း မမှည့်၊ သုဒ္ဓေါဓန မင်းကြီးသည်လည်း မမှည့်၊ ရှစ်သောင်းသော ဆွေတော်မျိုးတော်တို့သည်လည်း မမှည့်၊ သိကြား၊ သန္တုဿိတ အစရှိသော ထူးမြတ်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်း မမှည့်အပ်။ အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ် ဟောတော်မူသည်မှာ 'ဘဂဝါဟူသော ဤအမည်တော်ကို မယ်တော်သည် မမှည့်အပ်၊ ခမည်းတော်သည် မမှည့်အပ်...ပ... ဤဘဂဝါဟူသော အမည်သည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ အဆုံး၌ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ ရရှိအပ်သော ဂုဏ်တော်ကို ပညတ်အပ်သော အမည်တော်တည်း' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –

ဂုဏ်တော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ဤဘဂဝါဟူသော အမည်တော်၏ ဂုဏ်တော်များကို ထင်ရှားစေရန် ဤဂါထာကို ဆိုကြကုန်၏—

‘‘Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti,Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano,Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti.

'ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးတည်းဟူသော ဘဂတရားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသူတို့ ဆည်းကပ်အပ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကီ လောကုတ္တရာ အကျိုးစီးပွားကို ဝေဖန်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါး တရားတို့ကို ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသော ကိလေသာတို့ကို ချိုးဖျက်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လေးမြတ်အပ်သော သဘောရှိ၍ ဘုန်းကံနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ပွားများတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဝသုံးပါး၏ အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဘဂဝါဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Niddesādīsu (mahāni. 84; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo.

ထိုဘဂဝါဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို နိဒ္ဒေသကျမ်း အစရှိသည်တို့၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် မှတ်အပ်၏။

Ayaṃ pana aparo pariyāyo –

ဤကား တစ်ပါးသော နည်းလမ်းပရိယာယ်တည်း။

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

'မြတ်စွာဘုရားသည် လောကီလောကုတ္တရာ ချမ်းသာကို ပြီးစေတတ်သော ပါရမီတော်၏ အပြီးသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်တော်မူ၏။ ရာဂစသော ကိလေသာကို ချိုးဖျက်တော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်တော်မူ၏။ ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးတည်းဟူသော ဘဂတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်တော်မူ၏။ ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကို ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်တော်မူ၏။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မစသော တရားတို့ကို ဆည်းကပ်တော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်တော်မူ၏။ ဘဝသုံးပါးတို့မှ ကိလေသာကို အန်ထုတ်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ ကြွသွားတော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်တော်မူ၏' ဟု ဆို၏။

Tattha [Pg.92] ‘‘vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ. Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji, tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati. Āha cettha –

ထိုပါဠိ၌ "ဝဏ္ဏအာဂမ (အက္ခရာလာခြင်း)"၊ "ဝဏ္ဏဝိပရိယာယ (အက္ခရာဖလှယ်ခြင်း)" ဟူသော နိရုတ္တိလက္ခဏာကို ယူ၍လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါနည်းဖြင့် "ပိသောဒရ" စသည်တို့၌ အက္ခရာသွင်းခြင်းလက္ခဏာကို ယူ၍လည်းကောင်း ထိုမြတ်စွာဘုရားအား လောကီလောကုတ္တရာ ချမ်းသာကို ပြီးစေတတ်သော၊ ဒါန သီလ အစရှိသော ပါရမီတော်၏ အဆုံးသို့ ရောက်သော ဝေဖန်အပ်သော တရားအဖို့ (ဘုန်းတော်) ရှိတော်မူသောကြောင့် "ဘာဂျဝါ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "ဘဂဝါ" ဟု ဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်လည်း လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဖောက်ပြန်သော နှလုံးသွင်းခြင်း၊ မကောင်းမှုမှ မရှက်ခြင်း မလန့်ခြင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၊ သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း၊ ငြူစူခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း၊ လှည့်ဖြားခြင်း၊ စဉ်းလဲခြင်း၊ ခိုင်မာခြင်း၊ ဘေးရန်ပြုရန် အားထုတ်ခြင်း၊ မာန်မူခြင်း၊ အလွန်မာန်တက်ခြင်း၊ ယစ်မူးခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း၊ တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ သုံးပါးသော အကုသိုလ်မူလ၊ သုံးပါးသော ဒုစရိုက်၊ သုံးပါးသော သံကိလေသ၊ သုံးပါးသော အညစ်အကြေး၊ သုံးပါးသော မညီညွတ်သော အမှတ်သညာ၊ သုံးပါးသော အကြံအစည် (ဝိတက်)၊ သုံးပါးသော ပပဉ္စတရား၊ လေးပါးသော ဖောက်ပြန်သော အယူ (ဝိပ္ပလ္လာသ)၊ လေးပါးသော အာသဝ၊ လေးပါးသော ဂန္ထ၊ လေးပါးသော ဩဃ၊ လေးပါးသော ယောဂ၊ လေးပါးသော အဂတိ၊ လေးပါးသော တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းအပ်သော ဥပါဒါန်၊ ငါးပါးသော နှလုံးတံသင်း၊ ငါးပါးသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ငါးပါးသော နီဝရဏ၊ ငါးပါးသော အလွန်နှစ်သက်ခြင်း၊ ခြောက်ပါးသော ဝိဝါဒမူလတရား၊ ခြောက်ပါးသော တဏှာကာယ၊ ခုနစ်ပါးသော အနုသယ၊ ရှစ်ပါးသော မိစ္ဆတ္တတရား၊ ကိုးပါးသော တဏှာမူလတရား၊ ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထ၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူ၊ တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာ အပြားနှင့်တကွ အလုံးစုံ ပူပန်တတ်သော တစ်သိန်းမျှလောက်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အကျဉ်းအားဖြင့် ကိလေသမာရ်၊ ခန္ဓမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ဒေဝပုတ္တမာရ် ဟု ဆိုအပ်သော မာရ်ငါးပါးတို့ကို ချိုးဖျက်တော်မူပြီ။ ထိုကြောင့် ထိုဘေးရန်အပေါင်းတို့ကို ချိုးဖျက်တော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့် "ဘဂ္ဂဝါ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "ဘဂဝါ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo;

Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti.

"မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဂကို ချိုးဖျက်တော်မူပြီ၊ ဒေါသကို ချိုးဖျက်တော်မူပြီ၊ မောဟကို ချိုးဖျက်တော်မူပြီ၊ အာသဝေါကင်းတော်မူပြီ။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ချိုးဖျက်တော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုကြောင့် 'ဘဂဝါ' ဟု ဆိုအပ်၏။"

Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti, bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo, gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā. Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā. Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti.

ဘုန်းတော်ရှိတော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် များစွာသော ကုသိုလ်ကံကြောင့်ဖြစ်သော လက္ခဏာတော်တို့ကို ဆောင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရူပကာယပြည့်စုံခြင်းကို ပြရာရောက်၏။ ဒေါသ (ကိလေသာအပြစ်) ကို ချိုးဖျက်တော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဓမ္မကာယပြည့်စုံခြင်းကို ပြရာရောက်၏။ ထို့အတူ လောကီလူသားတို့၏ အလွန်မြတ်နိုးပူဇော်ရာ ဖြစ်တော်မူသဖြင့် လူ၊ ရဟန်းတို့သည် ဆည်းကပ်ထိုက်သူ ဖြစ်တော်မူကြောင်းကိုလည်း ပြရာရောက်၏။ ထို့အတူ ဆည်းကပ်လာကြကုန်သော ထိုလူ၊ ရဟန်းတို့၏ ကိုယ်ဆင်းရဲ စိတ်ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်ရုံမက အာမိသဒါန၊ ဓမ္မဒါနတို့ဖြင့် အထောက်အပံ့ပြုတော်မူနိုင်ခြင်းကိုလည်း ပြရာရောက်၏။ လောကီလောကုတ္တရာ ချမ်းသာတို့နှင့် ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်ပေးနိုင်စွမ်း ရှိတော်မူကြောင်းကိုလည်း ပြရာရောက်၏။

Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi, tathā lokuttaro dhammo, lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī, yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo, sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi, tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

လောက၌ ဣဿရိယ (အစိုးရခြင်း)၊ ဓမ္မ (လောကုတ္တရာတရား)၊ ယသ (ကျော်စောခြင်း)၊ သီရိ (ကျက်သရေတော်)၊ ကာမ (အလိုဆန္ဒ)၊ ပယတ္တ (လုံ့လ) ဟု ဆိုအပ်သော ဤတရားခြောက်ပါးတို့၌ "ဘဂ" သဒ္ဒါသည် သက်ရောက်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား မိမိစိတ်ကို အလွန်အစိုးရခြင်းနှင့် ကိုယ်တော်ကို မြူမှုန်ခန့် ငယ်အောင် ဖန်ဆင်းနိုင်ခြင်း၊ ပေါ့ပါးစွာ ခုန်ပျံနိုင်ခြင်း စသော လောကီ၌ သမုဒ္ဒရာပြင်ကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာ ပြည့်စုံခြင်း (ဣဿရိယ) သည် ရှိတော်မူ၏။ ထို့အတူ ဆောင်အပ်သော လောကုတ္တရာတရား (ဓမ္မ) လည်း ရှိတော်မူ၏။ လောကသုံးပါးလုံး၌ ပျံ့နှံ့ကာ ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် ရရှိအပ်သော အလွန်စင်ကြယ်သော ကျော်စောခြင်း (ယသ) လည်း ရှိတော်မူ၏။ အဆင်းတော်တည်းဟူသော ရူပကာယကို ဖူးမြော်ကြသော လူတို့၏ မျက်စိကို ကြည်ညိုစေနိုင်စွမ်းရှိသော အလုံးစုံသော အင်္ဂါကြီးငယ်နှင့် ပြည့်စုံသော အသရေတော် (သီရိ) လည်း ရှိတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအကျိုးစီးပွား သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိအပ်၊ တောင့်တအပ်သော အကြင်အကြင်အကျိုးကို တောင့်တတိုင်းသာလျှင် ပြည့်စုံပြီးမြောက်စေတတ်သော အလိုတော် (ကာမ) လည်း ရှိတော်မူ၏။ ခပ်သိမ်းသော လောကသားတို့ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သမ္မာဝါယာမဟု ဆိုအပ်သော လုံ့လတော် (ပယတ္တ) လည်း ရှိတော်မူ၏။ ထိုကြောင့် ဤဘဂတရားခြောက်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားအား "ဘဂ" (ဘုန်းတော်) ခြောက်ပါး ရှိတော်မူ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "ဘဂဝါ" ဟု ဆိုအပ်၏။

Yasmā [Pg.93] pana kusalādibhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti, tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

အကြင်ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ကုသိုလ်စသော အပြားတို့ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ သစ္စာ၊ ဣန္ဒြေ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကို လည်းကောင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၊ ပြုပြင်အပ်ခြင်းအနက်၊ ပူပန်စေတတ်ခြင်းအနက်၊ ဖောက်ပြန်တတ်ခြင်းအနက်တို့ဖြင့် ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို လည်းကောင်း၊ အားထုတ်ခြင်းအနက်၊ အကြောင်းရင်းအနက်၊ ယှဉ်စပ်ခြင်းအနက်၊ နှောင့်ယှက်ခြင်းအနက်တို့ဖြင့် သမုဒ္ဒယအရိယသစ္စာကို လည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ခြင်းအနက်၊ ကိလေသာမှဆိတ်ခြင်းအနက်၊ ပြုပြင်ခြင်းမရှိသောအနက်၊ မသေသောအနက်တို့ဖြင့် နိရောဓအရိယသစ္စာကို လည်းကောင်း၊ စွန့်ခွာခြင်းအနက်၊ အကြောင်းအနက်၊ မြင်ခြင်းအနက်၊ အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်းအနက်တို့ဖြင့် မဂ္ဂအရိယသစ္စာကို လည်းကောင်း ဝေဖန်တော်မူအပ်ပြီ (ဝေဖန်၍၊ ဖွင့်လှစ်၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်)။ ထိုကြောင့် "ဝိဘတ္တဝါ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "ဘဂဝါ" ဟု ဆိုအပ်၏။

Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

အကြင်ကြောင့်လည်း ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုညတဝိမောက္ခ၊ အပဏိဟိတဝိမောက္ခ၊ အနိမိတ္တဝိမောက္ခ တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသော လောကီလောကုတ္တရာ ဖြစ်ကုန်သော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဆည်းကပ်တော်မူပြီ၊ မှီဝဲတော်မူပြီ၊ အကြိမ်များစွာ ပြုတော်မူပြီ။ ထိုကြောင့် "ဘတ္တဝါ

Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘bhagavā’’ti vuccati, yathā loke ‘‘mehanassa khassa mālā’’ti vattabbe ‘‘mekhalā’’ti.

အကြင်ကြောင့် ဘဝသုံးပါးတို့၌ တပ်မက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လောဘကို ဤအရိယမဂ်ဖြင့် ထွေးအန်တော်မူလျက် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတော်မူခြင်းသည် ရှိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဘဝေသုဝန္တဂမန' ဟူ၍ ဆိုလိုလျက် 'ဘဝ' သဒ္ဒါမှ 'ဘ' အက္ခရာကို လည်းကောင်း၊ 'ဂမန' သဒ္ဒါမှ 'ဂ' အက္ခရာကို လည်းကောင်း၊ 'ဝန္တ' သဒ္ဒါမှ 'ဝ' အက္ခရာကို လည်းကောင်း ယူ၍ အသံကို ရှည်အောင် (ဒီဃ) ပြုလျက် 'ဘဂဝါ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ လောက၌ 'မေဟနဿ ခဿ မာလာ' (လျှို့ဝှက်အပ်သော အရပ်၏ ပန်း) ဟု ဆိုလိုရာ၌ 'မေခလာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti, tena ‘‘nayidaṃ atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitajanaṃ samassāseti.

ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ အစဉ်ဖြင့်လည်း ဤမင်္ဂလသုတ်၌ 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟူသော စကားဖြင့် ကြားနာခဲ့ရသည့်အတိုင်း၊ သင်ယူခဲ့သည့်အတိုင်း တရားတော်ကို ပြသဟောကြားသော အာနန္ဒာမထေရ်သည် မျက်မှောက်ပြု၍ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားကိုယ်ကို ထင်ရှားပြ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤတရားတော်သည် ဆရာမရှိတော့သော စကားတော်မဟုတ်၊ ဤတရားတော်သည်သာ သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်သည်' ဟု မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့်မရတော့သဖြင့် စိုးရိမ်ပူပန်သော လူအပေါင်းအား သက်သာရာရစေ၏။

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti. Tena ‘‘evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātakāyo sopi bhagavā parinibbuto, tattha kenaññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

'ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ' ဟူသော စကားဖြင့် ထိုကာလ၌ မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားမရှိတော့ခြင်းကို ပြသော အာနန္ဒာမထေရ်သည် ရူပကာယတော် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူခြင်းကို ပြ၏။ ထိုစကားဖြင့် 'ဤသို့သော သဘောရှိသည့် မြတ်သောတရားကို ဟောတော်မူတတ်သော၊ ဆယ်ပါးသောအားကို ဆောင်တော်မူနိုင်သော၊ ဝရဇိန်တုံးနှင့်တူသော ကိုယ်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အခြားအဘယ်သူသည် အသက်ရှင်ခြင်း၌ တွယ်တာမှုဆန္ဒကို ဖြစ်စေနိုင်အံ့နည်း' ဟု အသက်ရှင်ခြင်း၌ ယစ်မူးနေသော လူအပေါင်းကို ထိတ်လန့် (သံဝေဂရ) စေ၏။ ထိုသူတို့အား သူတော်ကောင်းတရား၌ အားထုတ်လိုစိတ်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏။

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.

'ဧဝံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်လည်း ဟောကြားသော အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဒေသနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ညွှန်းဆိုတော်မူ၏။ 'မေ သုတံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တပည့်သာဝက၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ညွှန်းဆို၏။ 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကာလ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ညွှန်းဆို၏။ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တရားဟောပုဂ္ဂိုလ် (ဒေသက) ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ညွှန်းဆို၏။

Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtaṃ nagaraṃ, yathā kākandī mākandīti, evaṃ itthiliṅgavasena sāvatthīti vuccati, evaṃ akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘yaṃkiñci [Pg.94] manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthī’’ti sāvatthī. Satthasamāyoge ca ‘‘kiṃ bhaṇḍamatthī’’ti pucchite ‘‘sabbamatthī’’ti vacanamupādāya sāvatthī.

'သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သာဝတ္ထိ' ဟူသည် သာဝတ္ထ အမည်ရှိသော ရသေ့၏ နေရာအရပ်ဖြစ်သော မြို့ဖြစ်သည်။ 'ကာကန္ဒီ'၊ 'မာကန္ဒီ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ ထို့အတူ ဣတ္ထိလိင်၏ အစွမ်းဖြင့် 'သာဝတ္ထိ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏ဟု အက္ခရာနည်းကို ကြံဆသော သူတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ လူတို့၏ သုံးဆောင်ဖွယ် အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော အရာအားလုံးသည် ဤမြို့၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သာဝတ္ထိ' မည်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ တစ်နည်းလည်း လှည်းကုန်သည်အပေါင်း (သတ္ထ) တို့နှင့် တွေ့ဆုံရာ၌ 'အဘယ်ကုန်ပစ္စည်း ရှိသနည်း' ဟု မေးအပ်သော် 'အလုံးစုံသော လိုဖွယ်ပစ္စည်း ရှိ၏' ဟူသော စကားကို အမှီပြု၍လည်း 'သာဝတ္ထိ' မည်၏။

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati.

'အခါခပ်သိမ်း ခပ်သိမ်းစုံသော အသုံးအဆောင် လိုဖွယ်ဥစ္စာတို့သည် သာဝတ္ထိပြည်၌ စုဝေးတည်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော လိုဖွယ်ဥစ္စာကို အစွဲပြု၍ 'သာဝတ္ထိ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။'

‘‘Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ.

'ကောသလတိုင်း၏ ထိုပြည်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်၊ ရှုချင်စဖွယ်၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်ဖွယ် ရှိ၏။ ဆယ်ပါးသော အသံတို့ဖြင့် မဆိတ်ငြိမ်၊ ထမင်း အဖျော်တို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံ၏။'

‘‘Vuḍḍhiṃ vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ;

Āḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14);

'မြတ်သော သာဝတ္ထိပြည်သည် နတ်တို့၏ အာဠကမန္ဒာမြို့ကဲ့သို့ ကြီးပွားပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်၏။ ပြည့်စုံ၏၊ ဝပြော၏၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်၏ ဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။'

Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ.

'တဿံ သာဝတ္ထိယံ' ဟူရာ၌ သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) သည် အနီး (သမီပ) အနက်ကို ပြ၏။

Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti. Tasmā viharatīti vuccati.

"ဝိဟရတိ" ဟူသော ဤစကားသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဣရိယာပထဝိဟာရ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော နေခြင်းဖြင့် နေတော်မူခြင်းကို ပြသောစကားဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤသာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ဟူသော နေရာ၌ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်းဟူသော ဣရိယာပုတ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဣရိယာပုတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ မျှတတော်မူခြင်းကို ပြသောပုဒ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရပ်တော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ ကြွတော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်တော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ လျောင်းတော်မူသည်ဖြစ်စေ မြတ်စွာဘုရားကို "သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏ (ဝိဟရတိ)" ဟူ၍သာ သိအပ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခုသော ဣရိယာပုတ်၏ ငြောင်းညာခြင်းကို အခြားသော ဣရိယာပုတ်တစ်ခုဖြင့် ဖြတ်တောက်၍ အတ္တဘောကို မလဲမပြိုစေဘဲ ဆောင်တော်မူ၏၊ မျှတဖြစ်ပျက်စေတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "ဝိဟရတိ" ဟု ဆိုအပ်သည်။

Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katantipi jeto. Vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane.

"ဇေတဝနေ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— မိမိ၏ ရန်သူများကို အောင်နိုင်သောကြောင့် "ဇေတ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ခမည်းတော်မင်းကြီးက ရန်သူတို့ကို အောင်မြင်ပြီးနောက် ဖွားမြင်သော သားဖြစ်သောကြောင့် "ဇေတ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုမင်းသားအား လောကီမင်္ဂလာကို လိုလားသောအားဖြင့် ဤသို့ "ဇေတ" ဟု အမည်မှည့်ခေါ်အပ်သောကြောင့်လည်း "ဇေတ" ဟု မည်၏။ လူအပေါင်းကို ဆည်းကပ်စေတတ်သောကြောင့် "ဝန (တော)" ဟု ခေါ်၏။ မိမိ၏ သစ်သီး သစ်ပွင့် စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရောက်လာသော သတ္တဝါတို့အား ဆည်းကပ်စေတတ်၏၊ မိမိအပေါ် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ဖြစ်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ပန်းရနံ့တို့ဖြင့် ယစ်မူးနေသော ဥဩငှက် အစရှိသော ငှက်တို့သည် စုဝေးကျက်စားအပ်သောကြောင့် "ဝန" ဟု ခေါ်၏။ လေညင်းခတ်သဖြင့် လှုပ်ရှားနေသော သစ်ကိုင်း၊ သစ်ခက်၊ သစ်ညွန့်၊ သစ်ရွက်တို့ဖြင့် "လာကြကုန်လော့၊ ငါ့ကို သုံးဆောင်ကြကုန်လော့" ဟု သက်မဲ့ဖြစ်သော်လည်း တောင်းပန် တိုက်တွန်းနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "ဝန" ဟု ခေါ်၏ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဇေတမင်းသား၏တောသည် ဇေတဝန် မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုတောအရပ်ကို ဇေတမင်းသားသည် ကိုယ်တိုင် စိုက်ပျိုး၊ ပြုစု၊ စောင့်ရှောက်ခဲ့ပြီး ထိုမင်းသားသည်ပင် ထိုတော၏ အရှင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် "ဇေတဝန်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ (သီတင်းသုံးတော်မူ၏)။

Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena, sabbakāmasamiddhitāya tu vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃ [Pg.95] adāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhyaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalapallavādisobhanatāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsāya hiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

"အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ထိုသူဌေးသည် မိဘတို့ မှည့်ခေါ်သောအမည်အရ "သုဒတ္တ" ဟု မည်သော်လည်း၊ ခပ်သိမ်းသော စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း အညစ်အကြေး ကင်းစင်ခြင်း၊ ကရုဏာစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့ကြောင့် ကိုးကွယ်ရာမဲ့သော ဆင်းရဲသားတို့အား အမြဲမပြတ် ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ကို လှူဒါန်းတတ်သောကြောင့် "အနာထပိဏ် (ကိုးကွယ်ရာမဲ့တို့အား အစာပေးလှူသူ)" ဟု ရေတွက်သမုတ်ခြင်းသို့ ရောက်လေသည်။ သတ္တဝါတို့သည် လာရောက်၍ မွေ့လျော်တတ်ကြကုန်၏၊ အထူးသဖြင့် ရဟန်းတို့သည် လာရောက်၍ မွေ့လျော်တတ်ကြသောကြောင့် "အာရာမ (မွေ့လျော်ရာဥယျာဉ်)" ဟု မည်၏။ ထိုဥယျာဉ်၏ အပွင့်၊ အသီး၊ အညွန့် စသည်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း၊ မဝေးလွန်းမနီးလွန်းခြင်း အစရှိသော ငါးပါးသော ကျောင်းအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့ကြောင့် ထိုထိုအရပ်မှ လာရောက်ကြကုန်၍ မငြီးငွေ့ဘဲ ပျော်မွေ့စွာ နေထိုင်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းကား၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပြည့်စုံခြင်းဂုဏ်တို့ကြောင့် ထိုထိုနေရာသို့ ရောက်လာသူတို့ကို မိမိ၏အတွင်းသို့ ဆွဲဆောင်ကာ ပျော်မွေ့စေတတ်သောကြောင့် "အာရာမ" ဟု ခေါ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုဥယျာဉ်ကို အနာထပိဏ်သူဌေးသည် ဇေတမင်းသားထံမှ တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ရွှေဒင်္ဂါးတို့ကို မြေပြင်၌ ခင်း၍ ဝယ်ယူခဲ့ပြီး၊ နောက်ထပ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေ အကုန်အကျခံကာ ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်း၍၊ နောက်ထပ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေ အကုန်အကျခံကာ ကျောင်းရေစက်ချပွဲကို ပြီးစီးစေခဲ့သဖြင့် ဤသို့လျှင် စုစုပေါင်း ငါးဆယ့်လေးကုဋေသော ရွှေဒင်္ဂါးတို့ကို စွန့်ကြဲ၍ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်များအား လှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် "အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ (အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ၌ (သီတင်းသုံးတော်မူ၏)။

Ettha ca ‘‘jetavane’’ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Vuccate – adhikārato tāva ‘‘kattha bhāsita’’nti pucchāniyāmakaraṇaṃ aññesaṃ puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanañca. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa. Yato tesaṃ parikittanena ‘‘evaṃ puññakāmā puññāni karontī’’ti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti. Evamettha puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanaṃ payojananti veditabbaṃ.

ဤ (ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ) ဟူသော စကား၌ "ဇေတဝနေ" ဟူသော စကားသည် ရှေးဦးပိုင်ရှင် (ဇေတမင်းသား) ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ "အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ" ဟူသော စကားသည် နောက်ပိုင်းပိုင်ရှင် (အနာထပိဏ်သူဌေး) ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုပိုင်ရှင်ဟောင်း၊ ပိုင်ရှင်သစ်တို့ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရခြင်း၌ အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း" ဟု မေးပါက ဖြေကြားပါအံ့— ရှေးဦးစွာ "ဤတရားတော်ကို အဘယ်အရပ်၌ ဟောကြားသနည်း" ဟူသော မေးခွန်း၏ အဖြေကို အတိအကျ သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို လိုလားသော အခြားသူများအား မျက်မြင်အတုယူ၍ လိုက်နာကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ရာလည်း ရောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုကျောင်းတိုက်၌ တံခါးမုခ်နှင့် ပြာသာဒ်တို့ကို ဆောက်လုပ်ရာတွင် မြေဝယ်ယူခအဖြစ် ရရှိသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ရွှေဒင်္ဂါးတန်ဖိုးရှိသော မြေကွက်နှင့် ကုဋေများစွာ တန်ဖိုးထိုက်သော သစ်ပင်တို့သည် ဇေတမင်းသား၏ စွန့်ကြဲလှူဒါန်းမှု ဖြစ်ပြီး၊ ငါးဆယ့်လေးကုဋေသော ရွှေဒင်္ဂါးတို့သည် အနာထပိဏ်သူဌေး၏ စွန့်ကြဲလှူဒါန်းမှု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ လှူဒါန်းရှင်တို့ကို ထုတ်ဖော်ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် "ဤသို့လျှင် ကောင်းမှုလိုလားသူတို့သည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြကုန်၏" ဟု ပြလိုသဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် ကောင်းမှုလိုလားသော အခြားသူများအား ထိုအလှူရှင်တို့၏ စံနမူနာကို မြင်၍ အတုယူလိုက်နာရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ကောင်းမှုလိုလားသူများအား အတုယူလိုက်နာရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ခြင်းသည်ပင် ဤနေရာ၌ ရည်ရွယ်ချက် အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Etthāha – ‘‘yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘sāvatthiya’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitu’’nti. Vuccate – nanu vuttametaṃ ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti, yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane [Pg.96] anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti veditabbo. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

ဤနေရာ၌ စောဒကဆရာက မေးမြန်းသည်မှာ— "အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါk 'ဇေတဝန်ကျောင်း အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ၌' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါကလည်း 'သာဝတ္ထိပြည်၌' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ တစ်ခုတည်းသော အချိန်၌ နေရာနှစ်ခုစလုံး၌ သီတင်းသုံးနေရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း" ဟု ဆို၏။ ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေကို ဆိုပါအံ့— "သာဝတ္ထိယံ" ဟူသော ဘုမ္မဝိဘတ်စကားကို "အနီးအပါးဟူသော အနက်" ၌ သုံးထားသည်ဟု ရှေးက ဆိုခဲ့ပြီးသည် မဟုတ်ပါလော။ ဥပမာအားဖြင့် ဂင်္ဂါ၊ ယမုနာ အစရှိသော မြစ်တို့၏ အနီးနားကမ်းပါး၌ နွားအုပ်များ ကျက်စားနေကြသောအခါ "ဂင်္ဂါမြစ်၌ ကျက်စားသည်၊ ယမုနာမြစ်၌ ကျက်စားသည်" ဟု ပြောဆိုကြသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ဤနေရာ၌လည်း သာဝတ္ထိပြည်၏ အနီး၌ရှိသော ဇေတမင်းသား၏တော၊ အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ကိုပင် "သာဝတ္ထိပြည်၊ ဇေတဝန်ကျောင်း အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းခံရာရွာကို ပြလိုသဖြင့် "သာဝတ္ထိ" ဟူသော စကားကို သုံးနှုန်း၍၊ ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သော နေရာဌာနကို ပြလိုသဖြင့် ကျန်ရှိသော "ဇေတဝန်ကျောင်း အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ၌" ဟူသော စကားကို သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha sāvatthikittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavajjanūpāyadassanaṃ. Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena ca paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittatanti evamādi.

ထိုစကားတို့တွင် "သာဝတ္ထိ" ဟု ဖော်ပြခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လူတို့အား ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ "ဇေတဝန်" အစရှိသည်တို့ကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် ရဟန်းတို့အား ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့ပြင် ရှေးဦးဖော်ပြချက်ဖြစ်သော "သာဝတ္ထိ" စကားဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံယူတော်မူခြင်းကြောင့် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ခြင်း (အတ္တကိလမထာနုယောဂ) မှ ကင်းဝေးတော်မူခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်ဖော်ပြချက်ဖြစ်သော "ဇေတဝန်" စကားဖြင့် ဝတ္ထုကာမတို့ကို စွန့်ပယ်တော်မူသောအားဖြင့် ကာမဂုဏ်ချမ်းသာ၌ ငြိတွယ်ခြင်း (ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ) မှ ကင်းဝေးစေသော နည်းလမ်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးစကားဖြင့် တရားတော်ကို ဟောကြားရန် အထူးအားထုတ်တော်မူခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်စကားဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းသို့ ညွတ်သော စိတ်တော်ရှိခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးစကားဖြင့် ကရုဏာတော်ကြောင့် ဆွမ်းခံရွာသို့ ကြွရောက်တော်မူခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်စကားဖြင့် ပညာတော်ကြောင့် ဆွမ်းခံရွာမှ ဖဲခွာတော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးစကားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်ထွန်းစေလိုသော စိတ်တော်ရှိခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်စကားဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စီးပွားချမ်းသာကို ပြုဆောင်ရာ၌ ကိလေသာဖြင့် မလိမ်းကျံခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးစကားဖြင့် တရားနှင့်ညီသော ချမ်းသာကို မစွန့်လွှတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ချမ်းသာစွာ နေတော်မူခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်စကားဖြင့် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်တရား) တို့၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်တော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးစကားဖြင့် လူတို့အား ကျေးဇူးများခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်စကားဖြင့် နတ်တို့အား ကျေးဇူးများခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးစကားဖြင့် လောက၌ ဖွားမြင်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ လောက၌ ကောင်းစွာ ကြီးပြင်းတော်မူခြင်းကို ပြ၍၊ နောက်စကားဖြင့် လောက၌ ကိလေသာဖြင့် မလိမ်းကျံခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် အကျိုးတရားများကို ပြသတော်မူသည်။

Athāti avicchedatthe, khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto. Tena avicchinneyeva tattha bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti. Kiṃ tanti? Aññatarā devatātiādi. Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso. Sā hi nāmagottato apākaṭā, tasmā ‘‘aññatarā’’ti vuttā. Devo eva devatā, itthipurisasādhāraṇametaṃ. Idha pana puriso eva, so devaputto kintu, sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto.

"အထ" ဟူသော ပုဒ်သည် မပြတ်သော (ဆက်တိုက်ဖြစ်ခြင်း) အနက်ကို ပြသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ "ခေါ" ဟူသော ပုဒ်သည် ဆုံးဖြတ်ချက်အထူးကို ပြသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မပြတ်မဆဲပဲ ထိုအခါ၌ ဤသို့သော ဆုံးဖြတ်ချက်အထူး (အကြောင်းအရာသစ်) ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း ပြသသည်။ ထိုအကြောင်းအရာသစ်မှာ အဘယ်နည်းဟူမူ— "အညတရာ ဒေဝတာ (နတ်တစ်ပါး)" စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် "အညတရာ" ဟူသော ပုဒ်သည် အတိအကျ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသည်ကို ပြသောစကား ဖြစ်သည်။ ထိုနတ်သည် အမည်နှင့် အနွယ်အားဖြင့် မထင်ရှားသောကြောင့် "တစ်ပါးသော (အညတရာ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ နတ်သည်ပင်လျှင် "ဒေဝတာ" မည်၏၊ ဤဒေဝတာဟူသော ပုဒ်သည် နတ်သမီး နတ်သား နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ယောကျ်ားဖြစ်သော ထိုနတ်သားကိုပင် ဖြစ်သော်လည်း သာဓာရဏဖြစ်သော အမည်၏ အစွမ်းဖြင့် "ဒေဝတာ" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (cūḷava. 383; a. ni. 8.20) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

"အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "အဘိက္ကန္တ" သဒ္ဒါသည် ကုန်ခြင်း၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ အလွန်လှပခြင်း၊ အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း စသောအနက်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုအနက်တို့တွင် "အရှင်ဘုရား၊ ညဉ့်ဦးယံသည် ကုန်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ ပထမယာမသည် လွန်မြောက်ခဲ့ပါပြီ၊ ရဟန်းသံဃာတော်များ ကြာမြင့်စွာ ထိုင်နေကြရပါပြီ၊ အရှင်ဘုရား မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ပါတိမောက်ကို ပြတော်မူပါလော" စသည်တို့၌ ကုန်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ဤသူသည် ဤလေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အလွန်လည်း ကောင်းမြတ်၏၊ အထူးသဖြင့်လည်း မြတ်၏" စသည်တို့၌ ကောင်းမြတ်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

–

"တန်ခိုးဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံဖြင့်လည်းကောင်း တောက်ပလျက် အလွန်အဆင်းလှသော အဆင်းဖြင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို ထွန်းပစေလျက် ငါဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးသူသည် အဘယ်သူနည်း" ဟူသော ဤသို့စသော စကားတို့၌ (အဘိက္ကန္တသဒ္ဒါသည်) အလွန်အဆင်းလှခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။

Evamādīsu [Pg.97] abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (a. ni. 2.16; pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.

စသည်တို့၌ အလွန်အဆင်းလှသော အနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "အရှင်ဂေါတမ၊ အလွန်ဝမ်းမြောက်လှပါ၏။ အရှင်ဂေါတမ၊ အလွန်ဝမ်းမြောက်လှပါ၏" စသည်တို့၌ အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ဤနေရာ၌မူ ကုန်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ" ဟူသည်မှာ ကုန်လွန်ပြီးသော ညဉ့် (သန်းခေါင်ယံအချိန်) ၌ ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။

Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti.

"အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "အဘိက္ကန္တ" သဒ္ဒါသည် အလွန်အဆင်းလှခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ဝဏ္ဏ" သဒ္ဒါသည်ကား အရေပြား၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ အမျိုးအနွယ်၊ အကြောင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ ပမာဏ၊ ရူပါယတန စသောအနက်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုအနက်တို့တွင် "မြတ်စွာဘုရားသည် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းတော်ရှိ၏" စသည်တို့၌ အရေပြားအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "သူကြွယ်၊ သင်၏ ရဟန်းဂေါတမအား ချီးမွမ်းခြင်းကို အဘယ်အခါ၌ ကောင်းစွာ ဖြစ်စေရအံ့နည်း" စသည်တို့၌ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "အရှင်ဂေါတမ၊ ဤအမျိုးတို့သည် လေးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏" စသည်တို့၌ အမျိုးအနွယ်အနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် နံ့သာခိုးသူဟူ၍ ဆိုအပ်သနည်း" စသည်တို့၌ အကြောင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ကြီးစွာသော ဆင်မင်းသဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍" စသည်တို့၌ သဏ္ဌာန်အနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "သပိတ်၏ အတိုင်းအရှည် (ပမာဏ) တို့သည် သုံးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏" စသည်တို့၌ ပမာဏအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ ဩဇာ" စသည်တို့၌ ရူပါယတနအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုဝဏ္ဏသဒ္ဒါကို ဤနေရာ၌ အရေပြားအနက်၌ မှတ်ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ" ဟူသည်မှာ အလွန်လှပသော အရေပြား (အဆင်း) ရှိသူဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (pārā. 1) anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo. Idha panassa anavasesattamattho adhippeto.

"ကေဝလကပ္ပံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ကေဝလ" သဒ္ဒါသည် မကြွင်းမကျန်ခြင်း၊ အလွန်များပြားခြင်း၊ မရောနှောခြင်း၊ မလွန်မယုတ်ခြင်း၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့ခြင်း၊ ကွေကွင်းခြင်း စသော များစွာသောအနက်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကေဝလသဒ္ဒါ၏ "မကြွင်းမကျန် ပြည့်စုံစင်ကြယ်သော မြတ်သောအကျင့်" စသည်တို့၌ မကြွင်းမကျန်ခြင်းသည် အနက်ဖြစ်၏။ "များစွာကုန်သော အင်္ဂတိုင်းသူ မဂဓတိုင်းသူတို့သည် များစွာသော ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ကို ယူဆောင်၍ ချဉ်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့" စသည်တို့၌ အလွန်များပြားခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ချမ်းသာစသည်နှင့် မရောနှောသော သက်သက်သော ဆင်းရဲခြင်းအစု ဖြစ်ပေါ်လာ၏" စသည်တို့၌ မရောနှောခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ဤအရှင်သည် မလွန်မယုတ်သော သဒ္ဓါတရားမျှသာ ရှိသည်ဖြစ်ယောင်တကား" စသည်တို့၌ မလွန်မယုတ်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ ဗာဟိကအမည်ရှိသော အတူနေတပည့်သည် သံဃာသင်းခွဲရန်သက်သက် မြဲမြံစွာ ရပ်တည်နေပါသည်" စသည်တို့၌ မြဲမြံခိုင်ခံ့ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ကိလေသာနှင့် ကွေကွင်း၍ (ကျင့်သုံးအပ်သော သီတင်းရှိသောကြောင့်) မြတ်သောယောကျ်ားဟု ဆိုအပ်၏" စသည်တို့၌ ကွေကွင်းခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ဤနေရာ၌မူ ထိုကေဝလသဒ္ဒါ၏ မကြွင်းမကျန်ခြင်းအနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ [Pg.98] bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Yato kevalakappaṃ jetavananti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo.

"ကပ္ပ" သဒ္ဒါသည်လည်း အထူးယုံကြည်ခြင်း၊ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ ကာလ၊ ပညတ်၊ ဖြတ်ခြင်း၊ ဝိကပ္ပ၊ လေသ၊ ထက်ဝန်းကျင် ဖြစ်ခြင်း စသော များစွာသောအနက်တို့၌ ထင်ရှားရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကပ္ပသဒ္ဒါ၏ "ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော အရှင်ဂေါတမအား ဤသို့ အကျုံးဝင်၍ ယုံကြည်ခြင်းသည် ဟုတ်မှန်လှပါပေ၏" စသည်တို့၌ အထူးယုံကြည်ခြင်းသည် အနက်ဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ငါးပါးသော ရဟန်းတို့၏ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အပ်စပ်ခြင်းတို့ဖြင့် သစ်သီးကို သုံးဆောင်ခြင်းငှာ ငါခွင့်ပြုတော်မူ၏" စသည်တို့၌ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ငါသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် အမြဲတစေ ကာလပတ်လုံး နေ၏" စသည်တို့၌ ကာလအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ဤသို့ အရှင်ကပ္ပသည်" စသည်တို့၌ ပညတ်အနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "ပယ်ဖြတ်အပ်ပြီးသော ဆံပင် မုတ်ဆိတ်ရှိလျက် တန်ဆာဆင်အပ်သော" စသည်တို့၌ ဖြတ်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "လက်နှစ်သစ်လွန်သောအခါ သုံးဆောင်ခြင်းသည် အပ်စပ်၏" စသည်တို့၌ ဝိကပ္ပအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "လျောင်းစက်ရန် အမြွက်အဟန် ရှိ၏" စသည်တို့၌ လေသအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ "အကြွင်းမရှိ ထက်ဝန်းကျင်ဖြစ်သော ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်ကို အရောင်ဖြန့်နှံ့စေလျက်" စသည်တို့၌ ထက်ဝန်းကျင်ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ဤမင်္ဂလသုတ်၌မူ ထိုကပ္ပသဒ္ဒါ၏ ထက်ဝန်းကျင်ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ကေဝလကပ္ပံ ဇေတဝနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "အကြွင်းမရှိ ထက်ဝန်းကျင်ရှိသော ဇေတဝန်ကျောင်းတော်ကို" ဟု ဤသို့ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။

Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.

"ဩဘာသေတွာ (ထွန်းပစေလျက်)" ဟူသည်မှာ အရောင်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ လမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း တစ်ပြင်လုံး အရောင်ထွန်းပအောင် ပြုလုပ်၍ ဟု အနက်ရသည်။

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yato yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sādurasaphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvāti vuttaṃ hoti. Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā.

"ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် သတ္တမီအနက်၌ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အရပ်၌ ရှိတော်မူ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်လေ၏" ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား "အကြင်အကြောင်းကြောင့် နတ်လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်အပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ချဉ်းကပ်လေ၏" ဟု ဤသို့လည်း ဤအရာ၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်အပ်သနည်းဟူမူ - အထူးထူးအပြားပြားသော ဂုဏ်ထူးကျေးဇူးထူးတို့ကို ရရှိလိုသောကြောင့် ချဉ်းကပ်အပ်၏။ ချိုသာသော အရသာရှိသော သစ်သီးကို စားသုံးလိုကြကုန်သော ငှက်အပေါင်းတို့သည် အမြဲတစေ အသီးရှိသော သစ်ပင်ကြီးသို့ ချဉ်းကပ်ကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ချဉ်းကပ်၏" ဟူသည်မှာ သွားလေ၏ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ဥပသင်္ကမိတွာ" ဟူသော ပုဒ်သည် ချဉ်းကပ်ခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်ခြင်းကို ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ဤသို့ ရောက်ရှိပြီးနောက် ထိုထက်ပိုမိုနီးကပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ အပါးတော်သို့ ရောက်ရှိ၍ ဟုလည်း ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးဦးညွတ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti nisajjādipaṭikkhepo, ṭhānaṃ kappesi, ṭhitā ahosīti attho.

"ဧကမန္တံ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ကြိယာနပုဒ် (ကြိယာဝိသေသန နပုန်းလိမ်) ကို ပြသောပုဒ်ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား သတ္တမီအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သင့်လျော်သော တစ်နေရာ (ဘေးတစ်ဖက်) ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဋ္ဌာသိ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထိုင်ခြင်းစသော အခြားဣရိယာပုထ်တို့ကို ပယ်ရှား၍ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း ဣရိယာပုထ်ကို ပြုလုပ်၏။ မတ်တတ်ရပ်လျက် တည်ရှိနေ၏ဟု အနက်ရသည်။

Kathaṃ [Pg.99] ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti?

"ထိုသို့ ရပ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ လျောက်ပတ်စွာ ရပ်ခြင်းဖြစ်သနည်း" ဟု မေးအံ့။

‘‘Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;

Na kacche nopi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate;

Ime dose vivajjetvā, ekamantaṃ ṭhitā ahū’’ti.

"နောက်ဘက်မှလည်း မဟုတ်၊ ရှေ့တူရူမှလည်း မဟုတ်၊ အလွန်နီးလွန်းသော အရပ် သို့မဟုတ် အလွန်ဝေးလွန်းသော အရပ်မှလည်း မဟုတ်၊ ခါးတောင်းမြှောင်ခြုံလျက်လည်း မဟုတ်၊ လေအညာမှလည်း မဟုတ်၊ နိမ့်လွန်း မြင့်လွန်းသော အရပ်မှလည်း မဟုတ်၊ ဤသို့သော နေရာအပြစ် ရှစ်ပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ မတ်တတ်ရပ်လျက် တည်နေ၏" ဟူသတည်း။

Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva, na nisīdīti? Lahuṃ nivattitukāmatāya. Devatāyo hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti. Pakatiyā pana tāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti, na ettha abhiramanti, tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi. Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti, so devānaṃ parissamo natthi, tasmāpi na nisīdi. Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā, te patimāneti, tasmāpi na nisīdi. Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi. Devatānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati, taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

အဘယ်ကြောင့် ထိုနတ်သားသည် မထိုင်ဘဲ ရပ်သာနေသနည်း။ အလျင်အမြန် ပြန်လိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းမှုကို လိုလားသောသူသည် ကျင်ကြီးအိမ်သို့ သွားသကဲ့သို့ နတ်တို့သည်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကိစ္စကို အမှီပြု၍သာ လူ့ပြည်သို့ လာကြကုန်၏။ ပကတိအားဖြင့် နတ်တို့အား ယူဇနာတစ်ရာ အရပ်မှစ၍ လူ့ပြည်သည် မကောင်းသောအနံ့ ရှိသောကြောင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်၏၊ ထိုလူ့ပြည်၌ မွေ့လျော်ခြင်းမရှိကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုနတ်သားသည် မိမိလာသော ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် လျင်မြန်စွာ ပြန်လိုသဖြင့် မထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူတို့သည် သွားလာခြင်း စသော ဣရိယာပုထ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ညောင်းညာပင်ပန်းမှုကို ပြေပျောက်စေရန် ထိုင်ကြသော်လည်း နတ်တို့အား ထိုသို့သော ညောင်းညာပင်ပန်းမှုမျိုး မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း မထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် မြတ်စွာဘုရားကို ဝန်းရံ၍ မတ်တပ်ရပ်နေကြသော မဟာသာဝကတို့ကိုလည်း ရိုသေလေးမြတ်သောကြောင့် မထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေလေးမြတ်သောကြောင့်လည်း မထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ နတ်တို့သည် ထိုင်လိုပါက နေရာထိုင်ခင်းများ အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော်လည်း ထိုနတ်သားသည် ထိုင်လိုသောဆန္ဒ မရှိသဖြင့် ထိုင်ရန် စိတ်ပင်မကူးဘဲ သင့်လျော်သော တစ်နေရာ၌ ရပ်နေခဲ့သည်။

Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā. Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho. Kathaṃ? Bahū devā manussā ca…pe… brūhi maṅgalamuttamanti.

'ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ သာ ဒေဝတာ' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် သင့်လျော်သော တစ်နေရာ၌ ရပ်နေသော ထိုနတ်သားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘဂဝန္တံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား အက္ခရာပုဒ်များဖြင့် သီကုံးထားသော ဂါထာစကားဖြင့် လျှောက်ထားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဘယ်သို့ လျှောက်ထားသနည်းဟူမူ - 'ဗဟူ ဒေဝါ မနုဿာ စ၊ မင်္ဂလာနိ အစိန္တယုံ၊ အာကင်္ခမာနာ သောတ္ထာနံ၊ ဗြူဟိ မင်္ဂလမုတ္တမံ' ဟူသော ဂါထာဖြင့် လျှောက်ထားလေသည်။

Maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā

မင်္ဂလာပြဿနာ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းအရာ

Tattha yasmā ‘‘evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato. Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ, vatvā’’ti mātikā ṭhapitā, tassa ca samuṭṭhānassa ayaṃ vattabbatāya okāso, tasmā maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ tāva vatvā pacchā imesaṃ gāthāpadānamatthaṃ vaṇṇayissāmi. Kiñca maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ? Jambudīpe kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājano sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādikathaṃ kathāpeti, ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti. Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi ‘‘kiṃ nu kho maṅgalaṃ, kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ maṅgalaṃ, ko maṅgalaṃ jānātī’’ti.

ထိုမင်္ဂလသုတ္တန်၌ 'ဧဝံ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၏ အနက်ကို နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွင့်ဆိုလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'မင်္ဂလာ၏ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဋ္ဌာန်) ကို ပြောဆိုပြီးမှ...' ဟု မာတိကာ၌ ထားရှိသည့်အတိုင်း ယခုအခါ၌ ထိုဖြစ်ကြောင်းကို ဖော်ပြရန် အချိန်အခါ ကျရောက်လာပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မင်္ဂလာပြဿနာ ပေါ်ပေါက်လာပုံကို ရှေးဦးစွာ ဖော်ပြပြီးမှ နောက်မှ ဤဂါထာပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ မင်္ဂလာပြဿနာသည် အဘယ်သို့ ပေါ်ပေါက်လာသနည်းဟူမူ - ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတွင် ထိုထိုသော မြို့တံခါး၊ စည်းဝေးရာ ဇရပ်နှင့် သဘင်ခန်းမ စသည်တို့၌ လူအများ စုဝေးကြပြီး ရွှေငွေတို့ကို ပေးကမ်းကာ အမျိုးမျိုးသော သီတာမိဖုရားကို ဆောင်ယူခြင်း စသည့် ပုံပြင်စကားများကို ပြောဟောစေကြကုန်၏။ ပုံပြင်တစ်ခုစီသည် လေးလကြာမှ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုသို့ ပြောဟောကြရာတွင် တစ်နေ့သ၌ မင်္ဂလာနှင့်ပတ်သက်သော စကားသည် ပေါ်ပေါက်လာ၏။ အဘယ်သို့ ပေါ်ပေါက်လာသနည်းဟူမူ - 'အဘယ်အရာသည် မင်္ဂလာဖြစ်သနည်း၊ မြင်ရခြင်း (ရူပါရုံ) သည် မင်္ဂလာလော၊ ကြားရခြင်း (သဒ္ဒါရုံ) သည် မင်္ဂလာလော၊ နမ်းရခြင်း၊ လျက်ရခြင်း၊ တွေ့ထိရခြင်း (မုတာရုံ) သည် မင်္ဂလာလော၊ မင်္ဂလာကို မည်သူ သိသနည်း' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Atha [Pg.100] diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi, diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati, beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭe vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati, idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgala’’nti. Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ. Ye na aggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

ထိုအခါ 'ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိက' (မြင်ရခြင်းကို မင်္ဂလာဟု ယူဆသူ) ဟု အမည်ရှိသော အမျိုးသားတစ်ဦးက 'ငါသည် မင်္ဂလာကို သိ၏၊ လောက၌ ကောင်းသော ရူပါရုံကို မြင်ရခြင်းသည် မင်္ဂလာမည်၏။ မြင်ရခြင်းဟူသည်မှာ အလွန်ကောင်းသော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော ရူပါရုံပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် နံနက်စောစောထ၍ ပိန်ညင်းငှက်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြာစည်းကို ကိုင်ဆောင်ထားသောသူကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးကိုလည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်ထားသော သတို့သားငယ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရေပြည့်အိုးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရေစိုနေသော ငါးကြင်ကိုလည်းကောင်း၊ အာဇာနည်မြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အာဇာနည်မြင်းကသော ရထားကိုလည်းကောင်း၊ နွားလားဥသဘကိုလည်းကောင်း၊ နွားမကိုလည်းကောင်း၊ မျောက်ကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသည့် အလွန်ကောင်းသော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော ရူပါရုံတစ်ခုခုကို မြင်ရ၏၊ ဤသို့ မြင်ရခြင်းကို 'ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ပြောဆိုလေသည်။ ထိုဒိဋ္ဌမင်္ဂလိက၏ စကားကို အချို့သောသူတို့က လက်ခံကြပြီး၊ အချို့သောသူတို့ကမူ လက်မခံကြပေ။ လက်မခံသောသူတို့သည် ထိုသူနှင့် ငြင်းခုံပြောဆိုကြကုန်၏။

Atha sutamaṅgaliko nāma eko puriso āha – ‘‘cakkhunāmetaṃ, bho, sucimpi passati asucimpi, tathā sundarampi, asundarampi, manāpampi, amanāpampi. Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana sutaṃ maṅgalaṃ. Sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo. Seyyathidaṃ? Idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ vuccati sutamaṅgala’’nti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ. Ye na aggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

ထိုအခါ 'သုတမင်္ဂလိက' (ကြားရခြင်းကို မင်္ဂလာဟု ယူဆသူ) ဟု အမည်ရှိသော အမျိုးသားတစ်ဦးက 'အချင်းတို့၊ မျက်စိဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သည်ကိုလည်း မြင်တတ်၏၊ မစင်ကြယ်သည်ကိုလည်း မြင်တတ်၏။ ထို့အတူ ကောင်းသောအရာကိုလည်း မြင်တတ်၏၊ မကောင်းသောအရာကိုလည်း မြင်တတ်၏။ နှစ်လိုဖွယ်ကိုလည်း မြင်တတ်၏၊ မနှစ်လိုဖွယ်ကိုလည်း မြင်တတ်၏။ အကယ်၍ မြင်ရခြင်းသည် မင်္ဂလာဖြစ်မည်ဆိုပါက မကောင်းသော အာရုံ အားလုံးသည်လည်း မင်္ဂလာ ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် မြင်ရခြင်းသည် မင်္ဂလာမဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ကြားရခြင်း (သဒ္ဒါရုံ) သာလျှင် မင်္ဂလာ ဖြစ်သည်။ ကြားရခြင်းဟူသည်မှာ အလွန်ကောင်းသော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော အသံပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် နံနက်စောစောထ၍ 'တိုးပွား၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပြည့်စုံ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဖုဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သုမန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သီရိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သီရိဝဍ္ဎန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ယနေ့သည် ကောင်းသော နက္ခတ်၊ ကောင်းသော မုဟုတ်၊ ကောင်းသော နေ့ရက်၊ ကောင်းသော မင်္ဂလာ ဖြစ်သည်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့သဘောရှိသော အလွန်ကောင်းသော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော အသံတစ်ခုခုကို ကြားရ၏၊ ဤအလုံးစုံသော ကြားရခြင်းကို 'သုတမင်္ဂလာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ပြောဆိုလေသည်။ ထိုသုတမင်္ဂလိက၏ စကားကိုလည်း အချို့သောသူတို့က လက်ခံကြပြီး၊ အချို့သောသူတို့ကမူ လက်မခံကြပေ။ လက်မခံသောသူတို့သည် ထိုသူနှင့် ငြင်းခုံပြောဆိုကြကုန်၏။

Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘sotampi hi nāmetaṃ, bho, sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi saddaṃ suṇāti. Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ. Mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati, phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati, pathaviṃ vā āmasati, haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati, phussamattikāya vā sammā limpati, phussasāṭakaṃ vā nivāseti, phussaveṭhanaṃ vā dhāreti. Yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati, rasaṃ vā sāyati, phoṭṭhabbaṃ vā phusati, idaṃ vuccati mutamaṅgala’’nti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ.

ထိုအခါ 'မုတမင်္ဂလိက' (နမ်းရခြင်း၊ လျက်ရခြင်း၊ တွေ့ထိရခြင်းကို မင်္ဂလာဟု ယူဆသူ) ဟု အမည်ရှိသော အမျိုးသားတစ်ဦးက 'အို အချင်းတို့၊ နားဟူသည်မှာလည်း ကောင်းသောအသံကိုလည်း ကြားရတတ်၏၊ မကောင်းသောအသံကိုလည်း ကြားရတတ်၏၊ နှစ်လိုဖွယ်ကိုလည်း ကြားရတတ်၏၊ မနှစ်လိုဖွယ်ကိုလည်း ကြားရတတ်၏။ အကယ်၍ ကြားရခြင်းသည် မင်္ဂလာဖြစ်မည်ဆိုပါက အလုံးစုံသော အသံတို့သည်လည်း မင်္ဂလာ ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ကြားရခြင်းသည် မင်္ဂလာမဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား နမ်းရခြင်း၊ လျက်ရခြင်း၊ တွေ့ထိရခြင်း (မုတာရုံ) သည်သာ မင်္ဂလာမည်၏။ မုတာရုံဟူသည်မှာ အလွန်ကောင်းသော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော ဂန္ဓာရုံ (အနံ့)၊ ရသာရုံ (အရသာ)၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အတွေ့) တို့ပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် နံနက်စောစောထ၍ ပဒုမ္မာကြာအနံ့ အစရှိသော ပန်းရနံ့ကို နမ်းရှူရခြင်း၊ အတွေ့ကောင်းသော တံပူကို ဝါးရခြင်း၊ မြေကြီးကို သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ရခြင်း၊ စိမ်းစိုသော ကောက်ပင်၊ စိုစွတ်သော နွားချေး၊ လိပ်၊ နှမ်း၊ ပန်း၊ အသီး တို့ကို ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ရခြင်း၊ အတွေ့ကောင်းသော မြေညက်ဖြင့် ကိုယ်ကို ကောင်းစွာ လိမ်းကျံရခြင်း၊ အတွေ့ကောင်းသော ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ရခြင်း၊ အတွေ့ကောင်းသော ဦးရစ်ကို ပတ်ဆင်ရခြင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသည့် အလွန်ကောင်းသော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော အနံ့ကို နမ်းရခြင်း၊ အရသာကို မြည်းစမ်းရခြင်း၊ အတွေ့အထိကို တွေ့ထိရခြင်းတို့ ဖြစ်၏၊ ဤအလုံးစုံကို 'မုတမင်္ဂလာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ပြောဆိုလေသည်။ ထိုမုတမင်္ဂလိက၏ စကားကိုလည်း အချို့သောသူတို့က လက်ခံကြပြီး၊ အချို့သောသူတို့ကမူ လက်မခံကြပေ။

Tattha [Pg.101] na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi ñāpetuṃ, na tesaṃ aññataro itare dve. Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘diṭṭhaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Ye sutamutamaṅgalikānaṃ, te ‘‘sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā.

ထိုအယူဝါဒ သုံးမျိုးရှိသူတို့အနက် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကသည် သုတမင်္ဂလိကနှင့် မုတမင်္ဂလိကတို့ကို မိမိ၏အယူဝါဒကို လက်ခံယုံကြည်အောင် မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သလို၊ ထိုသုံးဦးအနက် တစ်ဦးဦးသည်လည်း ကျန်နှစ်ဦးကို နားဝင်အောင် မပြောဆိုနိုင်ခဲ့ပေ။ ထိုလူအပေါင်းတို့တွင်လည်း ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိက၏ စကားကို လက်ခံသောသူတို့သည် 'မြင်ရခြင်းသာလျှင် မင်္ဂလာဖြစ်သည်' ဟု ယူဆကြကုန်၏။ သုတမင်္ဂလိကနှင့် မုတမင်္ဂလိကတို့၏ စကားကို လက်ခံသောသူတို့သည်လည်း 'ကြားရခြင်းသာလျှင် မင်္ဂလာဖြစ်သည်'၊ 'ထိတွေ့သိရှိရခြင်းသာလျှင် မင်္ဂလာဖြစ်သည်' ဟု အသီးသီး ယူဆကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤမင်္ဂလာနှင့်ပတ်သက်သော စကားဝိုင်းသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ခုလုံး၌ ထင်ရှားကျော်ကြားသွားခဲ့လေသည်။

Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbā hutvā ‘‘kiṃ nu kho maṅgala’’nti maṅgalāni cintayiṃsu. Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti, atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu, tāsaṃ devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti, ākāsaṭṭhadevatānaṃ catumahārājikā devatā mittā honti, etenupāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti, atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu. Evaṃ yāva dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi. Uppannā ca ‘‘idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgala’’nti vinicchayamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi. Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā. Ekopi ‘‘idameva maṅgala’’nti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi, maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

ထိုအခါ တစ်ကျွန်းလုံးရှိ (အလုံးစုံသော) ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသား လူတို့သည် အုပ်စုအလိုက် စုဝေးကြပြီး "အဘယ်အရာသည် မင်္ဂလာဖြစ်သနည်း" ဟု မင်္ဂလာတရားတို့ကို ကြံစည်တွေးတောကြကုန်၏။ ထိုလူတို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် ထိုလူတို့နည်းတူပင် မင်္ဂလာတရားတို့ကို ကြံစည်ကြပြန်၏။ ထိုကိုယ်စောင့်နတ်တို့၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်ကုန်သော ဘုမ္မစိုးနတ်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုကိုယ်စောင့်နတ်တို့ထံမှ ကြားရသဖြင့် ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် မင်္ဂလာတရားတို့ကို ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုဘုမ္မစိုးနတ်တို့၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်ကုန်သော အာကာသစိုးနတ်တို့ ရှိကြကုန်၏။ အာကာသစိုးနတ်တို့၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်ကုန်သော စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့သောနည်းဖြင့် သုဒဿီနတ်တို့၏ အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် အကနိဋ္ဌဘုံတိုင်အောင် ရှိကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုသုဒဿီဗြဟ္မာတို့ထံမှ ကြားရသဖြင့် အကနိဋ္ဌဘုံ၌ ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် အုပ်စုအလိုက် စုဝေးကြပြီး မင်္ဂလာတရားတို့ကို ကြံစည်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် စကြဝဠာ တစ်သောင်းတိုင်အောင် ခပ်သိမ်းသောအရပ်တို့၌ မင်္ဂလာတရားကို ကြံစည်တွေးတောခြင်းသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော မင်္ဂလာစကားသည်လည်း "ဤအရာသည် မင်္ဂလာဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် မင်္ဂလာဖြစ်၏" ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကြသော်လည်း အတည်ဖြစ်သော အဆုံးအဖြတ်သို့ မရောက်နိုင်ကြဘဲ (၁၂) နှစ်ပတ်လုံး တည်ရှိနေလေ၏။ အရိယာသာဝက (ဘုရားတပည့်သားတော်) တို့ကို ချန်လှပ်၍ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည် မြင်အပ်သောအာရုံ (ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာ)၊ ကြားအပ်သောအာရုံ (သုတမင်္ဂလာ)၊ တွေးတောသိအပ်သောအာရုံ (မုတမင်္ဂလာ) ဟူသော အယူဝါဒသုံးစု ကွဲပြားသွားကြကုန်၏။ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှလည်း "ဤအရာသည်သာလျှင် မင်္ဂလာဖြစ်၏" ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ကြပေ။ ထိုအခါ လောက၌ မင်္ဂလာကောလာဟလသည် ထင်ရှားဖြစ်ပွားလေ၏။

Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ kappakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, maṅgalakolāhalaṃ, moneyyakolāhalanti. Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā ‘‘vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ hohiti, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddo sussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍhayhissati vinassissati, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hotha, jāgaratha mā pamādatthā’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.

ကောလာဟလဟူသည် ကမ္ဘာပျက်မည့် ကောလာဟလ (ကပ္ပကောလာဟလ)၊ စကြာမင်းပွင့်မည့် ကောလာဟလ (စက္ကဝတ္တိကောလာဟလ)၊ ဘုရားပွင့်မည့် ကောလာဟလ (ဗုဒ္ဓကောလာဟလ)၊ မင်္ဂလာတရားနှင့်စပ်လျဉ်းသည့် ကောလာဟလ (မင်္ဂလကောလာဟလ)၊ မောနေယျအကျင့်နှင့်စပ်လျဉ်းသည့် ကောလာဟလ (မောနေယျကောလာဟလ) ဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် ကာမာဝစရနတ်တို့သည် ဦးခေါင်းတန်ဆာများကို ချွတ်ပယ်လျက်၊ ဆံပင် ဖားရားချလျက်၊ ငိုကြွေးသောမျက်နှာဖြင့် လက်တို့ဖြင့် မျက်ရည်များကို သုတ်လျက်၊ နီသော အဝတ်တန်ဆာကို ဝတ်ဆင်ကာ အလွန်အရုပ်ဆိုးသော အသွင်အပြင်ကို ဆောင်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် "အနှစ်တစ်သိန်းလွန်လျှင် ကမ္ဘာပျက်လိမ့်မည်။ ဤလောကသည် ပျက်စီးလိမ့်မည်။ မဟာသမုဒ္ဒရာသည် ခန်းခြောက်လိမ့်မည်။ ဤမြေကြီးနှင့် မြင့်မိုရ်တောင်မင်းသည်လည်း လောင်ကျွမ်းပျက်စီးလိမ့်မည်။ ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် လောကကြီးတစ်ခုလုံး ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်လိမ့်မည်။ အချင်းတို့... သင်တို့သည် မေတ္တာပွားကြကုန်လော့။ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာတို့ကို ပွားများကြကုန်လော့။ မိခင်ကို လုပ်ကျွေးကြကုန်လော့။ ဖခင်ကို လုပ်ကျွေးကြကုန်လော့။ မိမိတို့အနွယ်၌ ကြီးသူတို့ကို အရိုအသေပြုကြကုန်လော့။ နိုးကြားကြကုန်လော့၊ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့်" ဟု လူတို့သွားလာရာလမ်း၌ လှည့်ပတ်ကာ ကြေညာပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသည်ကို ကပ္ပကောလာဟလ (ကမ္ဘာပျက်မည့်ကောလာဟလ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Kāmāvacaradevāyeva ‘‘vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ [Pg.102] sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘vassasahassaccayena buddho loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā devamanussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā ‘‘sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyappaṭipadaṃ pucchissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma. Imesu pañcasu kolāhalesu devamanussānaṃ idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

ကာမာဝစရနတ်တို့သည်ပင်လျှင် "အနှစ်တစ်ရာလွန်လျှင် လောက၌ စကြာဝတေးမင်း ပွင့်ထွန်းလိမ့်မည်" ဟု လူတို့သွားလာရာလမ်း၌ လှည့်ပတ်ပြောဆို ကြေညာကြကုန်၏။ ဤသည်ကို စက္ကဝတ္တိကောလာဟလ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံရှိ ဗြဟ္မာတို့သည်မူကား ဗြဟ္မာတို့၏ တန်ဆာဖြင့် ဆင်ယင်လျက် ဦးခေါင်း၌ ဗြဟ္မာတို့၏ ဥရစ်မကိုဋ်တန်ဆာကို ဆင်ယင်ကာ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်သော သဘောရှိကြသဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြလျက် "အနှစ်တစ်ထောင်လွန်လျှင် လောက၌ ဘုရားပွင့်လိမ့်မည်" ဟု လူတို့သွားလာရာလမ်း၌ လှည့်ပတ်ပြောဆို ကြေညာကြကုန်၏။ ဤသည်ကို ဗုဒ္ဓကောလာဟလ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံရှိ ဗြဟ္မာတို့သည်ပင်လျှင် လူတို့၏ စိတ်ကို သိကြသဖြင့် "တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်လွန်လျှင် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည် မင်္ဂလာတရားကို ဟောကြားတော်မူလိမ့်မည်" ဟု လူတို့သွားလာရာလမ်း၌ လှည့်ပတ်ပြောဆို ကြေညာကြကုန်၏။ ဤသည်ကို မင်္ဂလကောလာဟလ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံရှိ ဗြဟ္မာတို့သည်ပင်လျှင် "ခုနစ်နှစ်လွန်လျှင် တစ်ပါးသောရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဆုံစည်း၍ မောနေယျအကျင့်ကို မေးလျှောက်လိမ့်မည်" ဟု လူတို့သွားလာရာလမ်း၌ လှည့်ပတ်ပြောဆို ကြေညာကြကုန်၏။ ဤသည်ကို မောနေယျကောလာဟလ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော ကောလာဟလငါးမျိုးတို့အနက် နတ်လူတို့အလယ်၌ ဤမင်္ဂလာကောလာဟလသည် လောက၌ ပေါ်ပေါက်ဖြစ်ပွားခဲ့လေ၏။

Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ ‘‘seyyathāpi nāma gharasāmiko antogharajanānaṃ, gāmasāmiko gāmavāsīnaṃ, rājā sabbamanussānaṃ, evameva ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati, yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā’’ti. Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā, eke ‘diṭṭhaṃ maṅgala’nti vadanti, eke ‘sutaṃ maṅgala’nti, eke ‘mutaṃ maṅgala’nti, tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā, sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī’’ti. Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ, deva, cātumahārājikānaṃ assumhā’’ti āhaṃsu. Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ, ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ, bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ, manussārakkhadevatā ‘‘manussaloke samuṭṭhitā’’ti āhaṃsu.

ထိုအခါ နတ်ပြည်နှင့် လူ့ပြည်တို့၌ လှည့်ပတ်ရှာဖွေစုံစမ်းကြသော်လည်း မင်္ဂလာတရားကို မသိရှိနိုင်ကြသဖြင့် (၁၂) နှစ်လွန်မြောက်သောအခါ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ နေကြကုန်သော နတ်တို့သည် အညီအညွတ် စုဝေးရောက်ရှိလာကြပြီးလျှင် ဤသို့ အတူတကွ တိုင်ပင်ကြံစည်ကြကုန်၏။ "ဥပမာသော်ကား အိမ်ရှင်သည် အိမ်သူအိမ်သားတို့အတွက် ကြံစည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွာသူကြီးသည် ရွာသားတို့အတွက် ကြံစည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပြည့်ရှင်မင်းသည် တိုင်းသူပြည်သားအားလုံးအတွက် ကြံစည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် နတ်တို့၏အရှင် ဤသိကြားမင်းသည် ငါတို့ထက် သာလွန်မြတ်ပြတ်၏၊ အထူးချီးမွမ်းထိုက်၏။ ဘုန်းကံ၊ တန်ခိုး၊ အစိုးရခြင်း၊ ပညာတို့ဖြင့် နတ်ပြည်နှစ်ထပ် (စာတုမဟာရာဇ်နှင့် တာဝတိံသာ) တို့၏ အရှင်သခင် ဖြစ်ပေ၏။ ငါတို့သည် နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းအား ထိုမင်္ဂလာတရားနှင့်စပ်လျဉ်းသော အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းကြပါမူ ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် သိကြားမင်းထံသို့ သွားရောက်ကြပြီးလျှင် ထိုအချိန်အခါနှင့် လျော်ညီစွာ ဝတ်ဆင်အပ်သော အဝတ်တန်ဆာတို့ဖြင့် တင့်တယ်သပ္ပာယ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိတော်မူလျက်၊ နှစ်ဆယ့်ငါးကုဋေသော နတ်သမီးအပေါင်း ခြံရံလျက်၊ ကသစ်ပင်ရင်းရှိ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ ကျောက်ဖျာမြတ်သောနေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူသော နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းအား ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍ သင့်လျော်သောအရပ်၌ ရပ်လျက် ဤသို့ လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "အရှင်သိကြားမင်း... ငါတို့သည် တောင်းပန်အပ်ပါ၏။ အရှင်သည် သိတော်မူပါသလော။ ယခုအခါ မင်္ဂလာပြဿနာသည် ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိပါသည်။ အချို့သော နတ်တို့က မြင်အပ်သော ရူပါရုံကို မင်္ဂလာဟု ဆိုကြပါ၏။ အချို့သော နတ်တို့က ကြားအပ်သော သဒ္ဒါရုံကို မင်္ဂလာဟု ဆိုကြပါ၏။ အချို့သော နတ်တို့က တွေးတောသိအပ်သော အာရုံကို မင်္ဂလာဟု ဆိုကြပါ၏။ ထိုသုံးမျိုးသော အယူဝါဒတို့တွင် ငါတို့နှင့်တကွ အခြားသောနတ်တို့သည် အဆုံးအဖြတ်မပြီးပြတ်နိုင်ဘဲ ရှိကြပါသည်။ အရှင်သိကြားမင်းသည် ငါတို့အား ဟုတ်မှန်သော သဘောအတိုင်း ဖြေကြားတော်မူပါလော့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ နတ်မင်း (သိကြားမင်း) သည် ပင်ကိုကပင် ပညာရှိသူဖြစ်ရကား "ဤမင်္ဂလာစကားသည် အဘယ်အရပ်၌ ရှေးဦးစွာ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သနည်း" ဟု မေးမြန်း၏။ "အရှင်နတ်မင်း... ငါတို့သည် စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့၏ ထံမှ ကြားရပါသည်" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့က အာကာသစိုးနတ်တို့ထံမှ၊ အာကာသစိုးနတ်တို့က ဘုမ္မစိုးနတ်တို့ထံမှ၊ ဘုမ္မစိုးနတ်တို့က လူစောင့်နတ်တို့ထံမှ ကြားရကြောင်း၊ ထိုလူစောင့်နတ်တို့ကလည်း "လူ့ပြည်၌ စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားကြကြောင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။

Atha devānamindo ‘‘sammāsambuddho kattha vasatī’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke devā’’ti āhaṃsu. Taṃ bhagavantaṃ koci pucchīti, na koci devāti[Pg.103]. Kinnu nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha, yena tumhe anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha, āgacchatha mārisā, taṃ bhagavantaṃ pucchāma, addhā sassirikaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ labhissāmāti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘taṃ bhagavantaṃ pucchā’’ti. So devaputto taṅkhaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi ‘‘bahū devā manussā cā’’ti.

ထိုအခါ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းက "သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသနည်း" ဟု မေးမြန်း၏။ "အရှင်နတ်မင်း... လူ့ပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါသည်" ဟု လျှောက်ကြသော်၊ "ထိုမြတ်စွာဘုရားအား တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် မေးမြန်းလျှောက်ထားပြီးပြီလော" ဟု မေးပြန်၏။ "အရှင်နတ်မင်း... တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မမေးမြန်းရသေးပါ" ဟု လျှောက်ထားကြသောအခါ သိကြားမင်းက "အို အချင်းနတ်တို့... သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် တောက်ပသော မီးတောက်မီးလျှံကြီးကို စွန့်ပယ်၍ ပိုးစုန်းကြူးကို မီးညှိရှာနေကြသနည်း။ အကြွင်းမရှိသော မင်္ဂလာတရားကို ဟောကြားတော်မူနိုင်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ကျော်လွန်၍ ငါ့ကို မေးမြန်းထိုက်သောသူဟု အဘယ်ကြောင့် အောက်မေ့ကြသနည်း။ အချင်းတို့... လာကြကုန်လော့၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားထံသို့ သွား၍ မေးမြန်းလျှောက်ထားကြကုန်အံ့။ ဧကန်မလွဲ သပ္ပာယ်လှသော ပြဿနာအဖြေကို ငါတို့ရရှိကြလိမ့်မည်" ဟု ဆိုကာ တစ်ယောက်သော နတ်သားအား "သင်သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားထံ သွားရောက်၍ မေးမြန်းလျှောက်ထားလော့" ဟု စေခိုင်းတော်မူ၏။ ထိုနတ်သားသည် ထိုအချိန်အခါနှင့် လျော်ညီစွာ အဝတ်တန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်လျက် လျှပ်စစ်နွယ်ကဲ့သို့ ထွန်းပတောက်ပလျက် နတ်အပေါင်းခြံရံကာ ဇေတဝန်အမည်ရှိသော ကျောင်းတော်မြတ်သို့ သွားရောက်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေစွာရှိခိုးပြီးလျှင် သင့်လျော်သောအရပ်၌ ရပ်လျက် မင်္ဂလာပြဿနာကို မေးမြန်းလျှောက်ထားလိုသဖြင့် "ဗဟူ ဒေဝါ မနုဿာ စ" အစရှိသော ဂါထာဖြင့် လျှောက်ထားလေ၏။

Idaṃ maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ.

ဤသည်ကား မင်္ဂလာပြဿနာ ပေါ်ပေါက်လာပုံ (မင်္ဂလပဉှာသမုဋ္ဌာန်) ဖြစ်ပေသတည်း။

Bahūdevātigāthāvaṇṇanā

“ဗဟူဒေဝါ” အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (ဝဏ္ဏနာ) တည်း။

2. Idāni gāthāpadānaṃ atthavaṇṇanā hoti. Bahūti aniyamitasaṅkhyāniddeso, tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti. Dibbantīti devā, pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti, attano vā siriyā jotentīti attho. Apica devāti tividhā devā sammutiupapattivisuddhivasena. Yathāha –

၂. ယခုအခါ၌ ဂါထာပုဒ်တို့၏ အနက်အဖွင့် ဖြစ်ပေအံ့။ "ဗဟူ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အတည်မရှိသော (အတိုင်းအဆမရှိသော) အရေအတွက်ကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ရာမက၊ ထောင်မက၊ သိန်းမက များစွာသော အရေအတွက်ကို ဆိုလိုသည်။ ထွန်းပတတ်ကုန်သောကြောင့် "ဒေဝ (နတ်)" မည်ကုန်၏။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ပျော်ပါးကစားတတ်ကုန်၏၊ မိမိတို့၏ အသရေဖြင့် တောက်ပကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ဒေဝ" ဟူသည် သမ္မုတိနတ်၊ ဥပပတ္တိနတ်၊ ဝိသုဒ္ဓိနတ် ဟူ၍ အစွမ်းအားဖြင့် သုံးပါးအပြား ရှိကုန်၏။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Devāti tayo devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Tattha sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī’’ti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32, pārāyanānugītigāthāniddesa 119).

"နတ်တို့သည် သမ္မုတိနတ်၊ ဥပပတ္တိနတ်၊ ဝိသုဒ္ဓိနတ် ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိကုန်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် သမ္မုတိနတ်တို့မည်သည် မင်းတို့၊ မိဖုရားတို့နှင့် မင်းသားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဥပပတ္တိနတ်တို့မည်သည်မှာ စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့ကို အစပြု၍ ထိုနတ်တို့ထက် အထက်ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော နတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ရဟန္တာတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိနတ်တို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Tesu idha upapattidevā adhippetā. Manuno apaccāti manussā. Porāṇā pana bhaṇanti – manaso ussannatāya manussā. Te jambudīpakā, aparagoyānakā, uttarakurukā, pubbavidehakāti catubbidhā, idha jambudīpakā adhippetā. Maṅgalanti mahanti imehi sattāti maṅgalāni, iddhiṃ vuddhiñca pāpuṇantīti attho. Acintayunti cintesuṃ ākaṅkhamānāti icchamānā patthayamānā pihayamānā. Sotthānanti sotthibhāvaṃ, sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhanānaṃ sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānamatthitanti vuttaṃ hoti. Brūhīti desehi pakāsehi, ācikkha vivara [Pg.104] vibhaja uttānīkarohi. Maṅgalanti iddhikāraṇaṃ vuddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ. Uttamanti visiṭṭhaṃ pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti ayaṃ gāthāya anupubbapadavaṇṇanā.

ထိုသုံးပါးသော နတ်တို့တွင် ဤနေရာ၌ ဥပပတ္တိနတ်တို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ မနုမင်း၏ သားမြေး ဖြစ်သောကြောင့် "မနုဿ" မည်ကုန်၏။ ရှေးဆရာတို့သည်ကား စိတ်အစွမ်း ထက်သန်ကြီးမြတ်သည့် အဖြစ်ကြောင့် "မနုဿ (လူ)" မည်ကုန်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုလူတို့သည် ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသား၊ အပရဂေါယာကျွန်းသား၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်းသား၊ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းသား ဟူ၍ လေးမျိုးရှိကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသားတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ဤကျင့်ဝတ်တရားတို့ဖြင့် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်သောကြောင့် "မင်္ဂလာ" မည်ကုန်၏။ ကြီးပွားပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အစိန္တယုံ" ဟူသည် ကြံစည်ကြကုန်ပြီ။ "အာကင်္ခမာနာ" ဟူသည် အလိုရှိကုန်သည်၊ တောင့်တကုန်သည်၊ မြတ်နိုးတင့်တယ်လိုကုန်သည်ဖြစ်၍။ "သောတ္ထာနံ" ဟူသည် ချမ်းသာခြင်း၏ အဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ပစ္စုပ္ပန်သံသရာ နှစ်ဖြာသော အကျိုးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ တင့်တယ် ကောင်းမြတ် သာယာသော တရားအပေါင်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဗြူဟိ" ဟူသည် ဟောတော်မူပါ၊ ပြသတော်မူပါ၊ အသိပေးတော်မူပါ၊ ဖွင့်လှစ်တော်မူပါ၊ ဝေဖန်တော်မူပါ၊ ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူပါလော။ "မင်္ဂလာ" ဟူသည် ကြီးပွားပြည့်စုံကြောင်းဖြစ်သော၊ အလုံးစုံသော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိစေကြောင်း ဖြစ်သော တရားတည်း။ "ဥတ္တမံ" ဟူသည် ထူးမြတ်လှစွာသော၊ လောကသားအားလုံးတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော တရားတည်း။ ဤသည်ကား ဂါထာတော်လာ အစဉ်အတိုင်းသော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။

Ayaṃ pana piṇḍattho – so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatā maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā ca adhiggayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā disvā tasmiñca samaye anāgatānampi sakalajambudīpakānaṃ manussānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha –

အကျဉ်းချုပ်အနက် (ပိဏ္ဍတ္ထ) ကား - ထိုနတ်သားသည် တစ်သောင်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြကုန်သော နတ်ဗြာဟ္မာတို့သည် မင်္ဂလာပြဿနာကို နာယူလိုကြသဖြင့် ဤစကြာဝဠာတိုက်၌ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကာ၊ သားမွေးဖျား တစ်ဖျားမျှလောက်သော နေရာ၌ပင် နတ်တစ်ကျိပ်၊ နှစ်ကျိပ်၊ သုံးကျိပ်၊ လေးကျိပ်၊ ငါးကျိပ်၊ ခြောက်ကျိပ်၊ ခုနစ်ကျိပ်၊ ရှစ်ကျိပ်စီ သိမ်မွေ့သော ကိုယ်ခန္ဓာတို့ကို ဖန်ဆင်းလျက် တည်နေကြသည်ကို မြင်၍လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြာဟ္မာတို့ကို မိမိ၏ အသရေတော်၊ တန်ခိုးတော်တို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးလျက် တောက်ပတင့်တယ်စွာ ခင်းကျင်းအပ်သော မြတ်သော ဗုဒ္ဓပလ္လင်တော်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံလျက် ရပ်တည်နေကြသည်ကို ဖူးမြင်ရ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအချိန်၌ မရောက်ရှိလာသေးသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံးရှိ လူတို့၏ စိတ်အကြံအစည်ကို မိမိစိတ်ဖြင့် သိတော်မူ၍၊ ခပ်သိမ်းသော နတ်လူတို့၏ ယုံမှားသံသယတည်းဟူသော ငြောင့်ကို နှုတ်ပယ်ပေးတော်မူစိမ့်သောငှာ ဤသို့ လျှောက်ထားလေ၏ -

‘‘Bahū devā manussā ca, maṅgalāni acintayuṃ;

Ākaṅkhamānā sotthānaṃ, brūhi maṅgalamuttama’’nti.

"များစွာသော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ လူတို့သည်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ချမ်းသာခြင်းကို အလိုရှိကြကုန်သဖြင့် မင်္ဂလာတို့ကို ကြံစည်ခဲ့ကြပါပြီ။ မြတ်လှစွာသော မင်္ဂလာတရားကို ဟောကြားတော်မူပါလော" ဟု လျှောက်ထား၏။

Tāsaṃ devatānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahato uttamaṃ maṅgalaṃ, taṃ no anukampaṃ upādāya brūhi bhagavāti.

"ထိုနတ်တို့၏ ဆန္ဒအရလည်းကောင်း၊ လူတို့အား ချီးမြှောက်လိုသောကြောင့်လည်းကောင်း အကျွန်ုပ်က မေးလျှောက်အပ်ပါသဖြင့်၊ အကျွန်ုပ်တို့ အားလုံးအတွက် စင်စစ် ကြီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးမည့် အကြင်မင်္ဂလာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ပါ၏၊ ဘုန်းတော်ကြီးသော အရှင်ဘုရားသည် အကျွန်ုပ်တို့အား သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသောအားဖြင့် ထိုမြတ်သော မင်္ဂလာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပါလော" ဟူသည် အကျဉ်းချုပ်အနက် (ပိဏ္ဍတ္ထ) တည်း။

Asevanācātigāthāvaṇṇanā

အသေဝနာစ အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

3. Evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti gāthamāha. Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā. Bālānanti balanti assasantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo. Tesaṃ bālānaṃ. Paṇḍitānanti paṇḍantīti paṇḍitā, sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti adhippāyo. Tesaṃ paṇḍitānaṃ. Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā taṃsamaṅgitā pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā. Pūjaneyyānanti pūjārahānaṃ. Etaṃ maṅgalamuttamanti yā ca bālānaṃ asevanā, yā ca paṇḍitānaṃ sevanā, yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā, taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘etaṃ maṅgalamuttama’’nti. Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti, ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā.

၃. ဤသို့ နတ်သား၏ စကားကို ကြားတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် "အသေဝနာ စ ဗာလာနံ" အစရှိသော ဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "အသေဝနာ" ဟူသည် မဆည်းကပ်ခြင်း၊ မမှီဝဲခြင်းတည်း။ "ဗာလာနံ (လူမိုက်တို့)" ဟူသည်မှာ အသက်ရှူရုံမျှဖြင့်သာ အသက်ရှင်ကြကုန်သောကြောင့် "ဗာလ (လူမိုက်)" မည်ကုန်၏။ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ရှူရုံမျှဖြင့်သာ အသက်ရှင်ကြ၏၊ ပညာဖြင့် အသက်မရှင်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့သည် လူမိုက်တို့တည်း။ "ပဏ္ဍိတာနံ (ပညာရှိတို့)" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်ပညာရှိသောကြောင့် "ပဏ္ဍိတ (ပညာရှိ)" မည်ကုန်၏။ ပစ္စုပ္ပန် သံသရာ အကျိုးစီးပွားတို့၌ ဉာဏ်ဖြင့် သွားလာတတ်ကုန်၏ (ဉာဏ်အမြင်ရှိကုန်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့သည် ပညာရှိတို့တည်း။ "သေဝနာ" ဟူသည် ဆည်းကပ်ခြင်း၊ မှီဝဲခြင်း၊ ထိုသူတို့နှင့် အဆွေခင်ပွန်းဖွဲ့ခြင်း၊ ပေါင်းဖော်ရခြင်းတည်း။ "ပူဇာ" ဟူသည် အရိုအသေပြုခြင်း၊ လေးစားခြင်း၊ မြတ်နိုးခြင်း၊ ရှိခိုးခြင်းတည်း။ "ပူဇနေယျာနံ" ဟူသည် ပူဇော်ထိုက်သော သူတို့အား တည်း။ "ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမံ" ဟူသည် လူမိုက်တို့ကို မဆည်းကပ်မမှီဝဲရခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်မှီဝဲရခြင်း၊ ပူဇော်ထိုက်သော သူတို့ကို ပူဇော်ရခြင်းဟူသော ထိုအလုံးစုံကို ပေါင်းစည်း၍ "ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမံ (ဤသည်လျှင် မြတ်သောမင်္ဂလာတည်း)" ဟု ဟောတော်မူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် "သင်နတ်သား မေးလျှောက်အပ်သော မြတ်သော မင်္ဂလာတရားဟူသည် ဤကျင့်ဝတ်များပင် ဖြစ်ကြောင်း မှတ်သားလော့" ဟု မိန့်တော်မူလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ဤဂါထာ၏ ပုဒ်အဖွင့် ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā [Pg.105] panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti imaṃ gāthamāha. Tattha yasmā catubbidhā gāthā pucchitagāthā, apucchitagāthā, sānusandhikagāthā, ananusandhikagāthāti. Tattha ‘‘pucchāmi taṃ, gotama, bhūripañña, kathaṅkaro sāvako sādhu hotī’’ti (su. ni. 378) ca ‘‘kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, oghamatarī’’ti (saṃ. ni. 1.1) ca evamādīsu pucchitena kathitā pucchitagāthā. ‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato’’ti evamādīsu (su. ni. 767) apucchitena attajjhāsayavasena kathitā apucchitagāthā. Sabbāpi buddhānaṃ gāthā ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desessāmī’’ti (a. ni. 3.126; kathā. 806) vacanato sānusandhikagāthā. Ananusandhikagāthā imasmiṃ sāsane natthi. Evametāsu gāthāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitagāthā. Ayañca yathā cheko puriso kusalo maggassa kusalo amaggassa maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti, evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhati. Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso. Yathāha –

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဖွင့်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ဤသို့ နတ်သား၏ စကားကို ကြားတော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "အသေဝနာ စ ဗာလာနံ" ဟူသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဂါထာသည် ပုစ္ဆိတဂါထာ၊ အပုစ္ဆိတဂါထာ၊ သာနုသန္ဓိကဂါထာ၊ အနနုသန္ဓိကဂါထာ ဟူ၍ လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် "မြေကြီးနှင့်တူသော ပညာရှိတော်မူသော အရှင်ဂေါတမ၊ အဘယ်သို့ ပြုကျင့်သော တပည့်သည် ကောင်းမြတ်ပါသနည်းဟု မေးလျှောက်ပါ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အချင်း၊ သင်သည် သံသရာဝဲဩဃကို အဘယ်သို့ ကူးမြောက်ခဲ့သနည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်ဖြင့် မေးမြန်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဂါထာကို "ပုစ္ဆိတဂါထာ" ဟု ခေါ်၏။ "သူတစ်ပါးတို့ ချမ်းသာဟု ဆိုအပ်သော အရာကို အရိယာတို့သည် ဆင်းရဲဟူ၍ ဆိုကုန်၏" ဤသို့စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ မမေးမြန်းဘဲ မိမိ၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) အားဖြင့်သာ ဟောကြားအပ်သော ဂါထာကို "အပုစ္ဆိတဂါထာ" ဟု ခေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဂါထာအားလုံးသည်ပင် "ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) နှင့်တကွသော တရားကို ဟောအံ့" ဟု ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် "သာနုသန္ဓိကဂါထာ" မည်၏။ သာသနာတော်၌ သာနုသန္ဓိက မဟုတ်သော အနနုသန္ဓိကဂါထာဟူသည် မရှိပေ။ ဤဂါထာတို့တွင် ဤဂါထာသည် နတ်သား၏ မေးလျှောက်ချက်အရ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "ပုစ္ဆိတဂါထာ" မည်၏။ ၎င်းသည် ဥပမာအားဖြင့် လမ်းခရီး၌ လိမ္မာသော ယောကျ်ားသည် လမ်းခရီးကို မေးမြန်းလာသူအား ရှေးဦးစွာ မသွားအပ်သော (ရှောင်ကြဉ်အပ်သော) လမ်းကို ပြောပြ၍၊ နောက်မှ သွားအပ်သော လမ်းကို 'ဤမည်သော အရပ်၌ လမ်းနှစ်ခွရှိ၏၊ ထိုလမ်းနှစ်ခွတွင် လက်ဝဲလမ်းကို ရှောင်၍ လက်ယာလမ်းကို ယူလော့' ဟု လမ်းညွှန်ပြသသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ မှီဝဲအပ်သောသူ၊ မမှီဝဲအပ်သောသူတို့တွင် မမှီဝဲအပ်သောသူ (လူမိုက်) ကို ရှေးဦးစွာ ဟောကြားတော်မူပြီးမှ၊ မှီဝဲအပ်သောသူ (ပညာရှိ) ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လမ်းခရီး၌ လိမ္မာသော လမ်းပြယောကျ်ားနှင့် တူတော်မူ၏။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. So hi kusalo imassa lokassa, kusalo parassa lokassa, kusalo maccudheyyassa, kusalo amaccudheyyassa, kusalo māradheyyassa, kusalo amāradheyyassā’’ti.

"တိဿ၊ 'လမ်းခရီး၌ လိမ္မာသော ယောကျ်ား' ဟူသော ဤစကားသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကိုယ်တိုင်ရရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အမည် ဖြစ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏၊ တမလွန်လောက၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏၊ သေမင်း၏ နယ်ပယ်၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏၊ သေမင်း ကင်းလွတ်ရာ နယ်ပယ်၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏၊ မာရ်မင်း၏ နယ်ပယ်၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏၊ မာရ်မင်း ကင်းလွတ်ရာ နယ်ပယ်၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏ ဟု ဟောတော်မူ၏။"

Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhanto āha – ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā, tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti. Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti? Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu, sā ca amaṅgalaṃ, tasmā tesaṃ taṃ idhalokaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃ [Pg.106] pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti.

ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ မမှီဝဲအပ်သောသူကို ညွှန်ပြလိုသဖြင့် “asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā” (လူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှောင်ကြဉ်အပ်သော လမ်းခရီးကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲအပ်၊ မဆည်းကပ်အပ်ကုန်။ ထို့နောက်မှ လျှောက်လှမ်းအပ်သော လမ်းခရီးကဲ့သို့ ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲအပ်ကုန်၏၊ ဆည်းကပ်အပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မင်္ဂလာတရားကို ဟောကြားတော်မူရာတွင် ရှေးဦးစွာ သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်းနှင့် ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲခြင်းကို ဟောတော်မူသနည်း။ ဖြေဆိုရသော်— နတ်လူတို့သည် သူမိုက်ကို မှီဝဲမိသောကြောင့် ရူပါရုံစသည်တို့ကို မြင်ရခြင်းသည် မင်္ဂလာဖြစ်၏ဟူသော မိစ္ဆာမင်္ဂလာအယူကို ယူခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုရူပါရုံစသည်တို့ကို မြင်ရခြင်းသည် မင်္ဂလာမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုနတ်လူတို့အား ပစ္စုပ္ပန်၊ သံသရာ နှစ်ဦးသောလောက၏ အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မကောင်းသော မိတ်ဆွေယုတ်တို့နှင့် ပေါင်းဖော်ခြင်းကို ကဲ့ရဲ့တော်မူလို၍လည်းကောင်း၊ လောကနှစ်ပါးလုံး၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစီးစေတတ်သော မိတ်ဆွေကောင်းတို့နှင့် ပေါင်းဖော်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလို၍လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာ သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်းနှင့် ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲခြင်းကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇānī’’ti suttaṃ (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246). Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro, devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññe ca evarūpā sattā bālāti veditabbā.

ထိုစကားရပ်တွင် “သူမိုက် (ဗာလ)” မည်သည်ကား ပါဏာတိပါတစသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသူ မှန်သမျှကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူမိုက်တို့ကို အင်္ဂါသုံးပါးဖြင့် သိနိုင်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ သူမိုက်၏ သူမိုက်လက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍ ဗာလသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ပူရာဏကဿပစသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်၊ ကောကာလိက၊ ကဋမောဒကတိဿ၊ ခဏ္ဍဒေဝီ၏သား သမုဒ္ဒဒတ္တ၊ စိဉ္စမာဏဝိကာစသော သူတို့လည်းကောင်း၊ အတိတ်ကာလက ဒီဃဝိဒ၏ အစ်ကိုကြီးလည်းကောင်း၊ ဤသူတို့နှင့်တကွ ယင်းသို့သော သဘောရှိကြကုန်သော အခြားသတ္တဝါတို့ကိုလည်း သူမိုက် (ဗာလ) ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

Te aggipadittamiva agāraṃ attanā duggahitena attānañceva attano vacanakārake ca vināsenti. Yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati, yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucanakāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni mahāniraye paccanti. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

ထိုသူမိုက်တို့သည် မီးလောင်နေသောအိမ်ကဲ့သို့ မိမိတို့၏ မှားယွင်းသောအယူဝါဒဖြင့် မိမိကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိတို့၏ စကားကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သူတို့ကိုလည်းကောင်း ပျက်စီးစေကြကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် ဒီဃဝိဒ၏ အစ်ကိုကြီးသည် ဘုရားလေးဆူပွင့်သော ကာလပတ်လုံး ယူဇနာခြောက်ဆယ်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် ပက်လက်လန်ကာ ငရဲကြီး၌ ကျက်ရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုသူ၏ မိစ္ဆာအယူကို အလွန်နှစ်သက်ကြသော အမျိုးငါးရာတို့သည်လည်း ထိုသူနှင့် အပေါင်းအဖော်အဖြစ်သို့ ရောက်ကြရသဖြင့် ငရဲကြီး၌ ကျက်ကြရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ထိုသူတို့သည် မိမိကိုယ်ကို ပျက်စီးစေကြကုန်၏။ ဤအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni, evameva kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti…pe… ye keci upasaggā…pe… no paṇḍitato. Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’ti (a. ni. 3.1).

“ရဟန်းတို့၊ ကျူအိမ်မှသော်လည်းကောင်း၊ မြက်အိမ်မှသော်လည်းကောင်း စတင်လောင်ကျွမ်းသောမီးသည် အတွင်းအပြင် ပေါ့တိုက်၍ လိမ်းကျံထားအပ်သော၊ လေလုံသော၊ မင်းတုတ်တံခါးကျင်တို့ကို မြဲမြံစွာ ပိတ်ဆို့ထားအပ်သော၊ ပြတင်းပေါက်တို့ကို ပိတ်ထားအပ်သော ပြာသာဒ်အိမ်ကြီးများကိုပင် လောင်ကျွမ်းစေသကဲ့သို့၊ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော ဘေးတို့သည် သူမိုက်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ပညာရှိကြောင့် မဖြစ်ပေါ်လာကုန်။ ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါတို့သည်လည်းကောင်း၊ (ပ) ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော နှောင့်ယှက်ခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း သူမိုက်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ပညာရှိကြောင့် မဖြစ်ပေါ်လာကုန်။ ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် သူမိုက်သည် ဘေးရှိ၏၊ ပညာရှိသည် ဘေးမရှိ။ သူမိုက်သည် ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါရှိ၏၊ ပညာရှိသည် ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါမရှိ။ သူမိုက်သည် နှောင့်ယှက်ခြင်းရှိ၏၊ ပညာရှိသည် နှောင့်ယှက်ခြင်းမရှိ။”

Apica pūtimacchasadiso bālo, pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī, chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca pāpuṇāti viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –

တစ်နည်းအားဖြင့် သူမိုက်သည် ပုပ်စော်နံသောငါးနှင့် တူ၏။ ထိုသူမိုက်ကို ဆည်းကပ်မှီဝဲသူသည်လည်း ထိုငါးပုပ်ကိုပတ်ထုပ်ထားသော သစ်ရွက်နှင့် တူ၏။ ထိုသူသည် ပညာရှိတို့၏ စွန့်ပစ်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ဤအကြောင်းကိုလည်း ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati;

Kusāpi pūtī vāyanti, evaṃ bālūpasevanā’’ti. (jā. 1.15.183;

2.22.1257);

“အကြင်သူသည် ငါးပုပ်ကို သမန်းမြက်ဖျားဖြင့် ထုပ်ဖွဲ့ပတ်စည်း၏။ ထိုသမန်းမြက်တို့သည်လည်း ပုပ်စော်နံလျက် အနံ့ဆိုးများ ထွက်ပေါ်လာကုန်၏။ သူမိုက်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းသည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။”

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

အကတ္တိပညာရှိသည်လည်း နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းက ဆုပေးသောအခါ ဤသို့ ပြောကြားခဲ့၏။ အဘယ်သို့ ပြောကြားသနည်းဟူမူ—

‘‘Bālaṃ [Pg.107] na passe na suṇe, na ca bālena saṃvase;

Bālenallāpasallāpaṃ, na kare na ca rocaye.

“သိကြားမင်း... သူမိုက်ကို မမြင်ရပါလို၊ သူမိုက်၏စကားသံကို မကြားရပါလို၊ သူမိုက်နှင့်အတူတကွ မနေထိုင်ရပါလို၊ သူမိုက်နှင့် အပြန်အလှန် စကားမပြောဆိုရပါလို၊ သူမိုက်ကို မနှစ်သက်ရပါလို။”

‘‘Kinnu te akaraṃ bālo, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa bālassa, dassanaṃ nābhikaṅkhasi.

“ကဿပ... သူမိုက်သည် သင့်အား အဘယ်သို့ ပြုဖူးသနည်း၊ အကြောင်းရင်းကို ပြောပြပါလော့။ အဘယ်ကြောင့် သူမိုက်ကို တွေ့မြင်ခြင်းကို သင် အလိုမရှိပါသနည်း။” ဟု သိကြားမင်းက မေးမြန်းသော်—

‘‘Anayaṃ nayati dummedho, adhurāyaṃ niyuñjati;

Dunnayo seyyaso hoti, sammā vutto pakuppati;

Vinayaṃ so na jānāti, sādhu tassa adassana’’nti. (jā. 1.13.90-92);

“သိကြားမင်း... ပညာမဲ့သော သူမိုက်သည် ပျက်စီးရာပျက်စီးကြောင်းကိုသာ ဆောင်ကျဉ်းတတ်၏။ မမှန်ကန်သော အကျင့်တရား၌သာ တိုက်တွန်းယှဉ်စပ်တတ်၏။ မကောင်းမှုကို ဆောင်ရွက်ပြီး ‘ငါကား မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏’ ဟု ထင်မှတ်တတ်၏။ ကောင်းစွာ ဆုံးမပြောဆိုလျှင်လည်း အမျက်ထွက်တတ်၏။ ထိုသူမိုက်သည် ကျင့်ဝတ်စနစ်ကို မသိပေ။ ထိုသူမိုက်ကို မတွေ့မမြင်ရခြင်းသည်သာ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ပေ၏။”

Evaṃ bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto ‘‘bālānamasevanā maṅgala’’nti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānañca sevanā maṅgala’’nti āha. Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) suttaṃ. Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သူမိုက်တို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်းကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချတော်မူ၍ “သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်းသည် မင်္ဂလာဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါတွင် ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုသဖြင့် “ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲခြင်းသည်လည်း မင်္ဂလာဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူပြန်သည်။ ထိုပညာရှိဟူသည်ကား ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းစသော ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားနှင့် ပြည့်စုံသော သူမှန်သမျှကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပညာရှိတို့ကို လက္ခဏာသုံးပါးဖြင့် သိနိုင်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ပညာရှိ၏ ပညာရှိလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍ ပဏ္ဍိတသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အသီတိမဟာသာဝကကြီးများနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အခြားသော တပည့်သာဝကများ၊ သုနေတ္တ၊ မဟာဂေါဝိန္ဒ၊ ဝိဓူရ၊ သရဘင်္ဂရသေ့၊ မဟောသဓာ၊ သုတသောမ၊ နေမိမင်းကြီး၊ အယောဃရမင်းသား၊ အကတ္တိပညာရှိ စသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့ကို ပညာရှိ (ပဏ္ဍိတ) ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

Te bhaye viya rakkhā andhakāre viya padīpo khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādippaṭilābho attano vacanakarānaṃ sabbabhayupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti. Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā, brahmaloke patiṭṭhitā, devaloke patiṭṭhitā, sugatiloke uppannā, sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi ca paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni. Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu, sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu, appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ…pe… appekacce gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. Vuttampi cetaṃ –

ထိုပညာရှိတို့သည် ဘေးကင်းရာသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော အစောင့်အရှောက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမှောင်တိုက်ထဲတွင် ထွန်းညှိအပ်သော ဆီမီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းစသော ဆင်းရဲဒုက္ခများ နှိပ်စက်ခံရစဉ် ရရှိအပ်သော ထမင်းအဖျော်စသည်ကဲ့သို့လည်းကောင်း မိမိတို့၏ စကားကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သူတို့၏ ဘေးရန်၊ ဥပဒ္ဒဝေါ၊ နှောင့်ယှက်မှု အားလုံးကို ဖျက်ဆီးဖယ်ရှားပေးနိုင်ကြကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားကို အမှီပြု၍ မရေတွက်နိုင်သော၊ အတိုင်းအတာမရှိသော နတ်လူအပေါင်းတို့သည် အာသဝေါကုန်ခန်းရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကြရ၏၊ ဗြဟ္မာဘုံ၌ တည်ကြရ၏၊ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြရ၏၊ သုဂတိဘုံ၌ လားကြရ၏။ သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား စိတ်နှလုံးကြည်ညိုလျက် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးလှူဒါန်းကြသဖြင့် ရှစ်သောင်းသောအမျိုးတို့သည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ထို့အတူ မဟာမောဂ္ဂလာန်၊ မဟာကဿပစသော မဟာသာဝကကြီးများကို လုပ်ကျွေးပူဇော်သဖြင့် ရှစ်သောင်းသောအမျိုးတို့သည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ သုနေတ္တဆရာ၏ တပည့်များအနက် အချို့သည် ဗြဟ္မာပြည်၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ အချို့သည် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့နှင့် အတူဖြစ်ကြရကုန်၏။ (ပ) အချို့သည် ဂဟပတိမဟာသာလအမျိုးတို့တွင် ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ဤအကြောင်းကိုလည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo’’ti (a. ni. 3.1).

“ရဟန်းတို့၊ ပညာရှိကြောင့် ဘေးမဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ ပညာရှိကြောင့် ဥပဒ္ဒဝေါမဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ ပညာရှိကြောင့် နှောင့်ယှက်ခြင်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်။”

Apica [Pg.108] tagaramālādigandhasadiso paṇḍito, tagaramālādigandhabandhapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī, bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttampi cetaṃ –

တစ်နည်းအားဖြင့် ပညာရှိသည် တောင်ဇလပ်ပန်းစသော မွှေးကြိုင်သော ပန်းစည်းနှင့် တူ၏။ ထိုပညာရှိကို မှီဝဲဆည်းကပ်သောသူသည် ထိုမွှေးကြိုင်သောပန်းစည်းကို ထုပ်ပတ်ထားသော သစ်ရွက်နှင့် တူ၏။ ထိုသူသည် ပညာရှိတို့၏ ကြည်ညိုမြတ်နိုးခြင်း၊ ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ဤအကြောင်းကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati;

Pattāpi surabhī vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā’’ti. (itivu. 76;

jā. 1.15.184;

2.22.1258);

“အကြင်သူသည် တောင်ဇလပ်ပန်းကို ပေါက်ရွက်ဖြင့် ထုပ်၏။ ထိုပေါက်ရွက်တို့သည်လည်း မွှေးကြိုင်သောအနံ့တို့ လှိုင်စိမ့်ထွက်ပေါ်လာကုန်၏။ ထို့အတူ ပညာရှိ (ဓီရ) ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းသည်လည်း ကောင်းသောဂုဏ်သတင်းကျော်စောခြင်းကို လှိုင်စေ၏။”

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

အကတ္တိပညာရှိသည်လည်း နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းက ဆုပေးသောအခါ ဤသို့ ပြောကြားခဲ့၏။ အဘယ်သို့ ပြောကြားသနည်းဟူမူ—

‘‘Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase;

Dhīrenallāpasallāpaṃ, taṃ kare tañca rocaye.

“သိကြားမင်း... ပညာရှိကို တွေ့မြင်ရပါလို၏၊ ပညာရှိ၏စကားကို ကြားရပါလို၏၊ ပညာရှိနှင့်အတူတကွ နေထိုင်ရပါလို၏၊ ပညာရှိနှင့်အတူတကွ အပြန်အလှန် စကားပြောဆိုရပါလို၏၊ ထိုပညာရှိကိုသာ နှစ်သက်မြတ်နိုးပါ၏။”

‘‘Kinnu te akaraṃ dhīro, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa dhīrassa, dassanaṃ abhikaṅkhasi.

“ကဿပ... ပညာရှိသည် သင့်အား အဘယ်သို့ ပြုဖူးသနည်း၊ အကြောင်းရင်းကို ပြောပြပါလော့။ ကဿပ... အဘယ်ကြောင့် ပညာရှိကို တွေ့မြင်ခြင်းကို ဤမျှ တောင်းတရသနည်း။” ဟု သိကြားမင်းက မေးမြန်းသော်—

‘‘Nayaṃ nayati medhāvī, adhurāyaṃ na yuñjati;

Sunayo seyyaso hoti, sammā vutto na kuppati;

Vinayaṃ so pajānāti, sādhu tena samāgamo’’ti. (jā. 1.13.94-96);

“သိကြားမင်း... ပညာရှိသည် ကောင်းကျိုးချမ်းသာဖြစ်ထွန်းရာ လမ်းစဉ်သို့ ဆောင်ရွက်ပေးတတ်၏။ မချွတ်ယွင်းသော ကုသိုလ်အကျင့်၌သာ တိုက်တွန်းယှဉ်စပ်တတ်၏။ ကောင်းသောတရားကို ဆောင်ရွက်သဖြင့် တစ်နေ့ထက်တစ်နေ့ တိုးတက်ကြီးပွားစေတတ်၏။ ကောင်းစွာ ဆုံးမပြောဆိုလျှင်လည်း အမျက်မထွက်တတ်။ ထိုပညာရှိသည် ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းကို ကောင်းစွာ သိရှိနားလည်၏။ ထိုသို့သော ပညာရှိနှင့် ပေါင်းဖော်ရခြင်းသည် အလွန်မွန်မြတ်လှပေ၏။”

Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānaṃ sevanā maṅgala’’nti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ maṅgala’’nti āha. Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto, tato pacchā paccekabuddhā, ariyasāvakā ca. Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူ၍ “ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲရခြင်းသည် မင်္ဂလာမည်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ပြီးနောက်၊ ယခုအခါတွင် သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်းနှင့် ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစဉ်သဖြင့် ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပူဇော်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုသဖြင့် “ပူဇော်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပူဇော်ခြင်းသည်လည်း မင်္ဂလာမည်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် ပူဇော်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ မည်သည်ကား ခပ်သိမ်းသော အပြစ်ကင်းစင်ခြင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့နောင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် အရိယာသာဝကတို့လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့အား ပူဇော်ခြင်းသည် နည်းပါးလှသော်လည်း ရှည်ကြာစွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်၏။ ဤအရာ၌ သုမနပန်းသည်၊ မလ္လိကာမိဖုရား အစရှိသူတို့သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်ကြသည်။

Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma – bhagavā hi ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāramanuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ, disvānassa etadahosi ‘‘rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyya[Pg.109], tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya, bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti, handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī’’ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi, pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Mālākāro tamānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi, tānipi gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi, tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu.

ထိုသက်သေတို့အနက် သက်သေတစ်ခုကို တင်ပြပါအံ့— မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်နေ့သော နံနက်အခါ၌ သင်းပိုင်ကို ဝတ်တော်မူ၍ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်လျက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မဂဓတိုင်းပြည့်ရှင် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးအတွက် ပန်းများကို ယူဆောင်သွားသော သုမနပန်းသည်သည် မြို့တံခါးဝသို့ ရောက်ရှိတော်မူသော၊ ကြည်ညိုဖွယ်အတိ ရှိတော်မူသော၊ လက္ခဏာတော်ကြီး ၃၂ ပါးနှင့် လက္ခဏာတော်ငယ် ၈၀ တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ အသရေတော်ဖြင့် တောက်ပထွန်းလင်းနေသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရလေ၏။ ထိုသို့ ဖူးမြင်ရသဖြင့် ထိုပန်းသည်အား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပေါ်လာ၏— “မင်းကြီးသည် ဤပန်းများကို ယူ၍ ငါ့အား အသပြာတစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ထောင် ပေးပေလိမ့်မည်။ ထိုအသပြာသည် ဤဘဝလောက၌သာ ချမ်းသာကို ပေးနိုင်ပေမည်။ မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်ရခြင်းမူကား အတိုင်းအဆမရှိ၊ မရေတွက်နိုင်သော အကျိုးကျေးဇူးရှိသဖြင့် ရေရှည်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးလိမ့်မည်။ ငါသည် ယခု ဤပန်းတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်အံ့” ဟု ကြည်ညိုသော စိတ်ထားဖြင့် ပန်းတစ်ဆုပ်ကို ယူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်သို့ ပစ်လှူလိုက်ရာ၊ ထိုပန်းတို့သည် ကောင်းကင်ဝဟုန်ဖြင့် ပျံသန်းသွားပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ အထက်၌ ပန်းမျက်နှာကြက် (ပန်းဗိတာန်) အဖြစ် တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ပန်းသည်သည် ထိုတန်ခိုးအာနုဘော်ကို မြင်တွေ့ရသဖြင့် သာလွန်ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နောက်ထပ် ပန်းတစ်ဆုပ်ကို ပစ်လှူပြန်၏။ ထိုပန်းတို့သည်လည်း သွား၍ ပန်းကုံးအင်္ကျီသဖွယ် ဝန်းရံတည်ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပန်းရှစ်ဆုပ်လုံးကို ပစ်လှူခဲ့ရာ ထိုပန်းတို့သည် သွား၍ ပန်းပြာသာဒ် (ပန်းအိမ်) သဖွယ် တည်ရှိကုန်၏။

Bhagavā antokūṭāgāre ahosi, mahājanakāyo sannipati. Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero ‘‘na buddhā ahetū apaccayā sitaṃ pātukarontī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. Bhagavā āha ‘‘eso, ānanda, mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti. Vacanapariyosāne dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပန်းပြာသာဒ်အတွင်းဝယ် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ လူအစုအဝေးကြီးလည်း စုဝေးရောက်ရှိလာကြသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သုမနပန်းသည်ကို ကြည့်ရှုတော်မူလျက် ပြုံးတော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူ၏။ အာနန္ဒာမထေရ်သည် “မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အကြောင်းရင်းမရှိဘဲ ပြုံးတော်မမူကုန်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြုံးတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မေးလျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “အာနန္ဒာ... ဤသုမနပန်းသည်သည် ဤပူဇော်ရသော ကောင်းမှုအာနုဘော်ကြောင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး နတ်ပြည်နှင့် လူ့ပြည်တို့၌ ကျင်လည်ပြီးနောက် အဆုံးစွန်၌ သုမနိဿရအမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အဆုံး၌ တရားဟောတော်မူရန် ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏—

‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati;

Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 68);

“အကြင်ကောင်းမှုကို ပြုလုပ်ပြီးနောက် တစ်ဖန် ပူပန်မှုမရှိဘဲ၊ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စွာဖြင့် ယင်းကောင်းမှု၏ အကျိုးရလဒ်ကို ခံစားရ၏။ ထိုသို့သော ကောင်းမှုကို ပြုလုပ်ရခြင်းသည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏။”

Gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā. Sā ca āmisapūjāva, ko pana vādo paṭipattipūjāya? Yato ye kulaputtā saraṇagamanasikkhāpadappaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti, ko tesaṃ pūjāphalaṃ vaṇṇayissati? Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā. Yathāha –

ဂါထာ၏ အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် တရားထူးကို ရရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပူဇော်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပူဇော်ခြင်းသည် နည်းပါးသော်လည်း ရှည်ကြာစွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုပူဇော်ခြင်းသည်လည်း အာမိသပူဇာ (ပစ္စည်းဝတ္ထုဖြင့် ပူဇော်ခြင်း) မျှသာ ရှိသေး၏၊ ပဋိပတ္တိပူဇာ (တရားကျင့်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်း) နှင့် ပတ်သက်၍မူ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ သရဏဂုံနှင့် သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ ဥပုသ်အင်္ဂါ ဆောက်တည်ခြင်း၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ စသည်တို့ဖြင့် မိမိတို့၏ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်ကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ ပူဇော်ရကျိုးကို မည်သူသည် ဖွင့်ဆိုနိုင်ပါအံ့နည်း။ ထိုသူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို အမြတ်ဆုံးသော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်ကြသည်မည်၏ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်မှာ—

‘‘Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā’’ti (dī. ni. 2.199).

“အာနန္ဒာ... အကြင်ရဟန်းယောက်ျား၊ ရဟန်းမိန်းမ၊ ဥပါသကာ သို့မဟုတ် ဥပါသိကာမသည် လောကုတ္တရာတရားအား လျော်သော တရားကို ကျင့်လျက်၊ ရိုသေစွာ ကျင့်လျက်၊ တရားနှင့်အညီ ကျင့်ကြံနေထိုင်အံ့၊ ထိုသူသည် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားကို ရိုသေအလေးမြတ်ပြုသည်၊ မြတ်နိုးပူဇော်သည် မည်၏၊ အမြတ်ဆုံးသော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်သည်မည်၏။”

Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā.

ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် အရိယာသာဝကတို့အား ပူဇော်ခြင်းသည်လည်း စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Apica [Pg.110] gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā, puttassa mātāpitaro, kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evamettha pūjaneyyā veditabbā. Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivuḍḍhihetuttā ca maṅgalameva. Vuttañhetaṃ –

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်း လူတို့တွင် ညီငယ်အတွက် ကြီးသောအစ်ကိုနှင့် အစ်မကြီးတို့သည်လည်းကောင်း၊ သားသမီးအတွက် မိဘနှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ချွေးမတို့အတွက် လင်ယောက်ျားနှင့် ယောက္ခမတို့သည်လည်းကောင်း ပူဇော်ထိုက်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့လျှင် ဤမင်္ဂလာတရား၌ ပူဇော်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပူဇော်ခြင်းသည်လည်း ကုသိုလ်ကောင်းမှုဟု သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်းစသော တိုးပွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မင်္ဂလာမည်သည်သာတည်း။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့၏—

‘‘Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti, te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissantī’’tiādi (dī. ni. 3.105).

“ထိုသားသမီးတို့သည် မိခင်အား ရိုသေပူဇော်သူ၊ ဖခင်အား ရိုသေပူဇော်သူ၊ ရဟန်းတို့အား ရိုသေပူဇော်သူ၊ မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရိုသေပူဇော်သူ၊ မိသားစုအတွင်း ကြီးသူတို့ကို ရိုသေကိုင်းညွတ်သူများ ဖြစ်ကြလတ္တံ့။ ဤကုသိုလ်တရားကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်သုံးကြလတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံးခြင်း အကြောင်းကြောင့် အသက်ရှည်ခြင်းဖြင့်လည်း တိုးပွားကြလတ္တံ့၊ အဆင်းလှခြင်းဖြင့်လည်း တိုးပွားကြလတ္တံ့” ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Idāni yasmā ‘‘yaṃ yattha maṅgalaṃ. Vavatthapetvā taṃ tassa, maṅgalattaṃ vibhāvaye’’ti iti mātikā nikkhittā, tasmā idaṃ vuccati – evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā, paṇḍitānaṃ sevanā, pūjaneyyānañca pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokatthahetuttā, paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā maṅgalanti veditabbā. Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ, taṃ vavatthapetvā tassa maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti.

ယခုအခါတွင် “အကြင်မင်္ဂလာကို ထိုထိုနေရာ၌ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ယင်း၏ မင်္ဂလာဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသအံ့” ဟူ၍ မာတိကာကို ချမှတ်ထားခဲ့သောကြောင့် ဤဆိုလတ္တံ့သော စကားကို ဆိုအပ်၏— ဤသို့ဖြင့် ထိုဂါထာ၌ သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲခြင်း၊ ပူဇော်ထိုက်သောသူတို့ကို ပူဇော်ခြင်းဟူ၍ မင်္ဂလာသုံးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုမင်္ဂလာသုံးပါးတို့တွင် သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်းသည် သူမိုက်တို့ကို မှီဝဲမိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်တို့မှ ကာကွယ်ပေးသဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်နှစ်ပါးသော လောက၌ အကျိုးရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲခြင်းနှင့် ပူဇော်ထိုက်သူတို့ကို ပူဇော်ခြင်းတို့သည် ယင်းတို့၏ အကျိုးထူးများကို ဖော်ပြရာ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် နိဗ္ဗာန်နှင့် သုဂတိသို့ ရောက်ရှိကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မင်္ဂလာမည်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤနောက်ပိုင်းတွင်မူ မာတိကာကို သီးခြားမပြတော့ဘဲ မည်သည့်နေရာ၌ မည်သည့်မင်္ဂလာရှိသည်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လျက် ထိုမင်္ဂလာ၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသပါအံ့။

Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

“အသေဝနာ စ ဗာလာနံ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Patirūpadesavāsocātigāthāvaṇṇanā

ပတိရူပဒေသဝါသော စ အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်

4. Evaṃ bhagavā ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānamatthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukulaṃ, te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘patirūpadesavāso cā’’tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho. Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko. Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāso okāso. Vāsoti tattha [Pg.111] nivāso. Pubbeti purā atītāsu jātīsu. Katapuññatāti upacitakusalatā. Attāti cittaṃ vuccati sakalo vā attabhāvo, sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

၄. ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ဗြူဟိ မင်္ဂလမုတ္တမံ” ဟု တစ်ခုတည်းသော မင်္ဂလာကို တောင်းပန်လျှောက်ထားအပ်သော်လည်း၊ အနည်းငယ်ကို တောင်းဆိုသော်လည်း များစွာပေးတတ်သော မြင့်မြတ်သော ယောက်ျားကဲ့သို့ ဂါထာတစ်ပုဒ်တည်းဖြင့် မင်္ဂလာသုံးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုမျှမက နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ တရားနာလိုခြင်း၊ မင်္ဂလာတရားတို့ ရှိနေခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မည်သည့်သတ္တဝါတို့အား မည်သည့်မင်္ဂလာသည် သင့်လျော်သည်ဟူ၍ ထိုထိုသတ္တဝါတို့ကို ထိုထိုမင်္ဂလာတရား၌ ယှဉ်စေလိုသော အလိုတော်ရှိသဖြင့်လည်းကောင်း “ပတိရူပဒေသဝါသော စ” အစရှိသော ဂါထာတို့ဖြင့် တစ်ဖန်တုံ များစွာသော မင်္ဂလာတရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူရန် အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာတို့တွင် ပထမဂါထာ၌— “ပတိရူပေါ” ဟူသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော။ “ဒေသော” ဟူသည် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မြို့ သို့မဟုတ် ဇနပုဒ်စသော သတ္တဝါတို့ နေထိုင်ရာ အရပ်ဒေသ။ “ဝါသော” ဟူသည် ထိုအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်း။ “ပုဗ္ဗေ” ဟူသည် ရှေး၌ သို့မဟုတ် လွန်လေပြီးသော ဘဝတို့၌။ “ကတပုညတာ” ဟူသည် ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှု ရှိခြင်း။ “အတ္တာ” ဟူသည် စိတ် သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အတ္တဘော (ကိုယ်ခန္ဓာ) ကို ဆို၏။ “သမ္မာပဏီဓိ” ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ ထားရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဤဂါထာ၌ ပုဒ်အဖွင့် ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – patirūpadesavāso nāma yattha catasso parisā vicaranti, dānādīni puññakiriyavatthūni vattanti, navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dibbati, tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā maṅgalanti vuccati. Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ.

အနက်အဖွင့်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ ပတိရူပဒေသဝါသ (တင့်အပ်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေရခြင်း) မည်သည်ကား အကြင်အရပ်၌ ရဟန်း၊ ရဟန်းမ၊ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာဟူသော ပရိသတ်လေးပါးတို့ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ အလှူစသော ပုညကိရိယာဝတ္ထုတို့ ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် ထွန်းပ၏။ ထိုအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်းကို သတ္တဝါတို့အား ကုသိုလ်ပြုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ရောက်ရှိသွားသော တံငါသည်အစရှိသူတို့သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်ကုန်၏။

Aparo nayo – patirūpadesavāso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso dhammacakkavattitappadeso dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍamba rukkhamūlappadeso devorohaṇappadeso, yo vā panaññopi sāvatthirājagahādi buddhādhivāsappadeso, tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyappaṭilābhapaccayato maṅgalanti vuccati.

တစ်ပါးသောနည်းကား- ပတိရူပဒေသဝါသမည်သည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်အရပ်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောကြားတော်မူရာအရပ်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော ပရိသတ်၏အလယ်၌ ခပ်သိမ်းသော တိတ္ထိတို့၏အယူကို ဖြတ်တောက်ပယ်ဖျက်၍ ယမိုက်ပြာဋိဟာ ပြတော်မူရာဖြစ်သော ကဏ္ဍသရက်ပင်ရင်းအရပ်လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်မှ သက်တော်မူရာအရပ်လည်းကောင်း၊ အခြားဖြစ်သော သာဝတ္ထိပြည်၊ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်စသော မြတ်စွာဘုရားတို့ သီတင်းသုံးတော်မူရာအရပ်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်းကို သတ္တဝါတို့အား အနုတ္တရိယတရားခြောက်ပါးကို ရရှိခြင်း၏အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Aparo nayo (mahāva. 259) – puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa parena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Ayaṃ majjhimadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni, vitthārena aḍḍhateyyāni, parikkhepena nava yojanasatāni honti. Eso patirūpadeso nāma.

တစ်ပါးသောနည်းကား- အရှေ့အရပ်၌ ဂဇင်္ဂလအမည်ရှိသော နိဂုံးရွာရှိ၏၊ ထိုနိဂုံးရွာ၏ အပြင်ဘက်၌ အင်ကြင်းပင်ကြီးများ ရှိကုန်၏၊ ထိုအင်ကြင်းပင်ကြီးများ၏ အပြင်ဘက်သည် ပစ္စန္တရဇ်ဇနပုဒ် မည်ကုန်၏၊ အတွင်းဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသမည်၏။ အရှေ့တောင်အရပ်၌ သလ္လာဝတီအမည်ရှိသော မြစ်ရှိ၏၊ ထိုမြစ်၏ အပြင်ဘက်သည် ပစ္စန္တရဇ်ဇနပုဒ်မည်ကုန်၏၊ အတွင်းဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသမည်၏။ တောင်အရပ်၌ သေတကဏ္ဏိကအမည်ရှိသော နိဂုံးရွာရှိ၏၊ ထိုနိဂုံးရွာ၏ အပြင်ဘက်သည် ပစ္စန္တရဇ်ဇနပုဒ်မည်ကုန်၏၊ အတွင်းဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသမည်၏။ အနောက်အရပ်၌ ထုဏအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားရွာရှိ၏၊ ထိုပုဏ္ဏားရွာ၏ အပြင်ဘက်သည် ပစ္စန္တရဇ်ဇနပုဒ်မည်ကုန်၏၊ အတွင်းဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသမည်၏။ မြောက်အရပ်၌ ဥသီရဒ္ဓဇအမည်ရှိသော တောင်ရှိ၏၊ ထိုတောင်၏ အပြင်ဘက်သည် ပစ္စန္တရဇ်ဇနပုဒ်မည်ကုန်၏၊ အတွင်းဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသမည်၏။ ဤမဇ္ဈိမဒေသသည် အလျားအားဖြင့် ယူဇနာသုံးရာ၊ အနံအားဖြင့် ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ်၊ အဝန်းအားဖြင့် ယူဇနာကိုးရာ ရှိကုန်၏။ ဤမဇ္ဈိမဒေသအရပ်ကို ပတိရူပဒေသ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā, cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā [Pg.112] sammāsambuddhā uppajjanti. Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti. Tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya, sammāsambuddhānaṃ pana buddhasāvakānaṃ ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti. Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato maṅgalanti vuccati.

ဤမဇ္ဈိမဒေသအရပ်၌ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းနှင့် ခြံရံသော ကျွန်းငယ်နှစ်ထောင်တို့ကို အစိုးရစိုးပိုင်သော စကြာမင်းတို့ ပွင့်ထွန်းလာကြကုန်၏။ တစ်သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကြကုန်ပြီး သာရိပုတ္တရာ၊ မောဂ္ဂလာန် အစရှိသော မဟာသာဝကတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ နှစ်သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူကြကုန်၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ပွင့်ထွန်းလာကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် လေးသင်္ချေ၊ ရှစ်သင်္ချေ၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူကြကုန်၍ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုမဇ္ဈိမဒေသအရပ်၌ ရှိကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် စကြာမင်း၏ အဆုံးအမကို ခံယူ၍ ငါးပါးသီလ၌ တည်လျက် နတ်ပြည်သို့ လားကြကုန်၏။ ထို့အတူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အဆုံးအမ၌ တည်လျက်လည်းကောင်း၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားရှင်နှင့် ဘုရားတပည့်တော်တို့၏ အဆုံးအမတော်၌ တည်လျက်လည်းကောင်း နတ်ပြည်သို့ လားကြရသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့ လားကြရသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမဇ္ဈိမဒေသအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်းကို ဤသို့သော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā, sāpi maṅgalaṃ. Kasmā? Buddhapaccekabuddhasammukhato dassetvā buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā. Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti, so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe ca katapuññatā maṅgala’’nti.

ပုဗ္ဗေကတပုညတာ မည်သည်ကား လွန်လေပြီးသောဘဝ၌ ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ ရဟန္တာတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်ရှိသူ၏အဖြစ် ဖြစ်၏။ ထိုဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်ရှိသူ၏အဖြစ်သည်လည်း မင်္ဂလာမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို မျက်မှောက်ဖူးမြင်ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား သို့မဟုတ် ဘုရားတပည့်တော်တို့၏ မျက်မှောက်မှ ကြားနာရသော လေးပုဒ်မျှရှိသော ဂါထာတစ်ပုဒ်၏ အဆုံး၌ပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရှေးဘဝ၌ ပြုအပ်သော ဆုတောင်းထူးရှိ၍ များစွာသော ကုသိုလ်အရင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကုသိုလ်ရင်းကြောင့်ပင် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် အာသဝေါကုန်ခန်းရာသို့ ရောက်ရှိတတ်၏။ သာဓကအားဖြင့် မဟာကပ္ပိနမင်းကြီးနှင့် အနောဇာ မိဖုရားကြီးတို့ အာသဝေါကုန်ခန်း ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ မင်္ဂလံ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Attasammāpaṇidhi nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti, assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti, macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti. Ayaṃ vuccati ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti, eso ca maṅgalaṃ. Kasmā? Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti.

အတ္တသမ္မာပဏီဓိ မည်သည်ကား ဤလောက၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သီလမရှိသော မိမိကိုယ်ကို သီလ၌ တည်စေ၏။ သဒ္ဓါတရားမရှိသည်ကို သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၌ တည်စေ၏။ ဝန်တိုတတ်သည်ကို စာဂနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၌ တည်စေ၏။ ဤသို့ ပြုမူခြင်းကို "အတ္တသမ္မာပဏီဓိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာဆောက်တည်ခြင်းသည်လည်း မင်္ဂလာမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ပစ္စုပ္ပန်နှင့် သံသရာ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဘေးရန်တို့ကို ပယ်ဖျောက်၍ အထူးထူးသော အကျိုးကျေးဇူးများကို ရရှိစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Evaṃ imissāpi gāthāya patirūpadesavāso ca, pubbe ca katapuññatā, attasammāpaṇidhī cāti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ လျောက်ပတ်သောအရပ်၌ နေထိုင်ရခြင်း၊ ရှေးဘဝက ပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်းဟူသော မင်္ဂလာသုံးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုမင်္ဂလာတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုထိုနေရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

"ပတိရူပဒေသဝါသော စ" ဟူသော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Bāhusaccañcātigāthāvaṇṇanā

"ဗာဟုဿစ္စဉ္စ" အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

5. Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccanti bahussutabhāvo. Sippanti yaṃ kiñci hatthakosallaṃ. Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ. Susikkhitoti suṭṭhu sikkhito. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Yāti aniyataniddeso. Vācāti girā byappatho. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

၅. ယခုအခါ "ဗာဟုဿစ္စဉ္စ" အစရှိသော ဤဂါထာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဗာဟုဿစ္စံ ဟူသည်မှာ ဗဟုဿုတ (အကြားအမြင်များသောသူ) ၏ အဖြစ်တည်း။ သိပ္ပံ ဟူသည်မှာ လက်မှုအတတ်ပညာ တစ်ခုခုကို ကျွမ်းကျင်ခြင်းတည်း။ ဝိနယော ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ကို ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမခြင်းတည်း။ သုသိက္ခိတော ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သင်ကြားအပ်ခြင်းတည်း။ သုဘာသိတာ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပြောဆိုအပ်ခြင်းတည်း။ "ယာ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် မရေမရာ ညွှန်းဆိုခြင်းကို ပြသော သဒ္ဒါတည်း။ ဝါစာ ဟူသည်မှာ နှုတ်ထွက်စကား ပြောဆိုခြင်းတည်း။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ ပုဒ်အနက် ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်၏။

Atthavaṇṇanā [Pg.113] pana evaṃ veditabbā – bāhusaccaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘sutadharo hoti sutasannicayo’’ti (ma. ni. 1.339; a. ni. 4.22) ca ‘‘idhekaccassa bahukaṃ sutaṃ hoti, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’nti ca (a. ni. 4.6) evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacchikiriyāhetuto ca maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

အနက်အဖွင့်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ ဗာဟုဿစ္စ မည်သည်ကား "အကြားအမြင်ကို ဆောင်၏၊ အကြားအမြင်ကို ဆည်းပူး၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူအား သုတ်၊ ဂေယျ၊ ဗျာကရုဏ်း အစရှိသည်ဖြင့် များစွာသော အကြားအမြင်သည် ရှိ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့သော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို ဆောင်ရွက်သည့်အဖြစ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုဘုရားတရားတော်၌ အကြားအမြင်ရှိခြင်းသည် အကုသိုလ်ကို ပယ်ဖျောက်ရန်နှင့် ကုသိုလ်တရားကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစဉ်သဖြင့် ပရမတ္ထသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုရန် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).

"ရဟန်းတို့၊ အကြားအမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော အရိယာသာဝကသည် စင်စစ်သော်ကား အကုသိုလ်တရားကို ပယ်စွန့်၏၊ ကုသိုလ်တရားကို ပွားများစေ၏၊ အပြစ်ရှိသောတရားကို ပယ်စွန့်၏၊ အပြစ်မရှိသောတရားကို ပွားများစေ၏၊ မိမိကိုယ်ကို စင်ကြယ်စွာ စောင့်ရှောက်နိုင်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Aparampi vuttaṃ –

အခြားတစ်ပါးသော ဒေသနာတော်၌လည်း ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahanto tulayati, tulayanto padahati padahanto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.432).

"အကြားအမြင်ဖြင့် ဆောင်ထားအပ်သော တရားတို့၏ အနက်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်၏။ အနက်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်သောသူအား တရားတို့သည် ဉာဏ်၌ စွဲထင်လာကုန်၏။ တရားတို့သည် ဉာဏ်၌ စွဲထင်လာသောအခါ ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အားထုတ်၏။ အားထုတ်သောအခါ ချိန်ဆနိုင်၏။ ချိန်ဆနိုင်သောအခါ စီးဖြန်းကျင့်ကြံ၏။ ထိုသို့ စီးဖြန်းကျင့်ကြံသောသူသည် ကိုယ်တိုင်လည်း ပရမတ္ထသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်၏၊ ပညာဖြင့်လည်း ထိုးထွင်း၍ မြင်နိုင်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Apica agārikabāhusaccampi yaṃ anavajjaṃ, taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လူတို့၏ အပြစ်ကင်းစင်သော လောကီအကြားအမြင် ဗဟုဿုတရှိခြင်းသည်လည်း ပစ္စုပ္ပန်၊ သံသရာ နှစ်ဦးသောလောက၌ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။

Sippaṃ nāma agārikasippañca anagārikasippañca. Tattha agārikasippaṃ nāma yaṃ parūparodhavirahitaṃ akusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādikaṃ, taṃ idhalokatthāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikasippaṃ nāma cīvaravicāraṇasibbanādisamaṇaparikkhārābhisaṅkharaṇaṃ, yaṃ taṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.345; 360; a. ni. 10.17) nayena tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ, yaṃ ‘‘nāthakaro dhammo’’ti ca vuttaṃ, taṃ attano ca paresañca ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

အတတ်ပညာဟူသည် လူတို့၏အတတ်ပညာနှင့် ရဟန်းတို့၏အတတ်ပညာဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လူတို့၏အတတ်ပညာဟူသည် သူတစ်ပါးကို နှိပ်စက်ခြင်းမှ ကင်း၍ အကုသိုလ်အမှုမှ ကင်းဝေးသော ကျောက်မျက်သွေးခြင်း၊ ရွှေပန်းတိမ်လုပ်ငန်း စသော အတတ်ပညာမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုအပြစ်ကင်းသော အတတ်ပညာသည် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ လောကီအကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သောကြောင့် မင်္ဂလာမည်၏။ ရဟန်းတို့၏အတတ်ပညာဟူသည် သင်္ကန်းကို စီရင်ခြင်း၊ ချုပ်လုပ်ခြင်း စသော ရဟန်းတို့၏ ပရိက္ခရာများကို ပြုပြင်စီရင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအတတ်ပညာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ “ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ကြီးငယ်အဖုံဖုံသော ကိစ္စရပ်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၏” စသည်ဖြင့် ထိုထိုသုတ်တို့၌ ဖွင့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ ထို့ပြင် “ကိုးကွယ်ရာတရား (နာထကရဏတရား)” ဟူ၍လည်း ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုရဟန်းတို့၏ အပြစ်ကင်းသော အတတ်ပညာသည် မိမိအတွက်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအတွက်လည်းကောင်း နှစ်ဦးစလုံး၏ ဘဝနှစ်ဖြာ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးနိုင်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။

Vinayo nāma agārikavinayo ca anagārikavinayo ca. Tattha agārikavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ, so tattha susikkhito asaṃkilesāpajjanena ācāraguṇavavatthānena ca ubhayalokahitasukhāvahanato [Pg.114] maṅgalaṃ. Anagārikavinayo nāma sattāpattikkhandhaanāpajjanaṃ, sopi vuttanayeneva susikkhito, catupārisuddhisīlaṃ vā anagārikavinayo, so yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃ sikkhanena susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto maṅgalanti veditabbo.

ဝိနည်းဟူသည် လူတို့၏ဝိနည်းနှင့် ရဟန်းတို့၏ဝိနည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လူတို့၏ဝိနည်းဟူသည် ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတရားတို့မှ ဝေးစွာရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလူဝိနည်း၌ ကောင်းစွာကျင့်ကြံအပ်လျှင် ကိလေသာညစ်နွမ်းမှုမဖြစ်ခြင်း၊ ကောင်းသောကျင့်ဝတ်ဂုဏ်တို့ကို တည်ဆောက်ခြင်းတို့ဖြင့် ဘဝနှစ်ဖြာ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးနိုင်သောကြောင့် မင်္ဂလာမည်၏။ ရဟန်းတို့၏ဝိနည်းဟူသည် အာပတ်ခုနစ်ပုံသို့ မကျရောက်စေခြင်း (မကျူးလွန်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းသည်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ကောင်းစွာကျင့်ကြံဆောက်တည်ပါက ဘဝနှစ်ဖြာ ချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးနိုင်သောကြောင့် မင်္ဂလာမည်၏။ သို့မဟုတ် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် ရဟန်းတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဝိနည်းတရား၌ တည်လျက် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ ကောင်းစွာကျင့်ကြံသင်ယူအပ်သော ဝိနည်းတရားသည် လောကီလောကုတ္တရာ ချမ်းသာကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။

Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā. Yathāha ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato vācā subhāsitā hotī’’ti (su. ni. subhāsitasuttaṃ). Asamphappalāpā vācā eva vā subhāsitā. Yathāha –

သုဘာသိတဝါစာ (ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သောစကား) ဟူသည် မုသာဝါဒ စသော အပြစ်တို့မှ ကင်းဝေးသော စကားဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်းတို့... အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကားသည် သုဘာသိတဝါစာ (ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သော စကား) မည်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သမ္ဖပ္ပလာပ (အကျိုးမရှိ ပြိန်ဖျင်းသောစကား) မဟုတ်သော စကားသည်သာလျှင် သုဘာသိတဝါစာ မည်၏။ ထိုသို့လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;

Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti. (su. ni. 452);

“သူတော်ကောင်းတို့သည် ကောင်းစွာပြောဆိုသော စကားကို အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုကြကုန်၏။ တရားနှင့်စပ်သော စကားကို ပြောရာ၏၊ မတရားသောစကားကို မပြောရာ၊ ထိုစကားသည် ဒုတိယအင်္ဂါတည်း။ ချစ်ဖွယ်သော စကားကို ပြောရာ၏၊ မချစ်ဖွယ်သောစကားကို မပြောရာ၊ ထိုစကားသည် တတိယအင်္ဂါတည်း။ မှန်ကန်သော စကားကို ပြောရာ၏၊ မမှန်ကန်သောစကားကို မပြောရာ၊ ထိုစကားသည် စတုတ္ထအင်္ဂါတည်း” ဟု ဟောကြားတော်မူ၏။

Ayampi ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbā. Yasmā ca ayaṃ vinayapariyāpannā eva, tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo saṅgahetabbo. Atha vā kiṃ iminā parissamena paresaṃ dhammadesanādivācā idha subhāsitā vācāti veditabbā. Sā hi yathā patirūpadesavāso, evaṃ sattānaṃ ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato maṅgalanti vuccati. Āha ca –

ဤသုဘာသိတဝါစာသည်လည်း ဘဝနှစ်ဖြာ၌ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးနိုင်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။ သို့သော်လည်း ဤသုဘာသိတမင်္ဂလာသည် “ဝိနယော စ သုသိက္ခိတော” ဟူသော ဝိနည်းမင်္ဂလာ၌ အကျုံးဝင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဝိနည်းဟူသော စကားရပ်ဖြင့်သာ ရေတွက်ယူရမည် ဖြစ်သဖြင့် သီးခြားခွဲ၍ မရေတွက်အပ်ပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် “ဤသို့ ဝိနည်း၌ အကျုံးဝင်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း” ဟု မေးလျှင် ဤနေရာ၌ သူတစ်ပါးတို့အား တရားဓမ္မဟောကြားခြင်း စသော စကားမျိုးကိုသာ သုဘာသိတဝါစာဟူ၍ သိအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သင့်လျော်သောအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်း (ပတိရူပဒေသဝါသ) သည် မင်္ဂလာမည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သုဘာသိတဝါစာသည်လည်း သတ္တဝါတို့အား ဘဝနှစ်ဖြာ စီးပွားချမ်းသာနှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိစေခြင်း၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti. (su. ni. 456);

“မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုရန်၊ ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိရန် မည်သည့်စကားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားတော်သည် စင်စစ်အားဖြင့် စကားတကာတို့ထက် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ပေ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Evaṃ imissā gāthāya bāhusaccaṃ, sippaṃ, vinayo susikkhito, subhāsitā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤ “ဗာဟုဿစ္စဉ္စ” အစရှိသော ဂါထာ၌ ဗခုသုတရှိခြင်း၊ အတတ်ပညာတတ်မြောက်ခြင်း၊ ဝိနည်းတရားကို ကောင်းစွာသင်ယူကျင့်ကြံခြင်း၊ ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သော စကားရှိခြင်းဟူ၍ မင်္ဂလာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုထိုနေရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်၏။

Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော စကားအစဉ်အတိုင်း “ဗာဟုဿစ္စဉ္စ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Mātāpituupaṭṭhānantigāthāvaṇṇanā

မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနဂါထာအဖွင့်

6. Idāni [Pg.115] mātāpituupaṭṭhānanti ettha mātu ca pitu cāti mātāpitu. Upaṭṭhānanti upaṭṭhahanaṃ. Puttānañca dārānañcāti puttadārassa saṅgaṇhanaṃ saṅgaho. Na ākulā anākulā. Kammāni eva kammantā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

၆. ယခုအခါ “မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ” အစရှိသော ဂါထာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “မာတာပိတု” ဟူသည် မိခင်နှင့် ဖခင်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဥပဋ္ဌာနံ” ဟူသည် လုပ်ကျွေးမွေးမြူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟော” ဟူသည် သားသမီးနှင့် ဇနီးမယားတို့ကို ထောက်ပံ့ချီးမြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အနကုလာ” ဟူသည် ရှုပ်ထွေးနှောင့်ယှက်ခြင်း မရှိသော၊ “ကမ္မန္တာ” ဟူသည် ပြုအပ်သော အမှုလုပ်ငန်းများသာ ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိသော စကားများ၏ အဓိပ္ပာယ်သည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ပုဒ်အဖွင့် (ပဒဝဏ္ဏနာ) တည်း။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – mātā nāma janikā vuccati, tathā pitā. Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanucchādananhāpanehi catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ. Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ atthakāmā anukampakā, ye puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā paṃsuṃ puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā paricumbantā ca sinehaṃ uppādenti, vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ patikāraṃ kātuṃ asamatthā. Yasmā ca te āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro, brahmasammatā pubbācariyasammatā, tasmā tesaṃ upaṭṭhānaṃ idha pasaṃsaṃ, pecca saggasukhañca āvahati. Tena maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

အနက်အဖွင့် (အတ္ထဝဏ္ဏနာ) ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ မွေးဖွားပေးသော မိခင်ကို “မာတာ” ဟု ခေါ်ဆို၍ ဖခင်ကို “ပိတာ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လုပ်ကျွေးမွေးမြူခြင်း (ဥပဋ္ဌာန) ဟူသည် ခြေဆေးပေးခြင်း၊ ဆုပ်နယ်ပေးခြင်း၊ လိမ်းကျံပေးခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ပေးလှူထောက်ပံ့ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အထောက်အပံ့ ပြုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြုစုလုပ်ကျွေးရာ၌ မိဘနှစ်ပါးတို့သည် သားသမီးတို့အပေါ် များစွာကျေးဇူးရှိကြ၏၊ အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိကြ၏၊ သနားကြင်နာတတ်ကြ၏။ အပ၌ ကစားပြီး၍ မြေမှုန့်ပေကျံသော ကိုယ်ဖြင့် ရောက်ရှိလာသော သားသမီးငယ်တို့ကို မြင်လျှင် ဖုန်မှုန့်များကို သုတ်သင်ကာ ဦးခေါင်းကို နမ်းရှုပ်လျက် မြတ်နိုးကြင်နာမှုကို ဖြစ်စေတတ်ကြ၏။ သားသမီးတို့သည် မိဘနှစ်ပါးတို့ကို အနှစ်တစ်ရာပတ်လုံး ဦးခေါင်းထက်၌ ရွက်ဆောင်၍ လုပ်ကျွေးစေကာမူ ထိုမိဘတို့၏ ကျေးဇူးကို အကုန်အစင် ဆပ်နိုင်စွမ်း မရှိကြပေ။ ထိုမိဘတို့သည် သားသမီးတို့ကို မွေးဖွားပေးသူ၊ စောင့်ရှောက်မွေးမြူသူ၊ ဤလောကကို ပြသပေးသူများ ဖြစ်ကြ၏။ ဗြဟ္မာဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးဆရာဟူ၍လည်းကောင်း သမုတ်ထိုက်သူများ ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမိဘနှစ်ပါးတို့ကို လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းသည် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌ နတ်ပြည်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ရွက်ဆောင်ပေးတတ်၏။ ထို့ကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြတ်စွာဘုရားသည် “ဗြဟ္မာတိ (ပ) ပမောဒတိ” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;

Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.

“မိဘနှစ်ပါးတို့သည် သားသမီးအပေါင်းအား သနားကြင်နာတတ်ကြသောကြောင့် သားသမီးတို့၏ ‘ဗြဟ္မာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ရှေးဦးဆရာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ သားသမီးတို့၏ ပူဇော်သက္ကာရကိုလည်း ခံထိုက်ကုန်၏။

‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;

Annena atha pānena, vatthena sayanena ca;

Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.

ထို့ကြောင့် ပညာရှိသည် ထိုမိဘတို့ကို ရိုသေစွာ ရှိခိုးရာ၏။ ထမင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဖျော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဝတ်အထည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အိပ်ရာနေရာဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံ့သာလိမ်းကျံပေးခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ ခြေဆေးပေးခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုသေစွာ ပြုစုလုပ်ကျွေးရာ၏။

‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (itivu. 106;

jā. 2.20.181-183);

မိဘတို့အပေါ် ထိုသို့ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ထိုသားသမီးကို ဤဘဝ၌ပင် ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ တမလွန်ဘဝ၌လည်း နတ်ပြည်၌ မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ရ၏” ဟု ဟောကြားတော်မူ၏။

Aparo nayo – upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādipañcavidhaṃ, taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

တစ်နည်းအားဖြင့် ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်း (ဥပဋ္ဌာန) ဟူသည် မိဘတို့အား ပြန်လည်ကျွေးမွေးခြင်း၊ မိဘတို့၏ အမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပေးခြင်း၊ မိဘတို့၏ အမျိုးအနွယ်ကို စောင့်ရှောက်တည်တံ့စေခြင်း စသည်ဖြင့် ငါးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုသို့ မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည် မကောင်းမှုမှ တားမြစ်ခြင်း စသော ငါးပါးသောအပြားရှိသည့် ပစ္စုပ္ပန် စီးပွားချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။ ဤအကြောင်းကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် “ပဉ္စဟိ ခေါ ဂဟပတိပုတ္တ (ပ) ဒါယဇ္ဇံ နိယျာတေန္တိ” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

‘‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi[Pg.116], kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi, atha vā pana petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmī’ti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti, pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī’’ti (dī. ni. 3.267).

“သူကြွယ်သား... သားသမီးတို့သည် ‘ငါ့ကို မွေးမြူခဲ့သော မိဘတို့ကို ငါသည် ပြန်လည်မွေးမြူအံ့၊ မိဘတို့၏ အမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပေးအံ့၊ အမျိုးအနွယ်ကို တည်တံ့စေအံ့၊ အမွေဥစ္စာကို ဆက်ခံအံ့၊ ကွယ်လွန်ပြီးသော မိဘတို့အား ရည်စူး၍ အလှူအတန်းပြုကာ အမျှအတန်းပေးဝေအံ့’ ဟူသော အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် အရှေ့အရပ်ဟူသော မိဘနှစ်ပါးတို့ကို လုပ်ကျွေးပြုစုအပ်ကုန်၏။ သူကြွယ်သား... သားသမီးတို့သည် ဤအကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် အရှေ့အရပ်ဟူသော မိဘနှစ်ပါးတို့ကို လုပ်ကျွေးပြုစုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် မိဘတို့သည်လည်း သားသမီးတို့ကို ‘မကောင်းမှုမှ တားမြစ်ခြင်း၊ ကောင်းသောအမှု၌ ယှဉ်စေခြင်း၊ အတတ်ပညာ သင်ကြားပေးခြင်း၊ သင့်လျော်သော အိမ်ထောင်ဘက်နှင့် ထိမ်းမြားပေးခြင်း၊ လျောက်ပတ်သော အချိန်၌ အမွေဥစ္စာကို အပ်နှင်းခြင်း’ ဟူသော အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် သားသမီးတို့အပေါ် အစဉ်သနား စောင့်ရှောက်ကြကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu pasāduppādanena, sīlasamādāpanena, pabbajjāya vā upaṭṭhahati, ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo. Tassa taṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato maṅgalanti vuccati.

တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အကြင်သားသမီးသည် မိဘတို့ကို ရတနာသုံးပါး၌ သက်ဝင်ယုံကြည် ကြည်ညိုစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလဆောက်တည်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းပြုစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြုစုလုပ်ကျွေး၏။ ဤသို့ လုပ်ကျွေးခြင်းသည် မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းတကာတို့ထက် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ ထိုသားသမီးအတွက် ထိုသို့ မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည် မိဘတို့က ပြုခဲ့ဖူးသော ကျေးဇူးကို ပြန်လည်ပေးဆပ်ခြင်း ဖြစ်ရုံမျှမက ပစ္စုပ္ပန်ဘဝနှင့် တမလွန်ဘဝ နှစ်ဖက်သော များစွာသော အကျိုးစီးပွားတို့ကို ရရှိစေခြင်း၏ နီးကပ်သော အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Puttadārassāti ettha attato jātā puttāpi dhītaropi puttāicceva saṅkhyaṃ gacchanti. Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yā kāci bhariyā. Puttā ca dārā ca puttadāraṃ, tassa puttadārassa. Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ. Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pacchimā disā puttadārā veditabbā’’ti ettha uddiṭṭhaṃ puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā ‘‘pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā sammānanāya, anavamānanāya, anati cariyāya, issariyavossaggena, alaṅkārānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati, susaṃvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū’’ti (dī. ni. 3.269).

“ပုတ္တဒါရဿ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ မိမိမှမွေးဖွားသော သားသမီးများကို “ပုတ္တ” ဟူသော အစုအဝေးတွင် ထည့်သွင်းအပ်၏။ “ဒါရ” ဟူသည်မှာ အိမ်ထောင်ဖက် မယား ၂၀ ထဲမှ တစ်ဦးဦးကို ဆိုလိုသည်။ သားသမီးနှင့် မယားကို “သားမယား” ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ထိုသားမယားအား သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်း (သေင်္ဂဟ) ဆိုသည်မှာ ချီးမြှောက်မြတ်နိုးခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကောင်းမွန်စွာ ပြုစုထောက်ပံ့ခြင်းကို ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ စီးပွားချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် “မင်္ဂလာ” ဟု သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “သားမယားကို အနောက်အရပ်ဟု သိအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့ရာ ဤ၌ ပြဆိုအပ်သော သားမယားကို မယား (ဘရိယာ) သဒ္ဒါဖြင့် ခြုံငုံ၍လည်း “သူကြွယ်သား... လင်သည် အနောက်အရပ်ဟူသော မယားကို အကြောင်း ၅ ပါးဖြင့် ပြုစုထောက်ပံ့အပ်၏။ ယင်းတို့မှာ (၁) မြတ်နိုးစွာ ဆက်ဆံခြင်း၊ (၂) မထေမဲ့မြင် မပြုခြင်း၊ (၃) အခြားမိန်းမတို့နှင့် မဖောက်ပြန်ခြင်း၊ (၄) အိမ်တွင်းကိစ္စအဝဝကို စီမံပိုင်ခွင့် ပေးအပ်ခြင်း၊ (၅) အဝတ်တန်ဆာ ဆင်ယင်ပေးခြင်း တို့ဖြစ်၏။ သူကြွယ်သား... ဤငါးပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် လင်သည် အနောက်အရပ်ဖြစ်သော မယားကို ပြုစုထောက်ပံ့အပ်သော် မယားသည်လည်း လင်ကို အကြောင်း ၅ ပါးဖြင့် အပြန်အလှန် စောင့်ရှောက်တတ်၏။ ယင်းတို့မှာ (၁) အိမ်မှုကိစ္စများကို ကောင်းစွာ စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း၊ (၂) အခြံအရံ အလုပ်သမားတို့ကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း၊ (၃) လင်မှတစ်ပါး အခြားယောက်ျားနှင့် မဖောက်ပြန်ခြင်း၊ (၄) လင်ရှာဖွေစုဆောင်းထားသော ဥစ္စာကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ (၅) အလုပ်ကိစ္စအားလုံးတွင် မပျင်းမရိဘဲ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစွာ ဆောင်ရွက်ခြင်း တို့ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Ayaṃ vā aparo nayo – saṅgahoti dhammikāhi dānapiyavācātthacariyāhi saṅgaṇhanaṃ. Seyyathidaṃ – uposathadivasesu paribbayadānaṃ, nakkhattadivasesu nakkhattadassāpanaṃ, maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ, diṭṭhadhammikasamparāyikesu atthesu ovādānusāsananti. Taṃ vuttanayeneva diṭṭhadhammikahitahetuto samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbaṃ. Yathāha sakko devānamindo –

တစ်နည်းအားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်း (သေင်္ဂဟ) ဆိုသည်မှာ တရားနှင့်အညီ ပေးကမ်းခြင်း (ဒါန)၊ ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်း (ပိယဝါစာ) နှင့် အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ပေးခြင်း (အတ္ထစရိယာ) တို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့မှာ ဥပုသ်နေ့များ၌ ရိက္ခာပေးကမ်းခြင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင်နေ့များ၌ ပွဲလမ်းသဘင် ကြည့်ရှုစေခြင်း၊ မင်္ဂလာပွဲရက်များ၌ မင်္ဂလာပြုပေးခြင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်အကျိုးစီးပွားတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆုံးမသွန်သင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ဖော်ပြခဲ့ပြီးသောနည်းတူ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်အကျိုးစီးပွား၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့ကပင် ရှိခိုးထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း “မင်္ဂလာ” ဟု သိအပ်၏။ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ဤသို့ ဆိုခဲ့ဖူး၏ -

‘‘Ye [Pg.117] gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;

Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti. (saṃ.ni.1.1.264);

“မာတလိနတ်သား... သီလနှင့်ပြည့်စုံ၍ ရတနာသုံးပါးကို ဆည်းကပ်ကြကုန်လျက် ကုသိုလ်ကောင်းမှုပြုကာ တရားသဖြင့် သားမယားကို ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်သော လူဝတ်ကြောင်တို့ကို ငါရှိခိုးပါ၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Anākulā kammantā nāma kālaññutāya patirūpakāritāya analasatāya uṭṭhānavīriyasampadāya, abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappatirūpakaraṇasithilakaraṇādiākulabhāvavirahitā kasigorakkhavāṇijjādayo kammantā. Ete attano vā puttadārassa vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya evaṃ payojitā diṭṭheva dhamme dhanadhaññavuddhipaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccanti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

အနှောင့်အယှက်မရှိသော အလုပ်ကိစ္စ (အနာကုလာ ကမ္မန္တာ) ဟူသည်ကား အချိန်အခါကို သိခြင်း၊ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ပြုလုပ်ခြင်း၊ မပျင်းရိခြင်း၊ ထကြွလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ မပျက်မစီးအောင် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကြောင့် အချိန်လွန်မှ လုပ်ကိုင်ခြင်း၊ မလျောက်ပတ်သည်ကို လုပ်ကိုင်ခြင်း၊ လျော့ရဲလျော့ရဲ လုပ်ကိုင်ခြင်း စသည့် ရှုပ်ထွေးနှောင့်ယှက်မှုများ ကင်းဝေးလျက် လယ်ထွန်ခြင်း၊ နွားကျောင်းခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း အစရှိသော အလုပ်ကိစ္စများ ဖြစ်သည်။ ထိုအလုပ်ကိစ္စများကို မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ သားမယားသော်လည်းကောင်း၊ ကျွန်အလုပ်သမားများသော်လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရတနာ တိုးပွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၍ “မင်္ဂလာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhana’’nti ca (su. ni. 185; saṃ. ni. 1.246).

“သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ပြုလုပ်တတ်၍၊ ပညာဉာဏ်ရှိလျက်၊ ထကြွလုံ့လဝီရိယရှိသောသူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;

Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ gharaṃ.

“နေ့အခါ၌ အိပ်စက်လေ့ရှိခြင်း၊ ညဉ့်အခါ၌ ထကြွလုပ်ကိုင်မှုကို မုန်းတီးခြင်း၊ အမြဲတစေ မေ့လျော့နေခြင်း၊ သေအရက်သောက်စား မူးယစ်ခြင်းတို့ဖြင့် အိမ်ထောင်ကို အစဉ်တည်မြဲအောင် မထူထောင်နိုင်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.

“အလွန်ချမ်းအေးလွန်းသည်၊ အလွန်ပူအိုက်လွန်းသည်၊ အလွန်မိုးချုပ်သွားပြီ ဟု ဆိုကာ လုပ်ဆောင်ရမည့် အလုပ်ကိစ္စတို့ကို လက်လွှတ်စွန့်ပစ်သော လုလင်တို့အား စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကျော်လွန်သွားတတ်ကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhaṃ na vihāyatī’’ti. (dī. ni. 3.253);

“အကြင်သူသည် အချမ်းနှင့် အပူကို မြက်ပင်မျှပင် အရေးမထားဘဲ ယောက်ျားတို့ ပြုအပ်သော အလုပ်ကိစ္စတို့ကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်၏၊ ထိုသူသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာမှ ယုတ်လျော့ခြင်းမရှိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Bhoge saṃharamānassa, bhamarasseva irīyato;

Bhogā sannicayaṃ yanti, vammikovūpacīyatī’’ti. ca evamādi (dī. ni. 3.265);

“ပျားပိတုန်းတို့သည် ပန်းဝတ်ရည်ကို စုဆောင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောင်ပို့သည် တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသကဲ့သို့လည်းကောင်း စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စုဆောင်းသောသူအား စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် တဖြည်းဖြည်း ပွားများစုပုံလာကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ imissā gāthāya mātuupaṭṭhānaṃ, pituupaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho, anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni, puttadārassa saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca, mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့ဖြင့် ဤဂါထာ၌ (၁) မိခင်အား လုပ်ကျွေးခြင်း၊ (၂) ဖခင်အား လုပ်ကျွေးခြင်း၊ (၃) သားမယားတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်း၊ (၄) အနှောင့်အယှက်မရှိသော အလုပ်များကို လုပ်ကိုင်ခြင်းဟူ၍ မင်္ဂလာတရား ၄ ပါးကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် “သားနှင့်မယားကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း” ဟူသော ပုဒ်ကို နှစ်ပိုင်းခွဲ၍ မင်္ဂလာတရား ၅ ပါးဟုလည်းကောင်း၊ “မိခင်ဖခင်တို့အား လုပ်ကျွေးခြင်း” ဟူသော ပုဒ်ကို တစ်ခုတည်း ပြုလုပ်၍ မင်္ဂလာတရား ၃ ပါးဟုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုထိုနေရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ပြဆိုပြီးဖြစ်၏။

Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

“မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ” အစရှိသော ဂါထာ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Dānañcātigāthāvaṇṇanā

ဒါနဉ္စ အစရှိသော ဂါထာ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်

7. Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ, attano santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hoti. Dhammassa cariyā, dhammā vā anapetā cariyā [Pg.118] dhammacariyā. Ñāyante ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñātakā. Na avajjāni anavajjāni, aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

၇. ယခုအခါ “ဒါနဉ္စ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤအလှူဝတ္ထုဖြင့် ပေးလှူအပ်သောကြောင့် “ဒါန” မည်၏။ မိမိပိုင်ဆိုင်သော ဥစ္စာပစ္စည်းကို သူတစ်ပါးအား လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ တရားကို ကျင့်ခြင်း သို့မဟုတ် တရားနှင့် မကင်းသော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းသည် “ဓမ္မစရိယ” မည်၏။ “ဤသူတို့သည် ငါတို့နှင့် ဆွေမျိုးတော်စပ်ကြကုန်၏” ဟု သိအပ်သောကြောင့် “ဉာတက (ဆွေမျိုး)” မည်ကုန်၏။ အပြစ်မရှိသော အမှု၊ ကဲ့ရဲ့ဖွယ်မရှိသော အမှုများကို “အနဝဇ္ဇ” ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤကား ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် (ပဒဝဏ္ဏနာ) ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – dānaṃ nāma paraṃ uddissa subuddhipubbikā annādidasadānavatthupariccāgacetanā, taṃsampayutto vā alobho. Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti, tena vuttaṃ ‘‘dīyate imināti dāna’’nti. Taṃ bahujanapiyamanāpatādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti vuccati. ‘‘Dāyako, sīha dānapati, bahuno janassa piyo hoti manāpo’’ti evamādīni (a. ni. 5.34) cettha suttāni anussaritabbāni.

အနက်ဖွင့်ဆိုချက် (အတ္ထဝဏ္ဏနာ) ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ အလှူ (ဒါန) မည်သည်မှာ သူတစ်ပါးကို ရည်ညွှန်း၍ ကောင်းမြတ်သော ပညာကို ရှေ့သွားပြုကာ ဆွမ်းအစရှိသော လှူဖွယ်ဝတ္ထု ၁၀ ပါးကို စွန့်ကြဲလှူဒါန်းလိုသော စေတနာ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ထိုစေတနာနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်ရှိသော လောဘကင်းခြင်း (အလောဘ) တရား ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအလောဘတရားဖြင့်ပင် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို သူတစ်ပါးအား အပ်နှင်းတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤတရားဖြင့် ပေးလှူတတ်သောကြောင့် ဒါနမည်၏” ဟု ဆိုသည်။ ထိုဒါနမင်္ဂလာကို လူအများ၏ ချစ်ခင်နှစ်သက်မှုကို ရရှိစေခြင်း စသော ပစ္စုပ္ပန်၊ တမလွန် အကျိုးထူးများ ရရှိစေတတ်သောကြောင့် “မင်္ဂလာ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “အလှူရှင် သီဟ... ပေးကမ်းလှူဒါန်းတတ်သော အလှူဒါယကာသည် လူအများ၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ခံရ၏” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ္တန်ဒေသနာတော်များကို ဤ “ဒါနဉ္စ” ဟူသော ပုဒ်၌ အောက်မေ့နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်၏။

Aparo nayo – dānaṃ nāma duvidhaṃ āmisadānaṃ, dhammadānañca, tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva. Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃ , imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ. Yathāha –

အခြားနည်းတစ်မျိုးမှာ အလှူ (ဒါန) သည် အာမိသဒါနနှင့် ဓမ္မဒါနဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် အာမိသဒါနသည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်လောက၌ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ကုန်ဆုံးစေလျက် ချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သော၊ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောစိတ်ဖြင့် ဟောပြောပြသခြင်းသည် “ဓမ္မဒါန” မည်၏။ ထိုအလှူနှစ်မျိုးတွင် ဓမ္မဒါနသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့၏ -

‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;

Sabbaratiṃ dhammarati jināti,Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354);

“အလှူဒါနအားလုံးတွင် တရားလှူဒါန်းခြင်း (ဓမ္မဒါန) သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ အောင်၏။ အရသာအားလုံးတွင် တရား၏အရသာ (ဓမ္မရသ) သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ အောင်၏။ မွေ့လျော်ခြင်းအားလုံးတွင် တရား၌ မွေ့လျော်ခြင်း (ဓမ္မရတိ) သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ အောင်၏။ တဏှာကုန်ခန်းခြင်း (ရဟတ်ဖိုလ်) သည် ဆင်းရဲဒုက္ခအားလုံးကို အောင်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva. Dhammadānaṃ pana yasmā atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ, tasmā maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ထိုနှစ်ပါးသော အလှူတို့တွင် အာမိသဒါန၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကို ဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ ဓမ္မဒါနသည်ကား အကျိုးတရားကို ခံစားရခြင်း စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် “မင်္ဂလာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့၏ -

‘‘Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī cā’’ti evamādi (a. ni. 5.26).

“ရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် မိမိကြားနာအပ်သော၊ သင်ယူလေ့လာအပ်သော တရားတော်ကို အကြင်အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အား အကျယ်တဝင့် ဟောပြောပြသ၏၊ ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုရဟန်းသည် ထိုတရား၌ အကျိုးကို သိရှိနားလည်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ အကြောင်းကို သိရှိနားလည်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā. Yathāha – ‘‘tividhā kho gahapatayo kāyena dhammacariyā samacariyā hotī’’ti evamādi. Sā panesā dhammacariyā saggalokūpapattihetuto maṅgalanti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dhammacariyāsamacariyāhetu kho gahapatayo evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti (ma. ni. 1.439).

တရားသဖြင့် ကျင့်ခြင်း (ဓမ္မစရိယ) မည်သည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထကို ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ဒါယကာတို့... ကိုယ်ဖြင့် တရားသဖြင့် ကျင့်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ တရားသဖြင့် ကျင့်ခြင်းကို နတ်ပြည် (သုဂတိလောက) သို့ ရောက်ရှိစေနိုင်သော အကြောင်းတရား ဖြစ်သောကြောင့် “မင်္ဂလာ” ဟု သိအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် “ဒါယကာတို့... တရားသဖြင့် ကျင့်ခြင်း၊ မျှတစွာ ကျင့်ခြင်းတို့ကြောင့် ဤလောက၌ အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးပြီးနောက် သေသည်၏ အခြားမဲ့၌ ကောင်းသော လားရာဖြစ်သော နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြကုန်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Ñātakā [Pg.119] nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayugā sambandhā. Tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhanadhaññādīhi saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto maṅgalanti vuccati.

ဆွေမျိုးများဟူသည် မိခင်ဘက်မှသော်လည်းကောင်း၊ ဖခင်ဘက်မှသော်လည်းကောင်း အဘိုးအဘွား ခုနစ်ဆက်တိုင်အောင် တော်စပ်သူများကို ဆိုသည်။ စည်းစိမ်ဥစ္စာပျက်စီးခြင်း၊ ရောဂါဝေဒနာနှိပ်စက်ခြင်းတို့ကြောင့် မိမိထံသို့ ရောက်ရှိလာကြသော ထိုဆွေမျိုးတို့အား မိမိ၏တတ်နိုင်စွမ်းရှိသမျှ အစားအသောက်၊ အဝတ်အထည်၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ၊ ဆန်စပါးစသည်တို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းသည် ပစ္စုပ္ပန်၌ ချီးမွမ်းခြင်းခံရခြင်းစသော အကျိုးထူးကို ရရှိစေရန်လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌ သုဂတိဘုံသို့ ရောက်ရခြင်းစသော အကျိုးထူးကို ရရှိစေရန်လည်းကောင်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာမည်၏ဟု ဆိုအပ်သည်။

Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇaārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni. Tāni hi nānappakārahitasukhādhigamahetuto maṅgalanti vuccanti. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 8.43) anussaritabbāni.

အပြစ်မရှိသော အမှုကိစ္စများဟူသည် ဥပုသ်သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ အမှုကြီးငယ် (ဝေယျာဝစ္စ) ကို ပြုခြင်း၊ အရံဥယျာဉ်နှင့် တောအုပ်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ တံတားခင်းခြင်း စသည်တို့အပြင် ကာယသုစရိုက်၊ ဝစီသုစရိုက်၊ မနောသုစရိုက် လုပ်ငန်းများကို ဆိုသည်။ ထိုအပြစ်မရှိသော လုပ်ငန်းများသည် ထူးခြားအမျိုးမျိုးသော စီးပွားချမ်းသာကို ရရှိစေရန် အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာမည်၏ဟု ဆိုအပ်ကုန်သည်။ ဤအပြစ်မရှိသော လုပ်ငန်းဟူသော မင်္ဂလာပုဒ်၌ “ဝိသာခါ၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော မိန်းမသည်လည်းကောင်း၊ ယောကျ်ားသည်လည်းကောင်း အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကို ဆောက်တည်၍ ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီးကာ သေလွန်ပြီးနောက် စတုမဟာရာဇ် နတ်တို့၏ အဖော်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသော သုတ်တော်တို့ကို အစဉ်အောက်မေ့ သတိရအပ်သည်။

Evaṃ imissā gāthāya dānañca, dhammacariyā ca, ñātakānañca saṅgaho, anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ အလှူပေးခြင်း (ဒါန)၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း (ဓမ္မစရိယာ)၊ ဆွေမျိုးတို့အား ထောက်ပံ့ကူညီခြင်း (ဉာတကာနဉ္စ သင်္ဂဟ)၊ အပြစ်မရှိသောအမှုတို့ကို ပြုခြင်း (အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနိ) ဟူ၍ မင်္ဂလာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာနေရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ရှင်းလင်းပြသပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

“ဒါနဉ္စ” အစရှိသော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Āratītigāthāvaṇṇanā

“အာရတီ” ဂါထာ၏ အဖွင့်။

8. Idāni āratī viratīti ettha āratīti āramaṇaṃ, viratīti viramaṇaṃ, viramanti vā etāya sattāti virati. Pāpāti akusalā. Madanīyaṭṭhena majjaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ, tato majjapānā. Saṃyamanaṃ saṃyamo appamajjanaṃ appamādo. Dhammesūti kusalesu. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

၈. ယခုအခါ “အာရတီ ဝိရတီ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “အာရတိ” ဟူသည် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ “ဝိရတိ” ဟူသည် အထူးရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် သတ္တဝါတို့သည် ဤဆောက်တည်ခြင်းဖြင့် အကုသိုလ်တရားတို့မှ အထူးရှောင်ကြဉ်တတ်သောကြောင့် “ဝိရတိ” မည်၏။ “ပါပါ” ဟူသည် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ဖြစ်သည်။ “မဇ္ဇ” ဟူသည် ယစ်မူးစေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သေရည်ကို ဆိုသည်။ ထိုသေရည်ကို သောက်ခြင်းသည် “မဇ္ဇပါန” မည်၏။ “တတော မဇ္ဇပါနာ” ဟူသည် ထိုသေရည်သောက်ခြင်းမှ ဖြစ်သည်။ “သံယမန” ဟူသည် စောင့်စည်းခြင်း (သံယမ) ဖြစ်သည်။ “အပမဇ္ဇန” ဟူသည် မမေ့မလျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ) ဖြစ်သည်။ “ဓမ္မေသု” ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ပုဒ်အဖွင့် (ပဒဝဏ္ဏနာ) ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – ārati nāma pāpe ādīnavadassāvino manasā eva anabhirati. Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ, sā cesā virati nāma sampattavirati, samādānavirati, samucchedaviratīti tividhā hoti, tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca ‘‘na me etaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ [Pg.120] imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ, adinnaṃ ādiyeyya’’ntiādinā nayena sampattavatthuto virati, ayaṃ sampattavirati nāma. Sikkhāpadasamādānavasena pavattā samādānavirati nāma, yassā pavattito pabhuti kulaputto pāṇātipātādīni na karoti. Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma, yassā pavattito pabhuti ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti. Pāpaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso, adinnādānaṃ…pe… kāmesumicchācāro…pe… musāvādo’’ti evaṃ vitthāretvā –

အနက်အဖွင့်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ “အာရတိ” ဟူသည်မှာ မကောင်းမှု၌ အပြစ်ကို မြင်တတ်သောသူအား စိတ်နှလုံးဖြင့်သာလျှင် မမွေ့လျော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိရတိ” ဟူသည်မှာ ကံဒွါရအားဖြင့် ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝိရတိသည် သမ္ပတ္တဝိရတိ၊ သမာဒါနဝိရတိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိရတိဟူ၍ သုံးပါးရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အမျိုးကောင်းသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ဇာတ်၊ အမျိုး၊ အနွယ်ကို စွဲ၍ “ငါကဲ့သို့သောသူသည် ဤသတ္တဝါတို့၏အသက်ကို သတ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးမပေးသော ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းသည် မလျောက်ပတ်ပေ” စသည်ဖြင့် ဆင်ခြင်ကာ ရှေ့မှောက်သို့ ရောက်ရှိလာသော အရာဝတ္ထုတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် “သမ္ပတ္တဝိရတိ” မည်၏။ ပါဏာတိပါတအစရှိသော သီလဆောက်တည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် “သမာဒါနဝိရတိ” မည်၏၊ ထိုဝိရတိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှစ၍ အမျိုးကောင်းသားသည် ပါဏာတိပါတစသည်တို့ကို မပြုတော့ပေ။ အရိယမဂ်နှင့် ယှဉ်သော ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် “သမုစ္ဆေဒဝိရတိ” မည်၏၊ ထိုသမုစ္ဆေဒဝိရတိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှစ၍ အရိယာတပည့်အား ငါးပါးသော ဘေးရန်တို့သည် လုံးဝငြိမ်းအေးသွားကြသည်။ မကောင်းမှု (ပါပ) မည်သည်ကား “သူဋ္ဌေးသား၊ သူ့အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) သည် ညစ်နွမ်းသောကံ (ကမ္မကိလေသ) ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း (အဒိန္နာဒါန) သည် ညစ်နွမ်းသောကံ ဖြစ်သည်။ ...ပ... ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်း (ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ) သည် ညစ်နွမ်းသောကံ ဖြစ်သည်။ ...ပ... မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုခြင်း (မုသာဝါဒ) သည် ညစ်နွမ်းသောကံ ဖြစ်သည်” ဟူ၍ ဤသို့ အကျယ်ချဲ့အပ်သည်။

‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;

Paradāragamanañceva, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti. (dī. ni. 3.245) –

“သူ့အသက်သတ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးဥစ္စာခိုးခြင်း၊ မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးမယားကို ပြစ်မှားခြင်းတို့ကို ညစ်နွမ်းသောကံ (ကမ္မကိလေသ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကံတို့ကို ပညာရှိတို့သည် မချီးမွမ်းကြကုန်။”

Evaṃ gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ akusalaṃ, tato pāpā. Sabbāpesā ārati ca virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati. ‘‘Pāṇātipātā paṭivirato kho, gahapatiputta, ariyasāvako’’tiādīni cettha suttāni anussaritabbāni.

ဤသို့လျှင် ဂါထာ၌ ပြဆိုအပ်သော ကမ္မကိလေသဟူသော လေးပါးသော အကုသိုလ်တရားတို့မှ၊ ထိုမကောင်းမှုမှ အလုံးစုံသော ဤသို့ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (အာရတိ) နှင့် အထူးရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတိ) သည် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဘေးရန်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းစသော များပြားလှစွာသော အကျိုးထူးတို့ကို ရရှိရန် အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာမည်၏ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤအရာ၌ “သူဋ္ဌေးသား၊ အရိယာတပည့်သည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော သုတ်တော်တို့ကိုလည်း အဖန်ဖန် အောက်မေ့ သတိရအပ်သည်။

Majjapānā saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiyā evetaṃ adhivacanaṃ. Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti, dhammaṃ na jānāti, mātu antarāyaṃ karoti, pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ karoti, diṭṭheva dhamme garahaṃ samparāye duggatiṃ aparāpariye ummādañca pāpuṇāti. Majjapānā pana saṃyamo tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti. Tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo maṅgalanti veditabbo.

သေရည်သောက်ခြင်းမှ စောင့်စည်းခြင်း (မဇ္ဇပါနာ သံယမ) ဟူသည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပုဒ်၏ အမည်ပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သေရည်သောက်တတ်သောသူသည် အကျိုးတရားကိုလည်း မသိ၊ အကြောင်းတရားကိုလည်း မသိ၊ မိခင်အားလည်းကောင်း၊ ဖခင်အားလည်းကောင်း၊ ဘုရား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားသာဝကတို့အားလည်းကောင်း အန္တရာယ်ပြုတတ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်ရ၏၊ နောင်လာလတ္တံ့သော ဘဝတို့၌ ရူးသွပ်ခြင်းသို့လည်း ရောက်ရတတ်၏။ သေရည်သောက်ခြင်းမှ စောင့်စည်းခြင်းသည် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြစ်များကို ငြိမ်းအေးစေရန်လည်းကောင်း၊ ထိုအပြစ်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံစေရန်လည်းကောင်း အကျိုးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသေရည်သောက်ခြင်းမှ စောင့်စည်းခြင်းကို မင်္ဂလာဖြစ်၏ဟု သိအပ်သည်။

Kusalesu dhammesu appamādo nāma ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā, asātaccakiriyatā, anaṭṭhitakiriyatā, olīnavuttitā, nikkhittachandatā, nikkhittadhuratā, anāsevanā, abhāvanā, abahulīkammaṃ, anadhiṭṭhānaṃ, ananuyogo, pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846). Ettha vuttassa pamādassa paṭipakkhavasena atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso veditabbo. So nānappakārakusalādhigamahetuto amatādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati[Pg.121]. Tattha ‘‘appamattassa ātāpino’’ti ca (ma. ni. 2.18; a. ni. 5.26), ‘‘appamādo amataṃ pada’’nti ca, evamādi (dha. pa. 21) satthu sāsanaṃ anussaritabbaṃ.

ကုသိုလ်တရားတို့၌ မမေ့မလျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ) ဟူသည်မှာ “ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပွားများစေခြင်းငှာ ရိုသေစွာ မပြုလုပ်ခြင်း၊ အမြဲမပြတ် မပြုလုပ်ခြင်း၊ အတည်တကျ မပြုလုပ်ခြင်း၊ တွန့်ဆုတ်စွာ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အလိုဆန္ဒကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ တာဝန်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ ကုသိုလ်ကို မမှီဝဲခြင်း၊ ပွားများအောင် မပြုလုပ်ခြင်း၊ အကြိမ်များစွာ မပြုလုပ်ခြင်း၊ မဆောက်တည်ခြင်း၊ အားမထုတ်ခြင်းဟူသော မေ့လျော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော သဘောရှိသော အကြင်မေ့လျော့ခြင်း၊ မေ့လျော့သော အခြင်းအရာ၊ မေ့လျော့မှုသည် ရှိ၏။ ဤသို့ မေ့လျော့ခြင်းကို ပမာဒ (မေ့လျော့ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။” ဤသဘောတရား၌ ပြဆိုအပ်သော ပမာဒ (မေ့လျော့ခြင်း) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်ဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့၌ သတိနှင့် အစဉ်မကွေမကွင်း ယှဉ်တွဲနေခြင်းကို အပ္ပမာဒဟု အနက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုအပ္ပမာဒတရားသည် အမျိုးမျိုးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရှိစေရန် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန် (အမတ) သို့ ရောက်ရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မင်္ဂလာမည်၏ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုအပ္ပမာဒတရားနှင့် ပတ်သက်၍ “မမေ့မလျော့ တက်ကြွစွာ အားထုတ်သောသူအား” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မမေ့လျော့ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းခရီးဖြစ်သည်” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ အစရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမတော်တို့ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ သတိရအပ်သည်။

Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati, majjapānā saṃyamo, kusalesu dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ မကောင်းမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ပါပါ ဝိရတိ)၊ သေရည်သောက်ခြင်းမှ စောင့်စည်းခြင်း (မဇ္ဇပါနာ သံယမ)၊ ကုသိုလ်တရားတို့၌ မမေ့မလျော့ခြင်း (ကုသလေသု ဓမ္မေသု အပ္ပမာဒ) ဟူ၍ မင်္ဂလာသုံးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာနေရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ရှင်းလင်းပြသပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Niṭṭhitā āratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

“အာရတိ” အစရှိသော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Gāravocātigāthāvaṇṇanā

“ဂါရဝေါ စ” ဂါထာ၏ အဖွင့်။

9. Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo. Nivātoti nīcavuttitā. Santuṭṭhīti santoso. Katassa jānanatā kataññutā. Kālenāti khaṇena samayena. Dhammassa savanaṃ dhammassavanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

၉. ယခုအခါ “ဂါရဝေါ စ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “ဂါရဝ” ဟူသည် အလေးဂရုပြုခြင်း၊ ရိုသေခြင်း ဖြစ်သည်။ “နိဝါတ” ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချခြင်း ဖြစ်သည်။ “သန္တုဋ္ဌီ” ဟူသည် ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ “ကတညုတာ” ဟူသည် သူတစ်ပါးပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို သိတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ကာလေန” ဟူသည် သင့်လျော်သော အခါသမယ၌ ဖြစ်သည်။ “ဓမ္မဿဝန” ဟူသည် တရားတော်ကို နာယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ပုဒ်အဖွင့် (ပဒဝဏ္ဏနာ) ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – gāravo nāma garukārappayogārahesu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhakabhātikabhaginīādīsu yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā. Sa cāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ hetu. Yathāha –

အနက်အဖွင့်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ “ဂါရဝ” ဟူသည်မှာ အရိုအသေပြုခြင်းငှာ ထိုက်တန်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ ဘုရားရှင်၏ သာဝကတပည့်သားတော်များ၊ ဆရာသမားများ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာများ၊ မိဘနှစ်ပါး၊ အစ်ကိုကြီး၊ အစ်မကြီး စသည်တို့အပေါ်၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ရိုသေမှု၊ အလေးအမြတ်ပြုမှုနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဂါရဝတရားသည် သုဂတိဘုံသို့ လားခြင်းစသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ –

‘‘Garukātabbaṃ garuṃ karoti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa…pe… upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati, yattha yattha paccājāyati, uccākulīno hotī’’ti (ma. ni. 3.295).

အလေးအမြတ်ပြုထိုက်သောသူကို အလေးအမြတ်ပြု၏၊ ရိုသေမြတ်နိုးထိုက်သောသူကို ရိုသေမြတ်နိုး၏၊ ပူဇော်ထိုက်သောသူကို ပူဇော်၏။ ထိုသူသည် ထိုကဲ့သို့ပြည့်စုံစွာ ဆောက်တည်အပ်သော ထိုကုသိုလ်ဂါရဝတရားကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေလွန်သည့်နောက် ကောင်းသောလားရာ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ရ၏။ အကယ်၍ နတ်ပြည်သို့ မရောက်ဘဲ လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သော် ဖြစ်ရာဖြစ်ရာ ဘဝဇာတိ၌ မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏ဟု ဟောတော်မူ၏။

Yathā cāha – ‘‘sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā’’tiādi (a. ni. 7.33), tasmā maṅgalanti vuccati.

မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း— 'ရဟန်းတို့၊ မဆုတ်ယုတ်ကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့သည် ဤခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ခုနစ်ပါးတို့နည်းဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေခြင်း...' အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် (ထိုဂါရဝတရားကို) မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā, yāya samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanakacoḷasadiso chinnavisāṇausabhasamo uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso [Pg.122] hoti, ayaṃ nivāto. Svāyaṃ yasādiguṇappaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca ‘‘nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasa’’nti evamādi (dī. ni. 3.273).

နိဝါတမည်သည်ကား စိတ်နှိမ့်ချခြင်း၊ နှိမ့်ချသော အပြုအမူရှိခြင်းဖြစ်၏။ ထိုနှိမ့်ချသော အပြုအမူနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မာန်မာနကို နှိမ်နင်းပြီး၍၊ မောက်မာမှုကို ပယ်ဖျက်ကာ ခြေသုတ်ပုဆိုးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဦးချိုကျိုးသော နွားလားဥသဘကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အစွယ်နုတ်ပြီးသော မြွေကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၍ နူးညံ့ပြေပြစ်ကာ စကားချိုသာသူ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကို နိဝါတ (နှိမ့်ချခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုနှိမ့်ချခြင်းသည် အခြံအရံ အကျော်အစောအစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း— 'မခက်ထန်ဘဲ နှိမ့်ချသော အလေ့ရှိသူသည် ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိခြင်းကြောင့် အခြံအရံကျော်စောမှုကို ရရှိ၏' အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့၏။

Santuṭṭhi nāma itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

ရောင့်ရဲခြင်း (သန္တုဋ္ဌီ) မည်သည်ကား ရသမျှသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထိုရောင့်ရဲခြင်းသည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး အပြားရှိ၏။ အဘယ်နည်းဟူမူ— သင်္ကန်း၌ ယထာလာဘသန္တောသ (ရသမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာဗလသန္တောသ (မိမိခွန်အား ကျန်းမာရေးနှင့် လျောက်ပတ်ရုံဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ (မိမိအဆင့်အတန်းနှင့် သင့်လျော်ရုံဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။ ထို့အတူ ဆွမ်းအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း သုံးပါးစီ ရှိကုန်၏။

Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, garuṃ cīvaraṃ pārupanto oṇamati vā kilamati vā, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpa’’nti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭā vā aññato vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

ထိုရောင့်ရဲခြင်း၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ— ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ သင်္ကန်းကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုရရှိသော သင်္ကန်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားသင်္ကန်းကို မတောင့်တ၊ အခြားသင်္ကန်းကို ရရှိသော်လည်း မယူပေ။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ယထာလာဘသန္တောသ မည်၏။ တစ်ဖန် ရဟန်းသည် ဖျားနာနေသဖြင့် လေးလံသောသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံရသဖြင့် ကုန်းကွခြင်း သို့မဟုတ် ပင်ပန်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် သီတင်းသုံးဖော်ရဟန်းတစ်ပါးနှင့် ထိုသင်္ကန်းကို ဖလှယ်၍ ပေါ့ပါးသော သင်္ကန်းဖြင့် မျှတကာ ရောင့်ရဲခြင်း ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ယထာဗလသန္တောသ မည်၏။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် မွန်မြတ်သောပစ္စည်းကို ရလေ့ရှိ၏။ ထိုရဟန်းသည် သပိတ်သင်္ကန်းစသည်တို့တွင် အဖိုးတန်သော သင်္ကန်းကို ရရှိသောအခါ 'ဤသင်္ကန်းသည် သာသနာဝါရင့် မထေရ်ကြီးများနှင့် ဗဟုသုတအကြားအမြင်များသော သူတို့နှင့်သာ သင့်လျော်လျောက်ပတ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုမထေရ်ကြီးတို့အား ပေးလှူလိုက်၏။ မိမိမူကား တံမြက်ချေးပုံစသည်မှလည်းကောင်း၊ အခြားတစ်နေရာရာမှလည်းကောင်း အဝတ်စုတ်များကို ရွေးချယ်ကောက်ယူ၍ ဒူကုဋ်သင်္ကန်းချုပ်လုပ် ဝတ်ရုံသော်လည်း ရောင့်ရဲခြင်းရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ မည်၏။

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītapiṇḍapātaṃ vinā ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo’’ti tesaṃ datvā attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ဆွမ်းကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုရရှိသော ဆွမ်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားဆွမ်းကို မတောင့်တ၊ ရသော်လည်း မယူပေ။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ ယထာလာဘသန္တောသ မည်၏။ တစ်ဖန် ရဟန်းသည် ဖျားနာနေသဖြင့် ကြမ်းတမ်းသောဆွမ်းကို စားသုံးပါက ရောဂါဝေဒနာ ပြင်းထန်လာနိုင်၏။ ထိုရဟန်းသည် မိမိရသော ဆွမ်းကို သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းတစ်ပါးအား ပေးလှူပြီးလျှင် ထိုရဟန်းထံမှ ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ နို့ရည်စသည်တို့ကို အလှူခံစားသုံး၍ ရဟန်းတရားပွားများကာ ရောင့်ရဲမှု ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ ယထာဗလသန္တောသ မည်၏။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် မွန်မြတ်သောဆွမ်းကို ရရှိ၏။ ထိုရဟန်းသည် 'ဤဆွမ်းသည် ဝါရင့်မထေရ်ကြီးများ သို့မဟုတ် မွန်မြတ်သောဆွမ်း မစားရလျှင် မမျှတနိုင်ကြကုန်သော အခြားသီတင်းသုံးဖော်တို့အား သင့်လျော်လျောက်ပတ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုသီတင်းသုံးဖော်တို့အား ပေးလှူပြီး မိမိမူကား ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ရောနှောလျက်ရှိသော ဆွမ်းကို စားသုံးသော်လည်း ရောင့်ရဲတင်းတိမ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ မည်၏။

Idha [Pg.123] pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti. So teneva santussati, puna aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi āturīyati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa pāpuṇane savāte sītalasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘sundarasenāsanaṃ pamādaṭṭhānaṃ, tatra nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa ca puna paṭibujjhato kāmavitakko samudācaratī’’ti. So taṃ paṭikkhipitvā ajjhokāsarukkhamūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းအား ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည် ရောက်လာ၏။ ထိုရဟန်းသည် ရရှိသော ထိုကျောင်းအိပ်ရာနေရာဖြင့်သာ ရောင့်ရဲ၏၊ တစ်ဖန် အခြားသာလွန်ကောင်းမွန်သော ကျောင်းကို ရရှိသော်လည်း မယူပေ။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ယထာလာဘသန္တောသ မည်၏။ တစ်ဖန် ရဟန်းသည် ဖျားနာနေစဉ် လေတိတ်သောကျောင်း၌ နေရသဖြင့် သည်းခြေပျက်ခြင်းစသော ရောဂါဝေဒနာ အလွန်ထူပြောလာ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုကျောင်းကို သီတင်းသုံးဖော်ရဟန်းအား ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်း၏ အလှည့်ကျသော လေဝင်လေထွက်ရှိ၍ ချမ်းအေးသော ကျောင်း၌ နေထိုင်ကာ ရဟန်းတရားပွားများ၍ ရောင့်ရဲမှု ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ယထာဗလသန္တောသ မည်၏။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် ကောင်းမွန်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ရောက်ရှိသော်လည်း 'ကောင်းမွန်သော ကျောင်းသည် မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်သူအား ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မြည်းခြင်း) လွှမ်းမိုးတတ်၏၊ အိပ်ပျော်ရာမှ နိုးသောအခါ၌လည်း ကာမဝိတက် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟု ကြံစည်၍ ထိုကောင်းသောကျောင်းကို ငြင်းပယ်ကာ လွင်ပြင်၊ သစ်ပင်ရင်း သို့မဟုတ် သစ်ရွက်မိုးသော သစ်ရွက်ကျောင်းစသည်တို့တွင် တစ်နေရာရာ၌ နေထိုင်သော်လည်း ရောင့်ရဲမှုရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ မည်၏။

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā. So teneva yāpeti, aññehi laddhasappimadhuphāṇitādimpi na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo bhikkhu ekasmiṃ bhājane pūtimuttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesaṃ dvinnamaññatarenapi byādhi vūpasammati, atha ‘‘pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti ca ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyoti vutta’’nti (mahāva. 128) ca cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā pūtimuttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဖန်ခါးသီး သို့မဟုတ် ဆီးဖြူသီးတည်းဟူသော ဆေးကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဖန်ခါးသီးစသည်ဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားသူများ ရရှိသော ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲစသည်တို့ကို မတောင့်တ၊ ရသော်လည်း မယူပေ။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆေးပစ္စည်း၌ ယထာလာဘသန္တောသ မည်၏။ တစ်ဖန် ရဟန်းသည် ဖျားနာနေသဖြင့် ဆီကို အလိုရှိသော်လည်း တင်လဲကိုသာ ရရှိ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုတင်လဲကို သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းတစ်ပါးအား ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်း၏ လက်မှ ဆီဖြင့် ဆေးဝါးကုသပြီး ရဟန်းတရားပွားများ၍ ရောင့်ရဲမှု ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆေးပစ္စည်း၌ ယထာဗလသန္တောသ မည်၏။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် ခွက်တစ်ခု၌ နွားကျင်ငယ်ရေစိမ်ထားသော ဖန်ခါးသီးကိုလည်းကောင်း၊ အခြားခွက်တစ်ခု၌ စတုမဓူဆေးကိုလည်းကောင်း ထည့်ထားလျက် 'အရှင်ဘုရား၊ အလိုရှိရာ ဆေးကို ယူတော်မူပါ' ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုဆေးနှစ်မျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် မိမိ၏ရောဂါ ငြိမ်းအေးနိုင်ပါလျက်— 'နွားကျင်ငယ်ရေစိမ်ထားသော ဖန်ခါးသီးဆေးကို ဘုရားအမှူးရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏။ ရဟန်းအဖြစ်သည် နွားကျင်ငယ်ရည်ဆေးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်၏၊ ထိုဆေး၌ တစ်သက်ပတ်လုံး အားထုတ်မှုကို ပြုအပ်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် စတုမဓူဆေးကို ငြင်းပယ်ကာ နွားကျင်ငယ်ရည်စိမ် ဖန်ခါးသီးဆေးဖြင့်သာ ဆေးဝါးကုသသော်လည်း အလွန်ရောင့်ရဲခြင်း ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆေးပစ္စည်း၌ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ မည်၏။

Evaṃpabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati. Sā atricchatāmahicchatāpāpicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto, sugatihetuto, ariyamaggasambhārabhāvato, cātuddisādibhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbā. Āha ca –

ဤသို့ အမျိုးမျိုးပြားသော အလုံးစုံသော ရောင့်ရဲခြင်းကို 'သန္တုဋ္ဌီ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုရောင့်ရဲခြင်း သန္တုဋ္ဌီတရားသည် အလွန်အလိုကြီးခြင်း၊ ယုတ်မာသော အလိုရှိခြင်းစသော ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ပယ်ဖျက်နိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုဂတိ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယမဂ်၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ (အဆီးအတားမရှိ) ထင်ရှားစွာ သွားလာနိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း—

‘‘Cātuddiso [Pg.124] appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarenā’’ti. evamādi (su. ni. 42);

'ရသမျှသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်သောသူသည် အရပ်လေးမျက်နှာလုံး၌ (အဆီးအတားမရှိ) သွားလာနိုင်သူ၊ ဘေးရန်မရှိသူ ဖြစ်၏' အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့၏။

Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā. Apica nerayikādidukkhaparittāṇato puññāni eva pāṇīnaṃ bahūpakārāni, tato tesampi upakārānussaraṇatā kataññutāti veditabbā. Sā sappurisehi pasaṃsanīyādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca ‘‘dveme, bhikkhave, puggalā dullabhā lokasmiṃ. Katame dve? Yo ca pubbakārī yo ca kataññū katavedī’’ti (a. ni. 2.120).

ကတညုတာ (သူတစ်ပါး၏ကျေးဇူးကို သိခြင်း) မည်သည်ကား တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက ပြုလုပ်ပေးအပ်သော အနည်းငယ်ဖြစ်စေ၊ များစွာဖြစ်စေသော အထောက်အပံ့ကျေးဇူးကို အဖန်တလဲလဲ အစဉ်အောက်မေ့ခြင်းအားဖြင့် သိရှိခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့သည်သာလျှင် သတ္တဝါတို့အား ငရဲအစရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့မှ ကာကွယ်တားဆီးတတ်သဖြင့် များစွာသော ကျေးဇူးရှိပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့၏ ကျေးဇူးကို အစဉ်အောက်မေ့ခြင်းကိုလည်း 'ကတညုတာ' ဟု သိအပ်၏။ ထိုကျေးဇူးသိတတ်သော အဖြစ်ကို သူတော်ကောင်းတို့သည် ချီးမွမ်းခြင်းအစရှိသော အထူးထူးအပြားပြားသော အကျိုးကျေးဇူးထူးတို့ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် 'မင်္ဂလာ' ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'ရဟန်းတို့... လောက၌ ရခဲသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်မျိုးရှိသည်။ အဘယ်နှစ်မျိုးတို့နည်းဟူမူ— ရှေးဦးစွာ ကျေးဇူးပြုတတ်သောသူ (ပုဗ္ဗကာရီ) နှင့် သူတစ်ပါးပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို သိတတ်၊ ဆပ်တတ်သောသူ (ကတညူကတဝေဒီ) တို့ ဖြစ်သည်' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti, kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ, tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ. Apare āhu ‘‘pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma. Yathāha āyasmā anuruddho ‘pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāmā’’’ti (ma. ni. 1.327; mahāva. 466).

သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားနာခြင်း (ကာလေန ဓမ္မသဝန) မည်သည်ကား ပျံ့လွင့်သောစိတ် (ဥဒ္ဓစ္စ) ဖြစ်နေသောအခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ ကာမဝိတက်စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ဝိတက်ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သောအခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဝိတက်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် တရားတော်ကို နာယူခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဆရာတို့မူကား ငါးရက်မြောက်တိုင်း ငါးရက်မြောက်တိုင်း တရားတော်ကို နာယူခြင်းကို သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားနာခြင်း ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုသို့ဖြစ်၍ အရှင်အနုရုဒ္ဓါက 'အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်တို့သည် ငါးရက်လျှင် တစ်ကြိမ်၊ တစ်ညဉ့်လုံး တရားစကားဖြင့် စည်းဝေးဆွေးနွေးလေ့ရှိကြပါသည်' ဟု လျှောက်ထားတော်မူခဲ့သည်။

Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti attano kaṅkhāvinodakaṃ dhammaṃ sotuṃ, tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ kālena dhammassavananti veditabbaṃ. Yathāha ‘‘te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhatī’’tiādi (dī. ni. 3.358). Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsaāsavakkhayādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

တစ်နည်းအားဖြင့်မူ မိမိ၏ ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ပေးနိုင်သော တရားတော်ကို နာယူရန် မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း (ကလျာဏမိတ္တ) တို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်နိုင်သောအခါကိုလည်း 'သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားနာခြင်း' ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုသူတို့သည် သင့်လျော်သောအခြေအနေ၌ ချဉ်းကပ်၍ (တရားစကားကို) မေးမြန်းဆွေးနွေးကြကုန်၏' အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားတော်ကို နာယူခြင်းသည် နီဝရဏတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၊ လေးပါးသော အကျိုးထူးတို့ကို ရရှိခြင်းနှင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်း အစရှိသော အထူးထူးအပြားပြားသော တရားထူးတို့ကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့် 'မင်္ဂလာ' ဟု သိအပ်သည်။ ထိုအကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇā tasmiṃ samaye na hontī’’ti ca (saṃ. ni. 5.219).

ရဟန်းတို့... အရိယာသာဝကသည် အရိုအသေပြု၍၊ နှလုံးသွင်းလျက်၊ စိတ်စိုက်၍၊ နားစွင့်ကာ တရားတော်ကို နာယူသောအခါ၌ ထိုသူအား ငါးပါးသော နီဝရဏတရားတို့သည် ထိုအခိုက်အတန့်၌ မဖြစ်ပေါ်ကုန်။

‘‘Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ…pe… suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti ca (a. ni. 4.191).

ရဟန်းတို့... နား၌ ကြားဖူးရုံမျှမက ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားတော်များ ရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လေးပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို မျှော်လင့်အပ်၏။

‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā kālena kālaṃ sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro? Kālena dhammassavana’’nti ca evamādi (a. ni. 4.147).

ရဟန်းတို့... ဤတရားလေးပါးတို့ကို သင့်လျော်သောအခါ၌ ကောင်းစွာပွားများ၍၊ စဉ်ဆက်မပြတ် လိုက်နာကျင့်ကြံပါက အစဉ်သဖြင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခမ်းရာသို့ ရောက်စေတတ်ကုန်၏။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ— သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားနာခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည် စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ [Pg.125] imissā gāthāya gāravo, nivāto, santuṭṭhi, kataññutā, kālena dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ ဂါရဝ (ရိုသေထိုက်သူကို ရိုသေခြင်း)၊ နိဝါတ (နှိမ့်ချခြင်း)၊ သန္တုဋ္ဌိ (ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း)၊ ကတညုတာ (သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို သိခြင်း)၊ ကာလေန ဓမ္မသဝန (သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားနာခြင်း) ဟူသော မင်္ဂလာတရား ငါးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာနေရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ဖွင့်ပြတော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Niṭṭhitā gāravo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'ဂါရဝေါ စ' အစရှိသော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Khantīcātigāthāvaṇṇanā

'ခန္တီ စ' ဂါထာအဖွင့်

10. Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti. Padakkhiṇaggāhitāya sukhaṃ vaco asminti suvaco, suvacassa kammaṃ sovacassaṃ, sovacassassa bhāvo sovacassatā. Kilesānaṃ samitattā samaṇā. Dassananti pekkhanaṃ. Dhammassa sākacchā dhammasākacchā. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayaṃ padavaṇṇanā.

၁၀. ယခုအခါ 'ခန္တီ စ' အစရှိသော ဤဂါထာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— သည်းခံခြင်းသည် 'ခန္တိ' မည်၏။ ထိုသူ၌ အရိုအသေတရားနာယူလွယ်၊ နာခံလွယ်သဖြင့် ပြောဆိုရလွယ်ကူသော စကားရှိသောကြောင့် 'သုဝစ' (ဆိုဆုံးမလွယ်သူ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဆိုဆုံးမလွယ်သောသူ၏ အမှုသည် 'သောဝစဿ' မည်၍ ထိုသို့သော အဖြစ်သည် 'သောဝစဿတာ' (ဆိုဆုံးမလွယ်သောသူ၏ အဖြစ်) မည်၏။ ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'သမဏ' (ရဟန်း) မည်ကုန်၏။ ဒဿနဟူသည် ဖူးမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားတော်ကို အတူတကွ ဆွေးနွေးခြင်းသည် 'ဓမ္မသာကစ္ဆာ' (တရားစကားဆွေးနွေးခြင်း) မည်၏။ ကြွင်းကျန်သောစကား၏ အဓိပ္ပာယ်သည် ယခင်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ပုဒ်အဖွင့် (ပဒဝဏ္ဏနာ) ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – khanti nāma adhivāsanakkhanti, tāya samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante vadhabandhādīhi vā vihesante puggale asuṇanto viya apassanto viya ca nibbikāro hoti khantivādī viya. Yathāha –

အနက်အဖွင့် (အတ္ထဝဏ္ဏနာ) ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏— ခန္တီဟူသည် သည်းခံခြင်း (အဓိဝါသနခန္တီ) ဖြစ်သည်။ ထိုအဓိဝါသနခန္တီနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဆဲရေးခြင်းဝတ္ထု ဆယ်ပါးတို့ဖြင့် ဆဲရေးတိုင်းထွာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲနှောင့်ယှက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း မကြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မမြင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ခန္တီဝါဒီရသေ့ကဲ့သို့ စိတ်နှလုံး ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပေ။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Ahu atītamaddhānaṃ, samaṇo khantidīpano;

Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ, kāsirājā achedayī’’ti. (jā. 1.4.51);

အတိတ်ကာလက သည်းခံခြင်းတရားကို အလေးအမြတ်ပြုသော ခန္တီဝါဒီရသေ့သည် ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုခန္တီတရား၌သာ တည်ကြည်စွဲမြဲသော ရသေ့ကို ကာသိမင်းသည် (ကိုယ်လက်အင်္ဂါတို့ကို) ဖြတ်တောက်စေခဲ့သည်။

Bhadrakato vā manasi karoti tato uttari aparādhābhāvena āyasmā puṇṇatthero viya. Yathāha so –

သို့မဟုတ် ထိုသို့သော ပြစ်မှားစော်ကားမှုထက် ပိုမို၍ မိမိအပေါ် အပြစ်တင်စရာ မရှိသောကြောင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ပြုမူချက်ကို ကောင်းမွန်သော တရားဟု နှလုံးသွင်း၏။ အရှင်ပုဏ္ဏမထေရ် ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအရှင်ပုဏ္ဏမထေရ်သည် ဤသို့ လျှောက်ထားခဲ့သည်။

‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’’’tiādi (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88).

‘အရှင်ဘုရား... အကယ်၍ သုနာပရန္တတိုင်းသား လူတို့သည် အကျွန်ုပ်အား ဆဲရေးတိုင်းထွာ ကြိမ်းမောင်းကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ၌ အကျွန်ုပ်အား ဤသို့ စိတ်ကူးဖြစ်ပါလိမ့်မည်— ”သုနာပရန္တတိုင်းသား လူတို့သည် အလွန်ကောင်းကြပေစွတကား၊ ငါ့ကို ဆဲရေးကြသော်လည်း လက်ဖြင့် မရိုက်နှက်ကြသေးပေ” ဟု နှလုံးသွင်းပါမည်။’

Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sarabhaṅgo isi –

ထိုခန္တီတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူကို ရသေ့သူတော်ကောင်းတို့သည်လည်း ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ သရဘင်္ဂရသေ့သည် ဤသို့ ဆိုခဲ့သည်။

‘‘Kodhaṃ [Pg.126] vadhitvā na kadāci socati,Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti;

Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo’’ti. (jā. 2.17.64);

“အမျက်ဒေါသကို သတ်ပြီးလျှင် မည်သည့်အခါမျှ မစိုးရိမ်ရတော့ပေ။ သူတော်ကောင်းတို့သည် သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ) ကို ပယ်ရှားခြင်းကို ချီးမွမ်းကြသည်။ အားလုံးသောသူတို့၏ ကြမ်းတမ်းသောစကားကို သည်းခံကြကုန်လော့၊ ထိုသို့ သည်းခံခြင်းကို သူတော်ကောင်းတို့သည် မြတ်လှစွာသော တရားဟု ဆိုကြကုန်၏။”

Devatānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sakko devānamindo –

ထိုသို့သောသူသည် နတ်တို့၏ ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်း ခံရ၏။ သိကြားမင်းသည် ဤသို့ ပြောခဲ့သည်။

‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;

Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo’’ti. (saṃ. ni. 1.250-251);

“အကြင်သူသည် စွမ်းအားအရှိန်အဝါရှိပါလျက် အားနည်းသောသူအပေါ် သည်းခံငြိမ်းချမ်းနိုင်အံ့၊ ထိုသို့သော သည်းခံခြင်းကို သူတော်ကောင်းတို့သည် အမြတ်ဆုံးသော သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အားနည်းသောသူမူကား အမြဲတစေ သည်းခံရုံမျှသာ ရှိတော့သည်။”

Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha bhagavā –

ထိုသို့သောသူသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်း ခံရထိုက်ပေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;

Khantībalaṃ balāṇīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 399);

“အကြင်သူသည် ဆဲရေးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းနှင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတို့ကို စိတ်ဆိုးအမျက်ထွက်ခြင်း မရှိဘဲ သည်းခံနိုင်၏။ သည်းခံခြင်းတည်းဟူသော စွမ်းအားကိုသာလျှင် စစ်သည်ရဲမက်သဖွယ် အားကိုးရာရှိသော ထိုသူကို ငါဘုရားသည် 'ဗြာဟ္မဏ' (သူတော်စင်) ဟု ဟောတော်မူ၏။”

Sā panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti veditabbā.

ထိုသည်းခံခြင်း (ခန္တီ) တရားသည် ဤနေရာ၌ ဖွင့်ပြအပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးများနှင့် အခြားသော ဂုဏ်ရည်တို့ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'မင်္ဂလာ' ဟု သိအပ်သည်။

Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā guṇadosacintanaṃ vā anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanatañca purakkhatvā sādhūti vacanakaraṇatā. Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanippaṭilābhahetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati.

ဆိုဆုံးမလွယ်သောသူ၏ အဖြစ် (သောဝစဿတာ) မည်သည်ကား သီတင်းသုံးဖော်တို့က ဆိုဆုံးမသောအခါ စိတ်မကြည်မသာ ပစ်ပယ်ခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း သို့မဟုတ် အပြစ်တင်ရန် အပြစ်ရှာခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ဘဲ၊ အလွန်တရာ ရိုသေလေးစားမှု၊ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုတို့ကို ရှေ့ထားလျက် 'ကောင်းပါပြီ' ဟု စကားကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသောဝစဿတာတရားကို သီတင်းသုံးဖော်တို့ထံမှ ဆုံးမသွန်သင်မှုကို ရရှိနိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်နိုင်ပြီး ဂုဏ်ကျေးဇူးများကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'မင်္ဂလာ' ဟု ဆိုအပ်သည်။

Samaṇānaṃ dassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanupaṭṭhānānussaraṇassavanadassanaṃ, sabbampi omakadesanāya dassananti vuttaṃ, taṃ maṅgalanti veditabbaṃ. Kasmā? Bahūpakārattā. Āha ca ‘‘dassanampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’tiādi (itivu. 104). Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte disvā yadi deyyadhammo atthi, yathābalaṃ deyyadhammena patimānetabbā. Yadi natthi, pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā. Tasmimpi asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā namassitabbā, tasmimpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā. Evaṃ dassanamūlakenapi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi rogo vā dāho [Pg.127] vā ussadā vā piḷakā vā na honti, vippasannapañcavaṇṇasassirikāni honti cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni, satasahassakappamattaṃ devesu ca manussesu ca sampattīnaṃ lābhī hoti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ manussabhūto sappaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ anubhaveyya, yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakena katassa samaṇadassanassa evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti.

ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ခြင်း မည်သည်ကား ကိလေသာငြိမ်းပြီးသော၊ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်၊ ပညာကို ပွားများပြီးသော၊ မြတ်သော ဣန္ဒြေယဉ်ကျေးခြင်းနှင့် ငြိမ်သက်ခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ရဟန်းတို့အား ချဉ်းကပ်ခြင်း၊ လုပ်ကျွေးခြင်း၊ အောက်မေ့ခြင်း၊ တရားနာခြင်းနှင့် ဖူးမြင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း တန်ဆာဆင်၍ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် 'ဖူးမြင်ခြင်း' (ဒဿန) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုဖူးမြင်ခြင်းကို မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ၊ များစွာသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ရခြင်းကို များစွာသော ကျေးဇူးရှိ၏ဟု ဟောတော်မူ၏' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အစီးအပွားကို လိုလားသော အမျိုးသားသည် သီလရှိသော ရဟန်းတို့ မိမိအိမ်တံခါးသို့ ဆိုက်ရောက်လာသည်ကို မြင်လျှင် လှူဖွယ်ဝတ္ထုရှိပါက မိမိအစွမ်းသတ္တိအားလျော်စွာ လှူဖွယ်ဝတ္ထုဖြင့် ပူဇော်သက္ကာရ ပြုအပ်၏။ အကယ်၍ မရှိပါက ငါးပါးသော တည်ခြင်း (ပဉ္စပတိဋ္ဌိတ) ဖြင့် ရှိခိုးပူဇော်အပ်၏။ ထိုသို့ ရှိခိုးခြင်းကိုလည်း မပြုနိုင်ပါက လက်အုပ်ချီ၍ ရှိခိုးဦးချအပ်၏။ ထိုလက်အုပ်ချီခြင်းကိုမျှ မပြုနိုင်ပါက ကြည်ညိုသောစိတ်၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးသော မျက်စိတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ကြည့်ရှုအပ်၏။ ဤသို့ ဖူးမြင်ရခြင်းလျှင် အရင်းခံရှိသော ကောင်းမှုကြောင့် ဘဝပေါင်းများစွာ တိုင်အောင် မျက်စိ၌ ရောဂါသော်လည်းကောင်း၊ ပူလောင်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ မှုန်ရီမှိုင်ဝေခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ တိမ်သလာကျခြင်းသော်လည်းကောင်း မဖြစ်ကုန်။ ရတနာဗိမာန်၌ ဖွင့်လှစ်ထားသော ပတ္တမြားတံခါးရွက်နှင့် တူကုန်သော၊ ကြည်လင်သော ငါးပါးသော အဆင်းရှိသော အသရေရှိသော မျက်စိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး နတ်ပြည်၌လည်းကောင်း၊ လူ့ပြည်၌လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ကို ရရှိသူ ဖြစ်၏။ ပညာရှိသော လူသားတစ်ယောက်သည် ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ရခြင်းတည်းဟူသော ကောင်းမှုကြောင့် ဤသို့သော အကျိုးပေးပြည့်စုံခြင်းကို ခံစားရသည်မှာ ဆန်းကြယ်လှသည်မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား တိရစ္ဆာန် ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့အားလည်း ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ရခြင်းဟူသော ကြည်ညိုကာမျှဖြင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှု၏ အကျိုးပြည့်စုံပုံကို ဤသို့ပင် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘Ulūko maṇḍalakkhiko, vediyake ciradīghavāsiko;

Sukhito vata kosiyo ayaṃ, kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ.

ဝိုင်းဝန်းသောမျက်စိရှိ၍ ဝေဒိယကတောင်၌ ကာလရှည်မြင့်စွာ နေလေ့ရှိသော၊ ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်သော ကောသိယအနွယ်ဝင် ဖြစ်သော ဤခင်ပုပ်ငှက်သည် နံနက်အခါ၌ ထတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရလေစွတကား။

‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare;

Kappānaṃ satasahassāni, duggateso na gacchati.

ထိုခင်ပုပ်ငှက်သည် ငါဘုရား၌လည်းကောင်း၊ အတုမရှိသော ရဟန်းသံဃာ၌လည်းကောင်း စိတ်ကို ကြည်ညိုစေ၍ ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ မလားရပေ။

‘‘Sa devalokā cavitvā, kusalakammena codito;

Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissuto’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.144);

ထိုခင်ပုပ်ငှက်သည် နတ်ပြည်မှ စုတေ၍ ကုသိုလ်ကံက နှိုးဆော်အပ်သည်ဖြစ်၍ အဆုံးမရှိသော ဉာဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံသော 'သောမနဿ' ဟု ကျော်စောသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဗျာဒိတ်ဟောတော်မူ၏။

Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃ sākacchanti, vinayadharā vinayaṃ, ābhidhammikā abhidhammaṃ, jātakabhāṇakā jātakaṃ, aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ, līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā tamhi tamhi kāle sākacchanti, ayaṃ kālena dhammasākacchā. Sā āgamabyattiādīnaṃ guṇānaṃ hetuto maṅgalanti vuccatīti.

သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အခါ၌ တရားစကား ဆွေးနွေးခြင်း (ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ) မည်သည်ကား ညဦးယံ၌သော်လည်းကောင်း၊ မိုးသောက်ယံ၌သော်လည်းကောင်း သုတ္တန်ဆောင် ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည် အချင်းချင်း သုတ္တန်ကို ဆွေးနွေးကြကုန်၏။ ဝိနည်းဆောင် ရဟန်းတို့သည် အချင်းချင်း ဝိနည်းကို၊ အဘိဓမ္မာဆောင် ရဟန်းတို့သည် အချင်းချင်း အဘိဓမ္မာကို၊ ဇာတ်ဆောင်ရဟန်းတို့သည် အချင်းချင်း ဇာတ်တော်ကို၊ အဋ္ဌကထာဆောင် ရဟန်းတို့သည် အချင်းချင်း အဋ္ဌကထာကို ဆွေးနွေးကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် ပျင်းရိခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ကို ဖြူစင်စေခြင်းငှာ ထိုထိုအခါ၌ ဆွေးနွေးကြကုန်၏။ ဤသို့ ဆွေးနွေးခြင်းသည် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အခါ၌ တရားစကား ဆွေးနွေးခြင်း (ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ) မည်၏။ ထိုတရားဆွေးနွေးခြင်းသည် ပရိယတ်ကျွမ်းကျင်ခြင်းစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Evaṃ imissā gāthāya khanti, sovacassatā, samaṇadassanaṃ, kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ သည်းခံခြင်း (ခန္တီ)၊ ဆိုဆုံးမလွယ်ခြင်း (သောဝစဿတာ)၊ ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ခြင်း (သမဏဒဿနံ)၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အခါ၌ တရားစကား ဆွေးနွေးခြင်း (ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ) ဟူ၍ မင်္ဂလာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုထိုနေရာ၌ ထင်ရှားစွာ ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။

Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'ခန္တီစ' ဟု စတင်သော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Tapocātigāthāvaṇṇanā

တပေါစ အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

11. Idāni [Pg.128] tapo cāti ettha pāpake dhamme tapatīti tapo. Brahmaṃ cariyaṃ, brahmānaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ, seṭṭhacariyanti vuttaṃ hoti. Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccānadassanaṃ, ariyasaccāni dassanantipi eke, taṃ na sundaraṃ. Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ, sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā, nibbānassa sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

၁၁. ယခုအခါ 'တပေါစ' ဟု စသောအရာ၌ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် 'တပ' မည်၏။ မြတ်သော အကျင့် သို့မဟုတ် မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မစရိယ' မည်၏၊ မြတ်သော အကျင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ အရိယသစ္စာတို့ကို ဖူးမြင်ခြင်းကြောင့် 'အရိယသစ္စာနဒဿန' မည်၏၊ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'အရိယသစ္စာနိ ဒဿနံ' ဟု ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ရွတ်ဖတ်ခြင်းသည် မကောင်းပေ။ တဏှာ (ဝါန) မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန' မည်၏၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းသည် 'သစ္ဆိကိရိယာ' မည်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းသည် 'နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ' မည်၏။ ကြွင်းသော စကားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ပုဒ်အဖွင့် (ပဒဝဏ္ဏနာ) တည်း။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ tapanato indriyasaṃvaro, kosajjassa vā tapanato vīriyaṃ, tehi samannāgato puggalo ātāpīti vuccati. Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādippaṭilābhahetuto maṅgalanti veditabbo.

အနက်အဓိပ္ပာယ် အဖွင့်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ 'တပ' မည်သည်ကား လောဘ (အဘိဇ္ဈာ)၊ ဒေါသ (ဒေါမနဿ) စသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒြိယသံဝရ' (ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်း) တည်း။ သို့မဟုတ် ပျင်းရိခြင်းကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် 'ဝီရိယ' တည်း။ ထိုဣန္ဒြိယသံဝရ၊ ဝီရိယတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အာတာပီ' (လုံ့လရှိသူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤ 'တပ' တရားသည် အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်၍ ဈာန်စသော တရားထူးများကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။

Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānamadhivacanaṃ. Tathā hi ‘‘abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.194; ma. ni. 1.292) methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatīti? Evamāvuso’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.257) samaṇadhammo. ‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujañña’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51) sāsanaṃ. ‘‘Ayameva kho, bhikkhu, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.6) maggo. Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassa saṅgahitattā avasesaṃ sabbampi vaṭṭati. Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ.

'ဗြဟ္မစရိယ' မည်သည်ကား မေထုန်မှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်း၊ ရဟန်းတရား၊ သာသနာတော်နှင့် မဂ်တရားတို့၏ အမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'အဗြဟ္မစရိယကို ပယ်၍ ဗြဟ္မစာရီ ဖြစ်၏' စသည်တို့၌ မေထုန်မှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်းကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ငါ့ရှင်တို့၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးပါသလော၊ ငါ့ရှင်တို့... ကျင့်သုံးပါ၏' စသည်တို့၌ ရဟန်းတရားကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ယုတ်မာသော မာရ်နတ်... ငါဘုရား၏ ဤဗြဟ္မစရိယ (သာသနာတော်) သည် စည်ပင်ပြည့်စုံခြင်း၊ ဝပြောခြင်း၊ ကျယ်ပြန့်ခြင်း၊ လူအများ သိရှိခြင်းသို့ မရောက်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငါဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မမူအံ့' စသည်တို့၌ သာသနာတော်ကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မြတ်သော မဂ်တရားသည်သာလျှင် ဗြဟ္မစရိယ မည်၏၊ အဘယ်နည်းဟူမူ သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသည်တို့တည်း' စသည်တို့၌ မဂ်တရားကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌မူ အရိယသစ္စာကို မြင်ခြင်းဖြင့် နောင်၌ မဂ်တရားကို သင်္ဂြိုဟ်အပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ကြွင်းကျန်သော အလုံးစုံသော ဗြဟ္မစရိယသည်လည်း သင့်မြတ်ပေ၏။ ထိုဗြဟ္မစရိယကိုလည်း အထက်ထက်သော ဘဝတို့၌ အထူးထူးအပြားပြားသော တရားထူးများကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။

Ariyasaccāna dassanaṃ nāma kumārapañhe vuttānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayavasena maggadassanaṃ, taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto maṅgalanti vuccati.

'အရိယသစ္စာနဒဿန' မည်သည်ကား ကုမာရပဉ္ဟာ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (အဘိသမယ) အစွမ်းဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် မြင်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ အရိယသစ္စာတို့ကို မြင်ခြင်းကို သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွန်မြောက်နိုင်သော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ nibbānanti adhippetaṃ. Tampi hi pañcagativānanena vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti vuccati. Tassa [Pg.129] patti vā paccavekkhaṇā vā sacchikiriyāti vuccati. Itarassa pana nibbānassa ariyasaccānaṃ dassaneneva sacchikiriyā siddhā, tenetaṃ idha nādhippetaṃ. Evamesā nibbānasacchikiriyā diṭṭhadhammikasukhavihārādihetuto maṅgalanti veditabbā.

'နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ' မည်သည်ကား ဤပါဌ်၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို (နိဗ္ဗာန်ဟု) အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကိုလည်း ငါးပါးသော ဂတိ၌ ငြိကပ်တတ်သော၊ ဝါနဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တဏှာမှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) ကို 'သစ္ဆိကိရိယာ' (မျက်မှောက်ပြုခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်မှ တစ်ပါးသော နိဗ္ဗာန်ကိုမူ အရိယသစ္စာကို မြင်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် မျက်မှောက်ပြုခြင်း ပြီးမြောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ဤနေရာ၌ အလိုမရှိအပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဤအရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် မင်္ဂလာဟူ၍ သိအပ်၏။

Evaṃ imissā gāthāya tapo brahmacariyaṃ, ariyasaccānaṃ dassanaṃ, nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော အကျင့် (တပ)၊ မြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ)၊ အရိယသစ္စာတို့ကို မြင်ခြင်း (အရိယသစ္စာနဒဿန)၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း (နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ) ဟူ၍ မင်္ဂလာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုထိုနေရာ၌ ထင်ရှားစွာ ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။

Niṭṭhitā tapo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'တပေါစ' ဟု စတင်သော ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Phuṭṭhassalokadhammehītigāthāvaṇṇanā

'ဖုဋ္ဌဿ လောကဓမ္မေဟိ' အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

12. Idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa sampattassa. Loke dhammā lokadhammā, yāva lokappavatti, tāva anivattakā dhammāti vuttaṃ hoti. Cittanti mano mānasaṃ. Yassāti navassa vā majjhimassa vā therassa vā. Na kampatīti na calati na vedhati. Asokanti nissokaṃ abbūḷhasokasallaṃ. Virajanti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

၁၂. ယခုအခါ "ဖုဋ္ဌဿ လောကဓမ္မေဟိ" ဟူသော ဂါထာပုဒ်၌ "ဖုဋ္ဌဿ" ဟူသည်မှာ တွေ့ထိအပ်သော၊ ဆိုက်ရောက်အပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ လောက၌ ဖြစ်ပွားတတ်သော တရားတို့ကို လောကဓံတရားများ ဟု ဆိုရသည်။ လောက ဖြစ်ပျက်မှုများ ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး မလွန်ဆန်နိုင်သော တရားများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "စိတ္တံ" ဟူသည်မှာ စိတ်နှလုံး ဖြစ်သည်။ "ယဿ" ဟူသည်မှာ သီတင်းငယ်၊ ရဟန်းအလတ် သို့မဟုတ် မထေရ်ကြီး ဖြစ်သော (ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်) ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "န ကမ္ပတိ" ဟူသည်မှာ မတုန်လှုပ်၊ မရွေ့လျားခြင်း ဖြစ်သည်။ "အသောကံ" ဟူသည်မှာ စိုးရိမ်ခြင်းမရှိ၊ နှုတ်ပစ်လိုက်သော စိုးရိမ်ခြင်းတည်းဟူသော ငြောင့်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝိရဇံ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော မြူကင်းခြင်း၊ ဖျက်ဆီးအပ်သော ကိလေသာမြူ ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ခေမံ" ဟူသည်မှာ ဘေးမရှိခြင်း၊ ဥပဒ္ဒဝေါဘေး မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းကျန်သော စကားလုံးတို့၏ အနက်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤကား ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် (ပဒဝဏ္ဏနာ) ဖြစ်သည်။

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – phuṭṭhassa lokadhammehi cittaṃ yassa na kampati nāma yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa cittaṃ na kampati na calati na vedhati, tassa taṃ cittaṃ kenaci akampanīyalokuttamabhāvāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

အနက်၏ ဖွင့်ဆိုချက် (အတ္ထဝဏ္ဏနာ) ကိုမူ ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏။ လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့နှင့် တွေ့ကြုံရသော်လည်း စိတ်မတုန်လှုပ်သူဟူသည် လာဘ်ရခြင်း၊ လာဘ်မရခြင်း စသည့် လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့နှင့် တွေ့ကြုံရ၍ လွှမ်းမိုးအပ်သော်လည်း စိတ်သည် မတုန်လှုပ်၊ မရွေ့လျား၊ မတုန်လှုပ်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့်မျှ မတုန်မလှုပ်ဘဲ လူတို့ထက် မြတ်သည်၏အဖြစ်ကို ဆောင်နိုင်သောကြောင့် မင်္ဂလာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Kassa ca etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampatīti? Arahato khīṇāsavassa, na aññassa kassaci. Vuttañhetaṃ –

"အဘယ်သူသည် ထိုလောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့နှင့် တွေ့ကြုံရသော်လည်း စိတ်မတုန်လှုပ်သနည်း" ဟု မေးပါက ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံယူထိုက်သော၊ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်မြတ်၏ စိတ်သည်သာ မတုန်လှုပ်ဘဲ ရဟန္တာမှတစ်ပါးသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ စိတ်သည် မတုန်မလှုပ်ဘဲ မရှိနိုင်၊ တုန်လှုပ်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဖြေရမည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ ထိုအကြောင်းကို (မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏) -

‘‘Selo yathā ekagghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

"တစ်ခဲနက်သော ကျောက်အတိပြီးသော ကျောက်တောင်ကြီးသည် လေပြင်းတိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့် မတုန်လှုပ်သကဲ့သို့၊"

‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, na pavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. (mahāva. 244);

"ထို့အတူပင် လောကဓံကို သည်းခံတော်မူတတ်သော၊ ခန္ဓာငါးပါး၏ ပျက်စီးခြင်းကို အဖန်ဖန် ရှုတော်မူသော၊ ကိလေသာမှ ကင်းလွတ်၍ တည်ကြည်ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိတော်မူသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား နှစ်သက်ဖွယ် (ဣဋ္ဌာရုံ) ဖြစ်စေ၊ မနှစ်သက်ဖွယ် (အနိဋ္ဌာရုံ) ဖြစ်စေ ဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊ ဓမ္မာရုံ ဟူသော အာရုံအားလုံးတို့သည် တုန်လှုပ်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Asokaṃ [Pg.130] nāma khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi yvāyaṃ ‘‘soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitatta’’ntiādinā (vibha. 237) nayena vuccati soko, tassa abhāvato asokaṃ. Keci nibbānaṃ vadanti, taṃ purimapadena nānusandhiyati. Yathā ca asokaṃ, evaṃ virajaṃ khemantipi khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ, catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ, yato etaṃ tena tenākārena tamhi tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhampi appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca maṅgalanti veditabbaṃ.

"အသောကံ" မည်သည်မှာ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ပင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား စိုးရိမ်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ကြောင်း၊ စိုးရိမ်သည့်အဖြစ်၊ နှလုံးအတွင်း၌ စိုးရိမ်ခြင်း၊ နှလုံးအတွင်း၌ အဖန်တလဲလဲ စိုးရိမ်ခြင်း၊ စိတ်၏ တစိမ့်စိမ့် ပူပန်ခြင်းစသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ထိုစိုးရိမ်ခြင်းသည် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၌ မရှိသောကြောင့် "အသောက" မည်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို "အသောက" ဟု ဆိုကြသော်လည်း ထိုစကားသည် ရှေ့၌ပါသော "စိတ္တံ ယဿ န ကမ္ပတိ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆီလျော်စွာ မစပ်မိပေ။ "အသောက" (စိုးရိမ်ခြင်းမရှိ) ဖြစ်သကဲ့သို့ပင် "ဝိရဇ" နှင့် "ခေမ" သည်လည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သာလျှင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစိတ်သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟဟူသော မြူများ ကင်းစင်ပြီးသောကြောင့် "ဝိရဇ" မည်၏။ လေးပါးသော ယောဂတရားတို့မှ လွတ်မြောက်အေးငြိမ်းပြီး ဖြစ်သောကြောင့် "ခေမ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤ "အသောကံ၊ ဝိရဇံ၊ ခေမံ" ဟူသော သုံးပါးသော ပုဒ်တို့ကို ထိုထိုဖြစ်ပေါ်ရာ ခဏ၌ သက်ဆိုင်ရာ အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူ၍ ညွှန်ပြသည့်အတိုင်း နောင်တဖန် ခန္ဓာမဖြစ်ခြင်းစသော လူတို့ထက် မြတ်သောအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာဟုနေယျစသော အလှူကို ခံယူထိုက်သောအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မင်္ဂလာတရားများ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ imissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ, asokacittaṃ, virajacittaṃ, khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်သောစိတ် (အကမ္ပိတစိတ္တ)၊ မစိုးရိမ်သောစိတ် (အသောကစိတ္တ)၊ ကိလေသာမြူကင်းသောစိတ် (ဝိရဇစိတ္တ)၊ ဘေးရန်မရှိသောစိတ် (ခေမစိတ္တ) ဟူ၍ မင်္ဂလာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ မင်္ဂလာဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုထိုအရာတို့၌ ထင်ရှားစွာ ရှင်းလင်းပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

"ဖုဋ္ဌဿ လောကဓမ္မေဟိ" ဟူသော ဤဂါထာ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက် (အတ္ထဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Etādisānītigāthāvaṇṇanā

"ဧတာဒိသာနိ" ဟူသော ဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

13. Evaṃ bhagavā asevanā ca bālānantiādīhi dasahi gāthāhi aṭṭhatiṃsa mahāmaṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni thunanto ‘‘etādisāni katvānā’’ti avasānagāthamabhāsi.

၁၃. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "အသေဝနာ စ ဗာလာနံ" အစရှိသော ဂါထာဆယ်ဂါထာတို့ဖြင့် သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော မင်္ဂလာတရားတို့ကို ဟောတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီးသော ထိုမင်္ဂလာတရားတို့ကို ချီးကျူးလိုတော်မူသဖြင့် "ဧတာဒိသာနိ ကတွာန" ဟူသော အဆုံးဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tassāyamatthavaṇṇanā – etādisānīti etāni īdisāni mayā vuttappakārāni bālānaṃ asevanādīni. Katvānāti katvā. Katvāna katvā karitvāti hi atthato anaññaṃ. Sabbatthamaparājitāti sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesu catūsu paccatthikesu ekenāpi aparājitā hutvā, sayameva te cattāro māre parājetvāti vuttaṃ hoti. Makāro cettha padasandhikaramattoti viññātabbo.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ "ဧတာဒိသာနိ" ဟူသည်မှာ ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီးသော သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်း အစရှိသော ဤသို့သော သဘောရှိသည့် မင်္ဂလာတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ကတွာန" ဟူသည်မှာ ပြုရသောကြောင့် ဟု အနက်ရသည်။ "ကတွာန"၊ "ကတွာ"၊ "ကရိတွာ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗတ္ထမပ္ပရာဇိတာ" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ ခန္ဓမာရ်၊ ကိလေသာမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ ဒေဝပုတ္တမာရ် ဟူသော မာရ်ရန်သူလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော မာရ်အားဖြင့်သော်လည်း အောင်နိုင်ခြင်း မခံရဘဲ မိမိကသာလျှင် ထိုမာရ်လေးပါးတို့ကို အောင်နိုင်ရှုံးစေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ "သဗ္ဗတ္ထမပ္ပရာဇိတာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "မ" အက္ခရာသည် သန္ဓိပုဒ်စပ်ကာမျှ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamanādīsu ca sotthiṃ gacchanti, bālasevanādīhi ye uppajjeyyuṃ āsavā [Pg.131] vighātapariḷāhā, tesaṃ abhāvā sotthiṃ gacchanti, anupaddutā anupasaṭṭhā khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti. Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo.

"သဗ္ဗတ္ထ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့သော မင်္ဂလာတရားတို့ကို ပြုကျင့်ခြင်းကြောင့် မာရ်လေးပါးတို့က မအောင်နိုင်သူများ ဖြစ်ကြလျက် ဤပစ္စုပ္ပန်လောကနှင့် တမလွန်လောက နှစ်ပါးလုံး၌လည်းကောင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဘေးကင်းချသာခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ သူမိုက်တို့ကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ပင်ပန်းခြင်း၊ ပူပန်ခြင်းတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ဥပဒ္ဒဝေါမရှိ၊ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းမရှိ၊ ဘေးရန်မရှိ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ သွားကြရကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ "သောတ္ထိံ" ဟူသော ပုဒ်၌ နိဂ္ဂဟိတ် (ဝံသ) သံကို ဂါထာဖွဲ့ဆိုရာတွင် ရွတ်ဖတ်ရ လွယ်ကူစေရန် သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Taṃ tesaṃ maṅgalamuttamanti iminā gāthāpadena bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kathaṃ? Evaṃ, devaputta, ye etādisāni karonti, te yasmā sabbattha sotthiṃ gacchanti, tasmā taṃ bālānaṃ asevanādiaṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ maṅgalamuttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti.

"တံ တေသံ မင်္ဂလမုတ္တမံ" ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသနာတော်ကို နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။ အဘယ်သို့ နိဂုံးချုပ်သနည်းဟူမူ - "အို နတ်သား... ဤသို့လျှင် အကြင်နတ်လူတို့သည် ဤသို့သော မင်္ဂလာတရားတို့ကို ပြုကျင့်ကြကုန်၏၊ ထိုနတ်လူတို့သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ချမ်းသာဘေးကင်းစွာ သွားရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲခြင်းအစရှိသော သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ထိုမင်္ဂလာတရားသည် ထိုသို့ ပြုကျင့်သူ နတ်လူတို့အတွက် အမြတ်ဆုံး၊ အသာလွန်ဆုံး၊ အမွန်မြတ်ဆုံးသော မင်္ဂလာဖြစ်သည်ဟု သင်နတ်သား မှတ်ယူလော့" ဟု ဖြစ်သည်။

Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatāyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalasampattānaṃ gaṇanā asaṅkhyeyyā ahosi. Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ pana, ānanda, rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi, athassāhaṃ aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ, uggaṇhāhi, ānanda, imaṃ maṅgalapariyāyaṃ, uggahetvā bhikkhū vācehī’’ti. Thero uggahetvā bhikkhū vācesi. Tayidaṃ ācariyaparamparāya ābhataṃ yāvajjatanā pavattati, ‘‘evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti veditabbaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဒေသနာတော်ကို နိဂုံးချုပ်တော်မူသောအခါ ကုဋေတစ်သိန်းသော နတ်တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ သောတာပတ္တိဖိုလ်၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကား အရေအတွက်အားဖြင့် မရေတွက်နိုင်အောင် များပြားလှပေ၏။ ထို့နောက် ဒုတိယမြောက်နေ့ (မိုးသောက်သောအခါ) ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အာနန္ဒာမထေရ်အား "ချစ်သား အာနန္ဒာ... လွန်ခဲ့သော ညဉ့်ဦးယံအချိန်၌ မထင်ရှားသော နတ်သားတစ်ပါးသည် ငါဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ မင်္ဂလာပြဿနာကို မေးမြန်းခဲ့၏၊ ထိုအခါ ငါဘုရားသည် ထိုနတ်သားအား သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော မင်္ဂလာတရားတို့ကို ဟောကြားခဲ့၏၊ အာနန္ဒာ... သင်သည် ဤမင်္ဂလာဒေသနာတော်ကို သင်ယူမှတ်သားလော့၊ သင်ယူပြီးလျှင် ရဟန်းတို့အား ပို့ချသင်ကြားပေးလော့" ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း သင်ယူမှတ်သားပြီးနောက် ရဟန်းတို့အား ပို့ချသင်ကြားပေးခဲ့လေသည်။ ထိုမင်္ဂလသုတ်ဒေသနာတော်ကို ဆရာအဆက်ဆက်တို့က ထိန်းသိမ်းဆောင်ယူလာခဲ့ကြရာ ယနေ့ထက်တိုင်အောင် တည်တံ့ပြန့်ပွားလျက်ရှိပေသည်။ "ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်မြတ် (ဗြဟ္မစရိယ) သည် ပြည့်စုံစည်ပင်၍ ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းကာ၊ လူအများ သိရှိကြလျက်၊ နတ်လူတို့ ကောင်းစွာ ပူဇော်ချီးမွမ်းအပ်သည် ဖြစ်၏" ဟု သိမှတ်အပ်သတည်း။

Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayamādito pabhuti yojanā – evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya, paṇḍite nissāya, pūjaneyye pūjetvā, patirūpadesavāsena pubbe ca katapuññatāya kusalappavattiyaṃ codiyamānā attānaṃ sammā paṇidhāya, bāhusaccasippavinayehi alaṅkatattabhāvā, vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā, yāva gihibhāvaṃ na vijahanti, tāva mātāpitūpaṭṭhānena porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā, puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ payojayamānā, anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā, dānena bhogasāraṃ dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā, ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāya parajanahitañca karontā, pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca vivajjetvā, dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍḍhetvā, vaḍḍhitakusalatāya gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakūpajjhāyācariyādīsu gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā, santuṭṭhiyā [Pg.132] paccayagedhaṃ pahāya, kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā, dhammassavanena cittalīnataṃ pahāya, khantiyā sabbaparissaye abhibhavitvā, sovacassatāya sanāthaṃ attānaṃ katvā, samaṇadassanena paṭipattipayogaṃ passantā, dhammasākacchāya kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ vinodetvā, indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ samaṇadhammabrahmacariyena cittavisuddhiṃ tato parā ca catasso visuddhiyo sampādentā, imāya paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhyaṃ nibbānaṃ sacchikaronti, yaṃ sacchikaritvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti. Ye ca khemino honti, te sabbattha ekenapi aparājitā honti, sabbattha sotthiṃ gacchanti. Tenāha bhagavā –

ယခုအခါ ဤမင်္ဂလာတရားတို့၌ ဉာဏ်အလေ့အကျင့် လိမ္မာစိမ့်သောငှာ အစမှစ၍ ယောဇနာစပ်ဆိုပုံကား ဤသို့ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပစ္စုပ္ပန်လောက၊ တမလွန်လောကနှင့် လောကုတ္တရာချမ်းသာကို အလိုရှိကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် လူမိုက်တို့ကို မှီဝဲခြင်းကို စွန့်၍၊ ပညာရှိတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်လျက်၊ ပူဇော်ထိုက်သူတို့ကို ပူဇော်ကာ၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေရခြင်း၊ ရှေးဘဝ၌ ပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်းတို့ဖြင့် ကုသိုလ်ဖြစ်ပွားခြင်း၌ တိုက်တွန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်လျက်၊ အကြားအမြင်များခြင်း၊ အပြစ်မရှိသော အတတ်ပညာနှင့် ဝိနည်းတရားတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဝိနည်းနှင့်အညီ ကောင်းစွာဆိုအပ်သော စကားကို ပြောဆိုလျက်၊ လူ့ဘဝကို မစွန့်နိုင်သမျှ ကာလပတ်လုံး မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးမွေးမြူခြင်းဖြင့် ရှေးကြွေးဟောင်းကို ဆပ်ကုန်လျက်၊ သားမယားတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်းဖြင့် ကြွေးသစ်ကို ချေးပေးကုန်လျက်၊ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိသော အမှုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာ စပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်လျက်၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းဖြင့် စည်းစိမ်၏ အနှစ်ကိုလည်းကောင်း၊ တရားသဖြင့် ကျင့်ခြင်းဖြင့် အသက်၏ အနှစ်ကိုလည်းကောင်း ယူ၍၊ ဆွေမျိုးတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်းဖြင့် မိမိလူအပေါင်း၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ အပြစ်မရှိသော အမှုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း ပြုကြကုန်လျက်၊ မကောင်းမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ကြဉ်ရှောင်၍၊ သေရည်သေရက် သောက်စားခြင်းမှ စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ကြဉ်ရှောင်လျက်၊ ကုသိုလ်တရားတို့၌ မမေ့မလျော့ခြင်းဖြင့် ကုသိုလ်အဖို့အစုကို တိုးပွားစေ၍၊ တိုးပွားစေအပ်ပြီးသော ကုသိုလ်ရှိခြင်းကြောင့် လူ့အသွင်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းအဖြစ်၌ တည်ကြကုန်သော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဘုရားသာဝက ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ အစရှိသည်တို့၌ ရိုသေခြင်း၊ နှိမ့်ချခြင်းတို့ဖြင့် ဝတ်နှင့်ပြည့်စုံခြင်းကို ရောင့်ရဲနှစ်သက်စေလျက်၊ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်းဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါး၌ တပ်မက်ခြင်းကို စွန့်၍၊ သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို သိတတ်ခြင်းဖြင့် သူတော်ကောင်းတရား၌ တည်လျက်၊ တရားတော်ကို ကြားနာခြင်းဖြင့် စိတ်တွန့်ဆုတ်ခြင်းကို စွန့်ကာ၊ သည်းခံခြင်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဘေးရန်တို့ကို အောင်နိုင်ကျော်လွှား၍၊ ဆိုဆုံးမလွယ်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ကိုးကွယ်ရာရှိအောင် ပြုလျက်၊ ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ရခြင်းဖြင့် အကျင့်ပဋိပတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ရှုမြင်ချီးမွမ်းကုန်လျက်၊ တရားစကား ဆွေးနွေးခြင်းဖြင့် ယုံမှားဖွယ်ရှိသော တရားတို့၌ ယုံမှားခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်၍၊ ဣန္ဒြိယသံဝရတည်းဟူသော ခြိုးခြံသောအကျင့်ဖြင့် သီလဝိသုဒ္ဓိကို ပြည့်စုံစေလျက်၊ ရဟန်းတရားတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ဖြင့် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိကို ပြည့်စုံစေ၍၊ ထိုမှတစ်ပါး အထက်ဖြစ်ကုန်သော ဝိသုဒ္ဓိလေးပါးတို့ကို ပြည့်စုံစေလျက်၊ ဤအကျင့်လမ်းစဉ်ဖြင့် အရိယသစ္စာကို မြင်ခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်၍၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုကြကုန်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုပြီး၍ မြင့်မိုရ်တောင်မင်းသည် လေပြင်းမုန်တိုင်းတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်သကဲ့သို့ ရှစ်ပါးသော လောကဓံတရားတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိကုန်သည်၊ စိုးရိမ်ခြင်းမရှိကုန်သည်၊ ကိလေသာမြူ ကင်းကုန်သည်၊ ဘေးရန်ကင်းကုန်သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဘေးရန်ကင်းကုန်သော ထိုသူတို့ကို မည်သည့်အရပ်၌မဆို တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ရန်သူမျှ မအောင်နိုင်ကုန်၊ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ ဘေးကင်းချမ်းသာစွာ သွားကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်-

‘‘Etādisāni katvāna, sabbatthamaparājitā;

Sabbattha sotthiṃ gacchanti, taṃ tesaṃ maṅgalamuttama’’nti.

‘‘ဤကဲ့သို့သော မင်္ဂလာတရားတို့ကို ပြုကျင့်ခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ ရန်သူတို့ မအောင်နိုင်ကုန်ဘဲ၊ ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာစွာ သွားကြရကုန်၏။ ထိုအကျင့်သည် ထိုသူတို့၏ မြတ်သော မင်္ဂလာဖြစ်၏’’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိက အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌ -

Maṅgalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

မင်္ဂလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Ratanasuttavaṇṇanā

၆. ရတနသုတ်အဖွင့်

Nikkhepappayojanaṃ

သုတ်တော်ကို ထားရှိရခြင်းအကျိုး

Idāni yānīdha bhūtānītievamādinā maṅgalasuttānantaraṃ nikkhittassa ratanasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ suparisuddhena titthena naditaḷākādīsu salilajjhogāhaṇamiva suparisuddhena nidānena imassa suttassa atthajjhogāhaṇaṃ dassetuṃ –

ယခုအခါ၌ ‘‘ယာနီဓ ဘူတာနိ’’ စသည်ဖြင့် မင်္ဂလသုတ်၏ အခြားမဲ့၌ ထားအပ်သော ရတနသုတ်၏ အနက်အဖွင့်အစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုရတနသုတ်ကို ဤနေရာ၌ ထားရှိရခြင်း အကျိုးကျေးဇူးကို ဆိုပြီးနောက်၊ ထိုမှတစ်ပါး ကောင်းစွာသန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ရေဆိပ်ဖြင့် မြစ် ကန် စသည်တို့၌ ရေထဲသို့ ဝင်ရောက်ခပ်ယူသကဲ့သို့၊ ကောင်းစွာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) ဖြင့် ဤရတနသုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သို့ ဝင်ရောက် သိရှိစေခြင်းကို ပြသခြင်းငှာ -

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ;

Pakāsetvāna etassa, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

‘‘အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခါ၌ အကြင်အရပ်၌ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဤရတနသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။ ထိုနည်းစနစ်ကို ပြသပြီး၍ ဤရတနသုတ်၏ အနက်အဖွင့်ကို ငါတို့ ပြုကြကုန်အံ့’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Tattha [Pg.133] yasmā maṅgalasuttena attarakkhā akalyāṇakaraṇakalyāṇākaraṇapaccayānañca āsavānaṃ paṭighāto dassito, imañca suttaṃ parārakkhaṃ amanussādipaccayānañca āsavānaṃ paṭighātaṃ sādheti, tasmā tadanantaraṃ nikkhittaṃ siyāti.

ထိုစကား၌ မင်္ဂလသုတ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်း မကောင်းသောအကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အာသဝေါတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ပြသခဲ့သော်လည်း၊ ဤရတနသုတ်သည်ကား သူတစ်ပါးကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဘီလူးဘေး စသောအကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အာသဝေါတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြီးစီးစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမင်္ဂလသုတ်၏ အခြားမဲ့၌ ရတနသုတ်ကို ထားအပ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။

Idaṃ tāvassa idha nikkhepappayojanaṃ.

ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဤသုတ်တော်ကို ဤနေရာ၌ ထားရှိရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်၏။

Vesālivatthu

ဝေသာလီပြည်ဝတ္ထု

Idāni ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ceta’’nti etthāha ‘‘kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ, kadā kattha, kasmā ca vutta’’nti. Vuccate – idañhi bhagavatā eva vuttaṃ, na sāvakādīhi. Tañca yadā dubbhikkhādīhi upaddavehi upaddutāya vesāliyā licchavīhi rājagahato yācitvā bhagavā vesāliṃ ānīto, tadā vesāliyaṃ tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttanti. Ayaṃ tesaṃ pañhānaṃ saṅkhepavissajjanā. Vitthārato pana vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

ယခုအခါ ‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ၊ ယသ္မာ စေတံ’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘‘ဤသုတ်ကို အဘယ်သူ ဟောတော်မူသနည်း၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း’’ ဟု မေးမြန်းစရာ ရှိ၏။ ယင်းမေးခွန်းကို ဖြေဆိုရသော် - ဤသုတ်ကို မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင်သာ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်ပြီး သာဝက စသည်တို့ ဟောကြားခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထိုသုတ်ကို ဝေသာလီပြည်၌ ငတ်မွတ်ခြင်း ဘေးအန္တရာယ် အစရှိသော ဘေးဥပဒ္ဒဝေါတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သောအခါ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ မြတ်စွာဘုရားကို ဝေသာလီပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြရာ၊ ထိုအခါ ဝေသာလီပြည်၌ ထိုဘေးဥပဒ္ဒဝေါ အန္တရာယ်တို့ကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်းငှာ ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ထိုပြဿနာတို့၏ အကျဉ်းချုပ် အဖြေဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူကား ဝေသာလီပြည်ဝတ္ထုမှစ၍ ရှေးဆရာတို့ ဖွင့်ပြတော်မူကြကုန်၏။

Tatrāyaṃ vaṇṇanā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi, sā taṃ ñatvā rañño nivedesi, rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti. Sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññatarena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchitvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.

ထိုအဖွင့်၌ ဤသို့သော ဝတ္ထုအကြောင်းအရာ ရှိ၏ - ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး ဝမ်း၌ ကိုယ်ဝန်တည်သတတ်။ မိဖုရားကြီးသည် ထိုကိုယ်ဝန်တည်သည်ကို သိ၍ မင်းကြီးအား လျှောက်တင်ရာ၊ မင်းကြီးသည် ကိုယ်ဝန်အစောင့်အရှောက်ကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သော ကိုယ်ဝန်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ဝန်ရင့်သောအခါ သားဖွားအိမ်သို့ ဝင်လေ၏။ ဘုန်းကံကြီးမားသော အမျိုးသမီးတို့သည် မိုးသောက်ယံ အချိန်၌ သားဖွားလေ့ရှိကြ၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည်လည်း ထိုဘုန်းကံကြီးမားသော အမျိုးသမီးတို့အနက် တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိုးသောက်ယံ အချိန်၌ ချိပ်ရည် သို့မဟုတ် အနီရောင် ပန်းပွင့်အဆင်းနှင့်တူသော အသားတစ်ကို ဖွားမြင်လေ၏။ ထို့နောက် ‘‘အခြားသော မိဖုရားတို့သည် ရွှေရုပ်ကဲ့သို့သော သားတို့ကို ဖွားမြင်ကြကုန်၏၊ မိဖုရားကြီးသည် အသားတစ်ကို ဖွားမြင်၏ ဟု မင်းကြီး၏ရှေ့မှောက်၌ ငါ၏ အသရေပျက်ကိန်း ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်’’ ဟု ကြံစည်၍၊ ထိုအသရေပျက်မည်ကို ကြောက်သဖြင့် ထိုအသားတစ်ကို အိုးတစ်လုံး၌ ထည့်ပြီးလျှင် အခြားအိုးတစ်လုံးဖြင့် အုပ်မှောက်ကာ မင်းကြီး၏ တံဆိပ်ခတ်နှိပ်၍ ဂင်္ဂါမြစ်ရေယဉ်၌ မျှောစေခဲ့၏။ လူတို့ စွန့်ပစ်လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် နတ်တို့သည် အစောင့်အရှောက်ကို စီမံကြကုန်၏။ ရွှေပြားပေါ်၌ ဆေးဒန်း ဆေးဒန်းမြင်းသီလာဖြင့် ‘‘ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သားတော်ဖြစ်သည်’’ ဟု ရေးသား၍ ချည်နှောင်ထားခဲ့ကြ၏။ ထို့နောက် ထိုအိုးသည် လှိုင်းတံပိုးဘေး အစရှိသည်တို့ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်ဘဲ ဂင်္ဂါမြစ်ရေယဉ်အတိုင်း မျောပါသွားလေ၏။

Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otaranto bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā [Pg.134] paṃsukūlasaññāya aggahesi. Tato tattha taṃ akkharapaṭṭakaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa, disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti. Taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi, tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Tāpaso disvā puna sādhutaraṃ ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji. Aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati, so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ paviṭṭhaṃ, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Evaṃ licchavī ahesuṃ. Apare panāhu ‘‘sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.

ထိုအခါ၌ တစ်ယောက်သော ရသေ့သည် နွားကျောင်းသားအမျိုးကို မှီ၍ ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ နေ၏။ ထိုရသေ့သည် စောစောကပင်လျှင် ဂင်္ဂါမြစ်သို့ သက်ဆင်းစဉ် ရေထဲ၌ မျော၍လာသော အိုးကို မြင်သဖြင့် ပံ့သကူအမှတ်ဖြင့် ယူလေ၏။ ထိုသို့ ယူပြီးနောက် ထိုအိုး၌ အက္ခရာရေးထားသော ရွှေပြားနှင့် မင်းတို့၏ တံဆိပ်ခတ်နှိပ်ထားသည်ကို မြင်၍ ဖွင့်လှစ်ကြည့်ရှုရာ ထိုသားတစ်ကို မြင်လေ၏။ ထိုရသေ့အား "ဤသားတစ်သည် ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်တန်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤသားတစ်၌ အနံ့မကောင်းသော ပုပ်စပ်သည့် သဘောမရှိခြင်းဖြစ်သည်" ဟု အကြံဖြစ်၏။ ထိုသားတစ်ကို ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီး စင်ကြယ်သော အရပ်၌ ထားလေ၏။ ထိုနောက် လခွဲလွန်သောအခါ သားတစ်တို့သည် နှစ်ခု ဖြစ်လာကုန်၏။ ရသေ့သည် မြင်၍ ကောင်းမွန်စွာ ထားပြန်၏။ ထိုနောက် တစ်ဖန် လခွဲလွန်သဖြင့် တစ်ခုတစ်ခုသော သားတစ်၌ လက်၊ ခြေ၊ ဦးခေါင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အလို့ငှာ ငါးခုစီသော အဖုတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ရသေ့သည် မြင်၍ တစ်ဖန် ကောင်းမွန်စွာ သိမ်းဆည်းထားပြန်၏။ ထိုနောက် လခွဲလွန်သောအခါ သားတစ်တစ်ခုသည် ရွှေရုပ်တုနှင့်တူသော သူငယ်ယောကျ်ား ဖြစ်လာပြီး၊ အခြားသားတစ်တစ်ခုသည် သူငယ်မ ဖြစ်လာ၏။ ထိုသူငယ်နှစ်ယောက်တို့အပေါ်၌ ရသေ့အား သားသမီးကဲ့သို့ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုရသေ့၏ လက်မမှလည်း နို့ရည် ယိုထွက်လာ၏။ ထိုအခါမှစ၍ ရသေ့သည် မိမိအတွက် ရရှိသော နို့ထမင်းကို စားပြီးလျှင် ထိုနို့ရည်ကို သူငယ်တို့၏ ခံတွင်းသို့ လောင်းထည့်ပေး၏။ ထိုသူငယ်တို့၏ ဝမ်းထဲသို့ ဝင်သမျှသော အစာမှန်သမျှသည် ပတ္တမြားခွက်၌ တည်ရှိသကဲ့သို့ ထင်ထင်ရှားရှား မြင်ရ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုသူငယ်တို့သည် အရေမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ "ထိုသူငယ်နှစ်ယောက်တို့အား အချင်းချင်း ချုပ်၍ ထားအပ်သကဲ့သို့ တွန့်ရှုံ့သော အရေရှိသည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူငယ်တို့သည် အရေမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရေချင်း တွန့်ကပ်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "လိစ္ဆဝီ" ဟူ၍ အမည်တွင်လေကုန်၏။

Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu, ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.

ရသေ့သည် ထိုသူငယ်တို့ကို ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်လျက် နေမြင့်သောအခါမှသာ ဆွမ်းခံရန် ရွာသို့ဝင်လေ့ရှိပြီး အလွန်နေစောင်းမှ ပြန်လာတတ်၏။ နွားကျောင်းသားတို့သည် ထိုရသေ့၏ ပင်ပန်းသော ဗျာပါရကို သိကြသဖြင့် "အရှင်ဘုရား... ရဟန်းတို့အား သူငယ်တို့ကို ကျွေးမွေးလုပ်ကျွေးရခြင်းသည် အနှောင့်အယှက် ကြောင့်ကြမှု ဖြစ်စေပါသည်၊ အကျွန်ုပ်တို့အား သူငယ်တို့ကို ပေးတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်တို့ ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ပါမည်၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် မိမိတို့၏ ရဟန်းတရားအမှုကိုသာ ပြုတော်မူပါ" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ရသေ့ကလည်း "ကောင်းပြီ" ဟု ဝန်ခံတော်မူ၏။ နွားကျောင်းသားတို့သည် နောက်တစ်နေ့၌ လမ်းခရီးကို ညီညွတ်အောင် ပြုပြင်ပြီးလျှင် ပန်းတို့ဖြင့် ကြဲဖြန့်၍ တံခွန်ကုက္ကားတို့ကို စိုက်ထောင်ကာ တူရိယာမျိုးစုံ တီးမှုတ်လျက် ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ရောက်လာကြကုန်၏။ ရသေ့သည် "ဤသူငယ်တို့သည် ဘုန်းကံကြီးမားသူများ ဖြစ်ကြသည်၊ မမေ့မလျော့ဘဲ ကြီးပြင်းအောင် ကျွေးမွေးကြကုန်လော့၊ ကြီးပြင်းလာသောအခါ အချင်းချင်း ထိမ်းမြားပေးစားခြင်းကို ပြုကြကုန်လော့၊ ငါးပါးသော နွားနို့အရသာဖြင့် မင်းကို နှစ်သက်စေပြီးလျှင် မြေကွက်ကိုရယူ၍ မြို့တည်ကြကုန်လော့၊ ထိုမြို့၌ မင်းသားကို အဘိသိက်သွန်းကြကုန်လော့" ဟု မှာကြားကာ သူငယ်တို့ကို ပေးအပ်လိုက်လေ၏။ နွားကျောင်းသားတို့သည်လည်း "ကောင်းပါပြီ" ဟု ဝန်ခံပြီးလျှင် သူငယ်မောင်နှမတို့ကို ခေါ်ဆောင်သွား၍ ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ကြကုန်၏။

Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjitabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso ‘‘vajjī’’ti [Pg.135] vuccati, tiyojanasataṃ parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘na bāhirato dārikā ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca, evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu, tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Idaṃ vesālivatthu.

ထိုသူငယ်တို့သည် ကြီးပြင်းလာသောအခါ ကစားကြရာတွင် ငြင်းခုံခိုက်ရန် ဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ အခြားနွားကျောင်းသားသူငယ်တို့ကို လက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေဖြင့်လည်းကောင်း ပုတ်ခတ်ရိုက်နှက်ကြသဖြင့် ထိုသူငယ်တို့ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မိဘတို့က "အဘယ်ကြောင့် ငိုကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းသောအခါ၊ "မိဘမရှိဘဲ ရသေ့မွေးထားသော ဤသူငယ်တို့သည် အကျွန်ုပ်တို့ကို အလွန်ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုသူငယ်တို့၏ မိဘတို့သည် "ဤသူငယ်တို့သည် အခြားသူငယ်တို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်၏၊ ဆင်းရဲစေတတ်၏၊ ဤသူငယ်တို့ကို မပေါင်းသင်းအပ်၊ ကြဉ်ဖယ်ထားအပ်၏" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ ယူဇနာသုံးရာအတိုင်းအရှည်ရှိသော ထိုအရပ်ကို "ဝဇ္ဇီတိုင်း" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသတတ်။ ထိုနောက် နွားကျောင်းသားတို့သည် ထိုအရပ်ဒေသကို မင်းအား နှစ်သက်စေ၍ သိမ်းပိုက်ရယူကြကုန်၏။ ထိုအရပ်၌ပင် မြို့တည်ဆောက်၍ တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ရှိသော မင်းသားကို အဘိသိက်သွန်းကာ မင်းမြှောက်ကြကုန်၏။ ထိုမင်းသားအား ထိုသတို့သမီးနှင့် ထိမ်းမြားပေးစားပြီးလျှင် "ပြင်ပမှ သတို့သမီးကို မဆောင်ယူအပ်၊ ဤမှ သတို့သမီးကိုလည်း မည်သူ့အားမျှ မပေးစားအပ်" ဟု ကတိကဝတ် ပြုကြကုန်၏။ ထိုမင်းနှင့် မိဖုရားတို့၏ ပထမဦးစွာ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းဖြင့် သမီးတစ်ယောက်၊ သားတစ်ယောက် ဟူ၍ သူငယ်နှစ်ယောက် မွေးဖွားလာ၏။ ဤနည်းအတိုင်း တစ်ဆယ့်ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် နှစ်ယောက်စီ နှစ်ယောက်စီ မွေးဖွားလာကုန်၏။ ထိုနောက် ထိုသူငယ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ကြီးပြင်းလာကြသောအခါ ဥယျာဉ်၊ အရံ၊ နေရာဌာနနှင့် အခြံအရံများ ပြည့်စုံရန် လုံလောက်မှု မရှိသဖြင့် ထိုမြို့ကို တစ်ဂါဝုတ်စီခြားလျက် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် မြို့ရိုးကို ထပ်မံဝိုင်းရံချဲ့ထွင်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ အဖန်ဖန် တိုးချဲ့ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ထိုမြို့ကို "ဝေသာလီ" ဟူ၍သာ အမည်တွင်လေ၏။ ဤကား ဝေသာလီပြည်၏ အကြောင်းတည်း။

Bhagavato nimantanaṃ

မြတ်စွာဘုရားအား ပင့်ဖိတ်ခြင်း။

Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi. Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno ahesuṃ. Tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃ. Yathāha –

ဤဝေသာလီပြည်သည် မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူသောအခါ၌ စည်ပင်ဝပြော၍ ပြန့်ပြောကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်ရှိနေ၏။ ထိုမြို့တော်၌ မင်းတို့သည် ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ယောက် ရှိကုန်၏။ အိမ်ရှေ့မင်း၊ စစ်သူကြီး၊ ဘဏ္ဍာစိုး စသည်တို့၏ အရေအတွက်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏—

‘‘Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca, satta ca pāsādasahassāni satta ca pāsādasatāni satta ca pāsādā, satta ca kūṭāgārasahassāni satta ca kūṭāgārasatāni satta ca kūṭāgārāni, satta ca ārāmasahassāni satta ca ārāmasatāni satta ca ārāmā, satta ca pokkharaṇisahassāni satta ca pokkharaṇisatāni satta ca pokkharaṇiyo’’ti (mahāva. 326).

"ထိုအခါ၌ ဝေသာလီပြည်သည် စည်ပင်ပြည့်စုံသည်လည်းဖြစ်၏၊ ဝပြောသည်လည်းဖြစ်၏၊ လူဦးရေ များပြားသည်လည်းဖြစ်၏၊ လူမျိုးစုံတို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးလျက်ရှိသည်လည်းဖြစ်၏၊ ဆွမ်းအာဟာရ ရလွယ်သည်လည်းဖြစ်၏။ ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ဆောင်သော ပြာသာဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ဆောင်သော စုလစ်မွန်ချွန် တပ်ဆင်ထားသော နန်းအိမ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ခုသော အရံဥယျာဉ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ကန်သော လေးထောင့်ရေကန်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā. Paṭhamaṃ duggatamanussā maranti, te bahiddhā chaḍḍenti. Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu, tato bahutarā maranti. Tāya paṭikūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji. Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutā vesālinagaravāsino upasaṅkamitvā rājānaṃ āhaṃsu, ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ, ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ, tumhākaṃ maññe adhammikattena [Pg.136] taṃ etarahi uppanna’’nti. Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā ‘‘mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā’’ti āha. Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu.

ထိုဝေသာလီပြည်သည် အခါတစ်ပါး၌ မိုးခေါင်သဖြင့် စပါးသီးနှံများ ပျက်စီးကာ အစာခေါင်းပါး ငတ်မွတ်ဘေး ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ ရှေးဦးစွာ ဆင်းရဲသားလူတို့သည် သေကြကုန်၏။ ထိုလူသေလောင်းတို့ကို မြို့ပြင်၌ စွန့်ပစ်ကြကုန်၏။ သေဆုံးသူတို့၏ ပုပ်စပ်သော အကောင်ပုပ်နံ့ကြောင့် ဘီလူးတို့သည် မြို့ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာကြသဖြင့် ထိုထက်မက များစွာသော လူတို့သည် သေဆုံးကြရပြန်၏။ ထိုသို့ စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှသဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ကာလဝမ်းရောဂါသည် ဖြစ်ပွားလာ၏။ ဤသို့လျှင် ငတ်မွတ်ဘေး၊ ဘီလူးဘေး၊ ရောဂါဘေး ဟူသော ဘေးသုံးပါးတို့ နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဝေသာလီပြည်သူပြည်သားတို့သည် လိစ္ဆဝီမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ "မင်းမြတ်... ဤမြို့တော်၌ သုံးပါးသော ဘေးတို့ ဖြစ်ပေါ်နေပါသည်၊ ရှေးမင်းမျိုး ခုနစ်ဆက်တိုင်အောင် ဤကဲ့သို့သော ဘေးမျိုး တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မဖြစ်ဖူးခဲ့ပါ၊ ရှင်မင်းကြီးတို့ တရားမစောင့်သဖြင့် ယခုအခါ၌ ဤဘေးဆိုးများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ထင်ရပါသည်" ဟု တင်လျှောက်ကြကုန်၏။ မင်းသည် ပြည်သူအလုံးစုံတို့ကို မင်းကွန်း၌ စည်းဝေးစေ၍ "ငါ၏ တရားမကျင့်သော အဖြစ်ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးကြကုန်လော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြည်သူတို့သည် အစဉ်အဆက် ပြုမူချက်များကို အလုံးစုံ စုံစမ်းစစ်ဆေးသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော တရားချွတ်ယွင်းမှုကိုမျှ မတွေ့ရှိကြကုန်။

Tato rañño dosamadisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā’’ti cintesuṃ. Tattha ekacce cha satthāre apadisiṃsu ‘‘etehi okkantamatte vūpasamessatī’’ti. Ekacce āhaṃsu – ‘‘buddho kira loke uppanno, so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko mahānubhāvo, tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyu’’nti. Tena te attamanā hutvā ‘‘kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati, amhehi pesito na āgaccheyyā’’ti āhaṃsu. Athāpare āhaṃsu – ‘‘buddhā nāma anukampakā, kissa nāgaccheyyuṃ, so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati, rājā bimbisāro taṃ upaṭṭhahati, so āgantuṃ na dadeyyā’’ti. ‘‘Tena hi rājānaṃ saññāpetvā āneyyāmā’’ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesiṃsu ‘‘bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā’’ti. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā, ‘‘mahārāja, bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī’’ti āhaṃsu. Rājā na sampaṭicchi, ‘‘tumheyeva jānāthā’’ti āha. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni, sace bhagavā āgaccheyya, sotthi no bhaveyyā’’ti. Bhagavā āvajjetvā ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassaṃ cakkavāḷānaṃ pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti adhivāsesi. Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsita’’nti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, sampaṭicchatha vesāligamana’’nti? Āma, mahārājāti. Tena hi, bhante, tāva āgametha, yāva maggaṃ paṭiyādemīti.

ထိုနောက် လိစ္ဆဝီမင်းများ၏ အပြစ်ကို မမြင်သဖြင့် "ဤဘေးရန်ကို ငါတို့အား အဘယ်သို့ ငြိမ်းအေးစေရမည်နည်း" ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့သောသူတို့သည် တိတ္ထိဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့ကို ညွှန်းဆိုကြကုန်၏။ "ဤဆရာကြီးများ ရောက်ရှိလာရုံမျှဖြင့် ဘေးရန်သည် ငြိမ်းအေးလိမ့်မည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အချို့သောသူတို့ကလည်း "လောက၌ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူပြီဟူသတတ်၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိတော်မူ၏၊ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော် ရှိတော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူရုံမျှဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဘေးရန်တို့သည် ငြိမ်းအေးသွားပေလိမ့်မည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ပြည်သူအပေါင်းတို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် "ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ယခုအခါ အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသနည်း၊ ငါတို့က စေလွှတ်ပင့်ဖိတ်သော်လည်း ကြွလာတော်မမူဘဲ နေပါမည်လော" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ အခြားသူတို့က "မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် သတ္တဝါတို့အား သနားကရုဏာ ထားတော်မူတတ်ကြကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့် မကြွလာဘဲ နေတော်မူပါအံ့နည်း" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ "ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ယခုအခါ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုလျက်ရှိ၏၊ ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား ကြွလာခွင့်ပေးလိမ့်မည်မဟုတ်" ဟု ဆိုကြပြန်ကုန်၏။ "သို့ဖြစ်လျှင် အချင်းတို့... ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား နားလည်အောင် လျှောက်ထား၍ ပင့်ဆောင်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင် လိစ္ဆဝီမင်း နှစ်ပါးတို့ကို ကြီးစွာသော စစ်သည်ဗိုလ်ပါအပေါင်းနှင့်အတူ များစွာသော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကို ပေးအပ်လျက် ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ အထံသို့ "ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား နားလည်အောင် လျှောက်ထား၍ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြကုန်လော့" ဟု စေလွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် သွားကြကုန်၍ ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို ဆက်သပြီးသော် ထိုအကြောင်းအရာကို ကြားလျှောက်၍ "မင်းကြီးမြတ်... မြတ်စွာဘုရားအား အကျွန်ုပ်တို့၏ ဝေသာလီမြို့သို့ ကြွရောက်တော်မူရန် လွှတ်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် ဝန်မခံဘဲ "သင်တို့ကိုယ်တိုင်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြကုန်လော့" ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်တို့၏ ဝေသာလီမြို့၌ ဘေးသုံးပါးတို့သည် ဆိုက်ရောက်နေကြကုန်၏၊ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူပါမူ အကျွန်ုပ်တို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ရာပါ၏" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆင်ခြင်တော်မူ၍ "ဝေသာလီပြည်၌ ရတနသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူလျှင် ထိုအစောင့်အရှောက်သည် ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတိုင်အောင် ပျံ့နှံ့ပေလိမ့်မည်၊ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့ တရားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု သိတော်မူသဖြင့် ကြွရောက်ရန် ဝန်ခံတော်မူ၏။ ထိုအခါ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူရန် ဝန်ခံကြောင်း သိရှိရသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာလီပြည်သို့ ကြွတော်မူရန် ဝန်ခံတော်မူပြီ" ဟု တစ်မြို့လုံး၌ မောင်းကြွေးကြော်စေပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ "အရှင်ဘုရား... ဝေသာလီပြည်သို့ ကြွတော်မူခြင်းကို ဝန်ခံတော်မူပါသလော" ဟု လျှောက်ထား၏။ "မင်းကြီး... ဟုတ်ပေသည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်ရှိသော် "အရှင်ဘုရား... သို့ဖြစ်လျှင် အကျွန်ုပ် ကြွတော်မူမည့်လမ်းခရီးကို ပြင်ဆင်စီရင်ပါရစေဦး၊ ထိုမျှလောက် ငံ့ဆိုင်းတော်မူပါဦးလော့" ဟု တောင်းပန်လျှောက်ထားလေ၏။

Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanabhūmiṃ samaṃ katvā yojane yojane vihāraṃ māpetvā bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi. Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivuto [Pg.137] pāyāsi. Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvā dhajapaṭākapuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvā bhagavato dve setacchattāni ekamekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi. Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘āgato bhagavā, maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ karothā’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanabhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri ekamekassa ca bhikkhussa dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīraṃ āgantvā aṭṭhaṃsu.

ထိုအခါ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် ဂင်္ဂါမြစ်အကြားရှိ ငါးယူဇနာခရီးလမ်း မြေပြင်ကို ညီညွတ်အောင် ပြုပြင်ပြီးလျှင် တစ်ယူဇနာစီ၌ ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်ကာ မြတ်စွာဘုရားအား ကြွတော်မူမည့်အချိန်ကို လျှောက်ထားစေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးရာသော ရဟန်းတော်များ ခြံရံလျက် ကြွတော်မူလေ၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် ငါးယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်း၌ ငါးပါးသော အဆင်းရှိသော ပန်းတို့ကို ပုဆစ်ဒူးတိုင်အောင် ဖြန့်ခင်းစေ၍ တံခွန်၊ ကုက္ကား၊ ရေပြည့်အိုး၊ ငှက်ပျောပင် အစရှိသည်တို့ကို စိုက်ထောင်စေပြီးလျှင်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘေးတစ်ဖက်စီ၌ ထီးဖြူနှစ်စင်းစီကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတော်တစ်ပါးစီ၏ ဘေး၌လည်း ထီးဖြူတစ်စင်းစီကိုလည်းကောင်း ဆောင်းမိုးစေလျက်၊ မိမိ၏ အခြံအရံပရိသတ်နှင့်အတူ ပန်း၊ နံ့သာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်မှုပြုလျက်၊ တစ်ယူဇနာစီရှိ ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၌ မြတ်စွာဘုရားကို သီတင်းသုံး စံပယ်စေလျက်၊ အလှူကြီးတို့ကို ပေးလှူကာ ငါးရက်တိုင်တိုင် ကြွတော်မူစေပြီးလျှင် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းဘေးသို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့လေ၏။ ထိုဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၌ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် လှေကို အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်စေ၍ ဝေသာလီမင်းတို့ထံသို့ သဝဏ်လွှာ ပေးပို့လိုက်၏။ "ဝေသာလီမင်းတို့... မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူလာပြီဖြစ်၍ လမ်းခရီးကို ပြင်ဆင်စီရင်လျက် မြတ်စွာဘုရားအား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုကြကုန်လော့" ဟု စေလွှတ်ကြားလိုက်၏။ ထိုဝေသာလီမင်းတို့သည် "ငါတို့သည် နှစ်ဆမျှ ပိုမိုသော ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်အံ့" ဟု ဆိုကာ ဝေသာလီပြည်နှင့် ဂင်္ဂါမြစ်အကြား သုံးယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်း မြေပြင်ကို ညီညွတ်အောင် ပြုပြင်ပြီးလျှင်၊ မြတ်စွာဘုရားအား ထီးဖြူလေးစင်းစီ၊ ရဟန်းတော်တစ်ပါးစီအားလည်း ထီးဖြူနှစ်စင်းစီ ပြင်ဆင်၍ ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်လျက် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနားသို့ လာရောက်ကာ စောင့်ဆိုင်းရပ်တည်နေကြကုန်၏။

Atha bimbisāro dve nāvāyo saṅghaṭetvā maṇḍapaṃ katvā pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññapesi, bhagavā tattha nisīdi. Pañca satā bhikkhūpi nāvaṃ āruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu. Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ ogāhetvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nivatto. Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjaṃ akaṃsu. Heṭṭhāgaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgarājāno pūjaṃ akaṃsu. Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho.

ထိုအခါ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် လှေနှစ်စင်းကို ပူးတွဲစပ်၍ မဏ္ဍပ်ဆောက်လုပ်ကာ ပန်းဆိုင်း စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ပြီးလျှင် ထိုမဏ္ဍပ်၌ အလုံးစုံသော ရတနာတို့ဖြင့် ပြီးသော ဘုရားရှင်၏ နေရာတော်ကို ပြင်ဆင်ခင်းကျင်း၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ငါးရာသော ရဟန်းတော်တို့သည်လည်း လှေပေါ်သို့ တက်ရောက်၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် မြတ်စွာဘုရားနောက်သို့ လိုက်ပါပို့ဆောင်ရာ လည်ပင်းတိုင်အောင် နက်သော ရေထဲသို့ ဆင်းသက်ပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရား ပြန်လည်ကြွရောက်တော်မူလာသည်အထိ အကျွန်ုပ်သည် ဤဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ပင် စောင့်ဆိုင်းနေပါအံ့" ဟု လျှောက်ထား၍ ရေမှ ပြန်တက်ခဲ့လေ၏။ အထက်ကောင်းကင်၌ ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာဘုံတိုင်အောင် ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်အောက်၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ကမ္ဗလ၊ အဿတရ အစရှိသော နဂါးမင်းတို့သည်လည်း ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကြီးကျယ်လှစွာသော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂင်္ဂါမြစ်၌ တစ်ယူဇနာခရီးမျှ သွားတော်မူ၍ ဝေသာလီမင်းတို့၏ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တော်မူလေသော် -

Tato licchavirājāno bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu. Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi. Atha bhagavatā paṭhamapāde gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi. Ye temetukāmā, te eva tementi, atemetukāmā na tementi. Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati, sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni, parisuddho bhūmibhāgo ahosi.

ထိုအခါ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ဗိမ္ဗိသာရမင်း ပြုအပ်သော ပူဇော်ခြင်းထက် နှစ်ဆသော ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်လျက် လည်ပင်းတိုင်အောင် နက်သော ရေထဲ၌ မြတ်စွာဘုရားအား ခရီးဦးကြိုဆိုကြကုန်၏။ ထိုခဏ ထိုအချိန်၌ပင် လျှပ်စစ်ရောင်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော မှောင်မိုက်သော တိမ်တိုက်အထွတ်ရှိ၍ ထစ်ချုန်းမြည်ဟည်းလျက် အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ မိုးကြီးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာသော ခြေတော်ကို ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ ချတော်မူရုံမျှဖြင့် ပေါက္ခရဝဿမိုး ရွာသွန်းလေ၏။ စိုစွတ်လိုသော သူတို့သာလျှင် စိုစွတ်ကြကုန်၍ မစိုစွတ်လိုသော သူတို့သည်ကား မစိုစွတ်ကြကုန်။ အရပ်ရပ်တို့၌ ပုဆစ်ဒူးခန့်၊ ပေါင်ခန့်၊ ခါးခန့်၊ လည်ပင်းခန့်အထိ ရေများ စီးဆင်းလေ၏။ အလုံးစုံသော အကောင်ပုပ်တို့ကို ရေအယဉ်သည် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ မျောပါသွင်းယူသွားသဖြင့် မြေပြင်သည် အလွန်စင်ကြယ်သွားလေ၏။

Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsu[Pg.138]. Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi. Mahesakkhānaṃ devatānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavirājakumārehi saddhiṃ vesāliyā tipākārantare vicaranto parittaṃ karohī’’ti ratanasuttaṃ abhāsi. ‘‘Evaṃ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ, kadā, kattha, kasmā ca vutta’’nti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် လမ်းအကြား တစ်ယူဇနာစီ၌ မြတ်စွာဘုရားကို သီတင်းသုံး စံပယ်စေလျက်၊ အလှူကြီးတို့ကို ပေးလှူကာ သုံးရက်ပတ်လုံး နှစ်ဆသော ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြလျက် ဝေသာလီပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာလီပြည်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူသောအခါ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် နတ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ရောက်ရှိလာ၏။ တန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့ အညီအညွတ် စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြသဖြင့် ဘီလူး (အမနုဿ) တို့သည် များသောအားဖြင့် ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မြို့တံခါး၌ ရပ်တော်မူ၍ အာနန္ဒာမထေရ်အား "အာနန္ဒာ... ဤရတနသုတ်ကို သင်ယူ၍ ပူဇော်မှုအဆောက်အဦး (ဗလိနတ်စာ) တို့ကို ယူဆောင်ကာ လိစ္ဆဝီမင်းသားတို့နှင့်အတူ ဝေသာလီမြို့၏ တံတိုင်းသုံးထပ်အကြား၌ လှည့်လည်လျက် ပရိတ်တော်ရွတ်ဖတ်စိမ့်ငှာ ပြုလော့" ဟု မိန့်တော်မူကာ ရတနသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ "ဤသို့လျှင် ဤသုတ်တော်ကို အဘယ်သူသည်၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း" ဟူသော ဤမေးခွန်းတို့၏ အဖြေကို ရှေးဟောင်းကျမ်းပြုဆရာတို့သည် ဝေသာလီဝတ္ထုမှစ၍ အကျယ်တဝံ့ ဖွင့်ဆိုပြကြကုန်၏။

Evaṃ bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakamādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari. Yaṃ kiñcīti vuttamatte eva therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā, te catūhi dvārehi palāyiṃsu, dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā. Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto. Te nikkhamitvā sabbapupphagandhādīhi theraṃ pūjesuṃ. Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññapetvā bhagavantaṃ ānesi.

မြတ်စွာဘုရား ဝေသာလီပြည်သို့ ရောက်တော်မူသောနေ့၌ပင်လျှင် ဝေသာလီမြို့တံခါး၌ ထိုဥပဒ္ဒဝေါတို့ ပျောက်လွင့်စိမ့်သောငှာ မိန့်တော်မူအပ်သော ဤရတနသုတ်တော်ကို အရှင်အာနန္ဒာသည် သင်ယူ၍ အရံအတားအလို့ငှာ သရဇ္ဈာယ်လိုသည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်တော်ဖြင့် ရေကိုယူ၍ တစ်မြို့လုံးကို ဆွတ်ဖျန်းလျက် လှည့်ပတ်၏။ မထေရ်သည် 'ယံကိဉ္စိ' အစရှိသော စကားကို ရွတ်ဆိုကာမျှ၌ပင် ရှေးက နတ်သိကြားများ လာသောအခါ၌ မပြေးဘဲ ကျန်ရှိနေသေးသော၊ တံမြက်ချေးပုံရာနှင့် တိုက်နံရံ အစရှိသော အရပ်တို့ကို မှီ၍နေကုန်သော ထိုဘီလူးတို့သည် မြို့တံခါးလေးမျက်နှာတို့ဖြင့် ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ မြို့တံခါးတို့သည် ဘီလူးများ တိုးဝှေ့ပြေးကြသဖြင့် မရှေးမနှောင်း အခွင့်မရနိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အချို့သော ဘီလူးတို့သည် တံခါးတို့၌ ထွက်ပေါက် အခွင့်မရကြသဖြင့် မြို့တံတိုင်းကို ဖျက်ဆီး၍ ပြေးကြလေကုန်၏။ ဘီလူးတို့ ထွက်ပြေးသွားကြကုန်ပြီးသော် လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်ပွားနေသော အနာရောဂါသည် ငြိမ်းအေးသွားသဖြင့် ထိုလူအပေါင်းတို့သည် အိမ်ပြင်သို့ ထွက်လာကြကုန်၍ ပန်း၊ နံ့သာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် မထေရ်ကို ပူဇော်ကြကုန်၏။ လူအများတို့သည်လည်း မြို့လယ်ရှိ ဇရပ် (မဏ္ဍပ်) ကို နံ့သာမျိုးစုံတို့ဖြင့် လိမ်းကျံ၍ ဗိတာန်ကို ပြုပြင်ကာ၊ အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ ထိုမဏ္ဍပ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ နေရာတော်ကို ခင်းစေပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြကုန်၏။

Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe patirūpe āsane nisīdiṃsu. Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā, ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto rakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti.

မြတ်စွာဘုရားသည် မဏ္ဍပ်အတွင်းသို့ ဝင်တော်မူ၍ ခင်းထားအပ်သော နေရာတော်၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ရဟန်းအပေါင်းသည်လည်းကောင်း၊ မင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ လူတို့သည်လည်းကောင်း လျောက်ပတ်ရာ လျောက်ပတ်ရာ အရပ်တို့၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည်လည်း နတ်ပြည်နှစ်ထပ်၌ နတ်ပရိသတ်နှင့်တကွ အနီး၌ ထိုင်နေ၏။ တစ်ပါးသော နတ်တို့သည်လည်း ထိုင်နေကြကုန်၏။ အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း ဝေသာလီတစ်မြို့လုံးသို့ လှည့်လည်၍ အစောင့်အရှောက်ကို ပြုပြီးလျှင် ဝေသာလီပြည်သူတို့နှင့်တကွ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာ၍ လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော နတ်လူတို့အား ထိုရတနသုတ်ကိုပင်လျှင် ဟောတော်မူ၏။

Ettāvatā ca yā ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ. Pakāsetvānā’’ti mātikā nikkhittā, sā sabbappakārena vitthāritā hoti.

ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဉ် အနက်အစဉ်အားဖြင့် 'ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ၊ ယသ္မာ စေတံ ဣမံ နယံ၊ ပကာသေတွာ' ဟူ၍ အကြင်မာတိကာကို ထားအပ်၏။ ထိုမာတိကာကို အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Yānīdhātigāthāvaṇṇanā

'ယာနီဓ' အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့် ဖြစ်၏။

1. Idāni [Pg.139] ‘‘etassa karissāmatthavaṇṇana’’nti vuttattā atthavaṇṇanā ārabbhate. Apare pana vadanti ‘‘ādito pañceva gāthā bhagavatā vuttā, sesā parittakaraṇasamaye ānandattherenā’’ti. Yathā vā tathā vā hotu, kiṃ no imāya parikkhāya, sabbathāpi etassa ratanasuttassa karissāmatthavaṇṇanaṃ.

၁. ယခုအခါ၌ 'ထိုရတနသုတ်၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုအံ့' ဟု ဝန်ခံထားအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အနက်အဖွင့်ကို အားထုတ်အပ်၏။ တစ်ပါးသော ဆရာတို့သည်ကား 'မြတ်စွာဘုရားသည် အစမှ ငါးဂါထာတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသောဂါထာတို့ကို ပရိတ်ရွတ်သောအခါ၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ဟုတ်သည်ဖြစ်စေ၊ မဟုတ်သည်ဖြစ်စေ၊ ထိုသို့ ဆင်ခြင်စိစစ်နေခြင်းဖြင့် ငါတို့အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ထိုရတနသုတ်တော်၏ အနက်အဖွင့်ကို ငါတို့သည် ပြုကြကုန်အံ့။

Yānīdha bhūtānīti paṭhamagāthā. Tattha yānīti yādisāni appesakkhāni vā mahesakkhāni vā. Idhāti imasmiṃ padese, tasmiṃ khaṇe sannipātaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Bhūtānīti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne. ‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.401) khandhapañcake. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike. ‘‘Bhūtaṃ bhūtato sañjānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato amanussesu daṭṭhabbo.

'ယာနီဓ ဘူတာနိ' ဟူသည်ကား ပထမဂါထာ ဖြစ်၏။ ထိုပထမဂါထာ၌ 'ယာနိ' ဟူသည်ကား နည်းသောတန်ခိုးရှိကုန်သော သို့မဟုတ် ကြီးသောတန်ခိုးရှိကုန်သော အကြင်သို့သော သဘောရှိကုန်သော (နတ်တို့ကို ဆိုလို၏)။ 'ဣဓ' ဟူသည်ကား ဤအရပ်၌၊ ထိုခဏ၌ စည်းဝေးရာအရပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆို၏။ 'ဘူတာနိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဘူတသဒ္ဒါသည် - 'ဘူတသ္မိံ ပါစိတ္တိယံ' ဟူသော အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ထင်ရှားရှိသော အနက် (ဟုတ်မှန်စွာရှိခြင်း) ၌ ထင်၏။ 'ဘူတမိဒံ ဘိက္ခဝေ သမနုပဿထ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း၌ ထင်၏။ 'စတ္တာရော ခေါ ဘိက္ခု မဟာဘူတာ ဟေတု' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ပထဝီဓာတ် အစရှိသော လေးပါးသော ရုပ်တရား (မဟာဘုတ်တရား) ၌ ထင်၏။ 'ယော စ ကာလဃသော ဘူတော' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၌ ထင်၏။ 'သဗ္ဗေဝ နိက္ခိပိဿန္တိ ဘူတာ လောကေ သမုဿယံ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌ ထင်၏။ 'ဘူtagāmapātabyatāyā' (ဘူတဂါမပါတဗျတာယ) အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ သစ်ပင်မြက် အစရှိသော အပေါင်း၌ ထင်၏။ 'ဘူတံ ဘူတတော သဉ္ဇာနာတိ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ စာတုမဟာရာဇိကာဘုံ၏ အောက်၌ရှိသော သတ္တဝါအပေါင်းကို စွဲ၍ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ကား အထူးမရှိဘဲ (ခြုံငုံ၍) လူမဟုတ်သော ဘီလူး နတ်တို့၌သာ မှတ်အပ်၏။

Samāgatānīti sannipatitāni. Bhummānīti bhūmiyaṃ nibbattāni. Vā-iti vikappane. Tena yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatānīti imamekaṃ vikappaṃ katvā puna dutiyavikappaṃ kātuṃ ‘‘yāni va antalikkhe’’ti āha. Antalikkhe vā yāni bhūtāni nibbattāni, tāni sabbāni idha samāgatānīti attho. Ettha ca yāmato yāva akaniṭṭhaṃ, tāva nibbattāni bhūtāni ākāse pātubhūtavimānesu nibbattattā ‘‘antalikkhe bhūtānī’’ti veditabbāni. Tato heṭṭhā sineruto pabhuti yāva bhūmiyaṃ rukkhalatādīsu adhivatthāni pathaviyañca nibbattāni bhūtāni, tāni sabbāni bhūmiyaṃ bhūmipaṭibaddhesu ca rukkhalatāpabbatādīsu nibbattattā ‘‘bhummāni bhūtānī’’ti veditabbāni.

'သမာဂတာနိ' ဟူသည်ကား အညီအညွတ် စည်းဝေးကုန်သော ဟု အနက်ရ၏။ 'ဘုမ္မာနိ' ဟူသည်ကား မြေ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝါ' ဟူသော ပုဒ်သည် အထူးကြံခြင်း (ဝိကပ္ပန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုအထူးကြံခြင်း အနက်ရှိသော ဝါသဒ္ဒါဖြင့် 'မြေ၌ဖြစ်သော အကြင်နတ်တို့သည် ဤအရပ်၌ အညီအညွတ် စည်းဝေးကုန်ပြီ' ဟု ဤတစ်ပါးသော အထူးကြံခြင်းကို ပြုပြီး၍ တစ်ဖန် နှစ်ခုမြောက်သော အထူးကြံခြင်းကို ပြုအံ့သောငှာ 'ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ကုန်သော အကြင်နတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဤအရပ်၌ အညီအညွတ် စည်းဝေးကုန်ပြီဟူသော အနက်တည်း။ ဤအရာ၌ ယာမာဘုံမှစ၍ အကနိဋ္ဌဘုံအထိ ဖြစ်ပွားကုန်သော နတ်တို့ကို ကောင်းကင်၌ ထင်ရှားဖြစ်သော ဗိမာန်တို့၌ ဖြစ်ပွားသောကြောင့် 'ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ကုန်သော နတ်တို့' ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုယာမာဘုံ၏ အောက် မြင့်မိုရ်တောင်မှစ၍ မြေပြင်ရှိ သစ်ပင်၊ နွယ် အစရှိသည်တို့၌ မှီတင်းစောင့်ရှောက်သော နတ်တို့နှင့် မြေ၌ ဖြစ်ပွားကုန်သော နတ်တို့သည် ရှိကြကုန်၏။ မြေ၌လည်းကောင်း၊ မြေနှင့်စပ်သော သစ်ပင်၊ နွယ်၊ တောင် အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားသောကြောင့် ထိုနတ်အားလုံးတို့ကို 'မြေ၌ ဖြစ်ကုန်သော (ဘုမ္မစိုး) နတ်တို့' ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Evaṃ [Pg.140] bhagavā sabbāneva amanussabhūtāni ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvīhi padehi vikappetvā puna ekena padena pariggahetvā dassetuṃ ‘‘sabbeva bhūtā sumanā bhavantū’’ti āha. Sabbeti anavasesā. Evāti avadhāraṇe, ekampi anapanetvāti adhippāyo. Bhūtāti amanussā. Sumanā bhavantūti sukhitamanā pītisomanassajātā bhavantu. Athopīti kiccantarasanniyojanatthaṃ vākyopādāne nipātadvayaṃ. Sakkacca suṇantu bhāsitanti aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā dibbasampattilokuttarasukhāvahaṃ mama desanaṃ suṇantu.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် မြေ၌ဖြစ်ကုန်သော အကြင်ဘုမ္မစိုးနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌ဖြစ်ကုန်သော အကြင်အာကာသစိုးနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း အလုံးစုံသော နတ်တို့ကို 'ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ' ဟူသော နှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် အထူးကြံတော်မူပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့် သိမ်းပိုက်၍ ပြခြင်းငှာ 'သဗ္ဗေဝ ဘူတာ သုမနာ ဘဝန္တု' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'သဗ္ဗေ' ဟူသည်ကား အကြွင်းမရှိ အလုံးစုံသော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝ' ဟူသည်ကား အဝဓာရဏအနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မပယ်ဘဲ အားလုံးကို ခြုံငုံယူခြင်း အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဘူတာ' ဟူသည်ကား လူမဟုတ်သော နတ်၊ ဘီလူးတို့တည်း။ 'သုမနာ ဘဝန္တု' ဟူသည်ကား ချမ်းသာသော စိတ်ရှိကုန်သည်၊ နှစ်လိုဝမ်းသာသော သဘောရှိကုန်သည် ဖြစ်ကြပါစေကုန်လော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အထောပိ' ဟူသည်ကား ကိစ္စတစ်ပါးကို ယှဉ်ခြင်း အကျိုးငှာ စကားတစ်ပါးကို ယူရာ၌ သုံးသော နိပါတ်နှစ်ခု အပေါင်းတည်း။ 'သკ္ကစ္စံ သုဏန္တု ဘာသိတံ' ဟူသည်ကား အရိုအသေပြု၍၊ နှလုံးသွင်းလျက်၊ စိတ်အားလုံးကို ကောင်းစွာဆောင်၍ နတ်၌ဖြစ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် လောကုတ္တရာချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော ငါဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို ရိုသေစွာ နာယူကြကုန်လော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Evamettha bhagavā ‘‘yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti aniyamitavacanena bhūtāni pariggahetvā puna ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvidhā vikappetvā tato ‘‘sabbeva bhūtā’’ti puna ekajjhaṃ katvā ‘‘sumanā bhavantū’’ti iminā vacanena āsayasampattiyaṃ niyojento ‘‘sakkacca suṇantu bhāsita’’nti payogasampattiyaṃ, tathā yonisomanasikārasampattiyaṃ paratoghosasampattiyañca, tathā attasammāpaṇidhisappurisūpanissayasampattīsu samādhipaññāhetusampattīsu ca niyojento gāthaṃ samāpesi.

ဤသို့ ဤအရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ယာနီဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနိ' ဟူသော အမှတ်မရှိသော စကားဖြင့် နတ်တို့ကို သိမ်းဆည်းတော်မူပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် 'ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ' ဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စားဖြင့် အထူးကြံတော်မူကာ၊ ထိုနောက်မှ 'သဗ္ဗေဝ ဘူတာ' ဟု တစ်ဖန် တစ်ပေါင်းတည်း ပြုတော်မူပြီးလျှင် 'သုမနာ ဘဝန္တု' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလိုဆန္ဒပြည့်စုံခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'သက္ကစ္စံ သုဏန္တု ဘာသိတံ' ဟူသော စကားဖြင့် ပယောဂပြည့်စုံခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ယောနိသောမနသိကာရ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် သူတစ်ပါး၏ စကားသံကို ကောင်းစွာ ကြားရခြင်း (ပရတောဃောသ) ပြည့်စုံခြင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အတ္တသမ္မာပဏီဓိ (မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း) နှင့် သပ္ပုရိသူပနိဿယ (သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲရခြင်း) ပြည့်စုံခြင်း၊ သမာဓိ ပညာ အထောက်အပံ့ ပြည့်စုံခြင်းတို့၌လည်းကောင်း ယှဉ်စေလိုသည်ဖြစ်၍ ဂါထာကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။

Tasmā hītigāthāvaṇṇanā

'တသ္မာ ဟိ' အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့် ဖြစ်၏။

2. Tasmā hi bhūtāti dutiyagāthā. Tattha tasmāti kāraṇavacanaṃ. Bhūtāti āmantanavacanaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Sabbeti anavasesā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā tumhe dibbaṭṭhānāni tattha upabhogaparibhogasampadañca pahāya dhammassavanatthaṃ idha samāgatā, na naṭanaccanādidassanatthaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā ‘‘sumanā bhavantu, sakkacca suṇantū’’ti vacanena tesaṃ sumanabhāvaṃ sakkaccaṃ sotukamyatañca disvā āha ‘‘yasmā tumhe sumanabhāvena attasammāpaṇidhiyonisomanasikārāsayasuddhīhi sakkaccaṃ sotukamyatāya sappurisūpanissayaparatoghosapadaṭṭhānato payogasuddhīhi ca yuttā, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti. Atha vā yaṃ [Pg.141] purimagāthāya ante ‘‘bhāsita’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇabhāvena apadisanto āha ‘‘yasmā mama bhāsitaṃ nāma atidullabhaṃ aṭṭhakkhaṇaparivajjitassa khaṇassa dullabhattā, anekānisaṃsañca paññākaruṇāguṇena pavattattā, tañcāhaṃ vattukāmo ‘suṇantu bhāsita’nti avocaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti. Idaṃ iminā gāthāpadena vuttaṃ hoti.

၂. "Tasmā hi bhūtā" ဟူသည်မှာ ဒုတိယဂါထာ ဖြစ်သည်။ ထိုဂါထာ၌ "tasmā" ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းပြဝါစက သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ "bhūtā" ဟူသော ပုဒ်သည် အာလုပ် (ခေါ်တောက်ခြင်း) ဝါစက သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ "nisāmetha" ဟူသည်မှာ နာယူကြလော့ (suṇātha) ဟု ဆိုလိုသည်။ "sabbe" ဟူသည်မှာ အကြွင်းမရှိ အားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - သင်နတ်အပေါင်းတို့သည် နတ်ပြည်ရှိ မိမိတို့၏ နေရာဌာနနှင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာ အသုံးအဆောင် ပြည့်စုံခြင်းတို့ကို စွန့်ပယ်ကာ တရားနာယူရန်အတွက် ဤဝေသာလီပြည်သို့ ညီညွတ်စွာ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏၊ ကခြေသည် မိန်းမ အစရှိသည်တို့ကို ကြည့်ရှုရန် ရောက်လာကြသည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "အို... နတ်အပေါင်းတို့၊ သင်တို့အားလုံး ကောင်းစွာ နာယူမှတ်သားကြကုန်လော့" ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းကား - "sumanā bhavantu, sakkacca suṇantū" ဟူသော စကားဖြင့် ထိုနတ်တို့၏ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့် ရိုသေစွာ နာယူလိုခြင်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ "သင်နတ်တို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ခြင်းနှင့်အတူ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏီဓိ)၊ အသင့်နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ)၊ အာသယစင်ကြယ်ခြင်း (အာသယသုဒ္ဓိ) တို့ရှိကြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရိုသေစွာ နာယူလိုသော စိတ်ဖြင့် သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲရခြင်း၊ သူတစ်ပါးထံမှ တရားနာယူရခြင်းဟူသော နီးကပ်သောအကြောင်းရှိသဖြင့် ပယောဂစင်ကြယ်ခြင်း (ပယောဂသုဒ္ဓိ) တို့နှင့် ယှဉ်စပ်လျက်ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အို... နတ်အပေါင်းတို့၊ သင်တို့အားလုံး ကောင်းစွာ နာယူမှတ်သားကြကုန်လော့" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းသော်ကား - ရှေးဂါထာ၏ အဆုံး၌ ဟောကြားအပ်သော တရားစကား ("bhāsitaṃ") ဟု ဆိုအပ်သော ပုဒ်ကို အကြောင်းပြု၍ ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် "tasmā hi bhūtā nisāmetha" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ငါဘုရား၏ ဟောကြားအပ်သော တရားစကားမည်သည်မှာ အလွန်ရခဲလှ၏။ မဂ်ဖိုလ်ရခွင့်မရှိသော အခါဆိုး (အဋ္ဌက္ခဏ) ရှစ်ပါးမှ လွတ်မြောက်သည့် ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒ ခဏသည် ရခဲလှသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပညာတော်၊ ကရုဏာတော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် များစွာသော အကျိုးကျေးဇူး (အနန္တအနိသံသ) လည်း ရှိ၏။ ထိုအကျိုးရှိသော တရားစကားကို ငါဘုရားသည် ဟောကြားလိုတော်မူသဖြင့် 'ငါဟောကြားအပ်သော တရားစကားကို နာယူကြကုန်လော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အို... နတ်အပေါင်းတို့၊ သင်တို့အားလုံး ကောင်းစွာ နာယူမှတ်သားကြကုန်လော့" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤအနက်ကို ထိုဂါထာပုဒ်ဖြင့် ဟောတော်မူလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Evametaṃ kāraṇaṃ niropento attano bhāsitanisāmane niyojetvā nisāmetabbaṃ vattumāraddho ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Tassattho – yāyaṃ tīhi upaddavehi upaddutā mānusī pajā, tassā mānusiyā pajāya mettaṃ mittabhāvaṃ hitajjhāsayataṃ paccupaṭṭhapethāti. Keci pana ‘‘mānusikaṃ paja’’nti paṭhanti, taṃ bhummatthāsambhavā na yujjati. Yampi aññe atthaṃ vaṇṇayanti, sopi na yujjati. Adhippāyo panettha – nāhaṃ buddhoti issariyabalena vadāmi, api tu yaṃ tumhākañca imissā ca mānusiyā pajāya hitatthaṃ vadāmi ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Ettha ca –

ဤသို့လျှင် ထိုအကြောင်းကို အခိုင်အမာ ထားတော်မူလျက် မိမိဟောတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို မှတ်သားနာယူခြင်း၌ တိုက်တွန်းတော်မူပြီးလျှင် နှလုံးသွင်းရမည့်အရာကို ဟောတော်မူရန် "mettaṃ karotha mānusiyā pajāya" ဟူသော စကားကို အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၏ အနက်မှာ - ဘေးဥပဒ္ဒဝေါ သုံးပါးတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော လူသားဖြစ်သော သတ္တဝါအပေါင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုလူသားသတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ်၌ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း မေတ္တာစိတ်နှင့် အစီးအပွားကို လိုလားသော ဆန္ဒကို သင်နတ်တို့သည် ဖြစ်စေကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "mānusikaṃ pajaṃ" ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုဖတ်နည်းသည် မြေ၌တည်သော အနက်နှင့် မကိုက်ညီသောကြောင့် မသင့်လျော်ပေ။ အခြားသော ဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုကြသော အနက်သည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား - ငါသည် ဘုရားဖြစ်သည်ဟု အစိုးရခြင်း တန်ခိုးအာဏာဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သင်နတ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဤလူသား သတ္တဝါအပေါင်းအားလည်းကောင်း အကြင်အစီးအပွားရှိ၏၊ ထိုအစီးအပွားဖြစ်မည့် စကားကို ငါဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် "လူသား သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ်၌ မေတ္တာပွားကြကုန်လော့" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤပုဒ်၌လည်း -

‘‘Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā,Rājisayo yajamānānupariyagā;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ,Sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ.

"အကြင်မင်းရသေ့တို့သည် မြေအပြင်၌ ရန်သူအပေါင်းကို အောင်နိုင်ကြပြီးလျှင် အဿမေဓ (မြင်းသတ်၍ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း)၊ ပုရိသမေဓ (လူသတ်၍ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း)၊ သမ္မာပါသ (ထမ်းပိုးကျည်းပစ်၍ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း)၊ ဝါဇပေယျ (မန္တန်ဖြင့် စီရင်အပ်သော ထောပတ်ကို သောက်၍ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း)၊ နိရဂ္ဂဠ (တံခါးမရှိ ပိတ်ဆို့မှုမရှိဘဲ အကြွင်းမဲ့ ပေးလှူ၍ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) တည်းဟူသော ယဇ်ကြီးတို့ကို ပူဇော်လှူဒါန်းလျက် အစဉ်လိုက်လံ လှည့်လည်ကြကုန်၏။

‘‘Mettassa cittassa subhāvitassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto,Mettāyati kusalo tena hoti.

"ထိုမင်းရသေ့တို့သည် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော မေတ္တာစိတ်၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်စု စုရာ၌ တစ်စုမျှသော အကျိုးကျေးဇူးကိုမျှ မခံစားရကုန်။ ပြစ်မှားလိုသော စိတ်မရှိသော သူတော်ကောင်းသည် တစ်ခုတည်းသော သတ္တဝါကိုမျှ အကယ်၍ ချစ်မြတ်နိုးသော မေတ္တာပွားအံ့၊ ထိုသို့ပွားများခြင်းကြောင့် ကုသိုလ် ဖြစ်ပေ၏။

‘‘Sabbe ca pāṇe manasānukampī, pahūtamariyo pakaroti puñña’’nti. (itivu. 27;

a. ni. 8.1) –

"သတ္တဝါအားလုံးကို စိတ်ဖြင့် အစဉ်သနား၍ မေတ္တာပွားများသော သူတော်ကောင်းသည် များပြားလှစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုသည်မည်၏။"

Evamādīnaṃ suttānaṃ ekādasānisaṃsānañca vasena ye mettaṃ karonti, etesaṃ mettā hitāti veditabbā.

ဤသို့အစရှိသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာ၏ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အကြင်သူတော်ကောင်းတို့သည် မေတ္တာပွားများကြကုန်၏။ ထိုသူတို့အား မေတ္တာသည် အစီးအပွားကို ဆောင်တတ်၏ဟု သိအပ်၏။

‘‘Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. (udā. 76;

mahāva. 286) –

"နတ်တို့သည် အစဉ်စောင့်ရှောက်အပ်သော သတ္တဝါသည် အခါခပ်သိမ်း ကောင်းသော အာရုံတို့ကိုသာ မြင်တွေ့ရ၏။"

Evamādīnaṃ [Pg.142] suttānaṃ vasena yesu kayirati, tesampi hitāti veditabbā.

ဤသို့အစရှိသော သုတ္တန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြင်သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မေတ္တာပြုအပ်၏။ ထိုမေတ္တာသည် ထိုသူတို့အားလည်း အစီးအပွားကို ဖြစ်စေတတ်၏ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ ubhayesampi hitabhāvaṃ dassento ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā’’ti vatvā idāni upakārampi dassento āha ‘‘divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā’’ti. Tassattho – ye manussā cittakammakaṭṭhakammādīhipi devatā katvā cetiyarukkhādīni ca upasaṅkamitvā devatā uddissa divā baliṃ karonti, kālapakkhādīsu ca rattiṃ baliṃ karonti, salākabhattādīni vā datvā ārakkhadevatā upādāya yāva brahmadevatānaṃ pattidānaniyyātanena divā baliṃ karonti, chattāropanadīpamālāya sabbarattikadhammassavanādīni kārāpetvā pattidānaniyyātanena ca rattiṃ baliṃ karonti, te kathaṃ na rakkhitabbā? Yato evaṃ divā ca ratto ca tumhe uddissa karonti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha; tasmā balikammakaraṇāpi te manusse rakkhatha gopayatha, ahitaṃ nesaṃ apanetha, hitaṃ upanetha appamattā hutvā taṃ kataññubhāvaṃ hadaye katvā niccamanussarantāti.

ဤသို့လျှင် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၏ အစီးအပွားဖြစ်ထွန်းပုံကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'mettaṃ karotha mānusiyā' ဟု မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ လူသားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် 'divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā' (နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး အကြင်သူတို့သည် ပူဇော်သကာကို ဆောင်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့ကို မမေ့မလျော့ဘဲ စောင့်ရှောက်ကြကုန်လော့) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုဂါထာပုဒ်၏ အနက်မှာ - အကြင်လူတို့သည် ပန်းချီဆေးရုပ်၊ သစ်သားရုပ် စသည်တို့ဖြင့် နတ်ရုပ်တုပြုလုပ်၍လည်းကောင်း၊ စေတီ သစ်ပင်ကြီးများသို့ ချဉ်းကပ်၍လည်းကောင်း နတ်တို့ကို ရည်စူး၍ နေ့အခါ၌ ပူဇော်သကာ ပြုကြကုန်၏။ လကွယ်ပက္ခ အစရှိသည်တို့၌လည်း ညဉ့်အခါ၌ ပူဇော်သကာ ပြုကြကုန်၏။ စာရေးတံဆွမ်း အစရှိသည်တို့ကို လှူဒါန်း၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်စောင့်နတ်မှစ၍ ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင်သော နတ်တို့အား ကောင်းမှုအဖို့ကို အမျှပေးဝေခြင်းဖြင့် နေ့အခါ၌ ပူဇော်သကာ ပြုကြကုန်၏။ ထီးဆောက်ခြင်း၊ ဆီမီးပူဇော်ခြင်း၊ တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး တရားနာခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ ကောင်းမှုအဖို့ကို ပေးဝေခြင်းဖြင့် ညဉ့်အခါ၌ ကုသိုလ်တည်းဟူသော ပူဇော်သကာကို ပြကြကုန်၏။ ထိုသို့ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး အာမိသပူဇာ ဓမ္မပူဇာတို့ဖြင့် ပူဇော်သကာပြုသော လူသားတို့ကို အဘယ်ကြောင့် မစောင့်ရှောက်ဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း။ သင်နတ်တို့ကို ရည်မှတ်၍ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ပူဇော်သကာ ပြုကြသောကြောင့်သာလျှင် ထိုလူသားတို့ကို စောင့်ရှောက်ကြကုန်လော့။ ထိုသို့ ပူဇော်သကာပြုခြင်းကြောင့်လည်း ထိုလူတို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ကာကွယ်ကြကုန်လော့။ ထိုလူတို့၏ အကျိုးမဲ့ကို ပယ်ဖျောက်၍ အစီးအပွားကို ဆောင်ကြကုန်လော့။ မမေ့မလျော့ဘဲ ထိုလူတို့ပြုသော ကျေးဇူးကို နှလုံးသွင်းကာ အမြဲမပြတ် အောက်မေ့လျက် အစီးအပွားကို ဆောင်ကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Yaṃkiñcītigāthāvaṇṇanā

ယံကိဉ္စိ အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

3. Evaṃ devatāsu manussānaṃ upakārakabhāvaṃ dassetvā tesaṃ upaddavavūpasamanatthaṃ buddhādiguṇappakāsanena ca devamanussānaṃ dhammassavanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci vitta’’ntiādinā nayena saccavacanaṃ payuñjitumāraddho. Tattha yaṃkiñcīti aniyamitavasena anavasesaṃ pariyādiyati yaṃkiñci tattha tattha vohārūpagaṃ. Vittanti dhanaṃ. Tañhi vittiṃ janetīti vittaṃ. Idha vāti manussalokaṃ niddisati. Huraṃ vāti tato paraṃ avasesalokaṃ, tena ca ṭhapetvā manusse sabbalokaggahaṇe patte ‘‘saggesu vā’’ti parato vuttattā ṭhapetvā manusse ca sagge ca avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

၃. ဤသို့ နတ်တို့အပေါ်၌ လူသားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံကို ပြသတော်မူပြီး၍ ထိုလူတို့၏ ဘေးဥပဒ္ဒဝေါများ ငြိမ်းအေးစေရန်လည်းကောင်း၊ ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၏ ဂုဏ်တော်ကို ပြသခြင်းဖြင့် နတ်လူတို့ တရားနာယူနိုင်ကြစေရန်လည်းကောင်း 'yaṃkiñci vittaṃ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် သစ္စာစကားကို မြွက်ဆိုရန် အားထုတ်တော်မူ၏။ ထို 'yaṃkiñci' ဟူသော ပုဒ်သည် အမှတ်မရှိ သတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံကို ခြုံငုံယူ၏။ ထိုထိုအရပ်၌ ရှိသမျှသော အရောင်းအဝယ်ပြုရန် သင့်လျော်သော အရာမှန်သမျှကို ဆိုလိုသည်။ 'vittaṃ' ဟူသည်မှာ ဥစ္စာ (dhanaṃ) ဖြစ်သည်။ ထိုဥစ္စာသည် နှစ်သက်ခြင်း (vitti) ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'vitta' မည်၏။ 'idha vā' ဟူသည်မှာ လူ့ပြည်ကို ညွှန်ပြသည်။ 'huraṃ vā' ဟူသည်မှာ ထိုလူ့ပြည်မှတစ်ပါး အကြွင်းမဲ့သော အခြားလောကကို ဆိုလိုသည်။ ထို 'huraṃ vā' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် လူ့ပြည်ကို ချန်လှပ်၍ လောကအားလုံးကို ယူအပ်သော်လည်း၊ နောင်တွင် 'saggesu vā' ဟု ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် လူ့ပြည်နှင့် နတ်ပြည်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော နဂါး၊ ဂဠုန် စသော သတ္တဝါတို့၏ နေရာလောကကို ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ imehi dvīhi padehi yaṃ manussānaṃ vohārūpagaṃ alaṅkāraparibhogūpagañca jātarūparajatamuttāmaṇiveḷuriyapavāḷalohitaṅkamasāragallādikaṃ, yañca muttāmaṇivālukatthatāya bhūmiyā ratanamayavimānesu anekayojanasatavitthatesu bhavanesu uppannānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ vittaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Saggesu vāti kāmāvacararūpāvacaradevalokesu. Te [Pg.143] hi sobhanena kammena ajīyantīti saggā. Suṭṭhu aggātipi saggā. Yanti yaṃ sasāmikaṃ vā asāmikaṃ vā. Ratananti ratiṃ nayati vahati janayati vaḍḍhetīti ratanaṃ. Yaṃkiñci cittīkataṃ mahagghaṃ atulaṃ dullabhadassanaṃ anomasattaparibhogañca, tassetaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

ဤသို့ ဤပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် လူသားတို့၏ အရောင်းအဝယ်ပြုရန်လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်သုံးဆောင်ရန်လည်းကောင်း သင့်လျော်သော ရွှေ၊ ငွေ၊ ပုလဲ၊ ပတ္တမြား၊ ကြောင်မျက်ရွဲ၊ သန္တာ၊ ပတ္တမြားနီ၊ ပတ္တမြားပြောက် အစရှိသော အကြင်ဥစ္စာသည် ရှိ၏။ ထို့ပြင် ပုလဲပတ္တမြား သဲခင်းသောမြေရှိ၍ ရတနာဖြင့်ပြီးသော၊ ယူဇနာရာမက ကျယ်ဝန်းသော ဗိမာန်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်နေထိုင်ကြသော နဂါး၊ ဂဠုန် စသည်တို့၏ အကြင်ဥစ္စာသည် ရှိ၏။ ထိုဥစ္စာအားလုံးကို ညွှန်ပြအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ 'saggesu vā' ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ နတ်ဘုံနတ်ပြည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဘုံဘဝ၌ နတ်တို့ကို ကောင်းမွန်တင့်တယ်သော ကုသိုလ်ကံသည် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် 'sagga' မည်၏။ သို့မဟုတ် အလွန်တင့်တယ်မွန်မြတ်သောကြောင့် 'sagga' မည်၏။ 'yaṃ' ဟူသည်မှာ အရှင်ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အရှင်မရှိသည်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကို ဆိုလိုသည်။ 'ratanaṃ' ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ခြင်းကို ရွက်ဆောင်တတ်၊ ဖြစ်စေတတ်၊ တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် 'ရတနာ' မည်၏။ စိတ်၌ ရိုသေစွာ အလေးမူအပ်ခြင်း၊ တန်ဖိုးများစွာထိုက်ခြင်း၊ အတုမရှိခြင်း၊ ဖူးမြင်ရခဲခြင်း၊ မယုတ်ညံ့သော မြတ်သော သတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်ခြင်း စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော အရာမှန်သမျှသည် ရတနာ မည်၏။ ဤရတနာဟူသော စကားသည် ထိုဥစ္စာ၏ အမည်တည်း။ ဘုရားရှင်သည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

'ရိုသေစွာ ပြုအပ်ခြင်း၊ တန်ဖိုးများစွာထိုက်ခြင်း၊ အတုမရှိခြင်း၊ ဖူးမြင်ရခဲခြင်း၊ မြတ်သော သတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်ခြင်း စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ထိုဥစ္စာကို ရတနာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။

Paṇītanti uttamaṃ seṭṭhaṃ atappakaṃ. Evaṃ iminā gāthāpadena yaṃ saggesu anekayojanasatappamāṇasabbaratanamayavimānasudhammavejayantappabhutīsu sasāmikaṃ, yañca buddhuppādavirahena apāyameva paripūrentesu sattesu suññavimānappaṭibaddhaṃ asāmikaṃ, yaṃ vā panaññampi pathavimahāsamuddahimavantādinissitamasāmikaṃ ratanaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

“ပဏီတံ” ဟူသည်မှာ မြတ်သော၊ အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ရတနာကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် နတ်ပြည်တို့၌ ယူဇနာရာချီ၍ အတိုင်းအရှည်ရှိသော၊ အလုံးစုံသော ရတနာတို့ဖြင့် ပြီးသော ဗိမာန်များဖြစ်သည့် သုဓမ္မာဇရပ်၊ ဝေဇယန္တာပြာသာဒ် စသည်တို့၌ တည်ရှိသော အရှင်ရှိသော ရတနာကိုလည်းကောင်း၊ ဘုရားပွင့်တော်မူရာကာလနှင့် ကင်းဆိတ်သဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် အပါယ်ဘုံသို့သာ ပြည့်နှက်နေကြသောကြောင့် နတ်သားနတ်သမီးမရှိဘဲ ဆိတ်ညံနေသော အရှင်မရှိသည့် နတ်ဗိမာန်ဆိုင်ရာ ရတနာကိုလည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မြေကြီး၊ မဟာသမုဒ္ဒရာ၊ ဟိမဝန္တာတောင် အစရှိသည်တို့ကို မှီ၍ တည်ရှိသော အရှင်မရှိသည့် အခြားရတနာများကိုလည်းကောင်း ပြဆိုအပ်သည် ဖြစ်သည်။

Na no samaṃ atthi tathāgatenāti na-iti paṭisedhe. No-iti avadhāraṇe. Samanti tulyaṃ. Atthīti vijjati. Tathāgatenāti buddhena. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ etaṃ vittañca ratanañca pakāsitaṃ, ettha ekampi buddharatanena sadisaṃ ratanaṃ nevatthi. Yampi hi taṃ cittīkataṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yamhi uppanne mahājano na aññattha cittīkāraṃ karoti, na koci pupphagandhādīni gahetvā yakkhaṭṭhānaṃ vā bhūtaṭṭhānaṃ vā gacchati, sabbopi jano cakkaratanamaṇiratanameva cittīkāraṃ karoti pūjeti, taṃ taṃ varaṃ pattheti, patthitapatthitañcassa ekaccaṃ samijjhati, tampi ratanaṃ buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi cittīkataṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgate hi uppanne ye keci mahesakkhā devamanussā na te aññatra cittīkāraṃ karonti, na kañci aññaṃ pūjenti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājaanāthapiṇḍikādayo. Parinibbutampi bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi, ko pana vādo aññesaṃ cittīkārānaṃ. Apica kassaññassa parinibbutassāpi jātibodhidhammacakkappavattanaparinibbānaṭṭhānāni paṭimācetiyādīni vā uddissa evaṃ cittīkāragarukāro pavattati yathā bhagavato. Evaṃcittīkataṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

“နနောသမံအတ္ထိ တထာဂတေန” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “န” သဒ္ဒါသည် တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ “နော” သဒ္ဒါသည် စင်စစ် (အဝဓာရဏ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ “သမံ” ဟူသည်မှာ တူညီခြင်း ဖြစ်သည်။ “အတ္ထိ” ဟူသည်မှာ တည်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “တထာဂတေန” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဖြစ်သည်။ ဘာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ဥစ္စာရတနာတို့တွင် ဘုရားတည်းဟူသော ရတနာနှင့် တူညီသော ရတနာဟူ၍ တစ်ခုမျှပင် မရှိပေ။ အမှန်စင်စစ် ရိုသေထိုက်သော အနက်သဘောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော စကြာဝတေးမင်း၏ စကြာရတနာ၊ ပတ္တမြားရတနာ စသည်တို့ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လူအပေါင်းသည် အခြားသော ရတနာတို့၌ ပူဇော်ခြင်းကို မပြုကြပေ။ မည်သူမျှ ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ကို ယူဆောင်၍ နတ်ရှိရာအရပ် သို့မဟုတ် ဘုမ္မဇိုးနတ်ရှိရာအရပ်သို့ မသွားကြတော့ပေ။ လူအပေါင်းသည် စကြာရတနာနှင့် ပတ္တမြားရတနာတို့ကိုသာလျှင် ပူဇော်ရိုသေကြကာ လိုရာဆုများကို တောင်းကြ၍ တောင်းတိုင်းလည်း အလိုဆန္ဒများ ပြည့်စုံကြသည်။ သို့သော် ထိုစကြာရတနာ၊ ပတ္တမြားရတနာတို့သည်ပင်လျှင် ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှခြင်း မရှိပေ။ အမှန်စင်စစ် ရိုသေထိုက်သော အနက်သဘောအရ ရတနာဟု ခေါ်ဆိုမည်ဆိုပါက မြတ်စွာဘုရားသည်သာ ရတနာ စင်စစ် ဖြစ်ပေသည်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူသောအခါ တန်ခိုးကြီးမားသော နတ်လူအပေါင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသူတို့အား ပူဇော်ခြင်းကို မပြုကြတော့ဘဲ အခြားမည်သူ့ကိုမျှ မကိုးကွယ်ကြတော့ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း သဟမ္ပတိဗြဟ္မာမင်းသည် မြင့်မိုရ်တောင်ခန့်မျှရှိသော ရတနာပန်းဆိုင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်ခဲ့သည်။ အခြားသော နတ်တို့နှင့် ဗိမ္ဗိသာရမင်း၊ ကောသလမင်း၊ အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး အစရှိသော လူတို့သည်လည်း မိမိတို့ စွမ်းအားအလျောက် ပူဇော်ခဲ့ကြသည်။ အသောကမင်းမြတ်သည် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ကိုးဆယ့်ခြောက်ကုဋေသော ဥစ္စာတို့ကို စွန့်လွှတ်ကာ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကျောင်းတိုက်တို့ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသော ပူဇော်သူတို့၏ အကြောင်းကိုမူ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသော အခြားမည်သူ့အတွက် ဖွားရာဌာန၊ ဗောဓိပင်၊ ဓမ္မစကြာဟောရာဌာန၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံရာဌာန သို့မဟုတ် ဆင်းတုတော်၊ စေတီတော် စသည်တို့ကို ရည်မှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်ရိုသေကြသကဲ့သို့ ယင်းသို့သော ပူဇော်ထိုက်ခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါမည်နည်း။ သို့ဖြစ်၍ ရိုသေထိုက်သော အနက်သဘောအရလည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာဟူ၍ မရှိပေ။

Tathā [Pg.144] yampi taṃ mahagghaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – kāsikaṃ vatthaṃ. Yathāha – ‘‘jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañcā’’ti (a. ni. 3.100), tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi mahagghaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi yesaṃ paṃsukampi paṭiggaṇhāti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ seyyathāpi asokarañño, idamassa mahagghatāya. Evaṃ mahagghatāvacanena cettha dosābhāvasādhakaṃ idaṃ suttapadaṃ veditabbaṃ –

ထို့ပြင် အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သော အနက်သဘောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရသော အခြားရတနာလည်း ရှိသေးသည်။ ထိုရတနာမှာ အဘယ်နည်းဟူမူ ကာသိတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးတည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ကာသိတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးသည် ဟောင်းနွမ်းသွားသော်လည်း အဆင်းလှ၏၊ အတွေ့ကောင်း၏၊ အဖိုးများစွာ ထိုက်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပုဆိုးရတနာသည်လည်း ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှခြင်း မရှိပေ။ အကယ်၍ အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သော အနက်သဘောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရမည်ဆိုလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာ ရတနာ မည်ထိုက်ပေသည်။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သူတို့၏ မြေမှုန့်မျှလောက်သော အလှူကို ခံယူတော်မူသည်ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အတွက် ထိုအလှူသည် အသောကမင်းကြီး၏ အလှူကဲ့သို့ ကြီးမြတ်သော အကျိုး၊ ကြီးမြတ်သော အာနိသင် ရှိပေသည်။ ဤသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ အဖိုးထိုက်တန်မှုပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် များစွာသောအကျိုးကို ပေးတတ်သော စကားတော်ဖြင့် ဤအရာ၌ အပြစ်မရှိကြောင်း သက်သေထူရန် ဤသုတ္တန်ပုဒ်ကို သိမှတ်အပ်၏။

‘‘Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 3.100).

“ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သူတို့၏ သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေးတည်းဟူသော အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာကို စင်စစ် ခံယူတော်မူပါက၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် ထိုသို့ ခံယူတော်မူခြင်းသည် ကြီးမြတ်သော အကျိုး၊ ကြီးမြတ်သော အာနိသင် ရှိပေသည်။ ယင်းသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ဘုရားရှင်၏ မြတ်သော ကုသိုလ်တည်းဟူသော အဖိုးထိုက်တန်မှုကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် ကာသိတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးသည် များစွာ အဖိုးထိုက်တန်သကဲ့သို့၊ ထိုကာသိတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးနှင့်တူသော ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို များစွာ အဖိုးထိုက်တန်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။”

Evaṃ mahagghaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ဤသို့လျှင် များစွာ အဖိုးထိုက်တန်သော အနက်သဘောကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာဟူ၍ မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ atulaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ uppajjati indanīlamaṇimayanābhi sattaratanamayasahassāraṃ pavāḷamayanemi rattasuvaṇṇamayasandhi, yassa dasannaṃ dasannaṃ arānamupari ekaṃ muṇḍāraṃ hoti vātaṃ gahetvā saddakaraṇatthaṃ, yena kato saddo sukusalappatāḷitapañcaṅgikatūriyasaddo viya hoti, yassa nābhiyā ubhosu passesu dve sīhamukhāni honti, abbhantaraṃ sakaṭacakkasseva susiraṃ. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, kammapaccayena ututo samuṭṭhāti. Yaṃ rājā dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā tadahuposathe puṇṇamadivase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato sīlāni sodhento nisinno puṇṇacandaṃ viya sūriyaṃ viya ca uṭṭhentaṃ passati, yassa dvādasayojanato saddo suyyati, yojanato vaṇṇo dissati, yaṃ mahājanena ‘‘dutiyo maññe cando sūriyo vā uṭṭhito’’ti ativiya kotūhalajātena dissamānaṃ nagarassa upari āgantvā rañño antepurassa pācīnapasse nātiuccaṃ nātinīcaṃ hutvā mahājanassa gandhapupphādīhi pūjetuṃ, yuttaṭṭhāne akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

ထို့ပြင် အတုမရှိသော (နှိုင်းယှဉ်၍မရသော) အနက်သဘောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရသော အခြားရတနာလည်း ရှိသေးသည်။ ထိုရတနာမှာ အဘယ်နည်းဟူမူ စကြာဝတေးမင်း၏ စကြာရတနာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကြာရတနာသည် ဣန္ဒနီလာပတ္တမြားဖြင့်ပြီးသော အလယ်ချက်ရှိ၏၊ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့်ပြီးသော အကန့်တစ်ထောင်ရှိ၏၊ သန္တာကျောက်ဖြင့်ပြီးသော အကွပ်ရှိ၏၊ ရွှေနီဖြင့်ပြီးသော အစပ်ရှိ၏။ ထိုစကြာရတနာတွင် အကန့် ဆယ်ခုစီ၏ အထက်၌ လေတိုး၍ အသံမြည်စေရန် ချူတစ်လုံးစီ ရှိသည်။ ထိုချူများမှ ထွက်ပေါ်လာသော အသံသည် ကျွမ်းကျင်သော တူရိယာပညာရှင် တီးခတ်အပ်သော ပဉ္စင်တူရိယာသံကဲ့သို့ သာယာလှသည်။ ချက်၏ ဘေးနှစ်ဖက်၌ ခြင်္သေ့ခံတွင်းသဏ္ဌာန်များ ရှိပြီး၊ အတွင်း၌ လှည်းဘီးကဲ့သို့ အခေါင်းပွ ရှိသည်။ ထိုစကြာရတနာကို ပြုလုပ်သူ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်စေသူ မရှိဘဲ ကံတည်းဟူသော အကြောင်းတရားကြောင့် ဥတုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ စကြာဝတေးမင်းသည် ဆယ်ပါးသော စကြာမင်းကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ပြီးနောက် လပြည့်ဥပုသ်နေ့တွင် ဦးခေါင်းဆေးလျှော်ကာ ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်လျက် နန်းပြာသာဒ်အထက်၌ သီလကို သုတ်သင်၍ ထိုင်နေစဉ် လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း ထွက်ပေါ်လာသည်ကို မြင်ရသည်။ ထိုစကြာရတနာ၏ အသံကို တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ အရပ်မှပင် ကြားနိုင်ပြီး၊ တစ်ယူဇနာ အရပ်မှလည်း ၎င်း၏ အရောင်အဆင်းကို မြင်နိုင်သည်။ လူအပေါင်းတို့က “ဒုတိယ လဝန်း သို့မဟုတ် နေဝန်း တက်လာလေသလော” ဟု အလွန်တရာ အံ့ဩစိတ်လှုပ်ရှားစွာဖြင့် ကြည့်ရှုနေကြစဉ် မြို့တော်အထက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ စကြာမင်း နန်းတော်၏ အရှေ့အမြောက်ဘက်တွင် မမြင့်လွန်းမနိမ့်လွန်းသော အရပ်၌ လူအပေါင်းတို့ နံ့သာပန်းများဖြင့် ပူဇော်နိုင်ရန် သင့်တင့်သော နေရာတွင် လှည်းဝန်ရိုးကျိုးကျသကဲ့သို့ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိလေသည်။

Tadeva [Pg.145] anubandhamānaṃ hatthiratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposathakulā vā chaddantakulā vā āgacchati, uposathakulā ca āgacchanto sabbajeṭṭho āgacchati, chaddantakulā sabbakaniṭṭho sikkhitasikkho damathūpeto, so dvādasayojanaṃ parisaṃ gahetvā sakalajambudīpaṃ anusaṃyāyitvā purepātarāsameva sakaṃ rājadhāniṃ āgacchati.

ထိုစကြာရတနာ၏ နောက်တွင် အစဉ်အတိုင်း ဆင်ရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြန်သည်။ ထိုဆင်သည် တစ်ကိုယ်လုံး ဖြူဖွေး၍ နီသောခြေဖဝါးရှိ၏၊ အရပ်ခုနစ်ဌာန၌ ကောင်းစွာတည်၏၊ တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံ၍ ကောင်းကင်၌ သွားလာနိုင်သည်။ ထိုဆင်သည် ဥပေါသထဆင်မျိုးမှလည်းကောင်း၊ ဆဒ္ဒန်ဆင်မျိုးမှလည်းကောင်း လာ၏။ ဥပေါသထဆင်မျိုးမှ လာပါက အကြီးဆုံးဆင် လာတတ်ပြီး၊ ဆဒ္ဒန်ဆင်မျိုးမှ လာပါက အငယ်ဆုံးဆင် လာတတ်သည်။ ထိုဆင်သည် ကောင်းစွာ သင်ကြားဆုံးမပြီးသော ဆင်ဖြစ်၍ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ ကျယ်ဝန်းသော အရံပရိသတ်နှင့်အတူ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း အလုံးစုံကို အစဉ်အတိုင်း လှည့်ပတ်ပြီးနောက် နံနက်စာ မစားမီအချိန်၌ပင် မိမိ၏ နေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ပေသည်။

Tampi anubandhamānaṃ assaratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo kāḷasīso muñjakeso valāhakassarājakulā āgacchati. Sesamettha hatthiratanasadisameva.

ထိုဆင်ရတနာ၏နောက်တွင် အစဉ်အတိုင်း မြင်းရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြန်သည်။ ထိုမြင်းသည် တစ်ကိုယ်လုံး ဖြူဖွေး၍ နီသောခြေဖဝါးရှိ၏၊ ဦးခေါင်းနက်၍ လည်ဆံမွေးရှည်၏။ ထိုမြင်းသည် ဝလာဟကမြင်းမင်းမျိုးမှ လာ၏။ ဤအရာ၌ ကြွင်းကျန်သော အကြောင်းအရာများမှာ ဆင်ရတနာ၏ အကြောင်းနှင့် တူညီလှသည်။

Tampi anubandhamānaṃ maṇiratanaṃ uppajjati. So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato āyāmato cakkanābhisadiso, vepullapabbatā āgacchati. So caturaṅgasamannāgatepi andhakāre rañño dhajaggaṃ gato yojanaṃ obhāseti, yassobhāsena manussā ‘‘divā’’ti maññamānā kammante payojenti, antamaso kunthakipillikaṃ upādāya passanti.

ထိုမြင်းရတနာ၏နောက်တွင် အစဉ်အတိုင်း ပတ္တမြားရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြန်သည်။ ထိုရတနာသည် တင့်တယ်လှပ၍ အမျိုးမှန်သော၊ ရှစ်မြှောင့်ရှိသော၊ အချောကိုင်ထားသော၊ အလျားအားဖြင့် လှည်းဘီးချက်နှင့်တူသော ကြောင်မျက်ရွဲကျောက် ဖြစ်သည်။ ထိုကျောက်သည် ဝေပုလ္လတောင်မှ လာ၏။ ထိုကျောက်ရတနာသည် အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကတ္တရာစေးကဲ့သို့ မှောင်မိုက်သော အရပ်၌ပင် စကြာမင်း၏ တံခွန်တိုင်ထိပ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ တစ်ယူဇနာတိုင်တိုင် ထွန်းလင်းစေနိုင်သည်။ ထိုကြောင်မျက်ရွဲရတနာ၏ အရောင်ကြောင့် လူတို့သည် နေ့အချိန်ဟု ထင်မှတ်ကြပြီး အလုပ်အကိုင်များကို လုပ်ဆောင်နိုင်ကြကာ အနည်းဆုံး ပုရွက်ဆိတ်ငယ်နှင့် ခြကောင်ငယ်များကိုပင် ကောင်းစွာ မြင်တွေ့နိုင်ကြကုန်သည်။

Tampi anubandhamānaṃ itthiratanaṃ uppajjati, pakatiaggamahesī vā hoti, uttarakuruto vā āgacchati maddarājakulato vā, atidīghatādichadosavivajjitā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ, yassā rañño sītakāle uṇhāni gattāni honti, uṇhakāle sītāni, satadhā phoṭita tūlapicuno viya samphasso hoti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho, pubbuṭṭhāyinitādianekaguṇasamannāgatā ca hoti.

ထိုမဏိရတနာ (ကြောင်မျက်ရွဲရတနာ) နောက်တွင် ဆက်လက်၍ မိန်းမရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ထိုမိန်းမရတနာသည် ပကတိ မိဖုရားကြီးလည်း ဖြစ်တတ်၏။ သို့မဟုတ် ဥတ္တရကုရုကျွန်းမှ လာတတ်၏။ သို့မဟုတ် မဒ္ဒရာဇ်မင်း၏ အမျိုးမှ လာတတ်၏။ အလွန်ရှည်ခြင်း၊ အလွန်တိုခြင်း အစရှိသော ခြောက်ပါးသော အပြစ်တို့မှ ကင်းဝေး၍ လူတို့၏ အဆင်းကို လွန်ကာ နတ်တို့၏ အဆင်းသို့ကား မရောက်ဘဲ (နတ်သမီးတမျှ လှပစွာ) ရောက်လာတတ်၏။ ထိုမိန်းမရတနာ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် အေးသောအခါ၌ ပူနွေး၍ ပူသောအခါ၌ အေးမြတတ်၏။ အကြိမ်တစ်ရာမျှ ထုရိုက်ထားသော ဝါဂွမ်းစိုင်ကဲ့သို့ နူးညံ့သောအတွေ့ ရှိ၏။ ခန္ဓာကိုယ်မှ စန္ဒကူးနံ့ လှိုင်၍ ခံတွင်းမှ ကြာညိုပန်းရနံ့ လှိုင်၏။ ရှေးဦးစွာ အိပ်ရာမှ ထခြင်း စသော များစွာသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏။

Tampi anubandhamānaṃ gahapatiratanaṃ uppajjati rañño pakatikammakāro seṭṭhi, yassa cakkaratane uppannamatte dibbaṃ cakkhu pātubhavati, yena samantato yojanamatte nidhiṃ passati asāmikampi sasāmikampi, so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’’ti.

ထိုမိဖုရားရတနာနောက်တွင် ဆက်လက်၍ သူဌေးရတနာ (သူကြွယ်ရတနာ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ထိုသူသည် စကြာမင်း၏ ပကတိ အမှုကိစ္စကို လုပ်ဆောင်ပေးသော သူဌေး ဖြစ်၏။ ထိုသူဌေးအား စကြာရတနာ ပေါ်ထွန်းကာမျှ၌ နတ်မျက်စိသည် ထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနတ်မျက်စိဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် တစ်ယူဇနာအတွင်းရှိ အရှင်ရှိသော ရွှေအိုး၊ အရှင်မဲ့ဖြစ်သော ရွှေအိုးတို့ကို မြင်နိုင်၏။ ထိုသူဌေးရတနာသည် စကြာမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်မင်းကြီး... အရှင်မင်းကြီးသည် ကြောင့်ကြမဲ့ နေတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်မင်းကြီး၏ ရွှေငွေဥစ္စာဖြင့် ဥစ္စာပြုဖွယ် ကိစ္စအဝဝကို ဆောင်ရွက်ပါအံ့” ဟု ဖိတ်မန် လျှောက်ထားတတ်၏။

Tampi [Pg.146] anubandhamānaṃ pariṇāyakaratanaṃ uppajjati rañño pakatijeṭṭhaputto. Cakkaratane uppannamatte atirekapaññāveyyattiyena samannāgato hoti, dvādasayojanāya parisāya cetasā cittaṃ parijānitvā niggahapaggahasamattho hoti, so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te rajjaṃ anusāsissāmī’’ti. Yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ atulaṭṭhena ratanaṃ, yassa na sakkā tulayitvā tīrayitvā aggho kātuṃ ‘‘sataṃ vā sahassaṃ vā agghati koṭiṃ vā’’ti. Tattha ekaratanampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi atulaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi na sakkā sīlato vā samādhito vā paññādīnaṃ vā aññatarato kenaci tulayitvā tīrayitvā ‘‘ettakaguṇo vā iminā samo vā sappaṭibhāgo vā’’ti paricchindituṃ. Evaṃ atulaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ထိုသူဌေးရတနာနောက်တွင် ဆက်လက်၍ ပရိဏာယကရတနာ (သားကြီးရတနာ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ သူသည် စကြာမင်း၏ ပကတိ သားကြီး ရတနာ ဖြစ်၏။ စကြာရတနာ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုသားကြီးသည် အလွန်တရာ ထက်မြက် လိမ္မာသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ ကျယ်ဝန်းသော ပရိသတ်၏ စိတ်ကို မိမိစိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား သိနိုင်ပြီး၊ နှိပ်ကွပ်ထိုက်သူကို နှိပ်ကွပ်၍ ချီးမြှောက်ထိုက်သူကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ ထိုသားကြီးရတနာသည် စကြာမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ “ဖခင်မင်းကြီး... ဖခင်မင်းကြီးသည် ကြောင့်ကြမဲ့ နေတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဖခင်မင်းကြီး၏ မင်းမှုကိစ္စအဝဝကို စီမံဆုံးမပါအံ့” ဟု လျှောက်ထား ဖိတ်မန်တတ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် နှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်သောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုထိုက်သော အခြားရတနာ တစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုရတနာ၏ တန်ဖိုးကို ချိန်ဆ၍ “ဤရတနာသည် အရာတန်ဖိုးရှိ၏၊ သို့မဟုတ် အထောင်တန်ဖိုးရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ကုဋေတစ်သိန်း တန်ဖိုးရှိ၏” ဟူ၍ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ ထိုသို့သော ရတနာတို့တွင် တစ်ခုသော ရတနာမျှပင် ဘုရားတည်းဟူသော ရတနာနှင့် တူမျှသည်မရှိ။ အကယ်၍ နှိုင်းယှဉ်၍မရသောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရမည်ဆိုလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် စစ်မှန်သော ရတနာဖြစ်တော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာစသော ဂုဏ်တစ်ခုခုအားဖြင့်လည်းကောင်း ချိန်ဆနှိုင်းယှဉ်၍ “ဤမျှလောက်သော ဂုဏ်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဤသူနှင့် တူမျှ၏၊ သို့မဟုတ် တူမျှသော အတုရှိ၏” ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် နှိုင်းယှဉ်၍မရသောကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာသည် မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ dullabhapātubhāvo rājā cakkavatti, cakkādīni ca tassa ratanāni, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kuto cakkavattiādīnaṃ ratanattaṃ. Tāni hi ekasmiṃyeva kappe anekāni uppajjanti. Yasmā pana asaṅkhyeyyepi kappe tathāgatasuñño loko hoti, tasmā tathāgatova kadāci karahaci uppajjanato dullabhadassano. Vuttampi cetaṃ bhagavatā parinibbānasamaye –

ထို့ပြင် ဖူးမြင်ရခဲသောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရသော ရတနာလည်း ရှိသေး၏။ ယင်းမှာ ပေါ်ထွန်းလာခဲသော စကြာဝတေးမင်းနှင့် စကြာရတနာ အစရှိသော စကြာဝတေးမင်း၏ ရတနာတို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကြာဝတေးမင်း၏ ရတနာသည်လည်း ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှသည်မရှိ။ အကယ်၍ ဖူးမြင်ရခဲသောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရမည်ဆိုလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် စစ်မှန်သော ရတနာ ဖြစ်တော်မူ၏။ စကြာဝတေးမင်း စသည်တို့၏ ရတနာအဖြစ်သည် ဘုရားရတနာနှင့် အဘယ်မှာ နှိုင်းယှဉ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ထိုစကြာဝတေးမင်း ရတနာတို့သည် ကမ္ဘာတစ်ခုတည်း၌ပင် များစွာ ပေါ်ထွန်းလာနိုင်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း လောကကြီးသည် မရေမတွက်နိုင်သော အသင်္ချေကမ္ဘာပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားတို့မှ ကင်းဆိတ်လျက် ရှိတတ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် တစ်ရံတစ်ခါ ပေါ်ထွန်းတော်မူသောကြောင့် ဖူးမြင်ရခဲသော ရတနာစစ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့ဆဲဆဲ အချိန်တွင် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့ဖူး၏။

‘‘Devatā, ānanda, ujjhāyanti ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya, kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati, ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti (dī. ni. 2.200).

“အာနန္ဒာ... နတ်တို့သည် ‘ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် ဝေးကွာလှသော အရပ်မှ လာခဲ့ကြပါကုန်၏။ ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားကို ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လောက၌ တစ်ရံတစ်ခါမျှသာ ပေါ်ထွန်းတော်မူကုန်၏။ ယနေ့ည၏ မိုးသောက်ယံအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူခြင်းသည် ဖြစ်လတ္တံ့။ တန်ခိုးကြီးမားသော ဤအရှင်ဥပဝါဏရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ ရပ်လျက် ကွယ်ကာထားသဖြင့် ငါတို့သည် နောက်ဆုံးအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့် မရကြကုန်’ ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကြကုန်၏။”

Evaṃ dullabhadassanaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ဤသို့လျှင် ဖူးမြင်ရခဲသော အနက်ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာသည် မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanādi tañhi koṭisatasahassadhanānampi sattabhūmikapāsādavaratale [Pg.147] vasantānampi caṇḍālavenanesādarathakārapukkusādīnaṃ nīcakulikānaṃ omakapurisānaṃ supinantepi paribhogatthāya na nibbattati. Ubhato sujātassa pana rañño khattiyasseva paripūritadasavidhacakkavattivattassa paribhogatthāya nibbattanato anomasattaparibhogaṃyeva hoti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi loke omakasattasammatānaṃ anupanissayasampannānaṃ viparītadassanānaṃ pūraṇakassapādīnaṃ channaṃ satthārānaṃ aññesañca evarūpānaṃ supinantepi aparibhogo. Upanissayasampannānaṃ pana catuppadāyapi gāthāya pariyosāne arahattamadhigantuṃ samatthānaṃ nibbedhikañāṇadassanānaṃ bāhiyadārucīriyappabhutīnaṃ aññesañca mahākulappasutānaṃ mahāsāvakānaṃ paribhogo, te hi taṃ dassanānuttariyasavanānuttariyapāricariyānuttariyādīni sādhentā tathāgataṃ paribhuñjanti. Evaṃ anomasattaparibhogaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ထို့ပြင် မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်သောကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုရသော ရတနာလည်း ရှိသေး၏။ ယင်းမှာ စကြာဝတေးမင်း၏ စကြာရတနာ အစရှိသည်တို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကြာရတနာ စသည်တို့သည် ကုဋေတစ်သိန်းသော ဥစ္စာတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသော ရတနာမည်၏။ ဘုံခုနစ်ဆင့်ရှိသော မြတ်သော ပြာသာဒ်အထက်ဝယ် နေထိုင်ကြကုန်သော မင်းတို့သာ သုံးဆောင်ထိုက်ပြီး၊ ဒွန်းစဏ္ဍား၊ ဆိုင်းဆရာ၊ မုဆိုး၊ သားရေနယ်သမား၊ ပန်းမှိုက်ကျုံးသမား စသော နိမ့်ကျသောအမျိုး၌ ဖြစ်သည့် ယုတ်ညံ့သောသူတို့မှာ အိပ်မက်၌ပင် သုံးဆောင်ခွင့် မရရှိနိုင်ပေ။ မိခင်ဖခင် နှစ်ဖက်လုံးမှ စင်ကြယ်စွာ မွေးဖွားလာပြီး၊ ဆယ်ပါးသော စကြာဝတေးမင်းဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်သော စကြာဝတေးမင်းတို့သာ သုံးဆောင်ခွင့် ရရှိခြင်းကြောင့် မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်သော ရတနာဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုစကြာရတနာ စသည်တို့သည် ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှသည်မရှိ။ အကယ်၍ မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်သောကြောင့် ရတနာဟု ဆိုရလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် စစ်မှန်သော ရတနာ ဖြစ်တော်မူ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါဟု သမုတ်အပ်ကုန်သော၊ (တရားရရန်) ဥပနိဿယပါရမီ မပြည့်စုံကြကုန်သော၊ မှားယွင်းသော မိစ္ဆာအယူရှိကြကုန်သော ပုရာဏကဿပအစရှိသည့် တိတ္ထိဆရာကြီး ခြောက်ဦးတို့အားလည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော အခြားသူတို့အားလည်းကောင်း အိပ်မက်၌ပင် ဖူးမြော်ခွင့်၊ ကိုးကွယ်ခွင့်ဟူသော သုံးဆောင်မှုကို မရရှိနိုင်ပေ။ ပါရမီဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံကြ၍ လေးပါးသောပုဒ်ရှိသော ဂါထာတစ်ပုဒ်၏ အဆုံး၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သော၊ ထိုးထွင်းသော ဉာဏ်အမြင်ရှိကြသော ဗာဟီယဒါရုစီရိယ အစရှိသော သူတို့အားလည်းကောင်း၊ အခြားသော အမျိုးမြတ်မှ ဖြစ်ကြကုန်သော မဟာသာဝကကြီးတို့အားလည်းကောင်းသာ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခွင့်ဟူသော သုံးဆောင်ခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။ ထိုမဟာသာဝကကြီးတို့သည် အတူမရှိ မြတ်လှစွာသော ဖူးမြင်ခြင်း (ဒဿနာနုတ္တရိယ)၊ ကြားနာခြင်း (သဝနာနုတ္တရိယ)၊ လုပ်ကျွေးခြင်း (ပါရိစရိယာနုတ္တရိယ) စသည်တို့ကို ရယူပြီးမြောက်စေလျက် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ် သုံးဆောင်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်သော အနက်ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာသည် မရှိပေ။

Yampi taṃ avisesato ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ. Tañhi disvāva rājā cakkavatti attamano hoti, evampi taṃ rañño ratiṃ janeti. Puna caparaṃ rājā cakkavatti vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti. Tato cakkaratanaṃ pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ madhurassaraṃ niccharantaṃ ākāsena puratthimaṃ disaṃ gacchati, anvadeva rājā, cakkavatti cakkānubhāvena dvādasayojanavitthiṇṇāya caturaṅginiyā senāya nātiuccaṃ nātinīcaṃ uccarukkhānaṃ heṭṭhābhāgena, nīcarukkhānaṃ uparibhāgena, rukkhesu pupphaphalapallavādipaṇṇākāraṃ gahetvā āgatānaṃ hatthato paṇṇākārañca gaṇhanto ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evamādinā paramanipaccakārena āgate paṭirājāno ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā nayena anusāsanto gacchati. Yattha pana rājā bhuñjitukāmo vā divāseyyaṃ vā kappetukāmo hoti, tattha cakkaratanaṃ ākāsā orohitvā udakādisabbakiccakkhame same bhūmibhāge akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Puna rañño gamanacitte uppanne purimanayeneva saddaṃ karontaṃ gacchati, taṃ sutvā dvādasayojanikāpi parisā ākāsena gacchati[Pg.148]. Cakkaratanaṃ anupubbena puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati, tasmiṃ ajjhogāhante udakaṃ yojanappamāṇaṃ apagantvā bhittīkataṃ viya tiṭṭhati. Mahājano yathākāmaṃ satta ratanāni gaṇhāti. Puna rājā suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā ‘‘ito paṭṭhāya mama rajja’’nti udakena abbhukkiritvā nivattati. Senā purato hoti, cakkaratanaṃ pacchato, rājā majjhe. Cakkaratanena osakkitosakkitaṭṭhānaṃ udakaṃ paripūrati. Eteneva upāyena dakkhiṇapacchimuttarepi samudde gacchati.

အကြင်ရတနာသည်လည်း သာမညအားဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် ရတနာမည်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ စကြာဝတေးမင်းအား စကြာရတနာသည် ရှိ၏။ ထိုစကြာရတနာကို မြင်ရုံမျှဖြင့် စကြာဝတေးမင်းသည် နှစ်လိုဝမ်းသာ ဖြစ်ရ၏၊ ဤသို့လျှင် ထိုစကြာရတနာသည် စကြာဝတေးမင်းအား နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ တစ်ဖန်လည်း စကြာဝတေးမင်းသည် လက်ဝဲလက်ဖြင့် ရွှေကရားကိုကိုင်၍၊ လကျ်ာလက်ဖြင့် စကြာရတနာကို ‘အရှင်စကြာရတနာသည် လည်ပတ်တော်မူပါ၊ ရန်သူတို့ကို နှိပ်စက်၍ အောင်တော်မူပါ’ ဟု ရေသွန်းဖျန်း၏။ ထိုသို့ ဘိသိက်သွန်းပြီးနောက် စကြာရတနာသည် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော တူရိယာသံကဲ့သို့ သာယာသောအသံကို မြွက်ဆိုလျက် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် အရှေ့အရပ်သို့ သွား၏။ စကြာဝတေးမင်းသည်လည်း စကြာရတနာ၏ အာနုဘော်ဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ အကျယ်အပြန့်ရှိသော အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်သည်အပေါင်းနှင့်အတူ လိုက်ပါ၏။ ထိုသို့ သွားသောအခါ မြင့်လည်း မမြင့်လွန်း၊ နိမ့်လည်း မနိမ့်လွန်းဘဲ မြင့်သော သစ်ပင်တို့၏ အောက်အဖို့၊ နိမ့်သော သစ်ပင်တို့၏ အထက်အဖို့မှ သွား၏။ သစ်ပင်တို့၌ အပွင့်၊ အသီး၊ အညွန့် စသော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကို ယူဆောင်၍ လာကြကုန်သောသူတို့၏ လက်မှ လက်ဆောင်ကိုသာလျှင် ယူလျက်၊ ‘အရှင်မင်းကြီး... ကြွတော်မူပါ’ စသည်ဖြင့် အလွန်ကျိုးနွံစွာ လာရောက်ကြကုန်သော ရန်သူမင်းတို့ကို ‘သတ္တဝါတို့ကို မသတ်အပ်’ စသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆုံးမလျက် သွား၏။ စကြာဝတေးမင်းသည် အစားအစာ စားလိုသောအခါသော်လည်းကောင်း၊ နေ့အခါ အိပ်စက်ခြင်းကို ပြုလိုသောအခါသော်လည်းကောင်း၊ ထိုအရပ်၌ စကြာရတနာသည် ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်း၍ ရေအစရှိသော အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်သော ညီညွတ်သော မြေအပြင်၌ ဝင်ရိုးကျိုးသကဲ့သို့ တည်ရပ်၏။ တစ်ဖန် မင်းကြီး သွားလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ရှေးနည်းတူပင် တူရိယာသံကို ပြုလျက် သွားပြန်၏။ ထိုအသံကို ကြားရသဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော ပရိသတ်သည်လည်း ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် လိုက်ပါ၏။ စကြာရတနာသည် အစဉ်အတိုင်း အရှေ့ဘက် သမုဒ္ဒရာသို့ ဝင်၏။ ထိုသို့ ဝင်သောအခါ သမုဒ္ဒရာရေသည် တစ်ယူဇနာ ပမာဏတိုင်တိုင် ဖဲကြဉ်လျက် တံတိုင်းနံရံကဲ့သို့ တည်၏။ လူအများတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိတိုင်း ခုနစ်ပါးသော ရတနာတို့ကို ယူဆောင်ကြ၏။ တစ်ဖန် မင်းကြီးသည် ရွှေကရားကို ကိုင်ယူ၍ ‘ယနေ့မှစ၍ ငါ၏ ပြည်တည်း’ ဟု ရေသွန်းဖျန်းကာ ပြန်လှည့်ခဲ့၏။ စစ်သည်တော်တို့က ရှေ့မှဖြစ်၍၊ စကြာရတနာက နောက်မှဖြစ်ကာ၊ မင်းကြီးသည် အလယ်၌ ဖြစ်၏။ စကြာရတနာ ဆုတ်ခွာရာ ဆုတ်ခွာရာ အရပ်၌ ရေသည် ပြန်လည် ပြည့်မြဲ ပြည့်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် တောင်အရပ်၊ အနောက်အရပ်၊ မြောက်အရပ်ရှိ သမုဒ္ဒရာများသို့လည်း သွား၏။

Evaṃ catuddisaṃ anusaṃyāyitvā cakkaratanaṃ tiyojanappamāṇaṃ ākāsaṃ ārohati. Tattha ṭhito rājā cakkaratanānubhāvena vijitavijayo pañcasataparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃ pubbavidehaṃ, tathā aṭṭhayojanasahassaparimaṇḍalaṃ uttarakuruṃ, sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃyeva aparagoyānaṃ, dasayojanasahassaparimaṇḍalaṃ jambudīpañcāti evaṃ catumahādīpadvisahassaparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ ekaṃ cakkavāḷaṃ suphullapuṇḍarīkavanaṃ viya oloketi. Evaṃ olokayato cassa anappakā rati uppajjati. Evampi taṃ cakkaratanaṃ rañño ratiṃ janeti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi ratijananaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kiṃ karissati etaṃ cakkaratanaṃ? Tathāgato hi yassā dibbāya ratiyā cakkaratanādīhi sabbehipi janitā cakkavattirati saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upeti, tatopi ratito uttaritarañca paṇītatarañca attano ovādappaṭikarānaṃ asaṅkhyeyyānampi devamanussānaṃ paṭhamajjhānaratiṃ dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānaratiṃ, ākāsānañcāyatanaratiṃ, viññāṇañcāyatanaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanaratiṃ, sotāpattimaggaratiṃ, sotāpattiphalaratiṃ, sakadāgāmianāgāmiarahattamaggaphalaratiñca janeti. Evaṃ ratijananaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthīti.

ဤသို့ အရပ်လေးမျက်နှာသို့ လှည့်ပတ်သွားလာပြီးနောက် စကြာရတနာသည် ယူဇနာသုံးရာ ပမာဏရှိသော ကောင်းကင်သို့ တက်၏။ ထိုကောင်းကင်၌ တည်လျက် စကြာဝတေးမင်းသည် စကြာရတနာ၏ အာနုဘော်ဖြင့် ရန်သူတို့ကို အောင်မြင်ပြီးသူဖြစ်၍၊ ကျွန်းငယ်ငါးရာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ယူဇနာခုနစ်ထောင် အဝန်းရှိသော အရှေ့ ပြုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ယူဇနာရှစ်ထောင် အဝန်းရှိသော မြောက် ဥတ္တရကုရုကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ ယူဇနာခုနစ်ထောင် အဝန်းရှိသော အနောက် အပရဂေါယာနကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ ယူဇနာတစ်သောင်း အဝန်းရှိသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းကိုလည်းကောင်း၊ ဤသို့ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းနှင့် ကျွန်းငယ်နှစ်ထောင်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဤစကြာဝဠာတစ်ခွင်လုံးကို ကောင်းစွာ ပွင့်ထွန်းနေသော ကြာတောကြီးကဲ့သို့ ကြည့်ရှု၏။ ထိုသို့ ကြည့်ရှုသော စကြာဝတေးမင်းအား များစွာသော မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့လည်း ထိုစကြာရတနာသည် စကြာဝတေးမင်းအား မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုစကြာရတနာသည် ဘုရားရတနာနှင့် တူသည်မဟုတ်။ အကယ်၍ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်ပါမူ၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် စစ်မှန်သော ရတနာ ဖြစ်တော်မူ၏။ စကြာဝတေးမင်း၏ စကြာရတနာသည် အဘယ်ပြုနိုင်အံ့နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား နတ်၌ဖြစ်သော အကြင်မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ စကြာရတနာ အစရှိသော ရတနာအားလုံးတို့ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော စကြာဝတေးမင်း၏ နှစ်သက်ခြင်းသည် ထိုမွေ့လျော်ခြင်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကိုလည်းကောင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၏ အဖို့အစုမျှကိုလည်းကောင်း မမီနိုင်ပေ။ ထိုမွေ့လျော်ခြင်းထက်လည်း ဘုရားတည်းဟူသော ရတနာသည် သာလွန်ထူးကဲ၍ မြင့်မြတ်လှ၏။ မိမိ၏ အဆုံးအမကို လိုက်နာကြကုန်သော မရေတွက်နိုင်သော နတ်လူတို့အား ပထမဈာန်မွေ့လျော်ခြင်း၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန် မွေ့လျော်ခြင်း၊ အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန် မွေ့လျော်ခြင်း၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်၊ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန် မွေ့လျော်ခြင်း၊ သောတာပတ္တိမဂ် မွေ့လျော်ခြင်း၊ သောတာပတ္တိဖိုလ် မွေ့လျော်ခြင်း၊ သကဒါဂါမိမဂ်ဖိုလ်၊ အနာဂါမိမဂ်ဖိုလ်၊ အရဟတ္တမဂ်ဖိုလ် မွေ့လျော်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ဤသို့ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသော ရတနာသည် မရှိပေ။

Apica ratanaṃ nāmetaṃ duvidhaṃ hoti saviññāṇakamaviññāṇakañca. Tattha aviññāṇakaṃ cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yaṃ vā panaññampi anindriyabaddhasuvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ hatthiratanādipariṇāyakaratanapariyosānaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ indriyabaddhaṃ. Evaṃ duvidhe cettha saviññāṇakaratanaṃ aggamakkhāyati[Pg.149]. Kasmā? Yasmā aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiratanādīnaṃ alaṅkāratthāya upanīyati.

တစ်နည်းကား ရတနာဟူသည် အသက်ရှိသော ရတနာ (သဝိညာဏက) နှင့် အသက်မရှိသော ရတနာ (အဝိညာဏက) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အသက်မရှိသော ရတနာဟူသည် စကြာရတနာ၊ ပတ္တမြားရတနာ သို့မဟုတ် ဣန္ဒြေနှင့် မစပ်ယှဉ်သော အခြား ရွှေငွေ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ အသက်ရှိသော ရတနာဟူသည် ဆင်ရတနာမှအစ သားကြီးရတနာ (ပရိဏာယကရတနာ) အဆုံးရှိသော သို့မဟုတ် ဣန္ဒြေနှင့် စပ်ယှဉ်သော အခြား ဤသို့သဘောရှိသော ရတနာတို့ ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပါးသော ရတနာတို့တွင် အသက်ရှိသော ရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အသက်မရှိသော ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ စသော ရတနာတို့ကို အသက်ရှိသော ဆင်ရတနာ စသည်တို့အား တန်ဆာဆင်ရန်အတွက် ဆောင်ယူလာကြရသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Saviññāṇakaratanampi duvidhaṃ tiracchānagataratanaṃ, manussaratanañca. Tattha manussaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā tiracchānagataratanaṃ manussaratanassa opavayhaṃ hoti. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ, purisaratanañca. Tattha purisaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā itthiratanaṃ purisaratanassa paricārikattaṃ āpajjati. Purisaratanampi duvidhaṃ agārikaratanaṃ, anagārikaratanañca. Tattha anagārikaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā agārikaratanesu aggo cakkavattipi sīlādiguṇayuttaṃ anagārikaratanaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā upaṭṭhahitvā payirupāsitvā dibbamānusikā sampattiyo pāpuṇitvā ante nibbānasampattiṃ pāpuṇāti.

အသက်ရှိသော ရတနာသည်လည်း တိရစ္ဆာန်ရတနာနှင့် လူရတနာဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လူရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - တိရစ္ဆာန်ရတနာသည် လူရတနာ၏ စီးနင်းရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ လူရတနာသည်လည်း မိန်းမရတနာနှင့် ယောကျ်ားရတနာဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ယောကျ်ားရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - မိန်းမရတနာသည် ယောကျ်ားရတနာ၏ ခြေရင်းအလုပ်အကျွေးအဖြစ်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ယောကျ်ားရတနာသည်လည်း လူဝတ်ကြောင်ရတနာ (အာဂါရိက) နှင့် ရဟန်းရတနာ (အနာဂါရိက) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရဟန်းရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - လူဝတ်ကြောင်ရတနာတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော စကြာဝတေးမင်းသည်ပင်လျှင် သီလစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းရတနာကို ငါးပါးသော တည်ခြင်းဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍၊ လုပ်ကျွေးပြုစုလျက် ဆည်းကပ်ခယသဖြင့် နတ်လူတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ကို ရရှိပြီးလျှင် အဆုံး၌ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ ရောက်ရှိရသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Evaṃ anagārikaratanampi duvidhaṃ ariyaputhujjanavasena. Ariyaratanampi duvidhaṃ sekhāsekhavasena. Asekharatanampi duvidhaṃ sukkhavipassakasamathayānikavasena. Samathayānikaratanampi duvidhaṃ sāvakapāramippattamappattañca. Tattha sāvakapāramippattaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāvakapāramippattaratanatopi paccekabuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāriputtamoggallānasadisāpi hi anekasatā sāvakā ekassa paccekabuddhassa guṇānaṃ satabhāgampi na upenti. Paccekabuddharatanatopi sammāsambuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sakalampi hi jambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭentā nisinnā paccekabuddhā ekassa sammāsambuddhassa guṇānaṃ neva saṅkhaṃ na kalaṃ na kalabhāgaṃ upenti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90). Evaṃ kenaci pariyāyena tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi. Tenāha bhagavā – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti.

ဤသို့လျှင် လူမပြုသော (ရဟန်း) ရတနာသည်လည်း အရိယာရတနာ၊ ပုထုဇဉ်ရတနာ ဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ အရိယာရတနာသည်လည်း သေခရတနာ၊ အသေခရတနာ ဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ အသေခရတနာသည်လည်း သုက္ခဝိပဿကရတနာ၊ သမထယာနိကရတနာ ဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ သမထယာနိကရတနာ (ဈာန်သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်ရတနာ) သည်လည်း သာဝကပါရမီဉာဏ်သို့ ရောက်သောရတနာ၊ မရောက်သောရတနာ ဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ရတနာတို့တွင် သာဝကပါရမီဉာဏ်သို့ ရောက်သောရတနာကို မြတ်၏ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ သာဝကပါရမီဉာဏ်သို့ ရောက်သောရတနာထက်လည်း ပစ္စေကဗုဒ္ဓရတနာကို မြတ်၏ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ အရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့နှင့် တူကုန်သော အရာမကသော တပည့်သာဝကရတနာတို့သည်လည်း တစ်ဆူတည်းသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ ဂုဏ်တော်တို့၏ အပုံတစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံမျှသို့သော်လည်း မရောက်နိုင်ကုန်။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရတနာထက်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓရတနာကို မြတ်၏ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းကို ပြည့်စေလျက် ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ၍ အချင်းချင်း ထိခိုက်လျက် ထိုင်နေကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း တစ်ဆူတည်းသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့၏ အရေအတွက်သို့လည်းကောင်း၊ အစိတ်အဖို့မျှသို့လည်းကောင်း မရောက်နိုင်ကုန်။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ခြေမရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေများစွာရှိသော သတ္တဝါတို့တွင် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသတ္တဝါအပေါင်းတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူအပ်၏” ဟူ၍ အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းနည်းလမ်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့်တူသော ရတနာသည် မရှိ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ငါနှင့်တူသောရတနာသည် မရှိ” (နနောသမံ အတ္ထိ တထာဂတေန) ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။

Evaṃ bhagavā buddharatanassa aññehi ratanehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ neva jātiṃ na gottaṃ na kolaputtiyaṃ na vaṇṇapokkharatādiṃ nissāya, apica kho avīcimupādāya bhavaggapariyante [Pg.150] loke sīlasamādhikkhandhādīhi guṇehi buddharatanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားရတနာကို အခြားသောရတနာတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍မရနိုင်ပုံကို ဟောတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုသတ္တဝါတို့အား ကျရောက်နေသော ဥပဒ္ဒဝေါဘေးရန်များ ငြိမ်းအေးစေရန်အတွက် ဇာတ်၊ အနွယ်၊ အမျိုးဂုဏ် သို့မဟုတ် ရုပ်အဆင်း တင့်တယ်ခြင်း စသည်တို့ကို အမှီမပြုဘဲ စင်စစ်သော်ကား အဝီစိငရဲမှစ၍ ဘဝဂ်တိုင်အောင်သော လောက၌ သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ဘုရားရတနာ၏ အတုမရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းသော အဖြစ်ကို အခြေခံလျက် “ဤဘုရားရှင်၌လည်း မြတ်သောရတနာသည် ရှိ၏၊ ဤသစ္စာစကားကြောင့် သတ္တဝါတို့ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာကြပါစေ” ဟူသော သစ္စာစကားကို သုံးစွဲတော်မူ၏။

Tassattho – idampi idha vā huraṃ vā saggesu vā yaṃkiñci atthi vittaṃ vā ratanaṃ vā, tena saddhiṃ tehi tehi guṇehi asamattā buddhe ratanaṃ paṇītaṃ. Yadi hi etaṃ saccaṃ, atha etena saccena imesaṃ pāṇīnaṃ suvatthi hotu, sobhanānaṃ atthitā hotu arogatā nirupaddavatāti. Ettha ca yathā ‘‘cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 4.85) attabhāvena vā attaniyabhāvena vāti attho. Itarathā hi cakkhu attā vā attaniyaṃ vāti appaṭisiddhameva siyā. Evaṃ ratanaṃ paṇītanti ratanattaṃ paṇītaṃ, ratanabhāvo paṇītoti ayamattho veditabbo. Itarathā hi buddho neva ratananti sijjheyya. Na hi yattha ratanaṃ atthi, taṃ ratananti na sijjhati. Yattha pana cittīkatādiatthasaṅkhātaṃ yena vā tena vā vidhinā sambandhagataṃ ratanaṃ atthi, yasmā taṃ ratanattamupādāya ratananti paññāpīyati, tasmā tassa ratanassa atthitāya ratananti sijjhati. Atha vā idampi buddhe ratananti imināpi pakārena buddhova ratananti evamattho veditabbo. Vuttamattāya ca bhagavatā imāya gāthāya rājakulassa sotthi jātā, bhayaṃ vūpasantaṃ. Imissā gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ထိုဂါထာ၏အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤလူ့ပြည်၌လည်းကောင်း၊ နဂါးဂဠုန်ပြည်၌လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်တို့၌လည်းကောင်း ရှိရှိသမျှသော ဥစ္စာရတနာတို့သည် ထိုထိုဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှခြင်းမရှိနိုင်သောကြောင့် ဤဘုရားရတနာသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဤသစ္စာစကားသည် မှန်ကန်အံ့၊ ထိုသို့မှန်ကန်ပါက ဤသစ္စာစကားကြောင့် ဤသတ္တဝါတို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ၍ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း။ ဤအရာ၌လည်း “အာနန္ဒာ၊ စက္ခုသည် အတ္တမှလည်းကောင်း၊ အတ္တနှင့် စပ်ဆိုင်သောအရာမှလည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်း၏” ဟူသော ဒေသနာတော်တို့၌ကဲ့သို့ ကိုယ်ဟူသောသဘော (အတ္တ) မှလည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်ဆိုင်သောသဘော (အတ္တနိယ) မှလည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်း၏ဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက စက္ခုကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတ္တနှင့်စပ်ဆိုင်သောအရာဟူ၍လည်းကောင်း ငြင်းပယ်ရန် မပြီးနိုင်ဘဲ ရှိရာ၏။ ထို့အတူ “ရတနံ ပဏီတံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ရတနာ၏အဖြစ်သည် မြတ်၏၊ ရတနာ၏အဖြစ်သည် မြတ်၏ဟူသော ဤသို့သောအနက်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဘုရားသည် ရတနာဟူ၍ အနက်အားဖြင့် မပြီးနိုင်ရာ။ အမှန်သော်ကား အကြင်သူ၌ အကြင်နှစ်သက်ဖွယ် ဥစ္စာရတနာသည် မရှိအံ့၊ ထိုသူ၌ ထိုဥစ္စာကို ရတနာဟူ၍ မခေါ်ဆိုနိုင်။ ဘုရားတည်းဟူသော ရတနာ၌မူကား ပူဇော်ခြင်းကို ပြုခြင်းစသော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ကောင်းစွာစပ်လျက်ရှိသော မြတ်နိုးအပ်သည့်အဖြစ် (ရတနာ၏အဖြစ်) ရှိ၏။ ထိုသို့ မြတ်နိုးအပ်သော ရတနာအဖြစ်ကို စွဲ၍ “ရတနာ” ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ပညတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့ မြတ်သော ရတနာအဖြစ် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့် ဘုရားသည် ရတနာဟူ၍ ပြီး၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ဤဘုရားရှင်၌လည်း မြတ်သောရတနာသည် ရှိ၏” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဘုရားသည်သာလျှင် ရတနာဖြစ်၏ဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာကို ဟောတော်မူကာမျှဖြင့် မင်းမျိုးတို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏၊ ဘေးဥပဒ်များ ငြိမ်းအေးသွား၏။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာတော်ကို ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော ဘီလူး နတ်အပေါင်းတို့သည် ခံယူကြကုန်၏။

Khayaṃ virāgantigāthāvaṇṇanā

“ခယံ ဝိရာဂံ” အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

4. Evaṃ buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘khayaṃ virāga’’nti. Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā, yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ, yasmā ca taṃ rāgādivippayuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca, yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā, tasmā khayanti ca virāganti ca vuccati. Yasmā panassa na uppādo paññāyati, na vayo, na ṭhitassa aññathattaṃ tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā amatanti vuccati. Uttamatthena pana atappakaṭṭhena ca paṇītanti. Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi paṭilabhi, attano ñāṇabalena sacchākāsi. Sakyamunīti [Pg.151] sakyakulappasutattā sakyo, moneyyadhammasamannāgatattā muni, sakyo eva muni sakyamuni. Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto. Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi. Tasmā suttantarepi vuttaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

၄. ဤသို့လျှင် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်ဖြင့် သစ္စာစကားကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ၌ နိဗ္ဗာန်တရားတော်၏ ဂုဏ်တော်ဖြင့် သစ္စာဆိုခြင်းငှာ “ခယံ ဝိရာဂံ” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အကြင်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ရာဂအစရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ကုန်ဆုံးကုန်၏၊ သို့မဟုတ် အကြင်ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏၊ အကြင်ကြောင့်လည်း ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ယှဉ်ခြင်း (သမ္ပယောဂ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ (အာရမ္မဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ရာဂအစရှိသော တရားတို့နှင့် မယှဉ်စပ်၊ သို့မဟုတ် အကြင်ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်ရှိသော် ရာဂအစရှိသော တရားတို့သည် စင်စစ်မပြတ် ကင်းပျောက်ကုန်၏၊ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏၊ ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို “ခယ” (ကုန်ရာ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဝိရာဂ” (စွဲမက်မှုကင်းရာ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို ထင်ရှားပြဦးအံ့၊ အကြင်ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်အား ဖြစ်ခြင်း (ဥပါဒ်)၊ ပျက်ခြင်း (ဘင်)၊ တည်ခြင်း (ဌီ) ၏ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်းသည် မထင်ရှား၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမရှိ၊ အိုခြင်းမရှိ၊ သေခြင်းမရှိဟု နှလုံးသွင်း၍ “အမတ” (မသေရာ) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပူပန်ခြင်းကို မဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း “ပဏီတ” (မွန်မြတ်သောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ယဒဇ္ဈဂါ” ဟူသည် အကြင်နိဗ္ဗာန်ကို မိမိ၏ ဉာဏ်တော်အစွမ်းဖြင့် ရတော်မူပြီ၊ မျက်မှောက်ပြုတော်မူပြီဟု ဆိုလို၏။ “သကျမုနိ” ဟူသည် သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ ဖွားမြင်တော်မူသောကြောင့် “သကျ” မည်၏၊ မောနေယျအကျင့်တရားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် “မုနိ” မည်၏၊ သာကီဝင်မင်းသားဖြစ်လျက် မုနိဖြစ်တော်မူသောကြောင့် “သကျမုနိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “သမာဟိတော” ဟူသည် အရိယမဂ်တည်းဟူသော သမာဓိဖြင့် တည်ကြည်သော စိတ်ရှိတော်မူသော။ “န တေန ဓမ္မေန သမတ္ထိ ကိဉ္စိ” ဟူသည် သာကီဝင်မင်းသား ဘုရားရှင် ရရှိတော်မူအပ်သော “ခယ” အစရှိသော အမည်ရှိသော ထိုနိဗ္ဗာန်တရားနှင့် တူမျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားသဘောသည် မရှိဟု ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော သုတ္တန်၌လည်း “ရဟန်းတို့၊ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရား သို့မဟုတ် မပြုပြင်အပ်သော အသင်္ခတတရားတို့တွင် ရာဂကင်းရာ နိဗ္ဗာန်တရားသည် အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူအပ်၏” ဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti. Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် နိဗ္ဗာန်တရားတော်ကို အခြားသောတရားတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်ပုံကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုသတ္တဝါတို့အား ကျရောက်နေသော ဘေးဥပဒ်များ ငြိမ်းအေးစေရန်အတွက် ကုန်ဆုံးခြင်းသဘော၊ တပ်မက်မှုကင်းခြင်းသဘော၊ မသေခြင်းသဘော၊ မွန်မြတ်ခြင်းသဘောတည်းဟူသော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် နိဗ္ဗာန်တရားတည်းဟူသော ရတနာ၏ အတုမရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းပုံကို အခြေခံလျက် “ဤသို့ နိဗ္ဗာန်တရား၌ မြတ်သောရတနာသည် ရှိ၏၊ ဤသစ္စာစကားကြောင့် သတ္တဝါတို့ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာကြပါစေ” ဟူ၍ သစ္စာစကားကို သုံးစွဲတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော နတ်၊ ဘီလူးအပေါင်းတို့သည် ခံယူကြကုန်၏။

Yaṃ buddhaseṭṭhotigāthāvaṇṇanā

“ယံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော” အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

5. Evaṃ nibbānadhammaguṇena saccaṃ vatvā idāni maggadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘yaṃ buddhaseṭṭho’’ti. Tattha ‘‘bujjhitā saccānī’’tiādinā nayena buddho, uttamo pasaṃsanīyo cāti seṭṭho, buddho ca so seṭṭho cāti buddhaseṭṭho, anubuddhapaccekabuddhasutabuddhakhyesu vā buddhesu seṭṭhoti buddhaseṭṭho. So buddhaseṭṭho yaṃ parivaṇṇayī ‘‘aṭṭhaṅgikova maggānaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā’’ti (ma. ni. 2.215) ca ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desissāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) ca evamādinā nayena tattha tattha pasaṃsi pakāsayi. Sucinti kilesamalasamucchedakaraṇato accantavodānaṃ. Samādhimānantarikaññamāhūti yañca attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalapadānato ‘‘ānantarikasamādhī’’ti āhu. Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –

၅. ဤသို့ နိဗ္ဗာန်တရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သစ္စာပြုတော်မူပြီး၍ ယခုအခါတွင် မဂ်တရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူရန် "ယံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော" အစရှိသော ဂါထာကို စတင်အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနိ" အစရှိသော နည်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူသောကြောင့် "ဗုဒ္ဓ" မည်တော်မူ၏။ မြတ်လည်းမြတ်၊ ချီးမွမ်းထိုက်သည်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် "သေဋ္ဌ" မည်တော်မူ၏။ သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူသော ဘုရားလည်းဖြစ်၊ မြတ်လည်းမြတ်တော်မူသောကြောင့် "ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌ" မည်တော်မူ၏။ တစ်နည်းကား အနုဗုဒ္ဓ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓ၊ သုတဗုဒ္ဓ ဟုဆိုအပ်သော ဗုဒ္ဓတို့ထက် မြတ်တော်မူသောကြောင့် "ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌ" မည်တော်မူ၏။ ထိုဘုရားမြတ်သည် အကြင်အရိယမဂ်သမာဓိကို "တရားအပေါင်းတို့တွင် အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မဂ်သည် ဘေးမရှိသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ ငါသည် သင်တို့အား အမှီနှင့်တကွသော၊ အခြံအရံနှင့်တကွသော မြတ်သော သမာဓိကို ဟောကြားတော်မူအံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော နည်းဖြင့် ထိုထိုတရားအပေါင်းတို့၌ အဖန်တလဲလဲ ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ ထင်ရှားပြတော်မူ၏။ "သုစိံ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် စင်စစ်ဖြူစင်သော သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ "သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု" ဟူသည်မှာ အကြင်အရိယမဂ်သမာဓိကို မိမိဖြစ်ပေါ်ပြီးသည့် နောက်ကာလ၌ မလွဲမသွေ အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့် "အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးတတ်သော သမာဓိ (အာနန္တရိကသမာဓိ)" ဟူ၍ ဟောတော်မူကြကုန်၏။ မဂ်တည်းဟူသော သမာဓိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဖိုလ်အကျိုး ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တားဆီးတတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အန္တရာယ်သည် မရှိသည်မှာ မှန်ပေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား -

‘‘Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ [Pg.152] vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).

"ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ကျင့်ဆဲဖြစ်ရာ၏။ ကမ္ဘာမီးလောင်မည့်အချိန် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်မပြုသေးသမျှ ကမ္ဘာသည် မီးမလောင်နိုင်သေးရာ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဌိတကပ္ပီပုဂ္ဂိုလ် ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ မဂ်နှင့်ပြည့်စုံသော ခပ်သိမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ဌိတကပ္ပီ မည်ကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Samādhinā tena samo na vijjatīti tena buddhaseṭṭhaparivaṇṇitena sucinā ānantarikasamādhinā samo rūpāvacarasamādhi vā arūpāvacarasamādhi vā koci na vijjati. Kasmā? Tesaṃ bhāvitattā tattha tattha brahmaloke upapannassāpi puna nirayādīsupi upapattisambhavato, imassa ca arahattasamādhissa bhāvitattā ariyapuggalassa sabbūpapattisamugghātasambhavato. Tasmā suttantarepi vuttaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

"သမာဓိနာ တေန သမော န ဝိဇ္ဇတိ" ဟူသည်မှာ ဘုရားမြတ်သည် အဖန်ဖန် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော၊ စင်ကြယ်သော၊ ထိုအခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးခြင်းမြဲသော သမာဓိနှင့် တူမျှသော ရူပါဝစရသမာဓိ ဖြစ်စေ၊ အရူပါဝစရသမာဓိ ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော သမာဓိမျှ မရှိ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ထိုရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ သမာဓိတို့ကို ပွားများစေအပ်ခြင်းကြောင့် ထိုထိုဗြဟ္မာဘုံ၌ ဖြစ်ရသော်လည်း တစ်ဖန် ငရဲအစရှိသော ဘုံဘဝတို့၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း ဖြစ်နိုင်သေးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤအရဟတ္တမဂ်သမာဓိကို ပွားများစေအပ်ခြင်းကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အား အလုံးစုံသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်း ပြတ်စဲ၍ ကောင်းစွာဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအရိယမဂ်သမာဓိနှင့် တူသော သမာဓိသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် အခြားသော သုတ္တန်၌လည်း "ရဟန်းတို့၊ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားတို့သည် အကြင်မျှလောက် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားအပေါင်းတို့တွင် မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့်ပြည့်စုံသော မဂ်တရားကို အမြတ်ဆုံးဟူ၍ ငါဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

Evaṃ bhagavā ānantarikasamādhissa aññehi samādhīhi asamataṃ vatvā idāni purimanayeneva maggadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme…pe… hotū’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးခြင်းမြဲသော လောကုတ္တရာသမာဓိ၏ အခြားသော လောကီသမာဓိတို့နှင့် မတူမျှနိုင်ပုံကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ရှေးနည်းတူစွာ မဂ်တည်းဟူသော တရားရတနာ၏ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော အဖြစ်ကို အမှီပြုကာ "ဣဓမ္ပိ ဓမ္မေ ရတနံ ပဏီတံ၊ ဧတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု" ဟူ၍ သစ္စာစကားကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူအပ်၏။

Ye puggalātigāthāvaṇṇanā

"ယေ ပုဂ္ဂလာ" အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

6. Evaṃ maggadhammaguṇenāpi saccaṃ vatvā idāni saṅghaguṇenāpi vattumāraddho ‘‘ye puggalā’’ti. Tattha yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi pasatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogā. Tesañhi campakavakulakusumādīnaṃ sahajātavaṇṇagandhādayo viya sahajātā sīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pasaṃsanīyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā’’ti.

၆. ဤသို့ မဂ်တရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့်လည်း သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍ ယခုအခါတွင် သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် ဟောတော်မူအံ့သောငှာ "ယေ ပုဂ္ဂလာ" အစရှိသော ဂါထာကို စတင် အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "ယေ" ဟူသောသဒ္ဒါသည် အမှတ်မရှိ ညွှန်းဆိုသော သဒ္ဒါတည်း။ "ပုဂ္ဂလာ" ဟူသည် သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "အဋ္ဌ" ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရေအတွက် အပိုင်းအခြားတည်း။ ထိုရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် လေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မဂ်ကျင့်ဆဲဖြစ်ကုန်၏၊ အခြားလေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖိုလ်တရား၌ တည်ဆဲဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှစ်ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ "သတံ ပသတ္ထာ" ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်း ဖြစ်ကုန်သော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော နတ်လူတို့သည်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အတူတကွဖြစ်သော သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စံပယ်၊ မုလေး၊ ချရား အစရှိသော ပန်းတို့၌ အတူတကွဖြစ်သော အဆင်း၊ အနံ့ စသည်တို့ ရှိသကဲ့သို့ အတူတကွဖြစ်သော သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဆင်းအနံ့နှင့် ပြည့်စုံသော ပန်းများကဲ့သို့ နတ်လူဖြစ်ကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သူ၊ ချီးမွမ်းအပ်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ယေ ပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌ သတံ ပသတ္ထာ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Atha vā yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhasatanti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tayo sotāpannā. Kāmarūpārūpabhavesu adhigataphalā [Pg.153] tayo sakadāgāmino. Te sabbepi catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena catuvīsati. Antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto, akaniṭṭhagāmīti avihesu pañca. Tathā atappasudassasudassīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsotavajjā cattāroti catuvīsati anāgāmino. Sukkhavipassako samathayānikoti dve arahanto. Cattāro maggaṭṭhāti catupaññāsa. Te sabbepi saddhādhurapaññādhurānaṃ vasena diguṇā hutvā aṭṭhasataṃ honti. Sesaṃ vuttanayameva.

တစ်နည်းကား "ယေ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အမှတ်မရှိ ညွှန်းဆိုသော သဒ္ဒါတည်း။ "ပုဂ္ဂလာ" ဟူသည် သတ္တဝါတို့တည်း။ "အဋ္ဌသတံ" ဟူသည် ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားခြင်းတည်း။ အကျယ်ချဲ့ရသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့တွင် ဧကဗီဇီပုဂ္ဂိုလ်၊ ကောလံကောလပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တက္ခတ္တုပရမပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃ ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ကာမဘုံ၊ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ရအပ်သော သကဒါဂါမိဖိုလ်ရှိသော သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ၃ ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသောတာပန် ၃ ယောက်နှင့် သကဒါဂါမ် ၃ ယောက်တို့သည် လေးပါးသော ပဋိပဒါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ကျိပ်လေး (၂၄) ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဝိဟာဘုံတို့၌ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ၊ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ၊ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ၊ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ၊ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမီ ဟူ၍ ငါးယောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ အတပ္ပါဘုံ၊ သုဒဿာဘုံ၊ သုဒဿီဘုံတို့၌လည်း ငါးယောက်စီ ဖြစ်ကုန်၏။ အကနိဋ္ဌဘုံ၌မူကား ဥဒ္ဓံသောတပုဂ္ဂိုလ်ကို ကြဉ်၍ လေးယောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နှစ်ကျိပ်လေး (၂၄) ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဈာန်မရသော သုက္ခဝိပဿကရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၊ ဈာန်သမာပတ်ရသော သမထယာနိကရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ၂ ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄ ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် စုစုပေါင်း ငါးကျိပ်လေး (၅၄) ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် သဒ္ဓါဓုရ၊ ပညာဓုရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆတက်ကုန်သည်ဖြစ်၍ တစ်ရာ့ရှစ် (၁၀၈) ယောက် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကြွင်းသော စကားတို့သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

Cattāri etāni yugāni hontīti te sabbepi aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vāti vitthāravasena uddiṭṭhapuggalā saṅkhepavasena sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Te dakkhiṇeyyāti ettha teti pubbe aniyametvā uddiṭṭhānaṃ niyametvā niddeso. Ye puggalā vitthāravasena aṭṭha vā, aṭṭhasataṃ vā, saṅkhepavasena cattāri yugāni hontīti vuttā, sabbepi te dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā. Dakkhiṇā nāma kammañca kammavipākañca saddahitvā ‘‘esa me idaṃ vejjakammaṃ vā jaṅghapesanikaṃ vā karissatī’’ti evamādīni anapekkhitvā diyyamāno deyyadhammo, taṃ arahanti nāma sīlādiguṇayuttā puggalā, ime ca tādisā, tena vuccanti ‘‘te dakkhiṇeyyā’’ti.

"စတ္တာရိ ဧတာနိ ယုဂါနိ ဟောန္တိ" ဟူသည်မှာ - အကျယ်အားဖြင့် ရှစ်ယောက် သို့မဟုတ် တစ်ရာ့ရှစ်ယောက်ဟူ၍ ပြအပ်ကုန်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့ကို အကျဉ်းချုံ့သောအားဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန်နှင့် သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌာန်ဟူ၍ တစ်စုံ၊ ထို့အတူ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာန်နှင့် အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန်တိုင်အောင် တစ်စုံစီ ပြခြင်းဖြင့် လေးစုံ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "တေ ဒက္ခိဏေယျာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "တေ" ဟူသည် ရှေး၌ အမှတ်မရှိ ညွှန်းပြခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အမှတ်ပြု၍ ညွှန်းဆိုသော သဒ္ဒါတည်း။ အကျယ်အားဖြင့် ရှစ်ယောက် သို့မဟုတ် တစ်ရာ့ရှစ်ယောက်၊ အကျဉ်းအားဖြင့် လေးစုံရှိကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် မြတ်သော အလှူကို ခံယူထိုက်ကုန်သောကြောင့် "ဒက္ခိဏေယျ" မည်ကုန်၏။ "ဒက္ခိဏာ" မည်သည် ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်၍ "ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ငါ၏ဆေးကုပေးခြင်း၊ အစေအပါး ခိုင်းစေခြင်း အမှုတို့ကို ပြုလုပ်ပေးလိမ့်မည်" ဟူ၍ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ပေးလှူအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုဖြစ်၏။ ထိုသို့ လှူအပ်သော အလှူကို သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာ ခံယူထိုက်ကုန်၏။ ဤအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ထိုသို့သော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံကြသဖြင့် "တေ ဒက္ခိဏေယျာ (ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလှူခံထိုက်သော ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏)" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။

Sugatassa sāvakāti bhagavā sobhanena gamanena yuttattā, sobhanañca ṭhānaṃ gatattā, suṭṭhu ca gatattā, suṭṭhu eva ca gadattā sugato, tassa sugatassa. Sabbepi te vacanaṃ suṇantīti sāvakā. Kāmañca aññepi suṇanti, na pana sutvā kattabbakiccaṃ karonti, ime pana sutvā kattabbaṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ katvā maggaphalāni pattā, tasmā ‘‘sāvakā’’ti vuccanti. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatasāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhibhāvaṃ upagatattā mahapphalāni honti. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

"သုဂတဿ သာဝကာ" ဟူသည်မှာ - မြတ်စွာဘုရားသည် တင့်တယ်သော သွားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တင့်တယ်သော နိဗ္ဗာန်အရပ်သို့ ကြွတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ကြွတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာသော စကားကိုသာ မိန့်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "သုဂတ" မည်တော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် နာယူကြကုန်သောကြောင့် "သာဝက" မည်ကုန်၏။ အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း တရားတော်ကို ကြားနာကြသည်မှာ မှန်သော်လည်း ကြားနာပြီးနောက် ပြုအပ်သောကိစ္စကို မပြုကြကုန်။ ဤအရိယာသံဃာတော်တို့သည်ကား ကြားနာရပြီးနောက် ကျင့်ကြံအပ်သော တရားအားလျော်သော အကျင့် (ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ်) ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သို့ ဆိုက်ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "သာဝက" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ "ဧတေသု ဒိန္နာနိ မဟပ္ဖလာနိ" ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော သုဂတသာဝက သံဃာတော်တို့အား အနည်းငယ်မျှသော အလှူတို့ကို လှူဒါန်းပူဇော်ရသော်လည်း အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အလှူဒါနသည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ရသဖြင့် များမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော သုတ္တန်၌လည်း...

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā tathāgatasāvakasaṅgho, tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho…pe… aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

ရဟန်းတို့၊ ရှိသမျှသော အသင်းအဖွဲ့ သို့မဟုတ် ဂိုဏ်းဂဏတို့တွင် ဘုရားတပည့်သား သံဃာတော်အပေါင်းကို အမြတ်ဆုံးဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ ယင်းသံဃာတော်ဟူသည်မှာ အစုံအားဖြင့် လေးစုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်တို့ ဖြစ်ကြ၏။ ဤရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အပေါင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော် ဖြစ်၏။...ပ... (ဤသံဃာတော်၌ လှူဒါန်းရခြင်းသည်) မြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိစေ၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Evaṃ [Pg.154] bhagavā sabbesampi maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မဂ်တည်၊ ဖိုလ်တည် ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အခြေပြု၍ 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' အစရှိသော သစ္စာစကားကို မြွက်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြသော ဘီလူး၊ နတ်တို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။

Ye suppayuttātigāthāvaṇṇanā

‘ယေ သုပ္ပယုတ္တာ’ အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

7. Evaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅghaguṇena saccaṃ vatvā idāni tato ekaccānaṃ phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva guṇena vattumāraddho ‘‘ye suppayuttā’’ti. Tattha yeti aniyamituddesavacanaṃ. Suppayuttāti suṭṭhu payuttā, anekavihitaṃ anesanaṃ pahāya suddhājīvitaṃ nissāya vipassanāya attānaṃ payuñjitumāraddhāti attho. Atha vā suppayuttāti suvisuddhakāyavacīpayogasamannāgatā, tena tesaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti. Manasā daḷhenāti daḷhena manasā, thirasamādhiyuttena cetasāti attho. Tena tesaṃ samādhikkhandhaṃ dasseti. Nikkāminoti kāye ca jīvite ca anapekkhā hutvā paññādhurena vīriyena sabbakilesehi katanikkamanā. Tena tesaṃ vīriyasampannaṃ paññakkhandhaṃ dasseti.

၇. ဤသို့လျှင် မဂ္ဂဋ္ဌာန် ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ သစ္စာစကားကို ဟောတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါတွင် ထိုမှတစ်ပါး ဖလသမာပတ်ချမ်းသာကို ခံစားတော်မူကြကုန်သော အချို့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် ဟောကြားတော်မူရန် ‘ယေ သုပ္ပယုတ္တာ’ အစရှိသော ဂါထာကို စတင်အပ်၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘ယေ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အတိအကျမဟုတ်သော (အနိယတ်) ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်းဆိုသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ‘သုပ္ပယုတ္တာ’ ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ ယှဉ်အပ်ကုန်၏ (အားထုတ်အပ်ကုန်၏)၊ မလျော်ကန်သော ရှာမှီးခြင်း အမျိုးမျိုးကို ပယ်စွန့်၍ သန့်ရှင်းသော အသက်မွေးမှုကို အမှီပြုလျက် ဝိပဿနာတရား၌ မိမိကိုယ်ကို ယှဉ်စပ်အားထုတ်အပ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ‘သုပ္ပယုတ္တာ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ကိုယ်၊ နှုတ်၊ နှလုံး လုံ့လနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ထို ‘သုပ္ပယုတ္တာ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုရဟန္တာတို့၏ သီလက္ခန္ဓာတရားကို ပြတော်မူ၏။ ‘မနသာ ဒဠှေန’ ဟူသည် မြဲမြံခိုင်ခံ့သော စိတ်ဖြင့်၊ မြဲမြံသော သမာဓိနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သမာဓိက္ခန္ဓာတရားကို ပြတော်မူ၏။ ‘နိက္ကာမိနော’ ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ အသက်၌လည်းကောင်း ငဲ့ကွက်တွယ်တာမှု မရှိကြဘဲ ပညာကို အမှူးထားသော ဝီရိယဖြင့် ကိလေသာအားလုံးမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ပြုနိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုရဟန္တာတို့၏ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ပညာက္ခန္ဓာတရားကို ပြတော်မူ၏။

Gotamasāsanamhīti gottato gotamassa tathāgatasseva sāsanamhi. Tena ito bahiddhā nānappakārampi amaratapaṃ karontānaṃ suppayogādiguṇābhāvato kilesehi nikkamanābhāvaṃ dasseti. Teti pubbe uddiṭṭhānaṃ niddesavacanaṃ. Pattipattāti ettha pattabbāti patti, pattabbā nāma pattuṃ arahā, yaṃ patvā accantayogakkhemino honti, arahattaphalassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ pattiṃ pattāti pattipattā. Amatanti nibbānaṃ. Vigayhāti ārammaṇavasena vigāhitvā. Laddhāti labhitvā. Mudhāti abyayena kākaṇikamattampi byayaṃ akatvā. Nibbutinti paṭippassaddhakilesadarathaṃ phalasamāpattiṃ. Bhuñjamānāti anubhavamānā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye imasmiṃ gotamasāsanamhi sīlasampannattā suppayuttā, samādhisampannattā manasā daḷhena, paññāsampannattā nikkāmino, te imāya sammāpaṭipadāya amataṃ vigayha mudhā laddhā phalasamāpattisaññitaṃ nibbutiṃ bhuñjamānā pattipattā nāma hontīti.

‘ဂေါတမသာသနသ္မိံ’ ဟူသည် အနွယ်တော်အားဖြင့် ဂေါတမအမည်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ဤသာသနာတော်ပြင်ပ၌ အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်သောသူတို့သည် ကောင်းသောလုံ့လ စသည်တို့ မရှိကြသဖြင့် ကိလေသာမှ မထွက်မြောက်နိုင်ပုံကို ပြတော်မူသည်။ ‘တေ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေး၌ ညွှန်းဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ‘ပတ္တိပတ္တာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုက်ရောက်အပ်သောကြောင့် ‘ပတ္တိ’ မည်၏။ ဆိုက်ရောက်အပ်သော တရားမည်သည်ကား ရောက်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော တရားတည်း၊ ယင်းတရားသို့ ရောက်ရှိသော် စင်စစ် ယောဂကုန်ခမ်း ချမ်းသာရသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ယင်း ‘ပတ္တိ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ အမည်တည်း။ ထိုရောက်အပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြသောကြောင့် ‘ပတ္တိပတ္တာ’ မည်ကုန်၏။ ‘အမတံ’ ဟူသည် နิဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝိဂယှ’ ဟူသည် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝင်ရောက်ယူ၍ ဟူ၏။ ‘လဒ္ဓါ’ ဟူသည် ရရှိ၍ ဟူ၏။ ‘မုဓာ’ ဟူသည် (အဖိုးအခ) တစ်ရွေးသားမျှပင် ကုန်ကျပျက်စီးခြင်း မရှိဘဲ (အခမဲ့/လွယ်လွယ်ကူကူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နိဗ္ဗုတိံ’ ဟူသည် ပူပန်တတ်သော ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးစေတတ်သော ဖလသမာပတ်ကို ဆိုသည်။ ‘ဘုဉ္ဇမာနာ’ ဟူသည် ခံစားကုန်လျက် ဟူ၏။ အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— အကြင်အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤဂေါတမသာသနာတော်၌ သီလနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏၊ သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ခိုင်ခံ့သော စိတ်ရှိကုန်၏၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ကိလေသာမှ ထွက်မြောက်ကုန်၏၊ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤကောင်းမြတ်သော အကျင့်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍၊ အဖိုးအခတစ်စုံတစ်ရာ မကုန်ဘဲ ရအပ်သဖြင့်၊ ဖလသမာပတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ငြိမ်းအေးမှု နိဗ္ဗုတိကို ခံစားလျက် ရောက်အပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ [Pg.155] bhagavā phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānameva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖလသမာပတ် ချမ်းသာကို ခံစားတော်မူကြကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြုလျက် 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' ဟူသော သစ္စာစကားကို မြွက်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြသော နတ်၊ ဘီလူးတို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။

Yathindakhīlotigāthāvaṇṇanā

‘ယထိန္ဒခီလော’ အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

8. Evaṃ khīṇāsavapuggalānaṃ guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni bahujanapaccakkhena sotāpannasseva guṇena vattumāraddho ‘‘yathindakhīlo’’ti. Tattha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvāravinivāraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayathambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavinti bhūmiṃ. Sitoti anto pavisitvā nissito. Siyāti bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatehi vātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamanti tathāvidhaṃ. Sappurisanti uttamapurisaṃ. Vadāmīti bhaṇāmi. Yo ariyasaccāni avecca passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati. Tattha ariyasaccāni kumārapañhe vuttanayeneva veditabbāni.

၈. ဤသို့လျှင် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်ကို အာရုံပြုအပ်သော သစ္စာစကားကို ဟောတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ လူအများ၏ မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် ဟောတော်မူရန် ‘ယထိန္ဒခီလော’ အစရှိသည်ကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘ယထာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် နှိုင်းယှဉ်ပြသသော ဥပမာဝစန သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ‘ဣန္ဒခီလော’ ဟူသည်မှာ မြို့တံခါးကို ပိတ်ဆို့တားဆီးရန် တံခါးခုံ၏ အတွင်း၌ ရှစ်တောင် သို့မဟုတ် ဆယ်တောင်မျှ မြေကြီးကို တူး၍ စိုက်ထူထားသော အနှစ်သာရရှိသော သစ်သားတိုင် (တုရုဏ်တိုင်) ၏ အမည်တည်း။ ‘ပထဝိံ’ ဟူသည် မြေကြီးကို ဆိုသည်။ ‘သိတော’ ဟူသည် မြေအတွင်းသို့ ဝင်၍ မှီတည်နေခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘သိယာ’ ဟူသည် ဖြစ်ရာ၏ ဟူ၏။ ‘စတုဗ္ဗိ ဝါတေဟိ’ ဟူသည် အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ တိုက်ခတ်လာသော လေတို့ဖြင့် ဟူ၏။ ‘အသမ္ပကမ္ပိယော’ ဟူသည် မလှုပ်ရှားနိုင်၊ မတုန်လှုပ်စေနိုင်ရာ ဟူ၏။ ‘တထူပမံ’ ဟူသည် ထိုတုရုဏ်တိုင်ကဲ့သို့ ခိုင်ခံ့သော သဘောရှိသည်ကို ဆိုသည်။ ‘သပ္ပုရိသံ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်း (ယောကျ်ားမြတ်) ကို ဆိုသည်။ ‘ဝဒါမိ’ ဟူသည် ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏ ဟူ၏။ ‘ယော အရိယသစ္စာနိ အဝေစ္စ ပဿတိ’ ဟူသည်မှာ အကြင် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို ပညာဖြင့် သက်ဝင်ဆင်ခြင်၍ မြင်၏ ဟူ၏။ ထိုအရိယသစ္စာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ‘ကုမာရပဉှာ’ ၌ ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi indakhīlo gambhīranematāya pathavissito catubbhi vātehi asampakampiyo siyā, imampi sappurisaṃ tathūpamameva vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. Kasmā? Yasmā sopi indakhīlo viya catūhi vātehi sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyo hoti, tamhā dassanā kenaci kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

ဤဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဥပမာအားဖြင့် တုရုဏ်တိုင်သည် နက်ရှိုင်းသော အတွင်းအောက်ခြေ ရှိခြင်းကြောင့် မြေကြီး၌ မြဲမြံစွာ မှီတည်နေလျှင် အရပ်လေးမျက်နှာမှ တိုက်ခတ်လာသော လေတို့ကြောင့် မတုန်မလှုပ် တည်ရှိသကဲ့သို့၊ အကြင် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရိယသစ္စာတို့ကို သက်ဝင်ယုံကြည်စွာ မြင်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းကိုလည်း ထိုတုရုဏ်တိုင်နှင့် တူသော ဥပမာရှိ၏ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— စိုက်ထူထားသော တုရုဏ်တိုင်သည် လေမုန်တိုင်းတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒတည်းဟူသော လေပြင်းများကြောင့် မတုန်မလှုပ် ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုအရိယသစ္စာတရားကို မြင်ပြီးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ တုန်လှုပ်အောင် သို့မဟုတ် သွေဖည်သွားအောင် မပြုလုပ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် အခြားသုတ္တန်တစ်ခု၌လည်း ဤသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်၏—

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayokhīlo vā indakhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampakampī, puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampacāleyya. Pacchimāya…pe… dakkhiṇāya, uttarāyapi ce…pe… na sampacāleyya. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā, bhikkhave, nemassa[Pg.156], sunikhātattā indakhīlassa. Evameva kho, bhikkhave, ye ca kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘idaṃ dukkhanti…pe… paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānanti, te na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā mukhaṃ olokenti ‘ayaṃ nūna bhavaṃ jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’ti. Taṃ kissa hetu? Sudiṭṭhattā, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccāna’’nti (saṃ. ni. 5.1109).

«ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် အောက်ခြေတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ တူး၍ ကောင်းစွာ စိုက်ထူအပ်သဖြင့် မလှုပ်မရှား မတုန်မရွေ့ တည်ရှိသော သံတိုင် သို့မဟုတ် တုရုဏ်တိုင်သည် ရှိရာ၏။ အကယ်၍ အရှေ့အရပ်မှ ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်းနှင့် မိုးသက်လေပြင်းများ တိုက်ခတ်လာပါက ထိုတိုင်ကို တုန်လှုပ်အောင် သို့မဟုတ် ရွေ့လျားအောင် မပြုနိုင်ရာ။ အနောက်အရပ်မှ...ပ... တောင်အရပ်မှ၊ မြောက်အရပ်မှ...ပ... တိုက်ခတ်လာသော်လည်း မလှုပ်ရှားစေနိုင်ရာ။ ထိုသို့ မလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ရဟန်းတို့၊ အောက်ခြေတွင်း နက်ရှိုင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တုရုဏ်တိုင်ကို ကောင်းစွာ မြဲမြံစွာ စိုက်ထူထားသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် အကြင်ရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားတို့သည် ‘ဤတရားကား ဒုက္ခသစ္စာတည်း’...ပ... ‘ဤတရားကား ဒုက္ခချုပ်ရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်လမ်း (မဂ္ဂသစ္စာ) တည်း’ ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိမြင်ကြကုန်၏။ ထိုအရိယသစ္စာကို မြင်သောသူတို့သည် အခြားသော ရဟန်း၊ ပုဏ္ဏားတို့၏ မျက်နှာကို ‘ဤအရှင်သည် စင်စစ် သိသင့်သိထိုက်သည်ကို သိ၍ မြင်သင့်မြင်ထိုက်သည်ကို မြင်တော်မူပါပေသည်’ ဟု မျှော်လင့်တကြီး မကြည့်ကြတော့ပေ။ ထိုသို့ မကြည့်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ရဟန်းတို့၊ အရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို ကောင်းစွာ ကိုယ်တိုင် မြင်အပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း» ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Evaṃ bhagavā bahujanapaccakkhassa sotāpannasseva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လူအများ၏ မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြု၍ 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' ဟူသော သစ္စာစကားကို မြွက်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြသော နတ်၊ ဘီလူးတို့သည် ခံယူကြကုန်၏။

Ye ariyasaccānītigāthāvaṇṇanā

‘ယေ အရိယသစ္စာနိ’ အစရှိသော ဂါထာ၏ အဖွင့်။

9. Evaṃ avisesato sotāpannassa guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye te tayo sotāpannā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti. Yathāha –

၉. ဤသို့ အထူးမပြုဘဲ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်၌ တည်သော သစ္စာစကားကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဧကဗီဇီ၊ ကောလံကောလ၊ သတ္တက္ခတ္တုပရမ ဟု ဆိုအပ်သော သုံးဦးသော သောတာပန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား -

‘‘Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti…pe… so ekaṃyeva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ ekabījī. Tathā dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo. Tathā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31-33).

'ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံယောဇဉ်သုံးပါးတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် သောတာပန်ဖြစ်၏။ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်ဘဝတည်းသာ ပဋိသန္ဓေနေလျက် ဘဝကို ဖြစ်စေ၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဧကဗီဇီ ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် သုံးကြိမ် အမျိုးအိမ်တို့သို့ ပြေးသွားကျင်လည်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ကောလံကောလ ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ နတ်ပြည်နှင့် လူ့ပြည်တို့၌ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်အောင် ပြေးသွားကျင်လည်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သတ္တက္ခတ္တုပရမ ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုအပ်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။

Tesaṃ sabbakaniṭṭhassa sattakkhattuparamassa guṇena vattumāraddho ‘‘ye ariyasaccānī’’ti. Tattha ye ariyasaccānīti etaṃ vuttanayameva. Vibhāvayantīti paññāobhāsena saccappaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamitvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassa lokassa ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭhapaññena, sabbaññunāti vuttaṃ hoti. Sudesitānīti samāsabyāsasākalyavekalyādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti [Pg.157] bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kiñcāpi devarajjacakkavattirajjādippamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā atthaṅgatattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhave eva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇanti.

ထိုသုံးယောက်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အလုံးစုံအောက်ငယ်သော သတ္တက္ခတ္တုပရမပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖော်ပြခြင်းငှာ 'ယေ အရိယသစ္စာနိ' ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ယေ အရိယသစ္စာနိ' ဟူသော စကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ 'ဝိဘာဝယန္တိ' ဟူသည်ကား ပညာတည်းဟူသော အရောင်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ဖျောက်ဖျက်၍ မိမိတို့အား ပြသအပ်သော တရားတို့ကို ထင်ရှားအောင် ပြုကြကုန်၏။ 'ဂမ္ဘီရပညေန' ဟူသည်ကား နှိုင်းယှဉ်စရာမရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းတို့၏ ဉာဏ်ဖြင့် မရနိုင်သော တည်ရာပညာတော်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် သဗ္ဗညု ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ 'သုဒေသိတာနိ' ဟူသည်ကား အကျဉ်းအကျယ်၊ အပေါင်းအစိတ် စသည်တို့ဖြင့် ထိုထိုသောနည်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ 'ကိဉ္စာပိ တေ ဟောန္တိ ဘုသံ ပမတ္တာ' ဟူသည်ကား သစ္စာတရားကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နတ်မင်းကြီး၏အဖြစ်၊ စကြာဝတေးမင်း၏အဖြစ် စသော မေ့လျော့ခြင်း၏အကြောင်းကို အမှီပြု၍ အကယ်၍ ပြင်းစွာ မေ့လျော့ကြကုန်သော်လည်း၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်၊ ခုနစ်ဘဝတို့ကို ထား၍ အစမထင်သော သံသရာ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ ချုပ်ခြင်း ကွယ်ခြင်းကြောင့် ရှစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝကို မယူကြကုန်။ ခုနစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝ၌ပင်လျှင် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။

Evaṃ bhagavā sattakkhattuparamavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တက္ခတ္တုပရမပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် သံဃရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြုလျက် 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' ဟူ၍ သစ္စာစကားကို ယှဉ်စပ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြသော နတ်မင်းတို့သည် လိုက်နာခံယူကြကုန်၏။

Sahāvassātigāthāvaṇṇanā

'သဟာဝဿ' ဂါထာ၏ အဖွင့်။

10. Evaṃ sattakkhattuparamassa aṭṭhamaṃ bhavaṃ anādiyanaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni tasseva satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhena guṇena vattumāraddho ‘‘sahāvassā’’ti. Tattha sahāvāti saddhiṃyeva. Assāti ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti vuttesu aññatarassa. Dassanasampadāyāti sotāpattimaggasampattiyā. Sotāpattimaggo hi nibbānaṃ disvā kattabbakiccasampadāya sabbapaṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati, tassa attani pātubhāvo dassanasampadā, tāya dassanasampadāya saha eva. Tayassu dhammā jahitā bhavantīti ettha assu-iti padapūraṇamatte nipāto ‘‘idaṃ su me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.156) viya. Yato sahāvassa dassanasampadāya tayo dhammā jahitā bhavanti pahīnā hontīti ayamettha attho.

၁၀. ဤသို့ သတ္တက္ခတ္တုပရမပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝကို မယူအပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်၌ တည်သော သစ္စာစကားကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ပင် ခုနစ်ဘဝတို့ကို ယူရသော်လည်း၊ ဘဝကို မပယ်ရသေးသဖြင့် စွဲလန်းနေကြကုန်သော အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြသခြင်းငှာ 'သဟာဝဿ' ဟူ၍ စတင်ဟောတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'သဟာဝ' ဟူသည် အတူတကွသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် 'ထိုသူတို့သည် ရှစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝကို မယူကုန်' ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အနက် တစ်ဦးဦးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ဒဿနသမ္ပဒါယ' ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍ ပြုအပ်သော ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသောမဂ်တို့၏ ရှေးဦးစွာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောကြောင့် 'ဒဿန' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုမဂ်ဉာဏ်၏ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသည် 'သမ္ပဒါ' မည်၏။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် တကွသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'တယဿု ဓမ္မာ ဇဟိတာ ဘဝန္တိ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ဿု (သု)' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ဣဒံ သု မေ သာရိပုတ္တ မဟာဝိကဋဘောဇနသ္မိံ ဟောတိ' အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ပုဒ်ပြည့်ကာမျှ နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ (အနက်ကား - ချစ်သား သာရိပုတ္တရာ၊ ငါဘုရား၏ မဟာဝိကဋဆေးကြီးကို သုံးဆောင်ခြင်း၌ ဤအကျိုးသည် ဖြစ်၏။) ထို့ကြောင့် ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့်အတူ သုံးပါးသောတရားတို့ကို စွန့်ပယ်အပ်ကုန်၏ (ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏) ဟူသည် ဤပုဒ်၌ ဆိုလိုရင်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Idāni jahitadhammadassanatthamāha ‘‘sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī’’ti. Tattha sati kāye vijjamāne upādānakkhandhapañcakākhye kāye vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, satī vā tattha kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamānā diṭṭhīti attho. Satiyeva vā kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamāne [Pg.158] rūpādisaṅkhāto attāti evaṃ pavattā diṭṭhīti attho. Tassā ca pahīnattā sabbadiṭṭhigatāni pahīnāneva honti. Sā hi nesaṃ mūlaṃ. Sabbakilesabyādhivūpasamanato paññā‘‘cikicchita’’nti vuccati, taṃ paññācikicchitaṃ ito vigataṃ, tato vā paññācikicchitā idaṃ vigatanti vicikicchitaṃ. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā (dha. sa. 1008; vibha. 915) nayena vuttāya aṭṭhavatthukāya vimatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tassā pahīnattā sabbānipi vicikicchitāni pahīnāni honti. Tañhi nesaṃ mūlaṃ. ‘‘Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’ti evamādīsu (dha. sa. 1222; vibha. 938) āgataṃ gosīlakukkurasīlādikaṃ sīlaṃ govatakukkuravatādikañca vataṃ sīlabbatanti vuccati, tassa pahīnattā sabbampi naggiyamuṇḍikādiamaratapaṃ pahīnaṃ hoti. Tañhi tassa mūlaṃ, teneva sabbāvasāne vuttaṃ ‘‘yadatthi kiñcī’’ti. Dukkhadassanasampadāya cettha sakkāyadiṭṭhi samudayadassanasampadāya vicikicchitaṃ, maggadassananibbānadassanasampadāya sīlabbataṃ pahīyatīti viññātabbaṃ.

ယခုအခါ စွန့်ပယ်အပ်သော တရားကို ပြသရန်အတွက် "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာနှင့် သီလဗ္ဗတပရာမာသ၊ ထို့ပြင် တစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တစ်စုံတစ်ခု ရှိသမျှ" ဟူ၍ ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ထင်ရှားရှိသော ကိုယ် (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးဟု ခေါ်သော ကိုယ်) ၌ အချက် နှစ်ဆယ်သော ဝတ္ထုရှိသော အယူသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်၌ စွဲလမ်းသော အယူကိုလည်း သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ကိုယ်၌ ထင်ရှားရှိသော အယူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိသည်သာ ဖြစ်သော ကိုယ်၌ အယူဟူ၍လည်း သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်၌ ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်ကို "အတ္တ" ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်သော အယူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ဒိဋ္ဌိအယူတို့သည်လည်း ပယ်အပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိသည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာအနာကို ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် ပညာကို "ကုစားတတ်သော ဆေးသမား (စိကိစ္ဆိတ)" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပညာတည်းဟူသော ဆေးသမားသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်မှ ကင်း၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝိစိကိစ္ဆိတ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပညာတည်းဟူသော ဆေးသမားမှ ဤစိတ်သည် ကင်း၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝိစိကိစ္ဆိတ" မည်၏။ "မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှား၏" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ရှစ်ပါးသော အကြောင်းနှင့် ယှဉ်သော ယုံမှားခြင်း၏ ဤဝိစိကိစ္ဆိတဟူသော စကားသည် အမည်တည်း။ ထိုယုံမှားခြင်းကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ဝိစိကိစ္ဆာတို့သည်လည်း ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝိစိကိစ္ဆာသည် ထိုရှစ်ပါးသော ယုံမှားခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့အား သီလဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ အကျင့်ဖြင့် ကောင်းစွာ စင်ကြယ်၏" ဤသို့ အစရှိသည်တို့၌ လာသော နွားတို့၏ အလေ့အကျင့်၊ ခွေးတို့၏ အလေ့အကျင့် အစရှိသော သီလကိုလည်းကောင်း၊ နွားတို့၏ အကျင့်၊ ခွေးတို့၏ အကျင့် အစရှိသော အကျင့် (ဝတ) ကိုလည်းကောင်း "သီလဗ္ဗတ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသီလဗ္ဗတပရာမာသကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အဝတ်မဝတ်ခြင်း၊ ဦးခေါင်းတုံးခြင်း အစရှိသော အလုံးစုံသော ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော အပရန္တပဒိဋ္ဌိ အယူကိုလည်း ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသီလဗ္ဗတပရာမာသသည် ထိုအပရန္တပဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အဆုံး၌ "တစ်စုံတစ်ခု ရှိသမျှ (ယဒတ္ထိ ကိဉ္စိ)" ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤအရိယာမဂ်၌ ဒုက္ခသစ္စာကို မြင်သောဉာဏ် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်အပ်၏၊ သမုဒယသစ္စာကို မြင်သောဉာဏ် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်အပ်၏၊ မဂ္ဂသစ္စာကို မြင်သောဉာဏ်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောဉာဏ် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သီလဗ္ဗတပရာမာသကို ပယ်အပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Catūhapāyehītigāthāvaṇṇanā

‘စတူဟပါယေဟိ စ’ အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

11. Evamassa kilesavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni tasmiṃ kilesavaṭṭe sati yena vipākavaṭṭena bhavitabbaṃ, tappahānā tassāpi pahānaṃ dīpento āha ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto’’ti. Tattha cattāro apāyā nāma nirayatiracchānapettivisayaasurakāyā. Tehi esa satta bhave ādiyantopi vippamuttoti attho.

၁၁. ဤသို့ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိလေသာဝဋ်ကို ပယ်ခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုကိလေသာဝဋ်ရှိသော် ဖြစ်လတ္တံ့သော ဝိပါကဝဋ်ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ထိုဝိပါကဝဋ်၏ ပယ်ခြင်းကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် "အပါယ်လေးပါးတို့မှလည်း လွတ်မြောက်၏ (စတူဟပါယေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော)" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ အပါယ်လေးပါးဟူသည်မှာ ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသူရကာယ်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခုနစ်ဘဝတို့ကို ယူရသော်လည်း ထိုအပါယ်လေးပါးတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Evamassa vipākavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni yamassa vipākavaṭṭassa mūlabhūtaṃ kammavaṭṭaṃ, tassāpi pahānaṃ dassento āha ‘‘chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti. Tattha abhiṭhānānīti oḷārikaṭṭhānāni, tāni esa cha abhabbo kātuṃ. Tāni ca ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyyā’’tiādinā (a. ni. 1.271; ma. ni. 3.128; vibha. 809) nayena ekakanipāte vuttāni mātughātapitughātaarahantaghātalohituppādasaṅghabhedaaññasatthāruddesakammānīti veditabbāni. Tāni hi kiñcāpi diṭṭhisampanno ariyasāvako kunthakipillikampi jīvitā na voropeti, apica [Pg.159] kho pana puthujjanabhāvassa vigarahaṇatthaṃ vuttāni. Puthujjano hi adiṭṭhisampannattā evaṃmahāsāvajjāni abhiṭhānānipi karoti, dassanasampanno pana abhabbo tāni kātunti. Abhabbaggahaṇañcettha bhavantarepi akaraṇadassanatthaṃ. Bhavantarepi hi esa attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi dhammatāya eva etāni vā cha pakatipāṇātipātādīni vā pañca verāni aññasatthāruddesena saha cha ṭhānāni na karoti, yāni sandhāya ekacce ‘‘cha chābhiṭhānānī’’tipi paṭhanti. Matamacchaggāhādayo cettha ariyasāvakagāmadārakānaṃ nidassanaṃ.

ဤသို့ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပါကဝဋ်ကို ပယ်ခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပါကဝဋ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အကြင်ကမ္မဝဋ်သည် ရှိသေး၏၊ ထိုကမ္မဝဋ်ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'ဆစ္စာဘိဋ္ဌာနာနိ အဘဗ္ဗ ကာတုံ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ အဘိဋ္ဌာန (ရုန့်ရင်းသော အပြစ်) ဟူသည်ကား ရုန့်ရင်းသောအရာတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရုန့်ရင်းသောအပြစ် ခြောက်ပါးတို့ကို ဤသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မပြုနိုင်တော့ပေ။ ထိုရုန့်ရင်းသောအပြစ်တို့ကိုလည်း 'ရဟန်းတို့၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အမိကို ဇီဝိတိန္ဒြေမှ ချရာအံ့သော အကြောင်းမရှိ၊ အခွင့်မရှိ' အစရှိသောနည်းဖြင့် ဧကကနိပါတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော မိခင်ကိုသတ်ခြင်း၊ ဖခင်ကိုသတ်ခြင်း၊ ရဟန္တာကိုသတ်ခြင်း၊ ဘုရားရှင်အား သွေးစိမ့်တည်အောင်ပြုခြင်း၊ သံဃာသင်းခွဲခြင်း၊ အခြားသောမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဆရာကို မိမိဆရာဟု ညွှန်ပြခြင်းတည်းဟူသော ကံခြောက်ပါးတို့ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အရိယာသာဝကသည် ပုရွက်ဆိတ်ငယ်မျှကိုပင် ဇီဝိတိန္ဒြေမှ မချ (မသတ်) ပါဘဲလျက်၊ စင်စစ်သော်ကား ပုထုဇဉ်၏အဖြစ်ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းငှာ ထိုသို့ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏။ ပုထုဇဉ်သည် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် မပြည့်စုံသောကြောင့် ဤသို့ ကြီးလေးသောအပြစ်ရှိသော အနန္တရိယကံတို့ကိုလည်း ပြုမိတတ်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ထိုအနန္တရိယကံတို့ကို ပြုရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ ဤနေရာ၌ 'အဘဗ္ဗ' (မစွမ်းနိုင်ခြင်း) ဟူသော သဒ္ဒါကို သုံးခြင်းမှာ နောင်ဘဝတစ်ပါး၌လည်း ထိုအပြစ်တို့ကို မပြုတော့ကြောင်း ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘဝတစ်ပါး၌လည်း ဤသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကိုယ်ကို အရိယာတပည့်ဖြစ်ကြောင်း မသိသော်လည်း ဓမ္မတာသဘောအားဖြင့်သာလျှင် ထို (အနန္တရိယကံ) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပကတိ ပါဏာတိပါတ အစရှိသော ငါးပါးသော ရန်ဘေး (ငါးပါးသီလပျက်စီးခြင်း) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အခြားဆရာကို ဆရာဟု ညွှန်ပြခြင်းနှင့်တကွသော ခြောက်ပါးသောအရာတို့ကို မပြုတော့ပေ။ အကြင်ကံတို့ကို ရည်၍ အချို့သောဆရာတို့သည် 'ဆစ္စဗ္ဘိဋ္ဌာနာနိ' ဟု ဖတ်ရွတ်ကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ (ငါးသေကိုသာ ကိုင်ယူသော) အရိယာတပည့်ဖြစ်သော ရွာသူသတို့သမီးငယ် (မစ္ဆဂန္ဓာ) စသည်တို့သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်၏။

Evaṃ bhagavā satta bhave ādiyatopi ariyasāvakassa aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ခုနစ်ဘဝတို့ကို ယူရသော်လည်း အရိယာသာဝကအား မပယ်အပ်သော ဘဝကိုယူကုန်သော အခြားသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိပုံ၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အခြေခံ၍ 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' အစရှိသော သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့ရှိ နတ်ဘီလူးတို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။

Kiñcāpi sotigāthāvaṇṇanā

'ကိဉ္စာပိ သော' ဂါထာအဖွင့်။

12. Evaṃ satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni na kevalaṃ dassanasampanno cha abhiṭhānāni abhabbo kātuṃ, kintu appamattakampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādanāyapi abhabboti pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena vattumāraddho ‘‘kiñcāpi so kamma karoti pāpaka’’nti.

၁၂. ဤသို့ ခုနစ်ဘဝတို့ကို ယူရသော်လည်း မပယ်အပ်သော ဘဝကိုယူကုန်သော အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်၌ အခြေခံသော သစ္စာစကားကို ဟောတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခြောက်ပါးသော အဘိဋ္ဌာန (ရုန့်ရင်းသောအပြစ်) တို့ကိုသာ မပြုလုပ်နိုင်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ အနည်းငယ်မျှသော မကောင်းမှုကို ပြုမိပါကလည်း ထိုမကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်ရန် မစွမ်းနိုင်ပုံ၊ ဤသို့ မေ့လျော့၍ နေသော်လည်း သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြုမိသော မကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖော်ပြခြင်းငှာ 'ကိဉ္စာပိ သော ကမ္မ ကရောတိ ပါပကံ' ဟူသော ဂါထာကို စတင် ဟောကြားတော်မူ၏။

Tassattho – so dassanasampanno kiñcāpi satisammosena pamādavihāraṃ āgamma yaṃ taṃ bhagavatā lokavajjaṃ sañciccātikkamanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (cūḷava. 385; udā. 45) taṃ ṭhapetvā aññaṃ kuṭikārasahaseyyādiṃ paṇṇattivajjavītikkamasaṅkhātaṃ buddhappatikuṭṭhaṃ kāyena pāpakammaṃ karoti, padasodhammauttarichappañcavācādhammadesanasamphappalāpapharusavacanādiṃ vā vācāya , uda cetasā vā katthaci lobhadosuppādanaṃ jātarūpādisādiyanaṃ cīvarādiparibhogesu apaccavekkhaṇādiṃ vā pāpakammaṃ karoti. Abhabbo so tassa [Pg.160] paṭicchadāya na so taṃ ‘‘idaṃ akappiyamakaraṇīya’’nti jānitvā muhuttampi paṭicchādeti, taṃkhaṇaṃ eva pana satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu āvi katvā yathādhammaṃ paṭikaroti, ‘‘na puna karissāmī’’ti evaṃ saṃvaritabbaṃ vā saṃvarati. Kasmā? Yasmā abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā, evarūpampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādāya diṭṭhanibbānapadassa dassanasampannassa puggalassa abhabbatā vuttāti attho.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သတိလွတ်သဖြင့် မေ့လျော့ကာ နေခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်လောကဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်ကို စေတနာဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'ငါသည် တပည့်သာဝကတို့အား ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ငါ၏တပည့်တို့သည် အသက်နှင့်လဲ၍ပင် မလွန်ကျူးကြကုန်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ထိုလောကဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်ကို ချန်ထား၍၊ အခြားသော ကုဋိကာရ၊ သဟသေယျ အစရှိသော ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မြတ်စွာဘုရား စက်ဆုပ်တော်မူအပ်သော မကောင်းမှုကို ကိုယ်ဖြင့် အကယ်၍ ပြုမိအံ့။ ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပုဒ်၊ ဥတ္တရိဆပဉ္စဝါစာသိက္ခာပုဒ်၊ ဓမ္မဒေသနာသိက္ခာပုဒ်၊ သမ္ဖပ္ပလာပနှင့် ဖရုသဝါစာ အစရှိသော မကောင်းမှုကို နှုတ်ဖြင့် အကယ်၍ ပြုမိအံ့။ သို့မဟုတ် စိတ်နှလုံးဖြင့်လည်း တစ်ရံတစ်ခါ၌ လောဘ၊ ဒေါသတို့ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ ရွှေငွေစသည်ကို သာယာခြင်း၊ သင်္ကန်းစသော အသုံးအဆောင်များ သုံးဆောင်ရာ၌ ဆင်ခြင်မှုကင်းခြင်း အစရှိသော မကောင်းမှုကို အကယ်၍ ပြုမိအံ့။ သို့သော်လည်း ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအပြစ်ကို 'ဤအမှုသည် မအပ်စပ်၊ မပြုထိုက်သော အမှုဖြစ်သည်' ဟု သိသည်ရှိသော် ခဏမျှပင် ဖုံးကွယ်၍ မထားပေ။ ထိုခဏ၌ပင်လျှင် မြတ်စွာဘုရားထံ၌ ဖြစ်စေ၊ ပညာရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့ထံ၌ ဖြစ်စေ ထင်ရှားစွာ ဖွင့်ဟ၍ တရားနှင့်အညီ ကုစား၏။ 'နောင်တစ်ဖန် မပြုတော့ပါ' ဟု ဤသို့ စောင့်စည်းအပ်သည်ကို စောင့်စည်း၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— အကြင်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ပြီးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ မဖုံးကွယ်နိုင်သော အဖြစ်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော မကောင်းမှုကို ပြုမိသော်လည်း ထိုမကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်ရန်အတွက် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ပြီးသော၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မစွမ်းနိုင်ခြင်း (မဖုံးကွယ်ခြင်း) ကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု အနက်ရှိ၏။

Kathaṃ?

အဘယ်သို့ ဟောတော်မူအပ်သနည်း ဟူမူ—

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati, evameva kho, bhikkhave, dhammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa, kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati, yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati. Atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti, desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.496).

'ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် ပက်လက်အိပ်တတ်သော ပညာမပြည့်စုံသေးသည့် ငယ်ရွယ်သော သူငယ်သည် လက်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ခြေဖြင့်ဖြစ်စေ မီးကျီးခဲကို ထိမိနင်းမိပါက လျင်မြန်စွာပင် ပြန်၍ရုပ်သိမ်းသကဲ့သို့၊ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူသာလျှင် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြုံ့စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သဘောတရားသည်လည်း ဤသို့ ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော အာပတ်မျိုးသို့ အကယ်၍ ရောက်ခဲ့ပါက၊ အကြင်အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း (ကုစားခြင်း) သည် ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာပတ်ကို လျင်မြန်စွာပင် မြတ်စွာဘုရားထံ၌ ဖြစ်စေ၊ ပညာရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့ထံ၌ ဖြစ်စေ ဖွင့်ဟပြောကြား၍ ထင်ရှားအောင် ပြုလုပ်၏။ ထိုသို့ ဖွင့်ဟပြောကြား ထင်ရှားအောင် ပြုပြီးလျှင် နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Evaṃ bhagavā pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် မေ့လျော့ကာ နေတတ်သော်လည်း သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြုမိသော မကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အခြေခံ၍ 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' အစရှိသော သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့ရှိ နတ်ဘီလူးတို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။

Vanappagumbetigāthāvaṇṇanā

'ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ' ဂါထာအဖွင့်။

13. Evaṃ saṅghapariyāpannānaṃ puggalānaṃ tena tena guṇappakārena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni yvāyaṃ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ dīpentena idha saṅkhepena aññatra ca vitthārena pariyattidhammo desito, tampi nissāya puna buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘vanappagumbe yathā phussitagge’’ti. Tattha āsannasannivesavavatthitānaṃ rukkhānaṃ samūho vanaṃ, mūlasārapheggutacasākhāpalāsehi pavuddho gumbo pagumbo, vanassa, vane vā pagumbo vanappagumbo. Svāyaṃ ‘‘vanappagumbe’’ti vutto, evampi hi vattuṃ labbhati ‘‘atthi savitakkasavicāre[Pg.161], atthi avitakkavicāramatte, sukhe dukkhe jīve’’tiādīsu (dī. ni. 1.174; ma. ni. 2.228) viya. Yathāti upamāvacanaṃ. Phussitāni aggāni assāti phussitaggo, sabbasākhāpasākhāsu sañjātapupphoti attho. So pubbe vuttanayeneva ‘‘phussitagge’’ti vutto. Gimhānamāse paṭhamasmiṃ gimheti ye cattāro gimhānaṃ māsā, tesaṃ catunnaṃ gimhamāsānaṃ ekasmiṃ māse. Katarasmiṃ māse iti ce? Paṭhamasmiṃ gimhe, citramāseti attho. So hi ‘‘paṭhamagimho’’ti ca ‘‘bālavasanto’’ti ca vuccati. Tato paraṃ padatthato pākaṭameva.

၁၃. မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့လျှင် သံဃာတော်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထိုထိုသော ဂုဏ်ကျေးဇူးအပြားအားဖြင့် သံဃာတော်ကို တည်ရာရှိသော သစ္စာစကားကို မိန့်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဤရတနာသုတ်၌ အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သုတ္တန်တို့၌ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသတော်မူသောအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ထိုပရိယတ္တိတရားတော်ကို အမှီပြု၍၊ တစ်ဖန် ဘုရားရှင်ကို တည်ရာရှိသော သစ္စာစကားကို ဆိုအံ့သောငှာ “ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ” ဟူသော ဤဂါထာကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အနီးအနား၌ တည်၍ ဖြစ်ကုန်သော သစ်ပင်တို့၏ အပေါင်းကို “ဝန (တော)” မည်၏။ အမြစ်၊ အနှစ်၊ အကာ၊ အခေါက်၊ ကိုင်းအခက်၊ အရွက်တို့ဖြင့် ပွားစီးသော အစုအဝေးကို “ပဂုမ္ဗ” မည်၏။ တော၏ သို့မဟုတ် တော၌ ပွားစီးသော အစုအဝေးဖြစ်သောကြောင့် “ဝနပ္ပဂုမ္ဗ (တောအုပ်အစုအဝေး)” မည်၏။ ထိုတောအုပ်အစုကို “ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အတ္ထိ သဝိတက္ကသဝိစာရေ၊ အတ္ထိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေ၊ သုခေ ဒုက္ခေ ဇီဝေ” အစရှိသော သုတ်ပါဠိတော်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤသို့လည်း ဆိုအံ့သောငှာ ရအပ်၏။ “ယထာ” ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပမာပြသော စကားတည်း။ ပွင့်ကုန်သော အဖျားအညွန့်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတောအုပ်သည် “ဖုဿိတဂ္ဂ” မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ကိုင်းကြီးကိုင်းငယ်တို့၌ ဖြစ်သော အပွင့်ရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပုဒ်ကို ရှေးနည်းအတိုင်းပင် “ဖုဿိတဂ္ဂေ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဂိမှာနမာသေ ပဌမသ္မိံ ဂိမှေ” ဟူသည်ကား လေးပါးသော နွေလတို့တွင် ပထမဆုံးလတည်း။ အဘယ်လ၌ ပွင့်သော အညွန့်ရှိသနည်းဟု ဆိုငြားအံ့၊ ရှေးဦးစွာသော နွေလဖြစ်သော တန်ခူးလ (စိတြမာသ) ၌ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ထိုတန်ခူးလကို “ပထမဂိမှ (ရှေးဦးစွာသော နွေလ)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဗာလဝသန္တ (အသီးအရွက်သစ်တို့ကို ဆောင်သော ဝသန္တလ)” ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမှနောက်၌ ပုဒ်အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

Ayaṃ panettha piṇḍattho – yathā paṭhamagimhanāmake bālavasante nānāvidharukkhagahane vane supupphitaggasākho taruṇarukkhagacchapariyāyanāmo pagumbo ativiya sassiriko hoti, evameva khandhāyatanādīhi satipaṭṭhānasammappadhānādīhi sīlasamādhikkhandhādīhi vā nānappakārehi atthappabhedapupphehi ativiya sassirikattā tathūpamaṃ nibbānagāmimaggadīpanato nibbānagāmiṃ pariyattidhammavaraṃ neva lābhahetu na sakkārādihetu, kevalantu mahākaruṇāya abbhussāhitahadayo sattānaṃ paramahitāya adesayīti. Paramaṃ hitāyāti ettha ca gāthābandhasukhatthaṃ anunāsiko. Ayaṃ panattho – paramahitāya nibbānāya adesayīti.

ဤအရာ၌ ပေါင်းရုံးသောအနက် (ပိဏ္ဍတ္ထ) ကား— ရှေးဦးစွာသော နွေလအမည်ရှိသော ဗာလဝသန္တလဖြစ်သော အထူးထူးသော သစ်ပင် ချုံနွယ်တို့ဖြင့် ထူထပ်သော တော၌ ကောင်းစွာပွင့်သော အညွန့်နှင့် ကိုင်းခက်ရှိသော သစ်ပင်ပျို ချုံအပေါင်းအစု၏ အမည်သည် “ပဂုမ္ဗ” မည်သည်ဖြစ်၍ အလွန်တရာ အသရေရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန် အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလက္ခန္ဓ၊ သမာဓိက္ခန္ဓ အစရှိသော ဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အထူးထူးအပြားပြားရှိကုန်သော အနက်အပြားတည်းဟူသော ပန်းတို့ဖြင့် အလွန်တရာ အသရေရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုတောအုပ်လျှင် ဥပမာရှိသည်ဖြစ်၍၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ခရီးလမ်းကို ပြသရာဖြစ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ပရိယတ္တိတည်းဟူသော တရားတော်မြတ်ကို လာဘ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရ အစရှိသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူသည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မဟာကရုဏာတော်သည် အလွန်တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ မြတ်သောအစီးအပွားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်အလို့ငှာ ဟောကြားတော်မူ၏။ “ပရမံ ဟိတာယ” ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း ဂါထာစပ်ဆိုရွတ်ဖတ်ရ လွယ်ကူစေရန် သေးသေးတင် (နိဂ္ဂဟိတ်) ယှဉ်သည်ကို သိအပ်၏။ ၎င်း၏ အနက်ကား မြတ်သော အစီးအပွားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်အလို့ငှာ ဟောကြားတော်မူ၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evaṃ bhagavā imaṃ supupphitaggavanappagumbasadisaṃ pariyattidhammaṃ vatvā idāni tameva nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana idampi yathāvuttapakārapariyattidhammasaṅkhātaṃ buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာပွင့်သော အညွန့်ရှိသော တောအုပ်နှင့်တူသော ဤပရိယတ္တိတရားတော်ကို ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုပရိယတ္တိတရားတော်ကိုသာလျှင် အမှီပြု၍ ဘုရားရှင်ကို တည်ရာရှိသော “ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ” ဟူသော သစ္စာစကားကို အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား “ဤဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ပရိယတ္တိတရားဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သော ရတနာသည် ဘုရားရှင်၌ ရှိ၏” ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ နတ်အပေါင်းတို့သည် ခံယူအပ်၏။

Varo varaññūtigāthāvaṇṇanā

“ဝရော ဝရညူ” ဂါထာအဖွင့်။

14. Evaṃ bhagavā pariyattidhammena buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni lokuttaradhammena vattumāraddho ‘‘varo varaññū’’ti. Tattha varoti paṇītādhimuttikehi icchito ‘‘aho vata mayampi evarūpā assāmā’’ti, varaguṇayogato vā varo uttamo seṭṭhoti attho. Varaññūti [Pg.162] nibbānaññū. Nibbānañhi sabbadhammānaṃ uttamaṭṭhena varaṃ, tañcesa bodhimūle sayaṃ paṭivijjhitvā aññāsi. Varadoti pañcavaggiyabhaddavaggiyajaṭilādīnaṃ aññesañca devamanussānaṃ nibbedhabhāgiyavāsanābhāgiyavaradhammadāyīti attho. Varāharoti varassa maggassa āhaṭattā varāharoti vuccati. So hi bhagavā dīpaṅkarato pabhuti samatiṃsa pāramiyo pūrento pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ purāṇamaggavaramāhari, tena ‘‘varāharo’’ti vuccati.

၁၄. မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယတ္တိတရားတော်ဖြင့် ဘုရားရှင်ကို တည်ရာရှိသော သစ္စာစကားကို ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ လောကုတ္တရာတရားတော်ဖြင့် သစ္စာဆိုအံ့သောငှာ “ဝရော ဝရညူ” ဟူ၍ စတင်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ဝရော” ဟူသည်ကား မြတ်သည်ကို ညွတ်သော စိတ်ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် “ငါတို့သည်လည်း ဤသို့သဘောရှိကုန်သည် ဖြစ်ကြပါမူ အလွန်ကောင်းလေစွတကား” ဟု အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောဂုဏ်နှင့် ယှဉ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း “ဝရ (အမြတ်ဆုံး၊ အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သောသူ)” မည်၏၊ မြတ်တော်မူ၏၊ အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “ဝရညူ” ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို သိတော်မူတတ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗာန်သည် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ထက် မြတ်သောအနက်ကြောင့် “ဝရ” မည်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ကိုယ်တော်တိုင် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏။ “ဝရဒေါ” ဟူသည်ကား ပဉ္စဝဂ္ဂီ၊ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂီ၊ ဥရုဝေလကဿပ စသော ရသေ့တို့အားလည်းကောင်း၊ အခြားသော နတ်လူတို့အားလည်းကောင်း ကိလေသာကို ဖောက်ထွင်းတတ်သော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ)၊ ဝါသနာနှင့် ယှဉ်သော (ဝါသနာဘာဂိယ) ဖြစ်သော မြတ်သောတရားကို ပေးတော်မူတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “ဝရာဟရော” ဟူသည်ကား မြတ်သောမဂ်တရားကို ဆောင်တော်မူသောအားဖြင့် “ဝရာဟရ” ဟု မြတ်စွာဘုရားကို ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားရှင်မှ စ၍ အမျှသုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူလျက် ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့ အစဉ်အတိုင်း သွားတော်မူအပ်သော ရှေးအစဉ်အဆက်ဖြစ်သော မဂ်တည်းဟူသော တရားမြတ်ကို ဆောင်တော်မူခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝရာဟရ” ဟု ဆိုအပ်၏။

Apica sabbaññutaññāṇappaṭilābhena varo, nibbānasacchikiriyāya varaññū, sattānaṃ vimuttisukhadānena varado, uttamapaṭipadāharaṇena varāharo. Etehi lokuttaraguṇehi adhikassa kassaci guṇassa abhāvato anuttaro.

တစ်နည်းသော်ကား သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတော်မူသဖြင့် “ဝရ” မည်တော်မူ၏။ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူသဖြင့် “ဝရညူ” မည်တော်မူ၏။ သတ္တဝါတို့အား ဝိမုတ္တိချမ်းသာကို ပေးတော်မူတတ်သောအားဖြင့် “ဝရဒ” မည်တော်မူ၏။ မြတ်သော ပဋိပဒါအကျင့်ကို ဆောင်တော်မူသောအားဖြင့် “ဝရာဟရ” မည်တော်မူ၏။ ဤသို့သဘောရှိကုန်သော လောကုတ္တရာဂုဏ်တော်တို့ထက် လွန်သော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ ဂုဏ်သည် သဘာဝအားဖြင့် မရှိသောကြောင့် “အနုတ္တရ” မည်တော်မူ၏။

Aparo nayo – varo upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaññū paññādhiṭṭhānaparipūraṇena, varado cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena, varāharo saccādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaṃ maggasaccamāharīti. Tathā varo puññussayena, varaññū paññussayena, varado buddhabhāvatthikānaṃ tadupāyasampadānena, varāharo paccekabuddhabhāvatthikānaṃ tadupāyāharaṇena, anuttaro tattha tattha asadisatāya, attanā vā anācariyako hutvā paresaṃ ācariyabhāvena, dhammavaraṃ adesayi sāvakabhāvatthikānaṃ tadatthāya svākkhātatādiguṇayuttassa dhammavarassa desanato. Sesaṃ vuttanayamevāti.

တစ်နည်းကား— ဥပသမာဓိဋ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် “ဝရ” မည်တော်မူ၏။ ပညာဓိဋ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် “ဝရညူ” မည်တော်မူ၏။ စာဂါဓိဋ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် “ဝရဒ” မည်တော်မူ၏။ သစ္စာဓိဋ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် “ဝရာဟရ” မည်တော်မူ၏၊ မြတ်သော မဂ္ဂသစ္စာကို ဆောင်တော်မူခဲ့၏။ ထို့ပြင် ကုသိုလ်များသောကြောင့် “ဝရ” မည်၏။ ပညာများသောကြောင့် “ဝရညူ” မည်တော်မူ၏။ ဘုရား၏ အဖြစ်ကို အလိုရှိသောသူတို့အား ထိုသို့သော ဘုရားဖြစ်ကြောင်းကို ကောင်းစွာ ပေးတတ်သောကြောင့် “ဝရဒ” မည်တော်မူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ အဖြစ်ကို အလိုရှိကုန်သော သူတို့အား ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ အကြောင်းကို ဆောင်တော်မူသောကြောင့် “ဝရာဟရ” မည်တော်မူ၏။ ထိုထိုသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌ တူသောသူမရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် “အနုတ္တရ” မည်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တော်မြတ်သည် ဆရာမရှိသည်ဖြစ်၍ သူတစ်ပါးတို့၏ ဆရာ၏ အဖြစ်ဖြင့် “အနုတ္တရ” မည်တော်မူ၏။ “ဓမ္မဝရံ အဒေသယိ” ဟူသည်ကား သာဝက၏ အဖြစ်ကို အလိုရှိကုန်သောသူတို့အား ထိုသာဝကအကျိုးငှာ သွာခါတတာ အစရှိသော ဂုဏ်နှင့်ယှဉ်သော တရားတော်မြတ်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်သောအားဖြင့် “ဓမ္မဝရံ အဒေသယိ” မည်တော်မူ၏။ ကြွင်းသော စကားသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းရှိသည်သာတည်း။

Evaṃ bhagavā navavidhena lokuttaradhammena attano guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana yaṃ varaṃ lokuttaradhammaṃ esa aññāsi, yañca adāsi, yañca āhari, yañca desesi, idampi buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုးပါးအပြားရှိသော လောကုတ္တရာတရားတော်ဖြင့် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသာလျှင် အမှီပြု၍ ဘုရားရှင်ကို တည်ရာရှိသော “ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ” ဟူ၍ သစ္စာကို အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်မြတ်သော လောကုတ္တရာတရားတော်ကိုလည်း ပေးတော်မူတတ်၏၊ အကြင်လောကုတ္တရာတရားတော်ကိုလည်း ဆောင်တော်မူတတ်၏၊ အကြင်လောကုတ္တရာတရားတော်ကိုလည်း ဟောတော်မူတတ်၏၊ ဤသည်လည်း ဘုရားရှင်၌ မြတ်သော ရတနာမည်၏ဟု ဤသို့ ယှဉ်အပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ နတ်တို့သည် ခံယူအပ်၏။

Khīṇantigāthāvaṇṇanā

“ခီဏံ” ဂါထာအဖွင့်။

15. Evaṃ bhagavā pariyattidhammañca navalokuttaradhammañca nissāya dvīhi gāthāhi buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye taṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusārena [Pg.163] ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ nissāya puna saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘khīṇaṃ purāṇa’’nti. Tattha khīṇanti samucchinnaṃ. Purāṇanti purātanaṃ. Navanti sampati vattamānaṃ. Natthi sambhavanti avijjamānapātubhāvaṃ. Virattacittāti vītarāgacittā. Āyatike bhavasminti anāgatamaddhānaṃ punabbhave. Teti yesaṃ khīṇaṃ purāṇaṃ navaṃ natthi sambhavaṃ, ye ca āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū. Khīṇabījāti ucchinnabījā. Avirūḷhichandāti virūḷhichandavirahitā. Nibbantīti vijjhāyanti. Dhīrāti dhitisampannā. Yathāyaṃ padīpoti ayaṃ padīpo viya.

၁၅. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယတ္တိတရားတော်နှင့် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတော်ကို အမှီပြု၍ ဂါထာနှစ်ပုဒ်ဖြင့် ဘုရားလျှင် တည်ရာရှိသော သစ္စာစကားကို မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုပရိယတ္တိတရားတော်ကို ကြားနာကြသဖြင့် ကြားနာရသည့်အတိုင်း အစဉ်တစိုက် ကျင့်ကြံ၍ ကိုးပါးအပြားရှိသော လောကုတ္တရာတရားတော်ကို ရရှိတော်မူကြကုန်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကမ္မဇရုပ်အကြွင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ တစ်ဖန် သံဃာလျှင် တည်ရာရှိသော သစ္စာစကားကို မိန့်တော်မူရန် “ခီဏံ ပုရာဏံ” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်အားထုတ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ “ခီဏံ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသော အရာကို ဆိုလိုသည်။ “ပုရာဏံ” ဟူသည် ကံဟောင်းကို ဆိုလိုသည်။ “နဝံ” ဟူသည် ယခုပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ကံအသစ်ကို ဆိုလိုသည်။ “နတ္ထိ သမ္ဘဝံ” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေကို ထင်ရှားမဖြစ်စေတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိရတ္တစိတ္တာ” ဟူသည် ဘဝသစ်၌ တွယ်တာတပ်မက်ခြင်းကင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍။ “အာယတိကေ ဘဝသ္မိံ” ဟူသည် နောင်လာလတ္တံ့သော ဘဝသစ်၌။ “တေ” ဟူသည် အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကံဟောင်းသည် ကုန်ပြီ၊ အသစ်ဖြစ်သော တစ်ဖန်ပဋိသန္ဓေနေလတ္တံ့သော ကံသစ်သည်လည်း မရှိပြီ၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း နောင်လာလတ္တံ့သော ဘဝသစ်၌ တွယ်တာခြင်းကင်းသော စိတ်ရှိကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိကုန်သော ရဟန်းတို့တည်း။ “ခီဏဗီဇာ” ဟူသည် ဖြတ်တောက်ပြီးသော မျိုးစေ့ရှိကုန်၏။ “အဝိရုဠှိဆန္ဒာ” ဟူသည် ရှေးကကဲ့သို့ ထပ်မံပွားများလိုသော ဆန္ဒကင်းကုန်၏။ “နိဗ္ဗန္တိ” ဟူသည် ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ “ဓီရာ” ဟူသည် ပညာနှင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ “ယထာယံ ပဒီပေါ” ဟူသည် ဤဆီမီးတောက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ taṃ sattānaṃ uppajjitvā niruddhampi purāṇaṃ atītakālikaṃ kammaṃ taṇhāsinehassa appahīnattā paṭisandhiāharaṇasamatthatāya akhīṇaṃyeva hoti, taṃ purāṇaṃ kammaṃ yesaṃ arahattamaggena taṇhāsinehassa sositattā agginā daḍḍhabījamiva āyatiṃ vipākadānāsamatthatāya khīṇaṃ. Yañca nesaṃ buddhapūjādivasena idāni pavattamānaṃ kammaṃ navanti vuccati, tañca taṇhāpahāneneva chinnamūlapādapapupphamiva āyatiṃ phaladānāsamatthatāya yesaṃ natthi sambhavaṃ, ye ca taṇhāpahāneneva āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bīja’’nti (a. ni. 3.77) ettha vuttassa paṭisandhiviññāṇassa kammakkhayeneva khīṇattā khīṇabījā. Yopi pubbe punabbhavasaṅkhātāya virūḷhiyā chando ahosi. Tassapi samudayappahāneneva pahīnattā pubbe viya cutikāle asambhavena avirūḷhichandā dhitisampannattā dhīrā carimaviññāṇanirodhena yathāyaṃ padīpo nibbuto, evaṃ nibbanti, puna ‘‘rūpino vā arūpino vā’’ti evamādiṃ paññattipathaṃ accentīti. Tasmiṃ kira samaye nagaradevatānaṃ pūjanatthāya jālitesu padīpesu eko padīpo vijjhāyi, taṃ dassento āha ‘‘yathāyaṃ padīpo’’ti.

အဘယ်သို့သော အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူကား - သတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ပေါ်ပြီး ချုပ်ပျောက်သွားသော်လည်း တဏှာတည်းဟူသော အစေးကို မပယ်ရသေးသဖြင့် အတိတ်ကာလနှင့်ယှဉ်သော ကံဟောင်းသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆောင်ယူပေးရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် မကုန်သေးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုပဋိသန္ဓေကို ပေးလတ္တံ့သော ကံဟောင်းသည် အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် တဏှာတည်းဟူသော အစေးကို ခြောက်သွေ့စေအပ်သဖြင့် မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းအပ်သော မျိုးစေ့ကဲ့သို့ နောင်အခါ၌ အကျိုးကို မပေးနိုင်တော့သောကြောင့် ကုန်ဆုံးသွားလေပြီ။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဘုရားအား ပူဇော်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ဆဲဖြစ်သော ကံကို “အသစ်သောကံ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပစ္စုပ္ပန်၌ဖြစ်သော ကံကိုလည်း တဏှာကို ပယ်သဖြင့်သာလျှင် အမြစ်ပြတ်သွားသော သစ်ပင်၌ ပွင့်သော ပန်းကဲ့သို့ နောင်အခါ၌ အကျိုးမပေးနိုင်တော့သောကြောင့် အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား တစ်ဖန်ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသည် မရှိတော့ပေ။ အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း တဏှာကို ပယ်သဖြင့် နောင်လာလတ္တံ့သော ဘဝသစ်၌ တွယ်တာခြင်းကင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်၏။ ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့သည် “ကံသည် လယ်မြေမည်၏၊ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်သည် မျိုးစေ့မည်၏” ဟူသော ဤစကား၌ ဆိုအပ်သော ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်၏ ကံကုန်ခန်းသွားခြင်းကြောင့် ကုန်ဆုံးသွားသဖြင့် “ခီဏဗီဇ (ပြတ်သောမျိုးစေ့ရှိသူ)” မည်ကုန်၏။ ရှေးဘဝ၌ တစ်ဖန် ဘဝသစ်ဟု ဆိုအပ်သော ပွားများခြင်းငှာ အကြင်ဆန္ဒသည်လည်း ရှိခဲ့ဖူး၏၊ ထိုဆန္ဒသည်လည်း တဏှာတည်းဟူသော သမုဒယအကြောင်းကို ပယ်သဖြင့် ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ရှေးဘဝ၌ကဲ့သို့ စုတိစိတ်ကျသောအခါ၌ ဘဝသစ်မဖြစ်နိုင်တော့သဖြင့် “အဝိရုဠှိဆန္ဒ (မပွားသောဆန္ဒရှိသူ)” မည်ကုန်၏။ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် “ဓီရ (ပညာရှိ)” ဖြစ်ကုန်၏။ အဆုံးစွန်သော ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဤဆီမီးသည် ငြိမ်းသကဲ့သို့ ထို့အတူ ချုပ်ငြိမ်းကြကုန်၏။ တစ်ဖန် “ရုပ်ရှိသောသူ” သော်လည်းကောင်း၊ “ရုပ်မရှိသောသူ” သော်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်အပ်သော ပညတ်တရားတို့ကို လွန်မြောက်ကြကုန်၏။ ထိုစဉ်အခါက မြို့စောင့်နတ်တို့ကို ပူဇော်ရန် ထွန်းညှိထားအပ်သော ဆီမီးတောက်များအနက် ဆီမီးတစ်လုံးသည် ငြိမ်းသွား၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် “ယထာယံ ပဒီပေါ (ဤဆီမီးတောက်ကဲ့သို့)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ bhagavā ye taṃ purimāhi dvīhi gāthāhi vuttaṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusārena ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saṅghādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjanto desanaṃ samāpesi ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho [Pg.164] pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana idampi yathāvuttena pakārena khīṇāsavabhikkhūnaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅghe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဂါထာနှစ်ခုတို့ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော ပရိယတ္တိတရားတော်ကို အကြင်သူတို့သည် နာယူခဲ့ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် ကြားနာရသည့်အတိုင်း အစဉ်တစိုက် ကျင့်ကြံ၍ ကိုးပါးအပြားရှိသော လောကုတ္တရာတရားတော်ကို ရရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ ကမ္မဇရုပ်အကြွင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်ကြားတော်မူပြီးလျှင် ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြု၍ သံဃာတော်ကို တည်ရာရှိသော သစ္စာစကားကို သုံးနှုန်းတော်မူလျက် “ဣဒမ္ပိ သံဃေ” ဟူ၍ ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူစေ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဂါထာကိုလည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိသော ရဟန္တာတို့၏ သံဃာတော်၌ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော ဤရတနာသည် မြတ်၏ဟူ၍ ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြကုန်သော နတ်၊ ဘီလူးတို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။ ဤမျှဖြင့် ပြီး၏။

Desanāpariyosāne rājakulassa sotthi ahosi, sabbūpaddavā vūpasamiṃsu, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ မင်းမျိုးတို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်လေ၏။ အလုံးစုံသော ဘေးဥပဒ်တို့သည်လည်း ငြိမ်းအေးသွားကြကုန်၏။ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့အား တရားထူး တရားမြတ်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်လေ၏။

Yānīdhātigāthāttayavaṇṇanā

“ယာနီဓ” အစရှိသော ဂါထာသုံးပါး၏ အဖွင့် ပြီး၏။

16. Atha sakko devānamindo ‘‘bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā, mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabba’’nti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘yānīdha bhūtānī’’ti tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ, tathā āgatato yathā ca tehi gantabbaṃ, tathā gatato yathā ca tehi ājānitabbaṃ, tathā ājānanato, yathā ca jānitabbaṃ, tathā jānanato, yañca tatheva hoti, tassa gadanato ca ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca so devamanussehi pupphagandhādinā bahi nibbattena upakārakena, dhammānudhammapaṭipattādinā ca attani nibbattena ativiya pūjito, tasmā sakko devānamindo sabbaṃ devaparisaṃ attanā saddhiṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, buddhaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti.

၁၆. ထိုအခါ၌ နတ်တို့အရှင် သိကြားမင်းသည် “မြတ်စွာဘုရားသည် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ သစ္စာစကားကို မြွက်ဟတော်မူသဖြင့် ဝေသာလီပြည်သူ ပြည်သားတို့အား ချမ်းသာခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့ပြီ၊ ငါသည်လည်း ဝေသာလီပြည်သူ ပြည်သားတို့ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာစိမ့်သောငှာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို အမှီပြု၍ ပြောဆိုဖွယ်ရာ စကားတစ်စုံတစ်ခုကို ပြောဆိုထိုက်၏” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် အဆုံး၌ “ယာနီဓ ဘူတာနိ” ဟု အစချီသော ဂါထာသုံးပါးတို့ကို ရွတ်ဆိုလေ၏။ ထိုဂါထာ၌ “တထာဂတ” ဟူသော ပုဒ်နှင့် ပတ်သက်၍ - အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လောကသားတို့၏ အစီးအပွားအလို့ငှာ လုံ့လပြုတော်မူကြကုန်သော ရှေးဘုရားရှင်တို့ ရောက်တော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ရောက်တော်မူလာသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုရှေးဘုရားရှင်တို့ သွားတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း သွားတော်မူသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုရှေးဘုရားရှင်တို့ သိအပ်သည့်အတိုင်း သိတော်မူသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သိအပ်သောတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ စင်စစ် ဟုတ်မှန်သော သစ္စာလေးပါးတရားကို ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် လည်းကောင်း “တထာဂတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို နတ်၊ လူတို့သည် ပြင်ပ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပန်း၊ နံ့သာ အစရှိသော ပူဇော်သက္ကာရတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော တရားအားလျော်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အလွန်အမင်း ပူဇော်အပ်သောကြောင့် နတ်တို့အရှင် သိကြားမင်းသည် မိမိနှင့်အတူ အလုံးစုံသော နတ်ပရိသတ်ကို တစ်ပေါင်းတည်း စုစည်းလျက် “နတ်၊ လူတို့ ပူဇော်အပ်သော တထာဂတဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို အကျွန်ုပ်တို့ ရှိခိုးပါကုန်၏၊ ဤသတ္တဝါတို့အား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း” ဟု ဆိုလေ၏။

17. Yasmā pana dhamme maggadhammo yathā yuganaddhasamathavipassanābalena gantabbaṃ kilesapakkhaṃ samucchindantena, tathā gatoti tathāgato. Nibbānadhammopi yathā gato paññāya paṭividdho sabbadukkhappaṭivighātāya sampajjati, buddhādīhi tathā avagato, tasmā ‘‘tathāgato’’tveva vuccati. Yasmā ca saṅghopi yathā attahitāya paṭipannehi gantabbaṃ tena tena maggena, tathā gatoti ‘‘tathāgato’’tveva vuccati. Tasmā avasesagāthādvayepi tathāgataṃ dhammaṃ namassāma suvatthi hotu, tathāgataṃ saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

၁၇. ထိုမှတစ်ပါး တရားတော်အပေါင်း၌ မဂ်တရားသည် အစုံပြုအပ်သော သမထ၊ ဝိပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာတည်းဟူသော အသင်းအပင်းကို ကောင်းစွာ ဖြတ်တောက်လျက် ရောက်အပ်သည့်အတိုင်း ရောက်ရှိသောကြောင့် “တထာဂတ” ဟု ဆိုအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်တရားသည်လည်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ပညာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ပြည့်စုံအပ်သည်ဖြစ်၍ ဘုရားအစရှိသော သူတော်ကောင်းတို့သည် ထိုသို့ မဖောက်မပြန် သိမြင်တော်မူအပ်သောကြောင့် “တထာဂတ” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ သံဃာတော်သည်လည်း မိမိ၏ အစီးအပွားအလို့ငှာ ကျင့်ကြံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ သွားအပ်သည့်အတိုင်း ထိုထိုသော မဂ်တရားဖြင့် မဖောက်မပြန် သွားတော်မူတတ်သောကြောင့် “တထာဂတ” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကြွင်းကျန်သော ဂါထာနှစ်ခုတို့၌လည်း “မဖောက်မပြန်သော တရားတော်ကို အကျွန်ုပ်တို့ ရှိခိုးပါကုန်၏၊ ဤသတ္တဝါတို့အား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း။ သံဃာတော်ကို အကျွန်ုပ်တို့ ရှိခိုးပါကုန်၏၊ ဤသတ္တဝါတို့အား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်ပေသည်။ ဤမျှဖြင့် အပြီးသတ်၏။

Evaṃ [Pg.165] sakko devānamindo imaṃ gāthāttayaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā devapurameva gato saddhiṃ devaparisāya. Bhagavā pana tadeva ratanasuttaṃ dutiyadivasepi desesi, puna caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, evaṃ yāva sattamadivasaṃ desesi, divase divase tatheva dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā aḍḍhamāsameva vesāliyaṃ viharitvā rājūnaṃ ‘‘gacchāmā’’ti paṭivedesi. Tato rājāno diguṇena sakkārena puna tīhi divasehi bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu. Gaṅgāya nibbattā nāgarājāno cintesuṃ ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye eva pallaṅke paññapetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā ‘‘amhākaṃ anuggahaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā adhivāsetvā ratananāvamārūḷho, pañca ca bhikkhusatāni pañcasataṃ nāvāyo abhirūḷhā. Nāgarājāno bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nāgabhavanaṃ pavesesuṃ. Tatra sudaṃ bhagavā sabbarattiṃ nāgaparisāya dhammaṃ desesi. Dutiyadivase dibbehi khādanīyabhojanīyehi mahādānaṃ akaṃsu, bhagavā anumoditvā nāgabhavanā nikkhami.

ဤသို့ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ဤဂါထာသုံးပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား လက်ယာရစ်လှည့်၍ ပူဇော်ကာ နတ်ပရိသတ်နှင့်အတူ နတ်ပြည်သို့သာလျှင် ပြန်သွားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုရတနသုတ်ကိုပင် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌လည်း ဟောတော်မူပြန်ရာ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့ တရားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်ပြန်လေ၏။ ဤသို့လျှင် ခုနစ်ရက်တိုင်အောင် ဟောတော်မူရာ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ထို့အတူပင် တရားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာလီပြည်၌ လခွဲပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့အား "ငါတို့ ကြွတော်မူကုန်အံ့" ဟု အသိပေးတော်မူ၏။ ထိုသို့ အသိပေးတော်မူပြီးနောက် မင်းတို့သည် နှစ်ဆသော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် သုံးရက်တိုင်တိုင် မြတ်စွာဘုရားအား ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းဘေးသို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြ၏။ ဂင်္ဂါမြစ်၌ ဖြစ်ကုန်သော နဂါးမင်းတို့သည် "လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြကုန်၏။ ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မပြုဘဲ နေကြကုန်အံ့နည်း" ဟု ကြံစည်၍ ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြားတို့ဖြင့် ပြီးသော လှေတို့ကို ဖန်ဆင်းကာ၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြားတို့ဖြင့် ပြီးသော ပလ္လင်တို့ကို ခင်းကျင်း၍၊ ရေအပြင်ကို ငါးပါးသော ကြာမျိုးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းစေပြီးလျှင် "အကျွန်ုပ်တို့အား ချီးမြှောက်တော်မူပါဘုရား" ဟု မြတ်စွာဘုရားအား တောင်းပန်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ခံတော်မူ၍ ရတနာလှေပေါ်သို့ တက်တော်မူ၏။ ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ငါးရာသော လှေတို့ပေါ်သို့ တက်ကြကုန်၏။ နဂါးမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို သံဃာတော်နှင့်အတူ နဂါးပြည်သို့ ပင့်ဆောင်သွားကြကုန်၏။ ထိုနဂါးပြည်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး နဂါးပရိသတ်အား တရားဟောတော်မူ၏။ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ နတ်၌ဖြစ်သော ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ဖြင့် အလှူကြီးကို ပေးလှူကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အနုမောဒနာပြုတော်မူ၍ နဂါးပြည်မှ ထွက်ခွာကြွတော်မူ၏။

Bhūmaṭṭhā devā ‘‘manussā ca nāgā ca tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti cintetvā vanappagumbarukkhapabbatādīsu chattātichattāni ukkhipiṃsu. Eteneva upāyena yāva akaniṭṭhabrahmabhavanaṃ, tāva mahāsakkāraviseso nibbatti. Bimbisāropi licchavīhi āgatakāle katasakkārato diguṇamakāsi. Pubbe vuttanayeneva pañcahi divasehi bhagavantaṃ rājagahaṃ ānesi.

ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည်လည်း "လူတို့သည်လည်းကောင်း၊ နဂါးတို့သည်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြကုန်၏။ ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မပြုဘဲ နေကြကုန်အံ့နည်း" ဟု ကြံစည်၍ တောအုပ်၊ ချုံပင်၊ သစ်ပင်၊ တောင် အစရှိသည်တို့၌ ထီးဆင့်ကာဆင့် အဆင့်ဆင့်သောထီးတို့ကို မြှောက်မိုးပူဇော်ကြကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့်လျှင် အကနိဋ္ဌ ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရ အထူးသည် ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည်လည်း လိစ္ဆဝီမင်းတို့ လာစဉ်က ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရထက် နှစ်ဆသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုလေ၏။ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ငါးရက်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့လေ၏။

Rājagahamanuppatte bhagavati pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ayamantarakathā udapādi ‘‘aho buddhassa bhagavato ānubhāvo, yaṃ uddissa gaṅgāya orato ca pārato ca aṭṭhayojano bhūmibhāgo ninnañca thalañca samaṃ katvā vālukāya okiritvā pupphehi sañchanno, yojanappamāṇaṃ gaṅgāya udakaṃ nānāvaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva chattātichattāni ussitānī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. Bhikkhū sabbaṃ [Pg.166] ārocesuṃ bhagavā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ pūjāviseso mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho pubbe appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Bhikkhū āhaṃsu ‘‘na mayaṃ, bhante, taṃ appamattakaṃ pariccāgaṃ jānāma, sādhu no bhagavā tathā kathetu, yathā mayaṃ taṃ jāneyyāmā’’ti.

မြတ်စွာဘုရား ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက် တန်ဆောင်းဝန်း၌ စုဝေးမိကြသော ရဟန်းတို့အကြား ဤသို့သော စကားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "မြတ်စွာဘုရား၏ အာနုဘော်တော်သည် အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏။ မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ဂင်္ဂါမြစ်၏ ဤမှာဘက်နှင့် ထိုမှာဘက် ရှစ်ယူဇနာရှိသော မြေအပြင်၌ ချိုင့်ဝှမ်းသောအရပ်နှင့် ကုန်းမြင့်သောအရပ်တို့ကို ညီညွတ်စွာ ပြုပြင်ပြီးလျှင် သဲဖြူများ ကြဲဖြန့်၍ ပန်းတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်၌လည်း တစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ရေအပြင်ကို အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ပဒုမ္မာကြာတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏။ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာဘုံတိုင်အောင် ထီးဆင့်ကာဆင့်တို့ကို ဆောက်လုပ် မိုးအပ်ကုန်၏" ဟု (ပြောဆိုကြကုန်၏)။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းကို သိတော်မူ၍ ဂန္ဓကုဋိတိုက်တော်မှ ထွက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုခဏ၌ သင့်လျော်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် ကြွတော်မူကာ တန်ဆောင်းဝန်းဝယ် ခင်းကျင်းထားသော မြတ်သော ဘုရားပလ္လင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ သီတင်းသုံးတော်မူပြီးသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား "ရဟန်းတို့၊ ယခုအခါ၌ သင်တို့သည် အဘယ်စကားဖြင့် စုဝေးနေကြသနည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် အလုံးစုံကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ - "ရဟန်းတို့၊ ဤသို့သော ထူးမြတ်သော ပူဇော်သက္ကာရသည် ငါဘုရား၏ ဘုရားအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်၊ နဂါး၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်လည်း မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ရှေးဘဝ၌ ပြုခဲ့သော အနည်းငယ်မျှသော စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်း၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုအနည်းငယ်မျှသော စွန့်ကြဲခြင်းကို မသိကြပါကုန်။ အကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနိုင်ရန် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းကို ဟောကြားတော်မူပါရန် တောင်းပန်ပါသည် ဘုရား" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

Bhagavā āha – bhūtapubbaṃ, bhikkhave, takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko vayena. So ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha taṃ pitā āha ‘‘kiṃ, tāta, susīmā’’ti? So āha ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā sippaṃ uggahetu’’nti. ‘‘Tena hi, tāta, susīma, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā uggaṇhāhī’’ti kahāpaṇasahassaṃ adāsi. So taṃ gahetvā mātāpitaro abhivādetvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā upacārayuttena vidhinā ācariyaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā attānaṃ nivedesi. Ācariyo ‘‘mama sahāyakassa putto’’ti māṇavaṃ sampaṭicchitvā sabbaṃ pāhuneyyavattamakāsi. So addhānakilamathaṃ vinodetvā taṃ kahāpaṇasahassaṃ ācariyassa pādamūle ṭhapetvā sippaṃ uggahetuṃ okāsaṃ yāci. Ācariyo okāsaṃ katvā uggaṇhāpesi.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ - "ရဟန်းတို့၊ ရှေးဘဝက တက္ကသိုလ်ပြည်၌ သင်္ခအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦး ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုပုဏ္ဏားအား သုသီမအမည်ရှိသော တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ရှိသော သားလုလင်တစ်ယောက် ရှိ၏။ ထိုလုလင်သည် တစ်နေ့သောနေ့၌ ဖခင်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရိုသေစွာ ရှိခိုးပြီးလျှင် သင့်လျော်ရာအရပ်၌ ရပ်နေ၏။ ထိုအခါ ဖခင်ဖြစ်သူက 'ချစ်သား သုသီမ၊ ဘာကိစ္စရှိသနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုလုလင်က 'ဖခင်၊ အကျွန်ုပ်သည် ဗာရာဏသီပြည်သို့သွား၍ အတတ်ပညာ သင်ကြားလိုပါသည်' ဟု ပြောဆို၏။ 'ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ချစ်သား သုသီမ၊ ဤမည်သော ပုဏ္ဏားသည် ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်၏။ ထိုပုဏ္ဏားထံသို့ သွား၍ ပညာသင်ကြားလော့' ဟု ဆိုကာ အသပြာတစ်ထောင်ကို ပေးလေ၏။ ထိုသုသီမလုလင်သည် ထိုအသပြာတစ်ထောင်ကို ယူကာ မိခင်ဖခင်တို့ကို ရိုသေစွာ ရှိခိုးနှုတ်ဆက်၍ အစဉ်သဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်သို့ သွားလေပြီးလျှင် ဆရာထံ ချဉ်းကပ်ရာတွင် ပြုအပ်သော ဝတ်နှင့်အညီ ဆရာပုဏ္ဏားထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ ရိုသေစွာ ရှိခိုးလျက် မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံလေ၏။ ဆရာပုဏ္ဏားသည်လည်း 'ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်း၏ သားတည်း' ဟု လက်ခံ၍ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း အားလုံးကို ပြုလုပ်ပေး၏။ ထိုလုလင်သည် ခရီးပန်းခြင်းကို ပြေပျောက်စေပြီးသော် ထိုအသပြာတစ်ထောင်ကို ဆရာပုဏ္ဏား၏ ခြေရင်း၌ ထား၍ အတတ်ပညာ သင်ကြားခွင့်ပြုရန် တောင်းပန်၏။ ဆရာပုဏ္ဏားသည်လည်း ခွင့်ပြု၍ သင်ကြားပေးလေ၏။"

So lahuñca gaṇhanto, bahuñca gaṇhanto, gahitagahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva avinassamānaṃ dhārento, dvādasavassikaṃ sippaṃ katipayamāseneva pariyosāpesi. So sajjhāyaṃ karonto ādimajjhaṃyeva passati, no pariyosānaṃ. Atha ācariyaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, no pariyosāna’’nti. Ācariyo āha ‘‘ahampi, tāta, evamevā’’ti. Atha ko, ācariya, imassa sippassa pariyosānaṃ jānātīti? Isipatane, tāta, isayo atthi, te jāneyyunti. Te upasaṅkamitvā pucchāmi, ācariyāti? Puccha, tāta, yathāsukhanti. So isipatanaṃ gantvā paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi ‘‘api, bhante, pariyosānaṃ jānāthā’’ti? Āma, āvuso, jānāmāti. Taṃ mampi sikkhāpethāti. Tena hāvuso, pabbajāhi, na sakkā apabbajitena sikkhāpetunti. Sādhu, bhante, pabbājetha vā maṃ, yaṃ vā icchatha, taṃ katvā pariyosānaṃ [Pg.167] jānāpethāti. Te taṃ pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojetuṃ asamatthā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā na cireneva paccekabodhiṃ abhisambujjhi. Sakalabārāṇasiyaṃ ‘‘susīmapaccekabuddho’’ti pākaṭo ahosi lābhaggayasaggappatto sampannaparivāro. So appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cireneva parinibbāyi. Tassa paccekabuddhā ca mahājanakāyo ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā nagaradvāre thūpaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

ထိုသုသီမလုလင်သည် (ဗေဒင်အတတ်ကို) လျှင်မြန်စွာလည်း သင်ယူလျက်၊ များစွာလည်း သင်ယူလျက်၊ သင်ယူသမျှသော အတတ်ပညာကို ရွှေခွက်၌ ထည့်ထားသော ဆီကဲ့သို့ မပျောက်မပျက်စေဘဲ စိတ်တွင် ဆောင်လျက်၊ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး သင်ယူရမည့် ဗေဒင်အတတ်ကို နှစ်လသုံးလမျှဖြင့်ပင် ပြီးဆုံးစေ၏။ ထိုသူသည် သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုသောအခါ အစနှင့် အလယ်ကိုသာ မြင်ရ၍ အဆုံးကိုမူ မမြင်ရချေ။ ထိုအခါ ဆရာပုဏ္ဏားထံ ချဉ်းကပ်၍ “ဆရာ... အကျွန်ုပ်သည် ဤဗေဒင်အတတ်၏ အစနှင့် အလယ်ကိုသာ မြင်ရပါသည်၊ အဆုံးကိုမူ မမြင်ရပါ” ဟု ပြောဆို၏။ ဆရာက “ချစ်သား... ငါသည်လည်း ဤအတူပင် အဆုံးကို မမြင်ရပါ” ဟု ဆို၏။ “ဆရာ... သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သူသည် ဤဗေဒင်အတတ်၏ အဆုံးကို သိနိုင်ပါသနည်း” ဟု မေးရာ၊ “ချစ်သား... မိဂဒါဝုန် (ဣသိပတန) တော၌ ရှင်ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ထိုအရှင်တို့သည် သိတော်မူကြကုန်ရာ၏” ဟု ဆို၏။ “ဆရာ... အကျွန်ုပ်သည် ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းပါအံ့” ဟု လျှောက်သော်၊ “ချစ်သား... သင့်အလိုရှိတိုင်း သွားရောက်မေးမြန်းပါလော့” ဟု ဆို၏။ ထိုသုသီမသည် မိဂဒါဝုန်တောသို့ သွား၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံ ချဉ်းကပ်ကာ “အရှင်ဘုရားတို့... ဗေဒင်အတတ်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သိတော်မူကြပါသလော” ဟု မေး၏။ “ဒါယကာ... ငါတို့ သိကုန်၏” ဟု ဆိုသော်၊ “အကျွန်ုပ်ကိုလည်း သင်ကြားပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်၏။ “သို့ဖြစ်လျှင် ဒါယကာ... သင် ရဟန်းပြုလော့၊ ရဟန်းမပြုသောသူအား သင်ကြားပေးရန် မစွမ်းနိုင်” ဟု ဆိုသော်၊ “ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူပါ၊ အရှင်ဘုရားတို့ အလိုရှိသမျှကို ပြုလုပ်၍ အတတ်၏ အဆုံးကို သိရှိအောင် သင်ကြားပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ထိုသူကို ရဟန်းပြုပေးပြီးလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၌ ညွှန်ကြားရန် မစွမ်းနိုင်ကြသဖြင့် “ဤသို့ ဝတ်ရမည်၊ ဤသို့ ရုံရမည်” စသည်ဖြင့် အာဘိသမာစာရိက သိက္ခာပုဒ် (ကျင့်ဝတ်များ) ကိုသာ သင်ကြားပေးကုန်၏။ ထိုသူသည် ထိုရဟန်းဘဝ၌ ကျင့်ကြံလတ်သော် ဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသည့်အတွက်ကြောင့် မကြာမြင့်မီပင် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏။ တစ်ဗာရာဏသီပြည်လုံး၌ “သုသီမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ” ဟူ၍ ထင်ရှားကျော်စောလျက် မြတ်သော လာဘ်သပ္ပကာ အခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်လာ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် သက်တမ်းတိုစေတတ်သော အတိတ်ကံကြောင့် မကြာမြင့်မီပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ အလောင်းတော် ကိစ္စကို ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်းကောင်း၊ လူအပေါင်းတို့သည်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ပြီးလျှင် ဓာတ်တော်တို့ကို ယူဆောင်၍ မြို့တံခါး၌ စေတီတည်ထားကြကုန်၏။

Atha kho saṅkho brāhmaṇo ‘‘putto me ciragato, na cassa pavattiṃ jānāmī’’ti puttaṃ daṭṭhukāmo takkasilāya nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā bahūsu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti cintento upasaṅkamitvā pucchi ‘‘susīmo nāma māṇavo idha āgato atthi, api nu tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘āma, brāhmaṇa, jānāma, imasmiṃ nagare brāhmaṇassa santike tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā paccekabuddhānaṃ santike pabbajitvā paccekabuddho hutvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti āhaṃsu. So bhūmiṃ hatthena paharitvā roditvā ca paridevitvā ca taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ ānetvā paccekabuddhacetiyaṅgaṇe okiritvā kamaṇḍaluto udakena samantato bhūmiṃ paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā uttarasāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattaṃ bandhitvā pakkāmīti.

ထိုအခါ သင်္ခအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် “ငါ့သား သွားသည်မှာ ကြာမြင့်လှပြီ၊ အစအနမျှ မသိရပါတကား” ဟု သားကို မြင်လိုသဖြင့် တက္ကသိုလ်ပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး အစဉ်သဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရောက်ရှိလာ၏။ လူအစုအဝေးကြီး စည်းဝေးနေကြသည်ကို မြင်လျှင် “ဤလူများစွာတို့တွင် တစ်ယောက်ယောက်သည် ငါ့သား၏ သတင်းကို သိပေလိမ့်မည်” ဟု ကြံစည်လျက် ချဉ်းကပ်၍ “အချင်းတို့... သုသီမအမည်ရှိသော လုလင်သည် ဤအရပ်သို့ ရောက်လာပါသလော၊ ထိုလုလင်၏ သတင်းကို သင်တို့ သိကြပါသလော” ဟု မေး၏။ ထိုလူအပေါင်းတို့က “အို ပုဏ္ဏား... ငါတို့ သိကြပါကုန်၏။ ထိုလုလင်သည် ဤမြို့၌ ပုဏ္ဏားထံတွင် ဗေဒင်သုံးပုံ၏ အဆုံးသို့ ရောက်အောင် သင်ယူပြီးနောက် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံ၌ ရဟန်းပြုကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်တော်မူ၍ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူပြီ။ ဤတည်ထားသော စေတီတော်သည် ထိုသုသီမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ စေတီတော်ပေတည်း” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဖခင်ပုဏ္ဏားသည် မြေကြီးကို လက်ဖြင့်ပုတ်၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် ထိုစေတီရင်ပြင်သို့ သွားကာ မြက်ပင်တို့ကို နှုတ်ပစ်ပြီး အပေါ်ရုံပုဆိုးဖြင့် သဲတို့ကို သယ်ဆောင်ကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စေတီရင်ပြင်၌ ဖြန့်ကြဲ၍ ရေကရားရေဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဖျန်းဆွတ်ကာ တောပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ပြီးလျှင် အပေါ်ရုံပုဆိုးဖြင့် တံခွန်ပြုလုပ်ကာ လွှင့်ထူလှူဒါန်းပြီး စေတီတော်၏ အထက်၌ မိမိ၏ ထီးကို ချည်နှောင်ကာ ပြန်လည်ထွက်ခွာသွားလေ၏။

Evaṃ atītaṃ desetvā jātakaṃ paccuppannena anusandhento bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kathesi. ‘‘Siyā kho pana vo, bhikkhave, evamassa ‘añño nūna tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosī’ti, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ahaṃ tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ, mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vigatakhāṇukaṇṭakaṃ katvā samaṃ suddhamakaṃsu. Mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena navayojane magge thale ca udake ca nānāpupphehi [Pg.168] pupphasantharamakaṃsu. Mayā tattha kamaṇḍaludakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tasmiṃ cetiye paṭākā āropitā, chattañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā paṭākā ca āropitā, chattātichattāni ca ussitāni. Iti kho, bhikkhave, ayaṃ mayhaṃ pūjāviseso neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Dhammakathāpariyosāne imaṃ gāthamabhāsi –

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ အတိတ်ဇာတ်လမ်းကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထုနှင့် အနုသန္ဓေစပ်၍ ရဟန်းတို့အား တရားစကား ဟောကြားတော်မူ၏။ “ရဟန်းတို့... သင်တို့အား ထိုခေတ်အခါက သင်္ခပုဏ္ဏားသည် အခြားသူတစ်ယောက် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အကြံ ဖြစ်ကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ မမှတ်ထိုက်ပေ၊ ထိုအခါက သင်္ခပုဏ္ဏားသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်၏။ ငါသည် သုသီမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ စေတီရင်ပြင်၌ မြက်ပင်တို့ကို နှုတ်ပစ်ခဲ့ဖူး၏၊ ထိုကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ငါ့အတွက် ရှစ်ယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်းကို ခလုပ်ဆူးငြောင့်တို့ ကင်းစင်စေလျက် ညီညာဖြောင့်တန်း စင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုစေတီတော်၌ သဲတို့ကို ကြဲဖြန့်ခဲ့ဖူး၏၊ ထိုကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ငါ့အတွက် ရှစ်ယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်း၌ သဲတို့ကို ဖြန့်ကြဲပေးကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုစေတီတော်၌ တောပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ခဲ့ဖူး၏၊ ထိုကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ကိုးယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်းတလျှောက် ကုန်း၌လည်းကောင်း၊ ရေ၌လည်းကောင်း အထူးထူးသော ပန်းတို့ဖြင့် ပန်းအခင်းကို ပြုလုပ်ပေးကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုစေတီတော်၌ ရေကရားရေဖြင့် မြေအပြင်ကို ဖျန်းဆွတ်ခဲ့ဖူး၏၊ ထိုကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဝေသာလီပြည်၌ ပေါက္ခရဝဿ မိုးကြီး ရွာသွန်းစေ၏။ ငါသည် ထိုစေတီတော်၌ တံခွန်ကို လွှင့်ထူ၍ ထီးကိုလည်း လှူဒါန်းခဲ့ဖူး၏၊ ထိုကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဆက်အားဖြင့် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် တံခွန်များ စိုက်ထူခြင်း၊ ထီးအဆင့်ဆင့်တို့ကို ဆောက်လုပ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့... ဤသို့လျှင် ငါဘုရား ခံစားရသော ဤထူးခြားသော ပူဇော်သကာသည် ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်ကြောင့်သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ နတ်၊ နဂါး၊ ဗြဟ္မာတို့၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား အနည်းငယ်မျှသော စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်း (အလှူဒါန) ၏ အာနုဘော်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေသည်” ဟု ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် တရားတော်၏ အဆုံး၌ ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukhaṃ;

Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 290);

“ပညာရှိသောသူသည် အနည်းငယ်သော ချမ်းသာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော ချမ်းသာကို မြင်အံ့၊ ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော ချမ်းသာကို မျှော်ကိုးလျက် အနည်းငယ်သော ချမ်းသာကို စွန့်လွှတ်ရာ၏။”

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌ -

Ratanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရတနသုတ်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā

၇. တိရောကုဋ္ဋသုတ်အဖွင့်

Nikkhepappayojanaṃ

ဒေသနာတော်ကို ထားရှိရခြင်း အကျိုးကျေးဇူး

Idāni ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’tiādinā ratanasuttānantaraṃ nikkhittassa tirokuṭṭasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma.

ယခုအခါ ရတနသုတ်၏ နောက်၌ “တိရောကုဋ္ဋေသု တိဋ္ဌန္တိ” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော တိရောကုဋ္ဋသုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရမည့် အစီအစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီ ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်ကို ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ ထားရှိရခြင်း အကျိုးကျေးဇူးကို ဦးစွာဆိုပြီးမှ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို ငါတို့ ပြုကြကုန်အံ့။

Tattha idañhi tirokuṭṭaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yāyaṃ ito pubbe nānappakārena kusalakammapaṭipatti dassitā, tattha pamādaṃ āpajjamāno nirayatiracchānayonīhi visiṭṭhatarepi ṭhāne uppajjamāno yasmā evarūpesu petesu uppajjati, tasmā na ettha pamādo karaṇīyoti dassanatthaṃ, yehi ca bhūtehi upaddutāya vesāliyā upaddavavūpasamanatthaṃ ratanasuttaṃ vuttaṃ, tesu ekaccāni evarūpānīti dassanatthaṃ vā vuttanti.

ထိုတိရောကုဋ္ဋသုတ်၌ ဤတိရောကုဋ္ဋသုတ္တန်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော အစီအစဉ်အတိုင်း ဟောကြားတော်မမူခဲ့သော်လည်း၊ ဤသုတ်၏ အရှေ့၌ အထူးထူးအပြားပြား ပြသတော်မူခဲ့သော ကုသိုလ်ကံ အကျင့်သီလတို့၌ မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်သောသူသည် ငရဲနှင့် တိရစ္ဆာန်ဘုံတို့ထက် ကောင်းမြတ်သော ဘုံဘဝ၌ ဖြစ်ရသော်လည်း ဤသို့သော ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ရတတ်သောကြောင့် ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့၌ မေ့လျော့ခြင်းကို မပြုအပ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေသာလီပြည်၌ ဘီလူးတို့ နှိပ်စက်သဖြင့် ဘေးဥပဒ်ငြိမ်းစိမ့်အံ့သောငှာ ရတနသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ရာ ထိုဘီလူး (ပြိတ္တာ) တို့တွင် အချို့သော ပြိတ္တာတို့သည် ဤသို့သော သဘောရှိကြကုန်၏ဟု ပြသတော်မူလိုသဖြင့်လည်းကောင်း ဤသုတ်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။

Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ veditabbaṃ.

ဤသည်ကို ဤကျမ်း၌ ထိုတိရောကုဋ္ဋသုတ်ကို ထားရှိရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးဟူ၍ သိအပ်၏။

Anumodanākathā

အနုမောဒနာစကား

Yasmā [Pg.169] panassa atthavaṇṇanā –

စင်စစ်သော်ကား ထိုတိရောကုဋ္ဋသုတ်၏ အနက်အဖွင့်သည် -

‘‘Yena yattha yadā yasmā, tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ;

Pakāsetvāna taṃ sabbaṃ, kayiramānā yathākkamaṃ;

Sukatā hoti tasmāhaṃ, karissāmi tatheva taṃ’’.

“အဘယ်သူသည် အဘယ်အရပ်၌ အဘယ်အခါ၌ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် တိရောကုဋ္ဋသုတ်ကို ပြသဟောကြားတော်မူအပ်သနည်း၊ ထိုအလုံးစုံသော အကြောင်းအရာတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြ၍ ဖွင့်ဆိုမှသာလျှင် ကောင်းမွန်ပြည့်စုံသော အဖွင့်ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ထိုအတိုင်းပင် ဤအနက်အဖွင့်ကို ပြုစုပါအံ့။”

Kena panetaṃ pakāsitaṃ, kattha kadā kasmā cāti? Vuccate – bhagavatā pakāsitaṃ, taṃ kho pana rājagahe dutiyadivase rañño māgadhassa anumodanatthaṃ. Imassa catthassa vibhāvanatthaṃ ayamettha vitthārakathā kathetabbā –

ထိုတိရောကုဋ္ဋသုတ်ကို အဘယ်သူသည်၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သနည်းဟူသော စောဒနာမေးခွန်းနှင့် ပတ်သက်၍ အဖြေကို ဆိုပါအံ့။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုတိရောကုဋ္ဋသုတ်ကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ရောက်ရှိ၍ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့တွင် မဂဓတိုင်းပြည့်ရှင် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးအား အနုမောဒနာပြုခြင်းငှာ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤအကြောင်းအရာကို ထင်ရှားစေရန် ဤနေရာ၌ အကျယ်စကားကို ဆိုအပ်အံ့။

Ito dvānavutikappe kāsi nāma nagaraṃ ahosi. Tattha jayaseno nāma rājā. Tassa sirimā nāma devī, tassā kucchiyaṃ phusso nāma bodhisatto nibbattitvā anupubbena sammāsambodhiṃ abhisambujjhi. Jayaseno rājā ‘‘mama putto abhinikkhamitvā buddho jāto, mayhameva buddho, mayhaṃ dhammo, mayhaṃ saṅgho’’ti mamattaṃ uppādetvā sabbakālaṃ sayameva upaṭṭhahati, na aññesaṃ okāsaṃ deti.

ယခုဘဒ္ဒကမ္ဘာမှ ကိုးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာထက်၌ ကာသိအမည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ရှိခဲ့၏။ ထိုမြို့၌ ဇယသေနအမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါး ရှိ၏။ ထိုမင်းအား သီရိမာအမည်ရှိသော မိဖုရားကြီး ရှိရာ ထိုမိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ ဖုဿအမည်ရှိသော ဘုရားလောင်းသည် ပဋိသန္ဓေတည်၍ ဖြစ်ပွားပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိကာ ဘုရားဖြစ်တော်မူ၏။ ဇယသေနမင်းကြီးသည် 'ငါ၏သားတော်သည် တောထွက်၍ ဘုရားဖြစ်တော်မူပြီ၊ ဘုရားသည် ငါ့အတွက်သာဖြစ်၏၊ တရားသည် ငါ့အတွက်သာဖြစ်၏၊ သံဃာသည် ငါ့အတွက်သာဖြစ်၏' ဟု ငါသာပိုင်သည်ဟူသော စိတ်ကို ဖြစ်စေလျက် အခါခပ်သိမ်း မိမိကိုယ်တိုင်သာ လုပ်ကျွေးပြုစုပြီး သူတစ်ပါးတို့အား လုပ်ကျွေးခွင့် မပေးဘဲ နေလေ၏။

Bhagavato kaniṭṭhabhātaro vemātikā tayo bhātaro cintesuṃ – ‘‘buddhā nāma sabbalokahitāya uppajjanti, na cekassevatthāya, amhākañca pitā aññesaṃ okāsaṃ na deti, kathaṃ nu mayaṃ labheyyāma bhagavantaṃ upaṭṭhātu’’nti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘handa mayaṃ kiñci upāyaṃ karomā’’ti. Te paccantaṃ kupitaṃ viya kārāpesuṃ. Tato rājā ‘‘paccanto kupito’’ti sutvā tayopi putte paccantavūpasamanatthaṃ pesesi. Te vūpasametvā āgatā, rājā tuṭṭho varaṃ adāsi ‘‘yaṃ icchatha, taṃ gaṇhathā’’ti. Te ‘‘mayaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ icchāmā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘etaṃ ṭhapetvā aññaṃ gaṇhathā’’ti āha. Te ‘‘mayaṃ aññena anatthikā’’ti āhaṃsu. Tena hi paricchedaṃ katvā gaṇhathāti. Te satta vassāni yāciṃsu, rājā na adāsi. Evaṃ cha, pañca, cattāri, tīṇi, dve, ekaṃ, satta māsāni, cha, pañca, cattārīti yāva temāsaṃ yāciṃsu. Rājā ‘‘gaṇhathā’’ti adāsi.

မြတ်စွာဘုရား၏ အမိကွဲ ညီတော်သုံးယောက်တို့သည် ဤသို့ ကြံစည်ကြကုန်၏။ 'ဘုရားရှင်တို့မည်သည် တစ်လောကလုံးရှိ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ပွင့်တော်မူကြခြင်းဖြစ်၏။ တစ်ဦးတစ်ယောက်တည်းအတွက် ပွင့်တော်မူကြခြင်း မဟုတ်ပေ။ ငါတို့၏ ခမည်းတော်သည်လည်း သူတစ်ပါးတို့အား လုပ်ကျွေးခွင့် မပေးပေ။ ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား မည်သို့ လုပ်ကျွေးခွင့် ရနိုင်ပါအံ့နည်း' ဟု ကြံကြ၏။ ထို့နောက် 'လာကြကုန်၊ ငါတို့ တစ်စုံတစ်ခုသော ပရိယာယ်ကို ပြုကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ နယ်စပ်ဒေသတွင် သူပုန်ထသကဲ့သို့ ဖန်တီးစေခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ခမည်းတော်မင်းကြီးသည် နယ်စပ်၌ သူပုန်ထသည်ဟု ကြားသဖြင့် သားတော်သုံးယောက်စလုံးကို ထိုသောင်းကျန်းမှုကို ငြိမ်းအေးစေရန် စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုမင်းသားတို့သည် သောင်းကျန်းမှုကို ငြိမ်းအေးစေပြီး ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြသော် မင်းကြီးသည် အလွန်ဝမ်းမြောက်သဖြင့် 'အလိုရှိရာဆုကို တောင်းကြလော့' ဟု ဆုပေး၏။ မင်းသားတို့က 'အကျွန်ုပ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုခွင့် ရလိုပါသည်' ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ မင်းကြီးက 'ဤဆုကို ချန်ထား၍ အခြားဆုကို တောင်းကြလော့' ဟု ဆိုရာ မင်းသားတို့က 'အကျွန်ုပ်တို့သည် အခြားဆုကို အလိုမရှိပါ' ဟု လျှောက်ကြပြန်သည်။ ထိုအခါ မင်းကြီးက 'သို့ဖြစ်လျှင် ကာလအပိုင်းအခြား သတ်မှတ်၍ ယူကြလော့' ဟု ဆိုသဖြင့် မင်းသားတို့သည် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး လုပ်ကျွေးခွင့်ပြုရန် တောင်းကြသော်လည်း မင်းကြီးက ခွင့်မပြုပေ။ ဤသို့ဖြင့် ခြောက်နှစ်၊ ငါးနှစ်၊ လေးနှစ်၊ သုံးနှစ်၊ နှစ်နှစ်၊ တစ်နှစ်၊ ခုနစ်လ၊ ခြောက်လ၊ ငါးလ၊ လေးလ စသည်ဖြင့် လျှော့ချကာ နောက်ဆုံး သုံးလအထိ တောင်းပန်ကြရာ မင်းကြီးက 'သုံးလပတ်လုံး ယူကြလော့' ဟု ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။

Te varaṃ labhitvā paramatuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā āhaṃsu – ‘‘icchāma mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ temāsaṃ upaṭṭhātuṃ, adhivāsetu no, bhante[Pg.170], bhagavā imaṃ temāsaṃ vassāvāsa’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Tato te attano janapade niyuttakapurisassa lekhaṃ pesesuṃ ‘‘imaṃ temāsaṃ amhehi bhagavā upaṭṭhātabbo, vihāraṃ ādiṃ katvā sabbaṃ bhagavato upaṭṭhānasambhāraṃ karohī’’ti. So taṃ sabbaṃ sampādetvā paṭinivedesi. Te kāsāyavatthanivatthā hutvā aḍḍhateyyehi purisasahassehi veyyāvaccakarehi bhagavantaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahamānā janapadaṃ netvā vihāraṃ niyyātetvā vasāpesuṃ.

ထိုမင်းသားတို့သည် ဆုကိုရရှိသဖြင့် အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြလျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ရှိခိုးကာ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား သုံးလပတ်လုံး လုပ်ကျွေးပြုစုလိုပါကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်တို့အတွက် ဤသုံးလပတ်လုံး ဝါဆိုဝါကပ်တော်မူပါရန် လျှောက်ထားအပ်ပါသည်' ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် လက်ခံတော်မူ၏။ ထိုနောက် မင်းသားတို့သည် မိမိတို့၏ နယ်မြေဇနပုဒ်တွင် ခန့်အပ်ထားသော အမှုလုပ်သူထံသို့ 'ဤသုံးလပတ်လုံး ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုရမည် ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်မှစ၍ မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးရန် လိုအပ်သော အသုံးအဆောင် အဆောက်အဦ အားလုံးကို ပြင်ဆင်ထားလော့' ဟု သဝဏ်စာ ပေးပို့ကြ၏။ ထိုသူသည်လည်း အလုံးစုံကို ပြင်ဆင်ပြီးစီးသဖြင့် မင်းသားတို့အား ပြန်လည်လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ မင်းသားတို့သည် ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ကြပြီးလျှင် အလုပ်အကျွေးပြုကြသူ နှစ်ထောင်ငါးရာသော ယောကျ်ားတို့နှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရားကို ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပြုစုလျက် ဇနပုဒ်သို့ ပင့်ဆောင်ကာ ကျောင်းတော်ကို အပ်နှံလှူဒါန်း၍ သီတင်းသုံး စံနေစေခဲ့ကြသည်။

Tesaṃ bhaṇḍāgāriko eko gahapatiputto sapajāpatiko saddho ahosi pasanno. So buddhappamukhassa saṅghassa dānavattaṃ sakkaccaṃ adāsi. Janapade niyuttakapuriso taṃ gahetvā jānapadehi ekādasamattehi purisasahassehi saddhiṃ sakkaccameva dānaṃ pavattāpesi. Tattha keci jānapadā paṭihatacittā ahesuṃ. Te dānassa antarāyaṃ katvā deyyadhamme attanā khādiṃsu, bhattasālañca agginā dahiṃsu. Pavārite rājaputtā bhagavato mahantaṃ sakkāraṃ katvā bhagavantaṃ purakkhatvā pituno sakāsameva agamaṃsu. Tattha gantvā eva bhagavā parinibbāyi. Rājā ca rājaputtā ca janapade niyuttakapuriso ca bhaṇḍāgāriko ca anupubbena kālaṃ katvā saddhiṃ parisāya sagge uppajjiṃsu, paṭihatacittajanā nirayesu nibbattiṃsu. Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ gaṇānaṃ saggato saggaṃ, nirayato nirayaṃ upapajjantānaṃ dvānavutikappā vītivattā.

ထိုနှစ်ထောင်ငါးရာသော အလုပ်အကျွေးတို့အနက် ဘဏ္ဍာစိုးဖြစ်သော သူကြွယ်သားတစ်ဦးသည် ဇနီးနှင့်အတူ သဒ္ဓါတရား ထက်သန်ကာ ရတနာသုံးပါး၌ အလွန်ကြည်ညို၏။ ထိုဘဏ္ဍာစိုးသည် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား အလှူဝတ်ကို ရိုသေစွာ ပေးလှူ၏။ ဇနပုဒ်၌ ခန့်အပ်ထားသော အမှုလုပ်သူသည် ထိုဘဏ္ဍာစိုးကို အမှူးထား၍ တစ်သောင်းတစ်ထောင်မျှသော ဇနပုဒ်သားတို့နှင့်အတူ ရိုသေစွာ အလှူဒါနကို ပေးလှူစေခဲ့သည်။ ထိုသူတို့တွင် အချို့သော ဇနပုဒ်သားတို့သည် ဖျက်ဆီးလိုသောစိတ် ရှိကြသဖြင့် အလှူကို နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးကာ လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့ကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ယူဆောင်စားသောက်ကြပြီး ဆွမ်းချက်ရုံကိုလည်း မီးရှို့ဖျက်ဆီးကြ၏။ ဝါကျွတ်၍ ပဝါရဏာပြုပြီးသောအခါ မင်းသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား များစွာသော ပူဇော်သကာကို ပြုကြလျက် မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံကာ ခမည်းတော်မင်းကြီးထံသို့ ပြန်ကြလေ၏။ ထိုအရပ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ ခမည်းတော်မင်းကြီး၊ မင်းသားများ၊ ဇနပုဒ်အမှုလုပ်သူနှင့် ဘဏ္ဍာစိုးတို့သည်လည်း အစဉ်သဖြင့် စုတေကြသောအခါ မိမိတို့၏ အခြံအရံပရိသတ်နှင့်အတူ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အလှူကို ဖျက်ဆီးလိုသောစိတ် ရှိသူတို့မူကား ငရဲဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြလေသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုလူနှစ်စုတို့သည် နတ်ပြည်မှ နတ်ပြည်သို့၊ ငရဲမှ ငရဲသို့ ကူးပြောင်းဖြစ်ပွားကြလျက် ကိုးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာတို့သည် လွန်မြောက်ခဲ့လေသည်။

Atha imasmiṃ bhaddakappe kassapabuddhassa kāle te paṭihatacittajanā petesu uppannā. Tadā manussā attano ñātakānaṃ petānaṃ atthāya dānaṃ datvā uddisanti ‘‘idaṃ amhākaṃ ñātīnaṃ hotū’’ti. Te sampattiṃ labhanti. Atha imepi petā taṃ disvā bhagavantaṃ kassapaṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, mayampi evarūpaṃ sampattiṃ labheyyāmā’’ti? Bhagavā āha – ‘‘idāni na labhatha, apica anāgate gotamo nāma buddho bhavissati, tassa bhagavato kāle bimbisāro nāma rājā bhavissati, so tumhākaṃ ito dvānavutikappe ñāti ahosi, so buddhassa dānaṃ datvā tumhākaṃ uddisissati, tadā labhissathā’’ti. Evaṃ vutte kira tesaṃ petānaṃ taṃ vacanaṃ ‘‘sve labhissathā’’ti vuttaṃ viya ahosi.

ထိုနောက် ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာ၌ ကဿပမြတ်စွာဘုရားပွင့်တော်မူသော လက်ထက်တော်တွင် အလှူကို ဖျက်ဆီးခဲ့သော ထိုသူတို့သည် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုခေတ်အခါက လူတို့သည် ကွယ်လွန်သွားသော မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့အတွက် ရည်စူး၍ အလှူအတန်းများ ပြုလုပ်ကာ 'ဤကောင်းမှုသည် ငါတို့၏ ဆွေမျိုးများအား ရောက်ပါစေသတည်း' ဟု အမျှပေးဝေကြရာ ထိုပြိတ္တာတို့သည် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိကြကုန်၏။ ထိုအခါ ဤပြိတ္တာတို့သည်လည်း ထိုသူတို့ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရရှိကြသည်ကို မြင်သဖြင့် ကဿပမြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည်လည်း ဤသို့သော စည်းစိမ်ချမ်းသာမျိုးကို ရရှိနိုင်ပါသလော' ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားက 'ယခုအခါတွင်မူ သင်တို့ မရရှိနိုင်ကြသေးပေ။ သို့သော် နောင်ပွင့်လတ္တံ့သောကာလ၌ ဂေါတမအမည်ရှိသော ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူလတ္တံ့။ ထိုဘုရားရှင်၏ လက်ထက်တော်၌ ဗိမ္ဗိသာရအမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါး ဖြစ်ပေါ်လာလတ္တံ့။ ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် ယခုမှ ကိုးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာထက်က သင်တို့၏ ဆွေမျိုးရင်းချာ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ ထိုမင်းသည် ဘုရားရှင်အား အလှူဒါနပေးလှူ၍ သင်တို့အား ရည်စူးကာ အမျှဝေလတ္တံ့။ ထိုအခါကျမှ သင်တို့သည် ချမ်းသာကို ရရှိကြလတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်ရှိသော် ထိုပြိတ္တာတို့အား မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် 'နက်ဖြန်တွင် ရကြတော့မည်' ဟု မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရကာ အလွန်ဝမ်းမြောက်သွားကြလေသည်။

Atha ekasmiṃ buddhantare vītivatte amhākaṃ bhagavā loke uppajji. Tepi tayo rājaputtā tehi aḍḍhateyyehi purisasahassehi saddhiṃ [Pg.171] devalokā cavitvā magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uppajjitvā anupubbena isipabbajjaṃ pabbajitvā gayāsīse tayo jaṭilā ahesuṃ, janapade niyuttakapuriso, rājā ahosi bimbisāro, bhaṇḍāgāriko, gahapati visākho nāma mahāseṭṭhi ahosi, tassa pajāpati dhammadinnā nāma seṭṭhidhītā ahosi. Evaṃ sabbāpi avasesā parisā rañño eva parivārā hutvā nibbattā.

ထိုနောက် ဘုရားတစ်ဆူနှင့် တစ်ဆူအကြားကာလ လွန်မြောက်ပြီးသော် ငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူ၏။ ထိုမင်းသားသုံးယောက်တို့သည်လည်း ထိုနှစ်ထောင်ငါးရာသော သူတို့နှင့်အတူ နတ်ပြည်မှ စုတေခဲ့ပြီးလျှင် မဂဓတိုင်း ပုဏ္ဏားမျိုး၌ မွေးဖွားလာကြပြီး အစဉ်သဖြင့် ရသေ့ရဟန်းပြုကြကာ ဂယာသီသတောင်၌ ရှင်ရသေ့သုံးဦး ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ဇနပုဒ်၌ ခန့်အပ်ခဲ့သော အမှုလုပ်သူသည်ကား ဗိမ္ဗိသာရမင်း ဖြစ်လာ၏။ ဘဏ္ဍာစိုးဖြစ်ခဲ့သော သူကြွယ်သည် ဝိသာခအမည်ရှိသော သူဌေးကြီး ဖြစ်လာ၍ သူ၏ဇနီးသည် ဓမ္မဒိန္နာအမည်ရှိသော သူဌေးသမီး ဖြစ်လာ၏။ ဤသို့လျှင် ကျန်ရှိသော အခြံအရံပရိသတ်အားလုံးသည်လည်း ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ အခြံအရံပရိသတ်များအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။

Amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā sattasattāhaṃ atikkamitvā anupubbena bārāṇasiṃ āgamma dhammacakkaṃ pavattetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yāva aḍḍhateyyasahassaparivāre tayo jaṭile vinetvā rājagahaṃ agamāsi. Tattha ca tadahupasaṅkamantaṃyeva rājānaṃ bimbisāraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi ekādasanavutehi māgadhakehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ. Atha raññā svātanāya bhattena nimantito bhagavā adhivāsetvā dutiyadivase sakkena devānamindena purato purato gacchantena –

ငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူ၍ သတ္တသတ္တာဟ (၄၉) ရက်ကို လွန်ပြီးသော် အစဉ်သဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူကာ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ပဉ္စဝဂ္ဂိရဟန်းတို့မှ အစပြု၍ နှစ်ထောင်ငါးရာသော အခြံအရံရှိသည့် ရှင်ရသေ့သုံးဦးတို့ကို ဆုံးမချွတ်မြှောက်တော်မူပြီးလျှင် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ရောက်ရှိသော ထိုနေ့၌ပင် ဖူးမြော်ရန် ချဉ်းကပ်လာသော ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးအား တစ်သိန်းတစ်သောင်းသော မဂဓတိုင်းသား ပုဏ္ဏားသူကြွယ်တို့နှင့်အတူ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်စေတော်မူ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးက နက်ဖြန်အတွက် ဆွမ်းဖိတ်လျှောက်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ခံတော်မူကာ၊ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့တွင် နတ်တို့အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေ့တော်မှ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြလျက် ကြွတော်မူစဉ် -

‘‘Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58) –

ယဉ်ကျေးသော စိတ်နှလုံးရှိတော်မူသော၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်တော်မူပြီးသော၊ သိင်္ဂနိက်ရွှေပြားကဲ့သို့သော အဆင်းရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ယဉ်ကျေးသော စိတ်နှလုံးရှိ၍ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော ရသေ့ဟောင်းဖြစ်ကြကုန်သော ရဟန္တာတို့နှင့်တကွ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွဝင်တော်မူ၏။

Evamādīhi gāthāhi abhitthaviyamāno rājagahaṃ pavisitvā rañño nivesane mahādānaṃ sampaṭicchi. Te petā ‘‘idāni rājā amhākaṃ dānaṃ uddisissati, idāni uddisissatī’’ti āsāya parivāretvā aṭṭhaṃsu.

ဤသို့အစရှိသော ဂါထာတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းကျူးရင့်အပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွဝင်တော်မူ၍ ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ နန်းတော်၌ မြတ်သောအလှူကို ခံယူတော်မူ၏။ ထိုပြိတ္တာတို့သည်လည်း 'ယခုအခါတွင် မင်းကြီးသည် ငါတို့အကျိုးငှာ အလှူကို ရည်စူး၍ အမျှဝေလတ္တံ့၊ ယခု အမျှဝေလတ္တံ့' ဟု တောင့်တမက်မောသော ဆန္ဒဖြင့် ဝန်းရံ၍ ရပ်နေကြကုန်၏။

Rājā dānaṃ datvā ‘‘kattha nu kho bhagavā vihareyyā’’ti bhagavato vihāraṭṭhānameva cintesi, na taṃ dānaṃ kassaci uddisi. Petā chinnāsā hutvā rattiṃ rañño nivesane ativiya bhiṃsanakaṃ vissaramakaṃsu. Rājā bhayasaṃvegasantāsamāpajji, tato pabhātāya rattiyā bhagavato ārocesi – ‘‘evarūpaṃ saddamassosiṃ, kiṃ nu kho me, bhante, bhavissatī’’ti. Bhagavā āha – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, na te kiñci pāpakaṃ bhavissati, apica kho te purāṇañātakā petesu uppannā santi, te ekaṃ buddhantaraṃ tameva paccāsīsamānā vicaranti ‘buddhassa dānaṃ datvā amhākaṃ uddisissatī’ti[Pg.172], na tesaṃ tvaṃ hiyyo uddisi, te chinnāsā tathārūpaṃ vissaramakaṃsū’’ti.

ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် အလှူကို ပေးလှူပြီးသော် 'မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါအံ့နည်း' ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ သီတင်းသုံးတော်မူရာ ကျောင်းတော်အရပ်ကိုသာ ကြံစည်နေ၍ ထိုအလှူကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအားမျှ ရည်စူး၍ မမျှဝေခဲ့ပေ။ ထိုအခါ ပြိတ္တာတို့သည် မျှော်လင့်ချက် ပြတ်စဲကုန်သဖြင့် ညဉ့်အခါ၌ မင်းကြီး၏ နန်းတော်အတွင်း၌ အလွန်တရာ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အော်ဟစ်သံကြီးကို ပြုကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ ထို့နောက် ညဉ့်လွန်၍ မိုးလင်းသောအခါ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ သွားရောက်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤသို့သော ကြောက်မက်ဖွယ်အသံကို ကြားရပါ၏၊ အကျွန်ုပ်အား အဘယ်သို့ ဖြစ်လတ္တံ့နည်းဘုရား' ဟု လျှောက်ကြားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက 'မင်းကြီး၊ မကြောက်လင့်၊ သင်မင်းကြီးအား တစ်စုံတစ်ခုသော မကောင်းကျိုး မဖြစ်လတ္တံ့။ စင်စစ်သော်ကား ပြိတ္တာဘဝသို့ ရောက်ရှိနေကြသော သင်မင်းကြီး၏ ရှေးဘဝက ဆွေဟောင်းမျိုးဟောင်းတို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုပြိတ္တာတို့သည် ဘုရားတစ်ဆူနှင့်တစ်ဆူအကြား ကာလပတ်လုံး သင်မင်းကြီးကိုသာ မျှော်လင့်တောင့်တလျက် "ငါတို့အား ရည်စူး၍ အမျှဝေလတ္တံ့" ဟု လှည့်လည်တောင့်တနေကြကုန်၏။ သင်မင်းကြီးသည် ယမန်နေ့က ထိုအလှူကို မရည်စူးခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုပြိတ္တာတို့သည် မျှော်လင့်ချက် ပြတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဤသို့သဘောရှိသော ကြောက်မက်ဖွယ်အော်သံကို ပြုကြခြင်းဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

So āha ‘‘idāni pana, bhante, dinne labheyyu’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi me, bhante, adhivāsetu bhagavā ajjatanāya dānaṃ, tesaṃ uddisissāmī’’ti? Bhagavā adhivāsesi. Rājā nivesanaṃ gantvā mahādānaṃ paṭiyādetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi. Bhagavā rājantepuraṃ gantvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Tepi kho petā ‘‘api nāma ajja labheyyāmā’’ti gantvā tirokuṭṭādīsu aṭṭhaṃsu. Bhagavā tathā akāsi, yathā te sabbeva rañño pākaṭā ahesuṃ. Rājā dakkhiṇodakaṃ dento ‘‘idaṃ me ñātīnaṃ hotū’’ti uddisi, taṅkhaṇaññeva tesaṃ petānaṃ padumasañchannā pokkharaṇiyo nibbattiṃsu. Te tattha nhatvā ca pivitvā ca paṭippassaddhadarathakilamathapipāsā suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ. Rājā yāgukhajjakabhojanāni datvā uddisi, taṅkhaṇaññeva tesaṃ dibbayāgukhajjakabhojanāni nibbattiṃsu. Te tāni paribhuñjitvā pīṇindriyā ahesuṃ. Atha vatthasenāsanāni datvā uddisi. Tesaṃ dibbavatthadibbayānadibbapāsādadibbapaccattharaṇadibbaseyyādialaṅkāravidhayo nibbattiṃsu. Sāpi tesaṃ sampatti yathā sabbāva pākaṭā hoti, tathā bhagavā adhiṭṭhāsi. Rājā ativiya attamano ahosi. Tato bhagavā bhuttāvī pavārito rañño māgadhassa anumodanatthaṃ ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’ti imā gāthā abhāsi.

ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်းက 'အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ၌ ပေးလှူပါက ထိုဆွေဟောင်းမျိုးဟောင်းတို့သည် ရရှိနိုင်ပါသလော' ဟု လျှောက်၏။ 'ရနိုင်၏၊ မင်းကြီး' ဟု မိန့်တော်မူလျှင် 'သို့ဖြစ်ပါက အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ယနေ့အလှူကို လက်ခံတော်မူပါလော့၊ ထိုဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့၏ အကျိုးငှာ ရည်စူး၍ အမျှဝေပါအံ့' ဟု လျှောက်ထားရာ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ခံတော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် နန်းတော်သို့ပြန်၍ မြတ်သောအလှူကို ပြင်ဆင်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ဆွမ်းကပ်ချိန်ကျရောက်ကြောင်း လျှောက်ကြားစေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နန်းတော်တွင်းသို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ သံဃာတော်များနှင့်အတူ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုပြိတ္တာတို့သည်လည်း 'ယနေ့တွင် ငါတို့ ရရှိနိုင်ကောင်းပါရဲ့' ဟု သွားရောက်ကာ တိုက်နံရံအပြင်ဘက်စသော အရပ်တို့၌ ရပ်နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပြိတ္တာအားလုံး မင်းကြီးအား ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့ရစေရန် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ပြုတော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် အလှူရေစက် သွန်းချလှူဒါန်းလျက် 'ဤကုသိုလ်ကောင်းမှုသည် အကျွန်ုပ်၏ အဆွေအမျိုးတို့အား ဖြစ်ပါစေသတည်း' ဟု ရည်စူး၍ အမျှဝေ၏။ ထိုအမျှဝေသော ခဏ၌ပင် ထိုပြိတ္တာတို့အား ကြာပဒုမ္မာတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော ရေကန်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုပြိတ္တာတို့သည် ထိုရေကန်၌ ရေချိုး၍လည်းကောင်း၊ ရေသောက်၍လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်း၊ ငတ်မွတ်ခြင်းတို့ ငြိမ်းအေးကြကုန်လျက် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ယာဂု၊ ခဲဖွယ်၊ စားဖွယ်တို့ကို လှူဒါန်း၍ အမျှဝေပြန်ရာ ထိုခဏ၌ပင် နတ်၌ဖြစ်သော ယာဂု၊ ခဲဖွယ်၊ စားဖွယ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုပြိတ္တာတို့သည် ၎င်းတို့ကို သုံးဆောင်ကြရသဖြင့် ဖြိုးဝသော ဣန္ဒြေရှိကြကုန်၏။ ထို့နောက် အဝတ်တန်ဆာ၊ အိပ်ရာနေရာတို့ကို လှူဒါန်း၍ အမျှဝေ၏။ ထိုပြိတ္တာတို့အား နတ်ဝတ်ပုဆိုး၊ နတ်ယာဉ်၊ နတ်ပြာသာဒ်၊ နတ်အခင်းအိပ်ရာနှင့် တန်ဆာအစီအရင်အမျိုးမျိုးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုပြိတ္တာတို့၏ ထိုသို့သော စည်းစိမ်ချမ်းသာ အလုံးစုံကိုလည်း မင်းကြီး ထင်ထင်ရှားရှား မြင်တွေ့နိုင်ရန် မြတ်စွာဘုရားသည် အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် အလွန်တရာ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်လေ၏။ ထိုနောင် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး၍ သပိတ်တော်မှ လက်လွှတ်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် မဂဓတိုင်းပြည်ကို အစိုးရသော ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား အနုမောဒနာပြုခြင်းငှာ 'တိရောကုဋ္ဋေသု တိဋ္ဌန္တိ' ဟု အစရှိသော ဤဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Ettāvatā ca ‘‘yena yattha yadā yasmā, tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ, pakāsetvāna taṃ sabba’’nti ayaṃ mātikā saṅkhepato vitthārato ca vibhattā hoti.

ဤမျှလောက်သော စကားစဉ်ဖြင့် 'အကြင်သူသည်၊ အကြင်အရပ်၌၊ အကြင်အခါ၌၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့်၊ တိရောကုဋ္ဋသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ ထိုအလုံးစုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသဟောကြား၍' ဟူသော ဤမာတိကာခေါင်းစဉ်ကို အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

ပထမဂါထာအဖွင့်

1. Idāni imassa tirokuṭṭassa yathākkamaṃ atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathidaṃ – paṭhamagāthāya tāva tirokuṭṭāti kuṭṭānaṃ parabhāgā vuccanti. Tiṭṭhantīti nisajjādippaṭikkhepato ṭhānakappanavacanametaṃ. Tena yathā pākāraparabhāgaṃ pabbataparabhāgañca gacchantaṃ ‘‘tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchatī’’ti vadanti, evamidhāpi kuṭṭassa parabhāgesu tiṭṭhante ‘‘tirokuṭṭesu [Pg.173] tiṭṭhantī’’ti āha. Sandhisiṅghāṭakesu cāti ettha sandhiyoti catukkoṇaracchā vuccanti gharasandhibhittisandhiālokasandhiyo cāpi. Siṅghāṭakāti tikoṇaracchā vuccanti, tadekajjhaṃ katvā purimena saddhiṃ saṅghaṭento ‘‘sandhisiṅghāṭakesu cā’’ti āha. Dvārabāhāsu tiṭṭhantīti nagaradvāragharadvārānaṃ bāhā nissāya tiṭṭhanti. Āgantvāna sakaṃ gharanti ettha sakaṃ gharaṃ nāma pubbañātigharampi attanā sāmikabhāvena ajjhāvutthapubbagharampi. Tadubhayampi yasmā te sakagharasaññāya āgacchanti, tasmā ‘‘āgantvāna sakaṃ ghara’’nti āha.

၁. ယခုအခါ၌ ဤတိရောကုဋ္ဋသုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အစဉ်အတိုင်း ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ ၎င်းအဖွင့်မှာ - ပထမဆုံး ပထမဂါထာ၌ 'တိရောကုဋ္ဋာ' ဟူသည်မှာ တိုက်နံရံတို့၏ အပြင်ဘက်အရပ် (တစ်ဖက်အရပ်) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'တိဋ္ဌန္တိ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ထိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်ရှား၍ ရပ်လျက် တည်နေခြင်းကို ဖော်ပြသော စကားဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တံတိုင်းတစ်ဖက် သို့မဟုတ် တောင်တစ်ဖက်သို့ သွားလာရာတွင် 'တံတိုင်းတစ်ဖက်၊ တောင်တစ်ဖက်သို့ မငြိမစွန်းဘဲ သွား၏' ဟု ပြောဆိုကြသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤအရာ၌လည်း နံရံတို့၏ အပြင်ဘက်၌ ရပ်တည်နေကြသည်ကို ရည်မှတ်၍ 'တိရောကုဋ္ဋေသု တိဋ္ဌန္တိ' (တိုက်နံရံအပြင်ဘက်တို့၌ ရပ်နေကြကုန်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သန္ဓိသိင်္ဃာဋကေသု စ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သန္ဓိယော' ဟူသည် လမ်းလေးခွဆုံ (ခရီးလေးဆုံ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အိမ်နံရံအစပ်၊ တိုက်နံရံအစပ်၊ လေသာပြတင်းပေါက်အစပ်တို့ကိုလည်း 'သန္ဓိ' ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုသည်။ 'သိင်္ဃာဋကာ' ဟူသည် လမ်းသုံးခွ (ခရီးသုံးဒေါင့်) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ရှေးပုဒ်နှင့် ကောင်းစွာစပ်လျက် 'သန္ဓိသိင်္ဃာဋကေသု စ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဒွါရဗာဟာသု တိဋ္ဌန္တိ' ဟူသည် မြို့တံခါး၊ အိမ်တံခါးတို့၏ တံခါးတိုင်တို့ကို မှီ၍ ရပ်နေကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဂန္တွာန သကံ ဃရံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'မိမိအိမ်' (သကံ ဃရံ) မည်သည်မှာ ရှေးဘဝက အဆွေအမျိုးတို့၏ အိမ်လည်းဖြစ်နိုင်သလို၊ မိမိကိုယ်တိုင် အိမ်ရှင်အဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော အိမ်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသော အိမ်သို့ ထိုပြိတ္တာတို့သည် 'မိမိအိမ်' ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် လာကြသောကြောင့် 'အာဂန္တွာန သကံ ဃရံ' (မိမိအိမ်သို့ လာကြကုန်၍) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Dutiyagāthāvaṇṇanā

ဒုတိယဂါထာအဖွင့်

2. Evaṃ bhagavā pubbe anajjhāvutthapubbampi pubbañātigharaṃ bimbisāranivesanaṃ sakagharasaññāya āgantvā tirokuṭṭasandhisiṅghāṭakadvārabāhāsu ṭhite issāmacchariyaphalaṃ anubhavante, appekacce dīghamassukesavikāradhare andhakāramukhe sithilabandhanavilambamānakisapharusakāḷakaṅgapaccaṅge tattha tattha ṭhitavanadāhadaḍḍhatālarukkhasadise, appekacce jighacchāpipāsāraṇinimmathanena udarato uṭṭhāya mukhato viniccharantāya aggijālāya pariḍayhamānasarīre, appekacce sūcichiddāṇumattakaṇṭhabilatāya pabbatākārakucchitāya ca laddhampi pānabhojanaṃ yāvadatthaṃ bhuñjituṃ asamatthatāya khuppipāsāparete aññaṃ rasamavindamāne, appekacce aññamaññassa aññesaṃ vā sattānaṃ pabhinnagaṇḍapiḷakamukhā paggharitarudhirapubbalasikādiṃ laddhā amatamiva sāyamāne ativiya duddasikavirūpabhayānakasarīre bahū pete rañño nidassento –

၂. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဘဝက မိမိကိုယ်တိုင် မနေထိုင်ခဲ့ဖူးသော်လည်း ရှေးအဆွေအမျိုးတို့၏ အိမ်ဖြစ်သော ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ နန်းတော်သို့ 'မိမိအိမ်' ဟူသောအမှတ်ဖြင့် ရောက်ရှိလာကြကုန်လျက်၊ တိုက်နံရံအပြင်ဘက်၊ လမ်းဆုံလမ်းခွနှင့် တံခါးတိုင်တို့၌ ရပ်တည်နေကြကုန်သော ဝန်တိုမိစ္ဆရိယစိတ်တို့၏ အကျိုးဝိပါက်ကို ခံစားနေကြရသော ပြိတ္တာတို့ကို မင်းကြီးအား ပြသညွှန်ပြတော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ - အချို့သော ပြိတ္တာတို့သည် ရှည်လျားသောမုတ်ဆိတ်နှင့် ပုံပျက်ပန်းပျက်ရှိသော မျက်နှာမည်းကြီးများရှိ၍၊ အကြောအဆစ်များ လျော့ရဲကာ တွဲကျနေသော၊ ကြုံလှီရုန့်ရင်း၍ မည်းနက်သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများရှိကြကာ ထိုထိုအရပ်၌ တောမီးလောင်ထားသော ထန်းပင်အိုကြီးများကဲ့သို့ ရပ်နေကြကုန်၏။ အချို့သော ပြိတ္တာတို့သည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်မှုကြောင့် ဝမ်းဗိုက်အတွင်းမှ တက်လာပြီး ခံတွင်းမှ အဆက်မပြတ် ထွက်ပေါ်နေသော မီးလျှံများဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး ပူလောင်နေကြကုန်၏။ အချို့သော ပြိတ္တာတို့သည် အပ်နဖားပေါက်ခန့်မျှသာရှိသော လည်ချောင်းပေါက်ရှိပြီး တောင်ပမာကြီးမားသော ဝမ်းဗိုက်ရှိကြသဖြင့် အဖျော်နှင့် အစားအစာများကို ရရှိသော်လည်း အလိုရှိသလောက် မစားသောက်နိုင်ကြဘဲ ပြင်းပြသော ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းဒဏ်ကြောင့် အခြားသော အရသာကို မခံစားကြရကုန်။ အချို့သော ပြိတ္တာတို့သည် အချင်းချင်း၏ လည်းကောင်း၊ အခြားသတ္တဝါတို့၏ လည်းကောင်း ပေါက်ကွဲနေသော အနာစိမ်းများ၊ ခံတွင်းများမှ ယိုစီးကျလာသော သွေး၊ ပြည်၊ အစေး သလိပ် စသည်တို့ကို ရရှိပါက နတ်သုဓာကဲ့သို့ လျက်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ အလွန်ကြည့်ရဆိုး၍ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိကြကုန်သော များစွာသော ပြိတ္တာတို့ကို ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် -

‘‘Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti, sandhisiṅghāṭakesu ca;

Dvārabāhāsu tiṭṭhanti, āgantvāna sakaṃ ghara’’nti. –

‘‘တိုက်နံရံအပြင်ဘက်တို့၌လည်းကောင်း၊ လမ်းဆုံလမ်းခွတို့၌လည်းကောင်း ရပ်နေကြကုန်၏။ မိမိတို့အိမ်သို့ လာကြကုန်၍ တံခါးတိုင်တို့ကို မှီလျက် ရပ်နေကြကုန်၏။’’

Vatvā puna tehi katassa kammassa dāruṇabhāvaṃ dassento ‘‘pahūte annapānamhī’’ti dutiyagāthamāha.

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ထိုပြိတ္တာတို့ ပြုလုပ်ခဲ့ဖူးသော အကုသိုလ်ကံ၏ ကြောက်မက်ဖွယ် ဆိုးရွားကြမ်းတမ်းပုံကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'ပဟူတေ အန္နပါနမှိ' အစရှိသော ဒုတိယဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha pahūteti anappake bahumhi, yāvadatthiketi vuttaṃ hoti. Bha-kārassa hi ha-kāro labbhati ‘‘pahu santo na bharatī’’tiādīsu (su. ni. 98) viya. Keci pana ‘‘bahūte’’ iti ca ‘‘bahūke’’ iti ca paṭhanti. Pamādapāṭhā ete[Pg.174]. Anne ca pānamhi ca annapānamhi. Khajje ca bhojje ca khajjabhojje, etena asitapītakhāyitasāyitavasena catubbidhaṃ āhāraṃ dasseti. Upaṭṭhiteti upagamma ṭhite, sajjite paṭiyatte samohiteti vuttaṃ hoti. Na tesaṃ koci sarati, sattānanti tesaṃ pettivisaye uppannānaṃ sattānaṃ koci mātā vā pitā vā putto vā na sarati. Kiṃ kāraṇā? Kammapaccayā, attanā katassa adānadānappaṭisedhanādibhedassa kadariyakammassa paccayā. Tañhi tesaṃ kammaṃ ñātīnaṃ sarituṃ na deti.

ထိုဂါထာ၌ 'ပဟုတေ'ဟူသည်ကား အရေအတွက်မရှိ များစွာသော၊ အလိုရှိသမျှသော ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗအက္ခရာ၏ ဟအက္ခရာအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို 'ပဟု သန္တော န ဘရတိ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ရအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'ဗဟူတေ'ဟူ၍လည်းကောင်း 'ဗဟူကေ'ဟူ၍လည်းကောင်း ဖတ်ရွတ်ကြကုန်၏။ ထိုပါဌ်တို့သည်ကား မေ့လျော့၍ ရေးသားအပ်သော ပါဌ်အမှားများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထမင်းကိုလည်းကောင်း၊ အဖျော်ကိုလည်းကောင်း 'အန္နပါန' ဟု ခေါ်၏။ ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ စားဖွယ်ကိုလည်းကောင်း 'ခဇ္ဇဘောဇ္ဇ' ဟု ခေါ်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် စားဖွယ်၊ သောက်ဖွယ်၊ ခဲဖွယ်၊ လျက်ဖွယ် ဟူသော လေးပါးသော အာဟာရကို ပြတော်မူ၏။ 'ဥပဋ္ဌိတေ' ဟူသည်ကား အနီးသို့ကပ်၍ တည်ထားအပ်သော၊ စီရင်ပြင်ဆင်အပ်သော၊ စုဝေးအပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'န တေသံ ကောစိ သရတိ သတ္တာနံ' ဟူသည်ကား ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ထိုသတ္တဝါတို့တွင် အမိ၊ အဘ၊ သား သမီး စသည်တို့ထဲမှ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ မအောက်မေ့ (သတိမရ) နိုင်ကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကံအကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်၏။ မိမိတို့ ပြုမူခဲ့ဖူးသော မပေးမလှူခြင်း၊ သူတစ်ပါး ပေးလှူသည်ကို တားမြစ်ခြင်း စသော စဉ်းလဲ ကပ်စေးနည်းသော ကံအကြောင်းကြောင့် ထိုကံသည် ဆွေမျိုးတို့အား အောက်မေ့ သတိရခွင့်ကို မပေးပေ။

Tatiyagāthāvaṇṇanā

တတိယဂါထာအဖွင့်။

3. Evaṃ bhagavā anappakepi annapānādimhi paccupaṭṭhite ‘‘api nāma amhe uddissa kiñci dadeyyu’’nti ñātī paccāsīsantānaṃ vicarataṃ tesaṃ petānaṃ tehi katassa atikaṭukavipākakarassa kammassa paccayena kassaci ñātino anussaraṇamattābhāvaṃ dassento –

၃. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော ထမင်းအဖျော်စသည်တို့ကို ရှေးရှုပြင်ဆင်တည်ထားအပ်ပါလျက် 'ငါတို့ကို ရည်မှတ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အလှူကို ပေးကြကုန်ငြားအံ့' ဟု မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးများကို တောင့်တမျှော်လင့်လျက် လှည့်လည်သွားလာနေကြကုန်သော ထိုပြိတ္တာတို့အား မိမိတို့ပြုခဲ့ဖူးသော အလွန်ကြမ်းတမ်းသော အကျိုးကို ပေးတတ်သော ကံအကြောင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ဆွေမျိုးကမျှ အောက်မေ့သတိရရုံမျှပင် မရှိနိုင်ပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် -

‘‘Pahūte annapānamhi, khajjabhojje upaṭṭhite;

Na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā’’ti. –

“များစွာသော ထမင်းအဖျော်၊ ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ကို တည်ထားပြင်ဆင်အပ်ပါသော်လည်း ကံ၏အကြောင်းတရားကြောင့် ထိုပြိတ္တာသတ္တဝါတို့ကို အောက်မေ့သတိရသူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိပေ” ဟု (မိန့်တော်မူ၏။)

Vatvā puna rañño pettivisayūpapanne ñātake uddissa dinnaṃ dānaṃ pasaṃsanto ‘‘evaṃ dadanti ñātīna’’nti tatiyagāthamāha.

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဆွေမျိုးတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုသဖြင့် 'ဧဝံ ဒဒန္တိ ဉာတီနံ' အစရှိသော တတိယဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tattha evanti upamāvacanaṃ. Tassa dvidhā sambandho – tesaṃ sattānaṃ kammapaccayā asarantepi kismiñci dadanti, ñātīnaṃ, ye evaṃ anukampakā hontīti ca yathā tayā, mahārāja, dinnaṃ, evaṃ suciṃ paṇītaṃ kālena kappiyaṃ pānabhojanaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakāti ca. Dadantīti denti uddisanti niyyātenti. Ñātīnanti mātito ca pitito ca sambandhānaṃ. Yeti ye keci puttā vā dhītaro vā bhātaro vā hontīti bhavanti. Anukampakāti atthakāmā hitesino. Sucinti vimalaṃ dassaneyyaṃ manoramaṃ dhammikaṃ dhammaladdhaṃ. Paṇītanti uttamaṃ seṭṭhaṃ. Kālenāti ñātipetānaṃ tirokuṭṭādīsu āgantvā ṭhitakālena. Kappiyanti anucchavikaṃ patirūpaṃ ariyānaṃ paribhogārahaṃ. Pānabhojananti pānañca bhojanañca. Idha pānabhojanamukhena sabbopi deyyadhammo adhippeto.

ထိုဂါထာ၌ 'ဧဝံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပမာပြစကား ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၏ စပ်ပုံစပ်နည်းကို နှစ်မျိုးသိအပ်၏။ ထိုပြိတ္တာဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ ကံအကြောင်းကြောင့် (ဆွေမျိုးတို့က) မအောက်မေ့နိုင်ကြသော်လည်း အကြင်ဆွေမျိုးတို့သည် ဤသို့ သနားကြင်နာတတ်ကုန်၏၊ ထိုဆွေမျိုးတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အလှူကို ပေးလှူကြကုန်၏ ဟု စပ်နည်းတစ်မျိုး။ 'မြတ်သောမင်းကြီး... သင်မင်းကြီး ပေးလှူအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဆွေမျိုးဖြစ်သော ပြိတ္တာတို့အပေါ် သနားကြင်နာတတ်ကုန်သော ဆွေမျိုးတို့သည် ပြိတ္တာတို့ လာရောက်တည်ရှိရာ အခါကာလ၌ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော၊ မွန်မြတ်သော၊ အပ်စပ်သော အဖျော်ဘောဇဉ်ကို လှူဒါန်းကြကုန်၏' ဟု စပ်နည်းတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ 'ဒဒန္တိ' ဟူသည် ပေးလှူကြကုန်၏၊ ရည်မှတ်ကြကုန်၏၊ ပေးအပ်လှူဒါန်းကြကုန်၏ ဟူလို။ 'ဉာတီနံ' ဟူသည် မိခင်ဘက် ဖခင်ဘက်မှ စပ်စပ်သမျှသော ဆွေမျိုးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ယေ' ဟူသည် သား၊ သမီး၊ ညီအစ်ကို မောင်နှမ စသဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်သော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူတို့တည်း။ 'ဟောန္တိ' ဟူသည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'အနုကမ္ပကာ' ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိကုန်သော၊ ကောင်းကျိုးကို ရှာဖွေတတ်ကုန်သော သူတို့တည်း။ 'သုစိံ' ဟူသည် ညစ်ကြေးကင်းစင်သော၊ ကြည့်ရှုချင်ဖွယ်ရှိသော၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော၊ တရားသဖြင့် ရရှိအပ်သော လှူဖွယ်တည်း။ 'ပဏီတံ' ဟူသည် မြတ်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော လှူဖွယ်တည်း။ 'ကာလေန' ဟူသည် ဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့သည် နံရံတစ်ဖက် စသည်တို့၌ လာရောက်၍ တည်ရှိနေသော အခါ၌တည်း။ 'ကပ္ပိယံ' ဟူသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော၊ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ သုံးဆောင်ထိုက်သော လှူဖွယ်တည်း။ 'ပါနဘောဇနံ' ဟူသည် အဖျော်နှင့် ဘောဇဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ အဖျော်ဘောဇဉ်ကို အရင်းပြု၍ ခပ်သိမ်းသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုအလုံးစုံကို အလိုရှိအပ်၏။

Catutthagāthāpubbaddhavaṇṇanā

စတုတ္ထဂါထာ ရှေ့ထက်ဝက်အဖွင့်။

4. Evaṃ [Pg.175] bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto –

၄. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် မဂဓတိုင်းပြည်ကို အစိုးရသော ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် ပြိတ္တာဖြစ်ကုန်သော ဆွေမျိုးတို့အား သနားသဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သော အဖျော်ဘောဇဉ်ကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုသဖြင့် -

‘‘Evaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakā;

Suciṃ paṇītaṃ kālena, kappiyaṃ pānabhojana’’nti. –

“သနားကြင်နာတတ်သော ဆွေမျိုးတို့သည် ဤသို့လျှင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၊ မွန်မြတ်၍ သင့်လျော်အပ်စပ်သော အဖျော်ဘောဇဉ်ကို အချိန်အခါအားလျော်စွာ ဆွေမျိုးတို့အား ပေးလှူကြကုန်၏” ဟု (မိန့်တော်မူ၏။)

Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ –

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် အလှူဒါန်းကို အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် လှူဒါန်းလျှင် ထိုပြိတ္တာတို့အား ရရှိခံစားရပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတု' ဟူသော စတုတ္ထဂါထာ၏ ရှေ့ထက်ဝက်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရှေ့ထက်ဝက်ဂါထာကို တတိယဂါထာ၏ ရှေ့ထက်ဝက်နှင့် ဤသို့ စပ်စပ်ရမည် -

‘‘Evaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakā;

Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo’’ti.

“သနားကြင်နာတတ်သော ဆွေမျိုးတို့သည် 'ဤအလှူသည် ဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့အား ဖြစ်စေသတည်း၊ ဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေကုန်သတည်း' ဟု ဤသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဆွေမျိုးတို့အား ပေးလှူကြကုန်၏။”

Tena ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti, no aññathā’’ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti.

ထိုသို့စပ်ခြင်းဖြင့် 'ဤအလှူသည် ဆွေမျိုးတို့အား ဖြစ်စေသတည်းဟု ဤသို့ ပေးလှူကြကုန်၏၊ တစ်ပါးသောအခြင်းအရာဖြင့် မဟုတ်' ဟု ဤနေရာ၌ အခြင်းအရာအနက်ကို ပြသော 'ဧဝံ' သဒ္ဒါဖြင့် ပေးလှူအပ်သော နည်းလမ်းအပြားကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။

Tattha idanti deyyadhammanidassanaṃ. Voti ‘‘kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’’ti ca (ma. ni. 1.326; mahāva. 466), ‘‘yehi vo ariyā’’ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ, na sāmivacanaṃ. Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu. Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti.

ထိုစကား၌ 'ဣဒံ' ဟူသောပုဒ်သည် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ 'ဝေါ' ဟူသောပုဒ်သည် 'ကစ္စိ ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယေဟိ ဝေါ အရိယာ' ဟူ၍လည်းကောင်း အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ စင်စစ် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ ပိုင်ဆိုင်ခြင်းပြ သာမိဝိဘတ် မဟုတ်ပေ။ 'ဉာတီနံ ဟောတု' ဟူသည်ကား ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဆွေမျိုးတို့အား ရရှိခံစားရပါစေသတည်း ဟူလို။ 'သုခိတာ ဟောန္တု ဉာတယော' ဟူသည် ပြိတ္တာဘုံရောက် ထိုဆွေမျိုးတို့သည် ဤအလှူ၏အကျိုးကို ခံစားရသဖြင့် ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ချမ်းသာကြပါစေကုန်သတည်း ဟူ၍ အနက်ရ၏။

Catutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanā

စတုတ္ထဂါထာ နောက်ထက်ဝက်နှင့် ပဉ္စမဂါထာ ရှေ့ထက်ဝက်အဖွင့်။

4-5. Evaṃ bhagavā yena pakārena pettivisayūpapannānaṃ ñātīnaṃ dātabbaṃ, taṃ dassento ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo’’ti vatvā puna yasmā ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti vuttepi na aññena kataṃ kammaṃ aññassa phaladaṃ hoti, kevalantu tathā uddissa diyyamānaṃ taṃ vatthu ñātīnaṃ kusalakammassa paccayo hoti. Tasmā yathā tesaṃ tasmiṃyeva vatthusmiṃ taṅkhaṇe phalanibbattakaṃ kusalakammaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘te ca tatthā’’ti catutthagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘pahūte annapānamhī’’ti pañcamagāthāya pubbaddhañca āha.

၄-၅. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပြိတ္တာဘုံ၌ဖြစ်သော ဆွေမျိုးတို့အား ပေးလှူအပ်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် 'ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတု၊ သုခိတာ ဟောန္တု ဉာတယော' ဟု မိန့်တော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတု' ဟု ဆိုစေကာမူ သူတစ်ပါးပြုအပ်သောကံသည် အခြားသူတစ်ပါးအား အကျိုးပေးသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုသို့ရည်မှတ်လှူဒါန်းအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုသည် ပြိတ္တာဆွေမျိုးတို့၏ ကုသိုလ်ကံအား အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပြိတ္တာတို့အား ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အမှီပြု၍ ထိုခဏ၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကံ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'တေ စ တတ္ထ' ဟူသော စတုတ္ထဂါထာ၏ နောက်ထက်ဝက်နှင့် 'ပဟုတေ အန္နပါနမှိ' ဟူသော ပဉ္စမဂါထာ၏ ရှေ့ထက်ဝက်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tesaṃ [Pg.176] attho – te ñātipetā yattha taṃ dānaṃ dīyati, tattha samantato āgantvā samāgantvā, samodhāya vā ekajjhaṃ hutvāti vuttaṃ hoti, sammā āgatā samāgatā ‘‘ime no ñātayo amhākaṃ atthāya dānaṃ uddisissantī’’ti etadatthaṃ sammā āgatā hutvāti vuttaṃ hoti. Pahūte annapānamhīti tasmiṃ attano uddissamāne pahūte annapānamhi. Sakkaccaṃ anumodareti abhisaddahantā kammaphalaṃ avijahantā cittīkāraṃ avikkhittacittā hutvā ‘‘idaṃ no dānaṃ hitāya sukhāya hotū’’ti modanti anumodanti, pītisomanassajātā hontīti.

ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - ထိုဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့သည် ဆွေမျိုးတို့က ရည်ညွှန်း၍ လှူဒါန်းရာအရပ်သို့ အရပ်ရပ်မှ လာရောက်စုဝေးကြကုန်၍ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမာဂတာ' ကောင်းစွာလာကြကုန်သည်ဖြစ်၍ 'ငါတို့၏ ဤဆွေမျိုးတို့သည် ငါတို့အကျိုးငှာ အလှူကို ရည်စူးကြလိမ့်မည်' ဟု ဤရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ညီညွတ်စွာ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဟုတေ အန္နပါနမှိ' ဟူသည် မိမိတို့အား ရည်စူး၍ များစွာသော ထမင်းအဖျော်တို့ကို တည်ထားပြင်ဆင်အပ်သော အခါ၌တည်း။ 'သက္ကစ္စံ အနုမောဒရေ' ဟူသည် ကံ ကံ၏အကျိုးကို အလွန်ယုံကြည်လျက်၊ မစွန့်လွှတ်ဘဲ ရိုသေစွာ မပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ 'ဤလှူဒါန်းမှုသည် ငါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်ပါစေသတည်း' ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သာဓုအနုမောဒနာ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏၊ နှစ်သက်ရွှင်လန်းသော စိတ်ရှိကြကုန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Pañcamagāthāparaddhachaṭṭhagāthāpubbaddhavaṇṇanā

ပဉ္စမဂါထာ နောက်ထက်ဝက်နှင့် ဆဋ္ဌဂါထာ ရှေ့ထက်ဝက်အဖွင့်။

5-6. Evaṃ bhagavā yathā pettivisayūpapannānaṃ taṅkhaṇe phalanibbattakaṃ kusalaṃ kammaṃ hoti, taṃ dassento –

၅-၆. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပြိတ္တာဘုံ၌ဖြစ်သောသူတို့အား ထိုခဏ၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကံ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် -

‘‘Te ca tattha samāgantvā, ñātipetā samāgatā;

Pahūte annapānamhi, sakkaccaṃ anumodare’’ti. –

“ထိုဆွေမျိုးပြိတ္တာတို့သည်လည်း ထိုလှူဒါန်းရာအရပ်သို့ စုဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်လျက် များစွာသော ထမင်းအဖျော်တို့ကို ရည်စူးလှူဒါန်းအပ်သောအခါ ရိုသေလေးမြတ်စွာ သာဓုအနုမောဒနာ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏” ဟု (မိန့်တော်မူ၏။)

Vatvā puna ñātake nissāya nibbattakusalakammaphalaṃ paccanubhontānaṃ tesaṃ ñātī ārabbha thomanākāraṃ dassento ‘‘ciraṃ jīvantū’’ti pañcamagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘amhākañca katā pūjā’’ti chaṭṭhagāthāya pubbaddhañca āha.

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ဆွေမျိုးတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ထွန်းလာသော ကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးကို ခံစားကြရကုန်သော ထိုပြိတ္တာတို့သည် မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးတို့ကို အာရုံပြု၍ ချီးမွမ်းကြပုံအခြင်းအရာကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'စိရံ ဇီဝန္တု' ဟူသော ပဉ္စမဂါထာ၏ နောက်ထက်ဝက်နှင့် 'အမှာကဉ္စ ကတာ ပူဇာ' ဟူသော ဆဋ္ဌဂါထာ၏ ရှေ့ထက်ဝက်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tesaṃ attho – ciraṃ jīvantūti cirajīvino dīghāyukā hontu. No ñātīti amhākaṃ ñātakā. Yesaṃ hetūti ye nissāya yesaṃ kāraṇā. Labhāmaseti labhāma. Attanā taṅkhaṇaṃ paṭiladdhasampattiṃ apadisantā bhaṇanti. Petānañhi attano anumodanena, dāyakānaṃ uddesena, dakkhiṇeyyasampadāya cāti tīhi aṅgehi dakkhiṇā samijjhati, taṅkhaṇe phalanibbattikā hoti. Tattha dāyakā visesahetu. Tenāhaṃsu ‘‘yesaṃ hetu labhāmase’’ti. Amhākañca katā pūjāti ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti evaṃ imaṃ dānaṃ uddisantehi amhākañca pūjā katā. Dāyakā ca anipphalāti yamhi santāne pariccāgamayaṃ kammaṃ kataṃ, tassa tattheva phaladānato dāyakā ca anipphalāti.

ထိုဂါထာပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— "စိရံ ဇီဝန္တု" (ciraṃ jīvantu) ဟူသည်မှာ "ရှည်သော အသက်ရှိလျက် ကြာမြင့်စွာ နေကြပါစေကုန်သတည်း" ဟု ဆိုလိုသည်။ "နော ဉာတီ" (no ñātī) ဟူသည်မှာ "ငါတို့၏ အဆွေအမျိုးတို့" ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယေသံ ဟေတု" (yesaṃ hetu) ဟူသည်မှာ "အကြင်ဆွေမျိုးတို့ကို အမှီပြု၍ သို့မဟုတ် အကြင်ဆွေမျိုးတို့၏ အကြောင်းကြောင့်" ဟု ဆိုလိုသည်။ "လဘာမသေ" (labhāmase) ဟူသည်မှာ "ငါတို့ ရကြကုန်၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ (ပြိတ္တာတို့သည်) မိမိတို့ ထိုခဏ၌ ရရှိအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ညွှန်ပြလျက် ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ပြိတ္တာတို့အား အလှူရေစက်သည် (၁) မိမိတို့၏ သာဓုခေါ်ဆိုမှု (anumodana)၊ (၂) အလှူဒါယကာတို့၏ ရည်ညွှန်းအမျှဝေမှု (uddesa)၊ (၃) မြတ်သောအလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြည့်စုံမှု (dakkhiṇeyyasampadā) တည်းဟူသော ဤအင်္ဂါသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံမှသာလျှင် ထိုခဏ၌ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သည်ဖြစ်၍ ပြည့်စုံအောင်မြင်သည်။ ထိုအရာ၌ အလှူဒါယကာတို့သည် ထူးခြားသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ပြိတ္တာတို့က "ယေသံ ဟေတု လဘာမသေ" ဟူ၍ ဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "အမှာကဉ္စ ကတာ ပူဇာ" (amhākañca katā pūjā) ဟူသည်မှာ "ဤအလှူကောင်းမှုသည် ငါတို့၏ ဆွေမျိုးတို့အား ရအပ်ပါစေသတည်း" ဟု ဤသို့ ဤအလှူကို ရည်ညွှန်းအမျှဝေကြကုန်သော သူတို့သည် ငါတို့အားလည်း ပူဇော်ခြင်းကို ပြုအပ်လေပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒါယကာ စ အနိပ္ဖလာ" (dāyakā ca anipphalā) ဟူသည်မှာ အကြင်သန္တာန်၌ စွန့်ကြဲပေးလှူခြင်းဖြင့်ပြီးသော ကုသိုလ်ကံကို ပြုအပ်ပြီ၊ ထိုခဏ၌ပင် အကျိုးကို ပေးသောကြောင့် အလှူဒါယကာတို့သည်လည်း အကျိုးမဲ့မဖြစ်ကြကုန် (အကျိုးကျေးဇူးကို ခံစားရကုန်၏) ဟူ၍ သိအပ်၏။

Etthāha [Pg.177] – ‘‘kiṃ pana pettivisayūpapannā eva ñātayo labhanti, udāhu aññepi labhantī’’ti? Vuccate – bhagavatā evetaṃ byākataṃ jāṇussoṇinā brāhmaṇena puṭṭhena, kimettha amhehi vattabbaṃ atthi. Vuttaṃ hetaṃ –

ဤစကားနှင့် ပတ်သက်၍ "အသို့နည်း၊ ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဆွေမျိုးတို့သာလျှင် ရရှိကြပါသလော သို့မဟုတ် ပြိတ္တာမဟုတ်သော အခြားသူတို့သည်လည်း ရရှိနိုင်ကြပါသလော" ဟု စောဒကဆရာက မေးမြန်းလာရာ၏။ ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေကို—ဇာဏုသောဏီပုဏ္ဏားက "အရှင်ဘုရား၊ ဤဆွေမျိုးတို့ သေလွန်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အကျွန်ုပ်တို့ ပြုကျင့်အပ်သော ဝတ္တရားသည် အဘယ်သို့ ရှိပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်အပ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် ဤအကြောင်းကို ဖြေကြားတော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့၏—

‘‘Mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā nāma dānāni dema, saddhāni karoma ‘idaṃ dānaṃ petānaṃ ñātisālohitānaṃ upakappatu, idaṃ dānaṃ petā ñātisālohitā paribhuñjantū’ti, kacci taṃ, bho gotama, dānaṃ petānaṃ ñātisālohitānaṃ upakappati, kacci te petā ñātisālohitā taṃ dānaṃ paribhuñjantīti. Ṭhāne kho, brāhmaṇa, upakappati, no aṭṭhāneti.

"အရှင်ဂေါတမ၊ အကျွန်ုပ်တို့ ပုဏ္ဏားတို့သည် 'ဤအလှူသည် ကွယ်လွန်ပြီးသော ငါတို့၏ ဆွေမျိုးသားချင်းဖြစ်ကုန်သော ပြိတ္တာတို့အား ရောက်ရှိပါစေသတည်း၊ ဤအလှူကို ပြိတ္တာဖြစ်ကုန်သော ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ သုံးဆောင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း' ဟု ရည်ညွှန်း၍ အလှူတို့ကို ပေးလှူကြပါကုန်၏၊ သဒ္ဓါဆွမ်းတို့ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြပါကုန်၏။ အရှင်ဂေါတမ၊ ထိုအလှူသည် ကွယ်လွန်ပြီးသော ဆွေမျိုးသားချင်း ပြိတ္တာတို့အား အမှန်တကယ် ရောက်ရှိပါသလော၊ ထိုဆွေမျိုးသားချင်း ပြိတ္တာတို့သည် ထိုအလှူကို သုံးဆောင်ကြရပါသလော" ဟု လျှောက်ထားရာ— "ပုဏ္ဏား၊ ရထိုက်သောအရပ် (ဌာန) ၌ တည်သော ပြိတ္တာတို့အားသာ ရောက်ရှိနိုင်၏။ မရထိုက်သောအရပ် (အဌာန) ၌ ဖြစ်နေပါက မရောက်ရှိနိုင်ပါ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, ṭhānaṃ, katamaṃ aṭṭhānanti? Idha, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nirayaṃ upapajjati. Yo nerayikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idaṃ kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

"အရှင်ဂေါတမ၊ ရထိုက်သောအရပ်သည် အဘယ်အရပ်နည်း၊ မရထိုက်သောအရပ်သည် အဘယ်အရပ်နည်း" ဟု မေးလျှောက်ရာ— "ပုဏ္ဏား၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိ၏…။ပ။ မှားသောအယူ ရှိ၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေလွန်ပြီးနောက် ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏။ ငရဲ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ အစာအာဟာရသည် အကြင်သို့ ရှိ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့် ထိုငရဲသားသည် ထိုငရဲ၌ အသက်မျှရ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့်ပင် ထိုငရဲ၌ တည်နေရ၏။ ပုဏ္ဏား၊ ဤအရပ်သည်လည်း ထိုသူတည်ရှိနေပါက ရည်စူး၍ လှူဒါန်းအပ်သော ထိုအလှူသည် မရောက်ရှိနိုင်သော မရထိုက်သောအရပ် (အဌာန) ပင် ဖြစ်၏။"

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjati. Yo tiracchānayonikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

"ပုဏ္ဏား၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိ၏…။ပ။ မှားသောအယူ ရှိ၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေလွန်ပြီးနောက် တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ အစာအာဟာရသည် အကြင်သို့ ရှိ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့် ထိုသူသည် တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ အသက်မျှရ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့်ပင် ထိုဘုံ၌ တည်နေရ၏။ ပုဏ္ဏား၊ ဤအရပ်သည်လည်း ထိုသူတည်ရှိနေပါက ရည်စူး၍ လှူဒါန်းအပ်သော ထိုအလှူသည် မရောက်ရှိနိုင်သော မရထိုက်သောအရပ် (အဌာန) ပင် ဖြစ်၏။"

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussānaṃ sahabyataṃ upapajjati…pe… devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Yo devānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

"ပုဏ္ဏား၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏…။ပ။ မှန်ကန်သောအယူ ရှိ၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေလွန်ပြီးနောက် လူ့ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏…။ပ။ နတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ နတ်တို့၏ အစာအာဟာရသည် အကြင်သို့ ရှိ၏၊ ထိုနတ်တို့၏ အာဟာရဖြင့် ထိုနတ်သည် ထိုနတ်ပြည်၌ အသက်မျှရ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့်ပင် ထိုပြည်၌ တည်နေရ၏။ ပုဏ္ဏား၊ ဤအရပ်သည်လည်း ထိုသူတည်ရှိနေပါက ရည်စူး၍ လှူဒါန်းအပ်သော ထိုအလှူသည် မရောက်ရှိနိုင်သော မရထိုက်သောအရပ် (အဌာန) ပင် ဖြစ်၏။"

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjati. Yo pettivesayikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena [Pg.178] so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Yaṃ vā panassa ito anupavecchanti mittāmaccā vā ñātisālohitā vā, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatīti.

"ပုဏ္ဏား၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိ၏…။ပ။ မှားသောအယူ ရှိ၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေလွန်ပြီးနောက် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ အစာအာဟာရသည် အကြင်သို့ ရှိ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့် ထိုပြိတ္တာသည် ထိုဘုံ၌ အသက်မျှရ၏၊ ထိုအာဟာရဖြင့်ပင် ထိုဘုံ၌ တည်နေရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ ဤလူ့ပြည်မှ မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်းတို့ကသော်လည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ကသော်လည်းကောင်း ထိုပြိတ္တာဖြစ်သောသူ၏ အကျိုးငှာ အကြင်အလှူကို ရည်စူး၍ အမျှဝေပေးလှူကြကုန်၏၊ ထိုရည်စူး၍ လှူဒါန်းပေးဝေအပ်သော ကုသိုလ်အလှူဖြင့် ထိုပြိတ္တာသည် ထိုဘုံ၌ အသက်မျှရ၏၊ ထိုကုသိုလ်ဖြင့်ပင် ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ တည်နေရ၏။ ပုဏ္ဏား၊ ဤပြိတ္တာဘုံဟူသော အရပ်သည်သာလျှင် ရထိုက်သောအရပ် (ဌာန) ဖြစ်၏။ ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ တည်သောသူအား ထိုရည်စူး၍ လှူအပ်သောအလှူသည် ရောက်ရှိနိုင်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

‘‘Sace pana, bho gotama, so peto ñātisālohito taṃ ṭhānaṃ anupapanno hoti, ko taṃ dānaṃ paribhuñjatīti? Aññepissa, brāhmaṇa, petā ñātisālohitā taṃ ṭhānaṃ upapannā honti, te taṃ dānaṃ paribhuñjantīti.

"အရှင်ဂေါတမ၊ အကယ်၍ ဆွေမျိုးသားချင်းဖြစ်သော ထိုပြိတ္တာသည် ထိုရထိုက်သောအရပ် (ပြိတ္တာဘုံ) သို့ မရောက်ရှိခဲ့ပါလျှင် ထိုအလှူကို မည်သူ သုံးဆောင်ပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ရာ— "ပုဏ္ဏား၊ ထိုအလှူဒါယကာ၏ အခြားသော ဆွေမျိုးသားချင်းဖြစ်ကုန်သော ပြိတ္တာတို့သည် ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ ရှိနေကြကုန်၏။ ထိုပြိတ္တာတို့သည် ထိုအလှူကို သုံးဆောင်ကြရကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Sace pana, bho gotama, so ceva peto ñātisālohito taṃ ṭhānaṃ anupapanno hoti, aññepissa petā ñātisālohitā taṃ ṭhānaṃ anupapannā honti, ko taṃ dānaṃ paribhuñjatīti? Aṭṭhānaṃ kho etaṃ brāhmaṇa anavakāso, yaṃ taṃ ṭhānaṃ vivittaṃ assa iminā dīghena addhunā yadidaṃ petehi ñātisālohitehi. Apica brāhmaṇa dāyakopi anipphalo’’ti (a. ni. 10.177).

"အရှင်ဂေါတမ၊ အကယ်၍ ရည်စူးအပ်သော ထိုဆွေမျိုးသားချင်း ပြိတ္တာသည်လည်း ထိုပြိတ္တာဘုံသို့ မရောက်ရှိခဲ့ပါလျှင်၊ ထိုဒါယကာ၏ အခြားသော ဆွေမျိုးသားချင်း ဖြစ်ကုန်သော ပြိတ္တာတို့သည်လည်း ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ မရှိကြပါကုန်လျှင် ထိုအလှူကို မည်သူသုံးဆောင်ပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ရာ— "ပုဏ္ဏား၊ ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာကာလပတ်လုံး ဆွေမျိုးသားချင်းဖြစ်သော ပြိတ္တာတို့မှ ကင်းဆိတ်သောဘုံဘဝ (တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ပြိတ္တာမဖြစ်ဖူးသောဘဝ) ဟူ၍ ရှိခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သော အရာဖြစ်၏၊ အခွင့်မရှိပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ပုဏ္ဏား၊ အလှူဒါယကာသည်လည်း အကျိုးမရှိသည် မဟုတ် (အကျိုးကျေးဇူးကို မလွဲမသွေ ရရှိမြဲဖြစ်၏)" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Chaṭṭhagāthāparaddhasattamagāthāvaṇṇanā

ခြောက်ဂါထာ၏ နောက်ထက်ဝက်နှင့် ခုနစ်ဂါထာ၏ အဖွင့်

6-7. Evaṃ bhagavā rañño māgadhassa pettivisayūpapannānaṃ pubbañātīnaṃ sampattiṃ nissāya thomento ‘‘ete te, mahārāja, ñātī imāya dānasampadāya attamanā evaṃ thomentī’’ti dassento –

၆-၇. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် မဂဓတိုင်းမင်းကြီး (ဗိမ္ဗိသာရမင်း) အား ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ရှေးဘဝအဆွေအမျိုးတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းကို အမှီပြု၍ ချီးမွမ်းလိုတော်မူသဖြင့်— "မင်းကြီး၊ သင်မင်းကြီး၏ ထိုဆွေမျိုးတို့သည် ဤသို့သော အလှူပေးကမ်းခြင်းကြောင့် နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ကြသဖြင့် ဤသို့ ချီးမွမ်းကြကုန်၏" ဟု ပြသလိုတော်မူသဖြင့်—

‘‘Ciraṃ jīvantu no ñātī, yesaṃ hetu labhāmase;

Amhākañca katā pūjā, dāyakā ca anipphalā’’ti. –

"ငါတို့၏ အဆွေအမျိုးတို့သည် သက်တော်ရှည်ကြပါစေကုန်သတည်း။ ထိုအဆွေအမျိုးတို့ကြောင့် ငါတို့သည် (ဤစည်းစိမ်ကို) ရကြကုန်၏။ ငါတို့အားလည်း ပူဇော်ခြင်းကို ပြုအပ်လေပြီ၊ အလှူဒါယကာတို့သည်လည်း အကျိုးမဲ့မဖြစ်ကြကုန်" ဟူသော ဂါထာကို—

Vatvā puna tesaṃ pettivisayūpapannānaṃ aññassa kasigorakkhādino sampattipaṭilābhakāraṇassa abhāvaṃ ito dinnena yāpanabhāvañca dassento ‘‘na hi tattha kasī atthī’’ti chaṭṭhagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘vaṇijjā tādisī’’ti imaṃ sattamagāthañca āha.

ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် တစ်ဖန် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လယ်ထွန်ခြင်း၊ နွားကျောင်းခြင်း စသည်ဖြင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိစေတတ်သော အကြောင်းရင်း မရှိပုံကိုလည်းကောင်း၊ ဤလူ့ပြည်မှ ပေးလှူအပ်သော ကုသိုလ်အလှူဖြင့်သာ အသက်မျှရပုံကိုလည်းကောင်း ပြလိုတော်မူသဖြင့် "န ဟိ တတ္ထ ကသီ အတ္ထိ" ဟူသော ခြောက်ခုမြောက်ဂါထာ၏ နောက်ထက်ဝက်ကိုလည်းကောင်း၊ "ဝဏိဇ္ဇာ တာဒိသီ" အစရှိသော ခုနစ်ခုမြောက်ဂါထာကိုလည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူ၏။

Tatrāyaṃ atthavaṇṇanā – na hi, mahārāja, tattha pettivisaye kasi atthi, yaṃ nissāya te petā sampattiṃ paṭilabheyyuṃ. Gorakkhettha na vijjatīti na kevalaṃ kasi eva, gorakkhāpi ettha pettivisaye na vijjati, yaṃ [Pg.179] nissāya te sampattiṃ paṭilabheyyuṃ. Vaṇijjā tādisī natthīti vāṇijjāpi tādisī natthi, yā tesaṃ sampattipaṭilābhahetu bhaveyya. Hiraññena kayākayanti hiraññena kayavikkayampi tattha tādisaṃ natthi, yaṃ tesaṃ sampattipaṭilābhahetu bhaveyya. Ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahinti kevalaṃ pana ito ñātīhi vā mittāmaccehi vā dinnena yāpenti, attabhāvaṃ gamenti. Petāti pettivisayūpapannā sattā. Kālagatāti attano maraṇakālena gatā, ‘‘kālakatā’’ti vā pāṭho, katakālā katamaraṇāti attho. Tahinti tasmiṃ pettivisaye.

ထိုဂါထာတို့၌ အနက်အဖွင့်ကား ဤသို့ ဖြစ်၏— မင်းကြီး၊ ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ အကြင်လယ်လုပ်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ထိုပြိတ္တာတို့သည် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရအပ်ရာ၏၊ ထိုလယ်လုပ်ခြင်းသည် မရှိသည်သာတည်း။ "ဂေါရက္ခေတ္ထ န ဝိဇ္ဇတိ" (gorakkhettha na vijjatī) ဟူသည်မှာ စင်စစ် လယ်လုပ်ခြင်းသာ မရှိသည်မဟုတ်၊ အကြင်နွားကျောင်းခြင်းကို အမှီပြု၍ ထိုပြိတ္တာတို့သည် စည်းစိမ်ကို ရအပ်ရာ၏၊ ထိုနွားကျောင်းခြင်းသည်လည်း ဤပြိတ္တာဘုံ၌ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝဏိဇ္ဇာ တာဒိသီ နတ္ထိ" (vaṇijjā tādisī natthi) ဟူသည်မှာ ထိုပြိတ္တာတို့အား စည်းစိမ်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုကဲ့သို့သော ကုန်သွယ်ခြင်းသည်လည်း မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟိရညေန ကယာကယံ" (hiraññena kayākayanti) ဟူသည်မှာ ထိုပြိတ္တာတို့အား စည်းစိမ်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရွှေငွေဖြင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်းမျိုးသည်လည်း ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣတော ဒိန္နေန ယာပေန္တိ၊ ပေတာ ကာလင်္ကတာ တဟိံ" ဟူသည်မှာ စင်စစ်သော်ကား ဤလူ့ပြည်မှ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့က သော်လည်းကောင်း၊ မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်းတို့က သော်လည်းကောင်း ပေးလှူအပ်သော ကုသိုလ်အလှူဖြင့်သာ ထိုဘုံ၌ အသက်မျှရကုန်၏၊ ဘဝကို တည်တံ့စေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပေတာ" (petā) ဟူသည်မှာ ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ကာလင်္ကတာ" (kālagatā) ဟူသည်မှာ မိမိတို့ သေလွန်ပြီးသည်မှ (ကွယ်လွန်ပြီးသည်မှ) ဟု ဆိုလိုသည်။ (တစ်နည်းအားဖြင့် "ကာလကတာ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသေး၏၊ သေဆုံးခြင်းကို ပြုပြီးသည်မှ ဟု အနက်ရ၏။) "တဟိံ" (tahiṃ) ဟူသည်မှာ ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ဟု ဆိုလိုသည်။

Aṭṭhamanavamagāthādvayavaṇṇanā

ရှစ်ခုနှင့် ကိုးခုမြောက် ဂါထာနှစ်ပုဒ်၏ အဖွင့်

8-9. Evaṃ ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahi’’nti vatvā idāni upamāhi tamatthaṃ pakāsento ‘‘unname udakaṃ vuṭṭha’’nti idaṃ gāthādvayamāha.

၈-၉. ဤသို့လျှင် "ဣတော ဒိန္နေန ယာပေန္တိ၊ ပေတာ ကာလင်္ကတာ တဟိံ" ဟူ၍ မိန့်တော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဥပမာတို့ဖြင့် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေလိုတော်မူသဖြင့် "ဥန္နမေ ဥဒကံ ဝုဋ္ဌံ" အစရှိသော ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Tassattho – yathā unnate thale ussāde bhūmibhāge meghehi abhivuṭṭhaṃ udakaṃ ninnaṃ pavattati, yo yo bhūmibhāgo ninno oṇato, taṃ taṃ pavattati gacchati pāpuṇāti, evameva ito dinnaṃ dānaṃ petānaṃ upakappati nibbattati, pātubhavatīti attho. Ninnamiva hi udakappavattiyā ṭhānaṃ petaloko dānupakappanāya. Yathāha – ‘‘idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī’’ti (a. ni. 10.177). Yathā ca kandarapadarasākhāpasākhakusobbhamahāsobbhasannipātehi vārivahā mahānajjo pūrā hutvā sāgaraṃ paripūrenti, evampi ito dinnadānaṃ pubbe vuttanayeneva petānaṃ upakappatīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - ကုန်းမြင့်၍ ရေမရှိသော မြေအရပ်၌ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းသောအခါ ရေသည် နိမ့်ရာချိုင့်ဝှမ်းသို့ စီးဆင်းသကဲ့သို့၊ အကြင်အကြင် နိမ့်ဆင်းသော ချိုင့်ဝှမ်းမြေအရပ်သို့ ရေသည် စီးဆင်းသွားရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤလူ့ပြည်မှ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် ပြိတ္တာတို့အား အကျိုးပေး၏ (သို့မဟုတ် ပြီးပြည့်စုံ၏၊ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ရေစီးဆင်းရာဌာနဖြစ်သော နိမ့်ရာအရပ်ကဲ့သို့ ပြိတ္တာဘုံကို သိအပ်၏။ ရေစီးဆင်းသကဲ့သို့ အလှူ၏ အကျိုးရောက်ရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် “ဗြာဟ္မဏ... ဤသည်ကား ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ တည်ရှိသော ပြိတ္တာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူအကျိုး ရောက်ရှိရာဌာနဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တောင်ကြား၊ မြောင်းကြီးမြောင်းငယ်၊ ချောင်းငယ်ချောင်းကြီးတို့မှ စီးဆင်းလာသော ရေကို ဆောင်ယူသည့် မြစ်ကြီးငါးသွယ်တို့သည် ပြည့်လျှံကုန်လျက် သမုဒ္ဒရာကို ပြည့်စေကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤလူ့ပြည်မှ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင် ပြိတ္တာတို့အား အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်ထွန်းစေ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Dasamagāthāvaṇṇanā

ဒသမဂါထာအဖွင့် (သို့မဟုတ် ဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ)။

10. Evaṃ bhagavā ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahi’’nti imaṃ atthaṃ upamāhi pakāsetvā puna yasmā te petā ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti āsābhibhūtā ñātigharaṃ āgantvāpi ‘‘idaṃ nāma no dethā’’ti yācituṃ asamatthā, tasmā tesaṃ imāni anussaraṇavatthūni anussaranto [Pg.180] kulaputto dakkhiṇaṃ dajjāti dassento ‘‘adāsi me’’ti imaṃ gāthamāha.

၁၀. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် “ဤလူ့ပြည်မှ ပေးလှူအပ်သော အလှူဖြင့် ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ ကွယ်လွန်သော ပြိတ္တာတို့သည် အသက်မွေးကြရကုန်၏” ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဥပမာတို့ဖြင့် ပြသတော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် ထိုပြိတ္တာတို့သည် “ဤဆွေမျိုးများထံမှ ငါတို့ တစ်စုံတစ်ခု ရရှိကြလိမ့်မည်” ဟု မျှော်လင့်တောင့်တခြင်း လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဆွေမျိုးတို့၏ အိမ်သို့ ရောက်ရှိလာကြသော်လည်း “ငါတို့အား ဤမည်သောအရာကို ပေးကြပါ” ဟု တောင်းခံရန် မစွမ်းနိုင်ကြကုန်၊ ထိုကြောင့် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော ဆွေမျိုးအမျိုးကောင်းသားသည် ထိုပြိတ္တာတို့အပေါ် ဤသို့သော အဖန်ဖန်အောက်မေ့အပ်သော အကြောင်းကိစ္စတို့ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်လျက် အလှူရေစက် သွန်းချလှူဒါန်းအပ်၏ဟု ပြသတော်မူလိုသဖြင့် “အဒါသိ မေ” အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – ‘‘idaṃ nāma me dhanaṃ vā dhaññaṃ vā adāsī’’ti ca, ‘‘idaṃ nāma me kiccaṃ attanā uyyogamāpajjanto akāsī’’ti ca, ‘‘amu me mātito vā pitito vā sambandhattā ñātī’’ti ca sinehavasena tāṇasamatthatāya ‘‘mittā’’ti ca, ‘‘asuko me saha paṃsukīḷako sakhā’’ti ca evaṃ sabbamanussaranto petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā, dānaṃ niyyāteyyāti. Aparo pāṭho ‘‘petānaṃ dakkhiṇā dajjā’’ti. Tassattho – dātabbāti dajjā. Kā sā? Petānaṃ dakkhiṇā, teneva ‘‘adāsi me’’tiādinā nayena pubbe katamanussaraṃ anussaratāti vuttaṃ hoti. Karaṇavacanappasaṅge paccattavacanaṃ veditabbaṃ.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - “ဤသူသည် ငါ့အား ဤမည်သော ဥစ္စာ သို့မဟုတ် ဤမည်သော စပါးကို ပေးလှူဖူးလေပြီ” ဟုလည်းကောင်း၊ “ဤသူသည် ငါ၏ ဤမည်သော ကိစ္စကို ကိုယ်တိုင်လည်း လုံ့လစိုက်ထုတ်၍ ဆောင်ရွက်ပေးဖူးလေပြီ” ဟုလည်းကောင်း၊ “ဤသူသည် မိခင်ဘက်မှ သို့မဟုတ် ဖခင်ဘက်မှ တော်စပ်သောကြောင့် ငါ၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖြစ်သည်” ဟုလည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်မှီခိုထိုက်သူဖြစ်သောကြောင့် “မိတ်ဆွေကောင်းဖြစ်သည်” ဟုလည်းကောင်း၊ “ဤသူသည် ငါနှင့်အတူ ငယ်စဉ်က မြေမှုန့်ကစားဖက်ဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သည်” ဟုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အလုံးစုံကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့သတိရလျက် ငါသည် ကွယ်လွန်သူ ပြိတ္တာတို့အား အလှူရေစက် သွန်းချလှူဒါန်းအပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ပေတာနံ ဒက္ခိဏံ ဒဇ္ဇာ” အစား “ပေတာနံ ဒက္ခိဏာ ဒဇ္ဇာ” ဟုလည်း စာကိုယ်ရှိ၏။ ၎င်း၏ အနက်မှာ ပေးလှူအပ်သောကြောင့် “ဒဇ္ဇာ” ဟု ဆိုသည်။ ထိုသို့ ပေးလှူအပ်သောအရာကား အဘယ်နည်း။ ပြိတ္တာတို့အား ပေးလှူအပ်သော အလှူ (ဒက္ခိဏာ) ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့်သာလျှင် “အဒါသိ မေ” အစရှိသော နည်းဖြင့် “ရှေး၌ ပြုဖူးသောကျေးဇူးကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ဆင်ခြင်လျက်” ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကရိုဏ်းဝိဘတ် (တတိယာဝိဘတ်) သုံးရမည့်နေရာ၌ ပဌမဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ကို သုံးထားသည်ဟု သိအပ်၏။

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

ဧကါဒသမဂါထာအဖွင့် (သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်တစ်ဂါထာမြောက်အဖွင့်)။

11. Evaṃ bhagavā petānaṃ dakkhiṇāniyyātane kāraṇabhūtāni anussaraṇavatthūni dassento –

၁၁. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပြိတ္တာတို့အား အလှူကို ပေးဝေလှူဒါန်းရာ၌ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော အဖန်ဖန်အောက်မေ့ဆင်ခြင်အပ်သည့် အကြောင်းအရာတို့ကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် -

‘‘Adāsi me akāsi me, ñātimittā sakhā ca me;

Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā, pubbe katamanussara’’nti. –

“အဒါသိ မေ အကာသိ မေ၊ ဉာတိမိတ္တာ သခါ စ မေ။ ပေတာနံ ဒက္ခိဏံ ဒဇ္ဇာ၊ ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရံ” ဟု (မိန့်တော်မူခဲ့သည်။)

Vatvā puna ye ñātimaraṇena ruṇṇasokādiparā eva hutvā tiṭṭhanti, na tesaṃ atthāya kiñci denti, tesaṃ taṃ ruṇṇasokādi kevalaṃ attaparitāpanameva hoti, na petānaṃ kiñci atthaṃ nipphādetīti dassento ‘‘na hi ruṇṇaṃ vā’’ti imaṃ gāthamāha.

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးနောက် တစ်ဖန် ဆွေမျိုးများ သေလွန်ခြင်းကြောင့် ငိုကြွေးပူဆွေးခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့်သာ နှိပ်စက်ခံရလျက် ကျန်ရစ်ကြကုန်သော၊ ကွယ်လွန်သူတို့အတွက် တစ်စုံတစ်ခုသော အလှူကောင်းမှုကို မပြုလုပ်ကြကုန်သော သူတို့အား ထိုငိုကြွေးပူဆွေးခြင်း စသည်တို့သည် စင်စစ်အားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေရုံမျှသာ ဖြစ်ပြီး၊ ကွယ်လွန်ပြီးသော ပြိတ္တာတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကျေးဇူးကိုမျှ မပြီးစီးစေနိုင်ပုံကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် “န ဟိ ရုဏ္ဏံ ဝါ” အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tattha ruṇṇanti rodanā roditattaṃ assupātanaṃ, etena kāyaparissamaṃ dasseti. Sokoti socanā socitattaṃ, etena cittaparissamaṃ dasseti. Yā caññāti yā ca ruṇṇasokehi aññā. Paridevanāti ñātibyasanena phuṭṭhassa lālappanā, ‘‘kahaṃ ekaputtaka piya manāpā’’ti evamādinā nayena guṇasaṃvaṇṇanā, etena vacīparissamaṃ dasseti.

ထိုဂါထာ၌ “ရုဏ္ဏံ” ဆိုသည်မှာ ငိုကြွေးခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤပုဒ်ဖြင့် ကိုယ်၏ပင်ပန်းခြင်းကို ပြတော်မူသည်။ “သောကော” ဆိုသည်မှာ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤပုဒ်ဖြင့် စိတ်၏ပင်ပန်းခြင်းကို ပြတော်မူသည်။ “ယာ စည္ဉာ” ဆိုသည်မှာ ငိုကြွေးခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်းတို့မှ တစ်ပါးသော အခြားအရာကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိဒေဝနာ” ဆိုသည်မှာ ဆွေမျိုးတို့ ပျက်စီးကွယ်လွန်ခြင်းနှင့် ကြုံတွေ့ရသောအခါ “အို... ချစ်လှစွာသော တစ်ဦးတည်းသော သားလေး၊ ဘယ်အရပ်သို့ သွားသနည်း” ဟု အစရှိသဖြင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို မြည်တမ်းချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤပုဒ်ဖြင့် နှုတ်၏ပင်ပန်းခြင်းကို ပြတော်မူသည်။

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

ဒွါဒသမဂါထာအဖွင့် (သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ဂါထာမြောက်အဖွင့်)။

12. Evaṃ [Pg.181] bhagavā ‘‘ruṇṇaṃ vā soko vā yā caññā paridevanā, sabbampi taṃ petānaṃ atthāya na hoti, kevalantu attānaṃ paritāpanamattameva, evaṃ tiṭṭhanti ñātayo’’ti ruṇṇādīnaṃ niratthakabhāvaṃ dassetvā puna māgadharājena yā dakkhiṇā dinnā, tassā sātthakabhāvaṃ dassento ‘‘ayañca kho dakkhiṇā’’ti imaṃ gāthamāha.

၁၂. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် “ငိုကြွေးခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ အခြားသော မြည်တမ်းခြင်း ဟူသမျှသည် ကွယ်လွန်သူ ပြိတ္တာတို့၏ အကျိုးငှာ မဖြစ်၊ စင်စစ်အားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေရုံမျှသာ ဖြစ်ပြီး၊ ဆွေမျိုးတို့သည်လည်း ဤသို့သာ တည်ရှိနေကြရကုန်၏” ဟု ငိုကြွေးခြင်းစသည်တို့၏ အကျိုးမဲ့ပုံကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် မဂဓပြည့်ရှင် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး ပေးလှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးရှိပုံကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် “အယဉ္စ ခေါ ဒက္ခိဏာ” အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – ayañca kho, mahārāja, dakkhiṇā tayā ajja attano ñātigaṇaṃ uddissa dinnā, sā yasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa, tasmā saṅghamhi suppatiṭṭhitā assa petajanassa dīgharattaṃ hitāya upakappati sampajjati phalatīti vuttaṃ hoti. Upakappatīti ca ṭhānaso upakappati, taṃkhaṇaṃyeva upakappati, na cirena. Yathā hi taṃkhaṇaññeva paṭibhantaṃ ‘‘ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’ti vuccati, evamidhāpi taṃkhaṇaṃyeva upakappantā ‘‘ṭhānaso upakappatī’’ti vuttā. Yaṃ vā taṃ ‘‘idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī’’ti (a. ni. 10.177) vuttaṃ, tattha khuppipāsikavantāsaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinne ṭhāne upakappatīti vuttaṃ yathā kahāpaṇaṃ dento ‘‘kahāpaṇaso detī’’ti loke vuccati. Imasmiñca atthavikappe upakappatīti pātubhavati, nibbattatīti vuttaṃ hoti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - “မင်းမြတ်... သင်မင်းကြီးသည် ယနေ့ မိမိ၏ ဆွေမျိုးအပေါင်းကို ရည်စူး၍ ပေးလှူအပ်သော ဤအလှူသည်၊ သံဃာတော်သည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အတုမရှိသော ကောင်းမှုမျိုးစေ့ စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် သံဃာတော်၌ ကောင်းစွာတည်ရှိစေအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုအလှူသည် ကွယ်လွန်သူ ပြိတ္တာတို့အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ အကျိုးပေး၏၊ ပြီးပြည့်စုံ၏၊ အကျိုးသက်ရောက်၏” ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဥပကပ္ပတိ” ဟူသည်မှာ ချက်ချင်းလက်ငင်း အကျိုးသက်ရောက်၏၊ ထိုခဏ၌ပင် ဖြစ်ထွန်း၏၊ ကြာမြင့်မှ ဖြစ်ထွန်းသည်မဟုတ်။ ဥပမာအားဖြင့် ချက်ချင်းလက်ငင်း ရှေးရှုထင်ရှားသည်ကို “ထိုခဏ၌ပင် မြတ်စွာဘုရားကို ရှေးရှုထင်၏” ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနေရာ၌လည်း ထိုခဏ၌ပင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သည်ကို “ချက်ချင်းလက်ငင်း အကျိုးသက်ရောက်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် “ဗြာဟ္မဏ... ဤသည်ကား ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ တည်ရှိသော ပြိတ္တာအား လူံးဒါန်းအပ်သော အလှူအကျိုး ရောက်ရှိရာဌာနဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကား၌၊ ခုပ္ပိပါသိကပြိတ္တာ၊ ဝန္တာသပြိတ္တာ၊ ပရဒတ္တူပဇီဝိပြိတ္တာ၊ นိဇ္ဈာမတဏှိကပြိတ္တာ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော ပြိတ္တာဘုံ၌ တည်နေသူတို့အား အကျိုးကျေးဇူး ရောက်ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အသပြာကို ပေးလှူရာ၌ “အသပြာကို ပေး၏” ဟု လောက၌ ပြောဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့သော အနက်အထူးကို ယူဆရာ၌ “ဥပကပ္ပတိ” ဟူသည်မှာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏၊ ပြီးပြည့်စုံ၏ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Terasamagāthāvaṇṇanā

တေရသမဂါထာအဖွင့် (သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်သုံးဂါထာမြောက်အဖွင့်)။

13. Evaṃ bhagavā raññā dinnāya dakkhiṇāya sātthakabhāvaṃ dassento –

၁၃. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး ပေးလှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးရှိပုံကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် -

‘‘Ayañca kho dakkhiṇā dinnā, saṅghamhi suppatiṭṭhitā;

Dīgharattaṃ hitāyassa, ṭhānaso upakappatī’’ti. –

“အယဉ္စ ခေါ ဒက္ခိဏာ ဒိန္နာ၊ သံဃမှိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ။ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယဿ၊ ဌာနသော ဥပကပ္ပတိ” ဟု (မိန့်တော်မူခဲ့သည်။)

Vatvā puna yasmā imaṃ dakkhiṇaṃ dentena ñātīnaṃ ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo nidassito, bahujanassa pākaṭīkato, nidassanaṃ vā kato, tumhehipi ñātīnaṃ evameva ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo paripūretabbo, na niratthakehi ruṇṇādīhi attā paritāpetabboti ca pete dibbasampattiṃ adhigamentena petānaṃ pūjā katā uḷārā, buddhappamukhañca bhikkhusaṅghaṃ annapānādīhi santappentena bhikkhūnaṃ balaṃ anupadinnaṃ, anukampādiguṇaparivārañca cāgacetanaṃ nibbattentena anappakaṃ puññaṃ [Pg.182] pasutaṃ, tasmā bhagavā imehi yathābhuccaguṇehi rājānaṃ sampahaṃsento –

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးနောက် တစ်ဖန်၊ အဆွေအမျိုးတို့အတွက် ဤအလှူကို ပေးလှူခြင်းအားဖြင့် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော ဆွေမျိုးတို့သည် ပြုသင့်ပြုထိုက်သော ကိစ္စကို ပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြုကျင့်အပ်သော ဆွေမျိုးတရားကို ညွှန်ပြတော်မူအပ်ပြီ၊ လူအပေါင်းတို့အား ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူအပ်ပြီ (သို့မဟုတ် သာဓကအဖြစ် ပြသတော်မူအပ်ပြီ)။ သင်မင်းကြီးတို့သည်လည်း ကွယ်လွန်သူ ဆွေမျိုးတို့အတွက် ဤသို့လျှင် ဆွေမျိုးတို့ ပြုသင့်ပြုထိုက်သော ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ဆွေမျိုးတို့၌ ပြုကျင့်အပ်သော တရားကို ဖြည့်ကျင့်အပ်၏။ အကျိုးမရှိသော ငိုကြွေးခြင်းစသည်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မပူပန်စေအပ်။ ထိုပြိတ္တာတို့အား နတ်ချမ်းသာကို ရရှိစေလိုသဖြင့် ပြိတ္တာတို့အတွက် ကြီးမြတ်သော ပူဇော်လှူဒါန်းခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်ပြီ။ မြတ်စွာဘုရား အမှူးရှိသော သံဃာတော်အား ဆွမ်းခဲဖွယ် အဖျော်စသည်တို့ဖြင့် ရောင့်ရဲစေသဖြင့် ရဟန်းတို့အား ခွန်အားကို အစဉ်အတိုင်း ပေးလှူခြင်းသည်လည်း မြတ်လှ၏။ သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်အခြံအရံရှိသည့် စာဂစေတနာကို ဖြစ်စေသဖြင့် အတိုင်းမသိ များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကိုလည်း ပွားများစေအပ်ပြီ။ ထိုကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟုတ်မှန်သော ဤဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးကို ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းစေလျက် (သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းတော်မူလျက်) -

‘‘So ñātidhammo ca ayaṃ nidassito,Petāna pūjā ca katā uḷārā;

Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ,Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’nti. –

“သော ဉာတိဓမ္မော စ အယံ နိဒဿိတော၊ ပေတာန ပူဇာ စ ကတာ ဥဠာရာ။ ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နံ၊ တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ” ဟု -

Imāya gāthāya desanaṃ pariyosāpeti.

ဤဂါထာဖြင့် ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်တော်မူ၏။

Atha vā ‘‘so ñātidhammo ca ayaṃ nidassito’’ti iminā gāthāpadena bhagavā rājānaṃ dhammiyā kathāya sandasseti. Ñātidhammanidassanameva hi ettha sandassanaṃ petāna pūjā ca katā uḷārāti iminā samādapeti. Uḷārāti pasaṃsanameva hi ettha punappunaṃ pūjākaraṇe samādapanaṃ. Balañca bhikkhūnamanuppadinnanti iminā samuttejeti. Balānuppadānameva hi ettha evaṃ dānaṃ, balānuppadānatāti tassa ussāhavaḍḍhanena samuttejanaṃ. Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakanti iminā sampahaṃseti. Puññappasutakittanameva hi ettha tassa yathābhuccaguṇasaṃvaṇṇanabhāvena sampahaṃsanajananato sampahaṃsananti veditabbaṃ.

တစ်နည်းအားဖြင့် "ထိုဆွေမျိုးတို့ကျင့်အပ်သော တရားကိုလည်း ညွှန်ပြအပ်ပြီ" ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးအား တရားစကားဖြင့် ကောင်းစွာ ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ဆွေမျိုးတို့ကျင့်အပ်သောတရားကို ညွှန်ပြခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ "ကောင်းစွာ ညွှန်ပြခြင်း (သန္ဒဿန)" မည်၏။ "ကွယ်လွန်သူတို့အား ကြီးမြတ်သော ပူဇော်ခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်ပြီ" ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် ဆောက်တည်စေတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ "ကြီးမြတ်သော" ဟု ဆိုခြင်းသည် ချီးမွမ်းစကားသာ ဖြစ်ပြီး အဖန်တလဲလဲ ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ဆောက်တည်စေခြင်း (သမာဒပန) ဖြစ်သည်။ "ရဟန်းတို့အားလည်း အားအစွမ်းကို ပေးအပ်ပြီ" ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် ရွှင်လန်းတက်ကြွစေတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ ဤသို့သော အလှူပေးခြင်းသည် အားအင်ကို ပေးခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး ထိုသူ၏ အားထုတ်မှုကို ပွားများစေခြင်းဖြင့် ရွှင်လန်းတက်ကြွစေခြင်း (သမုတ္တေဇန) ဖြစ်သည်။ "သင်တို့သည် နည်းလှစွာမဟုတ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ဆည်းပူးအပ်ပြီ" ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် များစွာ ဝမ်းမြောက်စေတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ ကုသိုလ်ဆည်းပူးမှုကို ထုတ်ဖော်ချီးမွမ်းခြင်းသည်ပင် ဟုတ်တိုင်းမှန်ရာ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြစ်၍ များစွာဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "များစွာဝမ်းမြောက်စေခြင်း (သမ္ပဟံသန)" ဟု သိအပ်၏။

Desanāpariyosāne ca pettivisayūpapattiādīnavasaṃvaṇṇanena saṃviggānaṃ yoniso padahataṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Dutiyadivasepi bhagavā devamanussānaṃ idameva tirokuṭṭaṃ desesi, evaṃ yāva sattamadivasā tādiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌လည်း ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်း၏ အပြစ်ကို ပြဆိုတော်မူသောကြောင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ကာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းလျက် တရားအားထုတ်ကြကုန်သော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့အား တရားသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မဘိသမယ) ဖြစ်လေသည်။ ဒုတိယမြောက်နေ့၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်၊ လူတို့အား ဤတိရောကုဋ္ဋသုတ္တန်ကိုပင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤနည်းအတိုင်း ခုနစ်ရက်တိုင်အောင် ထိုသို့သော တရားသိမြင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လေသည်။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိက အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌

Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

တိရောကုဋ္ဋသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

8. Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā

၈. နိဓိကဏ္ဍသုတ်အဖွင့်

Nikkhepakāraṇaṃ

သုတ်တော်ကို ထားရှိရခြင်းအကြောင်း

Idāni yadidaṃ tirokuṭṭānantaraṃ ‘‘nidhiṃ nidheti puriso’’tiādinā nidhikaṇḍaṃ nikkhittaṃ, tassa –

ယခုအခါ တိရောကုဋ္ဋသုတ်၏ အခြားမဲ့ (နောက်ဆက်တွဲ) ၌ "နိဓိံ နိဓေတိ ပုရိသော" အစရှိသည်ဖြင့် ထားရှိအပ်သော ဤနိဓိကဏ္ဍသုတ်တော်၏—

‘‘Bhāsitvā [Pg.183] nidhikaṇḍassa, idha nikkhepakāraṇaṃ;

Aṭṭhuppattiñca dīpetvā, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

"ဤကျမ်းစာ၌ နိဓိကဏ္ဍသုတ်တော်ကို ထားရှိရခြင်းအကြောင်းကို ပြဆိုပြီး၍လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်မှု (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ကို ဖော်ပြပြီး၍လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အဖွင့်ကို ပြုစုပါအံ့။"

Tattha idha nikkhepakāraṇaṃ tāvassa evaṃ veditabbaṃ. Idañhi nidhikaṇḍaṃ bhagavatā iminā anukkamena avuttampi yasmā anumodanavasena vuttassa tirokuṭṭassa mithunabhūtaṃ, tasmā idha nikkhittaṃ. Tirokuṭṭena vā puññavirahitānaṃ vipattiṃ dassetvā iminā katapuññānaṃ sampattidassanatthampi idaṃ idha nikkhittanti veditabbaṃ. Idamassa idha nikkhepakāraṇaṃ.

ထိုစကား၌ ရှေးဦးစွာ ဤနိဓိကဏ္ဍသုတ်တော်ကို ဤနေရာ၌ ထားရှိရခြင်းအကြောင်းကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤနိဓိကဏ္ဍသုတ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဒေသနာစဉ်အတိုင်း ဟောကြားတော်မမူခဲ့သော်လည်း အနုမောဒနာတရားအဖြစ် ဟောကြားအပ်သော တိရောကုဋ္ဋသုတ်နှင့် တွဲဖက်ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ ထားရှိအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် တိရောကုဋ္ဋသုတ်ဖြင့် ကုသိုလ်ကင်းဝေးသူတို့၏ ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ပုံကို ပြသပြီးနောက် ဤနိဓိကဏ္ဍသုတ်ဖြင့် ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုသူတို့၏ ပြည့်စုံကြွယ်ဝပုံကို ပြသရန်အတွက်လည်း ဤနေရာ၌ ထားရှိအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤသုတ်တော်ကို ဤနေရာ၌ ထားရှိရခြင်း အကြောင်းရင်းတည်း။

Suttaṭṭhuppatti

သုတ်တော် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းအကြောင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ)

Aṭṭhuppatti panassa – sāvatthiyaṃ kira aññataro kuṭumbiko aḍḍho mahaddhano mahābhogo. So ca saddho hoti pasanno, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. So ekasmiṃ divase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti. Tena ca samayena rājā dhanatthiko hoti, so tassa santike purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, bhaṇe, itthannāmaṃ kuṭumbikaṃ ānehī’’ti. So gantvā taṃ kuṭumbikaṃ āha ‘‘rājā taṃ gahapati āmantetī’’ti. Kuṭumbiko saddhādiguṇasamannāgatena cetasā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto āha ‘‘gaccha, bho purisa, pacchā āgamissāmi, idāni tāvamhi nidhiṃ nidhento ṭhito’’ti. Atha bhagavā bhuttāvī pavārito tameva puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthaṃ ‘‘nidhiṃ nidheti puriso’’ti imā gāthāyo abhāsi. Ayamassa aṭṭhuppatti.

ထိုနိဓိကဏ္ဍသုတ်တော်၏ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းအကြောင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ သာဝတ္ထိပြည်၌ ကြွယ်ဝချမ်းသာ၍ များစွာသော ဥစ္စာပစ္စည်း၊ အသုံးအဆောင်ရှိသော သူကြွယ်တစ်ယောက် ရှိလေသည်။ ထိုသူကြွယ်သည် သဒ္ဓါတရားရှိ၍ ကြည်ညိုတတ်သူဖြစ်ကာ ဝန်တိုခြင်းကင်းသော စိတ်နှလုံးဖြင့် လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်၏။ သူသည် တစ်နေ့သောအခါတွင် မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်များအား အလှူကြီး ပေးလှူလေသည်။ ထိုအချိန်တွင် ကောသလမင်းကြီးသည် ငွေကြေးဥစ္စာ အလိုရှိသဖြင့် "ဟယ်ချင်း ယောကျ်ား... သင်သွား၍ ဤအမည်ရှိသော သူကြွယ်ကို ခေါ်ခဲ့လော့" ဟု မင်းချင်းယောကျ်ားကို စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုမင်းချင်းယောကျ်ားလည်း သွား၍ "သူကြွယ်... မင်းကြီးက သင့်ကို ခေါ်တော်မူသည်" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ သဒ္ဓါတရားစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော စိတ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့အား ဆွမ်းလုပ်ကျွေးနေသော သူကြွယ်က "အိုယောကျ်ား... သင်သွားနှင့်ဦးလော့၊ ငါနောက်မှ လာခဲ့ပါအံ့၊ ယခုအခါ ငါသည် ရွှေအိုး (နိဓိ) မြှုပ်ထားဆဲ ဖြစ်သည်" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး၍ ဆွမ်းပင့်မြစ်တော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့သော ကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းကို ပရမတ္ထအားဖြင့် "ရွှေအိုး (နိဓိ)" ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်နှင့် ထိုသူကြွယ်အား ဝမ်းမြောက်စေရန်အတွက် "နိဓိံ နိဓေတိ ပုရိသော" အစရှိသော ဤဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်ကား သုတ်တော်၏ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ (ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းအကြောင်း) တည်း။

Evamassa –

ဤသို့လျှင် ထိုသုတ်တော်၏—

‘‘Bhāsitvā nidhikaṇḍassa, idha nikkhepakāraṇaṃ;

Aṭṭhuppattiñca dīpetvā, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

"ဤကျမ်းစာ၌ နိဓိကဏ္ဍသုတ်တော်ကို ထားရှိရခြင်းအကြောင်းကို ပြဆိုပြီး၍လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်မှု (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ကို ဖော်ပြပြီး၍လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အဖွင့်ကို ပြုစုပါအံ့။"

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

ပထမဂါထာအဖွင့်

1. Tattha nidhiṃ nidheti purisoti nidhīyatīti nidhi, ṭhapīyati rakkhīyati gopīyatīti attho. So catubbidho thāvaro, jaṅgamo, aṅgasamo, anugāmikoti. Tattha thāvaro nāma bhūmigataṃ vā vehāsaṭṭhaṃ vā hiraññaṃ vā [Pg.184] suvaṇṇaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathavirahitaṃ, ayaṃ thāvaro nidhi. Jaṅgamo nāma dāsidāsaṃ hatthigavassavaḷavaṃ ajeḷakaṃ kukkuṭasūkaraṃ yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathapaṭisaṃyuttaṃ. Ayaṃ jaṅgamo nidhi aṅgasamo nāma kammāyatanaṃ, sippāyatanaṃ, vijjāṭṭhānaṃ, bāhusaccaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ sikkhitvā gahitaṃ aṅgapaccaṅgamiva attabhāvappaṭibaddhaṃ, ayaṃ aṅgasamo nidhi. Anugāmiko nāma dānamayaṃ puññaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ dhammassavanamayaṃ dhammadesanāmayaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ puññaṃ tattha tattha anugantvā viya iṭṭhaphalamanuppadeti, ayaṃ anugāmiko nidhi. Imasmiṃ pana ṭhāne thāvaro adhippeto.

၁. ထိုစကားရပ်၌ "နိဓိံ နိဓေတိ ပုရိသော" ဟူသည်မှာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် "နိဓိ (ရွှေအိုး သို့မဟုတ် သိုက်)" ဟု ခေါ်၏။ ထားအပ်၊ စောင့်ရှောက်အပ်၊ လုံခြုံစေအပ်သော ဥစ္စာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုဥစ္စာသည် (၁) သာဝရ (မရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ဥစ္စာ)၊ (၂) ဇင်္ဂမ (ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ဥစ္စာ)၊ (၃) အင်္ဂသမ (ကိုယ်အင်္ဂါနှင့်တူသော ဥစ္စာ)၊ (၄) အနုဂါမိက (သံသရာအစဉ်လိုက်သော ဥစ္စာ) ဟု လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် "သာဝရ" မည်သည်ကား မြေ၌ မြှုပ်ထားသည်ဖြစ်စေ၊ မြေပေါ် (ဟင်းလင်းပြင်) ၌ ရှိသည်ဖြစ်စေ ငွေ၊ ရွှေ၊ လယ်ယာ၊ အိမ်ရာမြေ စသည်တို့နှင့် ဣရိယာပုတ်မရှိသော (မလှုပ်ရှားနိုင်သော) အခြား ဤသို့သဘောရှိသော ဥစ္စာပစ္စည်းအားလုံး ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို သာဝရနိဓိ (မရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ဥစ္စာသိုက်) ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဇင်္ဂမ" မည်သည်ကား ကျွန်မိန်းမ၊ ကျွန်ယောကျ်ား၊ ဆင်၊ နွား၊ မြင်း၊ လား၊ ဆိတ်၊ သိုး၊ ကြက်၊ ဝက် စသည်တို့နှင့် ဣရိယာပုတ်ရှိသော (လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်သော) အခြား ဤသို့သဘောရှိသော သက်ရှိဥစ္စာပစ္စည်းအားလုံး ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို ဇင်္ဂမနိဓိ (ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ဥစ္စာသိုက်) ဟု ဆိုအပ်၏။ "အင်္ဂသမ" မည်သည်ကား အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတတ်၊ အနုပညာအတတ်၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအတတ်၊ ဗဟုသုတစသည်တို့နှင့် သင်ကြားတတ်မြောက်ထားသဖြင့် ကိုယ်အင်္ဂါကြီးငယ်ကဲ့သို့ မိမိကိုယ်နှင့် တစ်ပါးတည်း တည်ရှိနေသော အတတ်ပညာအားလုံး ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို အင်္ဂသမနိဓိ (ကိုယ်အင်္ဂါနှင့်တူသော ဥစ္စာသိုက်) ဟု ဆိုအပ်၏။ "အနုဂါမိက" မည်သည်ကား ဒါနကောင်းမှု၊ သီလကောင်းမှု၊ ဘာဝနာကောင်းမှု၊ ဓမ္မသဝနကောင်းမှု၊ ဓမ္မဒေသနာကောင်းမှု စသည်တို့နှင့် ထိုထိုဘဝတို့၌ နောက်ကွယ်မှ အရိပ်ပမာ အစဉ်လိုက်လျက် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရားများကို ပေးစွမ်းနိုင်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်အားလုံး ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို အနုဂါမိကနိဓိ (သံသရာအစဉ်လိုက်သော ဥစ္စာသိုက်) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ "သာဝရနိဓိ (မရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ဥစ္စာသိုက်)" ကိုသာ လိုလားအပ်၏။

Nidhetīti ṭhapeti paṭisāmeti gopeti. Purisoti manusso. Kāmañca purisopi itthīpi paṇḍakopi nidhiṃ nidheti, idha pana purisasīsena desanā katā, atthato pana tesampi idha samodhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Gambhīre odakantiketi ogāhetabbaṭṭhena gambhīraṃ, udakassa antikabhāvena odakantikaṃ. Atthi gambhīraṃ na odakantikaṃ jaṅgale bhūmibhāge satikaporiso āvāṭo viya, atthi odakantikaṃ na gambhīraṃ ninne pallale ekadvividatthiko āvāṭo viya, atthi gambhīrañceva odakantikañca jaṅgale bhūmibhāge yāva idāni udakaṃ āgamissatīti, tāva khato āvāṭo viya. Taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘gambhīre odakantike’’ti. Atthe kicce samuppanneti atthā anapetanti atthaṃ, atthāvahaṃ hitāvahanti vuttaṃ hoti. Kātabbanti kiccaṃ, kiñcideva karaṇīyanti vuttaṃ hoti. Uppannaṃ eva samuppannaṃ, kattabbabhāvena upaṭṭhitanti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ atthe kicce samuppanne. Atthāya me bhavissatīti nidhānappayojananidassanametaṃ. Etadatthañhi so nidheti ‘‘atthāvahe kismiñcideva karaṇīye samuppanne atthāya me bhavissati, tassa me kiccassa nipphattiyā bhavissatī’’ti. Kiccanipphattiyeva hi tassa kicce samuppanne atthoti veditabbo.

"နိဓေတိ" ဟူသည်မှာ ထား၏၊ သိုမှီး၏၊ စောင့်ရှောက်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပုရိသော" ဟူသည်မှာ လူကို ဆိုလိုသည်။ ယောကျ်ားဖြစ်စေ၊ မိန်းမဖြစ်စေ၊ ပဏ္ဍုတ်ဖြစ်စေ ဥစ္စာသိုက်ကို မြှုပ်နှံတတ်ကြသော်လည်း ဤနေရာ၌ ယောကျ်ားကို အဓိကပြု၍ ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရမူ ထိုမိန်းမ၊ ပဏ္ဍုတ်စသည်တို့ကိုလည်း ဤနေရာ၌ အကျုံးဝင်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ "ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ" ဟူသည်မှာ နက်ရှိုင်းစွာ ဝင်ရောက်တူးရသောကြောင့် "ဂမ္ဘီရ (နက်ရှိုင်းသော)" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ရေနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိသောကြောင့် "ဩဒကန္တိက (ရေ၏အနီး၌ဖြစ်သော)" ဟု ခေါ်သည်။ ကုန်းမြင့်ရာ အရပ်တွင် လူတစ်ရပ်မက နက်သော တွင်းကဲ့သို့ နက်သော်လည်း ရေနှင့် မနီးသောတွင်း ရှိသကဲ့သို့၊ နိမ့်သော ရွှံ့ညွန်၌ တစ်ထွာ နှစ်ထွာမျှသာ တူးရသဖြင့် ရေနှင့်နီးသော်လည်း မနက်သောတွင်းလည်း ရှိ၏။ ကုန်းမြင့်ရာအရပ်၌ ရေထွက်သည့်တိုင်အောင် တူးအပ်သောတွင်းကဲ့သို့ နက်လည်းနက်၊ ရေနှင့်လည်း နီးသောတွင်းလည်း ရှိ၏။ ထိုကဲ့သို့ နက်လည်းနက်၊ ရေနှင့်လည်း နီးကပ်သောတွင်းကို ရည်ညွှန်း၍ "ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "အတ္ထေ ကိစ္စေ သမုပ္ပန္နေ" ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားနှင့် မကင်းသောကြောင့် "အတ္ထ" ဟု ခေါ်ပြီး၊ အကျိုးကို ဆောင်တတ်၊ စီးပွားကို ဆောင်တတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် "ကိစ္စ" ဟု ခေါ်ပြီး၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စဟု ဆိုလိုသည်။ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကိုပင် "သမုပ္ပန္န" ဟု ခေါ်ပြီး၊ မလွဲမသွေ ပြုလုပ်ရမည့်အဖြစ်ဖြင့် ရှေ့မှောက်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော အကျိုးစီးပွားနှင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါဟု ဆိုလိုသည်။ "အတ္ထာယ မေ ဘဝိဿတိ" ဟူသော စကားရပ်သည် ဥစ္စာသိုက်ကို သိုမှီးမြှုပ်နှံရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူသည် "အကျိုးရှိသော ပြုဖွယ်ကိစ္စတစ်စုံတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာပါက ငါ့အတွက် အကျိုးရှိလိမ့်မည်၊ ငါ၏ ကိစ္စများ ပြီးမြောက်လိမ့်မည်" ဟု ရည်ရွယ်လျက် ဥစ္စာကို မြှုပ်နှံခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသူ့အတွက် အရေးကြုံလာသောအခါ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းသည်သာလျှင် "အကျိုးစီးပွား" ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Dutiyagāthāvaṇṇanā

ဒုတိယဂါထာအဖွင့်

Evaṃ nidhānappayojanaṃ dassento atthādhigamādhippāyaṃ dassetvā idāni anatthāpagamādhippāyaṃ dassetumāha –

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဥစ္စာသိုက်ကို မြှုပ်နှံရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြသရာ၌ အကျိုးစီးပွား ရရှိလိုသောဆန္ဒကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ ဘေးအန္တရာယ် (အကျိုးမဲ့) မှ လွတ်မြောက်လိုသောဆန္ဒကို ပြသရန်အတွက် ဤသို့ ဆက်လက်ဟောကြားတော်မူ၏—

2. ‘‘Rājato [Pg.185] vā duruttassa, corato pīḷitassa vā.

၂. မင်းတို့၏ စွပ်စွဲနှိပ်စက်ခြင်း ခံရသောအခါ၌ ဖြစ်စေ၊ ခိုးသူတို့ နှိပ်စက်အပ်သည် ဖြစ်သောအခါ၌ ဖြစ်စေ၊

Iṇassa vā pamokkhāya, dubbhikkhe āpadāsu vā’’ti.

ကြွေးမြီတင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရန်အလို့ငှာ ဖြစ်စေ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော အခါ၌ ဖြစ်စေ၊ ဘေးအန္တရာယ်များနှင့် ကြုံတွေ့ရသော အခါ၌ ဖြစ်စေ (ရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံတတ်ကြကုန်၏။)

Tassattho ‘‘atthāya me bhavissatī’’ti ca ‘‘iṇassa vā pamokkhāyā’’ti ca ettha vuttehi dvīhi bhavissatipamokkhāya-padehi saddhiṃ yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbo.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - "ငါ့အား အကျိုးရှိလတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကြွေးမြီမှ လွတ်မြောက်ရန်အလို့ငှာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤအရာ၌ ဆိုအပ်သော "ဘဝိဿတိ" ပုဒ်၊ "ပမောက္ခာယ" ပုဒ်တို့နှင့် ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ယှဉ်စပ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။

Tatthāyaṃ yojanā – na kevalaṃ atthāya me bhavissatīti eva puriso nidhiṃ nidheti, kintu ‘‘ayaṃ coro’’ti vā ‘‘pāradāriko’’ti vā ‘‘suṅkaghātako’’ti vā evamādinā nayena paccatthikehi paccāmittehi duruttassa me sato rājato vā pamokkhāya bhavissati, sandhicchedādīhi dhanaharaṇena vā, ‘‘ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ dehī’’ti jīvaggāhena vā corehi me pīḷitassa sato corato vā pamokkhāya bhavissati. Santi me iṇāyikā, te maṃ ‘‘iṇaṃ dehī’’ti codessanti, tehi me codiyamānassa iṇassa vā pamokkhāya bhavissati. Hoti so samayo, yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, tattha na sukaraṃ appadhanena yāpetuṃ, tathāvidhe āgate dubbhikkhe vā me bhavissati. Yathārūpā āpadā uppajjanti aggito vā udakato vā appiyadāyādato vā, tathārūpāsu vā uppannāsu āpadāsu me bhavissatītipi puriso nidhiṃ nidhetīti.

ထိုဂါထာ၌ ဤသို့ ယှဉ်စပ်မှု (ယောဇနာ) ပြုအပ်၏ - ယောက်ျားသည် "ငါ့အား စီးပွားချမ်းသာ ရရှိရန်သာ ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု သက်သက်သာ ရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံသည်မဟုတ်၊ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - "ဤသူကား ခိုးသူဖြစ်သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ "သူ့မယားကို ပြစ်မှားသူဖြစ်သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ "ကင်းခွန်ကို ခိုးယူသူဖြစ်သည်" ဟုလည်းကောင်း ဤသို့စသော နည်းဖြင့် ရန်သူတို့၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့က စွပ်စွဲနှိပ်စက်သောအခါ မင်းဘေးမှ လွတ်မြောက်ရန် ဖြစ်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နံရံကို ဖောက်ထွင်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ "ဤမျှလောက်သော ရွှေငွေကို ပေးလော့" ဟု အသက်ဘေးဖြင့် ခြိမ်းခြောက်၍ ဖမ်းဆီးခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ခိုးသူတို့ နှိပ်စက်အပ်သောအခါ ခိုးသူဘေးမှ လွတ်မြောက်ရန် ဖြစ်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါ့အား မြီရှင်တို့ ရှိကုန်အံ့၊ ထိုမြီရှင်တို့သည် ငါ့အား ကြွေးမြီပေးလော့ဟု တောင်းကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုမြီရှင်တို့ တောင်းဆိုအပ်သောအခါ ထိုသူတစ်ပါး၏ ကြွေးမြီမှ လွတ်မြောက်ရန် ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော အခါ၊ သီးနှံစပါး ရခဲသောအခါ၊ ဆွမ်းကွမ်း ရခဲသောအခါမျိုး ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုသို့သော အခါမျိုး၌ နည်းပါးသော ဥစ္စာဖြင့် အသက်မွေးရန် မလွယ်ကူ၊ ထိုသို့သော ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော ဘေးအန္တရာယ် ရောက်လာသောအခါ၌လည်း ငါ့အား အကျိုးရှိလတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မီးဘေး၊ ရေဘေး၊ မချစ်အပ်သော အမွေခံတို့၏ ဘေးတို့ကြောင့် ဘေးရန်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကုန်၏၊ ထိုသို့သော ဘေးရန်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌လည်း ငါ့အား အကျိုးရှိလတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ယောက်ျားသည် ရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံထားတတ်၏။

Evaṃ atthādhigamādhippāyaṃ anatthāpagamādhippāyañcāti dvīhi gāthāhi duvidhaṃ nidhānappayojanaṃ dassetvā idāni tameva duvidhaṃ payojanaṃ nigamento āha –

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျိုးကို ရရှိခြင်းဟူသော အလိုကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့မှ ကင်းလွတ်ခြင်းဟူသော အလိုကိုလည်းကောင်း ဤသို့ ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ရွှေအိုးမြှုပ်နှံခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး နှစ်မျိုးကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုအကျိုးနှစ်မျိုးကိုပင် နိဂုံးချုပ်တော်မူလိုသဖြင့် ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhīyatī’’ti.

"လောက၌ ဤသို့သော အကျိုးကျေးဇူးအတွက် ရွှေအိုးဟူသည်ကို မြှုပ်နှံထားကြကုန်၏။"

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘atthāya me bhavissatī’’ti ca ‘‘rājato vā duruttassā’’ti evamādīhi ca atthādhigamo anatthāpagamo ca dassito. Etadatthāya etesaṃ nipphādanatthāya imasmiṃ okāsaloke yo koci hiraññasuvaṇṇādibhedo nidhi nāma nidhīyati ṭhapīyati paṭisāmīyatīti.

ထိုဂါထာပုဒ်၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - "ငါ့အား စီးပွားချမ်းသာ ရရှိရန် ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မင်းဘေးမှ လွတ်မြောက်ရန် ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်ဖြင့် ပြအပ်သော အကျိုးကို ရရှိခြင်းနှင့် အကျိုးမဲ့မှ ကင်းလွတ်ခြင်းဟူသော ထိုအကျိုးကျေးဇူးတို့ ပြီးစီးစေရန်အလို့ငှာ ဤဩကာသလောက၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ရွှေငွေစသော ကွဲပြားခြားနားသော ရွှေအိုးဟူသည်ကို မြှုပ်နှံအပ်၏၊ ထားအပ်၏၊ သိုမှီးအပ်၏။ ဤသည်ကား အနက်တည်း။

Tatiyagāthāvaṇṇanā

တတိယဂါထာအဖွင့်။

Idāni [Pg.186] yasmā evaṃ nihitopi so nidhi puññavataṃyeva adhippetatthasādhako hoti, na aññesaṃ, tasmā tamatthaṃ dīpento āha –

ယခုအခါ ဤသို့ မြှုပ်နှံထားအပ်သော်လည်း ထိုရွှေအိုးသည် ကောင်းမှုကုသိုလ်ရှိသူတို့အားသာ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်၏၊ ကုသိုလ်မရှိသူတို့အား မပြီးစေနိုင်၊ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဟောတော်မူ၏ -

3. ‘‘Tāvassunihito santo, gambhīre odakantike.

၃. "ထိုရွှေအိုးကို ရှေးဦးစွာ မြေ၌ နက်ရှိုင်းစွာ ရေ၏အနီး၌ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံထားသော်လည်း၊"

Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī’’ti.

"ထိုရွှေအိုးအားလုံးသည် ထိုသူအား အခါခပ်သိမ်း အကျိုးမပြုနိုင်ပေ။"

Tassattho – so nidhi tāva sunihito santo, tāva suṭṭhu nikhaṇitvā ṭhapito samānoti vuttaṃ hoti. Kīva suṭṭhūti? Gambhīre odakantike, yāva gambhīre odakantike nihitoti saṅkhaṃ gacchati, tāva suṭṭhūti vuttaṃ hoti. Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatīti yena purisena nihito, tassa sabbopi sabbakālaṃ na upakappati na sampajjati, yathāvuttakiccakaraṇasamattho na hotīti vuttaṃ hoti. Kintu kocideva kadācideva upakappati, neva vā upakappatīti. Ettha ca nti padapūraṇamatte nipāto daṭṭhabbo ‘‘yathā taṃ appamattassa ātāpino’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.18-19; 3.154) viya. Liṅgabhedaṃ vā katvā ‘‘so’’ti vattabbe ‘‘ta’’nti vuttaṃ. Evaṃ hi vuccamāne so attho sukhaṃ bujjhatīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - "ထိုရွှေအိုးကို ရှေးဦးစွာ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သည်ဖြစ်၍" ဆိုသည်မှာ အလွန်ကောင်းမွန်စွာ မြှုပ်နှံထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်မျှလောက် ကောင်းမွန်သနည်းဟူမူ - နက်ရှိုင်းသော ရေ၏အနီး၌ မြှုပ်နှံထားသည်ဟု ဆိုအပ်သည်အထိ အလွန်ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုရွှေအိုးအားလုံးသည် ထိုသူအား အခါခပ်သိမ်း အကျိုးမပြုနိုင်ပေ" ဆိုသည်မှာ အကြင်သူသည် မြှုပ်နှံထားအပ်၏၊ ထိုသူအား ရွှေအိုးအားလုံးသည် အခါခပ်သိမ်း အကျိုးမပြုနိုင်၊ အဆင်မပြေနိုင်၊ ဆိုအပ်ပြီးသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးစီးစေနိုင်စွမ်း မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ သို့ရာတွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ရွှေအိုးသည် တစ်ရံတစ်ခါ၌သာ အသုံးဝင်သော်လည်း ဝင်နိုင်၏၊ သို့မဟုတ် လုံးဝ အသုံးမဝင်ဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤဂါထာ၌ "တံ" (taṃ) ဟူသော သဒ္ဒါကို ပုဒ်ပြည့်ကာမျှဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဟု မှတ်အပ်၏။ "ယထာ တံ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော" စသော ပါဠိတို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ သို့မဟုတ် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်းကို ပြု၍ "သော" (so) ဟု ဆိုအပ်လျက် "တံ" (taṃ) ဟု ဆိုထားခြင်းဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုသော် ထိုအနက်ကို လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်၏။

Catutthapañcamagāthāvaṇṇanā

စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမဂါထာတို့၏ အဖွင့်။

Evaṃ ‘‘na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī’’ti vatvā idāni yehi kāraṇehi na upakappati, tāni dassento āha –

ဤသို့ "ရွှေအိုးအားလုံးသည် ထိုသူအား အခါခပ်သိမ်း အကျိုးမပြုနိုင်" ဟု မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ အဘယ်အကြောင်းတို့ကြောင့် အကျိုးမပြုနိုင်ပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဟောတော်မူ၏ -

4. ‘‘Nidhi vā ṭhānā cavati, saññā vāssa vimuyhati.

၄. "ရွှေအိုးသည်လည်း ထားရာအရပ်မှ ရွေ့လျောတတ်၏၊ ထိုသူ၏ အမှတ်သညာသည်လည်း မိန်းမောတွေဝေတတ်၏၊"

Nāgā vā apanāmenti, yasmā vāpi haranti naṃ.

"နဂါးတို့သည်လည်း အရပ်တစ်ပါးသို့ ပြောင်းရွှေ့တတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဘီလူး (ဘုမ္မစိုးနတ်) တို့သည်လည်း ထိုရွှေအိုးကို ဆောင်ယူသွားတတ်ကုန်၏၊"

5. ‘‘Appiyā vāpi dāyādā, uddharanti apassato’’ti.

၅. "မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော အမွေခံတို့သည်လည်း ထိုသူ မမြင်ကွယ်ရာ၌ တူးဖော်ယူဆောင်သွားတတ်ကုန်၏။"

Tassattho – yasmiṃ ṭhāne sunihito hoti nidhi, so vā nidhi tamhā ṭhānā cavati apeti vigacchati, acetanopi samāno puññakkhayavasena aññaṃ ṭhānaṃ gacchati. Saññā vā assa vimuyhati, yasmiṃ ṭhāne nihito nidhi, taṃ na jānāti, assa puññakkhayacoditā nāgā vā taṃ nidhiṃ apanāmenti aññaṃ ṭhānaṃ gamenti. Yakkhā vāpi haranti yenicchakaṃ ādāya [Pg.187] gacchanti. Apassato vā assa appiyā vā dāyādā bhūmiṃ khaṇitvā taṃ nidhiṃ uddharanti. Evamassa etehi ṭhānā cavanādīhi kāraṇehi so nidhi na upakappatīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ရွှေအိုးကို ကောင်းစွာ သိုမှီးမြှုပ်နှံထားသော အရပ်မှ ထိုရွှေအိုးသည် ရွေ့လျောတတ်၏၊ ဖဲခွာတတ်၏။ သက်မဲ့ပစ္စည်း ဖြစ်သော်လည်း ကုသိုလ်ကောင်းမှု ကုန်ခန်းသွားခြင်းကြောင့် အခြားတစ်ပါးသော အရပ်သို့ ရောက်သွားတတ်၏။ ထိုသူ၏ အမှတ်သညာသည်လည်း မေ့လျော့တတ်၏၊ ရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံထားသော အရပ်ကို မမှတ်မိနိုင် ဖြစ်တတ်၏။ ထိုသူ၏ ကောင်းမှုကုန်ခြင်းက နှိုးဆော်သဖြင့် နဂါးတို့သည်လည်း ထိုရွှေအိုးကို အခြားတစ်ပါးသော အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့စေတတ်ကုန်၏။ ဘီလူးတို့သည်လည်း မိမိတို့ အလိုရှိရာသို့ ယူဆောင်သွားတတ်ကုန်၏။ ထိုသူ၏ မမြင်ကွယ်ရာ၌ မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော အမွေခံတို့သည်လည်း မြေကိုတူး၍ ထိုရွှေအိုးကို ဖော်ထုတ်ယူဆောင်သွားတတ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူအား ဤကဲ့သို့သော နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ထိုမြှုပ်နှံထားသော ရွှေအိုးသည် အကျိုးမပြုနိုင်တော့ပေ။ ဤသည်ကား အနက်တည်း။

Evaṃ ṭhānā cavanādīni lokasammatāni anupakappanakāraṇāni vatvā idāni yaṃ taṃ etesampi kāraṇānaṃ mūlabhūtaṃ ekaññeva puññakkhayasaññitaṃ kāraṇaṃ, taṃ dassento āha –

ဤသို့ နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းစသော လောက၌ သမုတ်အပ်ကုန်သော အကျိုးမပြုနိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းတို့ကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းတို့၏ အခြေခံရင်းမြစ်ဖြစ်သော၊ ကောင်းမှုကုသိုလ် ကုန်ခန်းခြင်းဟု မှတ်အပ်သော အကြောင်းတစ်ပါးတည်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Yadā puññakkhayo hoti, sabbametaṃ vinassatī’’ti.

"အကြင်အခါ၌ ကောင်းမှုကုသိုလ် ကုန်ခန်းသွားအံ့၊ ထိုအခါ ဤရွှေအိုးအားလုံးသည် ပျက်စီးရလေတော့၏။"

Tassattho – yasmiṃ samaye bhogasampattinipphādakassa puññassa khayo hoti, bhogapārijuññasaṃvattanikamapuññamokāsaṃ katvā ṭhitaṃ hoti, atha yaṃ nidhiṃ nidhentena nihitaṃ hiraññasuvaṇṇādidhanajātaṃ, sabbametaṃ vinassatīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှု ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုံးရှုံးပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကုသိုလ်တရားသည် အခွင့်ကောင်းရ၍ တည်ရှိနေသောအခါ ရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံထားသောသူ မြှုပ်နှံအပ်သော ရွှေငွေစသော ဥစ္စာအားလုံးတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေတော့၏။ ဤသည်ကား အနက်တည်း။

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

ဆဋ္ဌမဂါထာအဖွင့်။

Evaṃ bhagavā tena tena adhippāyena nihitampi yathādhippāyaṃ anupakappantaṃ nānappakārehi nassanadhammaṃ lokasammataṃ nidhiṃ vatvā idāni yaṃ puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthamidaṃ nidhikaṇḍamāraddhaṃ, taṃ dassento āha –

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် မြှုပ်နှံအပ်သော်လည်း အလိုရှိတိုင်း အကျိုးမပြုနိုင်ဘဲ အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းတို့ဖြင့် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော လောကသမုတ် ရွှေအိုးကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ပရမတ်သဘောအားဖြင့် ကောင်းမှုကုသိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်းကိုသာလျှင် ရွှေအိုးဟူ၍ ပြတော်မူလိုသဖြင့်၊ ထိုသူကြွယ်အား ဝမ်းမြောက်စေခြင်းငှာ ဤနိဓိကဏ္ဍဒေသနာကို အားထုတ်တော်မူအပ်၏။ ထိုကောင်းမှုကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဟောတော်မူ၏ -

6. ‘‘Yassa dānena sīlena, saṃyamena damena ca.

၆. "အကြင်သူသည် အလှူပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်ကို စောင့်စည်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ဆုံးမခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊"

Nidhī sunihito hoti, itthiyā purisassa vā’’ti.

"မိန်းမဖြစ်စေ၊ ယောက်ျားဖြစ်စေ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သော ကုသိုလ်ရွှေအိုး ရှိ၏။"

Tattha dānanti ‘‘dānañca dhammacariyā cā’’ti ettha vuttanayeneva gahetabbaṃ. Sīlanti kāyikavācasiko avītikkamo. Pañcaṅgadasaṅgapātimokkhasaṃvarādi vā sabbampi sīlaṃ idha sīlanti adhippetaṃ. Saṃyamoti saṃyamanaṃ saṃyamo, cetaso nānārammaṇagatinivāraṇanti vuttaṃ hoti, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Yena saṃyamena samannāgato ‘‘hatthasaṃyato, pādasaṃyato, vācāsaṃyato, saṃyatuttamo’’ti ettha saṃyatuttamoti vutto. Apare āhu ‘‘saṃyamanaṃ saṃyamo, saṃvaraṇanti vuttaṃ hoti, indriyasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti. Damoti damanaṃ, kilesūpasamananti vuttaṃ hoti, paññāyetaṃ adhivacanaṃ. Paññā hi katthaci paññātveva [Pg.188] vuccati ‘‘sussūsā labhate pañña’’nti evamādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 188). Katthaci dhammoti ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu. Katthaci damoti ‘‘yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjatī’’tiādīsu.

ထိုဂါထာ၌ “ဒါနံ” ဟူသည်မှာ “ဒါနဉ္စ ဓမ္မစရိယာ စ” ဟူသော မင်္ဂလသုတ်လာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ ယူအပ်၏။ “သီလံ” ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်တို့ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပဉ္စသီလ၊ အဋ္ဌသီလ၊ ဒသမသီလ၊ ပါတိမောက်သံဝရသီလ အစရှိသော အလုံးစုံသော သီလကို ဤနေရာ၌ “သီလ” ဟု အလိုရှိအပ်၏။ “သံယမော” ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေကို စောင့်ထိန်းခြင်း ဖြစ်၏။ စိတ်သည် အထူးထူးသော အာရုံများသို့ ပြေးသွားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း (နီဝရဏတားခြင်း) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ သမာဓိတရား၏ အမည်တည်း။ ထိုစောင့်စည်းခြင်း သမာဓိတရားနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် “လက်ကို စောင့်စည်းသူ၊ ခြေကို စောင့်စည်းသူ၊ နှုတ်ကို စောင့်စည်းသူ၊ အမြတ်ဆုံး စောင့်စည်းသူ” ဟူသော နေရာ၌ “အမြတ်ဆုံး စောင့်စည်းသူ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ “စောင့်စည်းခြင်း သံယမ ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေကို ပိတ်ပင်စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသည်မှာ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ၏ အမည်တည်း။ “ဒမော” ဟူသည်မှာ ကိလေသာကို ဆုံးမခြင်း၊ ငြိမ်းစေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ပညာတရား၏ အမည်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပညာကို အချို့သော နေရာများ၌ “သုဿူသံ လဘတေ ပညံ” အစရှိသည်တို့၌ “ပညာ” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ အချို့နေရာများ၌ “သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ” အစရှိသည်တို့၌ “ဓမ္မ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ အချို့နေရာများ၌ “ယဒိ သစ္စာ ဒမာ စာဂါ၊ ခန္တျာ ဘိယျော န ဝိဇ္ဇတိ” အစရှိသည်တို့၌ “ဒမ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Evaṃ dānādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yassa itthiyā vā purisassa vā dānena sīlena saṃyamena damena cāti imehi catūhi dhammehi yathā hiraññena suvaṇṇena muttāya maṇinā vā dhanamayo nidhi tesaṃ suvaṇṇādīnaṃ ekattha pakkhipanena nidhīyati, evaṃ puññamayo nidhi tesaṃ dānādīnaṃ ekacittasantāne cetiyādimhi vā vatthumhi suṭṭhu karaṇena sunihito hotīti.

ဤသို့ လှူဒါန်းခြင်း အစရှိသည်တို့ကို သိပြီးနောက် ယခုအခါ ဤဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပေါင်းရုံး၍ ဤသို့ သိအပ်၏— အကြင် မိန်းမအား ဖြစ်စေ၊ ယောကျ်ားအား ဖြစ်စေ လှူဒါန်းခြင်း၊ သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ စောင့်စည်းခြင်း၊ ဆုံးမခြင်းတည်းဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့ဖြင့် ရွှေ၊ ငွေ၊ ပုလဲ၊ ပတ္တမြား အစရှိသော ဥစ္စာပစ္စည်းတည်းဟူသော ရွှေအိုးကို တစ်နေရာတည်း၌ စုပေါင်း၍ သိုမှီးမြှုပ်နှံသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကောင်းမှုကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးကို ထိုအလှူပေးခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် မိမိ၏ စိတ်သန္တာန်တစ်ခု၌ သော်လည်းကောင်း၊ စေတီပုထိုး အစရှိသော သာသနိက အဆောက်အအုံ (ဝတ္ထု) တို့၌ သော်လည်းကောင်း ကောင်းစွာပြုလုပ်၍ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံထားအပ်သည် ဖြစ်၏ ဟု သိအပ်၏။

Sattamagāthāvaṇṇanā

သတ္တမဂါထာအဖွင့် ပြီး၏။

Evaṃ bhagavā ‘‘yassa dānenā’’ti imāya gāthāya puññasampadāya paramatthato nidhibhāvaṃ dassetvā idāni yattha nihito, so nidhi sunihito hoti, taṃ vatthuṃ dassento āha –

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် “ယဿ ဒါနေန” ဟူသော ဤဂါထာဖြင့် ကောင်းမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အစစ်အမှန်အားဖြင့် ရွှေအိုးသဖွယ် သိုမှီးအပ်သော သဘောကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အကြင်အရပ်၌ မြှုပ်နှံထားအပ်သော ရွှေအိုးသည် ကောင်းစွာမြှုပ်နှံအပ်သည်ဖြစ်ကြောင်း ထိုဌာန (ဝတ္ထု) ကို ပြလိုသဖြင့်—

7. ‘‘Cetiyamhi ca saṅghe vā, puggale atithīsu vā.

၇. “စေတီတော်၌လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၌လည်းကောင်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း၊ ဧည့်သည်တို့၌လည်းကောင်း။

Mātari pitari cāpi, atho jeṭṭhamhi bhātarī’’ti.

မိခင် ဖခင်တို့၌လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အစ်ကိုကြီး၌လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ကုသိုလ်ရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံအပ်၏။” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tattha cayitabbanti cetiyaṃ, pūjetabbanti vuttaṃ hoti, citattā vā cetiyaṃ. Taṃ panetaṃ cetiyaṃ tividhaṃ hoti paribhogacetiyaṃ, uddissakacetiyaṃ, dhātukacetiyanti. Tattha bodhirukkho paribhogacetiyaṃ, buddhapaṭimā uddissakacetiyaṃ, dhātugabbhathūpā sadhātukā dhātukacetiyaṃ. Saṅghoti buddhappamukhādīsu yo koci. Puggaloti gahaṭṭhapabbajitesu yo koci. Natthi assa tithi, yamhi vā tamhi divase āgacchatīti atithi. Taṅkhaṇe āgatapāhunakassetaṃ adhivacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

ထိုဂါထာ၌ ပူဇော်ထိုက်သောကြောင့် “စေတီ” မည်၏၊ ပူဇော်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် စုပုံစီမံအပ်သောကြောင့် စေတီမည်၏။ ထိုစေတီသည် ပရိဘောဂစေတီ၊ ဥဒ္ဒိဿကစေတီ၊ သဓာတုက (ဓာတုက) စေတီဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဗောဓိပင်သည် ပရိဘောဂစေတီမည်၏။ ဘုရားဆင်းတုတော်သည် ဥဒ္ဒိဿကစေတီမည်၏။ ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာပနာတိုက်ရှိသော စေတီပုထိုးသည် သဓာတုက (ဓာတုက) စေတီမည်၏။ “သံဃာ” ဟူသည် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့တွင် အမှတ်မရှိ တစ်ပါးပါးသော သံဃာတော် ဖြစ်၏။ “ပုဂ္ဂိုလ်” ဟူသည် လူ သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့တွင် အမှတ်မရှိ တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ၎င်းအား လာမည့် နေ့ရက်အပိုင်းအခြား မရှိဘဲ၊ ကြုံရာ နေ့ရက်၌ လာတတ်သောကြောင့် “ဧည့်သည် (အတိထိ)” မည်၏။ ထိုခဏ၌ ဆိုက်ရောက်လာသော ဧည့်သည်တော်၏ အမည်တည်း။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Evaṃ cetiyādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yo so nidhi ‘‘sunihito hotī’’ti vutto, so imesu vatthūsu sunihito hoti. Kasmā? Dīgharattaṃ iṭṭhaphalānuppadānasamatthatāya. Tathā hi appakampi cetiyamhi datvā dīgharattaṃ iṭṭhaphalalābhino honti. Yathāha –

ဤသို့ စေတီတော် အစရှိသည်တို့ကို သိပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဤဂါထာ၏ အနက်ကို ပေါင်းရုံး၍ ဤသို့ သိအပ်၏— “ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်ရွှေအိုးသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော ဌာန (ဝတ္ထု) တို့၌ ကောင်းစွာမြှုပ်နှံအပ်သည် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရားများကို အစဉ်အတိုင်း ပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း စေတီတော်၌ အနည်းငယ်မျှသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို လှူဒါန်းရုံဖြင့်ပင် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ရရှိကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည်—

‘‘Ekapupphaṃ [Pg.189] yajitvāna, asītikappakoṭiyo;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphadānassidaṃ phala’’nti ca.

“ပန်းတစ်ပွင့်ကို လှူဒါန်းခဲ့ရသောကြောင့် ကမ္ဘာကုဋေ ရှစ်ဆယ်ပတ်လုံး ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ မရောက်ခဲ့ရပါ၊ ဤသည်မှာ ပန်းလှူရခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်ပါသည်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukha’’nti ca. (dha. pa. 290);

“အနည်းငယ်သော ချမ်းသာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ကြီးမြတ်သော ချမ်းသာကို မြင်ရအံ့” ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။

Evaṃ dakkhiṇāvisuddhivelāmasuttādīsu vuttanayena saṅghādivatthūsupi dānaphalavibhāgo veditabbo. Yathā ca cetiyādīsu dānassa pavatti phalavibhūti ca dassitā, evaṃ yathāyogaṃ sabbattha taṃ taṃ ārabhitvā cārittavārittavasena sīlassa, buddhānussativasena saṃyamassa, tabbatthukavipassanāmanasikārapaccavekkhaṇavasena damassa ca pavatti tassa tassa phalavibhūti ca veditabbā.

ဤသို့ ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ်၊ ဝေလာမသုတ် စသည်တို့၌ ဟောတော်မူသော နည်းဖြင့် သံဃာအစရှိသော ဌာန (ဝတ္ထု) တို့၌လည်း အလှူ၏ အကျိုးဝေဖန်မှုကို သိအပ်၏။ စေတီတော် အစရှိသည်တို့၌ အလှူ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံနှင့် အကျိုးထင်ရှားပုံကို ပြအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သင့်လျော်သလို ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်တို့၌ ထိုထိုကုသိုလ်ကို အာရုံပြု၍ စာရိတ္တသီလ၊ ဝါရိတ္တသီလ အစွမ်းဖြင့် သီလ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၏ အစွမ်းဖြင့် စောင့်စည်းခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံတို့ကို အခြေခံ၍ ဝိပဿနာပွားများခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာကို ဆုံးမခြင်း (ပညာ) ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးထင်ရှားပုံကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

အဋ္ဌမဂါထာအဖွင့် ပြီး၏။

Evaṃ bhagavā dānādīhi nidhīyamānassa puññamayanidhino cetiyādibhedaṃ vatthuṃ dassetvā idāni etesu vatthūsu sunihitassa tassa nidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassento āha –

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဒါနစသည်တို့ဖြင့် သိုမှီးအပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုး၏ စေတီတော်အစရှိသော ကွဲပြားသော ဌာန (ဝတ္ထု) ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ဤဌာနတို့၌ ကောင်းစွာ သိုမှီးမြှုပ်နှံအပ်သော ထိုကုသိုလ်ရွှေအိုး၏ နက်လှစွာသော ရေအနီး၌ မြှုပ်နှံထားသော မြေကြီးထဲမှ ရွှေအိုးထက် ထူးခြားထူးမြတ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့်—

8. ‘‘Eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko.

၈. “ဤသို့ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သော ကုသိုလ်ရွှေအိုးသည် သူတစ်ပါးတို့ မလုယူ မအောင်နိုင်၊ အရိပ်ပမာ အစဉ်တစိုက် လိုက်တတ်၏။

Pahāya gamanīyesu, etaṃ ādāya gacchatī’’ti.

စွန့်ပစ်ခဲ့၍ သွားရမည့်အရာတို့ ရှိပါသော်လည်း ဤကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးကိုမူ ယူဆောင်၍ သွားရ၏။” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tattha pubbapadena taṃ dānādīhi sunihitanidhiṃ niddisati ‘‘eso nidhi sunihito’’ti. Ajeyyoti parehi jetvā gahetuṃ na sakkā, acceyyotipi pāṭho, tassa accitabbo accanāraho hitasukhatthikena upacitabboti attho. Etasmiñca pāṭhe eso nidhi acceyyoti sambandhitvā puna ‘‘kasmā’’ti anuyogaṃ dassetvā ‘‘yasmā sunihito anugāmiko’’ti sambandhitabbaṃ. Itarathā hi sunihitassa acceyyattaṃ vuttaṃ bhaveyya, na ca sunihito accanīyo. Accito eva hi soti. Anugacchatīti anugāmiko, paralokaṃ gacchantampi tattha tattha phaladānena na vijahatīti attho.

ထိုဂါထာ၌ ရှေးဦးပုဒ်ဖြစ်သော “ဧသော နိဓိ သုနိဟိတော” ဟူသော စကားဖြင့် အလှူစသည်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သော ကုသိုလ်ရွှေအိုးကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ “အဇေယျော” ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ အောင်နိုင်၍ လုယူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သောကြောင့် အဇေယျ မည်၏။ “အစ္စေယျော” ဟူ၍လည်း စာကိုယ်ရှိ၏။ ၎င်း၏ အနက်မှာ စီးပွားချမ်းသာကို အလိုရှိသောသူသည် ဆည်းပူးအပ်၏၊ ဆည်းပူးခြင်းငှာ ထိုက်၏၊ ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤစာကိုယ်အရလည်း “ထိုရွှေအိုးကို ဆည်းပူးအပ်၏ (ဧသော နိဓိ အစ္စေယျော)” ဟု စပ်၍၊ တစ်ဖန် “အဘယ်ကြောင့်နည်း” ဟု မေးခွန်းထုတ်ကာ “ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံအပ်သဖြင့် အရိပ်ပမာ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့်တည်း” ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံပြီးသော ရွှေအိုးကို တစ်ဖန် ဆည်းပူးအပ်၏ဟု ဆိုရာရောက်ပေမည်။ ကောင်းစွာ မြှုပ်နှံပြီးသော ရွှေအိုးသည် တစ်ဖန် ထပ်မံဆည်းပူးရန် မလိုတော့ပေ၊ ၎င်းသည် ဆည်းပူးပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် “အနုဂါမိက” မည်၏၊ တမလွန်ဘဝသို့ သွားသောသူကိုပင် ထိုထိုဘဝတို့၌ အကျိုးပေးခြင်းဖြင့် စွန့်ပစ်မသွားဟု ဆိုလိုသည်။

Pahāya gamanīyesu etaṃ ādāya gacchatīti maraṇakāle paccupaṭṭhite sabbabhogesu pahāya gamanīyesu etaṃ nidhiṃ ādāya paralokaṃ gacchatīti ayaṃ kira etassa attho. So pana na yujjati. Kasmā? Bhogānaṃ [Pg.190] agamanīyato. Pahātabbā eva hi te te bhogā, na gamanīyā, gamanīyā pana te te gativisesā. Yato yadi esa attho siyā, pahāya bhoge gamanīyesu gativisesesu iti vadeyya. Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘nidhi vā ṭhānā cavatī’’ti evamādinā pakārena pahāya maccaṃ bhogesu gacchantesu etaṃ ādāya gacchatīti. Eso hi anugāmikattā taṃ nappajahatīti.

“စွန့်ပစ်ခဲ့၍ သွားရမည့်အရာတို့ ရှိပါသော်လည်း ဤကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးကိုမူ ယူဆောင်၍ သွားရ၏” ဟူသည်မှာ သေခါနီးအချိန်သို့ ဆိုက်ရောက်လာသောအခါ စည်းစိမ်ဥစ္စာအားလုံးကို စွန့်ပစ်ခဲ့၍ သွားရသည်ရှိသော် ဤကုသိုလ်ရွှေအိုးကို ယူဆောင်၍ တမလွန်သို့ သွား၏ဟု ဆိုလိုသည်ဟု အချို့က အနက်ဖွင့်ကြ၏။ သို့သော် ထိုအဖွင့်သည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် လိုက်ပါသွားနိုင်သော သဘောမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် စွန့်ပစ်ခဲ့ရမည့်အရာများသာ ဖြစ်ပြီး လိုက်ပါသွားနိုင်သောအရာများ မဟုတ်ပေ။ လိုက်ပါသွားရမည့် အရာတို့သည်ကား ထိုထိုသော ဂတိအထူးတို့သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ထိုအနက်ကို ယူပါက “စည်းစိမ်တို့ကို စွန့်၍ လိုက်ပါသွားရမည့် ဂတိအထူးတို့၌” ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— “ရွှေအိုးသည် နေရာမှ ရွေ့လျော့တတ်၏” ဟူသော အချက်အတိုင်း စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို စွန့်ပစ်၍ သေလွန်သူသည် တမလွန်ဘဝသို့ သွားသောအခါ ဤကုသိုလ်ရွှေအိုးကို ယူဆောင်၍ သွား၏။ ဤကုသိုလ်ရွှေအိုးသည် အရိပ်ပမာ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် ထိုသူကို စွန့်ပစ်၍ မကျန်ရစ်ခဲ့ပေ။

Tattha siyā ‘‘gamanīyesūti ettha gantabbesūti attho, na gacchantesū’’ti. Taṃ na ekaṃsato gahetabbaṃ. Yathā hi ‘‘ariyā niyyānikā’’ti (dī. ni. 2.141) ettha niyyantāti attho, na niyyātabbāti, evamidhāpi gacchantesūti attho, na gantabbesūti.

ထိုအရာ၌ “ဂမနီယေသု ဟူသော ဤပုဒ်တွင် သွားအပ်ကုန်သော (ဂန္တဗ္ဗေသု) ဟူသော အနက်သာ ဖြစ်သင့်၏၊ သွားကုန်သော (ဂစ္ဆန္တေသု) ဟူသော အနက် မဖြစ်သင့်ပါ” ဟု ငြင်းခုံစောဒနာမှု ရှိနိုင်၏။ ထိုအနက်ကို တစ်ထစ်ချ မယူအပ်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် “အရိယာ နိယျာနိကာ” ဟူသော ပါဌ်၌ “အရိယာတို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်ကုန်၏ (နိယျန္တာ)” ဟူသော အနက်သာ ဖြစ်၍ “ထွက်မြောက်အပ်ကုန်၏ (နိယျာတဗ္ဗာ)” ဟု အနက်မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနေရာ၌လည်း “သွားကုန်သော (ဂစ္ဆန္တေသု)” ဟူသော အနက်သာ ဖြစ်၍ “သွားအပ်ကုန်သော (ဂန္တဗ္ဗေသု)” ဟူသော အနက် မဟုတ်ပေ။

Atha vā yasmā esa maraṇakāle kassaci dātukāmo bhoge āmasitumpi na labhati, tasmā tena te bhogā pubbaṃ kāyena pahātabbā, pacchā vihatāsena cetasā gantabbā, atikkamitabbāti vuttaṃ hoti. Tasmā pubbaṃ kāyena pahāya pacchā cetasā gamanīyesu bhogesūti evamettha attho daṭṭhabbo. Purimasmiṃ atthe niddhāraṇe bhummavacanaṃ, pahāya gamanīyesu bhogesu ekamevetaṃ puññanidhivibhavaṃ tato nīharitvā ādāya gacchatīti. Pacchime atthe bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ. Bhogānañhi gamanīyabhāvena etassa nidhissa ādāya gamanīyabhāvo lakkhīyatīti.

တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သေခါနီးကာလ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ပေးလှူလိုသဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ရန်ပင် မတတ်နိုင်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုစည်းစိမ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ကိုယ်ဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်၏၊ နောက်၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းသော စိတ်ဖြင့် စွန့်ခွာသွားအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ကိုယ်ဖြင့် စွန့်၍ နောက်၌ စိတ်ဖြင့် စွန့်ကာ သွားအပ်ကုန်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့၌ဟူသော ဤပုဒ်၏အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ရှေးအနက်၌ကား နိဒ္ဓါရဏ (အစုမှ ထုတ်နုတ်ခြင်း) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ "စွန့်၍ သွားအပ်ကုန်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့အနက်မှ ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးတစ်မျိုးတည်းကိုသာ ထိုစည်းစိမ်တို့မှ သီးခြားထုတ်ယူ၍ သွား၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ နောက်အနက်၌မူကား ဘာဝလက္ခဏ (အဖြစ်ကို မှတ်ကြောင်း) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့၏ စွန့်၍သွားအပ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုး၏ ယူဆောင်၍ သွားအပ်သောအဖြစ်ကို မှတ်သားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Navamagāthāvaṇṇanā

ကိုးခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

Evaṃ bhagavā imassa puññanidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassetvā puna attano bhaṇḍaguṇasaṃvaṇṇanena kayajanassa ussāhaṃ janento uḷārabhaṇḍavāṇijo viya attanā desitapuññanidhiguṇasaṃvaṇṇanena tasmiṃ puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janento āha –

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုး၏ နက်လှစွာသော ရေအနီး၌ မြှုပ်ထားအပ်သော ရွှေအိုးထက် ထူးခြားထူးမြတ်ပုံကို ပြတော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် မိမိရောင်းချမည့် ကုန်ပစ္စည်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ဝယ်ယူလိုသူတို့အား အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေသော မြတ်သောကုန်သည်ကြီးကဲ့သို့၊ ကိုယ်တော်တိုင် ဟောတော်မူအပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူသဖြင့် ထိုကုသိုလ်ရွှေအိုးကို ဆည်းပူးရန် နတ်၊ လူတို့အား ထက်သန်သော အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေလိုတော်မူသည်ဖြစ်၍ —

9. ‘‘Asādhāraṇamaññesaṃ, acorāharaṇo nidhi.

၉. "ဤကုသိုလ်ရွှေအိုးသည် သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံ၊ ခိုးသူတို့လည်း မလုယူ မဆောင်ယူနိုင်သော ရွှေအိုးဖြစ်၏။"

Kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko’’ti.

"အစဉ်တစိုက် အစဉ်လိုက်တတ်သော ရွှေအိုးဖြစ်သောကြောင့် ပညာရှိသည် ကောင်းမှုတို့ကို ပြုရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tattha [Pg.191] asādhāraṇamaññesanti asādhāraṇo aññesaṃ, makāro padasandhikaro ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīsu viya. Na corehi āharaṇo acorāharaṇo, corehi ādātabbo na hotīti attho. Nidhātabboti nidhi. Evaṃ dvīhi padehi puññanidhiguṇaṃ saṃvaṇṇetvā tato dvīhi tattha ussāhaṃ janeti ‘‘kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko’’ti. Tassattho – yasmā puññāni nāma asādhāraṇo aññesaṃ, acorāharaṇo ca nidhi hoti. Na kevalañca asādhāraṇo acorāharaṇo ca nidhi, atha kho pana ‘‘eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko’’ti ettha vutto yo nidhi anugāmiko. So ca yasmā puññāniyeva, tasmā kayirātha kareyya dhīro buddhisampanno dhitisampanno ca puggalo puññānīti.

ထိုဂါထာ၌ "အသာဓာရဏမညေသံ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မသက်ဆိုင် မဆက်ဆံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မ" အက္ခရာသည် "အဒုက္ခမsubခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပုဒ်ချင်းစပ်ရန် သန္ဓိပြုထားခြင်းသာဖြစ်သည်။ ခိုးသူတို့သည် မလုယူ မဆောင်ယူနိုင်သောကြောင့် "အစောရာဟရဏ" မည်၏၊ ခိုးသူတို့ ယူဆောင်အပ်သည်မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ သိုမှီးသိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် "နိဓိ (ရွှေအိုး)" မည်၏။ ဤသို့ ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် ကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီးလျှင်၊ ထို့နောက် "ကယိရာထ ဓီရော ပုညာနိ၊ ယော နိဓိ အနုဂါမိကော" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် ထိုကောင်းမှု၌ အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေတော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၏ အနက်မှာ— ကောင်းမှုတို့မည်သည် သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံ၊ ခိုးသူတို့လည်း မလုယူနိုင်သော ရွှေအိုးဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော၊ ခိုးသူတို့ မလုယူနိုင်သော ရွှေအိုးမျှသာ မဟုတ်သေး၊ စင်စစ်သော်ကား "ဤရွှေအိုးသည် ကောင်းစွာမြှုပ်အပ်၏၊ သူတစ်ပါး မလုယူနိုင်၊ အစဉ်လိုက်တတ်၏" ဟု ဤအရာ၌ မိန့်တော်မူအပ်သော အစဉ်လိုက်တတ်သော ရွှေအိုးသည်လည်း ကောင်းမှုကုသိုလ်တို့သာ ဖြစ်သောကြောင့် ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သတိဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကောင်းမှုတို့ကို ပြုရာ၏ဟု အနက်ရသည်။

Dasamagāthāvaṇṇanā

ဆယ်ခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

Evaṃ bhagavā guṇasaṃvaṇṇanena puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janetvā idāni ye ussahitvā puññanidhikiriyāya sampādenti, tesaṃ so yaṃ phalaṃ deti, taṃ saṅkhepato dassento āha –

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ကုသိုလ်၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူခြင်းဖြင့် ကောင်းမှုရွှေအိုးကို မြှုပ်နှံဆည်းပူးခြင်း၌ နတ်၊ လူတို့အား ထက်သန်သော အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေပြီးလျှင်၊ ယခုအခါ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်၍ ကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးကို ပြုလုပ်ဆည်းပူးကြကုန်သော သူတို့အား ထိုရွှေအိုးက မည်သည့်အကျိုးကျေးဇူးကို ပေးတတ်ပုံကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြလိုတော်မူသဖြင့် —

10.

၁၀။

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhī’’ti.

"ဤကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးသည် နတ်၊ လူတို့အား ခပ်သိမ်းသော အလိုဆန္ဒတို့ကို ပေးတတ်သော ရွှေအိုးဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။

Idāni yasmā patthanāya paṭibandhitassa sabbakāmadadattaṃ, na vinā patthanaṃ hoti. Yathāha –

ယခုအခါ၌ ဆုတောင်းခြင်းနှင့် ယှဉ်မှသာလျှင် ခပ်သိမ်းသော အလိုကို ပေးတတ်သောအဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်၏၊ ဆုတောင်းခြင်းမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Ākaṅkheyya ce gahapatayo dhammacārī samacārī ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ (ma. ni. 1.442).

"သီတင်းသည်တို့... တရားသဖြင့် ကျင့်လေ့ရှိသော၊ မျှတစွာ ကျင့်လေ့ရှိသော သူသည် 'ငါသည် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီး၍ သေသည်မှ နောက်၌ မင်းမဟာသာလတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ရပါမူ ဩော်... ကောင်းလေစွ' ဟု အကယ်၍ တောင်းတငြားအံ့၊ ထိုသူသည် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ မင်းမဟာသာလတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ရာသော အကြောင်းသည် ရှိ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားသဖြင့် ကျင့်လေ့ရှိသော၊ မျှတစွာ ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။"

Evaṃ ‘‘anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ti (ma. ni. 1.442).

ထို့အတူ "အာသဝေါကင်းကွာသော စေတောဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) နှင့် ပညာဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တမဂ်) ကို ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်၌ပင် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ မျက်မှောက်ပြုကာ ပြည့်စုံစေလျက် နေရပါမူ ကောင်းလေစွဟု တောင်းတအံ့၊ ထိုသို့ နေရခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားသဖြင့် ကျင့်လေ့ရှိသော၊ မျှတစွာ ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် ဖြစ်ပေသည်" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Tathā [Pg.192] cāha –

ထိုမှတစ်ပါးလည်း ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena, sutena, cāgena, paññāya samannāgato hoti, tassa evaṃ hoti ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ padahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrūpapattiyā saṃvattantī’’ti (ma. ni. 3.161) evamādi.

"ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ အကြားအမြင်သုတနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ စွန့်ကြဲခြင်းစာဂနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုရဟန်းအား 'ငါသည် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ မင်းမဟာသာလတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ရပါမူ ဩော်... ကောင်းလေစွ' ဟု အကြံဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုစိတ်ကို အားထုတ်၏၊ ထိုစိတ်ကို ဆောက်တည်၏၊ ထိုစိတ်ကို ပွားစေ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုသင်္ခါရတရားနှင့် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ကို ဤသို့ပွားစေအပ်၊ ဤသို့အကြိမ်များစွာ ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုလိုအပ်သောအရပ်၌ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။"

Tasmā taṃ tathā tathā ākaṅkhapariyāyaṃ cittapadahanādhiṭṭhānabhāvanāparikkhāraṃ patthanaṃ tassa sabbakāmadadatte hetuṃ dassento āha –

ထို့ကြောင့် ထိုထိုသော အကြောင်းဖြင့် အာကင်္ခေယျသုတ္တန်ဒေသနာတော်၌ လာရှိသည့်အတိုင်း စိတ်ကို အားထုတ်ခြင်း၊ ဆောက်တည်ခြင်း၊ ပွားများခြင်းဟူသော အစီအရင်နှင့်တကွဖြစ်သော တောင်းတခြင်း၏ အလိုဆန္ဒကို ပေးတတ်သော အစွမ်းရှိပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် —

‘‘Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti.

"ဤကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် မိမိတို့ အလိုရှိရာ တောင်းတသမျှ အလုံးစုံကို ရနိုင်၏" ဟု ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

11. Idāni yaṃ taṃ sabbaṃ etena labbhati, taṃ odhiso odhiso dassento ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti evamādigāthāyo āha.

၁၁. ယခုအခါ၌ ထိုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်သမျှသော အကျိုးကျေးဇူး အလုံးစုံတို့ကို တစ်ခုချင်းစီ ခွဲခြားပြသလိုသဖြင့် "သုဝဏ္ဏတာ သုသရတာ" စသည်ဖြင့် အစရှိသော ဂါထာတို့ကို ဟောတော်မူ၏။

Tattha paṭhamagāthāya tāva suvaṇṇatā nāma sundaracchavivaṇṇatā kañcanasannibhattacatā, sāpi etena puññanidhinā labbhati. Yathāha –

ထိုဂါထာတို့အနက် ရှေးဦးစွာ ပထမဂါထာ၌ "သုဝဏ္ဏတာ" မည်သည်မှာ ကောင်းမွန်လှပသော အရေအဆင်းရှိခြင်း၊ ရွှေ၏အရောင်ကဲ့သို့သော အရေပြားရှိခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုအရေအဆင်းလှပခြင်းကိုလည်း ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pubbe manussabhūto samāno akkodhano ahosi anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno nābhisajji na kuppi na byāpajji na patitthīyi, na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi, dātā ca ahosi sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsika…pe… koseyya…pe… kambalasukhumānaṃ. So tassa kammassa katattā upacitattā…pe… itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco’’ti (dī. ni. 3.218).

"ရဟန်းတို့... တထာဂတ်မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဘဝက... ရှေးသံသရာ၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက အမျက်ဒေါသကင်း၏၊ ပြင်းစွာပူပန်ခြင်းမရှိ၊ သူတစ်ပါးတို့က များစွာစွပ်စွဲပြောဆိုစေကာမူ ငြိစွန်းခြင်းမရှိ၊ အမျက်မထွက်၊ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးခြင်းမပြု၊ ရန်ငြိုးမဖွဲ့၊ အမျက်ဒေါသ၊ မုန်းတီးခြင်းနှင့် မနှစ်သက်ခြင်းကို ထင်ရှားမပြတတ်။ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အခင်းအရုံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သိမ်မွေ့သော ခေါမချည်ပုဆိုး၊ ဝါချည်ပုဆိုး၊ ပိုးချည်ပုဆိုး၊ သိမ်မွေ့သော ကမ္ပလာပုဆိုးတို့ကိုလည်းကောင်း ပေးလှူတတ်သော အလှူရှင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကုသိုလ်ကံကို ပြုတော်မူအပ်ခြင်း၊ ဆည်းပူးတော်မူအပ်ခြင်းကြောင့်... ယခု ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသည်ရှိသော် ဤမဟာပုရိသလက္ခဏာတော်ကို ရတော်မူ၏။ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းတော်ရှိ၏၊ ရွှေ၏အရောင်ကဲ့သို့သော အရေတော်ရှိ၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Susaratā nāma brahmassaratā karavīkabhāṇitā, sāpi etena labbhati. Yathāha –

"သုသရတာ" မည်သည်မှာ ဗြဟ္မာမင်း၏ အသံကဲ့သို့သော အသံတော်ရှိခြင်း၊ ကရဝိက်ငှက်မင်း၏ အသံကဲ့သို့ သာယာစွာ ပြောဆိုနိုင်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုသာယာသော အသံတော်ကိုလည်း ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Yampi[Pg.193], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā…pe… tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi. So tassa kammassa katattā upacitattā…pe… itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Pahutajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī’’ti (dī. ni. 3.236).

"ရဟန်းတို့... တထာဂတ်မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဘဝက... ကြမ်းတမ်းသောစကားကို ပယ်စွန့်၍ ကြမ်းတမ်းသောစကားပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခဲ့၏။ အပြစ်ကင်းစင်၍ နားဝင်ချမ်းသာသော... စသည်ဖြင့် ထိုသို့သောစကားမျိုးကိုသာ ပြောဆိုလေ့ရှိ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကုသိုလ်ကံကို ပြုအပ်ခြင်း၊ ဆည်းပူးအပ်ခြင်းကြောင့်... ယခု ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ပြန့်ပြူးရှည်လျားသော လျှာတော်ရှိခြင်း၊ ဗြဟ္မာမင်း၏အသံကဲ့သို့ အသံတော်ရှိခြင်း၊ ကရဝိက်ငှက်မင်း၏ အသံကဲ့သို့ သာယာသောအသံရှိခြင်းတည်းဟူသော ဤမဟာပုရိသလက္ခဏာတော် နှစ်ပါးကို ရရှိတော်မူ၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānatā, samacitavaṭṭitayuttaṭṭhānesu aṅgapaccaṅgānaṃ samacitavaṭṭitabhāvena sannivesoti vuttaṃ hoti. Sāpi etena labbhati. Yathāha –

"သုသဏ္ဌာနာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းသောသဏ္ဌာန်တော်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ညီညွတ်စွာတည်ခြင်း၊ လုံးဝန်းခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်အပ်သော အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏ နေရာဌာနတို့၌ ညီညွတ်လုံးဝန်းသော အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ လှပသော ကိုယ်အင်္ဂါသဏ္ဌာန်ရှိခြင်းကိုလည်း ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pubbe manussabhūto samāno bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo ‘kinti me saddhāya vaḍḍheyyuṃ, sīlena sutena cāgena paññāya dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi vaḍḍheyyu’nti, so tassa kammassa…pe… samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati, sīhapubbaḍḍhakāyo ca hoti citantaraṃso ca samavaṭṭakkhandho cā’’ti (dī. ni. 3.224) evamādi.

“ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဘဝ၌... ရှေးသံသရာ၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက လူအပေါင်းတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသည်၊ အစီးအပွားကို အလိုရှိသည်၊ ချမ်းသာကို အလိုရှိသည်၊ ဘေးကင်းရာ (ယောဂကုန်ရာ) ကို အလိုရှိသည် ဖြစ်ခဲ့၏။ ‘ဤလူအပေါင်းတို့သည် သဒ္ဓါတရားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြားအမြင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥစ္စာစပါးဖြင့်လည်းကောင်း၊ လယ်ယာဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြေနှစ်ချောင်း အခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သားမယားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျွန်အမှုလုပ်ယောက်ျားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆွေခင်ပွန်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပေါက်ဖော်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အဘယ်သို့ တိုးပွားရာကုန်အံ့နည်း’ ဟု အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသည် ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကုသိုလ်ကံကြောင့်... ဖြစ်သည်ရှိသော် ခြင်္သေ့မင်း၏ ရှေ့ထက်ဝက်သော ကိုယ်ကဲ့သို့ ကိုယ်တော်ရှိသည်လည်းကောင်း၊ ပြည့်စုံသော ပခုံးတော်ရှိသည်လည်းကောင်း၊ ညီညွတ်စွာ လုံးသော ကိုယ်တော်ရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ကို ရတော်မူ၏” ဟူသော ဤသို့အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။

Iminā nayena ito paresampi iminā puññanidhinā paṭilābhasādhakāni suttapadāni tato tato ānetvā vattabbāni. Ativitthārabhayena tu saṃkhittaṃ, idāni avasesapadānaṃ vaṇṇanaṃ karissāmi.

ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဤဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာတော်မှတစ်ပါး အခြားသော လက္ခဏာတော်တို့ကိုလည်း ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရရှိခြင်းကို ပြီးစေတတ်ကုန်သော သုတ္တန်ဒေသနာတော်လာ အကြောင်းအရာတို့ကို ထိုထိုသုတ္တန်မှ ဆောင်ယူကာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ အလွန်ကျယ်ဝန်းမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ပြုပါအံ့။

Surūpatāti ettha sakalasarīraṃ rūpanti veditabbaṃ ‘‘ākāso parivārito rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya, tassa rūpassa sundaratā surūpatā nātidīghatā nātirassatā nātikisatā nātithūlatā nātikāḷatā naccodātatāti vuttaṃ hoti. Ādhipaccanti adhipatibhāvo, khattiyamahāsālādibhāvena sāmikabhāvoti attho. Parivāroti agārikānaṃ sajanaparijanasampatti, anagārikānaṃ parisasampatti, ādhipaccañca [Pg.194] parivāro ca ādhipaccaparivāro. Ettha ca suvaṇṇatādīhi sarīrasampatti, ādhipaccena bhogasampatti, parivārena sajanaparijanasampatti vuttāti veditabbā. Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, tattha idampi tāva paṭhamaṃ odhiso vuttasuvaṇṇatādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti.

“သုရူပတာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အလုံးစုံသော ကိုယ်တော်ကို “ရူပ” ဟူ၍ သိအပ်၏။ “အာကာသော ပရိဝါရော ရူပံတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုကိုယ်အင်္ဂါအဆင်း၏ ကောင်းမြတ်ခြင်းသည် သုရူပတာ မည်၏။ မမြင့်လွန်း၊ မနိမ့်လွန်း၊ မကြုံလွန်း၊ မဆူလွန်း၊ မမည်းလွန်း၊ မဖြူလွန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အာဓိပစ္စ” ဟူသည် အစိုးရခြင်း (အဓိပတိအဖြစ်) တည်း။ မင်းမဟာသာလအစရှိသော အဖြစ်ဖြင့် အစိုးရသော အဖြစ် (အရှင်သခင်အဖြစ်) ဟု အနက်ရ၏။ “ပရိဝါရ” ဟူသည် လူဝတ်ကြောင်တို့အား မိမိ၏ဆွေမျိုးပရိသတ်၊ အလုပ်အကျွေးအခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၍၊ ရဟန်းတို့အား ပရိသတ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရခြင်းနှင့် အခြံအရံရှိခြင်းသည် အာဓိပစ္စပရိဝါရ မည်၏။ ဤစကား၌ သုဝဏ္ဏတာ (အဆင်းလှခြင်း) အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာပြည့်စုံခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ အာဓိပစ္စဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ပရိဝါရဖြင့် မိမိ၏ ဆွေမျိုးပရိသတ် အခြံအရံ ပြည့်စုံခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ “သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတိ” ဟူသည် “အကြင်အကြင် တောင်းတအပ်သော အလိုရှိအပ်သော အရာအားလုံးကို ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော စကား၌ ထိုစကားအရ ရှေးဦးစွာ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော သုဝဏ္ဏတာ (အဆင်းလှခြင်း) အစရှိသော ဤအလုံးစုံသော ချမ်းသာကို ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏ဟု သိအပ်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

12. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ rajjasampattito oraṃ devamanussasampattiṃ dassetvā idāni tadubhayarajjasampattiṃ dassento ‘‘padesarajja’’nti imaṃ gāthamāha.

၁၂. ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် ကောင်းမှုတော်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ရရှိအပ်သော မင်းစည်းစိမ်ထက် ယုတ်ညံ့သော နတ်လူတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုနှစ်ပါးသော နတ်လူတို့၏ မင်းစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ပြလိုသဖြင့် “ပဒေသရဇ္ဇံ” အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha padesarajjanti ekadīpampi sakalaṃ apāpuṇitvā pathaviyā ekamekasmiṃ padese rajjaṃ. Issarabhāvo issariyaṃ, iminā dīpacakkavattirajjaṃ dasseti. Cakkavattisukhaṃ piyanti iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ cakkavattisukhaṃ. Iminā cāturantacakkavattirajjaṃ dasseti. Devesu rajjaṃ devarajjaṃ, etena mandhātādīnampi manussānaṃ devarajjaṃ dassitaṃ hoti. Api dibbesūti iminā ye te divi bhavattā ‘‘dibbā’’ti vuccanti, tesu dibbesu kāyesu uppannānampi devarajjaṃ dasseti. Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, tattha idampi dutiyaṃ odhiso padesarajjādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti.

ထိုဂါထာ၌ “ပဒေသရဇ္ဇံ” ဟူသည် တစ်ကျွန်းလုံး အလုံးစုံသော မြေအပြင်သို့ မရောက်ဘဲ မြေပြင်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ မင်းဖြစ်ခြင်းတည်း။ အစိုးရသော အဖြစ်သည် “ဣဿရိယ” မည်၏။ ဤဣဿရိယဟူသော ပါဌ်ဖြင့် တစ်ကျွန်းလုံးကို အစိုးရသော စကြာဝတေးမင်း၏ ချမ်းသာကို ပြတော်မူ၏။ “ပိယံ” ဟူသည် အလိုရှိအပ်၊ နှစ်သက်အပ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်အပ်သော စကြာဝတေးမင်း၏ ချမ်းသာတည်း။ ဤပါဌ်ဖြင့် လေးကျွန်းလုံးကို အစိုးရသော စကြာဝတေးမင်း၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ နတ်တို့၌ မင်းအဖြစ်သည် “ဒေဝရဇ္ဇံ” (နတ်မင်းအဖြစ်) မည်၏။ ဤဒေဝရဇ္ဇဟူသော ပါဌ်ဖြင့် မန္ဓာတ်မင်း အစရှိသော လူတို့၏ နတ်ပြည်၌ မင်းဖြစ်ခြင်းကို ပြရာရောက်၏။ “အပိ ဒိဗ္ဗေသု” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အကြင်နတ်ဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် “ဒိဗ္ဗ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်သော ထိုနတ်ခန္ဓာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော သူတို့အားလည်း နတ်မင်းအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ “သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတိ” ဟူသည် “အကြင်အကြင် တောင်းတအပ်သော အလိုရှိအပ်သော အရာအားလုံးကို ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော စကား၌ ထိုစကားအရ ဒုတိယ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဤပဒေသရာဇ်မင်းအဖြစ် အစရှိသော အလုံးစုံကိုလည်းကောင်း ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏ဟု သိအပ်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။

Terasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ့်သုံးခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

13. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ devamanussarajjasampattiṃ dassetvā idāni dvīhi gāthāhi vuttaṃ sampattiṃ samāsato purakkhatvā nibbānasampattiṃ dassento ‘‘mānussikā ca sampattī’’ti imaṃ gāthamāha.

၁၃. ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် ကောင်းမှုတော်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ရအပ်သော နတ်မင်းလူမင်းတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပြည့်စုံခြင်းကို အကျဉ်းချုပ်ကာ ရှေ့ရှုပြုပြီးလျှင် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ပြလိုသဖြင့် “မာနုဿိကာ စ သမ္ပတ္တိ” အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – manussānaṃ ayanti mānussī, mānussī eva mānussikā. Sampajjanaṃ sampatti. Devānaṃ loko devaloko. Tasmiṃ devaloke. Yāti anavasesapariyādānaṃ, ramanti etāya ajjhattaṃ uppannāya bahiddhā vā upakaraṇabhūtāyāti rati, sukhassa sukhavatthuno cetaṃ [Pg.195] adhivacanaṃ. Yāti aniyatavacanaṃ casaddo pubbasampattiyā saha sampiṇḍanattho. Nibbānaṃyeva nibbānasampatti.

ထိုဂါထာ၏ ပုဒ်အဖွင့်ကား— လူတို့၏ သားမြေးဖြစ်သောကြောင့် “မာနုဿီ” မည်၏၊ မာနုဿီသည်ပင်လျှင် “မာနုဿိကာ” မည်၏။ ပြည့်စုံခြင်းသည် “သမ္ပတ္တိ” မည်၏။ နတ်တို့၏ နေရာပြည်သည် “ဒေဝလောက” (နတ်ပြည်) မည်၏။ ထိုနတ်ပြည်၌။ “ယာ” ဟူသည်... အကြွင်းမရှိ သိမ်းပိုက်၍ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်စေ၊ ပြင်ပ၌ အဆောက်အဦအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်စေ ထိုမွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် မွေ့လျော်တတ်ကြကုန်သောကြောင့် “ရတိ” (မွေ့လျော်ခြင်း) မည်၏။ ထို “ရတိ” ဟူသော စကားသည် သုခ၏လည်းကောင်း၊ သုခဝတ္ထု၏လည်းကောင်း အမည်တည်း။ “ယာ” ဟူသော ပုဒ်သည် အတိအကျမဟုတ်သော ပုဒ် (အနိယတပုဒ်) ဖြစ်၏။ “စ” သဒ္ဒါသည် ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ နိဗ္ဗာန်သည်သာလျှင် “နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ” (နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ) မည်၏။

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yā esā ‘‘suvaṇṇatā’’tiādīhi padehi mānussikā ca sampatti devaloke ca yā rati vuttā, sā ca sabbā, yā cāyamaparā saddhānusāribhāvādivasena pattabbā nibbānasampatti, sā cāti idaṃ tatiyampi odhiso sabbametena labbhatīti.

အနက်အဖွင့်ကား— “သုဝဏ္ဏတာ” အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် လူ့ပြည်၌ဖြစ်သော အကြင်စည်းစိမ်ချမ်းသာသည်လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်၌ဖြစ်သော အကြင်မွေ့လျော်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ထိုအလုံးစုံသော စည်းစိမ်မွေ့လျော်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါနုသာရီဖြစ်ခြင်း စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ရောက်အပ်သော အခြားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏။ ဤသို့ တတိယ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဤအလုံးစုံသော ချမ်းသာကို ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏ဟူသော အနက်တည်း။

Atha vā yā pubbe suvaṇṇatādīhi avuttā ‘‘sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti evamādinā (a. ni. 9.21) nayena niddiṭṭhā paññāveyyattiyādibhedā ca mānussikā sampatti, aparā devaloke ca yā jhānādirati, yā ca yathāvuttappakārā nibbānasampatti cāti idampi tatiyaṃ odhiso sabbametena labbhatīti. Evampettha atthavaṇṇanā veditabbā.

တစ်နည်းကား— ရှေး၌ “သုဝဏ္ဏတာ” အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မဆိုအပ်ဘဲ “သူရဲကောင်းဖြစ်ခြင်း၊ သတိရှိခြင်း၊ ဤသာသနာတော်၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်း” စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပညာစွမ်းရည် အမျှော်အမြင်ရှိခြင်း စသော အပြားရှိသော လူ့စည်းစိမ်ချမ်းသာလည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်၌ဖြစ်သော ဈာန်အစရှိသော အခြားသော မွေ့လျော်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏။ ဤသို့ တတိယ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဤအလုံးစုံကိုလည်း ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏ဟူ၍လည်း ဤဂါထာ၌ အနက်အဖွင့်ကို သိအပ်၏။

Cuddasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ့်လေးခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

14. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ saddhānusārībhāvādivasena pattabbaṃ nibbānasampattimpi dassetvā idāni tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ tameva tassa upāyañca dassento ‘‘mittasampadamāgammā’’ti imaṃ gāthamāha.

၁၄. ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် ကောင်းမှုတော်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ရရှိအပ်သော သဒ္ဓါနုသာရီအဖြစ် စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကိုလည်း ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရခြင်း၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ရောက်အပ်သော ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုချမ်းသာသို့ ရောက်ကြောင်းနည်းလမ်းကိုလည်းကောင်း ပြလိုသဖြင့် “မိတ္တသမ္ပဒမာဂမ္မ” အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – sampajjati etāya guṇavibhūtiṃ pāpuṇātīti sampadā, mitto eva sampadā mittasampadā, taṃ mittasampadaṃ. Āgammāti nissāya. Yonisoti upāyena. Payuñjatoti yogānuṭṭhānaṃ karoto. Vijānāti etāyāti vijjā, vimuccati etāya, sayaṃ vā vimuccatīti vimutti, vijjā ca vimutti ca vijjāvimuttiyo, vijjāvimuttīsu vasībhāvo vijjāvimuttivasībhāvo.

ထိုဂါထာ၏ ပုဒ်အဖွင့်ကား— ထိုအဆွေကောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးအထူးကို ပြည့်စုံစေတတ်၏၊ ရောက်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သမ္ပဒါ” မည်၏။ အဆွေခင်ပွန်းသည်သာလျှင် သမ္ပဒါဖြစ်သောကြောင့် “မိတ္တသမ္ပဒါ” မည်၏၊ ထိုအဆွေကောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို။ “အာဂမ္မ” ဟူသည် အမှီပြု၍ (မှီဝဲ၍) ဟု အနက်ရ၏။ “ယောနိသော” ဟူသည် အကြောင်းအားဖြင့် (နည်းလမ်းတကျ) ဟု အနက်ရ၏။ “ပယုဉ္ဇတော” ဟူသည် လုံ့လဝီရိယကို အမြဲပြုကျင့်သောသူအား ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဉာဏ်ပညာဖြင့် သိတတ်သောကြောင့် “ဝိဇ္ဇာ” မည်၏။ ထိုဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “ဝိမုတ္တိ” မည်၏။ ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိသည် “ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိ” မည်၏။ ထိုဝိဇ္ဇာ ဝိမုတ္တိတို့၌ လေ့လာနိုင်နင်းသော အဖြစ်သည် “ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသိတာဝ” (ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသိဘော) မည်၏။

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yvāyaṃ mittasampadamāgamma satthāraṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ nissāya tato ovādañca anusāsaniñca gahetvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā yoniso payuñjato pubbenivāsādīsu tīsu vijjāsu ‘‘tattha katamā vimutti? Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti (dha. sa. 1381) evaṃ āgatāya aṭṭhasamāpattinibbānabhedāya vimuttiyā ca tathā tathā adandhāyitattena [Pg.196] vasībhāvo, idampi catutthaṃ odhiso sabbametena labbhatīti.

အနက်အဖွင့်ကား— အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဆွေကောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို အမှီပြု၍ မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရိုသေထိုက်သော အခြားတစ်ပါးသော သီတင်းသုံးဖော်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆည်းကပ်မှီဝဲ၍၊ ထိုအဆွေကောင်းတို့ထံမှ ဆုံးမသြဝါဒနှင့် ပဲ့ပြင်မှုကို ခံယူကာ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း လျော်ကန်စွာ ကျင့်ခြင်းဖြင့် နည်းလမ်းတကျ လုံ့လပြုသည်ရှိသော် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ် အစရှိသော ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့၌ လည်းကောင်း၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ “ထိုတရားတို့တွင် ဝိမုတ္တိဟူသည် အဘယ်နည်း၊ စိတ်၏ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်သည် ဝိမုတ္တိမည်၏” ဟု လာရှိသည်နှင့်အညီ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်နှင့် နိဗ္ဗာန်အပြားရှိသော ဝိမုတ္တိတရား၌လည်းကောင်း ထိုထိုသောအပြားအားဖြင့် မနှောင့်နှေး မတုံ့နှေးသော အဖြစ်ဖြင့် နိုင်နင်းလေ့လာခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ စတုတ္ထ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဤအလုံးစုံကိုလည်းကောင်း ဤကောင်းမှုရွှေအိုးဖြင့် ရအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Pannarasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ့်ငါးခုမြောက် ဂါထာအဖွင့်။

15. Evamimāya gāthāya pubbe kathitavijjāvimuttivasībhāvabhāgiyapuññānubhāvena labhitabbaṃ tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ nibbānasampattiṃ dassetvā idāni yasmā vijjāvimuttivasībhāvappattā tevijjā ubhatobhāgavimuttāpi sabbe paṭisambhidādiguṇavibhūtiṃ labhanti, imāya puññasampadāya ca tassā guṇavibhūtiyā padaṭṭhānavasena tathā tathā sāpi labbhati, tasmā tampi dassento ‘‘paṭisambhidā vimokkhā cā’’ti imaṃ gāthamāha.

၁၅. ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် ရှေး၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသော ဝိဇ္ဇာ၊ ဝိမုတ္တိ၊ ဝသီဘော်အဖို့ရှိသော ကောင်းမှု၏ အာနုဘော်အားဖြင့် ရရှိအပ်သော၊ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးနှင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိ (နှစ်ပါးမှလွတ်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့်လည်း ရောက်အပ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘော်သို့ ရောက်ကုန်သော တေဝိဇ္ဇာပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် အားလုံးတို့သည် ပဋิသမ္ဘိဒါအစရှိသော တင့်တယ်ခြင်းဂုဏ်ထူးများကို ရရှိကြကုန်၏။ ဤကောင်းမှု ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဂုဏ်ထူးတင့်တယ်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုထိုဂုဏ်ထူးများကို ရရှိနိုင်သဖြင့် ထိုရရှိနိုင်သောတရားကိုလည်း ပြသလိုတော်မူသဖြင့် “ပဋิသမ္ဘိဒါ ဝိမောက္ခာ စ” အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Yato sammā katena yā cāyaṃ dhammatthaniruttipaṭibhānesu pabhedagatā paññā paṭisambhidā’’ti vuccati, ye cime ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dī. ni. 2.129; 3.339) nayena aṭṭha vimokkhā, yā cāyaṃ bhagavato sāvakehi pattabbā sāvakasampattisādhikā sāvakapāramī, yā ca sayambhubhāvasādhikā paccekabodhi, yā ca sabbasattuttamabhāvasādhikā buddhabhūmi, idampi pañcamaṃ odhiso sabbametena labbhatīti veditabbaṃ.

“ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကျင့်အပ်သဖြင့် ဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ နိရုတ္တိ၊ ပဋိဘာန ဟူသော ပဋိသမ္ဘိဒါတို့၌ အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော အကြင်ပညာကို ‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ’ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော အကြင် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သာဝကတို့ ရောက်အပ်သော၊ သာဝက၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော အကြင် သာဝကပါရမီဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ သယမ္ဘူဉာဏ်ရှင် (ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ) ၏ အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်သော အကြင် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်သော အကြင် ဘုရားရှင်တို့၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (ဗုဒ္ဓဘူမိ) သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤသို့ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ငါးခုမြောက်သော ဤအလုံးစုံကိုလည်း ဤကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း သိအပ်၏။”

Soḷasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက် ဂါထာ အဖွင့် ပြီး၏။

16. Evaṃ bhagavā yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, taṃ imāhi pañcahi gāthāhi odhiso odhiso dassetvā idāni sabbamevidaṃ sabbakāmadadanidhisaññitaṃ puññasampadaṃ pasaṃsanto ‘‘evaṃ mahatthikā esā’’ti imāya gāthāya desanaṃ niṭṭhapesi.

၁၆. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘အကြင်အကြင် တောင့်တအပ်သော အကျိုးကို ဤကောင်းမှုဖြင့် အားလုံး ရရှိနိုင်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်ကို ဤငါးဂါထာတို့ဖြင့် တစ်ပိုင်းစီ တစ်ပိုင်းစီ ပိုင်းခြား၍ ပြသတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ အလုံးစုံသော အလိုကို ပေးတတ်သော ရွှေအိုးဟု ဆိုအပ်သော ဤကောင်းမှု ပြည့်စုံခြင်းကို ချီးမွမ်းလိုတော်မူသဖြင့် ‘ဧဝံ မဟတ္ထိကာ ဧသာ’ အစရှိသော ဤဂါထာဖြင့် တရားဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – evanti atītatthanidassanaṃ. Mahanto attho assāti mahatthikā, mahato atthāya saṃvattatīti vuttaṃ hoti, mahiddhikātipi pāṭho. Esāti uddesavacanaṃ, tena ‘‘yassa dānena sīlenā’’ti ito pabhuti yāva ‘‘kayirātha dhīro puññānī’’ti vuttaṃ puññasampadaṃ uddisati. Yadidanti abhimukhakaraṇatthe nipāto, tena esāti uddiṭṭhaṃ niddisituṃ yā esāti abhimukhaṃ karoti. Puññānaṃ sampadā puññasampadā[Pg.197]. Tasmāti kāraṇavacanaṃ. Dhīrāti dhitimanto. Pasaṃsantīti vaṇṇayanti. Paṇḍitāti paññāsampannā. Katapuññatanti katapuññabhāvaṃ.

ထိုဂါထာ၏ ပုဒ်အဖွင့်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - ‘ဧဝံ’ ဟူသောပုဒ်သည် လွန်လေပြီးသော ကောင်းမှုတည်းဟူသော ဥစ္စာကို ပြသောပုဒ်တည်း။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးဥစ္စာ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မဟတ္ထိကာ’ မည်၏၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မဟိဒ္ဓိကာ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ‘ဧသာ’ ဟူသောပုဒ်သည် ညွှန်ပြသောပုဒ်တည်း။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ‘ယဿ ဒါနေန သီလေန’ ဟူသော ဤပုဒ်မှစ၍ ‘ကယိရာထ ဓီရော ပုညာနိ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သမျှသော ကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ‘ယဒိဒံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရှေးရှုပြုခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ‘ဧသာ’ ဟု ညွှန်ပြအပ်ပြီးသည်ကို ပြန်လည်ညွှန်ပြရန် ‘ယာ ဧသာ’ ဟူ၍ ရှေးရှုပြု၏။ ကောင်းမှုတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ‘ပုညသမ္ပဒါ’ မည်၏။ ‘တသ္မာ’ ဟူသောပုဒ်သည် အကြောင်းဟောသော ပုဒ်တည်း။ ‘ဓီရာ’ ဟူသည်ကား ရဲရင့်သော (တည်ကြည်သော) ပညာရှိသူတို့တည်း။ ‘ပသံသန္တိ’ ဟူသည်ကား ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ ‘ပဏ္ဍိတာ’ ဟူသည်ကား ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူတို့တည်း။ ‘ကတပုညတံ’ ဟူသည်ကား ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိသည်၏အဖြစ်ကိုတည်း။

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – iti bhagavā suvaṇṇatādiṃ buddhabhūmipariyosānaṃ puññasampadānubhāvena adhigantabbamatthaṃ vaṇṇayitvā idāni tamevatthaṃ sampiṇḍetvā dassento tenevatthena yathāvuttappakārāya puññasampadāya mahatthikattaṃ thunanto āha – evaṃ mahato atthassa āvahanena mahatthikā esā, yadidaṃ mayā ‘‘yassa dānena sīlenā’’tiādinā nayena desitā puññasampadā, tasmā mādisā sattānaṃ hitasukhāvahāya dhammadesanāya akilāsutāya yathābhūtaguṇena ca dhīrā paṇḍitā ‘‘asādhāraṇamaññesaṃ, acorāharaṇo nidhī’’tiādīhi idha vuttehi ca, avuttehi ca ‘‘mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyittha, sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ, yadidaṃ puññānī’’tiādīhi (a. ni. 7.62; itivu. 22; netti. 121) vacanehi anekākāravokāraṃ katapuññataṃ pasaṃsanti, na pakkhapātenāti.

ဤသည်ကား အနက်အဖွင့်ဖြစ်သည် - ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သုဝဏ္ဏတာ (အဆင်းလှခြင်း) အစ ဗုဒ္ဓဘူမိ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်) အဆုံးရှိသော၊ ကောင်းမှု၏ ပြည့်စုံခြင်း အာနုဘော်အားဖြင့် ရအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုအကျိုးကျေးဇူးကိုပင် ပေါင်းစု၍ ပြသတော်မူလိုသဖြင့်၊ ထိုအနက်အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်း၏ ကြီးမြတ်သောအကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးကို ချီးမွမ်းတော်မူလို၍ ဟောတော်မူသည်မှာ - ဤသို့ ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ဆောင်ယူနိုင်သဖြင့် ဤကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းသည် ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိပေ၏။ ငါဘုရားသည် ‘ယဿ ဒါနေန သီလေန’ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အကြင်ကောင်းမှု ပြည့်စုံခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းသည် ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိ၏။ ထိုကြောင့် ငါကဲ့သို့သော ဘုရားရှင်တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော တရားဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူရာ၌ မပင်မပန်း မပျင်းမရိသော လုံ့လရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကြောင့်လည်းကောင်း၊ တည်ကြည်ရဲရင့်သော ပညာရှိတို့သည် ဤသုတ်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသော ‘အသာဓာရဏမညေသံ၊ အစောရာဟရဏော နိဓိ’ အစရှိသော စကားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤသုတ်၌ မဟောကြားအပ်သော်လည်း အခြားသုတ်များ၌ လာရှိသော ‘ရဟန်းတို့၊ ကောင်းမှုတို့အား မကြောက်ကြကုန်လင့်၊ ရဟန်းတို့၊ ကောင်းမှုတို့ဟူသည် ချမ်းသာခြင်း၏ အမည်ဖြစ်၏’ အစရှိသော စကားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာ အကြောင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ချီးမွမ်းတော်မူကြကုန်၏၊ ဘက်လိုက်ခြင်း (အသင်းအပင်းသို့ကျခြင်း) ဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူကြသည်မဟုတ်။

Desanāpariyosāne so upāsako bahujanena saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi, rañño ca pasenadikosalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi, rājā ativiya tuṭṭho hutvā ‘‘sādhu, gahapati, sādhu kho tvaṃ, gahapati, mādisehipi anāharaṇīyaṃ nidhiṃ nidhesī’’ti saṃrādhetvā mahatiṃ pūjamakāsīti.

ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ထိုဥပါသကာ ဒါယကာသည် လူအများနှင့်တကွ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ပသေနဒီကောသလမင်းကြီး၏ အထံသို့လည်း သွားရောက်၍ ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထား၏။ ကောသလမင်းကြီးသည် အလွန်အမင်း နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သည်ဖြစ်၍ ‘ကောင်းလှပေ၏ သူဌေး၊ ကောင်းလှပေ၏ သူဌေး၊ သင်သည် ငါကဲ့သို့သော မင်းတို့သော်လည်း သိမ်းပိုက်ယူဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သော ကောင်းမှုတည်းဟူသော ရွှေအိုးကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းပေ၏’ ဟု မိန့်ကြား၍ ချီးကျူးကာ ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုလေ၏။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိkာအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာကျမ်း၌ -

Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိဓိကဏ္ဍသုတ်၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Mettasuttavaṇṇanā

၉. မေတ္တသုတ်အဖွင့်

Nikkhepappayojanaṃ

သုတ်ကို ထားခြင်း၏ အကျိုး (နိက္ခေပပယောဇန)။

Idāni nidhikaṇḍānantaraṃ nikkhittassa mettasuttassa vaṇṇanākkamo anuppatto. Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ –

ယခုအခါ၌ နိဓိကဏ္ဍသုတ်၏ အခြားမဲ့ (နောက်၌) ထားအပ်သော မေတ္တသုတ်၏ အဖွင့်အစီအစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ ထိုမေတ္တသုတ်ကို ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ ထားခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ရှေးဦးစွာ ဟောကြားပြီးနောက်၊ ထိုမှတစ်ပါး -

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā;

Nidānaṃ sodhayitvāssa, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

“အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အခါ၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့်လည်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းအရာတို့ကို ပြသလျက်၊ ထိုမေတ္တသုတ်တော်၏ နိဒါန်းကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီးမှ အနက်အဖွင့်ကို ပြုလုပ်ပါအံ့။”

Tattha [Pg.198] yasmā nidhikaṇḍena dānasīlādipuññasampadā vuttā, sā ca sattesu mettāya katāya mahapphalā hoti yāva buddhabhūmiṃ pāpetuṃ samatthā, tasmā tassā puññasampadāya upakāradassanatthaṃ, yasmā vā saraṇehi sāsane otaritvā sikkhāpadehi sīle patiṭṭhitānaṃ dvattiṃsākārena rāgappahānasamatthaṃ, kumārapañhena mohappahānasamatthañca kammaṭṭhānaṃ dassetvā, maṅgalasuttena tassa pavattiyā maṅgalabhāvo attarakkhā ca, ratanasuttena tassānurūpā pararakkhā, tirokuṭṭena rattanasutte vuttabhūtesu ekaccabhūtadassanaṃ vuttappakārāya puññasampattiyā pamajjantānaṃ vipatti ca, nidhikaṇḍena tirokuṭṭe vuttavipattipaṭipakkhabhūtā sampatti ca dassitā, dosappahānasamatthaṃ pana kammaṭṭhānaṃ adassitameva, tasmā taṃ dosappahānasamatthaṃ kammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idaṃ mettasuttaṃ idha nikkhittaṃ. Evañhi suparipūro hoti khuddakapāṭhoti idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.

ထိုခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိဓိကဏ္ဍသုတ်ဖြင့် ဒါန၊ သီလ အစရှိသော ကောင်းမှု၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (ဗုဒ္ဓဘူမိ) တိုင်အောင် ရောက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သဖြင့် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူး ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းအား ကျေးဇူးပြုခြင်းကို ပြသရန်အတွက် (ဤမေတ္တသုတ်ကို) ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း သရဏဂုံတို့ဖြင့် သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်၍ သိက္ခာပုဒ်တို့ဖြင့် သီလ၌ တည်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဒွတ္တိံသာကာရ (၃၂ ကောဋ္ဌာသ) ဖြင့် ရာဂကို ပယ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း၊ ကုမာရပဉှာဖြင့် မောဟကို ပယ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူပြီး၍၊ မင်္ဂလသုတ်ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်ခြင်း၌ ကြီးပွားကြောင်း ဖြစ်သော မင်္ဂလာတရားကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုလည်း ရတနသုတ်တော်ဖြင့် ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား လျောက်ပတ်သော သူတစ်ပါးကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကို တိရောကုဋ္ဋသုတ်ဖြင့် ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရတနသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော သတ္တဝါတို့တွင် အချို့သော သတ္တဝါ (ပြိတ္တာ) တို့အား ပြသခြင်းနှင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းမှ မေ့လျော့ကုန်သော သူတို့အား ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ခြင်းကိုလည်း တိရောကုဋ္ဋသုတ်ဖြင့် ပြသတော်မူခဲ့သည်။ နိဓိkဏ္ဍသုတ်ဖြင့် တိရောကုဋ္ဋသုတ်၌ ဆိုအပ်သော ပျက်စီးခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပြည့်စုံခြင်းကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။ သို့သော် ဒေါသကို ပယ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုမူ မပြသရသေးပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဒေါသကို ပယ်ဖျက်နိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြသတော်မူခြင်းငှာ ဤမေတ္တသုတ်ကို ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ ထားတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ ဖြစ်မှသာလျှင် ခုဒ္ဒကပါဌကျမ်းသည် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ပေလိမ့်မည်။ ဤသည်မှာ ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ ဤမေတ္တသုတ်တော်ကို ထားခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။

Nidānasodhanaṃ

နိဒါန်းကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်း။

Idāni yāyaṃ –

ယခုအခါ၌ အကြင် -

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā;

Nidānaṃ sodhayitvāssa, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

“အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အခါ၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့်လည်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းအရာတို့ကို ပြသလျက်၊ ထိုမေတ္တသုတ်တော်၏ နိဒါန်းကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီးမှ အနက်အဖွင့်ကို ပြုလုပ်ပါအံ့” ဟူသော -

Mātikā nikkhittā, tattha idaṃ mettasuttaṃ bhagavatāva vuttaṃ, na sāvakādīhi, tañca pana yadā himavantapassato devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ āgatā, tadā sāvatthiyaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca vuttanti evaṃ tāva saṅkhepato etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā.

မာတိကာကို ထားအပ်၏။ ထိုနိဒါန်းစကား၌ ဤမေတ္တသုတ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏၊ သာဝကစသော သူတို့သည် ဟောကြားတော်မမူအပ်ပေ။ ထိုမေတ္တသုတ်တော်ကိုမူကား အကြင်အခါ၌ ဟိမဝန္တာတောင်၏ အနီးမှ နတ်တို့သည် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ ရောက်လာကြကုန်၏။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ ထိုရဟန်းတို့အား ထက်ဝန်းကျင်မှ အစောင့်အရှောက် (ပရိတ်) အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းအလို့ငှာလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းအားဖြင့် ထိုပုဒ်တို့ကို ပြသအပ်သော နိဒါန်းသုတ်သင်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Vitthārato pana evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya, tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti. Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ, dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ, mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni, vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni, saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni, buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthānādīnīti [Pg.199] iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti.

အကျယ်အားဖြင့်မူကား ဤသို့ သိအပ်၏— တစ်ခုသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် ဝါဆိုအံ့သောကာလ နီးကပ်လာသောအခါ၊ ထိုအခါ၌ အထူးထူးသော တိုင်းနိုင်ငံတို့မှ လာကြကုန်သော များစွာသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခံယူ၍ ထိုထိုသော အရပ်တို့၌ ဝါကပ်ခြင်းငှာ အလိုရှိကြသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ချဉ်းကပ်ကြရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဂစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သက်ရှိသက်မဲ့ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို လည်းကောင်း၊ ဒေါသစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လေးပါးသော မေတ္တာအစရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို လည်းကောင်း၊ မောဟစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း အစရှိသည်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ဝိတက်စရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း အာနာပါနဿတိ၊ ပထဝီကသိုဏ်း အစရှိသည်တို့ကို လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း အစရှိသည်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ပညာစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဓာတုဝဝတ္ထာန်လေးပါး အစရှိသည်တို့ကို လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့သော နည်းဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော စရိုက်အပြားတို့အား လျော်ညီကုန်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို ဟောတော်မူ၏။

Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttājālarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu. Atha te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Gāmo ghananivesanasanniviṭṭhakulasahassayutto, manussā cettha saddhā pasannā te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti yācitvā pañca padhānakuṭisatāni kāretvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ.

ထိုအခါ၌ ငါးရာခန့်မျှသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူ၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာနှင့် ဆွမ်းခံရွာကို ရှာဖွေကြလျက် အစဉ်သဖြင့် သွားကြရာ နယ်စပ်ဒေသ၌ ဟိမဝန္တာတောနှင့် တစ်စပ်တည်းဖြစ်သော၊ ညိုသော စဉ့်ကျောက်အရောင်ရှိသော ကျောက်ဖျာပြင်ရှိသော၊ အေးမြ၍ ထူထပ်သော အရိပ်ရှိသော ညိုသောတောအုပ်ဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော၊ ပုလဲကွန်ရက် ငွေပြားနှင့်တူသော သဲတို့ဖြင့် ဖြန့်ကြဲအပ်သော မြေပြင်ရှိသော၊ သန့်ရှင်းချိုမြိန်အေးမြသော ရေကန်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော တောင်တစ်လုံးကို မြင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုတောင်၌ တစ်ညဉ့်မျှ သီတင်းသုံးပြီး၍ ညဉ့်မိုးလင်းသောအခါ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း ပြုပြီးလျှင် ထိုတောင်၏ မနီးမဝေးသော အရပ်၌ ရှိသော ရွာတစ်ရွာသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ ဝင်တော်မူကြ၏။ ထိုရွာသည် အိမ်ခြေစိပ်စိပ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော အိမ်ထောင်စုတစ်ထောင်နှင့် ပြည့်စုံသော ရွာဖြစ်၏။ ထိုရွာ၌ လူတို့သည် သဒ္ဓါတရားရှိကြ၍ ကြည်ညိုသူများ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုသူတို့သည် နယ်စပ်ဒေသတွင် ရဟန်းသံဃာကို ဖူးမြော်ရခဲလှသဖြင့် ရဟန်းတို့ကို မြင်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် လွန်စွာဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် ထိုရဟန်းတို့ကို ဆွမ်းကပ်လှူပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရားတို့၊ ဤအရပ်၌ပင် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူကြပါ” ဟု တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် ငါးရာသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်းကုဋိတို့ကို ဆောက်လုပ်စေ၍ ထိုကျောင်းတို့၌ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ သောက်ရေ သုံးဆောင်ရေအိုး အစရှိသော အလုံးစုံသော အသုံးအဆောင်တို့ကို ပြင်ဆင် စီရင်ထားကြကုန်၏။

Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Tatthapi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu. Bhikkhū ‘‘asati antarāye’’ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā yāmaghaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu. Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito vicaranti. Seyyathāpi nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamanussakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘kadā nu gamissantī’’ti dūratova olokenti, evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti ‘‘kadā nu bhadantā gamissantī’’ti. Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti, mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkoma, handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā’’ti. Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā purato [Pg.200] purato tiṭṭhanti, bheravasaddañca karonti. Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni disvā tañca saddaṃ sutvā hadayaṃ phandi, dubbaṇṇā ca ahesuṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātā. Tena te bhikkhū cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi, tato tesaṃ muṭṭhasatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ, tesaṃ tena duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi, gāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu, na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ.

ရဟန်းတို့သည် ဒုတိယမြောက်နေ့၌ အခြားရွာတစ်ရွာသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုရွာ၌လည်း လူတို့သည် ထိုနည်းတူစွာပင် ပြုစုလုပ်ကျွေး၍ ဝါဆိုရန် တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် “ဘေးအန္တရာယ် မရှိပါက ဝါဆိုပါအံ့” ဟု လက်ခံတော်မူ၍ ထိုတောအုပ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ထက်သန်သော လုံ့လဖြင့် ယာမ်စည်ကို တီးခေါက်ကာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း များလျက် သီတင်းသုံးတော်မူကြစဉ် သစ်ပင်ရင်းတို့သို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ သီလနှင့်ပြည့်စုံသော ရဟန်းတို့၏ တန်ခိုးကြောင့် တန်ခိုးမှိန်ကြကုန်သော သစ်ပင်စောင့်နတ်တို့သည် မိမိတို့၏ ဗိမာန်များမှ သက်ဆင်းကာ သားသမီးများကို ပွေ့ပိုက်လျက် ဟိုမှသည်မှ သွားလာလှုပ်ရှားကြရကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မင်း သို့မဟုတ် မင်း၏ အမတ်ကြီးတို့သည် ရွာငယ်တစ်ခုသို့ ရောက်ရှိလာသဖြင့် ရွာသားတို့၏ အိမ်များ၌ နေရာယူကြသောအခါ အိမ်ရှင်တို့သည် မိမိတို့အိမ်မှ ထွက်ခွာ၍ အခြားအရပ်၌ နေကြရလျက် “အဘယ်အခါမှ သွားကြပါကုန်လိမ့်မည်နည်း” ဟု အဝေးမှ မျှော်ကြည့်ကြရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် နတ်တို့သည်လည်း မိမိတို့၏ ဗိမာန်များကို စွန့်ခွာကာ ဟိုမှသည်မှ သွားလာလျက် “အရှင်ကောင်းတို့သည် အဘယ်အခါမှ သွားကြပါကုန်လိမ့်မည်နည်း” ဟု အဝေးမှ မျှော်ကြည့်နေကြကုန်၏။ ထိုနောက် နတ်တို့သည် “ပထမဝါကပ်သော ဤရဟန်းတို့သည် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး မချွတ်မယွင်း သီတင်းသုံးကြပေလိမ့်မည်။ ငါတို့သည်ကား ဤမျှကြာမြင့်စွာ သားသမီးများကို ပိုက်လျက် တိမ်းရှောင်ကာ မနေနိုင်ကြကုန်။ ယခု ငါတို့သည် ရဟန်းတို့အား ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံများကို ပြကြကုန်အံ့” ဟု အညီအညွတ် ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် ညဉ့်အခါ ရဟန်းတို့ ရဟန်းတရား အားထုတ်ချိန်၌ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ဘီလူးသဏ္ဌာန်များကို ဖန်ဆင်း၍ ရှေ့၌ ရပ်တည်ကြလျက် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အသံများကို ပြုကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် ထိုသဏ္ဌာန်များကို မြင်၍ ထိုအသံများကို ကြားရသဖြင့် နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ကာ မျက်နှာအဆင်း မလှမပ ဖျော့တော့ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည် စိတ်ကို တည်ကြည်အောင် မပြုနိုင်ကြဘဲ ကြောက်ရွံ့သဖြင့် အဖန်ဖန် ထိတ်လန့်နေကြသောကြောင့် သတိလွတ်ကင်းခဲ့ရ၏။ ထိုနောက် သတိလွတ်နေသော ထိုရဟန်းတို့အား နတ်တို့သည် မကောင်းသော အနံ့ဆိုး အာရုံတို့ကို ပေးကြရာ ထိုအနံ့ဆိုးကြောင့် ရဟန်းတို့မှာ ဦးနှောက်ကို ညှစ်ထုတ် နှိပ်စက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ပြင်းထန်သော ခေါင်းကိုက်ဝေဒနာများ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းခြင်းရာကို အချင်းချင်း ပြောကြားခြင်း မပြုကြကုန်။

Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi ‘‘tumhākaṃ, āvuso, imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto, vippasannāni ca indriyāni, etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā, kiṃ vo idha asappāya’’nti. Tato eko bhikkhu āha – ‘‘ahaṃ, bhante, rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca, īdisañca gandhaṃ ghāyāmi, tena me cittaṃ na samādhiyatī’’ti, eteneva upāyena sabbeva te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Saṅghatthero āha – ‘‘bhagavatā, āvuso, dve vassūpanāyikā paññattā, amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ, āyāmāvuso, bhagavato santikaṃ gantvā aññaṃ sappāyasenāsanaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbeva senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu. Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ āgamiṃsu.

ထိုအခါ တစ်နေ့သောနေ့၌ သံဃာ့မထေရ်ကြီးအား ဆည်းကပ်ခစားရန် ရဟန်းအားလုံး စည်းဝေးကြသောအခါ သံဃာ့မထေရ်ကြီးက “ငါ့ရှင်တို့၊ ဤတောအုပ်သို့ သင်တို့ ဝင်ရောက်စ ပထမရက်အနည်းငယ်၌ အရေအဆင်းသည် အလွန်စင်ကြယ် ဖြူစင်၍ ဣန္ဒြေတို့သည်လည်း လွန်စွာကြည်လင်ကြကုန်၏။ ယခုအခါ၌မူကား သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ကြုံလှီ၍ အဆင်းမလှဘဲ ဖျော့တော့သော ကိုယ်အဆင်း ရှိကြကုန်သနည်း။ သင်တို့အား ဤနေရာ၌ မလျောက်ပတ်သော အရာတစ်ခုခု ရှိသလော” ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့က “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ညဉ့်အခါ၌ ဤသို့ ဤသို့သော ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံများကို မြင်လည်းမြင်ရ ကြားလည်းကြားရပါသည်၊ ဤသို့သော အနံ့ဆိုးကိုလည်း ရရှိပါသည်၊ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်၏ စိတ်သည် ကောင်းစွာမတည်ကြည်နိုင်ပါ” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ရဟန်းအားလုံးတို့သည် မိမိတို့ ကြုံတွေ့ရပုံကို ပြောပြကြကုန်၏။ သံဃာ့မထေရ်ကြီးက “ငါ့ရှင်တို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝါဆိုခြင်း နှစ်မျိုးကို ပညတ်တော်မူထား၏။ ငါတို့အားလည်း ဤကျောင်းနေရာသည် မလျောက်ပတ်ပေ။ လာကြကုန်လော့၊ ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ သွား၍ အခြားလျောက်ပတ်သော ကျောင်းနေရာကို လျှောက်ထားမေးမြန်းကြကုန်အံ့” ဟု ဆို၏။ ရဟန်းတို့သည် “ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား” ဟု မထေရ်၏ စကားကို ဝန်ခံကာ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာများကို သိမ်းဆည်းပြီးလျှင် သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူလျက်၊ ဒါယကာတို့အား တွယ်တာခြင်းကင်းသဖြင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကိုမျှ မပန်ကြားတော့ဘဲ သာဝတ္ထိပြည်ရှိရာ အရပ်သို့ ခရီးလှည့်လည် ကြွတော်မူကြ၏။ အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်ရှိကာ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။

Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, kissa tumhe cārikaṃ carathā’’ti. Te bhagavato sabbamārocesuṃ. Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catupādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyasenāsanaṃ nāddasa. Atha te bhikkhū āha – ‘‘na, bhikkhave, tumhākaṃ aññaṃ sappāyasenāsanaṃ atthi, tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇissatha, gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharatha, sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha, imaṃ parittaṃ uggaṇhatha. Etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī’’ti idaṃ suttamabhāsi.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို မြင်တော်မူလျှင် “ရဟန်းတို့၊ ‘ဝါတွင်းကာလ၌ ဒေသစာရီ မလှည့်လည်အပ်’ ဟု ငါဘုရားသည် သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူအပ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် သင်တို့သည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြကုန်သနည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား အလုံးစုံသော အကြောင်းခြင်းရာကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆင်ခြင်တော်မူသော် တစ်ပြင်လုံးသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ထိုရဟန်းတို့အတွက် အနည်းဆုံး အခြေလေးခုရှိသော ခုံတန်းလျားငယ်မျှသာရှိသော နေရာပင် ဖြစ်စေဦးတော့၊ လျောက်ပတ်သော ကျောင်းနေရာကို မြင်တော်မမူပေ။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား “ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အတွက် အခြားသော လျောက်ပတ်သော ကျောင်းနေရာသည် မရှိပေ။ ထိုတောအုပ်၌ပင် သင်တို့ သီတင်းသုံးနေကြသော် အာသဝေါတရား ကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်ကြပေလိမ့်မည်။ ရဟန်းတို့၊ သွားကြကုန်လော့၊ ထိုကျောင်းနေရာကိုပင် အမှီပြု၍ သီတင်းသုံးကြကုန်လော။ အကယ်၍ နတ်တို့ထံမှ ဘေးကင်းခြင်းကို အလိုရှိကြပါက ဤအရံအတား (ပရိတ်တရား) ကို သင်ယူကြကုန်လော့။ ဤတရားသည် သင်တို့အတွက် အရံအတား (ပရိတ်) လည်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းလည်း ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု မိန့်တော်မူကာ ဤမေတ္တသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Apare [Pg.201] panāhu – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā’’ti idañca vatvā bhagavā āha – ‘‘apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ. Seyyathidaṃ – sāyaṃ pātaṃ karaṇavasena dve mettā dve parittā dve asubhā dve maraṇassatī aṭṭhamahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca, aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti, atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkha’’nti. Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajjhānatthañca idaṃ suttamabhāsīti. Evaṃ vitthāratopi ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ce’’ti etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā.

အချို့သော ဆရာတို့သည်— 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ထိုကျောင်းကိုပင် မှီဝဲ၍ နေကြကုန်လော့' ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် 'စင်စစ်သော်ကား တောကျောင်းနေသော ရဟန်းသည် သွားလာရာ၌ ဆောင်အပ်သောတရား (ပရိဟရဏတရား) ကို သိအပ်၏။ ၎င်းဆောင်အပ်သော တရားဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ညဉ့်နံနက် နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မေတ္တာပွားခြင်း နှစ်ကြိမ်၊ ပရိတ်ရွတ်ခြင်း နှစ်ကြိမ်၊ အသုဘဘာဝနာပွားခြင်း နှစ်ကြိမ်၊ မရဏသတိပွားခြင်း နှစ်ကြိမ်နှင့် ရှစ်ပါးသော သံဝေဂဝတ္ထုကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရှစ်ပါးသော သံဝေဂဝတ္ထုတို့မည်သည်ကား ဇာတိ (ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း)၊ ဇရာ (အိုရခြင်း)၊ ဗျာဓိ (နာရခြင်း)၊ မရဏ (သေရခြင်း) ဟူသော ဤလေးပါးတို့နှင့် အပါယ်ဆင်းရဲ လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းသော်ကား ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏဟူသော လေးပါး၊ ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော အပါယ်ဆင်းရဲ၊ အတိတ်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဆင်းရဲ၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဆင်းရဲ၊ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အာဟာရကို ရှာမှီးရခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် သွားလာရာ၌ ဆောင်အပ်သောတရားကို ကြားတော်မူပြီး၍ ထိုရဟန်းတို့အား မေတ္တာအလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ပရိတ်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ပါဒကဈာန် အလို့ငှာလည်းကောင်း ဤမေတ္တသုတ်တော်ကို ဟောတော်မူ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကျယ်အားဖြင့်လည်း 'အဘယ်သူသည် ဟောတော်မူသနည်း၊ ဘယ်သောအခါ၌ ဟောတော်မူသနည်း၊ အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း' ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်သော ဤပုဒ်တို့၏ နိဒါန်းကို ပြသသုတ်သင်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Ettāvatā ca yā sā ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā. Nidānaṃ sodhayitvā’’ti mātikā ṭhapitā, sā sabbākārena vitthāritā hoti.

ဤမျှလောက်သော စကားစဉ်ဖြင့် 'အဘယ်သူသည် ဟောတော်မူသနည်း၊ ဘယ်သောအခါ၌ ဟောတော်မူသနည်း၊ အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟူသော ဤအချက်တို့ကို ပြသခြင်းဖြင့် နိဒါန်းကို သုတ်သင်၍' ဟု ထားအပ်သော အကြင်မာတိကာသည် ရှိ၏၊ ထိုမာတိကာကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

ပထမဂါထာအဖွင့်

1. Idāni ‘‘assa karissāmatthavaṇṇana’’nti vuttattā evaṃ katanidānasodhanassa assa suttassa atthavaṇṇanā ārabbhate. Tattha karaṇīyamatthakusalenāti imissā paṭhamagāthāya tāva ayaṃ padavaṇṇanā – karaṇīyanti kātabbaṃ, karaṇārahanti attho. Atthoti paṭipadā, yaṃ vā kiñci attano hitaṃ, taṃ sabbaṃ araṇīyato atthoti vuccati, araṇīyato nāma upagantabbato. Atthe kusalena atthakusalena atthachekenāti vuttaṃ hoti. Yanti aniyamitapaccattaṃ. Nti niyamitaupayogaṃ, ubhayampi vā yaṃ tanti paccattavacanaṃ. Santaṃ padanti upayogavacanaṃ, tattha lakkhaṇato santaṃ, pattabbato padaṃ, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhisameccāti abhisamāgantvā. Sakkotīti sakko, samattho paṭibaloti vuttaṃ hoti. Ujūti ajjavayutto. Suṭṭhu ujūti suhuju. Sukhaṃ vaco tasminti suvaco. Assāti bhaveyya. Mudūti maddavayutto. Na atimānīti anatimāni.

၁. ယခုအခါ၌ 'ထိုသုတ်၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုအံ့' ဟု ဝန်ခံအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ နိဒါန်းကို သုတ်သင်ခြင်း ပြုအပ်ပြီးသော ထိုမေတ္တသုတ်တော်၏ အနက်အဖွင့်ကို စတင်အပ်၏။ ထိုမေတ္တသုတ်တော်၌ 'ကရဏီယမတ္ထကုသလေန' ဟူသော ဤပထမဂါထာ၌ ရှေးဦးစွာ ဤသည်ကား ပုဒ်အဖွင့်တည်း။ 'ကရဏီယံ' ဟူသည် ပြုအပ်သော၊ ပြုခြင်းငှာ ထိုက်သောဟု အနက်ရ၏။ 'အတ္ထော' ဟူသည် အကျင့်တည်း။ သို့မဟုတ် မိမိအား တစ်စုံတစ်ခုသော အစီးအပွားရှိသော အမှုဟူသမျှကို (အနီးကပ်) ဆည်းကပ်အပ်သောကြောင့် 'အတ္ထ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ 'ဆည်းကပ်အပ်သည်' ဟူသည် ချဉ်းကပ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကျင့်၌ လိမ္မာသောပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အတ္ထကုသလ' (အကျင့်၌ လိမ္မာသောသူ)၊ 'အတ္ထဆေက' (အကျင့်၌ လိမ္မာသောသူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယံ' ဟူသောပုဒ်သည် အမှတ်မထားအပ်သော ပထမာဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော ပုဒ်တည်း။ 'တံ' ဟူသောပုဒ်သည် သတ်မှတ်အပ်သော ဒုတိယဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော ပုဒ်တည်း။ သို့မဟုတ် နှစ်ပါးလုံးဖြစ်သော 'ယံ တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ပထမာဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော ပုဒ်တည်း။ 'သန္တံ ပဒံ' ဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော ပုဒ်တည်း။ ထိုသန္တံပဒံ၌ လက္ခဏာအားဖြင့် ငြိမ်းအေးသောကြောင့် 'သန္တ' မည်၏။ ရောက်အပ်သောကြောင့် 'ပဒ' မည်၏။ ဤသည်ကား နိဗ္ဗာန်၏ အမည်တည်း။ 'အဘိသမေစ္စ' ဟူသည် ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းသို့ ရောက်၍။ 'သက္ကောတိ' (စွမ်းနိုင်၏) ဖြစ်သောကြောင့် 'သက္က' မည်၏၊ စွမ်းနိုင်သောသူ၊ ဆောင်ရွက်နိုင်သောသူဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥဇု' ဟူသည် ဖြောင့်မတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ။ ကောင်းစွာ ဖြောင့်မတ်သူကို 'သုဟုဇု' မည်၏။ ထိုသူ၌ ချမ်းသာသောစကား (ပြောဆိုလွယ်သောစကား) ရှိသောကြောင့် 'သုဝစ' (ပြောဆိုလွယ်သူ) မည်၏။ 'အဿ' ဟူသည် ဖြစ်ရာ၏။ 'မုဒု' ဟူသည် နူးညံ့ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ။ မာန်မာန အလွန်မကြီးသူကို 'အနတိမာနိ' မည်၏။

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – karaṇīyamatthakusalena, yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti ettha tāva atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato [Pg.202] sikkhattayaṃ karaṇīyaṃ. Sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipatti, ājīvavipattīti evamādi akaraṇīyaṃ. Tathā atthi atthakusalo, atthi anatthakusalo. Tattha yo imasmiṃ sāsane pabbajitvā na attānaṃ sammā payojeti, khaṇḍasīlo hoti, ekavīsatividhaṃ anesanaṃ nissāya jīvikaṃ kappeti. Seyyathidaṃ – veḷudānaṃ pattadānaṃ pupphadānaṃ phaladānaṃ dantakaṭṭhadānaṃ mukhodakadānaṃ sinānadānaṃ cuṇṇadānaṃ mattikādānaṃ cāṭukamyataṃ muggasūpyataṃ pāribhaṭayataṃ jaṅghapesanikaṃ vejjakammaṃ dūtakammaṃ pahiṇagamanaṃ piṇḍapaṭipiṇḍaṃ dānānuppadānaṃ vatthuvijjaṃ nakkhattavijjaṃ aṅgavijjanti. Chabbidhe ca agocare carati. Seyyathidaṃ – vesiyāgocare vidhavathullakumārikapaṇḍakabhikkhunīpānāgāragocareti. Saṃsaṭṭho ca viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena, yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitaaphāsukayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ…pe… upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati. Ayaṃ anatthakusalo.

ဤသုတ်၌ အနက်အဖွင့်ကား— 'ကရဏီယမတ္ထကုသလေန၊ ယံ တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သောအမှုသည် ရှိ၏၊ မပြုအပ်သောအမှုသည်လည်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အကျဉ်းအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းသည် ပြုအပ်သောအမှု (ကရဏီယ) မည်၏။ သီလပျက်စီးခြင်း၊ အယူပျက်စီးခြင်း၊ အကျင့်ပျက်စီးခြင်း၊ အသက်မွေးမှုပျက်စီးခြင်း စသည်တို့သည် မပြုအပ်သောအမှု (အကရဏီယ) မည်၏။ ထို့အတူ အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသောသူသည် ရှိ၏၊ မလိမ္မာသောသူသည်လည်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ဦးတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုပြီး၍ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ မယှဉ်စေဘဲ သီလကျိုးပေါက်သောသူ ဖြစ်၍ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အနေသန (မလျော်သော ရှာဖွေခြင်း) ကို မှီ၍ အသက်မွေး၏။ အဘယ်နည်းဟူမူ— ဝါးပေးခြင်း၊ ဟင်းရွက်ပေးခြင်း၊ ပန်းပေးခြင်း၊ သစ်သီးပေးခြင်း၊ သွားတိုက်တံပေးခြင်း၊ မျက်နှာသစ်ရေပေးခြင်း၊ ဦးခေါင်းဆေးကသယ်မှုန့်ပေးခြင်း၊ ရွှံ့စေးပေးခြင်း၊ ဒါယကာတို့အား အကျွံအမွံပြောခြင်း၊ ပဲနောက်ဟင်းကဲ့သို့ တစ်ဝက်ဟုတ် တစ်ဝက်မဟုတ် တရားစကားပြောခြင်း၊ ကလေးထိန်းပေးခြင်း၊ တမန်အမှုပြုခြင်း (ခြေလျင်စေပါးခြင်း)၊ ဆေးကုခြင်း၊ တမန်အမှုဆောင်ခြင်း၊ ဖိတ်ကြားရာသို့ သွားခြင်း၊ ဆွမ်းတုံ့ဆွမ်းပေးခြင်း၊ မြေကြောအတတ်၊ နက္ခတ်အတတ်၊ အင်္ဂါကြီးငယ်ကြည့်သော အတတ်တို့ကို မှီ၍ အသက်မွေးခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ခြောက်ပါးသော မကျက်စားအပ်သော အရပ် (အဂေါစရ) တို့၌လည်း သွားလာကျက်စား၏။ ထိုခြောက်ပါးဟူသည် ပြည့်တန်ဆာမ၊ မုဆိုးမ၊ အပျိုဟိုင်း၊ မိန်းမလျာ၊ ရဟန်းမိန်းမ၊ သေရည်ဆိုင်ဟူသော ကျက်စားရာတို့ ဖြစ်၏။ မင်းတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ မင်း၏အမတ်ကြီးတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ถี่တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတပည့်တို့နှင့်လည်းကောင်း ရဟန်းတို့နှင့် မလျော်သော လူတို့နှင့် ရောနှောခြင်းဖြင့် ရောနှောလျက် နေ၏။ သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ဥပါသကာတို့အားလည်းကောင်း (ဥပါသိကာမတို့အားလည်းကောင်း) မကြည်ညို၊ မသဒ္ဓါ၊ ဆဲရေးရေရွတ်တတ်သော၊ အကျိုးစီးပွားကို အလိုမရှိသော၊ မချမ်းသာခြင်းကိုသာ အလိုရှိသော အမျိုးတို့သို့ ဆည်းကပ် မှီဝဲ၏။ ဤရဟန်းသည် 'အနတ္ထကုသလ' (အကျိုးစီးပွား၌ မလိမ္မာသူ) မည်၏။

Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā attānaṃ sammā payojeti, anesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhātukāmo saddhāsīsena pātimokkhasaṃvaraṃ satisīsena indriyasaṃvaraṃ vīriyasīsena ājīvapārisuddhiṃ, paññāsīsena paccayapaṭisevanaṃ pūreti. Ayaṃ atthakusalo.

အကြင်ရဟန်းသည်ကား ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ယှဉ်စေ၏။ မလျော်သော ရှာဖွေခြင်း (အနေသန) ကို ပယ်၍ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၌ တည်ခြင်းငှာ အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ သဒ္ဓါတရားကို အဓိကထား၍ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကိုလည်းကောင်း၊ သတိကို အဓိကထား၍ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလကိုလည်းကောင်း၊ ဝီရိယကို အဓိကထား၍ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို အဓိကထား၍ ပစ္စည်းလေးပါးကို ဆင်ခြင်သုံးစွဲခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြည့်စုံစေ၏။ ဤရဟန်းသည် 'အတ္ထကုသလ' (အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ) မည်၏။

Yo vā sattāpattikkhandhasodhanavasena pātimokkhasaṃvaraṃ, chadvāre ghaṭṭitārammaṇesu abhijjhādīnaṃ anuppattivasena indrisaṃvaraṃ, anesanaparivajjanavasena viññuppasatthabuddhabuddhasāvakavaṇṇitapaccayapaṭisevanena ca ājīvapārisuddhiṃ, yathāvuttapaccavekkhaṇavasena paccayapaṭisevanaṃ, catuiriyāpathaparivattane sātthakatādipaccavekkhaṇavasena sampajaññañca sodheti. Ayampi atthakusalo.

သို့မဟုတ် အကြင်ရဟန်းသည် ခုနစ်ပါးသော အာပတ်အစုကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို သုတ်သင်၏။ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ တိုက်ခိုက်လာသော အာရုံတို့၌ အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ မဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလကို သုတ်သင်၏။ အနေသနကို ကြဉ်ရှောင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဘုရားတပည့်သားတော်တို့ ချီးမွမ်းအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါး သုံးစွဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလကို သုတ်သင်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောအတိုင်း ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) ဖြင့် ပစ္စည်းသုံးစွဲခြင်းကို သုတ်သင်၏။ ဣရိယာပုထ်လေးပါးကို ပြောင်းလဲရာ၌ အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်စသည်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် သမ္ပဇဉ်တရားကို သုတ်သင်၏။ ဤရဟန်းသည်လည်း 'အတ္ထကုသလ' (အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ) မည်၏။

Yo vā yathā ūsodakaṃ paṭicca saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pariyodāpayati, chārikaṃ paṭicca ādāso, ukkāmukhaṃ paṭicca jātarūpaṃ, tathā ñāṇaṃ paṭicca sīlaṃ vodāyatīti ñatvā ñāṇodakena dhovanto sīlaṃ pariyodāpeti. Yathā ca kikī sakuṇikā aṇḍaṃ, camarī migo vāladhiṃ, ekaputtikā nārī [Pg.203] piyaṃ ekaputtakaṃ, ekanayano puriso taṃ ekanayanañca rakkhati, tathā ativiya appamatto attano sīlakkhandhaṃ rakkhati, sāyaṃ pātaṃ paccavekkhamāno aṇumattampi vajjaṃ na passati. Ayampi atthakusalo.

သို့မဟုတ် ဥပမာသော်ကား— ဆပ်ပြာရည်ကို စွဲ၍ ညစ်နွမ်းသော အဝတ်ကို စင်ကြယ်စေသကဲ့သို့၊ ပြာကို စွဲ၍ ကြေးမုံမှန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖိုဝကို စွဲ၍ ရွှေကိုလည်းကောင်း စင်ကြယ်စေသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဉာဏ်ကိုစွဲ၍ သီလသည် ဖြူစင်၏ဟု သိ၍ ဉာဏ်တည်းဟူသော ရေဖြင့် ဆေးကြောလျက် မိမိ၏သီလကို စင်ကြယ်စေ၏။ တောယစ်ငှက်မသည် မိမိ၏ဥကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စာမရီသားသည် မိမိ၏အမြီးကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သားတစ်ယောက်တည်းသာရှိသော မိခင်သည် ချစ်အပ်သော သားငယ်ကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မျက်စိတစ်ဖက်တည်းရှိသော ယောကျ်ားသည် ထိုမျက်စိတစ်ဖက်ကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ထို့အတူ အလွန်မမေ့မလျော့ဘဲ မိမိ၏သီလအစုကို စောင့်ရှောက်၏။ ညနံနက် ဆင်ခြင်သော် အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်ကိုမျှ မမြင်ရ။ ဤရဟန်းသည်လည်း 'အတ္ထကုသလ' (အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ) မည်၏။

Yo vā pana avippaṭisārakare sīle patiṭṭhāya kilesavikkhambhanapaṭipadaṃ paggaṇhāti, taṃ paggaṇhitvā kasiṇaparikammaṃ karoti, kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbatteti. Ayampi atthakusalo.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား အကြင်ရဟန်းသည် နောင်တမပူပန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော သီလ၌ တည်၍ ကိလေသာကို ခွာကြောင်းဖြစ်သော ကျင့်ဝတ်ကို အားထုတ်၏။ ထိုကျင့်ဝတ်ကို အားထုတ်၍ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြု၏။ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြု၍ သမာပတ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ဤရဟန်းသည်လည်း 'အတ္ထကုသလ' (အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ) မည်၏။

Yo vā pana samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ atthakusalānaṃ aggo. Tattha ye ime yāva avippaṭisārakare sīle patiṭṭhānena yāva vā kilesavikkhambhanapaṭipadāyapaggahaṇena vaṇṇitā atthakusalā, te imasmiṃ atthe atthakusalāti adhippetā. Tathā vidhā ca te bhikkhū. Tena bhagavā te bhikkhū sandhāya ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti āha.

တစ်နည်းအားဖြင့် သမာပတ်မှထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ကာ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သော ရဟန်းသည် အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသော ရဟန်းတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းစေတတ်သော ဤသီလတို့၌ အမြဲတည်စေခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကို ခွာကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်တရား၌ ချီးမြှောက်ခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းအပ်သော အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသော ရဟန်းတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့ကို ဤအနက်၌ ‘အတ္ထကုသလ’ ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုသို့သဘောရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ တစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြုသော ဒေသနာဖြင့် “ကရဏီယမတ္ထကုသလေန” ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tato ‘‘kiṃ karaṇīya’’nti tesaṃ sañjātakaṅkhānaṃ āha ‘‘yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Ayamettha adhippāyo – taṃ buddhānubuddhehi vaṇṇitaṃ santaṃ nibbānapadaṃ paṭivedhavasena abhisamecca viharitukāmena yaṃ karaṇīyanti. Ettha ca yanti imassa gāthāpadassa ādito vuttameva karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ayaṃ pana yasmā sāvasesapāṭho attho, tasmā viharitukāmenāti vuttanti veditabbaṃ.

ထိုနောက် “အဘယ်သို့ ပြုအပ်သနည်း” ဟု မသိဘဲ ရပ်တည်နေကြသော ထိုရဟန်းတို့အား “ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား—ဘုရားရှင်နှင့် ဘုရားတပည့်သားတော်တို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော ငြိမ်သက်လှစွာသော ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် သိမြင်၍ နေခြင်းငှာ အလိုရှိသောရဟန်းသည် အကြင်အကျိုးရှိသော အမှုကို ပြုအပ်၏။ ဤဂါထာ၌လည်း ‘ယံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဤဂါထာ၏ အစ၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ တည်း။ ‘ကရဏီယံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်ရာ အစွမ်းဖြင့် လိုက်၏။ “တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤအနက်သည် အကြွင်းရှိသော ပါဌ်ဖြစ်သောကြောင့် “ဝိဟရိတုကာမေန” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Atha vā santaṃ padaṃ abhisameccāti anussavādivasena lokiyapaññāya nibbānapadaṃ ‘‘santa’’nti ñatvā taṃ adhigantukāmena yantaṃ karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ karaṇīyamatthakusalenāti evampettha adhippāyo veditabbo. Atha vā ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti vutte ‘‘ki’’nti cintentānaṃ āha ‘‘yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Tassevaṃ adhippāyo veditabbo – lokiyapaññāya santaṃ padaṃ abhisamecca yaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ, taṃ karaṇīyaṃ, karaṇārahameva tanti vuttaṃ hoti.

တစ်နည်းအားဖြင့် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို အဆင့်ဆင့် ကြားနာဖူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် လောကီပညာဖြင့် “ငြိမ်သက်၏” ဟု သိရှိ၍ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်လိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်ကုသိုလ်အကျင့်တရားကို ပြုထိုက်၏။ ‘ကရဏီယံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်သည့်အလျောက် လိုက်၏။ ထိုအကျင့်ကို အကျိုး၌ လိမ္မာသော ရဟန်းသည် ပြုအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ကရဏီယမတ္ထကုသလေန” ဟု ဆိုအပ်သော် “အသို့နည်း” ဟု ကြံစည်နေကြကုန်သော သူတို့အား “ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏—လောကီပညာဖြင့် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိရှိ၍ အကြင်ပြုအပ်သော အကျင့်တရားကို ပြုထိုက်၏၊ ထိုအကျင့်ကို ပြုထိုက်သည်သာတည်း၊ ပြုခြင်းငှာ ထိုက်တန်သည်သာတည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

Kiṃ pana tanti? Kimaññaṃ siyā aññatra tadadhigamupāyato, kāmañcetaṃ karaṇārahaṭṭhena sikkhattayadīpakena ādipadeneva vuttaṃ. Tathā hi tassa atthavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha [Pg.204] saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīya’’nti. Atisaṅkhepena desitattā pana tesaṃ bhikkhūnaṃ kehici viññātaṃ, kehici na viññātaṃ. Tato yehi na viññātaṃ, tesaṃ viññāpanatthaṃ yaṃ visesato āraññakena bhikkhunā kātabbaṃ, taṃ vitthārento ‘‘sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī’’ti imaṃ tāva upaḍḍhagāthamāha.

ထိုပြုထိုက်သောတရားသည် အဘယ်တရားနည်း။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်မှတစ်ပါး အခြား အဘယ်အရာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ထိုအကျင့်တရားသည် ပြုခြင်းငှာ ထိုက်သော အနက်ကြောင့် သိက္ခာသုံးပါးကို ပြတတ်သော အစဖြစ်သော “ကရဏီယမတ္ထကုသလေန” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် အကယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း၊ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုပါဌ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရာ၌ “ပြုထိုက်သောတရားလည်း ရှိ၏၊ မပြုထိုက်သောတရားလည်း ရှိ၏။ ထိုတွင် အကျဉ်းအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါး အပေါင်းကို ပြုအပ်သောတရား” ဟူ၍ ငါတို့ ဆိုခဲ့ကုန်ပြီ။ အလွန်အကျဉ်းချုံး၍ ဟောတော်မူအပ်ခြင်းကြောင့် ထိုရဟန်းတို့တွင် အချို့သော ရဟန်းတို့သည် သိကြကုန်၏၊ အချို့တို့ကား မသိကြကုန်။ ထို့ကြောင့် မသိသေးသော ရဟန်းတို့အား သိစေခြင်းငှာ တောကျောင်းနေ ရဟန်းသည် အထူးသဖြင့် ပြုအပ်သော အကျင့်ကို အကျယ်ချဲ့လိုသဖြင့် “သက္ကော ဥဇူ စ သုဟုဇူ စ၊ သုဝစော စဿ မုဒု အနတိမာနီ” ဟူ၍ ရှေးဦးစွာ ဤထက်ဝက်သော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Kiṃ vuttaṃ hoti? Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo, lokiyapaññāya vā taṃ abhisamecca tadadhigamāya paṭipajjamāno āraññako bhikkhu dutiyacatutthapadhāniyaṅgasamannāgamena kāye ca jīvite ca anapekkho hutvā saccappaṭivedhāya paṭipajjituṃ sakko assa, tathā kasiṇaparikammavattasamādānādīsu attano pattacīvarappaṭisaṅkharaṇādīsu ca yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tesu aññesu ca evarūpesu sakko assa dakkho analaso samattho. Sakko hontopi ca tatiyapadhāniyaṅgasamannāgamena uju assa. Uju hontopi ca sakiṃ ujubhāvena daharakāle vā ujubhāvena santosaṃ anāpajjitvā yāvajīvaṃ punappunaṃ asithilakaraṇena suṭṭhutaraṃ uju assa. Asaṭhatāya vā uju, amāyāvitāya suhuju. Kāyavacīvaṅkappahānena vā uju, manovaṅkappahānena suhuju. Asantaguṇassa vā anāvikaraṇena uju, asantaguṇena uppannassa lābhassa anadhivāsanena suhuju. Evaṃ ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānehi purimadvayatatiyasikkhāhi payogāsayasuddhīhi ca uju ca suhuju ca assa.

အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်၍ နေလိုသော၊ သို့မဟုတ် လောကီပညာဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်ကာ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော တောကျောင်းနေ ရဟန်းသည် ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထ (သို့မဟုတ် တတိယ) ဖြစ်သော ဝီရိယအင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ အသက်၌လည်းကောင်း ငဲ့ကွက်ခြင်းကင်းလျက် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ကျင့်ခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်ရာ၏။ ထို့ပြင် ကသိုဏ်းပရိကံပြုခြင်း၊ ကျင့်ဝတ်ဆောက်တည်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ သပိတ်သင်္ကန်း ပြင်ဆင်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ကူညီရာ၌ ငယ်သည်ကြီးသည်မရွေး ပြုဖွယ်ကိစ္စဟူသမျှတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ဤသို့သဘောရှိသော အမှုတို့၌လည်း စွမ်းဆောင်နိုင်သူ၊ လိမ္မာသူ၊ မပျင်းမရိသူ ဖြစ်ရာ၏။ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်သော်လည်း တတိယမြောက် ဝီရိယအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဖြောင့်မတ်သူ ဖြစ်ရာ၏။ ဖြောင့်မတ်သူ ဖြစ်သော်လည်း တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှသာ ဖြောင့်မတ်ခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ငယ်ရွယ်စဉ်အခါမျှသာ ဖြောင့်မတ်ခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ရောင့်ရဲခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ အသက်ထက်ဆုံး အဖန်ဖန် မလျော့မပါးသော လုံ့လဖြင့် သာလွန်ကောင်းမွန်စွာ ဖြောင့်မတ်ရာ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် စဉ်းလဲခြင်း ကင်းသဖြင့် ဖြောင့်မတ်၏ (ဥဇု)၊ လှည့်ပတ်ခြင်း ကင်းသဖြင့် လွန်စွာ ဖြောင့်မတ်၏ (သုဟုဇု)။ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၏ ကောက်ကျစ်ခြင်းကို ပယ်သဖြင့် ဖြောင့်မတ်၏၊ မနောကံ၏ ကောက်ကျစ်ခြင်းကို ပယ်သဖြင့် လွန်စွာ ဖြောင့်မတ်၏။ မိမိ၌ မရှိသော ဂုဏ်ကို ထင်ရှားမပြသဖြင့် ဖြောင့်မတ်၏၊ ထိုမရှိသော ဂုဏ်ဖြင့် ရလာသော လာဘ်သပ္ပကာကို လက်မခံသဖြင့် လွန်စွာ ဖြောင့်မတ်၏။ ဤသို့လျှင် အာရမ္မဏူပလက္ခဏူပနိဇ္ဈာန ဖြစ်ကုန်သော ရှေးဦး သိက္ခာနှစ်ပါးနှင့် တတိယသိက္ခာတို့ဖြင့် လည်းကောင်း၊ လုံ့လဆန္ဒ၏ စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ဖြောင့်မတ်သည်လည်းကောင်း၊ လွန်စွာ ဖြောင့်မတ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။

Na kevalañca uju ca suhuju ca, apica pana suvaco ca assa. Yo hi puggalo ‘‘idaṃ na kattabba’’nti vutto ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ te sutaṃ, ko me sutvā vadasi, kiṃ upajjhāyo ācariyo sandiṭṭho sambhatto vā’’ti vadeti, tuṇhībhāvena vā taṃ viheseti, sampaṭicchitvā vā na tathā karoti, so visesādhigamassa dūre hoti. Yo pana ovadiyamāno ‘‘sādhu, bhante suṭṭhu vuttaṃ, attano vajjaṃ nāma duddasaṃ hoti, punapi maṃ evarūpaṃ disvā vadeyyātha anukampaṃ upādāya, cirassaṃ me tumhākaṃ santikā ovādo laddho’’ti vadati, yathānusiṭṭhañca paṭipajjati, so visesādhigamassa avidūre hoti. Tasmā evaṃ parassa vacanaṃ sampaṭicchitvā karonto suvaco ca assa.

စင်စစ်သော်ကား ကိုယ်နှုတ်နှလုံး ဖြောင့်မတ်ရုံတင်မကဘဲ စကားပြောဆို လွယ်ကူသူလည်း ဖြစ်ရာ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် “ဤအမှုကို မပြုအပ်” ဟု အဆုံးအမခံရသောအခါ “သင်သည် အဘယ်အရာကို မြင်ဖူးသနည်း၊ အဘယ်အရာကို ကြားဖူးသနည်း၊ ငါ့ကို အဘယ်သူဖြစ်၍ ပြောဆိုဘိသနည်း၊ အသို့နည်း ဥပဇ္ဈာယ်လော၊ ဆရာလော၊ အဆွေခင်ပွန်းလော” ဟု ပြန်လည်ပြောဆိုတတ်၏၊ သို့မဟုတ် တိတ်ဆိတ်စွာ နေသဖြင့်လည်း ထိုဆုံးမသူကို ညှဉ်းဆဲ၏၊ သို့မဟုတ် ဝန်ခံသော်လည်း ထိုအတိုင်း မလိုက်နာဘဲ နေ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားထူး တရားမြတ်ကို ရခြင်းမှ ဝေးကွာလှ၏။ အဆုံးအမခံရသောအခါ “အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းလှပါ၏၊ ကောင်းစွာ မိန့်ကြားတော်မူအပ်ပါ၏။ မိမိ၏အပြစ်ကို မြင်နိုင်ခဲလှပါ၏၊ နောင်တွင်လည်း ဤသို့သော အပြစ်ကို မြင်တော်မူလျှင် သနားသောအားဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူပါဦးလော့၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်ဘုရားတို့ထံမှ အဆုံးအမကို ရခဲလှပါ၏” ဟု ပြောဆိုတတ်၍ ဆုံးမသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားထူး တရားမြတ်ကို ရခြင်းနှင့် မဝေးလှပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ သူတစ်ပါး၏ စကားကို ဝန်ခံကာ ပြုလုပ်တတ်သော ရဟန်းသည် ပြောဆိုဆုံးမလွယ်သူ ဖြစ်ရာ၏။

Yathā [Pg.205] ca suvaco, evaṃ mudu assa. Mudūti gahaṭṭhehi dūtagamanapahiṇagamanādīsu niyujjamāno tattha mudubhāvaṃ akatvā thaddho hutvā vattapaṭipattiyaṃ sakalabrahmacariye ca mudu assa suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya tattha tattha viniyogakkhamo. Atha vā mudūti abhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso paṭisanthāravutti sutitthaṃ viya sukhāvagāho assa. Na kevalañca mudu, apica pana anatimānī assa, jātigottādīhi atimānavatthūhi pare nātimaññeyya, sāriputtatthero viya caṇḍālakumārakasamena cetasā vihareyyāti.

ဆုံးမလွယ်သူ ဖြစ်သကဲ့သို့ နူးညံ့သိမ်မွေ့သူလည်း ဖြစ်ရာ၏။ ‘နူးညံ့သိမ်မွေ့သူ’ ဟူသည် လူတို့က စေခိုင်းအပ်သော တမန်အမှု သွားခြင်းစသည်တို့၌ လိုက်လျောကာ ခက်ထန်ခြင်း မရှိဘဲ ကျင့်ဝတ်တရားနှင့် မြတ်သော အကျင့်အားလုံး၌ ကောင်းစွာ မှုတ်လှော်စင်ကြယ်စေသော ရွှေကဲ့သို့ နူးညံ့သိမ်မွေ့သူ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုထိုကျင့်ဝတ်တို့၌ ဆုံးမခြင်းကို ခံယူထိုက်သူ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘နူးညံ့သူ’ ဟူသည် မျက်မှောင်ကုတ်ခြင်း မရှိ၊ ပြုံးရွှင်သော မျက်နှာရှိ၍ ကောင်းသော စကားကို ဆိုလွယ်ကာ ခရီးဦးကြိုဆိုတတ်ပြီး ကောင်းမွန်သော ရေဆိပ်ကဲ့သို့ ချမ်းသာစွာ ဆည်းကပ်နိုင်သူ ဖြစ်ရာ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် နူးညံ့ရုံသာမကဘဲ အလွန်အမင်း ထောင်လွှားသော မာန်မာန မရှိသူလည်း ဖြစ်ရာ၏။ ဇာတ်၊ ဂေါတ္တ စသော မာန်မူကြောင်း တရားတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို မထေမဲ့မြင် မပြုရာ။ ရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်ကဲ့သို့ ဒွန်းစဏ္ဍားသူငယ်နှင့် တူသော စိတ်ဖြင့် နေထိုင်ရာ၏။

Dutiyagāthāvaṇṇanā

ဒုတိယဂါထာအဖွင့်။

2. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjamānassa visesato āraññakassa bhikkhuno ekaccaṃ karaṇīyaṃ vatvā puna tatuttaripi vattukāmo ‘‘santussako cā’’ti dutiyagāthamāha.

၂. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်၍ နေလိုသော၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်းငှာ ကျင့်ကြံသော တောကျောင်းနေ ရဟန်းအား တစ်ပေါင်းတည်း ပြုအပ်သော အကျင့်ဝတ်တရားကို မိန့်တော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် ထိုထက်မက ဟောတော်မူလိုသဖြင့် “သန္တုဿကော စ” အစရှိသော ဒုတိယဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

Tattha ‘‘santuṭṭhī ca kataññutā’’ti ettha vuttappabhedena dvādasavidhena santosena santussatīti santussako. Atha vā tussatīti tussako, sakena tussako, santena tussako, samena tussakoti santussako. Tattha sakaṃ nāma ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti evaṃ upasampadamaṇḍale uddiṭṭhaṃ attanā ca sampaṭicchitaṃ catupaccayajātaṃ, tena sundarena vā asundarena vā sakkaccaṃ vā asakkaccaṃ vā dinnena paṭiggahaṇakāle paribhogakāle ca vikāraṃ adassetvā yāpento ‘‘sakena tussako’’ti vuccati. Santaṃ nāma yaṃ laddhaṃ hoti attano ‘vijjamānaṃ, tena santeneva tussanto tato paraṃ na patthento atricchataṃ pajahanto ‘‘santena tussako’’ti vuccati. Samaṃ nāma iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighappahānaṃ, tena samena sabbārammaṇesu tussanto ‘‘samena tussako’’ti vuccati.

ထို (သန္တုဿကော စ ဟူသော) ပုဒ်၌ - 'သန္တုဋ္ဌီ စ ကတညုတာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြားအားဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော သန္တောသတရားဖြင့် ကောင်းစွာ နှစ်သက်ရောင့်ရဲတတ်သောကြောင့် 'သန္တုဿက' မည်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်သက်တတ်သောကြောင့် 'တုဿက' မည်၏။ မိမိရရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် နှစ်သက်တတ်သောကြောင့် 'သန္တုဿက' (မိမိရရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် နှစ်သက်သူ) မည်၏။ ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် နှစ်သက်တတ်သောကြောင့် 'သန္တုဿက' (ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် နှစ်သက်သူ) မည်၏။ ညီညွတ်သောအားဖြင့် နှစ်သက်တတ်သောကြောင့် 'သန္တုဿက' (အညီအမျှဖြစ်ခြင်းဖြင့် နှစ်သက်သူ) မည်၏။ ထိုစကား၌ မိမိပစ္စည်း (သက) မည်သည်ကား 'ဆွမ်းဆွမ်းခဲဖွယ်ကို အမှီပြု၍...' စသည်ဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သော သိမ်၏အပြင်၌ ပြအပ်သော၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဝန်ခံလက်ခံအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးစု ဖြစ်သည်။ ထိုဒါယကာသည် ကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ ရိုသေစွာ လှူသည်ဖြစ်စေ၊ မရိုမသေ လှူသည်ဖြစ်စေ လှူအပ်သော ထိုပစ္စည်းဖြင့် လက်ခံရရှိချိန်၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်ချိန်၌လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဖောက်ပြန်မှုမပြဘဲ မျှတစွာ နေထိုင်သောရဟန်းကို 'မိမိရရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် နှစ်သက်သူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်း (သန္တ) မည်သည်ကား မိမိအထံ၌ ရရှိအပ်၊ ထင်ရှားရှိအပ်သော ပစ္စည်းတည်း။ ထိုထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့်သာ ရောင့်ရဲလျက် ထိုထက်ပို၍ မတောင်းတဘဲ အလိုရမ္မက်ကြီးခြင်း (အတြိစ္ဆတာ) ကို ပယ်ဖျောက်သော ရဟန်းကို 'ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် နှစ်သက်သူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ညီညွတ်ခြင်း (သမ) မည်သည်ကား ဣဋ္ဌာရုံ အနိဋ္ဌာရုံတို့၌ လိုလားနှစ်သက်မှု (ရာဂ) နှင့် စိတ်ဆိုးအမျက်ထွက်မှု (ဒေါသ) တို့ကို ပယ်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ အညီအမျှ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် အာရုံအားလုံးတို့၌ နှစ်သက်ရောင့်ရဲသော ရဟန်းကို 'အညီအမျှဖြစ်ခြင်းဖြင့် နှစ်သက်သူ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Sukhena bharīyatīti subharo, suposoti vuttaṃ hoti. Yo hi bhikkhu manussehi sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, esa dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā posetu’’nti[Pg.206]. Yo pana yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā appaṃ vā bahuṃ vā labhitvā attamano vippasannamukho hutvā yāpeti, esa subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti, ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo, thokathokenāpi tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. Evarūpo idha subharoti adhippeto.

လွယ်ကူစွာ မွေးမြူနိုင်သောကြောင့် 'သုဘရ' မည်၏၊ ကျွေးမွေးရလွယ်သော ရဟန်းဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ရဟန်းသည် လူတို့က သလေးထမင်းနှင့် အသားဟင်း စသည်တို့ကို သပိတ်ပြည့်အောင် လှူဒါန်းပါသော်လည်း မျက်နှာမသာယာသည်ဖြစ်ခြင်း၊ နှလုံးမသာယာသည်ဖြစ်ခြင်းကိုသာ ပြတတ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုအလှူရှင်တို့၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ထိုဆွမ်းကို 'ဒါယကာတို့ သင်တို့ ဘာတွေလှူတာလဲ' ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကာ သာမဏေ သို့မဟုတ် လူတို့အား ပေးပစ်တတ်၏။ ဤသို့သောရဟန်းကို ကျွေးမွေးရခက်သော 'ဒုဗ္ဘရ' ရဟန်းဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန်းကို မြင်လျှင် လူတို့သည် 'ဤရဟန်းသည် ကျွေးမွေးရခက်လှ၏၊ ကျွေးမွေးရန် မတတ်နိုင်ပါ' ဟု ဝေးဝေးမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်ကား တစ်စုံတစ်ခုသော ခေါင်းပါးရုန့်ရင်းသော ပစ္စည်းဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သော ပစ္စည်းဖြစ်စေ၊ နည်းသည်ဖြစ်စေ, များသည်ဖြစ်စေ ရရှိသော် နှစ်သက်သောစိတ်၊ ကြည်လင်သော မျက်နှာရှိသည်ဖြစ်၍ မျှတစွာ သုံးဆောင်၏။ ဤသို့သော ရဟန်းကို ကျွေးမွေးလွယ်သော 'သုဘရ' ရဟန်းဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန်းကို မြင်လျှင် လူတို့သည် အလွန်ပင် ရွံရှာခြင်းကင်းကာ စိတ်ချယုံကြည်ကြကုန်လျက် 'ငါတို့၏ အရှင်မြတ်သည် ကျွေးမွေးရလွယ်ကူလှ၏၊ အနည်းငယ်မျှသော ပစ္စည်းဖြင့်လည်း ရောင့်ရဲတော်မူ၏၊ ငါတို့သည်သာလျှင် ထိုအရှင်မြတ်ကို လုပ်ကျွေးပါအံ့' ဟု ဝန်ခံကတိပြုကာ လုပ်ကျွေးကြကုန်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ရဟန်းကို ဤနေရာ၌ 'သုဘရ' ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။

Appaṃ kiccamassāti appakicco, na kammārāmatābhassārāmatāsaṅgaṇikārāmatādianekakiccabyāvaṭo, atha vā sakalavihāre navakammasaṅghaparibhogasāmaṇeraārāmikavosāsanādikiccavirahito, attano kesanakhacchedanapattacīvarakammādiṃ katvā samaṇadhammakiccaparo hotīti vuttaṃ hoti.

ထိုရဟန်းအား နည်းပါးသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် 'အပ္ပကိစ္စ' မည်၏။ အမှုသစ်လုပ်ငန်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း (ကမ္မာရာမတာ)၊ စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း (ဘဿာရာမတာ)၊ အပေါင်းအဖော်နှင့် မွေ့လျော်ခြင်း (သံဂဏိကာရာမတာ) စသော များစွာသော ကိစ္စတို့၌ ကြောင့်ကြစိုက်ရခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်တစ်တိုက်လုံး၌ အဆောက်အဦးအသစ်ဆောက်လုပ်ခြင်း၊ သံဃာ၊ သာမဏေ၊ ကျောင်းဝေယျာဝစ္စလုပ်ဆောင်သူ (အရံစောင့်) တို့အား စီမံအုပ်ချုပ် ကျွေးမွေးခြင်း စသော ကိစ္စတို့မှ ကင်းဝေးလျက်၊ မိမိ၏ ဆံပင်ရိတ်ခြင်း၊ လက်သည်းခြေသည်း ညှပ်ခြင်း၊ သပိတ်သင်္ကန်းချုပ်ဆိုးခြင်း စသော ကိစ္စများကိုသာ ပြုလုပ်၍ ရဟန်းတရားပွားများခြင်း ကိစ္စ၌သာ အလေးအနက် အားထုတ်သူဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Sallahukā vutti assāti sallahukavutti. Yathā ekacco bahubhaṇḍo bhikkhu disāpakkamanakāle bahuṃ pattacīvarapaccattharaṇatelaguḷādiṃ mahājanena sīsabhārakaṭibhārādīhi ubbahāpetvā pakkamati, evaṃ ahutvā yo appaparikkhāro hoti, pattacīvarādiaṭṭhasamaṇaparikkhāramattameva pariharati, disāpakkamanakāle pakkhī sakuṇo viya samādāyeva pakkamati, evarūpo idha sallahukavuttīti adhippeto. Santāni indriyāni assāti santindriyo, iṭṭhārammaṇādīsu rāgādivasena anuddhatindriyoti vuttaṃ hoti. Nipakoti viññū vibhāvī paññavā, sīlānurakkhaṇapaññāya cīvarādivicāraṇapaññāya āvāsādisattasappāyaparijānanapaññāya ca samannāgatoti adhippāyo.

ထိုရဟန်းအား ပေါ့ပါးသော အသက်မွေးမှု ရှိသောကြောင့် 'သလ္လဟုကဝုတ္တိ' မည်၏။ ပစ္စည်းဥစ္စာ များပြားသော အချို့သောရဟန်းသည် အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားသောအခါ များစွာသော သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ အိပ်ရာခင်း၊ ဆီ၊ တင်လဲ စသည်တို့ကို လူအများအား ဦးခေါင်းပေါ်ရွက်စေ၍လည်းကောင်း, ခါး၌ ဆောင်စေ၍လည်းကောင်း သယ်ယူသွားစေသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ အနည်းငယ်သော ပရိက္ခရာသာရှိ၍ သပိတ်၊ သင်္ကန်း စသော ရှစ်ပါးသော ရဟန်းပရိက္ခရာမျှကိုသာ ဆောင်ယူသွားတတ်၏။ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားသောအခါ အတောင်ပံရှိသော ငှက်ငယ်သည် မိမိအတောင်ကိုသာ ဆောင်ယူ၍ ပျံသန်းသွားသကဲ့သို့ သွားတတ်၏။ ဤသို့သောရဟန်းကို ဤနေရာ၌ 'သလ္လဟုကဝုတ္တိ' ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ထိုရဟန်းအား ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေတို့ ရှိသောကြောင့် 'သန္တိန္ဒြိယ' မည်၏။ ဣဋ္ဌာရုံစသည်တို့၌ ရာဂစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပျံ့လွင့်ပေါ်လွင်ခြင်းမရှိသော ဣန္ဒြေရှိသူဟု ဆိုလိုသည်။ 'နိပက' ဟူသည်ကား အထူးသဖြင့် သိတတ်သော၊ ထင်ရှားသော၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏။ သီလကို စောင့်ရှောက်ကြောင်း ပညာ၊ သင်္ကန်းချုပ်ခြင်းစသည်တို့ကို စီရင်တတ်သော ပညာ၊ ကျောင်းစသော ခုနစ်ပါးသော သပ္ပါယ (တရားအားထုတ်ရန် သင့်တော်သော နေရာဌာန) ကို ပိုင်းခြားသိသော ပညာတို့နှင့် ပြည့်စုံသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Na pagabbhoti appagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena anekena ṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho.

ရိုင်းပျစော်ကားမှု မရှိသောကြောင့် 'အပ္ပဂဗ္ဘ' မည်၏။ ရှစ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော ကိုယ်ဖြင့် ရိုင်းပျစော်ကားခြင်း (ကာယပါဂဗ္ဘိယ)၊ လေးပါးသော အကြောင်းရှိသော နှုတ်ဖြင့် ရိုင်းပျစော်ကားခြင်း (ဝစီပါဂဗ္ဘိယ)၊ များစွာသော အကြောင်းရှိသော စိတ်ဖြင့် ရိုင်းပျစော်ကားခြင်း (မနောပါဂဗ္ဘိယ) တို့မှ ကင်းလွတ်သူဟု အနက်ရ၏။

Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālājantāgharanhānatitthabhikkhācāramaggaantaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādamodahitvā vāti evamādi. Tathā gaṇamajjhe catuparisasannipāte, tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāyaṃ pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ [Pg.207] na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati. Tathā jantāghare, vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijālanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ, tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādheti. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍatthaṃ vuḍḍhānaṃ purato purato yāti, bāhāya bāhaṃ paharanto. Antaragharappavesane vuḍḍhānaṃ paṭhamataraṃ pavisati, daharehi kāyakīḷanaṃ karotīti evamādi.

ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ ဖြစ်သော ကိုယ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ကာယပါဂဗ္ဘိယ) မည်သည်ကား သံဃာ့အလယ်၊ ဂိုဏ်းအလယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အလယ်၊ ဆွမ်းစားဇရပ်၊ ရေနွေးကန် (ဇန္တာဃရ)၊ ရေချိုးဆိပ်၊ ဆွမ်းခံလမ်း၊ ရွာတွင်းသို့ ဝင်ရာအရပ်တို့၌ ကိုယ်ဖြင့် မလျောက်ပတ်သော အပြုအမူတို့ကို ပြုခြင်းတည်း။ ၎င်းတို့မှာ - ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် သံဃာ့အလယ်၌ ဒူးကို လက်နှင့် ပိုက်၍လည်းကောင်း၊ ခြေတစ်ခုပေါ်၌ အခြားခြေတစ်ခုကို တင်၍လည်းကောင်း ထိုင်နေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မလျောက်ပတ်သော အပြုအမူကို ပြုတတ်၏။ ထို့အတူ ဂိုဏ်းအလယ် သို့မဟုတ် ပရိသတ်လေးပါး အစည်းအဝေး၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဝါကြီးသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပါး၌လည်းကောင်း ထိုသို့ ပြုမူတတ်၏။ ဆွမ်းစားဇရပ်၌မူ ဝါကြီးသောရဟန်းတို့အား နေရာမပေးဘဲ၊ ဝါငယ်သောရဟန်းတို့၏ နေရာကိုလည်း တားမြစ်တတ်၏။ ထို့အတူ ရေနွေးကန် (မီးတင်းကုပ်) ၌လည်း ဝါကြီးသူတို့အား နေရာမပေးဘဲ၊ ဝါငယ်သူတို့၏ နေရာကို တားမြစ်တတ်၏။ ထိုရေနွေးကန်၌လည်း ဝါကြီးသူတို့ကို မပန်ကြားဘဲ မီးမွှေခြင်းစသည်တို့ကို ပြုတတ်၏။ ရေချိုးဆိပ်၌လည်း 'ဝါငယ်သူ ဝါကြီးသူဟူ၍ ပမာဏမပြုဘဲ ရောက်ရှိလာသည့် အစဉ်အတိုင်း ရေချိုးရမည်' ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော ထိုတရားကို မနာယူဘဲ၊ နောက်မှ ရောက်လာသော်လည်း ရေထဲသို့ ဆင်းကာ ဝါကြီးဝါငယ် ရဟန်းတို့ကို တိုးဝှေ့ နှောင့်ယှက်တတ်၏။ ဆွမ်းခံလမ်း၌မူ နေရာဦး၊ ရေဦး၊ ဆွမ်းဦးတို့ကို ရရှိရန် ဝါကြီးသူတို့၏ ရှေ့မှ ဦးအောင် သွားတတ်၏။ သို့မဟုတ် ပခုံးချင်း တိုက်လျက် သွားတတ်၏။ ရွာတွင်းသို့ ဝင်သောအခါ၌လည်း ဝါကြီးသူတို့ထက် အလျင်ဦးစွာ ဝင်တတ်၏။ သာမဏေငယ်တို့နှင့် ကိုယ်ချင်းထိ၍ ဆော့ကစားတတ်၏ စသည်တို့ဖြစ်သည်။

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati, tathā pubbe vuttappakāre gaṇe vuḍḍhatare puggale ca, tattha manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti, antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi, kiṃ yāgu udāhu khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, kiṃ me dassasi, kiṃ ajja khādissāmi, kiṃ bhuñjissāmi, kiṃ pivissāmī’’ti evamādiṃ bhāsati.

လေးပါးသော ဌာနတို့၌ ဖြစ်သော နှုတ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ဝစီပါဂဗ္ဘိယ) မည်သည်ကား သံဃာ့အလယ်၊ ဂိုဏ်းအလယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အလယ်၊ ရွာတွင်းတို့၌ မလျောက်ပတ်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ - ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် သံဃာ့အလယ်၌ ဝါကြီးသူတို့ကို မပန်ကြားဘဲ တရားစကားပြောတတ်၏။ ထို့အတူ ရှေ့၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော ဂိုဏ်းအလယ်၌လည်းကောင်း၊ ဝါကြီးသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပါး၌လည်းကောင်း မပန်ကြားဘဲ တရားစကား ပြောတတ်၏။ ထိုပရိသတ်၌ လူတို့က ပြဿနာမေးသောအခါ ဝါကြီးသောရဟန်းကို မပန်ကြားဘဲ ဖြေကြားတတ်၏။ ရွာတွင်း၌မူ 'ဒီအိမ်မှာ ဘာရှိလဲ၊ ယာဂု ရှိသလား၊ သို့မဟုတ် ခဲဖွယ်စားဖွယ် ရှိသလား၊ ငါ့ကို ဘာလှူမလဲ၊ ဒီနေ့ ငါ ဘာခဲရမလဲ၊ ဘာစားရမလဲ၊ ဘာသောက်ရမလဲ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်၏။

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā eva kāmavitakkādinānappakāraṃ appatirūpavitakkanaṃ.

များစွာသော အကြောင်းရှိသော စိတ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (မနောပါဂဗ္ဘိယ) မည်သည်ကား ထိုထိုနေရာတို့၌ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် လွန်ကျူးခြင်းမရှိသော်လည်း စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ကာမဝိတက်စသော အမျိုးမျိုးသော မလျောက်ပတ်သော အကြံအစည်တို့ကို ကြံစည်ခြင်းတည်း။

Kulesvananugiddhoti yāni tāni kulāni upasaṅkamati, tesu paccayataṇhāya vā ananulomikagihisaṃsaggavasena vā ananugiddho, na sahasokī, na sahanandī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, na uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā uyyogamāpajjitāti vuttaṃ hoti. Imissāya ca gāthāya yaṃ ‘‘suvaco cassā’’ti ettha vuttaṃ assāti vacanaṃ, taṃ sabbapadehi saddhiṃ santussako ca assa, subharo ca assāti evaṃ yojetabbaṃ.

'ကုလေသွနနုဂိဒ္ဓေါ' ဟူသည်ကား မိမိဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ရာ ဒါယကာအိမ်တို့၌ ပစ္စည်းလေးပါး တပ်မက်သော တဏှာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့နှင့် မလျော်ညီသော လူဝတ်ကြောင်တို့နှင့် နှီးနှောနှီးနွှယ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့မှု မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒါယကာတို့နှင့်အတူ စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း မရှိ၊ အတူတကွ ပျော်ရွှင်ခြင်း မရှိ၊ ဒါယကာတို့ ချမ်းသာသောအခါ မိမိက ချမ်းသာပျော်ရွှင်ခြင်းမရှိ၊ ဒါယကာတို့ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သောအခါ မိမိက ဆင်းရဲပူဆွေးခြင်းမရှိ၊ ၎င်းတို့၏ ကိစ္စအဝဝ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ မိမိကိုယ်တိုင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ရန် လုံ့လစိုက်ထုတ်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤဂါထာ၌ 'သုဝစော စဿ' ဟု ဆိုအပ်သော ဤပုဒ်၌ 'အဿ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ပုဒ်အားလုံးတို့နှင့် တွဲစပ်၍ 'သန္တုဿကော စ အဿ' (ရောင့်ရဲလွယ်သော ရဟန်းလည်း ဖြစ်ရာ၏)၊ 'သုဘရော စ အဿ' (မွေးမြူလွယ်သော ရဟန်းလည်း ဖြစ်ရာ၏) စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Tatiyagāthāvaṇṇanā

တတိယဂါထာ၏ အဖွင့် ဖြစ်သည်။

3. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa bhikkhuno taduttaripi karaṇīyaṃ ācikkhitvā idāni akaraṇīyampi ācikkhitukāmo ‘‘na ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyu’’nti imaṃ upaḍḍhagāthamāha.

၃. ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ နေလိုသော၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန်အတွက်လည်း ကျင့်ကြံအားထုတ်လိုသော၊ အထူးသဖြင့် တောကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော ရဟန်းအား ထိုထက်အလွန် ပြုကျင့်အပ်သောတရားကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ မပြုကျင့်အပ်သော တရားကိုလည်း ဟောကြားလိုတော်မူသဖြင့် "ပညာရှိသော တစ်ပါးသူတို့ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်အပ်သော မကောင်းမှု အနည်းငယ်မျှကိုမျှ မပြုကျင့်ရာ" ဟူသော ဤဂါထာတစ်ဝက်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Tassattho [Pg.208] – evamimaṃ karaṇīyaṃ karonto yaṃ taṃ kāyavacīmanoduccaritaṃ khuddaṃ lāmakanti vuccati, taṃ na ca khuddaṃ samācare, asamācaranto ca na kevalaṃ oḷārikaṃ, kintu kiñci na samācare, appamattakampi aṇumattakampi na samācareti vuttaṃ hoti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - ဤကဲ့သို့ ပြုကျင့်ဖွယ်တရားကို ကျင့်ဆောင်သော ရဟန်းသည် ယုတ်ညံ့သော ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအနည်းငယ်မျှသော မကောင်းမှုကို မကျင့်ရာ။ မကျင့်သောအခါ၌လည်း ကြီးမားကြမ်းတမ်းသော ဒုစရိုက်ကိုသာ မကျင့်သည်မဟုတ်၊ စိုးစဉ်းမျှသော အကုသိုလ်ကိုမျှ မကျင့်ရာ၊ အလွန်နည်းပါးသော အဏုမြူခန့်မျှသော အကုသိုလ်ကိုမျှ မကျင့်ရာဟု ဆိုလိုသည်။

Tato tassa samācāre sandiṭṭhikamevādīnavaṃ dasseti ‘‘yena viññū pare upavadeyyu’’nti. Ettha ca yasmā aviññū pare appamāṇaṃ. Te hi anavajjaṃ vā sāvajjaṃ karonti, appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ. Viññū eva pana pamāṇaṃ. Te hi anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsanti, vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Tasmā ‘‘viññū pare’’ti vuttaṃ.

ထိုနောက်မှ ထိုရဟန်းအား မကောင်းမှုကို ပြုကျင့်ခြင်း၌ ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ခံစားရမည့် အပြစ်ကို "ယေန ဝိညူ ပရေ ဥပဝဒေယျုံ" ဟူသော စကားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ ဤစကား၌ တရားမသိ နားမလည်သူတို့သည် စံနှုန်း (ပမာဏ) မဟုတ်ကြပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့သည် အပြစ်မရှိသည်ကိုလည်း အပြစ်ရှိသည်ဟု ပြုတတ်ကုန်၏၊ အပြစ်အနည်းငယ်ရှိသည်ကိုလည်း အပြစ်ကြီးသည်ဟု ပြုတတ်ကုန်၏။ ပညာရှိသူတို့သာလျှင် စံနှုန်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပညာရှိတို့သည် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကိုသာ ကဲ့ရဲ့၍၊ ချီးမွမ်းထိုက်သူကိုသာ ချီးမွမ်းပြောဆိုတတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိညူ ပရေ" (ပညာရှိသော တစ်ပါးသူတို့) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Evaṃ bhagavā imāhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa, āraññakasīsena ca sabbesampi kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharitukāmānaṃ karaṇīyākaraṇīyabhedaṃ kammaṭṭhānūpacāraṃ vatvā idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ tassa devatābhayassa paṭighātāya parittatthaṃ vipassanāpādakajjhānavasena kammaṭṭhānatthañca ‘‘sukhinova khemino hontū’’tiādinā nayena mettakathaṃ kathetumāraddho.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနှစ်ဂါထာခွဲတို့ဖြင့် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ နေလိုသော၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန်အတွက်လည်း ကျင့်ကြံအားထုတ်လိုသော အထူးသဖြင့် တောကျောင်းနေ ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ တောကျောင်းဆောက်တည်ခြင်းကို အရင်းပြု၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူဆောင်ကာ နေလိုကြကုန်သော ရဟန်းအားလုံးတို့အားလည်းကောင်း ပြုအပ် မပြုအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းအစီအရင်ကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ ထိုရဟန်းတို့အား ထိုနတ်တို့၏ ဘေးရန်မှ ကာကွယ်ရန်၊ အရံအတားဖြစ်စေရန်၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ရရှိစေရန်အတွက် "သုခိနော ဝါ ခေမိနော ဟောန္တု" အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် မေတ္တာပွားများပုံကို ဟောကြားတော်မူရန် အားထုတ်တော်မူ၏။

Tattha sukhinoti sukhasampannā. Kheminoti khemavanto, abhayā nirupaddavāti vuttaṃ hoti. Sabbeti anavasesā. Sattāti pāṇino. Sukhitattāti sukhitacittā. Ettha ca kāyikena sukhena sukhino, mānasena sukhitattā, tadubhayenāpi sabbabhayupaddavavigamena vā kheminoti veditabbo. Kasmā pana evaṃ vuttaṃ? Mettābhāvanākāradassanatthaṃ. Evañhi mettā bhāvetabbā ‘‘sabbe sattā sukhino hontū’’ti vā, ‘‘khemino hontū’’ti vā, ‘‘sukhitattā hontū’’ti vā.

ထိုဂါထာ၌ "သုခိနော" ဟူသည် ချမ်းသာခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူများ၊ "ခေမိနော" ဟူသည် ဘေးရန်မရှိသူများ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိသူများ၊ ဘေးဥပဒ္ဒဝေါမရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ "သဗ္ဗေ

Catutthagāthāvaṇṇanā

စတုတ္ထဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

4. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi, tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā anugantvā kamena [Pg.209] saṇṭhāti, tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa tattha cittaṃ sukhaṃ tiṭṭhati, tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ, tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukatikārammaṇabhedadīpakaṃ ‘‘ye kecī’’ti imaṃ gāthādvayamāha.

၄. ဤသို့ ဥပစာရသမာဓိမှစ၍ အပ္ပနာသမာဓိ အဆုံးတိုင်အောင် အကျဉ်းအားဖြင့် မေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အကျယ်အားဖြင့်လည်း ထိုမေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြသရန်အတွက် "ယေ ကေစိ" အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ကျယ်ဝန်းသော အာရုံ၌ လေ့ကျက်ထားသော စိတ်သည် အစပထမ၌ တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ တည်တံ့စွာ မတည်နိုင်၊ အာရုံ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသို့ အစဉ်လျှောက်၍ လျှောက်၍သာ အစဉ်အတိုင်း ကောင်းစွာ တည်တံ့နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား ထာဝရအစရှိသော ဒုက၊ တိက အပြားရှိသော အာရုံသို့ အစဉ်လျှောက်၍ လျှောက်၍ စိတ်တည်စိမ့်သောငှာ "ယေ ကေစိ" ဟူသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းလည်း အကြင်ကြောင့် အကြင်ရဟန်းအား အကြင်အာရုံသည် ထင်ရှားဖြစ်၏၊ ထိုရဟန်းအား ထိုထင်ရှားသော အာရုံ၌ စိတ်ကို တည်စေလိုသည်ဖြစ်၍ တသ၊ ထာဝရ အစရှိသော ဒုက၊ တိက အာရုံအပြားကို ပြတတ်သော "ယေ ကေစိ" ဟူသော ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ဟောတော်မူ၏။

Ettha hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāro duke, dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimatikaṃ mahantāṇukamajjhimatikaṃ thūlāṇukamajjhimatikanti tayo tike ca dīpeti. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā. Atha vā pāṇantīti pāṇā, etena assāsapassāsappaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti. Bhavantīti bhūtā, etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti. Atthīti santi saṃvijjanti.

ဤဂါထာ၌ တသ-ထာဝရဒုက၊ ဒိဋ္ဌ-အဒိဋ္ဌဒုက၊ ဒူရ-သန္တိကဒုက၊ ဘူတ-သမ္ဘဝေသိဒုက ဟူ၍ ဒုကလေးပါးတို့ကို ပြ၏။ ထို့ပြင် ဒီဃအစရှိသော ခြောက်ပုဒ်တို့ဖြင့် မဇ္ဈိမပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ အဏုကပုဒ်၏လည်းကောင်း သုံးပါးသော တိကတို့၌လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးသော တိကတို့၌လည်းကောင်း အနက်ဖြစ်ထိုက်သည်အလျောက် ဒီဃရဿမဇ္ဈိမတိက၊ မဟန္တအဏုကမဇ္ဈိမတိက၊ ထူလအဏုကမဇ္ဈိမတိက ဟူ၍ တိကသုံးပါးတို့ကိုလည်း ပြ၏။ ထိုဂါထာ၌ "ယေ ကေစိ" ဟူသည် အကြွင်းမရှိ အကုန်အစင်ကို ဆိုသော စကားတည်း။ သတ္တဝါတို့သည်သာလျှင် ဘူတမည်ကုန်သောကြောင့် "ပါဏဘူတ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ထွက်သက်ဝင်သက် ရှူတတ်သောကြောင့် "ပါဏ" မည်၏၊ ဤပါဏသဒ္ဒါဖြင့် ထွက်သက်ဝင်သက်နှင့် စပ်သော ပဉ္စဝေါကာရ သတ္တဝါတို့ကို ယူတော်မူ၏။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "ဘူတ" မည်၏၊ ဤဘူတသဒ္ဒါဖြင့် ဧကဝေါကာရနှင့် စတုဝေါကာရ သတ္တဝါတို့ကို ယူတော်မူ၏။ "အတ္ထိ" ဟူသည် ထင်ရှားရှိကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Evaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthī’’ti iminā vacanena dukatikehi saṅgahetabbe sabbasatte ekato dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā va navasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti.

ဤသို့ "ယေ ကေစိ ပါဏဘူတတ္ထိ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါစကားဖြင့် ဒုက၊ တိကတို့ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော သတ္တဝါတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အလုံးစုံသော ထိုသတ္တဝါတို့ကို "တသာ ဝါ ထာဝရာ ဝါ အနဝသေသာ" ဟူသော ဤဒုကဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍ ပြတော်မူ၏။

Tattha tasantīti tasā, sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ. Tiṭṭhantīti thāvarā, pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā, sabbepīti vuttaṃ hoti. Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ, taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā. Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā’’ti.

ထို "တသာ ဝါ" ဟူသော ပုဒ်၌ တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်တတ်သောကြောင့် "တသ" မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် တဏှာရှိသော သတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းရှိသော သတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း အမည်တည်း။ တည်တံ့စွာ တည်တတ်သောကြောင့် "ထာဝရ" မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် ပယ်အပ်ပြီးသော တဏှာ၊ ပယ်အပ်ပြီးသော ကြောက်ရွံ့ခြင်း ရှိကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမည်တည်း။ ထိုသတ္တဝါတို့၌ အကြွင်းအကျန် မရှိသောကြောင့် "အနဝသေသ" မည်ကုန်၏၊ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဒုတိယဂါထာ၏ အဆုံး၌ ဆိုအပ်သော "ယဉ္စ" ဟူသော ပုဒ်ကို အလုံးစုံသော ဒုက၊ တိကတို့နှင့် စပ်အပ်၏။ "ယေ ကေစိ ပါဏဘူတတ္ထိ တသာ ဝါ ထာဝရာ ဝါ အနဝသေသာ၊ ဤအလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ချမ်းသာသော စိတ်နှလုံး ရှိကြပါစေကုန်သတည်း" ဟူ၍ စပ်အပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ "ဘူတာ ဝါ သမ္ဘဝေသာ ဝါ" ဟူသော ပုဒ်တိုင်အောင် "ဤအလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ချမ်းသာသော စိတ်နှလုံး ရှိကြပါစေကုန်သတည်း" ဟူ၍ စပ်အပ်၏။

Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo. Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇā ca macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti. Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo, thale hatthināgādayo, amanussesu dānavādayo[Pg.210]. Āha ca ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīna’’nti (a. ni. 4.15). Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni, bāhū dvādasayojanasataparimāṇā, paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ, tathā aṅgulantarikā, hatthatalāni dve yojanasatānīti. Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā. Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā. Aṇukāti maṃsacakkhussa agocarā dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā ūkādayo vā. Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā, te aṇukāti veditabbā. Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā sippikasambukādayo sattā.

ယခုအခါ အရှည်၊ အတို၊ အလတ် အစရှိသော တိကသုံးပါးကို ပြရာတွင် "ဒီဃာ ဝါ" အစရှိသော ခြောက်ပုဒ်တို့၌ "ဒီဃာ" ဟူသည် ရှည်သော ကိုယ်အတ္တဘော ရှိကြကုန်သော နဂါး၊ ငါး၊ ဖွတ် အစရှိသော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်သည်။ မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ နဂါးတို့၏ ကိုယ်အတ္တဘောတို့သည် အလံရာမက အတိုင်းအရှည် ရှိကြကုန်၏၊ ငါး၊ ဖွတ် အစရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်အတ္တဘောတို့သည်လည်း ယူဇနာများစွာ အတိုင်းအရှည် ရှိကြကုန်၏။ "မဟန္တာ" ဟူသည် ကြီးသော ကိုယ်အတ္တဘော ရှိကြကုန်သော ရေ၌ လိပ်၊ ငါး အစရှိသော သတ္တဝါတို့လည်းကောင်း၊ ကုန်း၌ ဆင်အစရှိသော သတ္တဝါတို့လည်းကောင်း၊ လူမဟုတ်သော ဘီလူး၊ နတ်တို့တွင် ဒါနဝ အစရှိသော သတ္တဝါတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် "ရာဟုအသုရိန်သည် ကိုယ်အတ္တဘော ရှိသော သတ္တဝါတို့တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုရာဟုအသုရိန်၏ ကိုယ်အတ္တဘောသည် အစောက်အားဖြင့် ယူဇနာ လေးထောင်ရှစ်ရာ ရှိ၏။ လက်ရုံးသည် ယူဇနာ တစ်ထောင့်နှစ်ရာ အတိုင်းအရှည် ရှိ၏။ မျက်မှောင်နှစ်ဖက်၏ အကြားသည် ယူဇနာ ငါးဆယ် ရှိ၏။ ထိုနည်းတူစွာ လက်ချောင်းတို့၏ အကြားသည် ယူဇနာ ငါးဆယ် ရှိ၏၊ လက်ဝါးပြင်တို့သည် ယူဇနာ နှစ်ရာ ရှိကုန်၏။ "မဇ္ဈိမာ" ဟူသည် မြင်း၊ နွား၊ ကျွဲ၊ ဝက် အစရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်အတ္တဘောတို့ ဖြစ်၏။ "ရဿကာ" ဟူသည် ထိုထိုသော ဇာတ်တို့၌ ပုကွသော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်၍၊ ကိုယ်အရှည်၊ ကိုယ်အလတ် ရှိသော သတ္တဝါတို့ထက် ယုတ်လျော့သော ကိုယ်ပမာဏ ရှိကြကုန်သော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်၏။ "အဏုကာ" ဟူသည် သာမန်မျက်စိ (မံသစက္ခု) ၏ အာရုံမဟုတ်ဘဲ နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗစက္ခု) ၏ အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ သို့မဟုတ် ရေအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သိမ်မွေ့နုနယ်သော ကိုယ်ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့ သို့မဟုတ် သန်း အစရှိသော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုထိုသော ဇာတ်တို့၌ အကြီးအလတ်တို့ထက်လည်းကောင်း၊ အထူအလတ်တို့ထက်လည်းကောင်း ယုတ်လျော့သော ပမာဏရှိသော သတ္တဝါတို့ကို "အဏုက" ဟူ၍ သိအပ်၏။ "ထူလာ" ဟူသည် ဝန်းဝိုင်းသော ကိုယ်သဘောရှိကြကုန်သော ယောက်သွား၊ ခရု အစရှိသော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်၏။

Pañcamagāthāvaṇṇanā

ပဉ္စမဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

5. Evaṃ tīhi tikehi anavasesato satte dassetvā idāni ‘‘diṭṭhā vā ye va adiṭṭhā’’tiādīhi tīhi dukehipi te saṅgahetvā dasseti.

၅. ဤသို့လျှင် သုံးပါးသော တိကတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို အကြွင်းမရှိ ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ 'ဒိဋ္ဌာ ဝါ ယေ ဝ အဒိဋ္ဌာ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် သုံးပါးသော ဒုကတို့ဖြင့်လည်း ထိုသတ္တဝါတို့ကို ခြုံငုံယူ၍ ပြတော်မူ၏။

Tattha diṭṭhāti ye attano cakkhussa āpāthamāgatavasena diṭṭhapubbā. Adiṭṭhāti ye parasamuddaparaselaparacakkavāḷādīsu ṭhitā. ‘‘Ye vā dūre vasanti avidūre’’ti iminā pana dukena attano attabhāvassa dūre ca avidūre ca vasante satte dasseti, te apadadvipadavasena veditabbā. Attano hi kāye vasantā sattā avidūre, bahikāye vasantā sattā dūre. Tathā antoupacāre vasantā avidūre, bahiupacāre vasantā dūre. Attano vihāre gāme janapade dīpe cakkavāḷe vasantā avidūre, paracakkavāḷe vasantā dūre vasantīti vuccanti.

ထိုစကားရပ်၌ 'ဒိဋ္ဌာ' ဟူသည်မှာ မိမိမျက်စိ၏ အာရုံသို့ ဆိုက်ရောက်လာခြင်းအားဖြင့် မြင်ဖူးသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အဒိဋ္ဌာ' ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာတစ်ဖက်၊ တောင်တစ်ဖက်၊ စကြဝဠာတစ်ဖက် အစရှိသည်တို့၌ တည်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ယေ ဝါ ဒူရေ ဝသန္တိ အဝိဒူရေ' ဟူသော ဤဒုကဖြင့်မူ မိမိ၏ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ဝေးသောအရပ်၌လည်းကောင်း၊ နီးသောအရပ်၌လည်းကောင်း နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုသတ္တဝါတို့ကို အခြေမဲ့သတ္တဝါ၊ အခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိမိ၏ကိုယ်၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် နီးသောအရပ်၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ကိုယ်၏အပြင်ဘက်၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် ဝေးသောအရပ်၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ထို့အတူ မိမိ၏ ဥပစာအတွင်း၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် နီးသောအရပ်၌ တည်ရှိကြပြီး၊ ဥပစာ၏ အပြင်ဘက်၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် ဝေးသောအရပ်၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ မိမိနေထိုင်ရာ ကျောင်းတိုက်၊ ရွာ၊ ဇနပုဒ်၊ ကျွန်း၊ စကြဝဠာအတွင်း၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် နီးသောအရပ်၌ တည်ရှိကြပြီး၊ တစ်ပါးသော စကြဝဠာ၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့ကို 'ဝေးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Bhūtāti jātā abhinibbattā. Ye bhūtā eva, na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesī. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma, aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma[Pg.211]. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī nāma, tato paraṃ bhūtāti.

'ဘူတာ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော၊ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဖြစ်ပြီးဖြစ်၍ နောက်တစ်ဖန် မဖြစ်လတ္တံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမည်တည်း။ 'သမ္ဘဝေသီ' ဟူသည် တစ်ဖန် ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ခြင်းကို ရှာမှီးကြကုန်သော၊ မပယ်ရသေးသော ဘဝသံယောဇဉ်ရှိသည့်အတွက် နောင်အခါ၌လည်း ဘဝသစ်ကို ရှာဖွေနေကြကုန်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ အမည်တည်း။ သို့မဟုတ် ယောနိလေးပါးတို့တွင် အဏ္ဍဇ (ဥမှပေါက်သော) နှင့် ဇလာဗုဇ (အမိဝမ်းမှပေါက်သော) သတ္တဝါတို့သည် ဥခွံနှင့် သားအိမ်အမြှေးတို့ကို မဖျက်ဆီးသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး 'သမ္ဘဝေသီ' မည်ကုန်၏။ ဥခွံနှင့် သားအိမ်အမြှေးကို ဖျက်ဆီး၍ အပြင်သို့ ထွက်လာသောအခါ၌ 'ဘူတ' မည်ကုန်၏။ သံသေဒဇနှင့် ဥပပါတိက သတ္တဝါတို့သည် ရှေးဦးစွာသော ပဋိသန္ဓေစိတ်ခဏ၌ 'သမ္ဘဝေသီ' မည်ကုန်၍၊ ဒုတိယစိတ်ခဏ (ပထမဘဝင်စိတ်) မှ စတင်ကာ 'ဘူတ' မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းကား အကြင်ဣရိယာပုထ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ဆဲဖြစ်ရာ ထိုဣရိယာပုထ်မှ တစ်ပါးသော ဣရိယာပုထ်သို့ မရောက်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး 'သမ္ဘဝေသီ' မည်ကုန်၍၊ ထိုမှလွန်သောအခါ 'ဘူတ' မည်ကုန်၏။

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

ဆဋ္ဌမဂါထာအဖွင့်။

6. Evaṃ bhagavā ‘‘sukhino vā’’tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘na paro paraṃ nikubbethā’’ti. Esa porāṇo pāṭho, idāni pana ‘‘paraṃ hī’’tipi paṭhanti, ayaṃ na sobhano.

၆. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် 'သုခိနော ဝါ' အစရှိသော နှစ်ဂါထာခွဲတို့ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားအားဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား အစီးအပွား ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်စေလိုသော ဆန္ဒဖြင့် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ မကောင်းသော အကျိုးနှင့် ဆင်းရဲဒုက္ခများ မကျရောက်စေလိုသော ဆန္ဒဖြင့်လည်း ထိုမေတ္တာပွားခြင်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'န ပရော ပရံ နိကုဗ္ဗေထ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်မှာ ရှေးဟောင်းမူဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌မူ 'ပရံ ဟိ' ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုဖတ်နည်းသည် မတင့်တယ်ပေ။

Tattha paroti parajano. Paranti parajanaṃ. Na nikubbethāti na vañceyya. Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya. Katthacīti katthaci okāse, gāme vā gāmakhette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi. Nanti etaṃ. Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sukhitaṃ vā dukkhitaṃ vātiādi. Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca manovikārena paṭighasaññāya ca. ‘‘Byārosanāya paṭighasaññāyā’’ti hi vattabbe ‘‘byārosanā paṭighasaññā’’ti vuccati, yathā ‘‘sammadaññāya vimuttā’’ti vattabbe ‘‘sammadaññā vimuttā’’ti, yathā ca ‘‘anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā’’ti vattabbe ‘‘anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā’’ti. Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādimanasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya, kintu ‘‘ahovata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha, jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya, aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā’’ti evampi manasikaronto bhāveyyāti.

ထိုပါဌ်၌ 'ပရော' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရံ' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးအား။ 'န နိကုဗ္ဗေထ' ဟူသည်မှာ မလှည့်ပတ် မဖြားယောင်းရာ။ 'နာတိမညေထ' ဟူသည်မှာ မထေမဲ့မြင် မအောက်မေ့ရာ။ 'ကတ္ထစိ' ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၊ ရွာ၌သော်လည်းကောင်း၊ လယ်ယာမြေ၌သော်လည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးတို့အလယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ အသင်းအဖွဲ့တို့အလယ်၌သော်လည်းကောင်း အစရှိသော အရပ်တို့၌။ 'နံ' ဟူသည်မှာ ထိုသူကို။ 'ကဉ္စိ' ဟူသည်မှာ မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ လူ၊ ရဟန်း၊ ချမ်းသာသူ၊ ဆင်းရဲသူ အစရှိသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကို။ 'ဗျာရောသနာ ပဋိဃသညာ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်တို့၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြင့် နှောင့်ယှက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ဗျာရောသနာယ ပဋိဃသညာယ' ဟု ဆိုအပ်လျက် 'ဗျာရောသနာ ပဋိဃသညာ' ဟု ဆို၏။ ပမာသော်ကား 'သမ္မဒညာယ ဝိမုတ္တာ' ဟု ဆိုရမည့်အစား 'သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တာ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'အနုပုဗ္ဗသိက္ခာယ အနုပုဗ္ဗကိရိယာယ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါယ' ဟု ဆိုရမည့်အစား 'အနုပုဗ္ဗသိက္ခာ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'နာညမညဿ ဒုက္ခမိစ္ဆေယျ' ဟူသည်မှာ အချင်းချင်းအပေါ် ဆင်းရဲဒုက္ခကို အလိုမရှိရာ။ အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - 'သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ၊ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ' ဟူသော ဤသို့သော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သာ မေတ္တာပွားများရာသည်မဟုတ်၊ 'အော်... တစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို လှည့်စားခြင်း အစရှိသော စဉ်းလဲမှုတို့ဖြင့် မလှည့်ပတ်ပါစေနှင့်၊ အမျိုးဇာတ် အစရှိသော ကိုးပါးသော မာနဝတ္ထုတို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိမ့်ချ မထေမဲ့မြင် မပြုပါစေနှင့်၊ အချင်းချင်းလည်း နှောင့်ယှက်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရန်ငြိုးထားခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆင်းရဲဒုက္ခကို မလိုလားပါစေနှင့်' ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းလျက်လည်း မေတ္တာပွားများအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Sattamagāthāvaṇṇanā

သတ္တမဂါထာအဖွင့်။

7. Evaṃ [Pg.212] ahitadukkhānāgamapatthanāvasena atthato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tameva upamāya dassento āha ‘‘mātā yathā niyaṃputta’’nti.

၇. ဤသို့လျှင် မကောင်းသောအကျိုးနှင့် ဆင်းရဲမကျရောက်စေလိုသော ဆန္ဒဖြင့် မေတ္တာပွားခြင်းကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုမေတ္တာပွားခြင်းကိုပင် ဥပမာဖြင့် ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'မာတာ ယထာ နိယံပုတ္တံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tassattho – yathā mātā niyaṃ puttaṃ attani jātaṃ orasaṃ puttaṃ, tañca ekaputtameva āyusā anurakkhe, tassa dukkhāgamappaṭibāhanatthaṃ attano āyumpi cajitvā taṃ anurakkhe, evampi sabbabhūtesu idaṃ mettākhyaṃ mānasaṃ bhāvaye, punappunaṃ janaye vaḍḍhaye, tañca aparimāṇasattārammaṇavasena ekasmiṃ vā satte anavasesapharaṇavasena aparimāṇaṃ bhāvayeti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - အမိသည် မိမိကိုယ်မှမွေးဖွားသော ရင်သွေးဖြစ်သော တစ်ဦးတည်းသောသားကို အသက်နှင့်လဲ၍ စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ ထိုသားအား ဆင်းရဲဒုက္ခ မကျရောက်စေရန် တားဆီးကာကွယ်ဖို့ မိမိအသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်၍ စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မေတ္တာဟုခေါ်ဆိုအပ်သော ဤစိတ်ကို ပွားများရာ၏၊ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွားစေ၍ တိုးပွားစေရာ၏။ ထိုမေတ္တာစိတ်ကိုလည်း အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတစ်ဦးတစ်ယောက်တည်း၌ အကြွင်းမဲ့ ပျံ့နှံ့စေခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အတိုင်းအရှည်မရှိ ပွားများရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

အဋ္ဌမဂါထာအဖွင့်။

8. Evaṃ sabbākārena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tasseva vaḍḍhanaṃ dassento āha ‘‘mettañca sabbalokasmī’’ti.

၈. ဤသို့ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုမေတ္တာစိတ်ကို တိုးပွားစေခြင်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'မေတ္တဉ္စ သဗ္ဗလောကသ္မိံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tattha mijjati tāyati cāti mitto, hitajjhāsayatāya siniyhati, ahitāgamato rakkhati cāti attho. Mittassa bhāvo mettaṃ. Sabbalokasmīti anavasese sattaloke. Manasi bhavanti mānasaṃ. Tañhi cittasampayuttattā evaṃ vuttaṃ. Bhāvayeti vaḍḍhaye. Na assa parimāṇanti aparimāṇaṃ, appamāṇasattārammaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Uddhanti upari, tena arūpabhavaṃ gaṇhāti. Adhoti heṭṭhā, tena kāmabhavaṃ gaṇhāti. Tiriyanti vemajjhaṃ, tena rūpabhavaṃ gaṇhāti. Asambādhanti sambādhavirahitaṃ, bhinnasīmanti vuttaṃ hoti. Sīmā nāma paccatthiko vuccati, tasmimpi pavattanti attho. Averanti veravirahitaṃ, antarantarāpi veracetanāpātubhāvavirahitanti attho. Asapattanti vigatapaccatthikaṃ. Mettāvihārī hi puggalo manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, nāssa koci paccatthiko hoti, tenassa taṃ mānasaṃ vigatapaccatthikattā asapattanti vuccati. Pariyāyavacanañhi etaṃ, yadidaṃ paccatthiko sapattoti. Ayaṃ anupadato atthavaṇṇanā.

ထိုမေတ္တဉ္စဟူသော ပုဒ်၌ ချစ်ခင်တတ် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် 'မိတ္တ' မည်၏။ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောကြောင့် စေးကပ်ချစ်ခင်တတ်၏၊ အကျိုးမဲ့ ရောက်ရှိလာခြင်းမှ စောင့်ရှောက်တတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ချစ်ခင်သောသူ၏အဖြစ်သည် 'မေတ္တာ' မည်၏။ 'သဗ္ဗလောကသ္မိံ' ဟူသည် အကြွင်းမရှိသော သတ္တလောက၌။ စိတ်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'မာနသ' မည်၏။ ထိုစိတ်သည် ကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ 'ဘာဝယေ' ဟူသည် ပွားများရာ၏ (တိုးပွားစေရာ၏)။ ထိုမေတ္တာစိတ်၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသဖြင့် 'အပရိမာဏံ' မည်၏၊ အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အာရုံပြုခြင်းကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဥဒ္ဓံ' ဟူသည် အထက်အရပ်ကို ဆိုလိုပြီး ထိုသဒ္ဒါဖြင့် အရူပဘုံကို ယူ၏။ 'အဓော' ဟူသည် အောက်အရပ်ကို ဆိုလိုပြီး ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ကာမဘုံကို ယူ၏။ 'တိရိယံ' ဟူသည် အလယ်အရပ်ကို ဆိုလိုပြီး ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ရူပဘုံကို ယူ၏။ 'အသမ္ဗာဓံ' ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းခြင်းမှ ကင်းသည်ဖြစ်၍ အပိုင်းအခြားကို ဖျက်ဆီးတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သီမာ' (အပိုင်းအခြား) ဟူသည် ရန်သူကို ဆိုလိုပြီး ထိုရန်သူအပေါ်၌လည်း မေတ္တာစိတ် ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဝေရံ' ဟူသည် ရန်မှကင်းသည်ဖြစ်၍ အကြားအကြား၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့လိုသော စေတနာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှ ကင်းဝေးသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အသပတ္တံ' ဟူသည် ရန်သူကင်းဝေးသည် ဖြစ်၏။ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လူတို့ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သူ၊ နတ်တို့ ချတ်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော ရန်သူမရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မေတ္တာစိတ်သည် ရန်သူကင်းဝေးသည့်အတွက် 'အသပတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ရန်သူကို 'ပစ္စတ္ထိက' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သပတ္တ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခြင်းသည် တူညီသော ပရိယာယ်ပုဒ်များ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ဖွင့်ဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။

Ayaṃ [Pg.213] panettha adhippetatthadīpanā – yadidaṃ ‘‘evampi sabbabhūtesu mānasaṃ bhāvaye aparimāṇa’’nti vuttaṃ, tañcetaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhaye, vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamaye pāpaye. Kathaṃ? Uddhaṃ adho ca tiriyañca, uddhaṃ yāva bhavaggā, adho yāva avīcito, tiriyaṃ yāva avasesadisā. Uddhaṃ vā āruppaṃ, adho kāmadhātuṃ, tiriyaṃ rūpadhātuṃ anavasesaṃ pharanto. Evaṃ bhāventopi ca taṃ yathā asambādhaṃ averaṃ asapattañca hoti, tathā sambādhaverasapattānaṃ abhāvaṃ karonto bhāvaye. Yaṃ vā taṃ bhāvanāsampadaṃ pattaṃ sabbattha okāsalokavasena asambādhaṃ, attano paresu āghātappaṭivinayanena averaṃ, attani ca paresaṃ āghātavinayanena asapattaṃ hoti. Taṃ asambādhamaveramasapattaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ uddhaṃ adho tiriyañcāti tividhaparicchede sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhayeti.

ဤနေရာ၌ လိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်းမှာ - 'ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌ အတိုင်းမသိသော မေတ္တာစိတ်ကို ပွားစေရာ၏' ဟု အကြင်စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုအတိုင်းမသိသော မေတ္တာစိတ်ကို ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါအပေါင်း၌ ဖြစ်ပွားစေရာ၏၊ တိုးပွားစေရာ၏၊ ကြီးကျယ်တက်ပွား ပြန့်ပြောသောစိတ်သို့ ရောက်စေရာ၏။ အဘယ်သို့ ရောက်စေရာသနည်းဟူမူ - အထက်ဘဝဂ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အောက်အဝီစိငရဲတိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အလယ်အကြွင်းမဲ့သော အရပ်မျက်နှာတိုင်အောင်လည်းကောင်း ပြန့်နှံ့စေလျက် ပွားစေရာ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အထက်အရူပဘုံ၊ အောက်ကာမဘုံ၊ အလယ်ရူပဘုံတို့ကို အကြွင်းမရှိ ပြန့်နှံ့စေလျက် ပွားစေရာ၏။ ဤသို့ ပြန့်နှံ့စေရာ၌လည်း ထိုမေတ္တာစိတ်သည် ကျဉ်းမြောင်းခြင်း၊ ရန်ရှိခြင်း၊ နှောင့်ယှက်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့ ထိုအတူ ကျဉ်းမြောင်းခြင်း၊ ရန်ပွားခြင်း၊ နှောင့်ယှက်ခြင်းတို့ ကင်းဝေးအောင် ပြုလျက် ပွားစေရာ၏။ သို့မဟုတ် ထိုမေတ္တာပွားများခြင်း၏ ပြည့်စုံမှုသို့ ရောက်သောအခါ ဩကာသလောက၏ အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ကျဉ်းမြောင်းမှု ကင်း၏။ သူတစ်ပါးတို့အပေါ် မိမိ၏ ရန်ငြိုးကို ဖျောက်ခြင်းဖြင့် ရန်ကင်း၏။ မိမိအပေါ်၌လည်း သူတစ်ပါးတို့၏ ရန်ငြိုးကို ဖျောက်ခြင်းဖြင့် အနှောင့်အယှက်ကင်း၏။ ထိုသို့ ကျဉ်းမြောင်းမှုကင်းသော၊ ရန်ကင်းသော၊ အနှောင့်အယှက်ကင်းသော အတိုင်းမသိသော မေတ္တာစိတ်ကို အထက်၊ အောက်၊ အလယ်ဟူသော သုံးပါးသော အပိုင်းအခြားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါအပေါင်း၌ တိုးပွားစေရာ၏။

Navamagāthāvaṇṇanā

ကိုးခုမြောက် ဂါထာဝဏ္ဏနာ။

9. Evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni taṃ bhāvanamanuyuttassa viharato iriyāpathaniyamābhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ…pe… adhiṭṭheyyā’’ti.

၉. ဤသို့ မေတ္တာပွားများခြင်း၏ တိုးပွားပုံကို ပြတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုမေတ္တာပွားများခြင်း၌ အမြဲမပြတ် ယှဉ်လျက်နေသောသူအား ဣရိယာပုထ် အမြဲသတ်မှတ်ချက် မရှိပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'tiṭṭhaṃ caraṃ...pe... adhiṭṭheyya' (ရပ်လျက်ဖြစ်စေ၊ သွားလျက်ဖြစ်စေ... သတိကို ဆောက်တည်ရာ၏) ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tassattho – evametaṃ mettaṃ mānasaṃ bhāvento so ‘‘nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’tiādīsu viya iriyāpathaniyamaṃ akatvā yathāsukhaṃ aññataraññatarairiyāpathabādhanavinodanaṃ karonto tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā vigatamiddho assa, atha etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭheyya.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ဤသို့ ဤမေတ္တာစိတ်ကို ပွားများစေသောသူသည် 'ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ၍ ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာထားလျက် ထိုင်နေ၏' စသော ပါဌ်တို့၌ကဲ့သို့ ဣရိယာပုထ်၌ အမြဲသတ်မှတ်ခြင်းကို မပြုဘဲ၊ မိမိအလိုရှိသလို သက်သာသလို တစ်ပါးပါးသော ဣရိယာပုထ်၏ ပင်ပန်းနာကျင်မှုကို ဖျောက်ဖျက်လျက် ရပ်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ သွားလျက်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ လျောင်းလျက်သော်လည်းကောင်း ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းသမျှကာလပတ်လုံး ဤမေတ္တာဈာန်နှင့် ယှဉ်သော သတိကို ဆောက်တည်ရာ၏။

Atha vā evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni vasībhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ cara’’nti. Vasippatto hi tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā iriyāpathena etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, atha vā tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā…pe… sayāno vāti na tassa ṭhānādīni antarāyakarāni honti, apica kho yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, tāvatā vigatamiddho hutvā adhiṭṭhāti, natthi tassa tattha dandhāyitattaṃ. Tenāha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va, sayāno yāvatāssa vitamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဤသို့ မေတ္တာပွားများခြင်း၏ တိုးပွားပုံကို ပြတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဝသီဘော် (နိုင်နင်းလေ့လာခြင်း) ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'tiṭṭhaṃ caraṃ' စသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား မေတ္တာပွားများရာ၌ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ပြီးသောသူသည် ရပ်လျက်ဖြစ်စေ၊ သွားလျက်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်လျက်ဖြစ်စေ၊ လျောင်းလျက်ဖြစ်စေ အကြင်မျှလောက်သော ဣရိယာပုထ်ဖြင့် ဤမေတ္တာဈာန်သတိကို ဆောက်တည်လိုအံ့၊ ထိုရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း စသော ဣရိယာပုထ်တို့သည် ထိုသူအား အန္တရာယ်မပြုနိုင်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဤမေတ္တာဈာန်သတိကို ဆောက်တည်လိုသမျှ ကာလပတ်လုံး ငိုက်မြည်းခြင်းကင်းလျက်သာ ဆောက်တည်၏။ ထိုသူအား ထိုအရာ၌ တုံ့နှေးနှေးကွေးခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် 'tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va, sayāno yāvatāssa vigatamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyya' (ရပ်လျက်၊ သွားလျက်၊ ထိုင်လျက်၊ လျောင်းလျက်ဖြစ်စေ ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းသမျှကာလပတ်လုံး ဤသတိကို ဆောက်တည်ရာ၏) ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tassāyamadhippāyo [Pg.214] – yaṃ taṃ ‘‘mettañca sabbalokasmi, mānasaṃ bhāvaye’’ti vuttaṃ, taṃ yathā bhāveyya, yathā ṭhānādīsu yāvatā iriyāpathena ṭhānādīni vā anādiyitvā yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo assa, tāvatā vigatamiddhova hutvā etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

ထိုဂါထာ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ - 'သဗ္ဗလောကသ္မိံ မေတ္တဉ္စ မာနသံ ဘာဝယေ' ဟု ဆိုအပ်သော စကားအတိုင်း မေတ္တာပွားများရာ၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ ရပ်ခြင်းစသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ အမြဲသတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲ၊ ဤမေတ္တာဈာန်သတိကို ဆောက်တည်လိုသမျှ ကာလပတ်လုံး ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းလျက်သာလျှင် ဤသတိကို ဆောက်တည်ရာ၏ ဟူလို။

Evaṃ mettābhāvanāya vasībhāvaṃ dassento ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti tasmiṃ mettāvihāre niyojetvā idāni taṃ vihāraṃ thunanto āha ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti.

ဤသို့ မေတ္တာပွားများမှု၌ ဝသီဘော်ရှိပုံကို ပြတော်မူလျက် 'etaṃ satiṃ adhiṭṭheyya' ဟု ထိုမေတ္တာဖြင့် နေခြင်း၌ ယှဉ်စေပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုမေတ္တာဖြင့် နေခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုသဖြင့် 'brahmametaṃ vihāramidhamāhū' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādi katvā yāva ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti vaṇṇito mettāvihāro. Etaṃ catūsu dibbabrahmaariyairiyāpathavihāresu niddosattā attanopi paresampi atthakarattā ca idha ariyassa dhammavinaye brahmavihāramāhu seṭṭhavihāramāhūti, yato satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno vā sayāno vā yāvatāssa vigatamiddho, etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - 'သုခိနော ဝါ ခေမိနော ဝါ ဟောန္တု' စသည်မှစ၍ 'ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျ' တိုင်အောင် ချီးမွမ်းအပ်သော အကြင်မေတ္တာဖြင့် နေခြင်း (မေတ္တာဝိဟာရ) ရှိ၏။ ထိုမေတ္တာဖြင့် နေခြင်းကို ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ၊ ဣရိယာပထဝိဟာရ ဟူသော နေခြင်းလေးပါးတို့တွင် အပြစ်ကင်းစင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့အားလည်းကောင်း အကျိုးပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသာသနာတော်၌ မြတ်သောနေခြင်း (ဗြဟ္မဝိဟာရ)၊ အလွန်မွန်မြတ်သော နေခြင်း (သေဋ္ဌဝိဟာရ) ဟု အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ ဟောတော်မူကုန်၏။ အကြင်အခါ၌ အမြဲမပြတ် မပြတ်မစပ်ဘဲ ရပ်လျက်၊ သွားလျက်၊ ထိုင်လျက်၊ လျောင်းလျက် ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းသမျှကာလပတ်လုံး ဤသတိကို ဆောက်တည်ရာ၏။

Dasamagāthāvaṇṇanā

တစ်ဆယ်ခုမြောက် ဂါထာဝဏ္ဏနာ။

10. Evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ nānappakārato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni yasmā mettā sattārammaṇattā attadiṭṭhiyā āsannā hoti, tasmā diṭṭhigahananisedhanamukhena tesaṃ bhikkhūnaṃ tadeva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā ariyabhūmippattiṃ dassento ‘‘diṭṭhiñca anupaggammā’’ti imāya gāthāya desanaṃ samāpesi.

၁၀. ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား အထူးထူးအပြားပြားသောနည်းဖြင့် မေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ မေတ္တာတရားသည် သတ္တဝါလျှင် အာရုံရှိသောကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (ကိုယ်ဟူသောအယူ) နှင့် နီးစပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိစ္ဆာအယူကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား ထိုမေတ္တာဈာန်ကိုပင် အခြေခံပြု၍ အရိယာဘုံသို့ ရောက်ကြောင်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'diṭṭhiñca anupaggamma' စသော ဤဂါထာဖြင့် ဒေသနာတော်ကို နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti saṃvaṇṇito mettājhānavihāro, tato vuṭṭhāya ye tattha vitakkavicārādayo dhammā, te tesañca vatthādianusārena rūpadhamme pariggahetvā iminā nāmarūpaparicchedena ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattūpalabbhatī’’ti (saṃ. ni. 1.171; mahāni. 186) evaṃ diṭṭhiñca anupaggamma anupubbena lokuttarasīlena sīlavā hutvā lokuttarasīlasampayutteneva sotāpattimaggasammādiṭṭhisaññitena dassanena sampanno, tato paraṃ yopāyaṃ vatthukāmesu gedho kilesakāmo appahīno hoti, tampi sakadāgāmianāgāmimaggehi tanubhāvena anavasesappahānena [Pg.215] ca kāmesu gedhaṃ vineyya vinayitvā vūpasametvā na hi jātu gabbhaseyyaṃ puna reti ekaṃseneva puna gabbhaseyyaṃ na eti. Suddhāvāsesu nibbattitvā tattheva arahattaṃ pāpuṇitvā parinibbātīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - 'brahmametaṃ vihāramidhamāhū' ဟု ချီးမွမ်းအပ်သော အကြင်မေတ္တာဈာန်နှင့် ယှဉ်သောနေခြင်းရှိ၏၊ ထိုမေတ္တာဈာန်မှ ထ၍ ထိုဈာန်၌ရှိသော ဝိတက်၊ ဝိစာရ စသော နာမ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနာမ်တရားတို့၏ မှီရာ ဟဒယဝတ္ထု စသည်တို့ကို အစဉ်လျှောက်၍ ထိုရုပ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းပြီးလျှင် ဤသို့သော နာမ်ရုပ်ပိုင်းခြားမှုဖြင့် 'ဤတရားသည် သက်သက်သော သင်္ခါရအစုမျှသာ ဖြစ်၏၊ ဤနေရာ၌ သတ္တဝါဟူ၍ မရနိုင်' ဟု ဤသို့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (မှားသောအယူ) သို့ မကပ်ရောက်ဘဲ၊ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ลောကုတ္တရာသီလဖြင့် သီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍၊ လောကုတ္တရာသီလနှင့် ယှဉ်သည်သာဖြစ်သော သောတာပတ္တိမဂ်၏ သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော ပညာအမြင်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍၊ ထိုသောတာပန်ဖြစ်ပြီးနောက်၌ ဝတ္ထုကာမတို့၌ သာယာမက်မောခြင်းဖြစ်သော အကြင်ကိလေသာကာမသည် မပယ်ရသေးသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုမပယ်ရသေးသော ကိလေသာကာမကိုလည်း သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်တို့ဖြင့် ခေါင်းပါးစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမဲ့ ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကာမဂုဏ်တို့၌ တပ်မက်ခြင်းကို ဖျောက်အပ်၏။ ဖျောက်၍ ငြိမ်းစေပြီးလျှင် 'na hi jātu gabbhaseyyaṃ puna reti' ဟူသည်ကား စင်စစ်ဧကန် တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသို့ မရောက်တော့ပြီ။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ပဋိသန္ဓေနေ၍ ထိုဘုံ၌သာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့။

Evaṃ bhagavā desanaṃ samāpetvā te bhikkhū āha – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tasmiṃyeva vanasaṇḍe viharatha, imañca suttaṃ māsassa aṭṭhasu dhammassavanadivasesu ghaṇḍiṃ ākoṭetvā ussāretha, dhammakathaṃ karotha sākacchatha anumodatha, idameva kammaṭṭhānaṃ āsevatha bhāvetha bahulīkarotha, tepi vo amanussā taṃ bheravārammaṇaṃ na dassessanti, aññadatthu atthakāmā hitakāmā bhavissantī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti bhagavato paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattha gantvā tathā akaṃsu. Devatāyo ca ‘‘bhadantā amhākaṃ atthakāmā hitakāmā’’ti pītisomanassajātā hutvā sayameva senāsanaṃ sammajjanti, uṇhodakaṃ paṭiyādenti, piṭṭhiparikammaṃ pādaparikammaṃ karonti, ārakkhaṃ saṃvidahanti. Tepi bhikkhū tameva mettaṃ bhāvetvā tameva ca pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā sabbe tasmiṃyeva antotemāse aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇitvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresunti.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဒေသနာတော်ကို ပြည့်စုံစေတော်မူပြီးလျှင် ထိုရဟန်းတို့အား “ရဟန်းတို့... သင်တို့သည် ထိုတောအုပ်သို့ပင် ပြန်ကြကုန်လော့၊ ထိုတောအုပ်၌ပင် နေကြကုန်လော့။ တစ်လလျှင် ရှစ်ရက်ရှိသော တရားနာရက် (ဥပုသ်နေ့) တို့၌ ဤမေတ္တသုတ္တန်ကို ခေါင်းလောင်း (သို့မဟုတ် ကျောက်စည်) တီး၍ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်လော့၊ တရားစကားကို ဟောကြားကြကုန်လော့၊ တရားစကားကို ဆွေးနွေးကြကုန်လော့၊ အနုမောဒနာပြုကြကုန်လော့။ ဤမေတ္တသုတ် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကိုသာလျှင် အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲပွားများ၍ အလွန်တရာ များစွာ ပြုကြကုန်လော့။ ထိုအခါ ထိုဘီလူး (နတ်ဆိုး) တို့သည် သင်တို့အား ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံများကို ပြကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား သင်တို့၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသူများ ဖြစ်လာကြလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း “ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား” ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ မိန့်တော်မူချက်ကို ဝန်ခံကတိပြု၍ နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးလျက် လက်ယာရစ်လှည့်ပြီးလျှင် ထိုတောအုပ်သို့ ပြန်ကြွ၍ မြတ်စွာဘုရား ညွှန်ကြားတော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ နတ်တို့သည်လည်း “ဤအရှင်မြတ်တို့သည် ငါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသူများ ဖြစ်ကြပေသည်” ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြသဖြင့် မိမိတို့အလိုလိုပင် ကျောင်းရာကို တံမြက်လှည်းပေးကြကုန်၏၊ ရေနွေးကို ပြင်ဆင်ပေးကြကုန်၏၊ ကျောကို နှိပ်နယ်ပေးခြင်း၊ ခြေကို နှိပ်နယ်ပေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ပေးကြကုန်၏၊ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးစေရန် စောင့်ရှောက်မှုကိုလည်း စီရင်ပေးကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုမေတ္တာသုတ်တရားကိုပင် ပွားများ၍ ထိုမေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို အခြေခံပြုကာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကြသဖြင့် ထိုရဟန်းအားလုံးတို့သည် ဝါတွင်းသုံးလအတွင်း၌ပင်လျှင် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြပြီးလျှင် သီတင်းကျွတ်လပြည့် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ စင်ကြယ်သော ပဝါရဏာ (ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏာ) ပြုတော်မူကြလေကုန်သတည်း။

Evampi atthakusalena tathāgatena,Dhammissarena kathitaṃ karaṇīyamatthaṃ;

Katvānubhuyya paramaṃ hadayassa santiṃ,Santaṃ padaṃ abhisamenti samattapaññā.

ဤသို့လျှင် အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာတော်မူသော၊ တရားကို အစိုးရတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ပြုကျင့်အပ်သော အကျိုးတရားကို ကျင့်ကြံအားထုတ်ကြသဖြင့် စိတ်နှလုံး၏ အလွန်တရာ ငြိမ်းချမ်းခြင်းကို ခံစားရကာ၊ ပြည့်စုံသော ပညာရှိကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့သည် ငြိမ်းအေးလှစွာသော ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူကြကုန်၏။

Tasmā hi taṃ amatamabbhutamariyakantaṃ,Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo;

Viññū jano vimalasīlasamādhipaññā-Bhedaṃ kareyya satataṃ karaṇīyamatthanti.

ထို့ကြောင့် သေခြင်းကင်းသော၊ အံ့ဖွယ်ဖြစ်သော၊ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ငြိမ်းချမ်းလှစွာသော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ နေလိုသော ပညာရှိသူသည် စင်ကြယ်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ အပြားရှိသော၊ အမြဲတစေ ပြုကျင့်အပ်သော အကျိုးတရားကို ကျင့်ကြံပွားများရာ၏။

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိက အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌—

Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

မေတ္တာသုတ်၏ အနက်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Nigamanakathā

နိဂုံးစကား

Ettāvatā [Pg.216] ca yaṃ vuttaṃ –

ဤမျှလောက်သော စကားအစဉ်ဖြင့်လည်း အကြင်ပဋိညာဉ်စကားကို ဆိုအပ်၏—

‘‘Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti.

“ရှိခိုးထိုက်သော အရပ်တို့တွင် မြတ်လှစွာသော ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပြီး၍၊ ခုဒ္ဒကပါဌကျမ်းတို့တွင် အချို့သောကျမ်းတို့၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုအံ့” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tattha saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasuttaratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttavasena navappabhedassa khuddakapāṭhassa tāva atthavaṇṇanā katā hoti. Tenetaṃ vuccati –

ထိုခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၌ သရဏဂုံ၊ သိက္ခာပုဒ်၊ ဒွတ္တိံသာကာရ၊ ကုမာရပဉှာ၊ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ်၊ တိရောကုဋ္ဋသုတ်၊ နိဓိကဏ္ဍသုတ်၊ မေတ္တသုတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးသော အပြားရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်ကို အစဉ်အတိုင်း ပြုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏—

‘‘Imaṃ khuddakapāṭhassa, karontenatthavaṇṇanaṃ;

Saddhammaṭṭhitikāmena, yaṃ pattaṃ kusalaṃ mayā.Tassānubhāvato khippaṃ, dhamme ariyappavedite;

Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ, pāpuṇātu ayaṃ jano’’ti.

“သူတော်ကောင်းတရား တည်တံ့ပြန့်ပွားခြင်းကို အလိုရှိသဖြင့် ဤခုဒ္ဒကပါဌကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုစုရသော အကျွန်ုပ်အား ရရှိအပ်သော ကုသိုလ်သည် ရှိ၏။ ထိုကုသိုလ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဤသတ္တဝါအပေါင်းသည် အရိယာတို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၌ လျင်မြန်စွာ ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပါစေသတည်း” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyaguṇappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattidhammappabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena chamahāveyyākaraṇenachamahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ paramatthajotikā nāma khuddakapāṭhavaṇṇanā –

အလွန်တရာ စင်ကြယ်သော သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ ဝီရိယဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ သီလ၊ ကျင့်ဝတ် (အာစာရ)၊ ဖြောင့်မတ်ခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ မိမိ၏ အယူဝါဒနှင့် သူတစ်ပါး၏ အယူဝါဒတည်းဟူသော နက်နဲသော တရားသဘောတို့ကို သက်ဝင်ဆန်းစစ်ခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ ဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ပရိယတ္တိတရားတော် အပြားရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အပိတ်အပင်မရှိသော ဉာဏ်အလင်းရှိတော်မူသော၊ မဟာဝေယျာကရုဏ်း၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ ပြည့်စုံသော အင်္ဂါရပ်တို့ကြောင့် အခက်အခဲမရှိ ချမ်းသာစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော သာယာလှပ၍ သန့်ရှင်းသပ်ရပ်ပြီး တင့်တယ်သော စကားအဆင်တန်ဆာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော စကားကိုသာ ဆိုတတ်တော်မူသော၊ စကားအရာ၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော၊ မြတ်သော စာဆိုတော်ကြီး ဖြစ်တော်မူသော၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်၊ လေးပါးသော ပဋိသမ္ဘိဒါ အစရှိသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဥတ္တရိမနုဿတရား၌ ကောင်းစွာတည်သော ပညာရှိတော်မူကြကုန်သော၊ သာသနာတော်၏ ဆီမီးတန်ဆောင်သဖွယ် ဖြစ်တော်မူကြကုန်သော ရှင်မဟာကဿပ အစရှိသော မထေရ်မြတ်တို့၏ အနွယ်ကို ပြသတတ်ကုန်သော၊ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်သော မထေရ်မြတ်တို့၏ အနွယ်ကို တန်ဆာဆင်တော်မူတတ်သော၊ အလွန်တရာ စင်ကြယ်သန့်ရှင်း၍ အညစ်အကြေးကင်းသော ပညာရှိတော်မူသော၊ ဆရာသခင်မြတ်တို့က “ဗုဒ္ဓဃောသ” ဟု အမည်မှည့်အပ်သော မထေရ်မြတ်သည် ပြုစုအပ်သော ဤပရမတ္ထဇောတိက အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဖွင့်သည်—

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā.

လောက၌ လောကသုံးပါးမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ရှာဖွေလေ့ရှိကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့အား သီလစသော စင်ကြယ်ခြင်းအလို့ငှာ နည်းလမ်းကို ပြလျက် တည်ပါစေသတည်း။

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိတော်မူသော၊ လောကဓံတရားတို့၌ တုန်လှုပ်မှုမရှိသော၊ လောကသုံးပါးထက် ကြီးမြတ်တော်မူသော၊ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရှာဖွေတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ “ဘုရား” ဟူသော အမည်နာမတော်သည် လောက၌ အကြင်မျှလောက် တည်တံ့နေသရွေ့ ထိုမျှလောက် (ဤတရားတော်သည်လည်း) တည်ပါစေသတည်း။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိက အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာ၌—

Khuddakapāṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ခုဒ္ဒကပါဌအဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။