Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Khuddakanikāye

ขุททกนิกาย

Udāna-aṭṭhakathā

อรรถกถาอุทาน

Ganthārambhakathā

คันถารัมภกถา

Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;

Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระผู้เป็นที่พึ่ง ผู้ทรงประกอบด้วยพระมหากรุณาอันยิ่งใหญ่ ผู้เสด็จข้ามถึงฝั่งแห่งมหาสมุทรคือเญยยธรรมแล้ว ผู้ทรงแสดงธรรมมีนัยอันวิจิตร ลึกซึ้ง และละเอียดอ่อน

Vijjācaraṇasampannā, yena nīyanti lokato;

Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.

พระตถาคตทั้งหลายทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะแล้ว ทรงนำเวไนยสัตว์ออกจากโลกได้เพราะพระธรรมใด ข้าพเจ้าขอนมัสการพระธรรมอันสูงสุดนั้น ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบูชาแล้ว

Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;

Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ตั้งอยู่แล้วในมรรคและผลทั้งหลาย เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยม ข้าพเจ้าขอนมัสการพระอริยสงฆ์หมู่นั้น

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าได้แล้ว อันเกิดจากการนมัสการในพระรัตนตรัย ด้วยเดชแห่งบุญนั้น ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอันตรายอันถูกกำจัดแล้วในที่ทั้งปวง

Tena tena nidānena, desitāni hitesinā;

Yāni suddhāpadānena, udānāni mahesinā.

พระมหาสีผู้ทรงแสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ทรงแสดงอุทานทั้งหลายเหล่าใดไว้ โดยมีเหตุอันบริสุทธิ์ โดยนิทานนั้นๆ

Tāni sabbāni ekajjhaṃ, āropentehi saṅgahaṃ;

Udānaṃ nāma saṅgītaṃ, dhammasaṅgāhakehi yaṃ.

พระเถระผู้ทำสังคายนาพระธรรม ได้รวบรวมอุทานเหล่านั้นทั้งหมดไว้ในที่เดียวกัน ยกขึ้นสู่การสังคายนาเป็นคัมภีร์ชื่อว่าอุทานใด

Jinassa dhammasaṃvega-pāmojjaparidīpanaṃ;

Somanassasamuṭṭhāna-gāthāhi paṭimaṇḍitaṃ.

(อุทานนั้น) เป็นเครื่องประกาศความปราโมทย์อันเกิดจากธรรมสังเวชของพระชินเจ้า ประดับประดาด้วยคาถาทั้งหลายอันเกิดขึ้นจากพระโสมนัส

Tassa gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato;

Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

แม้ว่าการรจนาอรรถกถาพรรณนาเนื้อความแห่งอุทานนั้น อันข้าพเจ้าจะกระทำ เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เพราะเนื้อความแห่งอุทานนั้นเป็นสภาวะที่พึงหยั่งลงได้ด้วยญาณอันลึกซึ้ง

Sahasaṃvaṇṇanaṃ [Pg.2] yasmā, dharate satthusāsanaṃ;

Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo.

แต่เพราะเหตุว่า พระศาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถายังดำรงอยู่ และคำวินิจฉัยของบูรพาจารย์ผู้ประดุจราชสีห์ก็ยังคงตั้งอยู่มั่น

Tasmā taṃ avalambitvā, ogāhetvāna pañcapi;

Nikāye upanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ.

เพราะเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) จักอาศัยพระศาสนาและคำวินิจฉัยนั้น หยั่งลงสู่นิกายทั้ง 5 และอาศัยนัยแห่งปุราณัฏฐกถา

Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

ไม่ขัดแย้งต่อลัทธิของพระเถระผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร อันเป็นลัทธิที่บริสุทธิ์ยิ่ง ไม่เจือปน และมีการวินิจฉัยอรรถอันละเอียด

Punappunāgataṃ atthaṃ, vajjayitvāna sādhukaṃ;

Yathābalaṃ karissāmi, udānassatthavaṇṇanaṃ.

ข้าพเจ้าจักเว้นเนื้อความที่มาซ้ำๆ แล้วรจนาอรรถกถาพรรณนาเนื้อความแห่งอุทานนี้ให้ดีตามกำลังสติปัญญา

Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;

Vibhajantassa tassatthaṃ, sādhu gaṇhantu sādhavoti.

ด้วยประการฉะนี้ ขอสาธุชนทั้งหลายโปรดรับฟังเนื้อความแห่งอุทานนั้นจากข้าพเจ้า ผู้ปรารถนาความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระสัทธรรม และกำลังจำแนกเนื้อความนั้นอยู่ โดยเคารพด้วยเถิด

Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānaṃ nāma? Pītivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati. Evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ antohadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi vacīdvārena nikkhanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Dhammasaṃvegavasenapi ayamākāro labbhateva.

ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า อุทาน ชื่อว่าอุทานเพราะอรรถว่าอะไร? เพราะอรรถว่าการเปล่งออก ที่ชื่อว่าอุทานนี้คืออะไร? คือการเปล่งวาจาที่เกิดขึ้นจากกำลังแห่งปีติ เปรียบเหมือนวัตถุที่พึงตวงมีน้ำมันเป็นต้น ไม่สามารถจะอยู่ในภาชนะตวงได้ ย่อมไหลล้นออกไป วัตถุนั้นเรียกว่า ‘อวเสกะ’ (ส่วนที่ล้น) และน้ำที่ไม่สามารถอยู่ในสระได้ ย่อมท่วมท้นไหลไป น้ำนั้นเรียกว่า ‘โอฆะ’ (ห้วงน้ำ) ฉันใด การเปล่งวาจาพิเศษที่เกิดขึ้นจากกำลังแห่งปีติ มีวิตกแผ่ซ่านไป ไม่สามารถจะทรงไว้ในพระหทัยได้ มีกำลังกล้า ไม่ตั้งอยู่ในภายใน แต่ไหลออกไปภายนอกทางวจีทวาร โดยไม่เพ่งเล็งถึงผู้รับฟัง ก็ฉันนั้นเหมือนกัน การเปล่งวาจาพิเศษนั้นเรียกว่า ‘อุทาน’ แม้โดยอำนาจแห่งธรรมสังเวช ก็ย่อมได้อาการอย่างนี้เหมือนกัน

Tayidaṃ katthaci gāthābandhavasena katthaci vākyavasena pavattaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāsu ‘‘somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā’’ti udānalakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Yebhuyyena hi udānaṃ gāthābandhavasena bhāsitaṃ pītisomanassasamuṭṭhāpitañca. Itarampi pana ‘‘atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo’’tiādīsu (udā. 71) ‘‘sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsatī’’ti (dha. pa. 131), ‘‘sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiya’’nti evamādīsu (udā. 44; netti. 91) ca labbhati.

อุทานนั้น ในบางแห่งเป็นไปในรูปแบบคาถาประพันธ์ ในบางแห่งเป็นไปในรูปแบบประโยคความเรียง ส่วนลักษณะของอุทานที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายว่า ‘ประกอบด้วยคาถาทั้งหลายอันสำเร็จด้วยญาณสหรคตด้วยโสมนัส’ นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยยะแห่งเยภุยยวิธี (โดยส่วนมาก) จริงอยู่ โดยส่วนมาก อุทานที่ทรงภาษิตไว้เป็นคาถาประพันธ์และเกิดขึ้นจากปีติโสมนัส นอกจากนี้ (ลักษณะของอุทานที่เป็นประโยคความเรียง) ก็ยังมีปรากฏในพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่ ในอายตนะนั้นไม่มีดิน ไม่มีน้ำ’ ในพระคาถาว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่สุข ผู้ใดเบียดเบียนด้วยท่อนไม้’ และในพระสูตรเป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘ถ้าท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่าน’

Evaṃ tayidaṃ sabbaññubuddhabhāsitaṃ, paccekabuddhabhāsitaṃ, sāvakabhāsitanti tividhaṃ hoti. Tattha paccekabuddhabhāsitaṃ – ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ [Pg.3] aññatarampi tesa’’ntiādinā (su. ni. 35; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) khaggavisāṇasutte āgatameva. Sāvakabhāsitānipi –

อุทานนั้นมี 3 ประเภท คือ อุทานที่พระสัพพัญญูพุทธเจ้าตรัส อุทานที่พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัส และอุทานที่พระสาวกกล่าว ในบรรดาอุทาน 3 ประเภทนั้น อุทานที่พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัส มาแล้วในขัคควิสาณสูตร ด้วยคาถาเป็นต้นว่า ‘วางทัณฑ์ในสัตว์ทั้งปวง ไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้ตนใดตนหนึ่ง’ แม้อุทานที่พระสาวกกล่าวก็มีอยู่

‘‘Sabbo rāgo pahīno me, sabbo doso samūhato;

Sabbo me vihato moho, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. (theragā. 79) –

‘ราคะทั้งปวงเราละได้แล้ว โทสะทั้งปวงเราถอนขึ้นได้แล้ว โมหะทั้งปวงเรากำจัดได้แล้ว เราเป็นผู้เยือกเย็น ดับกิเลสแล้ว’

Ādinā theragāthāsu –

เป็นต้น ในเถรคาถา

‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāsmi nibbutā’’ti. (therīgā. 15) –

‘(เรา) ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากขึ้นแล้ว เป็นผู้สำรวมแล้วด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เป็นผู้เยือกเย็น ดับกิเลสแล้ว’

Ādinā therīgāthāsu ca āgatāni. Tāni pana tesaṃ therānaṃ therīnañca na kevalaṃ udānāni eva, atha kho sīhanādāpi honti. Sakkādīhi devehi bhāsitāni ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, kassape suppatiṭṭhita’’ntiādīni (udā. 27), ārāmadaṇḍabrāhmaṇādīhi manussehi ca bhāsitāni ‘‘namo tassa bhagavato’’tiādīni (a. ni. 2.38) tisso saṅgītiyo ārūḷhāni udānāni santi eva, na tāni idha adhippetāni. Yāni pana sammāsambuddhena sāmaṃ āhacca bhāsitāni jinavacanabhūtāni, yāni sandhāya bhagavatā pariyattidhammaṃ navadhā vibhajitvā uddisantena udānanti vuttāni, tāneva dhammasaṅgāhakehi ‘‘udāna’’nti saṅgītanti tadevettha saṃvaṇṇetabbabhāvena gahitaṃ.

เป็นต้น มาแล้วในเถรีคาถา แต่ว่าคำเหล่านั้นมิใช่เป็นเพียงอุทานของพระเถระและพระเถรีเหล่านั้นเท่านั้น แต่ยังเป็นสีหนาทอีกด้วย ยังมีอุทานทั้งหลายที่เทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้นกล่าวไว้ เป็นต้นว่า ‘โอ ทานเป็นทานอันยอดเยี่ยม ตั้งไว้ดีแล้วในพระกัสสปะ’ และที่มนุษย์ทั้งหลายมีอารามทัณฑพราหมณ์เป็นต้นกล่าวไว้ เป็นต้นว่า ‘ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น’ ซึ่งได้ยกขึ้นสู่สังคายนาทั้ง 3 ครั้ง แต่อุทานเหล่านั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ส่วนอุทานเหล่าใดที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเปล่งออกตรัสไว้เอง เป็นพุทธวจนะ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึง เมื่อทรงจำแนกปริยัติธรรมออกเป็น 9 ส่วน แล้วทรงยกขึ้นแสดง ตรัสเรียกว่า ‘อุทาน’ อุทานเหล่านั้นนั่นแหละที่พระเถระผู้ทำสังคายนาได้ร้อยกรองไว้ว่า ‘อุทาน’ และอุทานนั้นนั่นแหละที่ข้าพเจ้ายกขึ้นมาเพื่อพรรณนาในที่นี้

Yā pana ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādigāthāya dīpitā bhagavatā bodhimūle udānavasena pavattitā anekasatasahassānaṃ sammāsambuddhānaṃ avijahitaudānagāthā ca, etā aparabhāge pana dhammabhaṇḍāgārikassa bhagavatā desitattā dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgahaṃ anāropetvā dhammapade saṅgītā. Yañca ‘‘aññāsi vata, bho koṇḍañño, aññāsi vata, bho koṇḍañño’’ti (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) udānavacanaṃ dasasahassilokadhātuyā devamanussānaṃ pavedanasamatthanigghosavipphāraṃ bhagavatā bhāsitaṃ, tadapi dhammacakkappavattanasuttantadesanāpariyosāne attanā [Pg.4] adhigatadhammekadesassa yathādesitassa ariyamaggassa sāvakesu sabbapaṭhamaṃ therena adhigatattā attano parissamassa saphalabhāvapaccavekkhaṇahetukaṃ paṭhamabodhiyaṃ sabbesaṃ eva bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattipaccavekkhaṇahetukaṃ ‘‘ārādhayiṃsu vata maṃ bhikkhū ekaṃ samaya’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.225) viya pītisomanassajanitaṃ udāhāramattaṃ, ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’tiādivacanaṃ (mahāva. 1-3; udā. 1-3) viya pavattiyā nivattiyā vā na pakāsananti, na dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgītanti daṭṭhabbaṃ.

ส่วนพระคาถา มีคำว่า “อเนกชาติสํสารํ” เป็นต้น ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ณ ควงไม้โพธิ์ ทรงเปล่งเป็นอุทาน และเป็นอุทานคาถาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าหลายแสนพระองค์มิได้ทรงละเลยนั้น ในภายหลัง เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแก่พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายจึงมิได้ยกขึ้นสู่การสังคายนาในอุทานบาลี แต่ได้สังคายนาไว้ในธรรมบท อนึ่ง พระอุทานวจนะว่า “อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ” ซึ่งมีเสียงกึกก้องแผ่ไป สามารถประกาศแก่เทวดาและมนุษย์ในหมื่นโลกธาตุได้ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วในตอนท้ายแห่งเทศนาธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แม้พระดำรัสนั้น ก็เป็นเพียงคำอุทานที่เกิดจากปีติโสมนัส เพราะพระเถระ (โกณฑัญญะ) บรรลุอริยมรรคตามที่ทรงแสดงแล้ว อันเป็นส่วนหนึ่งแห่งธรรมที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว เป็นองค์แรกในบรรดาสาวกทั้งหลาย มีการพิจารณาเห็นความที่ความเหนื่อยยากของพระองค์มีผลเป็นเหตุ ดุจพระดำรัสเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลายได้อาราธนาเราแล้วหนอ ในสมัยหนึ่ง” ในปฐมโพธิกาล ซึ่งมีการพิจารณาเห็นสัมมาปฏิบัติของภิกษุทั้งปวงเป็นเหตุ และดุจพระดำรัสเป็นต้นว่า “ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา” ซึ่งไม่ได้ประกาศความเกิดขึ้นหรือความดับไป เพราะฉะนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายจึงมิได้สังคายนาไว้ในอุทานบาลี พึงทราบดังนี้

Taṃ panetaṃ udānaṃ vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navasu sāsanaṅgesu udānasaṅgahaṃ.

ก็อุทานนั้น ในบรรดาปิฎก ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก จัดเนื่องอยู่ในสุตตันตปิฎก, ในบรรดานิกาย ๕ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ขุททกนิกาย จัดเนื่องอยู่ในขุททกนิกาย, ในบรรดาองค์แห่งพระศาสนา ๙ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ สงเคราะห์เข้าในอุทาน

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

“ข้าพเจ้าเรียนเอาพระธรรมขันธ์ ๘๒,๐๐๐ จากพระพุทธเจ้า, เรียนเอา ๒,๐๐๐ จากภิกษุ; พระธรรม ๘๔,๐๐๐ เหล่านี้ ปรากฏแก่ข้าพเจ้า”

Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Bodhivaggo, mucalindavaggo, nandavaggo, meghiyavaggo, soṇavaggo, jaccandhavaggo, cūḷavaggo, pāṭaligāmiyavaggoti vaggato aṭṭhavaggaṃ; suttato asītisuttasaṅgahaṃ, gāthāto pañcanavutiudānagāthāsaṅgahaṃ. Bhāṇavārato aḍḍhūnanavamattā bhāṇavārā. Anusandhito bodhisutte pucchānusandhivasena ekānusandhi, suppavāsāsutte pucchānusandhiyathānusandhivasena dve anusandhī, sesesu yathānusandhivasena ekekova anusandhi, ajjhāsayānusandhi panettha natthi. Evaṃ sabbathāpi ekāsītianusandhisaṅgahaṃ. Padato satādhikāni ekavīsa padasahassāni, gāthāpādato tevīsati catussatādhikāni aṭṭha sahassāni, akkharato sattasahassādhikāni saṭṭhi sahassāni tīṇi ca satāni dvāsīti ca akkharāni. Tenetaṃ vuccati –

ในบรรดาพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ที่พระธรรมภัณฑาคาริกปฏิญญาไว้อย่างนี้ (อุทานนี้) เป็นที่รวบรวมพระธรรมขันธ์ไว้จำนวนหนึ่ง โดยแบ่งเป็นวรรค มี ๘ วรรค คือ โพธิวรรค มุจลินทวรรค นันทวรรค เมฆิยวรรค โสณวรรค ชัจจันธวรรค จูฬวรรค และปาฏลิคามิยวรรค; โดยสูตร เป็นที่รวบรวม ๘๐ สูตร; โดยคาถา เป็นที่รวบรวม ๙๕ อุทานคาถา; โดยภาณวาร มีประมาณ ๘ ภาณวารกับอีกครึ่ง; โดยอนุสนธิ ในโพธิสูตร มี ๑ อนุสนธิ ด้วยอำนาจปุจฉานุสนธิ, ในสุปปวาสาสูตร มี ๒ อนุสนธิ ด้วยอำนาจปุจฉานุสนธิและยถานุสนธิ, ในสูตรที่เหลือ มีอนุสนธิเดียวๆ ด้วยอำนาจยถานุสนธิ, อัชฌาสยานุสนธิไม่มีในอุทานนี้ โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ เป็นที่รวบรวม ๘๑ อนุสนธิ; โดยบท มี ๒๑,๑๐๐ บท; โดยบาทคาถา มี ๘,๔๒๓ บาท; โดยอักษร มี ๖๗,๓๘๒ อักษร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Asīti eva suttantā, vaggā aṭṭha samāsato;

Gāthā ca pañcanavuti, udānassa pakāsitā.

“พระสูตร ๘๐ สูตรถ้วน, วรรค ๘ วรรคโดยย่อ, และคาถา ๙๕ คาถา ท่านประกาศไว้สำหรับอุทาน”

‘‘Aḍḍhūnanavamattā [Pg.5] ca, bhāṇavārā pamāṇato;

Ekādhikā tathāsīti, udānassānusandhiyo.

“และภาณวารมีประมาณ ๘ ภาณวารกับอีกครึ่ง, อนุสนธิของอุทานมี ๘๑ ฉันนั้น”

‘‘Ekavīsasahassāni, satañceva vicakkhaṇo;

Padānetānudānassa, gaṇitāni viniddise’’.

“บัณฑิตพึงแสดงบทเหล่านี้ของอุทานที่นับได้ว่ามี ๒๑,๑๐๐ บท”

Gāthāpādato pana –

ส่วนโดยบาทคาถา

‘‘Aṭṭhasahassamattāni, cattāreva satāni ca;

Pādānetānudānassa, tevīsati ca niddise.

“พึงแสดงบาทเหล่านี้ของอุทานว่ามีประมาณ ๘,๔๒๓ บาท”

‘‘Akkharānaṃ sahassāni, saṭṭhi satta satāni ca;

Tīṇi dvāsīti ca tathā, udānassa paveditā’’ti.

“อักษร ๖๗,๓๘๒ ท่านประกาศไว้สำหรับอุทานฉันนั้น”

Tassa aṭṭhasu vaggesu bodhivaggo ādi, suttesu paṭhamaṃ bodhisuttaṃ, tassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanidānamādi. Sā panāyaṃ paṭhamamahāsaṅgīti vinayapiṭake (cūḷava. 437) tantimārūḷhā eva. Yo panettha nidānakosallatthaṃ vattabbo kathāmaggo sopi sumaṅgalavilāsiniyaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.nidānakathā) vutto evāti tattha vuttanayeneva veditabbo.

ในบรรดาวรรค ๘ วรรคของอุทานนั้น โพธิวรรคเป็นวรรคแรก, ในบรรดาสูตร โพธิสูตรเป็นสูตรแรก, แม้ของโพธิสูตรนั้น นิทานมีคำว่า “เอวํ เม สุตํ” เป็นต้น ที่ท่านพระอานนท์กล่าวไว้ในคราวปฐมมหาสังคายนา เป็นเบื้องต้น ก็ปฐมมหาสังคายนานั้น ท่านยกขึ้นสู่บาลีไว้แล้วในวินัยปิฎกนั่นเทียว แนวแห่งเรื่องใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ในอรรถกถานี้เพื่อความฉลาดในนิทาน แม้แนวแห่งเรื่องนั้น ท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถานั้นนั่นเทียว

1. Bodhivaggo

๑. โพธิวรรค

1. Paṭhamabodhisuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมโพธิสูตร

1. Yaṃ [Pg.6] panettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ nidānaṃ, tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Uruvelāyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti imināva nayena sabbattha padavibhāgo veditabbo.

๑. ในนิทานนี้ที่มีคำว่า “เอวํ เม สุตํ” เป็นต้นนั้น บทว่า “เอวํ” เป็นนิบาตบท, บทมี “เม” เป็นต้น เป็นนามบท, ในบทว่า “อุรุเวลายํ วิหรติ” นี้ บทว่า “วิ” เป็นอุปสรรคบท, บทว่า “หรติ” เป็นอาขยาตบท พึงทราบการจำแนกบทในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้แล

Atthato pana evaṃsaddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāra- nidassanāvadhāraṇapucchāidamatthaparimāṇādi anekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti evamādīsu (dha. pa. 53) upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.3; ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’ti’’ādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’ti? ‘Akusalā, bhante’. ‘Sāvajjā vā anavajjā vā’ti? ‘Sāvajjā, bhante’. ‘Viññūgarahitā vā viññuppasatthā vā’ti? ‘Viññūgarahitā, bhante’. ‘Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, no’vā? ‘Kathaṃ vo ettha hotī’ti? ‘Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotīti’’’ādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. ‘‘Evamete sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamālābharaṇā’’tiādīsu [Pg.7] (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃgatāni puthusippāyatanāni (dī. ni. 1.182), evaṃvidho evamākāro’’tiādīsu idaṃsaddassa atthe. Gatasaddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākārasaddā. Tathā hi vidhayuttagatasadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ evamāyupariyanto’’tiādīsu (a. ni. 1.48) parimāṇe.

ส่วนโดยอรรถ เอวํศัพท์นี้เบื้องต้นมีประเภทแห่งอรรถมากมาย คือ อุปมาอรรถ อุปเทสอรรถ สัมปหังสนาอรรถ ครหณอรรถ วจนสัมปฏิคคหอรรถ อการอรรถ นิทัสสนอรรถ อวธารณอรรถ ปุจฉาอรรถ อิทมัตถอรรถ และปริมาณอรรถ เป็นต้น จริงอย่างนั้น เอวํศัพท์นี้มาในอรรถว่าอุปมา ในบทเป็นต้นว่า “สัตว์ผู้เกิดมาแล้วอย่างนี้ พึงทำกุศลให้มาก” (ธ.ป. ๕๓) มาในอรรถว่าอุปเทส ในบทเป็นต้นว่า “เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ เธอพึงถอยกลับอย่างนี้” (อํ. จตุกฺก. ๔.๑๒๒) มาในอรรถว่าสัมปหังสนา ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น” (อํ. ติก. ๓.๖๖) มาในอรรถว่าครหณะ (การตำหนิ) ในบทเป็นต้นว่า “ก็หญิงคนถ่อยนี้นี่แหละ ไม่ว่าในที่ไหนๆ ก็กล่าวคุณของสมณโล้นนั้นอย่างนี้เทียว” (สํ. ส. ๑.๑๘๗) มาในอรรถว่าวจนสัมปฏิคคหะ (การรับคำ) ในบทเป็นต้นว่า “ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’” (ที. ม. ๒.๓; ม. ม. ๑.๑) มาในอรรถว่าอาการ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วโดยอาการอย่างนี้” (ม. ม. ๑.๓๙๘) มาในอรรถว่านิทัสสนะ (การชี้แจง) ในบทเป็นต้นว่า “มาณพ ท่านจงมา ท่านจงเข้าไปหาสมณอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว จงถามถึงความมีอาพาธน้อย ความมีโรคน้อย ความคล่องแคล่ว ความมีกำลัง และการอยู่ผาสุก ของสมณอานนท์ด้วยคำของเราว่า ‘สุภมาณพ โตเทยยบุตร ขอถามถึงความมีอาพาธน้อย ความมีโรคน้อย ความคล่องแคล่ว ความมีกำลัง และการอยู่ผาสุก ของท่านพระอานนท์’ และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดีละ ท่านพระอานนท์ ขอจงเข้าไปยังนิเวศน์ของสุภมาณพ โตเทยยบุตร เพื่ออนุเคราะห์เถิด’” (ที. สี. ๑.๔๔๕) มาในอรรถว่าอวธารณะ (การยืนยัน) ในบทเป็นต้นว่า “‘ดูกรชาวกาลามะ ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรืออกุศล’ ‘เป็นอกุศล พระเจ้าข้า’ ‘มีโทษหรือไม่มีโทษ’ ‘มีโทษ พระเจ้าข้า’ ‘วิญญูชนติเตียนหรือวิญญูชนสรรเสริญ’ ‘วิญญูชนติเตียน พระเจ้าข้า’ ‘เมื่อสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ หรือไม่ หรือในเรื่องนี้ท่านมีความเห็นเป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้’” (อํ. ติก. ๓.๖๖) มาในอรรถว่าปุจฉา (คำถาม) ในบทเป็นต้นว่า “คนเหล่านี้อาบน้ำชำระกาย ลูบไล้ร่างกาย ตกแต่งผมและหนวด ประดับพวงมาลาและเครื่องประดับอย่างนี้หรือ” (ที. สี. ๑.๒๘๖) มาในอรรถของอิทํศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า “ศิลปายตนะมากมายมีประเภทอย่างนี้” (ที. สี. ๑.๑๘๒) “มีชนิดอย่างนี้ มีอาการอย่างนี้” จริงอยู่ คตศัพท์เป็นชื่อเรียกแทนของปการศัพท์, วิธศัพท์และอาการศัพท์ก็เช่นกัน เพราะว่านักปราชญ์ทางโลกย่อมกล่าววิธยุตตคตศัพท์ในอรรถว่าปการะ มาในอรรถว่าปริมาณ ในบทเป็นต้นว่า “มีความเปลี่ยนแปลงเร็วอย่างนี้ มีที่สุดแห่งอายุอย่างนี้” (อํ. เอก. ๑.๔๘)

Nanu ca ‘‘evaṃ vitakkitaṃ no tumhehi, evamāyupariyanto’’ti cettha evaṃsaddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃsaddoti. Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hettha evaṃsaddo ākāratthoti adhippeto. ‘‘Evaṃ byā kho’’tiādīsu pana ākāravisesavacano. Ākāravisesavācino cete evaṃsaddā pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vācakattā. Evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni upamānaudāharaṇāni yujjanti. Tattha hi –

ก็มีคำถามว่า ในบทว่า “พวกท่านมีความดำริอย่างนี้ มีที่สุดแห่งอายุอย่างนี้” นี้ เพราะเอวํศัพท์กล่าวถึงอาการคือการถามและอาการคือการกำหนด เอวํศัพท์จึงมีอรรถว่าอาการเท่านั้นมิใช่หรือ ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะมีความพิเศษอยู่ จริงอยู่ ในบทนั้น เอวํศัพท์ที่ประสงค์เอาว่ามีอรรถว่าอาการ เป็นศัพท์ที่กล่าวถึงเพียงอาการเท่านั้น ส่วนในบทเป็นต้นว่า “ข้าพระองค์ย่อมทราบโดยอาการอย่างนี้” เอวํศัพท์กล่าวถึงอาการที่พิเศษ และเอวํศัพท์เหล่านี้ที่กล่าวถึงอาการที่พิเศษ ก็เพราะเป็นศัพท์ที่กล่าวถึงอาการคือการถามและอาการคือการกำหนด เมื่อเป็นเช่นนี้ อุทาหรณ์แห่งอุปมาเป็นต้นว่า “สัตว์ผู้เกิดมาแล้วอย่างนี้” จึงสมเหตุสมผล เพราะในอุทาหรณ์นั้น มีคาถาว่า

‘‘Yathāpi puppharāsimhā, kayirā mālāguṇe bahū;

Evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti. –

“นายมาลาการพึงทำพวงมาลาให้มากจากกองดอกไม้ฉันใด สัตว์ผู้เกิดมาแล้วพึงทำกุศลให้มากฉันนั้น”

Ettha puppharāsiṭṭhānīyato manussuppatti sappurisūpanissayasaddhammassavanayonisomanasikārabhogasampattiādito dānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇavisesayogato mālāguṇasadisiyo bahukā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena kattabbāti abhedatāya puppharāsi mālāguṇā ca upamā, tesaṃ upamānākāro yathāsaddena aniyamato vutto. Puna evaṃsaddena niyamanavasena vutto. So pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamā eva hotīti vuttaṃ ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti.

ในคาถานั้น บุญกิริยาทั้งหลายจำนวนมากที่เปรียบด้วยพวงดอกไม้ เพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีความงามและความหอมเป็นต้น อันสัตว์ผู้มีสภาวะที่จะต้องตายพึงกระทำ จากกองแห่งเหตุแห่งบุญกิริยามีทานเป็นต้น อันเปรียบด้วยที่ตั้งแห่งกองดอกไม้ คือ การได้เกิดเป็นมนุษย์ การได้คบสัตบุรุษ การได้ฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย และความถึงพร้อมด้วยโภคะ เป็นต้น โดยความไม่แตกต่างกัน กองดอกไม้และพวงดอกไม้จึงเป็นอุปมา อาการแห่งอุปมานของบุญกิริยาเหล่านั้น ถูกกล่าวไว้อย่างไม่แน่นอนด้วยยถาศัพท์ อีกครั้งหนึ่ง ถูกกล่าวไว้อย่างแน่นอนด้วยเอวํศัพท์ ก็อาการแห่งอุปมานั้น เมื่อถูกทำให้แน่นอนแล้ว โดยอรรถก็คืออุปมานั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มาในอรรถว่าอุปมา”

Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadesākāro, so atthato upadesoyevāti vuttaṃ – ‘‘evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbantiādīsu upadese’’ti.

ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยบทเป็นต้นว่า “พึงก้าวไปโดยอาการอย่างนี้” แห่งความถึงพร้อมด้วยอิริยาบถอันสมควรแก่สมณะที่ทรงแนะนำอยู่ อาการแห่งการแนะนำใดที่มีอยู่ในบทนั้น อาการนั้น โดยอรรถก็คืออุปเทสนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในบทเป็นต้นว่า ‘เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ เธอพึงถอยกลับอย่างนี้’ มาในอรรถว่าอุปเทส”

‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti ettha bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ yaṃ tattha vijjamānaguṇānaṃ pakārehi [Pg.8] haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, so tattha pahaṃsanākāroti vuttanayena yojetabbaṃ.

ในบทว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น” การชื่นชม การทำความร่าเริง การชื่นชมอย่างยิ่งด้วยประเภทแห่งคุณธรรมที่มีอยู่จริงอันใดในบทนั้น ที่บุคคลผู้รับธรรมซึ่งรู้เนื้อความที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ตามความเป็นจริงโดยไม่วิปริตได้กระทำแล้ว พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วว่า นั่นคืออาการแห่งการชื่นชมในบทนั้น

‘‘Evamevaṃ panāya’’nti ettha garahaṇākāroti vuttanayena yojetabbaṃ. So ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃsaddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānato vuttāti veditabbaṃ.

ในบทว่า “ก็...นี้นี่แหละอย่างนี้” พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วว่า เป็นอาการแห่งการตำหนิ และพึงทราบว่า อาการแห่งการตำหนินั้น ในที่นี้ ถูกประกาศด้วยเอวํศัพท์ เพราะความใกล้เคียงของศัพท์ที่เป็นเครื่องด่าว่า มีคำว่า “นางคนถ่อย” เป็นต้น พึงทราบว่า อาการแห่งอุปมาเป็นต้น ก็ถูกกล่าวไว้เพราะความใกล้เคียงของศัพท์มีคำว่า “กองดอกไม้” เป็นต้น ที่กล่าวไว้โดยเป็นอุปมาเป็นต้น ฉันใด ในบทนี้ก็ฉันนั้น

‘‘Evaṃ no’’ti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāvena sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘no vā kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃsaddena āvikataṃ. So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti vuttaṃ – ‘‘evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe’’ti.

แม้ในบทว่า “เอวํ โน” นี้ การตัดสินอาการนั้น อันท่านทำให้ปรากฏแล้วด้วยเอวํศัพท์ เพราะเหตุที่เมื่อทรงกระทำคำถามว่า “ความเห็นของท่านทั้งหลายในเรื่องนี้เป็นอย่างไร” ด้วยสามารถแห่งการถือเอาตามความเห็น เพื่อให้รู้การตัดสินโดยความเป็นธรรมที่นำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แห่งธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วอย่างใด จึงตรัสตอบว่า “ความเห็นของพวกเราในเรื่องนี้เป็นอย่างนี้” ก็อาการที่เป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แห่งธรรมทั้งหลายเหล่านั้น เมื่อถูกกำหนดอยู่ ย่อมเป็นอรรถอวธารณะ (การเน้นความ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า “ในบทว่า เอวํ โน เอตฺถ โหติ เป็นต้น เป็นอวธารณัตถะ”

‘‘Evañca vadehī’’ti yathāhaṃ vadāmi evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehīti vadanākāro idāni vattabbo evaṃsaddena nidassīyatīti ‘‘nidassanattho’’ti vuttaṃ.

ในบทว่า “เอวญฺจ วเทหิ” (และเธอจงกล่าวอย่างนี้) ความว่า “เรากล่าวอยู่อย่างใด เธอจงกล่าวกับสมณะอานนท์อย่างนั้น” ดังนี้ อาการแห่งการกล่าวที่จะกล่าวต่อไปนี้ อันท่านแสดงด้วยเอวํศัพท์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นนิทัสสนัตถะ (อรรถว่าการแสดง)

Evamākāravisesavācīnampi etesaṃ evaṃsaddānaṃ upamādivisesatthavuttitāya upamādiatthatā vuttā. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre niyojitehi bhikkhūhi tattha patiṭṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā tattha evaṃsaddo vacanasampaṭiggahattho. Tena evaṃ, bhanteti sādhu, bhante, suṭṭhu, bhanteti vuttaṃ hoti. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

ความเป็นอรรถมีอุปมาเป็นต้น อันท่านกล่าวไว้แล้ว สำหรับเอวํศัพท์ทั้งหลายเหล่านี้ แม้ที่เป็นเครื่องกล่าวอาการพิเศษ ด้วยความเป็นไปในอรรถพิเศษมีอุปมาเป็นต้นอย่างนี้ ส่วนในบทว่า “เอวํ ภนฺเต” (อย่างนั้น พระเจ้าข้า) เอวํศัพท์ในบทนั้นเป็นวจนสัมปฏิคคหัตถะ (อรรถว่าการรับคำ) เพราะเหตุที่ภิกษุทั้งหลายผู้ประกอบตนในการฟังและมนสิการธรรมโดยดี ได้กล่าวไว้ด้วยสามารถแห่งการรับรู้อย่างดีถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นในธรรมนั้น ด้วยเอวํศัพท์นั้น ท่านประสงค์จะกล่าวว่า “สาธุ ภนฺเต” (ดีแล้ว พระเจ้าข้า) “สุฏฺฐุ ภนฺเต” (ดีอย่างยิ่ง พระเจ้าข้า) เอวํศัพท์นั้นในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า อาการ, นิทัสสนะ และอวธารณะ

Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ท่านย่อมแสดงเนื้อความนี้ด้วยเอวํศัพท์ในอรรถว่าอาการ คือ “ใครเล่าจะสามารถเพื่อจะรู้พระวจนะของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น อันละเอียดด้วยนัยต่างๆ มีอัธยาศัยต่างๆ เป็นสมุฏฐาน สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์ต่างๆ ลึกซึ้งด้วยธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธ อันมาสู่คลองโสตะของสรรพสัตว์ตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ได้โดยประการทั้งปวง แต่ถึงแม้จะยังความปรารถนาจะฟังให้เกิดขึ้นด้วยความพยายามทั้งปวงแล้ว (ก็กล่าวได้เพียงว่า) ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ แม้ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาโดยอาการอย่างหนึ่ง” ดังนี้

Ettha [Pg.9] ca ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā nandiyāvattatipukkhalasīhavikkīḷitadisālocanaaṅkusasaṅkhātā ca assādādivisayādibhedena nānāvidhā nayā nānānayā. Nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattianupaññattādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakādivasena kusalādivasena khandhādivasena, saṅgahādivasena, samayavimuttādivasena, ṭhapanādivasena, kusalamūlādivasena, tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ.

และในบทนี้ นัยทั้งหลายที่นับว่า เอกัตตนัย นานัตตนัย อัพยาปารนัย เอวํธัมมตานัย และที่นับว่า นันทิยาวัตตนัย ติปุกขลนัย สีหวิกีฬิตนัย ทิสาโลจนนัย อังกุสนัย อันมีประการต่างๆ โดยความแตกต่างแห่งอัสสาทะเป็นต้น และวิสัยเป็นต้น ชื่อว่า นานานยา (มีนัยต่างๆ) อีกอย่างหนึ่ง นัยทั้งหลาย คือความเป็นไปแห่งบาลี และความเป็นไปแห่งบาลีเหล่านั้นก็มีประการต่างๆ โดยความแตกต่างแห่งบัญญัติ อนุบัญญัติ เป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งสังกิเลสภาคิยะเป็นต้น โลกิยะเป็นต้น และที่ระคนกันทั้งสองนั้นเป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งกุศลเป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งขันธ์เป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งสังคหะเป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งสมยวิมุตติเป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งฐปนาเป็นต้น, โดยความแตกต่างแห่งกุศลมูลเป็นต้น และโดยความแตกต่างแห่งติกปัฏฐานเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นานานยา (มีนัยต่างๆ) บทว่า นานานยนิปุณํ (ละเอียดด้วยนัยต่างๆ) คือ ละเอียด อ่อน สุขุม ด้วยนัยเหล่านั้น

Āsayova ajjhāsayo, so ca sassatādibhedena apparajakkhatādibhedena ca anekavidho. Attajjhāsayādiko eva vā aneko ajjhāsayo anekajjhāsayo. So samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ.

ความมุ่งหมายนั่นแหละ ชื่อว่า อัธยาศัย และอัธยาศัยนั้นก็มีประการต่างๆ มากมาย โดยความแตกต่างแห่งสัสสตทิฏฐิเป็นต้น และโดยความแตกต่างแห่งความเป็นผู้มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง อัธยาศัยมีอัตตัชฌาสัยเป็นต้นนั่นแหละ มีหลายอย่าง ชื่อว่า อเนกัชฌาสัย อัธยาศัยนั้นเป็นสมุฏฐาน คือเป็นเหตุเกิดแห่งธรรมชาตินี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อเนกัชฌาสยสมุฏฺฐานํ (มีอัธยาศัยต่างๆ เป็นสมุฏฐาน)

Sīlādiatthasampattiyā tabbibhāvanabyañjanasampattiyā saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatattā atthabyañjanasampannaṃ.

ชื่อว่า อัตถพยัญชนสัมปันนัง (สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ) เพราะความถึงพร้อมด้วยอรรถมีศีลเป็นต้น และเพราะความถึงพร้อมด้วยพยัญชนะที่ประกาศอรรถนั้น และเพราะความที่ประกอบพร้อมแล้วด้วยอรรถบท ๖ ประการ ด้วยสามารถแห่งการแสดงโดยย่อ, การประกาศ, การเปิดเผย, การจำแนก, การทำให้ตื้น, และการบัญญัติ และด้วยพยัญชนบท ๖ ประการ ด้วยสามารถแห่งอักขระ, บท, พยัญชนะ, อาการ, นิรุตติ, และนิทเทส

Iddhiādesanānusāsanībhedena tesu ca ekekassa visayādibhedena vividhaṃ bahuvidhaṃ vā pāṭihāriyaṃ etassāti vividhapāṭihāriyaṃ. Tattha paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyanti atthe sati bhagavato na paṭipakkhā rāgādayo santi ye haritabbā, puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha pāṭihāriyanti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyanti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ceva sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā honti. Paṭīti vā ayaṃ saddo pacchāti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (cūḷani. pārāyanavagga, vatthugāthā 4) viya. Tasmā samāhite [Pg.10] citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ. Attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ. Iddhiādesanānusāsaniyo vigatūpakkilesena katakiccena sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanīsamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato. Tattha jātaṃ nimittabhūtato tato vā āgatanti pāṭihāriyanti attho veditabbo.

ชื่อว่า วิวิธปาฏิหาริยํ (มีปาฏิหาริย์ต่างๆ) เพราะมีปาฏิหาริย์มีประการต่างๆ หรือมีหลายอย่างแก่เทศนานี้ โดยความแตกต่างแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ และในปาฏิหาริย์เหล่านั้นแต่ละอย่าง โดยความแตกต่างแห่งวิสัยเป็นต้น ในบทนั้น เมื่อมีอรรถว่า ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดปฏิปักษ์ คือเพราะนำออกซึ่งกิเลสมีราคะเป็นต้น กิเลสมีราคะเป็นต้นที่เป็นปฏิปักษ์อันพึงกำจัดของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมไม่มี แม้ของปุถุชน อิทธิวิธญาณย่อมเป็นไปในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณ ๘ ประการ มีปฏิปักษ์อันกำจัดแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจกล่าวในที่นี้ว่า เป็นปาฏิหาริย์ แม้ด้วยโวหารว่าเป็นไปในจิตนั้น แต่ถ้าว่า กิเลสทั้งหลายที่เกิดขึ้นในสันดานของเวไนยสัตว์ ก็เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระมหากรุณา และท่านกล่าวว่า เป็นปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดกิเลสเหล่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ คำนี้ย่อมสมควร อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระศาสนา เป็นปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดเดียรถีย์เหล่านั้น จริงอยู่ เดียรถีย์เหล่านั้นย่อมเป็นผู้อันท่านกำจัด นำออกแล้ว ด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ด้วยสามารถแห่งการกำจัดทิฏฐิ และด้วยความเป็นผู้ไม่สามารถในการประกาศทิฏฐิ อีกอย่างหนึ่ง ปฏิ ศัพท์นี้ ย่อมให้รู้อรรถของศัพท์ว่า ปัจฉา (ภายหลัง) เหมือนในบทเป็นต้นว่า “เมื่อท่านผู้นั้นเข้าไปแล้วภายหลัง พราหมณ์อีกคนหนึ่งได้มาแล้ว” เพราะเหตุนั้น สิ่งที่พึงนำไป คือพึงให้เป็นไปภายหลัง โดยกิจที่ได้ทำแล้วในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส ชื่อว่า ปาฏิหาริย์ อีกอย่างหนึ่ง การนำไปภายหลังเมื่ออุปกิเลสของตนอันท่านกำจัดแล้วด้วยจตุตถฌานและมรรค ชื่อว่า ปาฏิหาริย์ อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ อันบุคคลผู้ปราศจากอุปกิเลส มีกิจทำแล้ว พึงให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ และเมื่ออุปกิเลสของตนอันท่านกำจัดแล้ว ย่อมเป็นเครื่องกำจัดอุปกิเลสของสัตว์อื่น เพราะเหตุนั้น จึงเป็นปาฏิหาริย์ ปฏิหาริยศัพท์นั่นแหละ เป็น ปาฏิหาริย์ อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่เกิดขึ้นในหมู่แห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ อันเป็นเครื่องกำจัดปฏิปักษ์ แต่ละอย่างๆ เรียกว่า ปาฏิหาริย์ อีกอย่างหนึ่ง จตุตถฌานและมรรค ชื่อว่า ปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดปฏิปักษ์ พึงทราบอรรถว่า สิ่งที่เกิดในฌานและมรรคนั้น หรือสิ่งที่มาจากฌานและมรรคนั้นอันเป็นนิมิต ชื่อว่า ปาฏิหาริย์

Yasmā pana tantiatthadesanā tabbohārābhisamayasaṅkhātā hetuhetuphalatadubhayapaññattipaṭivedhasaṅkhātā vā dhammatthadesanāpaṭivedhā gambhīrā, sasādīhi viya mahāsamuddo anupacitakusalasambhārehi alabbhaneyyappatiṭṭhā duppariyogāhā ca, tasmā tehi catūhi gambhīrabhāvehi yuttanti bhagavato vacanaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ.

อนึ่ง เพราะเหตุใด ธรรมะ อรรถะ เทศนา และปฏิเวธ กล่าวคือ ปาฬิ อรรถ เทศนา และการตรัสรู้ปาฬินั้น หรือกล่าวคือ เหตุ ผลแห่งเหตุ บัญญัติ และการตรัสรู้ เป็นธรรมลึกซึ้ง เพราะสำหรับผู้ที่ไม่ได้สั่งสมกุศลสัมภารไว้ จะหยั่งถึงไม่ได้และเข้าถึงได้โดยยาก เหมือนมหาสมุทรที่สัตว์เช่นกระต่ายเป็นต้นหยั่งถึงไม่ได้ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระดำรัสของพระผู้มีพระภาค จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยธรรม โดยอรรถ โดยเทศนา และโดยปฏิเวธ เพราะประกอบด้วยความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการเหล่านั้น

Eko eva bhagavato dhammadesanāghoso, ekasmiṃ khaṇe pavattamāno nānābhāsānaṃ sattānaṃ attano attano bhāsāvasena apubbaṃ acarimaṃ gahaṇūpago hoti. Acinteyyo hi buddhānaṃ buddhānubhāvoti sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathaṃ āgacchatīti veditabbaṃ.

พระสุรเสียงในการแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์เดียวเท่านั้น เมื่อเป็นไปในขณะเดียวกัน ย่อมเข้าถึงการรับเอาของสัตว์ทั้งหลายผู้มีภาษาต่างๆ กันได้โดยไม่ก่อนไม่หลังกันตามภาษาของตนๆ จริงอยู่ พุทธานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระสุรเสียงนั้นย่อมมาสู่คลองโสตของสัตว์ทั้งปวงตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ

Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

(พระอานนท์) เมื่อจะเปลื้องตนว่า "เรามิใช่ผู้ตรัสรู้เอง ธรรมนี้เรามิได้กระทำให้แจ้ง" จึงทรงแสดงพระสูตรทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปนี้ด้วยคำว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ซึ่งมีความหมายเป็นการอ้างอิงว่า "แม้ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาอย่างนี้"

Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā, ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ [Pg.11] sotukāmataṃ janeti. ‘‘Evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti. Aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato aññathā na pana bhagavatā desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā, sā neva sabbākārena sakkā viññātunti vuttovāyamattho. Sutākārāvirujjhanameva hi dhāraṇabalaṃ.

(พระอานนท์) เมื่อจะแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตน ตามสมควรแก่ความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีคติ อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีสติ อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีความเพียร อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ" และตามสมควรแก่ความเป็นผู้ที่พระธรรมเสนาบดีสรรเสริญไว้ว่า "ท่านอานนท์เป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย" จึงทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยคำที่มีความหมายเป็นการยืนยันว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ และธรรมนั้นพึงทราบว่าไม่ขาดไม่เกินทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เป็นอย่างนี้เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น" คำว่า "ไม่เป็นอย่างอื่น" หมายถึง ไม่เป็นอย่างอื่นจากอาการที่ได้สดับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค แต่ไม่ได้หมายถึง (ไม่เป็นอย่างอื่น) จากอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ (ทั้งหมด) จริงอยู่ พระเทศนาของพระผู้มีพระภาคมีอานุภาพเป็นอจินไตย ใครๆ ไม่สามารถจะรู้ได้โดยอาการทั้งปวง อรรถนี้เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเทียว จริงอยู่ กำลังแห่งการทรงจำคือการไม่ขัดแย้งกับอาการที่ได้สดับมานั่นเอง

Mesaddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.194; su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88; 5.382; a. ni. 4.257) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā sutaṃ, mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

เม ศัพท์ ปรากฏในอรรถ ๓ อย่าง จริงอย่างนั้น เม ศัพท์นั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "โภชนะที่ได้มาด้วยการขับคาถา เราไม่พึงบริโภค" มีอรรถว่า มยา (อันเรา) ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด" มีอรรถว่า มยฺหํ (แก่เรา) ในบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา" มีอรรถว่า มม (ของเรา) ส่วนในที่นี้ ย่อมควรในอรรถทั้งสอง คือ "อันเราได้สดับแล้ว" และ "การสดับของเรา"

Ettha ca yo paro na hoti, so attāti evaṃ vattabbe niyakajjhattasaṅkhāte sasantāne vattanato tividhopi mesaddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānādivisesasaṅkhāto pana viññāyatevāyaṃ atthabhedoti ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti vuttoti daṭṭhabbaṃ.

และในอรรถทั้งสามนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า สิ่งใดไม่ใช่สิ่งอื่น สิ่งนั้นคือตน เพราะเป็นไปในสันดานของตนซึ่งนับว่าเป็นของตนและเป็นภายใน แม้ เม ศัพท์ ทั้งสามอย่างจะปรากฏในอรรถเดียวกันคืออัตตา (ตน) ก็ตาม แต่ความแตกต่างแห่งอรรถนี้ซึ่งนับว่าเป็นวิเสสนะ คือ กรณะ สัมปทาน เป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้กันได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เม ศัพท์ ปรากฏในอรรถ ๓ อย่าง" ดังนี้ พึงทราบเถิด

Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanavissutakilinnūpacitānuyogasotaviññeyya sotadvārānusāra viññātādianekatthappabhedo. Kiñcāpi hi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ sutasaddo eva taṃ tamatthaṃ vadatīti anupasaggassa sutasaddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhati.

สุต ศัพท์นี้ว่า สุตํ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค มีความแตกต่างแห่งอรรถมากมายเป็นต้นว่า ไป, ปรากฏ, เปียกชุ่ม, สั่งสม, ประกอบเนืองๆ, สิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ, สิ่งที่พึงรู้ได้โดยลำดับแห่งโสตทวาร จริงอยู่ แม้ว่าอุปสรรคจะทำให้กิริยาพิเศษขึ้น แต่เพราะเป็นเพียงตัวส่องความหมาย แม้เมื่อมีอุปสรรคนั้นอยู่ สุต ศัพท์นั่นเองย่อมกล่าวอรรถนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ในการยกอรรถของ สุต ศัพท์ที่ไม่มีอุปสรรค การถือเอา (สุต ศัพท์) ที่มีอุปสรรคด้วยจึงไม่ขัดข้อง

Tattha ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilesena kilinnā kilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu [Pg.12] (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa ‘‘sotadvārānusārena upadhārita’’nti vā ‘‘upadhāraṇa’’nti vā attho. Me-saddassa hi mayāti atthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati. Mamāti atthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "เสนาย ปสุโต" มีอรรถว่า ไปอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า "สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต" มีอรรถว่า ของผู้มีธรรมอันปรากฏแล้ว ในบาลีเป็นต้นว่า "อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา" มีอรรถว่า ผู้ชุ่มแล้วด้วยกิเลส แก่ผู้ไม่ชุ่มแล้ว ในบาลีเป็นต้นว่า "ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ" มีอรรถว่า สั่งสมแล้ว ในบาลีเป็นต้นว่า "เย ฌานปฺปสุตา ธีรา" มีอรรถว่า ประกอบแล้วในฌาน ในบาลีเป็นต้นว่า "ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ" มีอรรถว่า สิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ ในบาลีเป็นต้นว่า "สุตธโร สุตสนฺนิจโย" มีอรรถว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งสิ่งที่รู้ได้โดยลำดับแห่งโสตทวาร ส่วนในที่นี้ สุต ศัพท์นี้มีอรรถว่า "อันทรงจำไว้โดยลำดับแห่งโสตทวาร" หรือ "การทรงจำ" จริงอยู่ เมื่อ เม ศัพท์ มีอรรถว่า มยา (อันเรา) ย่อมควรว่า "อย่างนี้ อันเราได้สดับแล้ว คือ อันทรงจำไว้โดยลำดับแห่งโสตทวาร" เมื่อมีอรรถว่า มม (ของเรา) ย่อมควรว่า "อย่างนี้ การสดับของเรา คือ การทรงจำโดยลำดับแห่งโสตทวาร"

Evametesu tīsu padesu yasmā sutasaddasannidhāne payuttena evaṃsaddena savanakiriyājotakena bhavitabbaṃ, tasmā evanti sotaviññāṇasampaṭicchanādisotadvārikaviññāṇānantaraṃ uppannamanodvārikaviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ. Sabbāni hi vākyāni evakāratthasahitāniyeva avadhāraṇaphalattā tesaṃ. Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Yathā hi sutaṃ sutamevāti vattabbataṃ arahati tathā taṃ sammā sutaṃ anūnaggahaṇaṃ anadhikaggahaṇaṃ aviparītaggahaṇañca hotīti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti etasmiṃ pakkhe yasmā sutanti etassa asutaṃ na hotīti ayamattho vutto, tasmā sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – evaṃ me sutaṃ, na mayā idaṃ diṭṭhaṃ, na sayambhūñāṇena sacchikataṃ, na aññathā vā upaladdhaṃ. Api ca sutaṃva, tañca kho sammadevāti. Avadhāraṇatthe vā evaṃsadde ayamatthayojanā, tadapekkhassa sutasaddassa niyamattho sambhavatīti tadapekkhassa sutasaddassa assavanabhāvappaṭikkhepo anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanatā ca veditabbā. Iti savanahetusavanavisesavasenapi sutasaddassa atthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

ในบรรดาบททั้งสามเหล่านี้ คือ เอวํ เม สุตํ นั้น, เพราะว่า เอวํศัพท์ ที่ใช้ในที่ใกล้กับ สุตศัพท์ พึงเป็นศัพท์ที่แสดงกิริยาคือการฟัง ฉะนั้น บทว่า เอวํ จึงเป็นการแสดงกิจของมโนทวาริกวิญญาณที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งโสตทวาริกวิญญาณมีโสตวิญญาณและสัมปฏิจฉันนวิญญาณเป็นต้น. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยวิญญาณที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ ประโยคทั้งปวงย่อมประกอบด้วยอรรถของเอวการศัพท์นั่นเทียว เพราะประโยคเหล่านั้นมีอวธารณะเป็นผล. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงถึงการรับเอาไว้โดยไม่ขาดไม่เกินและไม่วิปริต ด้วยการปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ฟัง. จริงอยู่ ธรรมที่ได้ฟังแล้วสมควรที่จะกล่าวได้ว่า "เป็นเพียงสิ่งที่ได้ฟัง" ฉันใด ธรรมนั้นก็เป็นสิ่งที่ได้ฟังมาอย่างดี คือเป็นการรับเอาไว้โดยไม่ขาด ไม่เกิน และไม่วิปริต ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในทฤษฎีที่ว่า "ศัพท์ย่อมบอกอรรถโดยวิธีการตัดอรรถของศัพท์อื่นออกไป" นั้น, เพราะบทว่า สุตํ นี้ มีอรรถที่กล่าวไว้ว่า "มิใช่ไม่ได้ฟัง" ฉะนั้น บทว่า สุตํ จึงเป็นการแสดงถึงการรับเอาไว้โดยไม่ขาดไม่เกินและไม่วิปริต ด้วยการปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ฟัง. ความหมายที่กล่าวไว้คืออย่างนี้: ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, ธรรมนี้ข้าพเจ้ามิได้เห็น, มิได้ทำให้แจ้งด้วยพระสยัมภูญาณ, หรือมิได้บรรลุโดยประการอื่น. แต่ทว่า ได้ฟังมาเท่านั้น, และธรรมที่ได้ฟังมานั้น ก็ได้ฟังมาอย่างดีโดยแท้. หรือในกรณีที่ เอวํศัพท์ มีอรรถว่า อวธารณะ (การเน้นความ) การประกอบอรรถเป็นดังนี้, เพราะเมื่ออ้างถึงอรรถนั้น อรรถที่แน่นอนของ สุตศัพท์ ย่อมมีได้ ฉะนั้น เมื่ออ้างถึงอรรถนั้น พึงทราบว่า สุตศัพท์ มีการปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ฟัง และมีการแสดงถึงการรับเอาไว้โดยไม่ขาดไม่เกินและไม่วิปริต. ด้วยเหตุนี้ พึงเห็นว่า การประกอบอรรถของ สุตศัพท์ ได้กระทำแล้วโดยอำนาจแห่งเหตุแห่งการฟังและความพิเศษแห่งการฟัง.

Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānatthabyañjanaggahaṇato nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ ākārattho evaṃsaddoti karitvā. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ yathāvuttāya viññāṇavīthiyā pariyattidhammārammaṇattā. Ayañhettha saṅkhepo – nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā karaṇabhūtāya mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo sutoti.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงภาวะที่เกิดขึ้นในอารมณ์โดยประการต่างๆ เพราะวิญญาณวิถีที่ดำเนินไปตามโสตทวารนั้นย่อมรับรู้อรรถและพยัญชนะที่แตกต่างกัน, ทั้งนี้เพราะ เอวํศัพท์ มีอรรถว่า อาการ (ประการ). บทว่า เม เป็นการแสดงตน. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงธรรม เพราะวิญญาณวิถีที่กล่าวแล้วมีปริยัติธรรมเป็นอารมณ์. นี้คือใจความโดยสรุปในนัยนี้: "โดยเราผู้ใช้วิญญาณวิถีอันเป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ เป็นเครื่องมือ, กิจอื่นมิได้กระทำ, แต่กิจนี้ได้กระทำแล้ว, คือ ธรรมนี้ได้ถูกฟังแล้ว".

Tathā [Pg.13] evanti nidassitabbappakāsanaṃ nidassanattho evaṃsaddoti katvā nidassetabbassa niddisitabbabhāvato. Tasmā evaṃsaddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti veditabbaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Sutasaddena hi labbhamānā savanakiriyā savanaviññāṇappabandhappaṭibaddhā, tattha ca puggalavohāro, na ca puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhati. Tassāyaṃ saṅkhepattho – yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ sutanti.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงสิ่งที่พึงชี้แจง เพราะ เอวํศัพท์ มีอรรถว่า การชี้แจง และเพราะสิ่งที่พึงชี้แจงมีภาวะที่ต้องถูกชี้แจง. ฉะนั้น พึงทราบว่า ด้วย เอวํศัพท์ พระสูตรทั้งสิ้นย่อมเป็นอันถูกอ้างถึง. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคล. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของบุคคล. จริงอยู่ กิริยาคือการฟังที่ได้จาก สุตศัพท์ นั้น เกี่ยวเนื่องกับความสืบต่อแห่งสวนวิญญาณ (วิญญาณที่ทำหน้าที่ฟัง), และในความสืบต่อนั้นมีโวหารว่า "บุคคล" อยู่, และกิริยาคือการฟังย่อมไม่มีในความสืบต่อแห่งธรรมที่ปราศจากโวหารว่า "บุคคล". ใจความโดยสรุปของนัยนี้คือ: "พระสูตรใดที่เราจักแสดง, พระสูตรนั้นเราได้ฟังมาอย่างนี้".

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānārammaṇappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso ākārattho eva evaṃsaddoti katvā. Evanti hi ayamākārapaññatti dhammānaṃ taṃ taṃ pavattiākāraṃ upādāya paññapetabbasabhāvattā. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso, sotabbo hi dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānaṃ hoti. Ettāvatā nānappakārena pavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattu visaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงอาการต่างๆ ของสันตานแห่งจิตใด ที่มีการรับรู้อรรถและพยัญชนะต่างๆ อันเนื่องมาจากการเป็นไปในอารมณ์ที่หลากหลาย, ทั้งนี้เพราะ เอวํศัพท์ มีอรรถว่า อาการ. จริงอยู่ บทว่า เอวํ นี้เป็นบัญญัติเกี่ยวกับอาการ เพราะมีสภาวะที่พึงบัญญัติขึ้นโดยอาศัยอาการความเป็นไปนั้นๆ ของธรรมทั้งหลาย. บทว่า เม เป็นการแสดงผู้กระทำ (กัตตุ). บทว่า สุตํ เป็นการแสดงอารมณ์ (วิสัย), เพราะธรรมที่พึงฟังย่อมเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของบุคคลผู้เป็นกัตตุแห่งสวนกิริยา (กิริยาคือการฟัง) โดยอำนาจแห่งสวนกิริยานั้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงแล้วซึ่งการตัดสินใจรับรู้อารมณ์ของผู้กระทำ (กัตตุ) ผู้เพียบพร้อมด้วยสันตานแห่งจิตที่เป็นไปโดยประการต่างๆ.

Atha vā evanti puggalakiccaniddeso, sutānañhi dhammānaṃ gahitākārassa nidassanassa avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvena evaṃsaddena tadākārādidhāraṇassa puggalavohārupādānadhammabyāpārabhāvato puggalakiccaṃnāma niddiṭṭhaṃ hotīti. Sutanti viññāṇakiccaniddeso, puggalavādinopi hi savanakiriyā viññāṇanirapekkhā na hotīti. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Meti hi saddappavatti ekanteneva sattavisesavisayā viññāṇakiccañca tattheva samodahitabbanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena sutanti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงกิจของบุคคล, เพราะว่า ด้วย เอวํศัพท์ ซึ่งมีสภาวะประกาศอาการที่รับเอาไว้, การชี้แจง, หรือการเน้นความ ของธรรมทั้งหลายที่ได้ฟังแล้ว, กิจที่ชื่อว่า "กิจของบุคคล" ย่อมเป็นอันถูกแสดงแล้ว, เนื่องจากว่าการทรงจำอาการนั้นๆ เป็นต้น เป็นการทำงานของธรรมอันเป็นที่อาศัยแห่งโวหารว่า "บุคคล". บทว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของวิญญาณ, เพราะแม้สำหรับผู้ที่กล่าวถึง "บุคคล" กิริยาคือการฟังก็มิได้เป็นอิสระจากวิญญาณ. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยกิจทั้งสอง. จริงอยู่ ความเป็นไปของศัพท์ว่า เม ย่อมมีสัตว์พิเศษเป็นวิสัยโดยส่วนเดียว และกิจของวิญญาณก็พึงรวมลงในสัตว์พิเศษนั้นนั่นเอง. นี้คือใจความโดยสรุปในนัยนี้: "อันเราผู้เป็นบุคคล ผู้เพียบพร้อมด้วยวิญญาณอันมีกิจคือการฟัง ผู้ได้โวหารว่ามีกิจคือการฟังโดยอำนาจแห่งวิญญาณ, ได้ฟังแล้ว".

Tathā evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Sabbassa hi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādīsu chasu paññattīsu avarodho, tasmā yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho anussavādīhi gahetabbo viya anuttamatthopi [Pg.14] na hoti. So rūpasaddādiko ruppanānubhavanādiko ca paramatthasabhāvo saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjati. Yo pana evanti ca meti ca vuccamāno ākārattho, so aparamatthasabhāvo saccikaṭṭhaparamatthavasena anupalabbhamāno avijjamānapaññatti nāma. Tasmā kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti, yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti.

อีกนัยหนึ่ง ทั้งบทว่า เอวํ และบทว่า เม โดยอรรถที่เป็นจริงแท้และเป็นปรมัตถ์แล้ว เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง). จริงอยู่ เพราะอรรถทั้งหมดที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์จะต้องเข้าใจผ่านทางบัญญัติเท่านั้น และบัญญัติทั้งปวงก็รวมอยู่ในบัญญัติ ๖ ประการ มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้น, ฉะนั้น อรรถที่ไม่เป็นจริง ดุจมายา พยับแดด เป็นต้น ซึ่งดูเหมือนจะรับรู้ได้ด้วยการฟังตามๆ กันมาเป็นต้นนั้น จึงไม่ใช่อรรถอันสูงสุดเลย. สภาวะที่เป็นปรมัตถ์นั้น คือ รูป เสียง เป็นต้น ซึ่งมีลักษณะแปรปรวน เสวยอารมณ์ เป็นต้น ย่อมมีอยู่โดยอรรถที่เป็นจริงแท้และเป็นปรมัตถ์. ส่วนอรรถว่า "อาการ" ที่กล่าวโดยบทว่า เอวํ และ เม นั้น เป็นสภาวะที่ไม่ใช่ปรมัตถ์ เมื่อไม่สามารถค้นหาได้โดยอรรถที่เป็นจริงแท้และเป็นปรมัตถ์ จึงชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ. ฉะนั้น ในที่นี้ จะมีสิ่งใดโดยปรมัตถ์ ที่จะพึงได้รับการขนานนามว่า เอวํ หรือ เม เล่า?. บทว่า สุตํ เป็นวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริง), เพราะสิ่งใดที่ถูกรับรู้ในที่นี้ด้วยโสตะ (หู), สิ่งนั้นย่อมมีอยู่โดยปรมัตถ์.

Tathā evanti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādīnaṃ paccāmasanavasena. Meti sasantatipariyāpanne khandhe karaṇādivisesavisiṭṭhe upādāya vattabbato upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro dutiyaṃ tatiyantiādiko viya paṭhamādīni, diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā sutanti viññeyyattā diṭṭhādīni upanidhāya vattabbo hoti. Asutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsitoyamatthoti.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า เอวํ นี้ เป็นบัญญัติที่กล่าวโดยอาศัยธรรมทั้งหลายที่มาสู่คลองแห่งโสตทวาร ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาตามซึ่งอาการเป็นต้นอันตนทรงจำไว้แห่งธรรมเหล่านั้น คำว่า เม เป็นอุปาทาบัญญัติ เพราะกล่าวโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลายอันนับเนื่องในสันตติของตน อันพิเศษด้วยวิเสสนะคือกิริยาเป็นต้น คำว่า สุตํ เป็นอุปนิธาบัญญัติ เพราะกล่าวโดยอ้างอิงธรรมมีทิฏฐะเป็นต้น แม้สุตโวหารที่เป็นไปในสัททายตนะที่ปราศจากสภาวะมีทิฏฐะเป็นต้น ก็เป็นเหมือนกับโวหารว่า ทุติยํ ตติยํ เป็นต้น ที่เป็นไปโดยอาศัยปฐมังเป็นต้น เพราะพึงทราบได้ว่า สุตะ โดยอาศัยธรรมที่เห็นแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว ฉะนั้น จึงเป็นคำที่กล่าวโดยอ้างอิงธรรมมีทิฏฐะเป็นต้น ความจริง เพราะเหตุที่ (ธรรมนั้น) มิใช่สิ่งที่ไม่เคยได้ฟัง ฉะนั้น อรรถนี้ท่านจึงประกาศว่า สุตํ (สิ่งที่ได้ฟังแล้ว)

Ettha ca evantivacanena asammohaṃ dīpeti. Paṭividdhā hi attanā sutassa pakāravisesā evanti idha āyasmatā ānandena paccāmaṭṭhā, tenassa asammoho dīpito hoti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti, paccayākāravasena nānappakārā duppaṭividdhā ca suttantāti dīpitanti. Sutantivacanena sutassa asammosaṃ dīpeti, sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantare mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, sammohābhāvena paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarikālapaññāsiddhi, tathā asammosena satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā. Byañjanānañhi paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutaṃ dhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtā hoti paññāya pubbaṅgamāti katvā. Satipubbaṅgamāya paññāya atthappaṭivedhasamatthatā. Atthassa hi paṭivijjhitabbo ākāro gambhīroti paññāya byāpāro adhiko, sati tattha guṇībhūtāyevāti satiyā pubbaṅgamāyāti [Pg.15] katvā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthatāya dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

อีกอย่างหนึ่ง ในบททั้งสามนี้ ด้วยบทว่า เอวํ ย่อมแสดงถึงความไม่หลงลืม จริงอยู่ ประเภทอันวิเศษแห่งธรรมที่ตนได้ฟังแล้ว อันพระอานนท์ผู้มีอายุได้พิจารณาตามแล้วในพระบาลีนี้ว่า เอวํ (อย่างนี้) ด้วยเหตุนั้น ความไม่หลงลืมของท่านจึงเป็นอันท่านแสดงแล้ว เพราะผู้ที่หลงแล้ว ย่อมไม่สามารถเพื่อจะแทงตลอดประเภทต่างๆ ได้ (ท่าน) แสดงไว้ว่า เนื้อความแห่งพระสูตรทั้งหลายมีประเภทต่างๆ และแทงตลอดได้ยากด้วยอำนาจแห่งปัจจยาการ ด้วยบทว่า สุตํ ย่อมแสดงถึงความไม่ลืมเลือนสิ่งที่ได้ฟังแล้ว เพราะความเป็นผู้สามารถแสดงอาการที่ได้ฟังแล้วตามความเป็นจริง จริงอยู่ บุคคลใดลืมเลือนสิ่งที่ได้ฟังแล้ว ในกาลอื่น บุคคลนั้นย่อมไม่รับรองว่า 'ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว' ด้วยประการฉะนี้ ความสำเร็จแห่งปัญญาย่อมมีแก่ท่านเพราะความไม่หลงลืม หรือว่า ความสำเร็จแห่งปัญญาในกาลต่อมา ย่อมมีเพราะความไม่มีโมหะ หรือเพราะปัญญาที่เกิดขึ้นดีแล้วในเวลาฟังนั่นเอง ฉันใด ความสำเร็จแห่งสติย่อมมีเพราะความไม่ลืมเลือน ฉันนั้น ในปัญญาและสตินั้น ความสามารถในการทรงจำพยัญชนะย่อมมีได้ด้วยสติอันมีปัญญาเป็นเบื้องหน้า จริงอยู่ อาการที่พึงแทงตลอดแห่งพยัญชนะทั้งหลายไม่ลึกซึ้งนัก ในการทรงจำพยัญชนะนั้น พึงทำการทรงจำตามที่ได้ฟังแล้วเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น กิจของสติจึงมีมากกว่า ปัญญาย่อมเป็นคุณสมบัติรองในกิจนั้น เพราะทำสติให้มีปัญญาเป็นเบื้องหน้า ความสามารถในการแทงตลอดอรรถย่อมมีได้ด้วยปัญญาอันมีสติเป็นเบื้องหน้า จริงอยู่ อาการที่พึงแทงตลอดแห่งอรรถนั้นลึกซึ้ง ด้วยเหตุนั้น กิจของปัญญาจึงมีมากกว่า สติย่อมเป็นคุณสมบัติรองในกิจนั้นนั่นเอง เพราะทำปัญญาให้มีสติเป็นเบื้องหน้า เพราะประกอบด้วยความสามารถทั้งสองประการนั้น ความสำเร็จแห่งความเป็นธรรมภัณฑาคาริกย่อมมีได้ ด้วยความสามารถในการดูแลรักษาคลังพระธรรมอันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ

Aparo nayo – evantivacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti, tena ca vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ upari vakkhamānānaṃ nānappakārappaṭivedhajotakānaṃ aviparītasiddhi dhammavisayattā. Na hi ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedho sambhavati. Sutantivacanena avikkhepaṃ dīpeti, ‘‘paṭhamabodhisuttaṃ kattha bhāsita’’ntiādipucchāvasena pakaraṇapattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavati vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti assutavato sappurisūpanissayavirahitassa ca tadabhāvato. Na hi vikkhitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupanissayamānassa savanaṃ atthīti.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า เอวํ ย่อมแสดงถึงโยนิโสมนสิการ เพราะด้วยโยนิโสมนสิการนั้น และเพราะความเป็นธรรมอันไม่วิปริตเป็นอารมณ์แห่งบทว่า เอวํ ทั้งหลาย อันเป็นเครื่องส่องให้เห็นการแทงตลอดประเภทต่างๆ ซึ่งจักกล่าวต่อไปข้างหน้า อันมีความหมายว่า อาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ ซึ่งกำลังกล่าวอยู่ จริงอยู่ การแทงตลอดประเภทต่างๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้มนสิการโดยไม่แยบคาย ด้วยบทว่า สุตํ ย่อมแสดงถึงความไม่ฟุ้งซ่าน เพราะการฟังพระสูตรที่จะกล่าวต่อไป ซึ่งถึงลำดับแห่งคัมภีร์ด้วยอำนาจแห่งคำถามเป็นต้นว่า 'ปฐมโพธิสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน' ย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากสมาธิในการฟัง เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่มีการฟัง จริงอยู่ บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แม้เมื่อมีผู้กล่าวด้วยความสมบูรณ์พร้อมทุกอย่าง ก็ย่อมกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ได้ฟัง ขอท่านจงกล่าวอีกครั้ง' และในธรรม ๒ ประการนี้ ด้วยโยนิโสมนสิการ ย่อมยังอัตตสัมมาปณิธิและปุพเพกตปุญญตาให้สำเร็จ เพราะธรรมนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งตนไว้ไม่ชอบ หรือผู้ที่มิได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมยังการฟังพระสัทธรรมและสัปปุริสูปนิสสัยให้สำเร็จ เพราะธรรมนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ไม่ได้ฟัง หรือผู้ที่ปราศจากสัปปุริสูปนิสสัย จริงอยู่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่สามารถเพื่อจะฟังได้ และการฟังย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ไม่อาศัยสัตบุรุษทั้งหลาย

Aparo nayo – ‘‘yassa cittasantānassa nānappakārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso’’ti vuttaṃ. Yasmā ca so bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanena niravasesaṃ parahitapāripūrīkaraṇabhūto evaṃ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā hoti. Tasmā evanti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpe dese vasato sappurisūpanissayavirahitassa ca savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti. Sammā paṇihitacitto pubbe ca katapuñño visuddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammā paṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43) ‘‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi. Patirūpadesavāsena hi sappurisūpanissayena ca sādhūnaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena [Pg.16] parisuddhappayogo hoti. Tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, pubbeyeva taṇhādiṭṭhisaṃkilesānaṃ visodhitattā payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Suparisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hoti. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggamanaṃ viya sūriyassa udayato yonisomanasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento evaṃ me sutantiādimāha.

อีกนัยหนึ่ง มีคำกล่าวไว้ว่า 'การรับรู้อรรถและพยัญชนะต่างๆ ย่อมมีแก่จิตสันดานใด เพราะความเป็นไปโดยประการต่างๆ การแสดงอาการต่างๆ ย่อมมีแก่จิตสันดานนั้น' และเพราะเหตุที่อาการอันดีงามอย่างนี้ ซึ่งเป็นเหตุให้ประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้อื่นสำเร็จบริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง ด้วยการหยั่งลงสู่ความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาทั้งสิ้น โดยจำแนกเป็นประเภทและปริจเฉทแห่งอรรถและพยัญชนะในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งตนไว้ไม่ชอบ หรือผู้ที่มิได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน ฉะนั้น ด้วยอาการอันดีงามนี้ คือบทว่า เอวํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งจักร ๒ ประการหลังของตน ด้วยบทว่า สุตํ อันประกอบด้วยการฟัง ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งจักร ๒ ประการแรก จริงอยู่ การฟังย่อมไม่มีแก่ผู้ที่อยู่ในประเทศอันไม่สมควร และผู้ที่ปราศจากสัปปุริสูปนิสสัย ด้วยประการฉะนี้ ความบริสุทธิ์แห่งอาสยะของท่านย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการหลัง ผู้มีจิตตั้งไว้ชอบและได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน ย่อมเป็นผู้มีอาสยะบริสุทธิ์ เพราะกิเลสทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความไม่บริสุทธิ์แห่งอาสยะนั้นอยู่ห่างไกล จริงอยู่ มีพระดำรัสตรัสไว้ว่า 'จิตที่ตั้งไว้ชอบ ย่อมทำบุคคลนั้นให้ประเสริฐยิ่งกว่านั้น' และ 'อานนท์ เธอเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะได้โดยฉับพลัน' ความบริสุทธิ์แห่งประโยคย่อมมีได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการแรก จริงอยู่ ผู้มีประโยคบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยการอยู่ในประเทศอันสมควร ด้วยสัปปุริสูปนิสสัย และด้วยการดำเนินตามรอยทิฏฐิของสัตบุรุษทั้งหลาย และด้วยความบริสุทธิ์แห่งอาสยะนั้น ความสำเร็จแห่งอธิคมพยัตติย่อมมีได้ เพราะได้ชำระสังกิเลสคือตัณหาและทิฏฐิไว้แล้วตั้งแต่ต้น ด้วยความบริสุทธิ์แห่งประโยค ความสำเร็จแห่งอาคมพยัตติย่อมมีได้ จริงอยู่ ผู้มีกายประโยคและวจีประโยคอันบริสุทธิ์ดี ย่อมเป็นผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่านเพราะไม่มีความเดือดร้อนใจ ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้าในปริยัติ ด้วยเหตุนั้น พระดำรัสของท่านผู้มีประโยคและอาสยะอันบริสุทธิ์ ผู้สมบูรณ์ด้วยอาคมและอธิคม ย่อมสมควรที่จะเป็นเบื้องหน้าแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เหมือนแสงอรุณเป็นเบื้องหน้าแห่งดวงอาทิตย์ที่กำลังขึ้น และเหมือนโยนิโสมนสิการเป็นเบื้องหน้าแห่งกุศลกรรม ฉะนั้น เมื่อจะทรงตั้งนิทานไว้ในฐานะที่ควร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ เม สุตํ

Aparo nayo – evanti iminā pubbe vuttanayeneva nānappakārappaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Sutanti iminā evaṃsaddasannidhānato vakkhamānāpekkhāya vā sotabbabhedappaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Evanti ca idaṃ vuttanayeneva yonisomanasikāradīpakavacanaṃ bhāsamāno ‘‘ete dhammā mayā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. Pariyattidhammo hi ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anupekkhito anussavākāraparivitakkasahitāya dhammanijjhānakkhantibhūtāya ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā nayena suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdho attano ca paresañca hitasukhāvaho hotīti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhāsamāno ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Sotāvadhānappaṭibaddhā hi pariyattidhammassa savanadhāraṇaparicayā. Tadubhayenapi dhammassa svākkhātabhāvena, atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabbo.

นัยหนึ่งอีกอย่างหนึ่ง (พระอานนท์) ย่อมแสดงความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทาของตน ด้วยบทว่า เอวํ นี้ ซึ่งแสดงการแทงตลอดโดยประการต่างๆ โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ด้วยบทว่า สุตํ ย่อมแสดงความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ซึ่งแสดงการแทงตลอดในความแตกต่างแห่งสิ่งที่พึงฟัง เพราะความใกล้เคียงแห่งเอวํศัพท์ หรือโดยความคาดหมายถึงสิ่งที่จะกล่าวต่อไป และเมื่อกล่าวคำว่า เอวํ นี้ ซึ่งเป็นคำแสดงถึงโยนิโสมนสิการโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ย่อมแสดงว่า "ธรรมเหล่านี้ เราได้พิจารณาตามด้วยใจ แทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยปัญญา" จริงอยู่ ปริยัติธรรมอันบุคคลพิจารณาตามด้วยใจโดยนัยเป็นต้นว่า "ในที่นี้ ศีล ท่านกล่าวไว้, ในที่นี้ สมาธิ, ในที่นี้ ปัญญา, ในพระสูตรนี้ มีอนุสนธิเท่านี้" และอันแทงตลอดแล้วด้วยปัญญาอันเป็นไปพร้อมด้วยความตรึกอย่างยิ่งตามอาการที่ได้ฟังมา อันเป็นธัมมนิชฌานักขันติ หรืออันนับว่าเป็นญาณปริญญา โดยกำหนดรูปธรรมและอรูปธรรมที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ไว้ดีแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "นี้คือรูป, รูปมีเท่านี้" ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขทั้งแก่ตนและผู้อื่น เมื่อกล่าวคำว่า สุตํ นี้ ซึ่งเป็นคำแสดงถึงการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงว่า "ธรรมเป็นอันมาก เราได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว" จริงอยู่ การฟัง การทรงจำ และการพากเพียรในปริยัติธรรม ย่อมเนื่องด้วยการตั้งใจฟัง แม้ด้วยเหตุทั้งสองนั้น เมื่อแสดงความที่พระธรรมเป็นธรรมอันตรัสไว้ดีแล้ว และความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะ ย่อมทำให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง เพราะว่า ผู้ไม่ฟังธรรมอันบริบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะโดยเคารพ ย่อมเหินห่างจากประโยชน์อันใหญ่หลวง เพราะเหตุนั้น พึงทำความเอื้อเฟื้อแล้วฟังธรรมโดยเคารพ

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ [Pg.17] vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva pana bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

ส่วนว่า ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" ท่านพระอานนท์เมื่อไม่ถือเอาธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้วว่าเป็นของตน ย่อมก้าวล่วงภูมิของอสัตบุรุษ เมื่อปฏิญาณความเป็นสาวก ย่อมก้าวลงสู่ภูมิของสัตบุรุษ ฉันนั้น ย่อมยังจิตให้ออกจากอสัทธรรม ย่อมตั้งจิตไว้ในสัทธรรม เมื่อแสดงว่า "ธรรมนี้เราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น แต่เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคนั้นนั่นเทียว" ย่อมเปลื้องตน (จากข้อครหา) ย่อมอ้างถึงพระศาสดา ย่อมมอบถวายพระชินวจนะ ย่อมตั้งไว้ซึ่งแบบแผนแห่งธรรม

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

อีกอย่างหนึ่ง (ท่านพระอานนท์) เมื่อไม่ปฏิญาณว่าเป็นธรรมที่ตนทำให้เกิดขึ้น แต่เปิดเผยการฟังมาในกาลก่อนด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" (ย่อมมีความหมายว่า) "ธรรมนี้เราได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคนั้น ผู้แกล้วกล้าด้วยเวสารัชชญาณ ๔, ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ, ผู้ประทับอยู่ในฐานะอันประเสริฐ, ผู้บันลือสีหนาท, ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์, ผู้เป็นใหญ่ในธรรม, ผู้เป็นธรรมราชา, ผู้เป็นอธิบดีแห่งธรรม, ผู้ทรงเป็นประทีปแห่งธรรม, ผู้ทรงเป็นที่พึ่งแห่งธรรม, ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ประเสริฐในสัทธรรม, ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในอรรถก็ดี ในธรรมก็ดี ในบทก็ดี หรือในพยัญชนะก็ดี ในธรรมนี้ ไม่พึงกระทำ" ดังนี้ ย่อมทำลายความไม่เชื่อในธรรมนี้ของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง ย่อมทำให้เกิดความถึงพร้อมด้วยศรัทธา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

"พระสาวกของพระโคตมพุทธเจ้า เมื่อกล่าวคำว่า 'ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้' เป็นต้นนี้ ย่อมทำลายความไม่เชื่อ ย่อมเพิ่มพูนศรัทธาในพระศาสนา" ดังนี้

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Ayañhi ekasaddo aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyādīsu dissati. Tathā hi ayaṃ ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27; udā. 55) aññe dissati. ‘‘Cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (pārā. 11; dī. ni. 1.228) seṭṭhe. ‘‘Eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (cūḷava. 445; dī. ni. 1.405) asahāye. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) saṅkhyāyaṃ, idhāpi saṅkhyāyameva daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ – ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti.

บทว่า เอกํ เป็นการแสดงการกำหนดนับ จริงอยู่ เอกศัพท์นี้ย่อมปรากฏในอรรถเป็นต้นว่า อื่น, ประเสริฐ, ไม่มีเพื่อน, และการนับ จริงอย่างนั้น เอกศัพท์นี้ย่อมปรากฏในอรรถว่า อื่น ในประโยคเป็นต้นว่า "อัตตาและโลกเที่ยง, คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า ดังนี้ พวกหนึ่งย่อมกล่าว" ย่อมปรากฏในอรรถว่า ประเสริฐ ในประโยคเป็นต้นว่า "ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งอันประเสริฐ" ย่อมปรากฏในอรรถว่า ไม่มีเพื่อน ในประโยคเป็นต้นว่า "อยู่ผู้เดียวในที่สงัด" ย่อมปรากฏในอรรถว่า การนับ ในประโยคเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น" แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่าการนับนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า "บทว่า เอกํ เป็นการแสดงการกำหนดนับ"

Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

บทว่า สมยํ เป็นการแสดงถึงสมัยที่กำหนดไว้แล้ว บทว่า เอกํ สมยํ เป็นการแสดงโดยไม่กำหนด (ว่าเป็นกาลไหน) ในบทนั้น สมยศัพท์ (มีอรรถดังนี้)

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

"(สมยศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมวาย (การประชุมพร้อม), ขณะ, กาล, หมู่, เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด"

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho, yuttakālañca paccayasāmaggiñca labhitvāti hi adhippāyo, tasmā paccayasamavāyoti veditabbo[Pg.18]. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo, okāsoti attho. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayappaṭilābhahetuttā, khaṇo eva ca samayo, yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati, so eko yevāti hi attho. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. Mahāsamayoti hi bhikkhūnaṃ devatānañca mahāsannipātoti attho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati ‘bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya na paripūrakārī’ti, ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. Sikkhāpadassa kāraṇañhi idha samayoti adhippetaṃ. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano diṭṭhisaṅkhātaṃ samayaṃ pavadantīti so paribbājakārāmo ‘‘samayappavādako’’ti vuccati.

จริงอย่างนั้น ในประโยคเป็นต้นว่า ‘พรุ่งนี้ พวกเราพึงเข้าไปหาโดยอาศัยกาลและสมัย’ (ที.นี. 1/447) สมยศัพท์มีอรรถว่า สมวายะ (ความประชุมพร้อม) อธิบายว่า เพราะได้กาลที่สมควรและความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า (สมวายะ) คือความประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเท่านั้น’ (อํ.นิ. 8/29) สมยศัพท์มีอรรถว่า ขณะ คือ โอกาส จริงอยู่ การอุบัติขึ้นแห่งพระตถาคตเป็นต้นเป็นโอกาสแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ปัจจัยนั้น และขณะนั่นแหละคือสมัย อธิบายว่า สิ่งใดที่เรียกว่าขณะและสมัย สิ่งนั้นมีเพียงหนึ่งเท่านั้น ในประโยคเป็นต้นว่า ‘สมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย’ (ปาจิ. 358) สมยศัพท์มีอรรถว่า กาล ในประโยคเป็นต้นว่า ‘มหาสมัยในป่าใหญ่’ (ที.นี. 2/332) สมยศัพท์มีอรรถว่า สมูหะ (การประชุม) อธิบายว่า มหาสมัย คือการประชุมใหญ่ของภิกษุและเทวดา ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัย ท่านก็ยังไม่รู้แจ้ง, พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี, พระผู้มีพระภาคจักทรงรู้จักเราว่า ‘ภิกษุชื่อภัททาลิไม่เป็นผู้ทำสิกขาให้บริบูรณ์ในศาสนาของพระศาสดา’ ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัยนี้ ท่านก็ยังไม่รู้แจ้ง’ (ม.นิ. 2/135) สมยศัพท์มีอรรถว่า เหตุ จริงอยู่ ในที่นี้ ประสงค์เอาเหตุแห่งสิกขาบทว่า สมัย ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ก็โดยสมัยนั้น ปริพาชกชื่ออุคคาหมานะ บุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ที่อารามของพระนางมัลลิกาซึ่งมีศาลาหลังเดียวในถิ่นตินทุกาจีระ อันเป็นสถานที่ประกาศลัทธิ’ (ม.นิ. 2/260) สมยศัพท์มีอรรถว่า ทิฏฐิ จริงอยู่ ในอารามนั้น พวกเดียรถีย์ที่นั่งอยู่ ย่อมประกาศสมัยคือทิฏฐิของตนๆ เพราะเหตุนั้น อารามของปริพาชกนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘สมยัปปวาทกะ’ (สถานที่ประกาศลัทธิ)

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) –

ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ผู้มีปรีชาท่านเรียกว่าบัณฑิต เพราะรู้แจ้งซึ่งประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ’ (สํ.นิ. 1/129)

Ādīsu paṭilābho. Atthābhisamayāti hi atthassa adhigamāti attho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. Adhikaraṇaṃ samayaṃ vūpasamanaṃ apagamoti abhisamayo pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Paṭivedhoti hi abhisametabbato abhisamayo, abhisamayova attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni, abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekantena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādivasena santappanaṃ paridahanaṃ.

ในประโยคเป็นต้น (ในคาถานั้น) (อภิสมยศัพท์) มีอรรถว่า การได้ จริงอยู่ คำว่า อตฺถาภิสมยา มีอรรถว่า การบรรลุประโยชน์ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘เพราะละมานะได้โดยชอบ จึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ (ม.นิ. 1/28) (อภิสมยศัพท์) มีอรรถว่า การละ การกระทำยิ่ง การสงบระงับ การปราศไป คือ อภิสมยะ ได้แก่ การละ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘อรรถคือการบีบคั้น อรรถคือการถูกปรุงแต่ง อรรถคือความเร่าร้อน อรรถคือความแปรปรวน อรรถคือการรู้แจ้งแห่งทุกข์’ (ปฏิ.ม. 2/8) (อภิสมยศัพท์) มีอรรถว่า การแทงตลอด จริงอยู่ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรู้แจ้ง (อภิสมยศัพท์) จึงชื่อว่า ปฏิเวธะ (การแทงตลอด), การรู้แจ้งนั่นแหละเป็นอรรถ ชื่อว่า อภิสมยัตถะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอาการมีบีบคั้นเป็นต้น โดยรวบเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นสิ่งที่พึงรู้แจ้ง หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถที่เป็นอารมณ์ของการรู้แจ้งหรือการแทงตลอด ชื่อว่า อภิสมยัตถะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอาการเหล่านั้นโดยส่วนเดียวเช่นนั้น ในอรรถเหล่านั้น การบีบคั้นแห่งทุกขสัจ คือการเบียดเบียน การกระทำไม่ให้แผ่ซ่านไปแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยทุกขสัจนั้น ความเร่าร้อน คือการเผาลน การแผดเผาโดยความเป็นทุกข์เพราะทุกข์เป็นต้น

Ettha [Pg.19] ca sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sameti samavetīti samavāyo samayo. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti khaṇo samayo. Sameti ettha etena vā saṃgacchati satto sabhāvadhammo vā uppādādīhi sahajātādīhi vāti kālo samayo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhenānurūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samūho samayo yathā samudāyoti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Avasesapaccayānaṃ samāgame sati eti phalametasmā uppajjati pavattatīti samayo hetu yathā samudayoti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo paṭilābho. Samayanaṃ upasamayanaṃ apagamoti samayo pahānaṃ. Samucchedappahānabhāvato pana adhiko samayoti abhisamayo yathā abhidhammoti. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.

ในอรรถเหล่านั้น พึงทราบวิเคราะห์ศัพท์ดังนี้: การประชุมพร้อมแห่งเหตุที่เป็นสหการี ย่อมถึงพร้อม (สเมติ สมเวติ) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมวายะ คือ สมยะ มรรคพรหมจรรย์ย่อมมาดี (สเมติ สมาคจฺฉติ) ในขณะนี้ โดยบุคคลผู้เป็นอาธารแห่งมรรคพรหมจรรย์นั้น เพราะเหตุนั้น ขณะ จึงชื่อว่า สมยะ สัตว์หรือสภาวธรรมย่อมมาประชุมกัน (สเมติ สํคจฺฉติ) ในกาลนี้ หรือด้วยกาลนี้ โดยอาการมีความเกิดขึ้นเป็นต้น หรือมีความเกิดร่วมกันเป็นต้น เพราะเหตุนั้น กาล จึงชื่อว่า สมยะ จริงอยู่ แม้โดยอรรถ กาลจะไม่มีอยู่จริง เพราะเป็นเพียงความสืบต่อแห่งธรรม แต่ท่านก็ใช้โวหารโดยนัยที่สมควรซึ่งสำเร็จได้ด้วยเพียงการกำหนดว่า เป็นที่ตั้งและเป็นเครื่องมือแห่งความสืบต่อแห่งธรรม การไป (อยนํ) คือความเกิดขึ้น หรือการตั้งอยู่ แห่งส่วนประกอบทั้งหลาย โดยสม่ำเสมอ (สมํ) หรือพร้อมกัน (สห) ชื่อว่า สมูหะ คือ สมยะ เหมือนอย่างบทว่า สมุทาโย จริงอยู่ การตั้งอยู่พร้อมกันแห่งส่วนประกอบทั้งหลายนั่นแหละ คือ สมูหะ เมื่อความประชุมพร้อมแห่งปัจจัยที่เหลือมีอยู่ ผลย่อมเกิดขึ้น (เอติ อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ) จากเหตุนี้ เพราะเหตุนั้น เหตุ จึงชื่อว่า สมยะ เหมือนอย่างบทว่า สมุทโย ย่อมเป็นไป (สเมติ) คือ สัมพันธ์กันโดยความเป็นสังโยชน์ ย่อมเป็นไป (เอติ ปวตฺตติ) ในอารมณ์ของตน หรืออีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบพร้อมแล้ว (สํยุตฺตา) โดยความเป็นผู้ยึดถืออย่างมั่นคง ย่อมเป็นไป (อยนฺติ ปวตฺตนฺติ) ตามความยึดมั่น ด้วยทิฏฐินี้ เพราะเหตุนั้น ทิฏฐิ จึงชื่อว่า สมยะ จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมถูกผูกมัดอย่างยิ่งด้วยทิฏฐิสังโยชน์ การมาพร้อม (สมิติ) การประชุม (สงฺคติ) การรวมกัน (สโมธานํ) เพราะเหตุนั้น การได้ (ปฏิลาโภ) จึงชื่อว่า สมยะ การเข้าไปสงบ (สมยนํ) การเข้าไปสงบระงับ (อุปสมยนํ) การปราศไป (อปคโม) เพราะเหตุนั้น การละ (ปหานํ) จึงชื่อว่า สมยะ แต่เพราะเป็นสมุจเฉทปหาน สมยะที่ยิ่งใหญ่ (อธิโก สมโย) จึงชื่อว่า อภิสมยะ เหมือนอย่างบทว่า อภิธมฺโม เป็นสภาวะที่พึงถึง (เอตพฺโพ) พึงรู้แจ้ง (อภิสเมตพฺโพ) โดยชอบ (สมฺมา) ด้วยญาณ (ญาเณน) เฉพาะหน้า (อภิมุขํ) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อภิสมยะ ได้แก่ สภาวะที่ไม่วิปลาสแห่งธรรมทั้งหลาย ย่อมรู้ (เอติ คจฺฉติ พุชฺฌติ) โดยชอบ (สมฺมา) โดยความเป็นสภาวะที่ปรากฏเฉพาะหน้า (อภิมุขภาเวน) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อภิสมยะ ได้แก่ การตรัสรู้สภาวะตามความเป็นจริงแห่งธรรมทั้งหลาย พึงทราบความสืบเนื่องแห่งสมยศัพท์ในอรรถนั้นๆ อย่างนี้

Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa gahaṇe kāraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha panassa kālo attho samavāyādīnaṃ asambhavato. Desadesakaparisā viya hi desanāya nidānabhāve kālo eva icchitabboti. Yasmā panettha samayoti kālo adhippeto, tasmā saṃvaccharautumāsaddhamāsarattidivasapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamayāma- majjhimayāmapacchimayāmamuhuttādīsu kālabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

ในการแสดงอรรถแห่งสมยศัพท์ พึงทราบเหตุในการถือเอาอภิสมยศัพท์โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แต่ในที่นี้ (ในบทว่า เอกํ สมยํ) สมยศัพท์นี้มีอรรถว่า กาล เพราะอรรถมีความเป็นสมวายเป็นต้นเป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ในความเป็นนิทานแห่งเทศนา พึงประสงค์เอาเฉพาะกาลเท่านั้น เหมือน (นิทาน) ของผู้แสดงและบริษัทในเทศนานั้นๆ เพราะในที่นี้ ประสงค์เอากาลว่า สมัย เพราะเหตุนั้น (บทว่า เอกํ สมยํ) จึงแสดงถึงสมัยหนึ่งในบรรดาสมัยทั้งหลายอันเป็นประเภทแห่งกาล มี ปี ฤดู เดือน กึ่งเดือน คืน วัน เวลาเช้า เวลาเที่ยง เวลาเย็น ยามต้น ยามกลาง ยามปลาย และมุฮูต เป็นต้น

Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvā niddiṭṭhoti ce? Kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi [Pg.20] māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbampi taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

ถามว่า : เหตุไร ในคำนี้ ท่านจึงแสดงกาลไว้โดยไม่ได้กำหนดแน่นอน ไม่ได้แสดงโดยกำหนดระบุเป็นฤดู ปี เป็นต้นเล่า? ตอบว่า : ก็แม้ว่า พระสูตรใดๆ อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสมัยนั้นๆ คือ ในปี ฤดู เดือน ปักษ์ ส่วนแห่งราตรี หรือส่วนแห่งทิวะใดๆ ก็ตาม ทั้งหมดนั้น พระเถระ (พระอานนท์) ก็ทรงทราบดี ทรงกำหนดไว้ดีแล้วด้วยปัญญา แต่เพราะว่า เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ในปีชื่อโน้น ในฤดูชื่อโน้น ในเดือนชื่อโน้น ในปักษ์ชื่อโน้น ในส่วนแห่งราตรีชื่อโน้น หรือในส่วนแห่งทิวะชื่อโน้น’ ดังนี้แล้ว ก็ไม่สามารถจะทรงจำ สาธยาย หรือให้สาธยายได้โดยง่าย และจะต้องกล่าวมากเกินไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงรวบรวมเนื้อความนั้นไว้ด้วยบทเดียว แล้วกล่าวว่า ‘เอกํ สมยํ’ (สมัยหนึ่ง)

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo vāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammakathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesu samayesu aññatarasamayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

อีกนัยหนึ่ง สมัยทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค อันเป็นสมัยที่ปรากฏอย่างยิ่งในหมู่เทพและมนุษย์ มีความแตกต่างแห่งกาลมากมายเหล่านี้ใด คือ สมัยเสด็จลงสู่พระครรภ์ สมัยประสูติ สมัยเกิดความสังเวช สมัยเสด็จออกผนวช สมัยทรงบำเพ็ญทุกรกิริยา สมัยทรงชนะมาร สมัยตรัสรู้พร้อมยิ่ง สมัยประทับอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน สมัยทรงแสดงธรรม สมัยปรินิพพาน เป็นต้น ในบรรดาสมัยเหล่านั้น ท่านแสดงถึงสมัยหนึ่ง คือสมัยที่เรียกว่าเป็นเทศนากาล (กาลแห่งการแสดงธรรม) อีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาสมัยคือ กิจด้วยพระญาณและกิจด้วยพระกรุณา สมัยที่เป็นกิจด้วยพระกรุณาใด, ในบรรดาสมัยคือ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น สมัยที่เป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นใด, ในบรรดาสมัยคือ กิจสองอย่างที่พึงทำแก่ผู้ที่ประชุมกัน สมัยที่เป็นการแสดงธรรมกถาใด, ในบรรดาสมัยคือ การแสดงธรรมและการปฏิบัติ สมัยที่เป็นการแสดงธรรมใด, ในบรรดาสมัยเหล่านั้น ท่านหมายถึงสมัยอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วกล่าวว่า ‘เอกํ สมยํ’

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti (dha. sa. 1) ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’’ti (a. ni. 4.200) ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti (pārā. 1) karaṇavacanena niddeso kato, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti accantasaṃyogatthe upayogavacanena niddeso katoti? Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu ca suttantesu ādhāravisayasaṅkhāto adhikaraṇattho kiriyāya kiriyantaralakkhaṇasaṅkhāto bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavatīti. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ, tathā kālo sabhāvadhammappavattimattatāya paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato [Pg.21] pubbe parato ca abhāvato yathā ‘‘pubbaṇhe jāto sāyanhe jāto’’tiādīsu. Samūhotipi avayavavinimutto paramatthato avijjamānopi kappanāmattasiddhena rūpena avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati, yathā ‘‘rukkhe sākhā, yavo yavarāsimhi samuṭṭhito’’tiādīsu. Yasmiṃ kāle dhammapuñje ca kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva kāle dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Tathā khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa samayassa bhāvena tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ bhāvo lakkhīyati. Yathā hi ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti ettha gāvīnaṃ dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi yasmiṃ samayeti vutte ca padatthassa sattāvirahābhāvato satīti ayamattho viññāyamāno eva hotīti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyati. Tathā yasmiṃ samaye yasmiṃ navame khaṇe yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ samaye khaṇe hetumhi paccayasamavāye ca phassādayopi hontīti. Tasmā tadatthajotanatthaṃ bhummavacanena niddeso kato.

ถามว่า : เหตุไร ในคำนี้ ท่านจึงไม่แสดงด้วยภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) เหมือนอย่างที่ทำไว้ในพระอภิธรรมว่า ‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ’ (ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น) และในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ว่า ‘ยสฺมึ สมเย ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยใด ภิกษุสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย) และไม่แสดงด้วยกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) เหมือนอย่างที่ทำไว้ในพระวินัยว่า ‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’ (โดยสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค) แต่กลับแสดงด้วยอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถอัจจันตสังโยค (เชื่อมเนื่องไปตลอด) ว่า ‘เอกํ สมยํ’ เล่า? ตอบว่า : เพราะในที่นั้นๆ ความหมายเกิดขึ้นอย่างนั้นๆ แต่ในที่นี้ ความหมายเกิดขึ้นอีกอย่างหนึ่ง จริงอยู่ ในพระอภิธรรมและในพระสูตรอื่นๆ นอกจากนี้ อธิกรณัตถะ (อรรถเป็นที่ตั้ง) ที่เรียกว่าเป็นอาธาระ (ที่รองรับ) และวิสัย (อารมณ์) ก็ดี, ภาเวนภาวลักขณัตถะ (อรรถที่กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง) ที่เรียกว่าเป็นเครื่องหมายของกิริยาอื่นด้วยกิริยาหนึ่งก็ดี ย่อมเกิดขึ้นได้ อธิบายว่า สมัยศัพท์ที่เป็นไปในอรรถว่ากาลและอรรถว่าหมู่ ย่อมเป็นอธิกรณะ (ที่ตั้ง) ของผัสสาทิธรรมที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ดังนี้ กาล แม้โดยปรมัตถ์จะไม่มีอยู่จริง เพราะเป็นเพียงการเป็นไปของสภาวธรรม ก็ถูกบัญญัติขึ้นในฐานะเป็นอาธาระ (ที่รองรับ) เพราะธรรมที่เกิดขึ้นในขณะนั้นไม่มีอยู่ก่อนและหลังขณะนั้น เหมือนในคำเป็นต้นว่า ‘ปุพฺพณฺเห ชาโต’ (เกิดในเวลาเช้า) ‘สายณฺเห ชาโต’ (เกิดในเวลาเย็น) แม้หมู่ แม้โดยปรมัตถ์จะไม่มีอยู่จริง เพราะแยกออกจากส่วนย่อยไม่ได้ ก็ถูกบัญญัติขึ้นในฐานะเป็นอาธาระของส่วนย่อยทั้งหลาย ด้วยสภาพที่สำเร็จได้ด้วยชื่อที่กำหนดขึ้นมาเท่านั้น เหมือนในคำเป็นต้นว่า ‘รุกฺเข สาขา’ (กิ่งไม้อยู่บนต้นไม้) ‘ยโว ยวราสิมฺหิ สมุฏฺฐิโต’ (ข้าวบาร์เลย์งอกขึ้นในกองข้าวบาร์เลย์) ในกาลและกองแห่งธรรมใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น ในกาลและกองแห่งธรรมนั้นนั่นเอง แม้ผัสสะเป็นต้นก็ย่อมเกิดขึ้น นี้แหละคืออรรถในที่นั้น อีกอย่างหนึ่ง ความมีอยู่ของผัสสาทิธรรมที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ย่อมถูกกำหนดหมายด้วยความมีอยู่ของสมัยศัพท์ที่เรียกว่า ขณะ สมวาย และเหตุ เหมือนดังว่า ในประโยค ‘คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺหาสุ อาคโต’ (เมื่อฝูงโคกำลังถูกรีดนม เขาไปแล้ว, เมื่อรีดนมเสร็จแล้ว เขากลับมาแล้ว) กิริยาคือการไปย่อมถูกกำหนดหมายด้วยกิริยาคือการรีดนมของฝูงโค ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘ยสฺมึ สมเย’ เพราะสภาวะของบทไม่มีการปราศจากสัตตา (ความมีอยู่) อรรถว่า ‘สติ’ (เมื่อมีอยู่) นี้ย่อมเป็นอันถูกรู้ได้ทีเดียว เพราะฉะนั้น กิริยาคือการเกิดขึ้นของจิต และกิริยาคือความมีอยู่ของผัสสะเป็นต้น ย่อมถูกกำหนดหมายด้วยสัตตากิริยา (กิริยาคือความมีอยู่) ของสมัยศัพท์ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสมัยใด, เมื่อขณะที่เก้าใด, เมื่อเหตุคือโยนิโสมนสิการเป็นต้นใด, หรือเมื่อการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยใด มีอยู่, กามาวจรกุศลจิตย่อมเกิดขึ้น, ในสมัยนั้น, ในขณะนั้น, ในเหตุนั้น, และในการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยนั้นนั่นเอง แม้ผัสสะเป็นต้นก็ย่อมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงด้วยภูมิวจนะเพื่อชี้แจงอรรถนั้น

Vinaye ca ‘‘annena vasati, ajjhenena vasatī’’tiādīsu viya hetuattho, ‘‘pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya karaṇattho ca sambhavati. Yo hi sikkhāpadapaññattisamayo dhammasenāpatiādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena karaṇabhūtena hetubhūtena ca vītikkamaṃ sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇasamayasaṅkhātaṃ kālaṃ anatikkamitvā sikkhāpadāni paññāpento tatiyapārājikādīnaṃ viya sikkhāpadapaññattiyā hetuṃ apekkhamāno tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ vinaye karaṇavacanena niddeso kato.

ส่วนในพระวินัย เฮตวัตถะ (อรรถว่าเป็นเหตุ) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘อนฺเนน วสติ’ (ย่อมอยู่ได้ด้วยอาหาร) ‘อชฺเฌเนน วสติ’ (ย่อมอยู่ได้ด้วยการศึกษา) ก็ดี, กรณัตถะ (อรรถว่าเป็นเครื่องมือ) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ผรสุนา ฉินฺทติ’ (ย่อมตัดด้วยขวาน) ‘กุทาเลน ขณติ’ (ย่อมขุดด้วยจอบ) ก็ดี ย่อมเกิดขึ้นได้ จริงอยู่ สมัยแห่งการบัญญัติสิกขาบทใด อันแม้พระธรรมเสนาบดีเป็นต้นก็หยั่งรู้ได้ยาก, พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยสมัยนั้นซึ่งเป็นทั้งเครื่องมือและเป็นทั้งเหตุ ทรงสดับการล่วงละเมิดแล้ว รับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ ทรงสอบถามบุคคลผู้เป็นต้นเรื่องแห่งวัตถุนั้น ทรงติเตียนแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลายโดยไม่ให้ล่วงเลยกาลที่เรียกว่าเป็นสมัยที่เรื่องเกิดขึ้น โดยทรงอาศัยเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบทเหมือนในตติยปาราชิกเป็นต้น ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น เพื่อชี้แจงอรรถนั้น ท่านจึงแสดงด้วยกรณวจนะในพระวินัย

Idha pana aññasmiñca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yasmiñhi samaye saha samuṭṭhānahetunā idaṃ udānaṃ uppannaṃ, accantameva taṃ samayaṃ ariyavihārapubbaṅgamāya dhammapaccavekkhaṇāya bhagavā vihāsi, tasmā ‘‘māsaṃ [Pg.22] ajjhetī’’tiādīsu viya upayogatthajotanatthaṃ idha upayogavacanena niddeso kato. Tenetaṃ vuccati –

แต่ในอุทาหรณ์นี้และในที่อื่นอันมีลักษณะเช่นนี้ อัจจันตสังโยคัตถะ (อรรถที่เชื่อมเนื่องไปตลอด) ย่อมเกิดขึ้นได้ จริงอยู่ อุทานนี้เกิดขึ้นพร้อมกับเหตุให้เกิดในสมัยใด พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตลอดสมัยนั้นโดยไม่มีว่างเว้น ด้วยการพิจารณาธรรมอันมีการอยู่ด้วยอริยวิหารเป็นเบื้องหน้า เพราะฉะนั้น เพื่อชี้แจงอุปโยคัตถะ (อรรถของทุติยาวิภัตติ) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘มาสํ อชฺเฌติ’ (ย่อมศึกษาตลอดเดือน) ท่านจึงแสดงด้วยอุปโยควจนะในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

(พระอาจารย์) อาศัยอรรถนั้นๆ แล้ว กล่าวสมยศัพท์ไว้ในที่อื่น (คือในพระอภิธรรมและพระวินัย) ด้วยภูมิวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติ) และกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) แต่ในที่นี้ (คือในพระสูตรนี้) กล่าวไว้ด้วยอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) ดังนี้

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘yasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa niddeso, sabbattha bhummameva atthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ekasmiṃ samayeti attho veditabbo.

ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลายพรรณนาไว้ว่า "นิเทศนี้ว่า 'ยสฺมึ สมเย' บ้าง 'เตน สมเยน' บ้าง 'เอกํ สมยํ' บ้าง เป็นเพียงความแตกต่างแห่งถ้อยคำเท่านั้น ในทุกบทมีอรรถเป็นสัตตมีวิภัตติทั้งนั้น" เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า 'เอกํ สมยํ' ก็พึงทราบอรรถว่า 'เอกสฺมึ สมเย' (ในสมัยหนึ่ง)

Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

บทว่า ภควา คือ ผู้ควรเคารพ. จริงอยู่ ในโลก ชนทั้งหลายย่อมเรียกผู้ที่ควรเคารพว่า "ภควา". และพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ทรงเป็นผู้ควรเคารพของสรรพสัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ประเสริฐกว่าด้วยคุณทั้งปวง ฉะนั้น พึงทราบว่าทรงพระนามว่า "ภควา". แม้โบราณาจารย์ทั้งหลายก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

"คำว่า ภควา เป็นคำประเสริฐ, คำว่า ภควา เป็นคำสูงสุด. พระองค์นั้นทรงประกอบด้วยความน่าเคารพและน่าบูชา เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ภควา" ดังนี้.

Tattha seṭṭhavācakavacanaṃ seṭṭhanti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti bhagavāti iminā vacanena vacanīyo yo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato visesagarukaraṇārahatāya vā gāravayutto. Evaṃ guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanaṃ bhagavāti idaṃ vacananti veditabbaṃ. Apica –

ในคาถานั้น คำว่า เสฏฺฐํ ท่านกล่าวว่าเป็นคำที่กล่าวถึงความประเสริฐ เพราะเป็นไปพร้อมกับคุณอันประเสริฐ. อีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า อันเขากล่าว คือ วจนํ. อรรถแห่งบทว่า ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ คือ อรรถใดอันจะพึงกล่าวด้วยคำว่า ภควา นี้ อรรถนั้นประเสริฐ. แม้ในบทว่า ภควาติ วจนมุตฺตมํ ก็พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า คารวยุตฺโต คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้น่าเคารพ เพราะประกอบด้วยคุณอันน่าเคารพ หรืออีกอย่างหนึ่ง คือ ประกอบด้วยความน่าเคารพ เพราะเป็นผู้ควรแก่การกระทำความเคารพเป็นพิเศษ. พึงทราบว่า คำว่า ภควา นี้ เป็นชื่อของผู้ควรแก่ความเคารพ ผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งหลาย ผู้พิเศษด้วยคุณธรรม ด้วยประการฉะนี้. อนึ่ง...

‘‘Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti,Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano,Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti. –

"พระชินเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีภคะ (ภคี), ทรงเสพ (ภชี), ทรงมีส่วน (ภาคี), ทรงจำแนก (วิภัตตวา), ทรงหัก (ภคฺคํ) กิเลส, ทรงเป็นครู (ครุ), ทรงมีโชค (ภาคฺยวา), ทรงมีพระองค์อันอบรมดีแล้วด้วยญายธรรมเป็นอันมาก, และเสด็จถึงที่สุดแห่งภพ (ภวนฺตโค) เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ภควา" ดังนี้.

Niddese (mahāni. 84) āgatanayena –

โดยนัยที่มาในมหานิทเทส (มหานิ. ๘๔) ว่า –

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

"พระตถาคตทรงมีโชค (ภาคฺยวา), ทรงหักเสียซึ่งมาร (ภคฺควา), ทรงประกอบด้วยภคะทั้งหลาย (ภเคหิ ยุตฺโต), ทรงจำแนกธรรม (วิภตฺตวา), ทรงเสพคุณวิเศษ (ภตฺตวา), และทรงคลายการไปในภพทั้งหลาย (ภเวสุ วนฺตคมโน) เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา" ดังนี้.

Imāya [Pg.23] gāthāya ca vasena bhagavāti padassa attho veditabbo. So panāyaṃ attho sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.142) vutto, tasmā tattha vuttanayeneva vivaritabbo.

และพึงทราบอรรถของบทว่า ภควา โดยนัยแห่งคาถานี้. อนึ่ง อรรถนี้นั้น ท่านกล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้ว เพราะฉะนั้น พึงเปิดเผยตามนัยที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์นั้นเทียว.

Apica bhāge vani, bhage vā vamīti bhagavā. Tathāgato hi dānasīlādipāramidhamme jhānavimokkhādiuttarimanussadhamme vani bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā bhagavā. Atha vā teyeva ‘‘veneyyasattasantānesu kathaṃ nu kho uppajjeyyu’’nti vani abhipatthayīti bhagavā. Atha vā bhagasaṅkhātaṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Tathā hi tathāgato hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ cātuddīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayañca sattaratanasamujjalaṃ yasaṃ tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā. Sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayasobhā kappaṭṭhitibhāvato, tepi bhage vami, tannivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavāti evamādinā nayena bhagavāti padassa attho veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะทรงปรารถนา (วนิ) ซึ่งส่วน (ภาเค) ทั้งหลาย หรือเพราะทรงอาเจียน (วมิ) ซึ่งส่วน (ภาเค) ทั้งหลาย. อธิบายว่า พระตถาคตเจ้าทรงเสพ (วนิ ภชิ เสวิ) คือทรงกระทำบ่อยๆ ซึ่งปรมัตถธรรมทั้งหลายมีทานและศีลเป็นต้น และซึ่งอุตตริมนุสสธรรมทั้งหลายมีฌานและวิโมกข์เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา. อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ทรงปรารถนาอย่างยิ่ง (วนิ อภิปตฺถยิ) ซึ่งอุตตริมนุสสธรรมเหล่านั้นนั่นเทียวว่า "ทำอย่างไรหนอ ธรรมเหล่านี้จะพึงเกิดขึ้นในสันดานของเวไนยสัตว์ทั้งหลาย" เพราะฉะนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา. อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ทรงอาเจียน (วมิ อุคฺคิริ) คือทรงสละโดยไม่ทรงอาลัยซึ่งความเป็นใหญ่และยศที่เรียกว่า ภคะ เหมือนก้อนเขฬะ เพราะฉะนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา. จริงดังนั้น พระตถาคตเจ้าไม่ทรงคำนึงถึงสิริราชสมบัติแห่งจักรพรรดิที่มาถึงพระหัตถ์แล้ว ซึ่งเป็นอิสริยยศในทวีปทั้งสี่เสมอด้วยความเป็นใหญ่ในเทวโลก และยศอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ อันเป็นที่อาศัยแห่งสมบัติจักรพรรดิ แม้เพียงดังว่าหญ้า ทรงปราศจากความเยื่อใย ทรงสละแล้วเสด็จออกผนวช ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณ เพราะฉะนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา เพราะทรงอาเจียนซึ่งภคะทั้งหลายมีสิริราชสมบัติเป็นต้นเหล่านี้. อีกอย่างหนึ่ง นักษัตรทั้งหลายชื่อว่า ภา เพราะย่อมโคจรไปเสมอกับนักษัตรเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภคา. ความงดงามอันเป็นที่อาศัยพิเศษแห่งภูมิลำเนาในโลก มีภูเขาสิเนรุ ยุคันธร อุตรกุรุทวีป และหิมาลัยเป็นต้น เพราะตั้งอยู่ตลอดกัป, แม้ภคะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงอาเจียนแล้ว คือทรงละแล้ว เพราะทรงก้าวล่วงที่อยู่ของสัตว์ผู้อาศัยในภูมิลำเนานั้น และเพราะทรงละฉันทราคะที่ผูกพันในภูมิลำเนานั้นเสียได้. แม้ด้วยเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า ภควา เพราะทรงอาเจียนซึ่งภคะทั้งหลาย. พึงทราบอรรถของบทว่า ภควา โดยนัยมีอาทิอย่างนี้.

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ savanavasena bhāsanto bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti, tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘yo kho, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216; mi. pa. 4.1.1). Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti, tena ‘‘evaṃvidhassa nāma dhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kenaññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ ในบทนิทานนี้ (พระอานนท์) เมื่อกล่าวธรรมตามที่ได้สดับมาโดยอาการที่ได้ฟังมา ด้วยคำว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ากระทำพระธรรมกายของพระผู้มีพระภาคให้ประจักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงปลอบโยนหมู่ชนผู้กระสันถึงเพราะไม่ได้เห็นพระศาสดาว่า "พระศาสนานี้มิได้มีพระศาสดาล่วงไปแล้ว, นี่คือพระศาสดาของพวกท่าน". จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใดที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย โดยกาลล่วงไปแห่งเรา" (ที. นิ. ๒.๒๑๖; มิ. ป. ๔.๑.๑). ด้วยคำว่า เอกํ สมยํ ภควา เมื่อท่านแสดงความไม่มีอยู่ของพระผู้มีพระภาคในสมัยนั้น (คือสมัยสังคายนา) ชื่อว่ายังการปรินิพพานแห่งพระรูปกายให้สำเร็จ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงยังหมู่ชนผู้มัวเมาด้วยความเมาในชีวิตให้สลดใจว่า "แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงแสดงธรรมเห็นปานนี้ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ มีพระวรกายเสมอด้วยกลุ่มเพชร ก็ยังเสด็จปรินิพพานแล้ว, ชนอื่นคนไหนเล่าจะพึงทำความหวังในชีวิต" และยังความอุตสาหะในพระสัทธรรมให้เกิดขึ้นแก่หมู่ชนนั้น.

Evanti [Pg.24] ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati, vakkhamānassa sakalasuttassa evanti nidassanato. Me sutanti sāvakasampattiṃ savanasampattiñca niddisati, paṭisambhidāpattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena dhammabhaṇḍāgārikena sutabhāvadīpanato ‘‘tañca kho mayāva sutaṃ, na anussutikaṃ, na paramparābhata’’nti imassa catthassa dīpanato. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ niddisati bhagavato uruvelāyaṃ viharaṇasamayabhāvena buddhuppādappaṭimaṇḍitabhāvadīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagarubhāvadīpanato.

และเมื่อกล่าวว่า เอวํ ท่านชื่อว่าแสดงถึงเทศนาสัมปทา เพราะแสดงพระสูตรทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปด้วยบทว่า เอวํ. เมื่อกล่าวว่า เม สุตํ ท่านชื่อว่าแสดงถึงสาวกสัมปทาและสวนสัมปทา เพราะแสดงความเป็นผู้ได้สดับมาแล้วโดยพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา อันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในฐานะ ๕ ประการ และเพราะแสดงอรรถนี้ว่า "และธรรมนั้นเราเองได้ฟังมา ไม่ใช่ฟังตามกันมา ไม่ใช่สืบต่อกันมา". เมื่อกล่าวว่า เอกํ สมยํ ท่านชื่อว่าแสดงถึงกาลสัมปทา เพราะแสดงความเป็นสมัยที่ประดับด้วยการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ด้วยความเป็นสมัยที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุรุเวลา. จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าเป็นกาลสัมปทาอย่างยิ่ง. เมื่อกล่าวว่า ภควา ท่านชื่อว่าแสดงถึงเทศกสัมปทา เพราะแสดงความเป็นผู้ควรเคารพ ผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งหลาย ผู้พิเศษด้วยคุณธรรม.

Uruvelāyanti mahāvelāyaṃ, mahante vālukārāsimhīti attho. Atha vā urūti vālukā vuccati, velāti mariyādā. Velātikkamanahetu ābhatā uru uruvelāti evampettha attho daṭṭhabbo.

บทว่า อุรุเวลายํ มีอรรถว่า ที่หาดทรายใหญ่, ที่กองทรายใหญ่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ ท่านเรียกว่า ทราย, คำว่า เวลา ท่านเรียกว่า ขอบเขต. ทรายที่ (น้ำ) นำมาเพราะล่วงขอบเขต ชื่อว่า อุรุเวลา. พึงเห็นอรรถในบทว่า อุรุเวลา นี้อย่างนี้.

Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassatāpasā tasmiṃ padese viharantā ‘‘kāyakammavacīkammāni paresampi pākaṭāni honti, manokammaṃ pana apākaṭaṃ. Tasmā yo micchāvitakkaṃ vitakketi, so attanāva attānaṃ codetvā pattapuṭena vālukaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamma’’nti katikavattaṃ katvā tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālukaṃ āharitvā ākirati. Evaṃ tattha anukkamena mahāvālukārāsi jāto, tato naṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uruvelāyanti mahāvelāyaṃ, mahante vālukārāsimhīti attho daṭṭhabbo’’ti.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ดาบสหนึ่งหมื่นรูปอาศัยอยู่ในประเทศนั้น (คิดกันว่า) "กายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแม้แก่ผู้อื่น ส่วนมโนกรรมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ดาบสรูปใดตรึกมิจฉาวิตก ดาบสรูปนั้นพึงโจทนาตนด้วยตนนั่นแหละ แล้วนำทรายมาด้วยกระทงใบไม้เกลี่ยลงในที่นี้ นี้เป็นทัณฑกรรมของดาบสนั้น" (ดังนี้) แล้วได้ทำกติกวัตรไว้ จำเดิมแต่นั้นมา ดาบสรูปใดตรึกวิตกเช่นนั้น ดาบสรูปนั้นก็นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้เกลี่ยลงในที่นั้น โดยลำดับ กองทรายใหญ่จึงได้เกิดขึ้นในที่นั้นอย่างนี้ ต่อจากนั้น ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นแล้วทำเป็นเจดียสถาน ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "ในอุรุเวลา คือ ในฝั่งแม่น้ำใหญ่, ในกองทรายใหญ่ พึงเห็นความดังนี้"

Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgitāparidīpanaṃ. Idha pana ṭhānanisajjāgamanasayanappabhedesu iriyāpathesu āsanasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ ariyavihārasamaṅgitāparidīpanañcāti veditabbaṃ. Tattha yasmā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti padassa iriyāpathavihāravasenettha attho veditabbo. Yasmā pana bhagavā dibbavihārādīhi sattānaṃ vividhaṃ hitaṃ harati upaharati upaneti uppādeti, tasmā tesampi vasena vividhaṃ haratīti evamattho veditabbo.

บทว่า "วิหรติ" เป็นการแสดงความพร้อมเพรียงด้วยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาปถวิหาร ทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร โดยไม่เจาะจง แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นการแสดงความประกอบพร้อมด้วยอิริยาบถที่เรียกว่าอาสนะ (การนั่ง) ในบรรดาอิริยาบถทั้งหลายอันมีประเภทคือ การยืน การนั่ง การเดิน การนอน และเป็นการแสดงความพร้อมเพรียงด้วยอริยวิหาร. ในวิหารเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระองค์ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น แล้วทรงดำรงอัตภาพไว้ไม่ให้ตกไป คือให้เป็นไปอยู่ ฉะนั้น พึงทราบเนื้อความแห่งบทว่า "วิหรติ" ในที่นี้โดยนัยแห่งอิริยาปถวิหาร. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงนำไป ทรงนำเข้าไป ทรงน้อมเข้าไป ทรงให้เกิดขึ้น ซึ่งประโยชน์เกื้อกูลต่างๆ ของสัตว์ทั้งหลายด้วยทิพพวิหารเป็นต้น ฉะนั้น พึงทราบความโดยนัยแห่งวิหารแม้เหล่านั้นอย่างนี้ว่า "ทรงนำไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูลต่างๆ"

Najjāti [Pg.25] nadati sandatīti nadī, tassā najjā, nadiyā ninnagāyāti attho. Nerañjarāyāti nelaṃ jalamassāti ‘‘nelañjalāyā’’ti vattabbe lakārassa rakāraṃ katvā ‘‘nerañjarāyā’’ti vuttaṃ, kaddamasevālapaṇakādidosarahitasalilāyāti attho. Keci ‘‘nīlajalāyāti vattabbe nerañjarāyāti vutta’’nti vadanti. Nāmameva vā etaṃ etissā nadiyāti veditabbaṃ. Tassā nadiyā tīre yattha bhagavā vihāsi, taṃ dassetuṃ ‘‘bodhirukkhamūle’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti ettha (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) maggañāṇaṃ bodhīti vuttaṃ. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti ettha (dī. ni. 3.217) sabbaññutaññāṇaṃ. Tadubhayampi bodhiṃ bhagavā ettha pattoti rukkhopi bodhirukkhotveva nāmaṃ labhi. Atha vā satta bojjhaṅge bujjhīti bhagavā bodhi, tena bujjhantena sannissitattā so rukkhopi bodhirukkhoti nāmaṃ labhi, tassa bodhirukkhassa. Mūleti samīpe. Ayañhi mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷamattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvatā majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Idhāpi samīpe adhippeto, tasmā bodhirukkhassa mūle samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo.

บทว่า "นชฺชา" (แห่งแม่น้ำ) : ชื่อว่า นที เพราะอรรถว่า ย่อมไหลไป, ความว่า แห่งแม่น้ำนั้น คือ แห่งแม่น้ำซึ่งไหลไปสู่ที่ลุ่ม. บทว่า "เนรญฺชราย" : เมื่อควรจะกล่าวว่า "เนลญฺชลาย" เพราะมีอรรถว่า มีน้ำปราศจากโทษ ท่านทำ ล อักษรให้เป็น ร อักษร แล้วกล่าวว่า "เนรญฺชราย" ความว่า มีน้ำปราศจากโทษคือโคลนตม สาหร่าย และจอกแหนเป็นต้น. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เมื่อควรจะกล่าวว่า นีลชลาย ท่านกล่าวว่า เนรญฺชราย". หรือพึงทราบว่า นั่นเป็นเพียงชื่อของแม่น้ำสายนั้น. เพื่อจะแสดงสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ฝั่งแห่งแม่น้ำนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โพธิรุกฺขมูเล" (ที่โคนต้นโพธิ์). ในบทนั้น ในคำว่า "ญาณในมรรค ๔ เรียกว่า โพธิ" ท่านกล่าวว่า มรรคญาณ คือ โพธิ. ในคำว่า "ผู้มีปัญญาดุจแผ่นดินอันประเสริฐ ย่อมบรรลุโพธิ" ท่านกล่าวว่า สัพพัญญุตญาณ (คือ โพธิ). เพราะพระผู้มีพระภาคทรงบรรลุโพธิทั้งสองนั้น ณ ที่นี้ แม้ต้นไม้จึงได้ชื่อว่า ต้นโพธิ์. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคชื่อว่า โพธิ เพราะทรงตรัสรู้โพชฌงค์ ๗, เพราะเป็นที่อาศัยแห่งพระองค์ผู้ทรงตรัสรู้นั้น แม้ต้นไม้นั้นจึงได้ชื่อว่า ต้นโพธิ์. แห่งต้นโพธิ์นั้น. บทว่า "มูเล" คือ ที่ใกล้. ด้วยว่า มูลศัพท์นี้ ย่อมปรากฏในอรรถว่า รากเหง้า ในคำเป็นต้นว่า "พึงถอนรากทั้งหลาย แม้ที่สุดเพียงรากแฝก", ปรากฏในอรรถว่า เหตุที่ไม่ทั่วไป ในคำเป็นต้นว่า "โลภะเป็นอกุศลมูล", และปรากฏในอรรถว่า ที่ใกล้ ในคำเป็นต้นว่า "ในเวลาเที่ยง เงาแผ่ไปเพียงใด, เมื่อลมสงบ ใบไม้ทั้งหลายย่อมตกในที่เพียงใด, ที่เพียงนั้นชื่อว่า โคนต้นไม้". แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาอรรถว่า ที่ใกล้. เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทว่า "โพธิรุกฺขสฺส มูเล" นี้อย่างนี้ว่า ที่ใกล้แห่งต้นโพธิ์.

Paṭhamābhisambuddhoti paṭhamaṃ abhisambuddho hutvā, sabbapaṭhamaṃyevāti attho. Ettāvatā dhammabhaṇḍāgārikena udānadesanāya nidānaṃ ṭhapentena kāladesadesakāpadesā saha visesena pakāsitā honti.

บทว่า "ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ" คือ เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วในเบื้องต้น ความว่า ก่อนกว่าใครๆ ทั้งหมดนั่นเอง. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) เมื่อแสดงนิทานแห่งอุทานเทศนา ชื่อว่าได้ประกาศกาล ประเทศ และผู้แสดง พร้อมทั้งคุณลักษณะพิเศษไว้แล้ว.

Etthāha ‘‘kasmā dhammavinayasaṅgahe kayiramāne nidānavacanaṃ vuttaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabbo’’ti? Vuccate – desanāya ciraṭṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakavatthuādīhi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosā saddheyyā ca desakālakattuhetunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘paṭhamaṃ, āvuso ānanda, udānaṃ kattha bhāsita’’ntiādinā desādīsu pucchāya katāya [Pg.26] vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā udānassa nidānaṃ bhāsitanti.

ในที่นี้ มีผู้กล่าวว่า "เมื่อทำการสังคายนาพระธรรมวินัยอยู่ เพราะเหตุไรจึงกล่าวคำปรารภ (นิทาน) ขึ้น ก็ควรทำการสังคายนาเฉพาะพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้มิใช่หรือ". ขอตอบว่า (ท่านกล่าว) เพื่อทำให้เทศนาดำรงอยู่ได้นาน ไม่เลอะเลือน และน่าเชื่อถือ. ด้วยว่า เทศนาที่ท่านร้อยกรองตั้งไว้ด้วยกาล ประเทศ ผู้แสดง วัตถุ เป็นต้น ย่อมดำรงอยู่ได้นาน ไม่เลอะเลือน และน่าเชื่อถือ เหมือนการตัดสินคดีความที่ร้อยกรองไว้ด้วยผู้กล่าว กาล ผู้กระทำ เหตุ และนิมิต. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ เมื่อท่านพระมหากัสสปะได้ทูลถามถึงประเทศเป็นต้นด้วยคำว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ปฐมอุทาน พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน" เป็นอาทิแล้ว พระธรรมภัณฑาคาริกเมื่อจะทูลตอบ จึงได้กล่าวคำปรารภแห่งอุทานไว้ด้วยคำว่า "เอวํ เม สุตํ" เป็นอาทิ.

Apica satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sambuddhattasiddhi. Na hi sammāsambuddhassa pubbaracanādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānurāgābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Na hi sabbaso parikkhīṇāsavassa katthacipi ācariyamuṭṭhiādīnaṃ sambhavoti suvisuddhassa parānuggahappavatti. Iti desakadosabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampattidūsakānaṃ accantaṃ avijjātaṇhānaṃ abhāvasaṃsūcakehi ñāṇasampadāpahānasampadābhibyañjakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitappaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā honti, tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato. Idha pana vimuttisukhappaṭisaṃvedanapaṭiccasamuppādamanasikārapakāsanenāti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.

อีกประการหนึ่ง นิทานวจนะ (คำนำ) ท่านกล่าวไว้เพื่อประกาศความถึงพร้อมแห่งพระศาสดา จริงอยู่ ความสำเร็จแห่งความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระผู้มีพระภาคตถาคตเจ้าย่อมมี เพราะไม่มีการเรียบเรียงถ้อยคำไว้ล่วงหน้า การอนุมาน การคาดคะเน และการตรึก ด้วยว่า ประโยชน์ด้วยการเรียบเรียงถ้อยคำไว้ล่วงหน้าเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะพระญาณของพระองค์สัญจรไปได้โดยไม่มีสิ่งติดขัดในทุกสถาน และเพราะมีประมาณเท่ากันในเญยยธรรมทั้งหลาย ฉันใดก็ดี ความสำเร็จแห่งความเป็นพระขีณาสพย่อมมี เพราะไม่มีอาจริยมุฏฐิ (ความลับที่อาจารย์ยังปิดบังไว้) ความตระหนี่ธรรม และความรักในสาวกในพระศาสนา ด้วยว่า ความเป็นไปได้แห่งอาจริยมุฏฐิเป็นต้น ย่อมไม่มีในที่ไหนๆ แก่พระขีณาสพผู้มีอาสวะสิ้นไปโดยสิ้นเชิงแล้ว ฉะนั้น การแสดงธรรมของพระองค์ผู้บริสุทธิ์วิเศษจึงเป็นไปเพื่ออนุเคราะห์ผู้อื่น ด้วยประการฉะนี้ ความสำเร็จแห่งเวสารัชชญาณ ๒ ประการเบื้องต้น ย่อมมี ด้วยภาวะแห่งความบริสุทธิ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย อันเป็นเครื่องชี้บอกความไม่มีโดยสิ้นเชิงแห่งอวิชชาและตัณหา ซึ่งเป็นโทษของผู้แสดงและเป็นเครื่องประทุษร้ายความถึงพร้อมด้วยทิฏฐิและศีล และอันเป็นเครื่องแสดงให้ปรากฏซึ่งญาณสัมปทาและปหานสัมปทา และจากเหตุนั้น ความสำเร็จแห่งเวสารัชชญาณ ๒ ประการเบื้องปลาย ย่อมมี เพราะความสำเร็จแห่งความไม่หลงในธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตรายและธรรมที่นำออกจากทุกข์ ดังนั้น ความที่พระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยเวสารัชชญาณ ๔ ประการ และการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ย่อมเป็นสิ่งที่ท่านประกาศไว้ด้วยนิทานวจนะ เพราะทรงแสดงธรรมเทศนาให้แจ่มแจ้งด้วยปฏิภาณที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า สมควรแก่อัธยาศัยของบริษัทที่ประชุมกันในที่นั้นๆ แต่ในอุทาหรณ์นี้ พึงประกอบความว่า (ทรงประกาศ) ด้วยการเสวยวิมุตติสุขและการมนสิการในปฏิจจสมุปบาท เพราะเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) จึงกล่าวว่า ‘นิทานวจนะเพื่อประกาศความถึงพร้อมแห่งพระศาสดา’ ดังนี้

Tathā sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthakā paṭipatti attahitā vā. Tasmā paresaṃyeva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthu caritaṃ kāladesadesakaparisāpadesādīhi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanena yathārahaṃ pakāsīyati, idha pana abhisambodhivimuttisukhappaṭisaṃvedanapaṭiccasamuppādamanasikārenāti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.

อีกอย่างหนึ่ง นิทานวจนะท่านกล่าวไว้เพื่อประกาศความถึงพร้อมแห่งพระศาสนา จริงอยู่ การปฏิบัติที่ไร้ประโยชน์ หรือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคผู้มีกิจทั้งปวงอันพระญาณและพระกรุณาทรงประคองไว้ เพราะเหตุนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ทั้งสิ้นของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีกิจทั้งปวงเป็นไปเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นเท่านั้น ที่เป็นไปแล้วอย่างไร อันท่านกล่าวอยู่ ย่อมชื่อว่า ‘ศาสนา’ เพราะมีอรรถว่าสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง, มิใช่เป็นบทกวี จริยาของพระศาสดานั้น ท่านย่อมประกาศไว้ในที่นั้นๆ ด้วยนิทานวจนะ พร้อมด้วยกาล เทศะ ผู้แสดง บริษัท และข้ออ้างอิง เป็นต้น ตามสมควร แต่ในอุทาหรณ์นี้ พึงประกอบความว่า (ทรงประกาศ) ด้วยการตรัสรู้พร้อมยิ่ง การเสวยวิมุตติสุข และการมนสิการในปฏิจจสมุปบาท เพราะเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) จึงกล่าวว่า ‘นิทานวจนะเพื่อประกาศความถึงพร้อมแห่งพระศาสนา’ ดังนี้

Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ. Sā cassa pamāṇabhāvadassanatā heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbā. Bhagavāti hi iminā tathāgatassa rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritādidosappahānadīpanena[Pg.27], sabbasattuttamabhāvadīpanena ca anaññasādhāraṇañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena, ayamattho sabbathā pakāsito hotīti idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattadassanaṃ.

อีกประการหนึ่ง นิทานวจนะท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นประมาณแห่งพระศาสนา ด้วยการประกาศความเป็นประมาณแห่งพระศาสดา และความเป็นเครื่องแสดงภาวะที่เป็นประมาณแห่งนิทานวจนะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ จริงอยู่ ด้วยบทว่า ‘ภควา’ นี้ อรรถนี้ย่อมเป็นอันท่านประกาศไว้แล้วโดยประการทั้งปวง คือ ด้วยการแสดงการละโทษมีราคะ โทสะ โมหะ เป็นต้น กิเลสมลทินและทุจริตทั้งปวงของพระตถาคต, ด้วยการแสดงความเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง, และด้วยการแสดงการประกอบพร้อมด้วยคุณวิเศษมีพระญาณและพระกรุณาเป็นต้นอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น นี้เป็นการแสดงเพียงเบื้องต้นแห่งประโยชน์ของนิทานวจนะในอรรถกถานี้

Taṃ panetaṃ ‘‘evaṃ me suta’’nti ārabhitvā yāva ‘‘imaṃ udānaṃ udānesī’’ti padaṃ, tāva imassa udānassa nidānanti veditabbaṃ. Tathā hi taṃ yathā paṭipanno bhagavā imaṃ udānaṃ udānesi, ādito paṭṭhāya tassa kāyikacetasikappaṭipattiyā pakāsanatthaṃ saṅgītikārehi saṅgītikāle bhāsitavacanaṃ.

ก็นิทานวจนะนั้น พึงทราบว่า ได้แก่ข้อความตั้งแต่บทว่า ‘เอวํ เม สุตํ’ ไปจนถึงบทว่า ‘อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ’ จริงดังนั้น คำกล่าวนั้นเป็นคำที่พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ในคราวทำสังคายนา เพื่อประกาศข้อปฏิบัติทางกายและทางใจของพระองค์ ตั้งแต่ต้นว่า พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติอย่างไรจึงทรงเปล่งอุทานนี้

Nanu ca ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’tiādi bhagavato eva vacanaṃ bhavituṃ arahati, na hi satthāraṃ muñcitvā añño paṭiccasamuppādaṃ desetuṃ samattho hotīti? Saccametaṃ, yathā pana bhagavā bodhirukkhamūle dhammasabhāvapaccavekkhaṇavasena paṭiccasamuppādaṃ manasākāsi, tatheva naṃ bodhaneyyabandhavānaṃ bodhanatthaṃ paṭiccasamuppādasīhanādasuttādīsu desitassa ca vacanānaṃ desitākārassa anukaraṇavasena paṭiccasamuppādassa manasikāraṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavatā bhāsitassa imassa udānassa dhammasaṅgāhakā mahātherā nidānaṃ saṅgāyiṃsūti yathāvuttavacanaṃ saṅgītikārānameva vacananti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Ito paresupi suttantesu eseva nayo.

ถามว่า ก็ข้อความมีอาทิว่า ‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ’ ควรจะเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นมิใช่หรือ? ด้วยว่า เว้นพระศาสดาแล้ว ผู้อื่นที่จะสามารถแสดงปฏิจจสมุปบาทได้ ย่อมไม่มีมิใช่หรือ? ตอบว่า คำนั้นจริงอยู่ แต่พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทด้วยอำนาจการพิจารณาสภาวธรรมที่โคนต้นโพธิ์ฉันใด, พระมหาเถระผู้ร้อยกรองพระธรรมก็ได้ร้อยกรองนิทานแห่งอุทานนี้ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ โดยทรงทำให้การมนสิการปฏิจจสมุปบาทเป็นอัตถุปปัตติ (เหตุเกิดเรื่อง) ด้วยอำนาจการทำตามอาการที่ทรงแสดงและพระดำรัสที่ทรงแสดงไว้ในปฏิจจสมุปบาทสีหนาทสูตรเป็นต้น เพื่อให้พระประยูรญาติผู้พึงตรัสรู้ได้รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พึงถึงความตกลงใจในเรื่องนี้ว่า คำที่กล่าวแล้วนั้นเป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายเท่านั้น แม้ในพระสูตรทั้งหลายนอกนี้ไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน

Ettha ca attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko aṭṭhuppattikoti cattāro suttanikkhepā veditabbā. Yathā hi anekasataanekasahassabhedānipi suttāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ tāni sabbānipi attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvaṃ nātivattanti. Kāmañcettha attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāvasikehi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ajjhāsayānusandhipucchānusandhisambhavato, attajjhāsayaaṭṭhuppattīnaṃ aññamaññaṃ saṃsaggo natthīti niravaseso paṭṭhānanayo na sambhavati. Tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattāro suttanikkhepāti vuttaṃ.

ในอรรถกถานี้ พึงทราบสุตตนิขเขป (การวางพระสูตร) ๔ ประการ คือ อัตตัชฌาสัย (ตรัสปรารภอัธยาศัยของพระองค์) ปรัชฌาสัย (ตรัสปรารภอัธยาศัยของผู้อื่น) ปุจฉาวสิกะ (ตรัสตามที่ถูกทูลถาม) และอัตถุปปัตติกะ (ตรัสปรารภเหตุที่เกิดขึ้น) จริงอยู่ พระสูตรทั้งหลายแม้มีประเภทต่างๆ หลายร้อยหลายพัน ย่อมไม่ล่วงความเป็น ๑๖ อย่าง ด้วยนัยแห่งปัฏฐานมีสังกิเลสภาคิยธรรมเป็นต้น ฉันใด, พระสูตรเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมไม่ล่วงความเป็น ๔ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งสุตตนิขเขปมีอัตตัชฌาสัยเป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ ในสุตตนิขเขป ๔ อย่างนี้ การปะปนกันระหว่างอัตตัชฌาสัยและอัตถุปปัตติกะกับปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะ ย่อมมีได้ เพราะมีความสืบต่อแห่งอัธยาศัยและความสืบต่อแห่งคำถามเป็นไปได้ แต่การปะปนกันระหว่างอัตตัชฌาสัยกับอัตถุปปัตติกะ ย่อมไม่มี ฉะนั้น นัยแห่งปัฏฐานโดยไม่มีส่วนเหลือจึงเป็นไปไม่ได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะนิขเขปที่เหลือซึ่งเป็นไปได้ ย่อมสงเคราะห์เข้าในนิขเขปเหล่านั้นแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า สุตตนิขเขปมี ๔ ประการ โดยถือเอามูลนิขเขป (นิขเขปที่เป็นหลัก) เป็นประมาณ

Tatrāyaṃ [Pg.28] vacanattho – nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Nikkhipīyatīti vā nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo, attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchāvasiko. Suttadesanāya vatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppatti eva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti nikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Pucchanavasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pucchāvasikoti pulliṅgavasena vuttaṃ. Tathā atthuppattiyeva aṭṭhuppattikoti evamettha attho veditabbo.

ในสุตตนิกเขป ๔ อย่างนั้น มีวิเคราะห์ดังนี้ การวางลง ชื่อว่า นิกเขป, การวางพระสูตร ชื่อว่า สุตตนิกเขป อธิบายว่า การแสดงพระสูตร. อีกอย่างหนึ่ง (ธรรม) อันบุคคลย่อมวางไว้ เหตุนั้น ชื่อว่า นิกเขป, พระสูตรนั่นแหละเป็นธรรมที่ถูกวางไว้ ชื่อว่า สุตตนิกเขป. อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย, อัตตัชฌาสัยนั้นที่เป็นเหตุ มีอยู่แก่พระสูตรนี้ เหตุนั้น (พระสูตรนั้น) ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย, หรือ อัธยาศัยของตน มีอยู่แก่พระสูตรนี้ เหตุนั้น (พระสูตรนั้น) ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. แม้ในปรัชฌาสัย ก็นัยนี้เหมือนกัน. อำนาจแห่งคำถาม ชื่อว่า ปุจฉาวสะ, ปุจฉาวสะนั้น มีอยู่แก่พระสูตรนี้ เหตุนั้น (พระสูตรนั้น) ชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ. การเกิดขึ้นแห่งประโยชน์อันเป็นวัตถุแห่งการแสดงพระสูตร ชื่อว่า อัตถุปปัตติ, อัตถุปปัตตินั่นแหละ คือ อัฏฐุปปัตติ, อัฏฐุปปัตตินั้น มีอยู่แก่พระสูตรนี้ เหตุนั้น (พระสูตรนั้น) ชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกะ. อีกอย่างหนึ่ง พระสูตรอันบุคคลย่อมวางไว้ด้วยธรรมนี้ เหตุนั้น (ธรรมนี้) ชื่อว่า นิกเขป ได้แก่ อัตตัชฌาสัย เป็นต้นนั่นเอง. ก็ในวิกัปป์แห่งอรรถนี้ อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. อัธยาศัยของผู้อื่น ชื่อว่า ปรัชฌาสัย. (เนื้อความ) อันบุคคลย่อมถาม เหตุนั้น ชื่อว่า ปุจฉา อธิบายว่า เนื้อความที่พึงถาม. คำพูดของผู้รับธรรมะที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการถาม ชื่อว่า ปุจฉาวสัง, คำนั้นนั่นแหละ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นปุลลิงก์ว่า ปุจฉาวสิโก โดยอาศัยศัพท์ว่า นิกเขป. ฉันใดก็ดี (พระสูตร) ที่มีอัตถุปปัตตินั่นแหละ ชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกะ, พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้.

Ettha ca paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā, parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathamaṭṭhuppattiyā anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattipubbakānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinicchayādivinimuttasseva suttantadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ aṭṭhuppatti vuccati, paresaṃ pucchāya vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti.

และในสุตตนิกเขป ๔ อย่างนั้น ความเป็นสุตตนิกเขปต่างหากแห่งอัตตัชฌาสัย ย่อมสมควร เพราะความเป็นผู้ไม่เพ่งเล็งถึงเหตุมีอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้นของผู้อื่น และเพราะเป็นเทศนาที่ทรงให้เป็นไปเพื่อทรงตั้งไว้ซึ่งแนวแห่งพระธรรมโดยอัธยาศัยของพระองค์อย่างเดียว, ส่วนปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะ ซึ่งเป็นไปในการเกิดขึ้นแห่งอัธยาศัยและคำถามของผู้อื่นอันเป็นเหตุแห่งความเป็นไปของเทศนา ความไม่ขัดแย้งกับอัฏฐุปปัตติ จะมีได้อย่างไร, หรือว่า ปุจฉาวสิกะและอัฏฐุปปัตติกะ ซึ่งเป็นไปโดยอนุโลมตามปรัชฌาสัย ความไม่ขัดแย้งในปรัชฌาสัย จะมีได้อย่างไร? คำถามนี้ไม่ควรถาม. เพราะว่า การเกิดขึ้นแห่งเหตุแห่งการแสดงพระสูตรที่พ้นแล้วจากการน้อมใจเข้าไป การสอบถาม การวินิจฉัย เป็นต้นของผู้อื่นเท่านั้น ท่านถือเอาโดยความเป็นอัฏฐุปปัตติ ฉะนั้น การถือเอาปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะไว้ต่างหาก (จึงมีได้). จริงอย่างนั้น นิมิตแห่งเทศนา มีการเกิดขึ้นแห่งการสรรเสริญ การติเตียน และอามิสเป็นต้น ของพรหมชาลสูตร ธรรมทายาทสูตร เป็นต้น ท่านเรียกว่า อัฏฐุปปัตติ, (พระสูตร) ที่ทรงแสดงโดยทรงทำอัธยาศัยอย่างเดียวให้เป็นนิมิต เว้นจากคำถามของผู้อื่น ชื่อว่า ปรัชฌาสัย, (พระสูตร) ที่ทรงแสดงโดยอำนาจแห่งคำถาม ชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ, เนื้อความนี้ปรากฏชัดแล้ว.

Tattha paṭhamādīni tīṇi bodhisuttāni mucalindasuttaṃ, āyusaṅkhārossajjanasuttaṃ, paccavekkhaṇasuttaṃ, papañcasaññāsuttanti imesaṃ udānānaṃ attajjhāsayo nikkhepo. Huhuṅkasuttaṃ, brāhmaṇajātikasuttaṃ, bāhiyasuttanti imesaṃ udānānaṃ pucchāvasiko nikkhepo. Rājasuttaṃ, sakkārasuttaṃ, ucchādanasuttaṃ, piṇḍapātikasuttaṃ, sippasuttaṃ, gopālasuttaṃ, sundarikasuttaṃ[Pg.29], mātusuttaṃ, saṅghabhedakasuttaṃ, udapānasuttaṃ, tathāgatuppādasuttaṃ, moneyyasuttaṃ, pāṭaligāmiyasuttaṃ, dvepi dabbasuttānīti etesaṃ udānānaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo. Pālileyyasuttaṃ, piyasuttaṃ, nāgasamālasuttaṃ, visākhāsuttañcāti imesaṃ udānānaṃ attajjhāsayo parajjhāsayo ca nikkhepo. Sesānaṃ ekapaññāsāya suttānaṃ parajjhāsayo nikkhepo. Evametesaṃ udānānaṃ attajjhāsayādivasena nikkhepaviseso veditabbo.

ในบรรดาอุทานเหล่านั้น โพธิสูตร ๓ สูตร มีปฐมโพธิสูตรเป็นต้น, มุจลินทสูตร, อายุสังขารอสสัชชนสูตร, ปัจจเวกขณสูตร, และปปัญจสัญญาสูตร การวางอุทานเหล่านี้เป็นอัตตัชฌาสยนิกเขป. หุหุงกสูตร, พราหมณชาติกสูตร, และพาหิยสูตร การวางอุทานเหล่านี้เป็นปุจฉาวสิกนิกเขป. ราชสูตร, สักการสูตร, อุจฉาทนสูตร, ปิณฑปาติกสูตร, สิปปสูตร, โคปาลสูตร, สุนทริกาสูตร, มาตุสูตร, สังฆเภทกสูตร, อุทปานสูตร, ตถาคตอุปปาทสูตร, โมเนยยสูตร, ปาฏลิคามิยสูตร, และทัพพสูตรทั้ง ๒ การวางอุทานเหล่านี้เป็นอัฏฐุปปัตติกนิกเขป. ปาลิเลยยสูตร, ปิยสูตร, นาคสมาลสูตร, และวิสาขาสูตร การวางอุทานเหล่านี้เป็นทั้งอัตตัชฌาสยนิกเขปและปรัชฌาสยนิกเขป. การวางพระสูตรที่เหลือ ๕๑ สูตร เป็นปรัชฌาสยนิกเขป. พึงทราบความพิเศษแห่งนิกเขปของอุทานเหล่านี้ โดยเป็นอัตตัชฌาสัยเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้.

Ettha ca yāni udānāni bhagavatā bhikkhūnaṃ sammukhā bhāsitāni, tāni tehi yathābhāsitasuttāni vacasā paricitāni manasānupekkhitāni dhammabhaṇḍāgārikassa kathitāni. Yāni pana bhagavatā bhikkhūnaṃ asammukhā bhāsitāni, tānipi aparabhāge bhagavatā dhammabhaṇḍāgārikassa puna bhāsitāni. Evaṃ sabbānipi tāni āyasmā ānando ekajjhaṃ katvā dhārento bhikkhūnañca vācento aparabhāge paṭhamamahāsaṅgītikāle udānantveva saṅgahaṃ āropesīti veditabbaṃ.

และในอุทานนี้ อุทานเหล่าใดอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้เฉพาะหน้าภิกษุทั้งหลาย อุทานเหล่านั้น อันภิกษุเหล่านั้นทรงจำไว้ด้วยวาจา ใคร่ครวญด้วยใจ ตามที่ตรัสไว้ และบอกแก่ท่านพระอานนท์ผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก. ส่วนอุทานเหล่าใดอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ลับหลังภิกษุทั้งหลาย แม้อุทานเหล่านั้น ในภายหลัง พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสแก่ท่านพระอานนท์ผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริกอีกครั้ง. ด้วยเหตุอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ได้รวบรวมอุทานทั้งหมดนั้นไว้เป็นหมวดหมู่เดียวกัน ทรงจำไว้ และบอกสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย ในภายหลัง ณ กาลปฐมมหาสังคายนา ได้ยกขึ้นสู่การสังคายนาว่า "อุทาน" นั่นเทียว, พึงทราบดังนี้.

Tena kho pana samayenātiādīsu tena samayenāti ca bhummatthe karaṇavacanaṃ, kho panāti nipāto, tasmiṃ samayeti attho. Kasmiṃ pana samaye? Yaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho. Tasmiṃ samaye. Sattāhanti satta ahāni sattāhaṃ, accantasaṃyogatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Yasmā bhagavā taṃ sattāhaṃ nirantaratāya accantameva phalasamāpattisukhena vihāsi, tasmā sattāhanti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ vuttaṃ. Ekapallaṅkenāti visākhāpuṇṇamāya anatthaṅgateyeva sūriye aparājitapallaṅkavare vajirāsane nisinnakālato paṭṭhāya sakimpi anuṭṭhahitvā yathāābhujitena ekeneva pallaṅkena.

ในบททั้งหลายมี "เตน โข ปน สมเยน" เป็นต้น, บทว่า "เตน สมเยน" เป็นกรณวจนะ ในอรรถแห่งภุมมัตถ์ (สัตตมีวิภัตติ), บทว่า "โข ปน" เป็นนิบาต, มีความหมายว่า "ในสมัยนั้น". ก็ในสมัยไหน? ในสมัยใด พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสรู้พร้อมครั้งแรก ประทับอยู่ ณ ตำบลอุรุเวลา ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ใต้โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์, ในสมัยนั้น. บทว่า "สตฺตาหํ" คือ วัน ๗ วัน เป็น ๑ สัปดาห์, บทนี้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถอัจจันตสังโยค. เพราะว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ด้วยสุขในผลสมาบัติตลอด ๗ วันนั้น โดยไม่ขาดสายโดยแท้, ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า "สตฺตาหํ" เป็นอุปโยควจนะ โดยอำนาจแห่งอัจจันตสังโยค. บทว่า "เอเกน ปลฺลงฺเกน" คือ จำเดิมแต่กาลที่ประทับนั่งบนวัชรอาสน์ ณ อปราราชิตบัลลังก์อันประเสริฐ ในวันวิสาขปุรณมี เมื่อดวงอาทิตย์ยังไม่ตกดิน โดยมิได้ทรงลุกขึ้นเลยแม้ครั้งเดียว ด้วยบัลลังก์เดียวที่ทรงคู้ไว้อย่างไร (ก็อย่างนั้น).

Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno nisinno hotīti attho. Tattha vimuttīti tadaṅgavimutti, vikkhambhanavimutti, samucchedavimutti, paṭippassaddhivimutti, nissaraṇavimuttīti pañca vimuttiyo. Tāsu yaṃ deyyadhammapariccāgādīhi tehi tehi guṇaṅgehi nāmarūpaparicchedādīhi vipassanaṅgehi ca yāva tassa tassa aṅgassa aparihānivasena pavatti, tāva taṃtaṃpaṭipakkhato vimuccanato vimuccanaṃ pahānaṃ. Seyyathidaṃ[Pg.30]? Dānena macchariyalobhādito, sīlena pāṇātipātādito, nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhito, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīhi, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvato, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhato, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvato, gotrabhunā saṅkhāranimittabhāvato vimuccanaṃ, ayaṃ tadaṅgavimutti nāma. Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā yāvassa aparihānivasena pavatti, tāva kāmacchandādīnaṃ nīvaraṇānañceva, vitakkādīnañca paccanīkadhammānaṃ, anuppattisaññitaṃ vimuccanaṃ, ayaṃ vikkhambhanavimutti nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato ariyassa santāne yathārahaṃ ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa puna accantaṃ appavattibhāvena samucchedappahānavasena vimuccanaṃ, ayaṃ samucchedavimutti nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, ayaṃ paṭippassaddhivimutti nāma. Sabbasaṅkhatanissaṭattā pana sabbasaṅkhāravimuttaṃ nibbānaṃ, ayaṃ nissaraṇavimutti nāma. Idha pana bhagavato nibbānārammaṇā phalavimutti adhippetā. Tena vuttaṃ – ‘‘vimuttisukhapaṭisaṃvedīti vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno nisinno hotīti attho’’ti.

คำว่า เสวยวิมุตติสุข มีความว่า ประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขคือสุขในผลสมาบัติ. ในคำนั้น คำว่า วิมุตติ ได้แก่ วิมุตติ ๕ ประการ คือ ตทังควิมุตติ วิกขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ นิสสรณวิมุตติ. ในวิมุตติ ๕ ประการนั้น การสละไทยธรรมเป็นต้น ด้วยคุณางค์นั้นๆ และด้วยวิปัสสนังคะทั้งหลาย มีการกำหนดนามรูปเป็นต้น ความเป็นไปอยู่เพียงใด โดยความไม่เสื่อมแห่งองค์นั้นๆ การหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกนั้นๆ เพียงนั้น ชื่อว่าตทังควิมุตติ. เป็นไฉน? คือ การหลุดพ้นจากความตระหนี่และความโลภเป็นต้นด้วยทาน, จากปาณาติบาตเป็นต้นด้วยศีล, จากสักกายทิฏฐิด้วยการกำหนดนามรูป, จากอเหตุกทิฏฐิและวิสมเหตุกทิฏฐิด้วยการกำหนดปัจจัย, จากความเป็นผู้มีความสงสัยด้วยกังขาวิตรณญาณอันเป็นส่วนเบื้องหลังแห่งญาณนั้นนั่นเทียว, จากการยึดถือว่า ‘เรา’ ‘ของเรา’ ด้วยกลาปสัมมสนะ, จากสัญญาว่ามรรคในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคด้วยการกำหนดมรรคและอมรรค, จากอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนะ, จากสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนะ, จากสัญญาว่าไม่มีภัยในสิ่งที่มีภัยด้วยภยทัสสนะ, จากอัสสาทสัญญาด้วยอาทีนวทัสสนะ, จากอภิรติสัญญาด้วยนิพพิทานุปัสสนา, จากความไม่ปรารถนาจะพ้นด้วยมุจจิตุกัมยตาญาณ, จากความไม่วางเฉยด้วยอุเบกขาญาณ, จากความเป็นปฏิปักษ์ในนิพพานอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งธรรมด้วยอนุโลมญาณ, จากความเป็นสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ, นี้ชื่อว่าตทังควิมุตติ. ส่วนการหลุดพ้นอันเรียกว่าความไม่เกิดขึ้นแห่งนิวรณ์ทั้งหลายมีกามฉันทะเป็นต้น และแห่งปัจจนิกธรรมทั้งหลายมีวิตกเป็นต้น เพียงใดที่สมาธิอันมีอุปจาระและอัปปนาเป็นเภทเป็นไปอยู่โดยความไม่เสื่อม, นี้ชื่อว่าวิกขัมภนวิมุตติ. การหลุดพ้นด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหานโดยภาวะที่ไม่เกิดขึ้นอีกโดยสิ้นเชิงแห่งหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘เพื่อละทิฏฐิคตะทั้งหลาย’ (ธ.ส. ๒๗๗; วิภงฺค. ๖๒๘) ในสันดานของพระอริยบุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ ตามสมควร เพราะความเป็นผู้เจริญอริยมรรค ๔ แล้ว, นี้ชื่อว่าสมุจเฉทวิมุตติ. ส่วนความที่กิเลสทั้งหลายสงบระงับไปในขณะแห่งผล, นี้ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิวิมุตติ. ส่วนนิพพานอันพ้นจากสังขารทั้งปวง เพราะเป็นธรรมชาตสลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง, นี้ชื่อว่านิสสรณวิมุตติ. แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ผลวิมุตติอันมีนิพพานเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘คำว่า เสวยวิมุตติสุข มีความว่า ประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขคือสุขในผลสมาบัติ’ ดังนี้.

Vimuttīti ca upakkilesehi paṭippassaddhivasena cittassa vimuttabhāvo, cittameva vā tathā vimuttaṃ veditabbaṃ, tāya vimuttiyā jātaṃ sampayuttaṃ vā sukhaṃ vimuttisukhaṃ. ‘‘Yāyaṃ, bhante, upekkhā sante sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88) vacanato upekkhāpi cettha sukhamicceva veditabbā. Tathā ca vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (vibha. aṭṭha. 232). Bhagavā hi catutthajjhānikaṃ arahattasamāpattiṃ samāpajjati, na itaraṃ. Atha vā ‘‘tesaṃ vūpasamo sukho’’tiādīsu yathā saṅkhāradukkhūpasamo sukhoti vuccati, evaṃ sakalakilesadukkhūpasamabhāvato aggaphale labbhamānā paṭippassaddhivimutti eva idha sukhanti veditabbā. Tayidaṃ vimuttisukhaṃ maggavīthiyaṃ [Pg.31] kālantareti phalacittassa pavattivibhāgena duvidhaṃ hoti. Ekekassa hi ariyamaggassa anantarā tassa tasseva vipākabhūtāni nibbānārammaṇāni tīṇi dve vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ. Yasmiñhi javanavāre ariyamaggo uppajjati, tattha yadā dve anulomāni, tadā tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tato paraṃ tīṇi phalacittāni honti. Yadā pana tīṇi anulomāni, tadā catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, tato paraṃ dve phalacittāni honti. Evaṃ catutthaṃ pañcamaṃ appanāvasena pavattati, na tato paraṃ bhavaṅgassa āsannattā. Keci pana ‘‘chaṭṭhampi cittaṃ appetī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāsu (visuddhi. 2.811) paṭikkhittaṃ. Evaṃ maggavīthiyaṃ phalaṃ veditabbaṃ. Kālantare phalaṃ pana phalasamāpattivasena pavattaṃ, nirodhā vuṭṭhahantassa uppajjamānañca eteneva saṅgahitaṃ. Sā panāyaṃ phalasamāpatti atthato lokuttarakusalānaṃ vipākabhūtā nibbānārammaṇā appanāti daṭṭhabbā.

อนึ่ง คำว่า วิมุตติ คือ ความเป็นผู้หลุดพ้นแห่งจิตด้วยอำนาจแห่งความสงบระงับจากอุปกิเลสทั้งหลาย หรือพึงทราบว่าจิตนั่นแหละหลุดพ้นแล้วอย่างนั้น สุขที่เกิดในวิมุตตินั้นหรือสัมปยุตด้วยวิมุตตินั้น ชื่อว่า วิมุตติสุข. แม้อุเบกขาก็พึงทราบในที่นี้ว่าเป็นสุขนั่นเทียว ตามพระดำรัสว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุเบกขาใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขที่สงบ’ (ม.นิ. ๒.๘๘) ตามนัยนี้. และในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี ท่านก็กล่าวไว้อย่างนั้นว่า ‘ส่วนอุเบกขา เพราะเป็นของสงบ ท่านจึงกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเทียว’ (วิภงฺค.อฏฺฐ. ๒๓๒). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคย่อมเข้าอรหัตตสมาบัติที่ประกอบด้วยจตุตถฌาน ไม่เข้าสมาบัติอื่น. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในบาลีเป็นต้นว่า ‘ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข’ ความสงบระงับแห่งสังขารทุกข์เรียกว่าสุขฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบว่า ปฏิปัสสัทธิวิมุตติที่ได้ในอัคคผลนั่นเทียวเป็นสุข เพราะเป็นความสงบระงับแห่งกิเลสทุกข์ทั้งปวงฉันนั้น. วิมุตติสุขนั้นมี ๒ อย่าง โดยการจำแนกความเป็นไปแห่งผลจิต คือ ในมรรควิถี และในกาลอื่น. จริงอยู่ โดยลำดับแห่งอริยมรรคแต่ละมรรค ผลจิต ๓ หรือ ๒ ดวง อันมีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นวิบากของมรรคนั้นๆ นั่นเทียว ย่อมเกิดขึ้น เพราะโลกุตตรกุศลทั้งหลายให้ผลในลำดับถัดไป. จริงอย่างนั้น ในชวนวาระใดที่อริยมรรคเกิดขึ้น ในชวนวาระนั้น เมื่ออนุโลมจิตเกิดขึ้น ๒ ขณะ โคตรภูจิตย่อมเกิดขึ้นเป็นขณะที่ ๓ มัคคจิตเป็นขณะที่ ๔ ต่อจากนั้น ผลจิต ๓ ขณะย่อมเกิดขึ้น. แต่เมื่ออนุโลมจิตเกิดขึ้น ๓ ขณะ โคตรภูจิตย่อมเกิดขึ้นเป็นขณะที่ ๔ มัคคจิตเป็นขณะที่ ๕ ต่อจากนั้น ผลจิต ๒ ขณะย่อมเกิดขึ้น. จิตขณะที่ ๔ หรือ ๕ ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งอัปปนาอย่างนี้ ไม่เป็นไปเกินกว่านั้น เพราะใกล้ต่อภวังค์. แต่บางท่านกล่าวว่า ‘แม้จิตขณะที่ ๖ ก็ถึงอัปปนา’ คำกล่าวนั้นถูกค้านไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย (วิสุทธิ. ๒.๘๑๑). พึงทราบผลในมรรควิถีอย่างนี้. ส่วนผลในกาลอื่น เป็นไปโดยอำนาจแห่งผลสมาบัติ และผลจิตที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยผลในกาลอื่นนี้เช่นกัน. ส่วนผลสมาบัตินั้น โดยอรรถแล้ว พึงเห็นว่าเป็นอัปปนาอันมีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นวิบากแห่งโลกุตตรกุศลทั้งหลาย.

Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti? Sabbepi puthujjanā na samāpajjanti anadhigatattā. Tathā heṭṭhimā ariyā uparimaṃ, uparimāpi ariyā heṭṭhimaṃ na samāpajjantiyeva puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhabhāvato. Attano eva phalaṃ te te ariyā samāpajjanti. Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāmino phalasamāpattiṃ na samāpajjanti, uparimā dveyeva samāpajjanti samādhismiṃ paripūrakāribhāvato’’ti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato. Kiṃ vā ettha kāraṇacintāya? Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘katamā dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti (paṭi. ma. 1.57), katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.60) imesaṃ pañhānaṃ vissajjane sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmiphalasamāpattatthāyāti tesampi ariyānaṃ phalasamāpattisamāpajjanaṃ vuttaṃ. Tasmā sabbepi ariyā yathāsakaṃ phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

ใครเข้าสมาบัตินั้นได้ ใครเข้าไม่ได้? ปุถุชนทั้งหมดเข้าไม่ได้ เพราะยังไม่บรรลุ. แม้พระอริยบุคคลชั้นต่ำก็เข้า (ผลสมาบัติ) ชั้นสูงไม่ได้ฉันใด แม้พระอริยบุคคลชั้นสูงก็ไม่เข้า (ผลสมาบัติ) ชั้นต่ำเลยฉันนั้น เพราะกิเลสสงบระงับไปแล้วด้วยการถึงความเป็นบุคคลอื่น. พระอริยบุคคลเหล่านั้นๆ ย่อมเข้าเฉพาะผลของตนเท่านั้น. แต่บางพวกกล่าวว่า "พระโสดาบันและพระสกทาคามีเข้าผลสมาบัติไม่ได้ พระอริยบุคคลชั้นสูง 2 จำพวกเท่านั้นเข้าได้ เพราะเป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์" คำกล่าวนั้นไม่มีเหตุผล เพราะแม้ปุถุชนก็ยังเข้าโลกิยสมาธิที่ตนได้แล้ว. หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลในเรื่องนี้? จริงอยู่ ความข้อนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค ในการวิสัชนาปัญหาเหล่านี้ว่า "สังขารุเปกขา 10 อย่างเหล่าไหนเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา? โคตรภูธรรม 10 อย่างเหล่าไหนเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา?" ว่า "เพื่อประโยชน์แก่การเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ เพื่อประโยชน์แก่การเข้าสกทาคามิผลสมาบัติ" ดังนี้ เป็นอันตรัสถึงการเข้าผลสมาบัติของพระอริยบุคคลแม้เหล่านั้นไว้แล้ว. เพราะฉะนั้น พึงถึงความตกลงใจในเรื่องนี้ว่า พระอริยบุคคลทั้งหมด ย่อมเข้าผลสมาบัติตามสมควรแก่ผลของตน.

Kasmā pana te samāpajjantīti? Diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājāno rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhaṃ anubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘lokuttarasukhaṃ [Pg.32] anubhavissāmā’’ti addhānaparicchedaṃ katvā icchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.

ก็เพราะเหตุไร ท่านเหล่านั้นจึงเข้าสมาบัติ? เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน. เปรียบเหมือนพระราชาเสวยราชสมบัติ เทวดาเสวยทิพยสมบัติ ฉันใด พระอริยบุคคลก็ฉันนั้น ทรงมนสิการว่า "เราจักเสวยโลกุตรสุข" ดังนี้แล้ว กำหนดระยะเวลาไว้ ย่อมเข้าผลสมาบัติในขณะที่ปรารถนา.

Kathañcassā samāpajjanaṃ, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti? Dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā, nibbānassa ca manasikārā. Yathāha –

การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? การเข้าสมาบัตินั้นย่อมมีได้ด้วยอาการ 2 อย่างก่อน คือ ด้วยการไม่มนสิการอารมณ์อื่นจากพระนิพพาน และด้วยการมนสิการพระนิพพาน. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā, sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458).

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ปัจจัยแห่งการเข้าอนิมิตตเจโตวิมุตติสมาบัติมี 2 อย่างแล คือ การไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง และการมนสิการอนิมิตตธาตุ"

Ayaṃ panettha samāpajjanakkamo – phalasamāpattitthikena ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassevaṃ pavattānupubbavipassanasseva saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittamappeti, phalasamāpattininnabhāvena ca sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno attano phalasamāpattiṃ samāpajjissāmīti vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakadāgāmī hoti, sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti. Te vattabbā – evaṃ sante anāgāmī arahā bhavissati, arahā ca paccekabuddho, paccekabuddho ca sambuddhoti āpajjeyya, tasmā yathābhinivesaṃ yathājjhāsayaṃ vipassanā atthaṃ sādhetīti sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalampi tassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato, paṭhamajjhānikameva uppajjati. Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti.

นี้คือลำดับแห่งการเข้าผลสมาบัติในเรื่องนี้ – พระอริยสาวกผู้ต้องการเข้าผลสมาบัติ ไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ พึงเจริญวิปัสสนาในสังขารทั้งหลายโดยนัยแห่งอุทยัพพยญาณเป็นต้น. เมื่อท่านมีวิปัสสนาเป็นไปตามลำดับอย่างนี้ ในลำดับแห่งโคตรภูญาณอันมีสังขารเป็นอารมณ์ จิตย่อมแนบแน่นในนิโรธ (นิพพาน) ด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ และเพราะความเป็นผู้น้อมไปในผลสมาบัติ แม้แก่พระเสขะ ผลจิตเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น มรรคจิตไม่เกิด. ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "พระโสดาบันเจริญวิปัสสนาด้วยคิดว่า 'เราจักเข้าผลสมาบัติของตน' แล้วย่อมเป็นพระสกทาคามี, พระสกทาคามีก็ย่อมเป็นพระอนาคามี" พึงกล่าวตอบท่านเหล่านั้นว่า "ถ้าเป็นเช่นนั้น พระอนาคามีก็จะพึงเป็นพระอรหันต์, พระอรหันต์ก็จะพึงเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า, พระปัจเจกพุทธเจ้าก็จะพึงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ดังนี้. เพราะฉะนั้น วิปัสสนาย่อมให้สำเร็จประโยชน์ตามความตั้งใจ ตามอัธยาศัย ดังนั้น แม้แก่พระเสขะ ผลจิตเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น มรรคจิตไม่เกิด. แม้ผลจิตของท่านนั้น ถ้าท่านบรรลุมรรคที่สหรคตด้วยปฐมฌาน ผลจิตที่สหรคตด้วยปฐมฌานเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น. ถ้าบรรลุมรรคที่สหรคตด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้น (ผลจิต) ที่สหรคตด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้นเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น.

Kasmā panettha gotrabhuñāṇaṃ maggañāṇapurecārikaṃ viya nibbānārammaṇaṃ na hotīti? Phalañāṇānaṃ aniyyānikabhāvato. Ariyamaggadhammāyeva hi niyyānikā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā niyyānikā? Cattāro ariyamaggā apariyāpannā’’ti (dha. sa. 1295). Tasmā ekanteneva niyyānikabhāvassa ubhato vuṭṭhānabhāvena pavattamānassa anantarapaccayabhūtena ñāṇena nimittato vuṭṭhiteneva bhavitabbanti tassa nibbānārammaṇatā yuttā, na pana ariyamaggassa [Pg.33] bhāvitattā tassa vipākabhāvena pavattamānānaṃ kilesānaṃ asamucchindanato aniyyānikattā avuṭṭhānasabhāvānaṃ phalañāṇānaṃ purecārikañāṇassa kadācipi nibbānārammaṇatā ubhayattha anulomañāṇānaṃ atulyākārato. Ariyamaggavīthiyañhi anulomañāṇāni anibbiddhapubbānaṃ thūlathūlānaṃ lobhakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ padālanena lokiyañāṇena ukkaṃsapāramippattāni maggañāṇānukūlāni uppajjanti, phalasamāpattivīthiyaṃ pana tāni tāni tena tena maggena tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ samucchinnattā tattha nirussukkāni kevalaṃ ariyānaṃ phalasamāpattisukhasamaṅgibhāvassa parikammamattāni hutvā uppajjantīti na tesaṃ kutoci vuṭṭhānasambhavo, yato tesaṃ pariyosāne ñāṇaṃ saṅkhāranimittaṃ vuṭṭhānato nibbānārammaṇaṃ siyā. Evañca katvā sekkhassa attano phalasamāpattivaḷañjanatthāya udayabbayādivasena saṅkhāre sammasantassa vipassanāñāṇānupubbāya phalameva uppajjati, na maggoti ayañca attho samatthito hoti. Evaṃ tāva phalasamāpattiyā samāpajjanaṃ veditabbaṃ.

เพราะเหตุไร โคตรภูญาณในที่นี้จึงไม่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์เหมือนโคตรภูญาณที่มีมรรคญาณเป็นเบื้องหน้า? เพราะผลญาณทั้งหลายไม่ใช่สภาวะที่นำออกจากทุกข์. จริงอยู่ ธรรมคืออริยมรรคเท่านั้นเป็นนิยยานิกธรรม. ความข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ธรรมเหล่าไหนเป็นนิยยานิกธรรม? อริยมรรค 4 ที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏะ 3 เป็นนิยยานิกธรรม". เพราะฉะนั้น ญาณ (คือมรรคญาณ) ซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของความเป็นนิยยานิกธรรมอันเป็นไปโดยภาวะที่ออกจากสังขารนิมิตและกิเลสนิมิตทั้งสองฝ่ายโดยส่วนเดียว พึงเป็นญาณที่ออกจากนิมิตเท่านั้น ดังนั้น การที่ญาณนั้นมีพระนิพพานเป็นอารมณ์จึงสมควร. แต่การที่โคตรภูญาณซึ่งเป็นเบื้องหน้าของผลญาณทั้งหลาย ซึ่งไม่ใช่สภาวะที่นำออกจากทุกข์ เพราะไม่ได้ตัดกิเลสทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวะที่เป็นวิบากของอริยมรรคนั้นที่ตนอบรมแล้วให้ขาดโดยสิ้นเชิง และมีสภาวะที่ไม่ออกจากสังขารนิมิต จะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์นั้น ไม่สมควรเลยแม้แต่ครั้งเดียว เพราะอนุโลมญาณในวิถีทั้งสอง (คือมรรควิถีและผลวิถี) มีอาการไม่เสมอกัน. จริงอยู่ ในอริยมรรควิถี อนุโลมญาณทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นโลกิยญาณที่ถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่ง ด้วยการทำลายกองโลภะเป็นต้นที่หยาบๆ ซึ่งไม่เคยถูกทำลายมาก่อนให้พินาศอย่างยิ่ง และเป็นไปโดยอนุคูลแก่มรรคญาณ. ส่วนในผลสมาบัติวิถี อนุโลมญาณเหล่านั้นเป็นญาณที่หมดความขวนขวายในกิจนั้น เพราะกิเลสเหล่านั้นๆ ถูกมรรคนั้นๆ ตัดขาดแล้ว เป็นเพียงบริกรรมเพื่อให้พระอริยบุคคลได้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้นแล้วจึงเกิดขึ้น. ฉะนั้น การออกจากสังขารธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งของอนุโลมญาณเหล่านั้นจึงมีไม่ได้เลย ซึ่งจะทำให้ญาณ (คือผลญาณ) ในที่สุดของอนุโลมญาณเหล่านั้นพึงมีพระนิพพานเป็นอารมณ์เพราะออกจากสังขารนิมิตได้. และด้วยเหตุนี้ เมื่อพระเสขะพิจารณาสังขารทั้งหลายโดยนัยแห่งอุทยัพพยญาณเป็นต้น เพื่อจะเข้าผลสมาบัติของตน ตามลำดับแห่งวิปัสสนาญาณ ผลจิตเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น มรรคจิตไม่เกิด เนื้อความนี้จึงเป็นอันท่านสนับสนุนไว้ดีแล้ว. พึงทราบการเข้าผลสมาบัติด้วยประการฉะนี้ก่อน.

‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā, sabbanimittānaṃ amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) –

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ปัจจัยแห่งการตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติมี 3 อย่างแล คือ การไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง การมนสิการอนิมิตตธาตุ และการตั้งใจไว้ในกาลก่อน" –

Vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva vuṭṭhānaṃ na hoti.

ก็แต่ว่า เพราะพระดำรัส การตั้งอยู่แห่งสมาบัตินั้นย่อมมีได้โดยอาการ ๓ อย่าง. ในอาการเหล่านั้น บทว่า "ปุพฺเพ จ อภิสงฺขาโร" คือ การกำหนดกาลไว้ก่อนเข้าสมาบัติ. เพราะสมาบัตินั้นถูกกำหนดไว้แล้วว่า "เราจักออกจากสมาบัติในกาลชื่อโน้น" ฉะนั้น ตราบใดที่กาลนั้นยังมาไม่ถึง ตราบนั้น การออกจากสมาบัติก็ยังไม่มี.

‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānassa, sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) –

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ปัจจัยแห่งการออกจากอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๒ ประการแล คือ การมนสิการในนิมิตทั้งปวง ๑ การไม่มนสิการในอนิมิตตธาตุ ๑" (ม.นิ. ๑.๔๕๘) –

Vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasi karoti, sabbasaṅgāhikavasena panevaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ, tassa manasikaraṇena phalasamāpattito [Pg.34] vuṭṭhānaṃ hotīti evaṃ assā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tayidaṃ evamidha samāpajjanavuṭṭhānaṃ arahattaphalabhūtaṃ –

ก็แต่ว่า เพราะพระดำรัส การออกจากผลสมาบัตินั้นย่อมมีได้โดยอาการ ๒ อย่าง. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สพฺพนิมิตฺตานํ" ได้แก่ รูปนิมิต เวทนานิมิต สัญญานิมิต สังขารนิมิต และวิญญาณนิมิต. จริงอยู่ ท่านมิได้มนสิการอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมดพร้อมกัน แต่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้โดยนัยที่รวบรวมทั้งหมด. เพราะฉะนั้น อารมณ์ใดเป็นของภวังค์ การออกจากผลสมาบัติย่อมมีได้ด้วยการมนสิการในอารมณ์นั้น พึงทราบการออกจากผลสมาบัตินั้นอย่างนี้. การเข้าและการออกจากสมาบัติอันเป็นอรหัตผลเช่นนี้ในที่นี้ –

‘‘Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ;

Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttamaṃ’’.

"(เสวย) สามัญผลอันสูงสุด ซึ่งมีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว มีอมตะเป็นอารมณ์ อันงาม คายโลกามิสแล้ว และสงบระงับ"

Iti vuttaṃ sātātisātaṃ vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedesi. Tena vuttaṃ – ‘‘vimuttisukhapaṭisaṃvedīti vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno nisinno hotīti attho’’ti.

ได้เสวยวิมุตติสุขอันเป็นสุขอย่างยิ่งดังที่กล่าวมานี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า 'วิมุตฺติสุขปฏิสํเวที' มีความหมายว่า ผู้กำลังเสวยวิมุตติสุข คือสุขเกิดแต่ผลสมาบัติ ประทับนั่งอยู่"

Athāti adhikāratthe nipāto. Khoti padapūraṇe. Tesu adhikāratthena athāti iminā vimuttisukhapaṭisaṃvedanato aññaṃ adhikāraṃ dasseti. Ko panesoti? Paṭiccasamuppādamanasikāro. Athāti vā pacchāti etasmiṃ atthe nipāto, tena ‘‘tassa sattāhassa accayenā’’ti vakkhamānameva atthaṃ joteti. Tassa sattāhassāti pallaṅkasattāhassa. Accayenāti apagamena. Tamhā samādhimhāti arahattaphalasamādhito. Idha pana ṭhatvā paṭipāṭiyā satta sattāhāni dassetabbānīti keci tāni vitthārayiṃsu. Mayaṃ pana tāni khandhakapāṭhena imissā udānapāḷiyā avirodhadassanamukhena parato vaṇṇayissāma. Rattiyāti avayavasambandhe sāmivacanaṃ. Paṭhamanti accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ. Bhagavā hi tassā rattiyā sakalampi paṭhamaṃ yāmaṃ teneva manasikārena yutto ahosīti.

บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถว่าอธิการ (เรื่องอื่น). บทว่า "โข" เป็นนิบาตในอรรถว่าทำบทให้เต็ม. ในสองบทนั้น ด้วยบทว่า "อถ" ซึ่งมีอรรถว่าอธิการนี้ ย่อมแสดงอธิการอื่นจากการเสวยวิมุตติสุข. ก็อธิการนั้นคืออะไร? คือ การมนสิการปฏิจจสมุปบาท. หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถว่า ภายหลัง, ด้วยบทนั้น ย่อมประกาศเนื้อความที่จะกล่าวต่อไปว่า "โดยล่วงไปแห่งสัปดาห์นั้น". บทว่า "ตสฺส สตฺตาหสฺส" คือ แห่งบัลลังกสัตตาหะ. บทว่า "อจฺจเยน" คือ โดยล่วงไป. บทว่า "ตมฺหา สมาธิมฺหา" คือ จากอรหัตผลสมาธิ. ก็ในที่นี้ พึงแสดงสัตตาหะ ๗ โดยลำดับไป อาจารย์บางพวกจึงขยายความสัตตาหะเหล่านั้น. ส่วนเราจักพรรณนาสัตตาหะเหล่านั้นในภายหลัง โดยนัยที่แสดงความไม่ขัดกันกับขันธกปาฐะและอุทานบาลีนี้. บทว่า "รตฺติยา" เป็นสามีวิภัตติในอรรถอวยวสัมพันธ์. บทว่า "ปฐมํ" เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค. เพราะว่า พระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยการมนสิการนั้นนั่นแหละตลอดปฐมยามทั้งสิ้นแห่งราตรีนั้น.

Paṭiccasamuppādanti paccayadhammaṃ. Avijjādayo hi paccayadhammā paṭiccasamuppādo. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Bhagavato vacanena. Bhagavatā hi ‘‘tasmātihānanda, eseva hetu, etaṃ nidānaṃ, esa samudayo, esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti…pe… saṅkhārānaṃ, yadidaṃ avijjā’’ti (dī. ni. 2.105 ādayo) evaṃ avijjādayo hetūti vuttā. Yathā dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādāti.

บทว่า "ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ" ได้แก่ ปัจจยธรรม. จริงอยู่ ปัจจยธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. หากถามว่า จะพึงทราบเรื่องนี้ได้อย่างไร? (พึงทราบ) ด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ ดังนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เหตุนั่นแหละ นิทานนั่นแหละ สมุทัยนั่นแหละ ปัจจัยนั่นแหละ แห่งชรามรณะ ได้แก่ ชาติ...ฯลฯ... แห่งสังขารทั้งหลาย ได้แก่ อวิชชา" (ที.นิ. ๒.๑๐๕ เป็นต้น). เหมือนดังที่ตรัสว่า ปัจจัย ๑๒ คือ ปฏิจจสมุปบาท ๑๒.

Tatrāyaṃ vacanattho – aññamaññaṃ paṭicca paṭimukhaṃ katvā kāraṇasamavāyaṃ appaṭikkhipitvā sahite uppādetīti paṭiccasamuppādo. Atha vā paṭicca paccetabbaṃ paccayārahataṃ paccayaṃ paṭigantvā na vinā tena sambandhassa uppādo paṭiccasamuppādo[Pg.35]. Paṭiccasamuppādoti cettha samuppādapadaṭṭhānavacanaviññeyyo phalassa uppādanasamatthatāyutto hetu, na paṭiccasamuppattimattaṃ veditabbaṃ. Atha vā paccetuṃ arahanti naṃ paṇḍitāti paṭicco, sammā sayameva vā uppādetīti samuppādo, paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādoti evamettha attho daṭṭhabbo.

ในศัพท์ว่า "ปฏิจฺจสมุปฺปาท" นั้น มีวจนัตถะดังนี้: ธรรมที่เป็นปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น อาศัยซึ่งกันและกัน กระทำไว้เฉพาะหน้า ไม่ปฏิเสธการประชุมแห่งเหตุ แล้วยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. อีกอย่างหนึ่ง การเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกี่ยวเนื่องกัน โดยอาศัย คือ เข้าไปถึงปัจจัยอันควรเข้าถึง อันสมควรแก่ความเป็นปัจจัย โดยไม่ปราศจากปัจจัยนั้น ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. และในคำว่า "ปฏิจฺจสมุปฺปาท" นี้ พึงทราบว่า เหตุที่ประกอบด้วยความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้น อันจะพึงรู้ได้ด้วยคำที่แสดงที่ตั้งแห่งบทว่า "สมุปฺปาท", ไม่พึงทราบเพียงแค่การเกิดขึ้นพร้อมแห่งปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตทั้งหลายย่อมเข้าถึงธรรมนั้น เพราะฉะนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า "ปฏิจจะ" (อันควรเข้าถึง), หรือว่า ยังผลธรรมให้เกิดขึ้นโดยชอบด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น ชื่อว่า "สมุปปาทะ" (ผู้ยังให้เกิดขึ้นโดยชอบ), ธรรมนั้นเป็น "ปฏิจจะ" ด้วย เป็น "สมุปปาทะ" ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "ปฏิจจสมุปบาท" พึงเห็นเนื้อความในคำนี้อย่างนี้.

Anulomanti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto avijjādiko paccayākāro attanā kattabbakiccakaraṇato anulomoti vuccati. Atha vā ādito paṭṭhāya antaṃ pāpetvā vuttattā pavattiyā vā anulomato anulomo, taṃ anulomaṃ. Sādhukaṃ manasākāsīti sakkaccaṃ manasi akāsi. Yo yo paccayadhammo yassa yassa paccayuppannadhammassa yathā yathā hetupaccayādinā paccayabhāvena paccayo hoti, taṃ sabbaṃ aviparītaṃ aparihāpetvā anavasesato paccavekkhaṇavasena citte akāsīti attho. Yathā pana bhagavā paṭiccasamuppādānulomaṃ manasākāsi, taṃ saṅkhepena tāva dassetuṃ ‘‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ.

บทว่า "อนุโลมํ" คือ อาการแห่งปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี" ชื่อว่า อนุโลม เพราะกระทำกิจที่ตนพึงกระทำ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อนุโลม เพราะตรัสโดยเริ่มจากเบื้องต้นไปจนถึงที่สุด หรือเพราะเป็นไปตามลำดับแห่งความเป็นไป, (ทรงมนสิการ) ซึ่งอนุโลมนั้น. บทว่า "สาธุกํ มนสากาสิ" คือ ทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยเคารพ. ความว่า ปัจจยธรรมใดๆ เป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันนธรรมใดๆ โดยความเป็นปัจจัยด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นอย่างใดๆ, ทรงกระทำปัจจยธรรมทั้งหมดนั้นไว้ในพระทัย โดยการพิจารณาโดยไม่คลาดเคลื่อน ไม่ให้ตกหล่น โดยไม่มีส่วนเหลือ. ก็พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการอนุโลมปฏิจจสมุปบาทอย่างไร, เพื่อแสดงอาการนั้นโดยสังเขปก่อน ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น"

Tattha itīti evaṃ, anena pakārenāti attho. Imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjatīti attho. Imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti avijjādīnaṃ abhāve saṅkhārādīnaṃ abhāvassa avijjādīnaṃ nirodhe saṅkhārādīnaṃ nirodhassa ca dutiyatatiyasuttavacanena etasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito hoti – imasmiṃ sati eva, nāsati. Imassuppādā eva, nānuppādā. Anirodhā eva, na nirodhāti. Tenetaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgādhigamena āyatiṃ anuppādo appavatti. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādi. Nirodhanirodhī ca uppādanirodhībhāvena vutto ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti.

ในพระบาลีนั้น บทว่า อิติ มีความว่า โดยประการอย่างนี้ บทว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี" คือ เมื่อปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมมี บทว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" มีความว่า เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้น ผลนี้คือสังขารเป็นต้นจึงเกิดขึ้น บทว่า "เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับ" คือ ด้วยพระดำรัสในสูตรที่ ๒ และที่ ๓ พระองค์ทรงแสดงกฎเกณฑ์ในลักษณะแห่งปัจจัยนี้ไว้แล้ว คือ ความไม่มีแห่งสังขารเป็นต้นเพราะความไม่มีแห่งอวิชชาเป็นต้น และความดับแห่งสังขารเป็นต้นเพราะความดับแห่งอวิชชาเป็นต้น (กฎเกณฑ์นั้นคือ) เมื่อสิ่งนี้มีเท่านั้น (สิ่งนี้จึงมี) มิใช่เมื่อไม่มี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้เท่านั้น (สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น) มิใช่เพราะความไม่เกิดขึ้น, เพราะความไม่ดับเท่านั้น (สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น) มิใช่เพราะความดับ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ลักษณะนี้มีกฎเกณฑ์นับเนื่องในภายใน อันพระองค์ตรัสไว้แล้วแก่ปฏิจจสมุปบาทในที่นี้ อนึ่ง บทว่า นิโรธ คือ ความไม่เกิดขึ้น ความไม่เป็นไปในกาลต่อไป แห่งอวิชชาเป็นต้น โดยการบรรลุวิราคะ จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว สังขารจึงดับ" เป็นต้น และสิ่งที่ตรงกันข้ามกับความดับ (คือความเกิด) พระองค์ตรัสไว้โดยความเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับความเกิดว่า "เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับ"

Tenetaṃ [Pg.36] dasseti – anirodho uppādo nāma, so cettha atthibhāvotipi vuccatīti. ‘‘Imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti idameva hi lakkhaṇaṃ pariyāyantarena ‘‘imassa uppādā idaṃ uppajjatī’’ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti. Tasmā na dharamānataṃyeva sandhāya ‘‘imasmiṃ satī’’ti vuttaṃ, atha kho maggena aniruddhabhāvañcāti viññāyati. Yasmā ca ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti dvidhāpi uddiṭṭhassa lakkhaṇassa niddesaṃ vadantena ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nirodho eva vutto, tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti. Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti. Tato na idha atthibhāvamattaṃ uppādoti attho adhippeto, atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvitoti. Evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññavisesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ.

ด้วยเหตุนั้น พระองค์ย่อมทรงแสดงความหมายนี้ว่า ความไม่ดับ ชื่อว่า ความเกิดขึ้น และความเกิดขึ้นนั้น ในที่นี้เรียกว่า อัตถิภาวะ (ความเป็นอยู่) ด้วย จริงอยู่ ลักษณะนี้นั่นเทียวว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี" อันพระผู้มีพระภาคผู้ตรัสโดยปริยายอื่นว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" ย่อมเป็นอันทรงขยายความบทก่อน เพราะเหตุนั้น พึงทราบได้ว่า พระองค์มิได้ตรัสว่า "เมื่อสิ่งนี้มี" โดยทรงหมายเอาเพียงความเป็นอยู่ในปัจจุบันเท่านั้น แต่ทว่าทรงหมายเอาแม้ความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถูกดับด้วยมรรคจึงตรัสไว้ และเพราะเหตุว่า เมื่อพระองค์ผู้ตรัสแสดงนิเทศแห่งลักษณะที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้แม้โดยสองส่วนว่า "เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับ" ทรงตรัสถึงความดับเท่านั้นด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว สังขารจึงดับ" เพราะเหตุนั้น ย่อมเป็นอันทรงแสดงไว้ว่า แม้ความเป็นไม่มีก็คือความดับนั่นเอง ดังนั้น ความเป็นอยู่ซึ่งตรงกันข้ามกับความเป็นไม่มี ชื่อว่า อนิโรธ (ความไม่ดับ) พระองค์ทรงขยายความบทว่า อุปปาทะ ด้วยความเป็นอยู่ อันนับว่า อนิโรธ นั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้ ความหมายว่า เพียงความเป็นอยู่ ชื่อว่า อุปปาทะ ไม่เป็นที่ประสงค์ แต่ทว่า ความหมายนี้ว่า ความเป็นอยู่ อันนับว่า อนิโรธ นั่นแหละ ชื่อว่า อุปปาทะ ย่อมเป็นอันทรงประกาศไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า พระดำรัสแสดงลักษณะทั้งสองนี้ ย่อมมีประโยชน์โดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะแก่กันและกัน

Ko panāyaṃ anirodho nāma, yo ‘‘atthibhāvo, uppādo’’ti ca vuccatīti? Appahīnabhāvo ca, anibbattitaphalārahatāpahānehi phalānuppādanārahatā ca. Ye hi pahātabbā akusalā dhammā, tesaṃ ariyamaggena asamugghāṭitabhāvo ca. Ye pana na pahātabbā kusalābyākatā dhammā, yāni tesu saṃyojanāni akhīṇāsavānaṃ tesaṃ aparikkhīṇatā ca. Asamugghāṭitānusayatāya hi sasaṃyojanā khandhappavatti paṭiccasamuppādo. Tathā ca vuttaṃ –

ก็ความไม่ดับนี้ ที่เรียกว่า "อัตถิภาวะ" และ "อุปปาทะ" นั้นคืออะไรเล่า? (ตอบว่า) คือ ความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถูกละ และคือ ความเป็นสิ่งที่สมควรจะให้เกิดผลได้ โดยการไม่ละความเป็นสิ่งที่สมควรให้เกิดผลที่ยังไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ อกุศลธรรมเหล่าใดอันบุคคลพึงละ ความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยอริยมรรคแห่งอกุศลธรรมเหล่านั้น (ชื่อว่าอนิโรธ) ส่วนกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเหล่าใดอันบุคคลไม่พึงละ สังโยชน์เหล่าใดในธรรมเหล่านั้นมีอยู่แก่ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ความเป็นสิ่งที่ยังไม่สิ้นไปแห่งสังโยชน์เหล่านั้น (ก็ชื่อว่าอนิโรธ) จริงอยู่ เพราะความเป็นสิ่งที่ยังมีอนุสัยอันยังมิได้ถอนขึ้น ความเป็นไปแห่งขันธ์ที่ยังเป็นไปกับด้วยสังโยชน์ จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Yāya ca, bhikkhave, avijjāya nivutassa bālassa yāya ca taṇhāya sampayuttassa ayaṃ kāyo samudāgato, sā ceva avijjā bālassa appahīnā, sā ca taṇhā aparikkhīṇā. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya, tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti, so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā jarāmaraṇenā’’tiādi (saṃ. ni. 2.19).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้เกิดขึ้นแล้วแก่คนพาลผู้ถูกอวิชชาใดหุ้มห่อไว้ และผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยตัณหาใด อวิชชานั้นนั่นเทียว คนพาลยังละไม่ได้ และตัณหานั้นก็ยังไม่สิ้นไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย (เพราะ) คนพาลไม่ได้ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ เพราะเหตุนั้น คนพาลเมื่อกายแตก ย่อมเข้าถึงกายอีก เขาเมื่อเข้าถึงกายอีก ย่อมไม่พ้นไปจากชาติ ชรา และมรณะ" เป็นต้น

Khīṇasaṃyojanānaṃ [Pg.37] pana avijjāya abhāvato saṅkhārānaṃ, taṇhupādānānaṃ abhāvato upādānabhavānaṃ asambhavoti vaṭṭassa upacchedo paññāyissatīti. Tenevāha –

ส่วนพระขีณาสพทั้งหลายผู้มีสังโยชน์สิ้นแล้ว เพราะความไม่มีแห่งอวิชชา (จึงไม่มี) สังขาร เพราะความไม่มีแห่งตัณหาและอุปาทาน ความไม่เกิดขึ้นแห่งอุปาทานและภพ (ย่อมมี) ด้วยเหตุนี้ ความตัดขาดแห่งวัฏฏะจักปรากฏ ด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Channaṃ tveva, phagguṇa, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho’’tiādi (saṃ. ni. 2.12).

"ดูก่อนผัคคุณะ เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งผัสสายตนะ ๖ เท่านั้น ความดับแห่งผัสสะย่อมมี, เพราะความดับแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาย่อมมี" เป็นต้น

Na hi aggamaggādhigamato uddhaṃ yāva parinibbānā saḷāyatanādīnaṃ appavatti. Atha kho natthitā nirodhasaddavacanīyatā khīṇasaṃyojanatāti nirodho vutto. Apica cirakatampi kammaṃ anibbattitaphalatāya appahīnāhāratāya ca phalārahaṃ santaṃ eva nāma hoti, na nibbattitaphalaṃ, nāpi pahīnāhāranti. Phaluppattipaccayānaṃ avijjāsaṅkhārādīnaṃ vuttanayeneva phalārahabhāvo anirodhoti veditabbo. Evaṃ aniruddhabhāveneva hi yena vinā phalaṃ na sambhavati, taṃ kāraṇaṃ atītantipi imasmiṃ satīti iminā vacanena vuttaṃ. Tatoyeva ca avusitabrahmacariyassa appavattidhammataṃ anāpanno paccayuppādo kālabhedaṃ anāmasitvā anivattanāya eva imassa uppādāti vutto. Atha vā avasesapaccayasamavāye avijjamānassapi vijjamānassa viya pageva vijjamānassa yā phaluppattiabhimukhatā, sā imassa uppādāti vuttā. Tathā hi tato phalaṃ uppajjatīti tadavatthaṃ kāraṇaṃ phalassa uppādanabhāvena uṭṭhitaṃ uppatitaṃ nāma hoti, na vijjamānampi atadavatthanti tadavatthatā uppādoti veditabbo.

ก็ความไม่เป็นไปแห่งสฬายตนะเป็นต้น ในเบื้องหน้าแต่การบรรลุอัคคมรรคจนถึงปรินิพพานนั้น หามิได้ แต่ทว่า ความเป็นไม่มี อันควรกล่าวด้วยศัพท์ว่า นิโรธ คือความเป็นผู้มีสังโยชน์สิ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า นิโรธ อีกอย่างหนึ่ง แม้กรรมที่ทำไว้นานแล้ว เพราะความเป็นสิ่งที่ยังไม่ให้ผล และเพราะความเป็นสิ่งที่มีอาหารอันยังไม่ถูกละ ชื่อว่าเป็นสิ่งที่สมควรแก่ผล มีอยู่เท่านั้น ไม่ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ให้ผลแล้ว ทั้งไม่ชื่อว่าเป็นสิ่งที่มีอาหารอันถูกละแล้ว พึงทราบว่า ความเป็นสิ่งที่สมควรแก่ผล แห่งปัจจัยแห่งความเกิดผล คือ อวิชชา สังขาร เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ชื่อว่า อนิโรธ จริงอยู่ เหตุใดที่ผลจะเกิดขึ้นไม่ได้หากเว้นไปเสีย เหตุนั้น แม้เป็นอดีตไปแล้ว พระองค์ก็ตรัสไว้ด้วยพระดำรัสนี้ว่า "เมื่อสิ่งนี้มี" โดยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ดับนั่นเทียว และเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยที่ยังไม่ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เป็นไป ของบุคคลผู้ยังไม่ได้อยู่จบพรหมจรรย์ โดยไม่ทรงคำนึงถึงความแตกต่างแห่งกาล พระองค์ตรัสว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้" โดยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ดับไปนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง เมื่อความประชุมพร้อมแห่งปัจจัยที่เหลือมีอยู่ ความเป็นสิ่งที่มุ่งหน้าต่อการเกิดผลใด แม้ของปัจจัยที่ไม่มีอยู่ (ก็เป็นประดุจมีอยู่) ไม่ต้องพูดถึงของปัจจัยที่มีอยู่เลย ความเป็นสิ่งนั้น พระองค์ตรัสว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้" จริงอย่างนั้น เพราะผลย่อมเกิดขึ้นจากเหตุนั้น ฉะนั้น เหตุในขณะนั้นที่ตั้งขึ้นโดยความเป็นเหตุให้เกิดผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ความเป็นอยู่ในขณะนั้น ชื่อว่า อุปปาทะ

Tattha satīti iminā vijjamānatāmattena paccayabhāvaṃ vadanto abyāpārataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti. Uppādāti uppattidhammataṃ asabbakālabhāvitaṃ phaluppattiabhimukhatañca dīpento aniccataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti. ‘‘Sati, nāsati, uppādā, na nirodhā’’ti pana hetuatthehi bhummanissakkavacanehi samatthitaṃ nidānasamudayajātipabhavabhāvaṃ paṭiccasamuppādassa dasseti. Hetuatthatā cettha bhummavacane yassa bhāve tadavinābhāviphalassa bhāvo lakkhīyati, tattha pavattiyā veditabbā yathā ‘‘adhanānaṃ dhane ananuppadīyamāne dāliddiyaṃ vepullaṃ agamāsī’’ti (dī. ni. 3.91) ca ‘‘nipphannesu sassesu subhikkhaṃ jāyatī’’ti ca. Nissakkavacanassāpi hetuatthatā phalassa pabhave pakatiyañca pavattito yathā ‘‘kalalā hoti [Pg.38] abbudaṃ, abbudā jāyatī pesī’’ti (saṃ. ni. 1.235) ca ‘‘himavatā gaṅgā pabhavanti, siṅgato saro jāyatī’’ti ca. Avijjādibhāve ca tadavinābhāvena saṅkhārādibhāvo lakkhīyati, avijjādīhi ca saṅkhārādayo pabhavanti pakariyanti cāti te tesaṃ pabhavo pakati ca, tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘‘imasmiṃ sati imassa uppādā’’ti hetuatthe bhummanissakkaniddesā katāti.

ในคำนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อตรัสถึงความเป็นปัจจัยด้วยบทว่า "สติ" นี้ เพียงด้วยความเป็นสิ่งที่มีอยู่ ก็ทรงแสดงความไม่มีการกระทำแห่งปฏิจจสมุปบาท เมื่อทรงประกาศความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้น ความที่ไม่ได้เกิดขึ้นในกาลทั้งปวง และความมุ่งหน้าต่อการเกิดขึ้นแห่งผล ด้วยบทว่า "อุปฺปาทา" ก็ทรงแสดงความไม่เที่ยงแห่งปฏิจจสมุปบาท ส่วนด้วยบทว่า "สติ, นาสติ, อุปฺปาทา, น นิโรธา" อันเป็นภุมมวิภัตติและนิสสักกวิภัตติในอรรถว่าเป็นเหตุ ก็ทรงแสดงความเป็นเหตุ เป็นแดนเกิด เป็นกำเนิด และเป็นแดนเกิดอันสมบูรณ์แห่งปฏิจจสมุปบาท ก็ในที่นี้ ความเป็นเหตุในภุมมวิภัตติ พึงทราบโดยความเป็นไปในที่นั้นๆ ซึ่งเมื่อสิ่งใดมีอยู่ ความเป็นไปแห่งผลอันมีอยู่โดยไม่ปราศจากสิ่งนั้นย่อมปรากฏ เหมือนอย่างว่า "เมื่อทรัพย์ไม่เกิดขึ้นแก่คนจนทั้งหลาย ความยากจนก็ถึงความไพบูลย์" และ "เมื่อข้าวกล้าทั้งหลายสำเร็จแล้ว ภิกษาหารก็หาได้ง่าย" แม้ความเป็นเหตุแห่งนิสสักกวิภัตติ พึงทราบเพราะเป็นไปในความเป็นแดนเกิดและในความเป็นปกติแห่งผล เหมือนอย่างว่า "อัพพุทะย่อมเกิดจากกลละ เปสิย่อมเกิดจากอัพพุทะ" และ "แม่น้ำคงคาทั้งหลายย่อมไหลออกจากภูเขาหิมาลัย สระย่อมเกิดจากยอดเขา" และเมื่ออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ความเป็นไปแห่งสังขารเป็นต้นย่อมปรากฏโดยความเป็นไปอันไม่ปราศจากอวิชชาเป็นต้นนั้น และสังขารเป็นต้นย่อมเกิดและย่อมถูกกระทำจากอวิชชาเป็นต้น เพราะฉะนั้น อวิชชาเป็นต้นเหล่านั้นจึงเป็นแดนเกิดและเป็นปกติของสังขารเป็นต้นเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงได้ทรงกระทำการแสดงด้วยภุมมวิภัตติและนิสสักกวิภัตติในอรรถว่าเป็นเหตุว่า "เมื่อสิ่งนี้มีอยู่...เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้..."

Yasmā cettha ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti saṅkhepena uddiṭṭhassa paṭiccasamuppādassa ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādiko niddeso, tasmā yathāvutto atthibhāvo uppādo ca tesaṃ tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvoti viññāyati. Na hi aniruddhatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ uppādañca anivattasabhāvatāsaṅkhātaṃ udayāvatthatāsaṅkhātaṃ vā ‘‘sati eva, nāsati, uppādā eva, na nirodhā’’ti antogadhaniyamehi vacanehi abhihitaṃ muñcitvā añño paccayabhāvo nāma atthi, tasmā yathāvutto atthibhāvo uppādo ca paccayabhāvoti veditabbaṃ. Yepi paṭṭhāne āgatā hetuādayo catuvīsati paccayā, tepi etasseva paccayabhāvassa visesāti veditabbā. Iti yathā vitthārena anulomaṃ paṭiccasamuppādaṃ manasi akāsi, taṃ dassetuṃ, ‘‘yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādi vuttaṃ.

ก็เพราะเหตุใด ในที่นี้ ปฏิจจสมุปบาทที่ทรงแสดงไว้โดยย่อว่า "เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" มีการแสดงจำแนกมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี" เพราะเหตุนั้น ความมีอยู่และความเกิดขึ้นดังที่กล่าวแล้วแห่งปัจจยุปบันธรรมนั้นๆ ย่อมเป็นที่ทราบกันว่าเป็นความเป็นปัจจัย ก็เพราะว่า เว้นจากความมีอยู่อันเรียกว่าความยังไม่ดับ และความเกิดขึ้นอันเรียกว่ามีสภาวะไม่กลับคืน หรืออันเรียกว่าเป็นสภาวะในขณะเกิดขึ้น ที่ตรัสไว้ด้วยพระดำรัสอันมีข้อกำหนดแน่นอนอยู่ภายในว่า "มีอยู่เท่านั้น, ไม่มีอยู่หามิได้, เกิดขึ้นเท่านั้น, ดับไปหามิได้" แล้ว ความเป็นปัจจัยอย่างอื่นชื่อว่ามีอยู่หามิได้ เพราะเหตุนั้น ความมีอยู่และความเกิดขึ้นดังที่กล่าวแล้ว พึงทราบว่าเป็นความเป็นปัจจัย แม้ปัจจัย ๒๔ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น ที่มาในปัฏฐาน แม้ปัจจัยเหล่านั้น ก็พึงทราบว่าเป็นส่วนพิเศษแห่งความเป็นปัจจัยนี้เท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงมนสิการอนุโลมปฏิจจสมุปบาทโดยพิสดารแล้วอย่างใด เพื่อทรงแสดงอาการนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี"

Tattha yadidanti nipāto, tassa yo ayanti attho. Avijjāpaccayātiādīsu avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti avijjā, vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti avijjā, dhammānaṃ aviparītasabhāvaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, antavirahite saṃsāre bhavādīsu satte javāpetīti avijjā, avijjamānesu javati vijjamānesu na javatīti avijjā, vijjāya paṭipakkhāti avijjā, sā ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā catubbidhā veditabbā. Paṭicca na vinā phalaṃ eti uppajjati ceva pavattati cāti paccayo, upakārakattho vā paccayo. Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, tasmā avijjāpaccayā. Saṅkharontīti saṅkhārā, lokiyakusalākusalacetanā, sā puññāpuññāneñjābhisaṅkhāravasena tividhā veditabbā. Vijānātīti viññāṇaṃ, taṃ lokiyavipākaviññāṇavasena dvattiṃsavidhaṃ. Namatīti nāmaṃ, vedanādikkhandhattayaṃ. Ruppatīti rūpaṃ, bhūtarūpaṃ cakkhādiupādārūpañca. Āyatati āyatañca [Pg.39] saṃsāradukkhaṃ nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Idampi dvayaṃ dvāravasena chabbidhaṃ, vipākavasena gahaṇe chattiṃsavidhaṃ. Paritassatīti taṇhā, sā kāmataṇhādivasena saṅkhepato tividhā, vitthārato aṭṭhuttarasatavidhā ca. Upādīyatīti upādānaṃ, taṃ kāmupādānādivasena catubbidhaṃ. Bhavati bhāvayati cāti bhavo, so kammūpapattibhedato duvidho. Jananaṃ jāti. Jīraṇaṃ jarā. Maranti tenāti maraṇaṃ. Socanaṃ soko. Paridevanaṃ paridevo. Dukkhayatīti dukkhaṃ, uppādaṭṭhitivasena dvedhā khaṇatīti dukkhaṃ. Dumanassa bhāvo domanassaṃ. Bhuso āyāso upāyāso. Sambhavantīti nibbattanti. Na kevalañca sokādīhiyeva, atha kho sabbapadehi ‘‘sambhavantī’’ti padassa yojanā kātabbā. Evañhi ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’ti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Esa nayo sabbattha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยทิทํ" เป็นนิบาต มีเนื้อความว่า "โย อยํ" (อันใดนี้) ในบทเป็นต้นว่า "อวิชฺชาปจฺจยา" ธรรมชาติใดย่อมได้กายทุจริตเป็นต้นอันไม่ควรได้ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา, ธรรมชาติใดย่อมไม่ได้กายสุจริตเป็นต้นอันควรได้ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา, ธรรมชาติใดย่อมกระทำสภาวะอันไม่วิปริตแห่งธรรมทั้งหลายให้เป็นสิ่งที่ไม่รู้ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา, ธรรมชาติใดย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้แล่นไปในภพเป็นต้นในสงสารอันหาที่สุดมิได้ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา, ธรรมชาติใดย่อมเป็นไปในสิ่งทั้งหลายที่ไม่มีอยู่ (โดยปรมัตถ์) ย่อมไม่เป็นไป (ตามความเป็นจริง) ในสิ่งทั้งหลายที่มีอยู่ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา, ธรรมชาติใดเป็นปฏิปักษ์ต่อวิชชา ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา, อวิชชานั้น พึงทราบว่ามี ๔ อย่าง ด้วยคำเป็นต้นว่า "ความไม่รู้ในทุกข์" ผลย่อมอาศัยเกิดขึ้นและเป็นไปโดยไม่ปราศจาก (ธรรมชาตินี้) ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปัจจัย, หรือว่า ศัพท์ว่า ปัจจัย มีอรรถว่า อุปการะ ธรรมชาตินั้นเป็นอวิชชาด้วย เป็นปัจจัยด้วย ฉะนั้น จึงชื่อว่า อวิชชาปัจจัย, เพราะอวิชชาปัจจัยนั้น ธรรมชาติใดย่อมปรุงแต่ง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า สังขาร ได้แก่ โลกียกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา, เจตนานั้นพึงทราบว่ามี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร และอาเนญชาภิสังขาร ธรรมชาติใดย่อมรู้แจ้ง (อารมณ์) ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า วิญญาณ, วิญญาณนั้นมี ๓๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นโลกียวิปากวิญญาณ ธรรมชาติใดย่อมน้อมไป (สู่อารมณ์) ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า นาม ได้แก่ ขันธ์ ๓ มีเวทนาขันธ์เป็นต้น ธรรมชาติใดย่อมสลายไป ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า รูป ได้แก่ ภูตรูปและอุปาทายรูปมีจักขุเป็นต้น ธรรมชาติใดย่อมแผ่ไปและย่อมนำไปสู่ทุกข์ในสงสารอันยาวนาน ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อายตนะ ธรรมชาติใดย่อมกระทบ (อารมณ์) ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ผัสสะ ธรรมชาติใดย่อมเสวย (รสแห่งอารมณ์) ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า เวทนา แม้ธรรม ๒ อย่างนี้ ก็มี ๖ อย่างโดยจำแนกตามทวาร, เมื่อถือเอาโดยจำแนกตามวิบาก ก็มี ๓๖ อย่าง ธรรมชาติใดย่อมกระหาย ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ตัณหา, ตัณหานั้นโดยย่อมี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามตัณหาเป็นต้น, และโดยพิสดารมี ๑๐๘ อย่าง ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อุปาทาน, อุปาทานนั้นมี ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามุปาทานเป็นต้น ธรรมชาติใดย่อมมีอยู่และย่อมยังให้มีอยู่ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ภพ, ภพนั้นมี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นกรรมภพและอุปปัตติภพ ความเกิด ชื่อว่า ชาติ ความแก่ ชื่อว่า ชรา สัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยธรรมชาตินั้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า มรณะ ความโศกเศร้า ชื่อว่า โสกะ ความคร่ำครวญ ชื่อว่า ปริเทวะ ธรรมชาติใดย่อมยังให้ลำบาก ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ทุกข์, หรือธรรมชาติใดย่อมขุด (ทำลาย) โดย ๒ ส่วนคือโดยความเป็นขณะเกิดขึ้นและขณะตั้งอยู่ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ทุกข์ ความเป็นแห่งใจที่ถูกประทุษร้าย ชื่อว่า โทมนัส ความลำบากยิ่ง ชื่อว่า อุปายาส บทว่า "สมฺภวนฺติ" แปลว่า ย่อมเกิดขึ้น ก็ไม่พึงประกอบบทว่า "สมฺภวนฺติ" กับบทมีโสกะเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงประกอบบทว่า "สมฺภวนฺติ" กับทุกๆ บท เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงการจำแนกปัจจัยและปัจจยุปบันว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงเกิดขึ้น" ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว นัยนี้พึงใช้ในทุกแห่ง

Tattha aññāṇalakkhaṇā avijjā, sammohanarasā, chādanapaccupaṭṭhānā, āsavapadaṭṭhānā. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā, avijjāpadaṭṭhānā. Vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ, saṅkhārapadaṭṭhānaṃ, vatthārammaṇapadaṭṭhānaṃ vā. Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, sampayogarasaṃ, avinibbhogapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vikiraṇarasaṃ, appaheyyabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Āyatanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, dassanādirasaṃ, vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Phusanalakkhaṇo phasso, saṅghaṭṭanaraso, saṅgatipaccupaṭṭhāno, saḷāyatanapadaṭṭhāno. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, visayarasasambhogarasā, sukhadukkhapaccupaṭṭhānā, phassapadaṭṭhānā. Hetubhāvalakkhaṇā taṇhā, abhinandanarasā, atittibhāvapaccupaṭṭhānā, vedanāpadaṭṭhānā. Gahaṇalakkhaṇaṃ upādānaṃ, amuñcanarasaṃ, taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ, taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Kammakammaphalalakkhaṇo bhavo, bhavanabhāvanaraso, kusalākusalābyākatapaccupaṭṭhāno, upādānapadaṭṭhāno. Tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti, niyyātanarasā, atītabhavato idhuppannapaccupaṭṭhānā, dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā. Khandhaparipākalakkhaṇā jarā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ[Pg.40], visaṃyogarasaṃ, gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ. Antonijjhānalakkhaṇo soko, cetaso nijjhānaraso, anusocanapaccupaṭṭhāno. Lālappanalakkhaṇo paridevo, guṇadosaparikittanaraso, sambhamapaccupaṭṭhāno. Kāyapīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, duppaññānaṃ domanassakaraṇarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ. Cittapīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, manovighātanarasaṃ, mānasabyādhipaccupaṭṭhānaṃ. Cittaparidahanalakkhaṇo upāyāso, nitthunanaraso, visādapaccupaṭṭhāno. Evamete avijjādayo lakkhaṇāditopi veditabbāti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena sammohavinodaniyā (vibha. aṭṭha. 225) vibhaṅgaṭṭhakathāya gahetabbo.

ในปฏิจจสมุปบาทนั้น อวิชชา มีความไม่รู้เป็นลักษณะ มีความหลงเป็นกิจ มีการปกปิดเป็นอาการปรากฏ มีอาสวะเป็นเหตุใกล้. สังขารทั้งหลาย มีการปรุงแต่งเป็นลักษณะ มีการพยายามเป็นกิจ มีการจัดแจงเป็นอาการปรากฏ มีอวิชชาเป็นเหตุใกล้. วิญญาณ มีการรู้แจ้งอารมณ์เป็นลักษณะ มีการเป็นตัวนำเป็นกิจ มีการสืบต่อเป็นอาการปรากฏ มีสังขารเป็นเหตุใกล้ หรือมีวัตถุและอารมณ์เป็นเหตุใกล้. นาม มีการน้อมไปเป็นลักษณะ มีการประกอบกันเป็นกิจ มีความแยกกันไม่ได้เป็นอาการปรากฏ มีวิญญาณเป็นเหตุใกล้. รูป มีการแตกสลายเป็นลักษณะ มีการกระจัดกระจายเป็นกิจ มีความเป็นสิ่งที่มรรคไม่อาจละได้เป็นอาการปรากฏ มีวิญญาณเป็นเหตุใกล้. สฬายตนะ มีความเป็นอายตนะเป็นลักษณะ มีการเห็นเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นวัตถุและทวารเป็นอาการปรากฏ มีนามรูปเป็นเหตุใกล้. ผัสสะ มีการกระทบเป็นลักษณะ มีการประจวบกันเป็นกิจ มีการประชุมพร้อมกันเป็นอาการปรากฏ มีสฬายตนะเป็นเหตุใกล้. เวทนา มีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ มีการเสวยรสแห่งอารมณ์เป็นกิจ มีสุขและทุกข์เป็นอาการปรากฏ มีผัสสะเป็นเหตุใกล้. ตัณหา มีความเป็นเหตุเป็นลักษณะ มีความเพลิดเพลินยิ่งเป็นกิจ มีความไม่รู้จักอิ่มเป็นอาการปรากฏ มีเวทนาเป็นเหตุใกล้. อุปาทาน มีการยึดมั่นเป็นลักษณะ มีการไม่ปล่อยวางเป็นกิจ มีการยึดมั่นและความเห็นอันเกิดจากตัณหาที่เหนียวแน่นเป็นอาการปรากฏ มีตัณหาเป็นเหตุใกล้. ภพ มีกรรมและผลของกรรมเป็นลักษณะ มีการเป็นและการทำให้เป็นเป็นกิจ มีกุศล อกุศล และอัพยากฤตเป็นอาการปรากฏ มีอุปาทานเป็นเหตุใกล้. ชาติ มีการเกิดขึ้นครั้งแรกในภพนั้นๆ เป็นลักษณะ มีการนำไปเป็นกิจ มีการเกิดขึ้นในภพนี้จากภพในอดีตเป็นอาการปรากฏ หรือมีความวิจิตรแห่งทุกข์เป็นอาการปรากฏ. ชรา มีความแก่คร่ำคร่าแห่งขันธ์เป็นลักษณะ มีการนำไปสู่ความตายเป็นกิจ มีความเสื่อมสิ้นแห่งวัยหนุ่มสาวเป็นอาการปรากฏ. มรณะ มีการเคลื่อนไปเป็นลักษณะ มีการพลัดพรากเป็นกิจ มีการละจากคติเป็นอาการปรากฏ. โสกะ มีความแห้งผากในภายในเป็นลักษณะ มีความแผดเผาแห่งใจเป็นกิจ มีการเศร้าโศกเนืองๆ เป็นอาการปรากฏ. ปริเทวะ มีการคร่ำครวญเป็นลักษณะ มีการพรรณนาถึงคุณและโทษเป็นกิจ มีความสับสนวุ่นวายเป็นอาการปรากฏ. ทุกข์ มีการบีบคั้นทางกายเป็นลักษณะ มีการกระทำความโทมนัสแก่ผู้มีปัญญาน้อยเป็นกิจ มีความเจ็บป่วยทางกายเป็นอาการปรากฏ. โทมนัส มีการบีบคั้นทางใจเป็นลักษณะ มีความคับแค้นใจเป็นกิจ มีความเจ็บป่วยทางใจเป็นอาการปรากฏ. อุปายาส มีความแผดเผาแห่งใจเป็นลักษณะ มีการบ่นเพ้อเป็นกิจ มีความท้อแท้ใจเป็นอาการปรากฏ. อวิชชาเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบโดยลักษณะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอรรถกถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร อันผู้ที่ต้องการคำวินิจฉัยอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พึงถือเอาจากวิภังคอรรถกถา ชื่อสัมโมหวิโนทนี.

Evanti niddiṭṭhassa nidassanaṃ, tena avijjādīheva kāraṇehi, na issaranimmānādīhīti dasseti. Etassāti yathāvuttassa. Kevalassāti asammissassa sakalassa vā. Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa, na sattassa, nāpi jīvassa, nāpi subhasukhādīnaṃ. Samudayo hotīti nibbatti sambhavati.

บทว่า เอวํ เป็นการแสดงถึงสิ่งที่ได้ตรัสไว้แล้ว. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์) ย่อมมีได้ด้วยเหตุทั้งหลายคืออวิชชาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุคือการสร้างของพระอิศวรเป็นต้น. บทว่า เอตสฺส คือ แห่งกองทุกข์ดังที่ได้ตรัสไว้แล้ว. บทว่า เกวลสฺส คือ ที่ไม่เจือปน (ด้วยสุขเป็นต้น) หรือ ทั้งสิ้น. บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส คือ แห่งกองทุกข์ ไม่ใช่แห่งสัตว์ ไม่ใช่แห่งชีวะ และไม่ใช่แห่งสิ่งที่เป็นสุภะ สุขะ เป็นต้น. บทว่า สมุทโย โหติ คือ ความเกิดขึ้นย่อมมี.

Etamatthaṃ viditvāti yvāyaṃ avijjādivasena saṅkhārādikassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti vutto, sabbākārena etamatthaṃ viditvā. Tāyaṃ velāyanti tāyaṃ tassa atthassa viditavelāyaṃ. Imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ tasmiṃ atthe vidite hetuno ca hetusamuppannadhammassa ca pajānanāya ānubhāvadīpakaṃ ‘‘yadā have pātubhavantī’’tiādikaṃ somanassasampayuttañāṇasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udānesi, attamanavācaṃ nicchāresīti vuttaṃ hoti.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์มีสังขารเป็นต้นนี้ ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้น ดังที่ได้ตรัสไว้แล้ว, (พระผู้มีพระภาค) ทรงทราบเนื้อความนั้นโดยประการทั้งปวง. บทว่า ตายํ เวลายํ คือ ในกาลที่ทรงทราบเนื้อความนั้น. บทว่า อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า เมื่อทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงถึงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งซึ่งเหตุและธรรมที่เกิดขึ้นแต่เหตุ มีคำเริ่มต้นว่า “ยทา หเว ปาตุภวนฺติ” เป็นอุทานอันเกิดจากพระญาณที่สัมปยุตด้วยโสมนัส คือ ได้ทรงเปล่งพระวาจาที่น่าพอพระทัย ดังนี้.

Tassattho – yadāti yasmiṃ kāle. Haveti byattanti imasmiṃ atthe nipāto. Keci pana ‘‘haveti āhave yuddhe’’ti atthaṃ vadanti, ‘‘yodhetha māraṃ paññāvudhenā’’ti (dha. pa. 40) vacanato kilesamārena yujjhanasamayeti tesaṃ adhippāyo. Pātubhavantīti uppajjanti. Dhammāti anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā. Atha vā pātubhavantīti pakāsenti, abhisamayavasena byattā pākaṭā honti. Dhammāti catuariyasaccadhammā, ātāpo vuccati kilesasantāpanaṭṭhena vīriyaṃ. Ātāpinoti sammappadhānavīriyavato. Jhāyatoti ārammaṇūpanijjhānena [Pg.41] lakkhaṇūpanijjhānena jhāyantassa. Brāhmaṇassāti bāhitapāpassa khīṇāsavassa. Athassa kaṅkhā vapayanti sabbāti athassa evaṃ pātubhūtadhammassa yā etā ‘‘ko nu kho, bhante, phusatīti. No kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.12) nayena, ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇaṃ, kassa ca panidaṃ jarāmaraṇanti. No kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.35) nayena paccayākāre kaṅkhā vuttā, yā ca paccayākārasseva appaṭividdhattā ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasa kaṅkhā āgatā. Tā sabbā vapayanti apagacchanti nirujjhanti. Kasmā? Yato pajānāti sahetudhammaṃ, yasmā avijjādikena hetunā sahetukaṃ imaṃ saṅkhārādikaṃ kevalaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ pajānāti aññāsi paṭivijjhīti.

อธิบายความแห่งอุทานคาถานั้นดังนี้ – บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า หเว เป็นนิบาตในความหมายว่า “โดยแท้”. แต่บางท่านกล่าวว่า “หเว หมายถึง ในสงคราม” ความประสงค์ของท่านเหล่านั้นคือ ในสมัยที่รบกับกิเลสมาร ตามนัยแห่งพระบาลีว่า “ท่านทั้งหลายจงรบกับมารด้วยอาวุธคือปัญญา”. บทว่า ปาตุภวนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้น. บทว่า ธมฺมา คือ โพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย อันเป็นเครื่องให้สำเร็จการแทงตลอดปัจจยาการตามลำดับ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปาตุภวนฺติ คือ ย่อมปรากฏชัด คือ ย่อมแจ่มแจ้งด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้. บทว่า ธมฺมา คือ อริยสัจธรรม ๔. คำว่า อาตาโป หมายถึง ความเพียร เพราะมีความหมายว่าแผดเผากิเลส. บทว่า อาตาปิโน คือ ของผู้มีความเพียรคือสัมมัปปธาน. บทว่า ฌายโต คือ ของผู้เพ่งอยู่ด้วยการเพ่งอารมณ์และด้วยการเพ่งลักษณะ. บทว่า พฺราหฺมณสฺส คือ ของพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้ว คือพระขีณาสพ. บทว่า อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา ความว่า แต่นั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์ผู้มีธรรมปรากฏแล้วอย่างนั้นย่อมหมดสิ้นไป. ความสงสัยเหล่านั้นคือ ความสงสัยในปัจจยาการที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอเป็นผู้ผัสสะ พระเจ้าข้า. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ปัญหานั้นไม่ควร” และโดยนัยเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใครหนอ พระเจ้าข้า. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ปัญหานั้นไม่ควร” และความสงสัย ๑๖ อย่าง มีอาทิว่า “เราได้เคยมีแล้วในอดีตกาลหรือไม่หนอ” ซึ่งมาในพระบาลีเพราะยังมิได้แทงตลอดปัจจยาการนั่นเอง. ความสงสัยทั้งหมดนั้นย่อมหมดไป ย่อมดับไป. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมํ (เพราะท่านย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมพร้อมทั้งเหตุ) คือ เพราะท่านย่อมรู้ชัด ได้รู้แล้ว ได้แทงตลอดแล้ว ซึ่งธรรมคือ กองทุกข์ล้วนๆ มีสังขารเป็นต้นนี้ ว่าเป็นธรรมที่มีเหตุร่วมด้วย คือมีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ.

Kadā panassa bodhipakkhiyadhammā catusaccadhammā vā pātubhavanti uppajjanti pakāsenti vā? Vipassanāmaggañāṇesu. Tattha vipassanāñāṇasampayuttā satiādayo vipassanāñāṇañca yathārahaṃ attano visayesu tadaṅgappahānavasena subhasaññādike pajahantā kāyānupassanādivasena visuṃ visuṃ uppajjanti, maggakkhaṇe pana te nibbānamālambitvā samucchedavasena paṭipakkhe pajahantā catūsupi ariyasaccesu asammohappaṭivedhasādhanavasena sakideva uppajjanti. Evaṃ tāvettha bodhipakkhiyadhammānaṃ uppajjanaṭṭhena pātubhāvo veditabbo.

ก็เมื่อไรเล่า โพธิปักขิยธรรมหรือจตุสัจธรรมย่อมปรากฏ คือย่อมเกิดขึ้น หรือว่าย่อมปรากฏชัดแก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น? (ตอบว่า) ในวิปัสสนาญาณและมรรคญาณทั้งหลาย. ในญาณทั้งสองนั้น สติเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณและตัววิปัสสนาญาณเอง ตามสมควรแก่กรณี ย่อมละสุภสัญญาเป็นต้นในอารมณ์ของตนด้วยอำนาจตทังคปหาน โดยอาศัยกายานุปัสสนาเป็นต้น เกิดขึ้นแยกกันไป ส่วนในมรรคขณะ ธรรมเหล่านั้นปรารภพระนิพพานเป็นอารมณ์ ละธรรมที่เป็นข้าศึกด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันเพียงครั้งเดียว ด้วยอำนาจแห่งการทำให้สำเร็จการแทงตลอดโดยไม่หลงในอริยสัจทั้ง ๔. พึงทราบการปรากฏแห่งโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายในพระผู้มีพระภาคนี้ โดยอรรถว่าเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

Ariyasaccadhammānaṃ pana lokiyānaṃ vipassanākkhaṇe vipassanāya ārammaṇakaraṇavasena, lokuttarānaṃ tadadhimuttatāvasena, maggakkhaṇe nirodhasaccassa ārammaṇābhisamayavasena, sabbesampi kiccābhisamayavasena pākaṭabhāvato pakāsanaṭṭhena pātubhāvo veditabbo.

ส่วนแห่งอริยสัจธรรมทั้งหลาย พึงทราบการปรากฏโดยอรรถว่าประกาศ เพราะความเป็นธรรมที่ปรากฏ คือ (การปรากฏ) แห่งอริยสัจที่เป็นโลกิยะในวิปัสสนขณะ ด้วยอำนาจแห่งการที่วิปัสสนาทำเป็นอารมณ์, (การปรากฏ) แห่งอริยสัจที่เป็นโลกุตตระ ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้น้อมใจไปในธรรมนั้น, (การปรากฏ) ในมรรคขณะ แห่งนิโรธสัจด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดอารมณ์ และ (การปรากฏ) แห่งอริยสัจแม้ทั้งหมดด้วยอำนาจแห่งกิจจาภิสมัย.

Iti bhagavā satipi sabbākārena sabbadhammānaṃ attano ñāṇassa pākaṭabhāve paṭiccasamuppādamukhena vipassanābhinivesassa katattā nipuṇagambhīrasududdasatāya paccayākārassa taṃ paccavekkhitvā uppannabalavasomanasso paṭipakkhasamucchedavibhāvanena saddhiṃ attano tadabhisamayānubhāvadīpakamevettha udānaṃ udānesīti.

ด้วยประการฉะนี้ แม้เมื่อธรรมทั้งปวงปรากฏแก่พระญาณของพระองค์โดยอาการทั้งปวงอยู่แล้ว แต่เพราะทรงกระทำความน้อมพระทัยไปในวิปัสสนาโดยมีปฏิจจสมุปบาทเป็นประธาน และเพราะปัจจยาการเป็นธรรมที่ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยากยิ่ง พระผู้มีพระภาคจึงทรงพิจารณาปัจจยาการนั้นแล้ว มีพระโสมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้น จึงได้ทรงเปล่งอุทานในกาลนี้ ซึ่งเป็นเครื่องประกาศอานุภาพแห่งการตรัสรู้ธรรมนั้นของพระองค์ พร้อมด้วยการประกาศการตัดขาดธรรมที่เป็นข้าศึกโดยสิ้นเชิง ดังนี้.

Ayampi [Pg.42] udāno vutto bhagavatā iti me sutanti ayaṃ pāḷi kesuciyeva potthakesu dissati. Tattha ayampīti pisaddo ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, ayampi pārājiko hotī’’tiādīsu viya sampiṇḍanattho, tena uparimaṃ sampiṇḍeti. Vuttoti ayaṃ vuttasaddo kesohāraṇavappanavāpasamīkaraṇajīvitavuttipamuttabhāvapāvacanabhāvena pavattana ajjhenakathanādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426) kesohāraṇe āgato.

บาลีว่า “อยมฺปิ อุทาน...อิติ เม สุตํ” นี้ ปรากฏในคัมภีร์บางเล่มเท่านั้น. ในบาลีนั้น บทว่า “อยมฺปิ” ปิ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า “อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ” และ “อยมฺปิ ปาราชิโก โหติ”. ด้วย ปิ ศัพท์นั้น ย่อมรวบรวม (อุทาน) ในสูตรเบื้องบน. ส่วนบทว่า “วุตฺโต” นี้ วุตฺตศัพท์นี้ปรากฏในอรรถทั้งหลาย มีการปลงผม, การหว่าน, การไถคราด, การเลี้ยงชีพ, ความหลุดพ้น, การเป็นไปโดยภาวะแห่งคำอันประเสริฐ, การสาธยาย และการกล่าว เป็นต้น. จริงอย่างนั้น วุตฺตศัพท์นั้นมาในอรรถว่าการปลงผม ในบาลีเป็นต้นว่า “กาปฎิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร” (มาณพน้อยผู้เป็นกบฏ มีศีรษะที่โกนแล้ว).

‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti. –

(ในบาลีเป็นต้นว่า) “โคทั้งหลายย่อมเกิดแก่บุคคลนั้น, พืชที่หว่านแล้วในนาย่อมงอกงาม, บุคคลนั้นย่อมบริโภคผลแห่งพืชที่หว่านแล้ว, คือผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย”.

Ādīsu (jā. 2.22.19) vappane. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu (pārā. 289) aṭṭhadaṇḍakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharāmī’’tiādīsu (cūḷava. 332) jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritattāyā’’tiādīsu (pārā. 92) bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Gītaṃ vuttaṃ samīhita’’ntiādīsu (dī. ni. 1.285) pāvacanabhāvena pavattite. ‘‘Vutto pārāyaṇo’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) kathane. Idhāpi kathane eva daṭṭhabbo, tena ayampi udāno bhāsitoti attho. Itīti evaṃ. Me sutanti padadvayassa attho nidānavaṇṇanāyaṃ sabbākārato vuttoyeva. Pubbe ‘‘evaṃ me suta’’nti nidānavasena vuttoyeva hi attho idha nigamanavasena ‘‘iti me suta’’nti puna vutto. Vuttasseva hi atthassa puna vacanaṃ nigamananti. Itisaddassa atthuddhāro evaṃ-saddena samānatthatāya ‘‘evaṃ me suta’’nti ettha viya, atthayojanā ca itivuttakavaṇṇanāya amhehi pakāsitāyevāti tattha vuttanayeneva veditabboti.

(มา) ในอรรถว่าการหว่าน ในบาลีเป็นต้น (ดังที่ยกมา). (มา) ในอรรถว่าการไถคราดด้วยคราดมีฟัน ๘ ซี่เป็นต้น ในบาลีเป็นต้นว่า “โน จ โข ปฏิวุตฺตํ”. (มา) ในอรรถว่าการเลี้ยงชีพ ในบาลีเป็นต้นว่า “ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรามิ”. (มา) ในอรรถว่าความหลุดพ้นจากขั้ว ในบาลีเป็นต้นว่า “ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺตาย”. (มา) ในอรรถว่าเป็นไปโดยภาวะแห่งคำพูด ในบาลีเป็นต้นว่า “คีตํ วุตฺตํ สมีหิตํ”. (มา) ในอรรถว่าการสาธยาย ในบาลีเป็นต้นว่า “วุตฺโต ปารายโณ”. (มา) ในอรรถว่าการกล่าว ในบาลีเป็นต้นว่า “วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา ‘ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ มา อามิสทายาทา’”. ในที่นี้ก็พึงเห็นในอรรถว่าการกล่าวเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงได้ความว่า “อุทานแม้นี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว”. บทว่า อิติ คือ เอวํ (อย่างนี้). อรรถแห่งบททั้งสองว่า เม สุตํ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในนิทานวรรณนา. จริงอยู่ อรรถที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นโดยนัยแห่งนิทานว่า “เอวํ เม สุตํ” ในที่นี้ได้กล่าวซ้ำอีกโดยนัยแห่งนิคม (บทสรุป) ว่า “อิติ เม สุตํ”. เพราะการกล่าวซ้ำซึ่งอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นแหละเรียกว่า นิคม. การถอดความแห่งอิติศัพท์ เพราะมีอรรถเสมอกับเอวํศัพท์ พึงทราบเหมือนในบทว่า “เอวํ เม สุตํ” และการประกอบความ เราได้แสดงไว้แล้วในอิติวุตตกวรรณนา ฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถานั้นนั่นเทียว.

Paramatthadīpaniyā khuddakanikāyaṭṭhakathāya

แห่งปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย

Udānasaṃvaṇṇanāpaṭhamabodhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาปฐมโพธิสูตร ในอุทา-นสังวัณณนา จบแล้ว.

2. Dutiyabodhisuttavaṇṇanā

๒. ๒. ทุติยโพธิสูตร

2. Dutiye [Pg.43] paṭilomanti ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nayena vutto avijjādikoyeva paccayākāro anuppādanirodhena nirujjhamāno attano kattabbakiccassa akaraṇato paṭilomoti vuccati. Pavattiyā vā vilomanato paṭilomo, antato pana majjhato vā paṭṭhāya ādiṃ pāpetvā avuttattā ito aññenatthenettha paṭilomatā na yujjati. Paṭilomanti ca ‘‘visamaṃ candasūriyā parivattantī’’tiādīsu viya bhāvanapuṃsakaniddeso. Imasmiṃ asati idaṃ na hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye asati maggena pahīne idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti nappavattati. Imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti imassa avijjādikassa paccayassa nirodhā maggena anuppattidhammataṃ āpāditattā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ nirujjhati, nappavattatīti attho. Idhāpi yathā ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti ettha ‘‘imasmiṃ satiyeva, nāsati, imassa uppādā eva, na nirodhā’’ti antogadhaniyamatā dassitā. Evaṃ imasmiṃ asatiyeva, na sati, imassa nirodhā eva, na uppādāti antogadhaniyamatālakkhaṇā dassitāti veditabbaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paṭhamabodhisuttavaṇṇanāya vuttanayānusārena veditabbaṃ.

๒. ในทุติยโพธิสูตร บทว่า ปฏิโลมํ คือ ปัจจยาการมีอวิชชาเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ” ซึ่งกำลังดับอยู่ด้วยอนุปปาทนิโรธ (การดับเพราะไม่เกิดอีก) ชื่อว่า ปฏิโลม เพราะไม่กระทำกิจที่ตนพึงกระทำ. หรือชื่อว่า ปฏิโลม เพราะฝืนต่อความเป็๋นไป (แห่งสังสารวัฏ). แต่ความเป็นปฏิโลมในที่นี้โดยอรรถอื่นจากนี้ไม่สมควร เพราะมิได้ตรัสโดยเริ่มจากที่สุดหรือท่ามกลางแล้วย้อนไปถึงเบื้องต้น. และบทว่า ปฏิโลมํ นี้ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า “วิสมํ จนฺทสุริยา ปริวตฺตนฺติ” (พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรวิปริต). บทว่า “อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ” (เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี) คือ เมื่อปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้นไม่มี คือถูกละด้วยมรรคแล้ว ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมไม่มี คือไม่เป็นไป. บทว่า “อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ” (เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ) มีอรรถว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้น คือเพราะถูกทำให้ถึงภาวะที่ไม่เกิดอีกโดยมรรค ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมดับ คือไม่เป็นไป. ในที่นี้ก็เช่นกัน ดังที่ในบทว่า “อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ” ได้ทรงแสดงอันโตคธนิยมตา (กฎที่แน่นอนตายตัว) ไว้ว่า “เมื่อสิ่งนี้มีเท่านั้น (จึงมี), มิใช่เมื่อไม่มี; เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้นเท่านั้น (จึงเกิดขึ้น), มิใช่เพราะดับไป” ฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบว่า ทรงแสดงลักษณะแห่งอันโตคธนิยมตาไว้ว่า “เมื่อสิ่งนี้ไม่มีเท่านั้น (จึงไม่มี), มิใช่เมื่อมี; เพราะสิ่งนี้ดับไปเท่านั้น (จึงดับ), มิใช่เพราะเกิดขึ้น” ฉันนั้น. เนื้อความที่เหลือที่พึงกล่าวในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในวรรณนาปฐมโพธิสูตร.

Evaṃ yathā bhagavā paṭilomapaṭiccasamuppādaṃ manasi akāsi, taṃ saṅkhepena dassetvā idāni vitthārena dassetuṃ ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’tiādi vuttaṃ. Tattha avijjānirodhāti ariyamaggena avijjāya anavasesanirodhā, anusayappahānavasena aggamaggena avijjāya accantasamugghāṭatoti attho. Yadipi heṭṭhimamaggehi pahīyamānā avijjā accantasamugghāṭavaseneva pahīyati, tathāpi na anavasesato pahīyati. Apāyagāminiyā hi avijjā paṭhamamaggena pahīyati. Tathā sakideva imasmiṃ loke sabbattha ca anariyabhūmiyaṃ upapattipaccayabhūtā avijjā yathākkamaṃ dutiyatatiyamaggehi pahīyati, na itarāti. Arahattamaggeneva hi sā anavasesaṃ pahīyatīti. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃ niruddhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇaṃ, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāni eva hontīti dassetuṃ ‘‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’tiādiṃ vatvā ‘‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti vuttaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทฝ่ายปฏิโลมโดยประการใด (พระอรรถกถาจารย์) ได้แสดงประการนั้นโดยย่อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยพิสดาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ” ในคำเหล่านั้น บทว่า “อวิชชานิโรธา” มีความหมายว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือแห่งอวิชชาด้วยอริยมรรค คือเพราะความถอนขึ้นโดยสิ้นเชิงแห่งอวิชชาด้วยอัคคมรรค (อรหัตตมรรค) ด้วยสามารถแห่งการละอนุสัย แม้ว่าอวิชชาที่ถูกละด้วยมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย จะถูกละด้วยสามารถแห่งการถอนขึ้นโดยสิ้นเชิงก็จริง ถึงกระนั้น ก็หาถูกละโดยไม่เหลือไม่ จริงอยู่ อวิชชาที่เป็นไปในอบายภูมิ ย่อมถูกละได้ด้วยปฐมมรรค อนึ่ง อวิชชาที่เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามโลกนี้ ในที่ทั้งปวง และในอนริยภูมิ เพียงครั้งเดียว ย่อมถูกละได้ด้วยทุติยมรรคและตติยมรรคตามลำดับ อวิชชาอื่นจากนี้หาถูกละได้ไม่ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อวิชชานั้นย่อมถูกละได้โดยไม่เหลือด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น บทว่า “สังขารนิโรโธ” คือ ความดับเพราะไม่เกิดอีกแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมี ก็เพื่อจะทรงแสดงว่า เพราะความดับแห่งสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วอย่างนี้ วิญญาณจึงดับ และเพราะความดับแห่งธรรมมีวิญญาณเป็นต้น ธรรมมีนามรูปเป็นต้นก็ย่อมดับไปนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ” แล้วตรัสว่า “ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้” ในข้อนั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Apicettha [Pg.44] kiñcāpi ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti ettāvatāpi sakalassa dukkhakkhandhassa anavasesato nirodho vutto hoti, tathāpi yathā anulome yassa yassa paccayadhammassa atthitāya yo yo paccayuppannadhammo na nirujjhati pavattati evāti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti vuttaṃ. Evaṃ tappaṭipakkhato tassa tassa paccayadhammassa abhāve so so paccayuppannadhammo nirujjhati nappavattatīti dassanatthaṃ idha ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti vuttaṃ, na pana anulome viya kālattayapariyāpannassa dukkhakkhandhassa nirodhadassanatthaṃ. Anāgatasseva hi ariyamaggabhāvanāya asati uppajjanārahassa dukkhakkhandhassa ariyamaggabhāvanāya nirodho icchitoti ayampi viseso veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ แม้เพียงคำว่า “เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ” เท่านี้ ก็เป็นอันกล่าวถึงความดับโดยไม่เหลือแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นแล้วก็จริง ถึงกระนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า “ในฝ่ายอนุโลม เพราะความมีอยู่แห่งปัจจยธรรมใดๆ ปัจจยุปบันนธรรมนั้นๆ จึงไม่ดับ ย่อมเป็นไปนั่นเทียว” ฉันใด จึงได้ตรัสไว้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมี” ฉันนั้นเหมือนกัน เพื่อแสดงว่า “โดยฝ่ายตรงกันข้าม เมื่อปัจจยธรรมนั้นๆ ไม่มี ปัจจยุปบันนธรรมนั้นๆ ก็ย่อมดับ ไม่เป็นไป” ในที่นี้ (ฝ่ายปฏิโลม) จึงตรัสว่า “เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมี” แต่หาได้ตรัสไว้เพื่อแสดงความดับแห่งกองทุกข์อันเนื่องอยู่ในกาลทั้งสามเหมือนในฝ่ายอนุโลมไม่ จริงอยู่ (ในที่นี้) ทรงประสงค์ความดับแห่งกองทุกข์ที่ควรจะเกิดขึ้นในอนาคต เมื่อไม่มีการเจริญอริยมรรค ด้วยการเจริญอริยมรรค พึงทราบความพิเศษแม้นี้ด้วย

Etamatthaṃ viditvāti yvāyaṃ ‘‘avijjānirodhādivasena saṅkhārādikassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti vutto, sabbākārena etamatthaṃ viditvā. Imaṃ udānaṃ udānesīti imasmiṃ atthe vidite ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti evaṃ pakāsitassa avijjādīnaṃ paccayānaṃ khayassa avabodhānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesīti attho.

บทว่า “เอตมตฺถํ วิทิตฺวา” (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) คือ ทรงทราบเนื้อความนี้โดยอาการทั้งปวง ซึ่งกล่าวไว้ว่า “ความดับแห่งกองทุกข์มีสังขารเป็นต้น ด้วยสามารถแห่งความดับแห่งอวิชชาเป็นต้น ย่อมมี” บทว่า “อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ” (ทรงเปล่งอุทานนี้) มีความหมายว่า เมื่อทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานที่แสดงถึงอานุภาพแห่งการตรัสรู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งทรงประกาศไว้อย่างนี้ว่า “เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ”

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yasmā avijjādīnaṃ paccayānaṃ anuppādanirodhasaṅkhātaṃ khayaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi, tasmā etassa vuttanayena ātāpino jhāyato brāhmaṇassa vuttappakārā bodhipakkhiyadhammā catusaccadhammā vā pātubhavanti uppajjanti pakāsenti vā. Atha yā paccayanirodhassa sammā aviditattā uppajjeyyuṃ pubbe vuttappabhedā kaṅkhā, tā sabbāpi vapayanti nirujjhantīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในอุทานนั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้: เพราะเหตุที่ได้ทรงทราบ ทรงรู้ยิ่ง ทรงแทงตลอด ซึ่งความสิ้นไป กล่าวคือความดับเพราะไม่เกิดอีก แห่งปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น ฉะนั้น โพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย หรือสัจธรรม ๔ ที่มีประการดังที่กล่าวแล้ว ตามนัยที่กล่าวแล้ว จึงปรากฏขึ้น เกิดขึ้น หรือแสดงให้ปรากฏ แก่พราหมณ์ (พระอรหันต์) นั้น ผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งฌาน ครั้งนั้น ความสงสัยทั้งหลายที่มีประเภทดังที่กล่าวแล้วในก่อน ซึ่งพึงเกิดขึ้นเพราะยังมิได้ทรงทราบโดยชอบซึ่งความดับแห่งปัจจัย ความสงสัยเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมหมดสิ้นไป ย่อมดับไป ส่วนที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Dutiyabodhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโพธิสูตรที่ ๒ จบ

3. Tatiyabodhisuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาโพธิสูตรที่ ๓

3. Tatiye anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca, yathāvuttaanulomavasena ceva paṭilomavasena cāti attho. Nanu ca pubbepi [Pg.45] anulomavasena paṭilomavasena ca paṭiccasamuppāde manasikārappavatti suttadvaye vuttā, idha kasmā punapi tadubhayavasena manasikārappavatti vuccatīti? Tadubhayavasena tatiyavāraṃ tattha manasikārassa pavattitattā. Kathaṃ pana tadubhayavasena manasikāro pavattito? Na hi sakkā apubbaṃ acarimaṃ anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādassa manasikāraṃ pavattetunti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘tadubhayaṃ ekajjhaṃ manasākāsī’’ti, atha kho vārena. Bhagavā hi paṭhamaṃ anulomavasena paṭiccasamuppādaṃ manasi karitvā tadanurūpaṃ paṭhamaṃ udānaṃ udānesi. Dutiyampi paṭilomavasena taṃ manasi karitvā tadanurūpameva udānaṃ udānesi. Tatiyavāre pana kālena anulomaṃ kālena paṭilomaṃ manasikaraṇavasena anulomapaṭilomaṃ manasi akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca, yathāvuttaanulomavasena ceva paṭilomavasena cā’’ti. Iminā manasikārassa paguṇabalavabhāvo ca vasībhāvo ca pakāsito hoti. Ettha ca ‘‘anulomaṃ manasi karissāmi, paṭilomaṃ manasi karissāmi, anulomapaṭilomaṃ manasi karissāmī’’ti evaṃ pavattānaṃ pubbābhogānaṃ vasena nesaṃ vibhāgo veditabbo.

๓. ในโพธิสูตรที่ ๓ บทว่า “อนุโลมปฏิโลมํ” หมายถึง ทั้งอนุโลมและปฏิโลม มีความว่า ด้วยสามารถแห่งอนุโลมตามที่กล่าวแล้ว และด้วยสามารถแห่งปฏิโลม (ตามที่กล่าวแล้ว) (ถามว่า) ก็ในก่อน ความเป็นไปแห่งการมนสิการในปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมและโดยปฏิโลม ได้กล่าวไว้แล้วในสูตรทั้งสองมิใช่หรือ ในสูตรนี้ เหตุไรจึงกล่าวถึงความเป็นไปแห่งการมนสิการโดยทั้งสองอย่างนั้นอีกเล่า (ตอบว่า) เพราะความเป็นไปแห่งการมนสิการในปฏิจจสมุปบาทนั้นโดยทั้งสองอย่างเป็นวาระที่สาม (จึงกล่าวอีก) (ถามว่า) ก็การมนสิการโดยทั้งสองอย่างนั้นเป็นไปได้อย่างไร จริงอยู่ ไม่สามารถจะทำให้การมนสิการปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลมและปฏิโลมเป็นไปโดยไม่มีก่อนไม่มีหลังได้มิใช่หรือ (ตอบว่า) ก็ไม่พึงเห็นความข้อนี้ว่า “ทรงมนสิการทั้งสองอย่างนั้นพร้อมกัน” แต่โดยที่แท้ ทรงมนสิการโดยวาระ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในเบื้องต้น ทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานที่ ๑ ซึ่งสมควรแก่อนุโลมนั้น แม้ในครั้งที่ ๒ ทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทนั้นโดยปฏิโลมแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานซึ่งสมควรแก่ปฏิโลมนั้นนั่นเทียว ส่วนในวาระที่ ๓ ทรงมนสิการอนุโลมปฏิโลม ด้วยสามารถแห่งการมนสิการอนุโลมในบางคราว ปฏิโลมในบางคราว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อนุโลมปฏิโลมํ” หมายถึง ทั้งอนุโลมและปฏิโลม ด้วยสามารถแห่งอนุโลมตามที่กล่าวแล้ว และด้วยสามารถแห่งปฏิโลม (ตามที่กล่าวแล้ว) ด้วยการมนสิการนี้ ความเป็นผู้มีความชำนาญ มีกำลัง และความเป็นผู้มีวสี (ความคล่องแคล่ว) ในการมนสิการ ย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้ว และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกอนุโลมและปฏิโลมเหล่านั้น ด้วยสามารถแห่งบุพพาโภคะ (การทำในใจในเบื้องต้น) ที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เราจักมนสิการอนุโลม” “เราจักมนสิการปฏิโลม” “เราจักมนสิการอนุโลมปฏิโลม”

Tattha avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā, aggamaggena anavasesaanuppādappahānāti attho. Saṅkhāranirodhoti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ anavasesaṃ anuppādanirodho. Heṭṭhimena hi maggattayena keci saṅkhārā nirujjhanti, keci na nirujjhanti avijjāya sāvasesanirodhā. Aggamaggena panassā anavasesanirodhā na keci saṅkhārā na nirujjhantīti.

ในปฏิจจสมุปบาทนั้น บทว่า อวิชฺชาย เตฺวว ความว่า เพราะอวิชชานั่นเทียว. บทว่า อเสสวิราคนิโรธา ความว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคอันชื่อว่าวิราคะ อธิบายว่า การละโดยไม่เกิดอีกและไม่เหลือเศษด้วยอัคคมรรค. บทว่า สงฺขารนิโรโธ คือ ความดับโดยไม่เกิดอีกและไม่เหลือแห่งสังขารทั้งปวง. จริงอยู่ ด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓ สังขารบางอย่างย่อมดับ บางอย่างไม่ดับ เพราะอวิชชายังดับไม่สิ้นเชิง. แต่ด้วยอัคคมรรค เพราะอวิชชานั้นดับโดยไม่เหลือ สังขารบางอย่างจะไม่ดับนั้นไม่มีเลย.

Etamatthaṃ viditvāti yvāyaṃ avijjādivasena saṅkhārādikassa dukkhakkhandhassa samudayo nirodho ca avijjādīnaṃ samudayā nirodhā ca hotīti vutto, sabbākārena etamatthaṃ viditvā. Imaṃ udānaṃ udānesīti idaṃ yena maggena yo dukkhakkhandhassa samudayanirodhasaṅkhāto attho kiccavasena ārammaṇakiriyāya ca vidito, tassa ariyamaggassa ānubhāvadīpakaṃ vuttappakāraṃ udānaṃ udānesīti attho.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งกองทุกข์มีสังขารเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ดังที่กล่าวแล้ว, (พระผู้มีพระภาค) ทรงทราบเนื้อความนั้นโดยอาการทั้งปวง. บทว่า อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งมีประการดังกล่าวแล้ว อันประกาศอานุภาพแห่งอริยมรรคนั้น ที่ทรงทราบเนื้อความอันชื่อว่าความเกิดขึ้นและความดับแห่งกองทุกข์ด้วยมรรคนั้น ทั้งโดยอำนาจแห่งกิจและโดยการทำให้อารมณ์.

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yadā have pātubhavanti dhammā ātāpino jhāyato brāhmaṇassa, tadā so brāhmaṇo tehi uppannehi bodhipakkhiyadhammehi yassa vā ariyamaggassa catusaccadhammā pātubhūtā[Pg.46], tena ariyamaggena vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ, ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādinā (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) nayena vuttappakāraṃ mārasenaṃ vidhūpayanto vidhamento viddhaṃsento tiṭṭhati. Kathaṃ? Sūriyova obhāsayamantalikkhaṃ, yathā sūriyo abbhuggato attano pabhāya antalikkhaṃ obhāsentova andhakāraṃ vidhamento tiṭṭhati, evaṃ sopi khīṇāsavabrāhmaṇo tehi dhammehi tena vā ariyamaggena saccāni paṭivijjhantova mārasenaṃ vidhūpayanto tiṭṭhatīti.

ในอุทานนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้: ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่, ในกาลนั้น พราหมณ์นั้นย่อมกำจัดเสนาแห่งมารอยู่ ด้วยโพธิปักขิยธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคที่สัจธรรม ๔ ปรากฏแล้ว. (พราหมณ์นั้น) ย่อมกำจัด คือ ขจัด คือ ทำลายอยู่ ซึ่งเสนาแห่งมารมีประการที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "กามเป็นเสนาที่ ๑ ของท่าน". อย่างไร? เหมือนพระอาทิตย์ส่องสว่างท้องฟ้า, คือ พระอาทิตย์ที่ขึ้นไปแล้ว ย่อมส่องสว่างท้องฟ้าด้วยรัศมีของตน กำจัดความมืดอยู่ ฉันใด, พราหมณ์ผู้สิ้นอาสวะนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำจัดเสนาแห่งมารอยู่ ด้วยธรรมเหล่านั้นหรือด้วยอริยมรรคนั้น แทงตลอดสัจจะทั้งหลายอยู่.

Evaṃ bhagavatā paṭhamaṃ paccayākārapajānanassa, dutiyaṃ paccayakkhayādhigamassa, tatiyaṃ ariyamaggassa ānubhāvappakāsanāni imāni tīṇi udānāni tīsu yāmesu bhāsitāni. Katarāya rattiyā? Abhisambodhito sattamāya rattiyā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā nānānayehi tebhūmakasaṅkhāre sammasitvā ‘‘idāni aruṇo uggamissatī’’ti sammāsambodhiṃ pāpuṇi, sabbaññutappattisamanantarameva ca aruṇo uggacchīti. Tato teneva pallaṅkena bodhirukkhamūle sattāhaṃ vītināmento sampattāya pāṭipadarattiyā tīsu yāmesu vuttanayena paṭiccasamuppādaṃ manasi karitvā yathākkamaṃ imāni udānāni udānesi.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอุทาน ๓ เหล่านี้ คือ อุทานที่ ๑ เป็นเครื่องประกาศการรู้แจ้งปัจจยาการ, อุทานที่ ๒ เป็นเครื่องประกาศการบรรลุความสิ้นไปแห่งปัจจัย, อุทานที่ ๓ เป็นเครื่องประกาศอานุภาพแห่งอริยมรรค ในยามทั้ง ๓. (ถามว่า) ในราตรีไหน? (ตอบว่า) ในราตรีที่ ๗ นับแต่ตรัสรู้. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในราตรีแห่งวันวิสาขปุรณมี ในปฐมยามทรงระลึกถึงบุพเพนิวาส ในมัชฌิมยามทรงชำระทิพพจักขุ ในปัจฉิมยามทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาท ทรงพิจารณาไตรภูมิสังขารโดยนัยต่างๆ แล้วได้บรรลุสัมมาสัมโพธิญาณในเวลาที่ว่า "บัดนี้ อรุณจะขึ้น" และในลำดับแห่งการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณนั่นเอง อรุณก็ขึ้น. แต่นั้น ทรงยังเวลาให้ล่วงไป ๗ วัน ณ โคนต้นโพธิ์ ด้วยบัลลังก์นั้นนั่นเอง ได้ทรงเปล่งอุทานเหล่านี้ตามลำดับ.

Khandhake pana tīsupi vāresu ‘‘paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti (mahāva. 1) āgatattā khandhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tīsupi yāmesu evaṃ manasi katvā paṭhamaṃ udānaṃ paccayākārapaccavekkhaṇavasena, dutiyaṃ nibbānapaccavekkhaṇavasena, tatiyaṃ maggapaccavekkhaṇavasenāti evaṃ imāni bhagavā udānāni udānesī’’ti vuttaṃ, tampi na virujjhati. Bhagavā hi ṭhapetvā ratanagharasattāhaṃ sesesu chasu sattāhesu antarantarā dhammaṃ paccavekkhitvā yebhuyyena vimuttisukhapaṭisaṃvedī vihāsi, ratanagharasattāhe pana abhidhammaparicayavaseneva vihāsīti.

ส่วนในขันธกะ เพราะมีมาว่า "ทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลมในวาระทั้ง ๓" ฉะนั้น ในอรรถกถาขันธกะจึงกล่าวไว้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการอย่างนี้ในยามทั้ง ๓ แล้ว ทรงเปล่งอุทานที่ ๑ ด้วยอำนาจการพิจารณาปัจจยาการ, อุทานที่ ๒ ด้วยอำนาจการพิจารณาพระนิพพาน, อุทานที่ ๓ ด้วยอำนาจการพิจารณามรรค, พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานเหล่านี้อย่างนี้" แม้คำนั้นก็ไม่ขัดแย้งกัน. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค เว้นรัตนฆรสตฺตาหะเสีย ในสัตตาหะที่เหลือ ๖ สัปดาห์ ทรงพิจารณาธรรมในระหว่างๆ ประทับเสวยวิมุตติสุขโดยส่วนมาก, ส่วนในรัตนฆรสตฺตาหะ ประทับอยู่ด้วยอำนาจการพิจารณาพระอภิธรรมเท่านั้น.

Tatiyabodhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยโพธิสูตร จบ.

4. Huṃhuṅkasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาหุํหุงกสูตร

4. Catutthe [Pg.47] ajapālanigrodheti tassa kira chāyāyaṃ ajapālā gantvā nisīdanti, tenassa ‘‘ajapālanigrodho’’tveva nāmaṃ udapādi. Keci pana ‘‘yasmā tattha vede sajjhāyituṃ asamatthā mahallakabrāhmaṇā pākāraparikkhepayuttāni nivesanāni katvā sabbe vasiṃsu, tasmā ajapālanigrodhoti nāmaṃ jāta’’nti vadanti. Tatrāyaṃ vacanattho – na japantīti ajapā, mantānaṃ anajjhāyakāti attho, ajapā lanti ādiyanti nivāsaṃ etthāti ajapāloti. Yasmā vā majjhanhike samaye anto paviṭṭhe aje attano chāyāya pāleti rakkhati, tasmā ‘ajapālo’tissa nāmaṃ rūḷhanti apare. Sabbathāpi nāmametaṃ tassa rukkhassa, tassa samīpe. Samīpatthe hi etaṃ bhummaṃ ‘‘ajapālanigrodhe’’ti.

๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อชปาลนิโคฺรเธ ความว่า ได้ยินว่า คนเลี้ยงแพะไปนั่งในร่มเงาของต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า "อชปาลนิโครธ" จึงเกิดขึ้นแก่ต้นไทรนั้น. ส่วนบางท่านกล่าวว่า "เพราะพราหมณ์แก่ผู้ไม่สามารถสาธยายพระเวทได้ สร้างบ้านเรือนมีกำแพงล้อมรอบอาศัยอยู่ ณ ที่นั้นทั้งหมด เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อชปาลนิโครธ จึงเกิดขึ้น". ในคำนั้น มีวิเคราะห์ศัพท์ดังนี้: ผู้ที่ไม่สวด ชื่อว่า อชปา ความว่า ผู้ไม่สาธยายมนต์, อชปาทั้งหลายย่อมถือเอา คือ ยึดเอาที่อยู่ ณ ที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้ชื่อว่า อชปาละ. หรือเพราะว่า (ต้นไทรนั้น) ย่อมคุ้มครอง คือ รักษาแพะที่เข้ามาข้างในในเวลาเที่ยงด้วยร่มเงาของตน เพราะเหตุนั้น อาจารย์พวกอื่นจึงตั้งชื่อต้นไทรนั้นว่า 'อชปาละ'. โดยประการทั้งปวง นี่เป็นชื่อของต้นไม้นั้น, (บทว่า อชปาลนิโคฺรเธ) หมายถึง ณ ที่ใกล้ต้นไม้นั้น. จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถว่าใกล้ คือ "ที่ต้นอชปาลนิโครธ".

Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti tatrapi dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi. Bodhirukkhato puratthimadisābhāge esa rukkho hoti. Sattāhanti ca idaṃ na pallaṅkasattāhato anantarasattāhaṃ. Bhagavā hi pallaṅkasattāhato aparānipi tīṇi sattāhāni bodhisamīpeyeva vītināmesi.

บทว่า วิมุตฺติสุขปฏิสํเวที ความว่า ณ ที่นั้นก็ทรงพิจารณาธรรมและประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขอยู่. ต้นไม้นี้อยู่ทางทิศตะวันออกของต้นโพธิ์. และคำว่า สัตตาหะ นี้ มิใช่สัตตาหะที่ถัดจากปัลลังกสัตตาหะโดยตรง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงยังสัตตาหะอื่นอีก ๓ สัปดาห์นอกจากปัลลังกสัตตาหะ ให้ล่วงไป ณ ที่ใกล้ต้นโพธิ์นั่นเอง.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavati kira sammāsambodhiṃ patvā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinne ‘‘na bhagavā vuṭṭhāti, kinnu kho aññepi buddhattakarā dhammā atthī’’ti ekaccānaṃ devatānaṃ kaṅkhā udapādi. Atha bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhametvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca upacitānaṃ pāramīnaṃ balādhigamaṭṭhānaṃ pallaṅkaṃ bodhirukkhañca animisehi cakkhūhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ. Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimato ca pacchimato ca āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ. Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu[Pg.48], tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato anantanayaṃ samantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ. Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhato ajapālanigrodhaṃ upasaṅkamitvā tassa mūle pallaṅkena nisīdi.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องราวตามลำดับดังนี้: ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงลุกขึ้นเลยหนอ ธรรมที่กระทำให้เป็นพระพุทธเจ้าแม้อื่นยังมีอยู่อีกหรือหนอ" ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงออกจากสมาบัติในวันที่ ๘ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อจะทรงกำจัดความสงสัยนั้น จึงเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ กำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว เสด็จประทับยืน ณ ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างจากบัลลังก์เล็กน้อย ทรงทอดพระเนตรด้วยพระเนตรที่ไม่กระพริบตลอด ๗ วัน ซึ่งบัลลังก์และต้นพระศรีมหาโพธิ์ อันเป็นสถานที่บรรลุผลแห่งพระบารมีทั้งหลายที่ทรงบำเพ็ญมาตลอด ๔ อสงไขยแสนกัป สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์ ต่อจากนั้น ทรงจงกรมอยู่ ณ ที่จงกรมแก้ว ซึ่งทอดยาวจากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก ในระหว่างบัลลังก์และที่ประทับยืนนั้น ตลอด ๗ วัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนจงกรมเจดีย์ ต่อจากนั้น ในทิศตะวันตก เทวดาทั้งหลายได้เนรมิตเรือนแก้ว ณ ที่นั้น พระองค์ประทับนั่งขัดสมาธิ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะอย่างยิ่งคัมภีร์สมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุด ตลอด ๗ วัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนฆรเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยัง ๔ สัปดาห์ให้ล่วงไปในที่ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์นั่นเทียว ในสัปดาห์ที่ ๕ เสด็จจากต้นพระศรีมหาโพธิ์เข้าไปยังต้นอชปาลนิโครธ ประทับนั่งขัดสมาธิ ณ โคนต้นไม้นั้น

Tamhā samādhimhā vuṭṭhāsīti tato phalasamāpattisamādhito yathākālaparicchedaṃ vuṭṭhahi, vuṭṭhahitvā ca pana tattha evaṃ nisinne bhagavati eko brāhmaṇo taṃ gantvā pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho aññataro’’tiādi. Tattha aññataroti nāmagottavasena anabhiññāto apākaṭo eko. Huṃhuṅkajātikoti so kira diṭṭhamaṅgaliko mānathaddho mānavasena kodhavasena ca sabbaṃ avokkhajātikaṃ passitvā jigucchanto ‘‘huṃhu’’nti karonto vicarati, tasmā ‘‘huṃhuṅkajātiko’’ti vuccati, ‘‘huhukkajātiko’’tipi pāṭho. Brāhmaṇoti jātiyā brāhmaṇo.

คำว่า "เสด็จออกจากสมาธินั้น" คือ เสด็จออกจากผลสมาปัตติสมาธินั้นตามกำหนดเวลา ครั้นเสด็จออกแล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่อย่างนั้น ณ ที่นั้น พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปเฝ้าแล้วทูลถามปัญหา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พราหมณ์คนหนึ่ง..." ในบทเหล่านั้น บทว่า "อัญญตโร" (คนหนึ่ง) คือ คนหนึ่งที่ไม่ปรากฏ ไม่รู้จักกันโดยชื่อและโคตร บทว่า "หุหุกชาติโก" (ผู้มีชาติกำเนิดชอบทำเสียงหึ หึ) คือ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเป็นผู้ถือมงคลตื่นข่าว กระด้างด้วยมานะ ด้วยอำนาจมานะและด้วยอำนาจโทสะ เมื่อเห็นคนมีชาติต่ำกว่าทั้งปวง ก็รังเกียจ ทำเสียงว่า "หึ หึ" เที่ยวไป เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "หุหุกชาติกะ" แม้บทว่า "หุหุกฺกชาติโก" ก็มี บทว่า "พฺราหฺมโณ" คือ เป็นพราหมณ์โดยชาติ

Yena bhagavāti yassaṃ disāyaṃ bhagavā nisinno. Bhummatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ. Yena vā disābhāgena bhagavā upasaṅkamitabbo, tena disābhāgena upasaṅkami. Atha vā yenāti hetuatthe karaṇavacanaṃ, yena kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti attho. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakārarogadukkhābhipīḷitattā āturakāyehi mahājanehi mahānubhāvo bhisakko viya rogatikicchanatthaṃ, nānāvidhakilesabyādhipīḷitattā āturacittehi devamanussehi kilesabyādhitikicchanatthaṃ dhammassavanapañhapucchanādikāraṇehi bhagavā upasaṅkamitabbo. Tena ayampi brāhmaṇo attano kaṅkhaṃ chinditukāmo upasaṅkami.

บทว่า "เยน ภควา" (พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด) คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ ณ ทิศใด จริงอยู่ บทที่เป็นกรณวิภัตตินี้ ใช้ในอรรถแห่งภูมิสัตตมีวิภัตติ อีกอย่างหนึ่ง พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยส่วนแห่งทิศใด ก็ได้เข้าไปโดยส่วนแห่งทิศนั้น อีกนัยหนึ่ง บทว่า "เยน" เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่าเหตุ คือ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยเหตุใด ก็ได้เข้าไปโดยเหตุนั้น นี้คือความหมาย ก็เทวดาและมนุษย์พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยเหตุอะไรเล่า? มหาชนผู้มีกายป่วยไข้ เพราะถูกความทุกข์คือโรคต่างๆ เบียดเบียน พึงเข้าไปหาแพทย์ผู้มีอานุภาพมากเพื่อรักษาโรคฉันใด เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้มีจิตป่วยไข้ เพราะถูกพยาธิคือกิเลสต่างๆ เบียดเบียน ก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อรักษาพยาธิคือกิเลส ด้วยเหตุทั้งหลายมีอาทิ การฟังธรรมและการทูลถามปัญหาฉันนั้น เพราะเหตุนั้น แม้พราหมณ์ผู้นี้ก็ปรารถนาจะตัดความสงสัยของตน จึงได้เข้าไปเฝ้า

Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā yaṃ ṭhānaṃ upasaṅkami, tatopi bhagavato samīpabhūtaṃ āsannataraṃ ṭhānaṃ upagantvāti attho. Sammodīti samaṃ sammā vā modi, bhagavā cānena, sopi bhagavatā ‘‘kacci bhoto khamanīyaṃ kacci yāpanīya’’ntiādinā paṭisanthārakaraṇavasena samappavattamodo ahosi. Sammodanīyanti sammodanārahaṃ sammodajananayoggaṃ. Kathanti kathāsallāpaṃ. Sāraṇīyanti saritabbayuttaṃ [Pg.49] sādhujanehi pavattetabbaṃ, kālantare vā cintetabbaṃ. Vītisāretvāti niṭṭhāpetvā. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Ekasmiṃ ṭhāne, atisammukhādike cha nisajjadose vajjetvā ekasmiṃ padeseti attho. Etadavocāti etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘kittāvatā nu kho’’tiādivacanaṃ avoca.

บทว่า "อุปสงฺกมิตฺวา" (เข้าไปเฝ้าแล้ว) เป็นการแสดงถึงการสิ้นสุดแห่งการเข้าไปเฝ้า อีกนัยหนึ่ง หมายความว่า เข้าไปสู่ที่แห่งหนึ่งแล้ว จากที่นั้นก็เข้าไปสู่ที่ซึ่งใกล้กว่า คือใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้ามากยิ่งขึ้น บทว่า "สมฺโมทิ" (บันเทิงแล้ว) คือ บันเทิงร่วมกัน หรือบันเทิงโดยชอบ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงบันเทิงกับพราหมณ์นั้น แม้พราหมณ์นั้นก็บันเทิงกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยการทำปฏิสันถารเป็นต้นว่า "ท่านสบายดีหรือ พอเป็นไปได้หรือ" จึงเกิดความบันเทิงที่ดำเนินไปเสมอกัน บทว่า "สมฺโมทนียํ" (อันน่าบันเทิง) คือ อันควรแก่การบันเทิง, อันสมควรแก่การก่อให้เกิดความบันเทิง บทว่า "กถํ" (ถ้อยคำ) คือ การพูดคุยสนทนา บทว่า "สารณียํ" (อันควรระลึกถึง) คือ อันควรแก่การระลึกถึง, อันสัตบุรุษพึงให้เป็นไป, หรืออันพึงคำนึงถึงในกาลอื่น บทว่า "วีติสาเรตฺวา" (ให้ผ่านไปแล้ว) คือ ให้จบลงแล้ว บทว่า "เอกมนฺตํ" (ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง) เป็นการแสดงภาวะในเพศนปุงสกลิงค์ หมายความว่า ณ ที่แห่งหนึ่ง คือ ณ ประเทศหนึ่ง โดยเว้นโทษของการนั่ง ๖ อย่าง มีการนั่งตรงหน้าเกินไปเป็นต้น บทว่า "เอตทโวจ" (ได้กล่าวคำนี้) คือ ได้กล่าวคำที่จะกล่าวต่อไปบัดนี้ ซึ่งขึ้นต้นว่า "กิตฺตาวตา นุ โข" (ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล)

Tattha kittāvatāti kittakena pamāṇena. Nūti saṃsayatthe nipāto. Khoti padapūraṇe. Bhoti brāhmaṇānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanaṃ. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396). Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Kathaṃ panāyaṃ brāhmaṇo sampatisamāgato bhagavato gottaṃ jānātīti? Nāyaṃ sampatisamāgato, chabbassāni padhānakaraṇakāle upaṭṭhahantehi pañcavaggiyehi saddhiṃ caramānopi, aparabhāge taṃ vataṃ chaḍḍetvā uruvelāyaṃ senanigame eko adutiyo hutvā piṇḍāya caramānopi tena brāhmaṇena diṭṭhapubbo ceva sallapitapubbo ca. Tena so pubbe pañcavaggiyehi gayhamānaṃ bhagavato gottaṃ anussaranto, ‘‘bho gotamā’’ti bhagavantaṃ gottena ālapati. Yato paṭṭhāya vā bhagavā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamanto anomanadītīre pabbajito, tato pabhuti ‘‘samaṇo gotamo’’ti cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto, na tassa gottajānane kāraṇaṃ gavesitabbaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "กิตฺตาวตา" (ด้วยเหตุเพียงเท่าไร) คือ ด้วยประมาณเท่าไร บทว่า "นุ" เป็นนิบาตในอรรถว่าสงสัย บทว่า "โข" เป็นนิบาตในอรรถว่าเต็มบท บทว่า "โภ" เป็นคำร้องเรียกที่สืบมาโดยชาติของพราหมณ์ จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า "ถ้าบุคคลยังมีความกังวลอยู่ เขาย่อมชื่อว่าเป็นโภวาที" บทว่า "โคตม" คือ เขาร้องเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร ก็พราหมณ์ผู้นี้เพิ่งจะมาพบกัน รู้จักโคตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้อย่างไร? พราหมณ์ผู้นี้ไม่ใช่เพิ่งมาพบกัน แม้ในคราวที่พระองค์ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่งตลอด ๖ ปี เสด็จจาริกไปพร้อมกับเหล่าปัญจวัคคีย์ผู้คอยอุปัฏฐาก และในภายหลัง เมื่อทรงละวัตรปฏิบัตินั้นแล้ว เสด็จเที่ยวบิณฑบาตโดยลำพัง ไม่มีเพื่อนสอง ในเสนานิคม ณ ตำบลอุรุเวลา พราหมณ์นั้นก็เคยเห็นและเคยสนทนาด้วยแล้ว เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นระลึกถึงโคตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่พวกปัญจวัคคีย์เคยใช้เรียกในกาลก่อน จึงร้องเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตรว่า "โภ โคตม" (ข้าแต่ท่านโคตมะ) อีกอย่างหนึ่ง จำเดิมแต่กาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงผนวชที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา จำเดิมแต่นั้นมา พระองค์ก็ทรงปรากฏและเป็นที่รู้จักกันในพระนามว่า "สมณโคดม" ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ จึงไม่จำต้องแสวงหาเหตุในการที่พราหมณ์นั้นจะรู้จักโคตรของพระองค์

Brāhmaṇakaraṇāti brāhmaṇaṃ karontīti brāhmaṇakaraṇā, brāhmaṇabhāvakarāti attho. Ettha ca kittāvatāti etena yehi dhammehi brāhmaṇo hoti, tesaṃ dhammānaṃ parimāṇaṃ pucchati. Katame ca panāti iminā tesaṃ sarūpaṃ pucchati.

บทว่า พฺราหฺมณกรณาติ ความว่า ธรรมที่กระทำให้เป็นพราหมณ์ ชื่อว่า พราหมณกรณา อธิบายว่า ธรรมที่กระทำให้เป็นพราหมณ์ ก็ในคำถามนี้ ด้วยบทว่า กิตฺตาวตา นี้ เป็นการทูลถามถึงประมาณแห่งธรรมเหล่านั้น ที่บุคคลอาศัยแล้วเป็นพราหมณ์ ส่วนด้วยบทว่า กตเม นี้ เป็นการทูลถามถึงสภาวะของธรรมเหล่านั้น

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tena puṭṭhassa pañhassa sikhāpattaṃ atthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi, na pana tassa brāhmaṇassa dhammaṃ desesi. Kasmā? Dhammadesanāya abhājanabhāvato. Tathā hi tassa brāhmaṇassa imaṃ gāthaṃ sutvā na saccābhisamayo ahosi. Yathā ca imassa, evaṃ upakassa ājīvakassa buddhaguṇappakāsanaṃ. Dhammacakkappavattanato hi [Pg.50] pubbabhāge bhagavatā bhāsitaṃ paresaṃ suṇantānampi tapussabhallikānaṃ saraṇadānaṃ viya vāsanābhāgiyameva jātaṃ, na sekkhabhāgiyaṃ, na nibbedhabhāgiyaṃ. Esā hi dhammatāti.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ ความว่า ทรงทราบเนื้อความอันถึงที่สุดยอดแห่งปัญหาที่พราหมณ์นั้นทูลถามแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในกาลนั้น แต่ไม่ได้ทรงแสดงธรรมแก่พราหมณ์นั้น เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ไม่ใช่อุปนิสัยแห่งธรรมเทศนา จริงอยู่ พราหมณ์นั้นฟังคาถานี้แล้ว ก็มิได้มีการตรัสรู้สัจจะ การประกาศพุทธคุณแก่อุปกาชีวกก็ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยว่า ในกาลก่อนแต่จะทรงประกาศธรรมจักร ธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว แม้แก่ชนเหล่าอื่นผู้ฟังอยู่ เป็นเช่นกับการประทานสรณะแก่ตปุสสะและภัลลิกะ ได้เป็นเพียงวาสนาภาคิยะเท่านั้น ไม่เป็นเสกขภาคิยะ ไม่เป็นนิพเพธภาคิยะ เพราะนี่เป็นธรรมดา

Tattha yo brāhmaṇoti yo bāhitapāpadhammatāya brāhmaṇo, na diṭṭhamaṅgalikatāya huṃhuṅkārakasāvādipāpadhammayutto hutvā kevalaṃ jātimattakena brahmaññaṃ paṭijānāti. So brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā huṃhuṅkārappahānena nihuṃhuṅko, rāgādikasāvābhāvena nikkasāvo, bhāvanānuyogayuttacittatāya yatatto, sīlasaṃyamena vā saṃyatacittatāya yatatto, catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi antaṃ saṅkhārapariyosānaṃ nibbānaṃ, vedānaṃ vā antaṃ gatattā vedantagū. Maggabrahmacariyassa vusitattā vusitabrahmacariyo, dhammena so brahmavādaṃ vadeyya ‘‘brāhmaṇo aha’’nti etaṃ vādaṃ dhammena ñāyena vadeyya. Yassa sakalalokasannivāsepi kuhiñci ekārammaṇepi rāgussado, dosussado, mohussado, mānussado, diṭṭhussadoti ime ussadā natthi, anavasesaṃ pahīnāti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โย พฺราหฺมโณติ ความว่า ผู้ใดชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะมีบาปธรรมอันลอยแล้ว มิใช่เป็นผู้ประกอบด้วยบาปธรรมมีกิเลสเครื่องทำเสียงหึ่มๆ และกิเลสเพียงดังน้ำฝาดเป็นต้น เพราะความเป็นผู้ถือมงคลตื่นข่าว แล้วปฏิญาณความเป็นพราหมณ์เพียงสักว่าชาติกำเนิด พราหมณ์นั้น เพราะมีบาปธรรมอันลอยแล้ว และเพราะละเสียงหึ่มๆ ได้ จึงชื่อว่า นิหุหุงฺโก (ผู้ไม่มีเสียงหึ่มๆ) เพราะไม่มีกิเลสเพียงดังน้ำฝาดมีราคะเป็นต้น จึงชื่อว่า นิกฺกสาโว (ผู้ไม่มีกิเลสเพียงดังน้ำฝาด) เพราะมีจิตประกอบด้วยการหมั่นเจริญภาวนา จึงชื่อว่า ยตตฺโต (ผู้มีตนสำรวมแล้ว) หรือเพราะมีจิตสำรวมแล้วด้วยศีลสังวร จึงชื่อว่า ยตตฺโต เพราะถึงที่สุดคือพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นสุดแห่งสังขาร ด้วยเวทคือญาณในมรรค ๔ หรือเพราะถึงที่สุดแห่งเวททั้งหลาย จึงชื่อว่า เวทนฺตคู (ผู้ถึงที่สุดแห่งเวท) เพราะอยู่จบพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว จึงชื่อว่า วุสิตพฺรหฺมจริโย (ผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว) พราหมณ์นั้นพึงกล่าวพรหมวาทะโดยธรรม คือพึงกล่าววาทะนี้ว่า "เราเป็นพราหมณ์" โดยธรรม โดยนัย อธิบายว่า กิเลสที่ฟูขึ้นเหล่านี้ คือ ความฟูขึ้นแห่งราคะ ความฟูขึ้นแห่งโทสะ ความฟูขึ้นแห่งโมหะ ความฟูขึ้นแห่งมานะ ความฟูขึ้นแห่งทิฏฐิ ไม่มีแก่บุคคลใดในอารมณ์ไรๆ แม้สักอย่างหนึ่งในโลกสันนิวาสทั้งสิ้น คือละได้โดยไม่มีส่วนเหลือ

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

5. Brāhmaṇasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาพราหมณสูตร

5. Pañcame sāvatthiyanti evaṃnāmake nagare. Tañhi savatthassa nāma isino nivāsaṭṭhāne māpitattā sāvatthīti vuccati, yathā kākandī, mākandīti. Evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthi. Satthasamāyoge ca kimettha bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthītipi vacanaṃ upādāya sāvatthīti.

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สาวตฺถิยํ ได้แก่ ในพระนครชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า พระนครนั้น อันเขาให้สร้างขึ้นในที่เป็นที่อยู่ของฤาษีชื่อสวัตถะ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สาวัตถี เหมือนอย่างเมืองชื่อ กากันที และมากันที นักไวยากรณ์กล่าวไว้อย่างนี้ก่อน ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์อย่างใดอย่างหนึ่ง ทุกอย่างมีอยู่ในเมืองนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สาวัตถี อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพวกกองเกวียนมาประชุมกัน เมื่อถูกถามว่า "ที่นี่มีสินค้าอะไรบ้าง" ก็อาศัยคำตอบว่า "มีทุกอย่าง" จึงชื่อว่า สาวัตถี

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccatī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14);

"เครื่องอุปโภคบริโภคทุกอย่างมีพร้อมมูลในเมืองสาวัตถีในกาลทุกเมื่อ เพราะอาศัยที่มีทุกสิ่งทุกอย่าง เมืองนั้นจึงถูกเรียกว่า สาวัตถี"

Tassaṃ [Pg.51] sāvatthiyaṃ, samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Jetavaneti attano paccatthike jinātīti jeto, raññā vā paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katanti jeto. Vanayatīti vanaṃ, attano sampattiyā sattānaṃ attani bhattiṃ karoti uppādetīti attho. Vanuke iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutālāpehi mandamārutacalitarukkhasākhāpallavahatthehi ca ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena kumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ. Sova tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati, tasmiṃ jetavane.

บทว่า ตสฺสํ สาวตฺถิยํ (ในเมืองสาวัตถีนั้น) ภูมมวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าใกล้ บทว่า เชตวเน (ในพระเชตวัน) มีวิเคราะห์ดังนี้ ราชกุมารใดย่อมชนะปัจจัตถชนของพระองค์ เหตุนั้น ราชกุมารนั้นจึงชื่อว่า เชต หรือว่า ประสูติเมื่อพระราชาทรงชนะปัจจัตถชนแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า เชต หรือว่า เพราะความเป็นผู้มีพระนามเป็นมงคล เขาจึงได้ถวายนามอย่างนี้แด่พระองค์ว่า เชต สถานที่ใดย่อมให้สัตว์ทั้งหลายเข้าไปอาศัย เหตุนั้น สถานที่นั้นชื่อว่า วนะ (ป่า) อธิบายว่า ย่อมกระทำ ย่อมยังภักดีในตนให้เกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายด้วยสมบัติของตน หรืออีกอย่างหนึ่ง สถานที่ใดย่อมเชื้อเชิญ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วนะ อธิบายว่า เป็นประดุจเชื้อเชิญเหล่าสัตว์ด้วยเสียงร้องและเสียงเจรจาของหมู่นกมีนกดุเหว่า เป็นต้น ซึ่งเมามัวด้วยกลิ่นหอมของดอกไม้นานาชนิด และด้วยมือคือ กิ่งก้านและใบอ่อนของต้นไม้ที่ไหวตามลมโชยอ่อนๆ ว่า "ท่านทั้งหลายจงมาบริโภคเราเถิด" ป่าของเจ้าเชต ชื่อว่า เชตวัน ได้ยินว่า ป่านั้นอันเจ้าเชตกุมารทรงปลูก ทรงบำรุงรักษา พระองค์นั่นแหละได้เป็นเจ้าของป่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เชตวัน ในพระเชตวันนั้น

Anāthapiṇḍikassa ārāmeti mātāpitūhi gahitanāmavasena sudatto nāma so mahāseṭṭhi, sabbakāmasamiddhitāya pana vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃ deti, tasmā anāthapiṇḍikoti vuccati. Āramanti ettha pāṇino visesena pabbajitāti ārāmo, pupphaphalādisobhāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā vasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa saṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

บทว่า อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ความว่า มหาเศรษฐีนั้นมีชื่อว่า สุทัตตะ ตามชื่อที่มารดาบิดาตั้งให้ แต่เพราะความที่ท่านเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณทั้งปวง เป็นผู้ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ และเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีความกรุณาเป็นต้น ท่านจึงให้ก้อนข้าวแก่คนอนาถาเป็นนิตย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า อนาถบิณฑิกะ สัตว์ทั้งหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง บรรพชิต ย่อมยินดีในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาราม อธิบายว่า (บรรพชิต) มาจากที่นั้นๆ แล้วย่อมรื่นรมย์ ย่อมยินดียิ่ง เป็นผู้ไม่มีความกระสัน อยู่ เพราะความงดงามด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้น และเพราะความสมบูรณ์ด้วยองค์แห่งเสนาสนะ ๕ ประการ มีความเป็นที่ไม่ไกลไม่ใกล้เกินไปเป็นต้น หรืออีกอย่างหนึ่ง สถานที่ใดย่อมนำแม้ชนทั้งหลายผู้ไปในที่นั้นๆ แล้วมาสู่ภายในของตนแล้วให้รื่นรมย์ ด้วยสมบัติตามประเภทที่กล่าวแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาราม ได้ยินว่า อารามนั้นอันอนาถบิณฑิกคหบดีซื้อจากมือของเจ้าเชตราชกุมารด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ โดยปูลาดให้เต็มพื้นที่ แล้วให้สร้างเสนาสนะด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ แล้วให้ทำการฉลองวิหารด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ ถวายแด่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยการบริจาคเงิน ๕๔ โกฏิอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "อารามของอนาถบิณฑิกะ" ในอารามของอนาถบิณฑิกะนั้น

Ettha ca ‘‘jetavane’’ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Ubhayampi dvinnaṃ pariccāgavisesaparidīpanena puññakāmānaṃ āyatiṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādakaraṇavasena bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa koṭiyo [Pg.52] anāthapiṇḍikassa. Iti tesaṃ pariccāgaparikittanena ‘‘evaṃ puññakāmā puññāni karontī’’ti dassento dhammabhaṇḍāgāriko aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojetīti.

ในบททั้งสองนี้ คำว่า “เชตวเน” เป็นการประกาศถึงเจ้าของเดิม คำว่า “อนาถปิณฑิกัสส อาราเม” เป็นการประกาศถึงเจ้าของคนหลัง แม้ทั้งสองบท (พระอานนท์) กล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่การที่ผู้ใคร่บุญทั้งหลายในภายภาคหน้าจะได้ถือเป็นแบบอย่าง โดยทรงแสดงถึงความพิเศษแห่งการบริจาคของท่านทั้งสองนั้น จริงอยู่ ในท่านทั้งสองนั้น การบริจาคของเจ้าชายเชต คือ เงิน ๑๘ โกฏิที่ได้จากการขายที่ดิน และต้นไม้ทั้งหลายอันมีค่าหลายโกฏิ ด้วยการสร้างซุ้มประตูและปราสาท ส่วนการบริจาคของอนาถบิณฑิกเศรษฐี คือ (เงิน) ๕๔ โกฏิ ด้วยประการฉะนี้ พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) เมื่อแสดงว่า “ผู้ใคร่บุญทั้งหลายย่อมทำบุญอย่างนี้” ด้วยการประกาศการบริจาคของท่านทั้งสองนั้น จึงชื่อว่าย่อมชักชวนแม้ผู้ใคร่บุญเหล่าอื่นในการถือเป็นแบบอย่างของท่านทั้งสองนั้น

Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane’’ti na vattabbaṃ. Atha jetavane viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumhā ‘‘samīpatthe etaṃ bhummavacana’’nti. Tasmā yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ, tattha viharanto ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane’’ti vutto. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānadassanatthaṃ sesavacananti.

ในข้อนั้น อาจมีคำถามว่า “ถ้าพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี ก็ไม่ควรกล่าวว่า ‘ในพระเชตวัน’ แต่ถ้าประทับอยู่ในพระเชตวัน ก็ไม่ควรกล่าวว่า ‘ในกรุงสาวัตถี’ เพราะย่อมไม่สามารถประทับอยู่ในสถานที่ทั้งสองแห่งในเวลาเดียวกันได้” แต่ข้อนี้ไม่พึงเข้าใจอย่างนั้นเลย เราได้กล่าวแล้วมิใช่หรือว่า “ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถว่าใกล้” เพราะเหตุนั้น พระเชตวันนี้ใดตั้งอยู่ใกล้กรุงสาวัตถี เมื่อพระองค์ประทับอยู่ในพระเชตวันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ประทับอยู่ในพระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี” จริงอยู่ คำว่า “สาวัตถิยัง” ของท่าน (พระอานนท์) มีไว้เพื่อแสดงโคจรคาม ส่วนคำที่เหลือมีไว้เพื่อแสดงสถานที่อยู่ อันสมควรแก่บรรพชิต

Āyasmā ca sāriputtotiādīsu āyasmāti piyavacanaṃ. Casaddo samuccayattho. Rūpasāriyā nāma brāhmaṇiyā puttoti sāriputto. Mahāmoggallānoti pūjāvacanaṃ. Guṇavisesehi mahanto moggallānoti hi mahāmoggallāno. Revatoti khadiravanikarevato, na kaṅkhārevato. Ekasmiñhi divase bhagavā rattasāṇiparikkhitto viya suvaṇṇayūpo, pavāḷadhajaparivārito viya suvaṇṇapabbato, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, sattaratanasamujjalāya caturaṅginiyā senāya parivārito viya cakkavatti rājā, mahābhikkhusaṅghaparivuto gaganamajjhe candaṃ uṭṭhāpento viya catunnaṃ parisānaṃ majjhe dhammaṃ desento nisinno hoti. Tasmiṃ samaye ime aggasāvakā mahāsāvakā ca bhagavato pāde vandanatthāya upasaṅkamiṃsu.

ในบทเป็นต้นว่า “อายสฺมา จ สาริปุตฺโต” คำว่า “อายสฺมา” เป็นคำกล่าวด้วยความรัก “จ” ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม (สมุจจยัตถะ) ชื่อว่า “สารีบุตร” เพราะเป็นบุตรของนางพราหมณีชื่อว่ารูปสารี คำว่า “มหาโมคฺคลฺลาโน” เป็นคำกล่าวด้วยความบูชา จริงอยู่ ชื่อว่า “มหาโมคคัลลานะ” เพราะเป็นพระโมคคัลลานะผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณวิเศษทั้งหลาย คำว่า “เรวโต” หมายถึง พระขทิรวนิยเรวตะ ไม่ใช่พระกังขาเรวตะ จริงอยู่ ในวันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับนั่งแสดงธรรมอยู่ท่ามกลางบริษัท ๔ ประดุจยังพระจันทร์ให้ลอยขึ้นท่ามกลางท้องฟ้า พระองค์อันหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แวดล้อมแล้ว ประดุจเสาทองที่แวดล้อมด้วยม่านผ้ากัมพลแดง ประดุจภูเขาทองที่แวดล้อมด้วยธงปะการัง ประดุจท้าวธตรฐหงส์ราชที่แวดล้อมด้วยหงส์เก้าหมื่นตัว ประดุจพระเจ้าจักรพรรดิที่แวดล้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าอันรุ่งเรืองด้วยแก้ว ๗ ประการ ในสมัยนั้น พระอัครสาวกและพระมหาสาวกเหล่านี้ได้เข้าไปเฝ้าเพื่อถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาค

Bhikkhū āmantesīti attānaṃ parivāretvā nisinnabhikkhū te āgacchante dassetvā abhāsi. Bhagavā hi te āyasmante sīlasamādhipaññādiguṇasampanne paramena upasamena samannāgate paramāya ākappasampattiyā yutte upasaṅkamante passitvā pasannamānaso tesaṃ guṇavisesaparikittanatthaṃ bhikkhū āmantesi ‘‘ete, bhikkhave, brāhmaṇā āgacchanti, ete, bhikkhave, brāhmaṇā āgacchantī’’ti. Pasādavasena etaṃ āmeḍitaṃ, pasaṃsāvasenātipi vattuṃ yuttaṃ. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā te [Pg.53] āyasmante ‘‘brāhmaṇā’’ti vutte. Aññataroti nāmagottena apākaṭo, tassaṃ parisāyaṃ nisinno eko bhikkhu. Brāhmaṇajātikoti brāhmaṇakule jāto. So hi uḷārabhogā brāhmaṇamahāsālakulā pabbajito. Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘ime lokiyā ubhatosujātiyā brāhmaṇasikkhānipphattiyā ca brāhmaṇo hoti, na aññathāti vadanti, bhagavā ca ete āyasmante brāhmaṇāti vadati, handāhaṃ bhagavantaṃ brāhmaṇalakkhaṇaṃ puccheyya’’nti etadatthameva hi bhagavā tadā te there ‘‘brāhmaṇā’’ti abhāsi. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇoti hi jātibrāhmaṇānaṃ nibbacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpatāya brāhmaṇā. Vuttañhetaṃ – ‘‘bāhitapāpoti brāhmaṇo, samacariyā samaṇoti vuccatī’’ti (dha. pa. 388). Vakkhati ca ‘‘bāhitvā pāpake dhamme’’ti.

บทว่า “ภิกฺขู อามนฺเตสิ” (ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย) ความว่า ทรงชี้ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นผู้กำลังมาแก่ภิกษุทั้งหลายผู้นั่งแวดล้อมพระองค์อยู่ แล้วตรัสขึ้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีล สมาธิ และปัญญา เป็นต้น ผู้ประกอบด้วยความสงบอย่างยิ่ง ผู้ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งอิริยาบถอย่างยิ่ง กำลังเข้ามาเฝ้า ก็ทรงมีพระทัยเลื่อมใส จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายเพื่อประกาศคุณวิเศษของท่านเหล่านั้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นพราหมณ์กำลังมา, ภิกษุทั้งหลาย นั่นพราหมณ์กำลังมา” การตรัสซ้ำนี้ ตรัสด้วยอำนาจความเลื่อมใส หรือควรกล่าวได้ว่า ตรัสด้วยอำนาจความสรรเสริญ บทว่า “เอวํ วุตฺเต” (เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว) ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านผู้มีอายุเหล่านั้นว่า “พราหมณ์” อย่างนี้แล้ว บทว่า “อญฺญตโร” (รูปใดรูปหนึ่ง) หมายถึง ภิกษุรูปหนึ่งผู้นั่งอยู่ในบริษัทนั้น ซึ่งไม่ปรากฏชื่อและโคตร บทว่า “พฺราหฺมณชาติโก” (ผู้มีชาติเป็นพราหมณ์) หมายถึง ผู้เกิดในตระกูลพราหมณ์ จริงอยู่ ภิกษุนั้นบวชจากตระกูลพราหมณ์มหาศาลผู้มีโภคะมหาศาล ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “ชาวโลกเหล่านี้กล่าวว่า ‘บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ด้วยการเกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย และด้วยความสำเร็จในการศึกษาของพราหมณ์ ไม่ใช่อย่างอื่น’ แต่พระผู้มีพระภาคกลับตรัสเรียกท่านผู้มีอายุเหล่านี้ว่าพราหมณ์ เอาล่ะ เราจะทูลถามลักษณะของพราหมณ์กะพระผู้มีพระภาค” จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรียกพระเถระเหล่านั้นว่า “พราหมณ์” ในครั้งนั้น ก็เพื่อประโยชน์นี้เอง จริงอยู่ นิรุติของชาติพราหมณ์ คือ “ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะสาธยายมนตร์” ส่วนพระอริยเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะมีบาปอันลอยเสียแล้ว คำนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า “บุคคลชื่อว่าพราหมณ์ เพราะลอยบาปได้, ชื่อว่าสมณะ เพราะประพฤติสงบ” และจักตรัสต่อไปว่า “ลอยบาปธรรมทั้งหลายแล้ว”

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ brāhmaṇasaddassa paramatthato sikhāpattamatthaṃ jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ paramatthabrāhmaṇabhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า “เอตมตฺถํ วิทิตฺวา” (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) ความว่า ทรงทราบอรรถแห่งคำว่าพราหมณ์นี้ อันถึงที่สุดโดยปรมัตถ์แล้ว บทว่า “อิมํ อุทานํ” (ซึ่งอุทานนี้) ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งเป็นเครื่องประกาศความเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์

Tattha bāhitvāti bahi katvā, attano santānato nīharitvā samucchedappahānavasena pajahitvāti attho. Pāpake dhammeti lāmake dhamme, duccaritavasena tividhaduccaritadhamme, cittuppādavasena dvādasākusalacittuppāde, kammapathavasena dasākusalakammapathe, pavattibhedavasena anekabhedabhinne sabbepi akusaladhammeti attho. Ye caranti sadā satāti ye sativepullappattatāya sabbakālaṃ rūpādīsu chasupi ārammaṇesu satatavihāravasena satā satimanto hutvā catūhi iriyāpathehi caranti. Satiggahaṇeneva cettha sampajaññampi gahitanti veditabbaṃ. Khīṇasaṃyojanāti catūhipi ariyamaggehi dasavidhassa saṃyojanassa samucchinnattā parikkhīṇasaṃyojanā. Buddhāti catusaccasambodhena buddhā. Te ca pana sāvakabuddhā, paccekabuddhā, sammāsambuddhāti tividhā, tesu idha sāvakabuddhā adhippetā. Te ve lokasmi brāhmaṇāti te seṭṭhatthena brāhmaṇasaṅkhāte dhamme ariyāya jātiyā jātā, brāhmaṇabhūtassa vā bhagavato orasaputtāti imasmiṃ sattaloke paramatthato brāhmaṇā nāma, na jātigottamattehi, na jaṭādhāraṇādimattena vāti attho. Evaṃ imesu dvīsu suttesu brāhmaṇakarā [Pg.54] dhammā arahattaṃ pāpetvā kathitā, nānajjhāsayatāya pana sattānaṃ desanāvilāsena abhilāpanānattena desanānānattaṃ veditabbaṃ.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า `bāhitvā` มีความว่า ทำให้เป็นภายนอก คือ นำออกจากสันดานของตน ละเสียด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน บทว่า `pāpake dhamme` มีความว่า ธรรมอันเลวทราม คือ โดยนัยแห่งทุจริต ได้แก่ ธรรมคือทุจริต ๓ อย่าง โดยนัยแห่งจิตตุปบาท ได้แก่ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ โดยนัยแห่งกรรมบถ ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐ โดยนัยแห่งความแตกต่างแห่งความเป็นไป ได้แก่ อกุศลธรรมทั้งปวงแม้ทั้งหมด อันมีประเภทมากมาย บทว่า `ye caranti sadā satā` คือ สัตบุรุษเหล่าใด เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ จึงเป็นผู้มีสติอยู่ทุกเมื่อ ประพฤติอยู่ด้วยอิริยาบถ ๔ โดยความเป็นผู้อยู่เนืองๆ ในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น พึงทราบว่า แม้สัมปชัญญะก็เป็นอันถือเอาแล้วในที่นี้ด้วยการถือเอาสตินั่นเอง บทว่า `khīṇasaṃyojanā` คือ ผู้มีสังโยชน์สิ้นไปรอบแล้ว เพราะสังโยชน์ ๑๐ อย่างถูกตัดขาดด้วยดีแล้วด้วยอริยมรรคทั้ง ๔ บทว่า `buddhā` คือ ผู้รู้แจ้งอริยสัจ ๔ ก็พุทธะเหล่านั้นมี ๓ ประเภท คือ สาวกพุทธะ ปัจเจกพุทธะ สัมมาสัมพุทธะ ในพุทธะ ๓ ประเภทนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาสาวกพุทธะ บทว่า `te ve lokasmiṃ brāhmaṇā` มีความว่า ท่านเหล่านั้นเกิดโดยชาติอันประเสริฐในธรรมที่เรียกว่าพราหมณ์โดยอรรถว่าประเสริฐ หรือเป็นโอรสผู้เกิดแต่อกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น ในสัตวโลกนี้ โดยปรมัตถ์ ชื่อว่าพราหมณ์ ไม่ใช่ชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพียงเพราะชาติและโคตร หรือเพียงเพราะการทรงไว้ซึ่งชฎาเป็นต้น ธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์ อันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยให้ถึงอรหัตตผลใน ๒ สูตรนี้อย่างนี้ แต่พึงทราบความแตกต่างแห่งเทศนา โดยความวิจิตรแห่งเทศนา และโดยความแตกต่างแห่งถ้อยคำ เพราะสัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยต่างๆ กัน

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

6. Mahākassapasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถามหากัสสปสูตร

6. Chaṭṭhe rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mahāmandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti vuccati. ‘‘Durabhibhavanīyattā paṭirājūnaṃ gahabhūtanti rājagaha’’ntiādinā aññenettha pakārena vaṇṇayanti. Kintehi? Nāmametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ yakkhapariggahitaṃ tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ hutvā tiṭṭhati. Veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa vihārassa nāmaṃ. Taṃ kira aṭṭhārasahatthubbedhena pākārena parikkhittaṃ buddhassa bhagavato vasanānucchavikāya mahatiyā gandhakuṭiyā aññehi ca pāsādakuṭileṇamaṇḍapacaṅkamadvārakoṭṭhakādīhi paṭimaṇḍitaṃ bahi veḷūhi parikkhittaṃ ahosi nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena ‘‘veḷuvana’’nti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tasmā ‘‘kalandakanivāpo’’ti vuccati. Pubbe kira aññataro rājā taṃ uyyānaṃ kīḷanatthaṃ paviṭṭho surāmadamatto divāseyyaṃ upagato supi, parijanopissa ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi. Atha surāgandhena aññatarasmā rukkhasusirā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati. Taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dassāmī’’ti kalandakavesena gantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo nivatto. So taṃ disvā ‘‘imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ nivāpaṃ tattha paṭṭhapesi, abhayaghosañca ghosāpesi. Tasmā tato paṭṭhāya taṃ ‘‘kalandakanivāpa’’nti saṅkhaṃ gataṃ. Kalandakāti hi kāḷakānaṃ nāmaṃ, tasmiṃ veḷuvane kalandakanivāpe.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า `rājagahe` คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้ ก็เมืองนั้น เพราะเป็นที่ครอบครองของพระเจ้ามหามันธาตุและมหาโควินทพราหมณ์เป็นต้น จึงเรียกว่า "ราชคฤห์" ท่านพรรณนาโดยประการอื่นในคำว่า "ราชคฤห์" นี้ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ชื่อว่าราชคฤห์ เพราะเป็นที่ครอบงำพระราชาที่เป็นข้าศึกทั้งหลาย ยากที่ใครจะครอบงำได้" จะมีประโยชน์อะไรด้วยประการเหล่านั้น นี่เป็นเพียงชื่อของเมืองนั้น ก็เมืองนั้น ในพุทธกาลและในสมัยพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมเป็นเมืองใหญ่ ในกาลนอกนั้น ย่อมเป็นเมืองร้าง ถูกยักษ์สิงสถิต เป็นที่อยู่ของยักษ์เหล่านั้น ในบทว่า `veḷuvane kalandakanivāpe` นั้น บทว่า `veḷuvana` เป็นชื่อของวิหารนั้น ได้ยินว่า วิหารนั้นแวดล้อมด้วยกำแพงสูง ๑๘ ศอก ประดับประดาด้วยพระคันธกุฎีหลังใหญ่ อันสมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า และด้วยปราสาท กุฎี ถ้ำ มณฑป ที่จงกรม ประตูซุ้มเป็นต้น ภายนอกแวดล้อมด้วยหมู่ไม้ไผ่ มีสีเขียวชอุ่ม น่ารื่นรมย์ใจ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "เวฬุวัน" และในสวนนี้ เขาได้ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "กลันทกนิวาป" ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาองค์หนึ่งเสด็จเข้าไปยังอุทยานนั้นเพื่อทรงพระเกษมสำราญ ทรงเมาสุรา บรรทมหลับไปในเวลากลางวัน แม้บริวารชนของพระองค์ก็คิดว่า "พระราชาบรรทมหลับแล้ว" จึงถูกล่อด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้น หลีกไปทางโน้นทางนี้ ครั้งนั้น เพราะกลิ่นสุรา งูเห่าตัวหนึ่งออกจากโพรงไม้แห่งหนึ่ง เลื้อยตรงมายังพระราชา รุกขเทวดาเห็นงูนั้นแล้ว คิดว่า "เราจะให้ชีวิตแก่พระราชา" จึงแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ พระราชาทรงตื่นบรรทม งูเห่าก็เลื้อยกลับไป พระองค์ทอดพระเนตรเห็นกระแตนั้นแล้ว ทรงดำริว่า "กระแตดำตัวนี้ให้ชีวิตแก่เรา" จึงทรงตั้งการให้เหยื่อแก่กระแตดำทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศอภัยทาน เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่นั้นมา อุทยานนั้นจึงได้ชื่อว่า "กลันทกนิวาป" จริงอยู่ คำว่า "กลันทกะ" เป็นชื่อของกระแตดำ ในพระเวฬุวัน อันเป็นที่ให้เหยื่อแก่กระแตนั้น

Mahākassapoti mahantehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahanto kassapoti mahākassapo, apica kumārakassapattheraṃ upādāya ayaṃ mahāthero [Pg.55] ‘‘mahākassapo’’ti vuccati. Pippaliguhāyanti tassā kira guhāya dvārasamīpe eko pippalirukkho ahosi, tena sā ‘‘pippaliguhā’’ti paññāyittha. Tassaṃ pippaliguhāyaṃ. Ābādhikoti ābādho assa atthīti ābādhiko, byādhikoti attho. Dukkhitoti kāyasannissitaṃ dukkhaṃ sañjātaṃ assāti dukkhito, dukkhappattoti attho. Bāḷhagilānoti adhimattagelañño, taṃ pana gelaññaṃ sato sampajāno hutvā adhivāsesi. Athassa bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā tattha gantvā bojjhaṅgaparittaṃ abhāsi, teneva therassa so ābādho vūpasami. Vuttañhetaṃ bojjhaṅgasaṃyutte –

บทว่า `mahākassapo` คือ พระเถระผู้เป็นเชื้อสายกัสสปะผู้ยิ่งใหญ่ เพราะประกอบด้วยกองศีลเป็นต้นอันยิ่งใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มหากัสสปะ อีกอย่างหนึ่ง อ้างถึงพระกุมารกัสสปเถระ พระมหาเถระรูปนี้จึงเรียกว่า "มหากัสสปะ" บทว่า `pippaliguhāyaṃ` คือ ได้ยินว่า ใกล้ประตูถ้ำนั้น มีต้นมะเดื่ออยู่ต้นหนึ่ง เพราะเหตุนั้น ถ้ำนั้นจึงปรากฏชื่อว่า "ปิปผลิคูหา" ในถ้ำปิปผลิคูหานั้น บทว่า `ābādhiko` คือ ท่านมีอาพาธ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อาพาธิโก มีความว่า ผู้มีพยาธิ บทว่า `dukkhito` คือ ท่านมีความทุกข์อันอาศัยกายเกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า ทุกขิโต มีความว่า ผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ บทว่า `bāḷhagilāno` คือ ผู้ป่วยหนัก แต่ท่านเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นความป่วยไข้นั้นไว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความเป็นไปนั้นของท่านแล้ว เสด็จไปที่นั่น ตรัสโพชฌงคปริตร อาพาธนั้นของพระเถระก็สงบระงับลงด้วยเทศนานั้นนั่นเอง จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในโพชฌงคสังยุตว่า

‘‘Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pippaliguhāyaṃ viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā…pe… etadavoca – ‘kacci te, kassapa, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’ti? ‘Na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ, bāḷhā me bhante, dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti, abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’ti.

"ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะอยู่ในถ้ำปิปผลิ เป็นผู้อาพาธ ได้รับทุกข์ ป่วยหนัก ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาค...ได้ตรัสคำนี้ว่า 'กัสสปะ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทั้งหลายทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ' (ท่านพระมหากัสสปะกราบทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทุกขเวทนาทั้งหลายของข้าพระองค์กำเริบหนัก ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ'

‘‘‘Sattime, kassapa, bojjhaṅgā mayā sammadakkhātā bhāvitā bahulīkatā abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. Katame satta? Satisambojjhaṅgo kho, kassapa, mayā sammadakkhāto bhāvito bahulīkato abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati…pe… upekkhāsambojjhaṅgo kho, kassapa, mayā sammadakkhāto bhāvito bahulīkato abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Ime kho, kassapa, satta bojjhaṅgā mayā sammadakkhātā bhāvitā bahūlīkatā abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’ti. ‘Taggha bhagavā bojjhaṅgā, taggha, sugata, bojjhaṅgā’’’ti.

ดูก่อนกัสสปะ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ เรากล่าวไว้ดีแล้ว อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน โพชฌงค์ ๗ ประการอะไรบ้าง? ดูก่อนกัสสปะ สติสัมโพชฌงค์แล อันเรากล่าวไว้ดีแล้ว อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน...ฯลฯ... ดูก่อนกัสสปะ อุเบกขาสัมโพชฌงค์แล อันเรากล่าวไว้ดีแล้ว อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนกัสสปะ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้แล อันเรากล่าวไว้ดีแล้ว อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน' 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค โพชฌงค์ดีจริงหนอ ข้าแต่พระสุคต โพชฌงค์ดีจริงหนอ'

‘‘Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā mahākassapo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi. Vuṭṭhahi cāyasmā mahākassapo tamhā [Pg.56] ābādhā, tathā pahīno cāyasmato mahākassapassa so ābādho ahosī’’ti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว ท่านพระมหากัสสปะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค และท่านพระมหากัสสปะได้หายจากอาพาธนั้น อาพาธนั้นของท่านพระมหากัสสปะได้หายไปแล้วโดยประการนั้น

Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo aparena samayena tamhā ābādhā vuṭṭhāsī’’ti.

เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า 'ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะ ในสมัยต่อมา ได้หายจากอาพาธนั้น'

Etadahosīti pubbe gelaññadivasesu saddhivihārikehi upanītaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā vihāre eva ahosi. Athassa tamhā ābādhā vuṭṭhitassa etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ rājagahaṃ piṇḍāya paviseyya’’nti parivitakko ahosi. Pañcamattāni devatāsatānīti sakkassa devarañño paricārikā pañcasatā kakuṭapādiniyo accharāyo. Ussukkaṃ āpannāni hontīti therassa piṇḍapātaṃ dassāmāti pañcapiṇḍapātasatāni sajjetvā suvaṇṇabhājanehi ādāya antarāmagge ṭhatvā, ‘‘bhante, imaṃ piṇḍapātaṃ gaṇhatha, saṅgahaṃ no karothā’’ti vadamānā piṇḍapātadāne yuttappayuttāni honti. Tena vuttaṃ ‘‘āyasmato mahākassapassa piṇḍapātappaṭilābhāyā’’ti.

คำว่า 'เอตทโหสิ' (มีความคิดเกิดขึ้น) คือ ในกาลก่อน ในวันที่อาพาธ ท่านฉันบิณฑบาตที่สัทธิวิหาริกนำมาถวายแล้ว อยู่แต่ในวิหารเท่านั้น ครั้งนั้น เมื่อท่านหายจากอาพาธนั้นแล้ว ได้มีความปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปสู่กรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต' คำว่า 'ปัญจมัตตานิ เทวตาสตานิ' (เทพธิดาประมาณ ๕๐๐) คือ นางอัปสร ๕๐๐ ผู้มีเท้าดุจเท้านกพิราบ ซึ่งเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพ คำว่า 'อุสสุกฺกํ อาปนฺนานิ โหนฺติ' (มีความขวนขวาย) คือ (คิดว่า) 'เราจักถวายบิณฑบาตแก่พระเถระ' จึงตระเตรียมบิณฑบาต ๕๐๐ ที่ ถือเอาด้วยภาชนะทองคำ ยืนอยู่ในระหว่างทาง กล่าวอยู่ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงรับบิณฑบาตนี้เถิด ขอจงทำการสงเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด' มีความขวนขวายในการถวายบิณฑบาต เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า 'เพื่อการได้เฉพาะซึ่งบิณฑบาตของท่านพระมหากัสสปะ'

Sakko kira devarājā therassa cittappavattiṃ ñatvā tā accharāyo uyyojesi ‘‘gacchatha tumhe ayyassa mahākassapattherassa piṇḍapātaṃ datvā attano patiṭṭhaṃ karothā’’ti. Evaṃ hissa ahosi ‘‘imāsu sabbāsu gatāsu kadāci ekissāpi hatthato piṇḍapātaṃ thero paṭiggaṇheyya, taṃ tassā bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Paṭikkhipi thero, ‘‘bhante, mayhaṃ piṇḍapātaṃ gaṇhatha, mayhaṃ piṇḍapātaṃ gaṇhathā’’ti vadantiyo ‘‘gacchatha tumhe katapuññā mahābhogā, ahaṃ duggatānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti vatvā, ‘‘bhante, mā no nāsetha, saṅgahaṃ no karothā’’ti vadantiyo punapi paṭikkhipitvā punapi apagantuṃ anicchamānā yācantiyo ‘‘na attano pamāṇaṃ jānātha, apagacchathā’’ti vatvā accharaṃ pahari. Tā therassa accharāsaddaṃ sutvā santajjitā ṭhātuṃ asakkontiyo palāyitvā devalokameva gatā. Tena vuttaṃ – ‘‘pañcamattāni devatāsatāni paṭikkhipitvā’’ti.

ได้ยินว่า ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเป็นไปแห่งจิตของพระเถระแล้ว จึงส่งนางอัปสรเหล่านั้นไป (พร้อมตรัสว่า) 'พวกเธอจงไป ถวายบิณฑบาตแก่พระมหากัสสปเถระผู้เป็นเจ้า แล้วจงทำที่พึ่งของตนเถิด' ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในบรรดานางอัปสรทั้งหมดที่ไปแล้วเหล่านี้ บางทีพระเถระพึงรับบิณฑบาตจากมือของนางอัปสรแม้เพียงนางหนึ่ง ทานนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เธอนั้นตลอดกาลนาน' พระเถระได้ปฏิเสธนางอัปสรผู้กล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้าเถิด ขอจงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้าเถิด' โดยกล่าวว่า 'พวกเธอจงไปเถิด พวกเธอเป็นผู้มีบุญอันได้ทำไว้แล้ว มีโภคะมาก เราจักทำการสงเคราะห์แก่คนยากจน' เมื่อนางอัปสรเหล่านั้นกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขออย่าได้ทำลาย (ความหวัง) ของพวกข้าพเจ้าเลย ขอจงทำการสงเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด' ท่านก็ปฏิเสธอีก เมื่อพวกนางไม่ปรารถนาจะหลีกไป อ้อนวอนอยู่อีก ท่านจึงกล่าวว่า 'พวกเธอไม่รู้จักประมาณของตน จงหลีกไป' แล้วดีดนิ้ว นางอัปสรเหล่านั้นได้ฟังเสียงดีดนิ้วของพระเถระแล้ว ถูกคุกคาม ไม่สามารถจะยืนอยู่ได้ จึงหนีไปสู่เทวโลกนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า 'ปฏิเสธเทพธิดาประมาณ ๕๐๐ แล้ว'

Pubbaṇhasamayanti [Pg.57] pubbaṇhe ekaṃ samayaṃ, ekasmiṃ kāle. Nivāsetvāti vihāranivāsanaparivattanavasena nivāsanaṃ daḷhaṃ nivāsetvā. Pattacīvaramādāyāti cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ hatthena gahetvā. Piṇḍāya pāvisīti piṇḍapātatthāya pāvisi. Daliddavisikhāti duggatamanussānaṃ vasanokāso. Kapaṇavisikhāti bhogapārijuññappattiyā dīnamanussānaṃ vāso. Pesakāravisikhāti tantavāyavāso. Addasā kho bhagavāti kathaṃ addasa? ‘‘Ābādhā vuṭṭhito mama putto kassapo kinnu kho karotī’’ti āvajjento veḷuvane nisinno eva bhagavā dibbacakkhunā addasa.

คำว่า 'ปุพฺพณฺหสมยํ' (ในเวลาเช้า) คือ ในเวลาเช้า ในสมัยหนึ่ง ในกาลหนึ่ง คำว่า 'นิวาเสตฺวา' (นุ่งแล้ว) คือ นุ่งสบงให้มั่นคงด้วยวิธีการผลัดเปลี่ยนสบงที่นุ่งในวิหาร คำว่า 'ปตฺตจีวรมาทาย' (ถือบาตรและจีวร) คือ ห่มจีวรแล้ว ถือบาตรด้วยมือ คำว่า 'ปิณฺฑาย ปาวิสิ' (เข้าไปเพื่อบิณฑบาต) คือ เข้าไปเพื่อบิณฑบาต คำว่า 'ทลิทฺทวิสิขา' (ตรอกคนจน) คือ ที่อยู่ของคนยากจน คำว่า 'กปณวิสิขา' (ตรอกคนกำพร้า) คือ ที่อยู่ของคนที่ขัดสนเพราะความเสื่อมแห่งโภคะ คำว่า 'เปสการวิสิขา' (ตรอกช่างทอผ้า) คือ ที่อยู่ของช่างทอหูก คำว่า 'อทฺทสา โข ภควา' (พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้ว) คือ ทอดพระเนตรเห็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในพระเวฬุวัน ทรงรำพึงว่า 'กัสสปะบุตรของเรา หายจากอาพาธแล้ว กำลังทำอะไรหนอ' ได้ทอดพระเนตรเห็นด้วยทิพยจักษุ

Etamatthaṃ viditvāti yāyaṃ āyasmato mahākassapassa pañcahi accharāsatehi upanītaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ dibbapiṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā kapaṇajanānuggahappaṭipatti vuttā, etamatthaṃ jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ paramappicchatādassanamukhena khīṇāsavassa tādībhāvānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า 'เอตมตฺถํ วิทิตฺวา' (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ คือข้อปฏิบัติในการอนุเคราะห์คนกำพร้าของท่านพระมหากัสสปะ ซึ่งปฏิเสธทิพยบิณฑบาตอันมีแกงและกับข้าวหลายอย่าง ที่นางอัปสร ๕๐๐ นำมาถวายแล้ว คำว่า 'อิมํ อุทานํ' (อุทานนี้) คือ ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีนัยแห่งการแสดงความเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง อันประกาศถึงอานุภาพแห่งความเป็นผู้คงที่ของพระขีณาสพ

Tattha anaññaposinti aññaṃ posetīti aññaposī, na aññaposī anaññaposī, attanā posetabbassa aññassa abhāvena adutiyo, ekakoti attho. Tena therassa subharataṃ dasseti. Thero hi kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena ca piṇḍapātena attānameva posento paramappiccho hutvā viharati, aññaṃ ñātimittādīsu kañci na poseti katthaci alaggabhāvato. Atha vā aññena aññatarena posetabbatāya abhāvato anaññaposī. Yo hi ekasmiṃyeva paccayadāyake paṭibaddhacatupaccayo so anaññaposī nāma na hoti ekāyattavuttito. Thero pana ‘‘yathāpi bhamaro puppha’’nti (dha. pa. 49) gāthāya vuttanayena jaṅghābalaṃ nissāya piṇḍāya caranto kulesu niccanavo hutvā missakabhattena yāpeti. Tathā hi naṃ bhagavā candūpamappaṭipadāya thomesi. Aññātanti abhiññātaṃ, yathābhuccaguṇehi patthaṭayasaṃ, teneva vā anaññaposibhāvena appicchatāsantuṭṭhitāhi ñātaṃ. Atha vā aññātanti sabbaso pahīnataṇhatāya lābhasakkārasilokanikāmanahetu attānaṃ jānāpanavasena na ñātaṃ. Avītataṇho [Pg.58] hi pāpiccho kuhakatāya sambhāvanādhippāyena attānaṃ jānāpeti. Dantanti chaḷaṅgupekkhāvasena indriyesu uttamadamanena dantaṃ. Sāre patiṭṭhitanti vimuttisāre avaṭṭhitaṃ, asekkhasīlakkhandhādike vā sīlādisāre patiṭṭhitaṃ. Khīṇāsavaṃ vantadosanti kāmāsavādīnaṃ catunnaṃ āsavānaṃ anavasesaṃ pahīnattā khīṇāsavaṃ. Tato eva rāgādidosānaṃ sabbaso vantattā vantadosaṃ. Tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti taṃ yathāvuttaguṇaṃ paramatthabrāhmaṇaṃ ahaṃ brāhmaṇanti vadāmīti. Idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva desanānānattaṃ veditabbaṃ.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า อนญฺญโปสึ มีวิเคราะห์ว่า ผู้ใดย่อมเลี้ยงดูผู้อื่น เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อัญญโปสี, ผู้ที่ไม่ใช่อัญญโปสี ชื่อว่า อนัญญโปสี ความว่า ไม่มีผู้อื่นที่ตนจะพึงเลี้ยงดู จึงไม่มีเพื่อนสอง อยู่ผู้เดียว ด้วยบทนั้น ท่านแสดงความเป็นผู้เลี้ยงง่ายของพระเถระ จริงอยู่ พระเถระครองจีวรที่นำไปกับกาย และฉันบิณฑบาตที่นำไปกับท้อง เลี้ยงดูเฉพาะตนเท่านั้น เป็นผู้มีความปรารถนาน้อยอย่างยิ่งอยู่ ไม่เลี้ยงดูผู้อื่นคนใดคนหนึ่งในหมู่ญาติและมิตรเป็นต้น เพราะไม่มีความข้องเกี่ยวในใครๆ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อนัญญโปสี เพราะไม่มีผู้อื่นคนใดคนหนึ่งที่จะต้องเลี้ยงดูตน จริงอยู่ ผู้ใดมีปัจจัย ๔ เนื่องอยู่กับปัจจยทายกเพียงคนเดียว ผู้นั้นไม่ชื่อว่า อนัญญโปสี เพราะมีอาชีวะเนื่องกับคนผู้เดียว ส่วนพระเถระอาศัยกำลังแข้งเที่ยวบิณฑบาตตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ" เป็นต้น เป็นผู้ใหม่เสมอในตระกูลทั้งหลาย ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยภัตที่เจือปนกัน เพราะเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญท่านด้วยจันทูปมปฏิปทา บทว่า อญฺญาตํ ได้แก่ เป็นที่รู้จักดี คือมีชื่อเสียงแผ่ไปเพราะคุณตามความเป็นจริง หรือเป็นที่รู้จักเพราะความเป็นผู้ไม่เลี้ยงดูผู้อื่นนั้นแหละ และเพราะความเป็นผู้มักน้อยสันโดษ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อญฺญาตํ ได้แก่ ไม่เป็นที่รู้จักโดยอาการที่ทำให้ตนเป็นที่รู้จัก เพราะเหตุแห่งความปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง เนื่องจากได้ละตัณหาโดยสิ้นเชิงแล้ว จริงอยู่ ผู้ที่ยังไม่ปราศจากตัณหา มีความปรารถนาลามก ย่อมทำให้ตนเป็นที่รู้จักเพื่อความหลอกลวง ด้วยความประสงค์จะให้เขานับถือ บทว่า ทนฺตํ ได้แก่ ผู้ที่ฝึกแล้วด้วยการฝึกอย่างยอดเยี่ยมในอินทรีย์ทั้งหลาย ด้วยอุเบกขามีองค์ ๖ บทว่า สาเร ปติฏฺฐิตํ ได้แก่ ตั้งมั่นอยู่ในวิมุตติสาร หรือตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีลเป็นต้น มีอเสกขสีลขันธ์เป็นอาทิ บทว่า ขีณาสวํ วนฺตโทสํ ความว่า ชื่อว่า ขีณาสวะ เพราะอาสวะ ๔ มีกามาสวะเป็นต้น อันท่านละได้โดยไม่เหลือ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วันตโทสะ เพราะโทษมีราคะเป็นต้น อันท่านคายเสียแล้วโดยสิ้นเชิง บทว่า ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ ความว่า เราเรียกบุคคลนั้นผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้วว่าเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์ ว่าเป็นพราหมณ์ แม้ในสูตรนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งเทศนาตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้วนั่นเทียว

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ

7. Ajakalāpakasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอชกลาปกสูตร

7. Sattame pāvāyanti evaṃnāmake mallarājūnaṃ nagare. Ajakalāpake cetiyeti ajakalāpakena nāma yakkhena pariggahitattā ‘‘ajakalāpaka’’nti laddhanāme manussānaṃ cittīkataṭṭhāne. So kira yakkho aje kalāpe katvā bandhanena ajakoṭṭhāsena saddhiṃ baliṃ paṭicchati, na aññathā, tasmā ‘‘ajakalāpako’’ti paññāyittha. Keci panāhu – ajake viya satte lāpetīti ajakalāpakoti. Tassa kira sattā baliṃ upanetvā yadā ajasaddaṃ katvā baliṃ upaharanti, tadā so tussati, tasmā ‘‘ajakalāpako’’ti vuccatīti. So pana yakkho ānubhāvasampanno kakkhaḷo pharuso tattha ca sannihito, tasmā taṃ ṭhānaṃ manussā cittiṃ karonti, kālena kālaṃ baliṃ upaharanti. Tena vuttaṃ ‘‘ajakalāpake cetiye’’ti. Ajakalāpakassa yakkhassa bhavaneti tassa yakkhassa vimāne.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปาวายํ ได้แก่ ในเมืองของพวกเจ้ามัลละชื่ออย่างนั้น บทว่า อชกลาปเก เจติเย ได้แก่ ในสถานที่อันมนุษย์สักการะ ซึ่งได้ชื่อว่า "อชกลาปกะ" เพราะถูกยักษ์ชื่ออชกลาปกะสิงอยู่ ได้ยินว่า ยักษ์นั้นทำแพะให้เป็นกลุ่มก้อนแล้วรับเครื่องพลีกรรมพร้อมกับฝูงแพะที่ถูกมัดไว้ ไม่รับโดยวิธีอื่น เพราะเหตุนั้นจึงปรากฏชื่อว่า "อชกลาปกะ" แต่บางพวกกล่าวว่า ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายร้องเหมือนแพะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อชกลาปกะ ได้ยินว่า เมื่อสัตว์ทั้งหลายนำเครื่องพลีกรรมเข้าไปถวายแก่ยักษ์นั้น ทำเสียงแพะแล้วถวายเครื่องพลีกรรมเมื่อใด เมื่อนั้นยักษ์นั้นย่อมพอใจ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "อชกลาปกะ" ก็ยักษ์นั้นเป็นผู้มีอานุภาพ หยาบคาย ดุร้าย และสถิตอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงทำการสักการะสถานที่นั้น ถวายเครื่องพลีกรรมเป็นครั้งคราว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อชกลาปเก เจติเย" บทว่า อชกลาปกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน ได้แก่ ในวิมานของยักษ์นั้น

Tadā kira satthā taṃ yakkhaṃ dametukāmo sāyanhasamaye eko adutiyo pattacīvaraṃ ādāya ajakalāpakassa yakkhassa bhavanadvāraṃ gantvā tassa dovārikaṃ bhavanapavisanatthāya yāci. So ‘‘kakkhaḷo, bhante, ajakalāpako yakkho, samaṇoti vā brāhmaṇoti vā gāravaṃ na karoti, tasmā tumhe eva jānātha, mayhaṃ pana tassa anārocanaṃ na yutta’’nti tāvadeva yakkhasamāgamaṃ gatassa ajakalāpakassa santikaṃ [Pg.59] vātavegena agamāsi. Satthā antobhavanaṃ pavisitvā ajakalāpakassa nisīdanamaṇḍape paññattāsane nisīdi. Yakkhassa orodhā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Satthā tāsaṃ kālayuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathesi. Tena vuttaṃ – ‘‘pāvāyaṃ viharati ajakalāpake cetiye ajakalāpakassa yakkhassa bhavane’’ti.

ได้ยินว่า ครั้งนั้น พระศาสดาทรงมีพระประสงค์จะทรมานยักษ์นั้น ในเวลาเย็น ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จไปพระองค์เดียว ไม่มีเพื่อนสอง เสด็จไปยังประตูภพของอชกลาปกยักษ์ แล้วได้ตรัสขอนายประตูเพื่อเข้าไปในภพ นายประตูนั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อชกลาปกยักษ์ดุร้าย ไม่ทำความเคารพในสมณะหรือพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจงทราบเองเถิด แต่การที่ข้าพเจ้าจะไม่แจ้งแก่เขา ก็ไม่สมควร" แล้วได้ไปยังสำนักของอชกลาปกยักษ์ผู้ไปสู่ที่ประชุมยักษ์ด้วยความเร็วลมในขณะนั้นเอง พระศาสดาเสด็จเข้าไปภายในภพ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ในมณฑปสำหรับนั่งของอชกลาปกยักษ์ เหล่านางในของยักษ์เข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาได้ตรัสธรรมีกถาที่สมควรแก่กาลแก่พวกนาง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปาวายํ วิหรติ อชกลาปเก เจติเย อชกลาปกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน" (ประทับอยู่ที่เมืองปาวา ณ อชกลาปกเจดีย์ ในภพของอชกลาปกยักษ์)

Tasmiṃ samaye sātāgirahemavatā ajakalāpakassa bhavanamatthakena yakkhasamāgamaṃ gacchantā attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjentā satthāraṃ ajakalāpakassa bhavane nisinnaṃ disvā tattha gantvā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘mayaṃ, bhante, yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti āpucchitvā padakkhiṇaṃ katvā gatā yakkhasannipāte ajakalāpakaṃ disvā tuṭṭhiṃ pavedayiṃsu ‘‘lābhā te, āvuso, ajakalāpaka, yassa te bhavane sadevake loke aggapuggalo bhagavā nisinno, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ payirupāsassu, dhammañca suṇāhī’’ti. So tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ime tassa muṇḍakassa samaṇakassa mama bhavane nisinnabhāvaṃ kathentī’’ti kodhābhibhūto hutvā ‘‘ajja mayhaṃ tena samaṇena saddhiṃ saṅgāmo bhavissatī’’ti cintetvā yakkhasannipātato uṭṭhahitvā dakkhiṇaṃ pādaṃ ukkhipitvā saṭṭhiyojanamattaṃ pabbatakūṭaṃ akkami, taṃ bhijjitvā dvidhā ahosi. Sesaṃ ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ āḷavakasuttavaṇṇanāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.246) āgatanayeneva veditabbaṃ.

ในสมัยนั้น สาตาคิรยักษ์และเหมวตยักษ์กำลังไปสู่ที่ประชุมยักษ์โดยผ่านเบื้องบนภพของอชกลาปกยักษ์ เมื่อการเดินทางของตนไม่สำเร็จ จึงรำพึงว่า "อะไรหนอเป็นเหตุ" ได้เห็นพระศาสดาประทับนั่งอยู่ในภพของอชกลาปกยักษ์ จึงไปที่นั้น ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลลาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพระองค์จักไปสู่ที่ประชุมยักษ์" แล้วกระทำประทักษิณไปแล้ว เมื่อเห็นอชกลาปกยักษ์ในที่ประชุมยักษ์ จึงได้แจ้งความยินดีว่า "ดูก่อนอาวุโส อชกลาปกะ เป็นลาภของท่านหนอ ที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับนั่งอยู่ในภพของท่าน ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค จงบำรุง และจงฟังธรรมเถิด" อชกลาปกยักษ์นั้นได้ฟังคำของยักษ์เหล่านั้นแล้ว ถูกความโกรธครอบงำ คิดว่า "ยักษ์พวกนี้พูดถึงการที่สมณะโล้นนั่นนั่งอยู่ในภพของเรา วันนี้ การรบของเรากับสมณะนั้นจักมี" ดังนี้แล้ว ลุกขึ้นจากที่ประชุมยักษ์ ยกเท้าขวาย่ำยอดเขาประมาณ ๖๐ โยชน์ ยอดเขานั้นก็แตกออกเป็นสองท่อน ส่วนข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยที่มาแล้วในอรรถกถาอาฬวกสูตรนั่นเทียว

Ajakalāpakassa samāgamo hi āḷavakasamāgamasadisova ṭhapetvā pañhakaraṇaṃ vissajjanaṃ bhavanato tikkhattuṃ nikkhamanaṃ pavesanañca. Ajakalāpako hi āgacchantoyeva ‘‘etehiyeva taṃ samaṇaṃ palāpessāmī’’ti vātamaṇḍalādike navavasse samuṭṭhāpetvā tehi bhagavato calanamattampi kātuṃ asakkonto nānāvidhappaharaṇahatthe ativiya bhayānakarūpe bhūtagaṇe nimminitvā tehi saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā antanteneva caranto sabbarattiṃ nānappakāraṃ vippakāraṃ katvāpi bhagavato kiñci kesaggamattampi nisinnaṭṭhānato calanaṃ kātuṃ nāsakkhi. Kevalaṃ pana ‘‘ayaṃ samaṇo maṃ anāpucchā mayhaṃ bhavanaṃ pavisitvā nisīdatī’’ti kodhavasena pajjali. Athassa bhagavā cittappavattiṃ ñatvā ‘‘seyyathāpi nāma caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya, evaṃ so bhiyyosomattāya [Pg.60] caṇḍataro assa, evamevāyaṃ yakkho mayi idha nisinne cittaṃ padūseti, yaṃnūnāhaṃ bahi nikkhameyya’’nti sayameva bhavanato nikkhamitvā abbhokāse nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hotī’’ti.

การประชุมของอชกลาปกยักษ์นั้น เหมือนกับการประชุมของอาฬวกยักษ์นั่นเทียว เว้นแต่การถามปัญหา การตอบปัญหา การเสด็จออกจากวิมาน ๓ ครั้ง และการเสด็จเข้าไป. ก็อชกลาปกยักษ์มาอยู่พลางคิดว่า "เราจักทำให้สมณะนั้นหนีไปด้วยสิ่งเหล่านี้แหละ" ดังนี้แล้ว จึงบันดาลให้เกิดลมหมุนเป็นต้นและฝน ๙ อย่าง แต่เมื่อไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคทรงหวั่นไหวแม้เพียงเล็กน้อยด้วยสิ่งเหล่านั้นได้ จึงเนรมิตหมู่ภูตมีอาวุธต่างชนิดในมือ มีรูปน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพร้อมกับภูตเหล่านั้น เที่ยววนเวียนอยู่โดยรอบๆ แม้ได้กระทำการประทุษร้ายต่างๆ ตลอดทั้งคืน ก็มิอาจทำให้พระผู้มีพระภาคทรงหวั่นไหวจากที่ประทับนั่งแม้เพียงเท่าปลายเส้นผมได้เลย. แต่ยักษ์นั้นลุกโพลงด้วยอำนาจความโกรธเพียงอย่างเดียวว่า "สมณะนี้ไม่บอกกล่าวเรา เข้ามานั่งในวิมานของเรา". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความเป็นไปแห่งจิตของยักษ์นั้นแล้ว (ทรงพระดำริว่า) "เปรียบเหมือนบุคคลพึงทำให้ดีแตกที่จมูกของสุนัขที่ดุร้าย สุนัขนั้นก็จะยิ่งดุร้ายขึ้นไปกว่าเดิม ฉันใด ยักษ์นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเรานั่งอยู่ในที่นี้ ย่อมมีจิตประทุษร้าย ไฉนหนอ เราพึงออกไปข้างนอก" ดังนี้แล้ว จึงเสด็จออกจากวิมานด้วยพระองค์เอง แล้วประทับนั่งในที่แจ้ง. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง ในราตรีที่มืดมิด".

Tattha rattandhakāratimisāyanti rattiyaṃ andhakaraṇatamasi, cakkhuviññāṇuppattivirahite bahalandhakāreti attho. Caturaṅgasamannāgato kira tadā andhakāro pavattīti. Devoti megho ekamekaṃ phusitakaṃ udakabinduṃ pāteti. Atha yakkho ‘‘iminā saddena tāsetvā imaṃ samaṇaṃ palāpessāmī’’ti bhagavato samīpaṃ gantvā ‘‘akkulo’’tiādinā taṃ bhiṃsanaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho ajakalāpako’’tiādi. Tattha bhayanti cittutrāsaṃ, chambhitattanti ūrutthambhakasarīrassa chambhitabhāvaṃ. Lomahaṃsanti lomānaṃ pahaṭṭhabhāvaṃ, tīhipi padehi bhayuppattimeva dasseti. Upasaṅkamīti kasmā panāyaṃ evamadhippāyo upasaṅkami, nanu pubbe attanā kātabbaṃ vippakāraṃ akāsīti? Saccamakāsi, taṃ panesa ‘‘antobhavane khemaṭṭhāne thirabhūmiyaṃ ṭhitassa na kiñci kātuṃ asakkhi, idāni bahi ṭhitaṃ evaṃ bhiṃsāpetvā palāpetuṃ sakkā’’ti maññamāno upasaṅkami. Ayañhi yakkho attano bhavanaṃ ‘‘thirabhūmī’’ti maññati, ‘‘tattha ṭhitattā ayaṃ samaṇo na bhāyatī’’ti ca.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "รัตตันธการติมิสายัง" มีความว่า ในราตรี ในความมืดที่ทำให้บอด ในความมืดหนาทึบที่จักษุวิญญาณเกิดขึ้นไม่ได้. ได้ยินว่า ในกาลนั้น ความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ ได้เป็นไปแล้ว. บทว่า "เทโว" คือ เมฆย่อมทำให้หยาดน้ำที่โปรยปรายตกลงมาทีละหยาดๆ. ครั้งนั้น ยักษ์คิดว่า "เราจักทำให้สมณะนี้กลัวแล้วให้หนีไปด้วยเสียงนี้" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค แล้วได้ทำการข่มขู่ด้วยคำเป็นต้นว่า "อักกุโล". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อถ โข อชกลาปโก". ในบทเหล่านั้น บทว่า "ภยัง" คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต, บทว่า "ฉัมภิตัตตัง" คือความเป็นผู้สั่นแห่งร่างกายซึ่งมีขาอ่อนแข็งทื่อดุจเสา. บทว่า "โลมหังสัง" คือ ความที่ขนลุกชัน, (ท่าน) ย่อมแสดงถึงการเกิดขึ้นแห่งภัยนั่นเทียวด้วยบททั้งสาม. (ถามว่า) เพราะเหตุไร ยักษ์นี้จึงมีความประสงค์อย่างนี้เข้าไปเฝ้าอีก, ก็ในกาลก่อน ตนได้กระทำการประทุษร้ายอันพึงกระทำแล้วมิใช่หรือ? (ตอบว่า) จริงอยู่ ได้กระทำแล้ว, แต่ยักษ์นี้สำคัญอยู่ว่า "เราไม่อาจทำอะไรแก่ผู้ประทับอยู่ในภายในวิมาน ในที่เกษม บนพื้นที่มั่นคงได้, แต่บัดนี้ อาจทำให้ผู้ประทับอยู่ข้างนอกกลัวแล้วหนีไปได้อย่างนี้" ดังนี้ จึงเข้าไปเฝ้า. ก็ยักษ์นี้ย่อมสำคัญวิมานของตนว่าเป็น "พื้นที่มั่นคง" และ (สำคัญว่า) "เพราะประทับอยู่ในที่นั้น สมณะนี้จึงไม่กลัว".

Tikkhattuṃ ‘‘akkulo pakkulo’’ti akkulapakkulikaṃ akāsīti tayo vāre ‘‘akkulo pakkulo’’ti bhiṃsāpetukāmatāya evarūpaṃ saddaṃ akāsi. Anukaraṇasaddo hi ayaṃ. Tadā hi so yakkho sineruṃ ukkhipanto viya mahāpathaviṃ parivattento viya ca mahatā ussāhena asanisatasaddasaṅghāṭaṃ viya ekasmiṃ ṭhāne puñjīkataṃ hutvā viniccharantaṃ disāgajānaṃ hatthigajjitaṃ, kesarasīhānaṃ sīhaninnādaṃ, yakkhānaṃ hiṃkārasaddaṃ, bhūtānaṃ aṭṭahāsaṃ, asurānaṃ apphoṭanaghosaṃ, indassa devarañño vajiranigghātanigghosaṃ, attano gambhīratāya vipphārikatāya bhayānakatāya ca avasesasaddaṃ avahasantamiva abhibhavantamiva ca kappavuṭṭhānamahāvātamaṇḍalikāya vinigghosaṃ puthujjanānaṃ hadayaṃ phālentaṃ viya mahantaṃ paṭibhayanigghosaṃ abyattakkharaṃ tikkhattuṃ attano yakkhagajjitaṃ gajji [Pg.61] ‘‘etena imaṃ samaṇaṃ bhiṃsāpetvā palāpessāmī’’ti. Yaṃ yaṃ niccharati, tena tena pabbatā papaṭikaṃ muñciṃsu, vanappatijeṭṭhake upādāya sabbesu rukkhalatāgumbesu pattaphalapupphāni sīdayiṃsu, tiyojanasahassavitthatopi himavantapabbatarājā saṅkampi sampakampi sampavedhi, bhummadevatā ādiṃ katvā yebhuyyena devatānampi ahudeva bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso, pageva manussānaṃ. Aññesañca apadadvipadacatuppadānaṃ mahāpathaviyā undriyanakālo viya mahatī vibhiṃsanakā ahosi, sakalasmiṃ jambudīpatale mahantaṃ kolāhalaṃ udapādi. Bhagavā pana taṃ saddaṃ ‘‘kimī’’ti amaññamāno niccalo nisīdi, ‘‘mā kassaci iminā antarāyo hotū’’ti adhiṭṭhāsi.

บทว่า "ติกฺขตฺตุํ อกฺกุโล ปกฺกุโลติ อกฺกุลปกฺกุลิกํ อกาสิ" ความว่า ได้ทำเสียงเช่นนี้ว่า "อักกุโล ปักกุโล" ๓ ครั้ง ด้วยความต้องการจะทำให้ทรงหวาดกลัว. ก็เสียงนี้เป็นเสียงเลียนเสียง (เสียงสะท้อน). ก็ในกาลนั้น ยักษ์นั้นได้บันลือเสียงคำรามของยักษ์ ๓ ครั้ง ด้วยคิดว่า "เราจักทำให้สมณะนี้กลัวแล้วให้หนีไปด้วยเสียงนี้" เสียงนั้นเป็นเสียงกึกก้องน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง มีอักขระไม่ชัดเจน ราวกับจะทำให้หัวใจของปุถุชนแตกสลาย เป็นเสียงกัมปนาทของลมพายุใหญ่ในกาลสิ้นกัป ราวกับจะเย้ยหยันและครอบงำเสียงที่เหลือ เพราะความลึกซึ้ง ความกว้างใหญ่ และความน่าสะพรึงกลัวของตน (เสียงนั้น) เป็นเสียงที่เปล่งออกไปโดยรวมกันเป็นกลุ่มก้อนในที่แห่งหนึ่งด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวง ราวกับจะยกภูเขาสิเนรุและราวกับจะพลิกแผ่นดินใหญ่ ราวกับเสียงฟ้าผ่าร้อยครั้งรวมกัน (เสียงนั้นคือ) เสียงร้องของช้างประจำทิศ เสียงบันลือสีหนาทของพญาราชสีห์ เสียง "หึ่ม" ของยักษ์ เสียงหัวเราะกึกก้องของภูต เสียงตบมือของอสูร และเสียงกระหึ่มแห่งวชิราวุธของท้าวสักกะเทวราช. เสียงนั้นเปล่งออกไปในทิศทางใดๆ ภูเขาทั้งหลายในทิศทางนั้นๆ ก็แตกเป็นแผ่นๆ, ใบไม้ ผลไม้ และดอกไม้ในบรรดาต้นไม้ เถาวัลย์ และพุ่มไม้ทั้งปวง เริ่มตั้งแต่พญาไม้ใหญ่ ก็ร่วงหล่น, แม้พญาหิมพานต์บรรพตซึ่งกว้างถึงสามพันโยชน์ก็หวั่นไหว สั่นสะเทือน และสั่นสะท้าน, โดยส่วนมาก แม้แก่เทวดาทั้งหลาย เริ่มตั้งแต่ภุมมเทวดา ก็เกิดความกลัว ความแข็งทื่อ และความขนพองสยองเกล้าขึ้นแล้วนั่นเทียว จะกล่าวไปไยถึงมนุษย์ทั้งหลายเล่า. และแก่สัตว์อื่นทั้งหลาย คือ สัตว์ไม่มีเท้า สัตว์สองเท้า และสัตว์สี่เท้า ได้เกิดความน่าสะพรึงกลัวอย่างใหญ่หลวง ราวกับเป็นกาลที่แผ่นดินใหญ่จะพินาศ, ทั่วทั้งพื้นชมพูทวีปได้เกิดเสียงอึกทึกครึกโครมอย่างใหญ่หลวง. ส่วนพระผู้มีพระภาค มิได้ทรงสำคัญเสียงนั้นว่า "นี่เสียงอะไร" ประทับนั่งไม่หวั่นไหว และได้ทรงอธิษฐานว่า "ขออันตรายอย่าได้มีแก่ใครๆ เพราะเสียงนี้เลย".

Yasmā pana so saddo ‘‘akkula pakkula’’ iti iminā ākārena sattānaṃ sotapathaṃ agamāsi, tasmā tassa anukaraṇavasena ‘‘akkulo pakkulo’’ti, yakkhassa ca tassaṃ nigghosanicchāraṇāyaṃ akkulapakkulakaraṇaṃ atthīti katvā ‘‘akkulapakkulikaṃ akāsī’’ti saṅgahaṃ āropayiṃsu. Keci pana ‘‘ākulabyākula iti padadvayassa pariyāyābhidhānavasena akkulo bakkuloti ayaṃ saddo vutto’’ti vadanti yathā ‘‘ekaṃ ekaka’’nti. Yasmā ekavāraṃ jāto paṭhamuppattivaseneva nibbattattā ākuloti ādiattho ākāro, tassa ca kakārāgamaṃ katvā rassattaṃ katanti. Dve vāre pana jāto bakkulo, kulasaddo cettha jātipariyāyo kolaṃkolotiādīsu viya. Vuttaadhippāyānuvidhāyī ca saddappayogoti paṭhamena padena jalābujasīhabyagghādayo, dutiyena aṇḍajaāsīvisakaṇhasappādayo vuccanti, tasmā sīhādiko viya āsīvisādiko viya ca ‘‘ahaṃ te jīvitahārako’’ti imaṃ atthaṃ yakkho padadvayena dassetīti aññe. Apare pana ‘‘akkhulo bhakkhulo’’ti pāḷiṃ vatvā ‘‘akkhetuṃ khepetuṃ vināsetuṃ ulati pavattetīti akkhulo, bhakkhituṃ khādituṃ ulatīti bhakkhulo. Ko paneso? Yakkharakkhasapisācasīhabyagghādīsu aññataro yo koci manussānaṃ anatthāvaho’’ti tassa atthaṃ vadanti. Idhāpi pubbe vuttanayeneva adhippāyayojanā veditabbā.

ก็เพราะเหตุใด เสียงนั้นได้เข้าสู่โสตประสาทของสัตว์ทั้งหลายโดยอาการว่า "อักกุละ ปักกุละ" ฉะนั้น ท่านผู้ร้อยกรองทั้งหลายจึงยกขึ้นสู่การสังคายนาว่า "ได้กระทำเสียงอักกุละปักกุลิกะ" โดยถือเอาว่า การทำเสียง "อักกุละ ปักกุละ" ตามเสียงนั้น ในการเปล่งเสียงกึกก้องของยักษ์นั้นมีอยู่ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เสียงว่า 'อักกุโล บักกุโล' นี้ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นชื่อที่เป็นไวพจน์ของบททั้งสองคือ 'อากุละ' และ 'พยากุละ' เหมือนอย่างคำว่า 'เอกะ' เป็น 'เอกกะ'" เพราะเหตุว่า สัตว์ผู้เกิดครั้งเดียว ชื่อว่า "อากุละ" เพราะเกิดด้วยอำนาจแห่งการเกิดครั้งแรกเท่านั้น (ในคำว่า อากุละ นั้น) อา อักษร มีอรรถว่า เป็นต้น ท่านทำ ก-อักษรอาคม และทำ (อา) ให้เป็นรัสสะ (จึงเป็น อักกุละ) ส่วนสัตว์ผู้เกิดสองครั้ง ชื่อว่า "บักกุละ" ในคำนี้ กุลศัพท์เป็นไวพจน์ของชาติ (การเกิด) เหมือนในคำเป็นต้นว่า "โกลังโกละ" และการใช้ศัพท์ย่อมเป็นไปตามอธิบายที่กล่าวแล้ว คือ ด้วยบทแรก ท่านหมายถึงสัตว์ชลาพุชะมีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น ด้วยบทที่สอง ท่านหมายถึงสัตว์อัณฑชะมีงูเห่าอสรพิษเป็นต้น เพราะฉะนั้น อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ยักษ์ย่อมแสดงเนื้อความนี้ด้วยบททั้งสองว่า 'เราเป็นผู้คร่าชีวิตของท่าน ราวกับเป็นราชสีห์เป็นต้น และราวกับเป็นอสรพิษเป็นต้น'" ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวบาลีว่า "อักขุโล ภักขุโล" แล้วกล่าวอธิบายความของคำนั้นว่า "ผู้ที่สามารถทำให้สิ้นไป ซัดไป ให้พินาศไปได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อักขุละ, ผู้ที่สามารถเคี้ยวกิน กินได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภักขุละ. ผู้นั้นคือใครเล่า? คือ ตนใดตนหนึ่งในบรรดายักษ์ รากษส ปีศาจ ราชสีห์ เสือโคร่งเป็นต้น ซึ่งเป็นผู้ใดผู้หนึ่งที่นำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่พวกมนุษย์" แม้ในวาทะนี้ พึงทราบการประกอบความโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว

Eso [Pg.62] te, samaṇa, pisācoti ‘‘ambho, samaṇa, tava pisitāsano pisāco upaṭṭhito’’ti mahantaṃ bheravarūpaṃ abhinimminitvā bhagavato purato ṭhatvā attānaṃ sandhāya yakkho vadati.

บทว่า "เอโส เต สมณ ปิสาโจ" ความว่า ยักษ์เนรมิตรูปอันน่าสะพรึงกลัวอย่างใหญ่ ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว หมายถึงตนเองกล่าวว่า "ดูก่อนสมณะ ปีศาจผู้กินเนื้อเป็นอาหารของท่าน ปรากฏเฉพาะหน้าแล้ว"

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tena yakkhena kāyavācāhi pavattiyamānaṃ vippakāraṃ. Tena ca attano anabhibhavanīyassa hetubhūtaṃ lokadhammesu nirupakkilesataṃ sabbākārato viditvā. Tāyaṃ velāyanti tassaṃ vippakārakaraṇavelāyaṃ. Imaṃ udānanti taṃ vippakāraṃ agaṇetvā assa agaṇanahetubhūtaṃ dhammānubhāvadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า "เอตมตฺถํ วิทิตฺวา" ความว่า ทรงทราบความวิปริตอันยักษ์นั้นให้เป็นไปอยู่ด้วยกายและวาจานี้ และทรงทราบโดยอาการทั้งปวงถึงความไม่เศร้าหมองในโลกธรรมทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งภาวะที่ใครๆ ข่มไม่ได้ของพระองค์ด้วยความวิปริตนั้น. บทว่า "ตายํ เวลายํ" ความว่า ในเวลาที่ยักษ์กระทำความวิปริตนั้น. บทว่า "อิมํ อุทานํ" ความว่า ไม่ทรงใส่พระทัยถึงความวิปริตนั้นแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งประกาศอานุภาพแห่งธรรม อันเป็นเหตุแห่งการไม่ใส่พระทัยถึงความวิปริตนั้น

Tattha yadā sakesu dhammesūti yasmiṃ kāle sakaattabhāvasaṅkhātesu pañcasu upādānakkhandhadhammesu. Pāragūti pariññābhisamayapāripūrivasena pāraṅgato, tatoyeva tesaṃ hetubhūte samudaye, tadappavattilakkhaṇe nirodhe, nirodhagāminiyā paṭipadāya ca pahānasacchikiriyābhāvanābhisamayapāripūrivasena pāragato. Hoti brāhmaṇoti evaṃ sabbaso bāhitapāpattā brāhmaṇo nāma hoti, sabbaso sakaattabhāvāvabodhanepi catusaccābhisamayo hoti. Vuttañcetaṃ – ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca lokasamudayañca paññapemī’’tiādi (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45). Atha vā sakesu dhammesūti attano dhammesu, attano dhammā nāma atthakāmassa puggalassa sīlādidhammā. Sīlasamādhipaññāvimuttiādayo hi vodānadhammā ekantahitasukhasampādanena purisassa attano dhammā nāma, na anatthāvahā saṃkilesadhammā viya asakadhammā. Pāragūti tesaṃ sīlādīnaṃ pāripūriyā pāraṃ pariyantaṃ gato.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า "ยทา สเกสุ ธมฺเมสุ" ความว่า ในกาลใด ในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อันนับว่าเป็นอัตภาพของตน. บทว่า "ปารคู" ความว่า ถึงฝั่งแล้วด้วยอำนาจแห่งความบริบูรณ์ของการตรัสรู้ด้วยปัญญาเครื่องกำหนดรู้, เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงถึงฝั่งแล้วในสมุทัยอันเป็นเหตุของอุปาทานขันธ์เหล่านั้น, ในนิโรธมีความไม่เป็นไปแห่งสมุทัยนั้นเป็นลักษณะ, และในปฏิปทาอันเป็นทางดำเนินไปสู่นิโรธ ด้วยอำนาจแห่งความบริบูรณ์ของการตรัสรู้ด้วยการละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ. บทว่า "โหติ พฺราหฺมโณ" ความว่า ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะมีบาปอันลอยแล้วโดยประการทั้งปวงอย่างนี้, แม้ในการตรัสรู้อัตภาพของตนโดยประการทั้งปวง ก็ย่อมมีการตรัสรู้สัจจะ ๔. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า "เราบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก... ในร่างกายที่ยาวประมาณวาหนึ่งนี้แหละ ซึ่งยังมีสัญญาและใจ" เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สเกสุ ธมฺเมสุ" ความว่า ในธรรมของตน, ธรรมของตน ได้แก่ ธรรมมีศีลเป็นต้นของบุคคลผู้ใคร่ประโยชน์. เพราะว่า ธรรมอันผ่องแผ้วมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติเป็นต้น ชื่อว่าเป็นธรรมของบุรุษนั้นโดยการให้สำเร็จประโยชน์สุขส่วนเดียว, ไม่ใช่ธรรมของตน เหมือนสังกิเลสธรรมอันนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า "ปารคู" ความว่า ถึงแล้วซึ่งฝั่งคือที่สุด เพราะความบริบูรณ์แห่งธรรมมีศีลเป็นต้นเหล่านั้น

Tattha sīlaṃ tāva lokiyalokuttaravasena duvidhaṃ. Tesu lokiyaṃ pubbabhāgasīlaṃ. Taṃ saṅkhepato pātimokkhasaṃvarādivasena catubbidhaṃ, vitthārato pana anekappabhedaṃ. Lokuttaraṃ maggaphalavasena duvidhaṃ, atthato sammāvācāsammākammantasammāājīvā. Yathā ca sīlaṃ, tathā samādhipaññā ca lokiyalokuttaravasena duvidhā. Tattha lokiyasamādhi saha upacārena aṭṭha samāpattiyo, lokuttarasamādhi maggapariyāpanno[Pg.63]. Paññāpi lokiyā sutamayā, cintāmayā, bhāvanāmayā ca sāsavā, lokuttarā pana maggasampayuttā phalasampayuttā ca. Vimutti nāma phalavimutti nibbānañca, tasmā sā lokuttarāva. Vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva, taṃ ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇabhāvato. Evaṃ etesaṃ sīlādidhammānaṃ attano santāne arahattaphalādhigamena anavasesato nibbattapāripūriyā pāraṃ pariyantaṃ gatoti sakesu dhammesu pāragū.

ในธรรมเหล่านั้น ศีลก่อน มี ๒ อย่าง โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ใน ๒ อย่างนั้น โลกิยศีลคือปุพพภาคศีล. ศีลนั้นโดยย่อมี ๔ อย่าง โดยเป็นปาฏิโมกขสังวรศีลเป็นต้น, ส่วนโดยพิสดารมีหลายประเภท. โลกุตตรศีลมี ๒ อย่าง โดยเป็นมรรคศีลและผลศีล, โดยอรรถได้แก่ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ. ศีลเป็นฉันใด สมาธิและปัญญาก็เป็นฉันนั้น คือมี ๒ อย่าง โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ใน ๒ อย่างนั้น โลกิยสมาธิได้แก่สมาบัติ ๘ พร้อมทั้งอุปจาระ, โลกุตตรสมาธิได้แก่สมาธิที่นับเนื่องในมรรค. แม้ปัญญาที่เป็นโลกิยะ ได้แก่ สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา และภาวนามยปัญญาที่เป็นสาสวะ, ส่วนปัญญาที่เป็นโลกุตตระ ได้แก่ ปัญญาที่สัมปยุตด้วยมรรคและสัมปยุตด้วยผล. วิมุตติ ได้แก่ ผลวิมุตติและนิพพาน, เพราะฉะนั้น วิมุตตินั้นเป็นโลกุตตระอย่างเดียว. วิมุตติญาณทัสสนะเป็นโลกิยะเท่านั้น, วิมุตติญาณทัสสนะนั้นมี ๑๙ อย่าง เพราะเป็นปัจจเวกขณญาณ. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ชื่อว่าเป็นผู้ถึงฝั่งในธรรมของตน เพราะถึงแล้วซึ่งฝั่งคือที่สุด ด้วยความบริบูรณ์ที่เกิดขึ้นโดยไม่มีส่วนเหลือแห่งธรรมมีศีลเป็นต้นเหล่านี้ในสันดานของพระองค์ ด้วยการบรรลุอรหัตตผล

Atha vā sotāpattiphalādhigamena sīlasmiṃ pāragū. So hi ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti vutto, sotāpannaggahaṇeneva cettha sakadāgāmīpi gahito hoti. Anāgāmiphalādhigamena samādhismiṃ pāragū. So hi ‘‘samādhismiṃ paripūrakārī’’ti vutto. Arahattaphalādhigamena itaresu tīsu pāragū. Arahā hi paññāvepullappattiyā aggabhūtāya akuppāya cetovimuttiyā adhigatattā paccavekkhaṇañāṇassa ca pariyosānagamanato paññāvimuttivimuttiñāṇadassanesu pāragū nāma hoti. Evaṃ sabbathāpi catūsu ariyasaccesu catumaggavasena pariññādisoḷasavidhāya kiccanipphattiyā yathāvuttesu tasmiṃ tasmiṃ kāle sakesu dhammesu pāragato.

อีกอย่างหนึ่ง, บุคคลเป็นผู้ถึงฝั่งในศีลด้วยการบรรลุโสดาปัตติผล. เพราะว่า ท่านกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์", และในที่นี้ แม้สกทาคามีบุคคลก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาโสดาบันบุคคลนั่นเทียว. บุคคลเป็นผู้ถึงฝั่งในสมาธิด้วยการบรรลุอนาคามิผล. เพราะว่า ท่านกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "เป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์". บุคคลเป็นผู้ถึงฝั่งในธรรม ๓ อย่างที่เหลือด้วยการบรรลุอรหัตตผล. เพราะว่า พระอรหันต์ชื่อว่าเป็นผู้ถึงฝั่งในปัญญาวิมุตติและวิมุตติญาณทัสสนะ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา, เพราะบรรลุเจโตวิมุตติอันเลิศ ไม่กำเริบ, และเพราะปัจจเวกขณญาณถึงที่สุด. โดยประการทั้งปวงอย่างนี้, ในกาลนั้นๆ ตามที่กล่าวแล้ว บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงฝั่งในธรรมของตน เพราะความสำเร็จแห่งกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้น ในอริยสัจ ๔ ด้วยอำนาจแห่งมรรค ๔

Hoti brāhmaṇoti tadā so bāhitapāpadhammatāya paramatthabrāhmaṇo hoti. Atha etaṃ pisācañca, pakkulañcātivattatīti tato yathāvuttapāragamanato atha pacchā, ajakalāpaka, etaṃ tayā dassitaṃ pisitāsanatthamāgataṃ pisācaṃ bhayajananatthaṃ samuṭṭhāpitaṃ akkulapakkulikañca ativattati, atikkamati, abhibhavati, taṃ na bhāyatīti attho.

ในกาลนั้น บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว จึงชื่อว่าเป็นปรมัตถพราหมณ์ ส่วนคำว่า 'Atha etaṃ pisācañca, pakkulañcātivattatī' มีความว่า ต่อจากนั้น เพราะเหตุที่ก้าวล่วงไปสู่ฝั่งตามที่กล่าวแล้ว ภายหลัง (พระองค์) ย่อมก้าวล่วง ก้าวข้าม ครอบงำ ซึ่งปิศาจตนนี้ที่อชกลาปกะท่านแสดงแล้ว มาเพื่อหวังจะกินเนื้อ และซึ่งเสียงอักกุละปักกุลิกะที่ท่านบันดาลขึ้นเพื่อทำให้เกิดความกลัว (พระองค์) ย่อมไม่ทรงกลัวสิ่งนั้นเลย

Ayampi gāthā arahattameva ullapitvā kathitā. Atha ajakalāpako attanā katena tathārūpenapi paṭibhayarūpena vibhiṃsanena akampanīyassa bhagavato taṃ tādibhāvaṃ disvā ‘‘aho acchariyamanussovatāya’’nti pasannamānaso pothujjanikāya saddhāya attani niviṭṭhabhāvaṃ vibhāvento satthu sammukhā upāsakattaṃ pavedesi.

แม้คาถานี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสโดยทรงยกย่องพระอรหัตผลนั่นเอง ครั้งนั้น อชกลาปกยักษ์ได้เห็นความเป็นเช่นนั้นของพระผู้มีพระภาคผู้ไม่ทรงหวั่นไหว แม้ด้วยการข่มขู่ที่มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวเช่นนั้นที่ตนทำแล้ว จึงมีใจเลื่อมใสว่า 'โอ มนุษย์ผู้นี้น่าอัศจรรย์หนอ' แสดงความเป็นผู้มีศรัทธาอย่างปุถุชนตั้งมั่นในตนแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในเบื้องพระพักตร์ของพระศาสดา

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัตตมสูตร จบ

8. Saṅgāmajisuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสังคามชิสูตร

8. Aṭṭhame [Pg.64] saṅgāmajīti evaṃnāmo. Ayañhi āyasmā sāvatthiyaṃ aññatarassa mahāvibhavassa seṭṭhino putto, vayappattakāle mātāpitūhi patirūpena dārena niyojetvā sāpateyyaṃ niyyātetvā gharabandhanena baddho hoti. So ekadivasaṃ sāvatthivāsino upāsake pubbaṇhasamayaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā sāyanhasamaye suddhavatthe suddhuttarāsaṅge gandhamālādihatthe dhammassavanatthaṃ jetavanābhimukhe gacchante disvā ‘‘kattha tumhe gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘dhammassavanatthaṃ jetavane satthu santika’’nti vutte ‘‘tena hi ahampi gamissāmī’’ti tehi saddhiṃ jetavanaṃ agamāsi. Tena ca samayena bhagavā kañcanaguhāyaṃ sīhanādaṃ nadanto kesarasīho viya saddhammamaṇḍape paññattavarabuddhāsane nisīditvā catuparisamajjhe dhammaṃ deseti.

๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า สังคามชิ เป็นชื่อของท่านผู้นี้ ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้เป็นบุตรของเศรษฐีผู้มีทรัพย์สมบัติมากคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ในกาลที่ถึงพร้อมด้วยวัย มารดาบิดาได้ประกอบกับภรรยาที่สมควรกัน มอบทรัพย์สมบัติให้แล้ว ผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือเรือน วันหนึ่ง ท่านเห็นอุบาสกชาวกรุงสาวัตถีทั้งหลาย ในเวลาเช้าถวายทาน สมาทานศีลแล้ว ในเวลาเย็น นุ่งห่มผ้าสะอาด มีผ้าห่มสะอาด ในมือมีของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น กำลังเดินมุ่งหน้าไปสู่พระเชตวันเพื่อฟังธรรม จึงถามว่า 'พวกท่านจะไปไหนกัน' เมื่ออุบาสกเหล่านั้นตอบว่า 'พวกเราจะไปสู่สำนักของพระศาสดาที่พระเชตวันเพื่อฟังธรรม' ท่านจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น แม้เราก็จะไปด้วย' แล้วได้ไปสู่พระเชตวันพร้อมกับอุบาสกเหล่านั้น ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑปแห่งสัทธรรม ทรงแสดงธรรมอยู่ท่ามกลางบริษัท ๔ ดุจราชสีห์มีขนคอ บันลือสีหนาทอยู่ในถ้ำทอง

Atha kho te upāsakā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, saṅgāmajipi kulaputto tassā parisāya pariyante dhammaṃ suṇanto nisīdi. Bhagavā anupubbikathaṃ kathetvā cattāri saccāni pakāsesi, saccapariyosāne anekesaṃ pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Saṅgāmajipi kulaputto sotāpattiphalaṃ patvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā pabbajjaṃ yāci ‘‘pabbājetha maṃ bhagavā’’ti. ‘‘Anuññātosi pana tvaṃ mātāpitūhi pabbajjāyā’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante, anuññāto’’ti. ‘‘Na kho, saṅgāmaji, tathāgatā mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ pabbājentī’’ti. ‘‘Sohaṃ, bhante, tathā karissāmi, yathā maṃ mātāpitaro pabbajituṃ anujānantī’’ti. So bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā mātāpitaro upasaṅkamitvā, ‘‘ammatātā, anujānātha maṃ pabbajitu’’nti āha. Tato paraṃ raṭṭhapālasutte (ma. ni. 2.293 ādayo) āgatanayena veditabbaṃ.

ครั้งนั้นแล อุบาสกเหล่านั้นถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้สังคามชิกุลบุตรก็นั่งฟังธรรมอยู่ที่ท้ายสุดของบริษัทนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอนุปุพพิกถาแล้ว ทรงประกาศสัจจะ ๔ ในเวลาจบสัจจะ ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์หลายพัน แม้สังคามชิกุลบุตรก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล เมื่อบริษัทลุกขึ้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ทูลขอบรรพชาว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดให้ข้าพระองค์บรรพชาเถิด' (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) 'ดูก่อนสังคามชิ ก็ท่านได้รับอนุญาตจากมารดาบิดาเพื่อการบรรพชาแล้วหรือ' (เขาทูลตอบว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ยังไม่ได้รับอนุญาต' (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) 'ดูก่อนสังคามชิ พระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ให้บุตรที่มารดาบิดายังไม่อนุญาตบรรพชา' (เขาทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มารดาบิดาจะอนุญาตให้ข้าพระองค์บรรพชาได้อย่างไร ข้าพระองค์จักกระทำอย่างนั้น' ท่านถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหามารดาบิดา กล่าวว่า 'คุณแม่คุณพ่อ ขอจงอนุญาตให้ลูกบวชเถิด' เรื่องราวหลังจากนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาในรัฏฐปาลสูตร

Atha so ‘‘pabbajitvā attānaṃ dassessāmī’’ti paṭiññaṃ datvā anuññāto mātāpitūhi bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Alattha kho ca bhagavato santike pabbajjaṃ upasampadañca, acirūpasampanno ca pana so uparimaggatthāya ghaṭento vāyamanto aññatarasmiṃ araññāvāse vassaṃ vasitvā chaḷabhiñño hutvā vutthavasso bhagavantaṃ dassanāya mātāpitūnañca [Pg.65] paṭissavamocanatthaṃ sāvatthiṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā saṅgāmaji sāvatthiṃ anuppatto hotī’’ti.

ครั้งนั้น กุลบุตรนั้นให้ปฏิญญาว่า 'ข้าพเจ้าบวชแล้วจักกลับมาให้เห็น' มารดาบิดาจึงอนุญาตให้แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลขอบรรพชา ท่านได้บรรพชาและอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วแล ก็ท่านอุปสมบทได้ไม่นาน พากเพียรพยายามอยู่เพื่อมรรคเบื้องสูง จำพรรษาอยู่ในอรัญญาวาสแห่งหนึ่ง เป็นผู้ได้อภิญญา ๖ แล้ว เมื่อออกพรรษาแล้ว จึงเดินทางไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค และเพื่อเปลื้องตนจากปฏิญญาที่ให้ไว้แก่มารดาบิดา เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสังคามชิได้เดินทางถึงกรุงสาวัตถีแล้ว'

So hāyasmā dhuragāme piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto jetavanaṃ pavisitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ katapaṭisanthāro aññaṃ byākaritvā puna bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā nikkhamitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Athassa mātāpitaro ñātimittā cassa āgamanaṃ sutvā, ‘‘saṅgāmaji, kira idhāgato’’ti haṭṭhatuṭṭhā turitaturitā vihāraṃ gantvā pariyesantā naṃ tattha nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘mā aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājāno hareyyuṃ, appiyā dāyādā vā gaṇheyyuṃ, nālaṃ pabbajjāya, ehi, tāta, vibbhamā’’ti yāciṃsu. Taṃ sutvā thero ‘‘ime mayhaṃ kāmehi anatthikabhāvaṃ na jānanti, gūthadhārī viya gūthapiṇḍe kāmesuyeva allīyanaṃ icchanti, nayime sakkā dhammakathāya saññāpetu’’nti assuṇanto viya nisīdi. Te nānappakāraṃ yācitvā attano vacanaṃ aggaṇhantaṃ disvā gharaṃ pavisitvā puttena saddhiṃ tassa bhariyaṃ saparivāraṃ uyyojesuṃ ‘‘mayaṃ nānappakāraṃ taṃ yācantāpi tassa manaṃ alabhitvā āgatā, gaccha tvaṃ, bhadde, tava bhattāraṃ puttasandassanena yācitvā saññāpehī’’ti. Tāya kira āpannasattāya ayamāyasmā pabbajito. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā dārakamādāya mahatā parivārena jetavanaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘assosi kho āyasmato saṅgāmajissā’’tiādi.

ได้ยินว่า ท่านพระสังคามชินั้น เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านใกล้ประตูเมือง ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปยังพระเชตวัน เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ได้กระทำการปฏิสันถารกับพระผู้มีพระภาคแล้ว พยากรณ์พระอรหัตผลแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคอีกครั้ง กระทำประทักษิณแล้ว ออกไปนั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้งนั้น มารดาบิดาและญาติมิตรของท่านได้ฟังข่าวการมาของท่านแล้ว ดีใจร่าเริงว่า 'ได้ยินว่า สังคามชิมาถึงที่นี่แล้ว' จึงรีบด่วนไปยังวิหาร เที่ยวค้นหาท่าน เห็นท่านนั่งอยู่ที่นั่นแล้ว จึงเข้าไปหา กระทำการปฏิสันถารแล้ว ได้วิงวอนว่า 'ขอทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรสืบสกุลของพวกเรา อย่าได้ถูกพระราชาทั้งหลายยึดไปเลย หรือขอทายาทที่ไม่เป็นที่รักอย่าได้ยึดเอาไปเลย พรหมจรรย์ไม่สมควร (แก่ท่าน) มาเถิด พ่อสังคามชิ จงสึกเถิด' พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว คิดว่า 'คนเหล่านี้ไม่รู้ถึงความที่เราไม่มีความต้องการในกามทั้งหลาย พวกเขาย่อมต้องการความข้องอยู่แต่ในกามทั้งหลาย ดุจสุกรที่กินคูถต้องการก้อนคูถฉะนั้น เราไม่สามารถจะให้คนเหล่านี้เข้าใจด้วยธรรมกถาได้' จึงนั่งนิ่งประดุจมิได้ยิน ชนเหล่านั้นวิงวอนด้วยประการต่างๆ แล้ว เมื่อเห็นท่านไม่รับฟังคำของตน จึงกลับเข้าบ้านแล้วส่งภรรยาของท่านพร้อมทั้งบุตรและบริวารมา โดยกล่าวว่า 'พวกเราวิงวอนเขานานาประการ ก็ไม่ได้ใจของเขา จึงกลับมา เจ้าจงไปเถิด นางผู้เจริญ จงไปวิงวอนสามีของเจ้าด้วยการให้เห็นบุตร แล้วจงทำให้เขาเข้าใจเถิด' ได้ยินว่า ท่านพระเถระนี้บวชในขณะที่ภรรยานั้นกำลังตั้งครรภ์ นางรับคำว่า 'ดีแล้ว' แล้วอุ้มเด็กไปสู่พระเชตวันพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก อาศัยการไปของภรรยานั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า 'อัสโสสิ โข อายสมโต สังคามชิสฺส' เป็นอาทิ

Tattha purāṇadutiyikāti pubbe gihikāle pādaparicaraṇavasena dutiyikā, bhariyāti attho. Ayyoti ‘‘ayyaputto’’ti vattabbe pabbajitānaṃ anucchavikavohārena vadati. Kirāti anussavanatthe nipāto, tassa anuppatto kirāti sambandho veditabbo. Khuddaputtañhi samaṇa, posa manti āpannasattameva maṃ chaḍḍetvā pabbajito, sāhaṃ etarahi khuddaputtā, tādisaṃ maṃ chaḍḍetvāva tava samaṇadhammakaraṇaṃ ayuttaṃ, tasmā, samaṇa, puttadutiyaṃ maṃ ghāsacchādanādīhi bharassūti. Āyasmā pana, saṅgāmaji, indriyāni ukkhipitvā taṃ neva oloketi, nāpi ālapati. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ vutte āyasmā saṅgāmaji tuṇhī ahosī’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า purāṇadutiyikā ความว่า ภรรยาผู้เป็นคนที่สอง (คือผู้ร่วมชีวิต) โดยการปรนนิบัติรับใช้ที่เท้าในสมัยที่เป็นคฤหัสถ์ในกาลก่อน. บทว่า Ayyo คือ เมื่อควรจะกล่าวว่า 'อัยยบุตร' แต่นางกล่าวด้วยถ้อยคำที่เหมาะสมแก่บรรพชิต. คำว่า Kira เป็นนิบาตในอรรถว่า ได้ยินมาว่า พึงทราบความเชื่อมโยงว่า 'ได้ยินว่า (เขา) มาถึงแล้ว'. ประโยคว่า Khuddaputtañhi samaṇa, posa maṃ ความว่า ท่านทอดทิ้งฉันไปบวชในขณะที่ฉันกำลังตั้งครรภ์ บัดนี้ฉันมีลูกน้อย การที่ท่านทอดทิ้งฉันผู้เป็นเช่นนั้นแล้วไปบำเพ็ญสมณธรรมจึงไม่สมควร เพราะฉะนั้น ข้าแต่สมณะ ท่านจงเลี้ยงดูฉันผู้มีลูกเป็นคนที่สองด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้นเถิด. ส่วนท่านพระสังคามชิ ทอดสายตาลง (สำรวมอินทรีย์) ไม่มองดูนาง และไม่พูดด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่อนางกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสังคามชิก็ได้นิ่งเสีย'.

Sā [Pg.66] tikkhattuṃ tatheva vatvā tuṇhībhūtameva taṃ disvā ‘‘purisā nāma bhariyāsu nirapekkhāpi puttesu sāpekkhā honti, puttasineho pitu aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhati, tasmā puttapemenāpi mayhaṃ vase vatteyyā’’ti maññamānā puttaṃ therassa aṅke nikkhipitvā ekamantaṃ apakkamma ‘‘eso te, samaṇa, putto, posa na’’nti vatvā thokaṃ agamāsi. Sā kira samaṇatejenassa sammukhe ṭhātuṃ nāsakkhi. Thero dārakampi neva oloketi nāpi ālapati. Atha sā itthī avidūre ṭhatvā mukhaṃ parivattetvā olokentī therassa ākāraṃ ñatvā paṭinivattitvā ‘‘puttenapi ayaṃ samaṇo anatthiko’’ti dārakaṃ gahetvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā’’tiādi.

นางกล่าวอย่างนั้นถึง 3 ครั้ง เมื่อเห็นท่านนิ่งเฉย จึงคิดว่า 'ธรรมดาผู้ชายแม้จะไม่มีความอาลัยในภรรยา แต่ย่อมมีความอาลัยในบุตร ความรักในบุตรย่อมหยั่งลึกถึงเยื่อในกระดูกของบิดา เพราะฉะนั้น ท่านควรจะอยู่ในอำนาจของฉันด้วยความรักในบุตรบ้าง' จึงวางบุตรไว้บนตักของพระเถระแล้วหลีกไปข้างหนึ่ง กล่าวว่า 'ข้าแต่สมณะ นี่คือบุตรของท่าน ท่านจงเลี้ยงดูเขาเถิด' แล้วเดินไปหน่อยหนึ่ง. ได้ยินว่า นางไม่สามารถยืนอยู่ต่อหน้าพระเถระได้เพราะเดชแห่งสมณะ. พระเถระแม้แต่เด็กก็ไม่มองดูและไม่พูดด้วย. ลำดับนั้น หญิงนั้นยืนอยู่ในที่ไม่ไกล เหลียวหน้ากลับมามองดู เมื่อทราบอาการของพระเถระแล้วจึงกลับมา คิดว่า 'สมณะรูปนี้แม้แต่บุตรก็ไม่ต้องการ' จึงอุ้มเด็กแล้วหลีกไป. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ลำดับนั้นแล อดีตภรรยาของท่านพระสังคามชิ...'

Tattha puttenapīti ayaṃ samaṇo attano orasaputtenapi anatthiko, pageva aññehīti adhippāyo. Dibbenāti ettha dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idampi catutthajjhānasamādhinibbattaṃ abhiññācakkhuṃ tādisanti dibbaṃ viyāti dibbaṃ, dibbavihārasannissayena laddhattā vā dibbaṃ, mahājutikattā mahāgatikattā vā dibbaṃ, tena dibbena. Visuddhenāti nīvaraṇādisaṃkilesavigamena suparisuddhena. Atikkantamānusakenāti manussānaṃ visayātītena. Imaṃ evarūpaṃ vippakāranti imaṃ evaṃ vippakāraṃ yathāvuttaṃ pabbajitesu asāruppaṃ aṅke puttaṭṭhapanasaṅkhātaṃ virūpakiriyaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า puttenapi ความว่า สมณะรูปนี้แม้แต่บุตรที่เกิดจากอกของตนก็ยังไม่ต้องการ จะกล่าวไปไยถึงสิ่งอื่นเล่า นี้เป็นอธิบายของนาง. บทว่า Dibbenāti ในที่นี้ (จักษุ) ชื่อว่า ทิพย์ เพราะคล้ายกับทิพย์. ด้วยว่า ประสาทจักษุอันเป็นทิพย์ของเหล่าเทวดาที่เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกระคนด้วยดี เสลด และเลือดเป็นต้น สามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. แม้อภิญญาจักษุนี้ที่เกิดจากจตุตถฌานสมาธิก็เป็นเช่นนั้น ชื่อว่า ทิพย์ เพราะเหมือนทิพย์ หรือชื่อว่า ทิพย์ เพราะได้มาด้วยการอาศัยทิพพวิหาร หรือชื่อว่า ทิพย์ เพราะมีอานุภาพมากและมีทางไปกว้างขวาง ด้วยจักษุอันเป็นทิพย์นั้น. บทว่า Visuddhena ความว่า บริสุทธิ์ยิ่งเพราะปราศจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองมีนิวรณ์เป็นต้น. บทว่า Atikkantamānusakena ความว่า ล่วงพ้นวิสัยของมนุษย์. บทว่า Imaṃ evarūpaṃ vippakāraṃ ความว่า ความแปรปรวนเช่นนี้ คือการกระทำที่ไม่เหมาะสมแก่บรรพชิตตามที่กล่าวมาแล้ว อันได้แก่การวางบุตรไว้บนตัก.

Etamatthanti etaṃ āyasmato saṅgāmajissa puttadārādīsu sabbattha nirapekkhabhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ tassa iṭṭhāniṭṭhādīsu tādibhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthṃ ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือความเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในกามคุณทั้งปวงมีบุตรและภรรยาเป็นต้น ของท่านพระสังคามชิ โดยอาการทั้งปวง. บทว่า Imaṃ udānaṃ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ที่แสดงถึงความเป็นผู้คงที่ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้นของท่าน.

Tattha āyantinti āgacchantiṃ, purāṇadutiyikanti adhippāyo. Nābhinandatīti daṭṭhuṃ maṃ āgatāti na nandati na tussati. Pakkamantinti sā ayaṃ mayā asammoditāva gacchatīti gacchantiṃ. Na socatīti na cittasantāpamāpajjati. Yena pana kāraṇena thero evaṃ nābhinandati na socati, taṃ dassetuṃ ‘‘saṅgā saṅgāmajiṃ mutta’’nti vuttaṃ. Tattha saṅgāti rāgasaṅgo dosamohamānadiṭṭhisaṅgoti pañcavidhāpi saṅgā samucchedappaṭipassaddhivimuttīhi [Pg.67] vimuttaṃ saṅgāmajiṃ bhikkhuṃ. Tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti taṃ tādibhāvappattaṃ khīṇāsavaṃ ahaṃ sabbaso bāhitapāpattā brāhmaṇanti vadāmīti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า Āyantiṃ ความว่า อดีตภรรยาผู้กำลังมา นี้เป็นอธิบาย. บทว่า Nābhinandati ความว่า ไม่ยินดี ไม่เพลิดเพลินว่า 'นางมาเพื่อจะดูเรา'. บทว่า Pakkamantiṃ ความว่า (เห็นนาง) ผู้กำลังไปว่า 'นางนี้ไปแล้วเพราะเราไม่พูดจาปราศรัยด้วย'. บทว่า Na socati ความว่า ไม่ถึงความเร่าร้อนใจ. เพื่อจะแสดงเหตุที่พระเถระไม่ยินดีและไม่เศร้าโศกอย่างนั้น จึงตรัสว่า 'saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ'. ในบทนั้น บทว่า Saṅgā ได้แก่ เครื่องข้อง 5 ประการ คือ เครื่องข้องคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ และทิฏฐิ. (ทรงหมายถึง) ภิกษุชื่อสังคามชิผู้พ้นแล้วด้วยสมุจเฉทวิมุตติและปฏิปัสสัทธิวิมุตติ. บทว่า Tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ ความว่า เราตถาคตเรียกพระขีณาสพผู้บรรลุตาทิภาวะนั้นว่าเป็นพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยบาปได้โดยประการทั้งปวง.

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งสูตรที่ 8 จบแล้ว.

9. Jaṭilasuttavaṇṇanā

๙. การพรรณนาความแห่งชฎิลสูตร

9. Navame gayāyanti ettha gayāti gāmopi titthampi vuccati. Gayāgāmassa hi avidūre viharanto bhagavā ‘‘gayāyaṃ viharatī’’ti vuccati, tathā gayātitthassa. Gayātitthanti hi gayāgāmassa avidūre ekā pokkharaṇī atthi nadīpi, tadubhayaṃ ‘‘pāpapavāhanatittha’’nti lokiyamahājano samudācarati. Gayāsīseti gajasīsasadisasikharo tattha eko pabbato gayāsīsanāmako, yattha hatthikumbhasadiso piṭṭhipāsāṇo bhikkhusahassassa okāso pahoti, tatra bhagavā viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘gayāyaṃ viharati gayāsīse’’ti.

๙. ในสูตรที่ 9 บทว่า Gayāyaṃ ในที่นี้ คำว่า คยา หมายถึงทั้งหมู่บ้านและท่าน้ำ. ด้วยว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไม่ไกลจากหมู่บ้านคยา จึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ที่คยา' แม้ในท่าคยาก็เช่นเดียวกัน. ด้วยว่า ที่ท่าคยานั้น มีสระโบกขรณีแห่งหนึ่งและแม่น้ำอยู่ไม่ไกลจากหมู่บ้านคยา มหาชนชาวโลกเรียกทั้งสองอย่างนั้นว่า 'ท่าลอยบาป'. บทว่า Gayāsīse ความว่า ในที่นั้นมีภูเขาชื่อคยาสีสะ มียอดคล้ายศีรษะช้าง ซึ่งบนหลังหินที่คล้ายกับกระพองช้างนั้น มีที่ว่างพอสำหรับภิกษุพันรูป พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ที่คยาสีสะ ใกล้หมู่บ้านคยา'.

Jaṭilāti tāpasā. Te hi jaṭādhāritāya idha ‘‘jaṭilā’’ti vuttā. Antaraṭṭhake himapātasamayeti hemantassa utuno abbhantarabhūte māghamāsassa avasāne cattāro phagguṇamāsassa ādimhi cattāroti aṭṭhadivasaparimāṇe himassa patanakāle. Gayāyaṃ ummujjantīti keci tasmiṃ titthasammate udake paṭhamaṃ nimuggasakalasarīrā tato ummujjanti vuṭṭhahanti uppilavanti. Nimujjantīti sasīsaṃ udake osīdanti. Ummujjanimujjampi karontīti punappunaṃ ummujjananimujjanānipi karonti.

บทว่า Jaṭilā ได้แก่ พวกดาบส. ในที่นี้เรียกพวกเขาว่า 'ชฎิล' เพราะเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งชฎา. บทว่า Antaraṭṭhake himapātasamaye ความว่า ในช่วงเวลาที่หิมะตกตลอดระยะเวลา 8 วัน คือ 4 วันสุดท้ายของเดือนมาฆะ และ 4 วันแรกของเดือนผักคุณะ ซึ่งอยู่ในช่วงกลางฤดูหนาว. บทว่า Gayāyaṃ ummujjanti ความว่า คนบางพวกดำลงไปทั้งตัวในน้ำที่สมมติว่าเป็นท่านั้นก่อน แล้วจึงโผล่ขึ้นมา ลุกขึ้นมา ลอยตัวขึ้นมา. บทว่า Nimujjanti ความว่า ดำลงไปในน้ำพร้อมกับศีรษะ. บทว่า Ummujjanimujjampi karonti ความว่า กระทำการผุดขึ้นและดำลงซ้ำแล้วซ้ำเล่า.

Tattha hi keci ‘‘ekummujjaneneva pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, te ummujjanameva katvā gacchanti. Ummujjanaṃ pana nimujjanamantarena natthīti avinābhāvato nimujjanampi te karontiyeva. Yepi ‘‘ekanimujjaneneva pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, tepi ekavārameva nimujjitvā vuttanayena avinābhāvato ummujjanampi katvā pakkamanti. Ye pana ‘‘tasmiṃ titthe nimujjaneneva pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, te tattha nimujjitvā assāse sannirumbhitvā maruppapātapatitā viya tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti[Pg.68]. Apare ‘‘punappunaṃ ummujjananimujjanāni katvā nhāte pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, te kālena kālaṃ ummujjananimujjanāni karonti. Te sabbepi sandhāya vuttaṃ – ‘‘ummujjantipi nimujjantipi ummujjanimujjampi karontī’’ti. Ettha ca kiñcāpi nimujjanapubbakaṃ ummujjanaṃ, nimujjanameva pana karontā katipayā, ummujjanaṃ tadubhayañca karontā bahūti tesaṃ yebhuyyabhāvadassanatthaṃ ummujjanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Tathā sambahulā jaṭilāti jaṭilānaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ, muṇḍasikhaṇḍinopi ca brāhmaṇā udakasuddhikā tasmiṃ kāle tattha tathā karonti.

จริงอยู่ ในบรรดาคนเหล่านั้น บางพวกมีความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์จากบาปย่อมมีได้ด้วยการผุดขึ้นครั้งเดียว’ พวกเขาจึงทำเพียงการผุดขึ้นแล้วก็ไป แต่ว่าการผุดขึ้นจะไม่มีเว้นจากการดำลง เพราะฉะนั้น เนื่องจากเป็นสิ่งที่แยกกันไม่ได้ พวกเขาจึงย่อมทำการดำลงด้วยนั่นเทียว แม้พวกใดมีความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์จากบาปย่อมมีได้ด้วยการดำลงครั้งเดียว’ แม้พวกเขาก็ดำลงเพียงครั้งเดียวแล้ว ทำการผุดขึ้นด้วยเพราะเป็นสิ่งที่แยกกันไม่ได้โดยนัยที่กล่าวแล้ว จึงหลีกไป ส่วนพวกใดมีความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์จากบาปย่อมมีได้ด้วยการดำลงในท่าน้ำนั้น’ พวกเขาก็ดำลงในที่นั้น กลั้นลมหายใจเข้าออก ราวกับคนที่ตกลงไปในเหว ย่อมถึงความสิ้นชีวิตในที่นั้นนั่นเอง พวกอื่นมีความเห็นว่า ‘เมื่อทำการผุดขึ้นและดำลงบ่อยๆ แล้วอาบ ความบริสุทธิ์จากบาปย่อมมี’ พวกเขาก็ทำการผุดขึ้นและดำลงเป็นครั้งคราว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงคนเหล่านั้นทั้งหมดจึงตรัสว่า ‘ย่อมผุดขึ้นบ้าง ย่อมดำลงบ้าง ย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงบ้าง’ และในคำนั้น แม้ว่าการผุดขึ้นจะมีการดำลงมาก่อน แต่พวกที่ทำเพียงการดำลงมีจำนวนน้อย ส่วนพวกที่ทำการผุดขึ้นและทำทั้งสองอย่างมีจำนวนมาก เพื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีจำนวนมากของพวกเขาเหล่านั้น จึงตรัสถึงการผุดขึ้นไว้ก่อน เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ‘ชฎิลจำนวนมาก’ เพราะความเป็นผู้มีจำนวนมากของพวกชฎิล แม้พวกพราหมณ์โล้นและพราหมณ์ไว้จุก ผู้มีความเห็นว่าบริสุทธิ์ได้ด้วยน้ำ ก็ย่อมทำเช่นนั้นในที่นั้นในกาลนั้น

Osiñcantīti keci gayāya udakaṃ hatthena gahetvā attano sīse ca sarīre ca osiñcanti, apare ghaṭehi udakaṃ gahetvā tīre ṭhatvā tathā karonti. Aggiṃ juhantīti keci gayātīre vediṃ sajjetvā dhūmadabbhipūjādike upakaraṇe upanetvā aggihutaṃ juhanti aggihutaṃ paricaranti. Iminā suddhīti iminā gayāyaṃ ummujjanādinā aggiparicaraṇena ca pāpamalato suddhi pāpapavāhanā saṃsārasuddhi eva vā hotīti evaṃdiṭṭhikā hutvāti attho.

บทว่า โอสิญฺจนฺติ ความว่า บางพวกใช้มือตักน้ำจากแม่น้ำคยาแล้วรดศีรษะและร่างกายของตน พวกอื่นใช้หม้อตักน้ำแล้วยืนอยู่ที่ฝั่งทำเช่นนั้น บทว่า อคฺคึ ชุหนฺติ ความว่า บางพวกจัดเตรียมยัญเวทีที่ฝั่งแม่น้ำคยา นำอุปกรณ์มีเครื่องบูชาคือควันและทัพพีเป็นต้นเข้าไปแล้ว ย่อมบูชาไฟ บำเรอไฟ บทว่า อิมินา สุทฺธิ ความว่า เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความบริสุทธิ์จากมลทินคือบาป การลอยบาป หรือความบริสุทธิ์จากสังสารวัฏ ย่อมมีได้ด้วยการผุดขึ้นเป็นต้นในแม่น้ำคยานี้ และด้วยการบำเรอไฟนี้’

Ummujjanādi cettha nidassanamattaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tesu hi keci udakavāsaṃ vasanti, keci udakassañjaliṃ denti, keci tasmiṃ udake ṭhatvā candimasūriye anuparivattanti, keci anekasahassavāraṃ sāvittiādike japanti, keci ‘‘inda āgacchā’’tiādinā vijjājapaṃ avhāyanti, keci mahatupaṭṭhānaṃ karonti, evañca karontā keci otaranti, keci uttaranti keci uttaritvā suddhikaācamanaṃ karonti, keci antoudake ṭhitā tantī vādenti, vīṇaṃ vādentīti evamādikā nānappakārakiriyā dassenti. Yasmā vā te evarūpā vikārakiriyā karontāpi tasmiṃ udake nimujjanaummujjanapubbakameva karonti, tasmā taṃ sabbaṃ nimujjanummujjanantogadhameva katvā ‘‘ummujjantī’’tipiādi vuttaṃ. Evaṃ tattha ākulabyākule vattamāne uparipabbate ṭhito bhagavā tesaṃ taṃ kolāhalaṃ sutvā ‘‘kinnu kho eta’’nti olokento taṃ kiriyavikāraṃ addasa, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘addasā kho bhagavā…pe… iminā suddhī’’ti, taṃ vuttatthameva.

พึงทราบว่า การผุดขึ้นเป็นต้นในที่นี้ ตรัสไว้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น จริงอยู่ ในบรรดาคนเหล่านั้น บางพวกอยู่จำในน้ำ บางพวกกระทำอัญชลีต่อน้ำ บางพวกยืนอยู่ในน้ำนั้นแล้วหมุนตัวตามพระจันทร์และพระอาทิตย์ บางพวกสวดสาธยายมนต์สาวิตรีเป็นต้นหลายพันครั้ง บางพวกสวดมนต์เรียกหาเทวดาด้วยคำเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระอินทร์ ขอจงเสด็จมา’ บางพวกทำการบวงสรวงพระพรหม และเมื่อทำอย่างนี้ บางพวกก็ลงไป บางพวกก็ขึ้นมา บางพวกขึ้นมาแล้วก็ทำการบ้วนปากเพื่อความบริสุทธิ์ บางพวกยืนอยู่ในน้ำดีดสายเครื่องดนตรี หรือดีดพิณ ย่อมแสดงกิริยาอาการต่างๆ มีประการดังกล่าวเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าพวกเขาแม้เมื่อทำกิริยาอาการที่ผิดปกติเช่นนี้ ก็ย่อมทำโดยมีการดำและการผุดเป็นเบื้องหน้าในน้ำนั้น เพราะฉะนั้น จึงทรงรวมกิริยาทั้งหมดนั้นเข้าไว้ในการดำและการผุดนั่นเทียว แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อุมฺมุชฺชนฺติปิ’ เมื่อความวุ่นวายสับสนเป็นไปอยู่ในที่นั้นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่บนยอดเขา ทรงสดับเสียงอึกทึกครึกโครมนั้นของพวกเขาแล้ว ทรงตรวจดูอยู่ว่า ‘นี่คืออะไรหนอ’ ได้ทอดพระเนตรเห็นกิริยาอาการที่ผิดปกตินั้น ทรงหมายถึงการนั้นจึงตรัสว่า ‘อทฺทสา โข ภควา...ฯลฯ...อิมินา สุทฺธิ’ คำนั้นมีความหมายตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Etamatthaṃ [Pg.69] viditvāti etaṃ atthaṃ udakorohanādiasuddhimagge tesaṃ suddhimaggaparāmasanaṃ saccādike ca suddhimagge attano aviparītāvabodhaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ udakasuddhiyā asuddhimaggabhāvadīpakaṃ saccādidhammānañca yāthāvato suddhimaggabhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ คือ การยึดถือของพวกเขาว่าหนทางแห่งความบริสุทธิ์ในหนทางที่ไม่บริสุทธิ์มีการลงน้ำเป็นต้น และการตรัสรู้ที่ไม่วิปริตของพระองค์ในหนทางแห่งความบริสุทธิ์มีสัจจะเป็นต้น โดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งแสดงความเป็นหนทางที่ไม่บริสุทธิ์ของความบริสุทธิ์ด้วยน้ำ และซึ่งแสดงความเป็นหนทางแห่งความบริสุทธิ์โดยแท้จริงของธรรมมีสัจจะเป็นต้น

Tattha na udakena sucī hotīti ettha udakenāti udakummujjanādinā. Udakummujjanādi hi idha uttarapadalopena ‘‘udaka’’nti vuttaṃ yathā rūpabhavo rūpanti. Atha vā udakenāti ummujjanādikiriyāya sādhanabhūtena udakena suci sattassa suddhi nāma na hoti, natthīti attho. Atha vā sucīti tena yathāvuttena udakena suci pāpamalato suddho nāma satto na hoti. Kasmā? Bahvettha nhāyatī jano. Yadi hi udakorohanādinā yathāvuttena pāpasuddhi nāma siyā, bahu ettha udake jano nhāyati, mātughātādipāpakammakārī añño ca gomahiṃsādiko antamaso macchakacchape upādāya, tassa sabbassāpi pāpasuddhi siyā, na panevaṃ hoti. Kasmā? Nhānassa pāpahetūnaṃ appaṭipakkhabhāvato. Yañhi yaṃ vināseti, so tassa paṭipakkho yathā āloko andhakārassa, vijjā ca avijjāya, na evaṃ nhānaṃ pāpassa. Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘na udakena suci hotī’’ti.

ในอุทานคาถานั้น ในบทว่า น อุทเกน สุจี โหติ บทว่า อุทเกน หมายถึง ด้วยการผุดขึ้นในน้ำเป็นต้น จริงอยู่ คำว่า อุทกุมฺมุชฺชนาทิ ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า อุทก โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) เหมือนคำว่า รูปภโว เป็น รูปํ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุทเกน หมายถึง ด้วยน้ำอันเป็นเครื่องให้สำเร็จกิริยามีการผุดขึ้นเป็นต้น ชื่อว่าความบริสุทธิ์ของสัตว์ย่อมไม่มี ความว่า ไม่มี อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สุจี หมายถึง สัตว์ชื่อว่าผู้บริสุทธิ์ หมดจดจากมลทินคือบาปด้วยน้ำตามที่กล่าวแล้วนั้น ย่อมไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะคนจำนวนมากย่อมอาบในน้ำนี้ จริงอยู่ ถ้าความบริสุทธิ์จากบาปพึงมีได้ด้วยการลงน้ำเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว คนจำนวนมากผู้กระทำบาปกรรมมีการฆ่ามารดาเป็นต้น และสัตว์อื่นมีโคและกระบือเป็นต้น ตลอดจนปลาและเต่า ก็ย่อมอาบในน้ำนี้ ความบริสุทธิ์จากบาปก็พึงมีแก่หมู่สัตว์ทั้งหมดนั้น แต่หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะเหตุไร? เพราะการอาบน้ำไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อเหตุแห่งบาป จริงอยู่ สิ่งใดทำลายสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นปฏิปักษ์ของสิ่งนั้น เหมือนแสงสว่างเป็นปฏิปักษ์ของความมืด และวิชชาเป็นปฏิปักษ์ของอวิชชา แต่การอาบน้ำไม่เป็นปฏิปักษ์ของบาปฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงถึงข้อสรุปในเรื่องนี้ว่า ‘คนย่อมบริสุทธิ์ด้วยน้ำหาได้ไม่’

Yena pana suci hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘yamhi saccañcā’’tiādimāha. Tattha yamhīti yasmiṃ puggale. Saccanti vacīsaccañceva viratisaccañca. Atha vā saccanti ñāṇasaccañceva paramatthasaccañca. Dhammoti ariyamaggadhammo, phaladhammo ca, so sabbopi yasmiṃ puggale upalabbhati, so sucī so ca brāhmaṇoti so ariyapuggalo visesato khīṇāsavo accantasuddhiyā suci ca brāhmaṇo cāti. Kasmā panettha saccaṃ dhammato visuṃ katvā gahitaṃ? Saccassa bahūpakārattā. Tathā hi ‘‘saccaṃ ve amatā vācā (su. ni. 455), saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā (su. ni. 455), sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādinā (jā. 2.21.433) anekesu suttapadesu saccaguṇā pakāsitā. Saccavipariyassa ca ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassa, musāvādissa jantuno (dha. pa. 176), abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti (dha. pa. 306) ca ādinā pakāsitāti.

ก็บุคคลย่อมเป็นผู้สะอาดด้วยธรรมใด เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยมฺหิ สจฺจญฺจ" (ในบุคคลใดมีทั้งสัจจะ) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยมฺหิ" ได้แก่ ในบุคคลใด บทว่า "สจฺจํ" ได้แก่ วจีสัจจะและวิรติสัจจะ หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า "สจฺจํ" ได้แก่ ญาณสัจจะและปรมัตถสัจจะ บทว่า "ธมฺโม" ได้แก่ อริยมรรคธรรมและผลธรรม ธรรมทั้งหมดแม้นั้นย่อมมีได้ในบุคคลใด (ความว่า) บุคคลนั้นเป็นผู้สะอาดและเป็นพราหมณ์ คือ พระอริยบุคคลนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้สิ้นอาสวะแล้ว เป็นผู้สะอาดเพราะความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง และเป็นพราหมณ์ (ถามว่า) เพราะเหตุไร ในสูตรนี้ พระองค์จึงทรงถือเอาสัจจะแยกจากธรรมเล่า? (ตอบว่า) เพราะสัจจะมีอุปการะมาก จริงอย่างนั้น คุณของสัจจะ พระองค์ทรงประกาศไว้แล้วในสุตตบทเป็นอันมาก ด้วยคำเป็นต้นว่า "สจฺจํ เว อมตา วาจา" (สัจจะเป็นวาจาไม่ตายโดยแท้) "สจฺจํ หเว สาธุตรํ รสานํ" (สัจจะแลเลิศกว่ารสทั้งหลาย) "สจฺเจ อตฺเถ จ ธมฺเม จ, อาหุ สนฺโต ปติฏฺฐิตา" (สัตบุรุษทั้งหลายดำรงมั่นแล้วในสัจจะ กล่าวถึงประโยชน์และธรรม) "สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จา" (สมณพราหมณ์ทั้งหลายดำรงมั่นแล้วในสัจจะ) และโทษของการพูดตรงข้ามกับสัจจะ ก็ทรงประกาศไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า "เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺส, มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน" (สัตว์ผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง คือพูดเท็จ) และ "อภูตวาที นิรยํ อุเปติ" (ผู้กล่าวคำไม่จริง ย่อมเข้าถึงนรก)

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพราหมณสูตรที่ ๙ จบ

10. Bāhiyasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาพาหิยสูตร

10. Dasame [Pg.70] bāhiyoti tassa nāmaṃ. Dārucīriyoti dārumayacīro. Suppāraketi evaṃnāmake paṭṭane vasati. Ko panāyaṃ bāhiyo, kathañca dārucīriyo ahosi, kathaṃ suppārake paṭṭane paṭivasatīti?

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "พาหิโย" เป็นชื่อของท่านผู้นั้น บทว่า "ทารุจีริโย" คือ ผู้มีผ้าเปลือกไม้เป็นเครื่องนุ่งห่ม บทว่า "สุปฺปารเก" คือ ย่อมอยู่ในเมืองท่าชื่ออย่างนี้ (ถามว่า) ก็พาหิยะนี้คือใคร และเป็นทารุจีริยะได้อย่างไร และอาศัยอยู่ในเมืองท่าสุปปารกะได้อย่างไร?

Tatrāyaṃ anupubbīkathā – ito kira kappasatasahassamatthake padumuttarasammāsambuddhakāle eko kulaputto haṃsavatīnagare dasabalassa dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ khippābhiññānaṃ etadagge ṭhapentaṃ disvā ‘‘mahā vatāyaṃ bhikkhu, yo satthārā evaṃ etadagge ṭhapīyati, aho vatāhampi anāgate evarūpassa sammāsambuddhassa sāsane pabbajitvā satthārā edise ṭhāne etadagge ṭhapetabbo bhaveyyaṃ yathāyaṃ bhikkhū’’ti taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā tadanurūpaṃ adhikārakammaṃ katvā yāvajīvaṃ puññaṃ katvā saggaparāyaṇo hutvā devamanussesu saṃsaranto kassapadasabalassa sāsane pabbajitvā paripuṇṇasīlo samaṇadhammaṃ karontova jīvitakkhayaṃ patvā devaloke nibbatti. So ekaṃ buddhantaraṃ devaloke vasitvā imasmiṃ buddhuppāde bāhiyaraṭṭhe kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, taṃ bāhiyaraṭṭhe jātattā bāhiyoti sañjāniṃsu. So vayappatto gharāvāsaṃ vasanto vaṇijjatthāya bahūnaṃ bhaṇḍānaṃ nāvaṃ pūretvā samuddaṃ pavisitvā aparāparaṃ sañcaranto satta vāre saddhiṃyeva parisāya attano nagaraṃ upagañchi.

ในคำถามเหล่านั้น เรื่องตามลำดับมีดังนี้ ได้ยินว่า ในกัปที่หนึ่งแสนแต่ภัทรกัปนี้ ในกาลแห่งพระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า กุลบุตรคนหนึ่งในกรุงหงสวดี เมื่อฟังธรรมเทศนาของพระทศพล เห็นพระศาสดาทรงตั้งภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้ตรัสรู้เร็ว จึงคิดว่า "ภิกษุนี้ช่างประเสริฐหนอ ผู้ที่พระศาสดาทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะอย่างนี้ โอหนอ แม้เราในอนาคตได้บวชในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเช่นนี้แล้ว พึงเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในฐานะเช่นนี้เหมือนภิกษุนี้" ดังนี้แล้ว ปรารถนาตำแหน่งนั้น กระทำกรรมอันเป็นอธิการที่สมควรแก่ตำแหน่งนั้น กระทำบุญตลอดชีวิต มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุสสโลก แล้วบวชในศาสนาของพระกัสสปทศพล มีศีลบริบูรณ์ กระทำสมณธรรมอยู่ ก็ถึงความสิ้นชีวิต บังเกิดในเทวโลก ท่านผู้นั้นอยู่ในเทวโลกตลอดหนึ่งพุทธันดร ในพุทธุปบาทกาลนี้ ได้ถือปฏิสนธิในตระกูลหนึ่งในพาหิยรัฐ ชนทั้งหลายรู้จักท่านผู้นั้นว่า "พาหิยะ" เพราะเกิดในพาหิยรัฐ ท่านผู้นั้นเมื่อเจริญวัยแล้ว ครองเรือนอยู่ เพื่อประโยชน์แก่การค้าขาย ได้บรรทุกสินค้าจำนวนมากเต็มลำเรือแล้วเข้าไปสู่มหาสมุทร เดินทางไปมา ๗ ครั้ง ได้กลับถึงเมืองของตนพร้อมกับบริษัททีเดียว

Aṭṭhame vāre pana ‘‘suvaṇṇabhūmiṃ gamissāmī’’ti āropitabhaṇḍo nāvaṃ abhiruhi. Nāvā mahāsamuddaṃ ajjhogāhetvā icchitadesaṃ apatvāva samuddamajjhe vipannā. Mahājano macchakacchapabhakkho ahosi. Bāhiyo pana ekaṃ nāvāphalakaṃ gahetvā taranto ūmivegena mandamandaṃ khipamāno bhassitvā samudde patitattā jātarūpeneva samuddatīre nipanno. Parissamaṃ vinodetvā assāsamattaṃ labhitvā uṭṭhāya lajjāya gumbantaraṃ pavisitvā acchādanaṃ aññaṃ kiñci apassanto akkanāḷāni chinditvā vākehi paliveṭhetvā [Pg.71] nivāsanapāvuraṇāni katvā acchādesi. Keci pana ‘‘dāruphalakāni vijjhitvā vākena āvuṇitvā nivāsanapāvuraṇaṃ katvā acchādesī’’ti vadanti. Evaṃ sabbathāpi dārumayacīradhāritāya ‘‘dārucīriyo’’ti purimavohārena ‘‘bāhiyo’’ti ca paññāyittha.

แต่ในครั้งที่ ๘ เขาคิดว่า "เราจักไปสู่สุวรรณภูมิ" จึงขนสินค้าขึ้นแล้วได้ขึ้นสู่เรือ เรือแล่นลงสู่มหาสมุทร ยังไม่ทันถึงประเทศที่ต้องการก็อับปางในท่ามกลางมหาสมุทร มหาชนได้เป็นอาหารของปลาและเต่า ส่วนพาหิยะได้แผ่นกระดานเรือแผ่นหนึ่งแล้วว่ายน้ำไป ถูกแรงคลื่นซัดไปช้าๆ (เสื้อผ้า) หลุดลอยไปตกในมหาสมุทร จึงนอนเปลือยกายอยู่บนฝั่งมหาสมุทร บรรเทาความเหน็ดเหนื่อยแล้ว ได้ความเบาใจแล้วลุกขึ้น ด้วยความละอายจึงเข้าไปในพุ่มไม้ ไม่เห็นเครื่องนุ่งห่มอื่นใด จึงตัดก้านต้นรักแล้วพันด้วยปอ ทำเป็นผ้านุ่งผ้าห่มแล้วนุ่งห่ม ส่วนบางท่านกล่าวว่า "เจาะแผ่นไม้แล้วร้อยด้วยปอ ทำเป็นผ้านุ่งผ้าห่มแล้วนุ่งห่ม" ด้วยเหตุที่ท่านนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ จึงปรากฏชื่อว่า "ทารุจีริยะ" และโดยชื่อเดิมว่า "พาหิยะ"

Taṃ ekaṃ kapālaṃ gahetvā vuttaniyāmena suppārakapaṭṭane piṇḍāya carantaṃ disvā manussā cintesuṃ ‘‘sace loke arahanto nāma honti, evaṃvidhehi bhavitabbaṃ, kinnu kho ayaṃ ayyo vatthaṃ diyyamānaṃ gaṇheyya, udāhu appicchatāya na gaṇheyyā’’ti vīmaṃsantā nānādisāhi vatthāni upanesuṃ. So cintesi – ‘‘sacāhaṃ iminā niyāmena nāgamissaṃ, nayime evaṃ mayi pasīdeyyuṃ, yaṃnūnāhaṃ imāni paṭikkhipitvā imināva nīhārena vihareyyaṃ, evaṃ me lābhasakkāro uppajjissatī’’ti. So evaṃ cintetvā kohaññe ṭhatvā vatthāni na paṭiggaṇhi. Manussā ‘‘aho appiccho vatāyaṃ ayyo’’ti bhiyyosomattāya pasannamānasā mahantaṃ sakkārasammānaṃ kariṃsu.

มนุษย์ทั้งหลายเห็นท่านผู้นั้นถือกระเบื้องใบหนึ่งเที่ยวบิณฑบาตในเมืองท่าสุปปารกะโดยนัยที่กล่าวแล้ว จึงคิดกันว่า "ถ้าในโลกมีพระอรหันต์อยู่จริง ก็พึงเป็นเช่นบุคคลผู้นี้ ท่านผู้เจริญนี้ เมื่อมีผู้ถวายผ้า จะรับหรือไม่หนอ หรือว่าเพราะความเป็นผู้มักน้อยจึงจักไม่รับ" เมื่อต้องการจะทดลอง จึงนำผ้ามาจากทิศต่างๆ ท่านผู้นั้นคิดว่า "ถ้าเราไม่มาโดยนัยนี้ ชนเหล่านี้ก็จะไม่เลื่อมใสในเราอย่างนี้ ไฉนหนอ เราพึงปฏิเสธผ้าเหล่านี้แล้วอยู่ด้วยอาการอย่างนี้ต่อไป เมื่อเป็นเช่นนี้ ลาภสักการะก็จะเกิดแก่เรา" ท่านผู้นั้นคิดดังนี้แล้ว ตั้งอยู่ในความเป็นผู้โอ้อวด ไม่รับผ้า มนุษย์ทั้งหลายมีใจเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีกว่า "โอ ท่านผู้เจริญนี้ช่างเป็นผู้มักน้อยหนอ" ได้กระทำสักการะและสัมมานะเป็นอันมาก

Sopi bhattakiccaṃ katvā avidūraṭṭhāne ekaṃ devāyatanaṃ agamāsi. Mahājano tena saddhiṃ eva gantvā taṃ devāyatanaṃ paṭijaggitvā adāsi. So ‘‘ime mayhaṃ cīradhāraṇamatte pasīditvā evaṃvidhaṃ sakkārasammānaṃ karonti, etesaṃ mayā ukkaṭṭhavuttinā bhavituṃ vaṭṭatī’’ti sallahukaparikkhāro appicchova hutvā vihāsi. ‘‘Arahā’’ti pana tehi sambhāvīyamāno ‘‘arahā’’ti attānaṃ amaññi, uparūpari cassa sakkāragarukāro abhivaḍḍhi, lābhī ca ahosi uḷārānaṃ paccayānaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bāhiyo dārucīriyo suppārake paṭivasati samuddatīre sakkato garukato’’tiādi.

แม้ท่านผู้นั้นทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ไปยังเทวสถานแห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล มหาชนไปกับท่านผู้นั้น ปัดกวาดเทวสถานนั้นแล้วถวาย ท่านผู้นั้นมนสิการว่า "ชนเหล่านี้เลื่อมใสเพียงเพราะเรานุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ ก็กระทำสักการะและสัมมานะเช่นนี้ เราควรเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติอย่างยิ่งสำหรับชนเหล่านี้" จึงเป็นผู้มีบริขารเบา เป็นผู้มักน้อยอยู่ แต่เมื่อถูกชนเหล่านั้นยกย่องว่าเป็นพระอรหันต์ ก็สำคัญตนว่าเป็นพระอรหันต์ สักการะและคารวะของท่านก็เจริญยิ่งๆ ขึ้นไป และได้เป็นผู้มีลาภในปัจจัยอันโอฬาร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล พาหิยะทารุจีริยะ อาศัยอยู่ที่เมืองท่าสุปปารกะ ชายฝั่งทะเล เป็นผู้ที่ชนสักการะเคารพ" เป็นต้น

Tattha sakkatoti sakkaccaṃ ādarena upaṭṭhānavasena sakkato. Garukatoti guṇavisesena yuttoti adhippāyena pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇavasena garukato. Mānitoti manasā sambhāvanavasena mānito. Pūjitoti pupphagandhādīhi pūjāvasena pūjito. Apacitoti abhippasannacittehi maggadānaāsanābhiharaṇādivasena apacito. Lābhī cīvara…pe… parikkhārānanti paṇītapaṇītānaṃ uparūpari upanīyamānānaṃ cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ labhanavasena lābhī.

ในบทเหล่านั้น บทว่า sakkato (สักการะแล้ว) คือ สักการะแล้วด้วยการอุปัฏฐากโดยเคารพเอื้อเฟื้อ. บทว่า garukato (เคารพแล้ว) คือ เคารพแล้วด้วยการทำความหนักแน่นประดุจฉัตรที่ทำด้วยหิน โดยความหมายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยคุณวิเศษ. บทว่า mānito (นับถือแล้ว) คือ นับถือแล้วด้วยการยกย่องด้วยใจ. บทว่า pūjito (บูชาแล้ว) คือ บูชาแล้วด้วยการบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น. บทว่า apacito (บูชาแล้ว/แสดงความนอบน้อม) คือ บูชาแล้วด้วยการหลีกทางให้ การถวายอาสนะ เป็นต้น ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง. บทว่า Lābhī cīvara…pe… parikkhārānaṃ (เป็นผู้มีลาภคือจีวร...ฯลฯ...บริขาร) คือ เป็นผู้มีลาภด้วยการได้ปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น อันประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป ที่เขานำเข้าไปถวายเนืองๆ.

Aparo [Pg.72] nayo – sakkatoti sakkārappatto. Garukatoti garukārappatto. Mānitoti bahumānito manasā piyāyito ca. Pūjitoti catupaccayābhipūjāya pūjito. Apacitoti apacāyanappatto. Yassa hi cattāro paccaye sakkatvā suabhisaṅkhate paṇītapaṇīte denti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti bahumaññanti ca, so mānito. Yassa sabbampetaṃ pūjanavasena karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Bāhiyassa pana te sabbametaṃ akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘bāhiyo dārucīriyo suppārake paṭivasati sakkato’’tiādi. Ettha ca cīvaraṃ so aggaṇhantopi ‘‘ehi, bhante, imaṃ vatthaṃ paṭiggaṇhāhī’’ti upanāmanavasena cīvarassāpi ‘‘lābhī’’tveva vutto.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า sakkato คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งสักการะ. บทว่า garukato คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเคารพ. บทว่า mānito คือ เป็นที่นับถืออย่างยิ่งและเป็นที่รักด้วยใจ. บทว่า pūjito คือ เป็นผู้ที่เขาบูชาแล้วด้วยการบูชาอย่างยิ่งด้วยปัจจัย ๔. บทว่า apacito คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งการบูชา (การแสดงความนอบน้อม). จริงอยู่ ชนทั้งหลายสักการะแล้วถวายปัจจัย ๔ อันตกแต่งดีแล้ว ประณีตยิ่งๆ ขึ้นไปแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า sakkato. ชนทั้งหลายตั้งความเคารพไว้ในบุคคลใดแล้วถวาย บุคคลนั้นชื่อว่า garukato. ชนทั้งหลายรักและนับถืออย่างยิ่งด้วยใจซึ่งบุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่า mānito. ชนทั้งหลายกระทำการทั้งหมดนี้แก่บุคคลใดด้วยการบูชา บุคคลนั้นชื่อว่า pūjito. ชนทั้งหลายกระทำการนอบน้อมอย่างยิ่งแก่บุคคลใดด้วยการไหว้ การลุกรับ การทำอัญชลี เป็นต้น บุคคลนั้นชื่อว่า apacito. ก็ชนเหล่านั้นได้กระทำการทั้งหมดนี้แก่ท่านพาหิยะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "พาหิยะทารุจีริยะ อาศัยอยู่ที่เมืองสุปปารกะ เป็นผู้ที่ชนสักการะ" เป็นต้น. และในที่นี้ แม้ท่านพาหิยะนั้นจะไม่รับจีวร ก็ได้ชื่อว่า "เป็นผู้มีลาภ" แม้ซึ่งจีวรนั่นเทียว ด้วยการที่เขาน้อมเข้าไปถวายว่า "นิมนต์เถิด ท่านผู้เจริญ โปรดรับผ้านี้เถิด".

Rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti ekībhūtassa bahūhi manussehi ‘‘arahā’’ti vuccamānassa tassa idāni vuccamānākārena cetaso parivitakko udapādi cittassa micchāsaṅkappo uppajji. Kathaṃ? Ye kho keci loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ahaṃ tesaṃ aññataroti. Tassattho – ye imasmiṃ sattaloke kilesārīnaṃ hatattā pūjāsakkārādīnañca arahabhāvena arahanto, ye kilesārīnaṃ hananena arahattamaggaṃ samāpannā, tesu ahaṃ ekoti.

บทว่า Rahogatassa คือ ของผู้ไปแล้วในที่ลับ. บทว่า Paṭisallīnassa คือ ของผู้หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว อันมนุษย์จำนวนมากกล่าวอยู่ว่า "เป็นพระอรหันต์" ความตรึกแห่งใจได้เกิดขึ้นแล้วแก่ท่านพาหิยะนั้น โดยอาการที่จะกล่าวต่อไปนี้ คือ ความดำริผิดแห่งจิตได้เกิดขึ้นแล้ว. (เกิดขึ้น) อย่างไร? (คือ) "บรรดาพระอรหันต์หรือผู้บรรลุอรหัตตมรรคเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลก เราเป็นคนหนึ่งในบรรดาท่านเหล่านั้น". อรรถแห่งบทนั้นคือ พระอรหันต์เหล่าใดในสัตวโลกนี้ ชื่อว่าอรหันต์ เพราะกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้แล้ว และเพราะเป็นผู้ควรแก่ปูชาสักการะเป็นต้น และบุคคลเหล่าใดบรรลุอรหัตตมรรคด้วยการกำจัดข้าศึกคือกิเลส เราเป็นคนหนึ่งในบรรดาบุคคลเหล่านั้น.

Purāṇasālohitāti purimasmiṃ bhavesālohitā bandhusadisā ekato katasamaṇadhammā devatā. Keci pana ‘‘purāṇasālohitāti purāṇakāle bhavantare sālohitā mātubhūtā ekā devatā’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhipitvā purimoyevattho gahito.

บทว่า Purāṇasālohitā คือ เทวดาผู้เคยเป็นญาติสนิทในภพก่อน เปรียบดังญาติ ผู้เคยทำสมณธรรมร่วมกัน. ก็อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บทว่า Purāṇasālohitā คือ เทวดาองค์หนึ่งผู้เคยเป็นญาติสนิท เป็นมารดาในภพอื่นในกาลก่อน" (ท่าน) ปฏิเสธคำนั้นในอรรถกถาแล้ว ถือเอาอรรถแรกนั่นเทียว.

Pubbe kira kassapadasabalassa sāsane osakkamāne sāmaṇerādīnaṃ vippakāraṃ disvā satta bhikkhū saṃvegappattā ‘‘yāva sāsanaṃ na antaradhāyati, tāva attano patiṭṭhaṃ karissāmā’’ti suvaṇṇacetiyaṃ vanditvā araññaṃ paviṭṭhā ekaṃ pabbataṃ disvā ‘‘jīvite sālayā nivattantu, nirālayā imaṃ pabbataṃ [Pg.73] abhiruhantū’’ti vatvā nisseṇiṃ bandhitvā sabbe taṃ pabbataṃ abhiruyha nisseṇiṃ pātetvā samaṇadhammaṃ kariṃsu. Tesu saṅghatthero ekarattātikkameneva arahattaṃ pāpuṇi. So uttarakuruto piṇḍapātaṃ ānetvā te bhikkhū, ‘‘āvuso, ito piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Te ‘‘tumhe, bhante, attano ānubhāvena evaṃ akattha, mayampi sace tumhe viya visesaṃ nibbattessāma, sayameva āharitvā bhuñjissāmā’’ti bhuñjituṃ na icchiṃsu. Tato dutiyadivase dutiyatthero anāgāmiphalaṃ pāpuṇi, sopi tatheva piṇḍapātaṃ ādāya tattha gantvā itare nimantesi, tepi tatheva paṭikkhipiṃsu. Tesu arahattappatto parinibbāyi, anāgāmī suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbatti. Itare pana pañca janā ghaṭentā vāyamantāpi visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhiṃsu. Te asakkontā tattheva parisussitvā devaloke nibbattā. Ekaṃ buddhantaraṃ devesuyeva saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde devalokato cavitvā tattha tattha kulaghare nibbattiṃsu. Tesu hi eko pakkusāti rājā ahosi, eko kumārakassapo, eko dabbo mallaputto, eko sabhiyo paribbājako, eko bāhiyo dārucīriyo. Tattha yo so anāgāmī brahmaloke nibbatto, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘purāṇasālohitā devatā’’ti. Devaputtopi hi devadhītā viya devo eva devatāti katvā devatāti vuccati ‘‘atha kho aññatarā devatā’’tiādīsu viya. Idha pana brahmā devatāti adhippeto.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระกัสสปทศพล เมื่อศาสนาเสื่อมลง ภิกษุ ๗ รูปเห็นความประพฤติวิปริตของสามเณรเป็นต้นแล้ว เกิดความสังเวช จึงปรึกษากันว่า "ตราบใดที่ศาสนายังไม่อันตรธานไป ตราบนั้นเราจักทำที่พึ่งแก่ตน" แล้วไหว้พระสุวรรณเจดีย์ เข้าไปสู่ป่า เห็นภูเขาลูกหนึ่งแล้วกล่าวว่า "ผู้มีเยื่อใยในชีวิตจงกลับไป ผู้ไม่มีเยื่อใยจงขึ้นสู่ภูเขานี้เถิด" แล้วผูกบันได ทุกรูปขึ้นสู่ภูเขานั้นแล้วทิ้งบันไดลง ได้ทำสมณธรรม. ในภิกษุ ๗ รูปนั้น พระสังฆเถระล่วงไปราตรีเดียวเท่านั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต. ท่านนำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีปแล้วกล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า "อาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฉันบิณฑบาตจากบาตรนี้เถิด". ภิกษุเหล่านั้นไม่ปรารถนาจะฉัน โดยกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านทำได้อย่างนี้ด้วยอานุภาพของท่าน ถ้าแม้พวกกระผมจักทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้เหมือนท่าน ก็จักนำมาฉันเอง". ต่อมาในวันที่สอง พระเถระรูปที่สองได้บรรลุอนาคามิผล แม้ท่านก็นำบิณฑบาตมาเช่นนั้นแล้วไปที่นั่นนิมนต์ภิกษุที่เหลือ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ปฏิเสธเช่นนั้นเหมือนกัน. ในภิกษุเหล่านั้น ผู้บรรลุพระอรหัตได้ปรินิพพานแล้ว, พระอนาคามีได้บังเกิดในสุทธาวาสภูมิ. ส่วนอีก ๕ รูป แม้พากเพียรพยายามอยู่ ก็ไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้. ท่านเหล่านั้นเมื่อไม่สามารถ (ทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้) ก็ซูบผอม (มรณภาพ) ณ ที่นั้นเอง แล้วบังเกิดในเทวโลก. ท่องเที่ยวไปในเทวโลกตลอดหนึ่งพุทธันดร เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์นี้อุบัติขึ้น จึงจุติจากเทวโลก บังเกิดในตระกูลนั้นๆ. จริงอยู่ ใน ๕ ท่านนั้น ท่านหนึ่งได้เป็นพระราชาพระนามว่าปุกกุสาติ, ท่านหนึ่งคือพระกุมารกัสสปะ, ท่านหนึ่งคือพระทัพพมัลลบุตร, ท่านหนึ่งคือสภิยปริพาชก, ท่านหนึ่งคือพาหิยะทารุจีริยะ. ในภิกษุ ๗ รูปนั้น พระอนาคามีองค์ใดบังเกิดในพรหมโลก, คำว่า purāṇasālohitā devatā นี้ ท่านกล่าวหมายถึงพระอนาคามีพรหมนั้น. จริงอยู่ แม้เทวบุตร ท่านก็เรียกว่า devatā เหมือนเทวธิดา เพราะเป็นเทวดาเหมือนกัน เหมือนในบทเป็นต้นว่า atha kho aññatarā devatā (ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่ง). แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาพรหมว่าเป็นเทวดา.

Tassa hi brahmuno tattha nibbattasamanantarameva attano brahmasampattiṃ oloketvā āgataṭṭhānaṃ āvajjentassa sattannaṃ janānaṃ pabbataṃ āruyha samaṇadhammakaraṇaṃ, tatthekassa parinibbutabhāvo, anāgāmiphalaṃ patvā attano ca ettha nibbattabhāvo upaṭṭhāsi. So ‘‘kattha nu kho itare pañca janā’’ti āvajjento kāmāvacaradevaloke tesaṃ nibbattabhāvaṃ ñatvā aparabhāge kālānukālaṃ ‘‘kinnu kho karontī’’ti tesaṃ pavattiṃ oloketiyeva. Imasmiṃ pana kāle ‘‘kahaṃ nu kho’’ti āvajjento bāhiyaṃ suppārakapaṭṭanaṃ upanissāya dārucīradhāriṃ kohaññena jīvikaṃ kappentaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ pubbe nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruhitvā samaṇadhammaṃ karonto atisallekhavuttiyā jīvite anapekkho [Pg.74] arahatāpi ābhataṃ piṇḍapātaṃ aparibhuñjitvā idāni sambhāvanādhippāyo anarahāva arahattaṃ paṭijānitvā vicarati lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno, dasabalassa ca nibbattabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ saṃvejetvā buddhuppādaṃ jānāpessāmī’’ti tāvadeva brahmalokato otaritvā rattibhāge suppārakapaṭṭane dārucīriyassa sammukhe pāturahosi. Bāhiyo attano vasanaṭṭhāne uḷāraṃ obhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti bahi nikkhamitvā olokento ākāse ṭhitaṃ mahābrahmānaṃ disvā añjaliṃ paggayha ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. Athassa so brahmā ‘‘ahaṃ te porāṇakasahāyo tadā anāgāmiphalaṃ patvā brahmaloke nibbatto, tvaṃ pana kiñci visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto tadā puthujjanakālakiriyaṃ katvā saṃsaranto idāni titthiyavesadhārī anarahāva samāno ‘arahā aha’nti imaṃ laddhiṃ gahetvā vicarasīti ñatvā āgato, neva kho tvaṃ, bāhiya, arahā, paṭinissajjetaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya, sammāsambuddho loke uppanno. So hi bhagavā arahā, gaccha naṃ payirupāsassū’’ti āha. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bāhiyassa dārucīriyassa purāṇasālohitā devatā’’tiādi.

ความจริง พรหมนั้น พอเกิดในพรหมโลกนั้นแล้วนั่นเทียว แลดูพรหมสมบัติของตน เมื่อคำนึงถึงสถานที่ที่ตนมา การที่ชน ๗ คนขึ้นสู่ภูเขาบำเพ็ญสมณธรรม, ความที่คนหนึ่งในชนเหล่านั้นปรินิพพาน, และการที่ตนบรรลุอนาคามิผลแล้วมาเกิดในพรหมโลกนี้ ได้ปรากฏขึ้น. พรหมนั้นเมื่อคำนึงว่า “ชนที่เหลือ ๕ คนไปเกิดที่ไหนหนอ” ก็ได้ทราบความที่ชนเหล่านั้นเกิดในกามาวจรเทวโลก, ในกาลต่อมา ก็คอยตรวจดูความเคลื่อนไหวของพวกเขาเป็นครั้งคราวว่า “พวกเขากำลังทำอะไรกันหนอ”. แต่ในกาลนี้ เมื่อคำนึงว่า “เขาอยู่ที่ไหนหนอ” ก็ได้เห็นท่านพาหิยะอาศัยเมืองท่าสุปปารกะ นุ่งผ้าเปลือกไม้เลี้ยงชีพด้วยความหลอกลวง จึงคิดว่า “ผู้นี้เคยพร้อมกับเราสร้างบันไดขึ้นสู่ภูเขาในกาลก่อน บำเพ็ญสมณธรรม มีความประพฤติขัดเกลาอย่างยิ่ง ไม่เยื่อใยในชีวิต ไม่บริโภคแม้บิณฑบาตที่พระอรหันต์นำมาให้ แต่บัดนี้มีความประสงค์จะให้เขานับถือ ทั้งที่มิใช่พระอรหันต์ ก็ปฏิญญาณความเป็นพระอรหันต์เที่ยวไป ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง, และไม่รู้ถึงการอุบัติขึ้นของพระทศพล, เอาล่ะ เราจะทำให้เขาสังเวชใจ แล้วจักบอกให้รู้ถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า”. ครั้นแล้ว ก็ลงจากพรหมโลกในทันใดนั้น ปรากฏกายต่อหน้าท่านทารุจีริยะที่เมืองท่าสุปปารกะในเวลากลางคืน. ท่านพาหิยะเห็นแสงสว่างเจิดจ้าในที่อยู่ของตน จึงคิดว่า “นี่อะไรกันหนอ” แล้วออกไปข้างนอก มองดูอยู่ ก็เห็นท้าวมหาพรหมยืนอยู่ในอากาศ จึงประคองอัญชลีถามว่า “ท่านเป็นใคร”. ลำดับนั้น พรหมนั้นได้ตอบท่านพาหิยะว่า “เราเป็นสหายเก่าของท่าน ในครั้งนั้น เราบรรลุอนาคามิผลแล้วเกิดในพรหมโลก, ส่วนท่านไม่สามารถทำคุณวิเศษอะไรให้บังเกิดได้ ในครั้งนั้นจึงทำกาละอย่างปุถุชนท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ บัดนี้ครองเพศเดียรถีย์ ทั้งที่มิใช่พระอรหันต์ ก็ยึดถือลัทธินี้ว่า ‘เราเป็นพระอรหันต์’ เที่ยวไป เรารู้ดังนี้จึงมา, พาหิยะ ท่านหาใช่พระอรหันต์ไม่, จงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสีย, ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย, พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว, พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแลเป็นพระอรหันต์, ท่านจงไปเฝ้าพระองค์เถิด”. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ครั้งนั้นแล เทวดาผู้เป็นสาโลหิตเก่าของพาหิยะทารุจีริยะ” เป็นต้น.

Tattha anukampikāti anuggahasīlā karuṇādhikā. Atthakāmāti hitakāmā mettādhikā. Purimapadena cettha bāhiyassa dukkhāpanayanakāmataṃ tassā devatāya dasseti, pacchimena hitūpasaṃhāraṃ. Cetasāti attano cittena, cetosīsena cettha cetopariyañāṇaṃ gahitanti veditabbaṃ. Cetoparivitakkanti tassa cittappavattiṃ. Aññāyāti jānitvā. Tenupasaṅkamīti seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito bāhiyassa purato pātubhavanavasena upasaṅkami. Etadavocāti ‘‘ye kho keci loke arahanto vā’’tiādipavattamicchāparivitakkaṃ bāhiyaṃ sahoḍhaṃ coraṃ gaṇhanto viya ‘‘neva kho tvaṃ, bāhiya, arahā’’tiādikaṃ etaṃ idāni vuccamānavacanaṃ brahmā avoca. Neva kho tvaṃ, bāhiya, arahāti etena tadā bāhiyassa asekkhabhāvaṃ paṭikkhipati, nāpi arahattamaggaṃ vā samāpannoti etena [Pg.75] sekkhabhāvaṃ, ubhayenapissa anariyabhāvameva dīpeti. Sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assa arahattamaggaṃ vā samāpannoti iminā panassa kalyāṇaputhujjanabhāvampi paṭikkhipati. Tattha paṭipadāti sīlavisuddhiādayo cha visuddhiyo. Paṭipajjati etāya ariyamaggeti paṭipadā. Assāti bhaveyyāsi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุกมฺปิกา ได้แก่ ผู้มีปกติอนุเคราะห์ ผู้มีกรุณาธิคุณ. บทว่า อตฺถกามา ได้แก่ ผู้หวังประโยชน์ ผู้มีเมตตาธิคุณ. ในสองบทนั้น ด้วยบทแรก (คือ อนุกมฺปิกา) ย่อมแสดงถึงความปรารถนาจะบำบัดทุกข์ของท่านพาหิยะของเทวดาองค์นั้น, ด้วยบทหลัง (คือ อตฺถกามา) ย่อมแสดงถึงการนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูล. บทว่า เจตสา ได้แก่ ด้วยจิตของตน, พึงทราบว่า ในบทว่า เจตสา นี้ ท่านถือเอาเจโตปริยญาณโดยมีจิตเป็นประธาน. บทว่า เจโตปริวิตกฺกํ ได้แก่ (ความตรึก) อันเป็นไปในจิตของท่านพาหิยะนั้น. บทว่า อญฺญาย ได้แก่ ทราบแล้ว. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปหาโดยอาการที่หายไปจากพรหมโลกแล้วมาปรากฏต่อหน้าท่านพาหิยะ เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉันใด ก็ฉันนั้น. บทว่า เอตทโวจ ความว่า พรหมได้กล่าวคำที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้ ซึ่งขึ้นต้นว่า “พาหิยะ ท่านหาใช่พระอรหันต์ไม่” แก่ท่านพาหิยะผู้มีความตรึกผิดอันเป็นไปแล้ว โดยเริ่มว่า “ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกเป็นพระอรหันต์” เป็นต้น ดุจจับโจรพร้อมด้วยของกลาง. ด้วยบทว่า “พาหิยะ ท่านหาใช่พระอรหันต์ไม่” นี้ พรหมย่อมปฏิเสธความเป็นอเสขบุคคลของท่านพาหิยะในขณะนั้น, ด้วยบทว่า “ทั้งมิใช่ผู้เข้าถึงอรหัตตมรรค” นี้ ย่อมปฏิเสธความเป็นเสขบุคคล, ด้วยทั้งสองบท ก็ย่อมแสดงความเป็นอนริยบุคคลของท่านพาหิยะนั่นเอง. อนึ่ง ด้วยบทว่า “แม้ปฏิปทานั้นของท่านก็ไม่มี ที่ท่านจะพึงเป็นพระอรหันต์หรือผู้เข้าถึงอรหัตตมรรคได้ด้วยปฏิปทานั้น” นี้ พรหมย่อมปฏิเสธแม้ความเป็นกัลยาณปุถุชนของท่านพาหิยะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิปทา ได้แก่ วิสุทธิ ๖ ประการ มีศีลวิสุทธิเป็นต้น. บุคคลย่อมดำเนินไปสู่อริยมรรคด้วยวิสุทธินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปฏิปทา. บทว่า อสฺส ได้แก่ พึงเป็น.

Ayañcassa arahattādhimāno kiṃ nissāya uppannoti? ‘‘Appicchatāya santuṭṭhitāya sallekhatāya dīgharattaṃ katādhikārattā tadaṅgappahānavasena kilesānaṃ vihatattā arahattādhimāno uppanno’’ti keci vadanti. Apare panāhu ‘‘bāhiyo paṭhamādijhānacatukkalābhī, tasmāssa vikkhambhanappahānena kilesānaṃ asamudācārato arahattādhimāno uppajjatī’’ti. Tadubhayampi tesaṃ matimattameva ‘‘sambhāvanādhippāyo lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ āgatattā. Tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo.

ก็ความสำคัญตนว่าเป็นพระอรหันต์นี้ของท่านพาหิยะ อาศัยอะไรเกิดขึ้น? อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “ความสำคัญตนว่าเป็นพระอรหันต์เกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้มักน้อย ความเป็นผู้สันโดษ ความเป็นผู้ขัดเกลากิเลส เพราะได้กระทำอธิการไว้ตลอดกาลนาน และเพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน”. แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “ท่านพาหิยะเป็นผู้ได้ฌานจตุกกะ (ฌาน ๔) มีปฐมฌานเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ความสำคัญตนว่าเป็นพระอรหันต์จึงเกิดขึ้นแก่ท่าน เพราะกิเลสไม่ปรากฏขึ้นด้วยวิกขัมภนปหาน”. ความเห็นทั้งสองนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์เหล่านั้นเท่านั้น เพราะมีมาในอรรถกถาว่า “มีความประสงค์จะให้เขานับถือ ปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง”. เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความในเรื่องนี้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Atha bāhiyo ākāse ṭhatvā kathentaṃ mahābrahmānaṃ oloketvā cintesi – ‘‘aho bhāriyaṃ vata kammaṃ, yamahaṃ arahāti cintesiṃ, ayañca ‘arahattagāminī paṭipadāpi te natthī’ti vadati, atthi nu kho loke koci arahā’’ti? Atha naṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha ke carahi devate loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā’’ti.

ลำดับนั้น ท่านพาหิยะแลดูท้าวมหาพรหมผู้ยืนกล่าวอยู่ในอากาศแล้ว ได้คิดว่า “โอหนอ กรรมช่างหนักจริง ที่เราได้คิดว่า ‘เราเป็นพระอรหันต์’, และท่านผู้นี้ก็กล่าวว่า ‘แม้ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความเป็นพระอรหันต์ของท่านก็ไม่มี’, ในโลกนี้จะมีพระอรหันต์อยู่บ้างหรือไม่หนอ?”. ครั้นแล้วจึงได้ทูลถามพรหมนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า “ข้าแต่เทวดา ถ้าเช่นนั้น ในโลกนี้ ใครเล่าเป็นพระอรหันต์ หรือเป็นผู้เข้าถึงอรหัตตมรรค”.

Tattha athāti pucchārambhe nipāto. Ke carahīti ke etarahi. Loketi okāsaloke. Ayañhettha adhippāyo – bhājanalokabhūte sakalasmiṃ jambudīpatale kasmiṃ ṭhāne arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā etarahi viharanti, yattha mayaṃ te upasaṅkamitvā tesaṃ ovāde ṭhatvā vaṭṭadukkhato muccissāmāti. Uttaresūti suppārakapaṭṭanato pubbuttaradisābhāgaṃ sandhāya vuttaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อถ เป็นนิบาตในอรรถว่า เริ่มต้นถาม. บทว่า เก จรหิ ความว่า ใครหนอในบัดนี้. บทว่า โลเก ความว่า ในโอกาสโลก. อธิบายในปัญหานี้มีดังนี้: ในชมพูทวีปทั้งสิ้นอันเป็นภาชนะโลก ณ ที่ไหนหนอ พระอรหันต์ทั้งหลาย หรือ ท่านผู้เข้าถึงอรหัตตมรรค ย่อมอยู่ในบัดนี้ ในที่ใด พวกเราเข้าไปหาท่านเหล่านั้นแล้ว ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านเหล่านั้น จักพ้นจากวัฏฏทุกข์ได้. บทว่า อุตฺตเรสุ ท่านกล่าวหมายเอาทิศตะวันออกเฉียงเหนือจากท่าเรือสุปปารกะ.

Arahanti ārakattā arahaṃ. Ārakā hi so sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhito maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattā. Arīnaṃ vā hatattā arahaṃ. Bhagavatā hi kilesārayo anavasesato ariyamaggena hatā samucchinnāti. Arānaṃ vā hatattā arahaṃ. Yañca avijjābhavataṇhāmayanābhi [Pg.76] puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemi āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ. Tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakarañāṇapharasuṃ gahetvā sabbepi arā hatā vihatā viddhaṃsitāti. Arahatīti vā arahaṃ. Bhagavā hi sadevake loke aggadakkhiṇeyyattā uḷāre cīvarādipaccaye pūjāvisesañca arahati. Rahābhāvato vā arahaṃ. Tathāgato hi sabbaso samucchinnarāgādikilesattā pāpakilesassāpi asambhavato pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahanti vuccati.

บทว่า อรหํ ความว่า ชื่อว่า อรหํ เพราะทรงไกล (จากกิเลส). จริงอยู่ พระองค์นั้นประทับอยู่ไกลแสนไกลจากกิเลสทั้งปวง เพราะทรงทำลายกิเลสทั้งหลายพร้อมทั้งวาสนาด้วยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อรหํ เพราะทรงกำจัดข้าศึก (คือ กิเลส) ได้แล้ว. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงกำจัดและตัดขาดข้าศึกคือกิเลสได้โดยไม่มีเหลือด้วยอริยมรรค. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อรหํ เพราะทรงหักซี่กำ (แห่งสังสารจักร) ได้แล้ว. สังสารจักรใด ที่มีอวิชชาและภวตัณหาเป็นดุม มีบุญญาภิสังขารเป็นต้นเป็นซี่กำ มีชรามรณะเป็นกง อันประกอบไว้ในรถคือภพ ๓ ซึ่งถูกเสียบไว้ด้วยเพลาคืออาสวสมุทัย เป็นไปไม่มีเบื้องต้น, พระองค์ทรงประทับยืนบนแผ่นดินคือศีลด้วยพระบาทคือวิริยะ ณ โพธิมณฑล ทรงถือขวานคือญาณอันกระทำให้กรรมสิ้นไปด้วยพระหัตถ์คือศรัทธา ทรงกำจัด ทำลาย ย่ำยี ซี่กำทั้งหมดของสังสารจักรนั้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อรหํ เพราะทรงเป็นผู้ควร (แก่การบูชา). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก จึงทรงควรแก่ปัจจัยมีจีวรเป็นต้นอันโอฬาร และควรแก่การบูชาเป็นพิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อรหํ เพราะไม่มีที่ลับ (ในการทำบาป). จริงอยู่ พระตถาคต เพราะทรงตัดขาดกิเลสมีราคะเป็นต้นได้โดยสิ้นเชิง และเพราะแม้กิเลสอันลามกก็เกิดขึ้นไม่ได้ จึงถูกเรียกว่า อรหํ แม้เพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป.

Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho. Bhagavā hi abhiññeyye dhamme abhiññeyyato, pariññeyye dhamme pariññeyyato, pahātabbe dhamme pahātabbato, sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato, bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato abhisambujjhi. Vuttañhetaṃ –

ชื่อว่า สัมมาสัมพุทโธ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระองค์เอง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรู้ยิ่งแล้วซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งโดยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง, ธรรมที่ควรกำหนดรู้โดยความเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, ธรรมที่ควรละโดยความเป็นธรรมที่ควรละ, ธรรมที่ควรทำให้แจ้งโดยความเป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้ง, และธรรมที่ควรเจริญโดยความเป็นธรรมที่ควรเจริญ. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (su. ni. 563;

ma. ni. 2.399;

visuddhi. 1.131);

“ดูก่อนพราหมณ์ ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เราก็ได้รู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรเจริญ เราก็ได้เจริญแล้ว ธรรมที่ควรละ เราก็ได้ละแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ” ดังนี้.

Apica kusale dhamme anavajjasukhavipākato, akusale dhamme sāvajjadukkhavipākatotiādinā sabbattikadukādivasena ayamattho netabbo. Iti aviparītaṃ sayambhuñāṇena sabbākārato sabbadhammānaṃ abhisambuddhattā sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.129-131) āgatanayeneva veditabbo. Arahattāyāti aggaphalappaṭilābhāya. Dhammaṃ desetīti ādikalyāṇādiguṇavisesayuttaṃ sīlādipaṭipadādhammaṃ samathavipassanādhammameva vā veneyyajjhāsayānurūpaṃ upadisati katheti.

อีกอย่างหนึ่ง พึงนำเนื้อความนี้ไปโดยนัยแห่งติกะและทุกะเป็นต้นทั้งหมดว่า (ทรงรู้) กุศลธรรมโดยความเป็นธรรมมีสุขวิบากอันไม่มีโทษ (ทรงรู้) อกุศลธรรมโดยความเป็นธรรมมีทุกขวิบากอันมีโทษ เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า สัมมาสัมพุทโธ เพราะตรัสรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงโดยอาการทั้งปวง ด้วยพระสยัมภูญาณอย่างไม่วิปริต. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่มาแล้วในวิสุทธิมรรค. บทว่า อรหตฺตาย ความว่า เพื่อการได้บรรลุอัคผล. บทว่า ธมฺมํ เทเสติ ความว่า ทรงชี้แจง ทรงแสดงซึ่งธรรมคือข้อปฏิบัติมีศีลเป็นต้น อันประกอบด้วยคุณวิเศษมีความงามในเบื้องต้นเป็นอาทิ หรือทรงแสดงเฉพาะสมถวิปัสสนาธรรม ตามสมควรแก่อัธยาศัยของเวไนยสัตว์.

Saṃvejitoti ‘‘dhiratthu vata, bho, puthujjanabhāvassa, yenāhaṃ anarahāva samāno arahāti amaññiṃ, sammāsambuddhañca loke uppajjitvā dhammaṃ desentaṃ na jāniṃ, dujjānaṃ kho panidaṃ jīvitaṃ, dujjānaṃ maraṇa’’nti saṃvegamāpādito, devatāvacanena yathāvuttenākārena saṃviggamānasoti attho. Tāvadevāti tasmiṃyeva khaṇe. Suppārakā pakkāmīti buddhoti nāmamapi savanena uppannāya buddhārammaṇāya pītiyā saṃvegena [Pg.77] ca codiyamānahadayo suppārakapaṭṭanato sāvatthiṃ uddissa pakkanto. Sabbattha ekarattiparivāsenāti sabbasmiṃ magge ekarattivāseneva agamāsi. Suppārakapaṭṭanato hi sāvatthi vīsayojanasate hoti, tañcāyaṃ ettakaṃ addhānaṃ ekarattivāsena agamāsi. Yadā suppārakato nikkhanto, tadaheva sāvatthiṃ sampattoti.

บทว่า สํเวชิโต ความว่า (เทวดา) ให้ถึงแล้วซึ่งความสังเวชว่า “น่าติเตียนหนอ ท่านผู้เจริญ ความเป็นปุถุชน ซึ่งเรานี้ยังมิใช่พระอรหันต์ แต่กลับสำคัญตนว่าเป็นพระอรหันต์, และเราไม่รู้เลยว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้วทรงแสดงธรรมอยู่, ชีวิตนี้รู้ได้ยากหนอ ความตายก็รู้ได้ยาก” อธิบายว่า มีใจสลดด้วยคำของเทวดาโดยอาการดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า ตาวเทว ความว่า ในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า สุปฺปารกา ปกฺกามิ ความว่า มีใจถูกตักเตือนด้วยปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์และด้วยความสังเวชที่เกิดขึ้นเพียงแค่ได้ยินชื่อว่า “พุทโธ” จึงได้หลีกออกจากท่าเรือสุปปารกะ มุ่งหน้าไปยังกรุงสาวัตถี. บทว่า สพฺพตฺถ เอกรตฺติปริวาเสนาติ ความว่า ได้เดินทางไปโดยพักค้างคืนเพียงคืนเดียวตลอดหนทาง. จริงอยู่ กรุงสาวัตถีอยู่ห่างจากท่าเรือสุปปารกะ ๑๒๐ โยชน์ และท่านผู้นี้ได้เดินทางไกลเพียงนั้นโดยพักค้างคืนเพียงคืนเดียว (บางอาจารย์กล่าวว่า) ออกจากสุปปารกะเมื่อใด ก็ถึงกรุงสาวัตถีในวันนั้นนั่นเอง.

Kathaṃ panāyaṃ evaṃ agamāsīti? Devatānubhāvena, ‘‘buddhānubhāvenā’’tipi vadanti. ‘‘Sabbattha ekarattiparivāsenā’’ti pana vuttattā maggassa ca vīsayojanasatikattā antarāmagge gāmanigamarājadhānīsu yattha yattha rattiyaṃ vasati, tattha tattha dutiyaṃ aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā sabbattha ekarattivāseneva sāvatthiṃ upasaṅkamīti ayamattho dīpito hotīti. Nayidaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbasmiṃ vīsayojanasatike magge ekarattivāsenāti imassa atthassa adhippetattā. Ekarattimattaṃ so sakalasmiṃ tasmiṃ magge vasitvā pacchimadivase pubbaṇhasamaye sāvatthiṃ anuppattoti.

ก็ท่านผู้นี้เดินทางไปอย่างนั้นได้อย่างไร? (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า (เดินทางไปได้) ด้วยอานุภาพของเทวดา และด้วยพุทธานุภาพ. แต่เพราะมีคำกล่าวว่า “โดยพักค้างคืนเพียงคืนเดียวในทุกที่” และเพราะหนทางมีระยะทาง ๑๒๐ โยชน์ เนื้อความนี้ย่อมเป็นอันท่านแสดงไว้ว่า: ในระหว่างทาง ท่านพักแรมในเวลากลางคืน ณ บ้าน นิคม หรือราชธานีแห่งใดๆ ณ ที่นั้นๆ ท่านมิได้รอให้ถึงอรุณที่สอง ท่านเข้าไปยังกรุงสาวัตถีโดยพักค้างคืนเพียงคืนเดียวในทุกที่. (แต่อรรถกถาจารย์กล่าวว่า) ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะอรรถว่า “โดยพักค้างคืนเพียงคืนเดียวในหนทาง ๑๒๐ โยชน์ทั้งหมด” นี้เป็นที่ประสงค์ (ดังนั้น พึงเห็นอย่างนี้ว่า) ท่านผู้นั้นพักแรมตลอดหนทางทั้งหมดนั้นเพียงคืนเดียวเท่านั้น แล้วได้เดินทางถึงกรุงสาวัตถีในเวลาเช้าของวันสุดท้าย.

Bhagavāpi bāhiyassa āgamanaṃ ñatvā ‘‘na tāvassa indriyāni paripākaṃ gatāni, khaṇantare pana paripākaṃ gamissantī’’ti tassa indriyānaṃ paripākaṃ āgamayamāno mahābhikkhusaṅghaparivuto tasmiṃ khaṇe sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. So ca jetavanaṃ pavisitvā bhuttapātarāse kāyālasiyavimocanatthaṃ abbhokāse caṅkamante sambahule bhikkhū passitvā ‘‘kahaṃ nu kho etarahi bhagavā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘bhagavā sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho’’ti vatvā pucchiṃsu ‘‘tvaṃ pana kuto āgato’’ti? ‘‘Suppārakapaṭṭanato āgatomhī’’ti. ‘‘Dūrato āgatosi, nisīda, tāva pāde dhovitvā makkhetvā thokaṃ vissamāhi, āgatakāle satthāraṃ dakkhasī’’ti. ‘‘Ahaṃ, bhante, attano jīvitantarāyaṃ na jānāmi, ekarattenevamhi katthacipi ciraṃ aṭṭhatvā anisīditvā vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgato, satthāraṃ passitvāva vissamissāmī’’ti vatvā taramānarūpo sāvatthiṃ pavisitvā anopamāya buddhasiriyā virocamānaṃ bhagavantaṃ passi. Tena vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho bāhiyo dārucīriyo yena te bhikkhū tenupasaṅkamī’’tiādi.

แม้พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงทราบการมาของพาหิยะแล้ว (ทรงดำริว่า) “อินทรีย์ของเขายังไม่ถึงความแก่กล้าในบัดนี้ แต่จักถึงความแก่กล้าในขณะอื่น” จึงทรงรอคอยความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของเขา มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร ได้เสด็จเข้าไปสู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตในขณะนั้น. ส่วนพาหิยะนั้นเข้าไปสู่พระเชตวันแล้ว เห็นภิกษุจำนวนมากผู้ฉันภัตตาหารเช้าเสร็จแล้ว กำลังจงกรมอยู่ในที่แจ้งเพื่อเปลื้องความเกียจคร้านทางกาย จึงถามว่า “บัดนี้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ไหนหนอแล”. ภิกษุทั้งหลายตอบว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปสู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต” แล้วได้ถามว่า “ส่วนท่านมาจากไหน”. (พาหิยะตอบว่า) “ข้าพเจ้ามาจากสุปปารกปัฏฏนะ”. (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) “ท่านมาจากที่ไกล เชิญนั่งก่อนเถิด ล้างเท้าแล้วทาน้ำมันก่อน จงพักผ่อนสักหน่อย ในเวลาที่พระศาสดาเสด็จมา ท่านจักได้เห็น”. (พาหิยะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ทราบอันตรายแห่งชีวิตของตน ข้าพเจ้าไม่ได้ยืน ไม่ได้นั่งนานในที่ไหนๆ เลย มาแล้วสิ้นหนทาง ๑๒๐ โยชน์ด้วยคืนเดียวเท่านั้น เห็นพระศาสดาแล้วนั่นแหละจึงจักพักผ่อน” ดังนี้แล้ว มีอาการรีบร้อน เข้าไปสู่กรุงสาวัตถี ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรุ่งเรืองอยู่ด้วยพุทธสิริอันหาที่เปรียบมิได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ครั้งนั้นแล พาหิยะทารุจีริยะเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น...” เป็นต้น.

Tattha kahanti kattha. Nūti saṃsaye, khoti padapūraṇe, kasmiṃ nu kho padeseti attho. Dassanakāmamhāti daṭṭhukāmā amha. Mayañhi taṃ bhagavantaṃ [Pg.78] andho viya cakkhuṃ, badhiro viya sotaṃ, mūgo viya kalyāṇavākkaraṇaṃ, hatthapādavikalo viya hatthapāde, daliddo viya dhanasampadaṃ, kantāraddhānappaṭipanno viya khemantabhūmiṃ, rogābhibhūto viya ārogyaṃ, mahāsamudde bhinnanāvo viya mahākullaṃ passituṃ upasaṅkamituñca icchāmāti dasseti. Taramānarūpoti taramānākāro.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กหํ คือ ที่ไหน. นุ ศัพท์ ในอรรถว่าสงสัย, โข ศัพท์ เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท, อรรถว่า ในประเทศไหนหนอแล. บทว่า ทสฺสนกามามฺหา คือ ข้าพเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ใคร่จะเห็น. (บทนี้) แสดงว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายปรารถนาจะเห็นและเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เหมือนคนตาบอดปรารถนานัยน์ตา, เหมือนคนหูหนวกปรารถนาหู, เหมือนคนใบ้ปรารถนาความเป็นผู้กล่าววาจาไพเราะ, เหมือนคนมือเท้าพิการปรารถนามือเท้า, เหมือนคนจนปรารถนาความสมบูรณ์ด้วยทรัพย์, เหมือนคนเดินทางกันดารปรารถนาแดนเกษม, เหมือนคนถูกโรคเบียดเบียนปรารถนาความไม่มีโรค, เหมือนคนเรือแตกในมหาสมุทรปรารถนาแพใหญ่”. บทว่า ตรมานรูโป คือ มีอาการรีบร้อน.

Pāsādikanti bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālālaṅkatāya samantapāsādikāya attano sarīrasobhāsampattiyā rūpakāyadassanabyāvaṭassa janassa sabbabhāgato pasādāvahaṃ. Pasādanīyanti dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇika- buddhadhammappabhutiaparimāṇaguṇagaṇasamannāgatāya dhammakāyasampattiyā sarikkhakajanassa pasādanīyaṃ pasīditabbayuttaṃ pasādārahaṃ vā. Santindriyanti cakkhādipañcindriyalolabhāvāpagamanena vūpasantapañcindriyaṃ. Santamānasanti chaṭṭhassa manindriyassa nibbisevanabhāvūpagamanena vūpasantamānasaṃ. Uttamadamathasamathamanuppattanti lokuttarapaññāvimutticetovimuttisaṅkhātaṃ uttamaṃ damathaṃ samathañca anuppatvā adhigantvā ṭhitaṃ. Dantanti suparisuddhakāyasamācāratāya ceva hatthapādakukkuccābhāvato davādiabhāvato ca kāyena dantaṃ. Guttanti suparisuddhavacīsamācāratāya ceva niratthakavācābhāvato davādiabhāvato ca vācāya guttaṃ. Yatindriyanti suparisuddhamanosamācāratāya ariyiddhiyogena abyāvaṭaappaṭisaṅkhānupekkhābhāvato ca manindriyavasena yatindriyaṃ. Nāganti chandādivasena agamanato, pahīnānaṃ rāgādikilesānaṃ punānāgamanato, kassacipi āgussa sabbathāpi akaraṇato, punabbhavassa ca agamanatoti imehi kāraṇehi nāgaṃ. Ettha ca pāsādikanti iminā rūpakāyena bhagavato pamāṇabhūtataṃ dīpeti, pasādanīyanti iminā dhammakāyena, santindriyantiādinā sesehi pamāṇabhūtataṃ dīpeti. Tena catuppamāṇike lokasannivāse anavasesato sattānaṃ bhagavato pamāṇabhāvo pakāsitoti veditabbo.

บทว่า ปาสาทิกํ คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ชนผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกาย โดยทุกส่วน ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระสรีรโสภาของพระองค์ อันน่าเลื่อมใสโดยรอบ ซึ่งประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภา และพระเกตุมาลา. บทว่า ปสาทนิยํ คือ ควรแก่ความเลื่อมใส, สมควรที่จะเลื่อมใส หรือเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ของชนผู้พิจารณา ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระธรรมกาย อันประกอบด้วยหมู่พระคุณหาประมาณมิได้ มีทศพลญาณ เวสารัชชญาณ ๔ อสาธารณญาณ ๖ อาเวณิกพุทธธรรม ๑๘ เป็นต้น. บทว่า สนฺตินฺทฺริยํ คือ มีอินทรีย์ ๕ สงบแล้ว เพราะปราศจากความเป็นผู้คะนองแห่งอินทรีย์ ๕ มีจักษุเป็นต้น. บทว่า สนฺตมานสํ คือ มีพระทัยสงบแล้ว เพราะเข้าถึงความเป็นผู้ไม่เสพกิเลสแห่งมนินทรีย์ที่ ๖. บทว่า อุตฺตมทมถสมถมมฺปตฺตํ คือ ผู้ทรงดำรงอยู่โดยบรรลุถึงแล้วซึ่งทมถะและสมถะอันสูงสุด กล่าวคือ ปัญญาวิมุตติและเจโตวิมุตติ อันสัมปยุตด้วยโลกุตรธรรม. บทว่า ทนฺตํ คือ ทรงฝึกแล้วด้วยพระกาย เพราะมีความประพฤติทางกายอันบริสุทธิ์ยิ่งด้วย และเพราะไม่มีความกระดุกกระดิกแห่งมือและเท้า และเพราะไม่มีการคะนองเป็นต้น. บทว่า คุตฺตํ คือ ทรงคุ้มครองแล้วด้วยวาจา เพราะมีความประพฤติทางวาจาอันบริสุทธิ์ยิ่งด้วย และเพราะไม่มีวาจาที่ไร้ประโยชน์ และเพราะไม่มีการหัวเราะคะนองเป็นต้น. บทว่า ยตินฺทฺริยํ คือ ทรงสำรวมอินทรีย์แล้วโดยอำนาจแห่งมนินทรีย์ เพราะมีความประพฤติทางใจอันบริสุทธิ์ยิ่งด้วย และเพราะประกอบด้วยอริยฤทธิ์ จึงไม่มีความขวนขวายและไม่มีการพิจารณาโดยไม่แยบคาย. บทว่า นาคํ ชื่อว่า นาคะ เพราะเหตุเหล่านี้ คือ เพราะไม่ไปตามอำนาจแห่งฉันทะเป็นต้น, เพราะกิเลสมีราคะเป็นต้นที่ทรงละได้แล้วไม่กลับมาอีก, เพราะไม่กระทำความผิดไรๆ โดยประการทั้งปวงเลย, และเพราะไม่ไปสู่ภพใหม่อีก. ในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า ปาสาทิกํ นี้ ย่อมแสดงความเป็นประมาณของพระผู้มีพระภาคด้วยรูปกาย, ด้วยบทว่า ปสาทนิยํ นี้ (ย่อมแสดงความเป็นประมาณ) ด้วยธรรมกาย, ด้วยบทที่เหลือมี สนฺตินฺทฺริยํ เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นประมาณ. พึงทราบว่า ด้วยการแสดงนั้น ความเป็นประมาณของพระผู้มีพระภาคแก่สัตว์ทั้งหลายในโลกสันนิวาสอันมีประมาณ ๔ อย่าง จึงเป็นอันท่านประกาศไว้โดยไม่มีส่วนเหลือ.

Evaṃbhūtañca bhagavantaṃ antaravīthiyaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘cirassaṃ vata me sammāsambuddho diṭṭho’’ti haṭṭhatuṭṭho pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīro [Pg.79] pītivipphāritavivaṭaniccalalocano diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatasarīro bhagavato sarīrappabhāvemajjhaṃ ajjhogāhetvā tattha nimujjanto bhagavato samīpaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā bhagavato pāde sambāhanto paricumbanto ‘‘desetu me, bhante, bhagavā dhamma’’nti āha. Tena vuttaṃ – ‘‘bhagavato pāde sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘desetu me, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti.

(พาหิยะ) เห็นพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเช่นนี้ กำลังเสด็จไปในระหว่างถนนแล้ว มีใจยินดีร่าเริง (คิดว่า) “โอหนอ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า อันเราเห็นแล้วโดยกาลนาน” มีกายอันปีติ ๕ อย่างแผ่ซ่านไปไม่ขาดสาย มีนัยน์ตาเปิดกว้างไม่กะพริบเพราะปีติแผ่ซ่าน จำเดิมแต่ที่ที่เห็น มีกายน้อมลง หยั่งลงสู่ท่ามกลางพระสรีรประภาของพระผู้มีพระภาค ดุจดังจมลงไปในพระสรีรประภานั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ใกล้แล้ว ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ นวดเฟ้นและจุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์เถิด”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “หมอบลงที่พระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ ขอพระสุคตโปรดแสดงธรรม ธรรมใดพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนาน’”.

Tattha sugatoti sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhaṃ anavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gato, aññepi gametīti sobhanagamanattā sugato. Sundarañcesa ṭhānaṃ amataṃ nibbānaṃ gatoti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sugato. Sammā ca gatattā sugato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgamanato. Vuttañhetaṃ –

ในบทเหล่านั้น บทว่า สุคโต ชื่อว่า สุคต เพราะมีพระดำเนินอันงาม, เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงาม, เพราะเสด็จไปโดยชอบ, เพราะตรัสโดยชอบ. จริงอยู่ แม้การไป ก็เรียกว่า คตะ, และการไปนั้นของพระผู้มีพระภาคก็งดงาม บริสุทธิ์ ไม่มีโทษ. ก็การไปนั้นคืออะไร? คือ อริยมรรค. เพราะพระองค์เสด็จไปสู่ทิศอันเกษมด้วยการไปนั้นโดยไม่ทรงติดข้อง และยังทรงให้ผู้อื่นไปได้ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สุคต เพราะมีพระดำเนินอันงาม. และเพราะพระองค์เสด็จไปสู่สถานอันงาม คือ อมตนิพพาน จึงชื่อว่า สุคต เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงาม. และชื่อว่า สุคต เพราะเสด็จไปโดยชอบ เพราะกิเลสที่ทรงละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ไม่กลับมาอีก. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato. Sakadāgāmi…pe… arahattamaggena…pe… na paccāgacchatīti sugato’’ti (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).

“กิเลสเหล่าใดที่พระองค์ทรงละได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค พระองค์ย่อมไม่กลับ ไม่หวนคืน ไม่กลับมาสู่กิเลสเหล่านั้นอีก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุคต. (ทรงละกิเลสได้แล้ว) ด้วยสกทาคามิมรรค...ฯลฯ... ด้วยอรหัตตมรรค...ฯลฯ... พระองค์ย่อมไม่กลับมาอีก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุคต”

Atha vā sammā gatattāti tīsupi avatthāsu sammāpaṭipattiyā gatattā, suppaṭipannattāti attho. Dīpaṅkarapādamūlato hi paṭṭhāya yāva mahābodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramipūritāya sammāpaṭipattiyā ñātatthacariyāya lokatthacariyāya buddhatthacariyāya koṭiṃ pāpuṇitvā sabbalokassa hitasukhameva paribrūhanto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ante anupagacchantiyā anuttarāya bojjhaṅgabhāvanāsaṅkhātāya majjhimāya paṭipadāya ariyasaccesu tato paraṃ samadhigatadhammādhipateyyo sabbasattesu avisayāya sammāpaṭipattiyā ca gato paṭipannoti evampi sammā gatattā sugato. Sammā cesa gadati yuttaṭṭhāne yuttameva vācaṃ bhāsatīti sugato. Vuttampi cetaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าสุคต เพราะเสด็จไปดีแล้ว อธิบายว่า เพราะเสด็จไปด้วยสัมมาปฏิบัติในอวસ્થાทั้งสาม คือทรงเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว. จริงอยู่ จำเดิมแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้าจนกระทั่งถึงมหาโพธิมณฑล พระองค์ทรงบรรลุถึงที่สุดแห่งญาัตถจริยา โลกัตถจริยา และพุทธัตถจริยา ด้วยสัมมาปฏิบัติที่ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์แล้ว ทรงบำรุงแต่ประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง ด้วยมัชฌิมาปฏิปทาอันยอดเยี่ยม ที่นับว่าเป็นการเจริญโพชฌงค์ ไม่ทรงเข้าใกล้ส่วนสุด ๒ อย่างเหล่านี้ คือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยค และอัตตกิลมถานุโยค ในอริยสัจทั้งหลาย หลังจากนั้น ทรงมีธรรมที่บรรลุแล้วเป็นใหญ่ และเสด็จไปแล้ว ดำเนินไปแล้วด้วยสัมมาปฏิบัติอันไม่เป็นวิสัยในสรรพสัตว์ทั้งหลาย แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ ก็ชื่อว่าสุคต เพราะเสด็จไปดีแล้ว. และพระองค์นี้ย่อมตรัสโดยชอบ คือตรัสแต่วาจาที่สมควรในฐานะที่สมควร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุคต. และคำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘Kālavādī[Pg.80], bhūtavādī, atthavādī, dhammavādī, vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhita’’nti (dī. ni. 1.9; ma. ni. 3.14).

“พระองค์ตรัสในกาลอันควร ตรัสแต่เรื่องจริง ตรัสแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ ตรัสแต่ธรรม ตรัสแต่วินัย ตรัสวาจามีที่อ้างอิง มีเหตุผล มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ในกาลอันควร”

Aparampi vuttaṃ –

แม้ข้ออื่นก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yā sā vācā abhūtā atacchā anatthasaṃhitā, yā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsatī’’tiādi (ma. ni. 2.86).

“วาจาใดไม่เป็นจริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจาใดไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น พระตถาคตย่อมไม่ตรัสวาจานั้น” เป็นต้น

Evaṃ sammā gadattāpi sugato.

แม้เพราะตรัสดีแล้วอย่างนี้ จึงชื่อว่าสุคต

Yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti yaṃ dhammassa upadisanaṃ cirakālaṃ mama jhānavimokkhādihitāya tadadhigantabbasukhāya ca siyā. Akālo kho tāva bāhiyāti tava dhammadesanāya na tāva kāloti attho. Kiṃ pana bhagavato sattahitapaṭipattiyā akālopi nāma atthi, yato bhagavā kālavādīti? Vuccate – kāloti cettha veneyyānaṃ indriyaparipākakālo adhippeto. Yasmā pana tadā bāhiyassa attano indriyānaṃ paripakkāparipakkabhāvo dubbiññeyyo, tasmā bhagavā taṃ avatvā attano antaravīthiyaṃ ṭhitabhāvamassa kāraṇaṃ apadisanto āha ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti. Dujjānanti dubbiññeyyaṃ. Jīvitantarāyānanti jīvitassa antarāyakaradhammānaṃ vattanaṃ avattanaṃ vāti vattukāmo sambhamavasena ‘‘jīvitantarāyāna’’nti āha. Tathā hi anekapaccayappaṭibaddhavuttijīvitaṃ anekarūpā ca tadantarāyā. Vuttañhi –

บทว่า ‘ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย’ ความว่า การแสดงธรรมใดพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์คือฌานและวิโมกข์เป็นต้น และเพื่อความสุขที่พึงบรรลุธรรมนั้นแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนาน. บทว่า ‘อกาโล โข ตาว พาหิย’ อธิบายว่า ดูก่อนพาหิยะ ยังไม่ถึงกาลแห่งการแสดงธรรมแก่ท่าน. ก็สำหรับพระผู้มีพระภาคผู้ทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย แม้ชื่อว่าอกาลจะมีอยู่หรือ เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคชื่อว่ากาลวาทีมิใช่หรือ? ขอตอบว่า ในที่นี้ คำว่า กาล หมายถึงกาลที่อินทรีย์ของเวไนยสัตว์แก่กล้า. ก็เพราะว่าในขณะนั้น ความที่อินทรีย์ของตนแก่กล้าและยังไม่แก่กล้า อันพาหิยะรู้ได้ยาก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสถึงเรื่องนั้น แต่เมื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระองค์ประทับยืนอยู่ในระหว่างถนนเป็นเหตุแก่เขา จึงตรัสว่า “เราเข้าไปสู่ในระหว่างบ้านแล้ว”. บทว่า ทุชฺชานํ คือ ทุพฺพิญฺเญยฺยํ (รู้ได้ยาก). บทว่า ชีวิตนฺตรายานํ คือ เมื่อประสงค์จะกล่าวว่า ความเป็นไปหรือความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งหลายอันกระทำอันตรายแก่ชีวิต แต่ได้กล่าวว่า “ชีวิตนฺตรายานํ” ด้วยความตระหนกตกใจ. จริงอย่างนั้น ชีวิตมีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยหลายอย่าง และอันตรายแก่ชีวิตนั้นก็มีหลายรูปแบบ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā’’ti. (ma. ni. 3.272;

netti. 103);

“พึงทำความเพียรในกิจที่ควรทำในวันนี้เทียว ใครเล่าจะพึงรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะว่าการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีแก่เราทั้งหลาย”

Kasmā panāyaṃ jīvitantarāyameva tāva purakkharoti? ‘‘Nimittaññutāya adiṭṭhakosallena vā’’ti keci. Apare ‘‘devatāya santike jīvitantarāyassa sutattā’’ti vadanti. Antimabhavikattā pana upanissayasampattiyā codiyamāno evamāha. Na hi tesaṃ appattaarahattānaṃ jīvitakkhayo hoti. Kiṃ pana kāraṇā bhagavā tassa dhammaṃ desetukāmova dvikkhattuṃ paṭikkhipi? Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imassa maṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya [Pg.81] sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ, atibalavā pītivego, dhammaṃ sutvāpi na tāva sakkhissati paṭivijjhituṃ. Yāva pana majjhattupekkhā saṇṭhāti, tāva tiṭṭhatu, vīsayojanasataṃ maggaṃ āgatattā darathopissa kāye balavā, sopi tāva paṭippassambhatū’’ti. Tasmā dvikkhattuṃ paṭikkhipi. Keci pana ‘‘dhammassavane ādarajananatthaṃ bhagavā evamakāsī’’ti vadanti. Tatiyavāraṃ yācito pana majjhattupekkhaṃ darathappaṭipassaddhiṃ paccupaṭṭhitañcassa jīvitantarāyaṃ disvā ‘‘idāni dhammadesanāya kālo’’ti cintetvā ‘‘tasmā tihā’’tiādinā dhammadesanaṃ ārabhi.

ก็เพราะเหตุไร ท่านพาหิยะนี้จึงทำอันตรายแห่งชีวิตให้เป็นเบื้องหน้าก่อน? อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เพราะความเป็นผู้รู้ในนิมิต หรือเพราะความฉลาดในสิ่งที่ไม่เคยเห็น”. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “เพราะได้ฟังเรื่องอันตรายแห่งชีวิตมาจากสำนักของเทวดา”. แต่เพราะความเป็นผู้มีภพสุดท้าย อันอุปนิสัยสมบัติตักเตือนแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้. จริงอยู่ ความสิ้นชีวิตย่อมไม่มีแก่ท่านเหล่านั้นผู้ยังไม่บรรลุอรหัตตผล. ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะแสดงธรรมแก่เขาอยู่แล้ว จึงทรงปฏิเสธถึงสองครั้ง? ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า “สำหรับพาหิยะผู้นี้ ตั้งแต่เวลาที่เห็นเรา สรีระทั้งสิ้นของเขาถูกปีติสัมผัสอยู่เนืองนิตย์ กำลังแห่งปีติมีพลังกล้า แม้ฟังธรรมแล้ว ก็จักยังไม่สามารถตรัสรู้ได้ ตราบใดที่มัชฌัตตุเบกขายังไม่ตั้งมั่น ก็จงรอก่อน อีกทั้งเพราะเดินทางมา ๑๒๐ โยชน์ ความกระวนกระวายในกายของเขาก็มีกำลัง แม้ความกระวนกระวายนั้นก็จงระงับไปก่อน”. เพราะเหตุนั้น จึงทรงปฏิเสธถึงสองครั้ง. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงกระทำอย่างนั้น เพื่อให้เกิดความเคารพในการฟังธรรม”. แต่เมื่อถูกทูลขอในครั้งที่สาม ทรงเห็นมัชฌัตตุเบกขา ความระงับแห่งความกระวนกระวาย และอันตรายแห่งชีวิตของเขาที่ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้าแล้ว ทรงดำริว่า “บัดนี้เป็นกาลแห่งการแสดงธรรมแล้ว” จึงทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยคำเป็นต้นว่า “ตสฺมา ติห”.

Tattha tasmāti yasmā tvaṃ ussukkajāto hutvā ativiya maṃ yācasi, yasmā vā jīvitantarāyānaṃ dujjānataṃ vadasi, indriyāni ca te paripākaṃ gatāni, tasmā. Tihāti nipātamattaṃ. Teti tayā evanti idāni vattabbākāraṃ vadati.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ท่านมีความขวนขวายเกิดขึ้นแล้ว ย่อมวิงวอนเราอย่างยิ่ง หรือเพราะเหตุที่ท่านกล่าวถึงความที่อันตรายแห่งชีวิตรู้ได้ยาก และอินทรีย์ทั้งหลายของท่านก็ถึงความแก่กล้าแล้ว เพราะเหตุนั้น. บทว่า ติห เป็นเพียงนิบาต. บทว่า เต คือ ตยา (อันท่าน). บทว่า เอวํ กล่าวถึงอาการที่จะกล่าวต่อไปบัดนี้.

Sikkhitabbanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannampi sikkhānaṃ vasena sikkhanaṃ kātabbaṃ. Yathā pana sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādimāha.

บทว่า สิกฺขิตพฺพํ คือ พึงทำการศึกษาโดยสิกขาทั้งสามแม้ทั้งหมด มีอธิสีลสิกขาเป็นต้น. ก็พึงศึกษาโดยประการใด เมื่อจะทรงแสดงประการนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ในสิ่งที่เห็น จักเป็นเพียงแค่สิ่งที่เห็น”.

Tattha diṭṭhe diṭṭhamattanti rūpāyatane cakkhuviññāṇena diṭṭhamattaṃ. Yathā hi cakkhuviññāṇaṃ rūpe rūpamattameva passati, na aniccādisabhāvaṃ, evameva sesaṃ. Cakkhudvārikaviññāṇena hi me diṭṭhamattameva bhavissatīti sikkhitabbanti attho. Atha vā diṭṭhe diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇena rūpavijānananti attho. Mattanti pamāṇaṃ. Diṭṭhā mattā etassāti diṭṭhamattaṃ, cakkhuviññāṇamattameva cittaṃ bhavissatīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā āpāthagate rūpe cakkhuviññāṇaṃ na rajjati, na dussati, na muyhati, evaṃ rāgādivirahena cakkhuviññāṇamattameva me javanaṃ bhavissati, cakkhuviññāṇappamāṇeneva javanaṃ ṭhapessāmīti.

ในบทว่า `diṭṭhe diṭṭhamattaṃ` นั้น (คำว่า `diṭṭhe diṭṭhamattaṃ`) หมายถึง สักว่าเห็นด้วยจักขุวิญญาณในรูปายตนะ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณย่อมเห็นสักว่ารูปในรูปเท่านั้น ไม่เห็นสภาวะมีความไม่เที่ยงเป็นต้น ฉันใด แม้ในที่เหลือก็ฉันนั้นเหมือนกัน. อธิบายว่า พึงศึกษาว่า "สำหรับเรา จักมีเพียงสักว่าการเห็นด้วยจักขุวิญญาณเท่านั้น". อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ในสิ่งที่เห็น คำว่า "เห็น" หมายถึง การรู้รูปด้วยจักขุวิญญาณ. บทว่า `matta` คือ ประมาณ. ชื่อว่า `diṭṭhamattaṃ` เพราะมีประมาณคือการเห็น. อธิบายว่า จิตจักเป็นเพียงสักว่าจักขุวิญญาณเท่านั้น. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้: เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณในรูปที่ปรากฏเฉพาะหน้า ย่อมไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย ไม่หลง ฉันใด ชวนะของเราก็จักเป็นเพียงสักว่าจักขุวิญญาณที่ปราศจากราคะเป็นต้น ฉันนั้น (เรา) จักตั้งชวนะไว้เพียงประมาณแห่งจักขุวิญญาณเท่านั้น.

Atha vā diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ rūpaṃ, diṭṭhamattaṃ nāma tattheva uppannaṃ sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanasaṅkhātaṃ cittattayaṃ. Yathā taṃ na rajjati, na dussati, na muyhati, evaṃ āpāthagate rūpe teneva sampaṭicchanādippamāṇena javanaṃ uppādessāmi, nāhaṃ taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā rajjanādivasena uppajjituṃ dassāmīti evamettha attho daṭṭhabbo. Eseva nayo sutamute[Pg.82]. Mutanti tadārammaṇaviññāṇehi saddhiṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ veditabbaṃ. Viññāte viññātamattanti ettha pana viññātaṃ nāma manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ. Tasmiṃ viññāte viññātamattanti āvajjanappamāṇaṃ. Yathā āvajjanaṃ na rajjati, na dussati, na muyhati, evaṃ rajjanādivasena ca uppajjituṃ adatvā āvajjanappamāṇeneva cittaṃ ṭhapessāmīti ayamettha attho. Evañhi te, bāhiya, sikkhitabbanti evaṃ imāya paṭipadāya tayā, bāhiya, tissannaṃ sikkhānaṃ anuvattanavasena sikkhitabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า `diṭṭhaṃ` (สิ่งที่เห็น) คือ รูปที่เห็นแล้วด้วยจักขุวิญญาณ, คำว่า `diṭṭhamattaṃ` (สักว่าเห็น) คือ จิต 3 ดวง อันได้แก่ สัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ และโวฏฐัพพนะ ที่เกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นเอง. เปรียบเหมือนจิต 3 ดวงนั้น ไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย ไม่หลง ฉันใด (เราจักตั้งใจว่า) "ฉันนั้น ในรูปที่ปรากฏเฉพาะหน้า เราจักให้ชวนะเกิดขึ้นโดยประมาณแห่งสัมปฏิจฉันนะเป็นต้นนั้นนั่นเทียว, เราจักไม่ยอมให้ (ชวนะ) ก้าวล่วงประมาณนั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดเป็นต้น" พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้. นัยนี้แหละ แม้ในบทว่า `sute` (ในสิ่งที่ได้ยิน) และ `mute` (ในสิ่งที่รับรู้). ในบทว่า `mute` พึงทราบว่าได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ พร้อมด้วยวิญญาณที่มีอารมณ์นั้นๆ. ส่วนในบทว่า `viññāte viññātamattaṃ` (ในสิ่งที่รู้แจ้ง สักว่ารู้แจ้ง) นี้ คำว่า `viññātaṃ` (สิ่งที่รู้แจ้ง) คือ ธรรมารมณ์ที่รู้แล้วด้วยมโนทวาราวัชชนะ. ในธรรมารมณ์ที่รู้แล้วนั้น คำว่า `viññātamattaṃ` (สักว่ารู้แจ้ง) คือ ประมาณแห่งอาวัชชนะ. เปรียบเหมือนอาวัชชนะไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย ไม่หลง ฉันใด (เราจักตั้งใจว่า) "ฉันนั้น เราจักไม่ยอมให้ (จิต) เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดเป็นต้น และจักตั้งจิตไว้เพียงประมาณแห่งอาวัชชนะเท่านั้น" นี้คือเนื้อความในบทนี้. ในบทว่า `Evañhi te, bāhiya, sikkhitabbaṃ` (ดูก่อนพาหิยะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล) หมายความว่า "ดูก่อนพาหิยะ เธอพึงศึกษาตามปฏิปทานี้ ด้วยอำนาจการดำเนินตามสิกขาทั้งสาม".

Iti bhagavā bāhiyassa saṃkhittarucitāya chahi viññāṇakāyehi saddhiṃ chaḷārammaṇabhedabhinnaṃ vipassanāya visayaṃ diṭṭhādīhi catūhi koṭṭhāsehi vibhajitvā tatthassa ñātatīraṇapariññaṃ dasseti. Kathaṃ? Ettha hi rūpāyatanaṃ passitabbaṭṭhena diṭṭhaṃ nāma, cakkhuviññāṇaṃ pana saddhiṃ taṃdvārikaviññāṇehi dassanaṭṭhena, tadubhayampi yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ dhammamattameva, na ettha koci kattā vā kāretā vā, yato taṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayappaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattāti kuto tattha paṇḍitassa rajjanādīnaṃ okāsoti? Ayamettha adhippāyo sutādīsupi.

ด้วยเหตุที่ท่านพาหิยะมีรสนิยมในเรื่องย่อ พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกวิสัยแห่งวิปัสสนา อันต่างโดยเภทแห่งอารมณ์ 6 พร้อมด้วยวิญญาณกาย 6 ออกเป็น 4 ส่วน มี `diṭṭha` (สิ่งที่เห็น) เป็นต้น แล้วทรงแสดงญาตปริญญาและตีรณปริญญาแก่พาหิยะนั้นใน 4 ส่วนนั้น. อย่างไร? คือ ใน 4 ส่วนนี้ รูปายตนะ ชื่อว่า `diṭṭha` (สิ่งที่เห็น) โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงเห็น, ส่วนจักขุวิญญาณพร้อมด้วยวิญญาณในทวารนั้น (สัมปฏิจฉันนะ เป็นต้น) ชื่อว่า `diṭṭha` (การเห็น) โดยอรรถว่าเป็นการเห็น. แม้ทั้งสองอย่างนั้น ก็เป็นเพียงสภาวธรรมที่ดำเนินไปตามปัจจัยเท่านั้น, ในสภาวธรรมนี้ ไม่มีผู้กระทำหรือผู้ให้กระทำคนใดเลย, เพราะเหตุใด สภาวธรรมนั้นเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี โดยอรรถว่าไม่มี จึงเป็นอนิจจัง, เป็นทุกข์ โดยอรรถว่าถูกความเกิดและความดับเบียดเบียน, เป็นอนัตตา โดยอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ, ดังนั้น โอกาสสำหรับความกำหนัดเป็นต้นของบัณฑิตในสภาวธรรมนั้นจะมีแต่ที่ไหน? นี้เป็นอธิบายในบทนี้ และพึงทราบในบทว่า `suta` (สิ่งที่ได้ยิน) เป็นต้นด้วย.

Idāni ñātatīraṇapariññāsu patiṭṭhitassa upari saha maggaphalena pahānapariññaṃ dassetuṃ, ‘‘yato kho te, bāhiyā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yatoti yadā, yasmā vā. Teti tava. Tatoti tadā, tasmā vā. Tenāti tena diṭṭhādinā, diṭṭhādipaṭibaddhena rāgādinā vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhiya, tava yasmiṃ kāle yena vā kāraṇena diṭṭhādīsu mayā vuttavidhiṃ paṭipajjantassa aviparītasabhāvāvabodhena diṭṭhādimattaṃ bhavissati, tasmiṃ kāle tena vā kāraṇena diṭṭhādipaṭibaddhena rāgādinā saha na bhavissasi, ratto vā duṭṭho vā mūḷho vā na bhavissasi, pahīnarāgādikattā tena vā diṭṭhādinā saha paṭibaddho na bhavissasīti. Tato tvaṃ, bāhiya, na tatthāti yadā yasmā vā tvaṃ tena rāgena vā ratto dosena vā duṭṭho mohena vā mūḷho na bhavissasi, tadā tasmā vā tvaṃ tattha diṭṭhādike na bhavissasi, tasmiṃ diṭṭhe vā sutamutaviññāte vā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti taṇhāmānadiṭṭhīhi allīno patiṭṭhito na bhavissasi. Ettāvatā pahānapariññaṃ matthakaṃ pāpetvā khīṇāsavabhūmi dassitā.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปหานปริญญาพร้อมด้วยมรรคผลแก่ (พาหิยะ) ผู้ตั้งอยู่แล้วในญาตปริญญาและตีรณปริญญาเบื้องสูงขึ้นไป จึงทรงเริ่มพระดำรัสมีอาทิว่า `yato kho te, bāhiya` (ดูก่อนพาหิยะ ในกาลใดแล). ในบทนั้น บทว่า `yato` คือ `yadā` (ในกาลใด) หรือ `yasmā` (เพราะเหตุใด). บทว่า `te` คือ `tava` (ของเธอ). บทว่า `tato` คือ `tadā` (ในกาลนั้น) หรือ `tasmā` (เพราะเหตุนั้น). บทว่า `tena` คือ ด้วยการเห็นเป็นต้นนั้น หรือด้วยราคะเป็นต้นที่เกี่ยวเนื่องกับการเห็นเป็นต้นนั้น. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้: ดูก่อนพาหิยะ ในกาลใด หรือเพราะเหตุใด เมื่อเธอปฏิบัติตามวิธีที่เรากล่าวแล้วใน `diṭṭha` (สิ่งที่เห็น) เป็นต้น การเห็นเป็นต้นจักเป็นเพียงสักว่าการเห็นเป็นต้น เพราะการตรัสรู้สภาวะที่ไม่วิปลาส, ในกาลนั้น หรือเพราะเหตุนั้น เธอจักไม่มีอยู่พร้อมกับราคะเป็นต้นที่เกี่ยวเนื่องกับการเห็นเป็นต้น, เธอจักไม่เป็นผู้กำหนัด หรือประทุษร้าย หรือหลง, หรือเพราะเป็นผู้ละราคะเป็นต้นได้แล้ว เธอจักไม่เป็นผู้เกี่ยวข้องกับการเห็นเป็นต้นนั้น. ในบทว่า `Tato tvaṃ, bāhiya, na tattha` (เพราะเหตุนั้น ดูก่อนพาหิยะ เธอจึงไม่มีในอารมณ์นั้น) หมายความว่า ในกาลใด หรือเพราะเหตุใด เธอจักไม่เป็นผู้กำหนัดด้วยราคะนั้น หรือประทุษร้ายด้วยโทสะนั้น หรือหลงด้วยโมหะนั้น, ในกาลนั้น หรือเพราะเหตุนั้น เธอจักไม่มีใน `diṭṭha` (สิ่งที่เห็น) เป็นต้นนั้น, ในสิ่งที่เห็น หรือในสิ่งที่ได้ยิน ที่รับรู้ ที่รู้แจ้งนั้น เธอจักไม่เป็นผู้ยึดติด ตั้งมั่นอยู่ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิว่า "นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา". ด้วยบทบาลีเพียงเท่านี้ ท่านได้แสดงปหานปริญญาให้ถึงที่สุด และแสดงภูมิแห่งพระขีณาสพแล้ว.

Tato [Pg.83] tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarenāti yadā tvaṃ, bāhiya, tena rāgādinā tattha diṭṭhādīsu paṭibaddho na bhavissasi, tadā tvaṃ neva idhaloke na paraloke na ubhayatthāpi. Esevanto dukkhassāti kilesadukkhassa ca vaṭṭadukkhassa ca ayameva hi anto ayaṃ parivaṭumabhāvoti ayameva hi ettha attho. Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti padaṃ gahetvā antarābhavaṃ nāma icchanti, tesaṃ taṃ micchā. Antarābhavassa hi bhāvo abhidhamme paṭikkhittoyeva. Antarenāti vacanaṃ pana vikappantaradīpanaṃ, tasmā ayamettha attho – ‘‘neva idha na huraṃ, aparo vikappo na ubhaya’’nti.

ในบทว่า `Tato tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena` (เพราะเหตุนั้น ดูก่อนพาหิยะ เธอจึงไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกอื่น ไม่มีในระหว่างแห่งโลกทั้งสอง) หมายความว่า ดูก่อนพาหิยะ ในกาลใด เธอจักไม่เป็นผู้เกี่ยวข้องใน `diṭṭha` (สิ่งที่เห็น) เป็นต้นนั้น ด้วยราคะเป็นต้นนั้น, ในกาลนั้น เธอจักไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกหน้า และไม่มีในโลกทั้งสอง. ในบทว่า `Esevanto dukkhassa` (นั่นแหละคือที่สุดแห่งทุกข์) หมายความว่า นี้แหละคือที่สุดแห่งกิเลสทุกข์และวัฏฏทุกข์, นี้คือความไม่มีการเวียนกลับอีก, นี้แหละคือเนื้อความในบทนี้. ส่วนอาจารย์เหล่าใดถือเอาบทว่า `ubhayamantarena` แล้วปรารถนาภพชื่อว่าอันตราภพ, ความปรารถนานั้นของอาจารย์เหล่านั้นผิด. เพราะความเป็นอยู่แห่งอันตราภพถูกปฏิเสธไว้แล้วในพระอภิธรรม. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า `antarena` เป็นคำแสดงถึงวิกัปป์อื่น, เพราะฉะนั้น นี้คือเนื้อความในบทนี้: "ไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกอื่น, อีกวิกัปป์หนึ่งคือ ไม่มีในโลกทั้งสอง".

Atha vā antarenāti vacanaṃ pana vikappantarābhāvadīpanaṃ. Tassattho – ‘‘neva idha na huraṃ, ubhayamantare pana na aññaṭṭhānaṃ atthī’’ti. Yepi ca ‘‘antarāparinibbāyī sambhavesī’’ti ca imesaṃ suttapadānaṃ atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘atthiyeva antarābhavo’’ti vadanti, tepi yasmā avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā aggamaggādhigamena anavasesakilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī, na antarābhavabhūtoti purimassa suttapadassa attho. Pacchimassa ca ye bhūtā eva, na bhavissanti, te khīṇāsavā purimapade bhūtāti vuttā. Tabbiruddhatāya sambhavamesantīti sambhavesino, appahīnabhavasaṃyojanattā sekhā puthujjanā ca. Catūsu vā yonīsu aṇḍajajalābujasattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma, aṇḍakosato vatthikosato ca bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato paṭṭhāya bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesino, tato paraṃ bhūtāti attho. Tasmā natthīti paṭikkhipitabbā. Sati hi ujuke pāḷianugate atthe kiṃ aniddhāritasāmatthiyena antarābhavena parikappitena payojananti.

อีกอย่างหนึ่ง ส่วนคำว่า อันตเรนะ นี้ เป็นคำแสดงความไม่มีวิกัปอื่น อธิบายว่า "ไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกหน้า และในระหว่างแห่งโลกทั้งสองนั้น ก็ไม่มีที่ตั้งอื่น" ดังนี้ ก็แม้ชนเหล่าใด ถือเอาเนื้อความแห่งบทพระสูตรเหล่านี้คือ "อันตราปรินิพพายี" และ "สัมภเวสี" โดยไม่แยบคายแล้วกล่าวว่า "อันตรภพมีอยู่ทีเดียว" แม้ชนเหล่านั้น (ก็พึงทราบว่า) เพราะเหตุที่บุคคลปรินิพพานในระหว่าง คือในภพนั้นๆ มีอวิหาภพเป็นต้น โดยไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุ ด้วยการบรรลุอัคคมรรค ด้วยกิเลสปรินิพพานอันไม่มีส่วนเหลือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อันตราปรินิพพายี ไม่ใช่ผู้เกิดในอันตรภพ ดังนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งบทพระสูตรบทแรก ส่วนเนื้อความแห่งบทหลังมีว่า ชนเหล่าใดเป็นผู้เกิดแล้วเท่านั้น จักไม่เกิดอีก ชนเหล่านั้นคือพระขีณาสพ ท่านเรียกว่า ภูตา ในบทแรก ส่วนพระเสขะและปุถุชน ชื่อว่า สัมภเวสี เพราะแสวงหาภพต่อไป เนื่องจากยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ ซึ่งตรงกันข้ามกับพระขีณาสพนั้น อีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาโยนิ ๔ สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดที่ยังไม่ทำลายฟองไข่และมดลูกออกมา ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี เมื่อออกจากฟองไข่และมดลูกแล้ว ชื่อว่า ภูตา ส่วนสังเสทชะและโอปปาติกะ ในปฐมจิตตขณะ ชื่อว่า สัมภเวสี จำเดิมแต่ทุติยจิตตขณะไป ชื่อว่า ภูตา อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายเกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดที่ยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากอิริยาบถนั้น ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี หลังจากนั้นไป ชื่อว่า ภูตา นี้คือเนื้อความ เพราะฉะนั้น พึงปฏิเสธวาทะนั้นว่า "ไม่มี" เพราะเมื่อมีเนื้อความที่ตรงไปตรงมาตามพระบาลีอยู่ จะมีประโยชน์อะไรด้วยอันตรภพที่กำหนดขึ้นเอง อันเป็นวาทะที่ไม่มีกำลังซึ่งไม่ได้ถูกชี้ขาดไว้

Ye pana ‘‘santānavasena pavattamānānaṃ dhammānaṃ avicchedena desantaresu pātubhāvo diṭṭho, yathā taṃ vīhiādiaviññāṇakasantāne, evaṃ saviññāṇakasantānepi avicchedena desantaresu pātubhāvena bhavitabbaṃ. Ayañca nayo sati antarābhave yujjati, na aññathā’’ti yuttiṃ vadanti. Tena hi iddhimato cetovasippattassa cittānugatikaṃ kāyaṃ [Pg.84] adhiṭṭhahantassa khaṇena brahmalokato idhūpasaṅkamane ito vā brahmalokagamane yutti vattabbā. Yadi sabbattheva avicchinnadese dhammānaṃ pavatti icchitā, yadipi siyā iddhimantānaṃ iddhivisayo acinteyyoti. Taṃ idhāpi samānaṃ ‘‘kammavipāko acinteyyo’’ti vacanato. Tasmā taṃ tesaṃ matimattameva. Acinteyyasabhāvā hi sabhāvadhammā, te katthaci paccayavasena vicchinnadese pātubhavanti, katthaci avicchinnadese. Tathā hi mukhaghosādīhi paccayehi aññasmiṃ dese ādāsapabbatappadesādike paṭibimbapaṭighosādikaṃ paccayuppannaṃ nibbattamānaṃ dissati, tasmā na sabbaṃ sabbattha upanetabbanti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paṭibimbassa udāharaṇabhāvasādhanādiko antarābhavakathāvicāro kathāvatthupakaraṇassa (kathā. 505; kathā. aṭṭha. 505) ṭīkāyaṃ gahetabbo.

ส่วนอาจารย์เหล่าใดกล่าวให้เหตุผลว่า "การปรากฏขึ้นในประเทศอื่นโดยไม่ขาดสายแห่งธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสันตติ ย่อมปรากฏ เหมือนอย่างในอวิญญาณกสันตติมีเมล็ดข้าวเปลือกเป็นต้น ฉันใด แม้ในสวิญญาณกสันตติก็ฉันนั้น พึงมีการปรากฏขึ้นในประเทศอื่นโดยไม่ขาดสาย และนัยนี้ย่อมสมควรเมื่อมีอันตรภพ ไม่สมควรโดยประการอื่น" ถ้าเช่นนั้น ก็พึงกล่าวถึงความสมควรได้ ในการที่ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงเจโตวสีภาวะ ผู้อธิษฐานกายอันเป็นไปตามอำนาจจิต จะมาสู่ที่นี้จากพรหมโลก หรือไปสู่พรหมโลกจากที่นี้ได้โดยขณะเดียว หากท่านปรารถนาให้ธรรมทั้งหลายเป็นไปในประเทศที่ไม่ขาดสายในทุกกรณีไซร้ (ก็พึงถูกย้อนว่า) แม้จะเป็นเช่นนั้น ก็มีพระดำรัสว่า วิสัยแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์เป็นอจินไตย คำนั้นย่อมเสมอกันแม้ในที่นี้ เพราะมีพระดำรัสว่า "วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย" เพราะฉะนั้น คำกล่าวนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์เหล่านั้นเท่านั้น จริงอยู่ สภาวธรรมทั้งหลายมีสภาวะเป็นอจินไตย สภาวธรรมเหล่านั้น ในบางกรณี ย่อมปรากฏในประเทศที่ขาดสายโดยอำนาจแห่งปัจจัย ในบางกรณี ก็ปรากฏในประเทศที่ไม่ขาดสาย จริงอย่างนั้น เพราะปัจจัยทั้งหลายมีใบหน้าและเสียงเป็นต้น ปัจจยุปบันธรรมมีเงาและเสียงสะท้อนเป็นต้นที่กำลังเกิดขึ้นในประเทศอื่น มีกระจกและซอกเขาเป็นต้น ย่อมปรากฏ เพราะฉะนั้น ไม่พึงน้อมนำธรรมทุกอย่างไปในทุกกรณี นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร คือการพิจารณาเรื่องอันตรภพ มีการสาธกความเป็นอุทาหรณ์ของเงาเป็นต้น พึงถือเอาในฎีกาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ

Apare pana ‘‘idhāti kāmabhavo, huranti arūpabhavo, ubhayamantarenāti rūpabhavo vutto’’ti. Aññe ‘‘idhāti ajjhattikāyatanāni, huranti bāhirāyatanāni, ubhayamantarenāti cittacetasikā’’ti. ‘‘Idhāti vā paccayadhammā, huranti paccayuppannadhammā, ubhayamantarenāti paṇṇattidhammā vuttā’’ti vadanti. Taṃ sabbaṃ aṭṭhakathāsu natthi. Evaṃ tāva ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādinā diṭṭhādivasena catudhā tebhūmakadhammā saṅgahetabbā. Tattha subhasukhaniccaattaggāhaparivajjanamukhena asubhadukkhāniccānattānupassanā dassitāti heṭṭhimāhi visuddhīhi saddhiṃ saṅkhepeneva vipassanā kathitā. ‘‘Tato tvaṃ, bāhiya, na tenā’’ti iminā rāgādīnaṃ samucchedassa adhippetattā maggo. ‘‘Tato tvaṃ, bāhiya, na tatthā’’ti iminā phalaṃ. ‘‘Nevidhā’’tiādinā anupādisesā parinibbānadhātu kathitāti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bāhiyassa…pe… āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "คำว่า อิธ หมายถึง กามภพ, คำว่า หุรํ หมายถึง อรูปภพ, คำว่า อุภยมนฺตเรน หมายถึง รูปภพ" อาจารย์พวกอื่นอีกกล่าวว่า "คำว่า อิธ หมายถึง อัชฌัตติกายตนะ, คำว่า หุรํ หมายถึง พาหิรายตนะ, คำว่า อุภยมนฺตเรน หมายถึง จิตและเจตสิก" อีกอย่างหนึ่ง บางพวกกล่าวว่า "คำว่า อิธ หมายถึง ปัจจยธรรม, คำว่า หุรํ หมายถึง ปัจจยุปบันนธรรม, คำว่า อุภยมนฺตเรน หมายถึง บัญญัติธรรม" คำกล่าวทั้งหมดนั้นไม่มีในอรรถกถาทั้งหลาย ในข้อนี้ พึงสงเคราะห์เตภูมิกธรรมเป็น ๔ อย่าง โดยจำแนกตามสิ่งที่เห็นเป็นต้น ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "ในสิ่งที่เห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น" ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ทรงแสดงอสุภานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนิจจานุปัสสนา และอนัตตานุปัสสนา โดยนัยแห่งการเว้นจากการยึดถือว่าเป็นของงาม เป็นสุข เป็นของเที่ยง เป็นอัตตา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทรงแสดงวิปัสสนาไว้โดยย่อพร้อมกับวิสุทธิเบื้องต่ำทั้งหลาย ด้วยบทว่า "ตโต ตฺวํ พาหิย น เตน" นี้ ทรงประสงค์การตัดขาดราคะเป็นต้นโดยสิ้นเชิง จึงหมายถึง มรรค ด้วยบทว่า "ตโต ตฺวํ พาหิย น ตตฺถ" นี้ หมายถึง ผล ด้วยบทเป็นต้นว่า "เนวิธ" พึงทราบว่า ทรงแสดงอนุปาทิเสสปรินิพพานธาตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "ลำดับนั้น จิตของพาหิยะ...ฯลฯ...ก็หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย" ดังนี้

Imāya saṃkhittapadāya desanāya tāvadevāti tasmiṃyeva khaṇe, na kālantare. Anupādāyāti aggahetvā. Āsavehīti ābhavaggaṃ āgotrabhuṃ savanato pavattanato cirapārivāsiyaṭṭhena madirādiāsavasadisatāya ca ‘‘āsavā’’ti laddhanāmehi kāmarāgādīhi. Vimuccīti samucchedavimuttiyā paṭippassaddhivimuttiyā ca vimucci nissajji. So hi satthu dhammaṃ suṇanto eva sīlāni sodhetvā yathāladdhaṃ cittasamādhiṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā khippābhiññatāya tāvadeva sabbāsave khepetvā [Pg.85] saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. So saṃsārasotaṃ chinditvā katavaṭṭapariyanto antimadehadharo hutvā ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇāsu pavattāsu dhammatāya codiyamāno bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. ‘‘Paripuṇṇaṃ te pattacīvara’’nti puṭṭho ‘‘na paripuṇṇa’’nti āha. Atha naṃ satthā ‘‘tena hi pattacīvaraṃ pariyesā’’ti vatvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… pakkāmī’’ti.

ในเทศนาที่มีบทโดยย่อนี้ บทว่า ตาวเทว หมายถึง ในขณะนั้นนั่นเอง ไม่ใช่ในกาลอื่น บทว่า อนุปาทาย หมายถึง ไม่ยึดมั่น บทว่า อาสเวหิ หมายถึง จากกามราคะเป็นต้น ซึ่งได้ชื่อว่า "อาสวะ" เพราะไหลไปและเป็นไปจนถึงภวัคคพรหมและโคตรภูญาณ เพราะหมักดองอยู่นาน และเพราะเป็นเช่นกับของหมักดองมีสุราเป็นต้น บทว่า วิมุจฺจิ หมายถึง หลุดพ้น สลัดออก ด้วยสมุจเฉทวิมุตติและปฏิปัสสัทธิวิมุตติ จริงอยู่ ท่านทารุจีริยะนั้น ขณะที่ฟังธรรมของพระศาสดาอยู่นั่นเอง ได้ชำระศีลให้บริสุทธิ์แล้ว อาศัยจิตตสมาธิตามที่ได้แล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้น เพราะเป็นผู้มีอภิญญารวดเร็ว จึงได้ทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไป บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในขณะนั้นนั่นเอง ท่านทารุจีริยะนั้น ตัดกระแสแห่งสงสารได้แล้ว มีที่สุดแห่งวัฏฏะอันได้กระทำแล้ว เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย เมื่อปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ประการเกิดขึ้น ก็ถูกธรรมดาตักเตือน จึงได้ทูลขอบรรพชากะพระผู้มีพระภาค เมื่อถูกตรัสถามว่า "บาตรและจีวรของเธอครบบริบูรณ์แล้วหรือ" ได้ทูลตอบว่า "ยังไม่บริบูรณ์ พระเจ้าข้า" ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสกะท่านว่า "ถ้าเช่นนั้น เธอจงแสวงหาบาตรและจีวรเถิด" แล้วเสด็จหลีกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...เสด็จหลีกไปแล้ว" ดังนี้

So kira kassapadasabalassa sāsane vīsavassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ‘‘bhikkhunā nāma attanā paccaye labhitvā yathādānaṃ karontena attanāva paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti ekassa bhikkhussapi pattena vā cīvarena vā saṅgahaṃ nākāsi, tenassa ehibhikkhuupasampadāya upanissayo nāhosi. Keci panāhu – ‘‘so kira buddhasuññe loke coro hutvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā araññe corikaṃ karonto ekaṃ paccekabuddhaṃ disvā pattacīvaralobhena taṃ usunā vijjhitvā pattacīvaraṃ gaṇhi, tenassa iddhimayapattacīvaraṃ na uppajjissatīti, satthā taṃ ñatvā ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ na adāsī’’ti. Tampi pattacīvarapariyesanaṃ caramānaṃ ekā dhenu vegena āpatantī paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha kho acirapakkantassa bhagavato bāhiyaṃ dārucīriyaṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesī’’ti.

ได้ยินว่า ท่านผู้นั้น ในศาสนาของพระกัสสปทศพล กระทำสมณธรรมอยู่ตลอดสองหมื่นปี (คิดว่า) "อันภิกษุเมื่อได้ปัจจัยด้วยตนเองแล้ว ไม่ทำการให้ทานตามสมควร บริโภคแต่ผู้เดียวย่อมควร" ดังนี้ จึงมิได้ทำการสงเคราะห์แม้แก่ภิกษุรูปหนึ่งด้วยบาตรหรือจีวรเลย เพราะเหตุนั้น อุปนิสัยแห่งเอหิภิกขุอุปสัมปทาจึงไม่มีแก่ท่านผู้นั้น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นเป็นโจรในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า สะพายแล่งธนูเที่ยวทำโจรกรรมในป่า เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ด้วยความโลภในบาตรและจีวร จึงยิงท่านด้วยลูกศรแล้วชิงเอาบาตรและจีวรไป เพราะเหตุนั้น บาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์จึงจักไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน, พระศาสดาทรงทราบเหตุนั้นแล้ว จึงไม่ประทานบรรพชาด้วยเอหิภิกขุภาวะ" ดังนี้. แม้ท่านผู้นั้นผู้กำลังเที่ยวแสวงหาบาตรและจีวรอยู่ แม่โคตัวหนึ่งวิ่งมาโดยเร็วเข้าขวิด ได้ทำให้ถึงความสิ้นชีวิต. หมายถึงเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า "ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน แม่โคมีลูกอ่อนได้โถมเข้าขวิดพาทิยะทารุจีริยะให้สิ้นชีวิต" ดังนี้.

Tattha acirapakkantassāti na ciraṃ pakkantassa bhagavato. Gāvī taruṇavacchāti ekā yakkhinī taruṇavacchadhenurūpā. Adhipatitvāti abhibhavitvā madditvā. Jīvitā voropesīti purimasmiṃ attabhāve laddhāghātatāya diṭṭhamatteneva vericittaṃ uppādetvā siṅgena paharitvā jīvitā voropesi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อจิรปกฺกนฺตสฺส ความว่า แห่งพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จหลีกไปไม่นาน. บทว่า คาวี ตรุณวจฺฉา ความว่า นางยักษิณีตนหนึ่ง (แปลงเป็น) รูปแม่โคมีลูกอ่อน. บทว่า อธิปติตฺวา ความว่า โถมเข้าทับ ย่ำยี. บทว่า ชีวิตา โวโรเปสิ ความว่า เพราะเคยถูกฆ่าในอัตภาพก่อน พอเห็นเข้าเท่านั้นก็บังเกิดเวรจิตขึ้น จึงขวิดด้วยเขา ปลงจากชีวิตินทรีย์.

Satthā piṇḍāya caritvā katabhattakicco sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ nagarato nikkhamanto bāhiyassa sarīraṃ saṅkāraṭṭhāne patitaṃ disvā bhikkhū āṇāpesi – ‘‘bhikkhave, ekasmiṃ gharadvāre ṭhatvā mañcakaṃ āharāpetvā idaṃ sarīraṃ nagarato nīharitvā jhāpetvā thūpaṃ karothā’’ti, bhikkhū tathā akaṃsu. Katvā ca pana vihāraṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā attanā katakiccaṃ ārocetvā tassa abhisamparāyaṃ pucchiṃsu. Atha nesaṃ bhagavā tassa parinibbutabhāvaṃ ācikkhi. Bhikkhū ‘‘tumhe, bhante, ‘bāhiyo dārucīriyo arahattaṃ patto’ti vadatha, kadā so arahattaṃ patto’’ti [Pg.86] pucchiṃsu. ‘‘Mama dhammaṃ sutakāle’’ti ca vutte ‘‘kadā panassa tumhehi dhammo kathito’’ti? ‘‘Piṇḍāya carantena ajjeva antaravīthiyaṃ ṭhatvā’’ti. ‘‘Appamattako so, bhante, tumhehi antaravīthiyaṃ ṭhatvā kathitadhammo, kathaṃ so tāvatakena visesaṃ nibbattesī’’ti? ‘‘Kiṃ, bhikkhave, mama dhammaṃ ‘appaṃ vā bahuṃ vā’ti pamiṇatha, anekāni gāthāsahassānipi anatthasaṃhitāni na seyyo, atthanissitaṃ pana ekampi gāthāpadaṃ seyyo’’ti dassento –

พระศาสดาเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว เสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยภิกษุจำนวนมาก ทอดพระเนตรเห็นสรีระของพาทิยะนอนอยู่ที่กองขยะ จึงรับสั่งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปยืนที่ประตูเรือนแห่งหนึ่ง ให้นำเตียงมา แล้วนำสรีระนี้ออกจากนครไปเผาเสีย แล้วจงทำสถูป" ภิกษุทั้งหลายได้กระทำตามนั้น. ครั้นทำแล้วก็ไปยังวิหาร เข้าเฝ้าพระศาสดา กราบทูลกิจที่ตนทำแล้ว ทูลถามถึงสัมปรายภพของท่าน. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกความเป็นผู้ปรินิพพานของท่านแก่ภิกษุเหล่านั้น. ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ตรัสว่า 'พาทิยะทารุจีริยะบรรลุพระอรหัตแล้ว' ท่านบรรลุพระอรหัตเมื่อใด". เมื่อตรัสตอบว่า "ในเวลาที่ฟังธรรมของเรา" (ภิกษุทั้งหลายจึงทูลถามว่า) "ก็พระองค์ทรงแสดงธรรมแก่ท่านเมื่อใด". (ตรัสตอบว่า) "เมื่อเราเที่ยวบิณฑบาต ได้ยืนแสดงที่ระหว่างถนนในวันนี้เอง". (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมที่พระองค์ทรงยืนแสดงที่ระหว่างถนนนั้นมีประมาณน้อยนัก ท่านทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ด้วยธรรมเพียงเท่านั้นได้อย่างไร". (พระศาสดาตรัสว่า) "ภิกษุทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงประมาณธรรมของเราว่า 'น้อยหรือมาก' เล่า แม้คาถาตั้งพันคาถาที่ประกอบด้วยบทอันไม่เป็นประโยชน์ก็ไม่ประเสริฐ แต่คาถาบทเดียวที่อิงอาศัยประโยชน์ย่อมประเสริฐกว่า" เมื่อจะทรงแสดง (ดังนี้จึงตรัสว่า)

‘‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasañhitā;

Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. 101) –

"คาถาแม้ตั้งพัน ที่ประกอบด้วยบทอันไม่เป็นประโยชน์ (ก็หาประเสริฐไม่) บทแห่งคาถาบทหนึ่ง ซึ่งบุคคลฟังแล้วย่อมสงบระงับได้ ประเสริฐกว่า" ดังนี้.

Dhammapade imaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘na kevalaṃ so parinibbānamattena, atha kho mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ khippābhiññānaṃ aggabhāvenapi pūjāraho’’ti dassento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ khippābhiññānaṃ, yadidaṃ bāhiyo dārucīriyo’’ti (a. ni. 1.216) taṃ āyasmantaṃ etadagge ṭhapesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā…pe… parinibbuto, bhikkhave, bāhiyo dārucīriyo’’ti.

(พระศาสดา) ครั้นตรัสพระคาถานี้ในธรรมบทแล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า "ท่านผู้นั้นมิใช่เป็นผู้ควรบูชาเพียงด้วยการปรินิพพานเท่านั้น แต่ยังเป็นผู้ควรบูชาแม้ด้วยความเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุสาวกของเราผู้มีอภิญญารวดเร็วอีกด้วย" จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีอภิญญารวดเร็ว พาทิยะทารุจีริยะนี้เป็นเลิศ" ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งพระเถระนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ. หมายถึงเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย พาทิยะทารุจีริยะปรินิพพานแล้ว" ดังนี้.

Tattha pacchābhattanti bhattakiccato pacchā. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭinivatto. Padadvayenāpi katabhattakiccoti vuttaṃ hoti. Nīharitvāti nagarato bahi netvā. Jhāpethāti dahatha. Thūpañcassa karothāti assa bāhiyassa sarīradhātuyo gahetvā cetiyañca karotha. Tattha kāraṇamāha – ‘‘sabrahmacārī vo, bhikkhave, kālakato’’ti. Tassattho – yaṃ tumhe seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ adhisīlādipaṭipattidhammaṃ sandiṭṭhaṃ caratha, taṃ so tumhehi samānaṃ brahmaṃ acarīti sabrahmacārī maraṇakālassa pattiyāva kālakato, tasmā taṃ mañcakena nīharitvā jhāpetha, thūpañcassa karothāti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ความว่า ภายหลังภัตกิจ. บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ความว่า กลับจากการแสวงหาบิณฑบาต. แม้ด้วยสองบทนี้ ท่านกล่าวหมายถึง ผู้มีภัตกิจอันทำเสร็จแล้ว. บทว่า นีหริตฺวา ความว่า นำออกไปภายนอกพระนคร. บทว่า ฌาเปถ ความว่า จงเผา. บทว่า ถูปญฺจสฺส กโรถ ความว่า จงเก็บสรีรธาตุของพาทิยะนั้นแล้วสร้างเจดีย์ด้วย. ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสเหตุว่า "ภิกษุทั้งหลาย สพรหมจารีของพวกเธอทำกาละแล้ว". อธิบายความว่า "พวกเธอประพฤติอธิสีลปฏิปทาธรรมอันใด ซึ่งประเสริฐโดยความเป็นของเลิศ พาทิยะนั้นก็ได้ประพฤติธรรมอันประเสริฐนั้นเสมอด้วยพวกเธอ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สพรหมจารี, ท่านทำกาละแล้วเพราะถึงกาลมรณะ, เพราะเหตุนั้น พวกเธอจงนำสรีระของท่านนั้นไปด้วยเตียงแล้วเผาเสีย และจงสร้างสถูปบรรจุสรีรธาตุของท่านนั้นด้วย".

Tassa kā gatīti pañcasu gatīsu tassa katamā gati upapatti bhavabhūtā, gatīti nipphatti, ariyo puthujjano vāti kā niṭṭhāti attho. Abhisamparāyoti pecca bhavuppatti bhavanirodho vā. Kiñcāpi tassa thūpakaraṇāṇattiyāva parinibbutabhāvo atthato pakāsito hoti, ye pana bhikkhū tattakena na jāniṃsu, te ‘‘tassa kā gatī’’ti [Pg.87] pucchiṃsu. Pākaṭataraṃ vā kārāpetukāmā tathā bhagavantaṃ pucchiṃsu.

บทว่า ตสฺส กา คติ ความว่า ในคติ ๕ คติที่เป็นอุบัติภพของท่านนั้นคือคติไหน, หรืออีกนัยหนึ่ง คติ คือ ความสำเร็จ, เป็นพระอริยะหรือเป็นปุถุชน คือสำเร็จอย่างไร นี้คือความหมาย. บทว่า อภิสมฺปรายโย คือ การเกิดในภพเบื้องหน้า หรือความดับแห่งภพ. แม้ว่าความเป็นผู้ปรินิพพานของท่านนั้น จะเป็นอันทรงประกาศแล้วโดยอรรถ ด้วยการรับสั่งให้สร้างสถูปนั่นเอง แต่ภิกษุเหล่าใดไม่ทราบด้วยคำเพียงเท่านั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงทูลถามว่า "คติของท่านเป็นอย่างไร". หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะประสงค์จะให้ทรงกระทำให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเช่นนั้น.

Paṇḍitoti aggamaggapaññāya adhigatattā paṇḍena ito gato pavattoti paṇḍito. Paccapādīti paṭipajji. Dhammassāti lokuttaradhammassa. Anudhammanti sīlavisuddhiādipaṭipadādhammaṃ. Atha vā dhammassāti nibbānadhammassa. Anudhammanti ariyamaggaphaladhammaṃ. Na ca maṃ dhammādhikaraṇanti dhammadesanāhetu na ca maṃ vihesesi yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā. Yo hi satthu santike dhammaṃ sutvā kammaṭṭhānaṃ vā gahetvā yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati, so satthāraṃ viheseti nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti (mahāva. 9; ma. ni. 1.283; 2.339). Atha vā na ca maṃ dhammādhikaraṇanti na ca imaṃ dhammādhikaraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – vaṭṭadukkhato niyyānahetubhūtaṃ imaṃ mama sāsanadhammaṃ suppaṭipannattā na viheseti. Duppaṭipanno hi sāsanaṃ bhindanto satthu dhammasarīre pahāraṃ deti nāma. Ayaṃ pana sammāpaṭipattiṃ matthakaṃ pāpetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tena vuttaṃ – ‘‘parinibbuto, bhikkhave, bāhiyo dārucīriyo’’ti.

บทว่า ปณฺฑิโต ความว่า ชื่อว่าบัณฑิต เพราะบรรลุอัคคมรรคปัญญาแล้ว จึงเป็นผู้ดำเนินไปด้วยปัญญา บทว่า ปจฺจปาทีติ คือ ปฏิบัติแล้ว บทว่า ธมฺมสฺสาติ คือ แห่งโลกุตรธรรม บทว่า อนุธมฺมนฺติ คือ ธรรมอันเป็นข้อปฏิบัติมีศีลวิสุทธิเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมสฺสาติ คือ แห่งนิพพานธรรม บทว่า อนุธมฺมนฺติ คือ อริยมรรคผลธรรม บทว่า น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ ความว่า และไม่เบียดเบียนเราเพราะเหตุแห่งการแสดงธรรม เพราะปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนแล้ว จริงอยู่ ภิกษุใดฟังธรรมในสำนักของพระศาสดาแล้ว รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน ภิกษุนั้นชื่อว่าย่อมเบียดเบียนพระศาสดา สมดังที่ตรัสไว้ว่า "ข้าแต่พรหม เรามีความสำคัญว่าจะเป็นความลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมอันประณีตที่เราสั่งสมมาดีแล้วในหมู่มนุษย์" อีกอย่างหนึ่ง บทว่า น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ ความว่า และไม่เบียดเบียนเราเพราะเหตุแห่งธรรมนี้ ความว่า ไม่เบียดเบียนศาสนธรรมของเรานี้ อันเป็นเหตุออกจากวัฏทุกข์ เพราะเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว จริงอยู่ ผู้ปฏิบัติชั่ว เมื่อทำลายศาสนา ชื่อว่าย่อมประหารลงที่พระธรรมกายของพระศาสดา ส่วนท่านพาหิยะนี้ ยังสัมมาปฏิบัติให้ถึงที่สุดแล้ว ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พาหิยะทารุจีริยะปรินิพพานแล้ว"

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ therassa bāhiyassa anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutabhāvaṃ, tathā parinibbutānañca khīṇāsavānaṃ gatiyā pacurajanehi dubbiññeyyabhāvaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ appatiṭṭhitaparinibbānānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบโดยประการทั้งปวง ซึ่งความเป็นผู้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุของพระเถระชื่อพาหิยะนั้น และซึ่งความเป็นคติที่ปุถุชนจำนวนมากรู้ได้โดยยากของพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปรินิพพานแล้วเช่นนั้น บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงถึงอานุภาพแห่งปรินิพพานที่ไม่มีที่ตั้งอาศัย

Tattha yatthāti yasmiṃ nibbāne āpo ca na gādhati, pathavī ca tejo ca vāyo ca na gādhati, na patiṭṭhāti. Kasmā? Nibbānassa asaṅkhatasabhāvattā. Na hi tattha saṅkhatadhammānaṃ lesopi sambhavati. Sukkāti sukkavaṇṇatāya sukkāti laddhanāmā gahanakkhattatārakā. Na jotantīti na bhāsanti. Ādicco nappakāsatīti tīsu dīpesu ekasmiṃ khaṇe ālokapharaṇasamattho ādiccopi ābhāvasena na dibbati. Na tattha candimā bhātīti satipi bhāsurabhāve kantasītalakiraṇo candopi tasmiṃ nibbāne abhāvato eva attano juṇhāvibhāsanena na virocati. Yadi tattha candimasūriyādayo natthi, lokantaro viya niccandhakārameva [Pg.88] taṃ bhaveyyāti āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘tamo tattha na vijjatī’’ti. Sati hi rūpābhāve tamo nāma na siyā.

ในอุทานคาถาเหล่านั้น บทว่า ยตฺถ คือ ในนิพพานใด น้ำก็ไม่ตั้งอยู่ ดิน ไฟ และลมก็ไม่ตั้งอยู่ เพราะเหตุไร? เพราะนิพพานมีสภาวะเป็นอสังขตะ จริงอยู่ แม้เพียงเล็กน้อยแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มีในนิพพานนั้น บทว่า สุกฺกา คือ หมู่ดาวเคราะห์และดาวนักษัตรที่ได้ชื่อว่าสุกกะเพราะมีสีขาว บทว่า น โชตนฺติ คือ ย่อมไม่ส่องสว่าง บทว่า อาทิจฺโจ นปฺปกาสติ คือ แม้พระอาทิตย์ผู้สามารถแผ่แสงสว่างไปในสามทวีปในขณะเดียวกัน ก็ย่อมไม่รุ่งเรืองเพราะไม่มีแสง บทว่า น ตตฺถ จนฺทิมา ภาติ คือ แม้พระจันทร์ผู้มีรัศมีเย็นอันน่าพอใจ แม้จะมีภาวะรุ่งเรือง ก็ย่อมไม่รุ่งโรจน์ในนิพพานนั้นด้วยการส่องแสงจันทร์ของตน เพราะไม่มีอยู่เลย หากว่าพระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นต้นไม่มีในนิพพานนั้น นิพพานนั้นก็จะมืดมิดอยู่เป็นนิตย์เหมือนโลกันตระ ทรงหมายถึงความสงสัยนี้จึงตรัสว่า "ความมืดไม่มีในนิพพานนั้น" จริงอยู่ เมื่อไม่มีรูป ความมืดชื่อว่าย่อมไม่มี

Yadā ca attanā vedi, muni monena brāhmaṇoti catusaccamunanato monanti laddhanāmena maggañāṇena kāyamoneyyādīhi ca samannāgatattā ‘‘munī’’ti laddhanāmo ariyasāvakabrāhmaṇo teneva monasaṅkhātena paṭivedhañāṇena yadā yasmiṃ kāle aggamaggakkhaṇe attanā sayameva anussavādike pahāya attapaccakkhaṃ katvā nibbānaṃ vedi paṭivijjhi. ‘‘Avedī’’tipi pāṭho, aññāsīti attho. Atha rūpā arūpā ca, sukhadukkhā pamuccatīti athāti tassa nibbānassa jānanato pacchā. Rūpāti rūpadhammā, tena pañcavokārabhavo ekavokārabhavo ca gahito hoti. Arūpāti arūpadhammā, tena rūpenāmissīkato arūpabhavo gahito hoti. So ‘‘catuvokārabhavo’’tipi vuccati. Sukhadukkhāti sabbattha uppajjanakasukhadukkhatopi vaṭṭato. Atha vā rūpāti rūpalokapaṭisandhito. Arūpāti arūpalokapaṭisandhito. Sukhadukkhāti kāmāvacarapaṭisandhito. Kāmabhavo hi byāmissasukhadukkho. Evametasmā sakalatopi vaṭṭato accantameva muccatīti gāthādvayenapi bhagavā ‘‘mayhaṃ puttassa bāhiyassa evarūpā nibbānagatī’’ti dasseti.

บทว่า ยทา จ อตฺตนา เวทิ, มุนิ โมเนน พฺราหฺมโณ ความว่า พราหมณ์ผู้เป็นอริยสาวก ได้ชื่อว่า "มุนี" เพราะรู้แจ้งสัจจะ ๔ และเพราะประกอบด้วยกายโมเนยยะเป็นต้น ด้วยมรรคญาณที่ได้ชื่อว่าโมนะ คือด้วยปฏิเวธญาณนั้นเอง ในกาลใด คือในขณะแห่งอัคคมรรค ละการฟังตามๆ กันมาเป็นต้นเสียแล้ว กระทำให้ประจักษ์ด้วยตนเอง รู้แจ้ง คือแทงตลอดนิพพานด้วยตนเอง มีปาฐะว่า อเวที ก็มี ความว่า ได้รู้แล้ว บทว่า อถ รูปา อรูปา จ, สุขทุกฺขา ปมุจฺจติ ความว่า ในภายหลังแต่กาลที่รู้นิพพานนั้น บทว่า รูปา คือ รูปธรรม ด้วยบทนั้นจึงถือเอาปัญจโวการภพและเอกโวการภพ บทว่า อรูปา คือ อรูปธรรม ด้วยบทนั้นจึงถือเอาอรูปภพที่ไม่เจือด้วยรูป ภพนั้นเรียกว่า "จตุโวการภพ" ก็มี บทว่า สุขทุกฺขา คือ พ้นจากสุขและทุกข์อันเกิดในที่ทั้งปวง คือจากวัฏฏะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า รูปา คือ จากปฏิสนธิในรูปโลก บทว่า อรูปา คือ จากปฏิสนธิในอรูปโลก บทว่า สุขทุกฺขา คือ จากปฏิสนธิในกามาวจร จริงอยู่ กามภพมีสุขและทุกข์ระคนกัน ด้วยประการฉะนี้ ย่อมหลุดพ้นจากวัฏฏะทั้งหมดนี้โดยสิ้นเชิง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงด้วยคาถาสองบทว่า "คติแห่งนิพพานของพาหิยะผู้เป็นบุตรของเรามีอย่างนี้"

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทสมสูตร จบ

Niṭṭhitā ca bodhivaggavaṇṇanā.

อรรถกถาโพธิวรรค จบ

2. Mucalindavaggo

๒. มุจลินทวรรค

1. Mucalindasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถามุจลินทสูตร

11. Mucalindavaggassa [Pg.89] paṭhame mucalindamūleti ettha mucalindo vuccati nīparukkho. So ‘‘niculo’’tipi vuccati, tassa samīpe. Keci pana ‘‘mucaloti tassa rukkhassa nāmaṃ, taṃ vanajeṭṭhakatāya pana mucalindoti vutta’’nti vadanti. Mahā akālameghoti asampatte vassakāle uppannamahāmegho. So hi gimhānaṃ pacchime māse sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūrento udapādi. Sattāhavaddalikāti tasmiṃ uppanne sattāhaṃ avicchinnavuṭṭhikā ahosi. Sītavātaduddinīti sā ca sattāhavaddalikā udakaphusitasammissena sītavātena samantato paribbhamantena dusitadivasattā duddinī nāma ahosi. Mucalindo nāma nāgarājāti tasseva mucalindarukkhassa samīpe pokkharaṇiyā heṭṭhā nāgabhavanaṃ atthi, tattha nibbatto mahānubhāvo nāgarājā. Sakabhavanāti attano nāgabhavanato. Sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvāti sattavāre attano sarīrabhogehi bhagavato kāyaṃ parivāretvā. Uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ vihaccāti bhagavato muddhappadesassa upari attano mahantaṃ phaṇaṃ pasāretvā. ‘‘Phaṇaṃ karitvā’’tipi pāṭho, so evattho.

๑๑. ในสูตรที่หนึ่งแห่งมุจลินทวรรค บทว่า มุจลินฺทมูเล ในบทนี้ ต้นจิกเรียกว่ามุจลินท์ ต้นไม้นั้นเรียกว่า "นิจุละ" ก็มี, ใกล้ต้นไม้นั้น แต่บางท่านกล่าวว่า "ชื่อของต้นไม้นั้นคือ มุจละ แต่เพราะเป็นใหญ่ในป่าจึงเรียกว่า มุจลินท์" บทว่า มหา อกาลเมโฆ คือ เมฆใหญ่ที่เกิดขึ้นในเวลาที่ยังไม่ถึงฤดูฝน จริงอยู่ เมฆนั้นเกิดขึ้นในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน เต็มทั่วทั้งจักรวาล บทว่า สตฺตาหวทฺทลิกา คือ เมื่อเมฆนั้นเกิดขึ้นแล้ว ฝนได้ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วัน บทว่า สีตวาตทุทฺทินี คือ ฝนที่ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้น ชื่อว่า ทุททินี เพราะวันที่ถูกทำลายด้วยลมเย็นที่ระคนด้วยละอองน้ำพัดวนอยู่โดยรอบ บทว่า มุจลินฺโท นาม นาคราชา คือ พญานาคผู้มีอานุภาพมาก เกิดขึ้นที่นั่น ในนาคภพซึ่งอยู่ใต้สระโบกขรณีใกล้ต้นจิกนั้นเอง บทว่า สกภวนา คือ จากนาคภพของตน บทว่า สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา คือ ขดล้อมพระวรกายของพระผู้มีพระภาคด้วยขนดกายของตน ๗ รอบ บทว่า อุปริมุทฺธนิ มหนฺตํ ผณํ วิหจฺจ คือ แผ่พังพานใหญ่ของตนไว้เบื้องบนพระเศียรของพระผู้มีพระภาค มีปาฐะว่า ผณํ กริตฺวา ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกัน

Tassa kira nāgarājassa etadahosi ‘‘bhagavā ca mayhaṃ bhavanasamīpe rukkhamūle nisinno, ayañca sattāhavaddalikā vattati, vāsāgāramassa laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. So sattaratanamayaṃ pāsādaṃ nimminituṃ sakkontopi ‘‘evaṃ kate kāyasāro gahito na bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṃ karissāmī’’ti mahantaṃ attabhāvaṃ katvā satthāraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā dhāresi. ‘‘Parikkhepabbhantaraṃ lohapāsāde bhaṇḍāgāragabbhappamāṇaṃ ahosī’’ti khandhakaṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 5) vuttaṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘heṭṭhālohapāsādappamāṇa’’nti (ma. ni. aṭṭha. 1.284). ‘‘Icchiticchitena iriyāpathena satthā viharissatī’’ti kira nāgarājassa ajjhāsayo. Bhagavā pana yathānisinnova sattāhaṃ vītināmesi. Tañca ṭhānaṃ supihitavātapānaṃ suphusitaaggaḷadvāraṃ kūṭāgāraṃ viya ahosi. Mā bhagavantaṃ sītantiādi tassa tathā karitvā ṭhānakāraṇaparidīpanaṃ. So hi [Pg.90] ‘‘mā bhagavantaṃ sītaṃ bādhayittha, mā uṇhaṃ, mā ḍaṃsādisamphasso bādhayitthā’’ti tathā karitvā aṭṭhāsi.

ได้ยินว่า พญานาคนั้นได้มีความดำริอย่างนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ที่โคนไม้ใกล้ภพของเรา และฝนตกเจ็ดวันนี้ก็เป็นไปอยู่ สมควรที่พระองค์จะพึงได้ที่ประทับ' พญานาคนั้น แม้สามารถจะเนรมิตปราสาทอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการได้ ก็คิดว่า 'เมื่อทำอย่างนั้น กุศลที่ทำด้วยกายจักไม่ชื่อว่าเป็นอันเราถือเอาแล้ว เราจักทำกายเวยยาวัจจ์แด่พระทศพล' ดังนี้แล้ว จึงทำอัตภาพให้ใหญ่ แวดล้อมพระศาสดาด้วยขนด ๗ รอบ แล้วแผ่พังพานไว้เบื้องบน ท่านกล่าวไว้ในขันธกอรรถกถาว่า 'ภายในวงขนดได้มีขนาดเท่าห้องคลังในโลหะปราสาท' ส่วนในมัชฌิมอรรถกถากล่าวว่า 'มีขนาดเท่าโลหะปราสาทเบื้องล่าง' ได้ยินว่า อัธยาศัยของพญานาคมีอยู่ว่า 'พระศาสดาจักประทับอยู่ด้วยอิริยาบถตามที่ทรงปรารถนา' ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงยัง ๗ วันให้ล่วงไปโดยประทับนั่งอย่างเดิมนั่นแล และสถานที่นั้นได้เป็นประดุจเรือนยอดมีหน้าต่างปิดสนิท มีประตูลงลิ่มกลอนสนิทดี คำเป็นต้นว่า 'ความหนาวอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาค' เป็นการแสดงเหตุแห่งการที่พญานาคนั้นทำอย่างนั้นแล้วดำรงอยู่ จริงอยู่ พญานาคนั้นคิดว่า 'ความหนาวอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเลย ความร้อนอย่าได้เบียดเบียนเลย สัมผัสแห่งเหลือบเป็นต้นอย่าได้เบียดเบียนเลย' ดังนี้แล้ว จึงทำอย่างนั้นแล้วดำรงอยู่

Tattha kiñcāpi sattāhavaddalikāya uṇhameva natthi, sace pana antarantarā megho vigaccheyya, uṇhaṃ bhaveyya, tampi mā bādhayitthāti evaṃ tassa cintetuṃ yuttaṃ. Keci panettha vadanti ‘‘uṇhaggahaṇaṃ bhogaparikkhepassa vipulabhāvakaraṇe kāraṇakittanaṃ. Khuddake hi tasmiṃ bhagavantaṃ nāgassa sarīrasambhūtā usmā bādheyya, vipulabhāvakaraṇena pana tādisaṃ ‘mā uṇhaṃ bādhayitthā’ti tathā karitvā aṭṭhāsī’’ti.

ในข้อนั้น แม้ว่าในคราวฝนตกเจ็ดวันจะไม่มีความร้อนเลย แต่ถ้าในระหว่างๆ เมฆพึงหายไป ความร้อนก็พึงมี การที่พญานาคนั้นจะคิดอย่างนี้ว่า 'แม้ความร้อนนั้นก็อย่าได้เบียดเบียนเลย' ย่อมสมควร อาจารย์บางพวกในอรรถกถานี้กล่าวว่า 'การถือเอาคำว่า 'ความร้อน' เป็นการประกาศเหตุในการทำให้วงขนดกว้างใหญ่ จริงอยู่ เมื่อวงขนดนั้นเล็ก ไออุ่นที่เกิดจากร่างกายของพญานาคพึงเบียดเบียนพระผู้มีพระภาค แต่เพราะการทำให้กว้างใหญ่ จึงทำอย่างนั้นแล้วดำรงอยู่ ด้วยคิดว่า 'ความร้อนเช่นนั้นอย่าได้เบียดเบียนเลย' ดังนี้'

Viddhanti ubbiddhaṃ, meghavigamena dūrībhūtanti attho. Vigatavalāhakanti apagatameghaṃ. Devanti ākāsaṃ. Viditvāti ‘‘idāni vigatavalāhako ākāso, natthi bhagavato sītādiupaddavo’’ti ñatvā. Viniveṭhetvāti apanetvā. Sakavaṇṇanti attano nāgarūpaṃ. Paṭisaṃharitvāti antaradhāpetvā. Māṇavakavaṇṇanti kumārakarūpaṃ.

บทว่า 'วิดฺธํ' คือ ปราศจากเมฆ อธิบายว่า หายไปเพราะเมฆปราศไป บทว่า 'วิคตวลาหกํ' คือ มีเมฆปราศไปแล้ว บทว่า 'เทวํ' คือ ท้องฟ้า บทว่า 'วิทิตฺวา' คือ ทราบว่า 'บัดนี้ ท้องฟ้ามีเมฆปราศไปแล้ว อุปัทวะมีหนาวเป็นต้นย่อมไม่มีแด่พระผู้มีพระภาค' บทว่า 'วินิเวเฐตฺวา' คือ คลายออกแล้ว บทว่า 'สกวณฺณํ' คือ รูปนาคของตน บทว่า 'ปฏิสํหริตฺวา' คือ ทำให้อันตรธานไป บทว่า 'มาณวกวณฺณํ' คือ รูปมาณพน้อย

Etamatthanti vivekasukhappaṭisaṃvedino yattha katthaci sukhameva hotīti etamatthaṃ sabbākārena jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ vivekasukhānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า 'เอตมตฺถํ' คือ ทรงทราบเนื้อความนี้โดยอาการทั้งปวงว่า 'สำหรับผู้เสวยวิเวกสุข ความสุขย่อมมีในที่ไหนๆ ก็ตาม' บทว่า 'อิมํ อุทานํ' คือ ทรงเปล่งอุทานนี้อันแสดงถึงอานุภาพแห่งวิเวกสุข

Tattha sukho vivekoti nibbānasaṅkhāto upadhiviveko sukho. Tuṭṭhassāti catumaggañāṇasantosena tuṭṭhassa. Sutadhammassāti pakāsitadhammassa vissutadhammassa. Passatoti taṃ vivekaṃ, yaṃ vā kiñci passitabbaṃ nāma, taṃ sabbaṃ attano vīriyabalādhigatena ñāṇacakkhunā passantassa. Abyāpajjanti akuppanabhāvo, etena mettāpubbabhāgo dassito. Pāṇabhūtesu saṃyamoti sattesu ca saṃyamo avihiṃsanabhāvo sukhoti attho. Etena karuṇāpubbabhāgo dassito.

ในอุทานคาถาเหล่านั้น บทว่า 'สุโข วิเวโก' คือ อุปธิวิเวกอันได้แก่นิพพาน เป็นสุข บทว่า 'ตุฏฺฐสฺส' คือ แก่ผู้ยินดีแล้วด้วยความสันโดษคือจตุมรรคญาณ บทว่า 'สุตธมฺมสฺส' คือ ผู้มีธรรมอันได้สดับแล้ว คือผู้มีธรรมอันประกาศแล้ว บทว่า 'ปสฺสโต' คือ แก่ผู้เห็นวิเวกนั้น หรือเห็นธรรมใดๆ ก็ตามที่พึงเห็น ธรรมทั้งหมดนั้น ด้วยญาณจักษุอันตนได้บรรลุด้วยกำลังแห่งความเพียร บทว่า 'อพฺยาปชฺชํ' คือ ความไม่ประทุษร้าย ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงส่วนเบื้องต้นคือเมตตา บทว่า 'ปาณภูเตสุ สํยโม' อธิบายว่า แม้ความสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย คือความเป็นผู้ไม่เบียดเบียน เป็นสุข ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงส่วนเบื้องต้นคือกุรณา

Sukhā virāgatā loketi vigatarāgatāpi loke sukhā. Kīdisī? Kāmānaṃ samatikkamoti, yā kāmānaṃ samatikkamoti vuccati, sā vigatarāgatāpi sukhāti attho, etena anāgāmimaggo kathito. Asmimānassa yo vinayoti iminā pana arahattaṃ kathitaṃ. Arahattañhi asmimānassa paṭippassaddhivinayoti vuccati, ito parañca sukhaṃ nāma natthi, tenāha ‘‘etaṃ ve paramaṃ sukha’’nti. Evaṃ arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhīti.

บทว่า 'สุขา วิราคตา โลเก' คือ แม้ความปราศจากราคะในโลก ก็เป็นสุข (ความปราศจากราคะ) เช่นไร? คือ การก้าวล่วงกามทั้งหลาย อธิบายว่า ความปราศจากราคะใดที่เรียกว่า การก้าวล่วงกามทั้งหลาย แม้ความปราศจากราคะนั้นก็เป็นสุข ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรค ส่วนด้วยบทนี้ว่า 'อสฺมิมานสฺส โย วินโย' ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล จริงอยู่ อรหัตตผลเรียกว่าเป็นเครื่องนำออกและเป็นเครื่องระงับอัสมิมานะ และสุขอื่นยิ่งกว่านี้ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า 'นั่นแลเป็นสุขอย่างยิ่ง' ด้วยอรหัตตผลอย่างนี้ พระองค์ทรงถือเอาที่สุดยอดแห่งเทศนา

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบแล้ว

2. Rājasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาราชสูตร

12. Dutiye [Pg.91] sambahulānanti vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti, tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayo eva, tato uddhaṃ sambahulā. Tasmā idhāpi suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā. Upaṭṭhānasālāyanti dhammasabhāmaṇḍape. Sā hi dhammaṃ desetuṃ āgatassa tathāgatassa bhikkhūnaṃ upaṭṭhānakaraṇaṭṭhānanti ‘‘upaṭṭhānasālā’’ti vuccati. Atha vā yattha bhikkhū vinayaṃ vinicchinanti, dhammaṃ kathenti, sākacchaṃ samāpajjanti, sannipatanavasena pakatiyā upatiṭṭhanti, sā sālāpi maṇḍapopi ‘‘upaṭṭhānasālā’’tveva vuccati. Tatthāpi hi buddhāsanaṃ niccaṃ paññattameva hoti. Idañhi buddhānaṃ dharamānakāle bhikkhūnaṃ cārittaṃ. Sannisinnānanti nisajjanavasena saṅgamma nisinnānaṃ. Sannipatitānanti tato tato āgantvā sannipatanavasena sannipatitānaṃ. Atha vā buddhāsanaṃ purato katvā satthu sammukhe viya ādaruppattiyā sakkaccaṃ nisīdanavasena sannisinnānaṃ, samānajjhāsayattā aññamaññasmiṃ ajjhāsayena suṭṭhu sammā ca nipatanavasena sannipatitānaṃ. Ayanti idāni vuccamānaṃ niddisati. Antarākathāti kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā, atha vā majjhanhike laddhassa sugatovādassa, sāyaṃ labhitabbassa dhammassavanassa ca antarā pavattattā antarākathā, samaṇasamācārasseva vā antarā pavattā aññā ekā kathāti antarākathā. Udapādīti uppannā.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สมฺพหุลา ความว่า โดยปริยายแห่งพระวินัย ภิกษุ ๓ รูป ท่านเรียกว่า "สัมพหุลา" (มากรูป) เกินกว่านั้นไป เป็นสงฆ์ แต่โดยปริยายแห่งพระสูตร ภิกษุ ๓ รูป ก็คือ ๓ รูปเท่านั้น เกินกว่านั้นไป ท่านเรียกว่า สัมพหุลา เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ พึงทราบว่า สัมพหุลา โดยปริยายแห่งพระสูตร บทว่า อุปฏฺฐานสาลายํ ได้แก่ ที่มณฑปอันเป็นที่ประชุมฟังธรรม เพราะว่า ศาลานั้นเป็นสถานที่สำหรับภิกษุทั้งหลายบำรุงพระตถาคตผู้เสด็จมาเพื่อทรงแสดงธรรม ฉะนั้นจึงเรียกว่า "อุปัฏฐานศาลา" อีกอย่างหนึ่ง สถานที่ใดที่ภิกษุทั้งหลายวินิจฉัยพระวินัย แสดงธรรม สนทนาธรรมกัน ประชุมกันอยู่เป็นปกติโดยการมาประชุมกัน ศาลานั้นก็ดี มณฑปนั้นก็ดี ท่านเรียกว่า "อุปัฏฐานศาลา" ทั้งนั้น เพราะว่า แม้ในสถานที่นั้น พุทธอาสน์ก็ย่อมถูกปูลาดไว้เป็นนิตย์ทีเดียว ข้อนี้เป็นจารีตของภิกษุทั้งหลายในสมัยที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายยังทรงพระชนม์อยู่ บทว่า สนฺนิสินฺนานํ ได้แก่ ของภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันนั่งแล้วโดยอาการที่นั่ง บทว่า สนฺนิปติตานํ ได้แก่ ของภิกษุทั้งหลายผู้มาจากที่นั้นๆ แล้วประชุมกันโดยอาการที่ประชุมกัน อีกอย่างหนึ่ง ได้แก่ ของภิกษุทั้งหลายผู้นั่งประชุมกันโดยเคารพด้วยการทำพุทธอาสน์ไว้เบื้องหน้าแล้วเกิดความเคารพประดุจอยู่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดา หรือของภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันโดยการนอบน้อมอย่างดียิ่งและโดยชอบในกันและกันด้วยอัธยาศัย เพราะมีความประสงค์เสมอกัน บทว่า อยํ ชี้ถึงเรื่องที่จะกล่าวต่อไปในบัดนี้ บทว่า อนฺตรากถา ได้แก่ เรื่องอื่นเรื่องหนึ่งในระหว่างการมนสิการกรรมฐาน การเรียนบาลี การสอบถามอรรถกถา เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อันตรากถา เพราะเป็นไปในระหว่างสุคโตวาทที่ได้รับในเวลาเที่ยง และการฟังธรรมที่จะพึงได้ในเวลาเย็น หรือชื่อว่า อันตรากถา เพราะเป็นเรื่องอื่นเรื่องหนึ่งที่เกิดขึ้นในระหว่างสมณสมาจารนั่นเอง บทว่า อุทปาทิ ได้แก่ เกิดขึ้นแล้ว

Imesaṃ dvinnaṃ rājūnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Mahaddhanataro vātiādīsu pathaviyaṃ nikhaṇitvā ṭhapitaṃ sattaratananicayasaṅkhātaṃ mahantaṃ dhanaṃ etassāti mahaddhano, dvīsu ayaṃ atisayena mahaddhanoti mahaddhanataro. Vāsaddo vikappattho. Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – niccaparibbayavasena mahanto bhogo etassāti mahābhogo. Devasikaṃ pavisanaāyabhūto mahanto koso etassāti mahākoso. Apare pana ‘‘devasikaṃ pavisanaāyabhūtaṃ maṇisārapheggugumbādibhedabhinnaṃ pariggahavatthu dhanaṃ, tadeva sāragabbhādīsu nihitaṃ koso’’ti vadanti. Vajiro, mahānīlo, indanīlo, marakato, veḷuriyo, padumarāgo, phussarāgo, kakketano, pulāko, vimalo, lohitaṅko[Pg.92], phaliko, pavāḷo, jotiraso, gomuttako, gomedako, sogandhiko, muttā, saṅkho, añjanamūlo, rājapaṭṭo, amataṃsako, piyako, brāhmaṇī cāti catubbīsati maṇi nāma. Satta lohāni kahāpaṇo ca sāro nāma. Sayanacchādanapāvuraṇagajadantasilādīni pheggu nāma. Candanāgarukuṅkumatagarakappūrādi gumbā nāma. Tattha purimena ādisaddena sālivīhiādimuggamāsādipubbaṇṇāparaṇṇabhedaṃ dhaññavikatiṃ ādiṃ katvā yaṃ sattānaṃ upabhogaparibhogabhūtaṃ vatthu, taṃ sabbaṃ saṅgayhati. Mahantaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ etassāti mahāvijito. Mahanto hatthiassādivāhano etassāti mahāvāhano. Mahantaṃ senābalañceva thāmabalañca etassāti mahabbalo. Icchitanibbattisaṅkhātā puññakammanipphannā mahatī iddhi etassāti mahiddhiko. Tejasaṅkhāto ussāhamantapabhusattisaṅkhāto vā mahanto ānubhāvo etassāti mahānubhāvo.

บทว่า อิเมสํ ทฺวินฺนํ ราชูนํ เป็นสามีวิภัตติ ในอรรถนิทธารณะ (การกำหนด) ในบทเป็นต้นว่า มหทฺธนตโร วา ความว่า ทรัพย์อันยิ่งใหญ่ที่เรียกว่ากองแห่งรัตนะ ๗ ซึ่งเขาขุดฝังไว้ในแผ่นดิน มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหัทธนะ (ผู้มีทรัพย์มาก) ในพระราชา ๒ พระองค์ พระราชานี้มีทรัพย์มากโดยยิ่ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหัทธนตระ (ผู้มีทรัพย์มากว่า) วา ศัพท์ มีอรรถว่า วิกัป (หรือ) แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ – โภคะคือเครื่องอุปโภคบริโภคอันยิ่งใหญ่ มีอยู่แก่พระราชานั้นโดยการใช้สอยเป็นนิตย์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหาโภคะ (ผู้มีโภคะมาก) คลังอันยิ่งใหญ่ที่เป็นรายได้เข้ามาทุกวัน มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหาโกสะ (ผู้มีคลังใหญ่) ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ทรัพย์คือวัตถุที่ทรงครอบครอง อันมีประเภทต่างๆ คือ มณี สาระ เฟคคุ และกุมพะ ซึ่งเป็นรายได้เข้ามาทุกวัน และทรัพย์นั้นนั่นแหละที่เก็บไว้ในคลังอันเป็นสาระ เป็นต้น เรียกว่า โกสะ (คลัง)" เพชร, มณีนิลใหญ่, อินทนิล, มรกต, ไพฑูรย์, ปัทมราช, บุษราคัม, กักเกตนะ, ปุฬากะ, วิมล, โลหิตังค์, ผลึก, ประพาฬ, โชติรส, โกมุต, โกเมน, โสคันธิก, มุกดา, สังข์, อัญชนมูล, ราชปัฏฏ์, อมตังสกะ, ปิยกะ และพราหมณี รวม ๒๔ อย่างนี้ ชื่อว่า มณี โลหะ ๗ อย่าง และกหาปณะ ชื่อว่า สาระ เครื่องนอน เครื่องนุ่งห่ม เครื่องห่ม งาช้าง ศิลา เป็นต้น ชื่อว่า เฟคคุ ไม้จันทน์ ไม้กฤษณา หญ้าฝรั่น ตะคร้ำ การบูร เป็นต้น ชื่อว่า กุมพะ ในบรรดาทรัพย์ ๔ อย่างนั้น ด้วยอาทิศัพท์ในบทแรก สงเคราะห์เอาวัตถุทั้งหมดที่เป็นอุปโภคบริโภคของสัตว์ทั้งหลาย โดยเริ่มตั้งแต่วิกัติแห่งธัญพืชอันมีประเภทต่างๆ คือ ธัญพืชที่เกิดก่อนมีข้าวสาลีและข้าวเจ้าเป็นต้น และธัญพืชที่เกิดหลังมีถั่วเขียวและถั่วราชมาสเป็นต้น แว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้วอันยิ่งใหญ่ มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหาวิชิตะ (ผู้มีแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้วอันยิ่งใหญ่) พาหนะมีช้างและม้าเป็นต้นอันยิ่งใหญ่ มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหาวาหนะ (ผู้มีพาหนะมาก) กำลังพลและกำลังกายอันยิ่งใหญ่ มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหาพละ (ผู้มีกำลังมาก) ฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ที่สำเร็จด้วยบุญกรรม อันเรียกว่าการสำเร็จตามความปรารถนา มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหิทธิกะ (ผู้มีฤทธิ์มาก) อานุภาพอันยิ่งใหญ่ที่เรียกว่าเดช หรือที่เรียกว่าความเพียร มนตร์ อำนาจ และความกล้าหาญ มีอยู่แก่พระราชานั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า มหานุภาวะ (ผู้มีอานุภาพมาก)

Ettha ca paṭhamena āyasampadā, dutiyena vittūpakaraṇasampadā, tatiyena vibhavasampadā, catutthena janapadasampadā, pañcamena yānasampadā, chaṭṭhena parivārasampadāya saddhiṃ attasampadā, sattamena puññakammasampadā, aṭṭhamena pabhāvasampadā tesaṃ rājūnaṃ pakāsitā hoti. Tena yā sā sāmisampatti, amaccasampatti, senāsampatti, raṭṭhasampatti, vibhavasampatti, mittasampatti, duggasampattīti satta pakatisampadā rājūnaṃ icchitabbā. Tā sabbā yathārahaṃ paridīpitāti veditabbā.

และในบทเหล่านี้ ด้วยบทที่หนึ่ง ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยรายได้ของพระราชาเหล่านั้น, ด้วยบทที่สอง ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคอันน่าเพลิดเพลิน, ด้วยบทที่สาม ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยสมบัติ, ด้วยบทที่สี่ ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยชนบท, ด้วยบทที่ห้า ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยยานพาหนะ, ด้วยบทที่หก ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยอัตภาพ พร้อมทั้งความถึงพร้อมด้วยบริวาร, ด้วยบทที่เจ็ด ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยบุญกรรม, ด้วยบทที่แปด ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยอานุภาพ ด้วยการแสดงนั้น ปกติสมบัติ ๗ ประการ คือ ความถึงพร้อมด้วยพระองค์เอง, ความถึงพร้อมด้วยอำมาตย์, ความถึงพร้อมด้วยเสนา, ความถึงพร้อมด้วยแว่นแคว้น, ความถึงพร้อมด้วยสมบัติ, ความถึงพร้อมด้วยมิตร, และความถึงพร้อมด้วยป้อมปราการ อันพระราชาทั้งหลายพึงปรารถนา พึงทราบว่า สมบัติเหล่านั้นทั้งหมด ท่านได้แสดงไว้ตามสมควรแล้ว

Dānādīhi catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ rañjetīti rājā. Magadhānaṃ issaroti māgadho. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyagottattā vā seniyo. Bimbi vuccati suvaṇṇaṃ, tasmā sārabimbivaṇṇatāya bimbisāro. Keci pana ‘‘nāmamevetaṃ tassa rañño’’ti vadanti. Paccāmittaṃ parasenaṃ jinātīti pasenadi. Kosalaraṭṭhassa adhipatīti kosalo. Ayañcarahīti ettha carahīti nipātamattaṃ. Vippakatāti apariyositā. Ayaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā aniṭṭhitāti attho.

ชื่อว่า ราชา เพราะทรงยังบริษัทให้ยินดีด้วยสังคหวัตถุ ๔ มีทานเป็นต้น ชื่อว่า มาคธ เพราะเป็นใหญ่แห่งชาวมคธ ชื่อว่า เสนิยะ เพราะประกอบด้วยเสนาหมู่ใหญ่ หรือเพราะมีโคตรว่าเสนิยะ ทองคำ ท่านเรียกว่า พิมพิ เพราะฉะนั้น ชื่อว่า พิมพิสาร เพราะมีพระวรกายดุจทองคำเนื้อดี ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "นั่นเป็นเพียงพระนามของพระราชานั้น" ชื่อว่า ปเสนทิ เพราะทรงชนะข้าศึกและเสนาของข้าศึก ชื่อว่า โกศล เพราะเป็นอธิบดีแห่งแคว้นโกศล ในบทว่า อยญฺจรหิ นี้ บทว่า จรหิ เป็นเพียงนิบาต บทว่า วิปฺปกตา ได้แก่ ยังไม่จบ ความว่า อันตรากถาของภิกษุเหล่านั้นยังไม่จบ

Sāyanhasamayanti sāyanhe ekaṃ samayaṃ. Paṭisallānā vuṭṭhitoti tato tato rūpādiārammaṇato cittassa paṭisaṃharaṇato paṭisallānasaṅkhātāya [Pg.93] phalasamāpattito yathākālaparicchedaṃ vuṭṭhito. Bhagavā hi pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ pavisitvā bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco bhikkhūhi saddhiṃ sāvatthito nikkhamitvā vihāraṃ pavisitvā gandhakuṭippamukhe ṭhatvā vattaṃ dassetvā ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ yathāsamuṭṭhitaṃ sugatovādaṃ datvā tesu araññarukkhamūlādidivāṭṭhānaṃ uddissa gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ vītināmetvā yathākālaparicchede samāpattito vuṭṭhāya, ‘‘mayhaṃ upagamanaṃ āgamayamānā catasso parisā sakalavihāraṃ paripūrentiyo nisinnā, idāni me dhammadesanatthaṃ dhammasabhāmaṇḍalaṃ upagantuṃ kālo’’ti āsanato vuṭṭhāya, kesarasīho viya kañcanaguhāya surabhigandhakuṭito nikkhamitvā yūthaṃ upasaṅkamanto mattavaravāraṇo viya akāyacāpallena cāruvikkantagamano asītianubyañjanappaṭimaṇḍitabāttiṃsamahāpurisalakkhaṇasamujjalāya byāmappabhāya parikkhepavilāsasampannāya pabhassaraketumālālaṅkatāya nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjentiyā acinteyyānubhāvāya anupamāya buddhalīlāya samannāgatāya rūpakāyasampattiyā sakalavihāraṃ ekālokaṃ kurumāno upaṭṭhānasālaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… tenupasaṅkamī’’ti.

บทว่า สายนฺหสมยํ (ในเวลาเย็น) ได้แก่ ในเวลาเย็น สมัยหนึ่ง. บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต (เสด็จออกจากที่หลีกเร้น) ความว่า เสด็จออกจากผลสมาบัติอันชื่อว่าปฏิสัลลานะ เพราะเป็นการรวบรวมจิตจากอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ ตามเวลาที่กำหนดไว้. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในเวลาเช้า แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ เสด็จเข้าไปยังกรุงสาวัตถี ทรงทำบิณฑบาตให้เป็นสิ่งที่ภิกษุทั้งหลายหาได้ง่าย ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว เสด็จออกจากกรุงสาวัตถีพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย เสด็จเข้าไปยังพระวิหาร ประทับยืนที่หน้ามุขพระคันธกุฎี ทรงแสดงวัตรแล้ว ประทานสุคโตวาทตามสมควรแก่ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ เมื่อภิกษุเหล่านั้นมุ่งหน้าไปยังที่พักกลางวันมีป่าและโคนไม้เป็นต้นแล้ว พระองค์จึงเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงยังส่วนแห่งทิวาให้ล่วงไปด้วยสุขในผลสมาบัติ แล้วเสด็จออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ ทรงดำริว่า “บริษัท ๔ จำพวก ผู้รอคอยการมาของเรา นั่งเต็มทั่วทั้งพระวิหาร บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะไปยังธรรมสภามณฑลเพื่อแสดงธรรม” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จออกจากพระคันธกุฎีอันมีกลิ่นหอมฟุ้ง ดุจพญาราชสีห์ออกจากถ้ำทอง ทรงมีพระดำเนินงดงาม ไม่มีความกระสับกระส่ายแห่งพระวรกาย ดุจพญาช้างสารตกมันตัวประเสริฐเข้าไปหาโขลง ทรงทำพระวิหารทั้งสิ้นให้สว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ด้วยพระรูปกายสมบัติอันประกอบด้วยพุทธลีลาที่หาที่เปรียบมิได้ มีอานุภาพอันใครๆ ไม่พึงคิด ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ฉพรรณ คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว สีหงสบาท และสีประภัสสร อันรุ่งเรืองด้วยพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ สมบูรณ์ด้วยความงดงามแห่งพระรัศมีมีประมาณ ๑ วาแผ่ไปโดยรอบ และประดับด้วยพระเกตุมาลาอันรุ่งเรือง แล้วเสด็จเข้าไปยังโรงฉัน. เพราะเหตุนั้น พระบาลีจึงกล่าวว่า “อถ โข ภควา…เป…เตนุปสงฺกมิ” (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาค...เสด็จเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น) ดังนี้.

Evaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā nisinne te bhikkhū tuṇhībhūte disvā ‘‘mayi akathente ime bhikkhū buddhagāravena kappampi na kathessantī’’ti kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ ‘‘kāya nuttha, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha kāya nutthāti katamāya nu bhavatha. ‘‘Kāya notthā’’tipi pāḷi, so evattho, ‘‘kāya nvetthā’’tipi paṭhanti, tassa katamāya nu etthāti attho. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, katamāya nāma kathāya idha sannisinnā bhavatha, katamā ca tumhākaṃ kathā mamāgamanapaccayā aniṭṭhitā, taṃ niṭṭhāpessāmīti evaṃ sabbaññupavāraṇāya pavāresi.

ครั้นเสด็จเข้าไปอย่างนั้นแล้ว ทรงแสดงวัตรแล้ว ทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นนั่งนิ่งอยู่ จึงทรงดำริว่า “เมื่อเราไม่พูด ภิกษุเหล่านี้ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า ก็จะไม่พูดแม้ตลอดกัป” เพื่อจะทรงริเริ่มสนทนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “กาย นุตฺถ ภิกฺขเว” (ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออยู่ด้วยเรื่องอะไรหนอ). ในบทเหล่านั้น บทว่า กาย นุตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายอยู่ด้วยวาจาเครื่องกล่าวอะไรหนอ. แม้ในบาลีก็มีว่า “กาย โนตฺถา” ก็มีความหมายอย่างนั้นเหมือนกัน. บางพวกก็อ่านว่า “กาย เนวตฺถา” บทนั้นมีความหมายว่า ท่านทั้งหลายอยู่ด้วยวาจาเครื่องกล่าวอะไรหนอในที่นี้. เนื้อความโดยย่อในที่นั้นมีดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอในที่นี้ และเรื่องอะไรของพวกเธอที่ยังค้างอยู่เพราะการมาของเรา เราจักกล่าวเรื่องนั้นให้จบ ดังนี้ ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณา.

Na khvetanti na kho etaṃ, ayameva vā pāṭho. ‘‘Na khota’’ntipi paṭhanti, na kho etaṃ icceva padavibhāgo. Kulaputtānanti jātiācārakulaputtānaṃ. Saddhāti saddhāya, kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca. Agārasmāti gharato, gahaṭṭhabhāvāti attho. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajitānanti upagatānaṃ[Pg.94]. Yanti kiriyāparāmasanaṃ. Tatthāyaṃ padayojanā – ‘‘bhikkhave, tumhe neva rājābhinītā na corābhinītā na iṇaṭṭā na jīvitapakatā pabbajitā, atha kho saddhāya agārato nikkhamitvā mama sāsane pabbajitā, tumhe etarahi evarūpiṃ rājappaṭisaṃyuttaṃ tiracchānakathaṃ katheyyātha, yaṃ evarūpāya kathāya kathanaṃ, etaṃ tumhākaṃ na kho patirūpaṃ na yuttamevā’’ti.

บทว่า น ขฺเวตํ ตัดบทเป็น น โข เอตํ (ข้อนั้นไม่สมควรเลย) หรือจะเป็นปาฐะอย่างนี้ก็ได้. บางพวกก็อ่านว่า “น โขตํ” ก็พึงทำการแบ่งบทว่า น โข เอตํ นั่นแหละ. บทว่า กุลปุตฺตานํ ได้แก่ แห่งกุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติและอาจาระ. บทว่า สทฺธา ได้แก่ ด้วยศรัทธา คือด้วยกัมมผลสัทธาและรัตนัตตยสัทธา. บทว่า อคารสฺมา ความว่า จากเรือน คือจากภาวะของคฤหัสถ์. บทว่า อนคาริยํ ได้แก่ บรรพชา. บทว่า ปพฺพชิตานํ ได้แก่ ผู้เข้าถึงแล้ว. บทว่า ยํ เป็นการกล่าวถึงกิริยา. การประกอบบทในที่นั้นมีดังนี้: “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอบวชไม่ใช่เพราะถูกพระราชาเบียดเบียน ไม่ใช่เพราะถูกโจรเบียดเบียน ไม่ใช่เพราะเป็นหนี้ ไม่ใช่เพราะต้องการเลี้ยงชีพ แต่พวกเธอออกจากเรือนบวชในศาสนาของเราด้วยศรัทธา แล้วไฉนบัดนี้พวกเธอจะพึงกล่าวติรัจฉานกถาที่เกี่ยวข้องกับพระราชาเช่นนี้เล่า การกล่าวด้วยถ้อยคำเช่นนี้ ไม่สมควร ไม่เหมาะกับพวกเธอเลย” ดังนี้.

Evaṃ sannipatitānaṃ pabbajitānaṃ appatirūpaṃ paṭikkhipitvā idāni nesaṃ patirūpaṃ paṭipattiṃ anujānanto ‘‘sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti āha. Tattha voti tumhākaṃ. Karaṇīyanti hi padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanametaṃ, tasmā tumhehīti attho. Dvayaṃ karaṇīyanti dve kātabbā. Dhammī kathāti catusaccadhammato anapetā kathā, pavattinivattiparidīpinī dhammadesanāti attho. Dasakathāvatthusaṅkhātāpi hi dhammakathā tadekadesā evāti. Ariyoti ekantahitāvahattā ariyo, visuddho uttamoti vā ariyo. Tuṇhībhāvoti samathavipassanābhāvanābhūtaṃ akathanaṃ. Keci pana ‘‘vacīsaṅkhārapaṭipakkhabhāvato dutiyajjhānaṃ ariyo tuṇhībhāvo’’ti vadanti. Apare ‘‘catutthajjhānaṃ ariyo tuṇhībhāvo’’ti vadanti. Ayaṃ panettha attho – ‘‘bhikkhave, cittavivekassa paribrūhanatthaṃ vivekaṭṭhakāyā suññāgāre viharantā sace kadāci sannipatatha, evaṃ sannipatitehi tumhehi ‘assutaṃ sāveti sutaṃ vā pariyodapetī’ti vuttanayena aññamaññassūpakārāya khandhādīnaṃ aniccatādipaṭisaṃyuttā dhammakathā vā pavattetabbā, aññamaññaṃ abyābādhanatthaṃ jhānasamāpattiyā vā viharitabba’’nti.

พระองค์ทรงติเตียนสิ่งที่ไม่สมควรแก่บรรพชิตผู้ประชุมกันอย่างนั้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงอนุญาตข้อปฏิบัติที่สมควรแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสว่า “สนฺนิปติตานํ โว ภิกฺขเว ทฺวยํ กรณียํ ธมฺมี วา กถา อริโย วา ตุณฺหีภาโว” (ภิกษุทั้งหลาย กิจที่พวกเธอผู้ประชุมกันแล้วพึงทำมี ๒ อย่าง คือ ธรรมีกถา หรือ อริยดุษณีภาพ). ในบทเหล่านั้น บทว่า โว คือ แก่เธอทั้งหลาย. บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกัตตาโดยอิงบทว่า กรณียํ เพราะฉะนั้นจึงมีความหมายว่า อันเธอทั้งหลาย. บทว่า ทฺวยํ กรณียํ คือ กิจสองอย่างที่พึงทำ. บทว่า ธมฺมี กถา คือ ถ้อยคำที่ไม่ปราศจากธรรมคืออริยสัจ ๔ ความว่า การแสดงธรรมที่ชี้แจงความเกิดขึ้นและความดับ. จริงอยู่ แม้ธรรมกถาที่เรียกว่ากถาวัตถุ ๑๐ ก็เป็นส่วนหนึ่งของอริยสัจนั่นเอง. บทว่า อริโย คือ ชื่อว่าอริยะเพราะนำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียว หรือชื่อว่าอริยะเพราะบริสุทธิ์และประเสริฐ. บทว่า ตุณฺหีภาโว คือ การไม่พูดซึ่งเป็นการเจริญสมถะและวิปัสสนาภาวนา. แต่บางท่านกล่าวว่า “ทุติยฌานชื่อว่าอริยดุษณีภาพ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีสังขาร”. บางท่านกล่าวว่า “จตุตถฌานชื่อว่าอริยดุษณีภาพ”. เนื้อความในที่นี้มีดังนี้: “ภิกษุทั้งหลาย หากพวกเธอผู้มีกายสงัดอยู่ในเรือนว่างเพื่อเจริญจิตตวิเวก พึงประชุมกันในบางคราว เมื่อประชุมกันอย่างนั้นแล้ว พวกเธอพึงสนทนาธรรมกถาที่ประกอบด้วยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแห่งขันธ์เป็นอาทิ เพื่อเกื้อกูลแก่กันและกันตามนัยที่กล่าวไว้ว่า ‘ย่อมทำให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง หรือชำระสิ่งที่เคยฟังแล้วให้บริสุทธิ์’ หรือพึงอยู่ด้วยฌานสมาบัติเพื่อไม่เบียดเบียนกันและกัน” ดังนี้.

Tattha purimena karaṇīyavacanena anotiṇṇānaṃ sāsane otaraṇūpāyaṃ dasseti, pacchimena otiṇṇānaṃ saṃsārato nissaraṇūpāyaṃ. Purimena vā āgamaveyyattiye niyojeti, pacchimena adhigamaveyyattiye. Atha vā purimena sammādiṭṭhiyā paṭhamaṃ uppattihetuṃ dīpeti, dutiyena dutiyaṃ. Vuttañhetaṃ –

ในกิจสองอย่างนั้น ด้วยกิจที่พึงทำประการแรก (ธรรมีกถา) พระองค์ทรงแสดงอุบายเพื่อหยั่งลงในพระศาสนาแก่ผู้ที่ยังไม่หยั่งลง ด้วยกิจประการหลัง (อริยดุษณีภาพ) ทรงแสดงอุบายเพื่อออกจากสังสารวัฏแก่ผู้ที่หยั่งลงแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยกิจประการแรก ทรงประกอบไว้ในความเชี่ยวชาญในพระปริยัติ ด้วยกิจประการหลัง ทรงประกอบไว้ในความเชี่ยวชาญในคุณวิเศษคือการบรรลุ. อีกนัยหนึ่ง ด้วยกิจประการแรก ทรงแสดงเหตุแห่งการเกิดขึ้นเบื้องต้นของสัมมาทิฏฐิ ด้วยกิจประการที่สอง ทรงแสดงเหตุประการที่สอง. จริงอยู่ คำนั้นพระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Dveme, bhikkhave, hetū dve paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso, paccattañca yoniso manasikāro’’ti (a. ni. 2.127).

ภิกษุทั้งหลาย เหตุ ๒ ประการ ปัจจัย ๒ ประการเหล่านี้ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ คือ ปรโตโฆสะ (เสียงจากผู้อื่น) และโยนิโสมนสิการ (การทำไว้ในใจโดยแยบคาย) ของตน

Purimena [Pg.95] vā lokiyasammādiṭṭhiyā mūlakāraṇaṃ vibhāveti, pacchimena lokuttarasammādiṭṭhiyā mūlakāraṇanti evamādinā ettha yojanā veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบการประกอบความในที่นี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเหตุเบื้องต้นแห่งโลกิยสัมมาทิฏฐิด้วยปัจจัยข้อแรก ทรงแสดงเหตุเบื้องต้นแห่งโลกุตตรสัมมาทิฏฐิด้วยปัจจัยข้อหลัง เป็นต้น

Etamatthaṃ viditvāti tehi bhikkhūhi kittitakāmasampattito jhānādisampatti santatarā ceva paṇītatarā cāti etamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ ariyavihārasukhānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthaṃ viditvā ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้นโดยประการทั้งปวงว่า ฌานสมบัติเป็นต้น สงบกว่าและประณีตกว่ากามสมบัติที่ภิกษุเหล่านั้นสรรเสริญ บทว่า Imaṃ udānaṃ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งแสดงอานุภาพแห่งสุขในอริยวิหาร

Tattha yañca kāmasukhaṃ loketi lokasaddo ‘‘khandhaloko āyatanaloko dhātuloko’’tiādīsu (mahāni. 3, 7; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) saṅkhāresu āgato.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า yañca kāmasukhaṃ loke โลกศัพท์มาในอรรถว่าสังขารทั้งหลาย ในคำเป็นต้นว่า ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก

‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,Disā bhanti virocanā;

Tāva sahassadhā loko,Ettha te vattatī vaso’’ti. –

พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปทั่วเพียงใด ส่องแสงสว่างไสวไปในทิศทั้งหลายเพียงใด โลกธาตุมีพันหนึ่งก็มีอยู่เพียงนั้น อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในโลกธาตุนั้น

Ādīsu (ma. ni. 1.503) okāse āgato. ‘‘Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’tiādīsu (mahāva. 9; ma. ni. 1.283) sattesu. Idha pana sattaloke okāsaloke ca veditabbo. Tasmā avīcito paṭṭhāya upari brahmalokato heṭṭhā etasmiṃ loke yaṃ vatthukāme paṭicca kilesakāmavasena uppajjanato kāmasahagataṃ sukhaṃ. Yañcidaṃ diviyaṃ sukhanti yañca idaṃ divi bhavaṃ dibbavihāravasena ca laddhabbaṃ brahmānaṃ manussānañca rūpasamāpattisukhaṃ. Taṇhakkhayasukhassāti yaṃ āgamma taṇhā khīyati, taṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā taṇhāya ca paṭipassambhanavasena pavattaphalasamāpattisukhaṃ taṇhakkhayasukhaṃ nāma, tassa taṇhakkhayasukhassa. Eteti liṅgavipallāsena niddeso, etāni sukhānīti attho. Keci ubhayampi sukhasāmaññena gahetvā ‘‘eta’’nti paṭhanti, tesaṃ ‘‘kalaṃ nāgghatī’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ.

เป็นต้น มาในอรรถว่าโอกาสโลก ในคำเป็นต้นว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นแล้ว มาในอรรถว่าสัตวโลก แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงสัตวโลกและโอกาสโลก เพราะฉะนั้น สุขที่สหรคตด้วยกาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยวัตถุกาม ด้วยอำนาจแห่งกิเลสกาม ในโลกนี้ ตั้งแต่อเวจีขึ้นไป เบื้องต่ำแต่พรหมโลก บทว่า Yañcidaṃ diviyaṃ sukhaṃ คือ รูปสมาบัติสุขของพรหมและมนุษย์ทั้งหลาย อันเป็นไปในทิพย์ และพึงได้ด้วยอำนาจแห่งทิพยวิหาร บทว่า Taṇhakkhayasukhassa ความว่า ผลสมาบัติสุขที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการสงบระงับตัณหา โดยการทำนิพพานซึ่งเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่า ตัณหักขยสุข, แห่งตัณหักขยสุขนั้น บทว่า Ete เป็นการแสดงด้วยการวิปลาสแห่งลิงค์ ความว่า สุขเหล่านั้น อาจารย์บางพวกถือเอาสุขทั้งสองอย่างโดยความเป็นสุขทั่วไป อ่านว่า etaṃ, สำหรับอาจารย์เหล่านั้น ควรมีบทว่า kalaṃ nāgghatī

Soḷasinti soḷasannaṃ pūraṇiṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – cakkavattisukhaṃ ādiṃ katvā sabbasmiṃ manussaloke manussasukhaṃ, nāgasupaṇṇādiloke nāgādīhi anubhavitabbaṃ sukhaṃ, cātumahārājikādidevaloke chabbidhaṃ kāmasukhanti yaṃ ekādasavidhe kāmaloke uppajjantaṃ kāmasukhaṃ, yañca idaṃ rūpārūpadevesu dibbavihārabhūtesu rūpārūpajjhānesu ca uppannattā ‘‘diviya’’nti [Pg.96] laddhanāmaṃ lokiyajjhānasukhaṃ, sakalampi tadubhayaṃ taṇhakkhayasukhasaṅkhātaṃ phalasamāpattisukhaṃ soḷasa bhāge katvā tato ekabhāgaṃ soḷasabhāgaguṇe laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ na agghatīti.

บทว่า Soḷasiṃ คือ ส่วนที่เต็ม ๑๖ นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ คือ กามสุขใดที่เกิดขึ้นในกามโลก ๑๑ อย่าง ได้แก่ มนุสสสุขในมนุสสโลกทั้งปวง มีจักกวัตติสุขเป็นต้น, สุขที่นาคเป็นต้นพึงเสวยในนาคสุบรรณโลกเป็นต้น, กามสุข ๖ อย่างในเทวโลกมีจาตุมหาราชิกาเป็นต้น, และโลกิยฌานสุขใดที่ได้ชื่อว่า 'ทิพย์' เพราะเกิดขึ้นในรูปและอรูปฌานอันเป็นทิพยวิหารในรูปและอรูปเทวดาทั้งหลาย, สุขทั้งสองประการนั้นทั้งหมด เมื่อเทียบกับผลสมาบัติสุขที่เรียกว่าตัณหักขยสุขแล้ว ทำเป็น ๑๖ ส่วน ยังไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งที่เรียกว่าส่วนที่ ๑๖ ซึ่งได้มาด้วยส่วน ๑๖ ส่วนนั้น

Ayañca atthavaṇṇanā phalasamāpattisāmaññena vuttā. Pāḷiyaṃ avisesena taṇhakkhayassa āgatattā paṭhamaphalasamāpattisukhassāpi kalaṃ lokiyaṃ na agghati eva. Tathā hi vuttaṃ –

และอรรถกถานี้กล่าวไว้โดยทั่วไปเกี่ยวกับผลสมาบัติ เพราะในบาลีกล่าวถึงความสิ้นตัณหาโดยไม่เจาะจง แม้สุขของผลสมาบัติเบื้องต้น โลกิยสุขก็ไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งเลย จริงอย่างนั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Pathabyā ekarajjena, saggassa gamanena vā;

Sabbalokādhipaccena, sotāpattiphalaṃ vara’’nti. (dha. pa. 178);

โสดาปัตติผล ประเสริฐกว่าความเป็นเอกราชในแผ่นดิน กว่าการไปสู่สวรรค์ หรือกว่าความเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง

Sotāpattisaṃyuttepi vuttaṃ –

แม้ในโสดาปัตติสังยุตก็ตรัสไว้ว่า –

‘‘Kiñcāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī catunnaṃ dīpānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāretvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ, so tattha nandane vane accharāsaṅghaparivuto dibbehi ca pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, so catūhi dhammehi asamannāgato. Atha kho so aparimuttova nirayā, aparimutto tiracchānayoniyā, aparimutto pettivisayā, aparimutto apāyaduggativinipātā. Kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako piṇḍiyālopena yāpeti, nantakāni ca dhāreti, so catūhi dhammehi samannāgato, atha kho so parimutto nirayā, parimutto tiracchānayoniyā, parimutto pettivisayā, parimutto apāyaduggativinipātā.

ภิกษุทั้งหลาย แม้พระเจ้าจักรพรรดิจะทรงครองราชย์เป็นอิสราธิบดีแห่งทวีปทั้ง ๔ แล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ พระองค์ในสวรรค์นั้น อันหมู่นางอัปสรแวดล้อม บำเรอพร้อมพรั่งด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ในนันทนวัน แต่พระองค์ก็ยังไม่ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ดังนั้น พระองค์จึงยังไม่พ้นจากนรก ไม่พ้นจากกำเนิดเดรัจฉาน ไม่พ้นจากเปรตวิสัย ไม่พ้นจากอบาย ทุคติ วินิบาต ภิกษุทั้งหลาย แม้อริยสาวกจะยังชีพอยู่ด้วยก้อนข้าวที่ได้มาด้วยปลีแข้ง และนุ่งห่มผ้าปอน ๆ แต่อริยสาวกนั้นประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ดังนั้น อริยสาวกนั้นจึงพ้นแล้วจากนรก พ้นแล้วจากกำเนิดเดรัจฉาน พ้นแล้วจากเปรตวิสัย พ้นแล้วจากอบาย ทุคติ วินิบาต

‘‘Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘itipi so bhagavā arahaṃ…pe... buddho bhagavā’ti. Dhamme aveccappasādena…pe… viññūhī’ti. Saṅghe aveccappasādena…pe… puññakkhettaṃ lokassā’ti. Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Imehi catūhi dhammehi samannāgato hoti. Yo ca, bhikkhave, catunnaṃ dīpānaṃ paṭilābho, yo catunnaṃ [Pg.97] dhammānaṃ paṭilābho, catunnaṃ dīpānaṃ paṭilābho catunnaṃ dhammānaṃ paṭilābhassa kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti (saṃ. ni. 5.997).

ธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า 'แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค' เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม...ฯลฯ...อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน' เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์...ฯลฯ...เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก' เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด...ฯลฯ...เป็นไปเพื่อสมาธิ อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ภิกษุทั้งหลาย การได้ทวีปทั้ง ๔ กับการได้ธรรม ๔ ประการ, การได้ทวีปทั้ง ๔ ไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ ของการได้ธรรม ๔ ประการ

Evaṃ bhagavā sabbattha lokiyasukhaṃ sauttaraṃ sātisayaṃ, lokuttarasukhameva anuttaranti atisayanti bhājesīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกในทุกแห่งว่า โลกิยสุขเป็นสุขที่มีสุขอื่นยิ่งกว่า เป็นสุขที่มีสุขอื่นประเสริฐกว่า ส่วนโลกุตตรสุขเท่านั้นเป็นสุขที่ไม่มีสุขอื่นยิ่งกว่า เป็นสุขที่ประเสริฐสุด

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสูตร จบ

3. Daṇḍasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาทัณฑสูตร

13. Tatiye kumārakāti dārakā. Antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavananti antarāsaddo ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya, aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44; 10.75), ‘‘janā saṅgamma mantenti, mañca tvañca kimantara’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.228) kāraṇe āgato. ‘‘Addasā maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu vemajjhe. ‘‘Apicāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidhāpi vivare veditabbo. Tasmā sāvatthiyā ca jetavanassa ca vivareti, evamettha attho veditabbo. Antarāsaddayogato cettha upayogavacanaṃ ‘‘antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavana’’nti. Īdisesu ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca gacchatī’’ti ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti. Idha pana yojetvā vutto.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กุมารกา คือ เด็กชายทั้งหลาย. ในบทว่า อนฺตรา จ สาวตฺถึ อนฺตรา จ เชตวนํ นี้ อันตราศัพท์มาในอรรถว่า เหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า "ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้น นอกจากพระตถาคต" (องฺ. นิ. ๖.๔๔; ๑๐.๗๕) และ "ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันว่า อะไรเป็นเหตุระหว่างฉันกับท่าน" (สํ. นิ. ๑.๒๒๘). มาในอรรถว่า ขณะ ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งกำลังล้างภาชนะ ได้เห็นข้าพเจ้าในขณะที่ฟ้าแลบ" (ม. นิ. ๒.๑๔๙). มาในอรรถว่า จิต ในประโยคเป็นต้นว่า "ความโกรธทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ผู้ใดจากภายในจิต" (อุ. ๒๐). มาในอรรถว่า ท่ามกลาง ในประโยคเป็นต้นว่า "ถึงความสิ้นสุดในระหว่าง". มาในอรรถว่า ช่องว่าง ในประโยคเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากระหว่างมหานรกทั้งสอง" (ปารา. ๒๓๑). อันตราศัพท์นั้น แม้ในที่นี้ พึงทราบในอรรถว่า ระหว่าง. เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า ในระหว่างแห่งกรุงสาวัตถีและพระเชตวัน. และในที่นี้ เพราะประกอบกับอันตราศัพท์ พึงประกอบทุติยาวิภัตติว่า อนฺตรา จ สาวตฺถึ อนฺตรา จ เชตวนํ. ในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ทั้งหลายย่อมใช้ อันตราศัพท์เพียงศัพท์เดียวว่า อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ คจฺฉติ (ย่อมไปในระหว่างบ้านและแม่น้ำ) อันตราศัพท์นั้น พึงประกอบแม้กับบทที่สองด้วย. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวโดยประกอบไว้แล้ว.

Ahiṃ daṇḍena hanantīti bilato nikkhamitvā gocarāya gacchantaṃ kaṇhasappaṃ chātajjhattaṃ anubandhitvā yaṭṭhīhi pothenti. Tena ca samayena bhagavā sāvatthiṃ piṇḍāya gacchanto antarāmagge te dārake ahiṃ daṇḍena hanante disvā ‘‘kasmā kumārakā imaṃ ahiṃ daṇḍena hanathā’’ti pucchitvā ‘‘ḍaṃsanabhayena, bhante’’ti ca vutte ‘‘ime attano sukhaṃ karissāmāti imaṃ paharantā nibbattaṭṭhāne dukkhaṃ anubhavissanti, aho avijjāya nikatikosalla’’nti dhammasaṃvegaṃ uppādesi. Teneva ca dhammasaṃvegena udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi.

(อธิบาย) บทว่า ตีงูด้วยท่อนไม้ คือ (เด็กชายทั้งหลาย) ติดตามงูเห่าที่หิวโซ ซึ่งออกจากรูเพื่อไปหาอาหาร แล้วตีด้วยท่อนไม้ทั้งหลาย. ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จไปกรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต ทอดพระเนตรเห็นเด็กชายเหล่านั้นกำลังตีงูด้วยท่อนไม้ในระหว่างทาง จึงตรัสถามว่า "ดูก่อนกุมารทั้งหลาย เหตุไรพวกเธอจึงตีงูตัวนี้ด้วยท่อนไม้" และเมื่อพวกเขากราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (พวกข้าพระองค์ตี) เพราะกลัวมันกัด" พระองค์ทรงบังเกิดธรรมสังเวชขึ้นว่า "เด็กเหล่านี้ประหารงูตัวนี้ด้วยคิดว่า 'เราจักทำความสุขแก่ตน' แต่จักเสวยทุกข์ในภพที่เกิด โอ อวิชชานี่ช่างฉลาดในอุบายโกงจริงหนอ" และด้วยธรรมสังเวชนั้นเอง จึงทรงเปล่งอุทาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อถ โข ภควา".

Tattha [Pg.98] etamatthaṃ viditvāti ‘‘ime dārakā attasukhāya paradukkhaṃ karontā sayaṃ parattha sukhaṃ na labhissantī’’ti etamatthaṃ jānitvāti evameke vaṇṇenti. Aññesaṃ duppaṭipannānaṃ sukhapariyesanaṃ āyatiṃ dukkhāya saṃvattati, suppaṭipannānaṃ ekantena sukhāya saṃvattati. Tasmā ‘‘paravihesāvinimuttā accantameva sukhabhāgino vata mayhaṃ ovādappaṭikarā’’ti somanassavasenevetampi satthā udānaṃ udānesīti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘evaṃ tehi kumārakehi pavattitaṃ paraviheṭhanaṃ sabbākārena ādīnavato viditvā paravihesāya parānukampāya ca yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesī’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ อาจารย์บางพวกพรรณนาอย่างนี้ว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ว่า "เด็กเหล่านี้ทำทุกข์แก่ผู้อื่นเพื่อสุขของตน จักไม่ได้สุขในปรโลกด้วยตนเอง". (ในความเห็นของอาจารย์พวกอื่น) การแสวงหาสุขของผู้ประพฤติชั่ว ย่อมเป็นไปเพื่อทุกข์ในภายหน้า, (การแสวงหาสุข) ของผู้ประพฤติดี ย่อมเป็นไปเพื่อสุขโดยส่วนเดียว. เพราะเหตุนั้น (อาจารย์เหล่านั้น) กล่าวว่า พระศาสดาทรงเปล่งอุทานแม้นี้ด้วยอำนาจแห่งโสมนัสว่า "โอหนอ ผู้ที่พ้นจากการเบียดเบียนผู้อื่น เป็นผู้มีส่วนแห่งสุขโดยแท้ทีเดียว เป็นผู้ทำตามโอวาทของเรา". ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "พระองค์ทรงทราบการเบียดเบียนผู้อื่นอันกุมารเหล่านั้นให้เป็นไปแล้วโดยความเป็นโทษโดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งแสดงโทษและอานิสงส์ของการเบียดเบียนผู้อื่นและความอนุเคราะห์ผู้อื่นตามลำดับ".

Tattha sukhakāmānīti ekanteneva attano sukhassa icchanato sukhānugiddhāni. Bhūtānīti pāṇino. Yo daṇḍena vihiṃsatīti ettha daṇḍenāti desanāmattaṃ, daṇḍena vā leḍḍusatthapāṇippahārādīhi vāti attho. Atha vā daṇḍenāti daṇḍanena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo sukhakāmāni sabbabhūtāni jātiādinā ghaṭṭanavasena vacīdaṇḍena vā pāṇimuggarasatthādīhi pothanatāḷanacchedanādivasena sarīradaṇḍena vā sataṃ vā sahassaṃ vā ṭhāpanavasena dhanadaṇḍena vāti imesu daṇḍesu yena kenaci daṇḍena vihiṃsati viheṭheti dukkhaṃ pāpeti, attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukhanti so puggalo attano sukhaṃ esanto gavesanto patthento pecca paraloke manussasukhaṃ dibbasukhaṃ nibbānasukhanti tividhampi sukhaṃ na labhati, aññadatthu tena daṇḍena dukkhameva labhatīti attho.

ในอุทานคาถาเหล่านั้น บทว่า สุขกามานิ คือ ผู้กำหนัดในสุข เพราะต้องการสุขของตนโดยส่วนเดียว. บทว่า ภูตานิ คือ สัตว์มีปราณ. ในบทว่า โย ทณฺเฑน วิหึสติ นี้ บทว่า ทณฺเฑน เป็นเพียงหัวข้อเทศนา เนื้อความคือ (เบียดเบียน) ด้วยท่อนไม้ หรือด้วยก้อนดิน ศาสตรา การประหารด้วยฝ่ามือ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ทณฺเฑน คือ ด้วยการลงทัณฑ์. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า – ผู้ใดเบียดเบียน เบียดเบียนให้ลำบาก ทำให้ถึงทุกข์ ซึ่งภูตทั้งปวงผู้ต้องการสุข ด้วยทัณฑ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทัณฑ์เหล่านี้ คือ วจีทัณฑ์ โดยการกระทบกระทั่งด้วยชาติเป็นต้น หรือ กายทัณฑ์ โดยการทุบตี ขู่เข็ญ ตัด เป็นต้น ด้วยฝ่ามือ ค้อน ศาสตรา เป็นต้น หรือ ธนทัณฑ์ โดยการปรับไหมเป็นร้อยหรือเป็นพัน, (อธิบายคาถา) บทว่า อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุขํ คือ บุคคลนั้นเมื่อแสวงหา ค้นหา ปรารถนาสุขของตน ละไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุขแม้ทั้งสามประการ คือ มนุสสสุข ทิพยสุข นิพพานสุข ในปรโลก ที่แท้จริง เขาย่อมได้แต่ทุกข์เท่านั้นด้วยทัณฑ์นั้น นี้คือเนื้อความ.

Pecca so labhate sukhanti yo khantimettānuddayasampanno ‘‘yathāhaṃ sukhakāmo dukkhappaṭikūlo, evaṃ sabbepī’’ti cintetvā sampattaviratiādīsu ṭhito vuttanayena kenaci daṇḍena sabbānipi bhūtāni na hiṃsati na bādhati, so puggalo paraloke manussabhūto manussasukhaṃ, devabhūto dibbasukhaṃ, ubhayaṃ atikkamanto nibbānasukhaṃ labhatīti. Ettha ca tādisassa puggalassa avassaṃbhāvitāya taṃ sukhaṃ paccuppannaṃ viya hotīti dassanatthaṃ ‘‘labhate’’ti vuttaṃ. Purimagāthāyapi eseva nayo.

(อธิบายคาถา) บทว่า เปจฺจ โส ลภเต สุขํ คือ ผู้ใดสมบูรณ์ด้วยขันติ เมตตา และความเอ็นดู คิดว่า "เราเป็นผู้ต้องการสุข เกลียดทุกข์ ฉันใด สัตว์ทั้งปวงก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน" แล้วตั้งอยู่ในสัมปัตตวิรัติเป็นต้น ไม่เบียดเบียน ไม่เบียดเบียนให้ลำบาก ซึ่งภูตทั้งปวงด้วยทัณฑ์อย่างใดอย่างหนึ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว บุคคลนั้นละไปแล้ว เมื่อเป็นมนุษย์ในปรโลก ย่อมได้มนุสสสุข, เมื่อเป็นเทวดา ย่อมได้ทิพยสุข, เมื่อก้าวล่วงสุขทั้งสอง ย่อมได้นิพพานสุข. และในเทศนานี้ เพื่อแสดงว่า สุขนั้นย่อมเป็นประดุจปัจจุบันกาลสำหรับบุคคลเช่นนั้น เพราะเป็นสิ่งที่จะต้องมีอย่างแน่นอน ท่านจึงกล่าวว่า "ลภเต" (ย่อมได้). แม้ในคาถาก่อน ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยสูตร จบ.

4. Sakkārasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาสักการสูตร

14. Catutthe [Pg.99] tena kho pana samayena bhagavā sakkato hotīti kappānaṃ satasahassādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesu paripūritassa puññasambhāravisesassa phalabhūtena ‘‘ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī’’ti ussahajātena viya uparūpari vaḍḍhamānena sakkārādinā bhagavā sakkato hoti. Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya bhagavato lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho, kahaṃ purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti. Sakaṭasatehi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇepi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ taṃ khandhake (mahāva. 282) tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ. Yathā ca bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassāti. Vuttañhetaṃ –

๑๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่ (สักกชน) สักการะแล้ว" ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่ (สักกชน) สักการะแล้ว ด้วยสักการะเป็นต้นอันเจริญขึ้นไปโดยลำดับ ซึ่งเป็นผลแห่งบุญสมภารพิเศษที่ทรงบำเพ็ญบริบูรณ์ดีแล้วในสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ราวกับเกิดความอุตสาหะว่า "ต่อจากนี้ไป โอกาสของเราไม่มีแล้ว" จริงอยู่ บารมีทั้งปวงราวกับประชุมกันว่า "เราทั้งหลายจักให้วิบากในอัตภาพเดียว" ได้ยังห้วงน้ำใหญ่คือลาภสักการะให้บังเกิดแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนมหาเมฆคู่ตั้งขึ้นในทิศทั้งปวงแล้วบังเกิดห้วงน้ำใหญ่ ฉะนั้น แต่นั้น กษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น มีข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ เป็นต้นในมือ มาแล้วเที่ยวแสวงหาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "พระพุทธเจ้าอยู่ที่ไหน พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่ไหน พระเทวเทพอยู่ที่ไหน พระนราสภอยู่ที่ไหน พระบุรุษสีห์อยู่ที่ไหน" พวกเขานำปัจจัยมาด้วยเกวียนร้อยเล่มๆ เมื่อไม่ได้โอกาส ก็ยืนจดกันด้วยงอนเกวียนกับงอนเกวียน และติดตามไป แม้ในที่ประมาณคาวุตโดยรอบ เหมือนพวกพราหมณ์ชาวอันธกวินทะเป็นต้น เรื่องทั้งหมดนั้น พึงทราบตามนัยที่มาแล้วในขันธกะ (มหาวัคค์ หน้า ๒๘๒) และในสูตรนั้นๆ และลาภสักการะเกิดแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าฉันใด ก็เกิดแก่ภิกษุสงฆ์ฉันนั้น จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Yāvatā kho, cunda, etarahi saṅghā vā gaṇā vā loke uppannā, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggappattaṃ, yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176).

"ดูก่อนจุนทะ ในบัดนี้ สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใดเกิดขึ้นแล้วในโลก ดูก่อนจุนทะ เราไม่เล็งเห็นสงฆ์อื่นแม้หมู่หนึ่งที่ถึงพร้อมด้วยลาภและยศอย่างยิ่งถึงเพียงนี้ เหมือนภิกษุสงฆ์นี้เลย" (ที. นิ. ๓.๑๗๖)

Svāyaṃ bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakogho viya appameyyo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti…pe… parikkhārānaṃ, bhikkhusaṅghopi sakkato…pe… parikkhārāna’’nti.

ลาภสักการะนั้นที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าและแก่ภิกษุสงฆ์ รวมกันเป็นอันเดียวแล้ว ได้เป็นสิ่งที่ประมาณมิได้ เหมือนห้วงน้ำแห่งแม่น้ำใหญ่สองสาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่ (สักกชน) สักการะแล้ว... (เป็นผู้ได้) บริขารทั้งหลาย แม้ภิกษุสงฆ์ก็เป็นผู้ที่ (สักกชน) สักการะแล้ว... (เป็นผู้ได้) บริขารทั้งหลาย"

Titthiyā pana pubbe akatapuññatāya ca duppaṭipannatāya ca asakkatā agarukatā, buddhuppādena pana visesato vipannasobhā sūriyuggamane khajjopanakā viya nippabhā nittejā hatalābhasakkārā ahesuṃ. Te tādisaṃ bhagavato saṅghassa ca lābhasakkāraṃ asahamānā issāpakatā ‘‘evaṃ ime pharusāhi vācāhi ghaṭṭetvāva palāpessāmā’’ti usūyā visuggāraṃ uggirantā tattha tattha bhikkhū akkosantā paribhāsantā vicariṃsu[Pg.100]. Tena vuttaṃ – ‘‘aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti…pe… parikkhārānaṃ. Atha kho te aññatitthiyā paribbājakā bhagavato sakkāraṃ asahamānā bhikkhusaṅghassa ca gāme ca araññe ca bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosenti vihesentī’’ti.

ส่วนพวกเดียรถีย์ เพราะความที่ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อนและเพราะความที่ปฏิบัติผิด จึงเป็นผู้ที่ (ใครๆ) ไม่สักการะ ไม่เคารพ แต่โดยเฉพาะในคราวที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ก็มีความงามวิบัติไป เป็นผู้หมดรัศมี หมดเดช มีลาภสักการะอันถูกกำจัดแล้ว เหมือนหิ่งห้อยในเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้น พวกเขาไม่อาจทนต่อลาภสักการะเช่นนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าและของสงฆ์ได้ ถูกความริษยาครอบงำ (คิดว่า) "เราจักกระทบกระทั่งสมณะเหล่านี้ด้วยวาจาหยาบคายอย่างนี้แล้วให้หนีไป" จึงคายพิษคือความริษยาออกมา เที่ยว ด่า บริภาษภิกษุทั้งหลายในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ส่วนปริพาชกอัญญเดียรถีย์ทั้งหลาย เป็นผู้ที่ (ใครๆ) ไม่สักการะ... (ไม่ได้) บริขารทั้งหลาย. ครั้งนั้นแล ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ไม่อาจทนต่อสักการะของพระผู้มีพระภาคเจ้าและของภิกษุสงฆ์ได้ เห็นภิกษุทั้งหลายในบ้านและในป่าแล้ว ย่อมด่า บริภาษ ทำให้โกรธ เบียดเบียน ด้วยวาจาอันไม่สมควรแก่สัตบุรุษและหยาบคาย"

Tattha asabbhāhīti asabhāyoggāhi sabhāyaṃ sādhujanasamūhe vattuṃ ayuttāhi, duṭṭhullāhīti attho. Pharusāhīti kakkhaḷāhi mammacchedikāhi. Akkosantīti jātiādīhi akkosavatthūhi khuṃsenti. Paribhāsantīti bhaṇḍanavasena bhayaṃ uppādentā tajjenti. Rosentīti yathā parassa roso hoti, evaṃ anuddhaṃsanavasena rosaṃ uppādenti. Vihesentīti viheṭhenti, vividhehi ākārehi aphāsuṃ karonti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `asabbhāhi` (ด้วยวาจาอันไม่สมควรแก่สัตบุรุษ) คือ ด้วยวาจาที่ไม่สมควรแก่สภา ไม่ควรกล่าวในสภา ในหมู่สัตบุรุษ อธิบายว่า ด้วยวาจาหยาบคาย บทว่า `pharusāhi` (ด้วยวาจาหยาบคาย) คือ ด้วยวาจาที่กระด้าง ที่เชือดเฉือนหัวใจ บทว่า `akkosanti` (ย่อมด่า) คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุมีชาติเป็นต้น บทว่า `paribhāsanti` (ย่อมบริภาษ) คือ ย่อมข่มขู่โดยทำให้เกิดภัยด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะ บทว่า `rosenti` (ย่อมทำให้โกรธ) คือ ย่อมทำให้เกิดความโกรธด้วยอำนาจแห่งการข่มขี่อย่างยิ่ง เพื่อให้ผู้อื่นเกิดความโกรธ บทว่า `vihesenti` (ย่อมเบียดเบียน) คือ ย่อมเบียดเบียน คือ ย่อมทำความไม่ผาสุกด้วยอาการต่างๆ

Kathaṃ panete samantapāsādike bhagavati bhikkhusaṅghe ca akkosādīni pavattesunti? Bhagavato uppādato pahīnalābhasakkāratāya upahatacittā pathaviṃ khaṇitvā pakkhalantā viya avaṇe veḷuriyamaṇimhi vaṇaṃ uppādentā viya ca sundarikaṃ nāma paribbājikaṃ saññāpetvā tāya satthu bhikkhūnañca avaṇṇaṃ vuṭṭhāpetvā akkosādīni pavattesuṃ. Taṃ panetaṃ sundarīvatthu parato sundarīsutte (udā. 38) pāḷiyaṃyeva āgamissati, tasmā yamettha vattabbaṃ, taṃ tattheva vaṇṇayissāma.

ถามว่า ก็เดียรถีย์เหล่านี้ให้การด่าเป็นต้นเป็นไปในพระผู้มีพระภาคเจ้าและในภิกษุสงฆ์ผู้เป็นที่น่าเลื่อมใสโดยรอบได้อย่างไร? ตอบว่า พวกเขามีจิตถูกประทุษร้ายเพราะความเสื่อมลาภสักการะตั้งแต่การอุบัติขึ้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนคนขุดแผ่นดินแล้วพลาดล้มเอง และเหมือนคนทำให้เกิดแผลในแก้วไพฑูรย์ที่ไม่มีแผล ได้ให้สัญญาณแก่นางปริพาชิกาชื่อสุนทรี แล้วให้นางประกาศความไม่มีคุณของพระศาสดาและของภิกษุทั้งหลาย จึงได้ให้การด่าเป็นต้นเป็นไป ก็เรื่องนางสุนทรีนั้นจักมีมาในบาลีในสุนทรีสูตร (อุ. ๓๘) ข้างหน้า เพราะฉะนั้น คำใดที่พึงกล่าวในที่นี้ เราจักพรรณนาคำนั้นในที่นั้นนั่นเทียว

Bhikkhū bhagavato santikaṃ upasaṅkamitvā taṃ pavattimārocesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… vihesentī’’ti. Taṃ vuttatthameva.

ภิกษุทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแล้วกราบทูลเรื่องนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ... (เป)... ย่อมเบียดเบียน" คำนั้นมีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ issāpakatānaṃ titthiyānaṃ vippaṭipattiṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ tehi kate vippakāre pasannacittehi ca parehi kate upakāre tādibhāvānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า `Etamatthaṃ viditvā` (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) คือ ทรงทราบความประพฤติผิดนี้ของพวกเดียรถีย์ผู้ถูกความริษยาครอบงำโดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า `Imaṃ udānaṃ` (อุทานนี้) คือ ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งประกาศอานุภาพแห่งความเป็นตาทีบุคคล (ผู้ไม่หวั่นไหว) ในเพราะการประทุษร้ายอันเดียรถีย์เหล่านั้นกระทำแล้ว และในเพราะอุปการะอันชนเหล่าอื่นผู้มีจิตเลื่อมใสกระทำแล้ว

Tattha gāme araññe sukhadukkhaphuṭṭhoti gāme vā araññe vā yattha katthaci sukhena dukkhena ca phuṭṭho sukhadukkhāni anubhavanto, tesaṃ vā paccayehi samaṅgībhūto. Nevattato no parato dahethāti ‘‘ahaṃ sukhito[Pg.101], ahaṃ dukkhito, mama sukhaṃ, mama dukkhaṃ, parenidaṃ mayhaṃ sukhadukkhaṃ uppādita’’nti ca neva attato na parato taṃ sukhadukkhaṃ ṭhapetha. Kasmā? Na hettha khandhapañcake ahanti vā mamanti vā paroti vā parassāti vā passitabbayuttakaṃ kiñci atthi, kevalaṃ saṅkhārā eva pana yathāpaccayaṃ uppajjitvā khaṇe khaṇe bhijjantīti. Sukhadukkhaggahaṇañcettha desanāsīsaṃ, sabbassāpi lokadhammassa vasena attho veditabbo. Iti bhagavā ‘‘nāhaṃ kvacani, kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani, katthaci kiñcanatatthī’’ti catukoṭikaṃ suññataṃ vibhāvesi.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า `gāme araññe sukhadukkhaphuṭṭho` (อันสุขและทุกข์ถูกต้องแล้วในบ้านในป่า) ความว่า ถูกต้องแล้วด้วยสุขและทุกข์ในบ้านหรือในป่า ณ ที่ไหนๆ ก็ตาม เสวยสุขและทุกข์อยู่ หรือว่า ประกอบพร้อมแล้วด้วยปัจจัยแห่งสุขและทุกข์เหล่านั้น บทว่า `Nevattato no parato dahetha` (ไม่พึงตั้งไว้โดยความเป็นตน ไม่พึงตั้งไว้โดยความเป็นผู้อื่น) ความว่า ไม่พึงตั้งสุขทุกข์นั้นไว้โดยความเป็นตนว่า "เราเป็นผู้มีสุข เราเป็นผู้มีทุกข์ สุขของเรา ทุกข์ของเรา" และไม่พึงตั้งไว้โดยความเป็นผู้อื่นว่า "สุขทุกข์นี้คนอื่นทำให้เกิดแก่เรา" ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่าในเบญจขันธ์นี้ ไม่มีอะไรสักอย่างที่ควรเห็นว่า "เรา" หรือ "ของเรา" หรือ "ผู้อื่น" หรือ "ของผู้อื่น" ก็แต่ว่า สังขารทั้งหลายเท่านั้นเกิดขึ้นตามปัจจัยแล้วก็แตกสลายไปในขณะๆ และการถือเอาสุขและทุกข์ในที่นี้ เป็นเพียงหัวข้อเทศนา พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งโลกธรรมทั้งหมดด้วย ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศสุญญตาอันมีองค์ ๔ ว่า "เรามิได้เป็นกิเลสกังวลของใครๆ ในที่ไหนๆ และกิเลสกังวลของเราก็มิได้มีในใครๆ ในที่ไหนๆ"

Idāni tassa attato parato ca adahanassa kāraṇaṃ dasseti ‘‘phusanti phassā upadhiṃ paṭiccā’’ti. Ete sukhavedanīyā dukkhavedanīyā ca phassā nāma khandhapañcakasaṅkhātaṃ upadhiṃ paṭicca tasmiṃ sati yathāsakaṃ visayaṃ phusanti, tattha pavattantiyeva. Adukkhamasukhā hi vedanā santasabhāvatāya sukhe eva saṅgahaṃ gacchatīti duvidhasamphassavasenevāyaṃ atthavaṇṇanā katā.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเหตุแห่งการไม่ตั้งสุขทุกข์นั้นไว้โดยความเป็นตนและโดยความเป็นผู้อื่น ด้วยบทว่า `phusanti phassā upadhiṃ paṭiccā` (ผัสสะทั้งหลายย่อมถูกต้อง เพราะอาศัยอุปธิ) ความว่า ผัสสะเหล่านี้คือสุขเวทนียผัสสะและทุกขเวทนียผัสสะ อาศัยอุปธิคือเบญจขันธ์ เมื่ออุปธินั้นมีอยู่ ย่อมถูกต้องอารมณ์ของตนๆ คือย่อมเป็นไปในอุปธินั้นนั่นเทียว เพราะว่าอทุกขมสุขเวทนา เพราะมีสภาวะสงบ ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในสุขเวทนานั่นเอง เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงทำแล้วโดยนัยแห่งสัมผัส ๒ อย่างเท่านั้น

Yathā pana te phassā na phusanti, taṃ dassetuṃ ‘‘nirupadhiṃ kena phuseyyuṃ phassā’’ti vuttaṃ. Sabbaso hi khandhūpadhiyā asati kena kāraṇena te phassā phuseyyuṃ, na taṃ kāraṇaṃ atthi. Yadi hi tumhe akkosādivasena uppajjanasukhadukkhaṃ na icchatha, sabbaso nirupadhibhāveyeva yogaṃ kareyyāthāti anupādisesanibbānadhātuyā gāthaṃ niṭṭhapesi. Evaṃ iminā udānena vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

ก็ผัสสะเหล่านั้นย่อมไม่ถูกต้องได้อย่างไร เพื่อทรงแสดงการไม่ถูกต้องนั้น จึงตรัสว่า `nirupadhiṃ kena phuseyyuṃ phassā` (เมื่อไม่มีอุปธิ ผัสสะทั้งหลายจะพึงถูกต้องอะไรได้) เพราะว่าเมื่อขันธอุปธิไม่มีโดยประการทั้งปวง ผัสสะเหล่านั้นจะพึงถูกต้องได้ด้วยเหตุอะไร เหตุนั้นย่อมไม่มี เพราะถ้าหากเธอทั้งหลายไม่ปรารถนาสุขทุกข์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการด่าเป็นต้น ก็พึงทำความเพียรในภาวะที่ไม่มีอุปธิโดยประการทั้งปวงเถิด ดังนี้แล้ว ทรงจบคาถาลงด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ด้วยอุทานนี้ พระองค์จึงได้ตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ดังนี้

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ

5. Upāsakasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอุบาสกสูตร

15. Pañcame icchānaṅgalakoti icchānaṅgalanāmako kosalesu eko brāhmaṇagāmo, taṃnivāsitāya tattha vā jāto bhavoti vā icchānaṅgalako. Upāsakoti tīhi saraṇagamanehi bhagavato santike upāsakabhāvassa paveditattā upāsako pañcasikkhāpadiko buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako. Kenacideva karaṇīyenāti uddhārasodhāpanādinā [Pg.102] kenacideva kattabbena. Tīretvāti niṭṭhāpetvā. Ayaṃ kira upāsako pubbe abhiṇhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā payirupāsati, so katipayaṃ kālaṃ bahukaraṇīyatāya satthu dassanaṃ nābhisambhosi. Tenāha bhagavā – ‘‘cirassaṃ kho tvaṃ, upāsaka, imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāyā’’ti.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า `icchānaṅgalako` คือหมู่บ้านพราหมณ์แห่งหนึ่งในแคว้นโกศลชื่อว่าอิจฉานังคละ เพราะเป็นผู้มีปกติอยู่ในหมู่บ้านนั้น หรือเพราะเกิดหรือเจริญในที่นั้น จึงชื่อว่าอิจฉานังคลกะ บทว่า `Upāsako` ความว่า เพราะได้ประกาศความเป็นอุบาสกในสำนักของพระผู้มีพระภาคด้วยสรณคมน์ ๓ จึงชื่อว่าอุบาสก เป็นผู้มีสิกขาบท ๕ เป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นของตน มีพระธรรมเป็นของตน มีพระสงฆ์เป็นของตน บทว่า `Kenacideva karaṇīyena` คือด้วยกิจที่ต้องทำอย่างใดอย่างหนึ่ง มีการทวงหนี้และการชำระหนี้เป็นต้น บทว่า `Tīretvā` คือให้สำเร็จแล้ว ได้ยินว่า อุบาสกนี้ในกาลก่อน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วบำรุงอยู่เนืองๆ อุบาสกนั้นเพราะมีกิจมาก จึงไม่ได้โอกาสเพื่อเข้าเฝ้าพระศาสดาตลอดสองสามวัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนอุบาสก นานทีเดียวหนอ ท่านจึงได้ทำโอกาสนี้ คือการมาที่นี่"

Tattha cirassanti cirena. Pariyāyanti vāraṃ. Yadidanti nipāto, yo ayanti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – idha mama santike āgamanāya yo ayaṃ ajja kato vāro, taṃ imaṃ cirena papañcaṃ katvā akāsīti. Cirapaṭikāhanti cirapaṭiko ahaṃ, cirakālato paṭṭhāya ahaṃ upasaṅkamitukāmoti sambandho. Kehici kehicīti ekaccehi ekaccehi. Atha vā kehici kehicīti yehi vā tehi vā. Tattha gāravaṃ dasseti. Satthari abhippasannassa hi satthudassanadhammassavanesu viya na aññattha ādaro hoti. Kiccakaraṇīyehīti ettha avassaṃ kātabbaṃ kiccaṃ, itaraṃ karaṇīyaṃ. Paṭhamaṃ vā kātabbaṃ kiccaṃ, pacchā kātabbaṃ karaṇīyaṃ. Khuddakaṃ vā kiccaṃ, mahantaṃ karaṇīyaṃ. Byāvaṭoti ussukko. Evāhanti evaṃ iminā pakārena ahaṃ nāsakkhiṃ upasaṅkamituṃ, na agāravādināti adhippāyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `cirassaṃ` คือ โดยกาลนาน บทว่า `pariyāyaṃ` คือ วาระ บทว่า `yadidaṃ` เป็นนิบาต มีความหมายว่า อันใดนี้ ความหมายที่ตรัสไว้คือ วาระที่ท่านทำแล้วในวันนี้เพื่อมาสู่สำนักของเราในที่นี้ ท่านได้ทำวาระนี้ให้เนิ่นช้าไปนาน บทว่า `Cirapaṭikāhaṃ` คือ `cirapaṭiko ahaṃ` (ข้าพระองค์เป็นผู้รอคอยมานาน) มีความเชื่อมความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้ใคร่จะเข้าเฝ้าจำเดิมแต่กาลนาน บทว่า `Kehici kehici` คือ บางอย่างๆ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า `Kehici kehici` คือ อย่างใดอย่างหนึ่ง ในบทนั้น แสดงความไม่เคารพ (ในกิจเหล่านั้น) เพราะว่าผู้ที่เลื่อมใสยิ่งในพระศาสดา ย่อมไม่มีความเอื้อเฟื้อในที่อื่น เหมือนอย่างในอันได้เห็นพระศาสดาและฟังธรรม ในบทว่า `Kiccakaraṇīyehīti` กิจที่ต้องทำแน่นอน ชื่อว่า กิจจะ, กิจอื่นชื่อว่า กรณียะ หรือว่า กิจที่ต้องทำก่อน ชื่อว่า กิจจะ, กิจที่ต้องทำทีหลัง ชื่อว่า กรณียะ หรือว่า กิจเล็กน้อย ชื่อว่า กิจจะ, กิจใหญ่ ชื่อว่า กรณียะ บทว่า `Byāvaṭo` คือ ขวนขวาย บทว่า `Evāhaṃ` มีอธิบายว่า ข้าพระองค์ไม่อาจเพื่อจะเข้าเฝ้าได้ด้วยประการอย่างนี้ มิใช่เพราะความไม่เคารพเป็นต้น

Etamatthaṃ viditvāti dullabhe buddhuppāde manussattalābhe ca sattānaṃ sakiñcanabhāvena kiccapasutatāya kusalantarāyo hoti, na akiñcanassāti etamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti tadatthaparidīpanameva imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า `Etamatthaṃ viditvā` (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้โดยประการทั้งปวงว่า ในกาลที่การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าและการได้อัตภาพเป็นมนุษย์หาได้ยาก อันตรายแห่งกุศลย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้มีกังวลและขวนขวายในกิจ แต่ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีกังวล บทว่า `Imaṃ udānaṃ` (ซึ่งอุทานนี้) ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้นนั่นเทียว

Tattha sukhaṃ vata tassa na hoti kiñcīti yassa puggalassa kiñci rūpādīsu ekavatthumpi ‘‘mameta’’nti taṇhāya pariggahitabhāvena na hoti natthi na vijjati, sukhaṃ vata tassa puggalassa, aho sukhamevāti attho. ‘‘Na hosī’’tipi pāṭho, tassa atītakālavasena attho veditabbo. Keci pana na hoti kiñcīti padassa ‘‘rāgādikiñcanaṃ yassa na hotī’’ti atthaṃ vaṇṇenti, taṃ na sundaraṃ pariggahadhammavasena desanāya āgatattā. Rāgādikiñcananti pariggahetabbassāpi saṅgahe sati yuttameva vuttaṃ siyā atha vā yassa puggalassa kiñci appampi kiñcanaṃ palibodhajātaṃ rāgādikiñcanābhāvato eva na hoti, taṃ tassa akiñcanattaṃ sukhassa paccayabhāvato [Pg.103] sukhaṃ vataṃ, aho sukhanti attho. Kassa pana na hoti kiñcananti ce, āha ‘‘saṅkhātadhammassa bahussutassā’’ti. Yo catūhipi maggasaṅkhāhi soḷasakiccanipphattiyā saṅkhātadhammo katakicco, tato eva paṭivedhabāhusaccena bahussuto, tassa.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า `sukhaṃ vata tassa na hoti kiñcīti` (สุขหนอ ย่อมมีแก่บุคคลนั้น ผู้ไม่มีกังวลอะไรๆ) ความว่า วัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งแม้สักอย่างเดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มี คือไม่มี ไม่ปรากฏ แก่บุคคลใด โดยความเป็นสิ่งที่ถูกตัณหายึดถือว่า "นี่ของเรา" สุขหนอ ย่อมมีแก่บุคคลนั้น โอ หนอ เป็นสุขแท้ นี้คือความหมาย มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า `Na hosī` พึงทราบความหมายของบาลีนั้นโดยนัยแห่งอดีตกาล แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาความแห่งบทว่า `na hoti kiñcīti` ว่า "กิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลใด" คำพรรณนานั้นไม่งาม เพราะเทศนานี้มาโดยนัยแห่งธรรมที่ถูกยึดถือ หากมีการสงเคราะห์แม้ธรรมที่พึงยึดถือเข้าไว้ในคำว่า `rāgādikiñcananti` ด้วย ก็พึงเป็นคำกล่าวที่สมควรทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง กิเลสเครื่องกังวลและเครื่องผูกพันแม้เล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มีแก่บุคคลใด ก็เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้นนั่นเอง ความไม่มีกังวลนั้นของบุคคลนั้น เพราะเป็นปัจจัยแห่งสุข จึงมีความหมายว่า สุขหนอ โอ ช่างเป็นสุขหนอ หากถามว่า ก็กิเลสเครื่องกังวลย่อมไม่มีแก่ใครเล่า พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า `saṅkhātadhammassa bahussutassā` (แก่ผู้มีธรรมอันรู้แล้ว ผู้เป็นพหูสูต) คือ บุคคลใดเป็นผู้มีธรรมอันรู้แล้ว คือมีกิจทำเสร็จแล้ว ด้วยการทำกิจ ๑๖ อย่างให้สำเร็จด้วยมรรคที่เรียกว่ามรรค ๔ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงเป็นพหูสูตด้วยปฏิเวธพาหุสัจจะ, (กิเลสเครื่องกังวลย่อมไม่มี) แก่บุคคลนั้น

Iti bhagavā akiñcanabhāve ānisaṃsaṃ dassetvā sakiñcanabhāve ādīnavaṃ dassetuṃ ‘‘sakiñcanaṃ passā’’tiādimāha. Tassattho – rāgādikiñcanānaṃ āmisakiñcanānañca atthitāya sakiñcanaṃ, sakiñcanattā eva aladdhānañca laddhānañca kāmānaṃ pariyesanārakkhaṇahetu kiccakaraṇīyavasena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇavasena ca vihaññamānaṃ vighātaṃ āpajjamānaṃ passāti dhammasaṃvegappatto satthā attano cittaṃ vadati. Jano janasmiṃ paṭibandharūpoti sayaṃ añño jano samāno aññasmiṃ jane ‘‘ahaṃ imassa, mama aya’’nti taṇhāvasena paṭibandhasabhāvo hutvā vihaññati vighātaṃ āpajjati. ‘‘Paṭibaddhacitto’’tipi pāṭho. Ayañca attho –

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงอานิสงส์ในความเป็นผู้ไม่มีกังวลแล้ว เพื่อจะทรงแสดงโทษในความเป็นผู้มีกังวล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ท่านจงดูคนผู้มีความกังวล" อธิบายความแห่งคำนั้นว่า ชื่อว่าผู้มีความกังวล เพราะมีความกังวลคือราคะเป็นต้น และความกังวลคืออามิส เพราะความเป็นผู้มีความกังวลนั่นเทียว พระศาสดาผู้ทรงได้ธรรมสังเวช ตรัสกับจิตของพระองค์ว่า ท่านจงดูประชาชนผู้กำลังเดือดร้อน ถึงความลำบาก โดยความเป็นกิจที่ต้องทำ เพราะเหตุแห่งการแสวงหาและรักษากามทั้งหลายที่ยังไม่ได้และที่ได้แล้ว และโดยการยึดถือว่า "เรา" "ของเรา" บทว่า "ชโน ชนสฺมึ ปฏิพนฺธรูโป" (คนมีรูปคือความผูกพันในคน) คือ ตนเองเป็นคนอื่นอยู่ ไปมีความผูกพันในคนอื่นโดยอำนาจแห่งตัณหาว่า "เราเป็นของผู้นี้ ผู้นี้เป็นของเรา" จึงเดือดร้อน ถึงความลำบาก มีบาลีว่า "ปฏิพัทธจิตฺโต" (มีจิตผูกพัน) ก็มี และอรรถนี้...

‘‘Puttā matthi dhanammatthi, iti bālo vihaññati;

Attā hi attano natthi, kuto puttā kuto dhana’’nti. (dha. pa. 62) –

"คนพาลย่อมเดือดร้อนว่า 'เรามีบุตร เรามีทรัพย์' ก็ตนแลย่อมไม่มีแก่ตน บุตรทั้งหลายจักมีแต่ที่ไหน ทรัพย์จักมีแต่ที่ไหน" (ธ. ป. ๖๒) –

Ādīhi suttapadehi dīpetabboti.

พึงประกาศให้แจ่มแจ้งด้วยสุตตบททั้งหลายเป็นต้น (ดังนี้)

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

6. Gabbhinīsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาคัพภินีสูตร

16. Chaṭṭhe aññatarassa paribbājakassāti ekassa kuṭumbikassa paribbājakassa. Daharāti taruṇī. Māṇavikāti brāhmaṇadhītāya vohāro. Pajāpatīti bhariyā. Gabbhinīti āpannasattā. Upavijaññāti ajja suveti paccupaṭṭhitavijāyanakālā hotīti sambandho. So kira brāhmaṇajātiko sabhariyo vādapatthassame ṭhito, tena naṃ sapajāpatikaṃ paribbājakavohārena samudācaranti. Bhariyā panassa brāhmaṇajātikattā brāhmaṇāti ālapati. Telanti tilatelaṃ. Telasīsena cettha yaṃ yaṃ vijātāya pasavadukkhappaṭikāratthaṃ icchitabbaṃ, taṃ sabbaṃ sappiloṇādiṃ āharāti āṇāpeti. Yaṃ me vijātāya bhavissatīti [Pg.104] yaṃ telādi mayhaṃ vijātāya bahinikkhantagabbhāya upakārāya bhavissati. ‘‘Paribbājikāyā’’tipi pāṭho. Kutoti kasmā ṭhānā, yato ñātikulā vā mittakulā vā telādiṃ āhareyyaṃ, taṃ ṭhānaṃ me natthīti adhippāyo. Telaṃ āharāmīti vattamānasamīpatāya vattamānaṃ katvā vuttaṃ, telaṃ āharissāmīti attho. Samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sappissa vā telassa vāti ca samuccayattho vā-saddo ‘‘aggito vā udakato vā mithubhedā vā’’tiādīsu (mahāva. 286; dī. ni. 2.152; udā. 76) viya. Sappissa vā telassa vāti paccatte sāmivacanaṃ, sappi ca telañca yāvadatthaṃ pātuṃ pivituṃ dīyatīti attho. Apare pana ‘‘sappissa vā telassa vāti avayavasambandhe sāmivacanaṃ. Sappitelasamudāyassa hi avayavo idha yāvadatthasaddena vuccatī’’ti vadanti. No nīharitunti bhājanena vā hatthena vā bahi netuṃ no dīyati, ucchadditvānāti vamitvā, yaṃnūna dadeyyanti sambandho. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ahaṃ rañño koṭṭhāgāraṃ gantvā telaṃ kaṇṭhamattaṃ pivitvā tāvadeva gharaṃ āgantvā ekasmiṃ bhājane yathāpītaṃ vamitvā uddhanaṃ āropetvā pacissāmi, yaṃ pittasemhādimissitaṃ, taṃ agginā jhāyissati, telaṃ pana gahetvā imissā paribbājikāya kamme upanessāmī’’ti.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญตรสฺส ปริพฺพาชกสฺส ได้แก่ ปริพาชกผู้เป็นคฤหัสถ์คนหนึ่ง บทว่า ทหรา ได้แก่ หญิงสาว บทว่า มาณวิกา เป็นคำเรียกธิดาของพราหมณ์ บทว่า ปชาปติ ได้แก่ ภรรยา บทว่า คพฺภินี ได้แก่ หญิงมีครรภ์ บทว่า อุปวิชญฺญา มีความเชื่อมโยงว่า เป็นผู้มีเวลากำหนดคลอดใกล้เข้ามา คือ วันนี้หรือพรุ่งนี้ ได้ยินว่า ปริพาชกนั้นเป็นชาติพราหมณ์ อยู่ครองเรือนร่วมกับภรรยา เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงเรียกเขาผู้พร้อมด้วยภรรยาด้วยคำว่าปริพาชก ส่วนภรรยาของเขา เพราะเป็นชาติพราหมณ์ จึงร้องเรียกว่า พราหมณ์ บทว่า เตลํ ได้แก่ น้ำมันงา ในที่นี้ โดยยกน้ำมันขึ้นเป็นประธาน ภรรยาจึงสั่งว่า "ท่านจงนำสิ่งของทั้งหมดที่ควรต้องการเพื่อบำบัดทุกข์ในการคลอดของหญิงผู้จะคลอดบุตร มีเนยใสและเกลือเป็นต้นมาเถิด" บทว่า ยํ เม วิชาตาย ภวิสฺสติ คือ น้ำมันเป็นต้นใด จักเป็นประโยชน์แก่เราผู้คลอดแล้ว มีครรภ์ออกจากกายแล้ว มีบาลีว่า ปริพฺพาชิกายา ก็มี บทว่า กุโต คือ จากที่ไหน อธิบายว่า สถานที่ คือ ตระกูลญาติหรือตระกูลมิตร ที่เราจะพึงนำน้ำมันเป็นต้นมาได้นั้น ไม่มีแก่เรา บทว่า เตลํ อาหรามิ (เราจะนำน้ำมันมา) เป็นการกล่าวโดยใช้วัตตมานาวิภัตติ เพราะใกล้ต่อปัจจุบันกาล ความว่า เราจักนำน้ำมันมา วา ศัพท์ ในบทว่า สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา สปฺปิสฺส วา เตลสฺส วา มีอรรถว่ารวบรวม (สมุจจยัตถะ) เหมือนในบทเป็นต้นว่า อคฺคิโต วา อุทกโต วา มิถุเภทา วา ในบทว่า สปฺปิสฺส วา เตลสฺส วา เป็นสามีวิภัตติในอรรถปัจจัตตะ ความว่า เนยใสและน้ำมัน เขาให้เพื่อดื่มตามความต้องการ ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ในบทว่า สปฺปิสฺส วา เตลสฺส วา เป็นสามีวิภัตติในอรรถอวยวสัมพันธะ เพราะว่า ส่วนหนึ่งแห่งเนยใสและน้ำมันรวมกัน ในที่นี้ท่านกล่าวด้วย ยาวทัตถศัพท์" บทว่า โน นีหริตุํ คือ เขาไม่ให้เพื่อนำออกไปข้างนอกด้วยภาชนะหรือด้วยมือ บทว่า อุจฺฉฑฺฑิตฺวา คือ อาเจียนออกมา มีความเชื่อมโยงว่า ไฉนหนอ เขาพึงให้ ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "เราไปที่ฉางหลวงของพระราชาแล้ว ดื่มน้ำมันให้เต็มคอ แล้วกลับมาบ้านในทันที อาเจียนน้ำมันที่ดื่มไปตามสภาพลงในภาชนะใบหนึ่ง ตั้งบนเตาแล้วเคี่ยว ส่วนที่ระคนด้วยดีและเสมหะเป็นต้น จักถูกไฟเผาไหม้ไป ส่วนน้ำมัน เราจักนำไปใช้ในกิจของปริพาชิกานี้"

Uddhaṃ kātunti vamanavasena uddhaṃ nīharituṃ. Na pana adhoti viriñcanavasena heṭṭhā nīharituṃ na pana sakkoti. So hi ‘‘adhikaṃ pītaṃ sayameva mukhato niggamissatī’’ti pivitvā āsayassa arittatāya aniggate vamanavirecanayogaṃ ajānanto alabhanto vā kevalaṃ dukkhāhi vedanāhi phuṭṭho āvaṭṭati ca parivaṭṭati ca. Dukkhāhīti dukkhamāhi. Tibbāhīti bahalāhi tikhiṇāhi vā. Kharāhīti kakkhaḷāhi. Kaṭukāhīti ativiya aniṭṭhabhāvena dāruṇāhi. Āvaṭṭatīti ekasmiṃyeva ṭhāne anipajjitvā attano sarīraṃ ito cito ākaḍḍhanto āvaṭṭati. Parivaṭṭatīti ekasmiṃ padese nipannopi aṅgapaccaṅgāni parito khipanto vaṭṭati, abhimukhaṃ vā vaṭṭanto āvaṭṭati, samantato vaṭṭanto parivaṭṭati.

บทว่า อุทฺธํ กาตุํ คือ เพื่อนำออกเบื้องบนโดยการอาเจียน แต่ไม่สามารถนำออกเบื้องล่างโดยการถ่ายได้ เพราะว่าพราหมณ์นั้นดื่ม (น้ำมัน) ด้วยคิดว่า "น้ำมันที่ดื่มเกินขนาด จักออกจากปากเอง" แต่เพราะกระเพาะอาหารไม่ว่างเปล่า น้ำมันจึงไม่ออกมา และเพราะไม่รู้หรือไม่ได้รับยาสำหรับทำให้อาเจียนและถ่าย จึงถูกทุกขเวทนาทั้งหลายครอบงำอย่างเดียว ย่อมกลิ้งไปและเกลือกมา บทว่า ทุกฺขาหิ คือ ที่ทนได้ยาก บทว่า ติพฺพาหิ คือ รุนแรง หรือ กล้าแข็ง บทว่า ขราหิ คือ หยาบกระด้าง บทว่า กฏุกาหิ คือ ร้ายกาจ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง บทว่า อาวฏฺฏติ คือ ไม่นอนนิ่งอยู่ในที่แห่งเดียว ลากร่างกายของตนไปมาในที่นั้นๆ เรียกว่า อาวฏฺฏติ (กลิ้งไป) บทว่า ปริวฏฺฏติ คือ แม้นอนอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ก็เหวี่ยงอวัยวะน้อยใหญ่ไปโดยรอบ เรียกว่า ปริวฏฺฏติ (เกลือกมา) หรืออีกนัยหนึ่ง การกลิ้งไปข้างหน้า เรียกว่า อาวฏฺฏติ การกลิ้งไปรอบๆ เรียกว่า ปริวฏฺฏติ

Etamatthaṃ viditvāti ‘‘sakiñcanassa appaṭisaṅkhāparibhogahetukā ayaṃ dukkhuppatti, akiñcanassa pana sabbaso ayaṃ natthī’’ti etamatthaṃ sabbākārato jānitvā tadatthappakāsanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้วว่า "ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์นี้ มีการบริโภคโดยไม่พิจารณาเป็นเหตุ สำหรับผู้มีความกังวล ส่วนสำหรับผู้ไม่มีความกังวล ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์นี้ไม่มีโดยประการทั้งปวง" ครั้นทรงทราบเนื้อความนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น

Tattha [Pg.105] sukhino vatāti sukhino vata sappurisā. Ke pana teti? Ye akiñcanā, ye rāgādikiñcanassa pariggahakiñcanassa ca abhāvena akiñcanā, kesaṃ panidaṃ kiñcanaṃ natthīti āha – ‘‘vedaguno hi janā akiñcanā’’ti, ye ariyamaggañāṇasaṅkhātaṃ vedaṃ gatā adhigatā, tena vā vedena nibbānaṃ gatāti vedaguno, te ariyajanā khīṇāsavapuggalā anavasesarāgādikiñcanānaṃ aggamaggena samucchinnattā akiñcanā nāma. Asati hi rāgādikiñcane kuto pariggahakiñcanassa sambhavo. Evaṃ gāthāya purimabhāgena arahante pasaṃsitvā aparabhāgena andhaputhujjane garahanto ‘‘sakiñcanaṃ passā’’tiādimāha. Taṃ purimasutte vuttatthameva. Evaṃ imāyapi gāthāya vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า สุขิโน วต ได้แก่ สัตบุรุษทั้งหลายเป็นสุขหนอ ก็สัตบุรุษเหล่านั้นคือใคร? คือ ผู้ไม่มีกังวล ผู้ชื่อว่าไม่มีกังวล เพราะไม่มีกังวลคือราคะเป็นต้น และกังวลคือการยึดถือ ก็ความกังวลนี้ไม่มีแก่ใคร? พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เพราะว่าชนผู้ถึงเวทเป็นผู้ไม่มีกังวล" ชนเหล่าใดถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งเวท คือ อริยมรรคญาณ หรือผู้ถึงพระนิพพานด้วยเวทนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวทคู อริยชนเหล่านั้น คือ พระขีณาสพ ชื่อว่าผู้ไม่มีกังวล เพราะตัดกังวลคือราคะเป็นต้นได้โดยไม่เหลือด้วยอัคคมรรค (อรหัตตมรรค) ก็เมื่อกังวลคือราคะเป็นต้นไม่มี ความเป็นไปได้แห่งกังวลคือการยึดถือจะมีแต่ที่ไหน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญพระอรหันต์ทั้งหลายด้วยส่วนเบื้องต้นของคาถา ทรงติเตียนอันธปุถุชนทั้งหลายด้วยส่วนเบื้องปลาย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ท่านจงดูคนผู้มีความกังวล" คำนั้นมีอรรถดังที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยคาถานี้ พระองค์ก็ได้ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ

7. Ekaputtakasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาเอกปุตตกสูตร

17. Sattame ekaputtakoti eko putto, so ca anukampitabbaṭṭhena ekaputtako, piyāyitabbaṭṭhena piyo, manassa vaḍḍhanaṭṭhena manāpo. Sarīrasobhāsampattiyā vā dassanīyaṭṭhena piyo, sīlācārasampattiyā kalyāṇadhammatāya manāpo. Kaleti satte khepetīti kālo, maraṇaṃ. Taṃ kato pattoti kālaṅkato, kālena vā maccunā kato naṭṭho adassanaṃ gatoti kālaṅkato, matoti attho.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า เอกปุตฺตโก ความว่า บุตรคนเดียว. และบุตรคนเดียวนั้น ชื่อว่า เอกปุตฺตโก เพราะอรรถว่าเป็นผู้ควรอนุเคราะห์, ชื่อว่า ปิโย เพราะอรรถว่าเป็นที่รัก, ชื่อว่า มนาโป เพราะอรรถว่าเป็นที่เจริญใจ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปิโย เพราะอรรถว่าเป็นที่น่าดูน่าชมด้วยความถึงพร้อมแห่งความงามของร่างกาย, ชื่อว่า มนาโป เพราะมีความดีงามด้วยความถึงพร้อมแห่งศีลและอาจาระ. ธรรมชาติที่ยังสัตว์ทั้งหลายให้สิ้นไป ชื่อว่า กาโล ได้แก่ ความตาย. ผู้ทำแล้ว ถึงแล้วซึ่งความตายนั้น ชื่อว่า กาลกโต. อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่กาลคือมัจจุทำให้พินาศ ถึงแล้วซึ่งความไม่ปรากฏ ชื่อว่า กาลกโต. อธิบายว่า ตายแล้ว.

Sambahulā upāsakāti sāvatthivāsino bahū upāsakā mataputtaupāsakassa sahasokībhāvena yāva āḷāhanā pacchato gantvā matasarīrassa kattabbaṃ kāretvā paṭinivattā yathānivatthāva udakaṃ otaritvā sīsaṃnhātā vatthāni pīḷetvā anotāpetvāva ekaṃ nivāsetvā ekaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā upāsakaṃ purato katvā ‘‘sokavinodanaṃ dhammaṃ satthu santike sossāmā’’ti bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘allakesā’’tiādi.

คำว่า สมฺพหุลา อุปาสกา ความว่า อุบาสกจำนวนมากชาวเมืองสาวัตถี มีความโศกเศร้าร่วมกับอุบาสกผู้มีบุตรตาย จึงได้เดินตามหลังไปจนถึงป่าช้า จัดการทำกิจที่ควรทำแก่สรีระของผู้ตายแล้วจึงกลับมา ขณะกลับมานั้น ได้ลงไปในน้ำทั้งที่ยังนุ่งผ้าตามเดิม สระผมแล้ว บิดผ้าทั้งหลาย ยังมิได้ผึ่งให้แห้ง นุ่งผืนหนึ่ง ทำผืนหนึ่งเป็นผ้าห่มเฉวียงบ่า แล้วทำให้อุบาสกนั้นเดินไปข้างหน้า พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยคิดว่า "พวกเราจักฟังธรรมเครื่องบรรเทาความโศกในสำนักของพระศาสดา" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อลฺลเกสา" (มีผมเปียก) ดังนี้.

Tattha allavatthāti udakena tintavatthā. Divā divassāti divasassapi divā, majjhanhike kāleti attho. Yasmā jānantāpi tathāgatā pucchanti[Pg.106], jānantāpi na pucchanti. Kālaṃ viditvā pucchanti, kālaṃ viditvā na pucchanti, tasmā jānantoyeva bhagavā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchanto ‘‘kiṃ nu kho tumhe upāsakā’’tiādimāha. Tassattho – tumhe upāsakā aññesu divasesu mama santikaṃ āgacchantā otāpitasuddhavatthā sāyanhe āgacchatha, ajja pana allavatthā allakesā ṭhitamajjhanhike kāle idhāgatā, taṃ kiṃ kāraṇanti. Tena mayanti tena puttaviyogajanitacittasantāpena balavasokābhibhūtatāya evaṃbhūtā mayaṃ idhūpasaṅkamantāti.

ในคำนั้น คำว่า อลฺลวตฺถา คือ มีผ้าเปียกน้ำ. คำว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า เวลากลางวันของวัน คือ ในเวลาเที่ยงวัน. เพราะว่า พระตถาคตทั้งหลายทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามบ้าง ทรงทราบอยู่ก็ไม่ตรัสถามบ้าง ทรงทราบกาลแล้วจึงตรัสถาม ทรงทราบกาลแล้วจึงไม่ตรัสถาม ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทั้งทรงทราบอยู่ จึงตรัสถามเพื่อจะทรงตั้งเรื่องสนทนาขึ้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กึ นุ โข ตุมฺเห อุปาสกา". เนื้อความแห่งพระดำรัสนั้นคือ "ดูก่อนอุบาสกทั้งหลาย ในวันอื่นๆ พวกท่านเมื่อมาสู่สำนักของเรา ย่อมมาในเวลาเย็น มีผ้าแห้งสะอาด แต่วันนี้ พวกท่านมีผ้าเปียก มีผมเปียก มาที่นี่ในเวลาเที่ยงวัน นั่นเป็นเพราะเหตุอะไร". คำว่า เตน มยํ ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น คือเพราะความเร่าร้อนใจอันเกิดจากการพลัดพรากจากบุตร และเพราะถูกความโศกอย่างรุนแรงครอบงำ พวกข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้ พากันมาเฝ้า ณ ที่นี้".

Etamatthaṃ viditvāti piyavatthusambhavā sokadukkhadomanassādayo, asati piyavatthusmiṃ sabbaso ete na santīti etamatthaṃ sabbākārato jānitvā tadatthappakāsanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า โสกะ ทุกข์ โทมนัส เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะมีของรัก เมื่อของรักไม่มี โสกะเป็นต้นเหล่านั้นย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha piyarūpassādagadhitāseti piyasabhāvesu rūpakkhandhādīsu sukhavedanassādena gadhitā paṭibaddhacittā. Gadhitāseti hi gadhitāiccevattho. Seti vā nipātamattaṃ. Piyarūpā nāma cakkhādayo puttadārādayo ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ cakkhu loke …pe… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’nti (cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 55).

ในอุทานคาถานั้น คำว่า ปิยรูปสฺสาทคธิตาเส ความว่า ผู้มีจิตผูกพัน หมกมุ่นแล้วด้วยความยินดีในสุขเวทนา ในสิ่งที่มีสภาวะเป็นที่รักทั้งหลาย มีรูปขันธ์เป็นต้น. จริงอยู่ ในคำว่า คธิตาเส นี้ มีความหมายว่า คธิตา นั่นเอง. ส่วนคำว่า เส เป็นเพียงนิบาต. สิ่งที่ชื่อว่า ปิยรูป ได้แก่ จักษุเป็นต้น และบุตรภรรยาเป็นต้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "อะไรเล่าในโลกเป็นสิ่งมีรูปเป็นที่รัก มีรูปเป็นที่พอใจ? จักษุในโลก...ฯลฯ...ธรรมตัณหาในโลกเป็นสิ่งมีรูปเป็นที่รัก มีรูปเป็นที่พอใจ".

‘‘Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā, gavassaṃ dāsaporisaṃ;

Thiyo bandhū puthu kāme, yo naro anugijjhatī’’ti ca. (su. ni. 775);

และ (ตรัสไว้ว่า) "นรชนใด ย่อมกำหนัดนักในไร่นา ที่ดิน หรือเงินทอง โคและม้า ทาสและคนรับใช้ สตรี ญาติ และกามคุณมากมาย".

Tasmā tesu piyarūpesu assādena giddhā mucchitā ajjhāpannāti attho. Ke pana te piyarūpassādagadhitāti te dasseti ‘‘devakāyā puthumanussā cā’’ti, cātumahārājikādayo bahudevasamūhā ceva jambudīpakādikā bahumanussā ca. Aghāvinoti kāyikacetasikadukkhena dukkhitā. Parijunnāti jarārogādivipattiyā yobbanārogyādisampattito parihīnā. Yathālābhavasena vāyamattho devamanussesu veditabbo. Atha vā kāmañcekantasukhasamappitānaṃ devānaṃ dukkhajarārogā na sambhavanti, tadanativattasabhāvatāya pana tepi ‘‘aghāvino’’ti ‘‘parijunnā’’ti ca vuttā. Tesampi vā pubbanimittuppattiyā paṭicchannajarāya cetasikarogassa ca vasena dukkhādīnaṃ sambhavo veditabbo. Maccurājassa vasaṃ gacchantīti piyavatthuvisayāya taṇhāya appahīnattā punappunaṃ gabbhūpagamanato [Pg.107] dhātuttayissaratāya maccurājasaṅkhātassa maraṇassa vasaṃ hatthameva gacchanti.

ฉะนั้น อธิบายว่า สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้กำหนัด ยินดี หมกมุ่น ลุ่มหลงแล้วด้วยความเพลิดเพลินในปิยรูปเหล่านั้น. ก็ใครเล่าเป็นผู้กำหนัดในรสแห่งปิยรูป? พระผู้มีพระภาคทรงแสดงบุคคลเหล่านั้นว่า "เทวกายา ปุถุมนุสฺสา จ" (หมู่เทพและมวลมนุษย์) คือ หมู่เทพจำนวนมากมีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น และมนุษย์จำนวนมากมีชาวชมพูทวีปเป็นต้น. คำว่า อฆาวิโน คือ ผู้มีความทุกข์ อันทุกข์ทางกายและทางใจเบียดเบียนแล้ว. คำว่า ปริชุนฺนา คือ ผู้เสื่อมโทรม คือเสื่อมจากความถึงพร้อมด้วยวัยหนุ่มสาวและความไม่มีโรคเป็นต้น เพราะความวิบัติมีชราและพยาธิเป็นต้น. หรือพึงทราบเนื้อความนี้ในหมู่เทพและมนุษย์ตามสมควร. อีกอย่างหนึ่ง แม้ว่าโดยความจริงแล้ว ทุกข์ ชรา และพยาธิ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ทวยเทพผู้เพียบพร้อมด้วยสุขโดยส่วนเดียว แต่ถึงกระนั้น ท่านเหล่านั้นก็ถูกเรียกว่า "อฆาวิโน" และ "ปริชุนฺนา" เพราะมีสภาวะที่ก้าวล่วงสิ่งเหล่านั้นไปไม่ได้. หรือพึงทราบการเกิดขึ้นแห่งทุกข์เป็นต้น แม้แก่ทวยเทพเหล่านั้น โดยอำนาจแห่งการเกิดบุพพนิมิต โดยอำนาจแห่งปฏิจฉันนชรา (ความแก่ที่ถูกปิดบัง) และเจตสิกโรค. คำว่า มจฺจุราชสฺส วสํ คจฺฉนฺติ ความว่า เพราะยังละตัณหาซึ่งมีปิยวัตถุเป็นอารมณ์ไม่ได้ จึงต้องเข้าถึงครรภ์อยู่ร่ำไป ย่อมตกไปในอำนาจ คือในเงื้อมมือของมรณะ อันได้ชื่อว่ามัจจุราช เพราะเป็นใหญ่ในธาตุ ๓.

Ettāvatā vaṭṭaṃ dassetvā idāni ‘‘ye ve divā’’tiādinā vivaṭṭaṃ dasseti. Tattha ye ve divā ca ratto ca appamattāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’tiādinā vuttanayena divasabhāge rattibhāge ca daḷhaṃ appamattā appamādappaṭipadaṃ pūrenti. Jahanti piyarūpanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggādhigamena piyarūpaṃ piyajātikaṃ cakkhādipiyavatthuṃ tappaṭibaddhachandarāgajahanena jahanti. Te ve khaṇanti aghamūlaṃ, maccuno āmisaṃ durativattanti te ariyapuggalā aghassa vaṭṭadukkhassa mūlabhūtaṃ, maccunā maraṇena āmasitabbato āmisaṃ, ito bahiddhā kehicipi samaṇabrāhmaṇehi nivattituṃ asakkuṇeyyatāya durativattaṃ, saha avijjāya taṇhaṃ ariyamaggañāṇakudālena khaṇanti, lesamattampi anavasesantā ummūlayantīti. Svāyamattho –

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัฏฏะไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ ทรงแสดงวิวัฏฏะด้วยคำเป็นต้นว่า "เย เว ทิวา". ในคำนั้น คำว่า เย เว ทิวา จ รตฺโต จ อปฺปมตฺตา ความว่า ชนเหล่าใดไม่ประมาทมั่นคงในส่วนกลางวันและส่วนกลางคืน ตามนัยที่ตรัสไว้เป็นต้นว่า "ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้นด้วยการจงกรมและด้วยการนั่งตลอดวัน" ชนเหล่านั้นชื่อว่าบำเพ็ญอัปปมาทปฏิปทาให้บริบูรณ์. คำว่า ชหนฺติ ปิยรูปํ ความว่า ชนเหล่านั้นปรารภความเพียรในการเจริญกรรมฐานคือสัจจะ ๔ แล้ว ด้วยการบรรลุอริยมรรค ย่อมละปิยรูป คือปิยวัตถุมีจักษุเป็นต้นอันมีชาติเป็นที่รัก ด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่ในปิยวัตถุนั้น. คำว่า เต เว ขณนฺติ อฆมูลํ, มจฺจุโน อามิสํ ทุรติวตฺตํ ความว่า อริยบุคคลเหล่านั้น ย่อมขุดตัณหาพร้อมทั้งอวิชชา ซึ่งเป็นรากเหง้าแห่งอฆะคือวัฏฏทุกข์, ซึ่งเป็นเหยื่อของมัจจุ เพราะเป็นสิ่งที่มัจจุคือมรณะพึงลูบคลำ, ซึ่งเป็นสิ่งที่ก้าวล่วงได้ยาก เพราะสมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งภายนอกพระศาสนานี้ไม่สามารถจะให้กลับได้, ด้วยจอบคืออริยมรรคญาณ, ย่อมถอนขึ้นโดยไม่เหลือแม้แต่น้อย. เนื้อความนั้นดังนี้

‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ;

Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathā matā’’ti. (dha. pa. 21) –

"ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทแล้วย่อมไม่ตาย ส่วนผู้ประมาทแล้วก็เหมือนคนที่ตายแล้ว" (ธ. ป. ๒๑)

Ādīhi suttapadehi vitthāretabboti.

พึงขยายความให้พิสดารด้วยสุตตบททั้งหลายมีอาทิ ดังนี้.

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ.

8. Suppavāsāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสุปปวาสาสูตร

18. Aṭṭhame kuṇḍikāyanti evaṃnāmake koliyānaṃ nagare. Kuṇḍadhānavaneti tassa nagarassa avidūre kuṇḍadhānasaṅkhāte vane.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า กุณฺฑิกายํ คือ ในนครของเจ้าโกลิยะทั้งหลายซึ่งมีชื่ออย่างนี้. คำว่า กุณฺฑธานวเน คือ ในป่าชื่อว่ากุณฑธานะ อันไม่ไกลจากนครนั้น.

Pubbe kira kuṇḍo nāma eko yakkho tasmiṃ vanasaṇḍe vāsaṃ kappesi, kuṇḍadhānamissakena ca balikammena tussatīti tassa tathā tattha baliṃ upaharanti, tenetaṃ vanasaṇḍaṃ kuṇḍadhānavanantveva paññāyittha. Tassa avidūre ekā gāmapatikā ahosi, sāpi tassa yakkhassa āṇāpavattiṭṭhāne niviṭṭhattā teneva paripālitattā kuṇḍikāti voharīyittha[Pg.108]. Aparabhāge tattha koliyarājāno nagaraṃ kāresuṃ, tampi purimavohārena kuṇḍikātveva vuccati. Tasmiñca vanasaṇḍe koliyarājāno bhagavato bhikkhusaṅghassa ca vasanatthāya vihāraṃ patiṭṭhāpesuṃ, tampi kuṇḍadhānavanantveva paññāyittha. Atha bhagavā janapadacārikaṃ caranto anukkamena taṃ vihāraṃ patvā tattha vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā kuṇḍikāyaṃ viharati kuṇḍadhānavane’’ti.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ยักษ์ตนหนึ่งชื่อว่ากุณฑะ ได้อาศัยอยู่ในป่าแห่งนั้น ยักษ์นั้นย่อมยินดีด้วยเครื่องพลีกรรมที่เจือด้วยข้าวตอกแกลบ เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงนำเครื่องพลีไปบวงสรวงแก่ยักษ์นั้นอย่างนั้นในที่นั้น ด้วยเหตุนั้น ป่าไม้นั้นจึงปรากฏชื่อว่า กุณฑธานวัน นั่นเทียว. ในที่ไม่ไกลจากป่านั้น มีหมู่บ้านเล็กๆ แห่งหนึ่ง แม้หมู่บ้านนั้นก็ถูกเรียกขานว่า กุณฑิกา เพราะตั้งอยู่ในสถานที่เป็นที่แผ่อำนาจของยักษ์นั้น และเพราะยักษ์นั้นเองคุ้มครองรักษา. ในกาลต่อมา พระเจ้าโกลิยะทั้งหลายได้สร้างพระนครขึ้นในที่นั้น แม้พระนครนั้นก็ถูกเรียกว่า กุณฑิกา ตามชื่อที่เรียกกันมาแต่ก่อนนั่นเอง. และในป่าไม้นั้น พระเจ้าโกลิยะทั้งหลายได้ทรงสถาปนาวิหารไว้เพื่อเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคและเป็นที่อยู่ของภิกษุสงฆ์ แม้วิหารนั้นก็ปรากฏชื่อว่า กุณฑธานวัน นั่นเทียว. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อเสด็จจาริกไปในชนบท ได้เสด็จถึงวิหารนั้นโดยลำดับแล้วประทับอยู่ ณ ที่นั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสไว้ว่า "สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กุณฑธานวัน ในเมืองกุณฑิกา".

Suppavāsāti tassā upāsikāya nāmaṃ. Koliyadhītāti koliyarājaputtī. Sā hi bhagavato aggupaṭṭhāyikā paṇītadāyikānaṃ sāvikānaṃ etadagge ṭhapitā sotāpannā ariyasāvikā. Yañhi kiñci bhagavato yuttarūpaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ bhesajjaṃ vā na tattha aññāhi saṃvidhātabbaṃ atthi, sabbaṃ taṃ sayameva attano paññāya vicāretvā sakkaccaṃ sampādetvā upaneti. Devasikañca aṭṭhasataṃ saṅghabhattapāṭipuggalikabhattāni deti. Yo koci bhikkhu vā bhikkhunī vā taṃ kulaṃ piṇḍāya paviṭṭho rittahattho na gacchati. Evaṃ muttacāgā payatapāṇī vossaggaratā yācayogā dānasaṃvibhāgaratā. Assā kucchiyaṃ purimabuddhesu katādhikāro pacchimabhaviko sāvakabodhisatto paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā taṃ gabbhaṃ kenacideva pāpakammena satta vassāni kucchinā parihari, sattāhañca mūḷhagabbhā ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘satta vassāni gabbhaṃ dhāreti sattāhaṃ mūḷhagabbhā’’ti.

คำว่า สุปปวาสา เป็นชื่อของอุบาสิกานั้น. คำว่า โกลิยธิดา คือ พระราชธิดาของพระเจ้าโกลิยะ. จริงอยู่ อุบาสิกานั้นเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระผู้มีพระภาค เป็นพระอริยสาวิกาผู้เป็นโสดาบัน ได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาสาวิกาผู้ถวายของประณีต. ด้วยว่า ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค หรือเภสัช อย่างใดอย่างหนึ่งที่สมควรแก่พระผู้มีพระภาค ซึ่งผู้อื่นไม่สามารถจัดเตรียมได้ในเรื่องนั้น วัตถุทั้งหมดนั้น นางก็พิจารณาด้วยปัญญาของตนเองแล้วจัดเตรียมโดยเคารพ น้อมเข้าไปถวาย. และนางถวายสังฆภัตและปาฏิปุคคลิกภัตวันละหนึ่งร้อยแปดที่. ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งเข้าไปสู่ตระกูลนั้นเพื่อบิณฑบาต ย่อมไม่กลับไปมือเปล่า. นางเป็นผู้มีการบริจาคอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันสะอาด ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปันอย่างนี้. ในครรภ์ของนาง พระสาวกโพธิสัตว์ผู้มีภพสุดท้าย ผู้ได้กระทำอธิการไว้ในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ได้ถือปฏิสนธิ. นางได้บริหารครรภ์นั้นด้วยท้องเป็นเวลาเจ็ดปี ด้วยบาปกรรมบางอย่าง และได้เป็นผู้มีครรภ์ค้างอยู่เจ็ดวัน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "นางทรงครรภ์อยู่เจ็ดปี มีครรภ์ค้างอยู่เจ็ดวัน".

Tattha satta vassānīti satta saṃvaccharāni, accantasaṃyoge ca idaṃ upayogavacanaṃ. Gabbhaṃ dhāretīti gabbhaṃ vahati, gabbhinī hotīti attho. Sattāhaṃ mūḷhagabbhāti satta ahāni byākulagabbhā. Gabbho hi paripakko sampajjamāno vijāyanakāle kammajavātehi sañcāletvā parivattito uddhaṃpādo adhosiro hutvā yonimukhābhimukho hoti, evaṃ so katthaci alaggo bahi nikkhamati. Vipajjamāno pana viparivattanavasena yonimaggaṃ pidahitvā tiriyaṃ nipajjati, sayameva vā yonimaggo pidahati, so tattha kammajavātehi aparāparaṃ parivattamāno byākulo mūḷhagabbhoti vuccati. Tassāpi satta divase evaṃ ahosi, tena vuttaṃ ‘‘sattāhaṃ mūḷhagabbhā’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺต วสฺสานิ คือ ตลอดเจ็ดปี และบทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถอัจจันตสังโยค. บทว่า คพฺภํ ธาเรติ คือ ทรงไว้ซึ่งครรภ์ อธิบายว่า เป็นผู้มีครรภ์. บทว่า สตฺตาหํ มูฬฺหคพฺภา คือ มีครรภ์ขัดข้องอยู่เจ็ดวัน. จริงอยู่ ครรภ์เมื่อแก่กล้าเจริญเต็มที่ ในเวลาจะคลอด อันลมกัมมัชวาตให้เคลื่อนไหวแล้ว กลับตัว เอาเท้าขึ้น เอาศีรษะลง หันหน้าสู่ช่องคลอด ด้วยอาการอย่างนี้ ครรภ์นั้นไม่ติดขัด ณ ที่ใดที่หนึ่ง ย่อมคลอดออกมาภายนอกได้. แต่เมื่อวิบัติไป โดยการกลับตัวผิดปกติ ย่อมนอนขวาง ปิดช่องคลอดไว้ หรือช่องคลอดนั้นปิดเอง ครรภ์นั้นถูกลมกัมมัชวาตพัดให้กลับไปกลับมาอยู่ในที่นั้น มีความขัดข้อง จึงเรียกว่า มูฬหครรภ์ (ครรภ์ค้าง). แม้แก่นางก็เป็นเช่นนั้นตลอดเจ็ดวัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สตฺตาหํ มูฬฺหคพฺภา".

Ayañca gabbho sīvalitthero. Tassa kathaṃ satta vassāni gabbhavāsadukkhaṃ, sattāhaṃ mūḷhagabbhabhāvappatti, mātu cassāpi sotāpannāya ariyasāvikāya [Pg.109] tathā dukkhānubhavanaṃ jātanti? Vuccate – atīte kāsikarāje bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārente eko kosalarājā mahantena balenāgantvā bārāṇasiṃ gahetvā taṃ rājānaṃ māretvā tassa aggamahesiṃ attano aggamahesiṃ akāsi. Bārāṇasirañño pana putto pitu maraṇakāle niddhamanadvārena palāyitvā attano ñātimittabandhave ekajjhaṃ katvā anukkamena balaṃ saṃharitvā bārāṇasiṃ āgantvā avidūre mahantaṃ khandhāvāraṃ bandhitvā tassa rañño paṇṇaṃ pesesi ‘‘rajjaṃ vā detu, yuddhaṃ vā’’ti. Rājakumārassa mātā sāsanaṃ sutvā ‘‘yuddhena kammaṃ natthi, sabbadisāsu sañcāraṃ pacchinditvā bārāṇasinagaraṃ parivāretu, tato dārūdakabhattaparikkhayena kilantā nagare manussā vināva yuddhena rājānaṃ gahetvā dassantī’’ti paṇṇaṃ pesesi. So mātu sāsanaṃ sutvā cattāri mahādvārāni rakkhanto satta vassāni nagaraṃ uparundhi, nagare manussā cūḷadvārena nikkhamitvā dārūdakāni āharanti, sabbakiccāni karonti.

และครรภ์นี้คือพระสีวลีเถระ. (ถามว่า) เพราะเหตุไร ทุกข์ในการอยู่ในครรภ์ตลอดเจ็ดปี และการถึงภาวะครรภ์ค้างตลอดเจ็ดวัน จึงได้เกิดมีแก่พระเถระนั้น และการเสวยทุกข์เช่นนั้นได้เกิดมีแม้แก่มารดาของท่านผู้เป็นพระอริยสาวิกาชั้นโสดาบัน? (ตอบว่า) จะกล่าวแก้. ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้ากาสิกราชครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระเจ้าโกศลพระองค์หนึ่งเสด็จมาด้วยกองทัพใหญ่ ยึดกรุงพาราณสี ปลงพระชนม์พระราชานั้นแล้ว ทรงตั้งพระอัครมเหสีของพระองค์ให้เป็นอัครมเหสีของตน. ส่วนพระราชโอรสของพระเจ้าพาราณสี ในเวลาที่พระบิดาสวรรคต ได้เสด็จหนีไปทางประตูระบายน้ำ ทรงรวบรวมพระญาติมิตรและพรรคพวกเข้าด้วยกัน แล้วทรงรวบรวมกำลังพลโดยลำดับ เสด็จมายังกรุงพาราณสี ตั้งค่ายใหญ่อยู่ในที่ไม่ไกล แล้วส่งสาส์นไปถึงพระราชานั้นว่า "จะทรงมอบราชสมบัติ หรือจะรบ". พระมารดาของราชกุมารทรงสดับข่าวนั้นแล้ว จึงส่งสาส์นตอบไปว่า "ไม่จำเป็นต้องรบ ขอจงตัดการสัญจรในทุกทิศทางแล้วล้อมกรุงพาราณสีไว้ จากนั้น เมื่อมนุษย์ในเมืองลำบากเพราะขาดฟืน น้ำ และอาหาร ก็จะจับพระราชามามอบให้โดยไม่ต้องรบ". พระราชกุมารนั้นทรงสดับสาส์นของพระมารดาแล้ว จึงทรงเฝ้าประตูใหญทั้งสี่ ล้อมพระนครไว้เจ็ดปี. มนุษย์ในพระนครก็ออกจากประตูเล็ก ไปหาฟืนและน้ำมา และทำกิจการทั้งปวง.

Atha rājakumārassa mātā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘bālo mama putto upāyaṃ na jānāti, gacchatha, assa cūḷadvārāni pidhāya nagaraṃ uparundhatūti vadethā’’ti puttassa gūḷhasāsanaṃ pahiṇi. So mātu sāsanaṃ sutvā satta divase tathā akāsi. Nāgarā bahi nikkhamituṃ alabhantā sattame divase tassa rañño sīsaṃ gahetvā kumārassa adaṃsu. Kumāro nagaraṃ pavisitvā rajjaṃ aggahesi. So tadā satta vassāni nagararundhanakammanissandena etarahi satta vassāni mātukucchisaṅkhātāya lohitakumbhiyā vasi, avasesato pana sattāhaṃ nagarūparundhanena sattāhaṃ mūḷhagabbhabhāvaṃ āpajji. Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘satta divasāni nagaraṃ rundhitvā gahitakammanissandena sattavassāni lohitakumbhiyaṃ vasitvā sattāhaṃ mūḷhagabbhabhāvaṃ āpajjī’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana so padumuttarasammāsambuddhapādamūle ‘‘lābhīnaṃ aggo bhaveyya’’nti mahādānaṃ datvā patthanaṃ akāsi, yañca vipassissa bhagavato kāle nāgarehi saddhiṃ sahassagghanikaṃ guḷadadhiṃ datvā patthanaṃ akāsi, tassānubhāvena lābhīnaṃ aggo jāto. Suppavāsāpi ‘‘nagaraṃ rundhitvā gaṇha, tātā’’ti pesitabhāvena satta vassāni kucchinā gabbhaṃ pariharitvā sattāhaṃ mūḷhagabbhājātā[Pg.110]. Evaṃ te mātāputtā attano kammassa anurūpaṃ īdisaṃ dukkhaṃ paṭisaṃvediṃsu.

ครั้งนั้น พระมารดาของราชกุมารทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว จึงทรงส่งสาส์นลับไปถึงพระโอรสว่า “ลูกของเรายังเยาว์นัก ไม่รู้อุบาย พวกท่านจงไปบอกเขาว่า ‘จงปิดประตูเล็กๆ ของนครแล้วล้อมเมืองไว้เถิด’” พระราชกุมารนั้นทรงสดับสาส์นของพระมารดาแล้ว ได้ทรงกระทำเช่นนั้นตลอด ๗ วัน ชาวเมืองทั้งหลายเมื่อไม่สามารถจะออกไปข้างนอกได้ ในวันที่ ๗ จึงได้ตัดพระเศียรของพระราชานั้นนำมาถวายแด่พระราชกุมาร พระราชกุมารเสด็จเข้าไปในพระนครแล้วทรงยึดราชสมบัติ. พระเถระนั้น (คือพระสีวลี) ในครั้งนั้น ด้วยผลแห่งกรรมที่ล้อมเมืองไว้ ๗ ปี ในบัดนี้จึงได้อยู่ในหม้อโลหิตอันได้ชื่อว่าครรภ์พระมารดาตลอด ๗ ปี แต่โดยส่วนที่เหลือ ด้วยการล้อมเมือง ๗ วัน จึงได้ถึงภาวะที่ครรภ์ขวางอยู่ ๗ วัน. ส่วนในชาตกัฏฐกถา กล่าวไว้ว่า “เพราะผลแห่งกรรมที่ทำไว้คือล้อมเมือง ๗ วัน จึงได้อยู่ในหม้อโลหิต ๗ ปี และได้ถึงภาวะที่ครรภ์ขวางอยู่ ๗ วัน”. อนึ่ง การที่ท่านได้ถวายมหาทานแล้วตั้งความปรารถนาไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า “ขอข้าพเจ้าพึงเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้มีลาภทั้งหลาย” และการที่ในสมัยของพระผู้มีพระภาควิปัสสี ท่านได้ถวายข้าวมธุปายาส (นมส้มเจือน้ำอ้อย) อันมีค่าหนึ่งพัน พร้อมกับชาวเมืองแล้วตั้งความปรารถนาไว้ ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น ท่านจึงได้เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้มีลาภทั้งหลาย. แม้พระนางสุปปวาสา ก็เพราะเหตุที่ได้ส่งสาส์นไปว่า “ลูกรัก เจ้าจงล้อมเมืองแล้วยึดเอาเถิด” จึงได้บริหารครรภ์อยู่ ๗ ปี และมีครรภ์ขวางอยู่ ๗ วัน. ด้วยประการฉะนี้ สองแม่ลูกนั้นได้เสวยทุกข์เช่นนี้สมควรแก่กรรมของตน.

Tīhi vitakkehīti ratanattayaguṇānussatipaṭisaṃyuttehi tīhi sammāvitakkehi. Adhivāsetīti mūḷhagabbhatāya uppannadukkhaṃ sahati. Sā hi bhagavato sambuddhabhāvaṃ, ariyasaṅghassa suppaṭipattiṃ, nibbānassa ca dukkhanissaraṇabhāvaṃ anussarantī attano uppajjamānadukkhaṃ amanasikaraṇeneva abhibhavitvā khamati. Tena vuttaṃ ‘‘tīhi vitakkehi adhivāsetī’’ti.

บทว่า ตีหิ วิตกฺเกหิ ได้แก่ ด้วยสัมมาวิตก ๓ ประการ อันประกอบด้วยการตามระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย. บทว่า อธิวาเสติ ได้แก่ ย่อมอดทนต่อทุกข์ที่เกิดขึ้นเพราะภาวะที่ครรภ์ขวาง. จริงอยู่ พระนางสุปปวาสานั้น เมื่อทรงระลึกถึงความเป็นพระสัมพุทธเจ้าของพระผู้มีพระภาค, ความเป็นผู้ปฏิบัติดีของพระอริยสงฆ์, และความเป็นสภาวะที่พ้นจากทุกข์ของพระนิพพาน ก็ทรงข่มทุกข์ที่กำลังเกิดขึ้นแก่ตนได้ด้วยการไม่ใส่ใจถึงทุกข์นั้นแล้วทรงอดทนไว้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมอดกลั้นอยู่ได้ด้วยวิตก ๓ ประการ”.

Sammāsambuddho vatātiādi tesaṃ vitakkānaṃ pavattiākāradassanaṃ. Tassattho – yo bhagyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā lokanātho sammā aviparītaṃ sāmaṃ sayameva sabbadhamme aho vata buddho, so bhagavā evarūpassa etarahi mayā anubhaviyamānassa aññassa ca evaṃjātikassa sakalassa vaṭṭadukkhassa pahānāya accantaṃ anuppādanirodhāya dhammaṃ katheti, aviparītadhammaṃ katheti. Aviparītadhammadesanatāya hi satthu sammāsambodhisiddhi. Tassa yathāvuttaguṇassa bhagavato dhammassavanante jātattā sīladiṭṭhisāmaññena saṃhatattā ca sāvakasaṅghoti laddhanāmo aṭṭhaariyapuggalasamūho suppaṭipanno vata aho vata sammā paṭipanno, yo ariyasaṅgho evarūpassa īdisassa vaṭṭadukkhassa pahānāya anuppādanirodhāya anivattipaṭipadaṃ paṭipanno. Susukhaṃ vata aho vata suṭṭhu sukhaṃ sabbasaṅkhatanissaṭaṃ nibbānaṃ, yasmiṃ nibbāne īdisaṃ vaṭṭadukkhaṃ na upalabbhatīti. Ettha ca paṭipajjamānāpi paṭipannā icceva vuttā paṭipattiyā anivattibhāvato. Atha vā uppannasaddo viya paṭipannasaddo vattamānatthopi veditabbo. Tenevāha ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’ti.

บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต เป็นต้น เป็นการแสดงอาการเป็นไปของวิตกเหล่านั้น. เนื้อความของบทนั้นมีดังนี้: พระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลกพระองค์ใด ทรงพระนามว่า “ภควา” เพราะเหตุมีความเป็นผู้มีโชค เป็นต้น หนอ ทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบ โดยไม่วิปริต ด้วยพระองค์เองแท้, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ย่อมตรัสธรรมเพื่อการละ เพื่อการดับโดยไม่เกิดอีกโดยสิ้นเชิง ซึ่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้นเห็นปานนี้ ที่เรากำลังเสวยอยู่บัดนี้ และของผู้อื่นที่เป็นเช่นนี้, ย่อมตรัสธรรมที่ไม่วิปริต. จริงอยู่ ความสำเร็จเป็นพระสัมมาสัมโพธิของพระศาสดาย่อมมีได้เพราะการแสดงธรรมที่ไม่วิปริต. หมู่แห่งพระอริยบุคคล ๘ จำพวก ผู้ได้นามว่า “สาวกสงฆ์” เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระคุณตามที่กล่าวแล้วนั้น และเพราะความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันโดยความเสมอกันแห่งศีลและทิฏฐิ เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วหนอ เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้วหนอ, พระอริยสงฆ์หมู่ใด เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันไม่กลับถอยหลัง เพื่อการละ เพื่อการดับโดยไม่เกิดอีก ซึ่งวัฏทุกข์เห็นปานนี้. พระนิพพานอันพ้นจากสังขตธรรมทั้งปวง เป็นสุขดีหนอ เป็นสุขอย่างยิ่งหนอ, ในพระนิพพานใด วัฏทุกข์เห็นปานนี้ย่อมไม่มี. ในบทนี้ แม้ผู้กำลังปฏิบัติ ก็เรียกว่า “ปฏิปนฺนา” (ผู้ปฏิบัติแล้ว) เพราะข้อปฏิบัติมีภาวะไม่กลับถอยหลัง. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า “ปฏิปนฺน” ศัพท์ มีอรรถเป็นปัจจุบันกาล เหมือน “อุปฺปนฺน” ศัพท์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน” (เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล).

Sāmikanti attano patiṃ koliyarājaputtaṃ. Āmantesīti abhāsi. Mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhīti mayhaṃ vacanena cakkalakkhaṇappaṭimaṇḍitāni vikasitapadumasassirīkāni bhagavato caraṇāni tava sirasā vandāhi, uttamaṅgena abhivādanaṃ karohīti attho. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvāpi sakalasarīraṃ ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo. Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko, itaro ābādho. Khuddako vā rogo ātaṅko, balavā [Pg.111] ābādho. Keci pana ‘‘ajjhattasamuṭṭhāno ābādho, bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko’’ti vadanti. Tadubhayassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññatāya lahuparivattisaṅkhātaṃ kāyassa lahuṭṭhānaṃ sarīrabalañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti ṭhānanisinnagamanasayanasaṅkhātesu catūsu iriyāpathesu sukhavihārañca pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassentī ‘‘suppavāsā, bhante’’tiādimāha. Evañca vadehīti idāni vattabbākāraṃ nidasseti.

บทว่า สามิกํ ได้แก่ พระสวามีของตน คือเจ้าชายโกลิยะ. บทว่า อามนฺเตสิ ได้แก่ ได้ตรัสเรียก. บทว่า มม วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทาหิ มีความว่า ท่านจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาค ซึ่งประดับด้วยจักรลักษณะ มีสิริดุจดอกปทุมที่บานแล้ว ด้วยเศียรเกล้าของท่านตามคำของเรา, จงกระทำการอภิวาทด้วยอวัยวะอันสูงสุด. ในบทว่า อปฺปาพาธํ เป็นต้น บทว่า อาพาธ หมายถึง เวทนาที่ไม่สบายกาย ซึ่งแม้เกิดขึ้นในส่วนใดส่วนหนึ่ง ก็ครอบงำทั่วทั้งสรีระดุจถูกรัดด้วยแผ่นเหล็ก. บทว่า อาตงฺก หมายถึง โรคที่ทำให้ดำรงชีวิตอยู่ลำบาก. อีกอย่างหนึ่ง โรคที่พอทนได้คือ อาตงฺก, โรคอื่นคือ อาพาธ. หรืออีกอย่างหนึ่ง โรคเล็กน้อยคือ อาตงฺก, โรคที่มีกำลังคือ อาพาธ. แต่บางท่านกล่าวว่า “โรคที่เกิดภายในคือ อาพาธ, โรคที่เกิดภายนอกคือ อาตงฺก”. พระนางตรัสว่า จงทูลถามถึงความไม่มีทั้งสองอย่างนั้น. และเพราะว่าการลุกขึ้นของผู้ป่วยนั้นเป็นของหนัก ในกายไม่มีกำลัง เพราะฉะนั้น พระนางจึงตรัสว่า จงทูลถามถึงความคล่องแคล่วแห่งพระวรกาย อันได้ชื่อว่าการพลิกตัวได้โดยง่ายเพราะความไม่มีโรค และพระกำลังแห่งสรีระ. บทว่า ผาสุวิหารํ พระนางตรัสว่า จงทูลถามถึงการประทับอยู่อย่างสบายในอิริยาบถทั้ง ๔ คือ การยืน การนั่ง การเดิน และการนอน. ลำดับนั้น เมื่อจะทรงแสดงอาการที่จะพึงทูลถามแก่เจ้าชายนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สุปฺปวาสา ภนฺเต”. บัดนี้ ทรงชี้แจงอาการที่จะพึงกราบทูลด้วยบทว่า เอวญฺจ วเทหิ.

Paramanti vacanasampaṭicchanaṃ. Tena sādhu, bhadde, yathā vuttaṃ, tathā paṭipajjāmīti dasseti. Koliyaputtoti suppavāsāya sāmiko koliyarājaputto. Sukhinī hotūti sadevake loke aggadakkhiṇeyyo satthā suppavāsāya pesitavandanaṃ sampaṭicchitvā tadanantaraṃ attano mettāvihārasaṃsūcakaṃ buddhāciṇṇaṃ sukhūpasaṃhāraṃ tassā sāmaññato pakāsetvā puna tassā puttassa ca gabbhavipattimūlakadukkhuppattipaṭikkhepamukhena sukhūpasaṃhāraṃ nidassento ‘‘sukhinī…pe… arogā, arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti āha.

บทว่า ปรมํ เป็นศัพท์สำหรับรับคำ ด้วยศัพท์นั้น ทรงแสดงว่า "ดีละ น้องหญิง เราจักปฏิบัติตามที่ท่านกล่าว" บทว่า โกลิยปุตฺโต ได้แก่ เจ้าชายโกลิยะ พระสวามีของพระนางสุปปวาสา บทว่า สุขินี โหตุ เป็นต้น พระศาสดาผู้เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ทรงรับการถวายบังคมที่พระนางสุปปวาสาทรงส่งมาแล้ว ต่อจากนั้น ทรงประกาศเหตุที่นำมาซึ่งความสุข อันเป็นพุทธาจิณณะ (ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้า) ซึ่งแสดงถึงเมตตาวิหารของพระองค์แก่พระนางโดยทั่วไปแล้ว และทรงแสดงเหตุที่นำมาซึ่งความสุขแก่พระนางและพระโอรสอีก โดยนัยแห่งการปฏิเสธความเกิดขึ้นแห่งทุกข์อันมีภาวะวิบัติแห่งครรภ์เป็นมูล จึงตรัสว่า "สุขินี...เป... อโรคา จงคลอดบุตรที่ไม่มีโรคเถิด"

Saha vacanāti bhagavato vacanena saheva. Yasmiṃ kāle bhagavā tathā avoca, tasmiṃyeva kāle tampi kammaṃ parikkhayaṃ agamāsi. Tassa parikkhīṇabhāvaṃ oloketvā satthā tathā abhāsi. Apare pana vadanti – sace tathā satthā nācikkhissā, tato parampi kiñci kālaṃ tassā taṃ dukkhaṃ anubandhissā. Yasmā pana bhagavatā ‘‘sukhinī arogā arogañca puttaṃ vijāyatū’’ti vuttaṃ, tasmā tassa vacanasamakālameva so gabbho byākulabhāvaṃ vijahitvā sukheneva bahi nikkhami, evaṃ tesaṃ mātāputtānaṃ sotthi ahosi. Acinteyyo hi buddhānaṃ buddhānubhāvo. Yathā hi paṭācārāya piyavippayogasambhūtena sokena ummādaṃ patvā –

บทว่า สห วจนา คือ พร้อมกับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ในกาลใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้น ในกาลนั้นเอง กรรมนั้นก็ถึงความสิ้นไป พระศาสดาทรงเล็งเห็นความสิ้นไปแห่งกรรมนั้นแล้วจึงตรัสอย่างนั้น แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ถ้าพระศาสดามิได้ตรัสอย่างนั้น ทุกข์นั้นก็จะติดตามนางไปอีกชั่วระยะเวลาหนึ่ง แต่เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ขอเธอจงเป็นผู้มีความสุข ไม่มีโรค คลอดบุตรที่ไม่มีโรคเถิด" ฉะนั้น ในเวลาเดียวกับพระดำรัสของพระองค์นั้นเอง ครรภ์นั้นก็ละภาวะที่ยุ่งยากแล้วคลอดออกมาโดยง่าย ด้วยประการฉะนี้ ความสวัสดีจึงมีแก่แม่และลูกทั้งสองนั้น จริงอยู่ พุทธานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสิ่งอจินไตย เหมือนดังที่นางปฏาจารา ถึงความเป็นบ้าด้วยความโศกอันเกิดจากการพลัดพรากจากบุคคลอันเป็นที่รักแล้ว –

‘‘Ubho puttā kālakatā, panthe mayhaṃ patī mato;

Mātā pitā ca bhātā ca, ekacitakamhi jhāyare’’ti. (apa. therī 2.2.498) –

"บุตรทั้งสองของเราตายแล้ว สามีของเราก็ตายในหนทาง มารดา บิดา และพี่ชาย ก็ถูกเผาบนจิตกาธานเดียวกัน"

Vatvā [Pg.112] jātarūpeneva carantiyā ‘‘satiṃ paṭilabhāhi bhaginī’’ti bhagavato vacanasamanantarameva ummādo vūpasami, tathā suppiyāpi upāsikā attanāva attano ūruyaṃ katena mahāvaṇena vuṭṭhātuṃ asakkontī sayanapiṭṭhe nipannā ‘‘āgantvā maṃ vandatū’’ti vacanasamanantarameva vaṇe pākatike jāte sayameva gantvā bhagavantaṃ vandīti evamādīni vatthūni idha udāharitabbānīti.

(นางปฏาจารา) ครั้นกล่าวแล้ว เที่ยวไปโดยมีรูปกายดังที่เกิดมา (เปลือยกาย) ในทันทีที่สิ้นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "น้องหญิง เธอจงได้สติเถิด" ความเป็นบ้าก็สงบลง ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สุปปิยาอุบาสิกา ไม่สามารถจะลุกขึ้นได้เพราะแผลใหญ่ที่ตนทำไว้เองที่ขาอ่อน นอนอยู่บนเตียงนอน ในทันทีที่สิ้นพระดำรัสว่า "เธอจงมาไหว้เราเถิด" เมื่อแผลหายเป็นปกติแล้ว ก็ได้ไปเฝ้าถวายบังคมพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง เรื่องราวทั้งหลายมีประการฉะนี้ พึงนำมาเป็นอุทาหรณ์ในที่นี้

Evaṃ, bhanteti, bhante, yathā bhagavā saputtāya mātuyā arogabhāvaṃ āsīsanto āha – ‘‘sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti, taṃ evameva. Na hi kadāci buddhānaṃ bhagavantānaṃ vacanassa aññathābhāvoti adhippāyo. Keci pana ‘‘evamatthū’’ti vadanti, apare ‘‘hotū’’ti padassa atthaṃ ānetvā vaṇṇayanti. Abhinanditvāti karavīkarutamañjunā brahmassarena bhagavatā vuccamāne tasmiṃ vacane pītisomanassapaṭilābhato abhimukhabhāvena nanditvā. Anumoditvāti tato pacchāpi sammodanaṃ uppādetvā, cittena vā abhinanditvā vācāya anumoditvā, vacanasampattiyā vā abhinanditvā atthasampattiyā anumoditvā. Sakaṃ gharaṃ paccāyāsīti attano gharaṃ paṭigacchi. Ye pana ‘‘yena sakaṃ ghara’’nti paṭhanti, tesaṃ yadipi ya-ta-saddānaṃ sambandhabhāvato ‘‘tenā’’ti padaṃ vuttameva hoti, tathāpi ‘‘paṭiyāyitvā’’ti pāṭhaseso yojetabbo hoti.

บทว่า เอวํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนาความไม่มีโรคแก่มารดาพร้อมด้วยบุตร ตรัสไว้อย่างไรว่า "ขอเธอจงเป็นผู้มีความสุข ไม่มีโรค คลอดบุตรที่ไม่มีโรคเถิด" คำนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว อธิบายว่า พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายไม่เคยเป็นอย่างอื่นเลย แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เอวมตฺถุ" (ขอจงเป็นอย่างนั้นเถิด) ส่วนอาจารย์พวกอื่นนำเอาความหมายของบทว่า "โหตุ" มาอธิบาย บทว่า อภินนฺทิตฺวา คือ ชื่นชมเฉพาะพระพักตร์เพราะได้ปีติโสมนัสในพระดำรัสนั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะดุจเสียงนกการเวก ดุจเสียงของพรหม บทว่า อนุโมทิตฺวา คือ ทำให้เกิดความยินดีแม้ในภายหลัง หรือชื่นชมด้วยใจ อนุโมทนาด้วยวาจา หรือชื่นชมในความสมบูรณ์แห่งพยัญชนะ อนุโมทนาในความสมบูรณ์แห่งอรรถ บทว่า สกํ ฆรํ ปจฺจายาสิ คือ ได้กลับไปยังเรือนของตน ส่วนอาจารย์เหล่าใดอ่านว่า "เยน สกํ ฆรํ" ในมติของอาจารย์เหล่านั้น แม้บทว่า "เตน" จะเป็นอันกล่าวแล้วโดยความสัมพันธ์แห่ง ย-สัพพนาม และ ต-สัพพนาม ก็ตาม ถึงกระนั้น ก็พึงประกอบส่วนของบทอ่านที่เหลือว่า "ปฏิยายิตฺวา"

Vijātanti pajātaṃ, pasutanti attho. Acchariyanti andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ, ayaṃ tāva saddanayo. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘accharāyoggaṃ acchariya’’nti vuttaṃ, accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Vatāti sambhāvane, aho acchariyanti attho. Bhoti dhammālapanaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ.

บทว่า วิชาตํ อธิบายว่า คลอดแล้ว บทว่า อจฺฉริยํ คือ สิ่งที่ไม่เกิดขึ้นเป็นประจำ เหมือนคนตาบอดปีนภูเขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัจฉริยะ (น่าอัศจรรย์) นี้เป็นนัยทางศัพท์ก่อน ส่วนในอรรถกถาท่านกล่าวว่า "อจฺฉราโยคฺคํ อจฺฉริยํ" อธิบายว่า ควรแก่การดีดนิ้ว บทว่า วต เป็นนิบาตในความหมายว่าชื่นชม อธิบายว่า โอ น่าอัศจรรย์ บทว่า โภ เป็นคำเรียกโดยธรรม บทว่า อพฺภูตํ คือ สิ่งที่ไม่เคยมีได้มีขึ้นแล้ว

Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

บทว่า ตถาคตสฺส ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่า ตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ๑. ทรงมาแล้วอย่างนั้น (ตถา อาคโต) จึงชื่อว่า ตถาคต ๒. ทรงไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) จึงชื่อว่า ตถาคต ๓. ทรงถึงแล้วซึ่งลักษณะที่แท้จริง (ตถลกฺขณํ อาคโต) จึงชื่อว่า ตถาคต ๔. ทรงตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง (ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธ) จึงชื่อว่า ตถาคต ๕. เพราะทรงเห็นอย่างแท้จริง (ตถทสฺสิตาย) จึงชื่อว่า ตถาคต ๖. เพราะตรัสอย่างแท้จริง (ตถวาทิตาย) จึงชื่อว่า ตถาคต ๗. เพราะทรงทำอย่างที่ตรัส (ตถการิตาย) จึงชื่อว่า ตถาคต ๘. โดยความหมายว่าทรงครอบงำ (อภิภวนฏฺเฐน) จึงชื่อว่า ตถาคต

Kathaṃ [Pg.113] bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena te bhagavanto āgatā, tena aṭṭhaguṇasamannāgatena ayampi bhagavā āgato. Yathā ca te bhagavanto dānapāramiṃ pūretvā sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgatā, tathā ayampi bhagavā āgato. Yathā ca te bhagavanto cattāro satipaṭṭhāne…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgatā, tathā ayampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่า ตถาคต เพราะทรงมาแล้วอย่างนั้น เป็นอย่างไร? คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในปางก่อนทั้งหลาย ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งปวง เสด็จมาแล้วฉันใด (พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น) ท่านกล่าวหมายความว่าอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นเสด็จมาแล้วด้วยอภินิหารใด พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วด้วยอภินิหารนั้นอันประกอบด้วยคุณ ๘ ประการ และพระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทรงบำเพ็ญทานบารมี... ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐, อุปบารมี ๑๐, ปรมัตถบารมี ๑๐ รวมเป็นบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์ ทรงบริจาคปัญจมหาบริจาค... ทรงบำเพ็ญพุทธจริยา มีปุพพโยคะ ปุพพจริยา ธัมมักขานะ และญาตัตถจริยา เป็นต้น ให้บริบูรณ์ จนถึงที่สุดแห่งพุทธจริยา เสด็จมาแล้วฉันใด พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทรงเจริญ ทรงทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔...เป... อริยมรรคมีองค์ ๘ เสด็จมาแล้วฉันใด พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ จึงทรงพระนามว่า ตถาคต เพราะทรงมาแล้วอย่างนั้น

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijātā te bhagavanto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukhā sattapadavītihārena gatā, setacchatte dhāriyamāne sabbāva disā anuvilokesuṃ, āsabhiñca vācaṃ bhāsiṃsu loke attano jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ pakāsentā, tañca nesaṃ gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena, tathā ayampi bhagavā gato, tañcassa gamanaṃ kathaṃ ahosi avitathaṃ tesaññeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น เป็นอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายเหล่านั้น พอประสูติ ก็ประดิษฐานยืนบนแผ่นดินด้วยพระบาทอันสม่ำเสมอ มีพระพักตร์มุ่งสู่ทิศอุดร เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว เมื่อทวยเทพกั้นเศวตฉัตรถวาย ทรงตรวจดูทั่วทุกทิศ ตรัสอาสภิวาจาประกาศความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดของพระองค์ในโลก ฉันใด, และการเสด็จไปนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้น ได้เป็นไปจริง ไม่ผิดพลาด โดยเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษเป็นอันมาก ฉันใด, แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ก็เสด็จไปแล้ว ฉันนั้น, และการเสด็จไปของพระองค์นั้น ได้เป็นไปจริง ไม่ผิดพลาด โดยเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษเหล่านั้นนั่นเทียว ฉันนั้น. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น

Yathā vā te bhagavanto nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gatā, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya gatā, ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena aratiṃ vinodetvā, aṭṭhasamāpattīhi aṭṭhārasahi mahāvipassanāhi catūhi ca ariyamaggehi taṃ taṃ paṭipakkhaṃ pahāya gatā, evaṃ ayampi bhagavā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายเหล่านั้น ทรงละกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ทรงละพยาบาทด้วยอพยาบาท ทรงละถีนมิทธะด้วยอาโลกสัญญา ทรงละอุทธัจจกุกกุจจะด้วยอวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน) ทรงละวิจิกิจฉาด้วยธัมมววัตถาน (การกำหนดธรรม) แล้วเสด็จไปแล้ว ฉันใด, ทรงทำลายอวิชชาด้วยญาณ ทรงบรรเทาความไม่ยินดีด้วยความปราโมทย์ ทรงละธรรมที่เป็นข้าศึกนั้นๆ ด้วยสมาบัติ ๘ ด้วยมหาวิปัสสนา ๑๘ และด้วยอริยมรรค ๔ แล้วเสด็จไปแล้ว ฉันใด, แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ก็เสด็จไปแล้ว ฉันนั้น. แม้ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato? Pathavīdhātuyā kakkhaḷalakkhaṇaṃ, āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ, tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ, vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ, ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇanti [Pg.114] evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ, dvādasannaṃ āyatanānaṃ, aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ, bāvīsatiyā indriyānaṃ, catunnaṃ saccānaṃ, dvādasapadikassa paccayākārassa, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, catunnaṃ sammappadhānānaṃ, catunnaṃ iddhipādānaṃ, pañcannaṃ indriyānaṃ, pañcannaṃ balānaṃ, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa, sattannaṃ visuddhīnaṃ, amatogadhassa nibbānassāti evaṃ tassa tassa dhammassa yaṃ sabhāvasarasalakkhaṇaṃ, taṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto adhigatoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จถึงแล้วซึ่งลักษณะอันเป็นจริง เป็นอย่างไร? คือ ลักษณะที่แข็งกระด้างแห่งปฐวีธาตุ, ลักษณะที่เอิบอาบแห่งอาโปธาตุ, ลักษณะที่ร้อนแห่งเตโชธาตุ, ลักษณะที่ค้ำจุนแห่งวาโยธาตุ, ลักษณะที่ไม่ถูกกระทบแห่งอากาสธาตุ, ลักษณะที่สลายไปแห่งรูป, ลักษณะที่เสวยอารมณ์แห่งเวทนา, ลักษณะที่จำได้หมายรู้แห่งสัญญา, ลักษณะที่ปรุงแต่งแห่งสังขาร, ลักษณะที่รู้แจ้งอารมณ์แห่งวิญญาณ, ด้วยประการฉะนี้ ลักษณะพร้อมทั้งสภาวะและกิจใดแห่งธรรมนั้นๆ คือ แห่งขันธ์ ๕, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, สัจจะ ๔, ปัจจยาการมีองค์ ๑๒, สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘, วิสุทธิ ๗, และแห่งพระนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะ, พระองค์เสด็จถึงแล้วซึ่งลักษณะนั้นอันเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ด้วยการดำเนินไปคือพระญาณ ไม่คลาดเคลื่อน บรรลุแล้ว ได้แล้ว, เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต. ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จถึงแล้วซึ่งลักษณะอันเป็นจริง

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? Idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato.

ชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมอันเป็นจริงตามความเป็นจริง เป็นอย่างไร? คือ ธรรมอันเป็นจริง ได้แก่ อริยสัจ ๔. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นของจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น. ๔ ประการอะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อว่า 'นี้ทุกข์' นี้เป็นของจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น' ดังนี้เป็นต้น. และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสรู้ธรรมเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้ตรัสรู้ธรรมอันเป็นจริง

Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho…pe... jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho, taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato. Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddoti. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

อีกอย่างหนึ่ง อรรถว่าความเกิดขึ้นแห่งชรามรณะเพราะชาติเป็นปัจจัย เป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น... (ละ)... อรรถว่าความเกิดขึ้นแห่งสังขารเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น, ฉันนั้น อรรถว่าอวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร... (ละ)... อรรถว่าชาติเป็นปัจจัยแห่งชรามรณะ เป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น, พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสรู้ธรรมทั้งหมดนั้น, แม้เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้ตรัสรู้ธรรมอันเป็นจริง. จริงอยู่ ในที่นี้ คตะศัพท์ มีอรรถว่าตรัสรู้. ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมอันเป็นจริงตามความเป็นจริง

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Yaṃ sadevake…pe… sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ bhagavā sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ, yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsu āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้เห็นตามจริง เป็นอย่างไร? คือ รูปารมณ์ใดมีอยู่ ซึ่งมาสู่คลองจักษุทวารของสัตว์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ในหมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดา... (ละ)... พร้อมทั้งสมมติเทพและมนุษย์, พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบ ทรงเห็นรูปารมณ์นั้นโดยอาการทั้งปวง. เมื่อพระองค์นั้นทรงทราบและทรงเห็นอยู่อย่างนี้ รูปารมณ์นั้น อันบุคคลจำแนกอยู่โดยความเป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นต้นบ้าง หรือโดยความเป็นบทที่พึงได้ในสิ่งที่เห็น ได้ยิน รับรู้ รู้แจ้งบ้าง ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'รูปและรูปายตนะนั้นเป็นไฉน คือ รูปใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ มีลักษณะปรากฏเป็นสี เห็นได้ กระทบได้ คือ สีเขียว สีเหลือง' ด้วยชื่อเป็นอันมาก ด้วยวาระ ๑๓ ด้วยนัย ๕๒ ย่อมเป็นจริงอย่างนั้นเทียว ไม่ผิดพลาด. นัยนี้พึงใช้ได้แม้ในสัททารมณ์เป็นต้น ซึ่งมาสู่คลองโสตทวารเป็นต้น. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Yaṃ[Pg.115], bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24).

'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดอันโลกพร้อมทั้งเทวดา... (ละ)... แห่งหมู่ประชาพร้อมทั้งสมมติเทพและมนุษย์ ได้เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว รับรู้แล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ, เราย่อมรู้สิ่งนั้น, เรารู้ยิ่งแล้วซึ่งสิ่งนั้น, สิ่งนั้นตถาคตทราบแล้ว, แต่ตถาคตมิได้ยึดมั่นสิ่งนั้น'

Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้เห็นตามจริง. ในอรรถว่าผู้เห็นตามจริงนั้น พึงทราบการสำเร็จรูปบทว่า ตถาคโต.

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇakālaṃ yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ lapitaṃ suttageyyādi, sabbaṃ taṃ parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ rāgamadādinimmathanaṃ ekasadisaṃ tathaṃ avitathaṃ. Tenāha –

ชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้กล่าวแต่คำจริง เป็นอย่างไร? คือ ในราตรีที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม และในราตรีที่เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ, ในระหว่างกาลนี้ตลอด ๔๕ พรรษา พระดำรัสใด คือ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแล้ว กล่าวแล้ว, พระดำรัสทั้งหมดนั้นบริสุทธิ์บริบูรณ์ ย่ำยีความมัวเมาคือราคะเป็นต้น มีรสเป็นอย่างเดียวกัน เป็นจริง ไม่ผิดพลาด. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (dī. ni. 3.188).

ดูก่อนจุนทะ ในราตรีใดตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม และในราตรีใดตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ตถาคตย่อมกล่าว ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติธรรมใดในระหว่างกาลนี้ ธรรมนั้นทั้งหมด ย่อมเป็นเช่นนั้นนั่นเทียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

Gadaattho ettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

ในคำนี้ คตะศัพท์ มีอรรถว่า คทะ (กล่าว) ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำจริง

Apica āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho avitatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง การกล่าว ชื่อว่า อาคทะ อรรถว่า พระดำรัส พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่วิปริต มีอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านทำ ทะ อักษร ให้เป็น ตะ อักษร (จึงสำเร็จรูปเป็น) ตถาคต พึงทราบความสำเร็จแห่งบทในคำนี้ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenāha –

พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้มีปกติทำตามที่กล่าวอย่างไร? จริงอยู่ พระกายของพระผู้มีพระภาคย่อมคล้อยตามพระวาจา พระวาจาก็คล้อยตามพระกาย เพราะเหตุนั้น พระองค์ตรัสอย่างใดย่อมทรงทำอย่างนั้น และทรงทำอย่างใดย่อมตรัสอย่างนั้น อนึ่ง แห่งพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเช่นนี้ มีอรรถว่า พระวาจาเป็นเช่นใด แม้พระกายก็เป็นไปแล้ว เป็นไปอยู่เช่นนั้น และพระกายเป็นเช่นใด แม้พระวาจาก็เป็นไปแล้ว เป็นไปอยู่เช่นนั้น (จึงชื่อว่า) ตถาคต เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตกล่าวอย่างใด ย่อมทำอย่างนั้น ทำอย่างใด ย่อมกล่าวอย่างนั้น ด้วยเหตุนี้ ตถาคตกล่าวอย่างใด ย่อมทำอย่างนั้น ทำอย่างใด ย่อมกล่าวอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

Evaṃ [Pg.116] tathākāritāya tathāgato.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้มีปกติทำตามที่กล่าว

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Yasmā upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ karitvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atha kho atulo appameyyo anuttaro devadevo sakkānaṃ atisakko, brahmānaṃ atibrahmā sabbasattuttamo, tasmā tathāgato. Tenāha –

พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต โดยอรรถว่าครอบงำ อย่างไร? เพราะเหตุว่า พระองค์ทรงกระทำภวัคคพรหมในเบื้องบนและอเวจีในเบื้องล่างให้เป็นที่สุดแล้ว ย่อมทรงครอบงำสรรพสัตว์ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้โดยส่วนขวาง แม้ด้วยศีล แม้ด้วยสมาธิ แม้ด้วยปัญญา แม้ด้วยวิมุตติ แม้ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ บุคคลผู้เสมอหรือเปรียบด้วยพระองค์นั้นย่อมไม่มี โดยที่แท้ พระองค์เป็นผู้ไม่มีใครเสมอ ไม่มีใครเปรียบได้ เป็นผู้ยอดเยี่ยม เป็นเทวดาของเทวดา เป็นผู้ยิ่งกว่าท้าวสักกะทั้งหลาย เป็นผู้ยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย เป็นผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavatti, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...เป...ในหมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ตถาคตเป็นผู้ครอบงำ อันใครๆ ครอบงำไม่ได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

Tatrāyaṃ padasiddhi – agado viya agado, desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena so mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho avitatho aviparīto yathāvuttova agado etassāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

ในคำนั้น มีความสำเร็จแห่งบทดังนี้ ชื่อว่า อคทะ เพราะเปรียบด้วยยา คือ ความงามแห่งเทศนา และความยิ่งแห่งบุญ ด้วยอคทะนั้น พระตถาคตผู้มีอานุภาพมากนั้น ย่อมทรงครอบงำปรัปปวาททั้งหมดและโลกพร้อมทั้งเทวโลก เหมือนหมอผู้ครอบงำงูทั้งหลายด้วยยาทิพย์ ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า อคทะ (ยา) คือความงามแห่งเทศนาและความยิ่งแห่งบุญดังที่กล่าวแล้ว อันเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่วิปริต มีอยู่แก่พระตถาคตพระองค์นี้ (จึงสำเร็จรูปเป็น) ตถาคต โดยทำ ทะ อักษร ให้เป็น ตะ อักษร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต โดยอรรถว่าครอบงำ

Apica tathāya gatoti tathāgato, tathaṃ gatoti tathāgato. Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato adhigatoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้วโดยอาการจริง ชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้วสู่สภาวะที่จริง ในสองอย่างนั้น ชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้ว คือรู้แล้วซึ่งโลกทั้งสิ้นโดยอาการจริงด้วยตีรณปริญญา ชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้ว คือล่วงแล้วซึ่งโลกสมุทัยโดยอาการจริงด้วยปหานปริญญา ชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้ว คือบรรลุแล้วซึ่งโลกนิโรธโดยอาการจริงด้วยการทำให้แจ้ง ชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้ว คือดำเนินไปแล้วสู่โลกนิโรธคามินีปฏิปทาตามความเป็นจริง คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า

‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno, lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ, bhikkhave[Pg.117], sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกอันตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ตถาคตพรากจากโลกแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกสมุทัยอันตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว โลกสมุทัยอันตถาคตละได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกนิโรธอันตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว โลกนิโรธอันตถาคตทำให้แจ้งแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกนิโรธคามินีปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว โลกนิโรธคามินีปฏิปทาอันตถาคตเจริญแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมใดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...เป...ธรรมนั้นทั้งหมดอันตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathāya āgatoti tathāgato, tathāya gatoti tathāgato, tathāni āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathāvidhoti tathāgato, tathā pavattitoti tathāgato, tathehi agatoti tathāgato, tathā gatabhāvena tathāgato.

แม้โดยเหตุอื่นอีก ๘ ประการ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต คือ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วโดยอาการจริง, ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วโดยอาการจริง, ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วสู่ลักษณะทั้งหลายอันจริง, ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วโดยชอบ, ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเป็นเช่นนั้น, ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงเป็นไปโดยชอบ, ชื่อว่าตถาคต เพราะไม่เสด็จไปในสิ่งที่ไม่จริง, ชื่อว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้มีสภาวะที่ไปแล้วโดยชอบ

Kathaṃ tathāya āgatoti tathāgato? Yā sā bhagavatā sumedhabhūtena dīpaṅkaradasabalassa pādamūle –

พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วโดยอาการจริง อย่างไร? คือ (การปฏิญาณ) อันใด ที่พระผู้มีพระภาคเมื่อครั้งเป็นสุเมธดาบส ได้ทรงกระทำไว้ ณ ที่ใกล้พระบาทของพระทีปังกรทศพล

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ,Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –

ความเป็นมนุษย์ ความถึงพร้อมแห่งเพศ เหตุ การได้เห็นพระศาสดา การบวช ความถึงพร้อมแห่งคุณ อธิการ และฉันทะ เพราะการประชุมพร้อมแห่งธรรม ๘ ประการนี้ อภินิหาร (ความปรารถนา) ย่อมสำเร็จ

Evaṃ vuttaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhāraṃ sampādentena ‘‘ahaṃ sadevakaṃ lokaṃ tiṇṇo tāressāmi, mutto mocessāmi, danto damessāmi, santo samessāmi, assattho assāsessāmi, parinibbuto parinibbāpessāmi, buddho bodhessāmī’’ti mahāpaṭiññā pavattitā. Vuttañhetaṃ –

เมื่อทรงยังอภินิหารอันประกอบด้วยองค์ ๘ ดังที่กล่าวแล้วให้ถึงพร้อม มหาปฏิญญาได้เป็นไปแล้วว่า ‘เราข้ามแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้าม, เราหลุดพ้นแล้ว จักให้หลุดพ้น, เราฝึกแล้ว จักให้ฝึก, เราสงบแล้ว จักให้สงบ, เราเบาใจแล้ว จักให้เบาใจ, เราปรินิพพานแล้ว จักให้ปรินิพพาน, เรารู้แล้ว จักให้รู้’ คำนี้พระองค์ตรัสไว้แล้วว่า

‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.

ประโยชน์อะไรแก่เราผู้เป็นบุรุษเห็นกำลัง ผู้ข้ามแล้วแต่ผู้เดียว เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้าม

‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.

ด้วยอธิการนี้ที่เราทำแล้วในพระบุรุษสูงสุด เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จะยังมหาชนให้ข้าม

‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;

Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevakaṃ.

เราตัดกระแสแห่งสงสาร ทำลายภพทั้งสาม ขึ้นสู่ธรรมนาวาแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้าม

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 2.55-58);

ประโยชน์อะไรแก่เราผู้กระทำธรรมให้แจ้งในศาสนานี้ด้วยเพศที่ไม่ปรากฏ (เป็นเพียงสาวก) เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลกพร้อมทั้งเทวโลก

Taṃ panetaṃ mahāpaṭiññaṃ sakalassāpi buddhakaradhammasamudāyassa pavicaya paccavekkhaṇasamādānānaṃ kāraṇabhūtaṃ avisaṃvādetvā lokanāyako yasmā mahākappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ [Pg.118] nirantaraṃ niravasesato dānapāramiādayo samatiṃsapāramiyo pūretvā, aṅgapariccāgādayo pañca mahāpariccāge pariccajitvā, saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni paribrūhetvā, puññañāṇasambhāre sambharitvā, pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo ukkaṃsāpetvā, buddhicariyaṃ paramakoṭiṃ pāpetvā, anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhi, tasmā tasseva sā mahāpaṭiññā tathā avitathā anaññathā, na tassa vālaggamattampi vitathaṃ atthi. Tathā hi dīpaṅkaradasabalo koṇḍañño maṅgalo…pe… kassapo bhagavāti ime catuvīsati sammāsambuddhā paṭipāṭiyā uppannā ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākariṃsu. Evaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo ye te katābhinīhārehi bodhisattehi laddhabbā ānisaṃsā, te labhitvāva āgatoti tāya yathāvuttāya mahāpaṭiññāya tathāya abhisambuddhabhāvaṃ āgato adhigatoti tathāgato. Evaṃ tathāya āgatoti tathāgato.

ก็พระปฏิญญาอันยิ่งใหญ่นั้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเลือกเฟ้น การพิจารณา และการสมาทานซึ่งกองแห่งธรรมทั้งปวงอันกระทำให้เป็นพระพุทธเจ้า พระโลกนายกมิได้ทรงกระทำให้คลาดเคลื่อนแล้ว เพราะเหตุที่พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน มีทานบารมีเป็นต้น โดยเคารพ อย่างต่อเนื่อง โดยไม่เหลือเศษ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนมหากัป, ทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการ มีอังคบริจาคเป็นต้น, ทรงบำรุงอธิษฐาน ๔ ประการ มีสัจจาธิษฐานเป็นต้นให้บริบูรณ์, ทรงสั่งสมบุญและญาณสัมภาระ, ทรงยังปุพพโยคะ ปุพพจริยา ธัมมักขานะ และญาตัตถจริยาเป็นต้น ให้ถึงความยอดเยี่ยม, ทรงยังพุทธิจริยาให้ถึงที่สุดอันยอดเยี่ยม, จึงได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม, เพราะเหตุนั้น พระมหาปฏิญญาของพระองค์นั้นจึงเป็นเช่นนั้น ไม่คลาดเคลื่อน ไม่เป็นประการอื่น, ความคลาดเคลื่อนแม้ประมาณเท่าปลายเส้นผมก็ไม่มีแก่พระปฏิญญานั้น. จริงอย่างนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์เหล่านี้ คือ พระทีปังกรทศพล พระโกณฑัญญะ พระมังคละ... (ละ)... พระผู้มีพระภาคกัสสปะ เสด็จอุบัติขึ้นโดยลำดับ ได้ทรงพยากรณ์ว่า “ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้า”. ด้วยประการฉะนี้ พระโพธิสัตว์ผู้ได้รับพยากรณ์ในสำนักของพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์ ได้รับอานิสงส์เหล่าใดที่พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้กระทำอภินิหารแล้วจะพึงได้ ครั้นได้รับอานิสงส์เหล่านั้นแล้วจึงเสด็จมา เพราะเหตุนั้น พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้ว บรรลุแล้วซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยพระมหาปฏิญญาตามที่กล่าวแล้วนั้นอันเป็นจริง. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วโดยธรรมที่เป็นจริง.

Kathaṃ tathāya gatoti tathāgato? Yāya mahākaruṇāya lokanātho mahādukkhasambādhappaṭipannaṃ sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa natthañño koci paṭissaraṇaṃ, ahameva namito saṃsāradukkhato mutto mocessāmī’’ti samussāhitamānaso mahābhinīhāramakāsi. Katvā ca yathāpaṇidhānaṃ sakalalokahitasampādanāya ussukkamāpanno attano kāyajīvitanirapekkho paresaṃ sotapathāgamanamattenapi cittutrāsasamuppādikā atidukkarā dukkaracariyā samācaranto yathā mahābodhiyā paṭipatti hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na hoti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva hoti, tathā paṭipajjamāno anupubbena niravasese bodhisambhāre sampādetvā abhisambodhiṃ pāpuṇi. Tato parañca tāyeva mahākaruṇāya sañcoditamānaso pavivekaratiṃ paramañca santaṃ vimokkhasukhaṃ pahāya bālajanabahule loke tehi samuppāditaṃ sammānāvamānavippakāraṃ agaṇetvā vineyyajanassa vinayanena niravasesaṃ buddhakiccaṃ niṭṭhapesi. Tattha yo bhagavato sattesu mahākaruṇāya samokkamanākāro, so parato āvibhavissati. Yathā ca buddhabhūtassa [Pg.119] lokanāthassa sattesu mahākaruṇā, evaṃ bodhisattabhūtassapi mahābhinīhārakālādīsūti sabbattha sabbadā ca ekasadisatāya tathā avitathā anaññathā, tasmā tīsupi avatthāsu sabbasattesu samānarasāya tathāya mahākaruṇāya sakalalokahitāya gato paṭipannoti tathāgato. Evaṃ tathāya gatoti tathāgato.

พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จดำเนินไปแล้วโดยธรรมที่เป็นจริง อย่างไร? คือ พระโลกนาถทรงมีพระมหากรุณาใด ทรงทอดพระเนตรเห็นหมู่สัตว์ผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ใหญ่และความคับแค้นด้วยพระมหากรุณานั้นแล้ว ทรงมีพระทัยเกิดอุตสาหะว่า “ที่พึ่งอื่นของผู้ใดผู้หนึ่งย่อมไม่มีแก่หมู่สัตว์นั้น เราเองเท่านั้นพ้นแล้วจากทุกข์ในสงสาร จักให้หมู่สัตว์นี้พ้น” ดังนี้ จึงได้ทรงกระทำมหาอภินิหาร. และครั้นทรงกระทำแล้ว ก็ทรงถึงความขวนขวายเพื่อทรงยังประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวงให้สำเร็จตามที่ทรงตั้งปณิธานไว้ ไม่ทรงอาลัยในพระวรกายและพระชนม์ชีพของพระองค์ ทรงประพฤติทุกกรกิริยาอันทำได้ยากอย่างยิ่ง ซึ่งก่อให้เกิดความหวาดเสียวแก่จิตแม้เพียงแค่การได้ยินของผู้อื่นอยู่ โดยประการที่การปฏิบัติเพื่อพระมหาโพธิญาณจะไม่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ส่วนแห่งความเศร้าหมอง หรือส่วนแห่งความคงที่ แต่กลับเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปโดยลำดับ, เมื่อทรงปฏิบัติอยู่อย่างนั้น ก็ทรงยังโพธิสัมภาระทั้งปวงให้บริบูรณ์โดยไม่เหลือเศษโดยลำดับ จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณ. และหลังจากนั้น พระองค์ทรงมีพระทัยอันพระมหากรุณานั้นนั่นแหละตักเตือนแล้ว ทรงละความยินดีในวิเวกและวิโมกขสุขอันสูงสุดและสงบระงับแล้ว ไม่ทรงถือสาการสักการะ การดูหมิ่น และการประพฤติผิดต่างๆ ที่พาลชนทั้งหลายในโลกอันมีพาลชนเป็นอันมากก่อขึ้น ทรงยังพุทธกิจให้สำเร็จสิ้นโดยไม่เหลือเศษด้วยการแนะนำเวไนยชน. ในเรื่องนั้น อาการที่พระมหากรุณาของพระผู้มีพระภาคหยั่งลงในหมู่สัตว์เป็นเช่นใด อาการนั้นจักปรากฏชัดในภายหลัง. และพระมหากรุณาในหมู่สัตว์ของพระโลกนาถผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วเป็นเช่นใด แม้ของผู้เป็นพระโพธิสัตว์ในกาลแห่งมหาอภินิหารเป็นต้น ก็เป็นเช่นนั้น คือเป็นจริง ไม่คลาดเคลื่อน ไม่เป็นประการอื่น เพราะมีความเป็นอย่างเดียวกันในทุกที่และในกาลทุกเมื่อ, เพราะเหตุนั้น พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะในอวสานกาลทั้งสาม ทรงดำเนินไปแล้ว คือทรงปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ด้วยพระมหากรุณาอันเป็นจริงซึ่งมีรสเสมอกันในสัตว์ทั้งปวง. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จดำเนินไปแล้วโดยธรรมที่เป็นจริง.

Kathaṃ tathāni āgatoti tathāgato? Tathāni nāma cattāri ariyamaggañāṇāni. Tāni hi idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo, ayaṃ dukkhanirodho, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti evaṃ sabbañeyyadhammasaṅgāhakānaṃ pavattinivattitadubhayahetubhūtānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho, samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho, nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho, maggassa niyyānaṭṭho hetvaṭṭho dassanaṭṭho ādhipateyyaṭṭhotiādīnaṃ tabbibhāgānañca yathābhūtasabhāvāvabodhavibandhakassa saṃkilesapakkhassa samucchindanena paṭiladdhāya tattha asammohābhisamayasaṅkhātāya aviparītākārappavattiyā dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni, tāni bhagavā anaññaneyyo sayameva āgato adhigato, tasmā tathāni āgatoti tathāgato.

พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วสู่ธรรมทั้งหลายอันเป็นจริง อย่างไร? ธรรมทั้งหลายอันเป็นจริงนั้น ได้แก่ อริยมรรคญาณ ๔ ประการ. จริงอยู่ อริยสัจ ๔ ประการเหล่านั้น คือ นี่ทุกข์, นี่ทุกขสมุทัย, นี่ทุกขนิโรธ, นี่ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ซึ่งเป็นที่รวบรวมเญยยธรรมทั้งปวง เป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นและความดับทั้งสองนั้น เป็นธรรมจริง ไม่คลาดเคลื่อน ไม่เป็นประการอื่น เพราะไม่ผิดเพี้ยนไปจากสภาวะ สระ และลักษณะของธรรมทั้งหลาย ด้วยการดำเนินไปโดยอาการที่ไม่วิปริต อันเรียกว่า อสัมโมหาภิสมัย (การตรัสรู้โดยไม่หลง) ในอริยสัจนั้น ซึ่งได้มาด้วยการตัดขาดฝ่ายสังกิเลสอันเป็นเครื่องขัดขวางการตรัสรู้สภาวะตามความเป็นจริง ของอรรถะทั้งหลายมีอาทิ คือ ทุกข์มีอรรถว่าเบียดเบียน มีอรรถว่าเป็นสังขตะ มีอรรถว่าแผดเผา มีอรรถว่าแปรปรวน, สมุทัยมีอรรถว่าประมวลมา มีอรรถว่าเป็นเหตุ มีอรรถว่าเป็นเครื่องผูก มีอรรถว่าเป็นเครื่องกั้น, นิโรธมีอรรถว่าเป็นที่สลัดออก มีอรรถว่าสงัด มีอรรถว่าเป็นอสังขตะ มีอรรถว่าไม่ตาย, มรรคมีอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก มีอรรถว่าเป็นเหตุ มีอรรถว่าเห็น มีอรรถว่าเป็นใหญ่ และของธรรมที่เป็นส่วนแห่งอรรถเหล่านั้น. พระผู้มีพระภาคไม่ต้องให้ผู้อื่นแนะนำ ทรงเสด็จมาแล้ว คือทรงบรรลุแล้วซึ่งสัจธรรมเหล่านั้นด้วยพระองค์เอง, เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วสู่ธรรมทั้งหลายอันเป็นจริง.

Yathā ca maggañāṇāni, evaṃ bhagavato tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni catupaṭisambhidāñāṇāni catuvesārajjañāṇāni pañcagatiparicchedañāṇāni chaasādhāraṇañāṇāni sattabojjhaṅgavibhāvanañāṇāni aṭṭhamaggaṅgavibhāvanañāṇāni navānupubbavihārasamāpattiñāṇāni dasabalañāṇāni ca tathabhāve veditabbāni.

และพึงทราบว่า ญาณทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค คือ อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม, ปฏิสัมภิทาญาณ ๔, เวสารัชชญาณ ๔, ปัญจคติปริจเฉทญาณ, อสาธารณญาณ ๖, สัตตโพชฌังควิภาวนญาณ, อัฏฐมัคคังควิภาวนญาณ, นวานุปุพพวิหารสมาปัตติญาณ และทศพลญาณ ก็เป็นจริง (ตถะ) เช่นเดียวกับมรรคญาณทั้งหลาย.

Tatrāyaṃ vibhāvanā – yañhi kiñci aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ hīnādibhedabhinnāsu atītāsu khandhāyatanadhātūsu sabhāvakiccādi avatthāvisesādi khandhappaṭibaddhanāmagottādi ca jānitabbaṃ. Anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūradesesupi rūpadhammesu yo taṃtaṃpaccayavisesehi saddhiṃ paccayuppannānaṃ vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādiviseso, tattha sabbattheva hatthatale ṭhapitaāmalake viya [Pg.120] paccakkhato appaṭihataṃ bhagavato ñāṇaṃ pavattati, tathā anāgatāsu paccuppannāsu cāti imāni tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni nāma. Yathāha –

ในญาณเหล่านั้น มีการจำแนกดังนี้: สิ่งใดก็ตามที่พึงรู้ในขันธ์ อายตนะ และธาตุในอดีต ซึ่งแตกต่างกันโดยความประณีตเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายที่นับไม่ถ้วนในโลกธาตุที่นับไม่ถ้วน และชื่อ โคตร เป็นต้น ที่เนื่องด้วยขันธ์ สภาวะ กิจ เป็นต้น และอวสฺถาพิเศษเป็นต้น. และความแตกต่างแห่งวรรณะ สัณฐาน กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เป็นต้น ของปัจจยุปบันนธรรมทั้งหลาย พร้อมด้วยปัจจัยพิเศษนั้นๆ ในรูปธรรมทั้งหลายที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์ แม้ในที่อันละเอียดสุขุมอย่างยิ่ง ถูกกำบัง หรือไกลโพ้น, ในธรรมทั้งหมดนั้น พระญาณของพระผู้มีพระภาคย่อมเป็นไปโดยไม่มีสิ่งใดขัดขวาง ประจักษ์แจ้งในทุกกรณี ดุจผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ, และเป็นไปเช่นนั้นในอนาคตและปัจจุบันด้วย. ด้วยเหตุนี้ ญาณเหล่านี้จึงชื่อว่า อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgataṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppannaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5).

“พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคในส่วนอดีตไม่มีการติดขัด, พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคในส่วนอนาคตไม่มีการติดขัด, พระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคในส่วนปัจจุบันไม่มีการติดขัด” ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๕)

Tāni panetāni tattha tattha dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni, tāni bhagavā sayambhūñāṇena adhigañchīti. Evampi tathāni āgatoti tathāgato.

ก็พระญาณเหล่านั้นเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นประการอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากสภาวะ รส และลักษณะของธรรมทั้งหลายในกาลนั้นๆ พระผู้มีพระภาคได้ทรงบรรลุพระญาณเหล่านั้นด้วยสยัมภูญาณ แม้ด้วยเหตุนี้ พระองค์เสด็จไปถึงแล้วซึ่งพระญาณอันเป็นจริง ฉะนั้นจึงทรงพระนามว่าตถาคต

Tathā atthappaṭisambhidā dhammappaṭisambhidā niruttippaṭisambhidā paṭibhānappaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā. Tattha atthappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthappabhedagataṃ ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā. Dhammappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhammappabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā. Niruttippabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttippaṭisambhidā. Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhānappabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānappaṭisambhidā. Vuttañhetaṃ –

ฉันนั้นเหมือนกัน ปฏิสัมภิทา ๔ ประการ คือ อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา. ในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น ญาณอันเป็นไปในประเภทแห่งอรรถ ซึ่งสามารถเพื่อกระทำการกำหนดหมาย การทำให้แจ้ง และการตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งอรรถ ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา. ญาณอันเป็นไปในประเภทแห่งธรรม ซึ่งสามารถเพื่อกระทำการกำหนดหมาย การทำให้แจ้ง และการตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งธรรม ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณอันเป็นไปในประเภทแห่งการกล่าวคือนิรุตติ ซึ่งสามารถเพื่อกระทำการกำหนดหมาย การทำให้แจ้ง และการตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งนิรุตติ ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา. ญาณอันเป็นไปในประเภทแห่งปฏิภาณ ซึ่งสามารถเพื่อกระทำการกำหนดหมาย การทำให้แจ้ง และการตั้งไว้ซึ่งประเภทแห่งปฏิภาณ ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Atthe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttippaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānappaṭisambhidā’’ti (vibha. 718-721).

“ญาณในอรรถเป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในธรรมเป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในการกล่าวคือนิรุตติแห่งธรรมนั้นเป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา, ญาณในญาณทั้งหลายเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา” ดังนี้ (วิ. ๗๑๘-๗๒๑)

Ettha ca hetuanusārena araṇīyato adhigantabbato ca saṅkhepato hetuphalaṃ attho nāma. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayuppannaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā attho. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā. Dhammoti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā taṃ taṃ atthaṃ vidahati pavatteti ceva pāpeti ca, tasmā dhammoti vuccati, pabhedato pana yo koci phalanibbattanako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti ime pañca dhammā dhammo, taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā. Vuttampi cetaṃ –

และในปฏิสัมภิทา ๔ นี้ โดยย่อ ผลของเหตุ ชื่อว่า อรรถ เพราะเป็นสิ่งที่พึงเกิดขึ้นและพึงบรรลุตามเหตุ. ส่วนโดยประเภท ธรรม ๕ ประการนี้ คือ ปัจจยุปบันธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง, นิพพาน, อรรถที่ตรัสไว้, วิบาก, กิริยา ชื่อว่า อรรถ. ญาณอันเป็นไปโดยประเภทในอรรถนั้น ของบุคคลผู้พิจารณาอรรถนั้น เป็นอัตถปฏิสัมภิทา. คำว่า ธรรม โดยย่อคือ ปัจจัย. เพราะเหตุว่า ปัจจัยนั้นย่อมทรงไว้ ย่อมให้เป็นไป และย่อมให้ถึงซึ่งอรรถนั้นๆ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ธรรม. ส่วนโดยประเภท ธรรม ๕ ประการนี้ คือ เหตุอย่างใดอย่างหนึ่งที่ทำให้เกิดผล, อริยมรรค, พระดำรัสที่ตรัสไว้, กุศล, อกุศล ชื่อว่า ธรรม. ญาณอันเป็นไปโดยประเภทในธรรมนั้น ของบุคคลผู้พิจารณาธรรมนั้น เป็นธัมมปฏิสัมภิทา. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Dukkhe [Pg.121] ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā, dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā’’ti (vibha. 719).

“ญาณในทุกข์เป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในทุกขสมุทัยเป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในทุกขนิโรธเป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นธัมมปฏิสัมภิทา” ดังนี้ (วิ. ๗๑๙)

Atha vā hetumhi ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, imesu dhammesu ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā. Jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā. Jātiyā, bhave, upādāne, taṇhāya, vedanāya, phasse, saḷāyatane, nāmarūpe, viññāṇe, saṅkhāresu ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, saṅkhārasamudaye ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā.

อีกอย่างหนึ่ง ญาณในเหตุเป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในผลของเหตุเป็นอัตถปฏิสัมภิทา. ธรรมเหล่าใด เกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดยิ่งแล้ว ปรากฏแล้ว, ญาณในธรรมเหล่านี้เป็นอัตถปฏิสัมภิทา. ธรรมเหล่านั้นเกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดยิ่งแล้ว ปรากฏแล้ว จากธรรมเหล่าใด, ญาณในธรรมเหล่านั้นเป็นธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณในชรามรณะเป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในชรามรณสมุทัยเป็นธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณในชรามรณนิโรธเป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในชรามรณนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณในชาติ, ในภพ, ในอุปาทาน, ในตัณหา, ในเวทนา, ในผัสสะ, ในสฬายตนะ, ในนามรูป, ในวิญญาณ, ในสังขารทั้งหลาย เป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในสังขารสมุทัยเป็นธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณในสังขารนิโรธเป็นอัตถปฏิสัมภิทา, ญาณในสังขารนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นธัมมปฏิสัมภิทา.

‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, ayaṃ vuccati dhammappaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti, ayaṃ vuccati atthappaṭisambhidā.

“ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ...ฯลฯ...เวทัลละ, นี้เรียกว่า ธัมมปฏิสัมภิทา. ภิกษุนั้นย่อมรู้อรรถแห่งพระดำรัสนั้นๆ ว่า ‘นี้เป็นอรรถแห่งพระดำรัสนี้, นี้เป็นอรรถแห่งพระดำรัสนี้’, นี้เรียกว่า อัตถปฏิสัมภิทา.

‘‘Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā’’tiādi (vibha. 724-725) vitthāro.

“ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น ประกอบด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์...ฯลฯ...หรือปรารภอารมณ์ใดๆ ก็ตาม มีธัมมารมณ์เป็นอารมณ์, ในสมัยนั้น ผัสสะย่อมมี...ฯลฯ...อวิกเขปะย่อมมี...ฯลฯ...ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล. ญาณในธรรมเหล่านี้เป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา” เป็นต้น พึงทราบโดยพิสดาร (วิ. ๗๒๔-๗๒๕)

Yā panetasmiṃ atthe ca dhamme ca sabhāvanirutti abyabhicāravohāro abhilāpo, tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ asabhāvaniruttī’’ti pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttippaṭisambhidā. Yathāvuttesu tesu ñāṇesu gocarakiccato vitthārato pavattaṃ sabbampi taṃ ñāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ ñāṇe pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānappaṭisambhidā. Iti imāni cattāri [Pg.122] paṭisambhidāñāṇāni sayameva bhagavatā adhigatāni atthadhammādike tasmiṃ tasmiṃ attano visaye avisaṃvādanavasena aviparītākārappavattiyā tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

ก็สภาวนิรุตติ โวหารที่ไม่ผิดเพี้ยน การเรียกขานในอรรถและธรรมนี้ใด, ญาณอันเป็นไปโดยประเภทในการเรียกขานคือสภาวนิรุตตินั้น ด้วยภาษามาคธีอันเป็นมูลภาษาของสรรพสัตว์ว่า ‘นี้เป็นสภาวนิรุตติ, นี้เป็นอสภาวนิรุตติ’ เป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา. ญาณอันเป็นไปโดยประเภทในญาณนั้น ของบุคคลผู้พิจารณา โดยกระทำญาณทั้งหมดนั้นอันเป็นไปโดยพิสดารโดยโคจรและกิจในญาณทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นให้เป็นอารมณ์ เป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุแล้วด้วยพระองค์เอง เป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นประการอื่น โดยความเป็นไปในอาการที่ไม่วิปริต ด้วยอำนาจแห่งความไม่คลาดเคลื่อนในวิสัยของตนนั้นๆ มีอรรถและธรรมเป็นต้น. แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปถึงแล้วซึ่งพระญาณอันเป็นจริง ฉะนั้นจึงทรงพระนามว่าตถาคต.

Tathā yaṃkiñci ñeyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā sabbākārena ñātaṃ diṭṭhaṃ adhigataṃ abhisambuddhaṃ. Tathā hissa abhiññeyyā dhammā abhiññeyyato buddhā, pariññeyyā dhammā pariññeyyato, pahātabbā dhammā pahātabbato, sacchikātabbā dhammā sacchikātabbato, bhāvetabbā dhammā bhāvetabbato, yato naṃ koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ‘‘ime nāma te dhammā anabhisambuddhā’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi.

อนึ่ง สิ่งที่ควรรู้ใดๆ ก็ตาม สิ่งนั้นทั้งหมด พระผู้มีพระภาคได้ทรงทราบแล้ว ทรงเห็นแล้ว ทรงบรรลุแล้ว ทรงตรัสรู้แล้วโดยประการทั้งปวง จริงอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายที่พึงรู้ยิ่ง พระองค์ก็ทรงตรัสรู้แล้วในฐานะเป็นธรรมที่พึงรู้ยิ่ง ธรรมที่พึงกำหนดรู้ ก็ทรงกำหนดรู้แล้ว ธรรมที่พึงละ ก็ทรงละแล้ว ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ก็ทรงทำให้แจ้งแล้ว ธรรมที่พึงเจริญ ก็ทรงเจริญแล้ว เพราะเหตุนั้น สมณะหรือพราหมณ์ เทวดาหรือมาร หรือพรหมไรๆ จึงไม่สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยธรรมได้ว่า "ธรรมชื่อเหล่านี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้"

Yaṃkiñci pahātabbaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavato anavasesato bodhimūleyeva pahīnaṃ anuppattidhammaṃ, na tassa pahānāya uttari karaṇīyaṃ atthi. Tathā hissa lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappathinamiddhakodhūpanāha- makkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadappamādatividhā- kusalamūladuccaritavisamaviparītasaññā- malavitakkapapañcaesanātaṇhācatubbidhavipariyesaāsavagantha- oghayogāgatitaṇhupādānapañcābhinandananīvaraṇacetokhilacetasovinibandha- chavivādamūlasattānusayaaṭṭhamicchattanavaāghātavatthutaṇhā- mūlakadasaakusalakammapathaekavīsati anesanadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritādippabhedaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ saha vāsanāya pahīnaṃ samucchinnaṃ samūhataṃ, yato naṃ koci samaṇo vā…pe… brahmā vā ‘‘ime nāma te kilesā appahīnā’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi.

สิ่งที่พึงละใดๆ ก็ตาม สิ่งนั้นทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงละได้แล้วโดยไม่มีเหลือ ณ โคนต้นโพธิ์นั่นเอง เป็นธรรมที่ถึงแล้วซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีก กิจที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปเพื่อการละสิ่งนั้นไม่มี จริงอย่างนั้น กิเลส 1,500 อย่าง มีประเภทคือ โลภะ โทสะ โมหะ มนสิการอันวิปลาส อหิริกะ อโนตตัปปะ ถีนะ มิทธะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ อกุศลมูล 3 ทุจริต วิสมสัญญา วิปรีตสัญญา มลทิน วิตก ปปัญจ เอสนา ตัณหา วิปริเยส 4 อาสวะ คันถะ โอฆะ โยคะ อคติ ตัณหา อุปาทาน อภินันทนะ 5 นิวรณ์ เจโตขีล เจโตโสวนิพันธะ วิวาทมูล 6 อนุสัย 7 มิจฉัตตะ 8 อาฆาตวัตถุ 9 ตัณหามูลกธรรม อกุศลกรรมบถ 10 อเนสนา 21 ทิฏฐิคตะ 62 ตัณหาวิจริต 108 เป็นต้น พร้อมทั้งวาสนา พระองค์ทรงละได้แล้ว ทรงตัดขาดได้แล้ว ทรงถอนขึ้นได้แล้ว เพราะเหตุนั้น สมณะหรือ...พรหมไรๆ จึงไม่สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยธรรมได้ว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้ ท่านยังละไม่ได้"

Ye cime bhagavatā kammavipākakilesūpavādaāṇāvītikkamappabhedā antarāyikā vuttā, alameva te paṭisevato ekantena antarāyāya. Yato naṃ koci samaṇo vā…pe… brahmā vā ‘‘nālaṃ te paṭisevato antarāyāyā’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi.

ก็ธรรมอันตรายิกธรรมเหล่านี้ใด ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว มีประเภทคือ กรรม วิบาก กิเลส อุปวาท และอาณาวีติกกมะ ธรรมเหล่านั้นย่อมเพียงพอเพื่อความเป็นอันตรายโดยส่วนเดียวแก่ผู้เสพ เพราะเหตุนั้น สมณะหรือ...พรหมไรๆ จึงไม่สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยธรรมได้ว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่เพียงพอเพื่อความเป็นอันตรายแก่ผู้เสพ"

Yo ca bhagavatā niravasesavaṭṭadukkhanissaraṇāya sīlasamādhipaññāya saṅgaho sattakoṭṭhāsiko sattatiṃsappabhedo ariyamaggapubbaṅgamo anuttaro [Pg.123] niyyāniko dhammo desito, so ekanteneva niyyāti, paṭipannassa vaṭṭadukkhato mokkhāya hoti, yato naṃ koci samaṇo vā…pe… brahmā vā ‘‘niyyāniko dhammoti tayā desito na niyyātī’’ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthīti. Vuttañhetaṃ – ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’ti (ma. ni. 1.150) vitthāro. Evametāni attano ñāṇappahānadesanāvisesānaṃ avitathabhāvāvabodhanato aviparītākārappavattitāni bhagavato catuvesārajjañāṇāni tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

และธรรมใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว เพื่อการออกจากทุกข์ในวัฏฏะโดยไม่มีเหลือ อันสงเคราะห์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา มี 7 หมวด มี 37 ประเภท มีอริยมรรคเป็นเบื้องหน้า เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม นำออกจากทุกข์ ธรรมนั้นย่อมนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว ย่อมเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะแก่ผู้ปฏิบัติ เพราะเหตุนั้น สมณะหรือ...พรหมไรๆ จึงไม่สามารถที่จะทักท้วงพระองค์โดยธรรมได้ว่า "ธรรมที่ท่านแสดงว่าเป็นธรรมนำออกจากทุกข์นั้น ย่อมไม่นำออก" ดังนี้ คำนี้พระองค์ตรัสไว้แล้วโดยพิสดารว่า – "ธรรมเหล่านี้ ท่านผู้ปฏิญญาว่าเป็นสัมมาสัมพุทธะ ยังมิได้ตรัสรู้" (ม.นิ. 1.150) เวสารัชชญาณ 4 ของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ เป็นไปโดยอาการที่ไม่วิปลาส เพราะทรงรู้แจ้งความเป็นจริงแห่งความพิเศษในการรู้ การละ และการแสดงของพระองค์อย่างนี้ จึงเป็นของจริง (ตถานิ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถานิ) ไม่เป็นประการอื่น (อนัญญถานิ) แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปถึงญาณทั้งหลายอันเป็นจริง

Tathā nirayagati, tiracchānagati, petagati, manussagati, devagatīti pañca gatiyo, tāsu sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā, kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā, lokantarikanirayoti sabbepime ekantadukkhatāya nirassādaṭṭhena nirayā, yathākammunā gantabbato gati cāti nirayagati, tibbandhakārasītanarakāpi etesveva antogadhā. Kimikīṭasarīsapapakkhisoṇasiṅgālādayo tiriyaṃ añchitabhāvena tiracchānā, te eva gatīti tiracchānagati. Khuppipāsitattā paradattūpajīvinijjhāmataṇhikādayo dukkhabahulatāya pākaṭasukhato itā vigatāti petā, te eva gatīti petagati, kālakañcikādiasurāpi etesvevantogadhā. Parittadīpavāsīhi saddhiṃ jambudīpādicatumahādīpavāsino manaso ussannatāya manussā, te eva gatīti manussagati. Cātumahārājikato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanūpagāti ime chabbīsati devanikāyā dibbanti attano iddhānubhāvena kīḷanti jotanti cāti devā, te eva gatīti devagati.

อนึ่ง คติ 5 อย่างคือ นิรยคติ ติรัจฉานคติ เปตคติ มนุสสคติ และเทวคติ ในบรรดาคติเหล่านั้น นรกทั้งหมดเหล่านี้ คือ มหานรก 8 ขุม มีสัญชีวนรกเป็นต้น อุสสทนรก 16 ขุม มีกุกกุฬนรกเป็นต้น และโลกันตริกนรก ชื่อว่า "นิรยะ" โดยความหมายว่าปราศจากความยินดี เพราะมีแต่ทุกข์โดยส่วนเดียว และชื่อว่า "คติ" เพราะเป็นที่อันสัตว์พึงไปตามกรรมของตน ฉะนั้นจึงชื่อว่า "นิรยคติ" แม้นรกที่มืดมิดและเยือกเย็นก็สงเคราะห์เข้าในนรกเหล่านี้เช่นกัน สัตว์มีหนอน แมลง สัตว์เลื้อยคลาน สัตว์มีปีก สุนัข สุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ชื่อว่า "ติรัจฉาน" เพราะมีความเป็นไปโดยแนวขวาง สัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "ติรัจฉานคติ" เปรตมีพวกที่หิวและกระหาย พวกที่อาศัยสิ่งที่ผู้อื่นให้ และพวกนิชฌามตัณหิกเปรตเป็นต้น ชื่อว่า "เปรต" เพราะปราศไป คือห่างไกลจากสุขที่ปรากฏ เพราะมีความทุกข์มาก เปรตเหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "เปตคติ" แม้อสูรมีพวกกาลกัญจิกาสูรเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในเปรตเหล่านี้เช่นกัน มนุษย์ผู้อาศัยอยู่ในทวีปใหญ่ 4 มีชมพูทวีปเป็นต้น พร้อมกับผู้อาศัยอยู่ในทวีปน้อย ชื่อว่า "มนุษย์" เพราะมีความเป็นผู้มีใจสูงกว่า (สัตว์ในอบาย) มนุษย์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "มนุสสคติ" เทพบริษัท 26 เหล่านี้ คือตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาไปจนถึงผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนพรหม ชื่อว่า "เทวดา" เพราะย่อมทิพย์ คือย่อมเล่นและย่อมรุ่งเรืองด้วยอิทธานุภาพของตน เทวดาเหล่านั้นนั่นแหละเป็นคติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "เทวคติ"

Tā panetā gatiyo yasmā taṃtaṃkammanibbatto upapattibhavaviseso, tasmā atthato vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Tattha ‘‘ayaṃ nāma gati iminā nāma kammunā jāyati, tassa ca kammassa paccayavisesehi evaṃ vibhāgabhinnattā visuṃ ete sattanikāyā evaṃ vibhāgabhinnā’’ti yathāsakaṃ hetuphalavibhāgaparicchindanavasena ṭhānaso hetuso bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Tenāha bhagavā –

ก็คติเหล่านี้ เพราะเป็นอุปปัตติภพพิเศษอันเกิดจากกรรมนั้นๆ ฉะนั้น โดยสภาวะแล้วจึงได้แก่ วิปากขันธ์และกฏัตตารูป ในเรื่องนั้น ญาณของพระผู้มีพระภาคย่อมเป็นไปโดยฐานะและโดยเหตุ ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกและกำหนดเหตุและผลตามที่เป็นจริงว่า "คติชื่อนี้ ย่อมเกิดด้วยกรรมชื่อนี้ และเพราะกรรมนั้นมีความแตกต่างกันโดยวิบาก ด้วยปัจจัยพิเศษทั้งหลายอย่างนี้ สัตว์นิกายเหล่านี้จึงแตกต่างกันไปอย่างนี้" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘Pañca [Pg.124] kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo, tiracchānayoni, pettivisayo, manussā, devā. Nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nirayagāmiñca maggaṃ nirayagāminiñca paṭipadaṃ, yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, tañca pajānāmī’’tiādi (ma. ni. 1.153).

"สารีบุตร คติเหล่านี้มี 5 อย่างแล 5 อย่างคืออะไรบ้าง? คือ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย มนุษย์ เทวดา สารีบุตร เราย่อมรู้ชัดซึ่งนรก รู้ชัดซึ่งทางอันยังสัตว์ให้ถึงนรก และรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติอันยังสัตว์ให้ถึงนรก และรู้ชัดซึ่งบุคคลผู้ปฏิบัติแล้วอย่างใด เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก" เป็นต้น (ม.นิ. 1.153)

Tāni panetāni bhagavato ñāṇāni tasmiṃ tasmiṃ visaye aviparītākārappavattiyā avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

ก็ญาณของพระผู้มีพระภาคเหล่านั้น เป็นของจริง (ตถานิ) ไม่ผิดพลาด (อวิตถานิ) ไม่เป็นประการอื่น (อนัญญถานิ) เพราะเป็นไปโดยอาการที่ไม่วิปลาสและไม่คลาดเคลื่อนในอารมณ์นั้นๆ แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปถึงญาณทั้งหลายอันเป็นจริง

Tathā yaṃ sattānaṃ saddhādiyogavikalāvikalabhāvāvabodhanena apparajakkhamahārajakkhatādivisesavibhāvanaṃ paññāsāya ākārehi pavattaṃ bhagavato indriyaparopariyattañāṇaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho’’ti (paṭi. ma. 1.111) vitthāro.

ฉันใดก็ฉันนั้น พระญาณของพระผู้มีพระภาคที่ชื่อว่า อินทริยปโรปริยัติญาณ อันเป็นไปโดยอาการ ๕๐ ที่จำแนกความแตกต่างกันแห่งความเป็นผู้มีธุลีคือกิเลสน้อยและความเป็นผู้มีธุลีคือกิเลสมากเป็นต้น ด้วยการตรัสรู้สภาวะที่สัตว์ทั้งหลายประกอบหรือไม่ประกอบด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น (ก็เป็นพุทธญาณ) จริงอยู่ พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “บุคคลผู้มีศรัทธา เป็นผู้มีธุลีน้อย บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา เป็นผู้มีธุลีมาก” ดังนี้โดยพิสดาร

Yañca ‘‘ayaṃ puggalo apparajakkho, ayaṃ sassatadiṭṭhiko, ayaṃ ucchedadiṭṭhiko, ayaṃ anulomikāyaṃ khantiyaṃ ṭhito, ayaṃ yathābhūtañāṇe ṭhito, ayaṃ kāmāsayo, na nekkhammādiāsayo, ayaṃ nekkhammāsayo, na kāmādiāsayo’’tiādinā ‘‘imassa kāmarāgo ativiya thāmagato, na paṭighādiko, imassa paṭigho ativiya thāmagato, na kāmarāgādiko’’tiādinā ‘‘imassa puññābhisaṅkhāro adhiko, na apuññābhisaṅkhāro na āneñjābhisaṅkhāro, imassa apuññābhisaṅkhāro adhiko, na puññābhisaṅkhāro na āneñjābhisaṅkhāro, imassa āneñjābhisaṅkhāro adhiko, na puññābhisaṅkhāro na apuññābhisaṅkhāro. Imassa kāyasucaritaṃ adhikaṃ, imassa vacīsucaritaṃ, imassa manosucaritaṃ, ayaṃ hīnādhimuttiko, ayaṃ paṇītādhimuttiko, ayaṃ kammāvaraṇena samannāgato, ayaṃ kilesāvaraṇena samannāgato, ayaṃ vipākāvaraṇena samannāgato, ayaṃ na kammāvaraṇena samannāgato, na kilesāvaraṇena samannāgato, na vipākāvaraṇena samannāgato’’tiādinā ca sattānaṃ āsayādīnaṃ yathābhūtaṃ vibhāvanākārappavattaṃ bhagavato āsayānusayañāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

และพระญาณของพระผู้มีพระภาคที่ชื่อว่า อาสยานุสยญาณ อันเป็นไปโดยอาการที่จำแนกอัธยาศัยเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง ด้วยอาทิว่า “บุคคลนี้มีธุลีน้อย บุคคลนี้มีสัสสตทิฏฐิ บุคคลนี้มีอุจเฉททิฏฐิ บุคคลนี้ตั้งอยู่ในอนุโลมิกขันติ บุคคลนี้ตั้งอยู่ในยถาภูตญาณ บุคคลนี้มีอัธยาศัยในกาม ไม่มีอัธยาศัยในเนกขัมมะเป็นต้น บุคคลนี้มีอัธยาศัยในเนกขัมมะ ไม่มีอัธยาศัยในกามเป็นต้น” ด้วยอาทิว่า “กามราคะของบุคคลนี้มีกำลังยิ่งนัก ปฏิฆะเป็นต้นไม่มีกำลัง ปฏิฆะของบุคคลนี้มีกำลังยิ่งนัก กามราคะเป็นต้นไม่มีกำลัง” ด้วยอาทิว่า “ปุญญาภิสังขารของบุคคลนี้มีมากกว่า อปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารไม่มีมากกว่า อปุญญาภิสังขารของบุคคลนี้มีมากกว่า ปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารไม่มีมากกว่า อาเนญชาภิสังขารของบุคคลนี้มีมากกว่า ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารไม่มีมากกว่า กายสุจริตของบุคคลนี้มีมากกว่า วจีสุจริตของบุคคลนี้มีมากกว่า มโนสุจริตของบุคคลนี้มีมากกว่า บุคคลนี้น้อมใจไปในสิ่งเลว บุคคลนี้น้อมใจไปในสิ่งประณีต บุคคลนี้ประกอบด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น บุคคลนี้ประกอบด้วยกิเลสเป็นเครื่องกั้น บุคคลนี้ประกอบด้วยวิบากเป็นเครื่องกั้น บุคคลนี้ไม่ประกอบด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น ไม่ประกอบด้วยกิเลสเป็นเครื่องกั้น ไม่ประกอบด้วยวิบากเป็นเครื่องกั้น” (ก็เป็นพุทธญาณ) ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า –

‘‘Idha [Pg.125] tathāgato sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, bhabbābhabbe satte jānātī’’tiādi (paṭi. ma. 1.113).

“ในโลกนี้ ตถาคตย่อมรู้อัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมรู้อนุสัย ย่อมรู้จริต ย่อมรู้อธิมุติ ย่อมรู้ชัดซึ่งสัตว์ผู้ที่สามารถและไม่สามารถจะบรรลุธรรมได้” เป็นต้น

Yañca uparimaheṭṭhimapurimapacchimakāyehi dakkhiṇavāmaakkhikaṇṇasotanāsikasotaaṃsakūṭahatthapādehi aṅguliaṅgulantarehi lomakūpehi ca aggikkhandhūdakadhārāpavattanaṃ anaññasādhāraṇaṃ vividhavikubbaniddhinimmāpanakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyañāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

และพระญาณของพระผู้มีพระภาคที่ชื่อว่า ยมกปาฏิหาริยญาณ อันทำให้เกิดเปลวไฟและสายน้ำจากพระวรกายเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องหน้า เบื้องหลัง จากเบ้าพระเนตรซ้ายขวา ช่องพระกรรณ ช่องพระนาสิก จะงอยพระอังสา พระหัตถ์ พระบาท จากระหว่างพระองคุลี และจากขุมพระโลมาทั้งหลาย อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น อันทำให้เกิดการเนรมิตฤทธิ์ต่างๆ นานา (ก็เป็นพุทธญาณ) ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า –

‘‘Idha tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi, uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati. Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattatī’’tiādi (paṭi. ma. 1.116).

“ในโลกนี้ ตถาคตย่อมกระทำยมกปาฏิหาริย์อันไม่ทั่วไปแก่พระสาวกทั้งหลาย คือ เปลวไฟย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องบน สายน้ำย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องล่าง เปลวไฟย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องล่าง สายน้ำย่อมเป็นไปจากพระวรกายเบื้องบน” เป็นต้น

Yañca rāgādīhi jātiādīhi ca anekehi dukkhadhammehi upaddutaṃ sattanikāyaṃ tato nīharitukāmatāvasena nānānayehi pavattassa bhagavato mahākaruṇokkamanassa paccayabhūtaṃ mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ. Yathāha (paṭi. ma. 1.117-118) –

และพระญาณที่ชื่อว่า มหากรุณาสมาปัตติญาณ อันเป็นปัจจัยแห่งการหยั่งลงแห่งพระมหากรุณาของพระผู้มีพระภาค ผู้เป็นไปโดยนัยต่างๆ ด้วยความปรารถนาจะนำหมู่สัตว์อันถูกเบียดเบียนแล้วด้วยทุกขธรรมเป็นอันมาก มีราคะเป็นต้น และมีชาติเป็นต้น ออกจากทุกข์นั้น (ก็เป็นพุทธญาณ) ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Katamaṃ tathāgatassa mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ? Bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati, āditto lokasannivāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati. Uyyutto, payāto, kummaggappaṭipanno, upanīyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, assako loko, sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati.

“ญาณในมหากรุณาสมาบัติของตถาคตเป็นไฉน? เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่โดยอาการเป็นอันมาก พระมหากรุณาย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ว่า ‘โลกสันนิวาสนี้ลุกเป็นไฟ’ พระมหากรุณาย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย โลกขวนขวาย ดำเนินไป ดำเนินไปในทางที่ผิด ถูกนำเข้าไป โลกไม่ยั่งยืน ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีผู้เป็นใหญ่ ไม่มีอะไรเป็นของตน ต้องละทิ้งทุกสิ่งไป โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ดังนี้ พระมหากรุณาย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย

‘‘Atāyano lokasannivāso, aleṇo, asaraṇo, asaraṇībhūto. Uddhato loko avūpasanto, sasallo lokasannivāso viddho puthusallehi, avijjandhakārāvaraṇo [Pg.126] kilesapañjarapakkhitto, avijjāgato lokasannivāso aṇḍabhūto pariyonaddho tantākulakajāto kulaguṇḍikajāto muñjapabbajabhūto apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati, avijjāvisadosasaṃlitto, kilesakalalībhūto, rāgadosamohajaṭājaṭito.

“โลกสันนิวาสไม่มีที่พึ่งพิง ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่อาศัย โลกฟุ้งซ่าน ไม่สงบระงับ โลกสันนิวาสมีลูกศร ถูกลูกศรหลายเล่มเสียบแทง มีความมืดคืออวิชชาเป็นเครื่องกั้น ถูกขังอยู่ในกรงคือกิเลส โลกสันนิวาสไปในอวิชชา เป็นดุจฟองไข่ ถูกเยื่อหุ้มไว้ เกิดเป็นเหมือนด้ายที่ยุ่งเหยิง เกิดเป็นเหมือนกลุ่มด้ายที่พันกันเป็นปม เป็นเหมือนหญ้ามุงและหญ้าปล้อง ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏไปได้ ถูกฉาบทาด้วยพิษคืออวิชชา เป็นเหมือนเปือกตมคือกิเลส รุงรังด้วยความรกชัฏคือราคะ โทสะ โมหะ

‘‘Taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko, taṇhājālena otthaṭo, taṇhāsotena vuyhati, taṇhāsaññojanena saṃyutto, taṇhānusayena anusaṭo, taṇhāsantāpena santappati, taṇhāpariḷāhena pariḍayhati.

“โลกถูกเสื้อเกราะคือตัณหาห่อหุ้มไว้ ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกกระแสตัณหาพัดไป ประกอบแล้วด้วยสังโยชน์คือตัณหา ถูกอนุสัยคือตัณหาตามนอนเนื่อง ย่อมเดือดร้อนด้วยความร้อนคือตัณหา ย่อมเร่าร้อนด้วยความแผดเผาคือตัณหา

‘‘Diṭṭhisaṅghāṭapaṭimukko, diṭṭhijālena otthaṭo, diṭṭhisotena vuyhati, diṭṭhisaññojanena saṃyutto, diṭṭhānusayena anusaṭo, diṭṭhisantāpena santappati, diṭṭhipariḷāhena pariḍayhati.

“โลกถูกเสื้อเกราะคือทิฏฐิห่อหุ้มไว้ ถูกข่ายคือทิฏฐิปกคลุมไว้ ถูกกระแสทิฏฐิพัดไป ประกอบแล้วด้วยสังโยชน์คือทิฏฐิ ถูกอนุสัยคือทิฏฐิตามนอนเนื่อง ย่อมเดือดร้อนด้วยความร้อนคือทิฏฐิ ย่อมเร่าร้อนด้วยความแผดเผาคือทิฏฐิ

‘‘Jātiyā anugato, jarāya anusaṭo, byādhinā abhibhūto, maraṇena abbhāhato, dukkhe patiṭṭhito.

“โลกถูกชาติติดตามไป ถูกชราตามนอนเนื่อง ถูกพยาธิครอบงำ ถูกมรณะประหัตประหาร ตั้งอยู่ในทุกข์

‘‘Taṇhāya uḍḍito, jarāpākāraparikkhitto, maccupāsena parikkhitto, mahābandhanabaddho, rāgabandhanena dosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritabandhanena baddho, mahāsambādhappaṭipanno, mahāpalibodhena palibuddho, mahāpapāte patito, mahākantārappaṭipanno, mahāsaṃsārappaṭipanno, mahāvidugge samparivattati, mahāpalipe palipanno.

“โลกถูกตัณหาพัดพาไป ถูกกำแพงคือชราล้อมไว้ ถูกบ่วงแห่งมัจจุล้อมไว้ ถูกเครื่องผูกอันใหญ่ผูกไว้ คือถูกเครื่องผูกคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต ผูกไว้ ดำเนินไปในที่คับแคบอย่างใหญ่ มีปลิโพธอันใหญ่กังวลอยู่ ตกไปในเหวใหญ่ ดำเนินไปในกันดารใหญ่ ดำเนินไปในสังสารวัฏอันใหญ่ ย่อมเวียนว่ายไปในทางทุรกันดารใหญ่ ติดอยู่ในเปือกตมใหญ่นั่นเอง

‘‘Abbhāhato lokasannivāso, āditto lokasannivāso rāgagginā dosagginā mohagginā jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, unnītako lokasannivāso haññati niccamatāṇo pattadaṇḍo takkaro, vajjabandhanabaddho āghātanapaccupaṭṭhito, anātho lokasannivāso paramakāruññappatto, dukkhābhitunno cirarattaṃ pīḷito, gadhito niccaṃ pipāsito.

สัตว์โลกถูกเบียดเบียนแล้ว, สัตว์โลกถูกไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะเผาแล้ว, ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสเผาแล้ว, สัตว์โลกถูกชักนำไป ย่อมถูกเบียดเบียน ไม่มีที่ต้านทานเป็นนิตย์ มีทัณฑ์อันถึงแล้ว เป็นผู้กระทำความหยาบช้า, ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือโทษ มีความตายปรากฏอยู่เฉพาะหน้า, สัตว์โลกไม่มีที่พึ่ง ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้น่ากรุณาอย่างยิ่ง, ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ถูกบีบคั้นแล้วสิ้นกาลนาน, เป็นผู้หมกมุ่น กระหายอยู่เป็นนิตย์

‘‘Andho [Pg.127] acakkhuko, hatanetto apariṇāyako, vipathapakkhando añjasāparaddho, mahoghapakkhando.

เป็นผู้บอด ไม่มีจักษุ, มีนัยน์ตาอันถูกทำลายแล้ว ไม่มีผู้นำทาง, แล่นไปสู่ทางผิด พลาดจากทางตรง, แล่นไปสู่โอฆะใหญ่

‘‘Dvīhi diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito, tīhi duccaritehi vippaṭipanno, catūhi yogehi yojito, catūhi ganthehi ganthito, catūhi upādānehi upādiyati, pañcagatisamāruḷho, pañcahi kāmaguṇehi rajjati, pañcahi nīvaraṇehi otthaṭo, chahi vivādamūlehi vivadati, chahi taṇhākāyehi rajjati, chahi diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito, sattahi anusayehi anusaṭo, sattahi saññojanehi saṃyutto, sattahi mānehi unnato, aṭṭhahi lokadhammehi samparivattati, aṭṭhahi micchattehi niyyāto, aṭṭhahi purisadosehi dussati, navahi āghātavatthūhi āghātito, navavidhamānehi unnato, navahi taṇhāmūlakehi dhammehi rajjati, dasahi kilesavatthūhi kilissati, dasahi āghātavatthūhi āghātito, dasahi akusalakammapathehi samannāgato, dasahi saṃyojanehi saṃyutto, dasahi micchattehi niyyāto, dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato, dasavatthukāya antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato, aṭṭhasatataṇhāpapañcehi papañcito, dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito, lokasannivāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati.

ถูกทิฏฐิ ๒ อย่างรึงรัด, ประพฤติผิดด้วยทุจริต ๓, ประกอบแล้วด้วยโยคะ ๔, ถูกผูกรัดแล้วด้วยคันถะ ๔, ย่อมยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔, ขึ้นสู่คติ ๕, ย่อมกำหนัดด้วยกามคุณ ๕, ถูกนิวรณ์ ๕ ครอบงำ, ย่อมวิวาทด้วยวิวาทมูล ๖, ย่อมกำหนัดด้วยตัณหากาย ๖, ถูกทิฏฐิ ๖ อย่างรึงรัด, ถูกอนุสัย ๗ ตามนอน, ประกอบแล้วด้วยสังโยชน์ ๗, ทะนงตนด้วยมานะ ๗, ย่อมหมุนเวียนไปตามโลกธรรม ๘, ถูกนำไปโดยมิจฉัตตะ ๘, ย่อมประทุษร้ายด้วยโทษของบุรุษ ๘, ผูกอาฆาตด้วยอาฆาตวัตถุ ๙, ทะนงตนด้วยมานะ ๙ อย่าง, ย่อมกำหนัดด้วยธรรมมีตัณหาเป็นมูล ๙ อย่าง, ย่อมเศร้าหมองด้วยกิเลสวัตถุ ๑๐, ผูกอาฆาตด้วยอาฆาตวัตถุ ๑๐, ประกอบพร้อมด้วยอกุศลกรรมบถ ๑๐, ประกอบแล้วด้วยสังโยชน์ ๑๐, ถูกนำไปโดยมิจฉัตตะ ๑๐, ประกอบพร้อมด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐, ประกอบพร้อมด้วยอันตคาหิกทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐, ถูกตัณหาปปัญจธรรม ๑๐๘ ทำให้เนิ่นช้า, ถูกทิฏฐิ ๖๒ อย่างรึงรัด, เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ว่า 'สัตว์โลกเป็นเช่นนี้' มหากรุณาย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย

‘‘Ahañcamhi tiṇṇo, loko ca atiṇṇo. Ahañcamhi mutto, loko ca amutto. Ahañcamhi danto, loko ca adanto. Ahañcamhi santo, loko ca asanto. Ahañcamhi assattho, loko ca anassattho. Ahañcamhi parinibbuto, loko ca aparinibbuto. Pahomi khvāhaṃ tiṇṇo tāretuṃ, mutto mocetuṃ, danto dametuṃ, santo sametuṃ, assattho assāsetuṃ, parinibbuto parinibbāpetunti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’ti (paṭi. ma. 1.117-118).

เราข้ามแล้ว แต่โลกยังข้ามไม่ได้. เราพ้นแล้ว แต่โลกยังไม่พ้น. เราฝึกตนแล้ว แต่โลกยังไม่ได้ฝึกตน. เราสงบแล้ว แต่โลกยังไม่สงบ. เราได้ความเบาใจแล้ว แต่โลกยังไม่ได้ความเบาใจ. เราดับสนิทแล้ว แต่โลกยังไม่ดับสนิท. เราข้ามแล้วแล จึงสามารถเพื่อจะนำให้ข้ามได้, พ้นแล้วจึงสามารถเพื่อจะนำให้พ้นได้, ฝึกตนแล้วจึงสามารถเพื่อจะนำให้ฝึกตนได้, สงบแล้วจึงสามารถเพื่อจะนำให้สงบได้, ได้ความเบาใจแล้วจึงสามารถเพื่อจะนำให้ได้ความเบาใจ, ดับสนิทแล้วจึงสามารถเพื่อจะนำให้ดับสนิทได้, เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเห็นอยู่ดังนี้ มหากรุณาย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย

Evaṃ [Pg.128] ekūnanavutiyā ākārehi vibhajanaṃ kataṃ.

การจำแนกโดยอาการ ๘๙ อย่าง ได้ถูกกระทำแล้วอย่างนี้

Yaṃ pana yāvatā dhammadhātuyā yattakaṃ ñātabbaṃ saṅkhatāsaṅkhatādikassa sabbassa paropadesanirapekkhaṃ sabbākārena paṭivijjhanasamatthaṃ ākaṅkhamattappaṭibaddhavuttianaññasādhāraṇaṃ bhagavato ñāṇaṃ sabbathā anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutisaccāvabodhato sabbaññutaññāṇaṃ tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgappavattimupādāya anāvaraṇañāṇanti vuccati. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayappavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ duvidhena uddiṭṭhaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā sabbavisayatā āpajjeyyuṃ, na ca taṃ yuttaṃ kiñcāpi imāya yuttiyā. Ayañhettha pāḷi –

ก็พระญาณของพระผู้มีพระภาคใด ซึ่งสามารถเพื่อจะแทงตลอดธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง มีสังขตธรรมและอสังขตธรรมเป็นต้น เท่าที่มีอยู่ในธรรมธาตุ โดยอาการทั้งปวง โดยไม่ต้องอาศัยคำแนะนำของผู้อื่น มีความเป็นไปเนื่องอยู่เพียงแค่ความปรารถนา ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น (พระญาณนั้น) ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะการตรัสรู้สังขตธรรม อสังขตธรรม และสมมติสัจจะ โดยไม่มีส่วนเหลือ โดยประการทั้งปวง, และย่อมถูกเรียกว่าอนาวรณญาณ โดยอาศัยความเป็นไปโดยไม่ติดขัด เพราะความไม่มีเครื่องกั้นในพระญาณนั้น. ก็พระญาณนั้นเป็นหนึ่งเดียวนั่นเทียว แต่ถูกแสดงไว้โดย ๒ อย่าง โดยนัยแห่งความเป็นไปในอารมณ์ เพื่อแสดงความเป็นญาณที่ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น. มิฉะนั้น ความเป็นญาณทั่วไปและความมีอารมณ์ทั้งปวง พึงมีแก่สัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณทั้งสอง, และข้อนั้นก็ไม่ควร แม้ด้วยเหตุผลนี้. นี้เป็นพระบาลีในเรื่องนี้ –

‘‘Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇaṃ. Atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇaṃ. Anāgataṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇaṃ. Paccuppannaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.119-120) vitthāro.

ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะย่อมรู้สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวงโดยไม่มีส่วนเหลือ, ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะในการรู้นั้นไม่มีเครื่องกั้น. ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะย่อมรู้ธรรมทั้งปวงที่เป็นอดีต, ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะในการรู้นั้นไม่มีเครื่องกั้น. ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะย่อมรู้ธรรมทั้งปวงที่เป็นอนาคต, ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะในการรู้นั้นไม่มีเครื่องกั้น. ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะย่อมรู้ธรรมทั้งปวงที่เป็นปัจจุบัน, ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะในการรู้นั้นไม่มีเครื่องกั้น ดังนี้ พึงทราบโดยพิสดาร

Evametāni bhagavato chaasādhāraṇañāṇāni aviparītākārappavattiyā yathāsakavisayassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

อสาธารณญาณ ๖ ประการเหล่านี้ของพระผู้มีพระภาค เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะความเป็นไปโดยอาการที่ไม่วิปริต และเพราะความไม่ผิดพลาดในอารมณ์ของตนๆ อย่างนี้. แม้โดยนัยนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วสู่ญาณอันเป็นของแท้เหล่านั้น

Tathā –

ฉันนั้น –

‘‘Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo’’ti (paṭi. ma. 2.17; saṃ. ni. 5.185) evaṃ sarūpato, ‘‘yāyaṃ lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānā līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtā satiādibhedā dhammasāmaggī, yāya ariyasāvako bujjhati kilesaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti, sā dhammasāmaggī bodhīti vuccati. Tassā ‘bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā, ariyasāvako vā yathāvuttāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti [Pg.129] katvā bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā’’ti evaṃ sāmaññalakkhaṇato. ‘‘Upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo, pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo, paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo, pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo, upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo, avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo, paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo’’ti evaṃ visesalakkhaṇato.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้คือ สติสัมโพชฌงค์ ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์” ดังนี้ โดยสรูป (แสดงตามองค์ธรรม) และโดยสามัญลักษณะ (แสดงตามลักษณะทั่วไป) ว่า “ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้น ที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะทั้งหลายเป็นอันมาก มีความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ความเป็นที่ตั้งมั่นและความพยายาม การประกอบตนให้พัวพันในกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค และความยึดมั่นว่าโลกขาดสูญหรือเที่ยง เป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ที่อริยสาวกอาศัยแล้วย่อมตรัสรู้ คือตื่นขึ้นจากความหลับคือกิเลส หรือย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ หรือย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้นเรียกว่า โพธิ องค์แห่งโพธินั้น ชื่อว่า โพชฌงค์ อีกนัยหนึ่ง อริยสาวกย่อมตรัสรู้ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า โพธิ องค์แห่งโพธิ (คืออริยสาวก) นั้น ก็ชื่อว่า โพชฌงค์” และโดยวิเสสลักษณะ (แสดงตามลักษณะเฉพาะ) ว่า “สติสัมโพชฌงค์ มีการปรากฏขึ้นเป็นลักษณะ ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ มีการสอดส่องเป็นลักษณะ วิริยสัมโพชฌงค์ มีการประคองไว้เป็นลักษณะ ปีติสัมโพชฌงค์ มีความแผ่ซ่านเป็นลักษณะ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ มีความสงบเป็นลักษณะ สมาธิสัมโพชฌงค์ มีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ มีการพิจารณาเป็นลักษณะ” ดังนี้

‘‘Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Idha, bhikkhu, satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā hoti anussaritā’’tiādinā (vibha. 467) sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ aññamaññopakāravasena ekakkhaṇe pavattidassanato, ‘‘tattha katamo satisambojjhaṅgo? Atthi ajjhattaṃ, bhikkhave, dhammesu sati, atthi bahiddhā dhammesu satī’’tiādinā tesaṃ visayavibhāgena pavattidassanato. ‘‘Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Idha, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmi’’ntiādinā (vibha. 471) bhāvanāvidhidassanato. ‘‘Tattha katame satta bojjhaṅgā? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti…pe… tasmiṃ samaye satta bojjhaṅgā honti satisambojjhaṅgo…pe… upekkhāsambojjhaṅgo. Tattha katamo satisambojjhaṅgo? Yā sati…pe… anussatī’’tiādinā (vibha. 478-479) channavutiyā nayasahassavibhāgehīti evaṃ nānākārato pavattāni bhagavato sambojjhaṅgavibhāvanañāṇāni tassa tassa atthassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

โดยการแสดงความเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน ด้วยอำนาจแห่งการอุปการะซึ่งกันและกันของโพชฌงค์ ๗ ประการ มีอาทิว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยอดเยี่ยม ระลึกได้ ระลึกตามได้ซึ่งสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้ว” โดยการแสดงความเกิดขึ้นด้วยการจำแนกอารมณ์ของโพชฌงค์เหล่านั้น มีอาทิว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติในธรรมภายในมีอยู่ สติในธรรมภายนอกมีอยู่” โดยการแสดงวิธีเจริญภาวนา มีอาทิว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ” และโดยการจำแนกด้วยนัย ๙๖,๐๐๐ มีอาทิว่า “บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น โพชฌงค์ ๗ เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในสมัยใดเจริญโลกุตตรฌาน... ในสมัยนั้น โพชฌงค์ ๗ ย่อมมี คือ สติสัมโพชฌงค์... อุเบกขาสัมโพชฌงค์. บรรดาโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? สติใด... การระลึกตามใด” ด้วยประการฉะนี้ พระญาณที่ทรงแสดงจำแนกสัมโพชฌงค์ของพระผู้มีพระภาค ที่เป็นไปโดยประการต่างๆ เหล่านี้ เป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากอรรถนั้นๆ แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะทรงบรรลุญาณทั้งหลายอันเป็นจริง

Tathā –

ฉันนั้น

‘‘Tattha katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 205) evaṃ sarūpato. Sabbakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo, aṭṭhavidhattā nibbānādhigamāya ekantakāraṇattā ca aṭṭhaṅgiko. Kilese mārento gacchati, nibbānatthikehi maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evaṃ sāmaññalakkhaṇato. ‘‘Sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi, sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo, sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā, sammā samuṭṭhānalakkhaṇo [Pg.130] sammākammanto, sammā vodānalakkhaṇo sammāājīvo, sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo, sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati, sammā avikkhepalakkhaṇo sammāsamādhī’’ti evaṃ visesalakkhaṇato. Sammādiṭṭhi aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nibbānaṃ ārammaṇaṃ karoti, tappaṭicchādakamohavidhamanena asammohato sampayuttadhamme ca passati. Tathā sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīni pajahanti, nibbānañca ārammaṇaṃ karonti, sahajātadhammānaṃ sammāabhiniropanapariggahaṇasamuṭṭhānavodānapaggahaupaṭṭhānasamādahanāni ca karontīti evaṃ kiccavibhāgato. Sammādiṭṭhi pubbabhāge nānakkhaṇā visuṃ visuṃ dukkhādiārammaṇā hutvā maggakāle ekakkhaṇā nibbānameva ārammaṇaṃ katvā kiccato ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati, sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānakkhaṇā nānārammaṇā maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā.

“บรรดาอริยสัจเหล่านั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ... สัมมาสมาธิ” ดังนี้ โดยสรูป (แสดงตามองค์ธรรม) โดยสามัญลักษณะ (แสดงตามลักษณะทั่วไป) ว่า ชื่อว่า อริยะ เพราะไกลจากกิเลสทั้งปวง เพราะกระทำความเป็นอริยะ และเพราะทำให้ได้อริยผล ชื่อว่า อัฏฐังคิกะ เพราะมี ๘ ประการ และเพราะเป็นเหตุอันแน่นอนเพื่อการบรรลุพระนิพพาน ชื่อว่า มรรค เพราะย่อมไปพลางฆ่ากิเลสพลาง อันสัตบุรุษผู้ต้องการพระนิพพานแสวงหา หรือตนเองย่อมแสวงหาพระนิพพาน โดยวิเสสลักษณะ (แสดงตามลักษณะเฉพาะ) ว่า “สัมมาทิฏฐิ มีการเห็นชอบเป็นลักษณะ สัมมาสังกัปปะ มีการน้อมใจไปชอบเป็นลักษณะ สัมมาวาจา มีการกำหนดชอบเป็นลักษณะ สัมมากัมมันตะ มีการตั้งขึ้นชอบเป็นลักษณะ สัมมาอาชีวะ มีความบริสุทธิ์ชอบเป็นลักษณะ สัมมาวายามะ มีการประคองไว้ชอบเป็นลักษณะ สัมมาสติ มีการตั้งมั่นชอบเป็นลักษณะ สัมมาสมาธิ มีความไม่ฟุ้งซ่านชอบเป็นลักษณะ” โดยการจำแนกกิจ ว่า สัมมาทิฏฐิ ย่อมละมิจฉาทิฏฐิพร้อมกับกิเลสที่เป็นข้าศึกของตนแม้อื่นๆ ย่อมทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ และย่อมเห็นสัมปยุตตธรรมทั้งหลายโดยไม่หลง ด้วยการกำจัดโมหะที่ปิดบังอารมณ์นั้น ฉันนั้นเหมือนกัน แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ก็ย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้น ย่อมทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ และย่อมกระทำการน้อมใจไปชอบ การกำหนดชอบ การตั้งขึ้นชอบ ความบริสุทธิ์ชอบ การประคองไว้ชอบ การตั้งมั่นชอบ และการตั้งไว้ชอบ ซึ่งสหชาตธรรมทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิในเบื้องต้น มีขณะต่างกัน มีทุกข์เป็นต้นเป็นอารมณ์ต่างกันไป แต่ในกาลแห่งมรรค มีขณะเดียวกัน กระทำพระนิพพานเท่านั้นให้เป็นอารมณ์ โดยกิจ ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง มี “ญาณในทุกข์” เป็นต้น แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ในเบื้องต้นก็มีขณะต่างกัน มีอารมณ์ต่างกัน แต่ในกาลแห่งมรรค มีขณะเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน

Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati, sammāvācādayo tayo pubbabhāge musāvādāveramaṇītiādivibhāgā viratiyopi cetanāyopi hutvā maggakkhaṇe viratiyova, sammāvāyāmasatiyo kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhanti. Sammāsamādhi pana maggakkhaṇepi paṭhamajjhānādivasena nānā evāti evaṃ pubbabhāgaparabhāgesu pavattivibhāgato, ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’ntiādinā (vibha. 489) bhāvanāvidhito, ‘‘tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo? Idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti…pe… dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye aṭṭhaṅgiko maggo hoti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo’’tiādinā (vibha. 499) caturāsītiyā nayasahassavibhāgehīti evaṃ anekākārato pavattāni bhagavato ariyamaggavibhāvanañāṇāni atthassa avisaṃvādanato sabbānipi tathāni avitathāni anaññathāni. Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

บรรดามรรคองค์เหล่านั้น สัมมาสังกัปปะ โดยกิจ ย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง คือ เนกขัมมสังกัปปะ เป็นต้น, สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ อย่าง ในเบื้องต้น มีการจำแนกเป็นต้นว่า มุสาวาทาเวรมณี เป็นทั้งวิรตีและเป็นทั้งเจตนา แต่ในมรรคขณะ เป็นวิรตีอย่างเดียว, สัมมาวายามะและสัมมาสติ โดยกิจ ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งสัมมัปปธานและสติปัฏฐาน ส่วนสัมมาสมาธิ แม้ในมรรคขณะ ก็มีหลายอย่างด้วยอำนาจแห่งปฐมฌานเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ โดยการจำแนกความเป็นไปในเบื้องต้นและเบื้องปลาย, โดยวิธีแห่งการเจริญภาวนาตามนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก", โดยการจำแนกด้วยนัยหลายพันถึงแปดหมื่นสี่พันนัยเป็นต้นว่า "ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัฏฐังคิกมรรคเป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในสมัยใด เจริญโลกุตตรฌาน...ฯลฯ...มีทุกขาปฏิปทา มีอภิญญาเชื่องช้า, ในสมัยนั้น อัฏฐังคิกมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ" ด้วยประการฉะนี้ พระญาณทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงจำแนกอริยมรรค ซึ่งเป็นไปโดยอาการเป็นอันมากอย่างนี้ ทั้งหมดล้วนเป็นเช่นนั้น (จริง) ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากอรรถ แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปถึงธรรมที่เป็นจริง

Tathā paṭhamajjhānasamāpatti yā ca nirodhasamāpattīti etāsu anupaṭipāṭiyā viharitabbaṭṭhena samāpajjitabbaṭṭhena ca anupubbavihārasamāpattīsu sampādanapaccavekkhaṇādivasena yathārahaṃ sampayogavasena ca pavattāni bhagavato ñāṇāni tadatthasiddhiyā tathāni avitathāni anaññathāni. Tathā [Pg.131] ‘‘idaṃ imassa ṭhānaṃ, idaṃ aṭṭhāna’’nti aviparītaṃ tassa tassa phalassa kāraṇākāraṇajānanaṃ, tesaṃ tesaṃ sattānaṃ atītādibhedabhinnassa kammasamādānassa anavasesato yathābhūtaṃ vipākantarajānanaṃ, āyūhanakkhaṇeyeva tassa tassa sattassa ‘‘ayaṃ nirayagāminī paṭipadā…pe… ayaṃ nibbānagāminī paṭipadā’’ti yāthāvato sāsavānāsavakammavibhāgajānanaṃ, 0.khandhāyatanādīnaṃ upādinnānupādinnādianekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca tassa lokassa ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imasmiṃ dhammappabandhe ayaṃ viseso jāyatī’’tiādinā nayena yathābhūtaṃ dhātunānattajānanaṃ, anavasesato sattānaṃ hīnādiajjhāsayādhimuttijānanaṃ, saddhādiindriyānaṃ tikkhamudutājānanaṃ, saṃkilesādīhi saddhiṃ jhānavimokkhādivisesajānanaṃ, sattānaṃ aparimāṇāsu jātīsu tappaṭibandhena saddhiṃ anavasesato pubbenivutthakkhandhasantatijānanaṃ, hīnādivibhāgehi saddhiṃ cutipaṭisandhijānanaṃ, ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā heṭṭhā vuttanayeneva catusaccajānananti imāni bhagavato dasabalañāṇāni avirajjhitvā yathāsakaṃ visayāvagāhanato yathādhippetatthasādhanato ca yathābhūtavuttiyā tathāni avitathāni anaññathāni. Vuttañhetaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง พระญาณทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งเป็นไปในอนุปุพพวิหารสมาบัติทั้งหลาย โดยนัยว่าพึงอยู่ตามลำดับและพึงเข้าตามลำดับในสมาบัติเหล่านี้ คือ ปฐมฌานสมาบัติจนถึงนิโรธสมาบัติ ด้วยอำนาจแห่งการจัดตั้ง การพิจารณา เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งสัมปโยคะตามสมควร เป็นธรรมจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะสำเร็จประโยชน์นั้น อีกอย่างหนึ่ง การรู้เหตุและมิใช่เหตุแห่งผลนั้นๆ ว่า "นี้เป็นเหตุของผลนี้ นี้มิใช่เหตุ" โดยไม่วิปริต, การรู้ความแตกต่างแห่งวิบากของกรรมสมาทานอันแตกต่างกันโดยส่วนมีอดีตเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้นๆ โดยสิ้นเชิงตามความเป็นจริง, การรู้การจำแนกกรรมที่มีอาสวะและไม่มีอาสวะตามความเป็นจริงในขณะที่สัตว์นั้นๆ ก่อกรรมขึ้นนั่นเองว่า "นี้เป็นปฏิปทาที่จะไปสู่นรก...ฯลฯ...นี้เป็นปฏิปทาที่จะไปสู่พระนิพพาน", การรู้ความแตกต่างแห่งธาตุตามความเป็นจริงด้วยนัยเป็นต้นว่า "โลกนั้นมีความเป็นไปต่างๆ มีสภาวะต่างๆ กัน มีสภาวะไม่น้อย คือ ขันธ์ อายตนะ เป็นต้น ที่กรรมอันตัณหาและทิฏฐิยึดครองและที่มิได้ยึดครอง เพราะความที่โลกนี้มีธาตุชื่อนี้ๆ เป็นส่วนมาก ความพิเศษนี้จึงเกิดขึ้นในธรรมสันดานนี้", การรู้อัธยาศัยและอธิมุตติอันทรามเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายโดยสิ้นเชิง, การรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น, การรู้ความพิเศษมีฌานและวิโมกข์เป็นต้น พร้อมด้วยสังกิเลสเป็นต้น, การรู้สันตติแห่งขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในชาติอันประมาณมิได้ของสัตว์ทั้งหลายโดยสิ้นเชิงพร้อมทั้งธรรมที่เกี่ยวเนื่องกัน, การรู้จุติและปฏิสนธิพร้อมทั้งการจำแนกโดยส่วนอันทรามเป็นต้น, การรู้จตุสัจจะด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นว่า "นี้ทุกข์" เป็นต้น, ทศพลญาณเหล่านี้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่คลาดเคลื่อน เป็นธรรมจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะหยั่งลงสู่อารมณ์ของตนๆ และเพราะสำเร็จประโยชน์ตามที่ทรงประสงค์ และเพราะเป็นไปตามความเป็นจริง และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (vibha. 809; a. ni. 10.21).

"ตถาคตในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง" เป็นต้น

Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato.

แม้ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปถึงธรรมที่เป็นจริง

Yathā cetesaṃ ñāṇānaṃ vasena, evaṃ yathāvuttānaṃ satipaṭṭhānasammappadhānavibhāvanañāṇādīnaṃ anantāparimeyyabhedānaṃ anaññasādhāraṇānaṃ paññāvisesānaṃ vasena bhagavā tathāni ñāṇāni āgato adhigatoti tathāgato. Evampi tathāni āgatoti tathāgato.

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงบรรลุถึงพระญาณที่เป็นจริง ด้วยอำนาจแห่งพระญาณเหล่านั้นฉันใด, ก็ฉันนั้นเหมือนกัน พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะทรงบรรลุถึงพระญาณที่เป็นจริง ด้วยอำนาจแห่งปัญญาวิเศษทั้งหลายที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น มีประเภทอันไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ คือ พระญาณที่ทรงจำแนกสติปัฏฐานและสัมมัปปธานเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว แม้ด้วยเหตุนี้ พระองค์ชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปถึงธรรมที่เป็นจริง

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yā sā bhagavato abhijāti abhisambodhi dhammavinayapaññāpanā anupādisesanibbānadhātu, sā tathā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yadatthaṃ lokanāthena abhisambodhi patthitā pavattitā ca, tadatthassa ekantasiddhiyā avisaṃvādanato aviparītatthavuttiyā tathā avitathā anaññathā. Tathā hi ayaṃ bhagavā bodhisattabhūto samatiṃsapāramiparipūraṇādikaṃ vuttappabhedaṃ sabbaṃ buddhattahetuṃ sampādetvā [Pg.132] tusitapure ṭhitova buddhakolāhalaṃ sutvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi ekato sannipatitāhi upasaṅkamitvā –

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า ตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น เป็นอย่างไร? การประสูติ การตรัสรู้พร้อม การบัญญัติพระธรรมวินัย และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นอย่างนั้น (คือเป็นจริง) หมายความว่าอย่างไร? หมายความว่า พระสัมมาสัมโพธิญาณที่พระโลกนาถทรงปรารถนาและทรงบำเพ็ญมาเพื่อประโยชน์ใด, ประโยชน์นั้นสำเร็จโดยส่วนเดียว ไม่คลาดเคลื่อน มีความเป็นไปในอรรถที่ไม่วิปริต ฉะนั้นจึงเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ เมื่อยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ ได้ทรงบำเพ็ญเหตุแห่งความเป็นพระพุทธเจ้าทั้งหมด มีประเภทตามที่กล่าวแล้ว คือ การบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน เป็นต้น ให้บริบูรณ์แล้ว ขณะประทับอยู่ในดุสิตบุรีนั่นเอง ได้ทรงสดับพุทธโกลาหลแล้ว เทวดาจากหมื่นจักรวาลได้มาประชุมพร้อมกันแล้วเข้าไปเฝ้า –

‘‘Kālo deva mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;

Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –

"ข้าแต่พระมหาวีระผู้เป็นเทพยดา บัดนี้เป็นกาลสมควรแล้ว ขอพระองค์จงอุบัติในพระครรภ์ของพระมารดาเถิด ขอพระองค์เมื่อทรงนำหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้น (จากสังสารวัฏ) โปรดตรัสรู้บทอันไม่ตาย (คืออมตนิพพาน) เถิด"

Āyācito uppannapubbanimitto pañca mahāvilokanāni viloketvā ‘‘idānāhaṃ manussayoniyaṃ uppajjitvā abhisambujjhissāmī’’ti āsāḷhipuṇṇamāya sakyarājakule mahāmāyāya deviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā dasa māse devamanussehi mahatā parihārena parihariyamāno visākhapuṇṇamāya paccūsasamaye abhijātiṃ pāpuṇi.

ครั้นทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว บุพพนิมิตปรากฏแล้ว จึงทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะแล้ว (ทรงดำริว่า) "บัดนี้ เราจักอุบัติในกำเนิดมนุษย์แล้วจักตรัสรู้พร้อม" ดังนี้แล้ว จึงทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางเจ้ามหามายาเทวี ในศากยราชตระกูล ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ, ทรงได้รับการคุ้มครองรักษาเป็นอย่างดีจากทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลายด้วยการบริบาลอันยิ่งใหญ่ตลอด ๑๐ เดือน, ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ เวลาใกล้รุ่ง ก็ได้บรรลุถึงการประสูติอันประเสริฐ

Abhijātikkhaṇe panassa paṭisandhiggahaṇakkhaṇe viya dvattiṃsapubbanimittāni pāturahesuṃ. Ayañhi dasasahassī lokadhātu kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, dasasu cakkavāḷasahassesu appamāṇo obhāso phari, tassa taṃ siriṃ daṭṭhukāmā viya jaccandhā cakkhūni paṭilabhiṃsu, badhirā saddaṃ suṇiṃsu. Mūgā samālapiṃsu, khujjā ujugattā ahesuṃ, paṅgulā padasā gamanaṃ paṭilabhiṃsu, bandhanagatā sabbasattā andubandhanādīhi mucciṃsu, sabbanirayesu aggi nibbāyi, pettivisaye khuppipāsā vūpasami, tiracchānānaṃ bhayaṃ nāhosi, sabbasattānaṃ rogo vūpasami, sabbasattā piyaṃvadā ahesuṃ, madhurenākārena assā hasiṃsu, vāraṇā gajjiṃsu, sabbatūriyāni sakaṃ sakaṃ ninnādaṃ muñciṃsu, aghaṭṭitāni eva manussānaṃ hatthūpagādīni ābharaṇāni madhurenākārena raviṃsu, sabbadisā vippasannā ahesuṃ, sattānaṃ sukhaṃ uppādayamāno mudusītalavāto vāyi, akālamegho vassi, pathavitopi udakaṃ ubbhijjitvā vissandi, pakkhino ākāsagamanaṃ vijahiṃsu, nadiyo asandamānā aṭṭhaṃsu, mahāsamudde madhuraṃ udakaṃ ahosi, upakkilesavimutte sūriye dissamāne eva ākāsagatā sabbā jotiyo jaliṃsu, ṭhapetvā arūpāvacare deve avasesā sabbe devā sabbepi nerayikā dissamānarūpā ahesuṃ, tarukuṭṭakavāṭaselādayo anāvaraṇabhūtā ahesuṃ, sattānaṃ cutūpapātā nāhesuṃ, sabbaṃ aniṭṭhagandhaṃ abhibhavitvā dibbagandho vāyi, sabbe phalūpagā rukkhā phaladharā sampajjiṃsu, mahāsamuddo [Pg.133] sabbatthakameva pañcavaṇṇehi padumehi sañchannatalo ahosi, thalajajalajādīni sabbapupphāni pupphiṃsu, rukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhapadumāni, latāsu latāpadumāni pupphiṃsu, mahītale silātalāni bhinditvā uparūpari satta satta hutvā daṇḍapadumāni nāma nikkhamiṃsu, ākāse olambakapadumāni nibbattiṃsu, samantato pupphavassaṃ vassi, ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, sakaladasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷaṃ viya uppīḷetvā baddhamālākalāpo viya alaṅkatappaṭiyattaṃ mālāsanaṃ viya ca ekamālāmālinī vipphurantavāḷabījanī pupphadhūpagandhaparivāsitā paramasobhaggappattā ahosi, tāni ca pubbanimittāni upari adhigatānaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ nimittabhūtāni eva ahesuṃ. Evaṃ anekacchariyapātubhāvappaṭimaṇḍitā cāyaṃ abhijāti yadatthaṃ anena abhisambodhi patthitā, tassā abhisambodhiyā ekantasiddhiyā tathāva ahosi avitathā anaññathā.

ก็ในขณะแห่งการประสูติของพระองค์ บุพพนิมิต ๓๒ ประการได้ปรากฏขึ้นเหมือนในขณะแห่งการถือปฏิสนธิ ด้วยว่าหมื่นโลกธาตุนี้ได้หวั่นไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น และกัมปนาท, ในจักรวาลทั้งหนึ่งหมื่น แสงสว่างอันประมาณมิได้ได้แผ่ไป, คนตาบอดแต่กำเนิดได้ดวงตาคืนมาประหนึ่งว่าปรารถนาจะเห็นพระสิริของพระองค์นั้น, คนหูหนวกได้ยินเสียง, คนใบ้พูดได้, คนค่อมมีกายตรง, คนง่อยเดินได้ด้วยเท้า, สัตว์ทั้งปวงผู้ถูกจองจำได้หลุดพ้นจากเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้น, ไฟในนรกทั้งปวงดับ, ความหิวและความกระหายในเปรตวิสัยสงบระงับ, ภัยของสัตว์เดรัจฉานไม่มี, โรคของสัตว์ทั้งปวงสงบระงับ, สัตว์ทั้งปวงกล่าวถ้อยคำอันเป็นที่รัก, ม้าทั้งหลายร้องด้วยอาการอันไพเราะ, ช้างทั้งหลายร้องก้อง, ดนตรีทั้งปวงบรรเลงเสียงของตนๆ, เครื่องประดับของมนุษย์มีกำไลมือเป็นต้นแม้ไม่ได้กระทบกันก็ส่งเสียงไพเราะ, ทิศทั้งปวงปลอดโปร่ง, ลมอ่อนเย็นพัดมาทำให้เกิดความสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย, เมฆตั้งขึ้นในเวลาที่ไม่ใช่กาลแล้วฝนก็ตก, แม้จากแผ่นดิน น้ำก็ผุดขึ้นไหลไป, นกทั้งหลายละการไปในอากาศ, แม่น้ำทั้งหลายหยุดนิ่งไม่ไหล, ในมหาสมุทร น้ำกลายเป็นน้ำจืด, เมื่อพระอาทิตย์ปราศจากมลทินปรากฏอยู่ ดวงดาวทั้งปวงในอากาศก็ส่องสว่าง, เว้นเทวดาในอรูปาวจรแล้ว เทวดาที่เหลือทั้งหมดและสัตว์นรกทั้งปวงก็ปรากฏรูปให้เห็นกันได้, สิ่งกีดขวางมีต้นไม้ ฝาเรือน ประตู และภูเขาเป็นต้นไม่มี, การจุติและการอุบัติของสัตว์ทั้งหลายไม่มี, กลิ่นทิพย์ฟุ้งไปครอบงำกลิ่นที่ไม่น่าปรารถนาทั้งปวง, ต้นไม้ที่ให้ผลทั้งปวงก็มีผลดก, พื้นผิวของมหาสมุทรทั้งหมดถูกปกคลุมด้วยดอกบัวห้าสี, ดอกไม้ทั้งปวงมีดอกไม้บกและดอกไม้น้ำเป็นต้นบานสะพรั่ง, ที่ลำต้นของต้นไม้มีดอกบัวลำต้น, ที่กิ่งมีดอกบัวกิ่ง, ที่เถามีดอกบัวเถาบานสะพรั่ง, ดอกบัวก้านชื่อว่าทัณฑปทุมทะลุพื้นดินและพื้นศิลาขึ้นมาซ้อนกันเป็นชั้นๆ ชั้นละเจ็ดดอก, ดอกบัวห้อยย้อยเกิดขึ้นในอากาศ, ฝนดอกไม้ตกลงมาโดยรอบ, ดนตรีทิพย์บรรเลงในอากาศ, หมื่นโลกธาตุทั้งสิ้นได้ถึงความงดงามอย่างยิ่ง ประดับประดาด้วยพวงมาลัยหนึ่งเดียว มีพัดวาลวีชนีที่โบกสะบัด อบอวลด้วยกลิ่นดอกไม้และของหอม ประหนึ่งพวงมาลัยที่ร้อยไว้หลวมๆ ประหนึ่งช่อมาลัยที่มัดไว้แน่น และประหนึ่งอาสนะดอกไม้ที่ตกแต่งไว้พร้อมแล้ว, และบุพพนิมิตเหล่านั้นเป็นนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษมากมายที่จะได้บรรลุในเบื้องหน้า, ด้วยประการฉะนี้ การประสูติอันประเสริฐนี้ อันประดับด้วยการปรากฏแห่งสิ่งอัศจรรย์มากมาย ซึ่งพระองค์ทรงปรารถนาพระโพธิญาณเพื่อประโยชน์ใด การตรัสรู้นั้นก็เป็นจริง ไม่เป็นเท็จ ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะความสำเร็จโดยส่วนเดียวแห่งพระโพธิญาณนั้น

Tathā ye buddhaveneyyā bodhaneyyabandhavā, te sabbepi anavasesato sayameva bhagavatā vinītā. Ye ca sāvakaveneyyā dhammaveneyyā ca, tepi sāvakādīhi vinītā vinayaṃ gacchanti gamissanti cāti yadatthaṃ bhagavatā abhisambodhi abhipatthitā, tadatthassa ekantasiddhiyā abhisambodhi tathā avitathā anaññathā.

อนึ่ง พุทธเวไนยสัตว์ผู้เป็นญาติอันพึงตรัสรู้ได้เหล่าใดมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้วด้วยพระองค์เองโดยสิ้นเชิง ส่วนสาวกเวไนยสัตว์และธรรมเวไนยสัตว์เหล่าใดมีอยู่ แม้สัตว์เหล่านั้นก็ได้รับการแนะนำจากพระสาวกเป็นต้น กำลังเข้าถึงและจักเข้าถึงวินัย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนาพระโพธิญาณเพื่อประโยชน์ใด การตรัสรู้นั้นก็เป็นจริง ไม่เป็นเท็จ ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะความสำเร็จโดยส่วนเดียวแห่งประโยชน์นั้น

Apica yassa yassa ñeyyadhammassa yo yo sabhāvo bujjhitabbo, so so hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya āvajjanamattappaṭibaddhena attano ñāṇena aviparītaṃ anavasesato bhagavatā abhisambuddhoti evampi abhisambodhi tathā avitathā anaññathā.

อีกประการหนึ่ง สภาวะใดๆ แห่งเญยยธรรมใดๆ อันพึงรู้แจ้ง สภาวะนั้นๆ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรู้แจ้งแล้วโดยสิ้นเชิง ไม่วิปริต ด้วยพระญาณของพระองค์อันเนื่องมาจากการน้อมพระทัยไปเท่านั้น เปรียบดังผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ แม้ด้วยเหตุนี้ การตรัสรู้นั้นก็เป็นจริง ไม่เป็นเท็จ ไม่เป็นอย่างอื่น

Tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ tathā tathā desetabbappakāraṃ tesaṃ tesañca sattānaṃ āsayānusayacaritādhimuttiṃ sammadeva oloketvā dhammataṃ avijahanteneva paññattinayavohāramaggaṃ anatidhāvanteneva ca dhammataṃ vibhāvantena yathāparādhaṃ yathājjhāsayaṃ yathādhammañca anusāsantena bhagavatā veneyyā vinītā ariyabhūmiṃ sampāpitāti dhammavinayapaññāpanāpissa tadatthasiddhiyā yathābhūtavuttiyā ca tathā avitathā anaññathā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอัธยาศัย อนุสัย จริต และอธิมุตติของสัตว์เหล่านั้นๆ โดยชอบแล้ว ทรงแสดงธรรมตามสมควรแก่ธรรมเหล่านั้นๆ โดยประการนั้นๆ โดยไม่ทรงละธรรมดา ไม่ทรงก้าวล่วงแนวทางแห่งบัญญัติและโวหาร ทรงจำแนกธรรมดา ทรงพร่ำสอนตามความผิด ตามอัธยาศัย และตามธรรม เวไนยสัตว์ทั้งหลายจึงได้รับการแนะนำให้บรรลุถึงอริยภูมิ แม้การบัญญัติพระธรรมวินัยของพระองค์ก็เป็นจริง ไม่เป็นเท็จ ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะความสำเร็จแห่งประโยชน์นั้นและเพราะเป็นไปตามความเป็นจริง

Tathā [Pg.134] yā sā bhagavatā anuppattā pathaviyādiphassavedanādirūpārūpasabhāvavinimuttā lujjanabhāvābhāvato lokasabhāvātītā tamasā visaṃsaṭṭhattā kenaci anobhāsanīyā lokasabhāvābhāvato eva gatiādibhāvarahitā appatiṭṭhā anārammaṇā amatamahānibbānadhātu khandhasaṅkhātānaṃ upādīnaṃ lesamattassapi abhāvato anupādisesāti vuccati, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

อนึ่ง พระอมตมหานิพพานธาตุใด ที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงบรรลุแล้ว ซึ่งพ้นจากสภาวะแห่งรูปและอรูป มีปฐวีธาตุ ผัสสะ เวทนา เป็นต้น, ก้าวล่วงสภาวะแห่งโลกเพราะไม่มีสภาวะแห่งการแตกสลาย, ใครๆ ไม่สามารถทำให้สว่างได้เพราะไม่ระคนด้วยตมัส (ความมืด), ปราศจากสภาวะมีคติเป็นต้นเพราะไม่มีสภาวะแห่งโลก, ไม่มีที่ตั้งอาศัย, ไม่มีอารมณ์, เรียกว่า อนุปาทิเสสนิพพาน เพราะไม่มีแม้เศษเล็กน้อยแห่งอุปาทานที่เรียกว่าขันธ์เหลืออยู่, ซึ่งอาศัยพระนิพพานธาตุนั้น พระองค์จึงตรัสไว้ว่า –

‘‘Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo na tejo na vāyo na ākāsānañcāyatanaṃ na viññāṇañcāyatanaṃ na ākiñcaññāyatanaṃ na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nāyaṃ loko na paro loko na ca ubho candimasūriyā, tatrāpāhaṃ, bhikkhave, neva āgatiṃ vadāmi na gatiṃ na ṭhitiṃ na cutiṃ na upapattiṃ, appatiṭṭhaṃ appavattaṃ anārammaṇamevetaṃ, esevanto dukkhassā’’ti (udā. 71).

“ภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่, ในอายตนะนั้น ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ ไม่มีไฟ ไม่มีลม, ไม่มีอากาสานัญจายตนะ ไม่มีวิญญาณัญจายตนะ ไม่มีอากิญจัญญายตนะ ไม่มีเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ไม่มีโลกนี้ ไม่มีโลกอื่น ไม่มีทั้งพระจันทร์และพระอาทิตย์. ภิกษุทั้งหลาย ในอายตนะนั้น เราไม่กล่าวว่ามีการมา ไม่มีการไป ไม่มีการตั้งอยู่ ไม่มีการจุติ ไม่มีการอุบัติ, อายตนะนั้นไม่มีที่ตั้งอาศัย ไม่เป็นไป ไม่มีอารมณ์, นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์”

Sā sabbesampi upādānakkhandhānaṃ atthaṅgamo, sabbasaṅkhārānaṃ samatho, sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggo, sabbadukkhānaṃ vūpasamo, sabbālayānaṃ samugghāto, sabbavaṭṭānaṃ upacchedo, accantasantilakkhaṇoti yathāvuttasabhāvassa kadācipi avisaṃvādanato tathā avitathā anaññathā. Evametā abhijātiādikā tathā gato upagato adhigato paṭipanno pattoti tathāgato. Evaṃ bhagavā tathā gatoti tathāgato.

ธรรมชาตินั้นเป็นที่ดับไปแห่งอุปาทานขันธ์ทั้งปวง เป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สงบระงับทุกข์ทั้งปวง เป็นที่ถอนขึ้นโดยสิ้นเชิงซึ่งอาลัยทั้งปวง เป็นที่ตัดขาดวัฏฏะทั้งปวง มีความสงบอย่างยิ่งเป็นลักษณะ เพราะเหตุที่สภาวะที่กล่าวแล้วอย่างนี้ไม่ผิดพลาดเลยแม้แต่ครั้งเดียว จึงเป็นจริงอย่างนั้น ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ด้วยประการฉะนี้ พระตถาคตเสด็จไปแล้ว เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้ว ปฏิบัติแล้ว ถึงแล้วซึ่งธรรมะมีอภิชาติเป็นต้นเหล่านี้โดยชอบ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้วโดยชอบ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต

Kathaṃ tathāvidhoti tathāgato? Yathāvidhā purimakā sammāsambuddhā, ayampi bhagavā tathāvidho. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathāvidhā te bhagavanto maggasīlena phalasīlena sabbenapi lokiyalokuttarasīlena, maggasamādhinā phalasamādhinā sabbenapi lokiyalokuttarasamādhinā, maggapaññāya phalapaññāya sabbāyapi lokiyalokuttarapaññāya, devasikaṃ valañjitabbehi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattivihārehi, tadaṅgavimuttiyā, vikkhambhanavimuttiyā, samucchedavimuttiyā, paṭippassaddhivimuttiyā, nissaraṇavimuttiyāti saṅkhepato. Vitthārato pana anantāparimāṇabhedehi acinteyyānubhāvehi sakalasabbaññuguṇehi, ayampi [Pg.135] amhākaṃ bhagavā tathāvidho. Sabbesañhi sammāsambuddhānaṃ āyuvemattaṃ, sarīrappamāṇavemattaṃ, kulavemattaṃ, dukkaracariyāvemattaṃ, rasmivemattanti, imehi pañcahi vemattehi siyā vemattaṃ, na pana sīlavisuddhiyādīsu visuddhīsu samathavipassanāpaṭipattiyaṃ attanā paṭiladdhaguṇesu ca kiñci nānākaraṇaṃ atthi. Atha kho majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya aññamaññaṃ nibbisesā te buddhā bhagavanto. Tasmā yathāvidhā purimakā sammāsambuddhā, ayampi bhagavā tathāvidho. Evaṃ tathāvidhoti tathāgato. Vidhattho cettha gatasaddo, tathā hi lokiyā vidhayuttagatasadde pakāratthe vadanti.

ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงมีสภาพเช่นนั้น เป็นอย่างไร? คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ มีสภาพเช่นใด แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็มีสภาพเช่นนั้น มีความหมายว่าอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงสมบูรณ์ด้วยมรรคศีล ผลศีล โลกิยโลกุตรศีลทั้งหมด, ด้วยมรรคสมาธิ ผลสมาธิ โลกิยโลกุตรสมาธิทั้งหมด, ด้วยมรรคปัญญา ผลปัญญา โลกิยโลกุตรปัญญาทั้งหมด, ด้วยสมาปัตติวิหารสองล้านสี่แสนโกฏิที่พึงทรงใช้สอยทุกวัน, ด้วยตทังควิมุตติ วิกขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ โดยย่อ ส่วนโดยพิสดาร ทรงสมบูรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตคุณทั้งสิ้น ซึ่งมีประเภทหาที่สุดมิได้ประมาณมิได้ มีอานุภาพอันใครๆ ไม่พึงคิดได้ แม้พระผู้มีพระภาคของเราพระองค์นี้ก็มีสภาพเช่นนั้น จริงอยู่ สำหรับพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวง ความแตกต่างกันพึงมีได้ด้วยความแตกต่าง ๕ ประการเหล่านี้ คือ ความแตกต่างกันแห่งพระชนมายุ, ความแตกต่างกันแห่งประมาณพระสรีระ, ความแตกต่างกันแห่งพระสกุล, ความแตกต่างกันแห่งทุกกรกิริยา, และความแตกต่างกันแห่งพระรัศมี แต่ความแตกต่างกันแม้เล็กน้อยก็ไม่มีในวิสุทธิทั้งหลายมีศีลวิสุทธิเป็นต้น ในสมถวิปัสสนาปฏิปทา และในคุณที่ทรงบรรลุด้วยพระองค์เอง โดยที่แท้ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเหล่านั้นไม่แตกต่างกันและกันเลย เปรียบเหมือนทองคำที่แตกตรงกลาง เพราะเหตุนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ มีสภาพเช่นใด แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ก็มีสภาพเช่นนั้น ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงมีสภาพเช่นนั้น และในคำนี้ คตศัพท์ มีอรรถว่า วิธ (ประเภท) จริงอยู่ นักปราชญ์ทางโลกกล่าวคำว่า วิธ, ยุตฺต, และ คต ในอรรถว่า ปการ (ประเภท)

Kathaṃ tathā pavattitoti tathāgato? Anaññasādhāraṇena iddhānubhāvena samannāgatattā atthappaṭisambhidādīnaṃ ukkaṃsapāramippattiyā anāvaraṇañāṇappaṭilābhena ca bhagavato kāyappavattiyādīnaṃ katthaci paṭighātābhāvato yathā ruci tathā gataṃ gati gamanaṃ kāyavacīcittappavatti etassāti tathāgato. Evaṃ tathā pavattitoti tathāgato.

ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงยัง (กาย วาจา ใจ) ให้เป็นไปโดยชอบ เป็นอย่างไร? เพราะทรงประกอบด้วยอิทธานุภาพอันไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) เพราะทรงถึงความเป็นเลิศแห่งบารมีในอัตถปฏิสัมภิทาเป็นต้น และเพราะทรงได้อนาวรณญาณ ความเป็นไปแห่งพระกายเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคจึงไม่มีการกระทบกระทั่งในที่ไหนๆ การไป การเคลื่อนไหว คือความเป็นไปแห่งกาย วาจา และใจ ของพระองค์นั้น เป็นไปโดยชอบตามความพอพระทัย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงยัง (กาย วาจา ใจ) ให้เป็นไปโดยชอบ

Kathaṃ tathehi agatoti tathāgato? Bodhisambhārasambharaṇe tappaṭipakkhappavattisaṅkhātaṃ natthi etassa gatanti agato. So panassa agatabhāvo maccheradānapāramiādīsu aviparītaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇādinayappavattehi ñāṇehīti tathehi ñāṇehi agatoti tathāgato.

ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาด้วยญาณทั้งหลายอันเป็นจริง เป็นอย่างไร? ในการสั่งสมโพธิสมภาร การไป คือความเป็นไปอันเป็นข้าศึกต่อโพธิสมภารนั้น ไม่มีแก่พระญาณนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อคต (ไม่ไป) ก็ความเป็นอคตะของพระญาณนั้น (เกิด) ด้วยญาณทั้งหลายอันเป็นไปโดยนัยมีการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์โดยไม่วิปริตในทานบารมีที่ปราศจากความตระหนี่เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อคต (เสด็จมา) ด้วยญาณทั้งหลายอันเป็นจริงเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต

Atha vā kilesābhisaṅkhārappavattisaṅkhātaṃ khandhappavattisaṅkhātameva vā pañcasupi gatīsu gataṃ gamanaṃ etassa natthīti agato. Saupādisesaanupādisesanibbānappattiyā svāyamassa agatabhāvo tathehi ariyamaggañāṇehīti evampi bhagavā tathehi agatoti tathāgato.

อีกอย่างหนึ่ง การไป คือความเป็นไปแห่งกิเลสอภิสังขาร หรือคือความเป็นไปแห่งขันธ์ในคติทั้ง ๕ ไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อคต (ไม่ไป) เพราะการบรรลุสอุปาทิเสสนิพพานและอนุปาทิเสสนิพพาน ความเป็นอคตะของพระองค์นี้ (เกิด) ด้วยอริยมรรคญาณทั้งหลายอันเป็นจริง แม้ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาด้วย (ญาณ) ทั้งหลายอันเป็นจริง

Kathaṃ tathā gatabhāvena tathāgato? Tathā gatabhāvenāti ca tathāgatassa sabbhāvena atthitāyāti attho. Ko panesa tathāgato, yassa atthitāya bhagavā tathāgatoti vuccatīti? Saddhammo. Saddhammo hi ariyamaggo tāva yathā yuganaddhasamathavipassanābalena anavasesato kilesapakkhaṃ samūhanantena samucchedappahānavasena gantabbaṃ[Pg.136], tathā gato. Phaladhammo yathā attano maggānurūpaṃ paṭippassaddhipahānavasena gantabbaṃ, tathā gato pavatto. Nibbānadhammo pana yathā gato paññāya paṭividdho sakalavaṭṭadukkhavūpasamāya sampajjati, buddhādīhi tathā gato sacchikatoti tathāgato. Pariyattidhammopi yathā purimabuddhehi suttageyyādivasena pavattiādippakāsanavasena ca veneyyānaṃ āsayādianurūpaṃ pavattito, amhākampi bhagavatā tathā gato gadito pavattitoti vā tathāgato. Yathā bhagavatā desito, tathā bhagavato sāvakehi gato avagatoti tathāgato. Evaṃ sabbopi saddhammo tathāgato. Tenāha sakko devānamindo – ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, dhammaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti (khu. pā. 6.17; su. ni. 240). Svāssa atthīti bhagavā tathāgato.

ชื่อว่าตถาคต เพราะมีภาวะที่เสด็จไปแล้วโดยชอบ เป็นอย่างไร? คำว่า "ตถา คตภาเวน" มีความหมายว่า เพราะความมีอยู่ คือความมีอยู่จริงของตถาคตะ ก็ตถาคตะนี้คืออะไร ซึ่งเพราะความมีอยู่ของสิ่งนั้น พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่าตถาคต? คือสัทธรรม จริงอยู่ สัทธรรมคืออริยมรรคก่อนอื่น พึงบรรลุด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาที่เป็นคู่กัน กำจัดหมู่กิเลสโดยไม่เหลือด้วยสมุจเฉทปหานฉันใด ก็เสด็จไปแล้วฉันนั้น ผลธรรมพึงบรรลุตามสมควรแก่มรรคของตนด้วยปฏิปัสสัทธิปหานฉันใด ก็เป็นไปแล้วฉันนั้น ส่วนนิพพานธรรม อันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงแทงตลอดแล้วด้วยปัญญา ย่อมสำเร็จเพื่อความสงบระงับวัฏทุกข์ทั้งสิ้นฉันใด ก็ทรงทำให้แจ้งแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต แม้ปริยัติธรรม อันพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงประกาศแล้วโดยนัยเป็นสุตตะ เคยยะ เป็นต้น และโดยนัยเป็นการแสดงความเป็นไปเป็นต้น ตามสมควรแก่อัธยาศัยเป็นต้นของเวไนยสัตว์ฉันใด แม้พระผู้มีพระภาคของเราก็ทรงตรัส ทรงประกาศแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต หรือพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วฉันใด พระสาวกของพระผู้มีพระภาคก็รู้ เข้าใจแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต ด้วยประการฉะนี้ สัทธรรมทั้งหมดชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอนอบน้อมพระธรรมอันเป็นตถาคตะ ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี" สัทธรรมนั้นมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต

Yathā ca dhammo, evaṃ ariyasaṅghopi yathā attahitāya parahitāya ca paṭipannehi suvisuddhaṃ pubbabhāgasamathavipassanāpaṭipadaṃ purakkhatvā tena tena maggena gantabbaṃ, taṃ taṃ tathā gatoti tathāgato. Yathā vā bhagavatā saccapaṭiccasamuppādādayo desitā, tathāva buddhattā tathā gadanato ca tathāgato. Tenāha sakko devarājā – ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, saṅghaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti. Svāssa sāvakabhūto atthīti bhagavā tathāgato. Evaṃ tathāgatabhāvena tathāgatoti.

พระธรรมเป็นตถาคตฉันใด แม้พระอริยสงฆ์ก็เป็นตถาคตฉันนั้น คือ อันผู้ปฏิบัติตนเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น กระทำปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นคือสมถะและวิปัสสนาอันบริสุทธิ์ยิ่งให้เป็นเบื้องหน้าแล้ว พึงบรรลุผลนั้นๆ ด้วยมรรคนั้นๆ ฉันใด ก็ไปแล้วโดยชอบฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าตถาคต อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมมีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้นไว้ฉันใด ก็ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงรู้แจ้งฉันนั้น และเพราะตรัสบอกฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะเทวราชจึงตรัสว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอนอบน้อมพระสงฆ์ผู้เป็นตถาคตะ ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี" พระสงฆ์นั้นผู้เป็นสาวกของพระองค์มีอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าตถาคต ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะมีภาวะแห่งตถาคตะ

Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattakameva, sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya. Idañhi tathāgatapadaṃ mahatthaṃ mahāgatikaṃ mahāvisayaṃ, tassa appamādapadassa viya tepiṭakampi buddhavacanaṃ yuttito atthabhāvena āharanto ‘‘atitthena dhammakathiko pakkhando’’ti na vattabboti.

แม้คำนี้ก็เป็นเพียงการกล่าวเริ่มต้นในการแสดงความเป็นตถาคตของพระตถาคตเท่านั้น แต่โดยประการทั้งปวง มีเพียงพระตถาคตเท่านั้นที่จะพรรณนาความเป็นตถาคตของพระตถาคตได้ จริงอยู่ บทว่าตถาคตนี้มีอรรถใหญ่ มีความเป็นไปใหญ่ มีขอบเขตใหญ่ เพราะมีขอบเขตใหญ่เหมือนบทว่าอัปปมาทะนั้น พระธรรมกถึกผู้นำมาซึ่งพุทธวจนะแม้คือพระไตรปิฎกโดยนัยแห่งอรรถตามสมควร ไม่ควรถูกกล่าวว่า "เป็นผู้แล่นไปในที่ไม่ใช่ที่" ดังนี้

Tatthetaṃ vuccati –

ในบทว่าตถาคตนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Yatheva loke purimā mahesino,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā.

พระมเหสีทั้งหลายแต่ก่อนในโลก คือพระมุนีทั้งหลาย บรรลุความเป็นพระสัพพัญญูแล้ว เสด็จมาแล้วในโลกนี้ฉันใด พระศากยมุนีพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระจักษุจึงถูกเรียกว่า ตถาคต

‘‘Pahāya [Pg.137] kāmādimale asesato,Samādhiñāṇehi yathā gatā jinā;

Purātanā sakyamunī jutindharo,Tathā gato tena tathāgato mato.

พระชินเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน ทรงละมลทินมีกามเป็นต้นโดยสิ้นเชิง ด้วยสมาธิและญาณ เสด็จไปแล้วฉันใด พระศากยมุนีผู้ทรงไว้ซึ่งพระรัศมี ก็เสด็จไปแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงทราบกันว่า พระองค์คือตถาคต

‘‘Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

Sayambhuñāṇena jinoyamāgato,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

พระชินเจ้าพระองค์นี้ ทรงมาถึงแล้วซึ่งลักษณะอันแท้จริงของธาตุ อายตนะ เป็นต้น โดยการจำแนกสภาวะและสามัญลักษณะด้วยพระสยัมภูญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้ประเสริฐแห่งศากยวงศ์จึงถูกเรียกว่า ตถาคต

‘‘Tathāni saccāni samantacakkhunā,Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

Anaññaneyyā nayato vibhāvitā,Tathā gato tena jino tathāgato.

เพราะเหตุที่พระผู้มีสมันตจักษุ ทรงทำให้แจ้งแล้วซึ่งสัจจะทั้งหลายอันเป็นของแท้ และซึ่งอิทัปปัจจยตา (ปฏิจจสมุปบาท) โดยประการทั้งปวง ด้วยนัยที่มิได้ทรงเรียนรู้จากผู้อื่น เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าจึงชื่อว่าเสด็จไปแล้วอย่างนั้น (ตถาคต)

‘‘Anekabhedāsupi lokadhātusu,Jinassa rūpāyatanādigocare;

Vicittabhede tathameva dassanaṃ,Tathāgato tena samantalocano.

ในโลกธาตุทั้งหลายแม้มีประเภทต่างๆ กัน ในอารมณ์มีรูปายตนะเป็นต้นอันมีประเภทวิจิตร การเห็นของพระชินเจ้าเป็นไปโดยแท้จริงทีเดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระเนตรเห็นรอบจึงชื่อว่า ตถาคต

‘‘Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,Karoti vācāya nurūpamattano;

Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,Tathāgato tenapi lokanāyako.

และเพราะเหตุที่พระองค์ตรัสธรรมตามความเป็นจริงเท่านั้น ทรงกระทำทางพระวรกายให้สมควรแก่พระวาจาของพระองค์ ทรงครอบงำโลกด้วยพระคุณทั้งหลายแล้วเป็นไปอยู่ แม้เพราะเหตุนั้น พระโลกนายกจึงชื่อว่า ตถาคต

‘‘Tathā pariññāya tathāya sabbaso,Avedi lokaṃ pabhavaṃ atikkami;

Gato ca paccakkhakiriyāya nibbutiṃ,Arīyamaggañca gato tathāgato.

พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกและเหตุเกิดของโลกโดยประการทั้งปวงด้วยปริญญาอันแท้จริง ทรงก้าวล่วงแล้ว เสด็จไปถึงพระนิพพานด้วยการทำให้แจ้ง และเสด็จไปแล้วสู่อริยมรรค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตถาคต

‘‘Tathā paṭiññāya tathāya sabbaso,Hitāya lokassa yatoyamāgato;

Tathāya nātho karuṇāya sabbadā,Gato ca tenāpi jino tathāgato.

เพราะเหตุที่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่งเสด็จมาแล้วนี้ เพื่อประโยชน์แก่โลกโดยประการทั้งปวง ด้วยพระปฏิญญาอันแท้จริง และเสด็จดำเนินไป (เพื่อประโยชน์แก่โลก) ด้วยพระกรุณาอันแท้จริงในกาลทุกเมื่อ แม้เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าจึงชื่อว่า ตถาคต

‘‘Tathāni [Pg.138] ñāṇāni yatoyamāgato,Yathāsabhāvaṃ visayāvabodhato;

Tathābhijātippabhutī tathāgato,Tadatthasampādanato tathāgato.

เพราะเหตุที่พระองค์เสด็จมาถึงแล้วซึ่งญาณทั้งหลายอันเป็นของแท้ ด้วยการตรัสรู้อารมณ์ตามสภาวะของมัน พระองค์จึงชื่อว่า ตถาคต, ทรงดำเนินไปสู่อภิชาติเป็นต้นอันเป็นของแท้ จึงชื่อว่า ตถาคต, และเพราะทรงยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ จึงชื่อว่า ตถาคต

‘‘Yathāvidhā te purimā mahesino,Tathāvidhoyampi tathā yathāruci;

Pavattavācā tanucittabhāvato,Tathāgato vuccati aggapuggalo.

พระมเหสีทั้งหลายในกาลก่อนทรงเป็นเช่นใด แม้พระองค์นี้ก็ทรงเป็นเช่นนั้น และเพราะทรงมีความเป็นผู้มีวาจา กาย และจิตเป็นไปตามพระประสงค์ (ตรัสอย่างใด ทำอย่างนั้น) ฉันนั้น พระอัครบุคคลจึงถูกเรียกว่า ตถาคต

‘‘Sambodhisambhāravipakkhato pure,Gataṃ na saṃsāragatampi tassa vā;

Na catthi nāthassa bhavantadassino,Tathehi tasmā agato tathāgato.

สำหรับพระผู้เป็นที่พึ่ง ผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งภพ การดำเนินไปอันเป็นข้าศึกต่อโพธิสมภารในกาลก่อนมิได้มี หรือการดำเนินไปในสงสารก็มิได้มีอีก เพราะเหตุอันเป็นจริงเหล่านั้น พระองค์จึงชื่อว่า อคโต (ผู้ไม่ไปสู่ภพอีก) และ ตถาคต

‘‘Tathāgato dhammavaro mahesinā,Yathā pahātabbamalaṃ pahīyati;

Tathāgato ariyagaṇopi satthuno,Tathāgato tena samaṅgibhāvato’’ti.

พระธรรมอันประเสริฐได้มาถึงแล้วแก่พระมเหสีฉันใด มลทินที่ควรละก็ถูกละแล้วฉันนั้น แม้หมู่พระอริยเจ้าก็ได้มาถึงแล้วแก่พระศาสดาฉันนั้น เพราะเหตุที่ทรงพรั่งพร้อมด้วยธรรมและหมู่พระอริยเจ้านั้น พระองค์จึงชื่อว่า ตถาคต ดังนี้

Mahiddhikatāti paramena cittavasībhāvena ca iddhividhayogena dhammānubhāvaññathattanipphādanasamatthatāsaṅkhātāya mahatiyā iddhiyā samannāgamo mahiddhikatā. Cirakālasambhūtena suvidūrappaṭipakkhena icchitatthanipphattihetubhūtena mahājutikena puññatejena samannāgamo mahānubhāvatā. Yatrāti acchariyapasaṃsākotuhalahāsapasādiko paccattatthe nipāto. Tena yuttattā vijāyissatīti anāgatakālavacanaṃ, attho pana atītakāloyeva. Ayañhettha attho – yā hi nāma ayaṃ suppavāsā tathā dukkhanimuggā kicchāpannā bhagavato vacanasamakālameva sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyīti. Attamanoti sakamano, bhagavati pasādena kilesarahitacittoti attho. Kilesapariyuṭṭhitañhi cittaṃ vase avattanato attamanoti na sakkā vattunti. Attamanoti vā pītisomanassehi gahitamano. Pamuditoti pāmojjena [Pg.139] yutto. Pītisomanassajātoti jātabalavapītisomanasso. Athāti pacchā, tato katipāhassa accayena. Sattabhattānīti sattasu divasesu dātabbabhattāni. Svātanāyāti svātanapuññatthaṃ, yaṃ sve buddhappamukhassa saṅghassa dānavasena payirupāsanavasena ca bhavissati puññaṃ tadatthaṃ.

คำว่า "มีฤทธิ์มาก" (มหิทธิกตา) คือ การถึงพร้อมด้วยฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ อันได้แก่ความสามารถในการบันดาลให้สภาวะของธรรมทั้งหลายเป็นอย่างอื่นได้ ด้วยความเป็นผู้มีจิตใจอันชำนาญอย่างยิ่งและด้วยการประกอบอิทธิวิธ. คำว่า "มีอานุภาพมาก" (มหานุภาวตา) คือ การถึงพร้อมด้วยเตโชแห่งบุญอันมีรุ่งเรืองยิ่งใหญ่ ซึ่งสั่งสมมาเป็นเวลานาน มีธรรมฝ่ายตรงข้ามอันห่างไกลยิ่ง เป็นเหตุให้สำเร็จประโยชน์ที่ปรารถนา. คำว่า "ยตฺร" เป็นนิบาตใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ แสดงความอัศจรรย์ การสรรเสริญ ความตื่นเต้นยินดี ความร่าเริง ความเลื่อมใส เป็นต้น เพราะประกอบด้วยนิบาตนั้น จึงใช้กาลอนาคตว่า "วิชายิสฺสติ" (จักคลอด) แต่พึงเห็นอรรถว่าเป็นกาลอดีต. ในที่นี้มีอรรถดังนี้: "น่าอัศจรรย์จริงหนอ นางสุปปวาสาผู้นี้จมอยู่ในทุกข์ถึงเพียงนั้น ได้รับความลำบากถึงเพียงนั้น พอสิ้นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ก็เป็นผู้มีความสุข ไม่มีโรค คลอดบุตรผู้ไม่มีโรคแล้ว". คำว่า "มีใจยินดี" (อัตตมโน) คือ มีใจเป็นของตน อธิบายว่า มีจิตปราศจากกิเลสด้วยความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ จิตที่ถูกกิเลสครอบงำ ย่อมไม่อาจกล่าวได้ว่า "มีใจยินดี" เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ. อีกอย่างหนึ่ง "มีใจยินดี" คือ มีใจอันปีติและโสมนัสยึดครอง. คำว่า "บันเทิงแล้ว" (ปมุทิโต) คือ ประกอบด้วยความปราโมทย์. คำว่า "เกิดปีติโสมนัส" (ปีติโสมนสฺสชาโต) คือ มีปีติและโสมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "อถ" คือ ภายหลัง, โดยล่วงไปสองสามวันจากนั้น. คำว่า "ภัตตาหารเจ็ดครั้ง" (สัตฺตภตฺตานิ) คือ ภัตตาหารที่พึงถวายในเจ็ดวัน. คำว่า "เพื่อวันรุ่งขึ้น" (สฺวาตนาย) คือ เพื่อบุญในวันรุ่งขึ้น, เพื่อบุญใดที่จะมีในวันรุ่งขึ้นด้วยอำนาจแห่งการถวายทานแก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข และด้วยอำนาจแห่งการเข้าเฝ้าบำรุง.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesīti kasmā āmantesi? Suppavāsāya sāmikassa pasādarakkhaṇatthaṃ. Suppavāsā pana acalappasādāva, upāsakassa pana pasādarakkhaṇaṃ mahāmoggallānattherassa bhāro. Tenāha ‘‘tuyheso upaṭṭhāko’’ti. Tattha tuyhesoti tuyhaṃ eso. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ pāṭibhogoti mama bhogādīnaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ ahāniyā avināsāya ayyo mahāmoggallāno yadi pāṭibhogo yadi patibhū, ito satta divase atikkamitvā mama sakkā dānaṃ dātunti yadi ayyena ñātanti dīpeti. Theropi tassa tesu divasesu bhogānaṃ jīvitassa ca anupaddavaṃ passitvā āha – ‘‘dvinnaṃ kho nesaṃ, āvuso, dhammānaṃ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa cā’’ti. Saddhā panassa cittappaṭibaddhāti tasseva bhāraṃ karonto ‘‘saddhāya pana tvaññeva pāṭibhogo’’ti āha. Api ca so upāsako diṭṭhasacco, tassa saddhāya aññathābhāvo natthīti tathā vuttaṃ. Teneva ca kāraṇena bhagavatā ‘‘pacchāpi tvaṃ karissasīti saññāpehī’’ti vuttaṃ. Upāsakopi satthari there ca gāravena subbacatāya tassā ca puññena vaḍḍhiṃ icchanto ‘‘karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni, pacchāhaṃ karissāmī’’ti anujāni.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระมหาโมคคัลลานะ. ถามว่า ตรัสเรียกทำไม? ตอบว่า เพื่อรักษาความเลื่อมใสของสามีของนางสุปปวาสา. ส่วนนางสุปปวาสานั้นมีศรัทธาไม่หวั่นไหวอยู่แล้ว แต่การรักษาความเลื่อมใสของอุบาสกเป็นภาระของท่านพระมหาโมคคัลลานะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "นี่คืออุปัฏฐากของเธอ". ในบทนั้น บทว่า "ตุยฺเหโส" คือ "ตุยฺหํ เอโส". บทว่า "เป็นผู้รับรองธรรม ๓ อย่าง" (ติณฺณํ ธมฺมานํ ปาฏิโภโค) ท่านแสดงความหมายว่า "หากท่านพระมหาโมคคัลลานะเป็นผู้รับรอง เป็นผู้ค้ำประกันเพื่อความไม่เสื่อม ความไม่พินาศแห่งธรรม ๓ อย่างของข้าพเจ้า คือ โภคะ เป็นต้นแล้วไซร้ เมื่อล่วงไปเจ็ดวัน ข้าพเจ้าจึงจะสามารถถวายทานได้ หากท่านผู้เจริญทราบดังนี้". แม้พระเถระ เมื่อเห็นความไม่มีอันตรายแก่โภคะและชีวิตของอุบาสกนั้นในระหว่างเจ็ดวันนั้น จึงกล่าวว่า "อาวุโส เราเป็นผู้รับรองธรรม ๒ อย่างของท่าน คือ โภคะและชีวิต". ส่วนศรัทธาของอุบาสกนั้นเนื่องอยู่กับจิต เมื่อทรงมอบภาระให้แก่เขาเอง จึงตรัสว่า "ส่วนเรื่องศรัทธา ท่านนั่นแหละเป็นผู้รับรอง". อีกประการหนึ่ง อุบาสกนั้นเป็นผู้เห็นสัจจะแล้ว (เป็นพระโสดาบัน) ความเป็นอย่างอื่นแห่งศรัทธาของเขาย่อมไม่มี ด้วยทรงทราบดังนี้จึงตรัสอย่างนั้น. และด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสั่งว่า "เธอจงบอกเขาว่า ท่านจักทำทีหลัง". แม้อุบาสก ด้วยความเคารพในพระศาสดาและในพระเถระ และด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย ทั้งปรารถนาความเจริญด้วยบุญแก่นางสุปปวาสานั้น จึงอนุญาตว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้นางสุปปวาสาโกลิยธิดาจงทำภัตตาหารเจ็ดครั้งก่อนเถิด ภายหลังข้าพเจ้าจักทำ".

Tañca dārakanti vijātadivasato paṭṭhāya ekādasamaṃ divasaṃ atikkamitvā tato paraṃ sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhojetvā sattame divase taṃ sattavassikaṃ dārakaṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca vandāpesi. Satta me vassānīti satta me saṃvaccharāni, accantasaṃyogavasena cetaṃ upayogavacanaṃ. Lohitakumbhiyaṃ vutthānīti mātukucchiyaṃ attano gabbhavāsadukkhaṃ sandhāya vadati. Aññānipi evarūpāni satta puttānīti ‘‘aññepi evarūpe satta putte’’ti vattabbe liṅgavipallāsavasena vuttaṃ ‘‘evarūpānī’’ti. Evaṃ satta vassāni gabbhadhāraṇavasena sattāhaṃ mūḷhagabbhatāya ca mahantaṃ dukkhaṃ [Pg.140] pāpetvā uppajjanakaputteti attho. Etena mātugāmānaṃ puttalolatāya puttalābhena titti natthīti dasseti.

บทว่า `ตญฺจ ทารกํ` ความว่า นางสุปปวาสาโกลิยธิดา จำเดิมแต่วันที่คลอดบุตร ล่วงไป ๑๑ วันแล้ว หลังจากนั้น ได้ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขสิ้น ๗ วัน ในวันที่ ๗ ได้ให้บุตรผู้มีอายุ ๗ ปีนั้น (อยู่ในครรภ์ ๗ ปี) ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์. บทว่า `สตฺต เม วสฺสานิ` ความว่า ตลอด ๗ ปี. บทนี้เป็นอุโปยวจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถอัจจันตสังโยค (กาลเวลาต่อเนื่อง). บทว่า `โลหิตกุมฺภิยํ วุตฺถานิ` ความว่า นางกล่าวหมายถึงทุกข์ในการอยู่ครองครรภ์ของตนในท้องมารดา. บทว่า `อญฺญานิปิ เอวรูปานิ สตฺต ปุตฺตานิ` ความว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า `อญฺเญปิ เอวรูเป สตฺต ปุตฺเต` (บุตรเหล่าอื่นอีก ๗ คน ผู้มีสภาพเช่นนี้) แต่กล่าวว่า `เอวรูปานิ` ด้วยอำนาจลิงควิปลาส (การสับเปลี่ยนเพศทางไวยากรณ์). บทว่า `เอวรูปานิ` มีความว่า บุตรผู้เกิดมาโดยทำให้มารดาถึงทุกข์ใหญ่หลวง ด้วยการทรงครรภ์ตลอด ๗ ปี และด้วยการเป็นครรภ์ที่ค้างอยู่ ๗ วัน. ด้วยคำนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า มาตุคามทั้งหลาย เพราะความอยากได้บุตร จึงไม่มีความอิ่มด้วยการได้บุตร.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ sattadivasādhikāni satta saṃvaccharāni gabbhadhāraṇādivasena pavattaṃ mahantaṃ dukkhaṃ ekapade visaritvā puttalolatāvasena tāya vuttamatthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ cittasukhappamatto viya pamattapuggale iṭṭhākārena vañcetvā taṇhāsinehassa mahānatthakarabhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า `เอตมตฺถํ วิทิตฺวา` ความว่า ทรงทราบเนื้อความที่นางสุปปวาสากล่าวแล้ว ด้วยความอยากได้บุตร โดยลืมทุกข์ใหญ่หลวงที่เกิดขึ้นด้วยการทรงครรภ์เป็นต้น ตลอด ๗ ปี ๗ วันไปเสียสิ้นเชิง. บทว่า `อิมํ อุทานํ` ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งลวงคนประมาทด้วยอาการที่น่าปรารถนา เหมือนคนประมาทเพราะความสุขใจ และซึ่งแสดงความเป็นสิ่งก่อความพินาศใหญ่หลวงแห่งความรักคือตัณหา.

Tattha asātanti amadhuraṃ asundaraṃ aniṭṭhaṃ. Sātarūpenāti iṭṭhasabhāvena. Piyarūpenāti piyāyitabbabhāvena. Sukhassa rūpenāti sukhasabhāvena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā asātaṃ appiyaṃ dukkhameva samānaṃ sakalampi vaṭṭagataṃ saṅkhārajātaṃ appahīnavipallāsattā ayonisomanasikārena iṭṭhaṃ viya piyaṃ viya sukhaṃ viya ca hutvā upaṭṭhahamānaṃ sativippavāsena pamattapuggalaṃ ativattati abhibhavati ajjhottharati, tasmā imampi suppavāsaṃ punapi sattakkhattuṃ evarūpaṃ asātaṃ appiyaṃ dukkhaṃ sātādipatirūpakena dukkhena puttasaṅkhātapemavatthusukhena ajjhottharatīti.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า `อสาตํ` ได้แก่ สิ่งที่ไม่น่ายินดี ไม่สวยงาม ไม่น่าปรารถนา. บทว่า `สาตรูเปน` ได้แก่ โดยสภาพที่น่าปรารถนา. บทว่า `ปิยรูเปน` ได้แก่ โดยสภาพที่น่ารัก. บทว่า `สุขสฺส รูเปน` ได้แก่ โดยสภาพที่เป็นสุข. ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคือ – เพราะเหตุว่า สังขารธรรมทั้งปวงอันเนื่องอยู่ในวัฏฏะ แม้จะเป็นสิ่งที่ไม่น่ายินดี ไม่น่ารัก และเป็นทุกข์โดยแท้ แต่เพราะยังละวิปลาสไม่ได้ และเพราะการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย จึงปรากฏเป็นประดุจสิ่งน่าปรารถนา ประดุจสิ่งน่ารัก และประดุจเป็นสุข ย่อมครอบงำ ย่ำยี ท่วมทับบุคคลผู้ประมาทเพราะขาดสติ. เพราะเหตุนั้น ทุกข์อันไม่น่ายินดี ไม่น่ารัก เช่นนี้ แม้จะเกิดแก่นางสุปปวาสานี้อีกถึง ๗ ครั้ง ก็จะถูกความสุขในวัตถุอันเป็นที่รักคิอที่เรียกว่าบุตร ซึ่งเป็นทุกข์ที่มีรูปเปรียบดังความน่ายินดีเป็นต้นนั้น ท่วมทับได้.

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ.

9. Visākhāsuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาวิสาขาสูตร

19. Navame pubbārāmeti sāvatthiyā pācīnadisābhāge anurādhapurassa uttamadevīvihārasadise ṭhāne kārite ārāme. Migāramātupāsādeti migāramātuyā pāsāde.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `ปุพฺพาราเม` ได้แก่ ในอารามที่สร้างขึ้น ณ สถานที่อันเป็นทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี ซึ่งคล้ายกับอุตตมเทวีวิหารในเมืองอนุราธปุระ. บทว่า `มิคารมาตุปาสาเท` ได้แก่ ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte satasahassakappamatthake padumuttaradasabalaṃ ekā upāsikā aññataraṃ upāsikaṃ attano aggupaṭṭhāyikaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusatasahassassa dānaṃ datvā bhagavato nipaccakāraṃ katvā ‘‘anāgate tumhādisassa [Pg.141] buddhassa aggupaṭṭhāyikā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañjayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassaneneva sotāpannā ahosi.

ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้ – ในอดีตกาล เมื่อหนึ่งแสนกัปป์ที่แล้ว อุบาสิกาคนหนึ่งได้เห็นพระปทุมุตตรทศพลทรงสถาปนาอุบาสิกาคนหนึ่งไว้ในตำแหน่งอัครอุปัฏฐายิกาของพระองค์ จึงได้นิมนต์พระผู้มีพระภาค ถวายทานแก่ภิกษุหนึ่งแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข กระทำการนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค แล้วได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคตกาล ข้าพระองค์พึงเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นพระองค์เถิด". นางได้ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุสสโลกสิ้นหนึ่งแสนกัปป์ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐี ผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐี ในเมืองภัททิยะ. ในกาลที่นางเกิด ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อให้นางว่า วิสาขา. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังเมืองภัททิยะครั้งใด ครั้งนั้น นางพร้อมด้วยเด็กหญิง ๕๐๐ คน ได้ไปต้อนรับพระผู้มีพระภาค และได้เป็นพระโสดาบันด้วยการเห็นครั้งแรกนั่นเอง.

Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā, tattha naṃ sasuro migāraseṭṭhi upakāravasena mātuṭṭhāne ṭhapesi. Tasmā migāramātāti vuccati. Sā attano mahallatāpasādhanaṃ vissajjetvā navakoṭīhi bhagavato bhikkhusaṅghassa ca vasanatthāya karīsamatte bhūmibhāge uparibhūmiyaṃ pañcagabbhasatāni heṭṭhābhūmiyaṃ pañcagabbhasatānīti gabbhasahassehi paṭimaṇḍitaṃ pāsādaṃ kāresi. Tena vuttaṃ ‘‘migāramātupāsāde’’ti.

ในกาลต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร ผู้เป็นบุตรของมิคารเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้น มิคารเศรษฐีผู้เป็นพ่อผัว ได้สถาปนานางไว้ในตำแหน่งมารดา ด้วยเหตุแห่งคุณูปการ. เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมารดา. นางได้สละเครื่องประดับมหาลดาของตน แล้วใช้ทรัพย์ ๙ โกฏิ สร้างปราสาทอันประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง คือ ห้อง ๕๐๐ ห้องที่ชั้นบน และห้อง ๕๐๐ ห้องที่ชั้นล่าง บนพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส เพื่อเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคและเป็นที่อยู่ของภิกษุสงฆ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มิคารมาตุปาสาเท".

Kocideva atthoti kiñcideva payojanaṃ. Raññeti rājini. Paṭibaddhoti āyatto. Visākhāya ñātikulato maṇimuttādiracitaṃ tādisaṃ bhaṇḍajātaṃ tassā paṇṇākāratthāya pesitaṃ, taṃ nagaradvārappattaṃ suṅkikā tattha suṅkaṃ gaṇhantā tadanurūpaṃ aggahetvā atirekaṃ gaṇhiṃsu. Taṃ sutvā visākhā rañño tamatthaṃ nivedetukāmā patirūpaparivārena rājanivesanaṃ agamāsi, tasmiṃ khaṇe rājā mallikāya deviyā saddhiṃ antepuraṃ gato hoti. Visākhā okāsaṃ alabhamānā ‘‘idāni labhissāmi, idāni labhissāmī’’ti bhojanavelaṃ atikkamitvā chinnabhattā hutvā pakkāmi. Evaṃ dvīhatīhaṃ gantvāpi okāsaṃ na labhiyeva. Iti rājā aniveditopi tassa atthavinicchayassa okāsākaraṇena ‘‘yathādhippāyaṃ na tīretī’’ti vutto. Tattha yathādhippāyanti adhippāyānurūpaṃ. Na tīretīti na niṭṭhāpeti. Mahāupāsikāya hi rājāyattasuṅkameva rañño datvā itaraṃ vissajjāpetuṃ adhippāyo, so raññā na diṭṭhattā eva na tīrito. Handāti vossaggatthe nipāto. Divā divassāti divasassa divā, majjhanhike kāleti attho. Kenacideva karaṇīyena dvīhatīhaṃ rājanivesanadvāraṃ gacchantī tassa atthassa aniṭṭhitattā niratthakameva upasaṅkamiṃ[Pg.142], bhagavati upasaṅkamanameva pana dassanānuttariyādippaṭilābhakāraṇattā sātthakanti evāhaṃ, bhante, imāya velāya idhāgatāti imamatthaṃ dassentī mahāupāsikā ‘‘idha me, bhante’’tiādimāha.

บทว่า กิจอย่างใดอย่างหนึ่ง (Kocideva attho) คือ ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า แด่พระราชา (Raññe) คือ ในพระราชา บทว่า เกี่ยวเนื่องกัน (Paṭibaddho) คือ เนื่องกันแล้ว เครื่องบรรณาการเช่นนั้นอันประกอบด้วยแก้วมณีและไข่มุกเป็นต้น อันตระกูลญาติของนางวิสาขาส่งมาเพื่อเป็นของกำนัลแก่นางวิสาขานั้น เมื่อเครื่องบรรณาการนั้นมาถึงประตูเมือง พวกเจ้าพนักงานเก็บภาษีเมื่อจะเก็บภาษีในของนั้น ไม่เก็บตามสมควรแก่ของนั้น แต่กลับเก็บเกินส่วนไป นางวิสาขาได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว ประสงค์จะกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา จึงพร้อมด้วยบริวารที่สมควรไปยังพระราชวัง ในขณะนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปในพระราชฐานชั้นในพร้อมกับพระนางมัลลิกาเทวี นางวิสาขาเมื่อไม่ได้รับโอกาส (จึงคิดว่า) "เดี๋ยวคงจะได้ เดี๋ยวคงจะได้" แล้วก็ล่วงเลยเวลาภัตตาหารไป กลายเป็นผู้อดอาหารแล้วจึงกลับไป แม้ไปอย่างนี้ 2-3 วัน ก็ไม่ได้รับโอกาสเลย เพราะเหตุนั้น พระราชาแม้ไม่ได้รับทูลให้ทรงทราบ ก็ถูกกล่าวว่า "ไม่ทรงยังอรรถให้สำเร็จตามอัธยาศัย" เพราะไม่ทรงทำโอกาสเพื่อการวินิจฉัยอรรถนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ตามอัธยาศัย (yathādhippāyaṃ) คือ ตามสมควรแก่อัธยาศัย บทว่า ไม่ทรงยัง...ให้สำเร็จ (Na tīreti) คือ ไม่ทรงทำให้สำเร็จ ด้วยว่า มหาอุบาสิกามีความประสงค์จะถวายภาษีที่เนื่องด้วยพระราชาเท่านั้นแด่พระราชา แล้วให้ปล่อยส่วนที่เหลือไป ความประสงค์นั้นไม่สำเร็จ เพราะพระราชาไม่ทรงทอดพระเนตร บทว่า หันทะ (Handa) เป็นนิบาตในอรรถว่าสละ บทว่า กลางวันของวัน (Divā divassa) คือ กลางวันของวัน อธิบายว่า ในเวลากลางวันเที่ยง มหาอุบาสิกาเมื่อจะแสดงความข้อนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันไปที่ประตูพระราชวัง 2-3 วัน ด้วยกรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อกรณียกิจนั้นยังไม่สำเร็จ ก็ชื่อว่าเข้าไปหาโดยเปล่าประโยชน์ แต่การเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นย่อมมีประโยชน์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้บรรลุคุณวิเศษมีทัสสนานุตตริยะเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ หม่อมฉันจึงมาที่นี่ในเวลานี้" จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้..."

Etamatthanti etaṃ parāyattatāya adhippāyāsamijjhanasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ parādhīnāparādhīnavuttīsu ādīnavānisaṃsaparidīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เนื้อความนั้น (Etamatthaṃ) คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ คือเนื้อความที่ชื่อว่าความประสงค์ไม่สำเร็จเพราะความเป็นสิ่งที่เนื่องด้วยผู้อื่น บทว่า อุทานนี้ (Imaṃ udānaṃ) คือ ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นเครื่องแสดงโทษและอานิสงส์ในความเป็นไปที่อยู่ใต้อำนาจผู้อื่นและไม่อยู่ใต้อำนาจผู้อื่น

Tattha sabbaṃ paravasaṃ dukkhanti yaṃ kiñci atthajātaṃ payojanaṃ paravasaṃ parāyattaṃ attano icchāya nipphādetuṃ asakkuṇeyyatāya dukkhaṃ dukkhāvahaṃ hotīti attho. Sabbaṃ issariyaṃ sukhanti duvidhaṃ issariyaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tattha lokiyaṃ rājissariyādi ceva lokiyajjhānābhiññānibbattaṃ cittissariyañca, lokuttaraṃ maggaphalādhigamanimittaṃ nirodhissariyaṃ. Tesu yaṃ cakkavattibhāvapariyosānaṃ manussesu issariyaṃ, yañca sakkādīnaṃ tasmiṃ tasmiṃ devanikāye ādhipaccabhūtaṃ issariyaṃ, tadubhayaṃ yadipi kammānubhāvena yathicchitanipphattiyā sukhanimittatāya sukhaṃ, vipariṇāmadukkhatāya pana sabbathā dukkhameva. Tathā aniccantikatāya lokiyajjhānanibbattaṃ cittissariyaṃ, nirodhissariyameva pana lokadhammehi akampanīyato anivattisabhāvattā ca ekantasukhaṃ nāma. Yaṃ panettha sabbattheva aparādhīnatāya labhati cittasukhaṃ, taṃ sandhāya satthā ‘‘sabbaṃ issariyaṃ sukha’’nti āha.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า สิ่งที่อยู่ในอำนาจผู้อื่นทั้งหมดเป็นทุกข์ (sabbaṃ paravasaṃ dukkhaṃ) มีความว่า ประโยชน์ที่เกิดขึ้นอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเนื่องด้วยผู้อื่น เป็นสิ่งที่เนื่องด้วยผู้อื่น เพราะความที่ไม่อาจทำให้สำเร็จได้ตามความปรารถนาของตน จึงเป็นทุกข์ นำมาซึ่งทุกข์ บทว่า ความเป็นใหญ่ทั้งปวงเป็นสุข (Sabbaṃ issariyaṃ sukhaṃ) ความเป็นใหญ่มี 2 อย่าง คือ โลกิยะ และโลกุตตระ ในความเป็นใหญ่ 2 อย่างนั้น โลกิยอิสริยะ ได้แก่ ความเป็นใหญ่ของพระราชาเป็นต้น และจิตติสริยะ (ความเป็นใหญ่ทางจิต) อันเกิดจากโลกิยฌานและอภิญญา ส่วนโลกุตตรอิสริยะ ได้แก่ นิโรธอิสริยะ (ความเป็นใหญ่คือนิโรธสมาบัติ) อันเป็นเหตุแห่งการบรรลุมรรคผล ในความเป็นใหญ่เหล่านั้น ความเป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์ซึ่งมีความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเป็นที่สุด และความเป็นใหญ่ที่เป็นอธิบดีในหมู่นิกายเทพนั้นๆ ของท้าวสักกะเป็นต้น ทั้งสองอย่างนั้น แม้จะเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรม เป็นเหตุแห่งสุขเพราะสำเร็จได้ตามความปรารถนา แต่เพราะเป็นวิปริณามทุกข์ จึงเป็นทุกข์โดยประการทั้งปวงทีเดียว จิตติสริยะอันเกิดจากโลกิยฌานก็เป็นทุกข์เช่นกัน เพราะมีความไม่เที่ยง ส่วนนิโรธอิสริยะเท่านั้น ชื่อว่าเป็นสุขโดยส่วนเดียว เพราะอันโลกธรรมทั้งหลายให้หวั่นไหวไม่ได้ และเพราะมีสภาวะไม่กลับคืน (สู่วัฏฏะ) พระศาสดาทรงหมายถึงความสุขทางจิตที่บุคคลย่อมได้ในที่ทั้งปวงเพราะความเป็นอิสระ (ไม่อยู่ใต้อำนาจผู้อื่น) ในความเป็นใหญ่เหล่านั้น จึงตรัสว่า "ความเป็นใหญ่ทั้งปวงเป็นสุข"

Sādhāraṇe vihaññantīti idaṃ ‘‘sabbaṃ paravasaṃ dukkha’’nti imassa padassa atthavivaraṇaṃ. Ayañhettha attho – sādhāraṇe payojane sādhetabbe sati tassa parādhīnatāya yathādhippāyaṃ anipphādanato ime sattā vihaññanti vighātaṃ āpajjanti kilamanti. Kasmā? Yogā hi duratikkamāti yasmā kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogaavijjāyogā anādikālabhāvitā anupacitakusalasambhārehi pajahituṃ asakkuṇeyyatāya duratikkamā. Etesu diṭṭhiyogo paṭhamamaggena atikkamitabbo, kāmayogo tatiyamaggena. Itare aggamaggena. Iti ariyamaggānaṃ duradhigamanīyattā ime yogā duratikkamā. Tasmā kāmayogādivasena icchitālābhahetu sattā vihaññanti, asādhāraṇe pana cittissariye [Pg.143] nirodhissariye ca sati na kadācipi vighātassa sambhavoti adhippāyo.

บทว่า ย่อมลำบากในกิจที่ทั่วไป (Sādhāraṇe vihaññanti) นี้ เป็นคำอธิบายความแห่งบทว่า "สิ่งที่อยู่ในอำนาจผู้อื่นทั้งหมดเป็นทุกข์" (sabbaṃ paravasaṃ dukkhaṃ) ในบทนี้มีความหมายดังนี้: เมื่อมีประโยชน์ที่ต้องทำให้สำเร็จอันเป็นเรื่องทั่วไป (เกี่ยวข้องกับผู้อื่น) สัตว์เหล่านี้ย่อมลำบาก ย่อมถึงความคับแค้นใจ ย่อมเหนื่อยหน่าย เพราะประโยชน์นั้นไม่สำเร็จตามความประสงค์ เนื่องจากต้องขึ้นอยู่กับผู้อื่น เพราะเหตุไร? เพราะโยคะทั้งหลายก้าวล่วงได้ยาก ด้วยว่า กามโยคะ ภวโยคะ ทิฏฐิโยคะ และอวิชชาโยคะ อันบุคคลผู้ไม่ได้สั่งสมกุศลสัมภารมาอบรมไว้ตั้งแต่กาลที่ไม่มีเบื้องต้น จึงไม่อาจละได้ เพราะฉะนั้นจึงก้าวล่วงได้ยาก ในโยคะเหล่านั้น ทิฏฐิโยคะ พึงก้าวล่วงด้วยปฐมมรรค กามโยคะ พึงก้าวล่วงด้วยตติยมรรค โยคะที่เหลือ พึงก้าวล่วงด้วยอัคคมรรค (อรหัตตมรรค) ด้วยเหตุนี้ เพราะอริยมรรคทั้งหลายเป็นสิ่งที่บรรลุได้ยาก โยคะเหล่านี้จึงชื่อว่าก้าวล่วงได้ยาก เพราะฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมลำบากเพราะเหตุแห่งการไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา ด้วยอำนาจแห่งกามโยคะเป็นต้น แต่เมื่อมีจิตติสริยะและนิโรธอิสริยะอันไม่ทั่วไป (ไม่เกี่ยวข้องกับผู้อื่น) ความคับแค้นใจย่อมไม่มีเลยไม่ว่าในกาลไหนๆ นี้คืออธิบาย

Atha vā sabbaṃ paravasanti yaṃ attano aññappaṭibaddhavuttisaṅkhātaṃ, taṃ sabbaṃ aniccasabhāvatāya dukkhaṃ. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti hi vuttaṃ. Sabbaṃ issariyanti yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭaṃ issariyaṭṭhānatāya issariyanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ, taṃ upādisesādivibhāgaṃ sabbaṃ sukhaṃ. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204) hi vuttaṃ. Sādhāraṇeti evaṃ dukkhasukhe vavatthite ime sattā bahusādhāraṇe dukkhakāraṇe nimuggā hutvā vihaññanti. Kasmā? Yogā hi duratikkamāti yasmā te sabbattha nimujjanassa hetubhūtā kāmayogādayo duratikkamā, tasmā tvampi visākhe parāyattamatthaṃ patthetvā alabhamānā vihaññasīti adhippāyo.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า สิ่งที่อยู่ในอำนาจผู้อื่นทั้งหมด (sabbaṃ paravasaṃ) คือ สิ่งใดที่ชื่อว่ามีความเป็นไปเนื่องกับผู้อื่นของตน สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์เพราะมีสภาวะไม่เที่ยง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์" บทว่า ความเป็นใหญ่ทั้งปวง (Sabbaṃ issariyaṃ) คือ พระนิพพานที่ชื่อว่า "อิสริยะ" เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นใหญ่ อันพ้นจากสังขตธรรมทั้งปวง พระนิพพานนั้นทั้งหมด อันมีอุปาทิเสสนิพพานเป็นต้นเป็นประเภท เป็นสุข จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง" (ธ.ป. 203-204) บทว่า ในกิจที่ทั่วไป (Sādhāraṇe) คือ เมื่อทุกข์และสุขถูกจำแนกไว้อย่างนี้แล้ว สัตว์เหล่านี้จมอยู่ในเหตุแห่งทุกข์อันทั่วไปแก่คนจำนวนมาก จึงลำบาก เพราะเหตุไร? เพราะโยคะทั้งหลายก้าวล่วงได้ยาก ด้วยว่า กามโยคะเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการจมลงในทุกข์ทั้งปวง สัตว์เหล่านั้นก้าวล่วงได้ยาก เพราะฉะนั้น แม้เธอวิสาขะ ปรารถนาประโยชน์ที่เนื่องด้วยผู้อื่น เมื่อไม่ได้อยู่ ย่อมลำบาก นี้คือพระประสงค์

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานวมสูตร จบ

10. Bhaddiyasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาภัททิยสูตร

20. Dasame anupiyāyanti evaṃ nāmake nagare. Ambavaneti tassa nagarassa avidūre mallarājūnaṃ ekaṃ ambavanaṃ ahosi, tattha mallarājūhi bhagavato vihāro kārito, so ‘‘ambavana’’ntveva vuccati. Anupiyaṃ gocaragāmaṃ katvā tattha bhagavā viharati, tena vuttaṃ ‘‘anupiyāyaṃ viharati ambavane’’ti. Bhaddiyoti tassa therassa nāmaṃ. Kāḷīgodhāya puttoti kāḷīgodhā nāma sākiyānī sakyarājadevī ariyasāvikā āgataphalā viññātasāsanā, tassā ayaṃ putto. Tassa pabbajjāvidhi khandhake (cūḷava. 330-331) āgatova. So pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā na cirasseva chaḷabhiñño ahosi, terasapi dhutaṅgāni samādāya vattati. Bhagavatā ca ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ uccakulikānaṃ, yadidaṃ bhaddiyo kāḷīgodhāya putto’’ti (a. ni. 1.193) uccakulikabhāve etadagge ṭhapito asītiyā sāvakānaṃ abbhantaro.

๒๐. ในบทที่ ๑๐ บทว่า อนุปิยายํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้ บทว่า อมฺพวเน ความว่า ไม่ไกลจากเมืองนั้น มีสวนมะม่วงแห่งหนึ่งของเหล่าเจ้ามัลละ ในสวนมะม่วงนั้น เหล่าเจ้ามัลละได้โปรดให้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า วิหารนั้นจึงถูกเรียกว่า "อัมพวัน" นั่นเทียว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเมืองอนุปิยะเป็นโคจรคามประทับอยู่ ณ ที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ประทับอยู่ที่อัมพวัน ในเมืองอนุปิยะ" บทว่า ภทฺทิโย เป็นชื่อของพระเถระรูปนั้น บทว่า กาฬิโคธาย ปุตฺโต ความว่า พระนางกาฬิโคธาเป็นพระราชเทวีศากิยานี เป็นพระอริยสาวิกา ผู้บรรลุผลแล้ว ผู้รู้แจ้งพระศาสนาแล้ว ท่านผู้นี้เป็นบุตรของพระนางนั้น วิธีบรรพชาของท่านมาแล้วในขันธกะ (จุลวรรค หน้า ๓๓๐-๓๓๑) นั่นเทียว ท่านบรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนา ไม่นานนักก็ได้เป็นผู้ได้อภิญญา ๖ สมาทานธุดงค์ ๑๓ ประการประพฤติอยู่ และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในความเป็นผู้เกิดในสกุลสูงว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เกิดในสกุลสูง ภัททิยะ กาฬิโคธาบุตร นี้เป็นเลิศ" (องฺ. นิ. ๑.๑๙๓) ท่านเป็นพระมหาเถระรูปหนึ่งในจำนวนพระมหาสาวก ๘๐ รูป

Suññāgāragatoti ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ arañña’’nti vuttaṃ araññaṃ rukkhamūlañca ṭhapetvā aññaṃ pabbatakandarādi pabbajitasāruppaṃ nivāsaṭṭhānaṃ [Pg.144] janasambādhābhāvato idha suññāgāranti adhippetaṃ. Atha vā jhānakaṇṭakānaṃ saddānaṃ abhāvato vivittaṃ yaṃ kiñci agārampi suññāgāranti veditabbaṃ. Taṃ suññāgāraṃ upagato. Abhikkhaṇanti bahulaṃ. Udānaṃ udānesīti so hi āyasmā araññe divāvihāraṃ upagatopi rattivāsūpagatopi yebhuyyena phalasamāpattisukhena nirodhasukhena ca vītināmeti, tasmā taṃ sukhaṃ sandhāya pubbe attanā anubhūtaṃ sabhayaṃ sapariḷāhaṃ rajjasukhaṃ jigucchitvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti somanassasahitaṃ ñāṇasamuṭṭhānaṃ pītisamuṭṭhānaṃ samuggirati.

บทว่า สุญฺญาคารคโต ความว่า ที่เหลือเว้นบ้านและอุปจารแห่งบ้าน ชื่อว่าป่า เว้นป่าและโคนไม้ที่กล่าวแล้ว สถานที่อยู่อาศัยอื่นอันสมควรแก่บรรพชิต มีซอกเขาเป็นต้น เพราะไม่มีความคับคั่งด้วยหมู่ชน ในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า สุญญาคาร อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า แม้เรือนใดเรือนหนึ่งที่สงัดเพราะไม่มีเสียงอันเป็นข้าศึกแก่ฌาน ก็ชื่อว่า สุญญาคาร (ในที่นี้) ท่านได้เข้าไปสู่สุญญาคารนั้น บทว่า อภิกฺขณํ ได้แก่ บ่อยๆ บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ด้วยว่าพระผู้มีอายุนั้น แม้เมื่อเข้าสู่ที่พักกลางวันในป่า หรือเข้าสู่ที่พักกลางคืน โดยมากย่อมยังกาลให้ล่วงไปด้วยสุขเกิดจากผลสมาบัติและสุขเกิดจากนิโรธสมาบัติ เพราะเหตุนั้น ท่านหมายถึงสุขนั้น รังเกียจราชยสุข อันมีภัย มีความเร่าร้อน ที่ตนเคยเสวยมาแล้วในกาลก่อน จึงเปล่งอุทานอันเกิดจากปีติ มีญาณเป็นสมุฏฐาน พร้อมด้วยโสมนัสว่า "โอ้ สุขหนอ โอ้ สุขหนอ"

Sutvāna nesaṃ etadahosīti nesaṃ sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ tassa āyasmato ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānentassa udānaṃ sutvā ‘‘nissaṃsayaṃ esa anabhirato brahmacariyaṃ caratī’’ti evaṃ parivitakkitaṃ ahosi. Te bhikkhū puthujjanā tassa āyasmato vivekasukhaṃ sandhāya udānaṃ ajānantā evaṃ amaññiṃsu, tena vuttaṃ ‘‘nissaṃsaya’’ntiādi. Tattha nissaṃsayanti asandehena ekantenāti attho. ‘‘Yaṃ so pubbe agāriyabhūto samāno’’ti pāḷiṃ vatvā ‘‘anubhavī’’ti vacanasesena keci atthaṃ vaṇṇenti, apare ‘‘yaṃ sā’’ti paṭhanti, ‘‘yaṃsa pubbe agāriyabhūtassā’’ti pana pāḷi. Tattha yaṃsāti yaṃ assa, sandhivasena hi akārasakāralopo ‘‘evaṃsa te (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58), pupphaṃsā uppajjī’’tiādīsu (pārā. 36) viya. Tassattho – assa āyasmato bhaddiyassa pabbajitato pubbe agāriyabhūtassa gahaṭṭhassa sato yaṃ rajjasukhaṃ anubhūtaṃ. Sā tamanussaramānoti so taṃ sukhaṃ etarahi ukkaṇṭhanavasena anussaranto.

บทว่า สุตฺวาน เนสํ เอตทโหสิ ความว่า ภิกษุจำนวนมากเหล่านั้นได้ฟังอุทานของพระผู้มีอายุนั้นผู้กำลังเปล่งว่า "โอ้ สุขหนอ โอ้ สุขหนอ" แล้ว ได้เกิดความปริวิตกขึ้นอย่างนี้ว่า "แน่แท้ ท่านผู้นี้ไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์" ภิกษุเหล่านั้นเป็นปุถุชน ไม่รู้ว่าพระผู้มีอายุนั้นหมายถึงวิเวกสุขจึงเปล่งอุทาน จึงเข้าใจไปอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า นิสฺสํสยํ ในบทเหล่านั้น บทว่า นิสฺสํสยํ ความว่า โดยไม่สงสัย โดยส่วนเดียว บางพวกกล่าวบาลีว่า "ยํ โส ปุพฺเพ อคาริยภูโต สมาโน" แล้วอธิบายความโดยมีคำว่า "อนุภวี" เป็นบทที่เหลือ บางพวกอ่านว่า "ยํ สา" แต่บาลีมีว่า "ยํส ปุพฺเพ อคาริยภูตสฺสา" ในบทนั้น บทว่า ยํส คือ ยํ อสฺส ด้วยอำนาจสนธิ มีการลบ อ อักษรและ ส อักษร เหมือนในบทเป็นต้นว่า "เอวํส เต" (ม. นิ. ๑.๒๓; องฺ. นิ. ๖.๕๘), "ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชี" (ปารา. ๓๖) อรรถของบทนั้นคือ ราชยสุขใดที่พระผู้มีอายุภัททิยะนั้น เมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ครองเรือน ก่อนแต่บรรพชา ได้เสวยแล้ว บทว่า สา ตมนุสฺสรมาโน ความว่า ท่านนั้นระลึกถึงสุขนั้นในบัดนี้ด้วยความกระสัน

Te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocunti te sambahulā bhikkhū ullapanasabhāvasaṇṭhitā tassa anuggahaṇādhippāyena bhagavantaṃ etadavocuṃ, na ujjhānavasena. Aññataranti nāmagottena apākaṭaṃ ekaṃ bhikkhuṃ. Āmantesīti āṇāpesi te bhikkhū saññāpetukāmo. Evanti vacanasampaṭiggahe, sādhūti attho. Puna evanti paṭiññāya. Abhikkhaṇaṃ ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti imaṃ udānaṃ udānesīti yathā te bhikkhū vadanti, taṃ evaṃ tathevāti attano udānaṃ paṭijānāti. Kiṃ pana tvaṃ bhaddiyāti kasmā bhagavā pucchati, kiṃ tassa cittaṃ na jānātīti[Pg.145]? No na jānāti, teneva pana tamatthaṃ vadāpetvā te bhikkhū saññāpetuṃ pucchati. Vuttañhetaṃ – ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchanti, jānantāpi na pucchantī’’tiādi. Atthavasanti kāraṇaṃ.

บทว่า เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ ความว่า ภิกษุจำนวนมากเหล่านั้น ตั้งอยู่ในภาวะที่จะยกย่อง ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์ท่านภัททิยะนั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจการเพ่งโทษ บทว่า อญฺญตรํ ได้แก่ ภิกษุรูปหนึ่งที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร บทว่า อามนฺเตสิ คือ ทรงรับสั่ง เพราะทรงประสงค์จะให้ภิกษุเหล่านั้นรู้ บทว่า เอวํ เป็นนิบาตในอรรถว่ารับคำ ความว่า ดีละ อีกบทหนึ่ง บทว่า เอวํ คือ โดยการรับรอง (ท่านภัททิยะ) รับรองอุทานของตนว่า "ข้าพระองค์เปล่งอุทานนี้ว่า 'โอ้ สุขหนอ โอ้ สุขหนอ' บ่อยๆ จริงอย่างที่ภิกษุเหล่านั้นกราบทูล" บทว่า กึ ปน ตฺวํ ภทฺทิย ทำไมพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสถาม พระองค์ไม่ทรงทราบจิตของท่านหรือ? ไม่ใช่ไม่ทรงทราบ แต่ทรงตรัสถามเพื่อให้ท่านภัททิยะนั้นเองกล่าวถึงเรื่องนั้น เพื่อให้ภิกษุเหล่านั้นรู้แจ้ง คำนี้มีกล่าวไว้ว่า "พระตถาคตทั้งหลาย ทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามบ้าง ทรงทราบอยู่ก็ไม่ตรัสถามบ้าง" เป็นต้น บทว่า อตฺถวสํ ได้แก่ เหตุ

Antepureti itthāgārassa sañcaraṇaṭṭhānabhūte rājagehassa abbhantare, yattha rājā nhānabhojanasayanādiṃ kappeti. Rakkhā susaṃvihitāti ārakkhādikatapurisehi gutti suṭṭhu samantato vihitā. Bahipi antepureti aḍḍakaraṇaṭṭhānādike antepurato bahibhūte rājagehe. Evaṃ rakkhito gopito santoti evaṃ rājageharājadhānirajjadesesu anto ca bahi ca anekesu ṭhānesu anekasatehi susaṃvihitarakkhāvaraṇaguttiyā mameva nibbhayatthaṃ phāsuvihāratthaṃ rakkhito gopito samāno. Bhītotiādīni padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā bhītoti pararājūhi bhāyamāno. Ubbiggoti sakarajjepi pakatito uppajjanakabhayubbegena ubbiggo calito. Ussaṅkīti ‘‘raññā nāma sabbakālaṃ avissatthena bhavitabba’’nti vacanena sabbattha avissāsavasena tesaṃ tesaṃ kiccakaraṇīyānaṃ paccayaparisaṅkāya ca uddhamukhaṃ saṅkamāno. Utrāsīti ‘‘santikāvacarehipi ajānantasseva me kadāci anattho bhaveyyā’’ti uppannena sarīrakampaṃ uppādanasamatthena tāsena utrāsī. ‘‘Utrasto’’tipi paṭhanti. Vihāsinti evaṃbhūto hutvā vihariṃ.

บทว่า อนฺเตปุเร ความว่า ภายในพระราชมณเฑียร อันเป็นสถานที่สัญจรของเหล่านางสนมกำนัล ที่ซึ่งพระราชาทรงประกอบกิจมีการสรงสนาน เสวยพระกระยาหาร และบรรทม เป็นต้น บทว่า รกฺขา สุสํวิหิตา ความว่า การคุ้มครองอันบุรุษผู้ทำหน้าที่อารักขาเป็นต้นจัดแจงไว้ดีแล้วโดยรอบ บทว่า พหิปิ อนฺเตปุเร ความว่า แม้ในภายนอกพระราชวังฝ่ายใน คือ ในพระราชฐานอันเป็นภายนอกจากพระราชวังฝ่ายใน มีสถานที่ตัดสินคดีเป็นต้น บทว่า เอวํ รกฺขิโต โคปิโต สนฺโต ความว่า เป็นผู้อันเขาอารักขาคุ้มครองแล้ว เพื่อความไม่มีภัย เพื่อความอยู่ผาสุก ของเราผู้เดียวเท่านั้น ด้วยการอารักขา การป้องกัน และการคุ้มครองที่จัดแจงไว้ดีแล้ว โดยราชบุรุษหลายร้อยในสถานที่หลายแห่ง ทั้งภายในและภายนอก ในพระราชมณเฑียร ในราชธานี และในแว่นแคว้น อย่างนี้ บททั้งหลายมีคำว่า ภีโต เป็นต้น เป็นไวพจน์ของกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ภีโต คือ หวาดกลัวต่อพระราชาเหล่าอื่น บทว่า อุพฺพิคฺโค คือ สะดุ้ง หวั่นไหว ด้วยความหวาดสะดุ้งต่อภัยที่กำลังจะเกิดขึ้นตามปกติแม้ในราชสมบัติของตน บทว่า อุสฺสงฺกี ความว่า ระแวงอยู่เงยหน้าขึ้น ด้วยความไม่ไว้วางใจในทุกที่ เพราะมีคำกล่าวว่า "อันว่าพระราชา ไม่พึงทรงไว้วางใจตลอดกาลทั้งปวง" และด้วยความระแวงในเหตุแห่งกิจที่ควรทำนั้นๆ บทว่า อุตฺราสี ความว่า หวาดผวา ด้วยความตระหนกอันสามารถทำให้เกิดความสั่นแห่งสรีระ ซึ่งเกิดขึ้นว่า "แม้พวกคนที่เที่ยวไปใกล้ชิด ก็อาจทำความพินาศแก่เราผู้ไม่รู้อยู่ได้ในบางคราว" ท่านอ่านว่า "อุตฺรสฺโต" ก็มี บทว่า วิหาสึ คือ เป็นผู้เป็นเช่นนี้แล้ว ได้อยู่แล้ว

Etarahīti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya. Ekoti asahāyo, tena vūpakaṭṭhakāyataṃ dasseti. Abhītotiādīnaṃ padānaṃ vuttavipariyāyena attho veditabbo. Bhayādinimittassa pariggahassa taṃ nimittassa ca kilesassa abhāvenevassa abhītāditāti. Etena cittavivekaṃ dasseti. Appossukkoti sarīraguttiyaṃ nirussukko. Pannalomoti lomahaṃsuppādakassa chambhitattassa abhāvena anuggatalomo. Padadvayenapi serivihāraṃ dasseti. Paradattavuttoti parehi dinnena cīvarādinā vattamāno, etena sabbaso saṅgābhāvadīpanamukhena anavasesabhayahetuvirahaṃ dasseti. Migabhūtena cetasāti vissatthavihāritāya migassa viya jātena cittena. Migo hi amanussapathe araññe vasamāno [Pg.146] vissattho tiṭṭhati, nisīdati, nipajjati, yenakāmañca pakkamati appaṭihatacāro, evaṃ ahampi viharāmīti dasseti. Vuttañhetaṃ paccekabuddhena –

บทว่า เอตรหิ คือ ในบัดนี้ จำเดิมแต่กาลที่บวช บทว่า เอโก คือ ไม่มีเพื่อน ด้วยบทนั้น ท่านแสดงถึงความเป็นผู้หลีกเร้น พึงทราบเนื้อความของบททั้งหลายมีคำว่า อภีโต เป็นต้น โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ความเป็นผู้ไม่หวาดกลัวเป็นต้น ของพระเถระนั้นมีได้ ก็เพราะไม่มีปริคคหะอันเป็นนิมิตแห่งภัยเป็นต้น และไม่มีกิเลสอันเป็นนิมิตแห่งปริคคหะนั้นนั่นเทียว ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงจิตตวิเวก บทว่า อปฺโปสฺสุกฺโก คือ ไม่มีความขวนขวายในการคุ้มครองร่างกาย บทว่า ปนฺนโลโม คือ มีขนไม่ลุกชัน เพราะไม่มีความสะดุ้งอันทำให้ขนลุกชัน แม้ด้วยสองบท ท่านก็แสดงถึงการอยู่อย่างอิสระ บทว่า ปรทตฺตวุตฺโต คือ เป็นอยู่ด้วยจีวรเป็นต้นที่ผู้อื่นถวายแล้ว ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงการปราศจากเหตุแห่งภัยโดยสิ้นเชิง ด้วยการแสดงถึงความไม่มีความกังวลโดยประการทั้งปวง บทว่า มิคภูเตน เจตสา คือ ด้วยจิตที่เกิดขึ้นเป็นดุจเนื้อทราย เพราะการอยู่อย่างปล่อยวาง จริงอยู่ เนื้อทรายเมื่ออยู่ในป่าซึ่งไม่ใช่ทางของมนุษย์ ย่อมยืน นั่ง นอน อย่างปล่อยวาง และย่อมหลีกไปได้ตามความปรารถนา มีการไปอันไม่ถูกขัดขวาง ท่านแสดงว่า แม้เราก็อยู่อย่างนั้น คำนี้ พระปัจเจกพุทธเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Migo araññamhi yathā abaddho,Yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 39;

apa. thera 1.1.95);

เนื้อทรายในป่าไม่มีเครื่องผูก ย่อมเที่ยวไปหาอาหารได้ตามความปรารถนาฉันใด นรชนผู้รู้ เล็งเห็นความเป็นอิสระ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉันนั้น

Imaṃ kho ahaṃ, bhante, atthavasanti, bhante, bhagavā yadidaṃ mama etarahi paramaṃ vivekasukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ, idameva kāraṇaṃ sampassamāno ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānesinti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์นี้แล คือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ วิเวกสุขและผลสมาบัติสุขอันยอดเยี่ยมใด ที่มีแก่ข้าพระองค์ในบัดนี้ ข้าพระองค์เมื่อเล็งเห็นเหตุนี้แหละ จึงได้เปล่งอุทานว่า 'โอ้ สุขหนอ โอ้ สุขหนอ' ดังนี้

Etamatthanti etaṃ bhaddiyattherassa puthujjanavisayātītaṃ vivekasukhasaṅkhātamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti idaṃ sahetukabhayasokavigamānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือ วิเวกสุข อันล่วงวิสัยของปุถุชน ของพระภัททิยเถระ โดยประการทั้งปวงแล้ว บทว่า อิมํ อุทนํ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงถึงอานุภาพแห่งการปราศจากภัยและโศกพร้อมทั้งเหตุ

Tattha yassantarato na santi kopāti yassa ariyapuggalassa antarato abbhantare attano citte cittakālussiyakaraṇato cittappakopā rāgādayo āghātavatthuādikāraṇabhedato anekabhedā dosakopā eva kopā na santi maggena pahīnattā na vijjanti. Ayañhi antarasaddo kiñcāpi ‘‘mañca tvañca kimantara’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.228) kāraṇe dissati, ‘‘antaraṭṭhake himapātasamaye’’tiādīsu (mahāva. 346) vemajjhe, ‘‘antarā ca jetavanaṃ antarā ca sāvatthi’’ntiādīsu (udā. 13, 44) vivare, ‘‘bhayamantarato jāta’’ntiādīsu (itivu. 88; mahāni. 5) citte, idhāpi citte eva daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘antarato attano citte’’ti.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา ความว่า กิเลสเครื่องกําเริบ คือ ราคะเป็นต้น อันทําให้จิตขุ่นมัว จึงชื่อว่า จิตตัปปโกปะ และโทสะเครื่องกําเริบ มีประเภทต่างๆ โดยความต่างแห่งเหตุมีอาฆาตวัตถุเป็นต้น เหล่านี้ ชื่อว่า โกปะ ไม่มีอยู่ภายใน คือ ในจิตของตน ของพระอริยบุคคลใด เพราะท่านละได้แล้วด้วยมรรค จึงไม่มี จริงอยู่ อันตรศัพท์นี้ แม้จะปรากฏในความหมายว่า เหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า "ระหว่างเรากับท่านมีอะไรเป็นเหตุ" ปรากฏในความหมายว่า ท่ามกลาง ในประโยคเป็นต้นว่า "ในสมัยหิมะตกในระหว่างอัฏฐกะ" ปรากฏในความหมายว่า ระหว่าง ในประโยคเป็นต้นว่า "ในระหว่างพระเชตวันกับเมืองสาวัตถี" ปรากฏในความหมายว่า จิต ในประโยคเป็นต้นว่า "ภัยเกิดจากภายใน" ในที่นี้ก็พึงเห็นในความหมายว่า จิต เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภายใน คือ ในจิตของตน"

Itibhavābhavatañca vītivattoti yasmā bhavoti sampatti, abhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti vā sassataṃ, abhavoti ucchedo. Bhavoti vā puññaṃ, abhavoti pāpaṃ. Bhavoti vā sugati, abhavoti duggati. Bhavoti vā khuddako, abhavoti mahanto. Tasmā yā sā sampattivipattivuḍḍhihānisassatucchedapuññapāpasugatiduggati- khuddakamahantaupapattibhavānaṃ vasena iti anekappakārā bhavābhavatā vuccati. Catūhipi [Pg.147] ariyamaggehi yathāsambhavaṃ tena tena nayena taṃ itibhavābhavatañca vītivatto atikkanto hoti. Atthavasena vibhatti vipariṇāmetabbā. Taṃ vigatabhayanti taṃ evarūpaṃ yathāvuttaguṇasamannāgataṃ khīṇāsavaṃ cittakopābhāvato itibhavābhavasamatikkamato ca bhayahetuvigamena vigatabhayaṃ, vivekasukhena aggaphalasukhena ca sukhiṃ, vigatabhayattā eva asokaṃ. Devā nānubhavanti dassanāyāti adhigatamagge ṭhapetvā sabbepi upapattidevā vāyamantāpi cittacāradassanavasena dassanāya daṭṭhuṃ nānubhavanti na abhisambhuṇanti na sakkonti, pageva manussā. Sekkhāpi hi puthujjanā viya arahato cittappavattiṃ na jānanti.

บทว่า อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต ความว่า เพราะเหตุว่า ภพ คือ ความสมบูรณ์, อภพ คือ ความวิบัติ อีกนัยหนึ่ง ภพ คือ ความเจริญ, อภพ คือ ความเสื่อม หรือ ภพ คือ สัสสตทิฏฐิ, อภพ คือ อุจเฉททิฏฐิ หรือ ภพ คือ บุญ, อภพ คือ บาป หรือ ภพ คือ สุคติ, อภพ คือ ทุคติ หรือ ภพ คือ ส่วนน้อย, อภพ คือ ส่วนใหญ่ เพราะเหตุนั้น ความเป็นภพและอภพ ที่มีประการต่างๆ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งความสมบูรณ์ ความวิบัติ ความเจริญ ความเสื่อม สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ บุญ บาป สุคติ ทุคติ ส่วนน้อย ส่วนใหญ่ และอุปปัตติภพนั้น จึงเรียกว่า อิติภวาภวตา ท่านเป็นผู้ก้าวล่วง คือ ล่วงพ้นความเป็นภพและอภพนั้น โดยนัยนั้นๆ ตามสมควร ด้วยอริยมรรคทั้ง ๔ พึงเปลี่ยนวิภัตติไปตามอำนาจแห่งเนื้อความ บทว่า ตํ วิคตภยํ ความว่า พระขีณาสพนั้น ผู้เป็นเช่นนั้น ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้ว เป็นผู้มีภัยไปปราศแล้ว เพราะเหตุแห่งภัยสิ้นไปแล้ว เนื่องจากไม่มีกิเลสเครื่องกําเริบแห่งจิต และเพราะก้าวล่วงความเป็นภพและอภพ, เป็นผู้มีความสุขด้วยวิเวกสุขและด้วยอัคคผลสุข, เป็นผู้ไม่มีความโศก เพราะมีภัยไปปราศแล้วนั่นเทียว บทว่า เทวา นานุภวนฺติ ทสฺสนาย ความว่า เว้นเทวดาผู้บรรลุมรรคแล้ว แม้เทวดาที่เป็นอุปปัตติเทพทั้งหมด แม้พยายามอยู่ ก็ไม่สามารถ คือ ไม่อาจ เพื่อจะเห็น โดยการเห็นความเป็นไปแห่งจิตได้, มนุษย์จะกล่าวไปไย จริงอยู่ แม้พระเสขะทั้งหลายก็ไม่รู้ความเป็นไปแห่งจิตของพระอรหันต์ เหมือนปุถุชน

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งทสมสูตร จบ

Niṭṭhitā ca mucalindavaggavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งมุจลินทวรรค จบ

3. Nandavaggo

๓. นันทวรรค

1. Kammavipākajasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถากัมมวิปากชสูตร

21. Nandavaggassa [Pg.148] paṭhame aññataro bhikkhūti nāmagottena apākaṭo eko khīṇāsavabhikkhu. So kira rājagahavāsī kulaputto moggallānattherena saṃvejito saṃsāradosaṃ disvā satthu santike pabbajitvā sīlāni sodhetvā catusaccakammaṭṭhānaṃ gahetvā na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tassa aparabhāge kharo ābādho uppajji, so paccavekkhaṇāya adhivāsento viharati. Khīṇāsavānañhi cetasikadukkhaṃ nāma natthi, kāyikadukkhaṃ pana hotiyeva. So ekadivasaṃ bhagavato dhammaṃ desentassa nātidūre ṭhāne dukkhaṃ adhivāsento pallaṅkena nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘bhagavato avidūre nisinno hotī’’tiādi.

๒๑. ในปฐมสูตรแห่งนันทวรรค บทว่า อญฺญตโร ภิกฺขุ ความว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะรูปหนึ่ง ไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นกุลบุตรชาวเมืองราชคฤห์ อันพระมหาโมคคัลลานเถระทำให้สลดใจแล้ว เห็นโทษในสงสาร จึงบวชในสำนักของพระศาสดา ชำระศีลให้บริสุทธิ์แล้ว รับเอากรรมฐานคือสัจจะ ๔ แล้วพากเพียรในวิปัสสนา ไม่นานนักก็บรรลุพระอรหัต. ในกาลต่อมา อาพาธกล้าแข็งเกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านย่อมอยู่ด้วยการอดกลั้นด้วยการพิจารณา. จริงอยู่ ทุกข์ทางใจชื่อว่าไม่มีแก่พระขีณาสพทั้งหลาย แต่ทุกข์ทางกายย่อมมีนั่นเทียว. วันหนึ่ง ภิกษุนั้นอดกลั้นทุกขเวทนา นั่งขัดสมาธิอยู่ในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้กำลังทรงแสดงธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภควโต อวิทูเร นิสินฺโน โหติ" (นั่งอยู่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาคเจ้า).

Tattha pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na namanti, tasmā so tathā nisinno hoti. Purāṇakammavipākajanti pubbe katassa kammassa vipākabhāvena jātaṃ, purāṇakammavipāke vā sukhadukkhappakāre vipākavaṭṭasamudāye tadekadesabhāvena jātaṃ. Kiṃ taṃ? Dukkhaṃ. Purāṇakammavipākajanti ca iminā tassa ābādhassa kammasamuṭṭhānataṃ dassento opakkamikautuvipariṇāmajādibhāvaṃ paṭikkhipati. Dukkhanti pacurajanehi khamituṃ asakkuṇeyyaṃ. Tibbanti tikhiṇaṃ, abhibhavitvā pavattiyā bahalaṃ vā. Kharanti kakkhaḷaṃ. Kaṭukanti asātaṃ. Adhivāsentoti upari vāsento sahanto khamanto.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปลฺลงฺกํ คือ การนั่งขัดขาโดยรอบ. บทว่า อาภุชิตฺวา คือ คู้เข้ามา. บทว่า อุชุ กาย ปณิธาย คือ ตั้งกายส่วนเบื้องบนไว้ตรง ให้กระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนจรดกันด้วยปลายต่อปลายตามลำดับ. จริงอยู่ เมื่อบุคคลนั่งอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็น ย่อมไม่น้อมไป เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงนั่งอยู่อย่างนั้น. บทว่า ปุราณกมฺมวิปากชํ คือ เกิดขึ้นโดยความเป็นวิบากของกรรมที่ทำไว้ในก่อน หรือเกิดขึ้นโดยความเป็นส่วนหนึ่งในกองแห่งวิบากวัฏฏ์อันมีสุขและทุกข์เป็นประเภท ในวิบากของกรรมเก่า. สิ่งนั้นคืออะไร? คือ ทุกข์. และด้วยบทว่า ปุราณกมฺมวิปากชํ นี้ เมื่อทรงแสดงความเป็นกรรมสมุฏฐานของอาพาธนั้น ย่อมทรงปฏิเสธความเป็นสิ่งที่เกิดจากความพยายาม จากอุตุวิปริต เป็นต้น. บทว่า ทุกฺขํ คือ อันชนเป็นอันมากไม่อาจอดทนได้. บทว่า ติพฺพํ คือ กล้าแข็ง หรือว่า มีกำลังมากเพราะเป็นไปโดยครอบงำ. บทว่า ขรํ คือ หยาบกระด้าง. บทว่า กฏุกํ คือ ไม่น่ายินดี. บทว่า อธิวาเสนฺโต คือ อยู่ทับ, อดทน, อดกลั้น.

Sato sampajānoti vedanāpariggāhakānaṃ satisampajaññānaṃ vasena satimā sampajānanto ca. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ayaṃ vedanā nāma hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, aniṭṭhārammaṇādipaccaye paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā, uppajjitvā ekantena bhijjanasabhāvattā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti vedanāya aniccatāsallakkhaṇavasena satokāritāya sato[Pg.149], aviparītasabhāvapaṭivijjhanavasena sampajāno ca hutvā. Atha vā sativepullapattiyā sabbattheva kāyavedanācittadhammesu suṭṭhu upaṭṭhitasatitāya sato, tathā paññāvepullappattiyā pariggahitasaṅkhāratāya sampajāno. Avihaññamānoti ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatī’’ti vuttanayena andhaputhujjano viya na vihaññamāno maggeneva samugghātitattā cetodukkhaṃ anuppādento kevalaṃ kammavipākajaṃ sarīradukkhaṃ adhivāsento samāpattiṃ samāpanno viya nisinno hoti. Addasāti taṃ āyasmantaṃ adhivāsanakhantiyā tathā nisinnaṃ addakkhi.

บทว่า สโต สมฺปชาโน คือ เป็นผู้มีสติและมีสัมปชัญญะ ด้วยอำนาจแห่งสติสัมปชัญญะทั้งหลายอันกำหนดรู้เวทนา. อธิบายว่า "เวทนานี้ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะมีความไม่มีหลังจากที่เคยมี, เป็นปฏิจจสมุปปันนธรรม เพราะอาศัยปัจจัยมีอนิฏฐารมณ์เป็นต้นเกิดขึ้น, มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา เพราะมีสภาวะที่จะต้องแตกสลายไปโดยส่วนเดียวหลังจากเกิดขึ้น" ดังนี้ เป็นผู้มีสติ เพราะมีการทำสติไว้ด้วยอำนาจการกำหนดรู้ความเป็นของไม่เที่ยงแห่งเวทนา และเป็นผู้มีสัมปชัญญะ เพราะการแทงตลอดสภาวะที่ไม่วิปริต. อีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้มีสติ เพราะมีสติปรากฏดีแล้วในกาย เวทนา จิต และธรรมทั้งปวง ด้วยการถึงความไพบูลย์แห่งสติ, เป็นผู้มีสัมปชัญญะ เพราะมีสังขารอันกำหนดรู้แล้ว ด้วยการถึงความไพบูลย์แห่งปัญญาฉันนั้น. บทว่า อวิหญฺญมาโน คือ ไม่ลำบากอยู่ เหมือนอันธพาลปุถุชน ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอก คร่ำครวญ ถึงความหลงใหล" ไม่ยังทุกข์ทางใจให้เกิดขึ้น เพราะถูกถอนขึ้นด้วยมรรคนั่นเทียว อดกลั้นอยู่แต่ทุกข์ทางกายอันเกิดจากวิบากของกรรมเท่านั้น นั่งอยู่ประหนึ่งผู้เข้าสมาบัติ. บทว่า อทฺทสา คือ ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านผู้มีอายุนั้นผู้นั่งอยู่อย่างนั้นด้วยอธิวาสนขันติ.

Etamatthanti etaṃ tādisassapi rogassa vejjādīhi tikicchanatthaṃ anussukkāpajjanakāraṇaṃ khīṇāsavānaṃ lokadhammehi anupalepitasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ saṅkhatadhammānaṃ yehi kehici dukkhadhammehi avighātapattivibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ คือ ทรงทราบเนื้อความนั้นโดยอาการทั้งปวงแล้ว คือ เหตุแห่งการไม่ขวนขวายเพื่อการรักษาโดยแพทย์เป็นต้น แม้สำหรับโรคเช่นนั้น อันชื่อว่าอันโลกธรรมทั้งหลายไม่ฉาบทาแล้วของพระขีณาสพทั้งหลาย. บทว่า อิมํ อุทานํ คือ ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงถึงการไม่ถูกเบียดเบียนโดยธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย.

Tattha sabbakammajahassāti pahīnasabbakammassa. Aggamaggassa hi uppannakālato paṭṭhāya arahato sabbāni kusalākusalakammāni pahīnāni nāma honti paṭisandhiṃ dātuṃ asamatthabhāvato, yato ariyamaggañāṇaṃ kammakkhayakaranti vuccati. Bhikkhunoti bhinnakilesatāya bhikkhuno. Dhunamānassa pure kataṃ rajanti arahattappattito pubbe kataṃ rāgarajādimissatāya rajanti laddhanāmaṃ dukkhavedanīyaṃ kammaṃ vipākapaṭisaṃvedanena taṃ dhunantassa viddhaṃsentassa, arahattappattiyā parato pana sāvajjakiriyāya sambhavoyeva natthi, anavajjakiriyā ca bhavamūlassa samucchinnattā samucchinnamūlatāya pupphaṃ viya phaladānasamatthatāya abhāvato kiriyamattāva hoti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพกมฺมชหสฺส คือ ผู้มีกรรมทั้งปวงอันละได้แล้ว. จริงอยู่ จำเดิมแต่กาลที่อัคคมรรคเกิดขึ้น กุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งปวงของพระอรหันต์ ชื่อว่าอันท่านละได้แล้ว เพราะความที่กรรมเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ปฏิสนธิได้ เพราะเหตุนั้น อริยมรรคญาณจึงถูกเรียกว่า กระทำความสิ้นไปแห่งกรรม. บทว่า ภิกฺขุโน คือ ของภิกษุ เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว. บทว่า ธุนมานสฺส ปุเร กตํ รชํ คือ ของภิกษุผู้กำลังสลัดทิ้ง กำลังทำลายกรรมอันมีทุกข์เป็นวิบาก ที่ตนทำไว้ก่อนแต่การบรรลุพระอรหัต อันได้ชื่อว่า "ธุลี" เพราะระคนด้วยธุลีคือราคะเป็นต้น ด้วยการเสวยวิบาก. แต่ในกาลภายหลังแต่การบรรลุพระอรหัต การเกิดขึ้นแห่งสาวัชชกิริยา (กิริยาที่มีโทษ) ย่อมไม่มีเลย ส่วนอนวัชชกิริยา (กิริยาที่ไม่มีโทษ) ก็เป็นเพียงกิริยาเท่านั้น เพราะรากเหง้าแห่งภพถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงแล้ว จึงไม่สามารถให้ผลได้ เหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่มีรากถูกตัดขาดแล้วฉะนั้น.

Amamassāti rūpādīsu katthaci mamanti gahaṇābhāvato amamassa mamaṅkārarahitassa. Yassa hi mamaṅkāro atthi, so attasinehena vejjādīhi sarīraṃ paṭijaggāpeti. Arahā pana amamo, tasmā so sarīrajagganepi udāsīnadhātukova. Ṭhitassāti catubbidhampi oghaṃ taritvā nibbānathale ṭhitassa, paṭisandhiggahaṇavasena vā sandhāvanassa abhāvena ṭhitassa[Pg.150]. Sekkhaputhujjanā hi kilesābhisaṅkhārānaṃ appahīnattā cutipaṭisandhivasena saṃsāre dhāvanti nāma, arahā pana tadabhāvato ṭhitoti vuccati. Atha vā dasavidhe khīṇāsavasaṅkhāte ariyadhamme ṭhitassa. Tādinoti ‘‘paṭikūle appaṭikūlasaññī viharatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.17) nayena vuttāya pañcavidhāya ariyiddhiyā aṭṭhahi lokadhammehi akampaniyāya chaḷaṅgupekkhāya ca samannāgatena iṭṭhādīsu ekasadisatāsaṅkhātena tādībhāvena tādino. Attho natthi janaṃ lapetaveti ‘‘mama bhesajjādīni karothā’’ti janaṃ lapituṃ kathetuṃ payojanaṃ natthi sarīre nirapekkhabhāvato. Paṇḍupalāso viya hi bandhanā pavutto sayamevāyaṃ kāyo bhijjitvā patatūti khīṇāsavānaṃ ajjhāsayo. Vuttañhetaṃ –

บทว่า อมมสฺส ความว่า แก่ผู้ไม่มีความยึดถือ คือผู้ปราศจากมมังการ เพราะไม่มีการยึดถือในขันธ์มีรูปเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่งว่า ของเรา. จริงอยู่ บุคคลใดมีความยึดถือว่าของเรา บุคคลนั้นย่อมให้แพทย์เป็นต้นบำรุงรักษาร่างกายด้วยความรักในตน. ส่วนพระอรหันต์ไม่มีความยึดถือว่าของเรา เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นผู้มีธาตุคือความวางเฉยแม้ในการบำรุงรักษาร่างกาย. บทว่า ฐิตสฺส ความว่า ผู้ข้ามโอฆะทั้ง ๔ ได้แล้ว ตั้งอยู่บนพื้นคือพระนิพพาน หรือผู้ตั้งอยู่เพราะไม่มีการแล่นไป ด้วยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ. จริงอยู่ พระเสขะและปุถุชน ชื่อว่าย่อมแล่นไปในสงสาร ด้วยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ เพราะยังละกิเลสและอภิสังขารไม่ได้ ส่วนพระอรหันต์ เพราะไม่มีกิเลสและอภิสังขารนั้น จึงเรียกว่าผู้ตั้งอยู่. อีกอย่างหนึ่ง คือผู้ตั้งอยู่ในอริยธรรม ๑๐ ประการ ที่นับว่าเป็นธรรมของพระขีณาสพ. บทว่า ตาทิโน ความว่า ผู้เป็นตาทีบุคคล ด้วยความเป็นตาที คือความเป็นผู้มีภาวะเสมอกันในอารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้น อันประกอบด้วยอริยฤทธิ์ ๕ ประการ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมอยู่โดยมีความหมายในสิ่งปฏิกูลว่าเป็นของไม่ปฏิกูล" และด้วยอุเบกขามีองค์ ๖ อันไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘ ประการ. บทว่า อตฺโถ นตฺถิ ชนํ ลเปตเว ความว่า ประโยชน์ที่จะพูด ที่จะกล่าวชักชวนชนว่า "พวกท่านจงทำเภสัชเป็นต้นแก่เรา" ย่อมไม่มี เพราะความเป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในร่างกาย. จริงอยู่ อัธยาศัยของพระขีณาสพทั้งหลายมีอยู่ว่า "กายนี้จงแตกทำลายและร่วงหล่นไปเอง เหมือนใบไม้เหลืองที่หลุดจากขั้วฉะนั้น". และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 606);

เราไม่ปรารถนาความตาย เราไม่ปรารถนาความเป็นอยู่ แต่เรารอคอยเวลา เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้างฉะนั้น

Atha vā yaṃkiñci nimittaṃ dassetvā ‘‘kiṃ ayyassa icchitabba’’nti janaṃ lapetave paccayehi nimantanavasena lapāpetuṃ khīṇāsavassa attho natthi tādisassa micchājīvassa maggeneva samugghātitattāti attho. Iti bhagavā ‘‘kissāyaṃ thero attano rogaṃ vejjehi atikicchāpetvā bhagavato avidūre nisīdatī’’ti cintentānaṃ tassa atikicchāpane kāraṇaṃ pakāsesi.

อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ประโยชน์เพื่อจะให้ชนพูด คือนิมนต์ด้วยปัจจัยทั้งหลาย โดยแสดงนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วถามว่า "พระคุณเจ้าต้องการอะไร" ย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ เพราะมิจฉาอาชีวะเช่นนั้น พระอริยมรรคถอนขึ้นเสียแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศเหตุที่พระเถระไม่ให้แพทย์รักษาก็เพื่อผู้ที่คิดอยู่ว่า "เพราะเหตุไร พระเถระนี้จึงไม่ให้แพทย์รักษาโรคของตน กลับมานั่งอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค"

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ.

2. Nandasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถานันทสูตร

22. Dutiye nandoti tassa nāmaṃ. So hi cakkavattilakkhaṇūpetattā mātāpitaro saparijanaṃ sakalañca ñātiparivaṭṭaṃ nandayanto jātoti ‘‘nando’’ti nāmaṃ labhi. Bhagavato bhātāti bhagavato ekapituputtatāya bhātā. Na hi bhagavato sahodarā uppajjanti, tena vuttaṃ ‘‘mātucchāputto’’ti, cūḷamātuputtoti attho. Mahāpajāpatigotamiyā hi so putto. Anabhiratoti na abhirato. Brahmacariyanti [Pg.151] brahmaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ cariyaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ methunaviratiṃ. Sandhāretunti paṭhamacittato yāvacarimakacittaṃ sammā paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ dhāretuṃ pavattetuṃ. Dutiyena cettha brahmacariyapadena maggabrahmacariyassāpi saṅgaho veditabbo. Sikkhaṃ paccakkhāyāti upasampadakāle bhikkhubhāvena saddhiṃ samādinnaṃ nibbattetabbabhāvena anuṭṭhitaṃ tividhampi sikkhaṃ paṭikkhipitvā, vissajjetvāti attho. Hīnāyāti gihibhāvāya. Āvattissāmīti nivattissāmi.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นนฺโท เป็นชื่อของท่าน. จริงอยู่ ท่านผู้นั้นเมื่อเกิดมา ได้ทำให้มารดาบิดาพร้อมทั้งบริวารและวงศาคณาญาติทั้งสิ้นให้ยินดี เพราะประกอบด้วยลักษณะของพระเจ้าจักรพรรดิ จึงได้นามว่า "นันทะ". บทว่า ภควโต ภาตา ความว่า เป็นน้องชายของพระผู้มีพระภาค เพราะเป็นโอรสของพระบิดาองค์เดียวกัน. จริงอยู่ พระอนุชาร่วมพระมารดาของพระผู้มีพระภาคย่อมไม่เกิด ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "มาตุจฺฉาปุตฺโต" อธิบายว่า เป็นโอรสของพระมารดาน้อย. จริงอยู่ ท่านเป็นโอรสของพระนางมหาปชาบดีโคตมี. บทว่า อนภิรโต คือ ไม่ยินดี. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ พรหมจรรย์อันประเสริฐ สูงสุด คือ การฉันในอาสนะเดียว การนอนในเสนาสนะเดียว การงดเว้นจากเมถุนธรรม. บทว่า สนฺธาเรตุํ คือ เพื่อจะทรงไว้ เพื่อจะให้เป็นไปโดยชอบ ให้บริบูรณ์ บริสุทธิ์ ตั้งแต่ปฐมจิตจนถึงจริมกจิต. อนึ่ง พึงทราบการสงเคราะห์แม้ซึ่งมรรคพรหมจรรย์ด้วยบทว่าพรหมจรรย์บทที่สองในที่นี้. บทว่า สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ความว่า บอกคืน คือสละสิกขาทั้ง ๓ ที่สมาทานพร้อมกับความเป็นภิกษุในคราวอุปสมบท อันพึงทำให้เกิดมีขึ้นและประพฤติตาม. บทว่า หีนาย ได้แก่ เพื่อความเป็นคฤหัสถ์. บทว่า อาวตฺติสฺสามิ คือ จักเวียนกลับ.

Kasmā panāyaṃ evamārocesīti? Etthāyaṃ anupubbikathā – bhagavā pavattavaradhammacakko rājagahaṃ gantvā veḷuvane viharanto ‘‘puttaṃ me ānetvā dassethā’’ti suddhodanamahārājena pesitesu sahassasahassaparivāresu dasasu dūtesu saha parivārena arahattaṃ pattesu sabbapacchā gantvā arahattappattena kāḷudāyittherena gamanakālaṃ ñatvā maggavaṇṇanaṃ vaṇṇetvā jātibhūmigamanāya yācito vīsatisahassakhīṇāsavaparivutto kapilavatthunagaraṃ gantvā ñātisamāgame pokkharavassaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathetvā punadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā nivesanaṃ gantvā ‘‘dhammañcare’’ti (dha. pa. 169) gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale, rājānaṃ sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesi.

ก็เพราะเหตุไร ท่านจึงกราบทูลอย่างนี้? ในเรื่องนี้ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ – พระผู้มีพระภาคผู้ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ ประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในบรรดาทูต ๑๐ คณะ ซึ่งมีคณะละหนึ่งพันคนเป็นบริวาร ที่พระเจ้าสุทโธทนมหาราชส่งไปพร้อมกับรับสั่งว่า "พวกท่านจงนำบุตรของเรามาแสดง" และได้บรรลุพระอรหัตพร้อมกับบริวาร พระกาฬุทายีเถระผู้ไปทีหลังสุดและบรรลุพระอรหัตแล้ว ทราบกาลอันควรเสด็จ พรรณนามรรควรรณนาแล้ว จึงทูลอาราธนาเพื่อเสด็จไปยังชาติภูมิ พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพสองหมื่นรูป เสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ ในคราวประชุมพระญาติ ทรงทำฝนโบกขรพรรษ์ให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ตรัสเวสสันดรชาดก ในวันรุ่งขึ้น เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ทรงยังพระบิดาให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลด้วยพระคาถาว่า "อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺย" เสด็จเข้าไปยังพระราชนิเวศน์ ทรงยังพระนางมหาปชาบดีให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และยังพระราชาให้ตั้งอยู่ในสกทาคามิผลด้วยพระคาถาว่า "ธมฺมญฺจเร"

Bhattakiccāvasāne pana rāhulamātuguṇakathaṃ nissāya candakinnarījātakaṃ (jā. 1.14.18 ādayo) kathetvā tatiyadivase nandakumārassa abhisekagehappavesanavivāhamaṅgalesu vattamānesu piṇḍāya pavisitvā nandakumārassa hatthe pattaṃ datvā maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto kumārassa hatthato pattaṃ na gaṇhi. Sopi tathāgate gāravena ‘‘pattaṃ te, bhante, gaṇhathā’’ti vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ pana cintesi, ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti, satthā tasmiṃ ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānamūle gaṇhissatī’’ti cintesi, satthā tatthapi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti cintesi, satthā tatthapi na gaṇhi. Kumāro nivattitukāmo anicchāya gacchanto gāravena ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ na sakkoti, ‘‘idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintento gacchati.

ส่วนในเวลาเสร็จภัตกิจ ทรงอาศัยเรื่องคุณของพระมารดาของราหุล ตรัสจันทกินรีชาดก ในวันที่สาม เมื่อพระราชพิธีอภิเษก การขึ้นสู่เรือน และวิวาหมงคลของนันทกุมารกำลังเป็นไปอยู่ พระองค์เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ทรงประทานบาตรในพระหัตถ์ของนันทกุมาร ตรัสมงคลแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป ไม่ทรงรับบาตรจากพระหัตถ์ของพระกุมาร. แม้พระกุมารนั้นก็ไม่สามารถจะทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงรับบาตรของพระองค์" ได้ เพราะความเคารพในพระตถาคต. แต่พระกุมารนั้นคิดอย่างนี้ว่า "พระองค์จักทรงรับบาตรที่หัวบันได" พระศาสดาก็ไม่ทรงรับ ณ ที่นั้น. พระกุมารนั้นคิดว่า "จักทรงรับที่โคนบันได" พระศาสดาก็ไม่ทรงรับแม้ ณ ที่นั้น. พระกุมารนั้นคิดว่า "จักทรงรับที่ลานหลวง" พระศาสดาก็ไม่ทรงรับแม้ ณ ที่นั้น. พระกุมารแม้ประสงค์จะกลับ ก็เสด็จไปโดยไม่เต็มพระทัย เพราะความเคารพจึงไม่สามารถทูลว่า "ขอพระองค์ทรงรับบาตร" ได้ แต่ทรงคิดว่า "จักทรงรับที่นี่ จักทรงรับที่นั่น" แล้วเสด็จตามไป.

Tasmiṃ [Pg.152] khaṇe janapadakalyāṇiyā ācikkhiṃsu, ‘‘ayye bhagavā, nandarājānaṃ gahetvā gacchati, tumhehi vinā karissatī’’ti. Sā udakabindūhi paggharantehi aḍḍhullikhitehi kesehi vegena pāsādaṃ āruyha sīhapañjaradvāre ṭhatvā ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti āha. Taṃ tassā vacanaṃ tassa hadaye tiriyaṃ patitvā viya ṭhitaṃ. Satthāpissa hatthato pattaṃ aggahetvāva taṃ vihāraṃ netvā ‘‘pabbajissasi nandā’’ti āha. So buddhagāravena ‘‘na pabbajissāmī’’ti avatvā, ‘‘āma, pabbajissāmī’’ti āha. Satthā tena hi nandaṃ pabbājethāti kapilavatthupuraṃ gantvā tatiyadivase taṃ pabbājesi. Sattame divase mātarā alaṅkaritvā pesitaṃ ‘‘dāyajjaṃ me, samaṇa, dehī’’ti vatvā attanā saddhiṃ ārāmāgataṃ rāhulakumāraṃ pabbājesi. Punekadivasaṃ mahādhammapālajātakaṃ (jā. 1.10.92 ādayo) kathetvā rājānaṃ anāgāmiphale patiṭṭhāpesi.

ในขณะนั้น ชนทั้งหลายได้กราบทูลพระนางชนบทกัลยาณีว่า "ข้าแต่พระแม่เจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพาพระนันทราชกุมารเสด็จไปแล้ว จักทรงกระทำให้พระองค์ปราศจากท่าน" พระนางมีพระเกศาซึ่งหวีไว้ได้เพียงกึ่งหนึ่ง ยังมีหยาดน้ำสรงหยดอยู่ รีบเสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับยืนที่ช่องพระแกลสีหบัญชร ตรัสว่า "ข้าแต่พระพี่เจ้า ขอพระองค์โปรดเสด็จกลับมาโดยเร็วเถิด" พระดำรัสนั้นของพระนางประหนึ่งว่าลูกศรปักคาอยู่ในหทัยของพระนันทะ พระศาสดามิได้ทรงรับบาตรจากพระหัตถ์ของพระนันทะ ทรงนำท่านไปยังวิหารแล้วตรัสถามว่า "นันทะ เธอจักบวชหรือ" ท่านนันทะด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า มิได้ทูลว่า "ข้าพระองค์จักไม่บวช" แต่ทูลว่า "พระเจ้าข้า ข้าพระองค์จักบวช" พระศาสดาจึงทรงให้ท่านนันทะบรรพชา ครั้นเสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์ ในวันที่สามก็ทรงให้ท่านบรรพชา ในวันที่เจ็ด ทรงให้ราหุลกุมารผู้ซึ่งพระมารดาตกแต่งแล้วส่งมา ทูลว่า "ข้าแต่สมณะ ขอพระองค์โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉัน" ซึ่งตามเสด็จมายังอาราม บรรพชาแล้ว ในวันหนึ่งอีก ทรงแสดงมหาธรรมปาลชาดก (ชา. ๑.๑๐.๙๒ เป็นต้น) แล้วทรงตั้งพระราชาไว้ในอนาคามิผล

Iti bhagavā mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale, pitaraṃ tīsu phalesu patiṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaparivuto punadeva rājagahaṃ gantvā tato anāthapiṇḍikena sāvatthiṃ āgamanatthāya gahitapaṭiñño niṭṭhite jetavanamahāvihāre tattha gantvā vāsaṃ kappesi. Evaṃ satthari jetavane viharante āyasmā nando attano anicchāya pabbajito kāmesu anādīnavadassāvī janapadakalyāṇiyā vuttavacanamanussaranto ukkaṇṭhito hutvā bhikkhūnaṃ attano anabhiratiṃ ārocesi. Tena vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena āyasmā nando…pe… hīnāyāvattissāmī’’ti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งพระนางมหาปชาบดีไว้ในโสดาปัตติผล ทรงตั้งพระบิดาไว้ในผล ๓ ประการแล้ว อันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์อีกครั้งหนึ่ง จากที่นั้น ทรงรับปฏิญญาของอนาถบิณฑิกเศรษฐีเพื่อเสด็จมายังกรุงสาวัตถี เมื่อพระเชตวันมหาวิหารสำเร็จแล้ว ได้เสด็จไปประทับอยู่ที่นั่น เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ที่พระเชตวันอย่างนี้แล้ว ท่านพระนันทะผู้บวชด้วยความไม่เต็มใจของตน ไม่เห็นโทษในกามทั้งหลาย ระลึกถึงแต่คำพูดของพระนางชนบทกัลยาณีอยู่เสมอ เกิดความกระสันขึ้น จึงบอกความไม่ยินดีของตนแก่ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวไว้ว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระนันทะ...ฯลฯ... จักสึกไปสู่เพศที่ต่ำทราม"

Kasmā pana naṃ bhagavā evaṃ pabbājesīti? ‘‘Puretarameva ādīnavaṃ dassetvā kāmehi naṃ vivecetuṃ na sakkā, pabbājetvā pana upāyena tato vivecetvā uparivisesaṃ nibbattessāmī’’ti veneyyadamanakusalo satthā evaṃ naṃ paṭhamaṃ pabbājesi.

ถามว่า ก็เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้ท่านบรรพชาอย่างนั้น? ตอบว่า พระศาสดาผู้ทรงฉลาดในการฝึกเวไนยสัตว์ ทรงดำริว่า "การจะแสดงโทษในกามทั้งหลายแล้วแยกท่านออกจากกามเสียก่อนนั้น ไม่สามารถทำได้ แต่ครั้นให้บวชแล้ว จักใช้อุบายแยกท่านออกจากกามนั้น แล้วจักทำให้คุณวิเศษเบื้องสูงบังเกิดขึ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงทรงให้ท่านบรรพชาในเบื้องต้นอย่างนั้น

Sākiyānīti sakyarājadhītā. Janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇī rūpena uttamā chasarīradosarahitā, pañcakalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā naccodātā atikkantā mānusakavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ, tasmā chasarīradosarahitā. Chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nakhakalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi pañcahi kalyāṇehi samannāgatā.

บทว่า สากิยานี ความว่า พระราชธิดาแห่งศากยราช บทว่า ชนปทกัลยาณี ความว่า เป็นหญิงงามในชนบท เป็นผู้เลิศด้วยรูป ปราศจากโทษแห่งสรีระ ๖ อย่าง ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี จริงอยู่ เพราะเหตุที่พระนางไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป มีวรรณะเกินมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงทิพยพรรณ ฉะนั้น จึงชื่อว่าปราศจากโทษแห่งสรีระ ๖ อย่าง พระนางประกอบด้วยกัลยาณธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ ฉวิกัลยาณะ (งามด้วยผิว) มังสกัลยาณะ (งามด้วยเนื้อ) นขกัลยาณะ (งามด้วยเล็บ) อัฏฐิกัลยาณะ (งามด้วยกระดูก) และ วยกัลยาณะ (งามด้วยวัย)

Tattha [Pg.153] attano sarīrobhāsena dasadvādasahatthe ṭhāne ālokaṃ karoti, piyaṅgusamā vā suvaṇṇasamā vā hoti, ayamassā chavikalyāṇatā. Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalena sadisaṃ hoti, ayamassā maṃsakalyāṇatā. Vīsati nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasaparikitāni viya muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni honti, ayamassā nakhakalyāṇatā. Dvattiṃsadantā suphusitā parisuddhapavāḷapantisadisā vajirapantī viya khāyanti, ayamassā aṭṭhikalyāṇatā. Vīsativassasatikāpi samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nippalitā, ayamassā vayakalyāṇatā. Sundarī ca hoti evarūpaguṇasamannāgatā, tena vuttaṃ ‘‘janapadakalyāṇī’’ti.

ในบรรดากัลยาณธรรมเหล่านั้น ผิวพรรณของพระนางมีรัศมีกายสว่างไสวในที่ประมาณ ๑๐-๑๒ ศอก มีสีดังดอกประยงค์หรือดังทองคำ นี้เป็นฉวิกัลยาณะของพระนาง ฝ่ามือฝ่าเท้าทั้งสี่และริมฝีปากของพระนางเป็นประดุจของที่ตกแต่งด้วยน้ำครั่ง เหมือนปะการังแดงหรือผ้ากัมพลแดง นี้เป็นมังสกัลยาณะของพระนาง แผ่นเล็บทั้ง ๒๐ ในส่วนที่ยังไม่พ้นจากเนื้อเป็นประดุจแต้มด้วยน้ำครั่ง ในส่วนที่พ้นจากเนื้อเป็นประดุจสายน้ำนม นี้เป็นนขกัลยาณะของพระนาง พระทนต์ ๓๒ ซี่เรียบสนิทดี เหมือนแถวปะการังบริสุทธิ์ ปรากฏดุจแถวเพชร นี้เป็นอัฏฐิกัลยาณะของพระนาง แม้มีพระชนมายุ ๑๒๐ พรรษา ก็ยังปรากฏดุจสตรีวัย ๑๖ ปี ไม่มีผมหงอก นี้เป็นวยกัลยาณะของพระนาง พระนางเป็นผู้งดงาม ประกอบด้วยคุณสมบัติเช่นนี้ ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า "ชนบทกัลยาณี"

Gharā nikkhamantassāti anādare sāmivacanaṃ, gharato nikkhamatoti attho. ‘‘Gharā nikkhamanta’’ntipi paṭhanti. Upaḍḍhullikhitehi kesehīti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, vippakatullikhitehi kesehi upalakkhitāti attho. ‘‘Aḍḍhullikhitehī’’tipi paṭhanti. Ullikhananti ca phaṇakādīhi kesasaṇṭhāpanaṃ, ‘‘aḍḍhakāravidhāna’’ntipi vadanti. Apaloketvāti sineharasavipphārasaṃsūcakena aḍḍhakkhinā ābandhantī viya oloketvā. Maṃ, bhanteti pubbepi ‘‘ma’’nti vatvā ukkaṇṭhākulacittatāya puna ‘‘maṃ etadavocā’’ti āha. Tuvaṭanti sīghaṃ. Tamanussaramānoti taṃ tassā vacanaṃ, taṃ vā tassā ākārasahitaṃ vacanaṃ anussaranto.

บทว่า ฆรา นิกฺขมนฺตสฺส เป็นสามิวิภัตติในอรรถอนาทร ความว่า เมื่อท่านออกจากเรือนไป บางแห่งก็อ่านว่า ฆรา นิกฺขมนฺตํ บทว่า อุปฑฺฒุลฺลิขิเตหิ เกเสหิ เป็นกรณีวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ ความว่า อันมีผมที่หวีไว้เพียงกึ่งหนึ่งเป็นเครื่องหมาย บางแห่งก็อ่านว่า อฑฺฒุลฺลิขิเตหิ บ้าง คำว่า อุลฺลิขนํ ได้แก่ การแต่งผมด้วยหวีเป็นต้น บ้างก็เรียกว่า อฑฺฒการวิธานํ (การทำไว้ครึ่งๆ กลางๆ) บทว่า อปโลเกตฺวา ความว่า แลดูประหนึ่งผูกมัดไว้ด้วยการชำเลืองมอง ซึ่งแสดงถึงความรักที่แผ่ซ่านไป บทว่า มํ ภนฺเต ความว่า แม้ก่อนหน้านี้จะกล่าวคำว่า มํ (แก่ข้าพเจ้า) แล้ว แต่เพราะจิตสับสนด้วยความกระสัน จึงกล่าวอีกว่า มํ เอตทโวจ (นางได้กล่าวคำนี้แก่ข้าพเจ้า) บทว่า ตุวฏํ ความว่า โดยเร็ว บทว่า ตมนุสฺสรมาโน ความว่า ระลึกถึงคำพูดนั้นของนาง หรือระลึกถึงคำพูดพร้อมทั้งกิริยาอาการนั้นของนาง

Bhagavā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘upāyenassa rāgaṃ vūpasamessāmī’’ti iddhibalena naṃ tāvatiṃsabhavanaṃ nento antarāmagge ekasmiṃ jhāmakhette jhāmakhāṇumatthake nisinnaṃ chinnakaṇṇanāsānaṅguṭṭhaṃ ekaṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dassetvā tāvatiṃsabhavanaṃ nesi. Pāḷiyaṃ pana ekakkhaṇeneva satthārā tāvatiṃsabhavanaṃ gataṃ viya vuttaṃ, taṃ gamanaṃ avatvā tāvatiṃsabhavanaṃ sandhāya vuttaṃ. Gacchantoyeva hi bhagavā āyasmato nandassa antarāmagge taṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dasseti. Yadi evaṃ kathaṃ samiñjanādinidassanaṃ? Taṃ antaradhānanidassananti gahetabbaṃ. Evaṃ satthā taṃ tāvatiṃsabhavanaṃ netvā sakkassa devarañño upaṭṭhānaṃ āgatāni kakuṭapādāni pañca accharāsatāni attānaṃ vanditvā ṭhitāni [Pg.154] dassetvā janapadakalyāṇiyā tāsaṃ pañcannaṃ accharāsatānaṃ rūpasampattiṃ paṭicca visesaṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ bāhāyaṃ gahetvā…pe… kakuṭapādānī’’ti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำของท่านแล้ว ทรงดำริว่า “เราจักระงับราคะของเธอด้วยอุบาย” จึงทรงนำท่านไปยังดาวดึงส์ภพด้วยอิทธานุภาพ ขณะเสด็จไปในระหว่างทาง ได้ทรงแสดงนางลิงเผือกตัวหนึ่งซึ่งมีหู จมูก และหางขาด นั่งอยู่บนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ในนาที่ถูกไฟไหม้แห่งหนึ่ง แล้วจึงทรงนำไปยังดาวดึงส์ภพ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ประหนึ่งว่าพระศาสดาเสด็จไปสู่ดาวดึงส์ภพโดยขณะเดียวเท่านั้น คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงดาวดึงส์ภพ โดยไม่กล่าวถึงการเสด็จไป เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อเสด็จไปอยู่นั่นเทียว ทรงแสดงนางลิงเผือกนั้นแก่ท่านพระนันทะในระหว่างทาง หากเป็นเช่นนั้น การแสดงอุทาหรณ์เรื่องการคู้ (แขน) เป็นต้น จะเป็นไปได้อย่างไร? พึงเข้าใจว่า นั่นเป็นการแสดงอุทาหรณ์เรื่องการหายตัวไป พระศาสดาทรงนำท่านไปสู่ดาวดึงส์ภพอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงนางอัปสร ๕๐๐ ผู้มีเท้าเหมือนนกพิราบ ซึ่งมาสู่ที่บำรุงของท้าวสักกะเทวราช ถวายบังคมพระองค์แล้วยืนอยู่ แล้วได้ตรัสถามถึงความพิเศษเกี่ยวกับรูปสมบัติของนางอัปสร ๕๐๐ เหล่านั้นกับนางชนปทกัลยาณี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจูงแขนท่านพระนันทะ...ฯลฯ...มีเท้าเหมือนนกพิราบ”

Tattha bāhāyaṃ gahetvāti bāhumhi gahetvā viya. Bhagavā hi tadā tādisaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā āyasmā nando bhuje gahetvā bhagavatā nīyamāno viya ahosi. Tattha ca bhagavatā sace tassa āyasmato tāvatiṃsadevalokassa dassanaṃ pavesanameva vā icchitaṃ siyā, yathānisinnasseva tassa taṃ devalokaṃ dasseyya lokavivaraṇiddhikāle viya, tameva vā iddhiyā tattha peseyya. Yasmā panassa dibbattabhāvato manussattabhāvassa yo nihīnajigucchanīyabhāvo, tassa sukhaggahaṇatthaṃ antarāmagge taṃ makkaṭiṃ dassetukāmo, devalokasirivibhavasampattiyo ca ogāhetvā dassetukāmo ahosi, tasmā taṃ gahetvā tattha nesi. Evañhissa tadatthaṃ brahmacariyavāse visesato abhirati bhavissatīti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า “ทรงจูงแขน” คือ ประหนึ่งว่าทรงจับที่แขน เพราะว่าในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงบันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ท่านพระนันทะเป็นประหนึ่งว่าถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจับที่แขนนำไป และในเรื่องนั้น หากพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระประสงค์เพียงจะแสดงหรือนำท่านพระนันทะนั้นเข้าไปสู่เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ก็พึงทรงแสดงเทวโลกนั้นแก่ท่านผู้นั่งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว เหมือนในคราวทรงทำโลกวิวรณปาฏิหาริย์ หรือพึงทรงส่งท่านนั้นไปที่นั่นด้วยฤทธิ์ แต่เพราะพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะแสดงความเป็นภาวะที่ต่ำต้อยน่ารังเกียจของอัตภาพมนุษย์เทียบกับอัตภาพทิพย์ เพื่อให้ท่านกำหนดรู้ได้โดยง่าย จึงทรงประสงค์จะแสดงนางลิงนั้นในระหว่างทาง และทรงมีพระประสงค์จะทรงชี้แจงให้หยั่งเห็นสิริวิภวสมบัติในเทวโลก เพราะเหตุนั้น จึงทรงจูงท่านไปที่นั่น (ด้วยทรงดำริว่า) ด้วยอุบายอย่างนี้ ความยินดียิ่งในพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์นั้น จักมีแก่เธอ

Kakuṭapādānīti rattavaṇṇatāya pārāvatasadisapādāni. Tā kira sabbāpi kassapassa bhagavato sāvakānaṃ pādamakkhanateladānena tādisā sukumārapādā ahesuṃ. Passasi noti passasi nu. Abhirūpatarāti visiṭṭharūpatarā. Dassanīyatarāti divasampi passantānaṃ atittikaraṇaṭṭhena passitabbatarā. Pāsādikatarāti sabbāvayavasobhāya samantato pasādāvahatarā.

บทว่า “มีเท้าเหมือนนกพิราบ” คือ มีเท้าเหมือนนกพิราบเพราะมีสีแดง ได้ยินว่า นางอัปสรเหล่านั้นทั้งหมด ได้มีเท้าที่อ่อนนุ่มเช่นนั้น ด้วยผลแห่งการถวายน้ำมันทาเท้าแก่เหล่าสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ บทว่า “เธอเห็นหรือไม่” คือ เธอเห็นหรือไม่หนอ บทว่า “มีรูปงามกว่า” คือ มีรูปงามกว่าเป็นพิเศษ บทว่า “น่าดูกว่า” คือ น่าดูกว่า เพราะทำให้ผู้ที่มองดูแม้ตลอดทั้งวันไม่รู้จักอิ่ม บทว่า “น่าเลื่อมใสกว่า” คือ น่าเลื่อมใสกว่าโดยรอบ ด้วยความงามแห่งอวัยวะทั้งปวง

Kasmā pana bhagavā avassutacittaṃ āyasmantaṃ nandaṃ accharāyo olokāpesi? Sukhenevassa kilese nīharituṃ. Yathā hi kusalo vejjo ussannadosaṃ puggalaṃ tikicchanto sinehapānādinā paṭhamaṃ dose ukkiledetvā pacchā vamanavirecanehi sammadeva nīharāpeti, evaṃ vineyyadamanakusalo bhagavā ussannarāgaṃ āyasmantaṃ nandaṃ devaccharāyo dassetvā ukkiledesi ariyamaggabhesajjena anavasesato nīharitukāmoti veditabbaṃ.

ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้ท่านพระนันทะผู้มีจิตกำหนัดแล้วแลดูเหล่านางอัปสร? เพื่อทรงนำกิเลสของท่านออกได้โดยง่าย เปรียบเหมือนหมอผู้ฉลาด เมื่อจะรักษาบุคคลผู้มีโทษกำเริบ ในเบื้องต้น ย่อมทำให้โทษชุ่มชื่นด้วยการให้ดื่มน้ำมันเป็นต้น ภายหลังจึงให้ถ่ายออกเสียให้หมดสิ้นด้วยการให้อาเจียนและให้ถ่าย ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงฉลาดในการทรมานเวไนยสัตว์ ก็ทรงทำราคะที่กำเริบของท่านพระนันทะให้ชุ่มชื่นด้วยการทรงแสดงเหล่านางเทพอัปสร ด้วยทรงมีพระประสงค์จะนำออกโดยไม่เหลือด้วยเภสัชคืออริยมรรค ฉันนั้น พึงทราบเถิด

Paluṭṭhamakkaṭīti jhāmaṅgapaccaṅgamakkaṭī. Evameva khoti yathā sā, bhante, tumhehi mayhaṃ dassitā chinnakaṇṇanāsā paluṭṭhamakkaṭī janapadakalyāṇiṃ upādāya[Pg.155], evameva janapadakalyāṇī imāni pañca accharāsatāni upādāyāti attho. Pañcannaṃ accharāsatānanti upayoge sāmivacanaṃ, pañca accharāsatānīti attho. Avayavasambandhe vā etaṃ sāmivacanaṃ, tena pañcannaṃ accharāsatānaṃ rūpasampattiṃ upanidhāyāti adhippāyo. Upanidhāyāti ca samīpe ṭhapetvā, upādāyāti attho. Saṅkhyanti itthīti gaṇanaṃ. Kalabhāganti kalāyapi bhāgaṃ, ekaṃ soḷasakoṭṭhāse katvā tato ekakoṭṭhāsaṃ gahetvā soḷasadhā gaṇite tattha yo ekeko koṭṭhāso, so kalabhāgoti adhippeto, tampi kalabhāgaṃ na upetīti vadati. Upanidhinti ‘‘imāya ayaṃ sadisī’’ti upamābhāvena gahetvā samīpe ṭhapanampi.

บทว่า “นางลิงเผือก” คือ นางลิงมีอวัยวะน้อยใหญ่ถูกไฟไหม้ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางลิงเผือกมีหูจมูกขาดที่พระองค์ทรงแสดงแก่ข้าพระองค์นั้น (เป็นเช่นใด) เมื่อเทียบกับนางชนปทกัลยาณี, นางชนปทกัลยาณีก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เมื่อเทียบกับนางอัปสร ๕๐๐ เหล่านี้ บทว่า “ของนางอัปสร ๕๐๐” เป็นฉัฏฐีวิภัตติลงในอรรถอุปโยคะ ความว่า ซึ่งนางอัปสร ๕๐๐ หรือว่า ฉัฏฐีวิภัตตินี้ลงในอรรถอวัยวสัมพันธะ เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า เมื่อเทียบเคียงรูปสมบัติของนางอัปสร ๕๐๐ และบทว่า “เมื่อเทียบเคียง” คือ วางไว้ใกล้ๆ ความว่า เมื่อเทียบเคียง บทว่า “การนับ” คือ การนับว่าเป็นหญิง บทว่า “ส่วนแห่งเสี้ยว” คือ แม้ส่วนแห่งเสี้ยว (อธิบายว่า) เมื่อทำส่วนหนึ่งให้เป็น ๑๖ ส่วน แล้วถือเอาส่วนหนึ่งจากส่วนเหล่านั้น มาคำนวณเป็น ๑๖ ส่วนอีกครั้ง ในบรรดาส่วนเหล่านั้น ส่วนใดส่วนหนึ่ง ชื่อว่า กลาภาค ท่านกล่าวว่า ย่อมไม่เข้าถึงแม้ซึ่งกลาภาคนั้น บทว่า “การเทียบเคียง” คือ แม้การวางไว้ใกล้ๆ โดยถือเอาโดยความเป็นของเปรียบเทียบกันว่า “นางคนนี้เหมือนกับนางคนนี้”

Yatthāyaṃ anabhirato, taṃ brahmacariyaṃ pubbe vuttaṃ pākaṭañcāti taṃ anāmasitvā tattha abhiratiyaṃ ādarajananatthaṃ abhirama, nanda, abhirama, nandā’’ti āmeḍitavasena vuttaṃ. Ahaṃ te pāṭibhogoti kasmā bhagavā tassa brahmacariyavāsaṃ icchanto abrahmacariyavāsassa pāṭibhogaṃ upagañchi? Yatthassa ārammaṇe rāgo daḷhaṃ nipati, taṃ āgantukārammaṇe saṅkāmetvā sukhena sakkā jahāpetunti pāṭibhogaṃ upagañchi. Anupubbikathāyaṃ saggakathā imassa atthassa nidassanaṃ.

พรหมจรรย์ใดที่ท่านพระนันทะนี้ไม่ยินดี พรหมจรรย์นั้นท่านกล่าวไว้แล้วในก่อนและปรากฏชัดแล้ว เพราะฉะนั้น (พระผู้มีพระภาคเจ้า) จึงไม่ทรงปรารภพรหมจรรย์นั้น เพื่อทรงก่อความเอาใจใส่ในความยินดีในพรหมจรรย์นั้น จึงตรัสด้วยการกล่าวซ้ำว่า “นันทะ เธอจงยินดีเถิด นันทะ เธอจงยินดีเถิด” (ถามว่า) เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงปรารถนาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของท่าน จึงทรงรับเป็นผู้ประกันเพื่อการไม่อยู่ประพฤติพรหมจรรย์? (ตอบว่า) ทรงรับเป็นผู้ประกัน (ด้วยทรงดำริว่า) “ราคะของเธอตกไปมั่นคงในอารมณ์ใด เราจะให้ราคะนั้นเคลื่อนไปสู่อารมณ์ที่มาใหม่ แล้วจะให้เธอละได้โดยง่าย” สวรรคกถาในอนุปุพพิกถา เป็นอุทาหรณ์แห่งเนื้อความนี้

Assosunti kathamassosuṃ? Bhagavā hi tadā āyasmante nande vattaṃ dassetvā attano divāṭṭhānaṃ gate upaṭṭhānaṃ āgatānaṃ bhikkhūnaṃ taṃ pavattiṃ kathetvā yathā nāma kusalo puriso anikkhantaṃ āṇiṃ aññāya āṇiyā nīharitvā puna taṃ hatthādīhi sañcāletvā apaneti, evameva āciṇṇavisaye tassa rāgaṃ āgantukavisayena nīharitvā puna tadapi brahmacariyamaggahetuṃ katvā apanetukāmo ‘‘etha tumhe, bhikkhave, nandaṃ bhikkhuṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācarathā’’ti āṇāpesi, evaṃ bhikkhū assosuṃ. Keci pana ‘‘bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā te bhikkhū tamatthaṃ jāniṃsū’’ti vadanti.

บทว่า อสฺโสสุํ ความว่า ได้ยินว่าอย่างไร? ความจริง ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวัตรแก่ท่านพระนันทะแล้ว เสด็จไปยังที่ประทับกลางวันของพระองค์ ได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาเฝ้า แล้วทรงประสงค์จะนำราคะของท่านพระนันทะในอารมณ์ที่คุ้นเคยออกด้วยอารมณ์ที่มาใหม่ แล้วทรงทำแม้อารมณ์นั้นให้เป็นเหตุแห่งพรหมจรรยมรรคแล้วนำออกไป เปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาด ใช้ลิ่มอีกอันหนึ่งถอนลิ่มที่ยังไม่ออก แล้วใช้มือเป็นต้นขยับถอนลิ่มนั้นออกไปฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จึงมีพระบัญชาว่า “เธอทั้งหลายจงมาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเรียกนันทะภิกษุด้วยวาทะว่าเป็นลูกจ้างและด้วยวาทะว่าเป็นผู้ถูกซื้อ” ภิกษุทั้งหลายได้ยินอย่างนี้ แต่บางพวกกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ภิกษุเหล่านั้นรู้เรื่องนั้นได้”

Bhatakavādenāti bhatakoti vādena. Yo hi bhatiyā kammaṃ karoti, so bhatakoti vuccati, ayampi āyasmā accharāsambhoganimittaṃ brahmacariyaṃ caranto bhatako viya hotīti vuttaṃ ‘‘bhatakavādenā’’ti[Pg.156]. Upakkitakavādenāti yo kahāpaṇādīhi kiñci kiṇāti, so upakkitakoti vuccati, ayampi āyasmā accharānaṃ hetu attano brahmacariyaṃ kiṇāti, tasmā ‘‘upakkitako’’ti evaṃ vacanena. Atha vā bhagavato āṇāya accharāsambhogasaṅkhātāya bhatiyā brahmacariyavāsasaṅkhātaṃ jīvitaṃ pavattento tāya bhatiyā yāpane bhagavatā bhariyamāno viya hotīti ‘‘bhatako’’ti vutto, tathā accharāsambhogasaṅkhātaṃ vikkayaṃ ādātabbaṃ katvā bhagavato āṇattiyaṃ tiṭṭhanto tena vikkayena bhagavatā upakkito viya hotīti vuttaṃ ‘‘upakkitako’’ti.

บทว่า ภตกวาเทน คือ ด้วยคำพูดว่า เป็นลูกจ้าง จริงอยู่ ผู้ใดทำงานด้วยค่าจ้าง ผู้นั้นเรียกว่า ลูกจ้าง แม้ท่านผู้มีอายุนี้ ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อเหตุแห่งการเสวยสุขกับนางอัปสร ก็เป็นเหมือนลูกจ้าง ฉะนั้นจึงตรัสว่า “ด้วยวาทะว่าเป็นลูกจ้าง” บทว่า อุปกฺกิตกวาเทน คือ ผู้ใดซื้อสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยกหาปณะเป็นต้น ผู้นั้นเรียกว่า ผู้ถูกซื้อ แม้ท่านผู้มีอายุนี้ ก็ซื้อพรหมจรรย์ของตนเพื่อเหตุแห่งนางอัปสรทั้งหลาย ฉะนั้น จึงตรัสด้วยคำว่า “เป็นผู้ถูกซื้อ” อีกอย่างหนึ่ง ท่านพระนันทะดำเนินชีวิตที่เรียกว่าการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ด้วยค่าจ้างที่เรียกว่าการเสวยสุขกับนางอัปสรตามพระบัญชาของพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นเหมือนผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเลี้ยงดูเพื่อการยังชีพด้วยค่าจ้างนั้น ฉะนั้นจึงถูกเรียกว่า “ลูกจ้าง” ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านพระนันทะตั้งอยู่ในพระบัญชาของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยกระทำราคาขายที่เรียกว่าการเสวยสุขกับนางอัปสรให้เป็นสิ่งที่พึงรับเอา เป็นเหมือนผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงซื้อไว้ด้วยราคาขายนั้น ฉะนั้นจึงถูกเรียกว่า “ผู้ถูกซื้อ”

Aṭṭīyamānoti pīḷiyamāno dukkhāpiyamāno. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti pāṭikulyato dahanto. Ekoti asahāyo. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmehi kilesakāmehi ca kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikavīriyātāpena ātāpavā, ātāpeti kileseti ātāpo, vīriyaṃ. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo, nibbāne vā pesitacitto. Na cirassevāti kammaṭṭhānārambhato na cireneva. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca, ayaṃ pana ubhayathāpi kulaputto. Sammadevāti hetunā ca kāraṇena ca. Agārasmāti gharato. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Kasivaṇijjādikammañhi agārassa hitanti agāriyaṃ nāma, taṃ ettha natthīti pabbajjā anagāriyāti vuccati. Pabbajantīti upagacchanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā idha pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vā vihāsi. Evaṃ viharantova khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti. Iminā assa paccavekkhaṇabhūmi dassitā.

บทว่า อฏฺฏิยมาโน คือ ถูกบีบคั้น ถูกทำให้ลำบาก บทว่า หรายมาโน คือ ละอายใจ บทว่า ชิคุจฺฉมาโน คือ รังเกียจโดยความเป็นปฏิกูล บทว่า เอโก คือ ไม่มีเพื่อน บทว่า วูปกฏฺโฐ คือ สงัดจากวัตถุกามและกิเลสกาม ทั้งทางกายและทางใจ บทว่า อปฺปมตฺโต คือ ไม่ละสติในกรรมฐาน บทว่า อาตาปี คือ มีความเพียรคือความร้อนทางกายและทางใจ, ธรรมชาติที่แผดเผากิเลส ชื่อว่า อาตาปะ ได้แก่ ความเพียร บทว่า ปหิตตฺโต คือ มีตนส่งไปแล้วเพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต มีอัตภาพสละแล้ว หรือมีจิตส่งไปในพระนิพพาน บทว่า น จิรสฺเสว คือ ในไม่ช้า นับแต่เริ่มกรรมฐาน บทว่า ยสฺสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์ใด บทว่า กุลปุตฺตา คือ กุลบุตรมี ๒ อย่าง คือ ชาติกุลบุตร และ อาจารกุลบุตร แต่ท่านพระนันทะนี้เป็นกุลบุตรทั้งสองอย่าง บทว่า สมฺมเทว คือ โดยเหตุและโดยเหตุผล บทว่า อคารสฺมา คือ จากเรือน บทว่า อนคาริยํ คือ การบวช จริงอยู่ กรรมมีการกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เป็นประโยชน์แก่เรือน จึงชื่อว่า อคาริยะ, กรรมนั้นไม่มีในบรรพชานี้ ฉะนั้น บรรพชาจึงเรียกว่า อนคาริยะ บทว่า ปพฺพชนฺติ คือ เข้าไป บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ พรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อรหัตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ จริงอยู่ กุลบุตรทั้งหลายบวชในพระศาสนานี้ ก็เพื่อประโยชน์แก่พระอรหัตผลนั้น บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม คือ ในอัตภาพนั้นนั่นเอง บทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา คือ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาของตนเอง, อธิบายว่า รู้ได้โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่น บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหาสิ คือ เข้าถึงแล้ว หรือ บรรลุแล้ว อยู่ เมื่อท่านอยู่เช่นนี้ ก็ได้รู้ชัดว่า... ชาติสิ้นแล้ว... ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงแสดงปัจจเวกขณภูมิของท่านพระเถระนั้น

Tattha [Pg.157] khīṇā jātīti na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgatattā eva, na paccuppannā vijjamānattā. Maggassa pana abhāvitattā yā ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti uppajjeyya, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāvena vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotīti jānanena abbhaññāsi. Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ kataṃ caritaṃ, niṭṭhāpitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti abbhaññāsi. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitaṃ. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti nāma, khīṇāsavo katakaraṇīyo, tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti abbhaññāsi. Nāparaṃ itthattāyāti ‘‘idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanāya kiccaṃ me natthī’’ti abbhaññāsi. Nāparaṃ itthattāyāti vā ‘‘itthabhāvato imasmā evaṃpakārā vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā viya rukkhā, te carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissantī’’ti abbhaññāsi. Aññataroti eko. Arahatanti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro eko mahāsāvako ahosīti attho.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ขีณา ชาติ ความว่า ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วในกาลก่อน, ชาติในอนาคตก็ยังไม่สิ้นไป เพราะยังมาไม่ถึง, ชาติในปัจจุบันก็ยังไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่. แต่ว่า ชาติอันมีขันธ์หนึ่ง ขันธ์สี่ หรือขันธ์ห้าเป็นประการต่างๆ ในภพที่มีโวการหนึ่ง โวการสี่ หรือโวการห้าใด พึงเกิดขึ้นได้ เพราะยังมิได้เจริญมรรค, ชาตินั้นสิ้นไปแล้ว ด้วยการถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว. ท่านพระนันทะนั้นพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรค จึงได้รู้ยิ่งด้วยความรู้ว่า "แม้กรรมที่ยังดำรงอยู่ ก็ไม่มีปฏิสนธิในภพต่อไป เพราะไม่มีกิเลส". บทว่า วุสิตํ ความว่า อยู่แล้ว อยู่จบแล้ว ทำแล้ว ประพฤติแล้ว อธิบายว่า ทำให้สำเร็จแล้ว. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ 7 จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่ายังอยู่ประพฤติพรหมจรรย์, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านพระนันทะนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน จึงได้รู้ยิ่งว่า "พรหมจรรย์ เราอยู่จบแล้ว". บทว่า กตํ กรณียํ ความว่า กิจ 16 อย่างในสัจจะ 4 อันสำเร็จแล้วด้วยอำนาจแห่งปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา ด้วยมรรค 4. จริงอยู่ กัลยาณปุถุชนเป็นต้น ชื่อว่ายังทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านพระนันทะนั้นเมื่อพิจารณากิจที่ตนต้องทำ จึงได้รู้ยิ่งว่า "กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว". บทว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย ความว่า ได้รู้ยิ่งว่า "บัดนี้ กิจในการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้ คือเพื่อกิจ 16 อย่างอย่างนี้ หรือเพื่อความสิ้นกิเลส ย่อมไม่มีแก่เราอีก". หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย ความว่า ได้รู้ยิ่งว่า "สืบต่อจากความเป็นอย่างนี้ คือจากสันตติแห่งขันธ์ในปัจจุบันอันเป็นเช่นนี้ไป สันตติแห่งขันธ์อื่นย่อมไม่มีแก่เรา, แต่ขันธ์ 5 เหล่านี้ดำรงอยู่อย่างที่กำหนดรู้แล้ว ดุจต้นไม้ที่ถูกตัดราก, ขันธ์เหล่านั้นจักดับไปพร้อมกับความดับแห่งจริมกจิต ดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ จักถึงความที่บัญญัติไม่ได้". บทว่า อญฺญตโร ได้แก่ ผู้หนึ่ง. บทว่า อรหตํ ความว่า ได้เป็นมหาสาวกผู้หนึ่งซึ่งนับเนื่องในบรรดาพระอรหันตสาวกของพระผู้มีพระภาค.

Aññatarā devatāti adhigatamaggā ekā brahmadevatā. Sā hi sayaṃ asekkhattā asekkhavisayaṃ abbhaññāsi. Sekkhā hi taṃ taṃ sekkhavisayaṃ, puthujjanā ca attano puthujjanavisayameva jānanti. Abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyā, majjhimayāmeti attho. Abhikkantavaṇṇāti atiuttamavaṇṇā. Kevalakappanti anavasesena samantato. Obhāsetvāti attano pabhāya cando viya sūriyo viya ca jetavanaṃ ekobhāsaṃ katvā. Tenupasaṅkamīti āyasmato nandassa [Pg.158] arahattappattiṃ viditvā pītisomanassajātā ‘‘taṃ bhagavato paṭivedessāmī’’ti upasaṅkami.

บทว่า อญฺญตรา เทวตา ได้แก่ พรหมเทวดาองค์หนึ่งผู้บรรลุมรรคแล้ว. จริงอยู่ พรหมนั้นเป็นพระอเสขะด้วยตนเอง จึงรู้ยิ่งซึ่งวิสัยของพระอเสขะ. ส่วนพระเสขะทั้งหลายย่อมรู้แต่วิสัยของพระเสขะนั้นๆ และปุถุชนทั้งหลายก็ย่อมรู้เฉพาะวิสัยของปุถุชนเอง. บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา ความว่า เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว อธิบายว่า ในมัชฌิมยาม. บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา ได้แก่ มีวรรณะอันประเสริฐยิ่ง. บทว่า เกวลกปฺปํ ได้แก่ โดยทั้งหมดโดยรอบ. บทว่า โอภาเสตฺวา คือ ทำพระเชตวันให้สว่างเป็นอันเดียวกันด้วยรัศมีของตน ดุจพระจันทร์หรือดุจพระอาทิตย์. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า ทราบการบรรลุพระอรหัตของท่านพระนันทะแล้ว เกิดปีติโสมนัส จึงเข้าไปเฝ้าด้วยคิดว่า "เราจักกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค".

Āsavānaṃ khayāti ettha āsavantīti āsavā, cakkhudvārādīhi pavattantīti attho. Atha vā āgotrabhuṃ ābhavaggaṃ vā savantīti āsavā, ete dhamme etañca okāsaṃ anto karitvā pavattantīti attho. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādiāsavā viyāti āsavā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāyā’’tiādivacanehi (a. ni. 10.61) nesaṃ cirapārivāsiyatā veditabbā. Atha vā āyataṃ saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi, āsavā. Purimo cettha attho kilesesu yujjati, pacchimo kammepi. Na kevalañca kammakilesā eva āsavā, atha kho nānappakārā upaddavāpi. Tathā hi ‘‘nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti ettha (dī. ni. 3.182) vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

ในบทว่า อาสวานํ ขยา นี้ มีวิเคราะห์ว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า อาสวะ อธิบายว่า ย่อมเป็นไปทางจักขุทวารเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไปจนถึงโคตรภู หรือจนถึงภวัคคพรหม เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า อาสวะ อธิบายว่า ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมและโอกาสนั้นไว้ภายใน. ชื่อว่า อาสวะ เพราะมีความหมายว่าหมักดองไว้นาน เหมือนเหล้าดองเป็นต้น. ความที่อาสวะเหล่านั้นถูกหมักดองไว้นาน พึงทราบได้จากพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ". หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อาสวะ แม้เพราะย่อมไหลไป คือหลั่งไหลไปสู่ทุกข์ในสังสารวัฏอันยาวนาน. ในบรรดาวิเคราะห์เหล่านั้น อรรถแรกย่อมเหมาะในเรื่องกิเลส, อรรถหลังย่อมเหมาะแม้ในเรื่องกรรม. และมิใช่เพียงกรรมและกิเลสเท่านั้นชื่อว่าอาสวะ แต่โดยที่แท้ แม้อุปัทวะต่างๆ ก็ชื่อว่าอาสวะ. จริงดังนั้น ในพระดำรัสว่า "จุนทะ เราไม่ได้แสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะเฉพาะในปัจจุบันเท่านั้น" ในที่นี้ กิเลสอันเป็นมูลแห่งวิวาทย่อมมาในชื่อว่า อาสวะ.

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyya, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinalīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –

"อาสวะใดที่ทำให้พึงเข้าถึงความเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ หรือเป็นนก, อาสวะใดที่ทำให้พึงไปถึงความเป็นยักษ์ และพึงเข้าถึงความเป็นมนุษย์, อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ถูกทำลายแล้ว" ดังนี้.

Ettha tebhūmikaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā āsavāti āgatā. ‘‘Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) parūpaghātavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā.

ในคาถานี้ กรรมที่เป็นไปในภูมิสามและอกุศลธรรมที่เหลือมาในชื่อว่า อาสวะ. ในพระบาลีว่า "เพื่อสังวรอาสวะในปัจจุบัน, เพื่อป้องกันอาสวะในสัมปรายภพ" อุปัทวะต่างๆ คือ การเบียดเบียนผู้อื่น ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำเป็นต้น และอุปัทวะต่างๆ อันเป็นทุกข์ในอบาย (ก็มาในชื่อว่าอาสวะ).

Te panete āsavā vinaye – ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) dvidhā āgatā. Saḷāyatane ‘‘tayome, āvuso, āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo’’ti (dī. ni. 3.305) tidhā āgatā, tathā aññesu ca suttantesu. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā’’tiādinā (a. ni. 6.63) pañcadhā āgatā. Chakkanipāte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarāya pahātabbā’’tiādinā (a. ni. 6.58) nayena [Pg.159] chadhā āgatā. Sabbāsavapariyāye (ma. ni. 1.22) teyeva dassanapahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatā. Idha pana abhidhammanayena cattāro āsavā veditabbā.

ก็อาสวะเหล่านั้นมาในพระวินัย 2 อย่าง คือ "เพื่อสังวรอาสวะในปัจจุบัน เพื่อป้องกันอาสวะในสัมปรายภพ". มาในสฬายตนวรรค 3 อย่าง คือ "อาวุโส อาสวะ 3 อย่างเหล่านี้คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ" และมาในพระสูตรอื่นๆ ก็เช่นเดียวกัน. ในพระอภิธรรม อาสวะ 3 อย่างนั้นเองรวมกับทิฏฐาสวะ มา 4 อย่าง. ในนิพเพธิกปริยายสูตร มา 5 อย่าง ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่". ในฉักกนิบาต มา 6 อย่าง โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยการสังวรมีอยู่". ในสัพพาสวปริยายสูตร อาสวะเหล่านั้นเองรวมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะ มา 7 อย่าง. แต่ในที่นี้ พึงทราบอาสวะ 4 อย่างตามนัยแห่งพระอภิธรรม.

Khayāti ettha pana ‘‘yo āsavānaṃ khayo bhedo paribhedo’’tiādīsu āsavānaṃ sarasabhedo āsavakkhayoti vutto. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.15) āsavānaṃ āyatiṃ anuppādo āsavakkhayoti vutto.

แต่ในบทว่า ขยา นี้ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ความสิ้นไป ความแตกไป ความแตกทำลายแห่งอาสวะใด" การแตกทำลายแห่งอาสวะพร้อมทั้งกิจ เรียกว่า อาสวักขยะ. ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะแก่ผู้รู้ ผู้เห็น" ความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตแห่งอาสวะ เรียกว่า อาสวักขยะ.

‘‘Sekkhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62) –

“ญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนในอรหัตตมรรคอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะ แก่พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง ต่อจากนั้น พระอรหัตตผลย่อมเกิดขึ้นในลำดับถัดไป” ดังนี้ (อิติวุตตกะ ๖๒)

Ādīsu maggo āsavakkhayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.438) phalaṃ.

ในพระบาลีเป็นต้น (ดังที่ยกมา) ตรัสเรียกมรรคว่า อาสวักขยะ ส่วนในพระบาลีเป็นต้นว่า “บุคคลชื่อว่าเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” (ม.นิกาย ๑/๔๓๘) ตรัสเรียกผลว่า อาสวักขยะ

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. –

“อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น ผู้คอยดูโทษของผู้อื่น มีความสำคัญในการเพ่งโทษอยู่เป็นนิตย์ บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ” ดังนี้

Ādīsu (dha. pa. 253) nibbānaṃ. Idha pana āsavānaṃ accantakhayo anuppādo vā maggo vā ‘‘āsavānaṃ khayo’’ti vutto.

ในพระบาลีเป็นต้น (ธ.ป. ๒๕๓) ตรัสเรียกนิพพานว่า อาสวักขยะ แต่ในที่นี้ ตรัสเรียกความสิ้นไปโดยสิ้นเชิงและความไม่เกิดขึ้นแห่งอาสวะทั้งหลาย หรือตรัสเรียกมรรคว่า “ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย”

Anāsavanti paṭipassaddhivasena sabbaso pahīnāsavaṃ. Cetovimuttinti arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Ubhayavacanaṃ magge viya phalepi samathavipassanānaṃ yuganandhabhāvadassanatthaṃ. Ñāṇanti sabbaññutaññāṇaṃ. Devatāya vacanasamanantarameva ‘‘kathaṃ nu kho’’ti āvajjentassa bhagavato ñāṇaṃ uppajji ‘‘nandena arahattaṃ sacchikata’’nti. So hi āyasmā sahāyabhikkhūhi tathā uppaṇḍiyamāno ‘‘bhāriyaṃ vata mayā kataṃ, yohaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā accharānaṃ paṭilābhāya satthāraṃ pāṭibhogaṃ akāsi’’nti uppannasaṃvego hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ etasmā paṭissavā moceyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā attano adhippāyaṃ satthu ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā nando…pe… etasmā paṭissavā’’ti. Tattha paṭissavāti pāṭibhogappaṭissavā, ‘‘accharānaṃ paṭilābhāya ahaṃ paṭibhūto’’ti paṭiññāya.

บทว่า อนาสวนฺติ หมายถึง ซึ่งมีอาสวะอันละได้แล้วโดยสิ้นเชิงด้วยอำนาจแห่งการสงบระงับ บทว่า เจโตวิมุตฺตึ หมายถึง อรหัตตผลสมาธิ บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ หมายถึง อรหัตตผลปัญญา การกล่าวคำทั้งสอง (เจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ) ก็เพื่อแสดงความเป็นคู่กันของสมถะและวิปัสสนาแม้ในผล เหมือนในมรรค บทว่า ญาณํ หมายถึง สัพพัญญุตญาณ ญาณได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรำพึงว่า “เป็นอย่างไรหนอ” ในลำดับแห่งคำของเทวดานั่นเองว่า “พระนันทะได้ทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตแล้ว” จริงอยู่ ท่านพระนันทะนั้น เมื่อถูกเพื่อนภิกษุทั้งหลายล้อเลียนเช่นนั้น ก็เกิดความสังเวชขึ้นว่า “โอหนอ เราทำกรรมหนักเสียแล้วหนอ ที่เราบวชในธรรมวินัยอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ ได้กระทำพระศาสดาให้เป็นผู้รับประกันเพื่อจะได้นางอัปสร” ท่านให้หิริโอตตัปปะเกิดขึ้นแล้ว พากเพียรพยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว ได้คิดว่า “ไฉนหนอ เราพึงเปลื้องพระผู้มีพระภาคจากคำรับรองนั้น” ท่านจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลความประสงค์ของตนแด่พระศาสดา เพราะเหตุนั้น จึงมีคำตรัสว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระนันทะ... (ละ)... จากคำรับรองนั้น” ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิสฺสวา หมายถึง จากคำรับรองคือการค้ำประกัน จากคำปฏิญาณว่า “เราเป็นผู้ค้ำประกันเพื่อให้ได้นางอัปสร”

Athassa [Pg.160] bhagavā ‘‘yasmā tayā aññā ārādhitāti ñātametaṃ mayā, devatāpi me ārocesi, tasmā nāhaṃ paṭissavā idāni mocetabbo arahattappattiyāva mocitattā’’ti āha. Tena vuttaṃ ‘‘yadeva kho te nandā’’tiādi. Tattha yadevāti yadā eva. Teti tava. Muttoti pamutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃyeva kāle āsavehi tava cittaṃ vimuttaṃ, atha anantaramevāhaṃ tato pāṭibhogato muttoti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท่านว่า “เพราะเหตุที่เธอได้บรรลุพระอรหัตแล้ว เรื่องนั้นเรารู้แล้ว แม้เทวดาก็ได้บอกแก่เราแล้ว เพราะฉะนั้น บัดนี้เราจึงไม่ต้องถูกเปลื้องจากคำรับรอง เพราะเป็นผู้ถูกเปลื้องแล้วด้วยการบรรลุพระอรหัตนั่นเอง” เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า “ยเทว โข เต นนฺทา” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ยเทว คือ ยทา เอว (ในกาลใดนั่นเทียว) บทว่า เต คือ ตว (ของเธอ) บทว่า มุตฺโต คือ ปมุตฺโต (พ้นแล้ว) ความหมายที่ตรัสไว้คือ “ในกาลใดนั่นเทียว จิตของเธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย ในลำดับนั้นเอง เราก็พ้นแล้วจากการค้ำประกันนั้น”

Sopi āyasmā vipassanākāleyeva ‘‘yadevāhaṃ indriyāsaṃvaraṃ nissāya imaṃ vippakāraṃ patto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṭṭhapaṭipadampi agamāsi. Vuttañhetaṃ –

แม้ท่านพระนันทะนั้น ในเวลาเจริญวิปัสสนานั่นเอง ได้เกิดความอุตสาหะขึ้นว่า “เราอาศัยความไม่สำรวมอินทรีย์ใด จึงถึงความวิปลาสนี้ เราจักข่มขี่อินทรีย์นั้นนั่นแหละให้ดี” ท่านมีหิริโอตตัปปะอย่างแรงกล้า และเพราะเป็นผู้มีอธิการอันกระทำแล้วในเรื่องนั้น จึงได้บรรลุถึงข้อปฏิบัติอันยอดเยี่ยมในอินทรียสังวร และมีคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า

‘‘Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyu’nti, itiha tattha sampajāno hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ถ้าทิศตะวันออกเป็นทิศที่นันทะจะต้องมอง นันทะจะรวบรวมใจทั้งหมดแล้วจึงมองไปยังทิศตะวันออก (ด้วยการพิจารณา) ว่า ‘เมื่อเรามองไปยังทิศตะวันออกอย่างนี้ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมทั้งหลายจักไม่ไหลไปตาม’ ด้วยเหตุนี้ นันทะจึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น

‘‘Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā…pe… uttarā… dakkhiṇā… uddhaṃ… adho… anudisā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando anudisaṃ āloketi ‘evaṃ me…pe… sampajāno hotī’’’ti (a. ni. 8.9).

“ภิกษุทั้งหลาย ถ้าทิศตะวันตก... (ละ)... ทิศเหนือ... ทิศใต้... ทิศเบื้องบน... ทิศเบื้องล่าง... ทิศเฉียง เป็นทิศที่นันทะจะต้องมอง นันทะจะรวบรวมใจทั้งหมดแล้วจึงมองไปยังทิศเฉียง (ด้วยการพิจารณา) ว่า ‘เมื่อเรา... (ละ)...’ นันทะจึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะ” ดังนี้ (องฺ. นิกาย ๘/๙)

Teneva taṃ āyasmantaṃ satthā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.230) etadagge ṭhapesi.

เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระศาสดาจึงทรงตั้งท่านพระนันทะนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย นันทะนี้เป็นเลิศ” (องฺ. นิกาย ๑/๒๓๐)

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato nandassa sabbāsave khepetvā sukhādīsu tādibhāvappattisaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti tadatthavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ คือ การที่ท่านพระนันทะทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไปแล้ว บรรลุความเป็นผู้คงที่ในสุขเป็นต้น โดยอาการทั้งปวง บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้อันเป็นการประกาศเนื้อความนั้น

Tattha yassa nittiṇṇo paṅkoti yena ariyapuggalena ariyamaggasetunā sabbo diṭṭhipaṅko saṃsārapaṅko eva vā nibbānapāragamanena tiṇṇo. Maddito kāmakaṇḍakoti yena sattānaṃ vijjhanato. ‘‘Kāmakaṇḍako’’ti [Pg.161] laddhanāmo sabbo kilesakāmo sabbo kāmavisūko aggañāṇadaṇḍena maddito bhaggo anavasesato mathito. Mohakkhayaṃ anuppattoti evaṃbhūto ca dukkhādivisayassa sabbassa sammohassa khepanena mohakkhayaṃ patto, arahattaphalaṃ nibbānañca anuppatto. Sukhadukkhesu na vedhatī sa bhikkhūti so bhinnakileso bhikkhu iṭṭhārammaṇasamāyogato uppannesu sukhesu aniṭṭhārammaṇasamāyogato uppannesu dukkhesu ca na vedhati na kampati, taṃ nimittaṃ cittavikāraṃ nāpajjati. ‘‘Sukhadukkhesū’’ti ca desanāmattaṃ, sabbesupi lokadhammesu na vedhatīti veditabbaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส นิตฺติณฺโณ ปงฺโก ความว่า อริยบุคคลใดข้ามพ้นแล้วซึ่งเปือกตมคือทิฏฐิทั้งปวง หรือเปือกตมคือสงสาร ด้วยสะพานคืออริยมรรค โดยการไปสู่ฝั่งคือนิพพาน บทว่า มทฺทิโต กามกณฺฏโก ความว่า กิเลสกามทั้งปวงและหนามคือกามทั้งปวง อันได้ชื่อว่า “กามกัณฏกะ” เพราะเสียดแทงสัตว์ทั้งหลาย อันบุคคลใดเหยียบย่ำแล้ว หักแล้ว บดขยี้แล้วโดยไม่เหลือ ด้วยไม้เท้าคือมรรคญาณอันเลิศ บทว่า โมหกฺขยํ อนุุปปตฺโต ความว่า เป็นผู้เป็นเช่นนั้น และถึงแล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งโมหะ ด้วยการกำจัดความหลงทั้งปวงในอารมณ์มีทุกข์เป็นต้น บรรลุแล้วซึ่งอรหัตตผลและนิพพาน บทว่า สุขทุกฺเขสุ น เวธตี ส ภิกฺขู ความว่า ภิกษุนั้นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือนในสุขทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากการประสบกับอิฏฐารมณ์ และในทุกข์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากการประสบกับอนิฏฐารมณ์ ย่อมไม่ถึงความวิการแห่งจิตเพราะเหตุนั้น และคำว่า “สุขทุกฺเขสุ” เป็นเพียงหัวข้อเทศนา พึงทราบว่า ย่อมไม่หวั่นไหวแม้ในโลกธรรมทั้งปวง

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งทุติยสูตร จบ

3. Yasojasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถายโสชสูตร

23. Tatiye yasojappamukhānīti ettha yasojoti tassa therassa nāmaṃ, taṃ pubbaṅgamaṃ katvā pabbajitattā vicaraṇato ca tāni pañca bhikkhusatāni ‘‘yasojappamukhānī’’ti vuttāni.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ ในบทว่า ยโสชปฺปมุขานิ นี้ บทว่า ยโสโช เป็นชื่อของพระเถระนั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้น ถูกเรียกว่า “ยโสชัปปมุขานิ” เพราะมีท่านเป็นหัวหน้าในการบวชและเพราะเที่ยวไปด้วยกัน

Tesaṃ ayaṃ pubbayogo – atīte kira kassapadasabalassa sāsane aññataro bhikkhu āraññako araññe piṭṭhipāsāṇe katapaṇṇakuṭiyaṃ viharati. Tasmiñca samaye pañcasatā corā gāmaghātakādīni katvā corikāya jīvantā corakammaṃ katvā janapadamanussehi anubaddhā palāyamānā araññaṃ pavisitvā tattha kiñci gahaṇaṃ vā paṭisaraṇaṃ vā apassantā avidūre taṃ bhikkhuṃ pāsāṇe nisinnaṃ disvā vanditvā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘amhākaṃ, bhante, paṭisaraṇaṃ hothā’’ti yāciṃsu. Thero ‘‘tumhākaṃ sīlasadisaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, sabbe pañca sīlāni samādiyathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sīlāni samādiyiṃsu. Thero ‘‘tumhe idāni sīlesu patiṭṭhitā, attano jīvitaṃ vināsayantesupi mā manaṃ padosayitthā’’ti kakacūpamavidhiṃ (ma. ni. 1.222 ādayo) ācikkhi. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha te jānapadā taṃ sampattā ito cito ca gavesantā te core disvā sabbeva jīvitā voropesuṃ. Te [Pg.162] tesu manopadosamattampi akatvā akkhaṇḍasīlā kālaṃ katvā kāmāvacaradevesu nibbattiṃsu. Tesu jeṭṭhacoro jeṭṭhadevaputto ahosi, itare tasseva parivārā.

นี่เป็นบุพพกรรมของท่านเหล่านั้น – ได้ยินว่า ในอดีตกาล ในศาสนาของพระกัสสปทศพล ภิกษุรูปหนึ่งผู้ถือธุดงค์ข้ออยู่ป่า อาศัยอยู่ในกระท่อมใบไม้ที่ทำไว้บนแผ่นหินในป่า ในสมัยนั้น โจร ๕๐๐ คน ทำการปล้นหมู่บ้านเป็นต้น เลี้ยงชีพด้วยการโจรกรรม เมื่อทำการโจรกรรมแล้ว ถูกชาวชนบทติดตามมา ขณะหลบหนีได้เข้าไปสู่ป่า ไม่เห็นที่ยึดหน่วงหรือที่พึ่งพิงอะไรในป่านั้น ครั้นเห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่บนแผ่นหินในที่ไม่ไกล จึงเข้าไปไหว้แล้ว บอกเรื่องราวนั้นแล้ว ได้วิงวอนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของพวกข้าพเจ้าเถิด" พระเถระกล่าวว่า "ที่พึ่งอื่นเสมอด้วยศีลสำหรับพวกท่านไม่มี, พวกท่านทั้งหมดจงสมาทานศีล ๕ เถิด" โจรเหล่านั้นรับคำว่า "ดีละ ขอรับ" แล้วได้สมาทานศีล พระเถระได้บอกวิธีแห่งกกจูปมอุปมาว่า "บัดนี้ พวกท่านตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว, แม้ในชนผู้ทำลายชีวิตของตน ก็อย่าได้ประทุษร้ายจิตเลย" โจรเหล่านั้นรับคำว่า "ดีละ ขอรับ" ลำดับนั้น ชาวชนบทเหล่านั้นมาถึงที่นั้นแล้ว เที่ยวค้นหาในที่นั้นๆ เห็นโจรเหล่านั้นแล้ว จึงปลงชีวิตทั้งหมดเสีย โจรเหล่านั้นมิได้กระทำแม้เพียงการประทุษร้ายทางใจในชาวชนบทเหล่านั้น มีศีลไม่ขาด ทำกาละแล้ว บังเกิดในหมู่เทวดาชั้นกามาวจร ในบรรดาโจรเหล่านั้น หัวหน้าโจรได้เป็นหัวหน้าเทวบุตร, โจรที่เหลือได้เป็นบริวารของเทวบุตรนั้น

Te aparāparaṃ saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ devaloke khepetvā amhākaṃ bhagavato kāle devalokato cavitvā jeṭṭhadevaputto sāvatthinagaradvāre kevaṭṭagāme pañcasatakulagāmajeṭṭhakassa kevaṭṭassa putto hutvā nibbatti, yasojotissa nāmaṃ akaṃsu. Itarepi avasesakevaṭṭānaṃ puttā hutvā nibbattiṃsu. Te pubbasannivāsena sabbepi sahāyakā hutvā sahapaṃsukīḷitaṃ kīḷantā anupubbena vayappattā ahesuṃ, yasojo tesaṃ aggo ahosi. Te sabbeva ekato hutvā jālāni gahetvā naditaḷākādīsu macche bandhantā vicaranti.

โจรเหล่านั้นท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ สิ้นพุทธันดรหนึ่งในเทวโลก ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา จุติจากเทวโลกแล้ว หัวหน้าเทวบุตรได้บังเกิดเป็นบุตรของชาวประมงผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่บ้าน ๕๐๐ ตระกูล ในหมู่บ้านชาวประมงที่ประตูเมืองสาวัตถี พวกเขาได้ตั้งชื่อกุมารนั้นว่า ยโสชะ แม้เทวบุตรที่เหลือก็ได้บังเกิดเป็นบุตรของชาวประมงที่เหลือ กุมารเหล่านั้นทั้งหมด อาศัยที่เคยอยู่ร่วมกันในปางก่อน จึงได้เป็นสหายกัน เล่นคลุกฝุ่นด้วยกัน เจริญวัยขึ้นโดยลำดับ ยโสชะได้เป็นผู้เป็นใหญ่ของพวกเขา พวกเขาทั้งหมดรวมกันเป็นกลุ่มเดียว ถือเอาแหเที่ยวจับปลาในแม่น้ำและบึงเป็นต้น

Athekadivasaṃ aciravatiyā nadiyā jāle khitte suvaṇṇavaṇṇo maccho antojāle pāvisi. Taṃ disvā sabbepi kevaṭṭā ‘‘amhākaṃ puttā macche bandhantā suvaṇṇavaṇṇaṃ macchaṃ bandhiṃsū’’ti haṭṭhatuṭṭhā ahesuṃ. Atha te pañcasatāpi sahāyakā macchaṃ nāvāya pakkhipitvā nāvaṃ ukkhipitvā rañño dassesuṃ. Rājā taṃ disvā ‘‘bhagavā etassa suvaṇṇavaṇṇakāraṇaṃ jānissatī’’ti macchaṃ gāhāpetvā bhagavato dassesi. Satthā ‘‘ayaṃ kassapasammāsambuddhassa sāsane osakkamāne pabbajitvā micchā paṭipajjanto sāsanaṃ osakkāpetvā niraye nibbatto ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā tato cuto aciravatiyaṃ maccho hutvā nibbatto’’ti vatvā tassa mātubhaginīnañca niraye nibbattabhāvaṃ, tassa bhātikattherassa parinibbutabhāvañca teneva kathāpetvā imissā aṭṭhuppattiyā kapilasuttaṃ desesi.

ต่อมาวันหนึ่ง เมื่อทอดแหในแม่น้ำอจิรวดี ปลาสีทองตัวหนึ่งได้เข้าไปในแห ชาวประมงทั้งหมดเห็นปลาตัวนั้นแล้ว ก็มีใจยินดีร่าเริงว่า "บุตรทั้งหลายของเรา เมื่อจับปลา ได้จับปลาสีทอง" ลำดับนั้น สหายทั้ง ๕๐๐ คนนั้น ใส่ปลาไว้ในเรือแล้ว ยกเรือขึ้น นำไปถวายพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นปลาตัวนั้นแล้ว ทรงดำริว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงทราบเหตุแห่งสีทองของปลานี้" จึงรับสั่งให้รับปลาไว้แล้ว นำไปถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า พระศาสดาตรัสว่า "ปลานี้ บวชในสมัยที่ศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสื่อมถอยลง ประพฤติผิด ทำให้พระศาสนาเสื่อมถอย จึงบังเกิดในนรก ไหม้อยู่ในนรกสิ้นพุทธันดรหนึ่ง จุติจากนรกนั้นแล้ว ได้มาบังเกิดเป็นปลาในแม่น้ำอจิรวดี" ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงให้ปลานั้นนั่นแหละกล่าวถึงการบังเกิดในนรกของมารดาและน้องสาว และการปรินิพพานของพระเถระผู้เป็นพี่ชายของตน แล้วทรงแสดงกปิลสูตรอันเนื่องด้วยอัตถุปบัตตินี้

Satthu desanaṃ sutvā te pañcasatā kevaṭṭaputtā saṃvegajātā hutvā bhagavato santike pabbajitvā, upasampannā hutvā vivekavāsaṃ vasantā bhagavantaṃ dassanāya āgamaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena yasojappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatānī’’tiādi.

บุตรชาวประมง ๕๐๐ คนนั้น ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว เกิดความสังเวช จึงบวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า อุปสมบทแล้ว อยู่ในที่สงัด ได้มาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป มีพระยโสชะเป็นประมุข" เป็นต้น

Tattha tedhāti te idha. Nevāsikehīti nibaddhavāsaṃ vasamānehi. Paṭisammodamānāti nevāsikabhikkhūhi ‘‘kaccāvuso, khamanīya’’ntiādinā paṭisanthāravasena sammodanāya katāya ‘‘āmāvuso, khamanīya’’ntiādinā[Pg.163], puna sammodamānā tehi saddhiṃ samappavattamodā. Senāsanāni paññāpayamānāti ācariyupajjhāyānaṃ attano ca pāpuṇakāni senāsanāni pucchitvā tehi nevāsikehi tesaṃ ‘‘idaṃ tumhākaṃ ācariyānaṃ, idaṃ tumhākaṃ upajjhāyānaṃ, idaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti senāsanāni saṃvidhāpetvā attanā ca tattha gantvā, dvārakavāṭāni vivaritvā, mañcapīṭhakaṭasārakādīni nīharitvā papphoṭetvā yathāṭhānaṃ ṭhapanādivasena paññāpentā ca.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เตธา คือ เต อิธ (ภิกษุเหล่านั้น...ในที่นี้) บทว่า เนวาสิเกหิ คือ โดยภิกษุผู้มีปกติอยู่ประจำ บทว่า ปฏิสมฺโมทมานา คือ เมื่อภิกษุเจ้าถิ่นกล่าวปราศรัยด้วยถ้อยคำที่น่ายินดีด้วยอำนาจแห่งการปฏิสันถารว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านสบายดีหรือ" เป็นต้นแล้ว (ภิกษุอาคันตุกะ) ก็กล่าวปราศรัยตอบด้วยถ้อยคำที่น่ายินดีอีกว่า "ใช่ อาวุโส สบายดี" เป็นต้น มีความยินดีที่เกิดขึ้นเสมอกันกับภิกษุเหล่านั้น บทว่า เสนาสนานิ ปญฺญาปยมานา คือ ถามถึงเสนาสนะที่พึงได้สำหรับพระอาจารย์ พระอุปัชฌาย์ และสำหรับตนแล้ว เมื่อภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นจัดแจงเสนาสนะให้แก่ภิกษุเหล่านั้นว่า "ที่นี่สำหรับพระอาจารย์ของพวกท่าน, ที่นี่สำหรับพระอุปัชฌาย์ของพวกท่าน, ที่นี่เป็นส่วนที่พวกท่านจะได้รับ" ตนเองก็ไปยังที่นั้นๆ เปิดบานประตูและหน้าต่าง นำเตียง ตั่ง เสื่อสาด เป็นต้น ออกมา ปัดฝุ่น แล้วปูลาดไว้โดยอาการคือวางไว้ในที่อันสมควร เป็นต้น

Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti, ‘‘bhante, imaṃ me pattaṃ ṭhapetha, idaṃ cīvaraṃ, idaṃ thālakaṃ, idaṃ udakatumbaṃ, idaṃ me kattarayaṭṭhi’’nti evaṃ samaṇaparikkhāraṃ saṃgopayamānā. Uccāsaddā mahāsaddāti uddhaṃ gataṭṭhena ucco saddo yesante uccāsaddā akārassa ākāraṃ katvā. Samantato patthaṭaṭṭhena mahanto saddo yesante mahāsaddā. Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭā viya macchavilumpane. Yathā nāma kevaṭṭā udake vaṭṭanato macchaggahaṇatthaṃ pavattanato ‘‘kevaṭṭā’’ti laddhanāmā macchabandhā macchaggahaṇatthaṃ jale jālaṃ pakkhipitvā ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho, gahito na gahito’’tiādinā uccāsaddamahāsaddā honti. Yathā ca te macchapacchiādīni ṭhapitaṭṭhāne mahājane gantvā ‘‘mayhaṃ ekaṃ macchaṃ detha, mayhaṃ ekaṃ macchaphālaṃ detha, amukassa dinno mahanto, mayhaṃ khuddako’’tiādīni vatvā vilumpamāne tesaṃ paṭisedhanādivasena uccāsaddamahāsaddā ca honti, evamete bhikkhūti dasseti. Teteti te ete. Kiṃnūti kissa nu, kimatthaṃ nūti attho. Temeti te ime. Paṇāmemīti nīharāmi. Voti tumhe. Na vo mama santike vatthabbanti tumhehi mayhaṃ santike na vasitabbaṃ. Ye tumhe mādisassa buddhassa vasanaṭṭhānaṃ āgantvā evaṃ mahāsaddaṃ karotha, attano dhammatāya vasantā kiṃ nāma sāruppaṃ karissatha, tumhādisānaṃ mama santike vasanakiccaṃ natthīti dīpeti. Evaṃ paṇāmitesu ca bhagavatā tesu ekabhikkhupi ‘‘bhagavā tumhe mahāsaddamattakena amhe paṇāmethā’’ti vā aññaṃ vā kiñci paṭivacanaṃ avatvā buddhagāravena sabbe bhagavato vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘evaṃ, bhante’’ti vatvā nikkhamiṃsu. Evaṃ pana tesaṃ ahosi ‘‘mayaṃ satthāraṃ passissāma, dhammaṃ sossāma, satthu santike vasissāmāti āgatā, evarūpassa pana garuno [Pg.164] satthu santikaṃ āgantvā mahāsaddaṃ karimhā, amhākameva dosoyaṃ, paṇāmitamhā tato, na laddhaṃ satthu santike vatthuṃ, samantapāsādikaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ oloketuṃ, madhurassarena desitaṃ dhammaṃ sotu’’nti. Te balavadomanassajātā hutvā pakkamiṃsu.

บทว่า ปตฺตจีวรานิ ปฏิสาเมนฺตา ความว่า เก็บสมณบริขารอยู่ คือกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงเก็บเก็บบาตรของข้าพเจ้าผืนนี้ จีวรผืนนี้ ถาดใบนี้ คนโทน้ำใบนี้ ไม้เท้าอันนี้ของข้าพเจ้า" บทว่า อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา ความว่า ภิกษุเหล่าใดมีเสียงดัง เพราะอรรถว่าเสียงสูงขึ้นไป ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า อุจจาสัททา (ผู้มีเสียงดัง) โดยทำอักษร อะ ให้เป็น อา อักษร. ภิกษุเหล่าใดมีเสียงใหญ่ เพราะอรรถว่าเสียงแผ่ไปโดยรอบ ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า มหาสัททา (ผู้มีเสียงใหญ่). บทว่า เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเป ความว่า ราวกับพวกชาวประมงแย่งปลากัน. อธิบายว่า โดยปกติแล้ว พวกชาวประมงผู้ดักปลา ซึ่งได้ชื่อว่า "เกวัฏฏะ" เพราะเป็นไปเพื่อจับปลาในน้ำ ครั้นทอดแหลงในน้ำเพื่อจับปลาแล้ว ก็จะส่งเสียงดังเสียงใหญ่ว่า "เข้าแล้ว ไม่เข้า จับได้แล้ว ยังจับไม่ได้" เป็นต้น. และอีกอย่างหนึ่ง เมื่อมหาชนไปสู่ที่ที่พวกชาวประมงวางปลาไว้ในตะกร้าเป็นต้นแล้วแย่งชิงกันโดยกล่าวว่า "จงให้ปลาแก่เราตัวหนึ่ง จงให้เนื้อปลาแก่เราชิ้นหนึ่ง ปลาที่ให้แก่คนโน้นตัวใหญ่ ที่ให้แก่เราตัวเล็ก" เป็นต้น พวกชาวประมงก็ย่อมส่งเสียงดังเสียงใหญ่เพราะเหตุแห่งการห้ามปรามเป็นต้น ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า ภิกษุเหล่านี้ก็ฉันนั้น. บทว่า เตเต คือ เต เอเต (ภิกษุเหล่านั้น). บทว่า กึนูติ อธิบายว่า กิสฺส นุ, กิมตฺถํ นุ (เพื่ออะไรหนอ). บทว่า เตเม คือ เต อิเม (ภิกษุเหล่านั้น). บทว่า ปณาเมมิ คือ นีหรามิ (เราขับไล่). บทว่า โว คือ ตุมฺเห (พวกเธอ). บทว่า น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพํ ความว่า พวกเธอไม่ควรอยู่ในสำนักของเรา. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความว่า "พวกเธอผู้มาสู่ที่อยู่ของพระพุทธเจ้าเช่นเราแล้ว ทำเสียงใหญ่โตเช่นนี้ เมื่ออยู่ตามธรรมดาของตน จักทำอะไรที่สมควรได้เล่า กิจแห่งการอยู่ในสำนักของเราสำหรับคนเช่นพวกเธอย่อมไม่มี". และเมื่อภิกษุเหล่านั้นถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงขับไล่อย่างนั้นแล้ว แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็มิได้กล่าวคำโต้ตอบอะไรว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ทรงขับไล่พวกข้าพระองค์เพียงเพราะเสียงดัง" หรือคำอื่นใดเลย ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหมดรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ทูลว่า "อย่างนั้น พระเจ้าข้า" แล้วก็หลีกไป. แต่ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "พวกเรามาด้วยคิดว่า 'จักได้เห็นพระศาสดา จักได้ฟังธรรม จักได้อยู่ในสำนักของพระศาสดา' แต่ครั้นมาสู่สำนักของพระศาสดาผู้เป็นครูเช่นนี้แล้ว กลับทำเสียงอึกทึก นี่เป็นโทษของพวกเราเองแท้ๆ เพราะเหตุนั้น พวกเราจึงถูกขับไล่ ไม่ได้อยู่ในสำนักของพระศาสดา ไม่ได้ชมพระสรีระอันน่าเลื่อมใสในทุกทิศทาง มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ไม่ได้ฟังธรรมที่ทรงแสดงด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ" ภิกษุเหล่านั้นเกิดโทมนัสอย่างแรงกล้าแล้วก็หลีกไป.

Saṃsāmetvāti suguttaṃ katvā. Vajjīti evaṃnāmako janapado, vajjī nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘vajjī’’tveva vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘vajjīsū’’ti. Vaggumudāti evaṃnāma lokassa puññasammatā ekā nadī. ‘‘Vaggamudā’’tipi pāṭho. Atthakāmenāti kiñci payojanaṃ anapekkhitvā atthameva icchantena. Hitesināti atthaṃ icchantena, ‘‘kinti me sāvakā vaṭṭadukkhā parimucceyyu’’nti tassa atthasaṅkhātassa atthassa vā hetubhūtassa hitassa esanasīlena. Tato eva attano sarīrakhedaṃ agaṇetvā dūrepi veneyyasantikaṃ gantvā anukampanato anukampakena. Tameva anukampaṃ upādāya mayaṃ paṇāmitā, na attano veyyāvaccādipaccāsīsāya. Yasmā dhammagaruno buddhā bhagavanto sammāpaṭipattiyāva pūjetabbā, ye uccāsaddakaraṇamattepi paṇāmenti, tasmā handa mayaṃ, āvuso, tathā vihāraṃ kappema sabbattha satisampajaññayogena apaṇṇakappaṭipadaṃ pūrentā yathāgahitakammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpentā catuiriyāpathavihāraṃ kappema viharāma. Yathā no viharatanti yathā amhesu viharantesu, bhagavā attamano assa, sammāpaṭipattiyā pūjāya ārādhito bhaveyyāti attho.

บทว่า สํสาเมตฺวา คือ ทำให้เรียบร้อยดีแล้ว. บทว่า วชฺชี เป็นชื่อของชนบทหนึ่ง. ราชกุมารผู้เป็นเจ้าของชนบทชื่อว่าวัชชี. แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น ก็เรียกว่า "วัชชี" โดยอำนาจแห่งคำที่ใช้กันมา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า วชฺชีสุ. บทว่า วคฺคุมุทา เป็นชื่อของแม่น้ำสายหนึ่งที่ชาวโลกสมมติว่าเป็นสถานทำบุญ. บางแห่งก็มีบทว่า วคฺคมุทา บ้าง. บทว่า อตฺถกาเมน คือ ผู้ทรงปรารถนาแต่ประโยชน์อย่างเดียว มิได้ทรงหวังประโยชน์อะไรๆ (ตอบแทน). บทว่า หิเตสินา คือ ผู้ทรงปรารถนาประโยชน์ (แก่เรา) ผู้มีปกติแสวงหาประโยชน์เกื้อกูลอันเป็นเหตุแห่งประโยชน์นั้น ที่เรียกว่าการพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะ ด้วยทรงดำริว่า "ทำอย่างไรหนอ สาวกของเราจะพึงพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะได้". เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระองค์จึงไม่ทรงคำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยพระวรกาย เสด็จไปสู่สำนักของเวไนยชนแม้ในที่ไกล ทรงเป็นผู้เอ็นดูเพราะทรงอนุเคราะห์. "พวกเราถูกขับไล่ก็เพราะอาศัยความอนุเคราะห์นั้นนั่นเอง มิใช่เพราะทรงหวังเวรยาวัจจะ เป็นต้น เพื่อพระองค์เอง". "เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงเคารพธรรม และพึงบูชาด้วยสัมมาปฏิบัติเท่านั้น พระองค์ผู้ทรงขับไล่แม้เพียงเพราะการทำเสียงดัง. เพราะเหตุนั้น เอาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราจงจัดแจงการอยู่ โดยเป็นผู้บำเพ็ญอปัณณกปฏิปทาให้บริบูรณ์ ด้วยการประกอบสติสัมปชัญญะในทุกแห่ง ยังกรรมฐานที่ถือเอาแล้วให้ถึงที่สุด จัดแจงการอยู่ในอิริยาบถสี่ อยู่เถิด". บทว่า ยถา โน วิหรตํ ความว่า (เราจงอยู่) โดยประการที่เมื่อพวกเราอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงพอพระทัย คือจะพึงเป็นผู้ที่เราทำให้ทรงยินดีแล้วด้วยการบูชาคือสัมมาปฏิบัติ.

Tenevantaravassenāti tasmiṃyeva antaravasse mahāpavāraṇaṃ anatikkamitvāva. Sabbeva tisso vijjā sacchākaṃsūti sabbeyeva te pañcasatā bhikkhū pubbenivāsānussatiñāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti imā tisso pubbenivutthakkhandhappaṭicchādakamohakkhandhādīnaṃ vinivijjhanaṭṭhena vijjā attapaccakkhā akaṃsu. Lokiyābhiññāsu imāyeva dve abhiññā āsavakkhayañāṇassa bahūpakārā, na tathā dibbasotacetopariyaiddhividhañāṇānīti dassanatthaṃ vijjattayamevettha tesaṃ bhikkhūnaṃ adhigamadassanavasena uddhaṭaṃ. Tathā hi verañjasutte (a. ni. 8.11) bhagavā verañjabrāhmaṇassa attano adhigamaṃ dassento vijjattayameva desesi, na dibbasotañāṇādīnaṃ abhāvato. Evaṃ tesampi bhikkhūnaṃ vijjamānānipi dibbasotañāṇādīni [Pg.165] na uddhaṭāni. Chaḷabhiññā hi te bhikkhū. Evañca katvā ‘‘vaggumudāya nadiyā tīre antarahitā mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ bhagavato sammukhe pāturahesu’’nti tesaṃ bhikkhūnaṃ iddhivaḷañjanaṃ vakkhati.

บทว่า เตเนวนฺตรวสฺเสน คือ ในพรรษานั้นนั่นเอง โดยยังไม่ล่วงวันมหาปวารณา. บทว่า สพฺเพว ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉากํสุ ความว่า ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นทั้งหมดนั่นเทียว ได้ทำให้แจ้งด้วยตนเองซึ่งวิชชา ๓ ประการเหล่านี้ คือ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทิพพจักขุญาณ และอาสวักขยญาณ ซึ่งชื่อว่าวิชชา เพราะอรรถว่าแทงตลอดกองโมหะเป็นต้นอันปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในกาลก่อน. เพื่อแสดงว่า ในบรรดาโลกิยอภิญญาทั้งหลาย อภิญญาสองอย่างนี้เท่านั้นมีอุปการะมากแก่อาสวักขยญาณ ส่วนทิพพโสตญาณ เจโตปริยญาณ และอิทธิวิธญาณ ไม่มีอุปการะมากเหมือนอย่างนั้น ในพระสูตรนี้จึงทรงยกวิชชา ๓ เท่านั้นขึ้นแสดง โดยนัยเป็นการแสดงถึงการบรรลุธรรมของภิกษุเหล่านั้น. จริงอย่างนั้น ในเวรัญชสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงการบรรลุธรรมของพระองค์แก่เวรัญชพราหมณ์ ก็ทรงแสดงเพียงวิชชา ๓ เท่านั้น มิใช่เพราะไม่มีทิพพโสตญาณเป็นต้น. ฉันใด แม้สำหรับภิกษุเหล่านี้ ทิพพโสตญาณเป็นต้น แม้มีอยู่ ก็มิได้ทรงยกขึ้นแสดง ฉันนั้น. เพราะว่าภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ได้อภิญญา ๖. และด้วยเหตุนี้ พระองค์จักตรัสถึงการแสดงฤทธิ์ของภิกษุเหล่านั้นว่า "ภิกษุเหล่านั้นหายตัวไปจากฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทา ไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าที่กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน".

Yathābhirantanti yathābhiratiṃ yathājjhāsayaṃ. Buddhānañhi ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ chāyūdakavipattiṃ vā aphāsukasenāsanaṃ vā manussānaṃ assaddhādibhāvaṃ vā āgamma anabhirati nāma natthi, tesaṃ sampattiyā ‘‘phāsuṃ viharāmā’’ti ciravihāropi natthi. Yattha pana bhagavati viharante manussā saraṇesu vā patiṭṭhahanti, sīlāni vā samādiyanti pabbajanti, sotāpattimaggādīni vā pāpuṇanti, satthā tāsu sampattīsu tesaṃ patiṭṭhāpanatthaṃ vasati, tadabhāve pakkamati. Tadā hi sāvatthiyaṃ kattabbabuddhakiccaṃ nāhosi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena vesālī tena cārikaṃ pakkāmī’’ti.

บทว่า ยถาภิรนฺตํ ได้แก่ ตามความพอพระทัย ตามอัธยาศัย. ความจริง สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ประทับอยู่ในที่แห่งเดียว ความไม่ทรงยินดีอันเกิดจากความบกพร่องแห่งร่มและน้ำ หรือเสนาสนะที่ไม่ผาสุก หรือความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้นของมนุษย์ ย่อมไม่มี แม้การประทับอยู่นานด้วยทรงดำริว่า “เราจักอยู่ผาสุก” เพราะความสมบูรณ์ของสิ่งเหล่านั้น ก็ไม่มี. แต่ในที่ใด เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ มนุษย์ทั้งหลายตั้งมั่นในสรณะ สมาทานศีล บวช หรือบรรลุโสดาปัตติมรรคเป็นต้น พระศาสดาย่อมประทับอยู่เพื่อทรงประดิษฐานพวกเขาไว้ในคุณสมบัติเหล่านั้น เมื่อไม่มีกิจนั้น พระองค์ก็เสด็จหลีกไป. เพราะในครั้งนั้น พุทธกิจที่พึงทำในกรุงสาวัตถีไม่มีแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถีตามความพอพระทัยแล้ว เสด็จจาริกไปทางใดที่กรุงเวสาลีตั้งอยู่ ทางนั้น” ดังนี้.

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā turitacārikā aturitacārikāti. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthaṃ sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Yā pana gāmanigamarājadhānīpaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaddhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhanto gacchati, ayaṃ aturitacārikā nāma, ayameva idhādhippetā. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari, tattha avasari, pāvisīti attho.

บทว่า จาริกํ จรมาโน ได้แก่ เสด็จเดินทางไกล. การจาริกของพระผู้มีพระภาคนี้มี ๒ อย่าง คือ ตุริตจาริก (การเสด็จไปโดยเร็ว) และ อตุริตจาริก (การเสด็จไปโดยไม่รีบด่วน). ในสองอย่างนั้น การที่ทรงเห็นบุคคลที่พึงตรัสรู้ได้แม้ในที่ไกล แล้วเสด็จไปโดยพลันเพื่อตรัสสอนบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก พึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น. ส่วนการที่เสด็จไปโดยลำดับบ้าน นิคม และราชธานี วันละโยชน์บ้าง กึ่งโยชน์บ้าง ทรงอนุเคราะห์โลกด้วยการเสด็จบิณฑบาตเป็นต้น นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก ในที่นี้ประสงค์เอาการจาริกนี้แหละ. บทว่า ตทวสริ ความว่า เสด็จเข้าไปโดยทางนั้น หรือเสด็จเข้าไปสู่ที่นั้น หรือเสด็จเข้าไปในที่นั้น ได้แก่ เสด็จเข้าไปแล้ว.

Tatrāti tassaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Vesāliyanti tikkhattuṃ visālībhūtattā ‘‘vesālī’’ti laddhanāme licchavirājūnaṃ nagare. Mahāvaneti mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ mahāvane bhagavantaṃ uddissa kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi kūṭāgārasālā nāma[Pg.166], tassaṃ kūṭāgārasālāyaṃ. Vaggumudātīriyānanti vaggumudātīravāsīnaṃ. Cetasā ceto paricca manasi karitvāti attano cittena tesaṃ cittaṃ paricchijja manasi karitvā, cetopariyañāṇena vā sabbaññutaññāṇena vā tehi adhigatavisesaṃ jānitvāti attho.

บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในกรุงเวสาลีนั้น. บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า เวสาลิยํ ได้แก่ ในเมืองของพระราชาลิจฉวีทั้งหลาย ซึ่งได้ชื่อว่า “เวสาลี” เพราะเป็นเมืองที่ทำให้กว้างขวางถึง ๓ ครั้ง. บทว่า มหาวเน ได้แก่ ในป่าใหญ่ชื่อมหาวัน ซึ่งเป็นป่าที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ปลูก มีขอบเขตกำหนด เป็นป่าใหญ่. ส่วนป่ามหาวันใกล้กรุงกบิลพัสดุ์นั้น ติดต่อเป็นผืนเดียวกับป่าหิมพานต์ ไม่มีขอบเขตกำหนด ตั้งอยู่จรดมหาสมุทร. ป่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น เป็นป่าใหญ่มีขอบเขตกำหนด จึงชื่อว่ามหาวัน. บทว่า กูฏาคารสาลายํ ได้แก่ ในพระคันธกุฎีของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ซึ่งสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ที่สร้างขึ้นโดยทำเป็นยอดอยู่ภายใน มุงด้วยหลังคาลายหงส์ ในอารามที่สร้างอุทิศพระผู้มีพระภาคในป่ามหาวันนั้น ชื่อว่า กูฏาคารศาลา, (คือ) ในกูฏาคารศาลานั้น. บทว่า วคฺคุมุทาตีริยานํ ได้แก่ ของภิกษุผู้อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทา. บทว่า เจตสา เจโต ปริจฺจ มนสิ กริตฺวา ความว่า ทรงกำหนดจิตของภิกษุเหล่านั้นด้วยจิตของพระองค์แล้วทรงทำไว้ในพระทัย หรือความว่า ทรงทราบคุณวิเศษที่ภิกษุเหล่านั้นบรรลุแล้วด้วยเจโตปริยญาณ หรือด้วยสัพพัญญุตญาณ.

Ālokajātā viyāti sañjātālokā viya. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ, candasahassasūriyasahassehi obhāsitā viyāti attho. Yasmā te yasojappamukhā pañcasatā bhikkhū sabbaso avijjandhakāravidhamanena ālokabhūtā obhāsabhūtā hutvā viharanti, tasmā bhagavā tehi ṭhitadisāya ‘‘ālokajātā viya me, ānanda, esā disā’’tiādinā vaṇṇabhaṇanāpadesena te bhikkhū pasaṃsati. Tena vuttaṃ – ‘‘yassaṃ disāyaṃ vaggumudātīriyā bhikkhū viharantī’’ti. Appaṭikūlāti na paṭikūlā, manāpā manoharāti attho. Yasmiñhi padese sīlādiguṇasampannā mahesino viharanti, taṃ kiñcāpi ukkūlavikūlavisamaduggākāraṃ, atha kho manuññaṃ ramaṇīyameva. Vuttañhetaṃ –

บทว่า อาโลกชาตา วิย ได้แก่ ราวกับว่าเกิดแสงสว่างแล้ว. อีกบทหนึ่งเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ความว่า ราวกับว่าสว่างไสวด้วยดวงจันทร์พันดวงและดวงอาทิตย์พันดวง. เพราะเหตุที่ภิกษุ ๕๐๐ รูป มีพระยโสชะเป็นประมุขเหล่านั้น กำจัดความมืดคืออวิชชาได้โดยสิ้นเชิง เป็นผู้เกิดแสงสว่าง เป็นผู้รุ่งเรืองอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญภิกษุเหล่านั้นด้วยอุบายแห่งการกล่าวชม โดยตรัสว่า “อานนท์ ทิศนั้น... สำหรับเรา ราวกับว่าเกิดแสงสว่างแล้ว” เป็นต้น ซึ่งเป็นทิศที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทิศที่ภิกษุชาวฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทาอยู่”. บทว่า อปฺปฏิฏกูลา ความว่า ไม่น่ารังเกียจ ได้แก่ น่าพอใจ น่ารื่นรมย์. จริงอยู่ ในประเทศใดที่พระมหาสีผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอยู่ ประเทศนั้นแม้จะมีลักษณะสูงๆ ต่ำๆ ไม่สม่ำเสมอ และทุรกันดาร ถึงกระนั้น ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ใจและน่าเพลิดเพลินทีเดียว. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98);

“ในบ้านก็ตาม ในป่าก็ตาม, ในที่ลุ่มก็ตาม ในที่ดอนก็ตาม; พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ในที่ใด, ภูมิภาคนั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์” ดังนี้. (ธ. ป. ๙๘);

Pahiṇeyyāsīti peseyyāsi. Satthā āyasmantānaṃ dassanakāmoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike paheṇākāradassanaṃ. Iti bhagavā yadatthaṃ te bhikkhū paṇāmesi, tamatthaṃ matthakappattaṃ disvā āraddhacitto tesaṃ dassanakāmataṃ therassa ārocesi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ahaṃ ime uccāsaddamahāsaddakaraṇe paṇāmessāmi, atha te bhadro assājānīyo viya kasābhighātena, tena coditā saṃvegappattā mamārādhanatthaṃ araññaṃ pavisitvā ghaṭentā vāyamantā khippameva arahattaṃ sacchikarissantī’’ti. Idāni te aggaphalappatte disvā tāya arahattappattiyā ārādhitacitto tesaṃ dassanakāmo hutvā evaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ āṇāpesi.

บทว่า ปหิเณยฺยาสิ ได้แก่ เธอพึงส่งไป. บทว่า สตฺถา อายสฺมนฺตานํ ทสฺสนกาโม (พระศาสดาทรงปรารถนาจะพบท่านผู้มีอายุทั้งหลาย) เป็นการแสดงเหตุแห่งการส่งไปในสำนักของภิกษุเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ภิกษุเหล่านั้นไปเพื่อประโยชน์ใด ครั้นทรงเห็นประโยชน์นั้นถึงที่สุดแล้ว ทรงมีพระทัยยินดี จึงตรัสบอกความที่พระองค์ทรงปรารถนาจะพบภิกษุเหล่านั้นแก่พระเถระ. ได้ยินว่า พระองค์ได้มีพระดำริอย่างนี้ว่า “เราจักขับไล่ภิกษุเหล่านี้ผู้กระทำเสียงอื้ออึงเสียงดังไป ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นถูกเราตักเตือนแล้ว จักเกิดความสังเวช เหมือนม้าอาชาไนยพันธุ์ดีถูกประหารด้วยแส้ เข้าไปสู่ป่าเพื่อทำความพอใจให้แก่เรา พากเพียรพยายามอยู่ จักกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตผลโดยพลัน”. บัดนี้ ครั้นทรงเห็นภิกษุเหล่านั้นบรรลุอัครผลแล้ว ทรงมีพระทัยยินดีด้วยการบรรลุพระอรหัตผลนั้น ทรงปรารถนาจะพบภิกษุเหล่านั้น จึงได้มีรับสั่งกับพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) อย่างนี้.

So bhikkhūti ānandattherena tathā āṇatto chaḷabhiñño eko bhikkhu. Pamukheti sammukhe. Āneñjasamādhināti catutthajjhānapādakena aggaphalasamādhinā, ‘‘arūpajjhānapādakenā’’tipi vadanti. ‘‘Āneñjena samādhinā’’tipi [Pg.167] pāṭho. Kasmā pana bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ jānanto paṭisanthāraṃ akatvā samāpattiṃyeva samāpajji? Tesaṃ attanā samāpannasamāpattiṃ jānitvā samāpajjanatthaṃ, tesaṃ pubbe paṇāmitānaṃ idāni attanā samānasambhogadassanatthaṃ, ānubhāvadīpanatthaṃ, vinā vacībhedena aññabyākaraṇadīpanatthañca. Apare panāhu ‘‘pubbe paṇāmitānaṃ idāni attano santikaṃ āgatānaṃ anuttarasukhuppādanena anaññasādhāraṇapaṭisanthārakaraṇattha’’nti. Tepi āyasmanto bhagavato ajjhāsayaṃ ñatvā taṃyeva samāpattiṃ samāpajjiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī’’tiādi.

บทว่า โส ภิกฺขุ ได้แก่ ภิกษุรูปหนึ่งผู้ได้อภิญญา ๖ ซึ่งพระอานนทเถระสั่งแล้วอย่างนั้น. บทว่า ปมุเข ได้แก่ ต่อหน้า. บทว่า อาเนญฺชสมาธินา ได้แก่ ด้วยอัครผลสมาธิอันมีจตุตถฌานเป็นบาท บางท่านกล่าวว่า “มีอรูปฌานเป็นบาท”. อีกนัยหนึ่งมีบทว่า อาเนญฺเชน สมาธินา ก็มี. ก็เหตุไร พระผู้มีพระภาค ทั้งที่ทรงทราบการมาของภิกษุเหล่านั้น จึงไม่ทรงกระทำปฏิสันถาร แต่กลับเข้าสมาบัติเล่า? เพื่อให้ภิกษุเหล่านั้นทราบสมาบัติที่พระองค์ทรงเข้าแล้ว จักได้เข้าสมาบัตินั้นบ้าง, เพื่อแสดงแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้ที่พระองค์เคยทรงขับไล่ไปในกาลก่อนว่า บัดนี้มีสมโภคเสมอกับพระองค์, เพื่อทรงแสดงอานุภาพ, และเพื่อทรงแสดงการพยากรณ์อรหัตผลโดยไม่ต้องเปล่งวาจา. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “เพื่อทรงกระทำการปฏิสันถารอันไม่ทั่วไปแก่ใครๆ ด้วยการยังสุขอันยอดเยี่ยมให้เกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้ที่พระองค์เคยทรงขับไล่ไปในกาลก่อน บัดนี้ได้มาสู่สำนักของพระองค์แล้ว”. แม้ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ทราบอัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้เข้าสมาบัตินั้นนั่นแหละ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ในวิหารธรรมข้อไหนหนอแลในบัดนี้” เป็นต้น.

Ettha ca rūpāvacaracatutthajjhānaṃ kosajjādīnaṃ pāripantikadhammānaṃ suvidūrabhāvato iddhiyā mūlabhūtehi anoṇamanādīhi soḷasahi vodānadhammehi samannāgamanato āneñjappattaṃ sayaṃ aniñjanaṭṭhena āneñjanti vuccati. Vuttañhetaṃ –

ในฌานเหล่านั้น รูปาวจรจตุตถฌาน ชื่อว่าถึงความเป็นอาเนญชะ เพราะเป็นธรรมที่ไกลอย่างยิ่งจากธรรมที่เป็นข้าศึก มีความเกียจคร้านเป็นต้น และเพราะประกอบด้วยธรรมเครื่องผ่องแผ้ว ๑๖ อย่าง มีความไม่น้อมไปเป็นต้น อันเป็นมูลแห่งฤทธิ์, (และ) ถูกเรียกว่า อาเนญชะ โดยความหมายว่าตนเองไม่หวั่นไหว. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า

‘‘Anoṇataṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ. Anuṇṇataṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ. Anabhirataṃ cittaṃ rāge na iñjatīti āneñjaṃ. Anapanataṃ cittaṃ byāpāde na iñjatīti āneñjaṃ. Anissitaṃ cittaṃ diṭṭhiyā na iñjatīti āneñjaṃ. Appaṭibaddhaṃ cittaṃ chandarāge na iñjatīti āneñjaṃ. Vippamuttaṃ cittaṃ kāmarāge na iñjatīti āneñjaṃ. Visaṃyuttaṃ cittaṃ kilese na iñjatīti āneñjaṃ. Vimariyādikataṃ cittaṃ kilesamariyādāya na iñjatīti āneñjaṃ. Ekattagataṃ cittaṃ nānattakilese na iñjatīti āneñjaṃ. Saddhāya pariggahitaṃ cittaṃ assaddhiye na iñjatīti āneñjaṃ. Vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ. Satiyā pariggahitaṃ cittaṃ pamāde na iñjatīti āneñjaṃ. Samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ. Paññāya pariggahitaṃ cittaṃ avijjāya na iñjatīti āneñjaṃ. Obhāsagataṃ cittaṃ avijjandhakāre na iñjatīti āneñja’’nti.

จิตที่ไม่น้อมไป ย่อมไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ไม่ฟูขึ้น ย่อมไม่หวั่นไหวในความฟุ้งซ่าน ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ไม่ยินดียิ่ง ย่อมไม่หวั่นไหวในราคะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ไม่น้อมไปในทางผิด ย่อมไม่หวั่นไหวในพยาบาท ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ไม่อาศัย ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ไม่ติดข้อง ย่อมไม่หวั่นไหวในฉันทราคะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่หลุดพ้นวิเศษ ย่อมไม่หวั่นไหวในกามราคะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ไม่ประกอบ ย่อมไม่หวั่นไหวในกิเลส ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ทำลายขอบเขต ย่อมไม่หวั่นไหวในขอบเขตแห่งกิเลส ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ถึงความเป็นหนึ่ง ย่อมไม่หวั่นไหวในกิเลสต่างๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ศรัทธาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ความเพียรประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่สติประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวในความประมาท ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่สมาธิประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวในความฟุ้งซ่าน ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ปัญญาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวในอวิชชา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ. จิตที่ถึงความสว่าง ย่อมไม่หวั่นไหวในความมืดคืออวิชชา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาเนญชะ.

Rūpāvacaracatutthajjhānameva ca rūpavirāgabhāvanāvasena pavattitaṃ, ārammaṇavibhāgena catubbidhaṃ arūpāvacarajjhānanti etesaṃ pañcannaṃ jhānānaṃ āneñjavohāro. Tesaṃ yaṃ kiñci pādakaṃ katvā samāpannā arahattaphalasamāpatti āneñjasamādhīti porāṇā.

ก็รูปาวจรจตุตถฌานนั่นเอง ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการเจริญวิราคะจากรูป และอรูปาวจรฌาน ๔ อย่างโดยการจำแนกอารมณ์ เป็นโวหารว่าอาเนญชะแห่งฌาน ๕ เหล่านี้. อาจารย์โบราณทั้งหลายกล่าวว่า อรหัตตผลสมาบัติที่เข้าโดยทำฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในฌานเหล่านั้นให้เป็นบาท เป็นอาเนญชสมาธิ.

Abhikkantāyāti [Pg.168] atītāya. Nikkhanteti niggate, apagateti attho. Tuṇhī ahosīti bhagavā ariyena tuṇhībhāvena tuṇhī ahosi. Uddhaste aruṇeti uggate aruṇe, aruṇo nāma puratthimadisāya sūriyodayato puretarameva uṭṭhitobhāso. Nandimukhiyāti rattiyā aruṇassa uggatattā eva aruṇappabhāya sūriyālokūpajīvino satte nandāpanamukhiyā viya rattiyā jātāya, vibhāyamānāyāti attho.

บทว่า อภิกฺกนฺตายาติ ความว่า ที่ล่วงไปแล้ว. บทว่า นิกฺขนฺเตติ ความว่า ที่ออกไปแล้ว หมายความว่า ที่ผ่านไปแล้ว. บทว่า ตุณฺหี อโหสีติ ความว่า พระผู้มีพระภาคได้ทรงนิ่งด้วยอริยดุษณียภาพ. บทว่า อุทฺธสฺเต อรุเณติ ความว่า เมื่ออรุณขึ้นแล้ว. ชื่อว่าอรุณ คือแสงสว่างที่เกิดขึ้นในทิศตะวันออกก่อนที่ดวงอาทิตย์จะขึ้น. บทว่า นนฺทิมุขิยาติ ความว่า เพราะอรุณขึ้นแล้ว ราตรีจึงเป็นประดุจมีหน้าอันยังสัตว์ผู้อาศัยแสงอาทิตย์ให้ยินดี ด้วยแสงแห่งอรุณ หมายความว่า เมื่อราตรีกำลังสว่าง.

Tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvāti yathāparicchedaṃ tato āneñjasamādhito arahattaphalasamāpattito uṭṭhāya. Sace kho tvaṃ, ānanda, jāneyyāsīti bhagavā ‘‘ime ca bhikkhū ettakaṃ kālaṃ iminā nāma samāpattisukhena vītināmentī’’ti, ānanda, yadi tvaṃ jāneyyāsi. Ettakampi te nappaṭibhāseyyāti lokiyapaṭisammodanaṃ sandhāya yadidaṃ te ‘‘abhikkantā, bhante, rattī’’tiādinā tikkhattuṃ paṭibhānaṃ upaṭṭhitaṃ, tayidaṃ ettakampi te na upaṭṭhaheyya. Yasmā ca kho tvaṃ, ānanda, sekkho asekkhaṃ samāpattivihāraṃ na jānāsi, tasmā maṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ lokiyapaṭisammodanaṃ kāretuṃ ussukkaṃ āpajji. Ahaṃ pana imehi bhikkhūhi saddhiṃ lokuttarapaṭisammodaneneva tiyāmarattiṃ vītināmesinti dassento bhagavā āha – ‘‘ahañca, ānanda, imāni ca pañca bhikkhusatāni sabbeva āneñjasamādhinā nisīdimhā’’ti.

บทว่า ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวาติ ความว่า เสด็จออกจากอาเนญชสมาธิคืออรหัตตผลสมาบัตินั้นตามกำหนดแล้ว. บทว่า สเจ โข ตฺวํ อานนฺท ชาเนยฺยาสีติ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนอานนท์ หากเธอพึงรู้ว่า 'ภิกษุเหล่านี้ย่อมยังกาลเพียงเท่านี้ให้ล่วงไปด้วยสมาบัติสุขชื่อนี้'. บทว่า เอตฺตกมฺปิ เต นปฺปฏิภาเสยฺยาติ ความว่า ปฏิภาณที่เกิดขึ้นแก่เธอ ๓ ครั้ง ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว' นี้ ซึ่งทรงหมายถึงการปฏิสันถารอย่างโลกีย์ แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่พึงปรากฏแก่เธอ. ดูก่อนอานนท์ ก็เพราะเหตุที่เธอผู้เป็นเสขะ ย่อมไม่รู้วิหารธรรมคือสมาบัติของพระอเสขะ ฉะนั้น เธอจึงได้กระทำการขวนขวายเพื่อให้เราทำการปฏิสันถารอย่างโลกีย์กับภิกษุเหล่านี้. เมื่อจะทรงแสดงว่า 'แต่เราย่อมยังราตรีสามยามให้ล่วงไปด้วยโลกุตรปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านี้' พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ ทั้งเราและภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ทั้งหมดได้นั่งด้วยอาเนญชสมาธิ'.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ attanā samaṃ āneñjasamādhisamāpajjanasamatthatāsaṅkhātaṃ vasībhāvatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ anavasesarāgādippahānasaṃsiddhitādisabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ ความว่า ทรงทราบเนื้อความคือความเป็นผู้มีวสีภาวะ อันนับว่าความสามารถในการเข้าอาเนญชสมาธิเสมอกับพระองค์ ของภิกษุเหล่านั้น โดยอาการทั้งปวงแล้ว. บทว่า อิมํ อุทานนฺติ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงสภาวะมีความสำเร็จด้วยการละราคะเป็นต้นโดยไม่มีส่วนเหลือของภิกษุเหล่านั้น.

Tattha yassa jito kāmakaṇḍakoti kusalapakkhavijjhanaṭṭhena kaṇḍakabhūto kilesakāmo yena ariyapuggalena anavasesaṃ jito pahīno, etenassa anunayābhāvaṃ dasseti. ‘‘Gāmakaṇṭako’’tipi pāṭho. Tassattho – gāme kaṇṭako kaṇṭakaṭṭhāniyo sakalo vatthukāmo yassa jitoti. Jayo cassa tappaṭibaddhachandarāgappahāneneva veditabbo, tena tesaṃ anāgāmimaggo vutto hoti[Pg.169]. Akkoso ca jitoti sambandho. Vadho ca bandhanañcāti etthāpi eseva nayo. Tesu akkosajayena vacīduccaritābhāvo, itarena kāyaduccaritābhāvo dassito. Tena taṃnimittakassa byāpādassa anavasesappahānena tatiyamaggo vutto hoti. Atha vā akkosādijayavacanena tatiyamaggo vutto hoti, akkosādīnaṃ accantakhamanaṃ tattha pakāsitaṃ hoti, ubhayathāpi nesaṃ virodhābhāvaṃ dasseti. Pabbato viya so ṭhito anejoti ejā vuccati calanakilesaparipantho, ejāhetūnaṃ avasesakilesānaṃ abhāvena anejo, anejattāyeva sabbakilesehi paravādavātehi ca akampanīyattā ṭhito ekagghanapabbatasadiso. Sukhadukkhesu na vedhati sa bhikkhūti so bhinnakileso bhikkhu sukhadukkhanimittaṃ na kampatīti heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Iti bhagavā tesaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ arahattādhigamena tādibhāvappattiṃ ekajjhaṃ katvā ekapuggalādhiṭṭhānaṃ udānaṃ udānesīti.

ในคาถานั้น บทว่า ยสฺส ชิโต กามกณฺโฏติ ความว่า กิเลสกามที่เป็นดุจหนามเพราะมีอรรถว่าเสียดแทงฝ่ายกุศล อันอริยบุคคลใดชนะแล้ว ละแล้วโดยไม่มีส่วนเหลือ, ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความไม่มีอนุสัยของอริยบุคคลนั้น. มีปาฐะว่า 'คามกณฺฏโก' ก็มี. อรรถของปาฐะนั้นว่า วัตถุกามทั้งสิ้นที่เป็นดุจหนาม ตั้งอยู่ในฐานะหนามในบ้าน อันบุคคลใดชนะแล้ว. และชัยชนะของบุคคลนั้น พึงทราบได้ด้วยการละฉันทราคะที่เกี่ยวเนื่องกับวัตถุกามนั้นนั่นเอง, ด้วยบทนั้น อนาคามิมรรคของภิกษุเหล่านั้นจึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว. พึงสัมพันธ์ความว่า และการด่าก็เป็นสิ่งที่ชนะแล้ว. แม้ในบทว่า วโธ จ พนฺธนญฺจ นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในบทเหล่านั้น ด้วยการชนะการด่า ย่อมแสดงความไม่มีวจีทุจริต, ด้วยบทที่เหลือ ย่อมแสดงความไม่มีกายทุจริต. ด้วยการแสดงนั้น ตติยมรรคจึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว ด้วยการละพยาบาทอันมีสิ่งนั้นเป็นนิมิตโดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกอย่างหนึ่ง ตติยมรรคเป็นอันท่านกล่าวแล้ว ด้วยคำว่าชนะการด่าเป็นต้น, ในที่นั้น การอดทนอย่างยิ่งต่อการด่าเป็นต้น เป็นอันท่านประกาศแล้ว, แม้โดยทั้งสองนัย ก็ย่อมแสดงความไม่มีวิโรธะของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า ปพฺพโต วิย โส ฐิโต อเนโชติ ความว่า กิเลสที่เป็นเครื่องผูกคือความหวั่นไหว เรียกว่า เอชา, ชื่อว่า อเนชะ เพราะไม่มีกิเลสที่เหลืออันเป็นเหตุแห่งเอชา, เพราะความเป็นอเนชะนั่นเอง จึงไม่หวั่นไหวเพราะกิเลสทั้งปวงและเพราะลมคือวาทะของผู้อื่น ตั้งอยู่ดุจภูเขาศิลาแท่งทึบ. บทว่า สุขทุกฺเขสุ น เวธติ ส ภิกฺขูติ ความว่า ภิกษุนั้นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะสุขและทุกข์เป็นนิมิต พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการถึงความเป็นตาทิภาวะด้วยการบรรลุอรหัตผลของภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นให้เป็นอันเดียวกันแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานที่อธิษฐานถึงบุคคลผู้เดียว.

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยสูตร จบแล้ว.

4. Sāriputtasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาสาริปุตตสูตร

24. Catutthe parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti ārammaṇābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā mukhasamīpe katvā. Tathā hi vibhaṅge vuttaṃ –

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ความว่า ทรงตั้งสติไว้เฉพาะพระพักตร์ คือ ทรงทำไว้ในที่ใกล้พระโอษฐ์. จริงอย่างนั้น ในคัมภีร์วิภังค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti supaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537).

“สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว เป็นสติที่ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูก หรือที่มุขคนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ทรงตั้งสติไว้เฉพาะพระพักตร์” ดังนี้.

Atha vā ‘‘parīti pariggahaṭṭho, mukhanti niyyānaṭṭho, satīti upaṭṭhānaṭṭho, tena vuccati ‘parimukhaṃ sati’’’nti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164) vuttanayenapettha attho veditabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – pariggahitaniyyānasatiṃ katvāti. Niyyānanti ca satiyā ogāhitabbaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha ca purimo pacchimo ca attho sabbasaṅgāhakavasena, itaro samāpattiyā pubbabhāgasamannāhāravasena daṭṭhabbo. Satīti vā satisīsena jhānaṃ vuttaṃ [Pg.170] ‘‘ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’’tiādīsu (a. ni. 1.600) viya. Katamaṃ pana taṃ jhānanti? Rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pādakaṃ katvā samāpannaṃ arahattaphalajjhānaṃ. Kathaṃ panetaṃ jānitabbanti? Āneñjasamādhiyogena therassa savisesaṃ niccalabhāvaṃ kenaci akampanīyatañca pabbatopamāya pakāsento bhagavā imaṃ udānaṃ abhāsīti gāthāya eva ayamattho viññāyati. Na cāyaṃ nisajjā therassa saccappaṭivedhāya, atha kho diṭṭhadhammasukhavihārāya. Pubbeyeva hi sūkarakhataleṇe (ma. ni. 2.201) attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa bhagavati dhammaṃ desente ayaṃ mahāthero saccappaṭivedhakiccaṃ matthakaṃ pāpesīti.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบเนื้อความในบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า “บทว่า ปริ เป็นไปในอรรถว่า กำหนดรอบ, บทว่า มุขํ เป็นไปในอรรถว่า เป็นทางออก, บทว่า สติ เป็นไปในอรรถว่า การตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สติ”. เนื้อความโดยสรุปในคำนั้นมีดังนี้ว่า ทรงทำสติอันเป็นทางออกที่กำหนดรอบแล้ว. และพึงเห็นว่า บทว่า นิยฺยานํ ได้แก่ อารมณ์ที่สติพึงหยั่งลง. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น พึงเห็นอรรถแรกและอรรถสุดท้ายโดยเป็นการรวบรวมทั้งหมด ส่วนอรรถอื่นพึงเห็นโดยเป็นการมนสิการในบุพภาคแห่งสมาบัติ. หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า สติ ในที่นี้หมายถึงฌาน โดยมีสติเป็นประธาน เหมือนในพระบาลีเป็นต้นว่า “เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ” (ชนเหล่าใดเสพกายคตาสติ). ถามว่า ก็ฌานนั้นคือฌานอะไร? ตอบว่า คืออรหัตตผลฌานที่เข้าโดยทำรูปาวจรจตุตถฌานให้เป็นบาท. ถามว่า ก็จะพึงทราบข้อนี้ได้อย่างไร? ตอบว่า พึงทราบเนื้อความนี้ด้วยพระคาถาเท่านั้นว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงประกาศความที่พระเถระมีความไม่หวั่นไหวเป็นพิเศษ และความที่ใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ ด้วยอุปมาด้วยภูเขา เพราะประกอบด้วยอาเนญชสมาธิ จึงได้ทรงเปล่งอุทานนี้. และการนั่งนี้ของพระเถระมิใช่เพื่อการแทงตลอดสัจจะ แต่เพื่อทิฏฐธรรมสุขวิหาร (การอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน). เพราะว่า พระมหาเถระนี้ได้ทำกิจคือการแทงตลอดสัจจะให้ถึงที่สุดแล้วก่อนหน้านั้นเอง ในถ้ำสูกรขาตา ในคราวที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลานของท่าน.

Etamatthanti etaṃ therassa āneñjasamādhiyogena tādibhāvappattiyā ca kenaci akampanīyatāsaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadatthavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือ ความที่พระเถระเป็นผู้ที่ใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ อันเนื่องมาจากการประกอบอาเนญชสมาธิและจากการบรรลุภาวะความเป็นเช่นนั้น (ตาทิภาวะ) โดยประการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งเป็นการประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha yathāpi pabbato seloti yathā silāmayo ekagghanasilāpabbato, na paṃsupabbato na missakapabbatoti attho. Acalo suppatiṭṭhitoti suppatiṭṭhitamūlo pakativātehi acalo akampanīyo hoti. Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhatīti mohassa anavasesappahānā mohamūlakattā ca sabbākusalānaṃ pahīnasabbākusalo bhikkhu, yathā so pabbato pakativātehi, evaṃ lokadhammehi na vedhati na kampati. Mohakkhayoti vā yasmā nibbānaṃ arahattañca vuccati, tasmā mohakkhayassa hetu nibbānassa arahattassa vā adhigatattā catūsu ariyasaccesu suppatiṭṭhito asamāpannakālepi yathāvuttapabbato viya na kenaci vedhati, pageva samāpannakāleti adhippāyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถาปิ ปพฺพโต เสโล ความว่า เหมือนภูเขาศิลา คือภูเขาศิลาล้วนแท่งทึบ มิใช่ภูเขาดิน มิใช่ภูเขาดินปนศิลา. บทว่า อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต ความว่า มีรากตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือนด้วยลมธรรมดา. บทว่า เอวํ โมหกฺขยา ภิกฺขุ, ปพฺพโตว น เวธติ ความว่า ภิกษุผู้มีอกุศลธรรมทั้งปวงอันละได้แล้ว เพราะละโมหะได้โดยไม่เหลือ และเพราะอกุศลธรรมทั้งปวงมีโมหะเป็นมูล ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือนด้วยโลกธรรม เหมือนภูเขานั้นไม่หวั่นไหวด้วยลมธรรมดา. หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะพระนิพพานและพระอรหัตเรียกว่า โมหักขยะ (ความสิ้นไปแห่งโมหะ) ฉะนั้น เพราะได้บรรลุพระนิพพานหรือพระอรหัตอันเป็นเหตุแห่งความสิ้นโมหะแล้ว เป็นผู้ตั้งมั่นดีแล้วในอริยสัจ ๔ แม้ในเวลาที่ยังไม่เข้าสมาบัติ ก็ไม่หวั่นไหวด้วยเหตุใดๆ เหมือนภูเขาที่กล่าวแล้ว จะกล่าวไปไยในเวลาที่เข้าสมาบัติเล่า นี้คืออธิบาย.

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ.

5. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถามหาโมคคัลลานสูตร

25. Pañcame kāyagatāya satiyāti kāyānupassanāvasena kāye gatāya kāyārammaṇāya satiyā, itthambhūtalakkhaṇe idaṃ karaṇavacanaṃ[Pg.171]. Ajjhattanti idha ajjhattaṃ nāma niyakajjhattaṃ, tasmā attani attasantāneti attho. Atha vā yasmā kammaṭṭhānabhūto kesādiko dvattiṃsakoṭṭhāsasamudāyo idha kāyoti adhippeto, tasmā ajjhattanti padassa gocarajjhattanti attho veditabbo. Sūpaṭṭhitāyāti niyakajjhattabhūte gocarajjhattabhūte vā kāye suṭṭhu upaṭṭhitāya. Kā panāyaṃ sati, yā ‘‘ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā’’ti vuttā? Yvāyaṃ bhagavatā ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā’’tiādinā (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) ajjhattakesādiko dvattiṃsākāro kāyo vutto, tattha yā paṭikūlamanasikāraṃ pavattentassa upacārappanāvasena kāye upaṭṭhitā sati, sā ‘‘kāyagatā satī’’ti vuccati. Yathā cāyaṃ, evaṃ ānāpānacatuiriyāpathasatisampajaññānaṃ vasena uddhumātakavinīlakādivasena ca manasikāraṃ pavattentassa yathārahaṃ upacārappanāvasena kāye upaṭṭhitā sati ‘‘kāyagatā satī’’ti vuccati. Idha pana ajjhattaṃ kāyagatā sati pathavīādikā catasso dhātuyo sasambhārasaṅkhepādīsu catūsu yena kenaci ekenākārena vavatthapetvā tesaṃ aniccādilakkhaṇasallakkhaṇavasena upaṭṭhitā vipassanāsampayuttā sati ‘‘kāyagatā satī’’ti adhippetā. Thero pana tathā vipassitvā attano phalasamāpattimeva samāpajjitvā nisīdi. Idhāpi gāthāya evaṃ imassa atthassa viññātabbatā ‘‘na cāyaṃ nisajjā’’tiādinā vuttanayānusārena yojetabbā.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กายคตาย สติยา ความว่า ด้วยสติอันเป็นไปในกาย มีกายเป็นอารมณ์ โดยเป็นไปตามอำนาจแห่งกายานุปัสสนา, คำนี้เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่า อิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า อชฺฌตฺตํ ในที่นี้ คำว่า อัชฌัตตะ ได้แก่ นิยกัชฌัตตะ (ภายในของตน) ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ในตน ในสันดานของตน. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า หมู่แห่งส่วน ๓๒ มีผมเป็นต้น อันเป็นที่ตั้งแห่งกรรมฐาน ท่านประสงค์เอาว่า กาย ในที่นี้ ฉะนั้น พึงทราบความหมายของบทว่า อชฺฌตฺตํ ว่า โคจรัชฌัตตะ (ภายในอารมณ์). บทว่า สุปฏฺฐิตาย ความว่า อันตั้งมั่นดีแล้วในกายที่เป็นนิยกัชฌัตตะหรือโคจรัชฌัตตะ. ถามว่า ก็สตินี้ที่เรียกว่า “อชฺฌตฺตํ สุปฏฺฐิตา” คือสติอะไร? ตอบว่า กายภายในมีผมเป็นต้น อันมีอาการ ๓๒ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา” (ในกายนี้มี ผม ขน เป็นต้น) สติใดที่เกิดขึ้นในกายโดยเป็นไปตามอำนาจแห่งอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิแก่ผู้เจริญปฏิกูลมนสิการในกายนั้น สตินั้นเรียกว่า “กายคตาสติ”. สตินี้ฉันใด สติที่เกิดขึ้นในกายโดยเป็นไปตามอำนาจแห่งอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิตามสมควรแก่ผู้เจริญมนสิการโดยอำนาจแห่งอานาปานสติ อิริยาบถ ๔ สติสัมปชัญญะ และโดยอำนาจแห่งอุทธุมาตกะ วินีลกะ เป็นต้น ก็เรียกว่า “กายคตาสติ” ฉันนั้น. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาสติที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา อันเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการพิจารณาเห็นลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้นของธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น หลังจากกำหนดธาตุเหล่านั้นด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ อย่าง มีสสัมภารสังเขปเป็นต้น ว่าเป็นกายคตาสติภายใน. ส่วนพระเถระได้วิปัสสนาอย่างนั้นแล้ว จึงเข้าผลสมาบัติของตนแล้วนั่งอยู่. แม้ในสูตรนี้ พึงประกอบความที่เนื้อความนี้จะพึงทราบได้ด้วยพระคาถาเท่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า “น จายํ นิสชฺชา” (และการนั่งนี้มิใช่...).

Etamatthanti etaṃ therassa catudhātuvavatthānamukhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānena vipassanaṃ ogāhetvā phalasamāpattisamāpajjanasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ satipaṭṭhānabhāvanāya nibbānādhigamadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือ การที่พระเถระหยั่งลงสู่วิปัสสนาด้วยกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน โดยมีการกำหนดธาตุ ๔ เป็นเบื้องต้น แล้วเข้าผลสมาบัติ. บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศการบรรลุพระนิพพานด้วยการเจริญสติปัฏฐาน.

Tattha sati kāyagatā upaṭṭhitāti pubbe vuttalakkhaṇā sati saddhāpubbaṅgamānaṃ samādhivīriyapaññānaṃ yathāsakaṃ kiccanipphādanena sahāyabhāvaṃ āpannattā pahīnappaṭipakkhā tato eva tikkhavisadabhūtā ca yathāvuttakāyasaṃvaraṇavasena ekatthasamosaraṇavasena ca aviparītasabhāvaṃ sallakkhentī upagantvā ṭhitā hoti, etena kāyasaṅkhātānaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ tannissitānañca upādārūpānaṃ sallakkhaṇavasena, paccaye vavatthapetvā tato paraṃ tesaṃ aniccādilakkhaṇasallakkhaṇavasena ca pavattaṃ ñāṇaparamparāgataṃ [Pg.172] satiṃ dasseti, satisīsena vā taṃsampayuttaṃ pariññāttayapariyāpannañāṇaparamparameva dasseti. Chasu phassāyatanesu saṃvutoti yathāvuttāya kāye upaṭṭhitāya satiyā samannāgato cakkhādīsu phassassa kāraṇabhūtesu chasu dvāresu kāyānupassanāya abhāvitāya uppajjanārahānaṃ abhijjhādīnaṃ tassā bhāvitattā ñāṇappavattiṃ paṭivedhento te pidahanto ‘‘tattha saṃvuto’’ti vuccati, etena ñāṇasaṃvaraṃ dasseti.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า สติ กายคตา อุปฏฺฐิตา ความว่า สติมีลักษณะที่กล่าวไว้แล้วในก่อน เพราะถึงความเป็นสหายแห่งสมาธิ วิริยะ และปัญญา อันมีศรัทธานำหน้า โดยการทำกิจของตนๆ ให้สำเร็จ จึงมีธรรมฝ่ายตรงข้ามอันละได้แล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงเป็นสติที่แหลมคมและบริสุทธิ์ กำหนดรู้สภาวะที่ไม่วิปริตด้วยอำนาจแห่งกายสังวรที่กล่าวแล้ว และด้วยอำนาจแห่งการประชุมลงในอารมณ์เดียว เข้าไปตั้งมั่นอยู่ ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงสติที่สืบต่อมาจากลำดับแห่งญาณที่เกิดขึ้น ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ธาตุ ๔ ที่เรียกว่ากาย และอุปาทายรูปทั้งหลายที่อาศัยธาตุนั้น ครั้นกำหนดปัจจัยแล้ว ต่อจากนั้น ก็ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ลักษณะมีอนิจจังเป็นต้นของรูปเหล่านั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง โดยมีสติเป็นประธาน ย่อมแสดงลำดับแห่งญาณที่นับเนื่องในปริญญาทั้งสามอันสัมปยุตด้วยสตินั้นนั่นเทียว บทว่า ฉสุ ผสฺสายตเนสุ สํวุโต ความว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยสติที่เข้าไปตั้งมั่นแล้วในกายตามที่กล่าวแล้ว แทงตลอดความเป็นไปแห่งญาณ ปิดกั้นอภิชฌาเป็นต้นที่ควรจะเกิดขึ้นในทวาร ๖ มีจักษุเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งผัสสะ เพราะไม่ได้เจริญกายานุปัสสนา แต่เพราะกายานุปัสสนานั้นอันตนเจริญแล้ว จึงเรียกว่า "สำรวมแล้วในอายตนะนั้น" ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงญาณสังวร

Satataṃ bhikkhu samāhitoti so bhikkhu evaṃ upaṭṭhitassati sabbattha ca saṃvuto puthuttārammaṇe cittaṃ avissajjetvā aniccādivasena sammasanto vipassanaṃ ussukkāpetvā ñāṇe tikkhe sūre vahante vipassanāsamādhinā tāva satataṃ nirantaraṃ samāhito anulomañāṇānantaraṃ gotrabhuñāṇodayato paṭṭhāya. Jaññā nibbānamattanoti aññesaṃ puthujjanānaṃ supinantepi agocarabhāvato, ariyānaṃ pana tassa tasseva āveṇikattā attasadisattā ca ‘‘attā’’ti laddhavohārassa maggaphalañāṇassa sātisayavisayabhāvato ekantasukhāvahaṃ nibbānaṃ asaṅkhatadhātu ‘‘attano’’ti vuttaṃ, taṃ nibbānaṃ jaññā jāneyya, maggaphalañāṇehi paṭivijjheyya, sacchikareyyāti attho. Etena ariyānaṃ nibbāne adhimuttataṃ dasseti. Ariyā hi adhicittappavattikālepi ekanteneva nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena viharanti. Ettha ca yassa sati kāyagatā upaṭṭhitā, so bhikkhu chasu phassāyatanesu saṃvuto, tato eva satataṃ samāhito attapaccakkhakaraṇena nibbānaṃ attano jāneyyāti evaṃ gāthāpadānaṃ sambandho veditabbo. Evaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānamukhena yāva arahattā ekassa bhikkhuno niyyānamaggaṃ dasseti dhammarājā.

บทว่า สตตํ ภิกฺขุ สมาหิโต ความว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏแล้วอย่างนี้ และสำรวมแล้วในอารมณ์ทั้งปวง ไม่ปล่อยจิตไปในอารมณ์ต่างๆ พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น พากเพียรในวิปัสสนา เมื่อญาณดำเนินไปอย่างแหลมคมและกล้าแข็ง ย่อมเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยวิปัสสนาสมาธิอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย จำเดิมแต่โคตรภูญาณเกิดขึ้นในลำดับแห่งอนุโลมญาณ บทว่า ชญฺญา นิพฺพานมตฺตโน ความว่า เพราะนิพพานไม่เป็นอารมณ์แม้ในความฝันของปุถุชนเหล่าอื่น แต่สำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นธรรมจำเพาะของพระอริยเจ้านั้นๆ และเพราะเป็นเหมือนตน นิพพานอันเป็นอสังขตธาตุที่นำมาซึ่งความสุขส่วนเดียว จึงถูกเรียกว่า "ของตน" เพราะเป็นอารมณ์ที่พิเศษยิ่งของมรรคญาณและผลญาณที่ได้ชื่อว่า "อัตตา" พึงรู้ซึ่งนิพพานนั้น คือ พึงทราบ พึงแทงตลอดด้วยมรรคญาณและผลญาณ พึงทำให้แจ้ง นี้คือความหมาย ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความน้อมใจเชื่อในพระนิพพานของพระอริยเจ้าทั้งหลาย จริงอยู่ พระอริยเจ้าทั้งหลาย แม้ในเวลาที่อธิจิตเกิดขึ้น ก็ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้น้อมไป โน้มไป โอนไปในพระนิพพานโดยส่วนเดียว ในคาถานี้ พึงทราบความเชื่อมโยงของบทคาถาอย่างนี้ว่า ภิกษุใดมีกายคตาสติตั้งมั่นแล้ว ภิกษุนั้นสำรวมแล้วในผัสสายตนะ ๖ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วเนืองนิตย์ พึงรู้พระนิพพานว่าเป็นของตน ด้วยการทำให้ประจักษ์แก่ตน พระธรรมราชา ย่อมทรงแสดงนิยยานิกมรรคของภิกษุรูปหนึ่งจนถึงพระอรหัต ด้วยมุขคือกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน อย่างนี้

Aparo nayo – sati kāyagatā upaṭṭhitāti etena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dasseti. Chasu phassāyatanesu saṃvutoti phasso āyatanaṃ kāraṇaṃ etesanti phassāyatanāni, tesu phassāyatanesu. Phassahetukesu phassapaccayā nibbattesu chasu cakkhusamphassajādivedayitesu taṇhādīnaṃ appavattiyā saṃvuto, etena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ [Pg.173] dasseti. Satataṃ bhikkhu samāhitoti satataṃ niccakālaṃ nirantaraṃ vikkhepābhāvato samāhito bhikkhu. So cāyaṃ avikkhepo sabbaso satipaṭṭhānabhāvanāya matthakappattāya hoti. Sammasanto hi atītādibhedabhinnesu pañcupādānakkhandhesu anavasesatova pariggahetvā sammasatīti. Etena sesasatipaṭṭhāne dasseti. Jaññā nibbānamattanoti evaṃ catusatipaṭṭhānabhāvanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito bhinnakileso bhikkhu attano kilesanibbānaṃ paccavekkhaṇañāṇena sayameva jāneyyāti attho.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า สติ กายคตา อุปฏฺฐิตา นี้ ย่อมแสดงกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน บทว่า ฉสุ ผสฺสายตเนสุ สํวุโต ความว่า ผัสสะเป็นอายตนะคือเป็นเหตุของเวทนาเหล่านี้ ฉะนั้น เวทนาเหล่านี้จึงชื่อว่า ผัสสายตนะ ในผัสสายตนะเหล่านั้น คือ ในเวทนา ๖ มีจักขุสัมผัสสชาเวทนาเป็นต้น อันมีผัสสะเป็นเหตุ เกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัย ชื่อว่าสำรวมแล้ว เพราะตัณหาเป็นต้นไม่เป็นไป ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน บทว่า สตตํ ภิกฺขุ สมาหิโต ความว่า ภิกษุชื่อว่าตั้งมั่นแล้ว เพราะไม่มีความฟุ้งซ่าน ตลอดกาลเป็นนิตย์ ต่อเนื่องไม่ขาดสาย และความไม่ฟุ้งซ่านนี้ ย่อมมีได้โดยประการทั้งปวง เมื่อการเจริญสติปัฏฐานถึงที่สุด จริงอยู่ เมื่อพิจารณาอยู่ ย่อมกำหนดถือเอาอุปาทานขันธ์ ๕ ที่จำแนกโดยประเภทมีอดีตเป็นต้น โดยไม่มีส่วนเหลือ แล้วพิจารณา ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงสติปัฏฐานที่เหลือ บทว่า ชญฺญา นิพฺพานมตฺตโน ความว่า ภิกษุผู้มีกิเลสทำลายแล้ว ตั้งอยู่โดยทำให้การเจริญสติปัฏฐาน ๔ ถึงที่สุดอย่างนี้ พึงรู้กิเลสนิพพานของตนด้วยปัจจเวกขณญาณได้เอง นี้คือความหมาย

Atha vā sati kāyagatā upaṭṭhitāti attano paresañca kāyassa yathāsabhāvapariññādīpanena therassa sativepullappatti dīpitā. Chasu phassāyatanesu saṃvutoti cakkhādīsu chasu dvāresu accantasaṃvaradīpanena satatavihārivasena therassa sampajaññappakāsinī paññāvepullappatti dīpitā. Satataṃ bhikkhu samāhitoti samāpattibahulatādassanena navānupubbavihārasamāpattiyo dassitā. Evaṃbhūto pana bhikkhu jaññā nibbānamattanoti katakiccattā uttari karaṇīyābhāvato kevalaṃ attano anupādisesanibbānameva jāneyya cinteyya, aññampi tassa cintetabbaṃ natthīti adhippāyo.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สติ กายคตา อุปฏฺฐิตา ท่านแสดงถึงความไพบูลย์แห่งสติของพระเถระ โดยการแสดงการกำหนดรู้ตามสภาวะซึ่งกายของตนและของผู้อื่น บทว่า ฉสุ ผสฺสายตเนสุ สํวุโต ท่านแสดงถึงความไพบูลย์แห่งปัญญาที่ประกาศสัมปชัญญะของพระเถระ โดยการแสดงความสำรวมอย่างยิ่งในทวาร ๖ มีจักษุเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการอยู่เป็นนิตย์ บทว่า สตตํ ภิกฺขุ สมาหิโต ท่านแสดงอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ โดยการแสดงความเป็นผู้มากด้วยสมาบัติ ส่วนภิกษุผู้เป็นเช่นนี้ พึงรู้นิพพานของตน คือ เพราะมีกิจที่ทำเสร็จแล้ว เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป พึงรู้ พึงคำนึงถึงเพียงอนุปาทิเสสนิพพานของตนเท่านั้น สิ่งอื่นที่ภิกษุนั้นพึงคำนึงถึงไม่มี นี้คืออธิบาย

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

6. Pilindavacchasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปิสินทวัจฉสูตร

26. Chaṭṭhe pilindavacchoti pilindātissa nāmaṃ, vacchoti gottavasena theraṃ sañjānanti. Vasalavādena samudācaratīti ‘‘ehi, vasala, apehi, vasalā’’tiādinā bhikkhū vasalavādena voharati ālapati. Sambahulā bhikkhūti bahū bhikkhū. Te theraṃ tathā samudācarantaṃ disvā ‘‘arahāva samāno appahīnavāsanattā evaṃ bhaṇatī’’ti ajānantā ‘‘dosantaro maññe ayaṃ thero evaṃ samudācaratī’’ti cintetvā ullapanādhippāyā taṃ tato vuṭṭhāpetuṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena [Pg.174] vuttaṃ – ‘‘āyasmā, bhante, pilindavaccho bhikkhū vasalavādena samudācaratī’’ti. Keci panāhu – ‘‘imaṃ theraṃ bhikkhū ‘arahā’ti sañjānanti, ayañca bhikkhū pharusavacanena evaṃ samudācarati, ‘abhūto eva nu kho imasmiṃ uttarimanussadhammo’ti vāsanāvasena tassa tathā samudācāraṃ ajānantā ariyabhāvañcassa asaddahantā ujjhānasaññino bhagavato tamatthaṃ ārocesu’’nti. Bhagavā therassa dosantarābhāvaṃ pakāsetukāmo ekena bhikkhunā taṃ pakkosāpetvā sammukhā tassa ‘‘pubbāciṇṇavasenāyaṃ tathā samudācarati, na pharusavacanādhippāyo’’ti āha. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesī’’tiādi.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปิลินฺทวจฺโฉ ความว่า ปิลินทะ เป็นชื่อของท่าน, เขารู้จักพระเถระโดยโคตรว่า วัจฉะ. บทว่า วสลวาเทน สมุทาจรติ ความว่า ย่อมพูด ย่อมเรียกภิกษุทั้งหลายด้วยวาทะว่าคนถ่อย ด้วยคำเป็นต้นว่า "มานี่ เจ้าคนถ่อย, ไปให้พ้น เจ้าคนถ่อย". บทว่า สมฺพหุลา ภิกฺขู คือ ภิกษุจำนวนมาก. ภิกษุเหล่านั้นเห็นพระเถระพูดอย่างนั้นแล้ว ไม่รู้ว่า "ท่านเป็นพระอรหันต์ แต่กล่าวอย่างนี้เพราะยังละวาสนาไม่ได้" จึงคิดว่า "เราเข้าใจว่าพระเถระรูปนี้มีจิตประทุษร้ายจึงพูดอย่างนี้" ด้วยความประสงค์จะให้ท่านเลิกจากการพูดดูหมิ่นนั้น จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปิลินทวัจฉะ ย่อมพูดกับภิกษุทั้งหลายด้วยวาทะว่าคนถ่อย". แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ภิกษุทั้งหลายรู้จักพระเถระรูปนี้ว่าเป็นพระอรหันต์ และภิกษุรูปนี้ก็พูดด้วยคำหยาบอย่างนี้, (ภิกษุเหล่านั้นจึงคิดว่า) 'คุณธรรมอย่างยวดยิ่งของมนุษย์ในภิกษุรูปนี้ไม่มีจริงกระมังหนอ' (ภิกษุเหล่านั้น) ไม่รู้การพูดอย่างนั้นของท่านซึ่งเป็นไปตามอำนาจวาสนา และไม่เชื่อความเป็นพระอริยะของท่าน มีความสำคัญว่าติเตียน จึงกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค". พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะประกาศความที่พระเถระไม่มีจิตประทุษร้าย จึงรับสั่งให้ภิกษุรูปหนึ่งไปเรียกท่านมาแล้ว ได้ตรัสต่อพระพักตร์ท่านว่า "ท่านผู้นี้พูดอย่างนั้นโดยอำนาจสิ่งที่เคยประพฤติมาในกาลก่อน ไม่ได้มีความประสงค์จะพูดคำหยาบ". เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมา".

Tattha pubbenivāsaṃ manasi karitvāti satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, vaccha, bhikkhū vasalavādena samudācarasī’’ti theraṃ pucchitvā tena ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘ayaṃ vaccho kilesavāsanāya vasalavādaṃ na pariccajati, kiṃ nu kho atītesupi attabhāvesu brāhmaṇajātiko ahosī’’ti āvajjento pubbenivāsañāṇena sabbaññutaññāṇena vā tassa pubbenivāsaṃ atītāsu jātīsu nivutthakkhandhasantānaṃ manasi karitvā hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya paccakkhakaraṇavasena attano manasi katvā. Bhikkhū āmantesīti te bhikkhū saññāpetuṃ ālapi, abhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘mā kho tumhe, bhikkhave’’tiādi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ มนสิ กริตฺวา ความว่า พระศาสดาตรัสถามพระเถระว่า "ได้ยินว่า จริงหรือ วัจฉะ ที่เธอพูดกับภิกษุทั้งหลายด้วยวาทะว่าคนถ่อย" เมื่อท่านกราบทูลว่า "เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า" จึงทรงรำพึงว่า "วัจฉะนี้ยังละวาทะว่าคนถ่อยไม่ได้เพราะวาสนาแห่งกิเลส, ในอัตภาพทั้งหลายในอดีต เขาเคยเกิดเป็นพราหมณ์บ้างหรือไม่หนอ" แล้วทรงทำไว้ในพระทัยซึ่งปุพเพนิวาสของท่าน คือสันดานแห่งขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในชาติทั้งหลายในอดีต ด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณหรือด้วยสัพพัญญุตญาณ ทรงทำไว้ในพระทัยของพระองค์โดยทำให้ประจักษ์ดุจมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ตรัสเรียก ตรัสบอกแก่ภิกษุเหล่านั้นเพื่อให้รู้. เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้...".

Tattha māti paṭisedhe nipāto, tassa ‘‘ujjhāyitthā’’ti iminā sambandho. Mā ujjhāyitthāti mā heṭṭhā katvā cintayittha, olokayitthāti attho. Vacchassa bhikkhunoti ca ujjhāyanassa usūyanatthattā sampadānavacanaṃ. Idānissa anujjhāyitabbe kāraṇaṃ dassento ‘‘na, bhikkhave, vaccho dosantaro bhikkhū vasalavādena samudācaratī’’ti āha. Tassattho – bhikkhave, ayaṃ vaccho dosantaro dosacitto dosena byāpādena dūsitacitto hutvā bhikkhū vasalavādena na samudācarati, maggeneva cassa byāpādo samugghātito. Evaṃ adosantarattepi tassa tathā samudācārassa purimajātisiddhaṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘vacchassa, bhikkhave’’tiādimāha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า มา เป็นนิบาตในอรรถว่าห้าม นิบาตนั้นมีความสัมพันธ์กับบทว่า อุชฺฌายิตฺถ นี้. บทว่า มา อุชฺฌายิตฺถ มีความหมายว่า พวกเธออย่าได้คิด อย่าได้มองโดยทำให้ต่ำต้อย. และในบทว่า วจฺฉสฺส ภิกฺขุโน เป็นจตุตถีวิภัตติ เพราะการติเตียนมีอรรถว่าริษยา. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุในข้อที่ไม่ควรติเตียนท่าน จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วัจฉะไม่ได้มีจิตประทุษร้ายแล้วพูดกับภิกษุทั้งหลายด้วยวาทะว่าคนถ่อย". อรรถของบทนั้นคือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วัจฉะนี้ไม่ได้มีจิตประทุษร้าย คือมีจิตถูกทำลายด้วยโทสะคือพยาบาท แล้วพูดกับภิกษุทั้งหลายด้วยวาทะว่าคนถ่อย และพยาบาทของท่านถูกถอนขึ้นด้วยมรรคแล้วนั่นเทียว. แม้เมื่อท่านไม่มีจิตประทุษร้ายอย่างนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุที่สำเร็จมาจากชาติก่อนแห่งการพูดอย่างนั้นของท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แห่งวัจฉะ...".

Tattha abbokiṇṇānīti khattiyādijātiantarehi avomissāni anantaritāni. Pañca jātisatāni brāhmaṇakule paccājātānīti sabbāni tāni vacchassa pañca jātisatāni paṭipāṭiyā brāhmaṇakule eva jātāni, ahesunti [Pg.175] attho. So tassa vasalavādo dīgharattaṃ samudāciṇṇoti yo etarahi khīṇāsavenapi satā pavattiyati, so tassa vacchassa bhikkhuno vasalavādo dīgharattaṃ ito jātito paṭṭhāya uddhaṃ ārohanavasena pañcajātisatamattaṃ kālaṃ brāhmaṇajātikattā samudāciṇṇo samudācarito ahosi. Brāhmaṇā hi jātisiddhena mānena thaddhā aññaṃ vasalavādena samudācaranti. ‘‘Ajjhāciṇṇo’’tipi paṭhanti, so eva attho. Tenāti tena dīgharattaṃ tathā samudāciṇṇabhāvena, etenassa tathā samudācārassa kāraṇaṃ vāsanāti dasseti. Kā panāyaṃ vāsanā nāma? Yaṃ kilesarahitassāpi santāne appahīnakilesānaṃ samācārasadisasamācārahetubhūtaṃ, anādikālabhāvitehi kilesehi āhitaṃ sāmatthiyamattaṃ, tathārūpā adhimuttīti vadanti. Taṃ panetaṃ abhinīhārasampattiyā ñeyyāvaraṇappahānavasena yattha kilesā pahīnā, tattha bhagavato santāne natthi. Yattha pana tathā kilesā na pahīnā, tattha sāvakānaṃ paccekabuddhānañca santāne atthi, tato tathāgatova anāvaraṇañāṇadassano.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อพฺโภกิณฺณานิ คือ ไม่เจือปน ไม่คั่นด้วยชาติอื่นมีกษัตริย์เป็นต้น. บทว่า ปญฺจ ชาติสตานิ พฺราหฺมณกุเล ปจฺจาชาตานิ มีความหมายว่า ชาติ ๕๐๐ ทั้งหมดเหล่านั้นของวัจฉะได้เกิดในตระกูลพราหมณ์เท่านั้นตามลำดับ. บทว่า โส ตสฺส วสลวาโท ทีฆรตฺตํ สมุทาจิณฺโณ ความว่า วาทะว่าคนถ่อยใดที่แม้ในบัดนี้ท่านผู้เป็นพระขีณาสพก็ยังเป็นไปอยู่, วาทะว่าคนถ่อยนั้นของภิกษุวัจฉะนั้น ได้ประพฤติมาแล้ว คือได้พูดมาแล้ว ตลอดกาลนาน คือตลอดกาลประมาณ ๕๐๐ ชาติ นับตั้งแต่ชาตินี้ขึ้นไปโดยลำดับ เพราะความเป็นผู้เกิดในชาติพราหมณ์. จริงอยู่ พราหมณ์ทั้งหลายกระด้างด้วยมานะที่สำเร็จมาแต่ชาติกำเนิด ย่อมพูดกับผู้อื่นด้วยวาทะว่าคนถ่อย. บางทีก็อ่านว่า อชฺฌาจิณฺโณ ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน. บทว่า เตน คือ เพราะความเป็นผู้ได้ประพฤติมาอย่างนั้นตลอดกาลนาน, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงว่า วาสนาเป็นเหตุแห่งการพูดอย่างนั้นของท่าน. ก็วาสนานี้คืออะไร? คือ สิ่งใดที่แม้ในสันดานของผู้ปราศจากกิเลส ก็เป็นเหตุแห่งการประพฤติที่คล้ายกับการประพฤติของผู้ที่ยังละกิเลสไม่ได้ เป็นเพียงความสามารถที่กิเลสทั้งหลายอันอบรมมาตั้งแต่กาลไม่มีเบื้องต้นได้สั่งสมไว้, (บัณฑิต) เรียกสภาวะเช่นนั้นว่า อธิมุตติ. ก็วาสนานั้น ในที่ใดกิเลสถูกละได้ด้วยการละเญยยาวรณ์เพราะความถึงพร้อมแห่งอภินิหาร ในที่นั้น คือในสันดานของพระผู้มีพระภาค ไม่มี. แต่ในที่ใดกิเลสไม่ได้ถูกละอย่างนั้น ในที่นั้น คือในสันดานของพระสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย มีอยู่, เพราะเหตุนั้น พระตถาคตเท่านั้นจึงเป็นผู้มีญาณทัสสนะไม่มีเครื่องกั้น.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato pilindavacchassa satipi vasalasamudācāre dosantarābhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti tassa aggaphalādhigamavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ กล่าวคือความที่ท่านพระปิลินทวัจฉะไม่มีจิตประทุษร้าย แม้จะมีการพูดด้วยวาทะว่าคนถ่อยอยู่. บทว่า อิมํ อุทานํ คือ ทรงเปล่งอุทานนี้อันแสดงถึงการบรรลุอัคผลของท่าน.

Tattha yamhi na māyā vasati na mānoti yasmiṃ ariyapuggale santadosappaṭicchādanalakkhaṇā māyā, ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā sampaggahavasena pavatto uṇṇatilakkhaṇo māno ca na vasati, maggena samugghātitattā na pavattati na uppajjati. Yo vītalobho amamo nirāsoti yo ca rāgādipariyāyavasena pavattassa ārammaṇaggahaṇalakkhaṇassa lobhassa sabbathā vigatattā vītalobho, tato eva rūpādīsu katthaci mamāyanābhāvato amamo apariggaho, anāgatānampi bhavādīnaṃ anāsīsanato nirāso. Panuṇṇakodhoti kujjhanalakkhaṇassa kodhassa anāgāmimaggena sabbaso pahīnattā panuṇṇakodho samucchinnāghāto. Abhinibbutattoti yo evaṃ māyāmānalobhakodhānaṃ samugghātena tadekaṭṭhatāya sabbassa saṃkilesapakkhassa suppahīnattā sabbaso kilesaparinibbānena abhinibbutacitto sītibhūto. So brāhmaṇo [Pg.176] so samaṇo sa bhikkhūti so evarūpo khīṇāsavo sabbaso bāhitapāpattā brāhmaṇo, so eva samitapāpattā samacariyāya ca samaṇo, so eva ca sabbaso bhinnakilesattā bhikkhu nāma. Evaṃbhūto ca, bhikkhave, vaccho so kathaṃ dosantaro kiñci kāyakammādiṃ pavatteyya, kevalaṃ pana vāsanāya appahīnattā vasalavādena samudācaratīti.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า "ยมฺหิ น มายา วสติ น มาโน" ความว่า ในอริยบุคคลใด มายาอันมีลักษณะปกปิดโทษที่มีอยู่ และมานะอันมีลักษณะเย่อหยิ่ง ซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจการยกตนด้วยคำเป็นต้นว่า "เราประเสริฐกว่า" ย่อมไม่มีอยู่ คือไม่เป็นไป ไม่เกิดขึ้น เพราะถูกถอนขึ้นด้วยดีแล้วด้วยมรรค บทว่า "โย วีตโลโภ อมโม นิราโส" ความว่า อนึ่ง บุคคลใดเป็นผู้มีโลภะไปปราศแล้ว เพราะโลภะอันมีลักษณะยึดถืออารมณ์ ซึ่งเป็นไปโดยปริยายแห่งราคะเป็นต้น ไปปราศแล้วโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่า "อมมะ" เพราะไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเราในอารมณ์มีรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ยึดถือ ชื่อว่า "นิราสะ" เพราะไม่หวังภพเป็นต้นแม้ที่จะมีในอนาคต บทว่า "ปนุณฺณโกโธ" ความว่า ชื่อว่า "ปนุณณโกธะ" เพราะละโทสะอันมีลักษณะคือความโกรธได้โดยสิ้นเชิงด้วยอนาคามิมรรค มีความอาฆาตอันตัดขาดแล้ว บทว่า "อภินิพฺพุตตฺโต" ความว่า ผู้ใดมีจิตดับสนิทแล้ว เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ด้วยกิเลสปรินิพพานโดยประการทั้งปวง เพราะละฝ่ายสังกิเลสทั้งปวงได้ด้วยดีแล้ว โดยความเป็นอันเดียวกันกับการถอนขึ้นซึ่งมายา มานะ โลภะ และโทสะ อย่างนี้ บทว่า "โส พฺราหฺมโณ โส สมโณ ส ภิกฺขุ" ความว่า พระขีณาสพผู้เป็นเช่นนั้น ชื่อว่า "พราหมณ์" เพราะมีบาปอันลอยเสียแล้วโดยประการทั้งปวง ท่านผู้นั้นนั่นเทียว ชื่อว่า "สมณะ" เพราะมีบาปอันสงบแล้ว และเพราะประพฤติสม่ำเสมอ และท่านผู้นั้นนั่นเทียว ชื่อว่า "ภิกษุ" เพราะมีกิเลสอันทำลายแล้วโดยประการทั้งปวง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระวัจฉะผู้เป็นเช่นนี้ มีโทสะในภายใน จะพึงยังกายกรรมเป็นต้นอะไรให้เป็นไปได้อย่างไร แต่ว่า ท่านเพียงแต่เรียกด้วยวาทะว่า "คนถ่อย" เพราะยังละวาสนาไม่ได้เท่านั้น

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ

7. Sakkudānasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถากัสสปสูตร

27. Sattame sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvāti ettha keci tāva āhu ‘‘arahattaphalasamādhi idha ‘aññataro samādhī’ti adhippeto’’ti. Tañhi so āyasmā bahulaṃ samāpajjati diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ, pahoti ca sattāhampi phalasamāpattiyā vītināmetuṃ. Tathā hi bhagavatā –

๒๗. ในสูตรที่ ๗ ในบทว่า "สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโน โหติ อญฺญตรํ สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา" นี้ อาจารย์บางพวกกล่าวไว้ก่อนว่า "ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรหัตตผลสมาธิ ว่าเป็น 'สมาธิอย่างใดอย่างหนึ่ง'" จริงอยู่ พระผู้มีอายุนั้น ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาธินั้นบ่อยๆ เพื่ออยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และท่านสามารถเพื่อจะให้ล่วงไปตลอด ๗ วันด้วยผลสมาบัติได้ จริงอย่างนั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi…pe… viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati vivicceva kāmehi…pe… viharatī’’ti (saṃ. ni. 2.152) –

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราต้องการจะอยู่สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม...เป... อยู่ ตลอดกาลเพียงใด เราก็อยู่ (ตลอดกาลเพียงนั้น) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้กัสสปะ ต้องการจะอยู่สงัดจากกาม...เป... อยู่ ตลอดกาลเพียงใด เธอก็อยู่ (ตลอดกาลเพียงนั้น)" ดังนี้ (สํ. นิ. ๒.๑๕๒) –

Ādinā navānupubbavihārachaḷabhiññādibhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhāne ṭhapito, na cettha ‘‘yadi evaṃ thero yamakapāṭihāriyampi kareyyā’’ti vattabbaṃ sāvakasādhāraṇānaṃyeva jhānādīnaṃ adhippetattāti.

ด้วยพระดำรัสดังนี้เป็นต้น (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงตั้ง (พระมหากัสสปะ) ไว้ในฐานะเสมอกับพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรมมีประเภทต่างๆ คือ อนุปุพพวิหาร ๙ และอภิญญา ๖ เป็นต้น และในข้อนี้ ไม่ควรกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น พระเถระก็พึงทำยมกปาฏิหาริย์ได้ด้วย" เพราะทรงประสงค์เอาเฉพาะฌานเป็นต้นอันเป็นสาธารณะแก่พระสาวกทั้งหลาย

Porāṇā panāhu – aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvāti nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā. Kathaṃ pana nirodhasamāpatti samādhīti vuttā? Samādhānaṭṭhena. Ko panāyaṃ samādhānaṭṭho? Sammadeva ādhātabbatā. Yā hi esā paccanīkadhammehi akampanīyā balappattiyā samathabalaṃ vipassanābalanti imehi dvīhi balehi, aniccadukkhānattanibbidāvirāganirodhapaṭinissaggavivaṭṭānupassanā cattāri maggañāṇāni cattāri ca phalañāṇānīti imesaṃ [Pg.177] soḷasannaṃ ñāṇānaṃ vasena soḷasahi ñāṇacariyāhi, paṭhamajjhānasamādhiādayo aṭṭha samādhī ekajjhaṃ katvā gahito tesaṃ upacārasamādhi cāti imesaṃ navannaṃ samādhīnaṃ vasena navahi samādhicariyāhi kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro cittasaṅkhāroti imesaṃ tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ tattha tattha paṭippassaddhiyā tathā viharitukāmena yathāvuttesu ṭhānesu vasībhāvappattena arahatā anāgāminā vā yathādhippetaṃ kālaṃ cittacetasikasantānassa sammadeva appavatti ādhātabbā, tassā tathā samādhātabbatā idha samādhānaṭṭho, tenāyaṃ vihāro samādhīti vutto, na avikkhepaṭṭhena. Etenassa samāpattiatthopi vuttoti veditabbo. Imañhi nirodhasamāpattiṃ sandhāya paṭisambhidāmagge –

ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า – บทว่า "อญฺญตรํ สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา" หมายถึง เข้าแล้วซึ่งนิโรธสมาบัติ ก็ นิโรธสมาบัติ ท่านเรียกว่า "สมาธิ" ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีอรรถว่า สมาธานะ (การตั้งมั่น) ก็ อรรถว่าสมาธานะนี้คืออะไร? คือ ความที่ (จิตและเจตสิก) พึงถูกตั้งไว้โดยชอบนั่นเทียว จริงอยู่ นิโรธสมาบัตินั้น อันพระอรหันต์หรือพระอนาคามีผู้มีความประสงค์จะอยู่อย่างนั้น คือด้วยความระงับสังขาร ๓ คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร ในที่นั้นๆ ผู้ถึงความเป็นผู้ชำนาญในฐานะทั้งหลายที่กล่าวแล้ว พึงตั้งไว้ซึ่งความไม่เป็นไปแห่งสันตติของจิตและเจตสิกโดยชอบทีเดียว ตลอดกาลตามที่ประสงค์ ด้วยกำลัง ๒ อย่างเหล่านี้ คือ สมถพละและวิปัสสนาพละ อันถึงความเป็นกำลังที่ธรรมอันเป็นข้าศึกให้หวั่นไหวไม่ได้, ด้วยญาณจริยา ๑๖ ด้วยอำนาจแห่งญาณ ๑๖ เหล่านี้ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนา วิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนา วิวัฏฏานุปัสสนา มรรคญาณ ๔ และผลญาณ ๔, ด้วยสมาธิจริยา ๙ ด้วยอำนาจแห่งสมาธิ ๙ เหล่านี้ คือ สมาธิ ๘ มีปฐมฌานสมาธิเป็นต้นที่รวบรวมกระทำไว้เป็นอันเดียวกัน และอุปจารสมาธิของสมาธิเหล่านั้น ความที่สมาบัตินั้นพึงถูกตั้งไว้โดยชอบอย่างนั้น ในที่นี้ ชื่อว่า สมาธานัตถะ เพราะเหตุนั้น การอยู่นี้ ท่านจึงเรียกว่า "สมาธิ" มิใช่เพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน พึงทราบว่า ด้วยคำนี้ อรรถว่าสมาบัติของบทนั้น ท่านก็ได้กล่าวแล้ว จริงอยู่ ท่านกล่าวหมายเอานิโรธสมาบัตินี้ไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า –

‘‘Kathaṃ dvīhi balehi samannāgatattā tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāya saññānirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.83) –

"ญาณในสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ เพราะความที่ (บุคคล) ประกอบด้วยกำลัง ๒, เพราะความระงับแห่งสังขาร ๓, ด้วยญาณจริยา ๑๖, ด้วยสมาธิจริยา ๙, เพราะความเป็นผู้ชำนาญ เป็นอย่างไร?" ดังนี้ (ปฎิ. ม. ๑.๘๓) –

Pucchitvā ‘‘dvīhi balehī’’ti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalanti vitthāro. Sāyaṃ nirodhasamāpattikathā visuddhimagge (visuddhi. 2.867 ādayo) saṃvaṇṇitāva. Kasmā panāyaṃ thero phalasamāpattiṃ asamāpajjitvā nirodhaṃ samāpajji? Sattesu anukampāya. Ayañhi mahāthero sabbāpi samāpattiyo vaḷañjeti, sattānuggahena pana yebhuyyena nirodhaṃ samāpajjati. Tañhi samāpajjitvā vuṭṭhitassa kato appakopi sakkāro visesato mahapphalo mahānisaṃso hotīti.

ถามแล้ว (จึงแก้ว่า) บทว่า "ทฺวีหิ พเลหิ" ความพิสดารว่า กำลัง ๒ คือ สมถพละและวิปัสสนาพละ เรื่องนิโรธสมาบัตินั้น ท่านพรรณนาไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๘๖๗ เป็นต้น) ก็ เพราะเหตุไร พระเถระนี้จึงไม่เข้าผลสมาบัติ แต่เข้าซึ่งนิโรธสมาบัติ? (ตอบว่า) เพราะอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งหลาย จริงอยู่ พระมหาเถระนี้ย่อมใช้สอยสมาบัติได้ทั้งหมด แต่ว่า ท่านย่อมเข้าซึ่งนิโรธสมาบัติโดยมาก ด้วยการสงเคราะห์สัตว์ทั้งหลาย เพราะว่า สักการะแม้เล็กน้อยที่บุคคลกระทำแล้วแก่ท่านผู้ออกจากนิโรธสมาบัตินั้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากเป็นพิเศษ

Vuṭṭhāsīti arahattaphalacittuppattiyā vuṭṭhāsi. Nirodhaṃ samāpanno hi arahā ce arahattaphalassa, anāgāmī ce anāgāmiphalassa uppādena vuṭṭhito nāma hoti.

บทว่า "วุฏฺฐาสิ" คือ ออกแล้วด้วยการเกิดขึ้นแห่งอรหัตตผลจิต จริงอยู่ ผู้เข้าแล้วซึ่งนิโรธสมาบัติ ถ้าเป็นพระอรหันต์ ย่อมชื่อว่าออกจากสมาบัติด้วยการเกิดขึ้นแห่งอรหัตตผล ถ้าเป็นพระอนาคามี ย่อมชื่อว่าออกจากสมาบัติด้วยการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิผล

Tena kho pana samayena sakko devānamindo āyasmato mahākassapassa piṇḍapātaṃ dātukāmo hotīti kathaṃ tassa dātukāmatā jātā? Yāni ‘‘tāni pañcamattāni devatāsatānī’’ti vuttāni, tā sakkassa devarañño paricārikā kakuṭapādiniyo pubbe ‘‘ayyo mahākassapo rājagahaṃ piṇḍāya pavisati, gacchatha therassa dānaṃ dethā’’ti sakkena pesitā upagantvā dibbāhāraṃ dātukāmā ṭhitā therena [Pg.178] paṭikkhittā devalokameva gatā. Idāni purimappaṭikkhepaṃ cintetvā ‘‘kadāci gaṇheyyā’’ti samāpattito vuṭṭhitassa therassa dānaṃ dātukāmā sakkassa anārocetvā sayameva āgantvā dibbabhojanāni upanentiyo purimanayeneva therena paṭikkhittā devalokaṃ gantvā sakkena ‘‘kahaṃ gatatthā’’ti puṭṭhā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘dinno vo therassa piṇḍapāto’’ti sakkena vutte ‘‘gaṇhituṃ na icchatī’’ti. ‘‘Kiṃ kathesī’’ti? ‘‘‘Duggatānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’ti āha, devā’’ti. ‘‘Tumhe kenākārena gatā’’ti? ‘‘Imināva, devā’’ti. Sakko ‘‘tumhādisiyo therassa piṇḍapātaṃ kiṃ dassantī’’ti? Sayaṃ dātukāmo, jarājiṇṇo khaṇḍadanto palitakeso obhaggasarīro mahallako tantavāyo hutvā, sujampi asuradhītaraṃ tathārūpimeva mahallikaṃ katvā, ekaṃ pesakāravīthiṃ māpetvā tantaṃ pasārento acchi, sujā tasaraṃ pūreti. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena sakko devānamindo…pe… tasaraṃ pūretī’’ti.

ก็โดยสมัยนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระประสงค์จะถวายบิณฑบาตแด่ท่านพระมหากัสสปะ. ถามว่า ความปรารถนาที่จะถวายของท้าวสักกะพระองค์นั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? ตอบว่า เหล่าเทพธิดาประมาณ ๕๐๐ องค์ที่ถูกกล่าวถึงว่า "ตานิ ปัญจมัตตานิ เทวตาสตานิ" นั้น เป็นหญิงรับใช้ผู้มีฝ่าเท้าอ่อนนุ่มของท้าวสักกะจอมเทพ. ในกาลก่อน เมื่อท่านพระมหากัสสปะเข้าสู่กรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ท้าวสักกะได้ส่งเทพธิดาเหล่านั้นไปโดยตรัสว่า "พวกเธอจงไปถวายทานแด่พระเถระเถิด" เทพธิดาเหล่านั้นเข้าไปใกล้ มีความประสงค์จะถวายทิพยาหาร แต่เมื่อถูกพระเถระปฏิเสธ ก็กลับไปยังเทวโลกนั่นเทียว. บัดนี้ (เมื่อพระเถระออกจากสมาบัติอีกครั้ง) เทพธิดาเหล่านั้นคิดถึงการถูกปฏิเสธครั้งก่อนแล้วดำริว่า "บางทีท่านอาจจะรับก็ได้" จึงมีความประสงค์จะถวายทานแด่พระเถระผู้เพิ่งออกจากสมาบัติ โดยมิได้กราบทูลให้ท้าวสักกะทรงทราบ พากันมาเอง น้อมถวายทิพยโภชนะ แต่ก็ถูกพระเถระปฏิเสธโดยนัยก่อนนั่นเอง แล้วกลับไปยังเทวโลก. เมื่อท้าวสักกะตรัสถามว่า "พวกเธอไปไหนกันมา?" เทพธิดาเหล่านั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้น. เมื่อท้าวสักกะตรัสถามว่า "พวกเธอได้ถวายบิณฑบาตแด่พระเถระแล้วหรือ?" จึงกราบทูลว่า "ท่านไม่ปรารถนาจะรับ". (ท้าวสักกะตรัสถามว่า) "ท่านกล่าวว่าอย่างไร?" (ทูลตอบว่า) "ทูลกระหม่อมเด็จ ท่านกล่าวว่า 'เราจักทำการสงเคราะห์แก่คนยากจน' พระเจ้าข้า". (ตรัสถามว่า) "พวกเธอไปในลักษณะอย่างไร?" (ทูลตอบว่า) "ไปด้วยลักษณะอย่างนี้แหละ พระเจ้าข้า". ท้าวสักกะทรงดำริว่า "สตรีเช่นพวกเธอ จักถวายบิณฑบาตแด่พระเถระได้อย่างไร?" พระองค์เองทรงมีพระประสงค์จะถวาย จึงทรงแปลงพระองค์เป็นคนทอหูกผู้ชราคร่ำคร่า ฟันหัก ผมหงอก ร่างกายค่อมงอ เป็นคนแก่ ทั้งยังทรงเนรมิตนางสุชาดาอสูรธิดาให้เป็นหญิงแก่เช่นเดียวกัน แล้วทรงเนรมิตตรอกช่างทอหูกขึ้นแห่งหนึ่ง ประทับนั่งขึงหูกอยู่ ส่วนนางสุชาดาก็กำลังกรอด้ายใส่กระสวย. เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ... (ละ)... กำลังกรอด้ายใส่กระสวย ดังนี้".

Tattha tantaṃ vinātīti pasāritatantaṃ vinanto viya hoti. Tasaraṃ pūretīti tasaravaṭṭiṃ vaḍḍhentī viya. Yena sakkassa devānamindassa nivesanaṃ tenupasaṅkamīti thero nivāsetvā pattacīvaramādāya ‘‘duggatajanasaṅgahaṃ karissāmī’’ti nagarābhimukho gacchanto bahinagare sakkena māpitaṃ pesakāravīthiṃ paṭipajjitvā olokento addasa oluggaviluggajiṇṇasālaṃ tattha ca te jāyampatike yathāvuttarūpe tantavāyakammaṃ karonte disvā cintesi – ‘‘ime mahallakakālepi kammaṃ karonti. Imasmiṃ nagare imehi duggatatarā natthi maññe. Imehi dinnaṃ sākamattampi gahetvā imesaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti. So tesaṃ gehābhimukho agamāsi. Sakko taṃ āgacchantaṃ disvā sujaṃ āha – ‘‘bhadde, mayhaṃ ayyo ito āgacchati, taṃ tvaṃ apassantī viya tuṇhī hutvā nisīda. Khaṇeneva vañcetvā piṇḍapātaṃ dassāmā’’ti thero gantvā gehadvāre aṭṭhāsi. Tepi apassantā viya attano kammameva karontā thokaṃ āgamayiṃsu. Atha sakko ‘‘gehadvāre ṭhito eko thero viya khāyati, upadhārehi tāvā’’ti āha. ‘‘Tumhe gantvā upadhāretha, sāmī’’ti. So gehā nikkhamitvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ubhohi hatthehi jaṇṇukāni olumbitvā nitthunanto uṭṭhāya ‘‘kataratthero nu kho ayyo’’ti thokaṃ osakkitvā ‘‘akkhīni [Pg.179] me dhūmāyantī’’ti vatvā nalāṭe hatthaṃ ṭhapetvā uddhaṃ ulloketvā ‘‘aho dukkhaṃ ayyo no mahākassapattherova cirassaṃ me kuṭidvāraṃ āgato. Atthi nu kho kiñci gehe’’ti āha. Sujā thokaṃ ākulā viya hutvā ‘‘atthi, sāmī’’ti paṭivacanaṃ adāsi. Sakko, ‘‘bhante, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vāti acintetvā saṅgahaṃ no karothā’’ti pattaṃ gaṇhi. Thero pattaṃ dento ‘‘imesaṃ eva duggatānaṃ jarājiṇṇānaṃ mayā saṅgaho kātabbo’’ti cintesi. So anto pavisitvā ghaṭiodanaṃ nāma ghaṭito uddharitvā, pattaṃ pūretvā, therassa hatthe ṭhapesi. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho sakko devānamindo…pe… adāsī’’ti.

ในคำนั้น บทว่า "ตนฺตํ วินาติ" (ย่อมทอหูก) มีความว่า เป็นประดุจกำลังรวบเส้นด้ายที่ขึงไว้. บทว่า "ตสรํ ปูเรติ" (ย่อมกรอด้ายใส่กระสวย) มีความว่า เป็นประดุจกำลังพันหลอดด้ายสำหรับกระสวย. บทว่า "เยน สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ" (เข้าไปยังที่ประทับของท้าวสักกะจอมเทพ) ความว่า พระเถระทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวรแล้วดำริว่า "เราจักทำการสงเคราะห์คนยากจน" เสด็จมุ่งหน้าสู่พระนคร ขณะเสด็จไปได้เสด็จดำเนินไปตามตรอกช่างทอหูกที่ท้าวสักกะเนรมิตไว้นอกพระนคร ทอดพระเนตรไป ได้ทอดพระเนตรเห็นศาลาเก่าที่ผุพัง และ ณ ที่นั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นสองสามีภรรยาในรูปลักษณ์ดังที่กล่าวแล้วกำลังทำงานทอหูกอยู่ จึงทรงดำริว่า "คนเหล่านี้ แม้ในวัยชราก็ยังทำงาน ในนครนี้เห็นจะไม่มีใครยากจนกว่าคนเหล่านี้ เราจักรับแม้เพียงผักดองที่คนเหล่านี้ถวาย แล้วทำการสงเคราะห์แก่พวกเขา" ดังนี้. ท่านจึงเสด็จมุ่งหน้าไปยังเรือนของคนทั้งสองนั้น. ท้าวสักกะทอดพระเนตรเห็นท่านกำลังเสด็จมา จึงตรัสกับนางสุชาดาว่า "น้องหญิง พระผู้เป็นเจ้าของพี่กำลังมาทางนี้ เธอจงทำเป็นไม่เห็น นั่งนิ่งเสียเถิด เราจักลวงท่านชั่วครู่แล้วถวายบิณฑบาต" ดังนี้. พระเถระเสด็จไปแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือน. แม้คนทั้งสองนั้นก็ทำเป็นไม่เห็น มัวแต่ทำงานของตนอยู่ ชั่วครู่หนึ่ง. ครั้งนั้น ท้าวสักกะตรัสว่า "ดูเหมือนมีพระเถระรูปหนึ่งยืนอยู่ที่ประตูเรือน เธอจงไปดูซิ". (นางสุชาดาทูลว่า) "ท่านพี่ไปดูเถิด เจ้าข้า". ท้าวสักกะจึงเสด็จออกจากเรือน ถวายบังคมพระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วใช้มือทั้งสองประคองเข่า คร่ำครวญลุกขึ้นพลางทูลว่า "พระผู้เป็นเจ้าเป็นพระเถระรูปไหนหนอ" แล้วถอยออกมาเล็กน้อย พลางทูลว่า "ตาของข้าพเจ้าพร่ามัว" แล้วใช้มือวางบนหน้าผาก เงยหน้าขึ้นมอง แล้วทูลว่า "โอ ทุกข์จริงหนอ พระผู้เป็นเจ้าของเราคือท่านพระมหากัสสปเถระนั่นเอง ท่านมาสู่ประตูเรือนน้อยของข้าพเจ้าในเวลานานนักหนา ในเรือนมีอะไรบ้างหรือไม่หนอ" ดังนี้. นางสุชาดาทำทีเป็นกระสับกระส่ายเล็กน้อย ทูลตอบว่า "มี เจ้าข้า". ท้าวสักกะทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าทรงคำนึงว่าเศร้าหมองหรือประณีตเลย ขอจงทำการสงเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด" แล้วทรงรับบาตร. พระเถระขณะประทานบาตร ทรงดำริว่า "เราควรทำการสงเคราะห์แก่คนยากจนชราคร่ำคร่าเหล่านี้แหละ" ดังนี้. ท้าวสักกะเสด็จเข้าไปข้างใน ตักอาหารชื่อฆฏิโอทนะจากหม้อจนเต็มบาตร แล้วนำมาตั้งไว้ในมือของพระเถระ. เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า "ท้าวสักกะจอมเทพได้ทอดพระเนตรเห็น... (ละ)... ได้ถวายแล้ว ดังนี้".

Tattha ghaṭiyāti bhattaghaṭito. ‘‘Ghaṭiodana’’ntipi pāṭho, tassa ghaṭiodanaṃ nāma devānaṃ koci āhāravisesoti atthaṃ vadanti. Uddharitvāti kutoci bhājanato uddharitvā. Anekasūpo so eva āhāro patte pakkhipitvā therassa hatthe ṭhapanakāle kapaṇānaṃ upakappanakalūkhāhāro viya paññāyittha, hatthe ṭhapitamatte pana attano dibbasabhāveneva aṭṭhāsi. Anekasūpoti muggamāsādisūpehi ceva khajjavikatīhi ca anekavidhasūpo. Anekabyañjanoti nānāvidhauttaribhaṅgo. Anekarasabyañjanoti anekehi sūpehi ceva byañjanehi ca madhurādimūlarasānañceva sambhinnarasānañca abhibyañjako, nānaggarasasūpabyañjanoti attho.

ในคำนั้น บทว่า "ฆฏิยา" (จากหม้อ) คือ จากหม้อข้าว. มีปาฐะว่า "ฆฏิโอทนํ" ก็มี ซึ่งปาฐะนั้น ท่านกล่าวอธิบายว่า ฆฏิโอทนะเป็นชื่ออาหารพิเศษอย่างหนึ่งของทวยเทพ. บทว่า "อุทฺธริตฺวา" (ตักขึ้น) คือ ตักขึ้นจากภาชนะใดภาชนะหนึ่ง. บทว่า "อเนกสูโป" (มีแกงหลายอย่าง) คือ อาหารนั้นเอง เมื่อใส่ลงในบาตรและวางไว้ในมือของพระเถระ ปรากฏประดุจอาหารเศร้าหมองอันสมควรแก่คนยากไร้ แต่พอวางในมือเท่านั้น ก็ตั้งอยู่ในสภาวะอันเป็นทิพย์ของตน. บทว่า "อเนกสูโป" คือ มีแกงหลายชนิด พร้อมด้วยแกงถั่วเขียวถั่วดำเป็นต้นและของขบเคี้ยวต่าง ๆ. บทว่า "อเนกพฺยญฺชโน" คือ มีกับข้าวเครื่องเคียงต่างชนิด. บทว่า "อเนกรสพฺยญฺชโน" คือ ประกอบด้วยแกงและกับข้าวหลายอย่าง ทั้งรสชาติดั้งเดิมมีรสหวานเป็นต้นและรสชาติที่ผสมผสานกัน อธิบายว่า มีแกงและกับข้าวที่มีรสเลิศนานาชนิด.

So kira piṇḍapāto therassa hatthe ṭhapitakāle rājagahanagaraṃ attano dibbagandhena ajjhotthari, tato thero cintesi – ‘‘ayaṃ puriso appesakkho, piṇḍapāto ativiya paṇīto sakkassa bhojanasadiso. Ko nu kho eso’’ti? Atha naṃ ‘‘sakko’’ti ñatvā āha – ‘‘bhāriyaṃ te, kosiya, kammaṃ kataṃ duggatānaṃ sampattiṃ vilumpantena, ajja mayhaṃ dānaṃ datvā kocideva duggato senāpatiṭṭhānaṃ vā seṭṭhiṭṭhānaṃ vā labheyyā’’ti. ‘‘Ko mayā duggatataro atthi, bhante’’ti? ‘‘Kathaṃ tvaṃ duggato devarajjasiriṃ anubhavanto’’ti? ‘‘Bhante, evaṃ nāmetaṃ, mayā pana anuppanne buddhe kalyāṇakammaṃ kataṃ, buddhuppāde pana vattamāne puññakammaṃ katvā cūḷarathadevaputto mahārathadevaputto anekavaṇṇadevaputtoti ime tayo devaputtā [Pg.180] mamāsannaṭṭhāne nibbattā mahātejavantatarā. Ahaṃ tesu devaputtesu ‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’ti paricārikāyo gahetvā antaravīthiṃ otiṇṇesu palāyitvā gehaṃ pavisāmi. Tesañhi sarīrato tejo mama sarīraṃ ottharati, mama sarīrato tejo tesaṃ sarīraṃ na ottharati. Ko mayā duggatataro, bhante’’ti? ‘‘Evaṃ santepi ito paṭṭhāya mayhaṃ mā evaṃ vañcetvā dānamadāsī’’ti. ‘‘Vañcetvā tumhākaṃ dāne dinne mayhaṃ kusalaṃ atthi natthī’’ti? ‘‘Atthi, āvuso’’ti. ‘‘Evaṃ sante kusalakaraṇaṃ nāma mayhaṃ bhāro, bhante’’ti vatvā theraṃ vanditvā sujaṃ ādāya theraṃ padakkhiṇaṃ katvā, vehāsaṃ abbhuggantvā ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, kassape suppatiṭṭhita’’nti tikkhattuṃ udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosī’’tiādi.

ได้ยินว่า บิณฑบาตนั้น พอถูกวางลงในมือของพระเถระ ก็ส่งกลิ่นทิพย์ของตนฟุ้งไปทั่วพระนครราชคฤห์ ลำดับนั้น พระเถระจึงดำริว่า “บุรุษผู้นี้มีศักดิ์น้อย แต่บิณฑบาตประณีตยิ่งนัก ดุจโภชนะของท้าวสักกะ ผู้นี้คือใครกันหนอ” ครั้นทรงทราบว่าบุรุษนั้นคือท้าวสักกะ จึงตรัสว่า “ดูก่อนโกสีย์ ท่านทำกรรมหนักหนา ด้วยการแย่งชิงสมบัติของคนยากจน วันนี้ เมื่อคนยากจนบางคนถวายทานแก่เรา ก็พึงได้ตำแหน่งเสนาบดีหรือตำแหน่งเศรษฐี” (ท้าวสักกะทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะยากจนกว่าข้าพระองค์” (พระเถระตรัสว่า) “ท่านเสวยสิริสมบัติแห่งความเป็นจอมเทพอยู่ เหตุไฉนจึงเป็นคนยากจน” (ท้าวสักกะทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนั้นเป็นอย่างนั้นจริง แต่ว่าข้าพระองค์ได้ทำกัลยาณกรรมไว้ในสมัยที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติขึ้น แต่ในสมัยพุทธุปบาทกาลนี้ จูฬรถเทวบุตร มหารถเทวบุตร และอเนกวัณณเทวบุตร เทพบุตร ๓ องค์นี้ ได้ทำบุญกรรมแล้วบังเกิดในที่ใกล้ข้าพระองค์ มีเดชมากกว่า เมื่อเทพบุตรเหล่านั้นพาบริจาริกาลงสู่ถนนหลวงด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักเล่นนักษัตรฤกษ์’ ข้าพระองค์ก็ต้องหนีเข้าเรือนไป เพราะเดชจากสรีระของเทพบุตรเหล่านั้นย่อมครอบงำสรีระของข้าพระองค์ แต่เดชจากสรีระของข้าพระองค์หาครอบงำสรีระของพวกเขาไม่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะยากจนกว่าข้าพระองค์” (พระเถระตรัสว่า) “ถึงจะเป็นเช่นนั้น ตั้งแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ถวายทานแก่เราโดยการลวงเช่นนี้อีก” (ท้าวสักกะทูลถามว่า) “เมื่อข้าพระองค์ลวงถวายทานแก่ท่าน ย่อมมีกุศลหรือไม่มี” (พระเถระตรัสตอบว่า) “มีอยู่ อาวุโส” (ท้าวสักกะทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น การทำกุศลย่อมเป็นภาระของข้าพระองค์” ดังนี้แล้ว จึงไหว้พระเถระ พานางสุชาดาทำประทักษิณพระเถระแล้ว เหาะขึ้นไปในอากาศ เปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า “โอ ทานหนอ ทานอันยอดเยี่ยม ตั้งมั่นดีแล้วในพระกัสสปะ” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ครั้งนั้นแล ความปริวิตกนี้ได้มีแก่ท่านพระมหากัสสปะ”

Tattha kosiyāti sakkaṃ devānamindaṃ gottena ālapati. Puññena atthoti puññena payojanaṃ. Atthīti vacanaseso. Vehāsaṃ abbhuggantvāti pathavito vehāsaṃ abhiuggantvā. Ākāse antalikkheti ākāsameva pariyāyasaddena antalikkheti vadanti. Atha vā antalikkhasaṅkhāte ākāse na kasiṇugghāṭimādiākāseti visesento vadati. Aho dānanti ettha ahoti acchariyatthe nipāto. Sakko hi devānamindo, ‘‘yasmā nirodhā vuṭṭhitassa ayyassa mahākassapattherassa sakkaccaṃ sahatthena cittīkatvā anapaviddhaṃ kālena paresaṃ anupahacca, sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā idamīdisaṃ mayā dibbabhojanadānaṃ dinnaṃ, tasmā khettasampatti deyyadhammasampatti cittasampattīti, tividhāyapi sampattiyā samannāgatattā sabbaṅgasampannaṃ vata mayā dānaṃ pavattita’’nti acchariyabbhutacittajāto tadā attano hadayabbhantaragataṃ pītisomanassaṃ samuggiranto ‘‘aho dāna’’nti vatvā tassa dānassa vuttanayena uttamadānabhāvaṃ khettaṅgatabhāvañca pakāsento ‘‘paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhita’’nti udānaṃ udānesi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โกสิย (ดูก่อนโกสีย์) เป็นคำที่พระเถระเรียกท้าวสักกะจอมเทพโดยโคตร. บทว่า ปุญฺเญน อตฺโถ (ประโยชน์ด้วยบุญ) มีเนื้อความว่า ประโยชน์ด้วยบุญ พึงเติมคำว่า อตฺถิ (มีอยู่) เข้ามา. บทว่า เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา (เหาะขึ้นไปสู่นภากาศ) คือ เหาะขึ้นจากแผ่นดินไปสู่นภากาศ. บทว่า อากาเส อนฺตลิกฺเข (ในอากาศ ในท้องฟ้า) ท่านกล่าวว่า อากาศนั่นเอง ท่านเรียกว่า อันตลิกขะ ซึ่งเป็นคำไวพจน์. อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวเพื่อจำแนกความว่า ในอากาศที่เรียกว่าอันตลิกขะ ไม่ใช่ในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณเป็นต้น. ในบทว่า อโห ทานํ (โอ ทานหนอ) นี้ บทว่า อโห เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์. จริงอยู่ ท้าวสักกะจอมเทพทรงเกิดพระทัยอัศจรรย์ไม่เคยมีมาก่อนว่า “เพราะเหตุที่เราได้ถวายทานคือทิพยโภชนะเช่นนี้แด่พระมหากัสสปเถระผู้เป็นเจ้า ผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ โดยเคารพ ด้วยมือของตน ทำความนอบน้อม ไม่ทอดทิ้ง ถูกกาล ไม่เบียดเบียนผู้อื่น มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า ฉะนั้น ทานของเราจึงถึงพร้อมด้วยองค์ทั้งปวงหนอ เพราะประกอบด้วยสมบัติแม้ ๓ ประการ คือ เขตตสมบัติ เทยยธรรมสมบัติ และจิตตสมบัติ” ในขณะนั้น ทรงเปล่งปีติโสมนัสอันเกิดในหทัยของพระองค์ออกมา ตรัสว่า “โอ ทานหนอ” แล้วทรงประกาศความเป็นทานอันสูงสุดและความเป็นทานที่ถึงพร้อมด้วยเขตต์ของทานนั้นโดยนัยที่กล่าวแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานว่า “ทานอันยอดเยี่ยม ตั้งมั่นดีแล้วในพระกัสสปะ”

Evaṃ pana sakkassa udānentassa bhagavā vihāre ṭhitoyeva dibbasotena saddaṃ sutvā ‘‘passatha, bhikkhave, sakkaṃ devānamindaṃ udānaṃ udānetvā ākāsena gacchanta’’nti bhikkhūnaṃ vatvā tehi ‘‘kiṃ pana, bhante, tena kata’’nti puṭṭho ‘‘mama puttassa kassapassa vañcetvā dānaṃ adāsi, tena ca attamano udānesī’’ti āha. Tena vuttaṃ ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā’’tiādi.

ก็เมื่อท้าวสักกะกำลังเปล่งอุทานอยู่อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั่นเอง ทรงได้ยินเสียงนั้นด้วยทิพพโสตธาตุแล้ว จึงตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงดูท้าวสักกะจอมเทพผู้เปล่งอุทานแล้วเหาะไปในอากาศเถิด” ครั้นภิกษุเหล่านั้นทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ท้าวสักกะน้ันได้ทำอะไรไว้” จึงตรัสว่า “เธอได้ลวงถวายทานแก่กัสสปะผู้เป็นบุตรของเรา และมีใจยินดีด้วยทานนั้น จึงเปล่งอุทาน” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับแล้วแล ด้วยทิพพโสตธาตุ”

Tattha [Pg.181] dibbāya sotadhātuyāti dibbasadisattā dibbā. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavinimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ gahetuṃ samatthā dibbapasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi bhagavato vīriyabhāvanābalanibbattā ñāṇamayā sotadhātu tādisā evāti dibbasadisattā dibbā. Api ca dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena ca sabhāvadhāraṇaṭṭhena ca sotadhātu, sotadhātuyāpi kiccakaraṇena sotadhātu viyāti sotadhātu, tāya dibbāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti parisuddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddassavanena mānusikamaṃsasotadhātuṃ atikkamitvā ṭhitāya.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิพฺพาย โสตธาตุยา (ด้วยทิพพโสตธาตุ) ชื่อว่า ทิพพา (เป็นทิพย์) เพราะเป็นเช่นกับของทิพย์. จริงอยู่ โสตธาตุคือทิพพปสาทของเหล่าเทวดา อันเกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล เพราะปราศจากอุปกิเลส. แม้โสตธาตุอันสำเร็จด้วยญาณนี้ของพระผู้มีพระภาค ซึ่งเกิดจากกำลังแห่งความเพียรและภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทิพพา เพราะเป็นเช่นกับของทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทิพพา เพราะได้มาด้วยอำนาจทิพพวิหาร และเพราะพระองค์เองก็ทรงอาศัยทิพพวิหารเป็นอย่างดี. ชื่อว่า โสตธาตุ เพราะอรรถว่าฟัง และเพราะอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะ, และเป็นดุจโสตธาตุเพราะทำกิจของโสตธาตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โสตธาตุ, (ทรงสดับแล้ว) ด้วยทิพพโสตธาตุนั้น. บทว่า วิสุทฺธาย (อันบริสุทธิ์) คือ บริสุทธิ์รอบ ปราศจากอุปกิเลส. บทว่า อติกฺกนฺตมานุสิกาย (ก้าวล่วงของมนุษย์) คือ ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงโสตธาตุคือเนื้อของมนุษย์ ด้วยการได้ยินเสียงที่ก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์.

Etamatthaṃ viditvāti ‘‘sammāpaṭipattiyā guṇavisese patiṭṭhitaṃ purisātisayaṃ devāpi manussāpi ādarajātā ativiya pihayantī’’ti imamatthaṃ viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ว่า “ทั้งเทวดาและมนุษย์ต่างเกิดความเคารพรักใคร่อย่างยิ่งในบุรุษผู้ยอดเยี่ยม ผู้ตั้งมั่นอยู่ในคุณวิเศษแห่งสัมมาปฏิบัติ” แล้วจึงทรงเปล่งอุทานนี้อันเป็นการประกาศเนื้อความนั้น.

Tatra piṇḍapātikaṅgasaṅkhātaṃ dhutaṅgaṃ samādāya tassa paripūraṇena piṇḍapātikassa. Nanu cāyaṃ gāthā āyasmantaṃ mahākassapaṃ nimittaṃ katvā bhāsitā, thero ca sabbesaṃ dhutavādānaṃ aggo terasadhutaṅgadharo, so kasmā ekeneva dhutaṅgena kittitoti? Aṭṭhuppattivasenāyaṃ niddeso. Atha vā desanāmattametaṃ, iminā desanāsīsena sabbepissa dhutaṅgā vuttāti veditabbā. Atha vā ‘‘yathāpi bhamaro puppha’’nti (dha. pa. 49) gāthāya vuttanayena paramappicchatāya kulānuddayatāya cassa sabbaṃ piṇḍapātikavattaṃ akkhaṇḍetvā tattha sātisayaṃ paṭipattiyā pakāsanatthaṃ ‘‘piṇḍapātikassā’’ti vuttaṃ. Piṇḍapātikassāti ca pihayantīti padaṃ apekkhitvā sampadānavacanaṃ, taṃ upayogatthe daṭṭhabbaṃ. Attabharassāti ‘‘appāni ca tāni sulabhāni anavajjānī’’ti (a. ni. 4.27; itivu. 101) evaṃ vuttehi appānavajjasulabharūpehi catūhi paccayehi attānameva bharantassa. Anaññaposinoti āmisasaṅgaṇhanena aññe sissādike posetuṃ anussukkatāya anaññaposino. Padadvayenassa kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena vicaraṇato sallahukavuttitaṃ subharataṃ paramañca santuṭṭhiṃ [Pg.182] dasseti. Atha vā attabharassāti ekavacanicchāya attabhāvasaṅkhātaṃ ekaṃyeva imaṃ attānaṃ bharati, na ito paraṃ aññanti attabharo, tato eva attanā aññassa posetabbassa abhāvato anaññaposī, tassa attabharassa anaññaposino. Padadvayenapi khīṇāsavabhāvena āyatiṃ anādānataṃ dasseti.

ในอุทานคาถานั้น (มีคำว่า) ปิณฺฑปาติกสฺส (แก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์คือปิณฑปาติกังคะ) เพราะทรงสมาทานธุดงค์ที่ชื่อว่าปิณฑปาติกังคะ แล้วบำเพ็ญธุดงค์นั้นให้บริบูรณ์. ก็พระคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภท่านพระมหากัสสปะมิใช่หรือ? และพระเถระก็เป็นผู้เลิศกว่าผู้กล่าวธุดงค์ทั้งปวง ทรงไว้ซึ่งธุดงค์ ๑๓ ประการมิใช่หรือ? เหตุไรพระองค์จึงทรงยกย่องพระเถระนั้นด้วยธุดงค์เพียงอย่างเดียวเล่า? การทรงระบุนี้ เป็นไปตามอำนาจแห่งอัตถุปปัตติ (เรื่องที่เกิดขึ้น). อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปิณฺฑปาติกสฺส นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา พึงทราบว่า ด้วยหัวข้อเทศนานี้ ธุดงค์แม้ทั้งหมดของพระเถระนั้นก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อทรงประกาศการปฏิบัติอย่างยิ่งยวดในปิณฑปาติกวัตรนั้น โดยไม่ทรงทำลายปิณฑปาติกวัตรทั้งหมดของพระเถระนั้น ด้วยความเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง และด้วยความอนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งหลาย ตามนัยที่ตรัสไว้ในคาถาว่า "ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ" (ธ.ป. ๔๙) จึงตรัสว่า "ปิณฺฑปาติกสฺส". และคำว่า ปิณฺฑปาติกสฺส นี้ เป็นจตุตถีวิภัตติ (สัมปทานวจนะ) โดยอิงอาศัยบทว่า ปิหยนฺติ (ย่อมปรารถนา) พึงเห็นจตุตถีวิภัตตินั้นในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ (อุปโยคัตถะ). บทว่า อตฺตภรสฺส ความว่า ผู้เลี้ยงดูเฉพาะตนด้วยปัจจัย ๔ ที่มีสภาพน้อย ไม่มีโทษ และหาได้ง่าย ตามที่ตรัสไว้ว่า "ปัจจัยเหล่านั้นน้อยด้วย หาได้ง่ายด้วย ไม่มีโทษด้วย" (อํ. จตุกฺก. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑). บทว่า อนญฺญโปสิโน ความว่า ชื่อว่า อนัญญโปสี เพราะไม่มีความขวนขวายที่จะเลี้ยงดูผู้อื่น มีศิษย์เป็นต้น ด้วยการรวบรวมอามิส. ด้วยบททั้งสอง ย่อมแสดงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบา ความเป็นผู้เลี้ยงง่าย และความสันโดษอย่างยิ่งของท่าน เพราะท่านเที่ยวไปด้วยจีวรที่บริหารด้วยกาย และบิณฑบาตที่บริหารด้วยท้อง. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อตฺตภรสฺส เพราะประสงค์จะกล่าวเป็นเอกวจนะ ท่านจึงเลี้ยงดูอัตภาพนี้อันเดียวที่เรียกว่าอัตตภาวะ ไม่เลี้ยงดูผู้อื่นนอกจากอัตภาพนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัตตภระ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านชื่อว่า อนัญญโปสี เพราะไม่มีบุคคลอื่นที่ตนพึงเลี้ยงดู. (คำว่า) ตสฺส อตฺตภรสฺส อนญฺญโปสิโน (แก่ท่านผู้เลี้ยงตน ไม่เลี้ยงผู้อื่นนั้น). แม้ด้วยบททั้งสอง ก็ย่อมแสดงถึงความไม่ต้องถือเอา (อัตภาพ) อีกในอนาคต เพราะความเป็นพระขีณาสพ.

Devā pihayanti…pe… satīmatoti taṃ aggaphalādhigamena sabbakilesadarathapariḷāhānaṃ vūpasamena paṭippassaddhiyā upasantaṃ, sativepullappattiyā niccakālaṃ satokāritāya satimantaṃ, tato eva iṭṭhāniṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattaṃ khīṇāsavaṃ sakkādayo devā pihayanti patthenti, tassa sīlādiguṇavisesesu bahumānaṃ uppādentā ādaraṃ janenti, pageva manussāti.

บทว่า เทวา ปิหยนฺติ...เป... สติมโต ความว่า เทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการพระขีณาสพนั้น ผู้สงบระงับแล้ว เพราะการบรรลุอัคผล คือความสงบระงับแห่งกิเลส ความกระวนกระวาย และความเร่าร้อนทั้งปวง ด้วยความสงบเย็น, ผู้มีสติ เพราะบรรลุความไพบูลย์แห่งสติ และเพราะกระทำสติไว้เป็นนิจกาล, ผู้บรรลุตา ทิ ลักขณะในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ, (เทวดาเหล่านั้น) เมื่อยังความเคารพอย่างยิ่งให้เกิดขึ้นในคุณวิเศษมีศีลเป็นต้นของท่าน ก็ย่อมก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อ. ไม่ต้องพูดถึงพวกมนุษย์เลย.

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสัตตมสูตร จบ.

8. Piṇḍapātikasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาปิณฑปาติกสูตร

28. Aṭṭhame pacchābhattanti ekāsanikakhalupacchābhattikānaṃ pātova bhuttānaṃ antomajjhanhikopi pacchābhattameva, idha pana pakatibhattasseva pacchato pacchābhattanti veditabbaṃ. Piṇḍapātapaṭikkantānanti piṇḍapātato paṭikkantānaṃ, piṇḍapātaṃ pariyesitvā bhattakiccassa niṭṭhāpanavasena tato nivattānaṃ. Karerimaṇḍalamāḷeti ettha karerīti varuṇarukkhassa nāmaṃ. So kira gandhakuṭiyā maṇḍapassa sālāya ca antare hoti, tena gandhakuṭīpi ‘‘karerikuṭikā’’ti vuccati, maṇḍapopi sālāpi ‘‘karerimaṇḍalamāḷo’’ti. Tasmā karerirukkhassa avidūre kate nisīdanasālasaṅkhāte maṇḍalamāḷe. Tiṇapaṇṇacchadanaṃ anovassakaṃ ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vadanti, atimuttakādilatāmaṇḍapo ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti apare.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ความว่า สำหรับภิกษุผู้ถือเอกาสนิกังคะและขลุปัจฉาภัตติกังคะ ผู้ฉันแล้วในเวลาเช้านั่นเทียว แม้ภายในเที่ยงก็ชื่อว่าเป็นปัจฉาภัตตะ (เวลาหลังอาหาร) เหมือนกัน. แต่ในสูตรนี้ พึงทราบว่า เวลาภายหลังภัตปกติ (เวลาอาหารปกติ) นั่นแหละ เรียกว่า ปัจฉาภัตตะ. บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ ความว่า แก่ภิกษุทั้งหลายผู้กลับจากบิณฑบาต คือ ผู้กลับจากที่นั้น (ที่แสวงหาบิณฑบาต) ด้วยอำนาจแห่งการทำภัตกิจให้สำเร็จเสร็จสิ้นแล้วหลังจากแสวงหาบิณฑบาต. ในบทว่า กเรริมณฺฑลมาเฬ นี้ คำว่า กเรริ เป็นชื่อของต้นกุ่ม. ได้ยินว่า ต้นกุ่มนั้นอยู่ระหว่างพระคันธกุฎีและศาลามณฑป เพราะเหตุนั้น แม้พระคันธกุฎีก็เรียกว่า "กเรริกุฎิกา" แม้มณฑปและศาลาก็เรียกว่า "กเรริมณฑลมาฬะ". เพราะฉะนั้น (จึงหมายถึง) ในมณฑลมาฬะ (ศาลามุงกลม) ที่เรียกว่าศาลาเป็นที่นั่ง ซึ่งสร้างไว้ในที่ไม่ไกลจากต้นกุ่ม. (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า สถานที่ที่มุงด้วยหญ้าและใบไม้ ไม่เปียกฝน ว่า "มณฑลมาฬะ". อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ซุ้มไม้เลื้อยมีต้นอติมุตตกะเป็นต้น ว่า "มณฑลมาฬะ".

Kālena kālanti kāle kāle antarantarā, tasmiṃ tasmiṃ samayeti attho. Manāpiketi manavaḍḍhake, piyarūpe iṭṭheti attho. Iṭṭhāniṭṭhabhāvo ca puggalavasena ca dvāravasena ca gahetabbo. Ekaccassa hi iṭṭhābhimato ekaccassa aniṭṭho hoti, ekaccassa aniṭṭhābhimato ekaccassa iṭṭho[Pg.183]. Tathā ekassa dvārassa iṭṭho aññassa aniṭṭho. Vipākavasena panettha vinicchayo veditabbo. Kusalavipāko hi ekantena iṭṭho, akusalavipāko aniṭṭho evāti. Cakkhunā rūpe passitunti gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho upāsakehi gehaṃ pavesetvā pūjāsakkārakaraṇatthaṃ upanītesu āsanavitānādīsu nānāvirāgasamujjalavaṇṇasaṅkhāte rajanīye aññe ca saviññāṇakarūpe cakkhudvārikaviññāṇehi passituṃ. Saddeti tatheva issarajanānaṃ gehaṃ paviṭṭho tesaṃ payutte gītavāditasadde sotuṃ. Gandheti tathā tehi pūjāsakkāravasena upanīte pupphadhūmādigandhe ghāyituṃ. Raseti tehi dinnāhāraparibhoge nānaggarase sāyituṃ. Phoṭṭhabbeti mahagghapaccattharaṇesu āsanesu nisinnakāle sukhasamphasse phoṭṭhabbe phusituṃ. Evañca pañcadvārikaiṭṭhārammaṇappaṭilābhaṃ kittetvā idāni manodvārikaiṭṭhārammaṇappaṭilābhaṃ dassetuṃ ‘‘sakkato’’tiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

บทว่า กาเลน กาลํ อธิบายว่า ในกาลบางคราว ในระหว่างๆ คือ ในสมัยนั้นๆ. บทว่า มนาปิเก อธิบายว่า ที่ยังใจให้เจริญ คือ ที่มีรูปเป็นที่รัก ที่น่าปรารถนา. และความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา พึงทราบโดยอำนาจบุคคลและโดยอำนาจทวาร. จริงอยู่ อารมณ์ที่บุคคลหนึ่งสำคัญว่าเป็นที่น่าปรารถนา ก็เป็นอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาของอีกบุคคลหนึ่ง, อารมณ์ที่บุคคลหนึ่งสำคัญว่าเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ก็เป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาของอีกบุคคลหนึ่ง. ฉันใดก็ฉันนั้น อารมณ์ที่น่าปรารถนาสำหรับทวารหนึ่ง ก็เป็นอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาสำหรับทวารอื่น. ในเรื่องนี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยอำนาจวิบาก. จริงอยู่ กุศลวิบากเป็นที่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียว, อกุศลวิบากเป็นที่ไม่น่าปรารถนาโดยแท้. บทว่า จกฺขุนา รูเป ปสฺสิตุ ความว่า เพื่อจะเห็นด้วยจักขุทวารวิญญาณ ซึ่งรูปารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ที่เรียกว่ามีสีสันรุ่งเรืองงดงามต่างๆ ในอาสนะและเพดานเป็นต้น ที่อุบาสกทั้งหลายนำเข้ามาเพื่อทำการบูชาสักการะ โดยเชิญให้เข้าไปในเรือนเมื่อท่านเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต และรูปอื่นๆ ที่มีวิญญาณ. บทว่า สทฺเท ความว่า เพื่อจะฟังเสียงขับร้องและประโคมที่พวกเขาจัดขึ้น เมื่อเข้าไปในเรือนของคนผู้เป็นใหญ่ ฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า คนฺเธ ความว่า เพื่อจะดมกลิ่นดอกไม้และของหอมมีควันธูปเป็นต้น ที่พวกเขานำเข้ามาโดยอำนาจแห่งการบูชาสักการะ ฉันนั้น. บทว่า รเส ความว่า เพื่อจะลิ้มรสเลิศต่างๆ ในการบริโภคอาหารที่พวกเขาถวาย. บทว่า โผฏฺฐพฺเพ ความว่า เพื่อจะถูกต้องโผฏฐัพพารมณ์อันมีสัมผัสเป็นสุข ในเวลาที่นั่งบนอาสนะที่ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดอันมีค่ามาก. ครั้นทรงประกาศการได้อารมณ์ที่น่าปรารถนาทางปัญจทวารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการได้อารมณ์ที่น่าปรารถนาทางมโนทวาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สกฺกโต". คำนั้นมีอรรถตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่าง (ในพาหิรสูตร).

Kiṃ pana apiṇḍapātikānaṃ ayaṃ nayo na labbhatīti? Labbhati. Tesampi hi nimantanasalākabhattādiatthaṃ gāmaṃ gatakāle uḷāravibhavā upāsakā tathā sakkārasammānaṃ karontiyeva, taṃ pana aniyataṃ. Piṇḍapātikānaṃ pana tadā niccameva tattha pūjāsakkāraṃ kariyamānaṃ disvā, sakkāragarutāya anissaraṇamagge ṭhatvā, ayonisomanasikāravasena te bhikkhū evamāhaṃsu. Tenevāha – ‘‘handāvuso, mayampi piṇḍapātikā homā’’tiādi.

ถามว่า ก็สำหรับภิกษุผู้ไม่ถือปิณฑปาติกธุดงค์ นัยนี้จะไม่ได้หรือ? ตอบว่า ได้. จริงอยู่ แม้สำหรับภิกษุเหล่านั้น ในเวลาที่ไปสู่บ้านเพื่อกิจมีนิมันตนภัตและสลากภัตเป็นต้น อุบาสกผู้มีสมบัติโอฬารก็ย่อมกระทำสักการะสัมมานะเช่นนั้นเหมือนกัน, แต่การได้นั้นไม่แน่นอน. ส่วนสำหรับภิกษุผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์ การได้นั้นย่อมมีเป็นประจำทีเดียวในเวลานั้น. ภิกษุเหล่านั้น (คือภิกษุพวกอื่น) ได้เห็นการบูชาสักการะที่เขากระทำกันอยู่ในที่นั้นแล้ว ก็ได้กล่าวอย่างนี้ เพราะตั้งอยู่ในทางที่ไม่ใช่ทางแห่งการหลุดพ้น ด้วยความเคารพในสักการะ และด้วยอำนาจแห่งอโยนิโสมนสิการ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "หนฺทาวุโส มยมฺปิ ปิณฺฑปาติกา โหม" (มาเถิด ท่านผู้มีอายุ แม้พวกเราก็จงเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเถิด) เป็นอาทิ.

Tattha handāti vossaggatthe nipāto. Lacchāmāti labhissāma. Tenupasaṅkamīti tattha surabhigandhakuṭiyaṃ nisinno tesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ sutvā ‘‘ime bhikkhū mādisassa nāma buddhassa sāsane pabbajitvā mayā saddhiṃ ekavihāre vasantāpi evaṃ ayonisomanasikāravasena kathaṃ pavattenti, sallekhe na vattanti, handa te tato nivāretvā sallekhavihāre niyojessāmī’’ti maṇḍalamāḷaṃ upasaṅkami. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าชักชวน. บทว่า ลจฺฉาม คือ จักได้. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ประทับนั่งอยู่ในพระสุรภิคันธกุฎีนั้น ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนั้นของภิกษุเหล่านั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ภิกษุเหล่านี้บวชในศาสนาของพระพุทธเจ้าเช่นเราแล้ว แม้อยู่ในวิหารเดียวกันกับเรา ก็ยังสนทนากันด้วยอำนาจแห่งอโยนิโสมนสิการอย่างนี้ ไม่ประพฤติในสัลเลขะ เอาเถิด เราจะห้ามภิกษุเหล่านั้นจากอโยนิโสมนสิการนั้นแล้ว ให้ประกอบในสัลเลขวิหาร' ดังนี้แล้ว จึงเสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว.

Etamatthaṃ viditvāti ‘‘appicchatāsantuṭṭhitāsallekhānaṃ vasena kilese dhunituṃ taṇhaṃ visosetuṃ paṭipannoti piṇḍapātikassa sato devā pihayanti, tassa paṭipattiyā ādarajātā piyāyanti, na ito aññathā’’ti imamatthaṃ viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ว่า 'เทวดาย่อมปรารถนาภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ผู้ปฏิบัติเพื่อขจัดกิเลส เพื่อทำให้ตัณหาเหือดแห้ง ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้มักน้อย ความสันโดษ และความขัดเกลา, (เทวดา) เกิดความเคารพในปฏิปทาของภิกษุนั้น ย่อมรักใคร่, ไม่เป็นอย่างอื่นจากนี้ไป' แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha [Pg.184] no ce saddasilokanissitoti ‘‘aho ayyo appiccho santuṭṭho paramasallekhavuttī’’tiādinā parehi kittitabbasaddasaṅkhātaṃ silokaṃ. Taṇhāya nissito na hoti ceti attho. Saddo vā sammukhā vaṇṇabhaṇanathutighoso, siloko parammukhabhūtā pasaṃsā patthaṭayasatā vā. Sesaṃ anantarasutte vuttanayameva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โน เจ สทฺทสิโลกนิสฺสิโต ความว่า ถ้าไม่อาศัยกิตติศัพท์อันนับเนื่องด้วยเสียงสรรเสริญที่ผู้อื่นพึงกล่าว มีอาทิว่า 'โอ้ ท่านผู้เจริญเป็นผู้มักน้อย สันโดษ มีความเป็นอยู่ด้วยความขัดเกลาอย่างยิ่ง' ด้วยตัณหา. อีกอย่างหนึ่ง สัททะ คือเสียงกล่าวคุณความดีและสรรเสริญต่อหน้า, สิโลกะ คือการสรรเสริญลับหลัง หรือคือยศที่แผ่ไป. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในสูตรถัดไปนั่นเทียว.

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบ.

9. Sippasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาสิปปสูตร

29. Navame ko nu kho, āvuso, sippaṃ jānātīti, āvuso, amhesu idha sannipatitesu ko nu jīvitanimittaṃ sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sippa’’nti laddhanāmaṃ yaṃkiñci ājīvaṃ vijānāti? Ko kiṃ sippaṃ sikkhīti ko dīgharattaṃ sippācariyakulaṃ payirupāsitvā āgamato payogato ca hatthisippādīsu kiṃ sippaṃ sikkhi? Kataraṃ sippaṃ sippānaṃ agganti sabbasippānaṃ agārayhatāya mahapphalatāya akicchasiddhiyā ca kataraṃ sippaṃ aggaṃ uttamaṃ? Yaṃ nissāya sukhena sakkā jīvitunti adhippāyo. Tatthekacceti tesu bhikkhūsu ekacce bhikkhū. Ye hatthācariyakulā pabbajitā te. Evamāhaṃsūti te evaṃ bhaṇiṃsu. Ito parampi ‘‘ekacce’’ti vuttaṭṭhāne eseva nayo. Hatthisippanti yaṃ hatthīnaṃ pariggaṇhanadamanasāraṇarogatikicchādibhedaṃ kattabbaṃ, taṃ uddissa pavattaṃ sabbampi sippaṃ idha ‘‘hatthisippa’’nti adhippetaṃ. Assasippanti etthāpi eseva nayo. Rathasippaṃ pana rathayoggānaṃ damanasāraṇādividhānavasena ceva rathassa karaṇavasena ca veditabbaṃ. Dhanusippanti issāsasippaṃ, yo dhanubbedhoti vuccati. Tharusippanti sesaāvudhasippaṃ. Muddāsippanti hatthamuddāya gaṇanasippaṃ. Gaṇanasippanti acchiddakagaṇanasippaṃ. Saṅkhānasippanti saṅkalanapaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanasippaṃ. Taṃ yassa paguṇaṃ hoti, so rukkhampi disvā ‘‘ettakāni ettha paṇṇānī’’ti gaṇituṃ jānāti. Lekhāsippanti nānākārehi akkharalikhanasippaṃ, lipiñāṇaṃ vā. Kāveyyasippanti attano cintāvasena vā parato paṭiladdhasutavasena vā, ‘‘imassa ayamattho, evaṃ naṃ yojessāmī’’ti evaṃ atthavasena vā, kiñcideva kabbaṃ disvā, ‘‘tappaṭibhāgaṃ kabbaṃ karissāmī’’ti [Pg.185] ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā cintākaviādīnaṃ catunnaṃ kavīnaṃ kabbakaraṇasippaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โก นุ โข อาวุโส สิปฺปํ ชานาติ ความว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ในพวกเราที่ประชุมกันอยู่ในที่นี้ ใครหนอรู้จักอาชีวะอย่างใดอย่างหนึ่ง อันได้ชื่อว่า 'ศิลปะ' เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษาเพื่อเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิต? บทว่า โก กึ สิปฺปํ สิกฺขิ ความว่า ใครเข้าไปนั่งใกล้สำนักอาจารย์ผู้สอนศิลปะตลอดกาลนาน แล้วได้ศึกษาศิลปะอะไรในบรรดาศิลปะมีหัตถิศิลป์เป็นต้น ทั้งโดยอาคมและโดยประโยค? บทว่า กตรํ สิปฺปํ สิปฺปานํ อคฺคํ ความว่า ในบรรดาศิลปะทั้งปวง ศิลปะอะไรเป็นเลิศ เป็นอุดม ทั้งโดยความเป็นศิลปะที่ใครๆ ติเตียนไม่ได้ โดยความเป็นศิลปะมีผลมาก และโดยความสำเร็จกิจได้โดยไม่ลำบาก? อธิบายว่า ศิลปะใดที่อาศัยแล้วสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้โดยสะดวก. บทว่า ตตฺเถกจฺเจ คือ ภิกษุบางพวกในภิกษุเหล่านั้น ได้แก่ ภิกษุเหล่าใดที่บวชจากตระกูลอาจารย์ฝึกช้าง. บทว่า เอวมาหํสุ คือ ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวอย่างนี้. แม้ในที่อื่นจากนี้ไป ในที่ที่กล่าวว่า เอกจฺเจ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า หตฺถิสิปฺปํ ความว่า ศิลปะทั้งหมดที่เกิดขึ้นโดยมุ่งหมายถึงกิจที่พึงทำแก่ช้างทั้งหลาย มีประเภทต่างๆ คือ การจับ การฝึก การเตือน และการรักษาโรค เป็นต้น ในที่นี้ประสงค์เอาว่า 'หัตถิศิลป์'. แม้ในบทว่า อสฺสสิปฺปํ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วน รถสิปฺปํ พึงทราบโดยนัยแห่งวิธีต่างๆ มีการฝึกและการเตือนสัตว์เทียมรถเป็นต้นด้วย และโดยนัยแห่งการทำรถด้วย. บทว่า ธนุสิปฺปํ คือ ศิลปะของนายขมังธนู ซึ่งเรียกว่า ธนูพเวธ. บทว่า ถรุสิปฺปํ คือ ศิลปะเกี่ยวกับอาวุธที่เหลือ. บทว่า มุทฺทาสิปฺปํ คือ ศิลปะการนับด้วยมุทรามือ. บทว่า คณนสิปฺปํ คือ ศิลปะการนับที่ไม่ผิดพลาด. บทว่า สงฺขานสิปฺปํ คือ ศิลปะการนับจำนวนรวม ด้วยอำนาจแห่งการบวก การลบ เป็นต้น. ศิลปะนั้นคล่องแคล่วแก่ผู้ใด ผู้นั้นแม้เห็นต้นไม้ ก็สามารถนับได้ว่า 'ในต้นไม้นี้มีใบเท่านี้'. บทว่า เลขาสิปฺปํ คือ ศิลปะการเขียนอักษรโดยอาการต่างๆ หรือความรู้ในเรื่องอักษร. บทว่า กาเวยฺยสิปฺปํ คือ ศิลปะการรจนากวีนิพนธ์ของกวี ๔ จำพวก มีจินตกวีเป็นต้น ด้วยอำนาจความคิดของตน หรือด้วยอำนาจสุตะที่ได้รับจากผู้อื่นว่า 'เนื้อความของบทนี้เป็นอย่างนี้ เราจักโยชคความนั้นอย่างนี้' ดังนี้ ด้วยอำนาจแห่งอรรถอย่างนี้ หรือเห็นกวีนิพนธ์อย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว (คิดว่า) 'เราจักรจนากวีนิพนธ์ให้สมส่วนกันกับกวีนิพนธ์นั้น' ดังนี้ ด้วยอำนาจแห่งปฏิภาณที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า –

‘‘Cattārome, bhikkhave, kavī – cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231).

ภิกษุทั้งหลาย กวี ๔ จำพวกเหล่านี้คือ จินตกวี สุตกวี อัตถกวี ปฏิภาณกวี

Lokāyatasippanti ‘‘kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippaṃ. Khattavijjāsippanti abbheyyamāsurakkhādinītisatthasippaṃ. Imāni kira dvādasa mahāsippāni nāma. Tenevāha tattha tattha ‘‘sippānaṃ agga’’nti.

บทว่า โลกายตสิปฺปํ คือ ศิลปะที่เป็นวิตัณฑศาสตร์ อันปฏิเสธปรโลกและพระนิพพาน ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า 'กาเป็นสีขาว เพราะกระดูกเป็นสีขาว, นกกระยางเป็นสีแดง เพราะเลือดเป็นสีแดง'. บทว่า เขตฺตวิชฺชาสิปฺปํ คือ ศิลปะในการรู้จักพื้นที่นาที่ดีและไม่ดี ด้วยอำนาจแห่งการทำให้พืชผลเพิ่มขึ้นหรือลดลง เป็นต้น. ได้ยินว่า ศิลปะ ๑๒ ประการเหล่านี้ชื่อว่ามหาสิลป์. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว (ภิกษุเหล่านั้น) จึงกล่าวในที่นั้นๆ ว่า 'เป็นเลิศแห่งศิลปะทั้งหลาย'.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ sabbasippāyatanānaṃ jīvikatthatāya vaṭṭadukkhato anissaraṇabhāvaṃ, sīlādīnaṃyeva pana suparisuddhānaṃ nissaraṇabhāvaṃ, taṃ samaṅginoyeva ca bhikkhubhāvaṃ sabbākārato viditvā tadatthavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบโดยประการทั้งปวงซึ่งภาวะที่ศิลปะอันเป็นแดนเกิดแห่งอาชีวะทั้งปวงนั้นไม่เป็นทางออกจากวัฏทุกข์ เพราะเป็นไปเพื่อการดำรงชีพ, และทรงทราบภาวะที่ศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์ดีแล้วเท่านั้นเป็นทางออก, และภาวะความเป็นภิกษุของผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้นนั้น แล้วจึงทรงเปล่งอุทานนี้อันจำแนกเนื้อความนั้น.

Tattha asippajīvīti catunnaṃ taṇhuppādānaṃ samucchedavikkhambhanena paccayāsāya visositattā yaṃkiñci sippaṃ upanissāya jīvikaṃ na kappetīti asippajīvī, etena ājīvapārisuddhisīlaṃ dasseti. Lahūti appakiccatāya sallahukavuttitāya ca lahu abahulasambhāro, etena catupaccayasantosasiddhaṃ subharataṃ dasseti. Atthakāmoti sadevakassa lokassa atthameva kāmetīti atthakāmo, etena sattānaṃ anatthaparivajjanassa pakāsitattā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ dasseti pāṇātipātādianatthaviramaṇaparidīpanato. Yatindriyoti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ abhijjhādyappavattito saṃyamena yatindriyo, etena indriyasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ. Sabbadhi vippamuttoti evaṃ suparisuddhasīlo catupaccayasantose avaṭṭhito sappaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggahetvā aniccādivasena saṅkhāre sammasanto vipassanaṃ ussukkāpetvā tato paraṃ paṭipāṭiyā pavattitehi catūhi ariyamaggehi saṃyojanānaṃ pahīnattā sabbadhi sabbattha bhavādīsu vippamutto.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า อสิปฺปชีวี ความว่า (พระอริยบุคคล) ชื่อว่าผู้ไม่มีศิลปะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ เพราะท่านไม่อาศัยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งเลี้ยงชีพ เนื่องจากเป็นผู้ชำระล้างความหวังในปัจจัยแล้วด้วยการตัดขาดและข่มตัณหุปาทาน ๔ ประการได้ ด้วยบทว่า อสิปฺปชีวี นี้ ทรงแสดงอาชีวปาริสุทธิศีล. บทว่า ลหุ ความว่า (ท่าน) เป็นผู้เบา คือมีสัมภาระน้อย เพราะมีความขวนขวายน้อยและมีความเป็นอยู่เบา ด้วยบทว่า ลหุ นี้ ทรงแสดงความที่ท่านเป็นผู้เลี้ยงง่าย ซึ่งสำเร็จได้ด้วยความสันโดษในปัจจัย ๔. บทว่า อตฺถกาโม ความว่า (ท่าน) ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ เพราะท่านย่อมปรารถนาแต่ประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ด้วยบทว่า อตฺถกาโม นี้ ทรงแสดงปาฏิโมกขสังวรศีล เพราะแสดงถึงการงดเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย เนื่องจากแสดงการงดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มีปาณาติบาตเป็นต้น. บทว่า ยตินฺทฺริโย ความว่า (ท่าน) เป็นผู้มีอินทรีย์อันสำรวมแล้ว เพราะสำรวมอินทรีย์ ๖ มีจักษุเป็นต้น จากการเกิดขึ้นแห่งอภิชฌาเป็นต้น ด้วยบทว่า ยตินฺทฺริโย นี้ ตรัสถึงอินทรียสังวรศีล. บทว่า สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต ความว่า (ท่าน) เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่งอย่างนี้ ตั้งมั่นอยู่ในความสันโดษในปัจจัย ๔ กำหนดรู้นามรูปพร้อมทั้งปัจจัยแล้ว พิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น พากเพียรในวิปัสสนา ต่อจากนั้น เพราะละสังโยชน์ได้ด้วยอริยมรรค ๔ ที่เกิดขึ้นตามลำดับ จึงเป็นผู้หลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง คือในภพเป็นต้นทุกแห่ง.

Anokasārī [Pg.186] amamo nirāsoti tathā sabbadhi vippamuttattā eva okasaṅkhātesu chasupi āyatanesu taṇhābhisaraṇassa abhāvena anokasārī, rūpādīsu katthaci mamaṅkārābhāvato amamo, sabbena sabbaṃ anāsīsanato nirāso. Hitvā mānaṃ ekacaro sa bhikkhūti evaṃbhūto ca so arahattamaggappattisamakālameva anavasesaṃ mānaṃ hitvā pajahitvā ime bhikkhū viya gaṇasaṅgaṇikaṃ akatvā pavivekakāmatāya taṇhāsahāyavirahena ca sabbiriyāpathesu ekacaro, so sabbaso bhinnakilesattā paramatthato bhikkhu nāma. Ettha ca ‘‘asippajīvī’’tiādinā lokiyaguṇā kathitā, ‘‘sabbadhi vippamutto’’tiādinā lokuttaraguṇā kathitā. Tattha asippajīvītiādi ‘‘vibhave ṭhitasseva ayaṃ dhammo, na sippaṃ nissāya micchājīvena jīvikaṃ kappentassa, tasmā sippesu sāraggahaṇaṃ vissajjetvā adhisīlādīsuyeva tumhehi sikkhitabba’’nti dasseti.

บทว่า อโนกสารี อมโม นิราโส ความว่า (ท่าน) ชื่อว่าผู้ไม่สัญจรไปในอารมณ์อันเป็นที่อาศัย เพราะเป็นผู้หลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวงอย่างนั้น จึงไม่มีการสัญจรไปแห่งตัณหาในอายตนะทั้ง ๖ ที่ชื่อว่าโอกาส, ชื่อว่าผู้ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา เพราะไม่มีการทำความยึดถือว่าเป็นของเราในรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง, ชื่อว่าผู้ไม่มีความหวัง เพราะไม่มีความปรารถนาโดยประการทั้งปวง. บทว่า หิตฺวา มานํ เอกจโร ส ภิกฺขุ ความว่า พระอริยบุคคลนั้นผู้เป็นเช่นนี้แล ละมานะได้โดยไม่มีเหลือในเวลาที่บรรลุอรหัตตมรรคพอดี ไม่ทำความคลุกคลีด้วยหมู่คณะเหมือนภิกษุเหล่านี้ เที่ยวไปผู้เดียวในอิริยาบถทั้งปวง เพราะมีความต้องการในวิเวกและเพราะปราศจากตัณหาอันเป็นเพื่อนสอง, ท่านผู้นั้นชื่อว่าเป็นภิกษุโดยปรมัตถ์ เพราะมีกิเลสอันทำลายแล้วโดยประการทั้งปวง. และในพระสูตรนี้ ด้วยบทมีอาทิว่า อสิปฺปชีวี ตรัสถึงโลกิยคุณ, ด้วยบทมีอาทิว่า สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต ตรัสถึงโลกุตรคุณ. ในบทเหล่านั้น บทมีอาทิว่า อสิปฺปชีวี ทรงแสดงว่า "ธรรมนี้มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในความไม่มีภพเท่านั้น ไม่มีแก่ผู้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะโดยอาศัยศิลปะ เพราะฉะนั้น พวกเธอจงสละการยึดถือสาระในศิลปะทั้งหลายแล้ว พึงศึกษาในอธิศีลเป็นต้นเท่านั้น".

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานวมสูตร จบ.

10. Lokasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาโลกสูตร

30. Dasame buddhacakkhunāti ettha āsayānusayañāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇañca buddhacakkhu nāma. Yathāha –

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า พุทฺธจกฺขุนา นี้ ญาณหยั่งรู้อัธยาศัยและอนุสัย และญาณหยั่งรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ ชื่อว่าพุทธจักษุ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye’’tiādi (ma. ni. 1.283; 2.339).

"พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ผู้มีธุลีในดวงตามาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน" เป็นต้น.

Lokanti tayo lokā – okāsaloko, saṅkhāraloko, sattalokoti. Tattha –

บทว่า โลกํ ได้แก่ โลก ๓ อย่าง คือ โอกาสโลก สังขารโลก และสัตวโลก. ในโลกทั้ง ๓ นั้น –

‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,Disā bhanti virocanā;

Tāva sahassadhā loko,Ettha te vattatī vaso’’ti. –

"พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปทั่วทิศ ส่องแสงสว่างรุ่งโรจน์ไปไกลเพียงใด โลกธาตุมีพันหนึ่งก็ไกลเพียงนั้น อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในโลกธาตุนั้น"

Ādīsu (ma. ni. 1.503) okāsaloko. ‘‘Eko loko – sabbe sattā āhāraṭṭhitikā, dve lokā – nāmañca rūpañca, tayo lokā – tisso vedanā[Pg.187], cattāro lokā – cattāro āhārā, pañca lokā – pañcupādānakkhandhā, cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni, satta lokā – satta viññāṇaṭṭhitiyo, aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā, nava lokā – nava sattāvāsā, dasa lokā – dasāyatanāni, dvādasa lokā – dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.112) saṅkhāraloko. ‘‘Sassato loko, asassato loko’’tiādīsu sattaloko vutto. Idhāpi sattaloko veditabbo.

ในพระบาลีเป็นอาทิ (ดังที่ยกมา) ตรัสถึงโอกาสโลก. ในปัญหาพยากรณ์เป็นอาทิว่า "โลก ๑ คืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวงตั้งอยู่ได้ด้วยอาหาร, โลก ๒ คืออะไร คือ นามและรูป, โลก ๓ คืออะไร คือ เวทนา ๓, โลก ๔ คืออะไร คือ อาหาร ๔, โลก ๕ คืออะไร คือ อุปาทานขันธ์ ๕, โลก ๖ คืออะไร คือ อายตนะภายใน ๖, โลก ๗ คืออะไร คือ วิญญาณฐิติ ๗, โลก ๘ คืออะไร คือ โลกธรรม ๘, โลก ๙ คืออะไร คือ สัตตาวาส ๙, โลก ๑๐ คืออะไร คือ อายตนะ ๑๐, โลก ๑๒ คืออะไร คือ อายตนะ ๑๒, โลก ๑๘ คืออะไร คือ ธาตุ ๑๘" ตรัสถึงสังขารโลก. ในพระบาลีเป็นอาทิว่า "โลกเที่ยง, โลกไม่เที่ยง" ตรัสถึงสัตวโลก. ในที่นี้ก็พึงทราบว่าหมายถึงสัตวโลก.

Tattha lokīyati vicittākārato dissatīti cakkavāḷasaṅkhāto loko okāsaloko, saṅkhāro lujjati palujjatīti loko, lokīyati ettha puññapāpaṃ tabbipāko cāti sattaloko. Tesu bhagavā mahākaruṇāya anukampamāno saṃsāradukkhato mocetukāmo sattalokaṃ olokesi. Katamassa pana sattāhassa accayena olokesi? Paṭhamassa sattāhassa. Bhagavā hi pallaṅkasattāhassa pariyosāne pacchimayāmāvasāne ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā…pe… sūriyova obhāsayamantalikkha’’nti (udā. 1-3; kathā. 321; mahāva. 1-3) imaṃ ariyamaggānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānetvā, ‘‘ahaṃ tāva evaṃ suduttaraṃ saṃsāramahoghaṃ imāya dhammanāvāya samuttaritvā nibbānapāre ṭhito, handa dāni lokampi tāressāmi, kīdiso nu kho loko’’ti lokaṃ volokesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti.

ในโลก ๓ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า โลก เพราะอันบุคคลย่อมเห็น คือ ปรากฏโดยอาการอันวิจิตร ดังนั้น โลกที่เรียกว่าจักรวาล จึงเป็นโอกาสโลก. สังขารชื่อว่า โลก เพราะย่อมสลายและย่อยยับไป. สัตว์ชื่อว่า โลก เพราะบุญและบาปพร้อมทั้งวิบากของบุญและบาปนั้น ย่อมปรากฏในสัตว์นั้น. ในโลกทั้ง ๓ นั้น พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์ด้วยพระมหากรุณา ทรงมีพระประสงค์จะให้พ้นจากทุกข์ในสงสาร จึงทอดพระเนตรสัตวโลก. ก็พระองค์ทอดพระเนตรเมื่อสัปดาห์ไหนล่วงไป? (ตอบว่า) เมื่อสัปดาห์แรก. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในตอนท้ายแห่งสัปดาห์ที่ประทับบนบัลลังก์ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปัจฉิมยาม ทรงเปล่งอุทานนี้อันแสดงถึงอานุภาพแห่งอริยมรรคว่า "ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา...เป... สูริโย ว โอกาสยมฺอนฺตลิกฺขํ" แล้วทรงพระดำริว่า "เราได้ข้ามห้วงน้ำใหญ่คือสงสารอันข้ามได้ยากยิ่งอย่างนี้ ด้วยเรือคือธรรมนี้ แล้วมายืนอยู่บนฝั่งคือนิพพานก่อน เอาล่ะ บัดนี้เราจะให้ชาวโลกข้ามไปด้วย โลกเป็นอย่างไรหนอ" ดังนี้แล้ว จึงทรงตรวจดูโลก. หมายถึงการตรวจดูนั้น จึงมีคำตรัสไว้ว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นโดยล่วงสัปดาห์นั้นไปแล้ว ได้ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ".

Tattha volokesīti vividhehi ākārehi passi, hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya attano ñāṇena paccakkhaṃ akāsi. Anekehi santāpehītiādi volokitākāradassanaṃ. Anekehi santāpehīti anekehi dukkhehi. Dukkhañhi santāpanapīḷanaṭṭhena santāpoti vuccati. Yathāha – ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17). Tañca dukkhadukkhādivasena ceva jātiādivasena ca anekappakāraṃ. Tena vuttaṃ ‘‘anekehi santāpehī’’ti. Anekehi dukkhehi santappamāne pīḷiyamāne bādhiyamāne. Pariḷāhehīti paridāhehi. Pariḍayhamāneti indhanaṃ viya agginā samantato ḍayhamāne. Rāgajehīti rāgasambhūtehi[Pg.188]. Esa nayo sesesupi. Rāgādayo hi yasmiṃ santāne uppajjanti, taṃ niddahantā viya vibādhenti, tena vuttaṃ – ‘‘tayome, bhikkhave, aggī – rāgaggi, dosaggi, mohaggī’’ti (itivu. 93). Yato te cittaṃ kāyañca kilesentīti kilesāti vuccanti. Ettha ca pariḍayhamāneti etena bhagavā rāgādikilesānaṃ pavattidukkhataṃ, tena ca sattānaṃ abhibhūtataṃ dasseti. Santappamāneti iminā pana tesaṃ kālantaradukkhataṃ, tena nirantaropaddavatañca dasseti.

ในบทนั้น คำว่า "volokesi" (ทอดพระเนตรแล้ว) หมายความว่า ทรงเห็นแล้วโดยอาการต่างๆ ทรงกระทำให้ประจักษ์ด้วยพระญาณของพระองค์ ดุจผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือฉะนั้น บทว่า "anekehi santāpehi" เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่ทอดพระเนตร บทว่า "anekehi santāpehi" หมายความว่า ด้วยทุกข์ทั้งหลายเป็นอันมาก จริงอยู่ ทุกข์ ท่านเรียกว่า "สันตาปะ" เพราะมีความหมายว่าทำให้เร่าร้อนและบีบคั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "ทุกข์มีความหมายว่าบีบคั้น มีความหมายว่าถูกปรุงแต่ง มีความหมายว่าทำให้เร่าร้อน มีความหมายว่าแปรปรวนไป" และทุกข์นั้นก็มีหลายประเภท โดยเป็นทุกขทุกข์เป็นต้นด้วย และโดยเป็นชาติทุกข์เป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "anekehi santāpehi" (ด้วยความเร่าร้อนทั้งหลายเป็นอันมาก) หมายถึง (สัตว์ทั้งหลาย) ผู้กำลังเดือดร้อน ถูกบีบคั้น ถูกเบียดเบียน ด้วยทุกข์ทั้งหลายเป็นอันมาก บทว่า "pariḷāhehi" หมายความว่า ด้วยความแผดเผาทั้งหลาย บทว่า "pariḍayhamāne" หมายความว่า ผู้กำลังถูกแผดเผาโดยรอบด้วยไฟ ดุจเชื้อเพลิงฉะนั้น บทว่า "rāgajehi" หมายความว่า อันเกิดจากราคะ นัยนี้พึงใช้ได้แม้ในบทที่เหลือ จริงอยู่ ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นในสันดานของผู้ใด ก็ย่อมเบียดเบียนผู้นั้นราวกับเผาไหม้ เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟ ๓ กองนี้ คือ ราคัคคิ (ไฟคือราคะ) โทสัคคิ (ไฟคือโทสะ) โมหัคคิ (ไฟคือโมหะ)" เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมทำให้จิตและกายเศร้าหมอง ฉะนั้นจึงเรียกว่า กิเลส และในที่นี้ ด้วยบทว่า "pariḍayhamāne" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นทุกข์ในปัจจุบันของกิเลสมีราคะเป็นต้น และด้วยการแสดงนั้น ก็ทรงแสดงความเป็นผู้ถูกครอบงำของสัตว์ทั้งหลาย ส่วนด้วยบทว่า "santappamāne" นี้ ทรงแสดงความเป็นทุกข์ในกาลอื่นของกิเลสเหล่านั้น และด้วยการแสดงนั้น ก็ทรงแสดงความเป็นผู้มีอุปัทวะต่อเนื่องไม่ขาดสาย

Bhagavā hi bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā kilesamūlakaṃ vaṭṭadukkhaṃ abhiññāya saṅkhāre pariggahetvā sammasanto anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggādhigamena sayaṃ vigataviddhastakileso abhisambuddho hutvā paccavekkhaṇānantaraṃ anavasesānaṃ kilesānaṃ pahīnattā attano vaṭṭadukkhassa parikkhīṇabhāvadīpakaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti (dha. pa. 153) udānaṃ udānetvā teneva pallaṅkena sattāhaṃ vimuttisukhapaṭisaṃvedī nisinno sattamāya rattiyā tīsu yāmesu vuttanayena tīṇi udānāni udānetvā tatiyaudānānantaraṃ buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘sakalamidaṃ sattānaṃ vaṭṭadukkhaṃ kilesamūlakaṃ, kilesā nāmete pavattidukkhā āyatimpi dukkhahetubhūtā, tehi ime sattā santappanti pariḍayhanti cā’’ti passi. Tena vuttaṃ ‘‘addasā kho bhagavā…pe… mohajehipī’’ti.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ อปราชิตบัลลังก์ ที่โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ ในปฐมยามทรงระลึกถึงบุพเพนิวาส ในมัชฌิมยามทรงชำระทิพพจักขุให้หมดจด ในปัจฉิมยามทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาท ทรงรู้ยิ่งซึ่งวัฏทุกข์อันมีกิเลสเป็นมูล ทรงกำหนดสังขารทั้งหลายแล้วพิจารณาอยู่ ทรงเจริญวิปัสสนาโดยลำดับ ทรงบรรลุอริยมรรคแล้ว เป็นผู้มีกิเลสอันขจัดสิ้นแล้วด้วยพระองค์เอง ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ในลำดับแห่งปัจจเวกขณ์ เพราะทรงละกิเลสทั้งหลายได้โดยไม่มีส่วนเหลือ จึงทรงเปล่งอุทานว่า "อเนกชาติสํสารํ" ซึ่งแสดงถึงความสิ้นไปรอบแห่งวัฏทุกข์ของพระองค์ อันพระพุทธเจ้าทั้งปวงไม่ทรงละเลย แล้วประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขตลอด ๗ วัน ด้วยบัลลังก์นั้นนั่นเอง ในราตรีที่ ๗ ทรงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งในยามทั้ง ๓ ตามนัยที่กล่าวแล้ว ในลำดับแห่งอุทานที่ ๓ ขณะทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักขุ ได้ทรงเห็นว่า "วัฏทุกข์ทั้งสิ้นนี้ของสัตว์ทั้งหลายมีกิเลสเป็นมูล กิเลสเหล่านี้ชื่อว่าเป็นทุกข์ในปัจจุบัน แม้ในอนาคตก็เป็นเหตุแห่งทุกข์ สัตว์เหล่านี้ย่อมเดือดร้อนและแผดเผาเพราะกิเลสเหล่านั้น" เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า "พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้ว...ฯลฯ...แม้ที่เกิดจากโมหะ"

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ lokassa yathāvuttasantāpapariḷāhehi abhibhuyyamānataṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ sabbasantāpapariḷāhato parinibbānavibhāvanaṃ mahāudānaṃ udānesi.

บทว่า "etamatthaṃ viditvā" (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) หมายความว่า ทรงทราบความเป็นผู้ถูกครอบงำของโลกนี้ ด้วยความเร่าร้อนและความแผดเผาดังที่กล่าวแล้ว โดยอาการทั้งปวง บทว่า "imaṃ udānaṃ" (ซึ่งอุทานนี้) หมายความว่า ทรงเปล่งมหาอุทานนี้ ซึ่งประกาศความดับสนิทจากความเร่าร้อนและความแผดเผาทั้งปวง

Tattha ayaṃ loko santāpajātoti ayaṃ sabbopi loko jarārogamaraṇehi ceva nānāvidhabyasanehi ca kilesapariyuṭṭhānehi ca jātasantāpo, uppannakāyikacetasikadukkhābhibhavoti attho. Phassaparetoti tato eva anekehi dukkhasamphassehi parihato upadduto. Atha vā phassaparetoti sukhādisaṅkhātānaṃ tissannaṃ dukkhatānaṃ paccayabhūtehi chahi phassehi abhibhūto, tato tato dvārato tasmiṃ [Pg.189] tasmiṃ ārammaṇe pavattivasena upassaṭṭho. Rogaṃ vadati attatoti phassapaccayā uppajjamānaṃ vedanāsaṅkhātaṃ rogaṃ dukkhaṃ, khandhapañcakameva vā yathābhūtaṃ ajānanto ‘‘aha’’nti saññāya diṭṭhigāhavasena ‘‘ahaṃ sukhito dukkhito’’ti attato vadati. ‘‘Attano’’tipi paṭhanti. Tassattho – yvāyaṃ loko kenaci dukkhadhammena phuṭṭho abhāvitattatāya adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘aho dukkhaṃ, īdisaṃ dukkhaṃ mayhaṃ attanopi mā hotū’’tiādinā vippalapanto kevalaṃ attano rogaṃ vadati, tassa pana pahānāya na paṭipajjatīti adhippāyo. Atha vā taṃ yathāvuttaṃ dukkhaṃ yathābhūtaṃ ajānanto taṇhāgāhavasena ‘‘mama’’nti saññāya attato vadati, ‘‘mama ida’’nti vācaṃ nicchāreti.

ในอุทานนั้น บทว่า "ayaṃ loko santāpajāto" (โลกนี้เกิดความเร่าร้อนแล้ว) มีความหมายว่า โลกนี้ทั้งหมดมีความเร่าร้อนเกิดขึ้นแล้ว ด้วยชรา โรค มรณะด้วย ด้วยความพินาศต่างๆ ด้วย และด้วยกิเลสที่กลุ้มรุมด้วย คือถูกกายิกทุกข์และเจตสิกทุกข์ที่เกิดขึ้นแล้วครอบงำ บทว่า "phassapareto" (ถูกผัสสะครอบงำ) หมายความว่า เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงถูกทุกขสัมผัสเป็นอันมากเบียดเบียน ประทุษร้าย อีกนัยหนึ่ง บทว่า "phassapareto" หมายความว่า ถูกผัสสะ ๖ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งทุกขตา ๓ ประการ อันได้แก่ สุขเวทนา เป็นต้น ครอบงำ คือถูกประทุษร้ายโดยความเป็นไปในอารมณ์นั้นๆ จากทวารนั้นๆ บทว่า "rogaṃ vadati attato" (ย่อมกล่าวถึงโรคโดยความเป็นอัตตา) หมายความว่า บุคคลไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งโรคคือเวทนา หรือทุกข์ อันเกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัย หรือซึ่งขันธ์ ๕ นั่นเทียว ด้วยความยึดถือด้วยทิฏฐิ โดยมีความสำคัญว่า "เรา" ย่อมกล่าวโดยความเป็นอัตตาว่า "เราเป็นสุข เราเป็นทุกข์" บางแห่งก็อ่านว่า "attano" ความหมายของบทนั้นคือ โลกนี้ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว เพราะไม่ได้อบรมตน จึงไม่สามารถอดกลั้นได้ ก็จะพร่ำเพ้อไปต่างๆ นานาว่า "โอ ทุกข์หนอ ทุกข์เช่นนี้อย่าได้มีแก่ตนของเราเลย" เป็นต้น ย่อมกล่าวถึงแต่โรคของตนเท่านั้น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อละโรคนั้น นี้คือความประสงค์ อีกนัยหนึ่ง บุคคลไม่รู้ทุกข์ดังที่กล่าวแล้วนั้นตามความเป็นจริง ย่อมกล่าวโดยความเป็นอัตตา ด้วยความยึดถือด้วยตัณหา โดยมีความสำคัญว่า "ของเรา" ย่อมเปล่งวาจาว่า "นี่ของเรา"

Yena yena hi maññatīti evamimaṃ rogabhūtaṃ khandhapañcakaṃ attato attano vā vadanto loko yena yena rūpavedanādinā kāraṇabhūtena, yena vā sassatādinā pakārena diṭṭhimānataṇhāmaññanāhi maññati. Tato taṃ hoti aññathāti tato attanā parikappitākārato taṃ maññanāya vatthubhūtaṃ khandhapañcakaṃ aññathā anattānattaniyameva hoti. Vase vattetuṃ asakkuṇeyyatāya ahaṅkāramamaṅkārattaṃ na nipphādetīti attho. Atha vā tatoti tasmā maññanāmattabhāvato taṃ khandhapañcakaṃ niccādivasena maññitaṃ aññathā aniccādisabhāvameva hoti. Na hi maññanā bhāvaññathattaṃ vā lakkhaṇaññathattaṃ vā kātuṃ sakkoti.

บทว่า "yena yena hi maññati" (ย่อมสำคัญด้วยเหตุใดๆ) หมายความว่า โลกที่กล่าวถึงขันธ์ ๕ อันเป็นดุจโรคนี้ โดยความเป็นอัตตาหรือของอัตตาอย่างนี้ ย่อมสำคัญด้วยรูปเวทนาเป็นต้นอันเป็นเหตุอย่างใดๆ หรือด้วยประการอย่างใดๆ มีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น ด้วยความสำคัญคือทิฏฐิ มานะ และตัณหา บทว่า "tato taṃ hoti aññathā" (สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญนั้น) หมายความว่า ขันธ์ ๕ นั้นอันเป็นวัตถุแห่งความสำคัญ ย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากอาการที่ตนกำหนดไว้นั้น คือเป็นอนัตตาและเป็นของไม่ใช่อัตตาเท่านั้น มีความหมายว่า เพราะไม่สามารถเป็นไปในอำนาจได้ จึงไม่ยังความเป็นอหังการและมมังการให้สำเร็จได้ อีกนัยหนึ่ง บทว่า "tato" หมายความว่า เพราะความเป็นเพียงแค่ความสำคัญ ขันธ์ ๕ นั้นที่บุคคลสำคัญโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยประการอื่น คือมีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นนั่นเอง จริงอยู่ ความสำคัญย่อมไม่สามารถกระทำความเป็นอย่างอื่นแห่งสภาวะ หรือความเป็นอย่างอื่นแห่งลักษณะได้

Aññathābhāvī bhavasattoti asambhave vaḍḍhiyaṃ hitasukhe satto laggo sattaloko maññanāya yathāruci cintiyamānopi viparītappaṭipattiyā tato aññathābhāvī ahitadukkhabhāvī vighātaṃyeva pāpuṇāti. Bhavamevābhinandatīti evaṃ santepi taṃ maññanāparikappitaṃ avijjamānaṃ bhavaṃ vaḍḍhiṃ abhinandati eva abhikaṅkhati eva. Atha vā aññathābhāvīti ‘‘nicco me attā’’tiādinā maññanāya parikappitākārato sayaṃ aññathābhāvī samāno anicco adhuvoti attho. Bhavasattoti kāmādibhavesu bhavataṇhāya satto laggo gadhito. Bhavamevābhinandatīti aniccādisabhāvaṃ bhavameva niccādivasena parāmasitvā, tattha vā adhimuttisaññaṃ taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati, na tattha nibbindati[Pg.190]. Yadabhinandati taṃ bhayanti yaṃ vaḍḍhisaṅkhātaṃ bhavaṃ kāmādibhavaṃ vā abhinandati, taṃ aniccādivipariṇāmasabhāvattā anekabyasanānubandhattā ca bhavahetubhāvato ativiya bhayānakaṭṭhena bhayaṃ. Yassa bhāyatīti yato jarāmaraṇādito bhāyati, taṃ jarāmaraṇādi dukkhādhiṭṭhānabhāvato dukkhadukkhabhāvato ca dukkhaṃ. Atha vā yassa bhāyatīti bhavābhinandanena yassa vibhavassa bhāyati, so ucchedasaṅkhāto vibhavo, tato bhāyanañca dukkhavatthubhāvato jātiādidukkhassa anativattanato ca dukkhaṃ dukkhasabhāvamevāti attho. Atha vā yassa bhāyati taṃ dukkhanti yassa aniccādikassa bhāyati taṃ nissaraṇaṃ ajānanto, taṃ bhayaṃ tassa dukkhaṃ hoti, dukkhaṃ āvahatīti attho.

บทว่า Aññathābhāvī bhavasatto (สัตว์ผู้มีความเป็นโดยประการอื่น ติดข้องอยู่ในภพ) ความว่า สัตวโลกผู้ติดข้อง ข้องอยู่แล้วในความเจริญคือประโยชน์สุขอันเป็นไปไม่ได้ แม้จะคิดคำนึงไปตามความพอใจด้วยความสำคัญมั่นหมาย ก็ย่อมถึงความคับแค้นใจโดยแท้ เพราะมีความเป็นโดยประการอื่น คือมีความเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นทุกข์ จากความสำคัญมั่นหมายนั้น ด้วยการปฏิบัติที่ผิด บทว่า Bhavamevābhinandati (ย่อมเพลิดเพลินยิ่งในภพ) ความว่า แม้เป็นเช่นนั้น ก็ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง ปรารถนายิ่งซึ่งความเจริญคือภพ อันไม่มีอยู่จริง ซึ่งตนกำหนดขึ้นด้วยความสำคัญมั่นหมายนั้นนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง บทว่า aññathābhāvī มีความหมายว่า ตนเองเป็นผู้มีความเป็นโดยประการอื่น คือ ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน จากอาการที่กำหนดขึ้นด้วยความสำคัญมั่นหมายด้วยคำเป็นต้นว่า 'อัตตาของเราเที่ยง' บทว่า bhavasatto คือ ติดข้อง ข้องอยู่ หมกมุ่นอยู่ในกามภพเป็นต้นด้วยภวตัณหา บทว่า bhavamevābhinandati คือ ลูบคลำภพอันมีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นนั่นแหละ โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง ย่อมเพลิดเพลินยิ่งในภพนั้นด้วยความเพลิดเพลินคือตัณหาและทิฏฐิ โดยมีความสำคัญว่านั่นเป็นความหลุดพ้น ย่อมไม่เบื่อหน่ายในภพนั้น บทว่า Yadabhinandati taṃ bhayaṃ (บุคคลเพลิดเพลินสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นภัย) ความว่า บุคคลย่อมเพลิดเพลินยิ่งในภพที่เรียกว่าความเจริญ หรือในกามภพเป็นต้นใด ภพนั้นชื่อว่าเป็นภัย เพราะมีความหมายว่าน่ากลัวอย่างยิ่ง เนื่องจากมีสภาวะแปรปรวนไปคือไม่เที่ยงเป็นต้น เนื่องจากติดตามมาด้วยความพินาศมากมาย และเนื่องจากเป็นเหตุแห่งภพ บทว่า Yassa bhāyati (บุคคลย่อมกลัวสิ่งใด) ความว่า บุคคลย่อมกลัวจากสิ่งใด คือจากชรามรณะเป็นต้น ชรามรณะเป็นต้นนั้นชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ และเพราะเป็นทุกขทุกข์ อีกนัยหนึ่ง บทว่า yassa bhāyati มีความหมายว่า บุคคลย่อมกลัววิภพใดด้วยความเพลิดเพลินในภพ วิภพนั้นเรียกว่าอุจเฉทะ (ความขาดสูญ) และความกลัวจากวิภพนั้นก็เป็นทุกข์ มีสภาวะเป็นทุกข์นั่นเอง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ และเพราะไม่สามารถก้าวล่วงทุกข์มีชาติเป็นต้นไปได้ อีกนัยหนึ่ง บทว่า yassa bhāyati taṃ dukkhaṃ (บุคคลย่อมกลัวสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นทุกข์) มีความหมายว่า บุคคลย่อมกลัวสิ่งใดคือสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้น เมื่อไม่รู้ทางออกจากสิ่งนั้น ความกลัวนั้นย่อมเป็นทุกข์แก่เขา ย่อมนำทุกข์มาให้

Ettakena vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ, ‘‘bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussatī’’ti āha. Tattha bhavavippahānāyāti kāmādibhavassa pajahanatthāya. Khoti avadhāraṇe, panāti padapūraṇe nipāto. Idanti āsannapaccakkhavacanaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Vussatīti pūressati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekanteneva kāmādibhavassa samudayappahānena anavasesapajahanatthāya idaṃ mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atidukkarāni ācaritvā pāramiyo pūretvā bodhimaṇḍe tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā adhigataṃ sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyaṃ cariyati bhāviyatīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวัฏฏะด้วยข้อความเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสว่า 'ก็พรหมจรรย์นี้ อันบุคคลย่อมอยู่เพื่อการละภพโดยสิ้นเชิง' ในบทเหล่านั้น บทว่า bhavavippahānāya คือ เพื่อประโยชน์แก่การละกามภพเป็นต้น โข ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่ากำหนดแน่นอน ปน ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าเต็มบท อิทํ ศัพท์ เป็นคำกล่าวถึงสิ่งที่อยู่ใกล้และประจักษ์ บทว่า brahmacariyaṃ คือ มรรคพรหมจรรย์ บทว่า vussati คือ ย่อมบริบูรณ์ คำที่กล่าวแล้วนี้มีความว่า อัฏฐังคิกมรรคพรหมจรรย์นี้ อันสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น ที่เราได้บรรลุแล้ว ด้วยการย่ำยียอดของมาร ๓ ที่โพธิมณฑล หลังจากบำเพ็ญบารมีให้บริบูรณ์ โดยประพฤติกรรมที่ทำได้ยากยิ่งตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ อันบุคคลย่อมประพฤติ ย่อมเจริญ เพื่อประโยชน์แก่การละโดยไม่เหลือ ด้วยการละสมุทัยของกามภพเป็นต้นโดยส่วนเดียวแท้

Evaṃ ariyamaggassa ekaṃseneva niyyānikabhāvaṃ dassetvā idāni aññamaggassa tadabhāvaṃ dassento ‘‘ye hi kecī’’tiādimāha. Tattha yeti aniyamaniddeso. Hīti nipātamattaṃ. Kecīti ekacce. Padadvayenāpi tathāvādino diṭṭhigatike aniyamato pariyādiyati. Samaṇāti pabbajjūpagamanamattena samaṇā, na samitapāpā. Brāhmaṇāti jātimattena brāhmaṇā, na bāhitapāpā. Vāsaddo vikappattho. Bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsūti ekacce kāmabhavena rūpabhavena vā sabbabhavato vimuttiṃ saṃsārasuddhiṃ kathayiṃsu.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ของอริยมรรคโดยส่วนเดียวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีภาวะนั้นของมรรคอื่น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เย หิ เกจิ' ในบทเหล่านั้น เย ศัพท์ เป็นการแสดงโดยไม่เจาะจง หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต เกจิ ศัพท์ คือ บางพวก แม้ด้วยบททั้งสอง ก็ทรงรวบรวมบุคคลผู้มีทิฏฐิ ผู้มีวาทะเช่นนั้นโดยไม่เจาะจง บทว่า สมณะ คือ เป็นสมณะเพียงด้วยการเข้าถึงความเป็นบรรพชิต ไม่ใช่เป็นสมณะเพราะสงบระงับบาปแล้ว บทว่า พราหมณ์ คือ เป็นพราหมณ์เพียงด้วยชาติกำเนิด ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะนำบาปออกแล้ว วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิกัปปะ (ทางเลือก) บทว่า Bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu (พวกเขากล่าวถึงความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ) คือ บางพวกกล่าวถึงความหลุดพ้น ความบริสุทธิ์จากสังสารวัฏ จากภพทั้งปวงด้วยกามภพหรือด้วยรูปภพ

Ke panevaṃ vadantīti? Diṭṭhadhammanibbānavādino tesu hi keci ‘‘uḷārehi pañcahi kāmaguṇehi samappito attā diṭṭheva dhamme paramaṃ nibbutiṃ patto [Pg.191] hotī’’ti vadanti. Keci ‘‘rūpāvacarajjhānesu paṭhamajjhānasamaṅgī…pe… keci ‘‘dutiyatatiyacatutthajjhānasamaṅgī attā diṭṭheva dhamme paramaṃ nibbutiṃ patto hotī’’ti vadanti. Yathāha –

ถามว่า ก็ใครเล่ากล่าวอย่างนี้? ตอบว่า พวกทิฏฐธัมมนิพพานวาท จริงอยู่ ในพวกนั้น บางพวกกล่าวว่า 'อัตตาผู้พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ อันโอฬาร ย่อมเป็นผู้ถึงความดับสนิทอย่างยิ่งในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) นั่นเทียว' บางพวกกล่าวว่า 'อัตตาผู้เข้าถึงปฐมฌาน...ฯลฯ... บางพวกกล่าวว่า 'อัตตาผู้เข้าถึงทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน ในรูปาวจรฌานทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้ถึงความดับสนิทอย่างยิ่งในทิฏฐธรรมนั่นเทียว' ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi ‘yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito’’’ti (dī. ni. 1.94) vitthāro.

'ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุที่อัตตานี้พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕' ดังนี้ (ที.นี. ๑.๙๔) พึงดูความพิสดาร

Te pana yasmā yāvadatthaṃ pītattā suhitāya jalūkāya viya ruhirapipāsā kāmādisukhehi samappitassa tassa attano kāmesanādayo na bhavissanti, tadabhāve ca bhavassa abhāvoyeva, yasmiṃ yasmiñca bhave ṭhitassa ayaṃ nayo labbhati, tena tena bhavena sabbabhavato vimutti hotīti vadanti, tasmā ‘‘bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsū’’ti vuttā. Yesañca ‘‘ettakaṃ nāma kālaṃ saṃsaritvā bālā ca paṇḍitā ca pariyosānabhave ṭhatvā saṃsārato vimuccantī’’ti laddhi, tepi bhavena bhavassa vippamokkhaṃ vadanti nāma. Vuttañhetaṃ –

ก็เพราะเหตุที่พวกเขากล่าวว่า 'ความกระหายในเลือดของปลิงที่อิ่มแล้วเพราะดื่มเลือดตามความต้องการย่อมไม่มีฉันใด ความแสวงหากามเป็นต้นของบุคคลนั้นผู้พรั่งพร้อมด้วยสุขมีกามสุขเป็นต้นเพื่อตนเองย่อมไม่มีฉันนั้น และเมื่อไม่มีความแสวงหากามนั้น ก็ย่อมไม่มีภพโดยแท้ และนัยนี้ย่อมมีได้แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในภพใดๆ ความหลุดพ้นจากภพทั้งปวงย่อมมีได้ด้วยภพนั้นๆ' ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พวกเขากล่าวถึงความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ' และบุคคลเหล่าใดมีลัทธิว่า 'ทั้งคนพาลและบัณฑิตท่องเที่ยวไปตลอดกาลนานเพียงเท่านี้แล้ว ตั้งอยู่ในภพสุดท้าย ย่อมหลุดพ้นจากสังสารวัฏ' แม้บุคคลเหล่านั้นก็ชื่อว่ากล่าวถึงความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ คำนี้ท่านกล่าวไว้จริงว่า

‘‘Cullāsīti mahākappino satasahassāni yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti (dī. ni. 1.168).

'ทั้งคนพาลและบัณฑิตแล่นไป ท่องเที่ยวไปตลอดแปดล้านสี่แสนมหากัปแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้' (ที.นี. ๑.๑๖๘)

Atha vā bhavenāti bhavadiṭṭhiyā. Bhavati sassataṃ tiṭṭhatīti pavattanato sassatadiṭṭhi bhavadiṭṭhīti vuccati, bhavadiṭṭhi evettha uttarapadalopena bhavataṇhātiādīsu viya bhavoti vutto. Bhavadiṭṭhivasena ca ekacce bhavavisesaṃyeva kilesānaṃ vūpasantavuttiyā āyuno ca dīghāvāsatāya niccādisabhāvaṃ bhavavimokkhaṃ maññanti, seyyathāpi bako brahmā ‘‘idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ avipariṇāmadhamma’’nti (ma. ni. 1.501) avoca. Tesamevaṃ viparītagāhīnaṃ anissaraṇe nissaraṇadiṭṭhīnaṃ kuto bhavavimokkho. Tenāha bhagavā – ‘‘sabbe te ‘avippamuttā bhavasmā’ti vadāmī’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ภเวน ได้แก่ ด้วยภวทิฏฐิ. เพราะเป็นไปโดยความว่า ย่อมมี ย่อมดำรงอยู่โดยอาการเที่ยง ฉะนั้น สัสสตทิฏฐิจึงถูกเรียกว่า ภวทิฏฐิ, ภวทิฏฐินั่นแหละ ในที่นี้ ท่านเรียกว่า ภวะ โดยการลบอุตรบท (คือศัพท์ว่า ทิฏฐิ) เหมือนในบทเป็นต้นว่า ภวตณฺหา. และโดยอำนาจแห่งภวทิฏฐิ บางพวกย่อมสำคัญภพอันวิเศษนั่นเทียว ซึ่งมีสภาวะเป็นต้นว่าเที่ยง เพราะกิเลสมีความเป็นไปอันสงบระงับ และเพราะความเป็นผู้มีอายุยืนนาน ว่าเป็นความหลุดพ้นจากภพ, เปรียบเหมือนพกพรหมได้กล่าวไว้ว่า “สิ่งนี้เที่ยง สิ่งนี้ยั่งยืน สิ่งนี้แน่นอน สิ่งนี้มีสภาวะไม่แปรปรวน”. ความหลุดพ้นจากภพจะมีแต่ที่ไหน แก่บุคคลผู้มีความเห็นผิดอย่างนี้เหล่านั้น ผู้มีทิฏฐิว่าเป็นทางออกในสิ่งที่ไม่ใช่ทางออก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เรากล่าวว่า ชนเหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ”.

Vibhavenāti ucchedena. Bhavassa nissaraṇamāhaṃsūti sabbabhavato niggamanaṃ nikkhantiṃ saṃsārasuddhiṃ vadiṃsu. Te hi ‘‘bhavena bhavassa vippamokkho’’ti vadantānaṃ vādaṃ ananujānantā bhavūpacchedena nissaraṇaṃ paṭijāniṃsu. Vibhavenāti vā ucchedadiṭṭhiyā. Vibhavati vinassati ucchijjati attā ca loko [Pg.192] cāti pavattanato ucchedadiṭṭhi vuttanayena ‘‘vibhavo’’ti vuccati. Ucchedadiṭṭhivasena hi sattā adhimuccitvā tattha tattha uppannā ucchijjanti, sā eva saṃsārasuddhīti ucchedavādino. Vuttañhetaṃ –

บทว่า วิภเวน ได้แก่ ด้วยอุจเฉททิฏฐิ. (คาถาว่า) ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสุ ความว่า พวกเขากล่าวการออกจากภพทั้งปวง การออกไป ว่าเป็นความหมดจดแห่งสงสาร. จริงอยู่ ชนเหล่านั้นไม่ทรงอนุญาตวาทะของชนผู้กล่าวว่า “ความหลุดพ้นจากภพย่อมมีด้วยภพ” แต่ได้ปฏิญาณการออกไปเพราะความขาดสูญแห่งภพ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วิภเวน ได้แก่ ด้วยอุจเฉททิฏฐิ. เพราะเป็นไปโดยความว่า “อัตตาและโลกย่อมพินาศ ย่อมฉิบหาย ย่อมขาดสูญ” ฉะนั้น อุจเฉททิฏฐิจึงถูกเรียกว่า “วิภวะ” ตามนัยที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ โดยอำนาจแห่งอุจเฉททิฏฐิ สัตว์ทั้งหลายน้อมใจเชื่อแล้วว่า สัตว์ที่เกิดขึ้นในภพนั้นๆ ย่อมขาดสูญ, พวกอุจเฉทวาทีกล่าวว่า ความขาดสูญนั้นแหละเป็นความหมดจดแห่งสงสาร. และคำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Yato kho bho ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho bho ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’’ti (dī. ni. 1.85).

“ดูกรท่านผู้เจริญ เพราะเหตุใดแล อัตตานี้มีรูป ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔... (ละ)... เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่, ดูกรท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้ย่อมเป็นอันขาดสูญด้วยดี”.

Tathā –

ฉันนั้น –

‘‘Natthi, mahārāja, dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ natthi hutaṃ…pe… bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’ti ca (dī. ni. 1.171).

“ข้าแต่พระมหาราช ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล... (ละ)... ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ไม่เกิดอีกภายหลังความตาย” ดังนี้ด้วย.

Tesampi evaṃ viparītagāhīnaṃ kuto bhavanissaraṇaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘sabbe te ‘anissaṭā bhavasmā’ti vadāmī’’ti. Na hi ariyamaggabhāvanāya anavasesakilesaṃ asamugghātetvā kadācipi bhavato nissaraṇavimutti sambhavati. Tathā hi tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtāvabodhābhāvato ‘‘atthi natthī’’ti antadvayanipatitānaṃ taṇhādiṭṭhivasena samparitasitavipphanditamattaṃ, yato te diṭṭhigatikā pavattihetūsupi sammūḷhā sakkāyabhūmiyaṃ sunikhāte viparītadassanathambhe taṇhābandhanena baddhā gaddūlabandhanā viya sā na vijahanti bandhanaṭṭhānaṃ, kuto nesaṃ vimokkho?

แม้แก่บุคคลผู้มีความเห็นผิดอย่างนี้เหล่านั้น การออกจากภพจะมีแต่ที่ไหน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เรากล่าวว่า ชนเหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่ออกไปจากภพ”. จริงอยู่ เมื่อยังมิได้ถอนกิเลสจนหมดสิ้นด้วยการเจริญอริยมรรค การออกไป การหลุดพ้นจากภพ แม้ในกาลไหนๆ ย่อมเป็นไปไม่ได้เลย. จริงอย่างนั้น แก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น ผู้ไม่มีการตรัสรู้ตามความเป็นจริง ผู้ตกไปในส่วนสุดทั้งสองคือ “มี” และ “ไม่มี” ย่อมมีเพียงความกระหายและความดิ้นรนไปต่างๆ โดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิเท่านั้น, เพราะว่า ผู้มีทิฏฐิเหล่านั้น หลงใหลแม้ในเหตุแห่งความเป็นไป ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือตัณหา ที่เสาคือทิฏฐิอันเห็นผิด ซึ่งปักมั่นดีแล้วในภาคพื้นคือสักกายะ เหมือนสุนัขที่ถูกล่ามไว้ ย่อมไม่ละที่ที่ถูกผูกไว้, ความหลุดพ้นจะมีแก่พวกเขาแต่ที่ไหน?

Ye pana catusaccavibhāvanena pavattiādīsu asammohato taṃ antadvayaṃ anupagamma majjhimaṃ paṭipadaṃ samāruḷhā, tesaṃyeva bhavavippamokkho nissaraṇañcāti dassento satthā ‘‘upadhiṃ hī’’tiādimāha. Tattha upadhinti khandhādiupadhiṃ. Hīti nipātamattaṃ. Paṭiccāti nissāya, paccayaṃ katvā. Dukkhanti jātiādi dukkhaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yatthime diṭṭhigatikā vimokkhasaññino, tattha khandhakilesābhisaṅkhārūpadhayo adhigatā, kuto tattha dukkhanissaraṇaṃ? Yatra hi kilesā, tatrābhisaṅkhārasambhavato bhavapabandhassa avicchedoyevāti vaṭṭadukkhassa anivatti. Tena vuttaṃ – ‘‘upadhiñhi paṭicca dukkhamidaṃ sambhotī’’ti.

ส่วนชนเหล่าใด เพราะไม่หลงในความเป็นไปเป็นต้น ด้วยการเจริญสัจจะ ๔ ไม่เข้าถึงส่วนสุดทั้งสองนั้น ขึ้นสู่มัชฌิมาปฏิปทาด้วยดีแล้ว, พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงว่า ความหลุดพ้นจากภพและการออกไปย่อมมีแก่ชนเหล่านั้นนั่นเทียว จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “อุปธึ หิ”. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปธึ ได้แก่ อุปธิมีขันธ์เป็นต้น. บทว่า หิ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ปฏิจฺจ ได้แก่ อาศัย, กระทำเป็นปัจจัย. บทว่า ทุกฺขํ ได้แก่ ทุกข์มีชาติเป็นต้น. ความว่าอย่างไร? คือ ในสิ่งใดที่ผู้มีทิฏฐิเหล่านี้มีความสำคัญว่าเป็นวิโมกข์, ในสิ่งนั้น อุปธิคือขันธ์ กิเลส และอภิสังขาร ย่อมมีอยู่, การออกจากทุกข์ในสิ่งนั้นจะมีแต่ที่ไหน? จริงอยู่ ในที่ใดมีกิเลส, ในที่นั้น เพราะอภิสังขารย่อมเกิดขึ้นได้ ความสืบต่อแห่งภพย่อมไม่ขาดสายเลย วัฏทุกข์จึงไม่หยุด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอาศัยอุปธิ ทุกข์นี้จึงเกิดขึ้น”.

Idāni [Pg.193] yaṃ paramatthato dukkhassa nissaraṇaṃ, taṃ dassetuṃ, ‘‘sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo’’ti vuttaṃ. Tattha sabbupādānakkhayāti kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti sabbesaṃ imesaṃ catunnampi upādānānaṃ ariyamaggādhigamena anavasesappahānato. Tattha diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti imāni tīṇi upādānāni sotāpattimaggena khīyanti, anuppattidhammataṃ āpajjanti. Kāmupādānaṃ apāyagamanīyaṃ paṭhamena, kāmarāgabhūtaṃ bahalaṃ dutiyena, sukhumaṃ tatiyena, rūparāgārūparāgappahānaṃ catutthenāti catūhipi maggehi khīyati, anuppattidhammataṃ āpajjatīti veditabbaṃ. Natthi dukkhassa sambhavoti evaṃ sabbaso upādānakkhayā tadekaṭṭhatāya sabbassapi kilesagaṇassa anuppādanato appamattakassapi vaṭṭadukkhassa sambhavo pātubhāvo natthi.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการออกจากทุกข์โดยปรมัตถ์อันใด ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพุปาทานกฺขยา ได้แก่ เพราะการละอุปาทานทั้ง ๔ เหล่านี้ทั้งหมด คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน และอัตตวาทุปาทาน ได้โดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยการบรรลุอริยมรรค. ในอุปาทานเหล่านั้น อุปาทาน ๓ เหล่านี้ คือ ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน และอัตตวาทุปาทาน ย่อมสิ้นไปด้วยโสดาปัตติมรรค ย่อมถึงความเป็นธรรมที่จะไม่เกิดขึ้นอีก. ส่วนกามุปาทาน พึงทราบว่า ส่วนที่จะนำไปสู่อบายถูกละด้วยมรรคที่หนึ่ง, ส่วนที่เป็นกามราคะอย่างหยาบถูกละด้วยมรรคที่สอง, ส่วนที่ละเอียดถูกละด้วยมรรคที่สาม, การละรูปราคะและอรูปราคะถูกละด้วยมรรคที่สี่, ด้วยประการฉะนี้ กามุปาทานย่อมสิ้นไปด้วยมรรคทั้ง ๔ ย่อมถึงความเป็นธรรมที่จะไม่เกิดขึ้นอีก. บทว่า นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว ความว่า เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานโดยประการทั้งปวงอย่างนี้ และเพราะมีอรรถเป็นอันเดียวกัน หมู่กิเลสทั้งปวงก็ไม่เกิดขึ้นด้วย ฉะนั้น ความเกิดขึ้น ความปรากฏแห่งวัฏทุกข์แม้เพียงเล็กน้อยย่อมไม่มี.

Evaṃ bhagavā hetunā saddhiṃ pavattiṃ nivattiñca dassetvā ‘‘imaṃ nayaṃ ajānanto ayaṃ sattaloko vaṭṭatopi sīsaṃ na ukkhipatī’’ti dassento ‘‘lokamimaṃ passā’’tiādimāha. Tattha lokamimaṃ passāti attano buddhacakkhunā paccakkhato visayabhāvassa upagatattā ‘‘lokamimaṃ passā’’ti bhagavādassanakiriyāya niyojento attānamevālapati. Puthūti bahū, visuṃ visuṃ vā. Avijjāya paretāti ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (dha. sa. 1106; vibha. 226) nayena vuttāya catusaccapaṭicchādikāya avijjāya abhibhūtā. Bhūtāti kammakilesehi jātā nibbattā. Bhūtaratāti bhūtesu mātāpituputtadārādisaññāya aññasattesu taṇhāya ratā, bhūte vā khandhapañcake aniccāsubhadukkhānattasabhāve taṃsabhāvānavabodhato itthipurisādiparikappavasena niccādivasena attattaniyagāhavasena ca abhiratā. Bhavā aparimuttāti yathāvuttena taṇhādiṭṭhigāhena bhavato saṃsārato na parimuttā.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเกิดขึ้นและความดับไปพร้อมทั้งเหตุอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า "สัตว์โลกนี้ เมื่อไม่รู้นัยนี้ ย่อมเงยศีรษะขึ้นจากวัฏฏะไม่ได้" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เธอจงดูโลกนี้" ในบทเหล่านั้น บทว่า "เธอจงดูโลกนี้" ความว่า เพราะโลกนี้มาสู่คลองแห่งพุทธจักขุของพระองค์โดยประจักษ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงชักชวนในกิริยาคือการเห็น จึงตรัสเรียกพระองค์เองนั่นแหละ บทว่า "ปุถู" คือ มาก หรือ ต่างๆ กัน บทว่า "อวิชฺชาย ปเรตา" คือ ถูกอวิชชาที่ปกปิดอริยสัจ ๔ อันพระองค์ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ความไม่รู้ในทุกข์" ครอบงำแล้ว บทว่า "ภูตา" คือ เกิดแล้ว บังเกิดแล้วจากกรรมและกิเลส บทว่า "ภูตรตา" คือ ยินดีแล้วในสัตว์ทั้งหลายอื่นด้วยตัณหา โดยมีความสำคัญในมารดาบิดาบุตรภรรยาเป็นต้นในหมู่สัตว์ หรือยินดียิ่งแล้วในขันธ์ ๕ อันเป็นภูตะ ในสภาวะคือความไม่เที่ยง เป็นอสุภะ เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เพราะไม่รู้แจ้งสภาวะนั้น ด้วยสามารถแห่งการกำหนดว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น ด้วยสามารถแห่งความเป็นของเที่ยงเป็นต้น และด้วยสามารถแห่งการยึดถือว่าเป็นตัวตนและของตน บทว่า "ภวา อปริมุตฺตา" คือ ไม่พ้นไปจากภพคือสงสาร เพราะการยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิที่กล่าวแล้ว

Ettha ca ‘‘lokamima’’nti paṭhamaṃ tāva sakalampi sattanikāyaṃ sāmaññato ekattaṃ upanento ekavacanena anodhiso gahaṇaṃ dīpetvā ‘‘svāyaṃ loko bhavayonigatiṭhitisattāvāsādivasena ceva tatthāpi taṃtaṃsattanikāyādivasena ca anekabhedabhinno paccekaṃ mayā volokito’’ti attano buddhacakkhuñāṇānubhāvaṃ pakāsento satthā puna vacanabhedaṃ katvā bahuvacanena odhiso gahaṇaṃ dīpeti ‘‘puthū [Pg.194] avijjāya paretā bhūtā’’tiādinā. Evañca katvā ‘‘lokamima’’nti upayogavacanaṃ katvā ‘‘avijjāya paretā’’tiādinā paccattabahuvacananiddesopi aviruddho hoti bhinnavākyattā. Keci pana ekavākyatādhippāyena ‘‘avijjāya paretaṃ bhūtaṃ bhūtarataṃ bhavā aparimutta’’nti paṭhanti, vibhattibhedavaseneva pana purāṇapāṭho.

อนึ่ง ในพระบาลีนี้ ในเบื้องต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงน้อมนำหมู่สัตว์ทั้งหมดโดยสามัญเข้าสู่ความเป็นอันเดียวกันด้วยบทว่า "โลกมิมํ" ทรงแสดงการถือเอาโดยไม่จำกัดด้วยเอกวจนะแล้ว เมื่อจะทรงประกาศอานุภาพแห่งพุทธจักขุญาณของพระองค์ว่า "โลกนั้น อันเราตรวจดูแล้วโดยเฉพาะ ซึ่งมีความแตกต่างกันหลายอย่าง ด้วยสามารถแห่งภพ กำเนิด คติ ฐิติ และสัตตาวาสเป็นต้น และแม้ในภพเป็นต้นนั้น ก็ด้วยสามารถแห่งหมู่สัตว์นั้นๆ เป็นต้น" พระศาสดาจึงทรงทำความแตกต่างแห่งวจนะอีก ทรงแสดงการถือเอาโดยจำกัดด้วยพหูพจนะ ด้วยบทเป็นต้นว่า "ปุถู อวิชฺชาย ปเรตา ภูตา" และครั้นทรงทำอย่างนี้แล้ว ทรงทำบทว่า "โลกมิมํ" ให้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) การแสดงด้วยปัจจัตตพหูพจนะ (ปฐมาวิภัตติ พหูพจนะ) ด้วยบทเป็นต้นว่า "อวิชฺชาย ปเรตา" ก็ไม่ขัดแย้งกัน เพราะเป็นประโยคที่ต่างกัน ส่วนบางอาจารย์มีความประสงค์ให้เป็นประโยคเดียวกัน จึงอ่านว่า "อวิชฺชาย ปเรตํ ภูตํ ภูตรตํ ภวา อปริมุตฺตํ" แต่ว่า บาลีเดิม (ถูกต้องแล้ว) ด้วยสามารถแห่งความแตกต่างของวิภัตตินั่นเอง

Idāni yena upāyena bhavavippamokkho hoti, taṃ sabbaṃ titthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhagocaraṃ vipassanāvīthiṃ dassento ‘‘ye hi kecī’’tiādimāha. Tattha ye hi keci bhavāti kāmabhavādi saññībhavādi ekavokārabhavādivibhāgena nānābhedabhinnā sātavanto vā asātavanto vā dīghāyukā vā ittarakkhaṇā vā ye hi keci bhavā. Sabbadhīti uddhaṃ adho tiriyanti ādivibhāgena sabbattha. Sabbatthatāyāti saggāpāyamanussādivibhāgena. Sabbe tetiādīsu sabbepi te bhavā rūpavedanādidhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhā, jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatāya vipariṇāmadhammā. Itisaddo ādiattho pakārattho vā, tena anattalakkhaṇampi saṅgahetvā avasavattanaṭṭhena anattā, vipariṇāmadhammatāya vā avasavattanaṭṭhena anattāti vuttā.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิถีแห่งวิปัสสนา อันเป็นอุบายที่ทำให้หลุดพ้นจากภพได้ ซึ่งทั้งหมดนั้นไม่ใช่วิสัยของพวกเดียรถีย์ แต่เป็นโคจรของพระพุทธเจ้า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เย หิ เกจิ" ในบทเหล่านั้น บทว่า "เย หิ เกจิ ภวา" คือ ภพทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งมีความแตกต่างกันหลายอย่าง โดยจำแนกเป็นกามภพเป็นต้น สัญญีภพเป็นต้น เอกโวการภพเป็นต้น หรือที่เป็นไปกับด้วยความยินดี หรือไม่เป็นไปกับด้วยความยินดี หรือมีอายุยืน หรือมีอายุชั่วขณะ บทว่า "สพฺพธิ" คือ ในที่ทั้งปวง โดยจำแนกเป็นเบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวางเป็นต้น บทว่า "สพฺพตฺถตาย" คือ โดยจำแนกเป็นสวรรค์ อบาย และมนุษย์เป็นต้น ในบทเป็นต้นว่า "สพฺเพ เต" ความว่า ภพเหล่านั้นทั้งหมด เป็นสภาวธรรมมีรูปและเวทนาเป็นต้น เป็นของไม่เที่ยง โดยอรรถว่าไม่มี เป็นทุกข์ เพราะถูกความเกิดขึ้นและความดับไปเบียดเบียน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เพราะพึงแปรปรวนไป ๒ อย่าง คือด้วยชราและด้วยมรณะ อิติ ศัพท์ มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า ประเภท เพราะอิติ ศัพท์นั้น จึงทรงรวบรวมแม้อนัตตลักษณะไว้ด้วย ตรัสว่า เป็นอนัตตา โดยอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ หรือตรัสว่า เป็นอนัตตา เพราะมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา โดยอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ

Evaṃ lakkhaṇattayapaṭivijjhanākārena etaṃ bhavasaṅkhātaṃ khandhapañcakaṃ yathābhūtaṃ aviparītaṃ sammappaññāya sammā ñāyena vipassanāsahitāya maggapaññāya passato pariññābhisamayādivasena paṭivijjhato ‘‘bhavo nicco’’ti ādinayappavattā bhavesu taṇhā pahīyati, aggamaggappattisamakālameva anavasesaṃ nirujjhati, ucchedadiṭṭhiyā sabbaso pahīnattā vibhavaṃ vicchedaṃ nābhinandati na pattheti. Evaṃbhūtassa tassa yā kāmataṇhādivasena aṭṭhasatabhedā avatthādivibhāgena anantabhedā ca, tāsaṃ sabbaso sabbappakārena taṇhānaṃ khayā pahānā, tadekaṭṭhatāya sabbassapi saṃkilesapakkhassa asesaṃ nissesaṃ virāgena ariyamaggena yo anuppādanirodho, taṃ nibbānanti.

เมื่อบุคคลเห็นอยู่ แทงตลอดอยู่ ซึ่งขันธ์ ๕ ที่เรียกว่าภพนี้ ตามความเป็นจริง ไม่วิปริต ด้วยปัญญาอันชอบ โดยนัยอันชอบ ด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวิปัสสนา โดยอาการแห่งการแทงตลอดไตรลักษณ์อย่างนี้ ด้วยสามารถแห่งปริญญาอภิสมัยเป็นต้น ตัณหาในภพทั้งหลาย อันเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ภพเที่ยง" ย่อมถูกละได้ ย่อมดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ ในเวลาเดียวกับการบรรลุอัคคมรรคนั่นเอง เพราะอุจเฉททิฏฐิถูกละได้โดยสิ้นเชิง จึงไม่เพลิดเพลิน ไม่ปรารถนาวิภพ คือความขาดสูญ ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ตัณหาใดมี ๑๐๘ อย่างด้วยสามารถแห่งกามตัณหาเป็นต้น และมีประเภทนับไม่ถ้วนโดยจำแนกตามอวัฏฏะเป็นต้น เพราะความสิ้นไป เพราะความละไปซึ่งตัณหาเหล่านั้นโดยสิ้นเชิง โดยประการทั้งปวง ความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีกใด (มีอยู่) ซึ่งกิเลสฝ่ายเศร้าหมองทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยวิราคะคืออริยมรรค เพราะมีอรรถเป็นอันเดียวกันกับความสิ้นตัณหานั้น ความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีกนั้น ชื่อว่านิพพาน

Evaṃ taṇhāya pahānamukhena saupādisesanibbānaṃ dassetvā idāni anupādisesanibbānaṃ dassento ‘‘tassa nibbutassā’’tiādimāha. Tassattho [Pg.195] – yo so sabbaso taṇhānaṃ khayā kilesaparinibbānena nibbuto vuttanayena bhinnakileso khīṇāsavabhikkhu, tassa nibbutassa bhikkhuno anupādā upādānābhāvato kilesābhisaṅkhāramārānaṃ vā aggahaṇato punabbhavo na hoti, āyatiṃ paṭisandhivasena upapattibhavo natthi. Evaṃbhūtena ca tena abhibhūto māro, ariyamaggakkhaṇe kilesamāro abhisaṅkhāramāro devaputtamāro ca carimakacittakkhaṇe khandhamāro maccumāro cāti pañcavidho māro abhibhūto parājito, puna sīsaṃ ukkhipituṃ appadānena nibbisevano kato, yato tena vijito saṅgāmo mārehi tattha tattha pavattito. Evaṃ vijitasaṅgāmo pana iṭṭhādīsu sabbesu vikārābhāvena tādilakkhaṇappattiyā tādī arahā sabbabhavāni yathāvuttabhede sabbepi bhave upaccagā samatikkanto, na yattha katthaci saṅkhaṃ upeti, aññadatthu anupādāno viya jātavedo parinibbānato uddhaṃ apaññattikova hotīti. Iti bhagavā imaṃ mahāudānaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā kūṭaṃ gahetvā niṭṭhapesi.

ครั้นทรงแสดงสอุปาทิเสสนิพพานโดยมีนัยแห่งการละตัณหาเป็นเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอนุปาทิเสสนิพพาน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตสฺส นิพฺพุตสฺส" อรรถแห่งบทนั้นมีดังนี้: พระขีณาสพภิกษุใดนั้น ดับแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งหลายโดยสิ้นเชิง มีกิเลสอันทำลายแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้ว ภพใหม่ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้ดับแล้ว เพราะไม่มีอุปาทาน หรือเพราะไม่ยึดถือซึ่งกิเลสมารและอภิสังขารมาร อุปปัตติภพด้วยสามารถแห่งปฏิสนธิในกาลต่อไปย่อมไม่มี และมารอันพระขีณาสพภิกษุผู้เป็นเช่นนั้นครอบงำแล้ว คือ ในขณะแห่งอริยมรรค (ครอบงำ) กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวปุตตมาร ในขณะแห่งจริมกจิต (ครอบงำ) ขันธมารและมัจจุมาร มาร ๕ อย่างอย่างนี้ ถูกครอบงำแล้ว พ่ายแพ้แล้ว ถูกทำให้หมดฤทธิ์เดช โดยไม่ให้เงยศีรษะขึ้นได้อีก เพราะสงครามกับมารทั้งหลายที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ อันท่านชนะแล้ว ส่วนพระอรหันต์ผู้มีสงครามอันชนะแล้ว เป็นผู้คงที่ เพราะถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ โดยไม่มีความวิการในอารมณ์ทั้งปวงมีอิฏฐารมณ์เป็นต้น ก้าวล่วงแล้ว ล่วงเลยแล้วซึ่งภพทั้งปวง คือภพทั้งหมดที่มีประเภทตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับในที่ไหนๆ ที่แท้ ย่อมเป็นผู้ที่บัญญัติไม่ได้ในเบื้องหน้าแต่ปรินิพพาน ดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำมหาอุทานนี้ขึ้นสู่ยอดด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้วทรงให้จบลง

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทสมสูตร จบ.

Niṭṭhitā ca nandavaggavaṇṇanā.

อรรถกถานันทวรรค จบ.

4. Meghiyavaggo

๔. เมฆิยวรรค

1. Meghiyasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาเมฆิยสูตร

31. Meghiyavaggassa [Pg.196] paṭhame cālikāyanti evaṃ nāmake nagare. Tassa kira nagarassa dvāraṭṭhānaṃ muñcitvā samantato calapaṅkaṃ hoti, taṃ calapaṅkaṃ nissāya ṭhitattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā ‘‘cālikā’’ti vuccati. Cālike pabbateti tassa nagarassa avidūre eko pabbato, sopi sabbasetattā kālapakkhauposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā ‘‘cālikapabbato’’ti saṅkhaṃ gato. Tattha bhagavato mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu, bhagavā tadā taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā tasmiṃ cālikapabbatamahāvihāre viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘cālikāyaṃ viharati cālike pabbate’’ti. Meghiyoti tassa therassa nāmaṃ. Upaṭṭhāko hotīti paricārako hoti. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ upaṭṭhākā anibaddhā ahesuṃ, ekadā nāgasamālo, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, tadāpi meghiyattherova upaṭṭhāko. Tenāha – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hotī’’ti.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งเมฆิยวรรค บทว่า จาลิกายํ คือ ในนครชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า นครนั้น เว้นที่ตั้งประตูแล้ว โดยรอบมีโคลนตมที่ไหวได้ เพราะตั้งอยู่โดยอาศัยโคลนตมที่ไหวได้นั้น จึงปรากฏแก่ผู้มองดูประหนึ่งว่ากำลังไหวอยู่ ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'จาลิกา'. บทว่า จาลิเก ปพฺพเต คือ ภูเขาลูกหนึ่งอยู่ไม่ไกลจากนครนั้น แม้ภูเขานั้นก็ปรากฏแก่ผู้มองดูในวันอุโบสถข้างแรมประหนึ่งว่ากำลังไหวอยู่ เพราะเป็นสีขาวล้วน ฉะนั้น จึงนับว่า 'จาลิกบรรพต'. ชนทั้งหลายได้สร้างมหาวิหารถวายพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำนครนั้นให้เป็นโคจรคาม ประทับอยู่ในจาลิกบรรพตมหาวิหารนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ที่จาลิกนคร ณ จาลิกบรรพต'. บทว่า เมฆิโย เป็นชื่อของพระเถระนั้น. บทว่า อุปฏฺฐาโก โหติ คือ เป็นผู้บำรุง. จริงอยู่ ในปฐมโพธิกาล พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคยังไม่ได้กำหนดแน่นอน บางครั้งเป็นพระนาคสมาละ บางครั้งเป็นพระนาคิตะ บางครั้งเป็นพระอุปวาณะ บางครั้งเป็นพระสุนักขัตตะ แม้ในครั้งนั้น พระเมฆิยเถระนั่นแหละเป็นอุปัฏฐาก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค'.

Jantugāmanti evaṃ nāmakaṃ tasseva vihārassa aparaṃ gocaragāmaṃ. ‘‘Jattugāma’’ntipi pāṭho. Kimikāḷāyāti kāḷakimīnaṃ bahulatāya ‘‘kimikāḷā’’ti laddhanāmāya nadiyā. Jaṅghavihāranti ciranisajjāya jaṅghāsu uppannakilamathavinodanatthaṃ vicaraṇaṃ. Pāsādikanti aviraḷarukkhatāya siniddhapattatāya ca passantānaṃ pasādamāvahatīti pāsādikaṃ. Sandacchāyatāya manuññabhūmibhāgatāya ca manuññaṃ. Anto paviṭṭhānaṃ pītisomanassajananaṭṭhena cittaṃ rametīti ramaṇīyaṃ. Alanti pariyattaṃ, yuttantipi attho. Padhānatthikassāti yogena bhāvanāya atthikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇāya. Āgaccheyyāhanti āgaccheyyaṃ ahaṃ. Therena kira pubbe taṃ ṭhānaṃ anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni raññā eva satā anubhūtaṃ uyyānaṃ ahosi, tenassa diṭṭhamatteyeva tattha viharituṃ cittaṃ nami. Āgamehi tāvāti [Pg.197] satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti ñatvā paṭikkhipanto evamāha. Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatīti añño koci bhikkhu mama santikaṃ yāva āgacchati, tāva āgamehīti attho. ‘‘Koci bhikkhu dissatī’’tipi pāṭho. ‘‘Āgacchatū’’tipi paṭhanti, tathā ‘‘dissatū’’ti.

บทว่า ชนฺตุคามํ คือ โคจรคามอีกแห่งหนึ่งของวิหารนั้นเอง ชื่ออย่างนี้. มีปาฐะว่า 'ชตฺตุคาม' ก็มี. บทว่า กิมิกาฬาย คือ แห่งแม่น้ำที่ได้ชื่อว่า 'กิมิกาฬา' เพราะมีความมากแห่งหนอนดำ. บทว่า ชงฺฆาวิหารํ คือ การเดินเที่ยวไปเพื่อบรรเทาความเมื่อยขบที่เกิดขึ้นที่แข้งเพราะการนั่งนาน. บทว่า ปาสาทิกํ คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้ดู เพราะมีต้นไม้ไม่หนาแน่นและมีใบงาม. บทว่า มนุญฺญํ คือ น่ารื่นรมย์ใจ เพราะมีเงาร่มรื่นและมีพื้นดินน่าพอใจ. บทว่า รมณียํ คือ ทำให้จิตยินดี เพราะเป็นที่ก่อให้เกิดปีติโสมนัสแก่ผู้เข้าไปภายใน. บทว่า อลํ คือ เพียงพอ, มีความหมายว่า สมควร ก็ได้. บทว่า ปธานตฺถิกสฺส คือ สำหรับผู้มีความต้องการด้วยโยคะคือภาวนา. บทว่า ปธานาย คือ เพื่อการทำสมณธรรม. บทว่า อาคจฺเฉยฺยาหํ คือ เราพึงมา. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระเถระได้เคยเป็นพระราชาเสวยอุทยานนั้นติดต่อกันถึง ๕๐๐ ชาติ เพราะเหตุนั้น พอท่านเห็นเท่านั้น จิตของท่านก็น้อมไปเพื่อจะอยู่ในที่นั้น. บทว่า อาคเมหิ ตาว พระศาสดาทรงสดับคำของพระเถระแล้ว ทรงใคร่ครวญ ทรงทราบว่า 'ญาณของเธอยังไม่แก่กล้า' จึงทรงห้าม ตรัสอย่างนี้. บทว่า เอกกมฺหิ ตาว พระองค์ตรัสคำนี้เพื่อทำจิตของท่านให้อ่อนโยนว่า 'แม้เมื่อไปอย่างนี้แล้ว เมื่อกรรมฐานไม่สำเร็จ เธอก็จะไม่มีความกังวล และจะกลับมาอีกด้วยอำนาจแห่งความรัก'. บทว่า ยาว อญฺโญปิ โกจิ ภิกฺขุ อาคจฺฉติ ความว่า ภิกษุรูปอื่นใดรูปหนึ่งยังมาไม่ถึงสำนักของเราเพียงใด เธอจงรอก่อนเพียงนั้น. มีปาฐะว่า 'โกจิ ภิกฺขุ ทิสฺสติ' ก็มี. บางพวกก็อ่านว่า 'อาคจฺฉตู' และ 'ทิสฺสตู' เช่นกัน.

Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā, abhisambodhiyā vā adhigatattā tato aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Natthi katassa vā paticayoti katassa vā puna paticayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, pahīnakilesānaṃ vā puna pahānena kiccaṃ atthi. Atthi katassa paticayoti mayhaṃ santāne nipphāditassa sīlādidhammassa ariyamaggassa anadhigatattā tadatthaṃ puna vaḍḍhanasaṅkhāto paticayo atthi, icchitabboti attho. Padhānanti kho meghiya vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma?

บทว่า นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียํ คือ เพราะกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้น ในสัจจะ ๔ อันกระทำแล้วด้วยมรรค ๔ หรือเพราะทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว กิจอื่นที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปกว่านั้นจึงไม่มี. บทว่า นตฺถิ กตสฺส วา ปติจโย คือ หรือว่า การสั่งสมกิจที่ทำแล้วอีกก็ไม่มี. จริงอยู่ มรรคที่เจริญแล้ว ย่อมไม่ต้องเจริญอีก หรือกิจด้วยการละกิเลสที่ละได้แล้วอีก ก็ไม่มี. บทว่า อตฺถิ กตสฺส ปติจโย คือ เพราะยังไม่บรรลุอริยมรรค การสั่งสมคือการเพิ่มพูนธรรมมีศีลเป็นต้นที่ข้าพเจ้าทำให้เกิดขึ้นในสันดานอีก เพื่อประโยชน์แก่อริยมรรคนั้น ยังมีอยู่, ความว่า ยังเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. บทว่า ปธานนฺติ โข เมฆิย วทมานํ กึ ติ วเทยฺยาม ความว่า เมื่อเธอกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะทำสมณธรรม' เราจะพึงกล่าวอะไรอื่นแก่เธอผู้กล่าวอยู่อย่างนั้นเล่า?

Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisinno ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷaṃ kīḷanto vividhanāṭakaparivāro nisinnapubbo, tasmiṃyeva ṭhāne nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo vigato viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakaparivāraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe sahoḍḍhaṃ gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasena byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko, evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya ca akusalavitakkehi parikkhitto samparikiṇṇo ahosi. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho āyasmato meghiyassā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า ทิวาวิหารํ นิสีทิ คือ นั่งแล้วเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน. และท่านได้นั่งลง ณ ที่นั้นเอง ซึ่งเป็นแผ่นศิลามงคลที่ในกาลก่อน ท่านเคยเป็นพระราชา มีละครต่างๆ เป็นบริวาร เล่นอุทยานกรีฑา นั่งมาแล้วติดต่อกันถึง ๕๐๐ ชาติ. ครั้งนั้น ตั้งแต่เวลาที่ท่านนั่งลง ความเป็นสมณะของท่านประหนึ่งว่าหายไป ท่านกลายเป็นเหมือนผู้ทรงเพศพระราชา แวดล้อมด้วยบริวารละคร นั่งอยู่บนบัลลังก์อันมีค่าสูงภายใต้เศวตฉัตร. ครั้งนั้น เมื่อท่านกำลังเสวยสมบัตินั้น กามวิตกก็เกิดขึ้น. ในขณะนั้นเอง ท่านได้เห็นประหนึ่งว่า โจรสองคนถูกจับได้พร้อมของกลาง ถูกนำมาวางไว้เบื้องหน้า. ในโจรสองคนนั้น พยาบาทวิตกเกิดขึ้นโดยนัยแห่งการสั่งประหารคนหนึ่ง วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นโดยนัยแห่งการสั่งจองจำอีกคนหนึ่ง, ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงถูกอกุศลวิตกห้อมล้อมเกลื่อนกล่น เหมือนต้นไม้ถูกเครือเถาพัน หรือเหมือนคนตีผึ้งถูกฝูงผึ้งรุม. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'อถ โข อายสฺมโต เมฆิยสฺส'.

Acchariyaṃ [Pg.198] vata bhoti garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ yathā āyasmā ānando bhagavato valiyagattaṃ disvā avoca ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.511). Apare pana ‘‘tasmiṃ samaye pupphaphalapallavādīsu lobhavasena kāmavitakko, kharassarānaṃ pakkhiādīnaṃ saddassavanena byāpādavitakko, leḍḍuādīhi tesaṃ paṭibāhanādhippāyena vihiṃsāvitakko, ‘idhevāhaṃ vaseyya’nti tattha sāpekkhatāvasena kāmavitakko, vanacarake tattha tattha disvā tesu cittadubbhanena byāpādavitakko, tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko tassa uppajjī’’tipi vadanti. Yathā vā tathā vā tassa micchāvitakkuppattiyeva acchariyakāraṇaṃ. Anvāsattāti anulaggā vokiṇṇā. Attani garumhi ca ekattepi bahuvacanaṃ dissati. ‘‘Anusanto’’tipi pāṭho.

น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า นี้ชื่อว่าความอัศจรรย์ที่น่าตำหนิ เหมือนดังที่ท่านพระอานนท์เห็นพระวรกายของพระผู้มีพระภาคมีหนังเหี่ยวย่นแล้วได้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า’ (สังยุตตนิกาย 5.511) ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ‘ในสมัยนั้น กามวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะความโลภในดอกไม้ ผลไม้ และใบไม้อ่อนเป็นต้น, พยาบาทวิตกเกิดขึ้นเพราะได้ยินเสียงของนกเป็นต้นที่มีเสียงหยาบ, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นเพราะมีความประสงค์จะขับไล่นกเหล่านั้นด้วยก้อนดินเป็นต้น, กามวิตกเกิดขึ้นเพราะความเยื่อใยในที่นั้นว่า ‘เราพึงอยู่ในที่นี้แหละ’, พยาบาทวิตกเกิดขึ้นเพราะความขุ่นเคืองใจในคนเที่ยวป่าเหล่านั้นเมื่อเห็นในที่นั้นๆ, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นเพราะมีความประสงค์จะเบียดเบียนคนเหล่านั้น’ ดังนี้ก็มี. จะเป็นอย่างไรก็ตาม การเกิดขึ้นแห่งมิจฉาวิตกของท่านนั่นแหละเป็นเหตุแห่งความอัศจรรย์. บทว่า อนฺวาสตฺตา ความว่า ติดตามแล้ว คลุกเคล้าแล้ว. แม้ในตนและในบุคคลที่น่าเคารพซึ่งเป็นเอกพจน์ ก็ปรากฏมีพหูพจน์. มีบทอ่านว่า อนุสนฺโต ดังนี้ก็มี.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ micchāvitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānasappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘imaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā ca ‘‘idha mayhaṃ, bhante’’tiādinā attano pavattiṃ ārocesi.

บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ท่านถูกมิจฉาวิตกทั้งหลายรุมล้อมแล้วอย่างนี้ ไม่สามารถทำกรรมฐานให้เป็นที่สบายได้ จึงกำหนดได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคผู้มีพระปรีชาเห็นการณ์ไกล ทรงเห็นเหตุนี้หนอ จึงได้ทรงห้ามไว้’ แล้วคิดว่า ‘เราจะกราบทูลเหตุนี้แด่พระทศพล’ จึงลุกจากอาสนะที่นั่งแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ. ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้กราบทูลความเป็นไปของตนด้วยคำว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ ข้าพระองค์...’ เป็นต้น.

Tattha yebhuyyenāti bahulaṃ abhikkhaṇaṃ. Pāpakāti lāmakā. Akusalāti akosallasambhūtā. Duggatisampāpanaṭṭhena vā pāpakā, kusalapaṭipakkhatāya akusalā. Vitakketi ūhati ārammaṇaṃ cittaṃ abhiniropetīti vitakko, kāmasahagato vitakko kāmavitakko, kilesakāmasampayutto vatthukāmārammaṇo vitakkoti attho. Byāpādasahagato vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāsahagato vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu kāmānaṃ abhinandanavasena pavatto nekkhammapaṭipakkho kāmavitakko, ‘‘ime sattā haññantu vā vinassantu vā mā vā ahesu’’nti sattesu sampadussanavasena pavatto mettāpaṭipakkho byāpādavitakko, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi sattānaṃ viheṭhetukāmatāvasena pavatto karuṇāpaṭipakkho vihiṃsāvitakko.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เยภุยฺเยน ได้แก่ โดยมาก บ่อยๆ. บทว่า ปาปกา ได้แก่ เลวทราม. บทว่า อกุสลา ได้แก่ เกิดจากความไม่ฉลาด. หรือชื่อว่าบาปเพราะนำไปสู่ทุคติ ชื่อว่าอกุศลเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศล. ธรรมชาติใดย่อมตรึก คือย่อมยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่าวิตก, วิตกที่เกิดพร้อมกับกาม ชื่อว่ากามวิตก อธิบายว่า วิตกที่สัมปยุตด้วยกิเลสกาม มีวัตถุกามเป็นอารมณ์. วิตกที่เกิดพร้อมกับพยาบาท ชื่อว่าพยาบาทวิตก. วิตกที่เกิดพร้อมกับวิหิงสา ชื่อว่าวิหิงสาวิตก. ในวิตกเหล่านั้น กามวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อเนกขัมมะ เป็นไปโดยอาการเพลิดเพลินในกามทั้งหลาย, พยาบาทวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อเมตตา เป็นไปโดยอาการประทุษร้ายในสัตว์ทั้งหลายว่า ‘สัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า หรือจงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย’, วิหิงสาวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อกรุณา เป็นไปโดยอาการที่ต้องการเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยมือ ก้อนดิน และท่อนไม้เป็นต้น.

Kasmā panassa bhagavā tattha gamanaṃ anujāni? ‘‘Ananuññātopi cāyaṃ maṃ ohāya gacchissateva, ‘paricārakāmatāya maññe bhagavā gantuṃ na detī’ti [Pg.199] cassa siyā aññathattaṃ. Tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti anujāni.

ก็เหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตการไปในที่นั้นแก่ท่าน? ทรงอนุญาตเพราะทรงดำริว่า ‘แม้เราไม่อนุญาต ภิกษุนี้ก็จะละเราไปให้ได้ทีเดียว และเธอพึงมีความคิดเป็นอย่างอื่นว่า ‘เราเข้าใจว่าพระผู้มีพระภาคไม่โปรดให้ไปเพราะทรงต้องการผู้อุปัฏฐาก’ ความคิดนั้นพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เธอสิ้นกาลนาน’

Evaṃ tasmiṃ attano pavattiṃ ārocetvā nisinne athassa bhagavā sappāyaṃ dhammaṃ desento ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā’’tiādimāha. Tattha aparipakkāyāti paripākaṃ appattāya. Cetovimuttiyāti kilesehi cetaso vimuttiyā. Pubbabhāge hi tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca kilesehi cetaso vimutti hoti, aparabhāge samucchedavasena ceva paṭipassaddhivasena ca. Sāyaṃ vimutti heṭṭhā vitthārato kathitāva, tasmā tattha vuttanayena veditabbā. Tattha vimuttiparipācanīyehi dhammehi āsaye paripācite pabodhite vipassanāya maggagabbhaṃ gaṇhantiyā paripākaṃ gacchantiyā cetovimutti paripakkā nāma hoti, tadabhāve aparipakkā.

เมื่อท่านเมฆิยะกราบทูลความเป็นไปของตนอย่างนี้แล้วนั่งลง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมอันเป็นที่สบายแก่ท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนเมฆิยะ เพราะเจโตวิมุตติยังไม่แก่กล้า’. ในบทเหล่านั้น บทว่า อปริปกฺกาย ความว่า ยังไม่ถึงความแก่กล้า. บทว่า เจโตวิมุตฺติยา ความว่า แห่งความหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลสทั้งหลาย. จริงอยู่ ในเบื้องต้น ความหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลสย่อมมีด้วยตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ, ในเบื้องปลาย ย่อมมีด้วยสมุจเฉทวิมุตติและปฏิปัสสัทธิวิมุตติ. วิมุตตินั้น ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในเบื้องต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. ในวิมุตตินั้น เมื่ออัธยาศัยได้รับการอบรม ปลุกให้ตื่นแล้วด้วยธรรมทั้งหลายที่ทำให้วิมุตติแก่กล้า เมื่อวิปัสสนาตั้งครรภ์คือมรรค ถึงความแก่กล้าอยู่ เจโตวิมุตติชื่อว่าแก่กล้า, เมื่อไม่มีภาวะนั้น ชื่อว่ายังไม่แก่กล้า.

Katame pana vimuttiparipācanīyā dhammā? Saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena pannarasa dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ –

ก็ธรรมทั้งหลายที่ทำให้วิมุตติแก่กล้าเป็นไฉน? พึงทราบว่าได้แก่ธรรม 15 ประการ โดยนัยเป็นเครื่องชำระสัทธินทรีย์เป็นต้นให้บริสุทธิ์. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato – imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati.

‘เมื่อเว้นจากบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา, เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศรัทธา, เมื่อพิจารณาสูตรทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส – สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ 3 อย่างเหล่านี้.

‘‘Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato – imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati.

‘เมื่อเว้นจากบุคคลผู้เกียจคร้าน, เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ปรารภความเพียร, เมื่อพิจารณาสัมมัปปธาน – วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ 3 อย่างเหล่านี้.

‘‘Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato, satipaṭṭhāne paccavekkhato – imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati.

‘เมื่อเว้นจากบุคคลผู้มีสติหลงลืม, เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีสติตั้งมั่น, เมื่อพิจารณาสติปัฏฐาน – สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ 3 อย่างเหล่านี้.

‘‘Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato – imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati.

‘เมื่อเว้นจากบุคคลผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น, เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีจิตตั้งมั่น, เมื่อพิจารณาฌานและวิโมกข์ – สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ 3 อย่างเหล่านี้.

‘‘Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato – imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati.

‘เมื่อเว้นจากบุคคลผู้มีปัญญาทราม, เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีปัญญา, เมื่อพิจารณาจริยาแห่งญาณอันลึกซึ้ง – ปัญญินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ 3 อย่างเหล่านี้.

‘‘Iti [Pg.200] ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato, pañca suttante paccavekkhato – imehi pannarasahi ākārehi, imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).

‘ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเว้นจากบุคคล 5 จำพวก, เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคล 5 จำพวก, เมื่อพิจารณาธรรม 5 หมวด – อินทรีย์ 5 เหล่านี้ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอาการ 15 อย่างเหล่านี้’ ดังนี้ (ปฏิสัมภิทามรรค 1.185).

Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā – saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā pahānasaññā virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhatā vīriyārambho nibbedhikapaññāti. Tesu vineyyadamanakusalo satthā vineyyassa meghiyattherassa ajjhāsayavasena idha kalyāṇamittatādayo vimuttiparipācanīye dhamme dassento ‘‘pañca dhammā paripākāya saṃvattantī’’ti vatvā te vitthārento ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādimāha.

อนึ่ง ธรรม ๑๕ ประการ เป็นเครื่องบ่มวิมุตติให้แก่กล้า คือ อินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นที่ ๕, สัญญาอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด ๕ ประการเหล่านี้ คือ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา อนัตตสัญญา ปหานสัญญา วิราคสัญญา, และกัลยาณมิตตตา สีลสังวร อภิสัลเลขตา วิริยารัมภะ นิพเพธิกปัญญา. ในธรรมเหล่านั้น พระศาสดาผู้ทรงฉลาดในการฝึกฝนเวไนยสัตว์ เมื่อจะทรงแสดงธรรมอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติ มีกัลยาณมิตตตาเป็นต้น แก่พระเมฆิยเถระผู้เป็นเวไนย ตามอัธยาศัยของท่าน ในพระสูตรนี้ จึงตรัสว่า ‘ธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่กล้า’ แล้วทรงขยายความธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘เมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีกัลยาณมิตร’.

Tattha kalyāṇamittoti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto. Yassa sīlādiguṇasampanno ‘‘aghassa ghātā, hitassa vidhātā’’ti evaṃ sabbākārena upakāro mitto hoti, so puggalo kalyāṇamittova. Yathāvuttehi kalyāṇapuggaleheva sabbiriyāpathesu saha ayati pavattati, na vinā tehīti kalyāṇasahāyo.Kalyāṇapuggalesu eva cittena ceva kāyena ca ninnapoṇapabbhārabhāvena pavattatīti kalyāṇasampavaṅko. Padattayena kalyāṇamittasaṃsagge ādaraṃ uppādeti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กัลฺยาณมิตฺโต ความว่า มิตรผู้ดีงาม ผู้เจริญ ผู้สวยงาม ของภิกษุนั้น เหตุนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้มีกัลยาณมิตร. มิตรผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ผู้เกื้อกูลโดยประการทั้งปวง คือ ‘เป็นผู้กำจัดสิ่งชั่วร้าย เป็นผู้จัดการสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ของผู้ใดมีอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนั่นเอง. ผู้คบหา อยู่ร่วมกับบุคคลผู้เป็นกัลยาณชนตามที่กล่าวแล้วในอิริยาบถทั้งปวง ไม่เว้นจากท่านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัลยาณสหาย. ผู้เป็นไปโดยมีความน้อมไป โน้มไป โอนไปในกัลยาณชนทั้งหลายเท่านั้น ทั้งด้วยจิตและด้วยกาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัลยาณสัมปวังก์. ด้วยบททั้งสาม พระอาจารย์ย่อมทำให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการสมาคมกับกัลยาณมิตร.

Tatridaṃ kalyāṇamittalakkhaṇaṃ – idha kalyāṇamitto saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ kammaphalañca, tena sammāsambodhihetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti sattānaṃ hitappaṭipattiyā, satisampattiyā upaṭṭhitassati hoti, samādhisampattiyā avikkhitto [Pg.201] hoti samāhitacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ jānāti. So satiyā kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā, samādhinā tattha ekaggacitto hutvā, vīriyena satte ahitā nisedhetvā hite niyojeti. Tenāha –

ในเรื่องนั้น ลักษณะของกัลยาณมิตรมีดังนี้ – กัลยาณมิตรในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสุตะ ถึงพร้อมด้วยจาคะ ถึงพร้อมด้วยวิริยะ ถึงพร้อมด้วยสติ ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา. ในคุณสมบัติเหล่านั้น ด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ย่อมเชื่อการตรัสรู้ของพระตถาคตและผลของกรรม ด้วยเหตุนั้น จึงไม่ละเลยความปรารถนาดีในสัตว์ทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งพระสัมมาสัมโพธิญาณ. ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นที่รัก ที่พอใจ เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวตักเตือน เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวสอน และเป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสุตะ ย่อมเป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ลึกซึ้ง ประกอบด้วยสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยจาคะ ย่อมเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี. ด้วยความถึงพร้อมด้วยวิริยะ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อการปฏิบัติที่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสติ ย่อมเป็นผู้มีสติตั้งมั่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยสมาธิ ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตตั้งมั่น. ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมรู้สิ่งต่างๆ ตามความเป็นจริง. กัลยาณมิตรนั้น เมื่อใช้สติค้นหาคติแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมรู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญา, มีจิตเป็นเอกัคคตาในเรื่องนั้นด้วยสมาธิ, ห้ามสัตว์ทั้งหลายจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แล้ว ชักนำให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยวิริยะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojaye’’ti. (a. ni. 7.37);

‘เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน และอดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำที่ลึกซึ้ง และไม่ชักนำในอฐานะ (สิ่งที่ไม่ใช่ธุระ)’ ดังนี้. (อํ. สตฺตก. ๗.๓๗);

Ayaṃ paṭhamo dhammo paripākāya saṃvattatīti, ayaṃ kalyāṇamittatāsaṅkhāto brahmacariyavāsassa ādibhāvato, sabbesañca kusalānaṃ dhammānaṃ bahukāratāya padhānabhāvato ca imesu pañcasu dhammesu ādito vuttattā paṭhamo anavajjadhammo avisuddhānaṃ saddhādīnaṃ visuddhikaraṇavasena cetovimuttiyā paripākāya saṃvattati. Ettha ca kalyāṇamittassa bahukāratā padhānatā ca ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti vadantaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ, ‘‘mā hevaṃ, ānandā’’ti dvikkhattuṃ paṭisedhetvā, ‘‘sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā’’tiādisuttapadehi (saṃ. ni. 1.129; 5.2) veditabbā.

ธรรมข้อที่หนึ่งนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่กล้า คือ ธรรมที่ชื่อว่ากัลยาณมิตตตานี้ อันเป็นธรรมไม่มีโทษข้อแรก ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่กล้าแห่งเจโตวิมุตติ โดยนัยแห่งการกระทำศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่บริสุทธิ์ให้บริสุทธิ์ เพราะเป็นเบื้องต้นแห่งการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ และเพราะเป็นประธานโดยความเป็นธรรมมีอุปการะมากแก่กุศลธรรมทั้งปวง และเพราะถูกกล่าวไว้เป็นอันดับแรกในธรรม ๕ ประการนี้. อนึ่ง ความเป็นผู้มีอุปการะมากและความเป็นประธานของกัลยาณมิตรในเรื่องนี้ พึงทราบได้จากบทพระสูตรเป็นต้นว่า พระศาสดาทรงห้ามพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ผู้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กัลยาณมิตตตานี้เป็นกึ่งหนึ่งแห่งพรหมจรรย์’ ถึงสองครั้งว่า ‘อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้น’ แล้วตรัสว่า ‘อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ กัลยาณมิตตตา กัลยาณสหายตา’ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒).

Puna caparanti puna ca aparaṃ dhammajātaṃ. Sīlavāti ettha kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Atha vā upadhāraṇaṃ, jhānādikusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Tasmā sīleti sīlatīti vā sīlaṃ. Ayaṃ tāva saddalakkhaṇanayena sīlattho. Apare pana ‘‘siraṭṭho sītalaṭṭho sīlaṭṭho saṃvaraṭṭho’’ti niruttinayena atthaṃ vaṇṇenti. Tayidaṃ pāripūrito atisayato vā sīlaṃ assa atthīti sīlavā, sīlasampannoti attho.

บทว่า ปุน จปรํ ความว่า และหมู่ธรรมอื่นอีก. ในบทว่า สีลวา นั้น ศีลมีความหมายว่าอย่างไร? ศีลมีความหมายว่า สีลนะ. คำว่า สีลนะ นี้คืออะไร? คือ การตั้งมั่น หมายความว่า ความไม่กระจัดกระจายแห่งกายกรรมเป็นต้น โดยความเป็นผู้มีปกติประพฤติดี. หรืออีกนัยหนึ่ง คือ การรองรับ หมายความว่า ความเป็นที่ตั้งอาศัยแห่งกุศลธรรมทั้งหลายมีฌานเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า ศีล เพราะรวบรวมไว้ หรือเพราะรองรับไว้. นี้เป็นความหมายของศีลตามนัยแห่งสัททลักษณะ (ไวยากรณ์) ก่อน. ส่วนอาจารย์พวกอื่น ย่อมอธิบายความหมายตามนัยแห่งนิรุกติว่า ‘มีความหมายว่ายอดเยี่ยม มีความหมายว่าเย็น มีความหมายว่าศิลา มีความหมายว่าสังวร’. ศีลนั้นอันภิกษุนั้นบำเพ็ญให้บริบูรณ์แล้วหรือมีอยู่โดยยิ่ง เหตุนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่า สีลวา (ผู้มีศีล) หมายความว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล.

Yathā ca sīlavā hoti sīlasampanno, taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādimāha. Tattha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva [Pg.202] saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, tena saṃvuto pihitakāyavācoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto, idamassa tasmiṃ sīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti heṭṭhā pātimokkhasaṃvarassa, upari visesānaṃ yogassa ca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti pātimokkhasīlato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.

และเพื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุเป็นผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ปาฏิโมกฺขสํวรสํวุโต’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาฏิโมกฺขํ คือ สิกขาปทศีล. จริงอยู่ ศีลนั้นชื่อว่าปาฏิโมกข์ เพราะย่อมคุ้มครอง (ปาติ) รักษาบุคคลนั้นผู้รักษาตน และย่อมปลดเปลื้อง (โมกฺเขติ) ให้พ้นจากทุกข์ทั้งหลายมีทุกข์ในอบายเป็นต้น. การระวัง ชื่อว่า สังวร คือ การไม่ล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา. ปาฏิโมกข์นั่นเองเป็นสังวร ชื่อว่า ปาฏิโมกขสังวร, ผู้สำรวมแล้ว คือมีกายและวาจาอันปิดแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรนั้น ชื่อว่า ปาฏิโมกขสังวรสังวุโต, คำนี้เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลนั้น. บทว่า วิหรติ เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิหารธรรมอันสมควรแก่ศีลนั้น. บทว่า อาจารโคจรสฺสมฺปนฺโน เป็นการแสดงถึงธรรมที่เกื้อกูลแก่ปาฏิโมกขสังวรในเบื้องต่ำ และแก่การประกอบคุณวิเศษในเบื้องสูง. บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้มีปกติไม่เคลื่อนจากปาฏิโมกขศีล. บทว่า สมาทาย เป็นการแสดงถึงการถือเอาสิกขาบททั้งหลายโดยไม่เหลือเศษ. บทว่า สิกฺขติ เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยสิกขา. บทว่า สิกฺขาปเทสุ เป็นการแสดงถึงธรรมที่พึงศึกษา.

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭīyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti vā pātī, sattasantāno cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā sattā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.

นัยหนึ่งอีกอย่างหนึ่ง ปุถุชนชื่อว่า 'ปาตี' เพราะมีปกติย่อมตกไปในอบายทั้งหลายหลายครั้ง เนื่องจากกิเลสมีกำลัง การทำบาปทำได้ง่าย และการทำบุญทำได้ยาก อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่า 'ปาตี' เพราะมีปกติย่อมไป คือท่องเที่ยวไปโดยไม่ตั้งมั่น เหมือนหม้อที่ถูกแรงกรรมซัดไปในภพเป็นต้น เพราะความไม่เที่ยง หรือว่า สันดานของสัตว์หรือจิตนั่นเอง ชื่อว่า 'ปาตี' เพราะมีปกติย่อมตกไป คืออัตภาพย่อมตกไปในหมู่สัตว์นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งความตาย ธรรมที่ยังสัตว์ผู้ชื่อว่า 'ปาตี' นั้น ให้พ้นจากทุกข์ในสงสาร ชื่อว่า 'ปาติโมกข์' จริงอยู่ สัตว์ย่อมถูกเรียกว่า 'ผู้หลุดพ้น' ด้วยความหลุดพ้นแห่งจิต ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะจิตผ่องใส' และ 'จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่น'

Atha vā avijjādihetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti, ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho, ‘‘kaṇṭhekālo’’tiādīnaṃ viya samāsasiddhi veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่า 'ปาติ' เพราะย่อมตกไป ย่อมไป ย่อมเป็นไปในสงสาร เพราะมีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'สำหรับสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป' ธรรมที่ทำให้สัตว์ผู้ชื่อว่า 'ปาติ' นั้น พ้นจากสังกิเลส ๓ ประการ มีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า 'ปาติโมกข์' พึงทราบความสำเร็จของสมาสเหมือนในคำว่า 'กณฺเฐกาโล' เป็นต้น

Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena niyyatī loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhādisaṃkilesā. Vuttañhi – ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105) cādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho.

อีกอย่างหนึ่ง จิตชื่อว่า 'ปาติ' เพราะยังสัตว์ให้ตกไป ให้ตกไปในวิบัติด้วยทุกข์ทั้งหลาย จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'โลกอันจิตย่อมนำไป อันจิตย่อมลากไป' ธรรมที่ทำให้ 'ปาติ' คือจิตนั้น พ้นไป ชื่อว่า 'ปาติโมกข์' หรือว่า สังกิเลสมีตัณหาเป็นต้น ชื่อว่า 'ปาติ' เพราะสัตว์ย่อมตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสงสารด้วยสังกิเลสนี้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ตัณหาย่อมยังบุรุษให้เกิด' และ 'บุรุษมีตัณหาเป็นเพื่อนสอง' เป็นอาทิ ความพ้นจาก 'ปาติ' นั้น ชื่อว่า 'ปาติโมกข์'

Atha [Pg.203] vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi – ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (su. ni. 171). Tato cha ajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātapātito mokkhoti pātimokkho. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho.

อีกอย่างหนึ่ง อายตนะภายในและภายนอก ๖ ชื่อว่า 'ปาติ' เพราะสัตว์ย่อมตกไปในอายตนะนั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'โลกเกิดขึ้นแล้วในอายตนะ ๖, โลกย่อมกระทำความสนิทสนมในอายตนะ ๖' ความพ้นจาก 'ปาติ' คืออายตนะภายในและภายนอก ๖ นั้น ชื่อว่า 'ปาติโมกข์' อีกอย่างหนึ่ง สงสารชื่อว่า 'ปาตี' เพราะมีความตกไป คือความฉิบหาย ความพ้นจากสงสารนั้น ชื่อว่า 'ปาติโมกข์'

Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho. Patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā tammūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca, so yathāvuttaṭṭhena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhantiādimetaṃ mukhameta’’nti vitthāro.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคผู้เป็นธรรมราชา ทรงได้ชื่อว่า 'ปติ' เพราะทรงเป็นอธิบดีแห่งโลกทั้งปวง ธรรมที่สัตว์ย่อมหลุดพ้นด้วยธรรมนั้น ชื่อว่า 'โมกข์' ธรรมนั้นเป็นโมกข์ของพระผู้มีพระภาคผู้เป็น 'ปติ' เพราะพระองค์ทรงบัญญัติไว้ จึงชื่อว่า 'ปติโมกข์', 'ปติโมกข์' นั่นเองคือ 'ปาติโมกข์' หรือว่า ธรรมนั้นเป็น 'ปติ' ด้วยอรรถว่าสูงสุด เพราะเป็นรากเหง้าแห่งคุณธรรมทั้งปวง และเป็น 'โมกข์' ด้วยอรรถดังที่กล่าวแล้ว จึงชื่อว่า 'ปติโมกข์', 'ปติโมกข์' นั่นเองคือ 'ปาติโมกข์' จริงดังที่ตรัสไว้โดยพิสดารว่า 'ปาติโมกข์นี้เป็นเบื้องต้น เป็นประธาน'

Atha vā paiti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho. Patimokkho eva pātimokkho. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ saṃkilesanibbāpanato. Patimokkho eva pātimokkho. Pativattati mokkheti dukkhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง 'ป' อักษรเป็นนิบาตในอรรถว่า โดยประการต่างๆ, 'อติ' อักษรเป็นนิบาตในอรรถว่า อย่างยิ่ง, เพราะฉะนั้น ธรรมที่ยังสัตว์ให้พ้นอย่างยิ่งโดยประการต่างๆ ชื่อว่า 'ปาติโมกข์' จริงอยู่ ศีลนี้ย่อมยังสัตว์ให้พ้นอย่างยิ่ง คือ ด้วยตนเองโดยเป็นตทังควิมุตติ, เมื่อประกอบกับสมาธิโดยเป็นวิกขัมภนวิมุตติ, และเมื่อประกอบกับปัญญาโดยเป็นสมุจเฉทวิมุตติ หรือว่า 'ปติโมกข์' คือ พ้นเฉพาะ, อธิบายว่า พ้นจากโทษคือการล่วงละเมิดนั้นๆ เป็นข้อๆ ไป, 'ปติโมกข์' นั่นเองคือ 'ปาติโมกข์' หรือว่า 'โมกข์' คือ พระนิพพาน, ธรรมที่เป็นประดุจเงาของโมกข์นั้น ชื่อว่า 'ปติโมกข์' จริงอยู่ สังวรศีลเป็นแดนเกิดแห่งพระนิพพาน เหมือนอรุณขึ้นเป็นนิมิตของดวงอาทิตย์ และเป็นส่วนเปรียบของพระนิพพานนั้น เพราะทำให้กิเลสสงบระงับได้ตามสมควร, 'ปติโมกข์' นั่นเองคือ 'ปาติโมกข์' หรือว่า ธรรมที่ย่อมกลับมายังสัตว์ให้พ้นจากทุกข์ ชื่อว่า 'ปติโมกข์', 'ปติโมกข์' นั่นเองคือ 'ปาติโมกข์' พึงทราบอรรถของศัพท์ว่า 'ปาติโมกข์' ในที่นี้อย่างนี้ก่อน

Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. Atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo cetanā ca. Tena pātimokkhasaṃvarena upeto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti vutto. Vuttañhetaṃ vibhaṅge –

ธรรมที่บุคคลย่อมสังวร คือย่อมปิดกั้นด้วยธรรมนั้น ชื่อว่า 'สังวร' ปาติโมกข์นั่นเองเป็นสังวร ชื่อว่า 'ปาติโมกขสังวร' แต่โดยอรรถ ได้แก่ วิรตีเจตนาจากการล่วงละเมิดนั้นๆ บุคคลผู้เข้าถึงแล้ว ประกอบพร้อมแล้วด้วยปาติโมกขสังวรนั้น จึงเรียกว่า 'ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต' ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า –

‘‘Iminā [Pg.204] pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tena vuccati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti (vibha. 511).

'บุคคลย่อมเป็นผู้เข้าถึง, เข้าถึงพร้อม, เข้าไปถึง, เข้าไปถึงพร้อม, เข้าไปตั้งอยู่, เข้าไปตั้งอยู่พร้อม, ประกอบพร้อมแล้ว ด้วยปาติโมกขสังวรนี้, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ผู้สำรวมแล้วด้วยปาติโมกขสังวร'

Viharatīti iriyāpathavihārena viharati irīyati vattati.

คำว่า 'ย่อมอยู่' คือ ย่อมอยู่ด้วยอิริยาบถวิหาร ย่อมเคลื่อนไหว ย่อมเป็นไป

Ācāragocarasampannoti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena sabbaso anācāraṃ vajjetvā ‘‘kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo’’ti evaṃ vuttabhikkhusāruppaācārasampattiyā, vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātena gocarena ca sampannattā ācāragocarasampanno.

ชื่อว่า 'ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร' เพราะถึงพร้อมด้วยความสมบูรณ์แห่งอาจาระอันสมควรแก่ภิกษุ ซึ่งกล่าวไว้ว่า 'ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา ความไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา' ด้วยการไม่กระทำมิจฉาชีพมีการให้ไม้ไผ่เป็นต้น และความคะนองทางกายเป็นต้น เว้นอนาจารโดยสิ้นเชิง และเพราะถึงพร้อมด้วยโคจร คือสถานที่อันสมควรเข้าไปหาเพื่อบิณฑบาตเป็นต้น โดยเว้นอโคจรมีสำนักหญิงแพศยาเป็นต้น

Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācārasampanno.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดมีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา มีความเคารพยำเกรงในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ นุ่งห่มเรียบร้อย ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใสในการก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ แลดู เหลียวดู คู้เข้า เหยียดออก มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ประกอบพร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี กระทำโดยเคารพในอภิสมาจาริกวัตร มีความเคารพและนับถือเป็นอย่างมากอยู่, ภิกษุนี้เรียกว่า 'ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ'

Gocaro pana upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti tividho. Tattha yo dasakathāvatthuguṇasamannāgato vuttalakkhaṇo kalyāṇamitto, yaṃ nissāya asutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yañca anusikkhanto saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro.

ก็โคจรมี 3 อย่าง คือ อุปนิสสยโคจร อารักขโคจร อุปนิพันธโคจร. ในโคจร 3 อย่างนั้น กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยคุณแห่งทสกถาวัตถุ มีลักษณะที่กล่าวแล้ว ซึ่งภิกษุอาศัยแล้ว ย่อมได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ย่อมชำระสิ่งที่เคยฟังแล้วให้หมดจด ย่อมข้ามพ้นความสงสัย ย่อมทำความเห็นให้ตรง ย่อมทำจิตให้ผ่องใส และเมื่อศึกษาตามกัลยาณมิตรนั้น ย่อมเจริญด้วยศรัทธา ด้วยศีล ด้วยสุตะ ด้วยจาคะ ด้วยปัญญา นี้เรียกว่า อุปนิสสยโคจร.

Yo bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī cakkhundriyasaṃvutova gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro.

ภิกษุใดเข้าไปสู่ภายในบ้าน ดำเนินไปสู่ถนน มีตาทอดลง มองดูเพียงชั่วแอก มีจักขุนทรีย์สังวรแล้วไป ไม่แลดูช้าง ไม่แลดูม้า ไม่แลดูรถ ไม่แลดูคนเดินเท้า ไม่แลดูหญิง ไม่แลดูชาย ไม่แลดูเบื้องบน ไม่แลดูเบื้องล่าง ไม่มองดูทิศน้อยทิศใหญ่ไป นี้คือ อารักขโคจร.

Upanibandhagocaro [Pg.205] pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati, vuttañhetaṃ bhagavatā –

ส่วนอุปนิพันธโคจร ได้แก่ สติปัฏฐาน 4 อันเป็นที่ซึ่งภิกษุผูกจิตของตนไว้ สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นโคจร เป็นวิสัยอันเป็นของตนเอง เป็นของบิดาของภิกษุ ได้แก่ สติปัฏฐาน 4 นี้เอง” (สํ. นิ. 5.372).

Tattha upanissayagocarassa pubbe vuttattā itaresaṃ vasenettha gocaro veditabbo. Iti yathāvuttāya ācārasampattiyā, imāya ca gocarasampattiyā samannāgatattā ācāragocarasampanno.

ในโคจรเหล่านั้น เพราะอุปนิสสยโคจรได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว โคจรในที่นี้พึงทราบโดยหมายถึงโคจรที่เหลือ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยอาจารสัมปทาที่กล่าวแล้วอย่างนี้ และด้วยโคจรสัมปทานี้ จึงชื่อว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร.

Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakattā aṇuppamāṇesu assatiyā asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Yo hi bhikkhu paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanapamāṇādhikayojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājasadisaṃ katvā passati, yopi sabbalahukaṃ dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā passati, ayampi aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī nāma. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ anavasesaṃ sammā ādiyitvā sikkhati, pavattati paripūretīti attho.

คำว่า “เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย” หมายความว่า เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลายมีประมาณน้อยนิดหน่อย คือ ประเภทที่ต้องอาบัติเสขิยะและการเกิดอกุศลจิตเป็นต้น ที่ต้องเข้าโดยไม่มีสติ ไม่ได้จงใจ. จริงอยู่ ภิกษุใดเห็นโทษแม้ประมาณเท่าปรมาณู กระทำให้เป็นเช่นกับขุนเขาพระสุเมรุอันสูงหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ ภิกษุใดเห็นแม้เพียงทุพภาสิตที่เบาที่สุด กระทำให้เป็นเช่นกับอาบัติปาราชิก แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่า เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย. คำว่า “สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย” หมายความว่า สิ่งใดๆ ที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ก็สมาทานสิ่งนั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง ไม่ให้มีเหลือ แล้วศึกษา คือ ประพฤติปฏิบัติให้บริบูรณ์.

Abhisallekhikāti ativiya kilesānaṃ sallekhanī, tesaṃ tanubhāvāya pahānāya yuttarūpā. Cetovivaraṇasappāyāti cetaso paṭicchādakānaṃ nīvaraṇānaṃ dūrībhāvakaraṇena cetovivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā, samathavipassanācittasseva vā vivaraṇāya pākaṭīkaraṇāya vā sappāyā upakārikāti cetovivaraṇasappāyā.

คำว่า “เป็นเครื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง” หมายความว่า เป็นเครื่องขูดเกลากิเลสอย่างยิ่ง คือ มีสภาพที่เหมาะเพื่อความเบาบางและเพื่อการละกิเลสเหล่านั้น. คำว่า “เป็นที่สบายแก่การเปิดจิต” หมายความว่า เป็นที่สบายแก่สมถะและวิปัสสนาอันชื่อว่าเป็นการเปิดจิต เพราะกระทำให้ธรรมที่ปกปิดจิตคือนิวรณ์ทั้งหลายห่างไกลออกไป หรือว่าเป็นที่สบาย เป็นเครื่องอุปการะเพื่อการเปิด คือ เพื่อการทำให้ปรากฏซึ่งจิตอันเป็นสมถะและวิปัสสนาเอง ฉะนั้นจึงชื่อว่า เป็นที่สบายแก่การเปิดจิต.

Idāni yena nibbidādiāvahanena ayaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ca nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekantanibbidāyāti ekaṃseneva vaṭṭadukkhato nibbindanatthāya. Virāgāya nirodhāyāti tasseva virajjanatthāya ca nirujjhanatthāya ca. Upasamāyāti sabbakilesūpasamāya. Abhiññāyāti sabbassāpi abhiññeyyassa abhijānanāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. Etesu hi ādito tīhi padehi vipassanā vuttā, dvīhi maggo, dvīhi nibbānaṃ vuttaṃ. Samathavipassanā ādiṃ [Pg.206] katvā nibbānapariyosāno ayaṃ sabbo uttarimanussadhammo dasakathāvatthulābhino sijjhatīti dasseti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุที่นำมาซึ่งความเบื่อหน่ายเป็นต้น อันเป็นเหตุให้กถานี้ชื่อว่าเป็นเครื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่งและเป็นที่สบายแก่การเปิดจิต จึงกล่าวคำว่า “เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า “เพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว” หมายความว่า เพื่อเบื่อหน่ายจากทุกข์ในวัฏฏะโดยส่วนเดียว. บทว่า “เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ” หมายความว่า เพื่อความคลายกำหนัดและเพื่อความดับทุกข์ในวัฏฏะนั้นเอง. บทว่า “เพื่อความสงบระงับ” หมายความว่า เพื่อความสงบระงับกิเลสทั้งปวง. บทว่า “เพื่อความรู้ยิ่ง” หมายความว่า เพื่อการรู้ยิ่งซึ่งอภิญเญยยธรรมทั้งหมด. บทว่า “เพื่อความรู้พร้อม” หมายความว่า เพื่อความตรัสรู้มรรค 4. บทว่า “เพื่อนิพพาน” หมายความว่า เพื่ออนุปาทิเสสนิพพาน. จริงอยู่ ในบทเหล่านั้น วิปัสสนาถูกกล่าวด้วยบท 3 บทแรก, มรรคถูกกล่าวด้วยบท 2 บท, นิพพานถูกกล่าวด้วยบท 2 บท. (พระคัมภีร์) แสดงว่า อุตตริมนุสสธรรมทั้งหมดนี้ ซึ่งมีสมถะและวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น มีนิพพานเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จแก่ผู้ได้ทสกถาวัตถุ.

Idāni taṃ kathaṃ vibhajitvā dassento ‘‘appicchakathā’’tiādimāha. Tattha appicchoti na iccho, tassa kathā appicchakathā, appicchabhāvappaṭisaṃyuttā kathā vā appicchakathā. Ettha ca atriccho pāpiccho mahiccho appicchoti icchāvasena cattāro puggalā. Tesu attanā yathāladdhena lābhena atitto uparūpari lābhaṃ icchanto atriccho nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกแสดงกถานั้น จึงตรัสคำว่า “อัปปิจฉกถา” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า “อัปปิจฉะ” คือ ผู้ไม่ปรารถนา, กถาของผู้นั้นชื่อว่า อัปปิจฉกถา, หรือกถาที่เนื่องด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ชื่อว่า อัปปิจฉกถา. ในเรื่องนี้ มีบุคคล 4 จำพวกโดยอำนาจแห่งความปรารถนา คือ อติจฉะ (ผู้มักมากเกิน) ปาปิจฉะ (ผู้มีความปรารถนาลามก) มหิจฉะ (ผู้มักมาก) และอัปปิจฉะ (ผู้มักน้อย). ในบุคคล 4 จำพวกนั้น ผู้ที่ไม่ยินดีด้วยลาภตามที่ตนได้แล้ว ปรารถนาลาภยิ่งๆ ขึ้นไป ชื่อว่า อติจฉะ. ดังที่ตรัสหมายถึงบุคคลนั้นไว้ว่า –

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhabhi cāpi soḷasa;

Soḷasabhi ca dvattiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.5.103);

“ได้ 8 จาก 4, ได้ 16 จาก 8, ได้ 32 จาก 16, ก็ยังประสบกับจักรเพราะความมักมากเกินไป, จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ” (ชา. 1.5.103);

‘‘Atricchā atilobhena, atilobhamadena cā’’ti ca. (jā. 1.2.168);

“เพราะความมักมากเกินไป เพราะความโลภเกินไป และเพราะความเมาในความโลภเกินไป” (ชา. 1.2.168);

Lābhasakkārasilokanikāmayatāya asantaguṇasambhāvanādhippāyo pāpiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ผู้มีความประสงค์จะอวดคุณที่ไม่มีในตน เพราะความปรารถนาในลาภ สักการะ และชื่อเสียง คือ ปาปิจฉะ. ดังที่ตรัสหมายถึงบุคคลนั้นไว้ว่า –

‘‘Tattha katamā kuhanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa paccayappaṭisevanasaṅkhātena vā sāmantajappitena vā iriyāpathassa vā aṭhapanā’’tiādi (vibha. 861).

“ในธรรมเหล่านั้น กุหนาเป็นไฉน? การตั้งไว้ซึ่งอิริยาบถ หรือการพูดเลียบเคียง หรือการนับเนื่องด้วยการบริโภคปัจจัย ของบุคคลผู้มีความปรารถนาลามก ผู้ถูกความอยากครอบงำ ผู้อาศัยลาภ สักการะ และชื่อเสียง” เป็นต้น (วิภงฺ. 861).

Santaguṇasambhāvanādhippāyo paṭiggahaṇe amattaññū mahiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ผู้มีความประสงค์จะอวดคุณที่มีในตน ไม่รู้จักประมาณในการรับ คือ มหิจฉะ. ดังที่ตรัสหมายถึงบุคคลนั้นไว้ว่า –

‘‘Idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi (vibha. 851).

“บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศรัทธาอยู่ ก็ปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธา’ เป็นผู้มีศีลอยู่ ก็ปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีล’” เป็นต้น (วิภงฺ. 851).

Duttappiyatāya hissa vijātamātāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้เลี้ยงยาก แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่สามารถจะเอาใจของเขาได้. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า –

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭehi paccaye dentu, tayopete atappiyā’’ti.

“กองไฟ มหาสมุทร และบุคคลผู้มักมาก, แม้บุคคลจะให้ปัจจัยแก่สิ่งทั้งสามนั้นด้วยเกวียนทั้งหลาย สิ่งทั้งสามนั้นก็ยังเป็นผู้ไม่รู้จักอิ่ม”

Ete [Pg.207] pana atricchatādayo dose ārakā parivajjetvā santaguṇanigūhanādhippāyo paṭiggahaṇe ca mattaññū appiccho. So attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā samāno ‘‘paññavāti maṃ jano jānātū’’ti na icchati.

ส่วนผู้มีความปรารถนาน้อย (อัปปิจฉะ) นี้ เป็นผู้เว้นห่างไกลจากโทษ มีความปรารถนาเกินพอดีเป็นต้น มีความประสงค์จะปกปิดคุณที่มีอยู่ และเป็นผู้รู้ประมาณในการรับ. บุคคลนั้น แม้เป็นผู้มีศรัทธา ก็ไม่ปรารถนาว่า “ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศรัทธา” เพราะมีความประสงค์จะปกปิดคุณแม้ที่มีอยู่ในตน, แม้เป็นผู้มีศีล, เป็นพหูสูต, เป็นผู้สงัด, เป็นผู้ปรารภความเพียร, เป็นผู้มีสติตั้งมั่น, เป็นผู้มีจิตตั้งมั่น, เป็นผู้มีปัญญา ก็ไม่ปรารถนาว่า “ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีปัญญา”.

Svāyaṃ paccayappiccho dhutaṅgappiccho pariyattiappiccho adhigamappicchoti catubbidho. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayadāyakaṃ deyyadhammaṃ attano thāmañca oloketvā sacepi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammo ce appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammopi ce bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhāti. Evarūpo hi bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Dhutaṅgasamādānassa pana attani atthibhāvaṃ na jānāpetukāmo dhutaṅgappiccho. Yo attano bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho. Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sabrahmacārīnampi attano sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho. Evametesaṃ appicchānaṃ yā appicchatā, tassā saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena, tappaṭipakkhassa atricchādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā appicchakathā.

ความปรารถนาน้อยนั้นมี ๔ ประเภท คือ ปรารถนาน้อยในปัจจัย ปรารถนาน้อยในธุดงค์ ปรารถนาน้อยในปริยัติ ปรารถนาน้อยในอธิคม. ใน ๔ ประเภทนั้น ผู้ปรารถนาน้อยในปัจจัย ๔ พิจารณาทายกผู้ให้ปัจจัย เทยยธรรม และกำลังของตนแล้ว, หากว่าเทยยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะให้น้อย ก็รับแต่น้อยตามความประสงค์ของทายก. หากเทยยธรรมมีน้อย แต่ทายกประสงค์จะให้มาก ก็รับแต่น้อยตามเทยยธรรม. หากเทยยธรรมก็มีมาก ทายกก็ประสงค์จะให้มาก ก็รู้กำลังของตนแล้วรับแต่พอประมาณ. ภิกษุผู้เป็นเช่นนี้ ย่อมทำลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมยังจิตของทายกทั้งหลายให้เลื่อมใส. ส่วนผู้ไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่าตนสมาทานธุดงค์ ชื่อว่าผู้ปรารถนาน้อยในธุดงค์. ผู้ใดไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ความเป็นพหูสูตของตน ผู้นี้ชื่อว่าผู้ปรารถนาน้อยในปริยัติ. ส่วนผู้ใดเป็นพระโสดาบันเป็นต้นแล้ว ไม่ปรารถนาจะให้แม้เพื่อนพรหมจารีรู้ความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นของตน ผู้นี้ชื่อว่าผู้ปรารถนาน้อยในอธิคม. กถาที่เกิดขึ้นโดยประกาศอานิสงส์มีประการต่างๆ ของความปรารถนาน้อยนั้น พร้อมทั้งวิธีมีการแสดงให้เห็นเป็นต้น และโดยประกาศโทษของความประพฤติตามความปรารถนาอันมีความปรารถนาเกินพอดีเป็นต้นซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความปรารถนาน้อยนั้น อย่างนี้ ชื่อว่า อัปปิจฉกถา.

Santuṭṭhikathāti ettha santuṭṭhīti sakena attanā laddhena tuṭṭhi santuṭṭhi. Atha vā visamaṃ paccayicchaṃ pahāya samaṃ tuṭṭhi, santuṭṭhi. Santena vā vijjamānena tuṭṭhi santuṭṭhi. Vuttañcetaṃ –

ในคำว่า สันตุฏฐิกถา นี้ คำว่า สันตุฏฐิ คือ ความยินดีด้วยของที่ตนได้มา. อีกอย่างหนึ่ง ความยินดีสม่ำเสมอโดยละความปรารถนาปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอเสีย ชื่อว่า สันตุฏฐิ. หรือว่า ความยินดีด้วยของที่มีอยู่ ชื่อว่า สันตุฏฐิ. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Atītaṃ nānusocanto, nappajappamanāgataṃ;

Paccuppannena yāpento, santuṭṭhoti pavuccatī’’ti.

“ผู้ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่เพ้อฝันถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยสิ่งที่เป็นปัจจุบัน ท่านเรียกว่า ผู้สันโดษ” ดังนี้.

Sammā vā ñāyena bhagavatā anuññātavidhinā paccayehi tuṭṭhi santuṭṭhi. Atthato itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Kathaṃ[Pg.208]? Cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho, evaṃ piṇḍapātādīsu.

หรือว่า ความยินดีในปัจจัยทั้งหลายโดยชอบ โดยนัย คือโดยวิธีที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ ชื่อว่า สันตุฏฐิ. โดยอรรถะ ได้แก่ ความสันโดษในปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง, ความสันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง. อย่างไร? ในจีวรมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ, ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน.

Tatrāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garuṃ cīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ dubbalānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ vā hotū’’ti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭādito nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā tesaṃ vā purāṇacīvarāni gahetvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

ในประเภทเหล่านั้น มีคำพรรณนาจำแนกดังนี้ – ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้จีวรดีหรือไม่ดี ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ, นี้เป็นยถาลาภสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น. อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีกำลังน้อยโดยปกติ หรือถูกพยาธิและความชราครอบงำ ห่มจีวรหนักย่อมลำบาก, เธอนำจีวรนั้นไปแลกเปลี่ยนกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรเบา ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน, นี้เป็นยถาพลสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น. ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่ง มีจีวรทำด้วยไหมเป็นต้นแล้ว คิดว่า “จีวรนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนาน, จีวรนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นพหูสูต, จีวรนี้จงมีแก่ท่านผู้ป่วยไข้ ผู้มีกำลังน้อย หรือผู้มีลาภน้อยเถิด” ดังนี้แล้ว ถวายจีวรนั้นแก่ท่านเหล่านั้น ตนเองเก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะเป็นต้นมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ หรือรับเอาจีวรเก่าของท่านเหล่านั้นมานุ่งห่ม ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน, นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto cirapabbajitādīnaṃ anurūpo’’ti cīvaraṃ viya tesaṃ datvā, tesaṃ vā santakaṃ gahetvā, attanā piṇḍāya caritvā, missakāhāraṃ vā paribhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้บิณฑบาตเศร้าหมองหรือประณีต ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้น ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ, นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น. อนึ่ง ภิกษุอาพาธ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมอง หรือไม่ถูกกับธาตุ หรือไม่ถูกกับโรคแล้ว ย่อมถึงความเจ็บป่วยด้วยโรคอย่างรุนแรง, เธอมอบบิณฑบาตนั้นให้แก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันโภชนะที่สบายจากมือของภิกษุนั้น ทำสมณธรรมอยู่ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน, นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น. ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ได้บิณฑบาตอันประณีตแล้ว คิดว่า “บิณฑบาตนี้สมควรแก่ท่านผู้บวชนานเป็นต้น” ดังนี้แล้ว จึงถวายบิณฑบาตนั้นแก่ท่านเหล่านั้นเหมือนจีวร หรือรับเอาของที่เป็นของท่านเหล่านั้นมา ตนเองเที่ยวบิณฑบาต หรือฉันอาหารที่ปนเปกัน ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน, นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น.

Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti manāpaṃ vā amanāpaṃ vā antamaso tiṇakuṭikāpi tiṇasanthārakampi, so teneva santussati, puna aññaṃ sundarataraṃ vā pāpuṇāti, taṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti dubbalo vā, so byādhiviruddhaṃ vā pakativiruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa [Pg.209] senāsane yathābalasantoso. Aparo sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘paṇītasenāsanaṃ pamādaṭṭhāna’’nti, mahāpuññatāya vā leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

ในศาสนานี้ ภิกษุได้เสนาสนะที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม แม้ที่สุดกระท่อมมุงหญ้าหรือเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า เธอก็ย่อมสันโดษด้วยเสนาสนะนั้นเท่านั้น แม้ได้เสนาสนะอื่นที่ดีกว่าอีก ก็ไม่รับเอา นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธหรือมีกำลังน้อย ได้เสนาสนะที่ไม่เหมาะกับโรคหรือไม่เหมาะกับสภาพร่างกาย ซึ่งเมื่ออยู่แล้วไม่ผาสุก เธอถวายเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วไปอยู่ในเสนาสนะที่สบายอันเป็นของภิกษุนั้น บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้ได้เสนาสนะที่ดี ก็ไม่รับ ด้วยคิดว่า ‘เสนาสนะอันประณีตเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท’ หรือเพราะเป็นผู้มีบุญมาก จึงได้เสนาสนะอันประณีตมีถ้ำ มณฑป และกุฎาคารเป็นต้น เธอมอบเสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชมานานเป็นต้น เหมือนมอบจีวรเป็นต้น แล้วพักอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā, tassa hatthato telaṃ gahetvā, bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ, ekasmiṃ catumadhuraṃ ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitaṃ, pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vacanamanussaranto catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

ในศาสนานี้ ภิกษุได้เภสัชที่เศร้าหมองหรือประณีต เธอก็ย่อมยินดีด้วยเภสัชนั้นเท่านั้น ไม่ปรารถนาเภสัชอื่น แม้ได้อยู่ก็ไม่รับเอา นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อย เธอถวายน้ำอ้อยนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วรับน้ำมันจากมือของภิกษุนั้นมาทำเป็นยา บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก ได้เภสัชอันประณีตมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นเป็นอันมาก เธอมอบเภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชมานานเป็นต้น เหมือนมอบจีวรเป็นต้น แล้วทำยาด้วยเภสัชอย่างใดอย่างหนึ่งที่ภิกษุเหล่านั้นนำมาให้ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้ใส่ยาดองมะขามป้อมด้วยน้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง ใส่จตุมธุรไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า ‘ขอท่านจงรับเอาตามที่ปรารถนาเถิด ขอรับ’ หากโรคของเธอจะระงับได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น เธอก็ระลึกถึงพระดำรัสว่า ‘ยาดองมะขามป้อมด้วยน้ำมูตร อันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญไว้ บรรพชาอาศัยปูติมุตตเภสัช เธอพึงทำความอุตสาหะในเภสัชนั้นตลอดชีวิต’ (มหาวรรค ๑๒๘) ดังนี้แล้ว ปฏิเสธจตุมธุร ทำยาด้วยยาดองมะขามป้อมด้วยน้ำมูตร ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษอย่างยิ่ง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

So evaṃpabhedo sabbopi santoso santuṭṭhīti pavuccati. Tena vuttaṃ ‘‘atthato itarītarapaccayasantoso’’ti. Itarītarasantuṭṭhiyā saddhiṃ sandassanādividhinā ānisaṃsavibhāvanavasena, tappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchāpakatattassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā santuṭṭhikathā. Ito parāsupi kathāsu eseva nayo, visesamattameva vakkhāma.

สันโดษทั้งหมดที่มีประเภทดังกล่าวมานี้ เรียกว่า สันตุฏฐิ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า ‘โดยอรรถ ได้แก่ ความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้’ กถาที่ดำเนินไปโดยแสดงอานิสงส์ด้วยวิธีมีการชี้แจงเป็นต้น พร้อมด้วยความสันโดษตามมีตามได้ และโดยแสดงโทษของความปรารถนาเกินพอดีอันมีประเภทคือความมักมากเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษนั้น ชื่อว่า สันตุฏฐิกถา ในกถาทั้งหลายที่เหลือจากนี้ไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน เราจักกล่าวแต่ข้อแตกต่างเท่านั้น

Pavivekakathāti ettha kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti tayo vivekā. Tesu eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko [Pg.210] paṭikkamati, eko abhikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti evaṃ sabbiriyāpathesu sabbakiccesu gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivittavāso kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttañhetaṃ –

ในคำว่า ปวิเวกกถา นั้น มีวิเวก ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวก ๓ อย่างนั้น การอยู่สงัดโดยละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะในอิริยาบถทั้งปวงและในกิจทั้งปวง คือ ไปผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว เดินไปข้างหน้าผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เที่ยวไปผู้เดียว อยู่ผู้เดียว อย่างนี้ ชื่อว่า กายวิเวก ส่วนสมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิตตวิเวก พระนิพพาน ชื่อว่า อุปธิวิเวก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57).

‘กายวิเวกมีแก่ท่านผู้มีกายสงัดแล้ว ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวกมีแก่ท่านผู้มีจิตบริสุทธิ์ ถึงความผ่องใสอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร’ (มหานิ. ๕๗)

Vivekoyeva paviveko, pavivekappaṭisaṃyuttā kathā pavivekakathā.

วิเวกนั่นเอง คือ ปวิเวก, กถาที่ประกอบด้วยปวิเวก ชื่อว่า ปวิเวกกถา

Asaṃsaggakathāti ettha savanasaṃsaggo dassanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo sambhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti pañca saṃsaggā. Tesu idhekacco bhikkhu suṇāti ‘‘asukasmiṃ gāme vā nigame vā itthī abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, so taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇasavanena uppannakilesasanthavo savanasaṃsaggo nāma. Na heva kho bhikkhu suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, so taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇadassanena uppannakilesasanthavo dassanasaṃsaggo nāma. Disvā pana aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppanno kilesasanthavo samullapanasaṃsaggo nāma. Sahajagghanādīnipi eteneva saṅgaṇhāti. Attano pana santakaṃ yaṃkiñci mātugāmassa datvā vā adatvā vā tena dinnassa vanabhaṅgiyādino paribhogavasena uppannakilesasanthavo sambhogasaṃsaggo nāma. Mātugāmassa hatthaggāhādivasena uppannakilesasanthavo kāyasaṃsaggo nāma. Yopi cesa –

ในคำว่า อสังสัคคกถา นั้น มีสังสัคคะ ๕ อย่าง คือ สวนสังสัคคะ ทัสสนสังสัคคะ สมุลลปนสังสัคคะ สัมโภคสังสัคคะ และกายสังสัคคะ ในสังสัคคะ ๕ อย่างนั้น ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ได้ฟังว่า ‘ในบ้านหรือนิคมโน้น มีสตรีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณดียิ่ง’ เธอได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ท้อแท้ ระทดท้อ ไม่สามารถจะประพฤติพรหมจรรย์ต่อไปได้ บอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ความสืบต่อแห่งกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการฟังอารมณ์ที่ไม่เป็นที่สบายเช่นนี้ ชื่อว่า สวนสังสัคคะ ภิกษุไม่ได้ฟังเลย แต่เห็นเองซึ่งสตรีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณดียิ่ง เธอเห็นดังนั้นแล้ว ก็ท้อแท้ ระทดท้อ ไม่สามารถจะประพฤติพรหมจรรย์ต่อไปได้ บอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ความสืบต่อแห่งกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการเห็นอารมณ์ที่ไม่เป็นที่สบายเช่นนี้ ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ส่วนความสืบต่อแห่งกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการพูดจาปราศรัยกันและกันหลังจากได้เห็นแล้ว ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ แม้การหัวเราะร่วมกันเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยข้อนี้ ส่วนความสืบต่อแห่งกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการบริโภคของที่มาตุคามนั้นให้แล้ว มีของป่าเป็นต้น โดยตนจะให้หรือไม่ให้ของอะไรๆ ที่เป็นของตนแก่มาตุคามก็ตาม ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ความสืบต่อแห่งกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะการจับมือเป็นต้นของมาตุคาม ชื่อว่า กายสังสัคคะ และสังสัคคะแม้นี้ใด –

‘‘Gihīhi saṃsaṭṭho viharati ananulomikena saṃsaggena sahasokī sahanandī sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito[Pg.211], uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā uyyogaṃ āpajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.3; mahāni. 164) –

“ย่อมอยู่คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์ ด้วยการคลุกคลีอันไม่สมควร มีความโศกและความยินดีร่วมกัน เมื่อเขาดีใจก็ดีใจด้วย เมื่อเขาเสียใจก็เสียใจด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ขวนขวายทำด้วยตนเอง” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 3.3; มหานิเทส 164) –

Evaṃ vutto ananulomiko gihisaṃsaggo, yo ca sabrahmacārīhipi kilesuppattihetubhūto saṃsaggo, taṃ sabbaṃ pahāya yvāyaṃ saṃsāre thirataraṃ saṃvegaṃ, saṅkhāresu tibbaṃ bhayasaññaṃ, sarīre paṭikūlasaññaṃ, sabbākusalesu jigucchāpubbaṅgamaṃ hirottappaṃ, sabbakiriyāsu satisampajaññanti sabbaṃ paccupaṭṭhapetvā kamaladale jalabindu viya sabbattha alaggabhāvo, ayaṃ sabbasaṃsaggappaṭipakkhatāya asaṃsaggo. Tappaṭisaṃyuttā kathā asaṃsaggakathā.

การคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร ตรัสไว้ดังนี้ และการคลุกคลีใดที่เป็นเหตุแห่งการเกิดกิเลสแม้กับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย, ละการคลุกคลีทั้งหมดนั้นแล้ว ความเป็นผู้ไม่ติดข้องในที่ทั้งปวง ดุจหยาดน้ำบนใบบัว โดยตั้งมั่นไว้ซึ่งความสังเวชอย่างมั่นคงในสงสาร, ความสำคัญว่าเป็นภัยอย่างแรงกล้าในสังขารทั้งหลาย, ความสำคัญว่าเป็นของปฏิกูลในร่างกาย, หิริโอตตัปปะอันมีความรังเกียจในอกุศลธรรมทั้งปวงเป็นเบื้องหน้า, สติสัมปชัญญะในทุกอิริยาบถ, ความเป็นผู้ไม่ติดข้องนี้ ชื่อว่า อสังสัคคะ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อการคลุกคลีทั้งปวง. ถ้อยคำที่ประกอบด้วยอสังสัคคะนั้น ชื่อว่า อสังสัคคกถา.

Vīriyārambhakathāti ettha vīrassa bhāvo, kammanti vā vīriyaṃ, vidhinā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, vīriyañca taṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ārambhanaṃ vīriyārambho. Svāyaṃ kāyiko cetasiko cāti duvidho, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu cāti tividho; sammappadhānavasena catubbidho. So sabbopi yo bhikkhu gamane uppannaṃ kilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti; ṭhāne uppannaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, tattha tattheva ajapadena daṇḍena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya, tikhiṇena asinā amittaṃ gīvāya paharanto viya ca sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā vīriyabalena niggaṇhāti, tassevaṃ āraddhavīriyassa vasena veditabbo. Tappaṭisaṃyuttā kathā vīriyārambhakathā.

ในคำว่า วีริยารัมภกถา นั้น ความเป็นผู้กล้า หรือกรรม ชื่อว่า วิริยะ, หรือธรรมอันบุคคลพึงให้เป็นไปโดยวิธี ชื่อว่า วิริยะ, การปรารภความเพียรนั้นเพื่อละอกุศลธรรมทั้งหลาย เพื่อให้ถึงพร้อมด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า วิริยารัมภะ. วิริยารัมภะนั้นมี 2 อย่าง คือ ทางกายและทางใจ, มี 3 อย่าง คือ อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ และปรักกมธาตุ; มี 4 อย่าง โดยนัยแห่งสัมมัปปธาน. ภิกษุใด ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงอิริยาบถยืน; ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืนไปถึงอิริยาบถนั่ง, ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะนั่งไปถึงอิริยาบถนอน, ข่มกิเลสไว้ด้วยกำลังแห่งความเพียรในที่นั้นๆ นั่นเอง ไม่ให้ผงกหัวขึ้นได้ เหมือนคนจับงูเห่าโดยกดไว้ด้วยไม้เท้าง่าม หรือเหมือนคนฟันคอศัตรูด้วยดาบคม, พึงทราบความเพียรทั้งหมดนั้นโดยนัยแห่งภิกษุผู้ปรารภความเพียรแล้วอย่างนี้. ถ้อยคำที่ประกอบด้วยวิริยารัมภะนั้น ชื่อว่า วิริยารัมภกถา.

Sīlakathādīsu duvidhaṃ sīlaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tattha lokiyaṃ pātimokkhasaṃvarādi catupārisuddhisīlaṃ, lokuttaraṃ maggasīlaṃ phalasīlañca. Tathā vipassanāya pādakabhūtā saha upacārena aṭṭha samāpattiyo lokiyo samādhi, maggasampayutto panettha lokuttaro samādhi nāma. Tathā paññāpi lokiyā sutamayā cintāmayā jhānasampayuttā vipassanāñāṇañca. Visesato panettha vipassanāpaññā gahetabbā, lokuttarā maggapaññā phalapaññā ca. Vimuttīpi ariyaphalavimutti nibbānañca. Apare pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedavimuttīnampi vasenettha atthaṃ vaṇṇenti. Vimuttiñāṇadassanampi ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Iti imesaṃ sīlādīnaṃ [Pg.212] saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena ceva tappaṭipakkhānaṃ dussīlyādīnaṃ ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā, tappaṭisaṃyuttā kathā vā sīlādikathā nāma.

ในสีลกถาเป็นต้นนั้น ศีลมี 2 อย่าง คือ โลกิยศีลและโลกุตตรศีล. ในสองอย่างนั้น จตุปาริสุทธิศีลมีปาฏิโมกขสังวรเป็นต้น เป็นโลกิยศีล, มรรคศีลและผลศีล เป็นโลกุตตรศีล. สมาธิก็เช่นกัน สมาบัติ 8 พร้อมด้วยอุปจารสมาธิ อันเป็นบาทของวิปัสสนา เป็นโลกิยสมาธิ, สมาธิที่สัมปยุตด้วยมรรคในที่นี้ ชื่อว่า โลกุตตรสมาธิ. ปัญญาก็เช่นกัน สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา ฌานสัมปยุตตปัญญา และวิปัสสนาญาณ เป็นโลกิยปัญญา. โดยเฉพาะในที่นี้ พึงถือเอาวิปัสสนาปัญญา, มรรคปัญญาและผลปัญญา เป็นโลกุตตรปัญญา. วิมุตติก็ได้แก่ อริยผลวิมุตติและนิพพาน. ส่วนอาจารย์พวกอื่น ย่อมพรรณนาความในที่นี้โดยนัยแห่งตทังควิมุตติ วิกขัมภนวิมุตติ และสมุจเฉทวิมุตติด้วย. วิมุตติญาณทัสสนะก็ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ 19 อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ ถ้อยคำที่ดำเนินไปโดยการจำแนกอานิสงส์มีประการต่างๆ ของศีลเป็นต้นเหล่านี้ พร้อมทั้งวิธีมีการแสดงให้เห็นเป็นต้น และโดยการจำแนกโทษของธรรมที่เป็นข้าศึก มีทุศีลเป็นต้น หรือถ้อยคำที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนั้นๆ ชื่อว่า สีลาทิกถา.

Ettha ca ‘‘attanā ca appiccho hoti, appicchakathañca paresaṃ kattā’’ti (ma. ni. 1.252; a. ni. 10.70) ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti (saṃ. ni. 2.144; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) ca ādivacanato sayañca appicchatādiguṇasamannāgatena paresampi tadatthāya hitajjhāsayena pavattetabbā tathārūpī kathā, yā idha abhisallekhikādibhāvena visesetvā vuttā appicchakathādīti veditabbā. Kārakasseva hi kathā visesato adhippetatthasādhinī. Tathā hi vakkhati ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ…pe. … akasiralābhī’’ti.

และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ถ้อยคำเช่นนั้น อันบุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีความมักน้อยเป็นต้นด้วยตนเอง และมีความประสงค์เกื้อกูลเพื่อประโยชน์นั้นแก่ผู้อื่น พึงกล่าว, ถ้อยคำที่กล่าวไว้โดยพิเศษในที่นี้ว่าเป็นไปเพื่อความขัดเกลาเป็นต้น คือ อัปปิจฉกถาเป็นต้น, ทั้งนี้จากพระดำรัสเป็นต้นว่า “ตนเองเป็นผู้มักน้อย และกล่าวถ้อยคำเรื่องความมักน้อยแก่ผู้อื่น” (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ 1.252; อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต 10.70) และ “เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และกล่าวสรรเสริญความสันโดษในจีวรตามมีตามได้” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 2.144; จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสุตตนิทเทส 128). จริงอยู่ ถ้อยคำของผู้ทำเองนั่นแหละ ย่อมสำเร็จประโยชน์ที่ประสงค์ได้โดยพิเศษ. ดังที่จะตรัสต่อไปว่า “เมฆิยะ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรพึงหวังได้... (ละ)... ย่อมได้โดยไม่ลำบาก” ดังนี้.

Evarūpāyāti īdisāya, yathāvuttāya. Nikāmalābhīti yathicchitalābhī yathārucilābhī, sabbakālaṃ imā kathā sotuṃ vicāretuñca yathāsukhaṃ labhanto. Akicchalābhīti niddukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

บทว่า เอวรูปาย ความว่า เช่นนี้ คือดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า นิกามลาภี ความว่า เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ได้ตามความพอใจ คือ ได้ฟังและพิจารณาถ้อยคำเหล่านี้ได้ตามสบายในกาลทุกเมื่อ. บทว่า อกิจฉลาภี ความว่า เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก. บทว่า อกสิรลาภี ความว่า เป็นผู้ได้โดยไพบูลย์.

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāyāti akosallasambhūtaṭṭhena akusalānaṃ pāpadhammānaṃ pajahanatthāya. Kusalānaṃ dhammānanti kucchitānaṃ salanādiatthena anavajjaṭṭhena ca kusalānaṃ sahavipassanānaṃ maggaphaladhammānaṃ. Upasampadāyāti sampādanāya, attano santāne uppādanāya. Thāmavāti ussoḷhisaṅkhātena vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo asithilavīriyo. Anikkhittadhuroti anorohitadhuro anosakkitavīriyo.

บทว่า อารัทธวิริโย ความว่า เป็นผู้มีความเพียรปรารภแล้ว. บทว่า อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ความว่า เพื่อละบาปธรรมทั้งหลายอันเป็นอกุศล เพราะเกิดจากความไม่ฉลาด. บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นกุศล คือ มรรคผลธรรมพร้อมทั้งวิปัสสนา ซึ่งเป็นกุศลเพราะไม่มีโทษ และเพราะกำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจเป็นต้น. บทว่า อุปสมฺปทาย ความว่า เพื่อให้ถึงพร้อม เพื่อให้เกิดขึ้นในสันดานของตน. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือความเพียรอันเรียกว่าความบากบั่น. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า มีความบากบั่นมั่นคง มีความเพียรไม่ย่อหย่อน. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า เป็นผู้ไม่ปลงธุระ เป็นผู้มีความเพียรไม่ถดถอย.

Paññavāti vipassanāpaññāya paññavā. Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyā. Ariyāyāti vikkhambhanavasena kilesehi ārakā dūre ṭhitāya niddosāya. Nibbedhikāyāti nibbedhabhāgiyāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti vaṭṭadukkhassa khepanato ‘‘dukkhakkhayo’’ti laddhanāmaṃ ariyamaggaṃ sammā hetunā ñāyena gacchantiyā.

บทว่า ปญฺญวา ความว่า เป็นผู้มีปัญญาคือวิปัสสนาปัญญา. บทว่า อุทยตฺถคามินิยา ความว่า (ปัญญา) ที่หยั่งรู้ความเกิดและความดับแห่งขันธ์ 5. บทว่า อริยาย ความว่า (ปัญญา) ที่ปราศจากโทษ ตั้งอยู่ไกลจากกิเลสโดยการข่มไว้. บทว่า นิพฺเพธิกาย ความว่า (ปัญญา) อันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด. บทว่า สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา ความว่า (ปัญญา) ที่ดำเนินไปสู่อริยมรรค อันได้ชื่อว่า “ความสิ้นทุกข์” เพราะสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์ โดยชอบ คือโดยเหตุและโดยนัย.

Imesu ca pana pañcasu dhammesu sīlaṃ vīriyaṃ paññā ca yogino ajjhattikaṃ aṅgaṃ, itaradvayaṃ bāhiraṃ aṅgaṃ. Tathāpi kalyāṇamittasannissayeneva sesaṃ [Pg.213] catubbidhaṃ ijjhati, kalyāṇamittassevettha bahūpakārataṃ dassento satthā ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkha’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍheti. Tattha pāṭikaṅkhanti ekaṃsena icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho. Yanti kiriyāparāmasanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sīlavā bhavissatī’’ti ettha yadetaṃ kalyāṇamittassa bhikkhuno sīlavantatāya bhavanaṃ sīlasampannattaṃ, tassa bhikkhuno sīlasampannattā etaṃ tassa pāṭikaṅkhaṃ, avassaṃbhāvī ekaṃseneva tassa tattha niyojanatoti adhippāyo. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissatītiādīsupi eseva nayo.

ก็ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ศีล วิริยะ และปัญญา เป็นองค์ภายในของโยคี, ธรรม ๒ ประการที่เหลือเป็นองค์ภายนอก. ถึงอย่างนั้น ธรรมที่เหลือ ๔ ประการ ย่อมสำเร็จได้ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตรเท่านั้น, พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากของกัลยาณมิตรในธรรม ๕ ประการนี้ จึงทรงขยายเทศนาด้วยคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนเมฆิยะ ข้อนี้เป็นสิ่งที่ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรพึงหวังได้". ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาฏิกังขัง คือ พึงปรารถนาโดยส่วนเดียว อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ต้องมีอย่างแน่นอน. บทว่า ยัง เป็นการปรารภถึงกิริยา. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ในคำว่า "จักเป็นผู้มีศีล" นี้ ความเป็นผู้มีศีล คือความถึงพร้อมด้วยศีลของภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรนั้นใด, เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของภิกษุนั้น ข้อนั้นจึงเป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นพึงหวังได้, อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ต้องมีอย่างแน่นอน เพราะการประกอบภิกษุนั้นในศีลนั้นโดยส่วนเดียว. แม้ในบทเป็นต้นว่า "จักเป็นผู้สำรวมในปาฏิโมกขสังวรอยู่" ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Evaṃ bhagavā sadevake loke uttamakalyāṇamittasaṅkhātassa attano vacanaṃ anādiyitvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā tādisaṃ vippakāraṃ pattassa āyasmato meghiyassa kalyāṇamittatādinā sakalaṃ sāsanasampattiṃ dassetvā, idānissa tattha ādarajātassa pubbe yehi kāmavitakkādīhi upaddutattā kammaṭṭhānaṃ na sampajji, tassa tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtattā ca bhāvanānayaṃ pakāsetvā, tato paraṃ arahattassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto, ‘‘tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā’’tiādimāha. Tattha tenāti evaṃ kalyāṇamittasannissayena yathāvuttasīlādiguṇasamannāgatena. Tenevāha ‘‘imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāyā’’ti. Uttarīti āraddhataruṇavipassanassa rāgādiparissayā ce uppajjeyyuṃ, tesaṃ visodhanatthaṃ tato uddhaṃ cattāro dhammā bhāvetabbā uppādetabbā vaḍḍhetabbā ca.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงสมบัติแห่งพระศาสนาทั้งสิ้น ด้วยความเป็นกัลยาณมิตรเป็นต้น แก่ท่านพระเมฆิยะ ผู้ไม่ทรงถือเอาพระดำรัสของพระองค์ ผู้ได้ชื่อว่าเป็นกัลยาณมิตรผู้สูงสุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก เข้าไปสู่ป่าละเมาะนั้นแล้วถึงความวิปการเช่นนั้น อย่างนี้แล้ว, บัดนี้ เมื่อท่านพระเมฆิยะนั้นเกิดความเอื้อเฟื้อในข้อนั้นแล้ว ในกาลก่อน กรรมฐานไม่สำเร็จแก่ท่าน เพราะความเป็นผู้ถูกกามวิตกเป็นต้นเบียดเบียน จึงทรงประกาศนัยแห่งภาวนา เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อวิตกเหล่านั้น, ต่อจากนั้น เมื่อจะตรัสบอกกรรมฐานแห่งพระอรหัต จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนเมฆิยะ ก็ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล้ว พึงเจริญธรรม ๔ ประการให้ยิ่งขึ้นไป". ในบทเหล่านั้น บทว่า เตนะ คือ (ภิกษุ) ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว ด้วยการอาศัยกัลยาณมิตรอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการเหล่านี้". บทว่า อุตฺตริ คือ หากปริสสัยมีราคะเป็นต้นพึงเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารภวิปัสสนาอันอ่อน, เพื่อชำระปริสสัยเหล่านั้น ธรรม ๔ ประการพึงเจริญ คือพึงให้เกิดขึ้นและพึงให้งอกงามยิ่งขึ้นไปกว่านั้น.

Asubhāti ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu yathārahaṃ yattha katthaci asubhabhāvanā. Rāgassa pahānāyāti kāmarāgassa pajahanatthāya. Ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikhette sāliyo lāyati, athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā, yaṭṭhiṃ ādāya, teneva maggena gāvo nīharitvā, vatiṃ pākatikaṃ katvā, puna asitaṃ gahetvā sāliyo lāyi. Tattha sālikhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro[Pg.214], vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ āgamma rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā, yaṭṭhiṃ ādāya, paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā, vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā, puna ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā, puna vipassanāya kammakaraṇakāloti idamettha upamāsaṃsandanaṃ. Evaṃbhūtaṃ bhāvanāvidhiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.

บทว่า อสุภา คือ อสุภภาวนาในอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่างใดอย่างหนึ่ง ตามสมควร. บทว่า ราคสฺส ปหานาย คือ เพื่อละกามราคะ. เนื้อความนี้พึงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยคนเกี่ยวข้าวสาลี คือ บุรุษคนหนึ่งถือเคียวแล้วเกี่ยวข้าวสาลีในนาข้าวสาลีตั้งแต่หัวคันนา, ครั้งนั้น โคทั้งหลายพังคันนาของเขาแล้วเข้าไป. เขาจึงวางเคียว ถือไม้เท้า ต้อนโคออกไปทางที่เข้ามานั้นเอง แล้วทำคันนาให้เป็นปกติ, กลับมาถือเคียวเกี่ยวข้าวสาลีต่อไป. ในอุปมานั้น พึงเห็นพระพุทธศาสนาเหมือนนาข้าวสาลี, พระโยคาวจรเหมือนคนเกี่ยวข้าวสาลี, ปัญญาเหมือนเคียว, เวลาที่ทำกิจแห่งวิปัสสนาเหมือนเวลาเกี่ยวข้าว, อสุภกรรมฐานเหมือนไม้เท้า, สังวรเหมือนคันนา, การเกิดขึ้นแห่งราคะโดยอาศัยความประมาท ไม่พิจารณาโดยพลัน เหมือนการที่โคทั้งหลายพังคันนาแล้วเข้าไป, การข่มราคะด้วยอสุภกรรมฐานแล้วทำกิจแห่งวิปัสสนาต่อไป เหมือนการวางเคียว ถือไม้เท้า ต้อนโคออกไปทางที่เข้ามานั่นเอง แล้วทำคันนาให้เป็นปกติ กลับมาเกี่ยวข้าวสาลีต่อจากที่ที่หยุดไว้, นี้เป็นการเทียบเคียงอุปมาในเรื่องนี้. ท่านกล่าวคำว่า "พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ" หมายถึงวิธีเจริญภาวนาเช่นนี้.

Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannakopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa navavidhassa mānassa samucchedanatthāya. Aniccasaññinoti hutvā abhāvato udayabbayavantato pabhaṅguto tāvakālikato niccappaṭipakkhato ca ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 277; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 56) pavattaaniccānupassanāvasena aniccasaññino. Anattasaññā saṇṭhātīti asārakato avasavattanato parato rittato tucchato suññato ca ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 56) evaṃ pavattā anattānupassanāsaṅkhātā anattasaññā citte saṇṭhahati, atidaḷhaṃ patiṭṭhāti. Aniccalakkhaṇe hi diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Tīsu hi lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino hi, meghiya, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Anattalakkhaṇe diṭṭhe asmīti uppajjanakamāno suppajahova hotīti āha – ‘‘anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme imasmiṃyeva attabhāve apaccayaparinibbānaṃ pāpuṇāti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana asubhādibhāvanānayo visuddhimagge (visuddhi. 1.102) vuttanayena gahetabbo.

บทว่า เมตฺตา คือ เมตตากรรมฐาน. บทว่า พฺยาปาทสฺส ปหานาย คือ เพื่อละความโกรธที่เกิดขึ้นแล้ว โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า อานาปานสฺสติ คือ อานาปานสติมีวัตถุ ๑๖. บทว่า วิตกฺกุปจฺเฉทาย คือ เพื่อตัดวิตกทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาตาย คือ เพื่อถอนขึ้นด้วยดีซึ่งมานะ ๙ อย่างอันทำให้เกิดความคิดว่า "เรามีอยู่". บทว่า อนิจฺจสญฺญิโน คือ ผู้มีอนิจจสัญญา ด้วยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนาที่ดำเนินไปว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" เพราะมีความเป็นแล้วกลับไม่มี, เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป, เพราะมีความแตกสลาย, เพราะเป็นของชั่วคราว, และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเที่ยง. บทว่า อนตฺตสญฺญา สณฺฐาติ คือ อนัตตสัญญาที่เรียกว่าอนัตตานุปัสสนา ซึ่งดำเนินไปอย่างนี้ว่า "ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา" เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร, เพราะไม่อยู่ในอำนาจ, เพราะเป็นอื่น, เพราะว่างเปล่า, เพราะไร้สาระ, และเพราะสูญ ย่อมตั้งมั่น คือย่อมตั้งอยู่มั่นคงยิ่งในจิต. จริงอยู่ เมื่อเห็นอนิจจลักษณะแล้ว ก็ชื่อว่าเห็นอนัตตลักษณะด้วย. เพราะว่า ในลักษณะ ๓ อย่าง เมื่อเห็นอย่างหนึ่งแล้ว ก็ชื่อว่าเห็นอีก ๒ อย่างที่เหลือด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ดูก่อนเมฆิยะ ก็อนัตตสัญญาย่อมตั้งมั่นแก่ผู้มีอนิจจสัญญา". เมื่อเห็นอนัตตลักษณะแล้ว มานะอันทำให้เกิดความคิดว่า "เรามีอยู่" ย่อมเป็นสิ่งที่ละได้ง่ายโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีอนัตตสัญญา ย่อมถึงการถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะ". บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานํ คือ ย่อมถึงอปัจจยปรินิพพานในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้เอง. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้, ส่วนนัยแห่งการเจริญอสุภะเป็นต้นโดยพิสดาร พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato meghiyassa micchāvitakkacorehi kusalabhaṇḍupacchedasaṅkhātaṃ atthaṃ jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ kāmavitakkādīnaṃ avinodane vinodane ca ādīnavānisaṃsadīpakaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthaṃ viditvā ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือเนื้อความของท่านพระเมฆิยะ ซึ่งมีความเสียหายแห่งกุศลสมบัติ อันโจรคือมิจฉาวิตกกระทำแล้ว. บทว่า Imaṃ udānaṃ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ ที่แสดงโทษในการไม่บรรเทาและอานิสงส์ในการบรรเทากามวิตกเป็นต้น.

Tattha [Pg.215] khuddāti hīnā lāmakā. Vitakkāti kāmavitakkādayo tayo pāpavitakkā. Te hi sabbavitakkehi patikiṭṭhatāya idha khuddāti vuttā ‘‘na ca khuddamācare’’tiādīsu (khu. pā. 9.3; su. ni. 145) viya. Sukhumāti ñātivitakkādayo adhippetā. Ñātivitakko janapadavitakko amarāvitakko parānuddayatāya paṭisaṃyutto vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakkoti ete hi vitakkā kāmavitakkādayo viya dāruṇā na hontīti anoḷārikasabhāvatāya sukhumāti vuttā. Anugatāti cittena anuvattitā. Vitakke hi uppajjamāne cittaṃ tadanugatameva hoti tassa ārammaṇābhiniropanato. ‘‘Anuggatā’’tipi pāḷi, anuuṭṭhitāti attho. Manaso uppilāvāti cetaso uppilāvitattakarā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ขุทฺทา ได้แก่ ต่ำทราม เลวทราม. บทว่า วิตกฺกา ได้แก่ บาปวิตก ๓ อย่าง มีกามวิตกเป็นต้น. เพราะวิตกเหล่านั้นเลวทรามกว่าวิตกทั้งปวง จึงถูกเรียกว่า ขุทฺทา ในที่นี้ เหมือนในคำเป็นต้นว่า ‘ไม่พึงประพฤติสิ่งเล็กน้อย’. บทว่า สุขุมา ประสงค์ถึงญาติวิตกเป็นต้น. คือ ญาติวิตก ชนปทวิตก อมราวิตก วิตกที่ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น วิตกที่ประกอบด้วยลาภสักการะและชื่อเสียง วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ดูหมิ่น วิตกเหล่านี้ไม่ร้ายกาจเหมือนกามวิตกเป็นต้น จึงถูกเรียกว่า สุขุมะ เพราะมีสภาวะไม่หยาบ. บทว่า อนุคตา ได้แก่ อันจิตติดตามไป. เพราะเมื่อวิตกเกิดขึ้น จิตย่อมติดตามวิตกนั้นไป เพราะน้อมไปในอารมณ์นั้น. มีบาลีว่า อนุคฺคตา ก็มี ความว่า เกิดขึ้นตาม. บทว่า มนโส อุปฺปิลาวา ได้แก่ ทำให้ใจฟูขึ้น.

Ete avidvā manaso vitakketi ete kāmavitakkādike manovitakke assādādīnavanissaraṇato ñātatīraṇapahānapariññāhi yathābhūtaṃ ajānanto. Hurā huraṃ dhāvati bhantacittoti appahīnamicchāvitakkattā anavaṭṭhitacitto ‘‘kadāci rūpe, kadāci sadde’’tiādinā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe assādādivasena aparāparaṃ dhāvati paribbhamati. Atha vā hurā huraṃ dhāvati bhantacittoti apariññātavitakkattā tannimittānaṃ avijjātaṇhānaṃ vasena paribbhamanamānaso idhalokato paralokaṃ ādānanikkhepehi aparāparaṃ dhāvati saṃsaratīti attho.

บทว่า เอเต อวิทฺวา มนโส วิตกฺเก ความว่า ไม่รู้มโนวิตกมีกามวิตกเป็นต้นเหล่านี้ตามความเป็นจริง โดยคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออก ด้วยญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. บทว่า หุรา หุรํ ธาวติ ภนฺตจิตฺโต ความว่า เพราะยังละมิจฉาวิตกไม่ได้ จึงมีจิตไม่ตั้งมั่น ย่อมแล่นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า คือท่องเที่ยวไปในอารมณ์นั้นๆ ด้วยอำนาจคุณเป็นต้น โดยนัยเป็นต้นว่า ‘บางครั้งในรูป บางครั้งในเสียง’. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า หุรา หุรํ ธาวติ ภนฺตจิตฺโต ความว่า เพราะไม่กำหนดรู้วิตก จึงมีใจท่องเที่ยวไป ด้วยอำนาจแห่งอวิชชาและตัณหาอันเป็นนิมิตของวิตกนั้น ย่อมแล่นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า คือท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า ด้วยการยึดถือและสละทิ้ง.

Ete ca vidvā manaso vitakketi ete yathāvuttappabhede kāmavitakkādike manovitakke assādādito yathābhūtaṃ jānanto. Ātāpiyoti vīriyavā. Saṃvaratīti pidahati. Satimāti satisampanno. Anuggateti dullabhavasena anuppanne. Idaṃ vuttaṃ hoti – ete vuttappakāre kāmavitakkādike manovitakke cittassa uppilāvitahetutāya manaso uppilāve vidvā vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya sammadeva jānanto, tassa sahāyabhūtānaṃ sammāvāyāmasatīnaṃ atthitāya ātāpiyo satimā te ariyamaggabhāvanāya āyatiṃ uppattirahe anuggate anuppanne eva maggakkhaṇe saṃvarati, ñāṇasaṃvaravasena pidahati, āgamanapathaṃ [Pg.216] pacchindati, evaṃbhūto ca catusaccappabodhena buddho ariyasāvako arahattādhigamena asesaṃ, anavasesaṃ ete kāmavitakkādike pajahāsi samucchindīti. Etthāpi ‘‘anugate’’tipi paṭhanti. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.

บทว่า เอเต จ วิทฺวา มนโส วิตกฺเก ความว่า ส่วนผู้รู้มโนวิตกมีกามวิตกเป็นต้นตามประเภทที่กล่าวแล้ว ตามความเป็นจริง โดยคุณเป็นต้น. บทว่า อาตาปิโย ได้แก่ ผู้มีความเพียร. บทว่า สํวรติ ได้แก่ ย่อมปิดกั้น. บทว่า สติมา ได้แก่ ผู้มีสติสมบูรณ์. บทว่า อนุคฺคเต ได้แก่ อันยังไม่เกิดขึ้น. ความว่าอย่างนี้: อริยสาวกผู้รู้มโนวิตกมีกามวิตกเป็นต้นตามประเภทที่กล่าวแล้ว ซึ่งเป็นเหตุให้จิตฟูขึ้น รู้ดีแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนาปัญญา เป็นผู้มีความเพียร มีสติ เพราะมีสัมมาวายามะและสติเป็นสหาย ย่อมสังวรวิตกเหล่านั้นอันยังไม่เกิดขึ้น ซึ่งควรจะเกิดขึ้นในอนาคต ด้วยการเจริญอริยมรรค ในขณะแห่งมรรคนั่นเอง คือปิดกั้นด้วยญาณสังวร ตัดหนทางที่จะมา และอริยสาวกผู้เป็นเช่นนี้ ผู้ตรัสรู้แล้วด้วยการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ย่อมละ คือตัดขาดมโนวิตกมีกามวิตกเป็นต้นเหล่านี้ได้โดยสิ้นเชิง ไม่มีเหลือ ด้วยการบรรลุอรหัตตผล. ในที่นี้ อ่านว่า อนุคเต ก็มี. ความหมายของบทนั้นกล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง.

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ.

2. Uddhatasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอุทธตสูตร

32. Dutiye kusinārāyanti kusinārāyaṃ nāma mallarājūnaṃ nagare. Upavattane mallānaṃ sālavaneti yathā hi anurādhapurassa thūpārāmo, evaṃ kusinārāya uyyānaṃ dakkhiṇapacchimadisāya hoti. Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagarapavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā, tasmā ‘‘upavattana’’nti vuccati. Tasmiṃ upavattane mallarājūnaṃ sālavane. Araññakuṭikāyanti sālapantiyā avidūre rukkhagacchasañchannaṭṭhāne katā kuṭikā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘araññakuṭikāyaṃ viharatī’’ti. Te pana bhikkhū paṭisaṅkhānavirahitā ossaṭṭhavīriyā pamattavihārino, tena vuttaṃ ‘‘uddhatā’’tiādi.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กุสินารายํ ได้แก่ ในเมืองของมัลลกษัตริย์ทั้งหลายชื่อว่ากุสินารา. บทว่า อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ความว่า เหมือนถูปารามของเมืองอนุราธปุระ ฉันใด อุทยานของเมืองกุสินาราก็มีอยู่ในทิศตะวันตกเฉียงใต้ ฉันนั้น. ทางเข้าเมืองโดยประตูทิศใต้จากถูปาราม หันหน้าไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันใด แนวป่าสาละจากอุทยานก็หันหน้าไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘อุปวัตตนะ’. ในสาลวันของมัลลกษัตริย์ทั้งหลาย ณ ที่ชื่ออุปวัตตนะนั้น. บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ ได้แก่ กุฎีที่สร้างขึ้นในที่ไม่ไกลจากแนวป่าสาละ ในสถานที่ที่ปกคลุมด้วยต้นไม้และพุ่มไม้ ท่านกล่าวหมายถึงกุฎีนั้นว่า ‘ย่อมอยู่ในอรัญญกุฎี’. ส่วนภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ปราศจากการพิจารณา มีความเพียรที่ปล่อยแล้ว อยู่ด้วยความประมาท เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘อุทฺธตา’.

Tattha uddhaccabahulattā avūpasantacittatāya uddhatā. Tucchabhāvena māno naḷo viyāti naḷo, mānasaṅkhāto uggato naḷo etesanti unnaḷā, uggatatucchamānāti attho. Pattacīvaramaṇḍanādicāpallena samannāgatattā bahukatāya vā capalā. Pharusavācatāya mukhena kharāti mukharā. Tiracchānakathābahulatāya vikiṇṇā byākulā vācā etesanti vikiṇṇavācā. Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatino, sativirahitā pamādavihārinoti attho. Sabbena sabbaṃ sampajaññābhāvato asampajānā. Gaddūhanamattampi kālaṃ cittasamādhānassa abhāvato na samāhitāti asamāhitā. Lolasabhāvattā bhantamigasappaṭibhāgatāya vibbhantacittā. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ asaṃvaraṇato asaññatindriyatāya pākatindriyā.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อุทฺธตา เพราะมีความฟุ้งซ่านมาก มีจิตไม่สงบ. มานะเปรียบเหมือนไม้อ้อเพราะมีความเป็นของเปล่า ชื่อว่า นฬะ, มานะที่เรียกว่านฬะอันฟูขึ้นมีอยู่แก่ภิกษุเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุนฺนฬา, ความว่า มีมานะอันฟูขึ้นและว่างเปล่า. ชื่อว่า จปลา เพราะประกอบด้วยความคะนองในการประดับบาตรและจีวรเป็นต้น หรือเพราะทำมาก. ชื่อว่า มุขรา เพราะปากกล้าด้วยผรุสวาจา. วาจาที่เกลื่อนกล่น สับสน มีอยู่แก่ภิกษุเหล่านี้ เพราะพูดติรัจฉานกถามาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิกิณฺณวาจา. สติอันหลงลืมแล้ว หายไปแล้ว มีอยู่แก่ภิกษุเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มุฏฺฐสฺสติโน, ความว่า เป็นผู้ปราศจากสติ อยู่ด้วยความประมาท. ชื่อว่า อสมฺปชานา เพราะไม่มีสัมปชัญญะโดยประการทั้งปวง. ชื่อว่า อสมาหิตา เพราะไม่มีความตั้งมั่นแห่งจิตแม้ชั่วเวลาเพียงรีดนมโค. ชื่อว่า วิพฺภนฺตจิตฺตา เพราะมีจิตฟุ้งซ่าน เปรียบเหมือนเนื้อที่ตื่นตกใจ เพราะมีสภาวะโลเล. ชื่อว่า ปากตินฺทริยา เพราะมีอินทรีย์ปรากฏ คือไม่สำรวมอินทรีย์ เพราะไม่สำรวมอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖.

Etamatthaṃ [Pg.217] viditvāti etaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ uddhaccādivasena pamādavihāraṃ jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ pamādavihāre appamādavihāre ca yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือทรงทราบการอยู่ด้วยความประมาทของภิกษุเหล่านั้น ด้วยอำนาจความฟุ้งซ่านเป็นต้น. บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งจำแนกโทษในการอยู่ด้วยความประมาทและอานิสงส์ในการอยู่ด้วยความไม่ประมาท ตามลำดับ.

Tattha arakkhitenāti satiārakkhābhāvena aguttena. Kāyenāti chaviññāṇakāyena cakkhuviññāṇena hi rūpaṃ disvā tattha nimittānubyañjanaggahaṇavasena abhijjhādipavattito viññāṇadvārassa satiyā arakkhitabhāvato. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo. Evaṃ chaviññāṇakāyassa arakkhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘arakkhitena kāyenā’’ti. Keci pana ‘‘kāyenā’’ti atthaṃ vadanti, tesampi vuttanayeneva atthayojanāya sati yujjeyya. Apare pana ‘‘arakkhitena cittenā’’ti paṭhanti, tesampi vuttanayo eva attho. Micchādiṭṭhihatenāti sassatādimicchābhinivesadūsitena. Thinamiddhābhibhūtenāti cittassa akalyatālakkhaṇena thinena kāyassa akalyatālakkhaṇena middhena ca ajjhotthaṭena, tena kāyena cittenāti vā sambandho. Vasaṃ mārassa gacchatīti kilesamārādikassa sabbassapi mārassa vasaṃ yathākāmakaraṇīyataṃ upagacchati, tesaṃ visayaṃ nātikkamatīti attho.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อรกฺขิเตน ความว่า ไม่ได้คุ้มครองแล้วเพราะไม่มีสติเป็นเครื่องรักษา. บทว่า กาเยน ความว่า ด้วยวิญญาณกาย ๖ อย่าง. อธิบายว่า เพราะเห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณแล้ว อภิชฌาเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นเพราะการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะในรูปนั้น เพราะทวารวิญญาณไม่ได้มีสติรักษาไว้. แม้ในโสตวิญญาณเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความที่วิญญาณกาย ๖ ไม่ได้รับการคุ้มครอง จึงตรัสว่า "อรกฺขิเตน กาเยน". แต่บางพวกกล่าวว่า บทว่า กาเยน มีความหมายว่า "อัตถะ" (ประโยชน์) แม้ของอาจารย์เหล่านั้น เมื่อประกอบความตามนัยที่กล่าวแล้วก็ย่อมใช้ได้. ส่วนพวกอื่นอ่านว่า "อรกฺขิเตน จิตฺเตน" (ด้วยจิตที่ไม่ได้คุ้มครอง) แม้ของอาจารย์เหล่านั้นก็มีความหมายตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน ความว่า ถูกทำลายแล้วด้วยความยึดมั่นในมิจฉาทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. บทว่า ถีนมิทฺธาภิภูเตน ความว่า ถูกถีนะอันมีลักษณะคือความไม่ควรแก่การงานของจิต และมิทธะอันมีลักษณะคือความไม่ควรแก่การงานของกายครอบงำแล้ว, พึงเชื่อมความว่า ด้วยกายและจิตนั้น. บทว่า วสํ มารสฺส คจฺฉติ ความว่า ย่อมตกอยู่ในอำนาจ คือความเป็นผู้ที่มารทั้งหมดมีกิเลสมารเป็นต้นจะทำได้ตามความปรารถนา, อธิบายว่า ย่อมไม่ล่วงพ้นวิสัยของมารเหล่านั้น.

Imāya hi gāthāya bhagavā ye satiārakkhābhāvena sabbaso arakkhitacittā, yonisomanasikārassa hetubhūtāya paññāya abhāvato ayoniso ummujjanena niccantiādinā vipariyesagāhino, tato eva kusalakiriyāya vīriyārambhābhāvato kosajjābhibhūtā saṃsāravaṭṭato sīsaṃ na ukkhipissantīti tesaṃ bhikkhūnaṃ pamādavihāragarahāmukhena vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ, ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti dutiyagāthamāha.

จริงอยู่ ด้วยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัฏฏะ โดยนัยแห่งการติเตียนความประมาทของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น ผู้มีจิตไม่ได้รับการคุ้มครองโดยสิ้นเชิงเพราะไม่มีสติเป็นเครื่องรักษา, ผู้ยึดถือโดยวิปลาสมีเที่ยงเป็นต้นด้วยการผุดขึ้นโดยไม่แยบคายเพราะไม่มีปัญญาอันเป็นเหตุแห่งโยนิโสมนสิการ, และเพราะเหตุนั้นเอง จึงถูกความเกียจคร้านครอบงำเพราะไม่มีการปรารภความเพียรในกุศลกรรม, จักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นจากสังสารวัฏได้. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคาถาที่สองว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส" เป็นต้น.

Tattha tasmā rakkhitacittassāti yasmā arakkhitacitto mārassa yathākāmakaraṇīyo hutvā saṃsāreyeva hoti, tasmā satisaṃvarena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rakkhaṇena pidahanena rakkhitacitto assa. Citte hi rakkhite cakkhādiindriyāni rakkhitāneva hontīti. Sammāsaṅkappagocaroti yasmā micchāsaṅkappagocaro tathā tathā ayoniso vitakketvā nānāvidhāni micchādassanāni gaṇhanto micchādiṭṭhihatena cittena [Pg.218] mārassa yathākāmakaraṇīyo hoti, tasmā yonisomanasikārena kammaṃ karonto nekkhammasaṅkappādisammāsaṅkappagocaro assa, jhānādisampayuttaṃ sammāsaṅkappameva attano cittassa pavattiṭṭhānaṃ kareyya. Sammādiṭṭhipurekkhāroti sammāsaṅkappagocaratāya vidhūtamicchādassano puretaraṃyeva kammassakatālakkhaṇaṃ, tato yathābhūtañāṇalakkhaṇañca sammādiṭṭhiṃ purato katvā pubbe vuttanayeneva sīlasamādhīsu yutto payutto vipassanaṃ ārabhitvā saṅkhāre sammasanto ñatvāna udayabbayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsāya ākārehi uppādanirodhaṃ vavatthapetvā udayabbayañāṇamadhigantvā tato paraṃ bhaṅgānupassanādivasena vipassanaṃ ussukkāpetvā anukkamena ariyamaggaṃ gaṇhanto aggamaggena, thinamiddhābhibhū bhikkhu sabbā duggatiyo jaheti, evaṃ so heṭṭhimamaggavajjhānaṃ kilesānaṃ paṭhamameva pahīnattā diṭṭhivippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjanakathinamiddhānaṃ adhigatena arahattamaggena samucchindanato tadekaṭṭhānaṃ mānādīnampi pahīnattā sabbaso bhinnakileso khīṇāsavo bhikkhu tividhadukkhatāyogena duggatisaṅkhātā sabbāpi gatiyo ucchinnabhavamūlattā jahe, pajaheyya. Tāsaṃ parabhāge nibbāne patiṭṭheyyāti attho.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส ความว่า เพราะว่าบุคคลผู้มีจิตไม่คุ้มครองแล้ว ย่อมเป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา ย่อมอยู่ในสังสารวัฏเท่านั้น ฉะนั้น พึงเป็นผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้วด้วยการปิดกั้น คือการระวังอินทรีย์ ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ด้วยสติสังวร. เพราะเมื่อจิตได้รับการคุ้มครองแล้ว อินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้นก็ย่อมชื่อว่าได้รับการคุ้มครองด้วย. บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร ความว่า เพราะว่าบุคคลผู้มีความดำริผิดเป็นอารมณ์ เมื่อวิตกโดยไม่แยบคายไปอย่างนั้นๆ ย่อมยึดถือมิจฉาทิฏฐิต่างๆ มีจิตอันมิจฉาทิฏฐิทำลายแล้ว ย่อมเป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา ฉะนั้น เมื่อกระทำกรรมด้วยโยนิโสมนสิการ พึงเป็นผู้มีความดำริชอบ มีเนกขัมมสังกัปป์เป็นต้นเป็นอารมณ์, พึงกระทำสัมมาสังกัปป์ที่สัมปยุตด้วยฌานเป็นต้นนั่นแหละให้เป็นที่ดำเนินไปแห่งจิตของตน. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร ความว่า เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิอันขจัดแล้วเพราะมีความดำริชอบเป็นอารมณ์ กระทำสัมมาทิฏฐิอันมีลักษณะคือความที่สัตว์มีกรรมเป็นของตน และจากนั้นมีลักษณะคือญาณตามความเป็นจริงไว้เบื้องหน้าก่อนทีเดียว, ประกอบแล้วในศีลและสมาธิตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อน ปรารภวิปัสสนา พิจารณาสังขารอยู่ รู้แล้วซึ่งความเกิดและความดับ กำหนดความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ ด้วยอาการ ๕๐ บรรลุอุทยัพพยญาณแล้ว, แต่นั้นเร่งรัดวิปัสสนาด้วยอำนาจแห่งภังคานุปัสสนาเป็นต้น บรรลุอริยมรรคโดยลำดับ, ด้วยมรรคอันเลิศ (อรหัตตมรรค), ภิกษุผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ ย่อมละทุคติทั้งปวงเสียได้. อธิบายว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้มีกิเลสอันจะพึงละด้วยมรรคเบื้องต่ำละได้แล้วในเบื้องต้น, เพราะตัดขาดถีนมิทธะอันแข็งกระด้างซึ่งเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะอันวิปปยุตจากทิฏฐิได้ด้วยอรหัตตมรรคที่บรรลุแล้ว, และเพราะละมานะเป็นต้นซึ่งมีฐานะเดียวกันได้ด้วย, จึงเป็นผู้มีกิเลสทำลายแล้วโดยสิ้นเชิง เป็นพระขีณาสพ ย่อมละเสียซึ่งคติทั้งปวงอันชื่อว่าทุคติเพราะประกอบด้วยทุกข์ ๓ อย่างได้ เพราะมีรากเหง้าแห่งภพอันตัดขาดแล้ว. ความว่า พึงตั้งอยู่ในพระนิพพานในเบื้องหน้าแห่งคติเหล่านั้น.

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๒ จบ.

3. Gopālakasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาโคปาลกสูตร

33. Tatiye kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ‘‘kosalā’’tveva vuccati, tesu kosalesu janapade. Cārikaṃ caratīti aturitacārikāvasena janapadacārikaṃ carati. Mahatāti guṇamahattenapi mahatā, aparicchinnasaṅkhyattā saṅkhyāmahattenapi mahatā. Bhikkhusaṅghenāti diṭṭhisīlasāmaññasaṃhatena samaṇagaṇena. Saddhinti ekato. Maggā okkammāti maggato apakkamitvā. Aññataraṃ rukkhamūlanti ghanapattasākhāviṭapasampannassa sandacchāyassa mahato rukkhassa samīpasaṅkhātaṃ mūlaṃ.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกสเลสุ ความว่า เจ้าชายผู้ครองแคว้นชื่อว่าโกศล. แม้แคว้นอันเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้นเพียงแคว้นเดียวก็เรียกว่า "โกศล" เหมือนกัน, (ดังนั้น) ในแคว้นโกศลเหล่านั้น. บทว่า จาริกํ จรติ ความว่า เที่ยวจาริกไปในชนบทโดยอาการไม่รีบร้อน. บทว่า มหตา ความว่า หมู่ใหญ่แม้โดยคุณอันยิ่งใหญ่, และหมู่ใหญ่แม้โดยจำนวนเพราะมีจำนวนนับไม่ถ้วน. บทว่า ภิกฺขุสงฺเฆน ความว่า กับหมู่สมณะผู้พร้อมเพรียงกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล. บทว่า สทฺธึ ความว่า ด้วยกัน. บทว่า มคฺคา โอกฺกมฺม ความว่า หลีกออกจากทาง. บทว่า อญฺญตรํ รุกฺขมูลํ ความว่า โคนไม้ซึ่งหมายถึงที่ใกล้แห่งต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง ซึ่งสมบูรณ์ด้วยใบ กิ่ง และกิ่งแขนงอันหนาทึบ มีเงาชิด.

Aññataro gopālakoti eko gogaṇarakkhako, nāmena pana nando nāma. So kira aḍḍho mahaddhano mahābhogo, yathā keṇiyo [Pg.219] jaṭilo pabbajjāvasena, evaṃ anāthapiṇḍikassa goyūthaṃ rakkhanto gopālakattena rājapīḷaṃ apaharanto attano kuṭumbaṃ rakkhati. So kālena kālaṃ pañca gorase gahetvā, mahāseṭṭhissa santikaṃ āgantvā niyyātetvā satthu santikaṃ gantvā, satthāraṃ passati, dhammaṃ suṇāti, attano vasanaṭṭhānaṃ āgamanatthāya satthāraṃ yācati. Satthā tasseva ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno agantvā, aparabhāge mahatā bhikkhusaṅghena parivuto janapadacārikaṃ caranto, ‘‘idānissa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā tassa vasanaṭṭhānassa avidūre maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi tassa āgamanaṃ āgamayamāno. Nandopi kho ‘‘satthā kira janapadacārikaṃ caranto ito āgacchatī’’ti sutvā, haṭṭhatuṭṭho vegena gantvā, satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā katapaṭisanthāro ekamantaṃ nisīdi, athassa bhagavā dhammaṃ desesi. So sotāpattiphale patiṭṭhahitvā bhagavantaṃ nimantetvā sattāhaṃ pāyāsadānamadāsi, sattame divase bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ gopālakaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi…pe… uṭṭhāyāsanā pakkāmī’’ti.

บทว่า อญฺญตโร โคปาลโก ความว่า คนเลี้ยงฝูงโคคนหนึ่ง โดยชื่อชื่อว่านันทะ ได้ยินว่า เขาเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เหมือนเกณิยชฎิลโดยการบวช ฉันใด เขาก็ฉันนั้น เลี้ยงฝูงโคของอนาถบิณฑิกเศรษฐี หลีกเลี่ยงการเบียดเบียนของหลวงด้วยความเป็นคนเลี้ยงโค แล้วเลี้ยงดูครอบครัวของตน เขาถือเอารสแห่งโค ๕ อย่าง ไปสู่สำนักของมหาเศรษฐีเป็นครั้งคราว มอบให้แล้ว ก็ไปสู่สำนักของพระศาสดา เฝ้าพระศาสดา ฟังธรรม ทูลขอพระศาสดาเพื่อเสด็จไปยังที่อยู่ของตน พระศาสดาทรงรอความแก่รอบแห่งญาณของเขานั่นเทียว จึงยังไม่เสด็จไป ในกาลต่อมา เมื่อเสด็จจาริกไปในชนบท แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ทรงทราบว่า 'บัดนี้ ญาณของเขาแก่รอบแล้ว' จึงเสด็จแวะจากทาง ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลจากที่อยู่ของเขา ทรงรอการมาของเขา ฝ่ายนายนันทะได้ฟังว่า 'ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จจาริกไปในชนบท เสด็จมาทางนี้' ก็ดีใจร่าเริง รีบไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ได้ทำปฏิสันถาร นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่เขา เขาตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล นิมนต์พระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ถวายข้าวมธุปายาสทานตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๗ พระผู้มีพระภาคทรงทำอนุโมทนาแล้วเสด็จหลีกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงธรรมีกถาแก่นายโคบาลนั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง...ฯลฯ...ทรงลุกจากอาสนะเสด็จหลีกไป'

Tattha sandassesīti ‘‘ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā’’tiādinā kusalādidhamme kammavipāke idhalokaparaloke paccakkhato dassento anupubbikathāvasāne cattāri ariyasaccāni sammā dassesi. Samādapesīti ‘‘saccādhigamāya ime nāma dhammā attani uppādetabbā’’ti sīlādidhamme sammā gaṇhāpetvā tesu taṃ patiṭṭhapesi. Samuttejesīti te dhammā samādinnā anukkamena bhāviyamānā nibbedhabhāgiyā hutvā tikkhavisadā yathā khippaṃ ariyamaggaṃ āvahanti, tathā sammā uttejesi sammadeva tejesi. Sampahaṃsesīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesabhāvadassanena cittassa pamodāpanavasena suṭṭhu pahaṃsesi. Apicettha sāvajjānavajjadhammesu dukkhādīsu ca sammohavinodanena sandassanaṃ, sammāpaṭipattiyaṃ pamādāpanodanena samādapanaṃ, cittassālasiyāpattivinodanena samuttejanaṃ, sammāpaṭipattisiddhiyā sampahaṃsanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ so bhagavato sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sotāpattiphale patiṭṭhahi. Adhivāsesīti [Pg.220] tena diṭṭhasaccena ‘‘adhivāsetu me, bhante bhagavā’’tiādinā nimantito kāyaṅgavācaṅgaṃ acopento citteneva adhivāsesi sādiyi. Tenevāha ‘‘tuṇhībhāvenā’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺทสฺเสสิ ความว่า ทรงแสดงกุศลธรรมเป็นต้น กรรมและวิบาก โลกนี้และโลกหน้าให้เห็นประจักษ์ด้วยคำว่า 'ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล' เป็นต้น ในตอนท้ายแห่งอนุปุพพิกถา ได้ทรงแสดงอริยสัจ ๔ โดยชอบ บทว่า สมาทเปสิ ความว่า ทรงให้สมาทานศีลธรรมเป็นต้นโดยชอบว่า 'ธรรมชื่อเหล่านี้ อันบุคคลพึงให้เกิดขึ้นในตนเพื่อบรรลุสัจจะ' แล้วทรงให้เขาตั้งมั่นอยู่ในธรรมเหล่านั้น บทว่า สมุตฺเตเชสิ ความว่า ธรรมเหล่านั้นที่เขาสมาทานแล้ว เมื่อเจริญไปโดยลำดับ ก็เป็นนิพเพธภาคิยธรรม มีความแหลมคมและชัดเจน สามารถนำมาซึ่งอริยมรรคได้อย่างรวดเร็วฉันใด ก็ทรงเร้าใจโดยชอบ คือทรงทำให้รุ่งเรืองโดยชอบฉันนั้น บทว่า สมฺปหํเสสิ ความว่า ทรงทำให้ร่าเริงอย่างยิ่ง ด้วยการทำให้จิตบันเทิง โดยการแสดงให้เห็นภาวะที่วิเศษยิ่งขึ้นไปตามลำดับด้วยภาวนา อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่า การชี้แจง คือการบรรเทาความหลงในธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ และในทุกข์เป็นต้น, การให้สมาทาน คือการบรรเทาความประมาทในสัมมาปฏิบัติ, การเร้าใจ คือการบรรเทาความเกียจคร้านของจิต, การทำให้ร่าเริง คือความสำเร็จแห่งสัมมาปฏิบัติ ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ด้วยสามุกกังสิกธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค บทว่า อธิวาเสสิ ความว่า อันเขาผู้เห็นสัจจะแล้ว ทูลนิมนต์ด้วยคำว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับนิมนต์ของข้าพระองค์' เป็นต้นแล้ว ไม่ทรงแสดงอาการไหวทางพระกายและพระวาจา ทรงรับนิมนต์คือทรงยินดีด้วยพระทัยเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยดุษณีภาพ'

Appodakapāyāsanti nirudakapāyāsaṃ. Paṭiyādāpetvāti sampādetvā sajjetvā. Navañca sappinti navanītaṃ gahetvā tāvadeva vilīnaṃ maṇḍasappiñca paṭiyādāpetvā. Sahatthāti ādarajāto sahattheneva parivisanto. Santappesīti paṭiyattaṃ bhojanaṃ bhojesi. Sampavāresīti ‘‘alaṃ ala’’nti vācāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti katabhattakiccaṃ. Onītapattapāṇinti pattato apanītapāṇiṃ, ‘‘dhotapattapāṇi’’ntipi pāṭho, dhotapattahatthanti attho. Nīcanti anuccaṃ āsanaṃ gahetvā āsaneyeva nisīdanaṃ ariyadesavāsīnaṃ cārittaṃ, so pana satthu santike upacāravasena paññattassa dāruphalakāsanassa samīpe nisīdi. Dhammiyā kathāyātiādi sattame divase kataṃ anumodanaṃ sandhāya vuttaṃ. So kira sattāhaṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca tattha vasāpetvā mahādānaṃ pavattesi. Sattame pana divase appodakapāyāsadānaṃ adāsi. Satthā tassa tasmiṃ attabhāve uparimaggatthāya ñāṇaparipākābhāvato anumodanameva katvā pakkāmi.

บทว่า อปฺโปทกปายาสํ คือ ข้าวมธุปายาสที่ไม่มีน้ำ บทว่า ปฏิยาทาเปตฺวา คือ ให้จัดเตรียม ให้ตกแต่ง บทว่า นวญฺจ สปฺปึ คือ ให้จัดเตรียมเนยข้นซึ่งเป็นเนยสดที่ละลายในขณะนั้น บทว่า สหตฺถา คือ เกิดความเอาใจใส่ อังคาสด้วยมือของตนเอง บทว่า สนฺตปฺเปสิ คือ ให้ฉันโภชนะที่จัดเตรียมไว้ บทว่า สมฺปวาเรสิ คือ ให้ห้ามด้วยวาจาว่า 'พอแล้ว พอแล้ว' บทว่า ภุตฺตาวึ คือ ผู้มีภัตกิจอันทำแล้ว บทว่า โอนีตปตฺตปาณึ คือ ผู้มีมืออันนำออกจากบาตรแล้ว, อีกนัยหนึ่งมีบทว่า 'โธตปตฺตปาณึ' ก็มี ความว่า ผู้มีบาตรและมืออันล้างแล้ว บทว่า นีจํ คือ ถือเอาอาสนะที่ไม่สูง การนั่งบนอาสนะนั่นเองเป็นจารีตของชาวอริยประเทศ แต่เขาได้นั่งใกล้แผ่นกระดานที่ปูไว้ในสำนักของพระศาสดาด้วยความเคารพ คำว่า ธมฺมิยา กถาย เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงอนุโมทนาที่ทรงกระทำในวันที่ ๗ ได้ยินว่า เขาได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ให้อยู่ ณ ที่นั้นตลอด ๗ วัน แล้วได้ถวายมหาทาน แต่ในวันที่ ๗ ได้ถวายข้าวมธุปายาสที่ไม่มีน้ำ พระศาสดาทรงกระทำเพียงอนุโมทนาแล้วเสด็จหลีกไป เพราะญาณของเขายังไม่แก่รอบเพื่อมรรคเบื้องสูงในอัตภาพนั้น

Sīmantarikāyāti sīmantare, tassa gāmassa antaraṃ. Gāmavāsino kira ekaṃ taḷākaṃ nissāya tena saddhiṃ kalahaṃ akaṃsu. So te abhibhavitvā taṃ taḷākaṃ gaṇhi. Tena baddhāghāto eko puriso taṃ satthu pattaṃ gahetvā dūraṃ anugantvā ‘‘nivattāhi upāsakā’’ti vutte bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā yāva dassanūpacārasamatikkamā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggayha paṭinivattitvā dvinnaṃ gāmānaṃ antare araññappadese ekakaṃ gacchantaṃ sarena vijjhitvā māresi. Tena vuttaṃ acirapakkantassa…pe… voropesī’’ti. Kenacideva karaṇīyena ohīyitvā pacchā gacchantā bhikkhū taṃ tathā mataṃ disvā bhagavato tamatthaṃ ārocesuṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū’’tiādi.

บทว่า สีมนฺตริกาย คือ ในระหว่างเขตแดน คือระหว่างหมู่บ้านนั้น ได้ยินว่า ชาวบ้านอาศัยสระน้ำแห่งหนึ่ง ได้ทะเลาะกับเขา เขาครอบงำชาวบ้านเหล่านั้นแล้วยึดเอาสระน้ำนั้น ชายคนหนึ่งผู้ผูกอาฆาตในเรื่องนั้น ได้ติดตามเขาผู้ถือบาตรของพระศาสดาไปส่งเสด็จไกล เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'จงกลับเถิดอุบาสก' เขาถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ และกระทำอัญชลีแก่ภิกษุสงฆ์ ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยเล็บสิบนิ้วที่จรดกันไว้เหนือศีรษะจนกว่าจะล่วงคลองจักษุ แล้วกลับไป ชายคนนั้นได้ยิงเขาผู้กำลังเดินไปคนเดียวในเขตป่าระหว่างหมู่บ้านทั้งสองด้วยลูกศรจนถึงแก่ความตาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อเขาหลีกไปไม่นาน...ฯลฯ...ได้ปลงจากชีวิต' ภิกษุทั้งหลายผู้ล้าหลังเพราะกรณียกิจบางอย่าง เดินตามไปข้างหลัง ได้เห็นเขาตายเช่นนั้นแล้ว จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้นว่า 'ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมาก' เป็นต้น

Etamatthaṃ viditvāti yasmā diṭṭhisampannaṃ ariyasāvakaṃ nandaṃ mārentena purisena ānantariyakammaṃ bahulaṃ apuññaṃ pasutaṃ, tasmā yaṃ corehi ca verīhi ca kattabbaṃ, tatopi ghorataraṃ imesaṃ sattānaṃ micchāpaṇihitaṃ cittaṃ karotīti imamatthaṃ jānitvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthaṃ viditvā ความว่า เพราะว่าบุรุษผู้ฆ่าพระนันทอริยสาวกผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ได้ประสบบาปเป็นอันมาก คืออนันตริยกรรม ฉะนั้น เพราะเหตุที่จิตที่ตั้งไว้ผิดของสัตว์เหล่านี้ ย่อมกระทำสิ่งที่ร้ายแรงกว่าสิ่งที่พวกโจรและพวกคนมีเวรจะพึงกระทำได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้เพื่อแสดงเนื้อความนั้น

Tattha [Pg.221] diso disanti dūsako dūsanīyaṃ coro coraṃ, disvāti vacanaseso. Yaṃ taṃ kayirāti yaṃ tassa anayabyasanaṃ kareyya, dutiyapadepi eseva nayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – eko ekassa mittadubbhī coro puttadārakhettavatthugomahiṃsādīsu aparajjhanto yassa aparajjhati, tampi tatheva attani aparajjhantaṃ coraṃ disvā, verī vā pana kenacideva kāraṇena baddhaveraṃ veriṃ disvā attano kakkhaḷatāya dāruṇatāya yaṃ tassa anayabyasanaṃ kareyya, puttadāraṃ vā pīḷeyya, khettādīni vā nāseyya, jīvitā vā voropeyya, dasasu akusalakammapathesu micchāṭhapitattā micchāpaṇihitaṃ cittaṃ pāpiyo naṃ tato kare, naṃ purisaṃ pāpataraṃ tato kareyya. Vuttappakāro hi diso vā verī vā disassa vā verino vā imasmiṃyeva attabhāve dukkhaṃ vā uppādeyya, jīvitakkhayaṃ vā kareyya. Idaṃ pana akusalakammapathesu micchāṭhapitaṃ cittaṃ diṭṭheva dhamme anayabyasanaṃ pāpeti, attabhāvasatasahassesupi catūsu apāyesu khipitvā sīsamassa ukkhipituṃ na detīti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า diso disan ความว่า ผู้ประทุษร้ายเห็นผู้ที่ตนจะประทุษร้าย โจรเห็นโจร มีคำว่า disvā เป็นบทที่เหลืออยู่ บทว่า Yaṃ taṃ kayirā ความว่า พึงกระทำความพินาศฉิบหายใดแก่ผู้นั้น แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เหมือนกัน ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า โจรผู้ประทุษร้ายมิตรคนหนึ่ง ประทุษร้ายต่อบุตร ภรรยา ที่นา ที่ดิน โค กระบือ เป็นต้น ของผู้ใด เห็นโจรผู้ประทุษร้ายต่อตนอย่างนั้นเหมือนกัน หรืออีกอย่างหนึ่ง คนมีเวรเห็นคนมีเวรผู้ผูกเวรกันไว้ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว พึงกระทำความพินาศฉิบหายใดแก่ผู้นั้น ด้วยความหยาบคายและความโหดร้ายของตน คือพึงเบียดเบียนบุตรภรรยา หรือพึงทำลายที่นาเป็นต้น หรือพึงปลงเสียจากชีวิต แต่จิตที่ตั้งไว้ผิดเพราะตั้งไว้ผิดในอกุศลกรรมบถ ๑๐ พึงทำบุรุษนั้นให้เลวทรามกว่านั้น คือพึงทำบุรุษนั้นให้เลวทรามยิ่งกว่านั้น จริงอยู่ โจรหรือคนมีเวรตามที่กล่าวมาแล้ว พึงก่อทุกข์หรือพึงทำความสิ้นชีวิตแก่โจรหรือคนมีเวรในอัตภาพนี้เท่านั้น แต่จิตนี้ที่ตั้งไว้ผิดในอกุศลกรรมบถ ย่อมให้ถึงความพินาศฉิบหายในปัจจุบันทันตาเห็น และซัดไปในอบาย ๔ ตลอดแสนอัตภาพ ก็ไม่ให้ยกศีรษะขึ้นได้

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยสูตร จบ

4. Yakkhapahārasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถายักขปหารสูตร

34. Catutthe kapotakandarāyanti evaṃnāmake vihāre. Tasmiṃ kira pabbatakandare pubbe bahū kapotā vasiṃsu, tena sā pabbatakandarā ‘‘kapotakandarā’’ti vuccati. Aparabhāge tattha katavihāropi ‘‘kapotakandarā’’tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ – ‘‘kapotakandarāyanti evaṃnāmake vihāre’’ti. Juṇhāya rattiyāti sukkapakkharattiyaṃ. Navoropitehi kesehīti aciraohāritehi kesehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Abbhokāseti yattha uparicchadanaṃ parikkhepo vā natthi, tādise ākāsaṅgaṇe.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า kapotakandarāyaṃ ความว่า ในวิหารชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า ในถ้ำแห่งภูเขานั้น ในกาลก่อน นกพิราบจำนวนมากเคยอาศัยอยู่ เพราะเหตุนั้น ถ้ำแห่งภูเขานั้นจึงถูกเรียกว่า “กโปตกಂದรา” แม้วิหารที่สร้างขึ้นในที่นั้นในภายหลัง ก็ปรากฏชื่อว่า “กโปตกಂದรา” เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในวิหารชื่อกโปตกಂದรา” ดังนี้ บทว่า Juṇhāya rattiyā ความว่า ในราตรีข้างขึ้น บทว่า Navoropitehi kesehīti ความว่า มีผมที่เพิ่งปลงใหม่ คำนี้เป็นกรณวิภัตติในอิตถัมภูตลักษณะ บทว่า Abbhokāse ความว่า ในลานกลางแจ้งเช่นที่ซึ่งไม่มีเครื่องมุงเบื้องบนหรือเครื่องล้อม

Tattha āyasmā sāriputto suvaṇṇavaṇṇo, āyasmā mahāmoggallāno nīluppalavaṇṇo. Ubhopi pana te mahātherā udiccabrāhmaṇajaccā kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ abhinīhārasampannā chaḷabhiññāpaṭisambhidāppattā mahākhīṇāsavā samāpattilābhino sattasaṭṭhiyā [Pg.222] sāvakapāramiñāṇānaṃ matthakappattā etaṃ kapotakandaravihāraṃ upasobhayantā ekaṃ kanakaguhaṃ paviṭṭhā dve sīhā viya, ekaṃ vijambhanabhūmiṃ otiṇṇā dve byagghā viya, ekaṃ supupphitasālavanaṃ paviṭṭhā dve chaddantanāgarājāno viya, ekaṃ simbalivanaṃ paviṭṭhā dve supaṇṇarājāno viya, ekaṃ naravāhanayānaṃ abhiruḷhā dve vessavaṇā viya, ekaṃ paṇḍukambalasilāsanaṃ abhinisinnā dve sakkā viya, ekavimānabbhantaragatā dve mahābrahmāno viya, ekasmiṃ gaganaṭṭhāne ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya ca virociṃsu. Tesu āyasmā mahāmoggallāno tuṇhī nisīdi, āyasmā pana sāriputto samāpajji. Tena vuttaṃ – ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā’’ti.

ในบรรดาพระเถระทั้งสองนั้น ท่านพระสารีบุตรมีวรรณะดุจทองคำ ท่านพระมหาโมคคัลลานะมีวรรณะดุจดอกอุบลเขียว พระมหาเถระทั้งสองนั้น มีชาติเป็นพราหมณ์ชาวอุดร เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหารตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ บรรลุอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นพระมหาขีณาสพ ผู้ได้สมาบัติ ถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณ ๖๗ ประการ ยังวิหารกโปตกಂದรานี้ให้งดงามอยู่ ได้รุ่งเรืองประดุจราชสีห์ ๒ ตัวเข้าไปสู่ถ้ำทองแห่งหนึ่ง ประดุจเสือโคร่ง ๒ ตัวลงสู่ภูมิประเทศที่ควรคะนอง ประดุจพญานาคชื่อฉัททันต์ ๒ ตนเข้าไปสู่ป่าสาละที่ดอกบานสะพรั่ง ประดุจพญาครุฑ ๒ ตนเข้าไปสู่ป่างิ้ว ประดุจท้าวเวสวัณ ๒ องค์ขึ้นสู่ยานอันมีนรเป็นพาหนะ ประดุจท้าวสักกะ ๒ องค์ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ประดุจท้าวมหาพรหม ๒ องค์เข้าไปสู่ภายในวิมานเดียวกัน ประดุจดวงจันทร์ ๒ ดวง และประดุจดวงอาทิตย์ ๒ ดวง ตั้งอยู่ในท้องฟ้าแห่งเดียวกัน ในพระเถระทั้งสองนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั่งนิ่งอยู่ ส่วนท่านพระสารีบุตรเข้าสมาบัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เข้าสมาธิอย่างใดอย่างหนึ่ง” ดังนี้

Tattha aññataraṃ samādhinti upekkhābrahmavihārasamāpattiṃ. Keci ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpatti’’nti vadanti, apare panāhu ‘‘āruppapādakaṃ phalasamāpatti’’nti. Imā eva hi tisso kāyarakkhaṇasamatthā samāpattiyo. Tattha nirodhasamāpattiyā samādhipariyāyasambhavo heṭṭhā vuttova, pacchimaṃyeva pana ācariyā vaṇṇenti. Uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchantīti uttarāya disāya yakkhasamāgamaṃ gantvā attano bhavanaṃ gantuṃ dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti. Paṭibhāti manti upaṭṭhāti mama. Manti hi paṭisaddayogena sāmiatthe upayogavacanaṃ, imassa sīse pahāraṃ dātuṃ cittaṃ me uppajjatīti attho. So kira purimajātiyaṃ there baddhāghāto, tenassa theraṃ disvā paduṭṭhacittassa evaṃ ahosi. Itaro pana sappaññajātiko, tasmā taṃ paṭisedhento ‘‘alaṃ sammā’’tiādimāha. Tattha mā āsādesīti mā ghaṭṭesi, mā pahāraṃ dehīti vuttaṃ hoti. Uḷāroti uḷārehi uttamehi sīlādiguṇehi samannāgato.

ในบทเหล่านั้น บทว่า aññataraṃ samādhiṃ ความว่า อุเบกขาพรหมวิหารสมาบัติ บางพวกกล่าวว่า “สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ” แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “อรูปปาทกผลสมาบัติ” ก็สมาบัติ ๓ อย่างนี้เท่านั้นที่สามารถคุ้มครองกายได้ ในสมาบัติเหล่านั้น ความเป็นไปได้ของคำว่าสมาธิในนิโรธสมาบัติ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แต่อาจารย์ทั้งหลายอธิบายความเห็นสุดท้ายเท่านั้น บทว่า Uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti ความว่า ไปประชุมยักษ์ในทิศอุดรแล้ว กำลังจะไปสู่ภพของตนในทิศทักษิณ บทว่า Paṭibhāti man ความว่า ปรากฏแก่เรา คำว่า man เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถสามี โดยโยคแห่งปฏิสัททนาม ความว่า จิตเกิดขึ้นแก่เราเพื่อจะประหารที่ศีรษะของภิกษุนี้ ได้ยินว่า ยักษ์นั้นผูกอาฆาตในพระเถระไว้ในชาติก่อน เพราะเหตุนั้น เมื่อเห็นพระเถระแล้ว จิตของเขาก็ประทุษร้ายขึ้นอย่างนี้ ส่วนยักษ์อีกตนหนึ่งเป็นผู้มีปัญญาโดยกำเนิด ฉะนั้น เมื่อจะห้ามยักษ์นั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อย่าเลย สหาย” ในบทเหล่านั้น บทว่า mā āsādesī ความว่า อย่ากระทบกระทั่ง คือกล่าวว่า อย่าประหารเลย บทว่า Uḷāro ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันประเสริฐและสูงสุด

Anādiyitvāti ādaraṃ akatvā, tassa vacanaṃ aggahetvā. Yasmā pana tassa vacanaṃ aggaṇhanto taṃ anādiyanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘taṃ yakkhaṃ anādiyitvā’’ti. Sīse pahāraṃ adāsīti sabbathāmena ussāhaṃ janetvā ākāse ṭhitova sīse khaṭakaṃ adāsi, muddhani muṭṭhighātaṃ akāsīti attho. Tāva mahāti thāmamahattena tattakaṃ mahanto pahāro ahosi. Tena pahārenāti tena pahārena karaṇabhūtena. Sattaratananti pamāṇamajjhimassa purisassa ratanena sattaratanaṃ. Nāganti hatthināgaṃ. Osādeyyāti pathaviyaṃ osīdāpeyya nimujjāpeyya. ‘‘Osāreyyā’’tipi [Pg.223] pāṭho, cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyyāti attho. Aḍḍhaṭṭhamaratananti aḍḍhena aṭṭhannaṃ pūraṇāni aḍḍhaṭṭhamāni, aḍḍhaṭṭhamāni ratanāni pamāṇaṃ etassāti aḍḍhaṭṭhamaratano, taṃ aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ. Mahantaṃ pabbatakūṭanti kelāsakūṭappamāṇaṃ vipulaṃ girikūṭaṃ. Padāleyyāti sakalikākārena bhindeyya. Api osādeyya, api padāleyyāti sambandho.

บทว่า อนาทิยิตฺวา ความว่า ไม่ทำความเอื้อเฟื้อ ไม่รับเอาคำของยักษ์นั้น. แต่เพราะผู้ที่ไม่รับเอาคำของยักษ์นั้น ชื่อว่าไม่เอื้อเฟื้อยักษ์นั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่เอื้อเฟื้อยักษ์นั้น’. บทว่า สีเส ปหารํ อทาสิ ความว่า รวบรวมกำลังทั้งหมดแล้ว ได้ประหารที่ศีรษะขณะที่ยืนอยู่ในอากาศนั่นเอง อธิบายว่า ได้ทุบด้วยกำปั้นที่กระหม่อม. บทว่า ตาว มหา ความว่า การประหารนั้นใหญ่โตเพียงนั้นด้วยความแรงแห่งกำลัง. บทว่า เตน ปหาเรน ความว่า ด้วยการประหารนั้นอันเป็นเครื่องกระทำ. บทว่า สตฺตรตนํ ความว่า ๗ ศอก โดยศอกของบุรุษผู้มีขนาดปานกลาง. บทว่า นาคํ ความว่า ช้างพลาย. บทว่า โอสาเทยฺย ความว่า พึงให้จมลงในแผ่นดิน. อีกนัยหนึ่งมีบทว่า โอสาเรยฺยา อธิบายว่า พึงทำให้เป็นจุณวิจุณ. บทว่า อฑฺฒฏฺฐมรตนํ ความว่า กึ่งหนึ่งเป็นเครื่องเต็มแห่ง ๘ ชื่อว่า อัฑฒัฏฐมะ, ศอกที่เป็นอัฑฒัฏฐมะเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า อัฑฒัฏฐมรตนะ, (ซึ่ง) อัฑฒัฏฐมรตนะนั้น. บทว่า มหนฺตํ ปพฺพตกูฏํ ความว่า ยอดเขาใหญ่ประมาณเท่ากับยอดเขาไกรลาส. บทว่า ปทาเลยฺย ความว่า พึงทำลายให้เป็นชิ้นๆ. ความเชื่อมโยงคือ อปิ โอสาเทยฺย, อปิ ปทาเลยฺย.

Tāvadeva cassa sarīre mahāpariḷāho uppajji, so vedanāturo ākāse ṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ pati, taṅkhaṇaññeva aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassubbedhaṃ sinerumpi pabbatarājānaṃ sandhārentī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī taṃ pāpasattaṃ dhāretuṃ asakkontī viya vivaramadāsi. Avīcito jālā uṭṭhahitvā kandantaṃyeva taṃ gaṇhiṃsu, so kandanto vippalapanto pati. Tena vuttaṃ – ‘‘atha ca pana so yakkho ‘ḍayhāmi ḍayhāmī’ti vatvā tattheva mahānirayaṃ apatāsīti. Tattha apatāsīti apati.

ความเร่าร้อนใหญ่ได้เกิดขึ้นในสรีระของยักษ์นั้นในทันใดนั่นเอง. ยักษ์นั้นถูกเวทนาครอบงำ ไม่สามารถยืนอยู่ในอากาศได้ จึงตกลงบนพื้นดิน. ในขณะนั้นเอง มหาปฐพีซึ่งหนาถึงสองแสนสี่หมื่นโยชน์ อันทรงไว้แม้ซึ่งขุนเขาสิเนรุราชที่สูงหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ ก็ประหนึ่งว่าไม่สามารถจะทรงสัตว์ผู้มีบาปนั้นไว้ได้ จึงได้ให้ช่อง. เปลวไฟจากอเวจีมหานรกพลุ่งขึ้นมาจับยักษ์นั้นผู้กำลังร้องคร่ำครวญอยู่. ยักษ์นั้นร้องไห้รำพันพลางตกลงไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘ครั้งนั้นแล ยักษ์นั้นกล่าวว่า ‘เราไหม้แล้ว เราไหม้แล้ว’ แล้วได้ตกลงไปยังมหานรก ณ ที่นั้นเอง’. ในบทนั้น บทว่า อปตาสิ คือ อปติ.

Kiṃ pana so yakkhattabhāveneva nirayaṃ upagacchīti? Na upagacchi, yañhettha diṭṭhadhammavedanīyaṃ pāpakammaṃ ahosi, tassa balena yakkhattabhāve mahantaṃ dukkhaṃ anubhavi. Yaṃ pana upapajjavedanīyaṃ ānantariyakammaṃ, tena cutianantaraṃ niraye uppajjīti. Therassa pana samāpattibalena upatthambhitasarīrassa na koci vikāro ahosi. Samāpattito avuṭṭhitakāle hi taṃ yakkho pahari, tathā paharantaṃ dibbacakkhunā disvā āyasmā mahāmoggallāno dhammasenāpatiṃ upasaṅkami, upasaṅkamanasamakālameva ca dhammasenāpati samāpattito uṭṭhāsi. Atha naṃ mahāmoggallāno sarīravuttiṃ pucchi, sopissa byākāsi, tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno…pe… api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’nti.

ถามว่า ยักษ์นั้นเข้าถึงนรกด้วยอัตภาพแห่งยักษ์นั่นเทียวหรือ? ตอบว่า หาได้เข้าถึงไม่, บาปกรรมที่เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะในอัตภาพนี้ใดมีอยู่, ด้วยกำลังแห่งบาปกรรมนั้น ยักษ์นั้นได้เสวยทุกข์ใหญ่ในอัตภาพแห่งยักษ์. ส่วนอนันตริยกรรมที่เป็นอุปปัชชเวทนียะใดมีอยู่, ด้วยกรรมนั้น หลังจากจุติแล้ว เขาจึงได้บังเกิดในนรก. แต่สำหรับพระเถระผู้มีสรีระอันกำลังแห่งสมาบัติค้ำจุนไว้ ความผิดปกติใดๆ มิได้มี. จริงอยู่ ยักษ์ได้ประหารท่านในเวลาที่ยังไม่ออกจากสมาบัติ, ท่านพระมหาโมคคัลลานะเห็นยักษ์กำลังประหารอยู่อย่างนั้นด้วยทิพยจักษุ จึงเข้าไปหาพระธรรมเสนาบดี, และในเวลาเดียวกับที่เข้าไปหานั้นเอง พระธรรมเสนาบดีก็ได้ออกจากสมาบัติ. ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ทูลถามถึงความเป็นไปแห่งสรีระ, ท่านก็ได้พยากรณ์แก่พระมหาโมคคัลลานะนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นแล้วแล…ฯลฯ…แต่ว่าศีรษะของผมปวดเล็กน้อย’.

Tattha thokaṃ dukkhanti thokaṃ appamattakaṃ madhurakajātaṃ viya me sīsaṃ dukkhitaṃ, dukkhappattanti attho. Dukkhādhiṭṭhānañhi sīsaṃ dukkhanti vuttaṃ. ‘‘Sīse thokaṃ dukkha’’ntipi pāṭho. Kathaṃ pana samāpattibalena sarīre upatthambhite therassa sīse thokampi dukkhaṃ ahosīti? Acireneva vuṭṭhitattā. Antosamāpattiyaṃ [Pg.224] apaññāyamānadukkhañhi kāyanissitattā niddaṃ upagatassa makasādijanitaṃ viya paṭibuddhassa thokaṃ paññāyittha.

ในบทนั้น บทว่า โถกํ ทุกฺขํ ความว่า ศีรษะของผมเจ็บปวดเล็กน้อย คือเล็กน้อย เหมือนเกิดอาการมึนๆ อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งทุกข์. จริงอยู่ ศีรษะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ ท่านเรียกว่า ทุกข์. อีกนัยหนึ่งมีบทว่า ‘สีเส โถกํ ทุกฺขํ’. ถามว่า ก็เมื่อสรีระอันกำลังแห่งสมาบัติค้ำจุนไว้แล้ว เหตุไรจึงมีความเจ็บปวดแม้เล็กน้อยเกิดขึ้นที่ศีรษะของพระเถระได้? ตอบว่า เพราะท่านเพิ่งออกจากสมาบัติได้ไม่นาน. จริงอยู่ ทุกข์อันไม่ปรากฏในภายในสมาบัติ เพราะอาศัยกายอยู่ จึงปรากฏขึ้นเล็กน้อยแก่ผู้ที่ตื่นแล้ว เหมือนทุกข์ที่เกิดจากยุงเป็นต้นแก่ผู้ที่หลับไปฉะนั้น.

‘‘Mahābalena yakkhena tathā sabbussāhena pahaṭe sarīrepi vikāro nāma natthī’’ti acchariyabbhutacittajātena āyasmatā mahāmoggallānena ‘‘acchariyaṃ, āvuso sāriputtā’’tiādinā dhammasenāpatino mahānubhāvatāya vibhāvitāya sopissa ‘acchariyaṃ, āvuso moggallānā’’tiādinā iddhānubhāvamahantatāpakāsanāpadesena attano issāmacchariyāhaṅkārādimalānaṃ suppahīnataṃ dīpeti. Paṃsupisācakampi na passāmāti saṅkārakūṭādīsu vicaraṇakakhuddakapetampi na passāma. Iti adhigamappicchānaṃ aggabhūto mahāthero tasmiṃ kāle anāvajjanena tesaṃ adassanaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘etarahī’’ti.

ท่านพระมหาโมคคัลลานะมีจิตเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมีมาว่า ‘แม้เมื่อสรีระถูกยักษ์ผู้มีกำลังมากประหารด้วยความพยายามทั้งปวงอย่างนั้น ความผิดปกติก็มิได้มี’ เมื่อท่านพระมหาโมคคัลลานะประกาศความเป็นผู้มีอานุภาพมากของพระธรรมเสนาบดีด้วยคำเป็นต้นว่า ‘น่าอัศจรรย์ อาวุโสสารีบุตร’ แล้ว, พระธรรมเสนาบดีนั้นก็ได้แสดงความที่ตนละมลทินมีอิสสา มัจฉริยะ และอหังการเป็นต้นได้เป็นอย่างดี ด้วยอาศัยการประกาศความเป็นผู้มีอานุภาพแห่งฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยคำเป็นต้นว่า ‘น่าอัศจรรย์ อาวุโสโมคคัลลานะ’. บทว่า ปํสุปิสาจกมฺปิ น ปสฺสาม ความว่า เราไม่เห็นแม้ซึ่งเปรตชั้นต่ำที่เที่ยวไปในกองขยะเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระมหาเถระผู้เป็นเลิศกว่าผู้มีความปรารถนาน้อยในคุณที่ได้บรรลุ เมื่อกล่าวหมายถึงการไม่เห็นเปรตเหล่านั้นในกาลนั้นเพราะมิได้น้อมใจไป จึงได้กล่าวคำว่า ‘เอตรหิ’.

Bhagavā pana veḷuvane ṭhito ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ dibbasotena assosi. Tena vuttaṃ – ‘‘assosi kho bhagavā’’tiādi, taṃ vuttatthameva.

ส่วนพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของอัครสาวกทั้งสองด้วยทิพพโสต. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘อสฺโสสิ โข ภควา’ ซึ่งมีเนื้อความตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato sāriputtassa samāpattibalūpagataṃ iddhānubhāvamahantataṃ viditvā. Imaṃ udānanti tasseva tādibhāvappattidīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบความที่อานุภาพแห่งฤทธิ์อันสำเร็จด้วยกำลังแห่งสมาบัติของท่านพระสารีบุตรนั้นยิ่งใหญ่. บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงถึงการบรรลุภาวะเช่นนั้นของท่านนั่นเอง.

Tattha yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampatīti yassa khīṇāsavassa cittaṃ ekagghanasilāmayapabbatūpamaṃ sabbesaṃ iñjanānaṃ abhāvato vasībhāvappattiyāva ṭhitaṃ sabbehipi lokadhammehi nānupakampati na pavedhati. Idānissa akampanākāraṃ saddhiṃ kāraṇena dassetuṃ ‘‘viratta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha virattaṃ rajanīyesūti virāgasaṅkhātena ariyamaggena rajanīyesu rāguppattihetubhūtesu sabbesu tebhūmakadhammesu virattaṃ, tattha sabbaso samucchinnarāganti attho. Kopaneyyeti paṭighaṭṭhānīye sabbasmimpi āghātavatthusmiṃ na kuppati na dussati na vikāraṃ āpajjati. Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti yassa yathāvuttassa ariyapuggalassa cittaṃ evaṃ vuttanayena tādibhāvāvahanabhāvena bhāvitaṃ. Kuto taṃ dukkhamessatīti taṃ uttamapuggalaṃ kuto sattato saṅkhārato vā dukkhaṃ upagamissati, na tādisassa dukkhaṃ atthīti attho.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ ความว่า จิตของพระขีณาสพใด เปรียบด้วยภูเขาศิลาล้วนเป็นแท่งทึบ ตั้งมั่นแล้วเพราะไม่มีความหวั่นไหวทั้งปวง และเพราะถึงความเป็นผู้มีวสี ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียงไปด้วยโลกธรรมทั้งปวง. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอาการที่ไม่หวั่นไหวพร้อมทั้งเหตุ จึงตรัสคำว่า วิรตฺตํ เป็นต้น. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิรตฺตํ รชนิเยสุ ความว่า จิตปราศจากความกำหนัดในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด คือในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง อันเป็นเหตุแห่งการเกิดราคะ ด้วยอริยมรรคที่ชื่อว่าวิราคะ อธิบายว่า มีราคะอันตัดขาดได้แล้วโดยประการทั้งปวงในธรรมเหล่านั้น. บทว่า โกปเนยฺเย ความว่า ย่อมไม่โกรธ ไม่ประทุษร้าย ไม่ถึงความแปรปรวน ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความกระทบกระทั่ง คือในวัตถุเป็นที่เกิดแห่งความอาฆาตทั้งปวง. บทว่า ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ ความว่า จิตของพระอริยบุคคลผู้ดังกล่าวแล้วนั้น อันอบรมแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ด้วยความเป็นภาวะที่นำมาซึ่งความเป็นเช่นนั้น. บทว่า กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสติ ความว่า ทุกข์จักมาถึงบุคคลชั้นสูงสุดนั้นจากที่ไหน คือจากสัตว์หรือจากสังขาร อธิบายว่า ทุกข์ย่อมไม่มีแก่บุคคลเช่นนั้น.

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๔ จบ.

5. Nāgasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถานาคสูตร

35. Pañcame [Pg.225] kosambiyanti kusumbena nāma isinā vasitaṭṭhāne māpitattā ‘‘kosambī’’ti evaṃladdhanāmake nagare. Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme. Bhagavā ākiṇṇo viharatīti bhagavā sambādhappatto viharati. Kiṃ pana bhagavato sambādho atthi, saṃsaggo vāti? Natthi. Na hi koci bhagavantaṃ anicchāya upasaṅkamituṃ sakkoti. Durāsadā hi buddhā bhagavanto sabbattha ca anupalittattā. Hitesitāya pana sattesu anukampaṃ upādāya ‘‘mutto mocessāmī’’ti paṭiññānurūpaṃ caturoghanittharaṇatthaṃ aṭṭhannaṃ parisānaṃ attano santikaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ adhivāseti, sayañca mahākaruṇāsamussāhito kālaññū hutvā tattha upasaṅkamati, idaṃ sabbabuddhānaṃ āciṇṇaṃ, ayamidha ākiṇṇavihāroti adhippeto.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า โกสมฺพิยํ ได้แก่ ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี เพราะสร้างในสถานที่ที่ฤษีชื่อว่ากุสุมภะเคยอยู่. บทว่า โฆสิตาราเม ได้แก่ ในอารามที่โฆสิตเศรษฐีสร้างถวาย. บทว่า ภควา อากิณฺโณ วิหรติ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่อย่างคับคั่ง. ก็ความคับคั่งหรือความคลุกคลีมีแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าหรือ? ไม่มี. เพราะไม่มีใครสามารถเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โดยที่พระองค์ไม่ทรงปรารถนา. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ใครๆ เข้าเฝ้าได้ยาก และเพราะไม่ทรงแปดเปื้อนในที่ทั้งปวง. แต่ว่า เพราะทรงแสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งหลาย พระองค์จึงทรงอธิวาสนาการเข้าเฝ้าของบริษัท ๘ ในสำนักของพระองค์เป็นครั้งคราว เพื่อข้ามโอฆะ ๔ ให้สมกับปฏิญญาว่า "เราพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นพ้นด้วย" และพระองค์เองก็ทรงถูกมหากรุณากระตุ้นเตือนให้เป็นผู้รู้กาลแล้วเสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น นี้เป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ในที่นี้ประสงค์เอาว่า การอยู่อย่างอากีรณะ (คับคั่ง).

Idha pana kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahajātānaṃ satthā dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā, ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādinā (dha. pa. 5; ma. ni. 3.237; mahāva. 464) ovādaṃ adāsi, taṃ divasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi, taṃ divasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi, athaññataro bhikkhu bhagavantaṃ evamāha – ‘‘appossukko, bhante bhagavā, diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādinnacittā kho ime moghapurisā na dānime sakkā saññāpetuṃ, natthi cettha saññāpetabbā, yaṃnūnāhaṃ ekacārikavāsaṃ vaseyyaṃ, evaṃ ime bhikkhū kalahato oramissantī’’ti cintesi. Evaṃ tehi kalahakārakehi bhikkhūhi saddhiṃ ekavihāre vāsaṃ vinetabbābhāvato upāsakādīhi upasaṅkamanañca ākiṇṇavihāraṃ katvā vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā ākiṇṇo viharatī’’tiādi.

แต่ในที่นี้ เมื่อภิกษุชาวเมืองโกสัมพีทะเลาะกัน พระศาสดาทรงนำเรื่องของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชมาตรัสสอน ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย" (ธ. ป. ๕; ม. นิกาย ๓.๒๓๗; มหาวรรค ๔๖๔) วันนั้นราตรีก็สว่างในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสเรื่องนั้นอีก วันนั้นราตรีก็สว่างในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สาม พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสเรื่องนั้นอีก ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงขวนขวายน้อย ประกอบด้วยทิฏฐธรรมสุขวิหารอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยการทะเลาะ การวิวาท การแก่งแย่ง การทุ่มเถียงนี้เอง". พระศาสดาทรงพระดำริว่า "โมฆบุรุษเหล่านี้มีจิตถูกครอบงำเสียแล้ว บัดนี้ไม่สามารถจะให้เข้าใจได้ ในที่นี้ไม่มีใครที่ควรจะให้เข้าใจได้ ถ้ากระไร เราพึงอยู่ผู้เดียว ด้วยวิธีนี้ ภิกษุเหล่านี้จักเลิกทะเลาะกัน". ด้วยเหตุที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท การอยู่ร่วมในวิหารเดียวกันจึงไม่สามารถแนะนำได้ และการเข้าเฝ้าของอุบาสกเป็นต้นก็ทำให้เป็นการอยู่อย่างคับคั่ง จึงตรัสว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่อย่างคับคั่ง" เป็นต้น.

Tattha dukkhanti na sukhaṃ, anārādhitacittatāya na iṭṭhanti attho. Tenevāha ‘‘na phāsu viharāmī’’ti. Vūpakaṭṭhoti pavivekaṭṭho dūrībhūto. Tathā cintetvāva bhagavā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya [Pg.226] caritvā kañci anāmantetvā eko adutiyo gantvā kosalaraṭṭhe pālileyyake vanasaṇḍe bhaddasālamūle vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ…pe… bhaddasālamūle’’ti. Tattha sāmanti sayaṃ. Saṃsāmetvāti paṭisāmetvā. Pattacīvaramādāyāti etthāpi sāmanti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Upaṭṭhāketi kosambinagaravāsino ghositaseṭṭhiādike upaṭṭhāke, vihāre ca aggupaṭṭhākaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ anāmantetvā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุกฺขํ คือ ไม่เป็นสุข อธิบายว่า ไม่เป็นที่พอใจ เพราะจิตไม่ยินดี. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เราอยู่ไม่ผาสุก". บทว่า วูปกฏฺโฐ คือ ผู้สงัดแล้ว ได้แก่ ผู้ห่างไกล. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริเช่นนั้นแล้ว ในเวลาเช้าทรงบำรุงพระวรกายแล้ว เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในเมืองโกสัมพี ไม่ทรงบอกลาใคร เสด็จไปพระองค์เดียว ไม่มีเพื่อนสอง ไปประทับอยู่ที่โคนต้นภัททสาลพฤกษ์ ในป่าปาลิเลยยกะ แคว้นโกศล. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าในเวลาเช้า...ฯลฯ...ที่โคนต้นภัททสาลพฤกษ์". ในบทเหล่านั้น บทว่า สามํ คือ ด้วยพระองค์เอง. บทว่า สํสาเมตฺวา คือ เก็บงำ. ในบทว่า ปตฺตจีวรมาทาย นี้ ก็พึงนำบทว่า สามํ มาเชื่อมความด้วย. บทว่า อุปฏฺฐาเก คือ ไม่ทรงบอกลาอุปัฏฐากทั้งหลาย มีโฆสิตเศรษฐีเป็นต้น ชาวเมืองโกสัมพี และในวิหารก็ไม่ทรงบอกลาพระอานนท์ผู้เป็นอัครอุปัฏฐาก.

Evaṃ gate satthari pañcasatā bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso ānanda, satthā ekakova gato, mayaṃ anubandhissāmā’’ti. ‘‘Āvuso, yadā bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke ca anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ adutiyo gacchati, tadā ekacāraṃ carituṃ bhagavato ajjhāsayo, sāvakena nāma satthu ajjhāsayānurūpaṃ paṭipajjitabbaṃ, tasmā na imesu divasesu bhagavā anugantabbo’’ti nivāresi, sayampi nānugacchi.

เมื่อพระศาสดาเสด็จไปแล้วอย่างนั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า "อาวุโส อานนท์ พระศาสดาเสด็จไปพระองค์เดียว พวกเราจะตามเสด็จไป". (พระอานนท์ตอบว่า) "อาวุโสทั้งหลาย เมื่อใดพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ทรงบอกลาอุปัฏฐากทั้งหลาย และไม่ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จไปโดยไม่มีเพื่อนสอง เมื่อนั้นเป็นอัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่จะประพฤติจาริกไปผู้เดียว อันว่าสาวกพึงปฏิบัติตามอัธยาศัยของพระศาสดา เพราะฉะนั้น ในวันเหล่านี้ ไม่ควรตามเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว ได้ห้ามไว้ แม้ตนเองก็ไม่ได้ตามเสด็จไป.

Anupubbenāti anukkamena, gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṃ caramāno ‘‘ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passissāmī’’ti bālakaloṇakāragāmaṃ gantvā tattha bhaguttherassa sakalaṃ pacchābhattañceva tiyāmañca rattiṃ ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ gantvā tesampi sakalarattiṃ samaggavāse ānisaṃsaṃ kathetvā tepi tattheva nivattetvā ekakova pālileyyagāmaṃ sampatto. Pālileyyagāmavāsino paccuggantvā bhagavato dānaṃ datvā pālileyyagāmassa avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha bhagavā vasatū’’ti yācitvā vāsayiṃsu. Bhaddasāloti pana tattheko manāpo bhaddako sālarukkho, bhagavā taṃ gāmaṃ upanissāya vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle’’ti.

บทว่า อนุปุพฺเพน ความว่า โดยลำดับ คือเสด็จจาริกไปตามลำดับบ้านและนิคม ด้วยพระดำริว่า “เราจักเห็นภิกษุผู้อยู่ผู้เดียว” ดังนี้ จึงเสด็จไปยังหมู่บ้านพาลกโลณการกะ ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่พระภคุเถระ ณ ที่นั้น ตลอดเวลาหลังภัตตาหารและตลอดสามยามแห่งราตรี ในวันรุ่งขึ้น เสด็จเที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับพระเถระผู้เป็นปัจฉาสมณะนั้นแล้ว ให้ท่านกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง ด้วยพระดำริว่า “เราจักเห็นกุลบุตร ๓ รูปผู้อยู่อย่างพร้อมเพรียงกัน” ดังนี้ จึงเสด็จไปยังป่ามิคทายวันชื่อปาจีนวังสะ ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่อย่างพร้อมเพรียงกันแก่กุลบุตรเหล่านั้นตลอดคืน แล้วให้ท่านเหล่านั้นกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง เสด็จถึงหมู่บ้านปาลิเลยยกะแต่พระองค์เดียว ชาวบ้านปาลิเลยยกะพากันต้อนรับ ถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านปาลิเลยยกะ มีราวป่าชื่อรักขิตวันสัณฑ์ ได้สร้างบรรณศาลาถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่นั้น ทูลอาราธนาว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดประทับอยู่ ณ ที่นี้เถิด” แล้วได้ให้ประทับอยู่ ก็ในที่นั้น มีต้นสาละที่น่ารื่นรมย์ งดงามต้นหนึ่ง ชื่อว่า ภัททสาละ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยหมู่บ้านนั้น ประทับอยู่ที่โคนต้นไม้นั้น ใกล้บรรณศาลาในราวป่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ประทับอยู่ที่ปาลิเลยยกะ ในรักขิตวันสัณฑ์ ที่โคนต้นภัททสาละ”

Hatthināgoti mahāhatthī yūthapati. Hatthikalabhehīti hatthipotakehi. Hatthicchāpehīti khīrūpagehi daharahatthipotakehi, ye ‘‘bhiṅkā’’tipi [Pg.227] vuccanti. Chinnaggānīti purato purato gacchantehi tehi hatthiādīhi chinnaggāni khāditāvasesāni khāṇusadisāni khādati. Obhaggobhagganti tena hatthināgena uccaṭṭhānato bhañjitvā bhañjitvā pātitaṃ. Assa sākhābhaṅganti etassa santakaṃ sākhābhaṅgaṃ te khādanti. Āvilānīti tehi paṭhamataraṃ otaritvā pivantehi āluḷitattā āvilāni kaddamamissāni pānīyāni pivati. Ogāhāti titthato. ‘‘Ogāha’’ntipi pāḷi. Assāti hatthināgassa. Upanighaṃsantiyoti ghaṭṭentiyo, upanighaṃsiyamānopi attano uḷārabhāvena na kujjhati, tena tā taṃ ghaṃsantiyeva. Yūthāti hatthighaṭā.

บทว่า หตฺถินาโค ได้แก่ ช้างใหญ่ผู้เป็นจ่าโขลง บทว่า หตฺถิกลเภหิ ได้แก่ ลูกช้างทั้งหลาย บทว่า หตฺถิจฺฉาเปหิ ได้แก่ ลูกช้างตัวเล็กๆ ที่ยังดื่มนม ซึ่งเรียกว่า “ภิงกา” ก็มี บทว่า ฉินฺนคฺคานิ ความว่า (พญาช้าง) ย่อมกิน (ใบไม้) ที่มีปลายด้วน ซึ่งช้างเป็นต้นเหล่านั้นที่เดินไปข้างหน้าๆ กินเหลือไว้ ดุจตอไม้ บทว่า โอภคฺโคภคฺคํ คือ กิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักแล้วๆ ให้ตกลงมาจากที่สูง บทว่า อสฺส สาขาภงฺคํ ความว่า ช้างเหล่านั้นย่อมกินกิ่งไม้ที่หักแล้วอันเป็นของพญาช้างนั้น บทว่า อาวิลานิ ความว่า (พญาช้าง) ย่อมดื่มน้ำที่ขุ่นข้นเจือด้วยเปือกตม เพราะช้างเหล่านั้นลงไปก่อนแล้วกวนให้ขุ่นในขณะดื่ม บทว่า โอคาหา คือ จากท่าที่ลงอาบ บาลีว่า โอคาหํ ก็มี บทว่า อสฺสา ได้แก่ ของพญาช้าง บทว่า อุปนิฆํสนฺติโย คือ นางช้างทั้งหลายย่อมเบียดเสียด แม้ถูกเบียดเสียดอยู่ ก็ไม่โกรธด้วยความเป็นผู้ประเสริฐของตน เพราะเหตุนั้น นางช้างเหล่านั้นจึงเบียดเสียดพญาช้างนั้นนั่นแหละ บทว่า ยูถา ได้แก่ โขลงช้าง

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kira hatthināgo yūthavāse ukkaṇṭhito taṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭho tattha bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā pasannacitto bhagavato santike aṭṭhāsi, tato paṭṭhāya vattasīse ṭhatvā bhaddasālassa paṇṇasālāya ca samantato appaharitakaṃ katvā sākhābhaṅgehi sammajjati, bhagavato mukhadhovanaṃ deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, araññato madhurāni phalāni āharitvā satthu upaneti, satthā tāni paribhuñjati. Tena vuttaṃ – ‘‘tatra sudaṃ so hatthināgo yasmiṃ padese bhagavā viharati, taṃ padesaṃ appaharitañca karoti, soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’ti. Soṇḍāya dārūni āharitvā aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ uṭṭhāpetvā dārūni jālāpetvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi pavaṭṭetvā soṇḍiyaṃ khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā bhagavato santikaṃ upagantvā tiṭṭhati, bhagavā ‘‘hatthināgo mama nhānaṃ icchatī’’ti tattha gantvā nhānakiccaṃ karoti, pānīyepi eseva nayo. Tasmiṃ pana sītale sañjāte upasaṅkamati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’ti.

บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า พญาช้างนั้นเบื่อหน่ายในการอยู่กับโขลง จึงเข้าไปยังราวป่านั้น ณ ที่นั้น ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็มีใจสงบระงับ ดุจความเร่าร้อนที่ถูกดับด้วยหม้อน้ำพันหม้อ มีจิตเลื่อมใส ได้ยืนอยู่ ณ ที่ใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า จำเดิมแต่นั้นมา ก็ตั้งอยู่ในวัตร ปัดกวาดบริเวณรอบๆ ต้นภัททสาละและบรรณศาลาให้ปราศจากหญ้าเขียวด้วยกิ่งไม้ที่หักมา ถวายน้ำล้างพระพักตร์ นำน้ำสรงมาถวาย ถวายไม้ชำระฟัน นำผลไม้รสดีจากป่ามาถวายพระศาสดา พระศาสดาก็ทรงบริโภคผลไม้เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ณ ที่นั้นแล พญาช้างนั้นทำบริเวณที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ให้ปราศจากหญ้าเขียว และใช้งวงจัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า” (พญาช้าง) ใช้งวงนำฟืนมา สีกันให้เกิดไฟขึ้น จุดฟืนแล้ว เผาก้อนหินบนกองไฟนั้น ใช้ท่อนไม้กลิ้งก้อนหินเหล่านั้นไปใส่ในบ่อ รู้ว่าน้ำร้อนแล้ว ก็เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “พญาช้างต้องการให้เราสรง” จึงเสด็จไป ณ ที่นั้น ทรงทำกิจสรงน้ำ แม้ในน้ำฉันก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนเมื่อน้ำนั้นเย็นลงแล้ว ก็เข้าไปเฝ้า ท่านกล่าวหมายถึงข้อความนั้นว่า “ใช้งวงจัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Atha kho bhagavato rahogatassātiādi ubhinnaṃ mahānāgānaṃ vivekasukhapaccavekkhaṇadassanaṃ, taṃ vuttatthameva. Attano ca pavivekaṃ viditvāti kehici anākiṇṇabhāvaladdhaṃ kāyavivekaṃ jānitvā, itare pana vivekā bhagavato sabbakālaṃ vijjantiyeva.

คำว่า อถ โข ภควโต รโหคตสฺส เป็นต้น เป็นการแสดงการพิจารณาเห็นสุขในวิเวกของมหานาคทั้งสอง ซึ่งเนื้อความนั้นท่านกล่าวไว้แล้ว บทว่า อตฺตโน จ ปวิเวกํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบกายวิเวกที่ได้มาเพราะความไม่คลุกคลีด้วยใครๆ ส่วนวิเวกอื่นๆ ย่อมมีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าตลอดกาลอยู่แล้ว

Imaṃ [Pg.228] udānanti imaṃ attano hatthināgassa ca pavivekābhiratiyā samānajjhāsayabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งแสดงถึงความเป็นผู้มีอัธยาศัยเสมอกันในความยินดีในวิเวกของพระองค์และของพญาช้าง

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – etaṃ īsādantassa rathaīsāsadisadantassa hatthināgassa cittaṃ nāgena buddhanāgassa cittena sameti saṃsandati. Kathaṃ sameti ce? Yadeko ramatī vane yasmā buddhanāgo ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsi’’nti purimaṃ ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni yathā eko adutiyo vane araññe ramati abhiramati, evaṃ ayampi hatthināgo pubbe attano hatthiādīhi ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni eko asahāyo vane araññe ramati abhiramati. Tasmāssa cittaṃ nāgena sameti tassa cittena sametīti katvā ekībhāvaratiyā ekasadisaṃ hotīti attho.

ในอุทานนั้น มีเนื้อความโดยสรุปดังนี้ จิตของพญาช้างผู้มีงาเพียงดังงอนไถ คือมีงาเสมอด้วยงอนแห่งรถนี้ ย่อมเข้ากัน คือ ย่อมสอดคล้องกันกับจิตของพระยานาค คือ พระพุทธนาค ถามว่า ย่อมเข้ากันได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะพระพุทธนาคทรงรังเกียจการอยู่คลุกคลีในครั้งก่อนว่า “เราเคยอยู่คลุกคลีหนอ” ทรงเพิ่มพูนวิเวก บัดนี้ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินอยู่ในป่าผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสองฉันใด พญาช้างนี้ก็ฉันนั้น รังเกียจการอยู่คลุกคลีกับช้างเป็นต้นของตนในครั้งก่อน เพิ่มพูนวิเวก บัดนี้ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินอยู่ในป่าตัวเดียว ไม่มีเพื่อน เพราะเหตุนั้น จิตของพญาช้างนั้นจึงเข้ากันได้กับจิตของพระยานาค คือเข้ากันได้กับจิตของพระองค์ ด้วยเหตุนั้น ความหมายคือ ย่อมเป็นเช่นเดียวกันโดยความยินดีในการเป็นผู้เดียว

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ

6. Piṇḍolasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปิณโฑลสูตร

36. Chaṭṭhe piṇḍolabhāradvājoti piṇḍaṃ ulamāno pariyesamāno pabbajitoti piṇḍolo. So kira parijiṇṇabhogo brāhmaṇo hutvā mahantaṃ bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ disvā piṇḍatthāya nikkhamitvā pabbajito. So mahantaṃ kapallaṃ ‘‘patta’’nti gahetvā carati, kapallapūraṃ yāguṃ pivati, bhattaṃ bhuñjati, pūvakhajjakañca khādati. Athassa mahagghasabhāvaṃ satthu ārocesuṃ. Satthā tassa pattatthavikaṃ nānujāni, heṭṭhāmañce pattaṃ nikkujjitvā ṭhapeti, so ṭhapentopi ghaṃsentova paṇāmetvā ṭhapeti, gaṇhantopi ghaṃsentova ākaḍḍhitvā gaṇhāti. Taṃ gacchante gacchante kāle ghaṃsanena parikkhīṇaṃ, nāḷikodanamattasseva gaṇhanakaṃ jātaṃ. Tato satthu ārocesuṃ, athassa satthā pattatthavikaṃ anujāni. Thero aparena samayena indriyabhāvanaṃ bhāvento aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Iti so pubbe savisesaṃ piṇḍatthāya ulatīti piṇḍolo, gottena pana bhāradvājoti ubhayaṃ ekato katvā ‘‘piṇḍolabhāradvājo’’ti vuccati.

๓๖. ในลำดับที่ ๖ บทว่า ปิณฺโฑลภารทฺวาโช ความว่า ผู้แสวงหาบิณฑบาตแล้วบวช ชื่อว่า ปิณโฑละ. ได้ยินว่า ท่านเป็นพราหมณ์ผู้มีโภคะเสื่อมโทรมแล้ว เห็นลาภสักการะมากมายของภิกษุสงฆ์ จึงออกบวชเพื่อบิณฑบาต. ท่านถือกระเบื้องใหญ่ว่า "นี่คือบาตร" เที่ยวไป, ดื่มข้าวต้มเต็มกระเบื้อง, ฉันภัตตาหาร, และฉันขนมและของขบเคี้ยว. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลความเป็นผู้มักมากของท่านแด่พระศาสดา. พระศาสดาไม่ทรงอนุญาตถลกบาตรแก่ท่าน, ท่านจึงคว่ำบาตรไว้ใต้เตียง, แม้เมื่อวาง ท่านก็ครูดไปแล้วจึงวาง, แม้เมื่อหยิบ ท่านก็ครูดไปแล้วจึงดึงมา. เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ บาตรนั้นก็สึกกร่อนไปเพราะการครูด จนกลายเป็นภาชนะที่รับข้าวสุกได้เพียงทะนานเดียวเท่านั้น. ต่อจากนั้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระศาสดา, ครั้งนั้น พระศาสดาจึงทรงอนุญาตถลกบาตรแก่ท่าน. ในสมัยต่อมา พระเถระเจริญอินทรียภาวนา ได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่า ปิณโฑละ เพราะในกาลก่อน ท่านเที่ยวแสวงหาบิณฑบาตเป็นพิเศษ, แต่โดยโคตรชื่อว่า ภารทวาชะ, รวมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน จึงเรียกว่า "ปิณโฑลภารทวาชะ".

Āraññakoti [Pg.229] gāmantasenāsanapaṭikkhipanena araññe nivāso assāti āraññako, āraññakadhutaṅgaṃ samādāya vattantassetaṃ nāmaṃ. Tathā bhikkhāsaṅkhātānaṃ āmisapiṇḍānaṃ pāto piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti attho. Piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko, piṇḍāya vā patituṃ carituṃ vatametassāti piṇḍapātī, piṇḍapātīyeva piṇḍapātiko. Saṅkārakūṭādīsu paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena paṃsukūlaṃ viyāti paṃsukūlaṃ, paṃsu viya vā kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlaṃ, paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlaṃ etassāti paṃsukūliko. Saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātāni tīṇi cīvarāni ticīvaraṃ, ticīvarassa dhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃ sīlaṃ etassāti tecīvariko. Appicchotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.

บทว่า อารญฺญโก ความว่า ผู้มีการอยู่ในป่าเป็นปกติ เพราะปฏิเสธเสนาสนะชายบ้าน ชื่อว่า อารัญญกะ, นี้เป็นชื่อของผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์อยู่. ในทำนองเดียวกัน การตกไปแห่งอามิสบิณฑ์ทั้งหลายที่ชื่อว่าภิกษา ชื่อว่า ปิณฑปาต, อธิบายว่า การตกลงในบาตรแห่งบิณฑบาตทั้งหลายที่ผู้อื่นถวาย. ผู้เที่ยวแสวงหาบิณฑบาตโดยเข้าไปยังตระกูลนั้นๆ ชื่อว่า ปิณฑปาติกะ, หรือผู้มีวัตรคือการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ชื่อว่า ปิณฑปาตี, ปิณฑปาตี นั่นแหละคือ ปิณฑปาติกะ. ผ้าที่ชื่อว่า บังสุกุล เพราะเป็นดุจกองฝุ่นโดยความหมายว่าถูกยกขึ้นเพราะตั้งอยู่บนกองฝุ่นในกองขยะเป็นต้น, หรือที่ถึงซึ่งความเป็นของน่ารังเกียจดุจฝุ่น ชื่อว่า บังสุกุล, การทรงไว้ซึ่งผ้าบังสุกุล ชื่อว่า บังสุกุล, ผู้มีวัตรนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า ปังสุกูลิกะ. จีวร ๓ ผืน คือ สังฆาฏิ อุตตราสงค์ และอันตรวาสก ชื่อว่า ไตรจีวร, การทรงไว้ซึ่งไตรจีวร ชื่อว่า ไตรจีวร, ผู้มีวัตรนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า เตจีวริกะ. ส่วนความหมายของบททั้งหลายมีอาทิว่า อปฺปิจฺโฉ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

Dhutavādoti dhuto vuccati dhutakileso puggalo, kilesadhunanakadhammo vā. Tattha atthi dhuto, na dhutavādo, atthi na dhuto, dhutavādo, atthi neva dhuto, na dhutavādo, atthi dhuto ceva, dhutavādo cāti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. Tesu yo sayaṃ dhutadhamme samādāya vattati, na paraṃ tadatthāya samādapeti, ayaṃ paṭhamo. Yo pana sayaṃ na dhutadhamme samādāya vattati, paraṃ samādapeti, ayaṃ dutiyo. Yo ubhayarahito, ayaṃ tatiyo. Yo pana ubhayasampanno, ayaṃ catuttho. Evarūpo ca āyasmā piṇḍolabhāradvājoti. Tena vuttaṃ ‘‘dhutavādo’’ti. Ekadesasarūpekasesavasena hi ayaṃ niddeso yathā taṃ ‘‘nāmarūpa’’nti.

บทว่า ธุตวาโท ความว่า บุคคลผู้มีกิเลสอันสลัดแล้ว หรือธรรมเครื่องสลัดกิเลส เรียกว่า ธุตะ. ในเรื่องนั้น พึงทราบจตุกะ (หมวด ๔) นี้ว่า มีบุคคลผู้เป็นธุตะ แต่ไม่เป็นธุตวาท, มีบุคคลผู้ไม่เป็นธุตะ แต่เป็นธุตวาท, มีบุคคลผู้ไม่เป็นทั้งธุตะและธุตวาท, มีบุคคลผู้เป็นทั้งธุตะและธุตวาท. ในบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดสมาทานธุดงคธรรมด้วยตนเอง แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นเพื่อการนั้น, ผู้นี้เป็นบุคคลที่หนึ่ง. ส่วนผู้ใดตนเองไม่สมาทานธุดงคธรรม แต่ชักชวนผู้อื่น, ผู้นี้เป็นบุคคลที่สอง. ผู้ใดเว้นจากทั้งสองอย่าง, ผู้นี้เป็นบุคคลที่สาม. ส่วนผู้ใดสมบูรณ์ด้วยทั้งสองอย่าง, ผู้นี้เป็นบุคคลที่สี่. และพระปิณโฑลภารทวาชะผู้มีอายุเป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีวาทะในเรื่องธุดงค์". คำอธิบายนี้เป็นไปโดยเอกเทสสรูปเอกเสสนัย (การกล่าวส่วนหนึ่งแต่หมายถึงทั้งหมด) เหมือนคำว่า "นามรูป" ฉะนั้น.

Adhicittamanuyuttoti ettha aṭṭhasamāpattisampayogato arahattaphalasamāpattisampayogato vā cittassa adhicittabhāvo veditabbo, idha pana ‘‘arahattaphalacitta’’nti vadanti. Taṃtaṃsamāpattīsu samādhi eva adhicittaṃ, idha pana arahattaphalasamādhi veditabbo. Keci pana ‘‘adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā kālena kālaṃ tīṇi nimittāni manasi kātabbānīti etasmiṃ adhicittasutte (a. ni. 3.103) viya samathavipassanācittaṃ adhicittanti idhādhippeta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Purimoyevattho gahetabbo.

ในบทว่า อธิจิตฺตมนุยุตฺโต นี้ พึงทราบความเป็นอธิจิตของจิต โดยการประกอบด้วยสมาบัติ ๘ หรือโดยการประกอบด้วยอรหัตตผลสมาบัติ, แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "อรหัตตผลจิต". ในสมาบัตินั้นๆ สมาธิเท่านั้นคืออธิจิต, แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นอรหัตตผลสมาธิ. แต่บางท่านกล่าวว่า "ในอธิจิตตสูตร (อํ. ติก. ๑๐๓) ที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบในอธิจิต พึงกระทำไว้ในใจซึ่งนิมิต ๓ ประการ ตามกาลอันควร' ฉันใด, ในที่นี้ก็ประสงค์เอาสมถวิปัสสนาจิตว่าเป็นอธิจิต ฉันนั้น", คำกล่าวนั้นไม่สุนทร. พึงถือเอาความหมายแรกนั่นแหละ.

Etamatthaṃ [Pg.230] viditvāti etaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa adhiṭṭhānaparikkhārasampadāsampannaṃ adhicittānuyogasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Evaṃ ‘‘adhicittānuyogo mama sāsanānuṭṭhāna’’nti dīpento imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ คือ เนื้อความที่เรียกว่า การประกอบในอธิจิต อันถึงพร้อมด้วยความสมบูรณ์แห่งอธิษฐานและบริขารของท่านพระปิณโฑลภารทวาชะผู้มีอายุ โดยอาการทั้งปวงแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงแสดงว่า "การประกอบในอธิจิตเป็นการปฏิบัติตามคำสอนของเรา" จึงทรงเปล่งอุทานนี้.

Tattha anūpavādoti vācāya kassacipi anupavadanaṃ. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātākaraṇaṃ. Pātimokkheti ettha pātimokkhapadassa attho heṭṭhā nānappakārehi vutto, tasmiṃ pātimokkhe. Sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamalakkhaṇo saṃvaro. Mattaññutāti paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti vivittaṃ saṅghaṭṭanavirahitaṃ senāsanaṃ. Adhicitte ca āyogoti aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ adhigamāya bhāvanānuyogo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อนูปวาโท คือ การไม่กล่าวร้ายใครๆ ด้วยวาจา. บทว่า อนูปฆาโต คือ การไม่ทำความเบียดเบียนใครๆ ด้วยกาย. ในบทว่า ปาติโมกฺเข นี้ ความหมายของบทว่า ปาติโมกฺขะ ได้กล่าวไว้แล้วโดยประการต่างๆ ในเบื้องต้น, (หมายถึง) ในปาติโมกข์นั้น. ความสำรวมอันมีลักษณะคือการไม่ล่วงละเมิดกองแห่งอาบัติ ๗. บทว่า มตฺตญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้ประมาณโดยการรับและการบริโภค. บทว่า ปนฺตญฺจ สยนาสนํ คือ เสนาสนะอันสงัด ปราศจากการคลุกคลี. บทว่า อธิจิตฺเต จ อาโยโค คือ การประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาเพื่อบรรลุสมาบัติ ๘.

Aparo nayo – anūpavādoti kassacipi uparujjhanavacanassa avadanaṃ. Tena sabbampi vācasikaṃ sīlaṃ saṅgaṇhāti. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātassa paraviheṭhanassa akaraṇaṃ. Tena sabbampi kāyikaṃ sīlaṃ saṅgaṇhāti. Yādisaṃ panidaṃ ubhayaṃ buddhānaṃ sāsanantogadhaṃ hoti, taṃ dassetuṃ – ‘‘pātimokkhe ca saṃvaro’’ti vuttaṃ. Casaddo nipātamattaṃ. Pātimokkhe ca saṃvaroti pātimokkhasaṃvarabhūto anūpavādo anūpaghāto cāti attho.

อีกนัยหนึ่ง – บทว่า อนูปวาโท คือ การไม่กล่าววาจาที่ขัดขวางใครๆ. ด้วยบทนั้น ท่านสงเคราะห์วจีสีลทั้งหมด. บทว่า อนูปฆาโต คือ การไม่ทำความเบียดเบียนหรือการทำร้ายผู้อื่นด้วยกาย. ด้วยบทนั้น ท่านสงเคราะห์กายิกสีลทั้งหมด. เพื่อจะแสดงว่า ทั้งสองอย่างนี้ซึ่งนับเนื่องในพระพุทธศาสนาเป็นเช่นใด – จึงตรัสว่า "ปาติโมกฺเข จ สํวโร". จะศัพท์เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ปาติโมกฺเข จ สํวโร ความว่า การไม่กล่าวร้ายและการไม่เบียดเบียนอันเป็นปาติโมกขสังวร.

Atha vā pātimokkheti adhikaraṇe bhummaṃ. Pātimokkhe nissayabhūte saṃvaro. Ko pana soti? Anūpavādo anūpaghāto. Upasampadavelāyañhi avisesena pātimokkhasīlaṃ samādinnaṃ nāma hoti, tasmiṃ pātimokkhe ṭhitassa tato paraṃ upavādūpaghātānaṃ akaraṇavasena saṃvaro, so anūpavādo anūpaghāto cāti vutto.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปาติโมกฺเข เป็นภุมมวิภัตติในอรรถอธิกรณะ (แปลว่า ในปาฏิโมกข์) ความว่า ความสำรวมมีในปาฏิโมกข์เป็นที่อาศัย ก็ความสำรวมนั้นคืออะไร คือ การไม่ว่าร้าย การไม่เบียดเบียน จริงอยู่ ในเวลาอุปสมบท ปาฏิโมกขศีลชื่อว่าเป็นสิ่งที่สมาทานแล้วโดยไม่เจาะจง สำหรับผู้ตั้งอยู่ในปาฏิโมกข์นั้น ความสำรวมด้วยการไม่ว่าร้ายและการไม่เบียดเบียนในภายหลัง ความสำรวมนั้นจึงถูกเรียกว่า การไม่ว่าร้าย และการไม่เบียดเบียน

Atha vā pātimokkheti nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasamo ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti (saṃ. ni. 5.232). Tena pātimokkhena sādhetabbo anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhasaṃvarasaṅgahito anūpavādo anūpaghātoicceva attho. Saṃvaroti iminā pana satisaṃvaro[Pg.231], ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti imesaṃ catunnaṃ saṃvarānaṃ gahaṇaṃ, pātimokkhasādhanaṃ idaṃ saṃvaracatukkaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปาติโมกฺเข เป็นภุมมวิภัตติในอรรถที่พึงให้สำเร็จ เหมือนในประโยคว่า 'ความไม่สงบแห่งจิตมีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้' (สังยุตตนิกาย ๕.๒๓๒) การไม่ว่าร้าย การไม่เบียดเบียน เป็นสิ่งที่พึงให้สำเร็จได้ด้วยปาฏิโมกข์นั้น อธิบายว่า การไม่ว่าร้าย การไม่เบียดเบียน อันสงเคราะห์เข้าในปาฏิโมกขสังวรนั่นเอง ก็ด้วยบทว่า สํวโร นี้ พึงถือเอาสังวร ๔ ประการเหล่านี้ คือ สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร สังวร ๔ ประการนี้เป็นเครื่องให้สำเร็จปาฏิโมกข์

Mattaññutā ca bhattasminti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanānaṃ vasena bhojane pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti bhāvanānukūlaṃ araññarukkhamūlādivivittasenāsanaṃ. Adhicitte ca āyogoti sabbacittānaṃ adhikattā uttamattā adhicittasaṅkhāte arahattaphalacitte sādhetabbe tassa nipphādanatthaṃ samathavipassanābhāvanāvasena āyogo. Etaṃ buddhāna sāsananti etaṃ parassa anūpavadanaṃ, anūpaghātanaṃ, pātimokkhasaṃvaro, pariyesanapaṭiggahaṇādīsu mattaññutā, vivittavāso, yathāvuttaadhicittānuyogo ca buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti attho. Evaṃ imāya gāthāya tisso sikkhā kathitāti veditabbā.

บทว่า มตฺตญฺญุตา จ ภตฺตสฺมึ คือความรู้จักประมาณในโภชนะ โดยการแสวงหา การรับ การบริโภค และการสละ บทว่า ปนฺตญฺจ สยนาสนํ คือเสนาสนะอันสงัด เช่น ป่า โคนไม้ เป็นต้น ซึ่งเกื้อกูลต่อการเจริญภาวนา บทว่า อธิจิตฺเต จ อาโยโค คือความประกอบความเพียรโดยการเจริญสมถะและวิปัสสนา เพื่อให้สำเร็จอรหัตตผลจิต อันชื่อว่าอธิจิต เพราะเป็นจิตที่ยิ่งและสูงสุดกว่าจิตทั้งปวง ซึ่งเป็นสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จ บทว่า เอตํ พุทฺธาน สาสนํ อธิบายว่า การไม่ว่าร้ายผู้อื่น การไม่เบียดเบียน ความสำรวมในปาฏิโมกข์ ความรู้จักประมาณในการแสวงหา การรับ เป็นต้น การอยู่ในที่สงัด และความประกอบความเพียรในอธิจิตดังที่กล่าวมานี้ เป็นคำสอน คำโอวาท คำพร่ำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงทราบว่า สิกขา ๓ ประการ ได้ถูกกล่าวไว้ด้วยคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๖ จบ

7. Sāriputtasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

37. Sattame apubbaṃ natthi. Gāthāya adhicetasoti adhicittavato, sabbacittānaṃ adhikena arahattaphalacittena samannāgatassāti attho. Appamajjatoti na pamajjato, appamādena anavajjadhammesu sātaccakiriyāya samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Muninoti ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti (dha. pa. 269; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21) evaṃ ubhayalokamunanena monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena arahattaphalañāṇasaṅkhātena ñāṇena samannāgatattā vā khīṇāsavo muni nāma, tassa munino. Monapathesu sikkhatoti arahattañāṇasaṅkhātassa monassa pathesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesu tīsu vā sikkhāsu sikkhato. Idañca pubbabhāgappaṭipadaṃ gahetvā vuttaṃ. Pariniṭṭhitasikkho hi arahā, tasmā evaṃ sikkhato, imāya sikkhāya munibhāvaṃ pattassa muninoti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā ca etadeva, tasmā heṭṭhimamaggaphalacittānaṃ vasena adhicetaso, catusaccasambodhapaṭipattiyaṃ appamādavasena appamajjato, maggañāṇasamannāgamena muninoti evametesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ attho yujjatiyeva. Atha vā ‘‘appamajjato sikkhato’’ti [Pg.232] padānaṃ hetuatthatā daṭṭhabbā appamajjanahetu sikkhanahetu ca adhicetasoti.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ ไม่มีศัพท์ใหม่ ในคาถา บทว่า อธิเจตโส คือ ผู้มีจิตยิ่ง อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลจิตอันยิ่งกว่าจิตทั้งปวง บทว่า อปฺปมชฺชโต คือ ผู้ไม่ประมาท กล่าวคือ ผู้ประกอบด้วยการกระทำอย่างต่อเนื่องในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษด้วยความไม่ประมาท บทว่า มุนิโน ความว่า 'ผู้ใดรู้แจ้งโลกทั้งสอง ผู้นั้นจึงถูกเรียกว่ามุนี' (ธรรมบท ๒๖๙; จูฬนิทเทส เมตตคูมาณวกปุจฉานิทเทส ๒๑) ด้วยเหตุนี้ ญาณจึงเรียกว่าโมนะ เพราะการรู้แจ้งโลกทั้งสอง หรือพระขีณาสพชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยญาณอันชื่อว่าอรหัตตผลญาณนั้น ของมุนีนั้น บทว่า โมนะปเถสุ สิกฺขโต คือ ผู้ศึกษาอยู่ในทางแห่งโมนะ คือ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ หรือในสิกขา ๓ อันเป็นทางแห่งญาณคืออรหัตตผล คำนี้กล่าวโดยถือเอาปฏิปทาในเบื้องต้น เพราะพระอรหันต์เป็นผู้มีสิกขาอันจบสิ้นแล้ว เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า ของมุนีผู้ศึกษาอยู่อย่างนี้ ผู้ถึงความเป็นมุนีด้วยสิกขานี้ และเพราะเหตุนี้เอง ความหมายของบททั้งสามนี้ คือ อธิเจตโส โดยนัยแห่งมรรคผลจิตเบื้องต่ำ, อัปปมัชชโต โดยนัยแห่งความไม่ประมาทในปฏิปทาเพื่อตรัสรู้สัจจะ ๔, มุนิโน โดยนัยแห่งการประกอบด้วยมรรคญาณ จึงย่อมสมควรทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นว่าบทว่า 'อปฺปมชฺชโต สิกฺขโต' มีอรรถเป็นเหตุว่า เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่ประมาท และเพราะเป็นเหตุแห่งการศึกษา จึงเป็นผู้มีจิตยิ่ง

Sokā na bhavanti tādinoti tādisassa khīṇāsavamunino abbhantare iṭṭhaviyogādivatthukā sokā cittasantāpā na honti. Atha vā tādinoti tādilakkhaṇasamannāgatassa evarūpassa munino sokā na bhavantīti ayamettha attho. Upasantassāti rāgādīnaṃ accantūpasamena upasantassa. Sadā satīmatoti sativepullappattiyā niccakālaṃ satiyā avirahitassa.

บทว่า โสกา น ภวนฺติ ตาทิโน ความว่า ความโศกคือความเร่าร้อนแห่งจิต อันมีเหตุมาจากการพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รักเป็นต้น ย่อมไม่มีในภายในของมุนีผู้สิ้นอาสวะผู้เป็นเช่นนั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตาทิโน ความว่า ความโศกย่อมไม่มีแก่มุนีเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยลักษณะของความเป็นตาที นี้เป็นความหมายในที่นี้ บทว่า อุปสนฺตสฺส คือ ผู้สงบแล้วเพราะความสงบระงับอย่างสิ้นเชิงซึ่งราคะเป็นต้น บทว่า สทา สติมโต คือ ผู้ไม่ปราศจากสติเป็นนิจ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ

Ettha ca ‘‘adhicetaso’’ti iminā adhicittasikkhā, ‘‘appamajjato’’ti etena adhisīlasikkhā, ‘‘munino monapathesu sikkhato’’ti etehi adhipaññāsikkhā. ‘‘Munino’’ti vā etena adhipaññāsikkhā, ‘‘monapathesu sikkhato’’ti etena tāsaṃ lokuttarasikkhānaṃ pubbabhāgapaṭipadā, ‘‘sokā na bhavantī’’tiādīhi sikkhāpāripūriyā ānisaṃso pakāsitoti veditabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'อธิเจตโส' หมายถึงอธิจิตตสิกขา, ด้วยบทว่า 'อัปปมัชชโต' หมายถึงอธิสีลสิกขา, ด้วยบทว่า 'มุนิโน โมนะปเถสุ สิกขะโต' หมายถึงอธิปัญญาสิกขา หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า 'มุนิโน' หมายถึงอธิปัญญาสิกขา, ด้วยบทว่า 'โมนะปเถสุ สิกขะโต' หมายถึงปฏิปทาในเบื้องต้นของโลกุตตรสิกขาเหล่านั้น, ด้วยบทว่า 'โสกา น ภวันติ' เป็นต้น พึงทราบว่า ทรงประกาศอานิสงส์แห่งความบริบูรณ์ของสิกขา ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

8. Sundarīsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสุนทรีสูตร

38. Aṭṭhame sakkatotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vaṇṇitoyeva. Asahamānāti na sahamānā, usūyantāti attho. Bhikkhusaṅghassa ca sakkāraṃ asahamānāti sambandho.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ ความหมายของบทว่า สกฺกโต เป็นต้น ได้อธิบายไว้แล้วในเบื้องต้น บทว่า อสหมานา คือ ไม่ทนได้ อธิบายว่า ริษยา ความเชื่อมโยงคือ 'ไม่ทนต่อสักการะของภิกษุสงฆ์'

Sundarīti tassā nāmaṃ. Sā kira tasmiṃ kāle sabbaparibbājikāsu abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā, teneva sā ‘‘sundarī’’ti paññāyittha. Sā ca anatītayobbanā asaṃyatasamācārāva hoti, tasmā te sundariṃ paribbājikaṃ pāpakamme uyyojesuṃ. Te hi aññatitthiyā buddhuppādato paṭṭhāya sayaṃ hatalābhasakkārā heṭṭhā akkosasuttavaṇṇanāyaṃ āgatanayena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uḷāraṃ aparimitaṃ lābhasakkāraṃ pavattamānaṃ disvā issāpakatā ekato hutvā sammantayiṃsu – mayaṃ samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya naṭṭhā hatalābhasakkārā, na no koci [Pg.233] atthibhāvampi jānāti, kiṃ nissāya nu kho loko samaṇe gotame abhippasanno uḷāraṃ sakkārasammānaṃ upanetīti? Tattheko āha – ‘‘uccākulappasuto asambhinnāya mahāsammatappaveṇiyā jāto’’ti, aparo ‘‘abhijātiyaṃ tassa anekāni acchariyāni pātubhūtānī’’ti, añño ‘‘kāladevilaṃ vandāpetuṃ upanītassa pādā parivattitvā tassa jaṭāsu patiṭṭhitā’’ti, aparo ‘‘vappamaṅgalakāle jambucchāyāya sayāpitassa vītikkantepi majjhanhike jambucchāyā aparivattitvā ṭhitā’’ti, añño ‘‘abhirūpo dassanīyo pāsādiko rūpasampattiyā’’ti, aparo ‘‘jiṇṇāturamatapabbajitasaṅkhātanimitte disvā saṃvegajāto āgāminaṃ cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito’’ti. Evaṃ aparimāṇakāle sambhataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhagavato puññañāṇasambhāraṃ ukkaṃsapāramippattaṃ nirupamaṃ sallekhappaṭipadaṃ anuttarañca ñāṇapahānasampadādibuddhānubhāvaṃ ajānantā attanā yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ dharamānaṃ taṃ taṃ bhagavato bahumānakāraṇaṃ kittetvā abahumānakāraṇaṃ pariyesitvā apassantā ‘‘kena nu kho kāraṇena mayaṃ samaṇassa gotamassa ayasaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmā’’ti. Tesu eko tikhiṇamantī evamāha – ‘‘ambho imasmiṃ sattaloke mātugāmasukhe asattasattā nāma natthi, ayañca samaṇo gotamo abhirūpo devasamo taruṇo, attano samarūpaṃ mātugāmaṃ labhitvā sajjeyya. Athāpi na sajjeyya, janassa pana saṅkiyo bhaveyya, handa mayaṃ sundariṃ paribbājikaṃ tathā uyyojema, yathā samaṇassa gotamassa ayaso pathaviyaṃ patthareyyā’’ti.

นางมีชื่อว่าสุนทรี ได้ยินว่า ในกาลนั้น นางเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณดุจดอกบัวอย่างยิ่ง ในบรรดาปริพาชิกาทั้งปวง เพราะเหตุนั้นเอง นางจึงปรากฏชื่อว่า "สุนทรี" และนางยังเป็นผู้มีวัยสาวยังไม่ล่วงพ้นไป มีความประพฤติไม่สำรวม ด้วยเหตุนั้น พวกเขาจึงชักชวนนางสุนทรีปริพาชิกาในกรรมอันลามก ด้วยว่า พวกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ตั้งแต่การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ก็เป็นผู้เสื่อมลาภสักการะด้วยตนเอง ได้เห็นลาภสักการะอันโอฬารประมาณมิได้ของพระผู้มีพระภาคและของภิกษุสงฆ์กำลังเป็นไปอยู่ ตามนัยที่มาแล้วในอรรถกถาอักโกสสูตรในเบื้องต่ำ ก็เกิดความริษยา ประชุมกันเป็นพวกเดียวแล้วปรึกษากันว่า "พวกเราตั้งแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น ก็เสื่อมเสียแล้ว เสื่อมลาภสักการะแล้ว ไม่มีใครรู้แม้ซึ่งความเป็นอยู่ของเราเลย โลกเลื่อมใสยิ่งในพระสมณโคดม นำสักการะสัมมานะอันโอฬารเข้าไปถวาย เพราะอาศัยอะไรหนอแล" ในบรรดาเดียรถีย์เหล่านั้น คนหนึ่งกล่าวว่า "เพราะประสูติในตระกูลสูง เกิดในประเพณีแห่งพระเจ้ามหาสมมตราชอันไม่ระคนกัน" อีกคนหนึ่งกล่าวว่า "ในเวลาประสูติของพระองค์ สิ่งอัศจรรย์มากมายได้ปรากฏขึ้น" อีกคนหนึ่งกล่าวว่า "เมื่อเขานำไปเพื่อจะให้ถวายบังคมกาฬเทวิลดาบส พระบาททั้งสองได้พลิกกลับไปประดิษฐานอยู่บนชฎาของดาบสนั้น" อีกคนหนึ่งกล่าวว่า "ในกาลแห่งพระราชพิธีวัปปมงคล เมื่อพระองค์บรรทมอยู่ใต้ร่มเงาไม้หว้า แม้เวลาเที่ยงวันล่วงไปแล้ว เงาไม้หว้าก็ไม่คล้อยไป คงตั้งอยู่" อีกคนหนึ่งกล่าวว่า "เพราะเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ด้วยความถึงพร้อมแห่งรูป" อีกคนหนึ่งกล่าวว่า "เพราะทรงเห็นนิมิตคือคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และสมณะ เกิดความสังเวช สละราชสมบัติแห่งจักรพรรดิที่จะมาถึงแล้วเสด็จออกผนวช" พวกเดียรถีย์เหล่านั้น ไม่รู้ถึงพุทธานุภาพมีบุญญาธิการและพระญาณสมภารที่พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสมมาสิ้นกาลประมาณมิได้ ความถึงพร้อมแห่งบารมีอย่างยอดเยี่ยม สัลเลขปฏิบัติที่หาที่เปรียบมิได้ และพระญาณและปหานสัมปทาอันยอดเยี่ยม เป็นต้น อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น (ดังนั้น) จึงสรรเสริญเหตุแห่งความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาคประการนั้นๆ ตามที่ตนเห็น ตามที่ตนได้ฟังมา แล้วแสวงหาเหตุแห่งความไม่เคารพ แต่ไม่พบ จึงปรึกษากันว่า "ด้วยเหตุอะไรหนอแล พวกเราจึงจะทำให้ความเสื่อมเสียเกิดขึ้นแก่พระสมณโคดม แล้วทำลายลาภสักการะเสียได้" ในบรรดาเดียรถีย์เหล่านั้น คนหนึ่งผู้มีปัญญาเฉียบแหลมได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในสัตวโลกนี้ สัตว์ที่ไม่ข้องอยู่ในสุขเกี่ยวกับมาตุคามนั้นไม่มีเลย และพระสมณโคดมนี้ก็มีรูปงามเสมอด้วยเทวดา ยังเป็นหนุ่ม เมื่อได้มาตุคามที่มีรูปร่างสมกันกับตน ก็พึงข้องอยู่ได้ ถึงแม้ว่าพระองค์จะไม่ข้องอยู่ แต่ก็จะพึงเป็นที่น่าสงสัยของประชาชนได้ เอาเถิด พวกเราจงชักชวนนางสุนทรีปริพาชิกาอย่างนั้น เพื่อให้ความเสื่อมเสียของพระสมณโคดมแผ่ไปในแผ่นดิน"

Taṃ sutvā itare ‘‘idaṃ suṭṭhu tayā cintitaṃ, evañhi kate samaṇo gotamo ayasakena upadduto sīsaṃ ukkhipituṃ asakkonto yena vā tena vā palāyissatī’’ti sabbeva ekajjhāsayā hutvā tathā uyyojetuṃ sundariyā santikaṃ agamaṃsu. Sā te disvā ‘‘kiṃ tumhe ekato āgatatthā’’ti āha. Titthiyā anālapantā ārāmapariyante paṭicchanne ṭhāne nisīdiṃsu. Sā tattha gantvā punappunaṃ ālapantī paṭivacanaṃ alabhitvā kiṃ tumhākaṃ aparajjhaṃ? Kasmā me paṭivacanaṃ na dethāti? Tathā hi pana tvaṃ amhe viheṭhiyamāne ajjhupekkhasīti. Ko [Pg.234] tumhe viheṭhetīti? ‘‘Kiṃ pana tvaṃ na passasi, samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhetvā hatalābhasakkāre katvā vicaranta’’nti vatvā ‘‘tattha mayā kiṃ kātabba’’nti vutte ‘‘tena hi tvaṃ abhikkhaṇaṃ jetavanasamīpaṃ gantvā mahājanassa evañcevañca vadeyyāsī’’ti āhaṃsu. Sāpi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tena vuttaṃ – ‘‘aññatitthiyā paribbājakā bhagavato sakkāraṃ asahamānā’’tiādi.

พวกเดียรถีย์ที่เหลือได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "เรื่องนี้ท่านคิดดีแล้ว เพราะเมื่อทำอย่างนี้แล้ว พระสมณโคดมถูกความเสื่อมเสียเบียดเบียน ก็จักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นได้ จักหนีไปทางใดทางหนึ่ง" ทั้งหมดจึงมีความคิดเห็นเป็นอย่างเดียวกันแล้ว ได้ไปยังสำนักของนางสุนทรีเพื่อจะชักชวนอย่างนั้น นางเห็นพวกเขาแล้วจึงกล่าวว่า "พวกท่านมาด้วยกันทำไม" พวกเดียรถีย์ไม่พูดจา นั่งอยู่ในที่เร้น ณ ชายอาราม นางไปที่นั่นแล้ว พูดแล้วพูดเล่า ก็ไม่ได้รับคำตอบ จึงถามว่า "ข้าพเจ้าทำอะไรผิดต่อพวกท่านหรือ? ทำไมพวกท่านจึงไม่ตอบข้าพเจ้า?" (พวกเขาตอบว่า) "ก็เธอนิ่งเฉยอยู่ เมื่อพวกเรากำลังถูกเบียดเบียน" (นางถามว่า) "ใครเบียดเบียนพวกท่าน?" (พวกเขา) กล่าวว่า "ก็เธอไม่เห็นหรือ พระสมณโคดมกำลังเบียดเบียนพวกเรา ทำให้พวกเราเสื่อมลาภสักการะเที่ยวไปอยู่" เมื่อนางกล่าวว่า "ในเรื่องนั้น ข้าพเจ้าจะพึงทำอะไรได้" (พวกเขา) จึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น เธอจงไปยังใกล้พระเชตวันบ่อยๆ แล้วพึงกล่าวแก่หมู่มหาชนอย่างนี้ๆ" แม้นางก็รับคำว่า "ดีละ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ ทนต่อสักการะของพระผู้มีพระภาคไม่ได้" เป็นต้น

Tattha ussahasīti sakkosi. Atthanti hitaṃ kiccaṃ vā. Kyāhanti kiṃ ahaṃ. Yasmā te titthiyā tassā aññātakāpi samānā pabbajjasambandhamattena saṅgaṇhituṃ ñātakā viya hutvā ‘‘ussahasi tvaṃ bhagini ñātīnaṃ atthaṃ kātu’’nti āhaṃsu. Tasmā sāpi migaṃ valli viya pāde laggā jīvitampi me pariccattaṃ ñātīnaṃ atthāyāti āha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ussahasīti ความว่า ท่านสามารถ. บทว่า atthaṃ ความว่า ประโยชน์เกื้อกูล หรือกิจ. บทว่า kyāhaṃ ความว่า อะไรที่ข้าพเจ้า (จะพึงทำ). เพราะเหตุว่า พวกเดียรถีย์เหล่านั้น แม้จะไม่ใช่ญาติของนาง แต่ก็เป็นเหมือนญาติเพื่อจะสงเคราะห์กันด้วยเพียงความเกี่ยวข้องทางบรรพชา จึงได้กล่าวว่า "ดูก่อนน้องหญิง เธอสามารถทำประโยชน์เพื่อญาติทั้งหลายได้หรือไม่" เพราะเหตุนั้น แม้นางจึงกล่าวว่า "แม้ชีวิตของข้าพเจ้า ก็สละแล้วเพื่อประโยชน์ของญาติทั้งหลาย" เหมือนเถาวัลย์พันเท้าเนื้อ

Tena hīti ‘‘yasmā tvaṃ ‘jīvitampi me tumhākaṃ atthāya pariccatta’nti vadasi, tvañca paṭhamavaye ṭhitā abhirūpā sobhaggappattā ca, tasmā yathā taṃ nissāya samaṇassa gotamassa ayaso uppajjissati, tathā kareyyāsī’’ti vatvā ‘‘abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ gacchāhī’’ti uyyojesuṃ. Sāpi kho bālā kakacadantapantiyā pupphāvalikīḷaṃ kīḷitukāmā viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ soṇḍāya parāmasantī viya, nalāṭena maccuṃ gaṇhantī viya titthiyānaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā mālāgandhavilepanatambūlamukhavāsādīni gahetvā mahājanassa satthu dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ pavisanakāle jetavanābhimukhī gacchantī ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇassa gotamassa santikaṃ, ahañhi tena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasāmī’’ti vatvā aññatarasmiṃ titthiyārāme vasitvā pātova jetavanamaggaṃ otaritvā nagarābhimukhī āgacchantī ‘‘kiṃ sundari kahaṃ gatāsī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā taṃ kilesaratiyā ramāpetvā āgatāmhī’’ti vadati. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ ayyāti kho sundarī paribbājikā tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ paṭissutvā abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ agamāsī’’ti.

พวกเดียรถีย์กล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น เพราะเธอพูดว่า ‘แม้ชีวิตของเรา เราก็สละแล้วเพื่อประโยชน์ของพวกท่าน’ และเธอก็ยังอยู่ในปฐมวัย มีรูปงาม ถึงพร้อมด้วยความงาม ดังนั้น เธอพึงกระทำอย่างที่ความเสื่อมเสียชื่อเสียงจักเกิดขึ้นแก่พระสมณโคดมเพราะอาศัยเธอ' ดังนี้แล้ว จึงส่งไปว่า 'เธอจงไปเชตวันบ่อยๆ' นางสุนทรีผู้เขลานั้น ก็รับคำของพวกเดียรถีย์ ประดุจดังปรารถนาจะเล่นดอกไม้ด้วยเลื่อยที่มีฟันเลื่อย ประดุจดังลูบคลำงวงของช้างตกมันที่ดุร้าย ประดุจดังรับเอามัจจุราชมาไว้ที่หน้าผาก นางถือเอาของหอมระเบียบดอกไม้เครื่องลูบไล้และเครื่องอบปากเป็นต้น ในเวลาที่มหาชนฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วกำลังเข้าเมือง ก็เดินมุ่งหน้าไปทางพระเชตวัน เมื่อถูกถามว่า 'เธอจะไปไหน' ก็ตอบว่า 'ไปสำนักของพระสมณโคดม เพราะเราพักอยู่กับพระองค์ในพระคันธกุฎีเดียวกัน' แล้วไปพักอยู่ที่อารามของเดียรถีย์แห่งหนึ่ง พอรุ่งเช้าก็ลงจากทางพระเชตวันเดินมุ่งหน้าเข้าเมือง เมื่อถูกถามว่า 'แม่สุนทรี ไปไหนมา' ก็ตอบว่า 'เราพักอยู่กับพระสมณโคดมในพระคันธกุฎีเดียวกัน ทำให้พระองค์ยินดีด้วยกิเลสรติแล้วจึงมา' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'นางสุนทรีปริพาชิการับคำของพวกปริพาชกที่เป็นเดียรถีย์เหล่านั้นว่า ‘เจ้าข้า’ แล้วได้ไปยังพระเชตวันบ่อยๆ' ดังนี้

Titthiyā katipāhassa accayena dhuttānaṃ kahāpaṇe datvā ‘‘gacchatha, sundariṃ māretvā samaṇassa gotamassa gandhakuṭiyā avidūre mālākacavarantare nikkhipitvā ethā’’ti vadiṃsu. Te tathā akaṃsu. Tato titthiyā ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ārocetvā [Pg.235] ‘‘kattha pana tumhe parisaṅkathā’’ti raññā vuttā imesu divasesu jetavane vasati, tatthassā pavattiṃ na jānāmāti. ‘‘Tena hi gacchatha, naṃ tattha vicinathā’’ti raññā anuññātā attano upaṭṭhāke gahetvā jetavanaṃ gantvā vicinantā viya hutvā mālākacavaraṃ byūhitvā tassā sarīraṃ mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ pavesetvā ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā ‘satthunā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādessāmā’ti sundariṃ māretvā mālākacavarantare nikkhipiṃsū’’ti rañño ārocesuṃ. Rājāpi anupaparikkhitvā ‘‘tena hi gacchatha, nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āha. Te nagaravīthīsu ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vadantā vicaritvā puna rañño nivesanadvāraṃ agamaṃsu. Rājā sundariyā sarīraṃ āmakasusāne aṭṭakaṃ āropetvā rakkhāpesi. Sāvatthivāsino ṭhapetvā ariyasāvake yebhuyyena ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vatvā antonagare bahinagare ca bhikkhū akkosantā vicariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘yadā te aññiṃsu titthiyā paribbājakā ‘vodiṭṭhā kho sundarī’’’tiādi.

เมื่อล่วงไป ๒-๓ วัน พวกเดียรถีย์ได้ให้กหาปณะแก่พวกนักเลงแล้วสั่งว่า 'พวกเจ้าจงไปฆ่านางสุนทรีแล้วทิ้งไว้ที่ระหว่างกองหยากเยื่อดอกไม้ ไม่ไกลจากพระคันธกุฎีของพระสมณโคดม แล้วจงกลับมา' พวกนักเลงเหล่านั้นก็ได้ทำตามนั้น. จากนั้น พวกเดียรถีย์ได้ทำเสียงอื้อฉาวว่า 'พวกเราไม่เห็นนางสุนทรี' แล้วกราบทูลแด่พระราชา เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'พวกท่านสงสัยที่ไหนเล่า' ก็ทูลว่า 'ในวันเหล่านี้ นางพักอยู่ที่พระเชตวัน พวกข้าพระองค์ไม่ทราบความเป็นไปของนางในที่นั้น' เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตจากพระราชาว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงไป ค้นหานางในที่นั้นเถิด' พวกเดียรถีย์ก็พาอุปัฏฐากของตนไปยังพระเชตวัน ทำทีเป็นค้นหา แล้วคุ้ยกองหยากเยื่อดอกไม้ขึ้น ยกศพของนางขึ้นสู่เตียงน้อย นำเข้าไปในเมือง แล้วกราบทูลพระราชาว่า 'พวกสาวกของพระสมณโคดมคิดว่า ‘จักปิดบังบาปกรรมที่พระศาสดาทรงทำไว้’ จึงฆ่านางสุนทรีแล้วทิ้งไว้ที่ระหว่างกองหยากเยื่อดอกไม้' แม้พระราชาก็มิได้ทรงไต่สวน ตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงไปเที่ยวป่าวประกาศในเมืองเถิด' พวกเดียรถีย์เที่ยวกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ท่านทั้งหลายจงดูการกระทำของพวกสมณะศากยบุตร' ไปตามถนนในเมือง แล้วได้ไปยังประตูพระราชวังอีก. พระราชาโปรดให้ยกศพของนางสุนทรีขึ้นสู่แคร่ที่ป่าช้าผีดิบแล้วให้คนเฝ้ารักษาไว้. ชาวเมืองสาวัตถีโดยมาก ยกเว้นพระอริยสาวก ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ท่านทั้งหลายจงดูการกระทำของพวกสมณะศากยบุตร' พากันด่าว่าภิกษุทั้งหลายทั้งในเมืองและนอกเมือง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'เมื่อใด พวกปริพาชกที่เป็นเดียรถีย์เหล่านั้นได้รู้แล้วว่า ‘นางสุนทรีปรากฏตัวเด่นชัดแล้ว’' เป็นต้น

Tattha aññiṃsūti jāniṃsu. Vodiṭṭhāti byapadiṭṭhā, jetavanaṃ āgacchantī ca gacchantī ca visesato diṭṭhā, bahulaṃ diṭṭhāti attho. Parikhākūpeti dīghikāvāṭe. Yā sā, mahārāja, sundarīti, mahārāja, yā sā imasmiṃ nagare rūpasundaratāya ‘‘sundarī’’ti pākaṭā abhiññātā paribbājikā. Sā no na dissatīti sā amhākaṃ cakkhu viya jīvitaṃ viya ca piyāyitabbā, idāni na dissati. Yathānikkhittanti purise āṇāpetvā mālākacavarantare attanā yathāṭhapitaṃ. ‘‘Yathānikhāta’’ntipi pāṭho, pathaviyaṃ nikhātappakāranti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญึสุ ความว่า ได้รู้แล้ว. บทว่า โวทิฏฺฐา ความว่า ปรากฏตัวเด่นชัด คือ เป็นที่เห็นกันโดยพิเศษ ทั้งเวลามาและเวลาไปสู่พระเชตวัน อธิบายว่า เป็นที่เห็นกันโดยมาก. บทว่า ปริขากูเป ความว่า ในคูที่ขุดไว้. บทว่า ยา สา มหาราช สุนทรี ความว่า ข้าแต่พระมหาราช ปริพาชิกาใด ที่ปรากฏและเป็นที่รู้จักกันในเมืองนี้ว่า 'สุนทรี' เพราะมีรูปงาม. บทว่า สา โน น ทิสฺสตีติ ความว่า นางผู้เป็นที่รักของเราดุจดวงตาและดุจชีวิต บัดนี้ไม่ปรากฏ. บทว่า ยถานิกฺขิตฺตํ ความว่า ตามที่ตนสั่งบุรุษทั้งหลายให้ทิ้งไว้ในระหว่างกองหยากเยื่อดอกไม้. อีกนัยหนึ่งมีบทว่า 'ยถานิขาตํ' ความว่า ตามอาการที่ฝังไว้ในดิน

Rathiyāya rathiyanti vīthito vīthiṃ. Vīthīti hi vinivijjhanakaracchā. Siṅghāṭakanti tikoṇaracchā. Alajjinoti na lajjino, pāpajigucchāvirahitāti attho. Dussīlāti nissīlā. Pāpadhammāti lāmakasabhāvā nihīnācārā. Musāvādinoti dussīlā samānā ‘‘sīlavanto maya’’nti alikavāditāya musāvādino. Abrahmacārinoti ‘‘methunappaṭisevitāya aseṭṭhacārino ime hi nāmā’’ti hīḷentā vadanti. Dhammacārinoti kusaladhammacārino. Samacārinoti kāyakammādisamacārino. Kalyāṇadhammāti [Pg.236] sundarasabhāvā, paṭijānissanti nāmāti sambandho. Nāmasaddayogena hi ettha paṭijānissantīti anāgatakālavacanaṃ. Sāmaññanti samaṇabhāvo samitapāpatā. Brahmaññanti seṭṭhabhāvo bāhitapāpatā. Kutoti kena kāraṇena. Apagatāti apetā paribhaṭṭhā. Purisakiccanti methunappaṭisevanaṃ sandhāya vadanti.

บทว่า รถิยาย รถิยํ ความว่า จากถนนสู่ถนน. จริงอยู่ คำว่า วีถิ หมายถึง ถนนที่ตัดตรง. บทว่า สิงฺฆาฏกํ หมายถึง ถนนสามแพร่ง. บทว่า อลชฺชิโน ความว่า ไม่มีความละอาย คือ ปราศจากความรังเกียจในบาป. บทว่า ทุสฺสีลา คือ ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺมา คือ มี स्वभावเลวทราม มีความประพฤติชั่วช้า. บทว่า มุสาวาทิโน คือ เป็นผู้ไม่มีศีล แต่เพราะกล่าวเท็จว่า 'เราเป็นผู้มีศีล' จึงชื่อว่ามุสาวาที. บทว่า อพฺรหฺมจาริโน คือ พวกเดียรถีย์กล่าวติเตียนว่า 'ชนเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้มีจรณะไม่ประเสริฐ เพราะเสพเมถุนธรรม'. บทว่า ธมฺมจาริโน คือ ผู้ประพฤติซึ่งกุศลธรรม. บทว่า สมจาริโน คือ ผู้ประพฤติสม่ำเสมอทางกายกรรมเป็นต้น. บทว่า กลฺยาณธมฺมา คือ มี स्वभावอันงาม มีความเกี่ยวข้องกับคำว่า ปฏิชานิสฺสนฺติ นาม (จักปฏิญาณแน่). จริงอยู่ ในที่นี้ คำว่า ปฏิชานิสฺสนฺติ เป็นคำบอกอนาคตกาล เพราะประกอบกับนามศัพท์. บทว่า สามญฺญํ คือ ความเป็นสมณะ ความสงบจากบาป. บทว่า พฺรหฺมญฺญํ คือ ความเป็นผู้ประเสริฐ ความนำบาปออกแล้ว. บทว่า กุโต คือ ด้วยเหตุอะไร. บทว่า อปคตา คือ ปราศไปแล้ว เสื่อมแล้ว. บทว่า ปุริสกิจฺจํ คือ พวกเดียรถีย์กล่าวหมายถึงการเสพเมถุนธรรม

Atha bhikkhū taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesuṃ. Satthā ‘‘tena hi, bhikkhave, tumhepi te manusse imāya gāthāya paṭicodethā’’ti vatvā ‘‘abhūtavādī’’ti gāthamāha. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā…pe… nihīnakammā manujā paratthā’’ti. Tattha neso, bhikkhave, saddo ciraṃ bhavissatīti idaṃ satthā tassa ayasassa nipphattiṃ sabbaññutaññāṇena jānitvā bhikkhū samassāsento āha.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระศาสดาตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอก็จงทักท้วงชนเหล่านั้นด้วยคาถานี้เถิด' แล้วได้ตรัสคาถาว่า 'อภูตวาที' เป็นต้น. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงข้อความนั้นว่า 'ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมาก...ฯลฯ...มนุษย์ผู้มีกรรมเลวทรามในโลกหน้า'. ในข้อความนั้น พระศาสดาทรงทราบความสำเร็จแห่งความเสื่อมเสียชื่อเสียงนั้นด้วยพระสัพพัญญุตญาณแล้ว จึงตรัสคำนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เสียงนั้นจักมีอยู่ไม่นาน' เพื่อทรงปลอบโยนภิกษุทั้งหลาย

Gāthāyaṃ abhūtavādīti parassa dosaṃ adisvāva musāvādaṃ katvā abhūtena atacchena paraṃ abbhācikkhanto. Yo vāpi katvāti yo vā pana pāpakammaṃ katvā ‘‘nāhaṃ etaṃ karomī’’ti āha. Pecca samā bhavantīti te ubhopi janā ito paralokaṃ gantvā nirayūpagamanena gatiyā samā bhavanti. Gatiyeva hi nesaṃ paricchinnā, āyū pana aparicchinnā. Bahukañhi pāpaṃ katvā ciraṃ niraye paccati, parittakaṃ katvā appamattakameva kālaṃ paccati. Yasmā pana nesaṃ ubhinnampi lāmakameva kammaṃ, tena vuttaṃ – nihīnakammā manujā paratthāti. ‘‘Paratthā’’ti imassa pana padassa purato ‘‘peccā’’tipadena sambandho, pecca parattha ito gantvā te nihīnakammā paraloke samā bhavantīti attho.

ในคาถานั้น บทว่า อภูตวาที ได้แก่ ผู้ไม่เห็นโทษของผู้อื่นเลย กล่าวคำเท็จ กล่าวตู่ผู้อื่นด้วยเรื่องไม่จริง ไม่แท้. บทว่า โย วาปิ กตฺวา ได้แก่ ส่วนผู้ใดทำกรรมชั่วแล้วกล่าวว่า "เราไม่ได้ทำกรรมนั้น". บทว่า เปจฺจ สมา ภวนฺติ ความว่า ชนทั้งสองพวกนั้นละจากโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้ว ย่อมเป็นผู้เสมอกันโดยคติ คือการไปสู่นรก. จริงอยู่ คติของชนเหล่านั้นเท่านั้นถูกกำหนดไว้ ส่วนอายุหาได้ถูกกำหนดไว้ไม่. เพราะว่า บุคคลทำบาปไว้มาก ย่อมเดือดร้อนในนรกสิ้นกาลนาน, ทำบาปไว้น้อย ย่อมเดือดร้อนเพียงเล็กน้อยเท่านั้น. แต่เพราะว่ากรรมของชนทั้งสองพวกนั้นเป็นกรรมเลวทรามทั้งคู่ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า - นิหีนกมฺมา มนุชา ปรตฺถ (มนุษย์ผู้มีกรรมเลวทรามในโลกหน้า). อนึ่ง บทว่า ปรตฺถ นี้ มีความสัมพันธ์กับบทว่า เปจฺจ ที่อยู่ข้างหน้า ความว่า ละไปแล้วในโลกหน้า คือไปจากโลกนี้แล้ว มนุษย์ผู้มีกรรมเลวทรามเหล่านั้นย่อมเป็นผู้เสมอกันในปรโลก.

Pariyāpuṇitvāti uggahetvā. Akārakāti aparādhassa na kārakā. Nayimehi katanti evaṃ kira nesamahosi – imehi samaṇehi sakyaputtiyehi addhā taṃ pāpakammaṃ na kataṃ, yaṃ aññatitthiyā ugghositvā sakalanagaraṃ āhiṇḍiṃsu, yasmā ime amhesu evaṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi abbhācikkhantesupi na kiñci vikāraṃ dassenti, khantisoraccañca na vijahanti, kevalaṃ pana ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti dhammaṃyeva vadantā sapantiyeva, ime samaṇā sakyaputtiyā amhe anupadhāretvā abbhācikkhante sapanti, sapathaṃ karontā viya vadanti[Pg.237]. Atha vā ‘‘yo vāpi katvā ‘na karomi’ cāhā’’ti vadantā sapanti, attano akārakabhāvaṃ bodhetuṃ amhākaṃ sapathaṃ karonti imeti attho.

บทว่า ปริยาปุณิตฺวา ได้แก่ เรียนเอาแล้ว. บทว่า อการกา ได้แก่ ไม่ใช่ผู้ทำความผิด. บทว่า นยิเมหิ กตํ ความว่า ได้ยินว่า ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พวกเขาว่า "กรรมชั่วนั้นอันสมณศากยบุตรเหล่านี้ไม่ได้ทำแน่แท้ ซึ่งพวกอัญญเดียรถีย์เที่ยวป่าวประกาศไปทั่วทั้งเมือง เพราะว่าสมณะเหล่านี้ แม้เมื่อพวกเรากล่าวตู่อยู่ด้วยวาจาหยาบคายไม่สุภาพเช่นนี้ ก็ไม่แสดงอาการผิดปกติอะไรเลย ทั้งไม่ละทิ้งขันติและโสรัจจะ แต่กล่าวเพียงธรรมะว่า 'ผู้กล่าวคำไม่จริงย่อมเข้าถึงนรก' เท่านั้น เหมือนกำลังสาบานอยู่ สมณศากยบุตรเหล่านี้ เมื่อพวกเราผู้ไม่พิจารณาแล้วกล่าวตู่อยู่ ก็กำลังสาบาน คือกล่าวเหมือนทำสบถ". อีกอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวว่า "หรือผู้ใดทำแล้วกล่าวว่า 'เราไม่ได้ทำ'" ก็ชื่อว่ากำลังสาบาน ความว่า สมณะเหล่านี้กำลังทำสบถต่อพวกเรา เพื่อจะให้รู้ถึงความเป็นผู้ไม่ได้ทำของตนนั่นเอง.

Tesañhi manussānaṃ bhagavatā bhāsitagāthāya savanasamanantarameva buddhānubhāvena sārajjaṃ okkami, saṃvego uppajji ‘‘nayidaṃ amhehi paccakkhato diṭṭhaṃ, sutaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hoti, ete ca aññatitthiyā imesaṃ anatthakāmā ahitakāmā, tasmā te saddhāya nayidaṃ amhehi vattabbaṃ, dujjānā hi samaṇā’’ti. Te tato paṭṭhāya tato oramiṃsu.

จริงอยู่ ความละอายได้เกิดขึ้น ความสังเวชได้บังเกิดแก่มนุษย์เหล่านั้น ด้วยพุทธานุภาพ ในเวลาพร้อมกันกับการได้ฟังคาถาที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วนั่นเอง (พวกเขาคิดว่า) "เรื่องนี้พวกเราไม่ได้เห็นด้วยตาตนเอง เรื่องที่ได้ฟังมานั้น จะเป็นอย่างนั้นก็ได้ จะเป็นอย่างอื่นก็ได้ และพวกอัญญเดียรถีย์เหล่านี้ ก็เป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นผลดีแก่สมณะเหล่านี้ เพราะฉะนั้น พวกเราไม่ควรกล่าวเรื่องนี้ด้วยความเชื่อ เพราะว่าสมณะทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้ได้ยาก". จำเดิมแต่นั้นมา พวกเขาจึงได้งดเว้นจากเรื่องนั้น.

Rājāpi yehi sundarī māritā, tesaṃ jānanatthaṃ purise āṇāpesi. Atha te dhuttā tehi kahāpaṇehi suraṃ pivantā aññamaññaṃ kalahaṃ kariṃsu. Tesu hi eko ekaṃ āha – ‘‘tvaṃ sundariṃ ekappahārena māretvā mālākacavarantare khipitvā tato laddhakahāpaṇehi suraṃ pivasi, hotu hotū’’ti. Rājapurisā taṃ sutvā te dhutte gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā ‘‘tumhehi sā māritā’’ti te dhutte pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi mārāpitā’’ti? ‘‘Aññatitthiyehi, devā’’ti. Rājā titthiye pakkosāpetvā tamatthaṃ paṭijānāpetvā, ‘‘ayaṃ sundarī tassa samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ āropetukāmehi amhehi mārāpitā, neva gotamassa, na gotamasāvakānaṃ doso atthi, amhākameva dosoti evaṃ vadantā nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Mahājano sammadeva saddahi. Titthiyānaṃ dhikkāraṃ akāsi, titthiyā manussavadhadaṇḍaṃ pāpuṇiṃsu. Tato paṭṭhāya buddhassa bhikkhusaṅghassa ca bhiyyosomattāya sakkārasammāno mahā ahosi. Bhikkhū acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ abhivādetvā attamanā paṭivedesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū…pe… antarahito so, bhante, saddo’’ti.

แม้พระราชาก็ทรงรับสั่งให้ราชบุรุษไปเพื่อสืบหาคนที่ฆ่านางสุนทรี. ครั้งนั้น พวกนักเลงเหล่านั้นดื่มสุราด้วยกหาปณะเหล่านั้นแล้วได้ทะเลาะกัน. ในพวกนั้น คนหนึ่งได้กล่าวกับอีกคนหนึ่งว่า "เจ้าฆ่านางสุนทรีด้วยการประหารครั้งเดียวแล้วทิ้งไว้ในระหว่างกองขยะ บัดนี้มาดื่มสุราด้วยกหาปณะที่ได้มา เอาเถอะ เอาเถอะ". พวกราชบุรุษได้ยินดังนั้น จึงจับพวกนักเลงเหล่านั้นไปเฝ้าพระราชา. พระราชาตรัสถามพวกนักเลงเหล่านั้นว่า "นางสุนทรีถูกพวกเจ้าฆ่าหรือ". (พวกเขาทูลว่า) "ใช่ พระเจ้าข้า". (พระราชาตรัสถามว่า) "ใครเป็นผู้จ้างวานให้ฆ่า". (พวกเขาทูลว่า) "พวกอัญญเดียรถีย์ พระเจ้าข้า". พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพวกเดียรถีย์มา แล้วให้พวกเขารับสารภาพในเรื่องนั้น และทรงมีพระบรมราชโองการว่า "พวกเจ้าจงเที่ยวไปในเมืองพลางกล่าวว่า 'นางสุนทรีนี้ถูกพวกเราผู้ต้องการจะใส่ร้ายพระสมณโคดมจ้างวานให้ฆ่า โทษของพระโคดมก็ดี ของสาวกพระโคดมก็ดี ไม่มีเลย เป็นโทษของพวกเราเอง'". พวกเขาได้ทำตามนั้น. มหาชนก็เชื่อโดยถ่องแท้. (มหาชน) ได้พากันตำหนิติเตียนพวกเดียรถีย์ พวกเดียรถีย์ได้รับโทษประหารชีวิต. จำเดิมแต่นั้นมา สักการะและสัมมานะอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นแก่พระพุทธเจ้าและภิกษุสงฆ์ยิ่งขึ้นไปอีก. ภิกษุทั้งหลายมีจิตเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมีมาก่อน ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว มีใจยินดีกราบทูลให้ทรงทราบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมาก...ฯลฯ...ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เสียงนั้นได้อันตรธานไปแล้ว".

Kasmā pana bhagavā ‘‘titthiyānaṃ idaṃ kamma’’nti bhikkhūnaṃ nārocesi? Ariyānaṃ tāva ārocanena payojanaṃ natthi, puthujjanesu pana ‘‘ye na saddaheyyuṃ, tesaṃ taṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti nārocesi. Apicetaṃ buddhānaṃ anāciṇṇaṃ, yaṃ anāgatassa īdisassa vatthussa ācikkhanaṃ. Parānuddesikameva hi bhagavā saṃkilesapakkhaṃ vibhāveti[Pg.238], kammañca katokāsaṃ na sakkā nivattetunti abbhakkhānaṃ tannimittañca bhagavā ajjhupekkhanto nisīdi. Vuttañhetaṃ –

ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสบอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "นี่เป็นกรรมของพวกเดียรถีย์"? (ตอบว่า) เบื้องต้น การตรัสบอกแก่พระอริยะทั้งหลายไม่มีประโยชน์. ส่วนในหมู่ปุถุชน พระองค์ไม่ตรัสบอกเพราะทรงดำริว่า "ผู้ใดไม่เชื่อถือ การไม่เชื่อถือนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน". อีกประการหนึ่ง การตรัสบอกเรื่องเช่นนี้ที่ยังมาไม่ถึง ไม่ใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงฝ่ายสังกิเลสโดยทรงปรารภผู้อื่นเท่านั้น. และ (ทรงดำริว่า) "กรรมที่ได้โอกาสแล้ว ไม่สามารถจะให้กลับคืนได้" พระผู้มีพระภาคจึงประทับนั่งทรงวางเฉยต่อคำกล่าวตู่และนิมิตอันเป็นเหตุแห่งคำกล่าวตู่นั้น. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Na antalikkhe na samuddamajjhe,Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa;

Na vijjatī so jagatippadeso,Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. (dha. pa. 127;

mi. pa. 4.2.4);

"ไม่ว่าในอากาศ ไม่ว่าในท่ามกลางสมุทร ไม่ว่าเข้าไปสู่ซอกแห่งภูเขา, ประเทศ (คือส่วนแห่งแผ่นดิน) นั้น ที่ซึ่งบุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วจะพึงพ้นจากกรรมชั่วได้ ไม่มีเลย". (ธ. ป. ๑๒๗; มิ. ป. ๔.๒.๔);

Etamatthaṃ viditvāti mammacchedanavasenāpi bālajanehi pavattitaṃ duruttavacanaṃ khantibalasamannāgatassa dhīrassa duttitikkhā nāma natthīti imamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ adhivāsanakhantibalavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้โดยประการทั้งปวงว่า วาจาชั่วที่พวกคนพาลกล่าวแล้ว แม้โดยนัยเป็นเครื่องเชือดเฉือนหัวใจ ย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่ทนได้ไม่ยากสำหรับผู้มีปัญญา ผู้ประกอบด้วยกำลังคือขันติ. บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นการแสดงถึงกำลังคืออธิวาสนขันติ.

Tattha tudanti vācāya janā asaññatā, sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaranti kāyikasaṃvarādīsu kassacipi saṃvarassa abhāvena asaṃyatā avinītā bālajanā sarehi sāyakehi saṅgāmagataṃ yuddhagataṃ kuñjaraṃva hatthināgaṃ paṭiyodhā viya vācāsattīhi tudanti vijjhanti, ayaṃ tesaṃ sabhāvo. Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ, adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacittoti taṃ pana tehi bālajanehi udīritaṃ bhāsitaṃ mammaghaṭṭanavasena pavattitaṃ pharusaṃ vākyaṃ vacanaṃ abhūtaṃ bhūtato nibbeṭhento mama kakacūpamaovādaṃ (ma. ni. 1.222 ādayo) anussaranto īsakampi aduṭṭhacitto hutvā ‘‘saṃsārasabhāvo eso’’ti saṃsāre bhayaṃ ikkhaṇasīlo bhikkhu adhivāsaye, adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā khameyyāti attho.

ในบทนั้น ชนผู้ไม่สำรวม ย่อมทิ่มแทงด้วยวาจา เหมือน (ทหาร) ทิ่มแทงช้างที่เข้าสู่สงครามด้วยลูกศรทั้งหลาย อธิบายว่า ชนพาลผู้ไม่สำรวม ไม่ได้รับการแนะนำ เพราะไม่มีความสำรวมอย่างใดอย่างหนึ่งในกายิกสังวรเป็นต้น ย่อมทิ่มแทง เบียดเบียน ด้วยหอกคือวาจา เหมือนพวกข้าศึกทิ่มแทงช้างพลายที่เข้าสู่สงคราม เข้าสู่การรบ ด้วยลูกศรทั้งหลาย นี้เป็นสภาวะของชนพาลเหล่านั้น ส่วนภิกษุ ครั้นได้ฟังวาจาหยาบคายที่เขาเปล่งออกมาแล้ว พึงอดกลั้นไว้ด้วยจิตไม่ประทุษร้าย อธิบายว่า ภิกษุเมื่อแยกแยะเรื่องไม่จริงออกจากเรื่องจริง ระลึกถึงกกจูปมโอวาทของเรา (ใน ม.น. ๑.๒๒๒ เป็นต้น) มีจิตไม่ประทุษร้ายแม้แต่น้อย เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในสงสารว่า 'นี่เป็นสภาวะของสงสาร' พึงอดกลั้น คือ พึงตั้งอยู่ในอธิวาสนขันติ อดทนไว้

Etthāha – kiṃ pana taṃ kammaṃ, yaṃ aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evaṃ dāruṇaṃ abhūtabbhakkhānaṃ pāpuṇīti? Vuccate – ayaṃ so bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ munāḷi nāma dhutto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo vicarati. So ekadivasaṃ surabhiṃ nāma paccekasambuddhaṃ nagaraṃ piṇḍāya pavisituṃ cīvaraṃ pārupantaṃ passi. Tasmiñca samaye aññatarā itthī tassa avidūrena gacchati. Dhutto ‘‘abrahmacārī ayaṃ samaṇo’’ti abbhācikkhi. So tena kammena bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena idāni buddho hutvāpi sundariyā kāraṇā abhūtabbhakkhānaṃ [Pg.239] pāpuṇi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnaṃ vikārakitthīnaṃ bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni pattāni, sabbāni pubbe katassa kammassa vipākāvasesāni, yāni ‘‘kammapilotikānī’’ti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –

ในเรื่องนั้น มีคำถามว่า ก็กรรมอะไรเล่า ที่พระศาสดาผู้มีบุญญาธิการอันไพบูลย์ที่ทรงสั่งสมไว้ด้วยดีตลอดกาลอันประมาณมิได้ จึงได้ประสบกับการกล่าวตู่ด้วยเรื่องไม่จริงอันร้ายแรงเช่นนี้? ตอบว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ ในอดีตชาติ เคยเป็นนักเลงชื่อมุณาฬิ คบหาคนพาล มีอโยนิโสมนสิการเป็นส่วนมาก เที่ยวไป วันหนึ่ง ท่านเห็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุรภิ กำลังทรงครองจีวรเพื่อเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในเมือง ในเวลานั้น มีหญิงคนหนึ่งเดินไปในที่ไม่ไกลจากท่าน นักเลงนั้นได้กล่าวตู่ว่า 'สมณะรูปนี้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์' ด้วยกรรมนั้น ท่านจึงไหม้ในนรกหลายแสนปี ด้วยเศษวิบากของกรรมนั้นเอง บัดนี้ แม้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ยังประสบกับการกล่าวตู่เพราะเรื่องของนางสุนทรี และเช่นเดียวกับเรื่องนี้ ทุกข์ทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงได้รับจากการกล่าวตู่ของหญิงชั่วร้ายเช่นนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น ทั้งหมดล้วนเป็นเศษวิบากของกรรมที่ทรงทำไว้ในปางก่อน ซึ่งเรียกว่า 'กรรมปิโลติกา' ดังที่ตรัสไว้ในอปทานว่า

‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale;

Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare.

ณ ที่ใกล้สระอโนดาต บนแผ่นศิลาอันน่ารื่นรมย์ สว่างไสวด้วยรัตนะนานาชนิด ท่ามกลางป่าที่มีกลิ่นหอมต่างๆ

‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako;

Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano.

พระโลกนายกแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่ง ณ ที่นั้น ทรงพยากรณ์บุพกรรมทั้งหลายของพระองค์

‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā;

Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงฟังกรรมที่เราได้ทำไว้ วิบากแห่งกรรมที่เป็นดุจผ้าขี้ริ้ว ย่อมให้ผลแม้ในความเป็นพระพุทธเจ้า

1.

๑.

‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu;

Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

ในชาติก่อนๆ เราเป็นนักเลงชื่อมุณาฬิ ได้กล่าวตู่พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าสุรภิ ผู้ไม่มีโทษ

‘‘Tena kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedemi vedanaṃ.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราท่องเที่ยวอยู่ในนรกสิ้นกาลนาน เราเสวยทุกขเวทนาอยู่หลายพันปี

‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave;

Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.

ด้วยเศษแห่งกรรมนั้น ในภพสุดท้ายนี้ เราได้รับการกล่าวตู่เพราะเรื่องของนางสุนทรี

2.

๒.

‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako;

Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā.

เราได้กล่าวตู่พระสาวกของพระพุทธเจ้าพระนามว่าสัพพาภิภู ซึ่งมีนามว่านันทะ (เพราะกรรมนั้น) เราจึงท่องเที่ยวอยู่ในนรกสิ้นกาลนาน

‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ.

เราท่องเที่ยวอยู่ในนรกสิ้นกาลนานถึงหนึ่งหมื่นปี ครั้นได้ความเป็นมนุษย์ ก็ได้รับการกล่าวตู่เป็นอันมาก

‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ;

Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.

ด้วยเศษแห่งกรรมนั้น นางจิญจมาณวิกาได้กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง ต่อหน้าหมู่ชน

3.

๓.

‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito;

Mahāvane pañcasate, mante vācemi māṇave.

เราเคยเป็นพราหมณ์ผู้คงแก่เรียน ได้รับสักการะบูชา สอนมนต์แก่มาณพห้าร้อยคนในป่าใหญ่

‘‘Tatthāgato [Pg.240] isī bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko;

Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

ครั้งนั้น ฤาษีผู้มีตบะกล้า มีอภิญญา ๕ มีฤทธิ์มาก ได้มายังที่นั้น เราเห็นท่านมาแล้ว ก็ได้กล่าวตู่ท่านผู้ไม่มีโทษ

‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi;

Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā.

ครั้งนั้น เราได้กล่าวแก่ศิษย์ทั้งหลายว่า 'ฤาษีนี้เป็นผู้บริโภคกาม' เมื่อเรากล่าวอยู่ พวกมาณพก็พากันอนุโมทนา

‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule;

Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi.

ลำดับนั้น มาณพทั้งหมดได้บอกแก่หมู่มหาชน ในขณะที่ท่านกำลังเที่ยวขอตามตระกูลต่างๆ ว่า 'ฤาษีนี้เป็นผู้บริโภคกาม'

‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime;

Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ภิกษุห้าร้อยรูปเหล่านี้ทั้งหมด จึงได้รับการกล่าวตู่เพราะเรื่องของนางสุนทรี

4.

๔.

‘‘Vemātubhātikaṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ;

Pakkhipiṃgiriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ.

ในกาลก่อน เราได้ฆ่าน้องชายต่างมารดาเพราะเหตุแห่งทรัพย์ ได้ผลักลงไปในซอกเขา และบดทับด้วยก้อนหิน

‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น พระเทวทัตได้กลิ้งก้อนหิน สะเก็ดหินได้บดนิ้วหัวแม่เท้าของเรา

5.

๕.

‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe;

Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ.

ในกาลก่อน เราเป็นเด็กเล่นอยู่บนถนนใหญ่ เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้โยนก้อนกระเบื้องไปที่ทาง

‘‘Tena kammavipākena, idha pacchimake bhave;

Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ในภพสุดท้ายนี้ พระเทวทัตได้ส่งนายขมังธนูมาเพื่อจะฆ่าเรา

6.

๖.

‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ;

Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ.

ในกาลก่อน เราเป็นนายควาญช้าง ได้ปล่อยช้างไปประทุษร้ายพระปัจเจกมุนีผู้สูงสุด ซึ่งกำลังเสด็จเที่ยวบิณฑบาต

‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo;

Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ช้างนาฬาคิรีอันเมามันดุร้าย ได้วิ่งเข้ามาหาเราในเมืองคิริพพตอันประเสริฐ

7.

๗.

‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purise haniṃ;

Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ.

เราเคยเป็นพระราชา เป็นเจ้าแผ่นดิน ได้ฆ่าคนด้วยหอก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงไหม้อย่างยิ่งในนรก

‘‘Kammuno tassa sesena, sodāni sakalaṃ mama;

Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.

ด้วยเศษแห่งกรรมนั้น บัดนี้ สะเก็ดหินได้บาดผิวที่เท้าของเรา เพราะกรรมย่อมไม่พินาศไป

8.

๘.

‘‘Ahaṃ [Pg.241] kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako;

Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ.

เราเคยเป็นลูกชาวประมงในหมู่บ้านชาวประมง เห็นปลาถูกฆ่าแล้ว ก็ได้ยังความโสมนัสให้เกิดขึ้น

‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama;

Sakkā ca sabbe haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงเกิดอาการปวดศีรษะ และพวกเจ้าศากยะทั้งหมดก็ถูกฆ่า เมื่อพระเจ้าวิฑูฑภะทรงสังหาร

9.

๙.

‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;

Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.

ในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระนามว่าผุสสะ เราได้บริภาษพระสาวกทั้งหลายว่า 'พวกท่านจงเคี้ยวกินข้าวบาร์เลย์เถิด แต่อย่าได้ฉันข้าวสาลีเลย'

‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;

Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงต้องฉันข้าวบาร์เลย์อยู่สามเดือน ครั้งนั้น เราได้รับนิมนต์จากพราหมณ์ จึงได้จำพรรษาอยู่ที่เมืองเวรัญชา

10.

๑๐.

‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ;

Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.

ในสมัยที่ว่างจากพระพุทธเจ้า เราได้เบียดเบียนบุตรของนักมวยปล้ำ ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงเกิดอาการปวดหลัง

11.

๑๑.

‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ;

Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.

เราเคยเป็นแพทย์ ได้ให้ยาถ่ายแก่บุตรของเศรษฐี ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงเกิดโรคลงโลหิต

12.

๑๒.

‘‘Avacāhaṃ jotipālo, kassapaṃ sugataṃ tadā;

Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.

ในกาลนั้น เราเป็นโชติปาลมาณพ ได้กล่าวกับพระกัสสปสุคตเจ้าว่า โพธิญาณของคนโล้นจักมีมาแต่ที่ไหน โพธิญาณเป็นสิ่งที่ได้ยากอย่างยิ่ง

‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;

Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhiṃ apāpuṇiṃ.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงได้บำเพ็ญทุกกรกิริยามากมาย ที่ตำบลอุรุเวลาตลอด ๖ ปี แต่นั้นจึงได้บรรลุโพธิญาณ

‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;

Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito.

เราไม่ได้บรรลุโพธิญาณอันสูงสุดด้วยหนทางนี้ เราถูกบุรพกรรมห้ามไว้ จึงได้แสวงหาด้วยหนทางที่ผิด

‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito;

Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo.

เราเป็นผู้มีบุญและบาปสิ้นไปแล้ว ปราศจากความเดือดร้อนทั้งปวง ไม่มีโศก ไม่มีความคับแค้นใจ เป็นผู้ไม่มีอาสวะ จักนิพพาน

‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato;

Sabbābhiññābalappatto, anotattamahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);

พระชินเจ้าผู้ทรงถึงพร้อมด้วยกำลังแห่งอภิญญาทั้งปวง ได้ทรงพยากรณ์ดังนี้ ณ เบื้องหน้าภิกษุสงฆ์ ที่สระใหญ่อโนดาต

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ

9. Upasenasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอุปเสนสูตร

39. Navame [Pg.242] upasenassāti ettha upasenoti tassa therassa nāmaṃ, vaṅgantabrāhmaṇassa pana puttattā ‘‘vaṅgantaputto’’ti ca naṃ voharanti.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ มีคำว่า อุปเสนสฺส ดังนี้ ในคำนั้น บทว่า อุปเสโน เป็นชื่อของพระเถระนั้น แต่เพราะท่านเป็นบุตรของพราหมณ์ชื่อวังคันตะ คนทั้งหลายจึงเรียกท่านว่า ‘วังคันตบุตร’ ด้วย

Ayañhi thero āyasmato sāriputtassa kaniṭṭhabhātā, sāsane pabbajitvā apaññatte sikkhāpade upasampadāya dvivasso upajjhāyo hutvā ekaṃ bhikkhuṃ upasampādetvā tena saddhiṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ gato, tassa bhikkhuno bhagavatā tassa saddhivihārikabhāvaṃ pucchitvā khandhake āgatanayena ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, āvatto bāhullāya, yadidaṃ gaṇabandhiya’’nti (mahāva. 75) vigarahito patodābhitunno viya ājānīyo saṃviggamānaso ‘‘yadipāhaṃ idāni parisaṃ nissāya bhagavatā vigarahito, parisaṃyeva pana nissāya pāsaṃsiyo bhaveyya’’nti ussāhajāto sabbe dhutadhamme samādāya vattamāno vipassanaṃ ārabhitvā na cirasseva chaḷabhiñño paṭisambhidāppatto mahākhīṇāsavo hutvā attano nissitake dhutaṅgadhare eva katvā tehi saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā santhatasikkhāpade (pārā. 565 ādayo) āgatanayena ‘‘pāsādikā kho tyāyaṃ, upasena, parisā’’ti parisavasena bhagavato santikā laddhapasaṃso ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ samantapāsādikānaṃ yadidaṃ upaseno vaṅgantaputto’’ti (a. ni. 1.213) etadagge ṭhapito asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro.

ก็พระเถระนี้เป็นน้องชายของพระสารีบุตรผู้มีอายุ บวชในพระศาสนาแล้ว เมื่อสิกขาบทยังมิได้ทรงบัญญัติ มีพรรษา ๒ ได้เป็นอุปัชฌาย์ ให้อุปสมบทแก่ภิกษุรูปหนึ่งแล้ว ได้ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพร้อมกับภิกษุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสอบถามถึงความเป็นสัทธิวิหาริกของภิกษุนั้นแล้ว ตามนัยที่มาในขันธกะ ทรงติเตียนว่า 'ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอนี่ช่างขวนขวายในความเป็นผู้มีบริวารมาก คือการมีคณะเร็วเกินไปนัก' ท่านมีใจสลด ดุจม้าอาชาไนยที่ถูกแทงด้วยปฏัก เกิดความอุตสาหะขึ้นว่า 'ถ้าเราถูกพระผู้มีพระภาคติเตียนเพราะอาศัยบริษัทในบัดนี้แล้วไซร้ เราพึงเป็นผู้ที่พระองค์จะทรงสรรเสริญได้ก็เพราะอาศัยบริษัทเหมือนกัน' จึงสมาทานธุดงคธรรมทุกข้อ บำเพ็ญเพียรอยู่ เริ่มเจริญวิปัสสนา ไม่นานนักก็ได้เป็นผู้ได้อภิญญา ๖ บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระมหาขีณาสพ ทำให้เหล่าชนผู้อาศัยตนเป็นผู้ทรงธุดงค์เหมือนกัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพร้อมกับชนเหล่านั้น ได้รับคำสรรเสริญจากสำนักของพระผู้มีพระภาคโดยเกี่ยวกับบริษัท ตามนัยที่มาในสันถตสิกขาบทว่า 'ดูก่อนอุปเสนะ บริษัทของเธอนี้น่าเลื่อมใสหนอ' ได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของเราผู้ทำความเลื่อมใสให้เกิดโดยรอบ อุปเสนะวังคันตบุตรเป็นเลิศ' เป็นหนึ่งในพระมหาสาวก ๘๐ รูป

So ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto antevāsikesu attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu udakakumbhato udakaṃ gahetvā pāde pakkhāletvā gattāni sītiṃ katvā cammakkhaṇḍaṃ attharitvā divāṭṭhāne divāvihāraṃ nisinno attano guṇe āvajjesi. Tassa te anekasatā anekasahassā poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘mayhaṃ tāva sāvakassa sato ime evarūpā guṇā, kīdisā nu kho mayhaṃ satthu guṇā’’ti bhagavato guṇābhimukhaṃ manasikāraṃ pesesi. Te tassa ñāṇabalānurūpaṃ anekakoṭisahassā upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘evaṃsīlo me satthā evaṃdhammo evaṃpañño evaṃvimuttī’’tiādinā ca ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā ca āvibhāvānurūpaṃ satthu guṇe anussaritvā[Pg.243], tato ‘‘svākkhāto’’tiādinā dhammassa, ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā ariyasaṅghassa ca guṇe anussari. Evaṃ mahāthero anekākāravokāraṃ ratanattayaguṇesu āvibhūtesu attamano pamudito uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘āyasmato upasenassa vaṅgantaputtassa rahogatassā’’tiādi vuttaṃ.

วันหนึ่ง ท่านกลับจากบิณฑบาต ภายหลังภัตกิจ เมื่อเหล่าอันเตวาสิกไปสู่ที่พักกลางวันของตนๆ แล้ว ได้ตักน้ำจากหม้อน้ำ ล้างเท้า ทำร่างกายให้เย็น ปูหนังสัตว์ นั่งพักกลางวันในที่พักกลางวัน ได้พิจารณาถึงคุณของตน คุณเหล่านั้นหลายร้อยหลายพันได้ปรากฏแก่ท่านติดต่อกันไปไม่ขาดสาย ท่านจึงส่งมนสิการไปเฉพาะพระคุณของพระผู้มีพระภาคว่า 'เมื่อเราเป็นเพียงสาวก ยังมีคุณเช่นนี้ คุณของพระศาสดาของเราจักเป็นเช่นไรหนอ' พระคุณเหล่านั้นหลายแสนโกฏิได้ปรากฏแก่ท่านตามสมควรแก่กำลังแห่งญาณ ท่านจึงระลึกถึงพระคุณของพระศาสดาตามที่ปรากฏ ด้วยบทเป็นต้นว่า 'พระศาสดาของเรามีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้' และด้วยบทเป็นต้นว่า 'อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ' จากนั้น ได้ระลึกถึงพระคุณของพระธรรมด้วยบทเป็นต้นว่า 'สฺวากฺขาโต' และพระคุณของพระอริยสงฆ์ด้วยบทเป็นต้นว่า 'สุปฏิปนฺโน' เมื่อพระคุณของพระรัตนตรัยปรากฏโดยอาการต่างๆ มากมายอย่างนี้ พระมหาเถระจึงมีใจยินดี ร่าเริง เสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร นั่งอยู่ เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นต้นว่า 'อายสฺมโต อุปเสนสฺส วงฺคนฺตปุตฺตสฺส รโหคตสฺส'

Tattha rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti ekībhūtassa. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti evaṃ idāni vuccamānākāro cittassa vitakko uppajji. Lābhā vata meti ye ime manussattabuddhuppādasaddhāsamadhigamādayo, aho vata me ete lābhā. Suladdhaṃ vata meti yañcidaṃ mayā bhagavato sāsane pabbajjūpasampadāratanattayapayirupāsanādi paṭiladdhaṃ, taṃ me aho vata suṭṭhu laddhaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘satthā ca me’’tiādinā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า รโหคตสฺส ได้แก่ ผู้ไปในที่ลับ บทว่า ปฏิสลฺลีนสฺส ได้แก่ ผู้หลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว บทว่า เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ได้แก่ ความวิตกแห่งจิตมีอาการดังจะกล่าวต่อไปนี้ได้เกิดขึ้นแล้ว บทว่า ลาภา วต เม ความว่า การได้อัตภาพเป็นมนุษย์ การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า การได้ศรัทธา เป็นต้น เหล่าใดเหล่านี้ ช่างเป็นลาภของเราหนอ บทว่า สุลทฺธํ วต เม ความว่า การบรรพชาอุปสมบท การเข้าไปนั่งใกล้พระรัตนตรัย เป็นต้น อันใดนี้ ที่เราได้แล้วในศาสนาของพระผู้มีพระภาค ช่างเป็นสิ่งที่เราได้ดีแล้วหนอ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุผลไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า สตฺถา จ เม

Tattha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti satthā. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Ārakattā kilesehi, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā arahaṃ. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) buddhānussatiniddesato gahetabbo.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า สัตถา เพราะทรงสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายตามสมควรแก่ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง ชื่อว่า ภควา เพราะเหตุทั้งหลายมีความเป็นผู้มีโชค เป็นต้น ชื่อว่า อรหัง เพราะทรงไกลจากกิเลส, เพราะทรงกำจัดอริคือกิเลส, เพราะทรงหักซี่กำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, เพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป ชื่อว่า สัมมาสัมพุทโธ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร พึงทราบจากพุทธานุสสตินิทเทสในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

Svākkhāteti suṭṭhu akkhāte, ekantaniyyānikaṃ katvā bhāsite. Dhammavinayeti pāvacane. Tañhi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānānaṃ saṃsāradukkhapātato dhāraṇena, rāgādikilese vinayanena ca dhammavinayoti vuccati. Sabrahmacārinoti seṭṭhaṭṭhena brahmasaṅkhātaṃ bhagavato sāsanaṃ ariyamaggaṃ saha caranti paṭipajjantīti sabrahmacārino. Sīlavantoti maggaphalasīlavasena sīlavanto. Kalyāṇadhammāti samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanādayo kalyāṇā sundarā dhammā etesaṃ atthīti kalyāṇadhammā. Etena saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti. Sīlesu camhi paripūrakārīti ‘‘ahampi pabbajitvā na tiracchānakathākathiko kāyadaḷhibahulo hutvā vihāsiṃ, atha kho pātimokkhasaṃvarādiṃ catubbidhampi sīlaṃ akhaṇḍaṃ achiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ [Pg.244] bhujissaṃ viññuppasatthaṃ aparāmaṭṭhaṃ katvā paripūrento ariyamaggaṃyeva pāpesi’’nti vadati. Etena heṭṭhimaphaladvayasampattimattano dīpeti. Sotāpannasakadāgāmino hi sīlesu paripūrakārino. Susamāhito camhi ekaggacittoti upacārappanābhedena samādhinā sabbathāpi samāhito ca amhi avikkhittacitto. Iminā samādhismiṃ paripūrakāritāvacanena tatiyaphalasampattimattano dīpeti. Anāgāmino hi samādhismiṃ paripūrakārino. Arahā camhi khīṇāsavoti kāmāsavādīnaṃ sabbaso khīṇattā khīṇāsavo, tato eva parikkhīṇabhavasaṃyojano sadevake loke aggadakkhiṇeyyatāya arahā camhi. Etena attano katakaraṇīyataṃ dasseti. Mahiddhiko camhi mahānubhāvoti adhiṭṭhānavikubbanādiiddhīsu mahatā vasībhāvena samannāgatattā mahiddhiko uḷārassa puññānubhāvassa guṇānubhāvassa ca sampattiyā mahānubhāvo ca asmi. Etena lokiyābhiññānavānupubbavihārasamāpattiyogamattano dīpeti. Abhiññāsu vasībhāvena hi ariyā yathicchitanipphādanena mahiddhikā, pubbūpanissayasampattiyā nānāvihārasamāpattīhi ca visodhitasantānattā mahānubhāvā ca hontīti.

บทว่า สฺวากฺขาเต ได้แก่ ตรัสไว้ดีแล้ว คือ ตรัสโดยกระทำให้เป็นธรรมนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว. บทว่า ธมฺมวินเย ได้แก่ ในพระศาสนา. จริงอยู่ พระศาสนานั้น ชื่อว่าธรรมวินัย เพราะทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในสงสาร และเพราะแนะนำกิเลสมีราคะเป็นต้น. บทว่า สพรหฺมจาริโน ความว่า ผู้ประพฤติร่วมกัน คือ ปฏิบัติซึ่งอริยมรรค อันเป็นศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งเรียกว่าพรหม โดยความหมายว่าประเสริฐ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สพรหมจารี. บทว่า สีลวนฺโต ได้แก่ ผู้มีศีลด้วยมรรคศีลและผลศีล. บทว่า กลฺยาณธมฺมา ความว่า ธรรมอันงาม คือ สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ เป็นต้น ของท่านเหล่านี้มีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีธรรมอันงาม. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงถึงความปฏิบัติดีของพระสงฆ์. บทว่า สีเลสุ จมฺหิ ปริปูรการี ความว่า “แม้เราบวชแล้ว ก็มิได้เป็นผู้กล่าวติรัจฉานกถา มีความขวนขวายในความแข็งแรงแห่งกายอยู่ แต่เราบำเพ็ญศีลแม้ทั้ง ๔ อย่าง มีปาติโมกขสังวรศีลเป็นต้น ทำให้ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิครอบงำแล้ว จึงได้บรรลุอริยมรรค” ดังนี้. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงการที่ตนได้บรรลุผลเบื้องต่ำ ๒. จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามี เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์. บทว่า สุสมาหิโต จมฺหิ เอกคฺคจิตฺโต ความว่า เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้วด้วยสมาธิโดยประเภทคืออุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิทุกประการ เป็นผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน. ด้วยคำว่า เป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์นี้ ท่านแสดงถึงการที่ตนได้บรรลุผลที่ ๓. จริงอยู่ พระอนาคามี เป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์. บทว่า อรหา จมฺหิ ขีณาสโว ความว่า เราเป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว เพราะอาสวะทั้งหลายมีกามาสวะเป็นต้นสิ้นไปโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้นนั่นแล เราจึงเป็นผู้มีภวสังโยชน์สิ้นไปรอบแล้ว เป็นพระอรหันต์ เพราะเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทานอย่างยิ่งในโลกรวมทั้งเทวโลก. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้วของตน. บทว่า มหิทฺธิโก จมฺหิ มหานุภาโว ความว่า เราเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะประกอบด้วยความเป็นผู้มีความชำนาญอย่างยิ่งในฤทธิ์ทั้งหลายมีอธิษฐานฤทธิ์และวิกุพพนาฤทธิ์เป็นต้น และเป็นผู้มีอานุภาพมาก เพราะถึงพร้อมด้วยอานุภาพแห่งบุญและอานุภาพแห่งคุณอันไพบูลย์. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงการที่ตนปฏิบัติในโลกิยอภิญญาและอนุปุพพวิหารสมาบัติ. จริงอยู่ พระอริยเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าผู้มีฤทธิ์มาก เพราะมีความชำนาญในอภิญญาทั้งหลาย สามารถบันดาลสิ่งที่ปรารถนาได้ และชื่อว่าผู้มีอานุภาพมาก เพราะมีสันดานอันบริสุทธิ์ด้วยสมาบัติต่างๆ และด้วยความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยในปางก่อน.

Bhaddakaṃ me jīvitanti evaṃvidhasīlādiguṇasamannāgatassa me yāvāyaṃ kāyo dharati, tāva sattānaṃ hitasukhameva vaḍḍhati, puññakkhettabhāvato jīvitampi me bhaddakaṃ sundaraṃ. Bhaddakaṃ maraṇanti sace panidaṃ khandhapañcakaṃ ajja vā imasmiṃyeva vā khaṇe anupādāno viya jātavedo nibbāyati, taṃ appaṭisandhikaṃ parinibbānasaṅkhātaṃ maraṇampi me bhaddakanti ubhayattha tādibhāvaṃ dīpeti. Evaṃ mahāthero appahīnasomanassuppilāvitavāsanussannattā uḷārasomanassito dhammabahumānena dhammapītipaṭisaṃvedanena parivitakkesi.

บทว่า ภทฺทกํ เม ชีวิตํ ความว่า ชีวิตของเราผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเช่นนี้ ตราบใดที่กายนี้ยังทรงอยู่ ตราบนั้นประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญถ่ายเดียว เพราะความเป็นเนื้อนาบุญ ชีวิตของเราจึงดีงาม. บทว่า ภทฺทกํ มรณํ ความว่า ก็ถ้าเบญจขันธ์นี้จะดับไปในวันนี้หรือในขณะนี้เอง ดุจไฟที่ไม่มีเชื้อดับไป ฉันใด ความตายนั้นอันชื่อว่าปรินิพพานซึ่งไม่มีการสืบต่ออีก ก็เป็นความดีงามของเรา ฉันนั้น ท่านแสดงถึงความเป็นผู้คงที่ในสถานะทั้งสอง. พระมหาเถระได้มีโสมนัสอย่างยิ่ง เพราะมีวาสนาอันโสมนัสที่ยังละไม่ได้ท่วมทับอย่างหนาแน่น มีความเคารพในธรรม และเสวยธัมมปิติ จึงได้ตรึกไปอย่างนี้.

Taṃ satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova sabbaññutaññāṇena jānitvā jīvite maraṇe ca tassa tādibhāvavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… udānesī’’ti.

พระศาสดาประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเอง ทรงทราบเรื่องนั้นด้วยพระสัพพัญญุตญาณแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นการประกาศความเป็นผู้คงที่ในชีวิตและความตายของพระเถระนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า “อถ โข ภควา...ฯลฯ...อุทานสิ” (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ได้ทรงเปล่งอุทานนี้).

Tattha yaṃ jīvitaṃ na tapatīti yaṃ khīṇāsavapuggalaṃ jīvitaṃ āyatiṃ khandhappavattiyā sabbena sabbaṃ abhāvato na tapati na bādhati, vattamānameva vā [Pg.245] jīvitaṃ sabbaso saṅkhatadhammattā satipaññāvepullappattiyā sabbattha satisampajaññasamāyogato na bādhati. Yo hi andhaputhujjano pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo akatakusalo akatapuñño, so ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā vippaṭisārena tapatīti tassa jīvitaṃ taṃ tapati nāma. Itare pana akatapāpā katapuññā kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ satta sekhā tapanīyadhammaparivajjanena atapanīyadhammasamannāgamena ca pacchānutāpena na tapantīti na tesaṃ jīvitaṃ tapati. Khīṇāsave pana vattabbameva natthīti pavattidukkhavasena atthavaṇṇanā katā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยํ ชีวิตํ น ตปติ ความว่า ชีวิตย่อมไม่เบียดเบียน ไม่เดือดร้อนแก่บุคคลผู้สิ้นอาสวะใด เพราะความไม่มีแห่งความสืบต่อแห่งขันธ์ในอนาคตโดยประการทั้งปวง หรือชีวิตที่เป็นอยู่ในปัจจุบันนั่นแหละ ย่อมไม่เบียดเบียน เพราะความเป็นสังขตธรรมโดยสิ้นเชิง เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติและปัญญา และเพราะประกอบด้วยสติสัมปชัญญะในทุกที่. จริงอยู่ อันธปุถุชนใด คบหาคนชั่ว มากด้วยอโยนิโสมนสิการ ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำบุญไว้ ปุถุชนนั้นย่อมเดือดร้อนด้วยความวิปฏิสาริ มีอาทิว่า “โอหนอ เราไม่ได้ทำความดีไว้” ดังนี้ ชีวิตของผู้นั้นจึงชื่อว่าย่อมเดือดร้อน. ส่วนบุคคลเหล่าอื่น คือ กัลยาณปุถุชนกับพระเสขะ ๗ จำพวก ผู้ไม่ทำบาป ทำบุญไว้ ย่อมไม่เดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนในภายหลัง เพราะเว้นจากธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อน และเพราะประกอบด้วยธรรมอันไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อน ชีวิตของท่านเหล่านั้นจึงไม่เดือดร้อน. ส่วนในพระขีณาสพ ไม่ต้องพูดถึงเลย อรรถาธิบายนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งทุกข์ในการดำเนินไป.

Maraṇante na socatīti maraṇasaṅkhāte ante pariyosāne, maraṇasamīpe vā na socati anāgāmimaggeneva sokassa samugghātitattā. Sa ve diṭṭhapado dhīro, sokamajjhe na socatīti so anabhijjhādīnaṃ catunnaṃ dhammapadānaṃ nibbānasseva vā diṭṭhattā diṭṭhapado, dhitisampannattā dhīro khīṇāsavo socanadhammattā ‘‘sokā’’ti laddhanāmānaṃ avītarāgānaṃ sattānaṃ, sokahetūnaṃ vā lokadhammānaṃ majjhe ṭhatvāpi na socati.

บทว่า มรณนฺเต น โสจติ ความว่า ในที่สุดอันชื่อว่าความตาย หรือในเวลาใกล้ตาย ย่อมไม่เศร้าโศก เพราะความโศกถูกถอนขึ้นได้ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว. บทว่า ส เว ทิฏฺฐปโท ธีโร, โสกมชฺเฌ น โสจติ ความว่า พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าผู้เห็นบทธรรม เพราะเห็นธรรมบท ๔ มีอนภิชฌาเป็นต้น หรือเพราะเห็นพระนิพพานนั่นเอง ชื่อว่าผู้มีปัญญา เพราะถึงพร้อมด้วยความเพียร แม้จะยืนอยู่ในท่ามกลางของสัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ซึ่งได้ชื่อว่า “โสกะ” เพราะมีสภาพที่ต้องเศร้าโศก หรือในท่ามกลางของโลกธรรมอันเป็นเหตุแห่งความโศก ก็ย่อมไม่เศร้าโศก.

Idānissa sabbaso sokahetūnaṃ abhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘ucchinnabhavataṇhassā’’tiādimāha. Tattha yassa aggamaggena sabbaso ucchinnā bhavataṇhā, so ucchinnabhavataṇho. Tassa avasesakilesānaṃ anavasesavūpasamena santacittassa khīṇāsavabhikkhuno. Vikkhīṇo jātisaṃsāroti jātiādiko –

บัดนี้ เพื่อจะแสดงความไม่มีแห่งเหตุแห่งความโศกโดยประการทั้งปวงของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อุจฺฉินฺนภวตณฺหสฺส” (ผู้มีภวตัณหาอันตัดขาดแล้ว). ในบทเหล่านั้น ผู้ใดมีภวตัณหาอันตัดขาดแล้วโดยสิ้นเชิงด้วยอัคคมรรค ผู้นั้นชื่อว่า ผู้มีภวตัณหาอันตัดขาดแล้ว. สำหรับภิกษุผู้สิ้นอาสวะ มีจิตสงบระงับ เพราะกิเลสที่เหลือสงบระงับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร ความว่า สังสารวัฏอันมีชาติเป็นต้นสิ้นไปรอบแล้ว คือ –

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. –

“ความเป็นไปโดยลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปอย่างไม่ขาดสาย เรียกว่า ‘สังสาระ’ ดังนี้.”

Vuttalakkhaṇo saṃsāro visesato khīṇo. Tasmā natthi tassa punabbhavoti yasmā tassa evarūpassa ariyapuggalassa āyatiṃ punabbhavo natthi, tasmā tassa jātisaṃsāro khīṇo. Kasmā panassa punabbhavo natthi? Yasmā ucchinnabhavataṇho santacitto ca hoti, tasmāti āvattetvā vattabbaṃ. Atha vā vikkhīṇo jātisaṃsāro, tato eva natthi tassa punabbhavoti attho yojetabbo.

สังสารวัฏที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้วสิ้นไปโดยพิเศษ เพราะฉะนั้น ภพใหม่ของเขาจึงไม่มี ความว่า เพราะภพใหม่ในอนาคตของพระอริยบุคคลเช่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น การเวียนว่ายตายเกิดของเขาจึงสิ้นไป. ถามว่า เพราะเหตุใดภพใหม่ของเขาจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะเขาเป็นผู้มีตัณหาในภพขาดแล้วและมีจิตสงบแล้ว พึงนำความนี้มากล่าวเชื่อมโยงกัน. อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความว่า ชาติสังสาระสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้นเอง ภพใหม่ของเขาจึงไม่มี.

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งสูตรที่ 9 จบแล้ว.

10. Sāriputtaupasamasuttavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาความแห่งสารีปุตตอุปสมสูตร

40. Dasame [Pg.246] attano upasamanti sāvakapāramīmatthakappattiyā hetubhūtaṃ aggamaggena attano anavasesakilesavūpasamaṃ.

๔๐. ในสูตรที่ 10 บทว่า Attano upasamaṃ ความว่า ความสงบระงับกิเลสทั้งปวงของตนด้วยอรหัตตมรรค อันเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมี.

Āyasmā hi sāriputto anupasantakilesānaṃ sattānaṃ rāgādikilesajanitasantāpadarathapariḷāhadukkhañceva kilesābhisaṅkhāranimittaṃ jātijarābyādhimaraṇasokaparidevādidukkhañca paccakkhato disvā atītānāgatepi nesaṃ vaṭṭamūlakadukkhaṃ parituletvā karuṇāyamāno attanāpi puthujjanakāle anubhūtaṃ kilesanimittaṃ vā anappakaṃ dukkhaṃ anussaritvā ‘‘īdisassa nāma mahādukkhassa hetubhūtā kilesā idāni me suppahīnā’’ti attano kilesavūpasamaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhati. Paccavekkhanto ca ‘‘ime ettakā kilesā sotāpattimaggena upasamitā, ettakā sakadāgāmimaggena, ettakā anāgāmimaggena, ettakā arahattamaggena upasamitā’’ti taṃtaṃmaggañāṇehi odhiso kilesānaṃ upasamitabhāvaṃ paccavekkhati, tena vuttaṃ – ‘‘attano upasamaṃ paccavekkhamāno’’ti.

ด้วยว่า ท่านพระสารีบุตรเห็นทุกข์คือความเร่าร้อน ความกระวนกระวาย และความเผาไหม้ที่เกิดจากกิเลสมีราคะเป็นต้น และทุกข์มีชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โศกะ ปริเทวะเป็นต้น ที่มีกิเลสาภิสังขารเป็นเหตุ ของเหล่าสัตว์ที่ยังมีกิเลสไม่สงบระงับด้วยประจักษ์แจ้ง แล้วพิจารณาเปรียบเทียบทุกข์ที่มีวัฏฏะเป็นมูลของสัตว์เหล่านั้นแม้ในอดีตและอนาคต เกิดความกรุณา และระลึกถึงทุกข์มิใช่น้อยที่มีกิเลสเป็นเหตุที่ตนเองเคยเสวยมาในกาลที่เป็นปุถุชน จึงพิจารณาเนืองๆ ถึงความสงบระงับกิเลสของตนว่า 'กิเลสทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งมหาทุกข์เช่นนี้ บัดนี้เราละได้เด็ดขาดแล้ว'. และเมื่อพิจารณาอยู่ ย่อมพิจารณาถึงความที่กิเลสสงบระงับไปตามลำดับด้วยมรรคญาณนั้นๆ ว่า 'กิเลสประมาณเท่านี้สงบระงับด้วยโสดาปัตติมรรค ประมาณเท่านี้ด้วยสกทาคามิมรรค ประมาณเท่านี้ด้วยอนาคามิมรรค ประมาณเท่านี้ด้วยอรหัตตมรรค' เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'พิจารณาเห็นความสงบระงับของตนอยู่'.

Apare ‘‘thero arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjitvā taṃ paccavekkhitvā ‘imassa vatāyaṃ santapaṇītabhāvo accantasantāya asaṅkhatāya dhātuyā ārammaṇato, sayañca sammadeva kilesavūpasamato’ti evaṃ abhiṇhaṃ upasamaṃ paccavekkhatī’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘anavasesakilesānaṃ upasamapariyosāne jātaṃ aggaphalamevettha upasamo nāma, taṃ paccavekkhamāno nisinno’’ti.

อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'พระเถระเข้าอรหัตผลสมาบัติแล้วพิจารณาผลสมาบัตินั้นว่า ความสงบและประณีตของผลสมาบัตินี้ มีได้เพราะมีอสังขตธาตุอันสงบอย่างยิ่งเป็นอารมณ์ และเพราะความเข้าไปสงบกิเลสทั้งหลายโดยชอบทีเดียว ดังนี้ ย่อมพิจารณาความสงบเนืองๆ' ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'ความสงบในที่นี้ ได้แก่อรหัตผลอันเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความเข้าไปสงบกิเลสโดยไม่เหลือ พระเถระนั่งพิจารณาอรหัตผลนั้นอยู่'

Etamatthaṃ viditvāti yadidaṃ āyasmato sāriputtassa mahāpaññatādihetubhūtaṃ sāvakesu anaññasādhāraṇaṃ kilesappahānaṃ aggaphalaṃ vā upasamapariyāyena vuttaṃ, tassa paccavekkhaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadanubhāvadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า Etamatthaṃ viditvā ความว่า ทรงทราบเนื้อความคือการพิจารณาโดยอาการทั้งปวง ซึ่งการละกิเลสหรืออรหัตผลที่ตรัสโดยอ้อมว่าความสงบ อันเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีปัญญามากเป็นต้นของท่านพระสารีบุตร ซึ่งไม่ทั่วไปแก่สาวกทั้งหลาย แล้วจึงทรงเปล่งอุทานนี้ที่แสดงถึงอานุภาพของความสงบนั้น

Tattha upasantasantacittassāti upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto. Samāpattiyā vikkhambhanena hi upasantakilesattā upasantacittaṃ na sabbathā ‘‘upasantasanta’’nti vuccati tassa upasamassa anaccantikabhāvato, na tathā aggamaggena. Tena pana accantameva kilesānaṃ samucchinnattā arahato cittaṃ puna kilesānaṃ anupasametabbatāya samathavipassanāheṭṭhimamaggehi upasantakilesaṃ hutvā accantasantabhāvatova [Pg.247] ‘‘upasantasanta’’nti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto’’ti. Upasantanti vā upasamo vuccati, tasmā ‘‘upasantasantacittassā’’ti accantūpasamena santacittassāti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า upasantasantacittassa ความว่า ผู้มีจิตสงบแล้วนั่นเองและเป็นจิตที่สงบ ชื่อว่า upasantasantacitto จริงอยู่ จิตที่สงบกิเลสด้วยการข่มไว้ด้วยสมาบัติ ท่านไม่เรียกว่า สงบระงับแล้ว โดยประการทั้งปวง เพราะความสงบนั้นไม่แน่นอน แต่ความสงบด้วยอรหัตมรรคไม่เป็นเช่นนั้น เพราะกิเลสทั้งหลายถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตมรรคนั้น จิตของพระอรหันต์จึงไม่ต้องทำให้สงบกิเลสอีก เพราะเป็นจิตที่สงบกิเลสแล้วด้วยสมถะ วิปัสสนา และมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย และเพราะมีความสงบอย่างยิ่งนั่นเอง จึงเรียกว่า สงบระงับแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้มีจิตสงบแล้วนั่นเองและเป็นจิตที่สงบ ชื่อว่า upasantasantacitto อีกอย่างหนึ่ง คำว่า upasanta หมายถึง ความสงบระงับ เพราะฉะนั้น คำว่า upasantasantacittassa จึงมีเนื้อความว่า ผู้มีจิตสงบด้วยความสงบอย่างยิ่ง

Atha vā satipi sabbesaṃ khīṇāsavānaṃ anavasesakilesavūpasame sāvakapāramīñāṇassa pana matthakappattihetubhūto sāvakesu anaññasādhāraṇo saviseso dhammasenāpatino kilesavūpasamoti dassetuṃ satthā upasantasaddena visesetvā āha ‘‘upasantasantacittassā’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อความเข้าไปสงบกิเลสโดยไม่เหลือจะมีแก่พระขีณาสพทั้งปวง แต่เพื่อจะแสดงว่า ความเข้าไปสงบกิเลสของพระธรรมเสนาบดีเป็นความสงบพิเศษ ไม่ทั่วไปแก่สาวกทั้งหลาย อันเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณ พระศาสดาจึงตรัสโดยใช้ศัพท์ว่า upasanta วิเศษณ์ว่า upasantasantacittassa

Tatrāyamattho – bhusaṃ daḷhaṃ vā santaṃ upasantaṃ, tena upasantena upasantameva hutvā santaṃ upasantasantaṃ, tādisaṃ cittaṃ etassāti sabbaṃ purimasadisameva. Tathā hesa bhagavatā – ‘‘sāriputto, bhikkhave, mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño’’tiādinā (ma. ni. 3.93) anekapariyāyena vaṇṇito thomito. Netticchinnassāti netti vuccati bhavataṇhā saṃsārassa nayanato, sā netti chinnā etassāti netticchinno. Tassa netticchinnassa, pahīnataṇhassāti attho. Mutto so mārabandhanāti so evaṃvidho parikkhīṇabhavasaṃyojano sabbasmā mārabandhanato mutto, na tassa mārabandhanamocanāya karaṇīyaṃ atthi, tasmā dhammasenāpati attano upasamaṃ paccavekkhatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

ในคำนั้น มีเนื้อความดังนี้ จิตที่สงบอย่างยิ่งหรืออย่างมั่นคง ชื่อว่า upasanta จิตที่สงบแล้วนั่นเองและเป็นจิตที่สงบด้วยความสงบนั้น ชื่อว่า upasantasanta ผู้มีจิตเช่นนั้น ชื่อว่า upasantasantacitto เนื้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง จริงอย่างนั้น ท่านพระสารีบุตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญยกย่องโดยอเนกปริยายว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นผู้มีปัญญามาก มีปัญญาหนาแน่น มีปัญญาชื่นชม มีปัญญาไว มีปัญญาคม มีปัญญาชำแรก เป็นต้น บทว่า netticchinnassa ความว่า ตัณหาในภพเรียกว่า เนตติ เพราะนำไปสู่สังสารวัฏ เชือกคือตัณหานั้นอันพระเถระนั้นตัดขาดแล้ว ชื่อว่า netticchinno คำว่า tassa netticchinnassa มีเนื้อความว่า ผู้มีตัณหาอันละได้แล้ว บทว่า mutto so mārabandhanā ความว่า พระเถระผู้เป็นเช่นนี้ มีสังโยชน์ในภพสิ้นรอบแล้ว ย่อมพ้นจากเครื่องผูกของมารทั้งปวง กิจที่ควรทำเพื่อการพ้นจากเครื่องผูกของมารของพระเถระนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น พระธรรมเสนาบดีจึงพิจารณาความสงบของตน ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งสูตรที่ ๑๐ จบแล้ว

Niṭṭhitā ca meghiyavaggavaṇṇanā.

และการพรรณนาความแห่งเมฆิยวรรค จบแล้ว

5. Soṇavaggo

๕. โสณวรรค

1. Piyatarasuttavaṇṇanā

๑. การพรรณนาความแห่งปิยตรสูตร

41. Mahāvaggassa [Pg.248] paṭhame mallikāya deviyā saddhinti mallikāya nāma attano mahesiyā saha. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa upari gato. Kocañño attanā piyataroti koci añño attanā piyāyitabbataro. Atthi nu kho teti ‘‘kiṃ te atthī’’ti deviṃ pucchati.

๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งมหาวรรค บทว่า mallikāya deviyā saddhiṃ ความว่า พร้อมกับพระนางมัลลิกาเทวีผู้เป็นมเหสีของพระองค์ บทว่า uparipāsādavaragato ความว่า เสด็จขึ้นสู่เบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ บทว่า kocañño attanā piyataro ความว่า คนอื่นใครๆ ที่น่ารักยิ่งกว่าตน บทว่า atthi nu kho te ความว่า ทรงถามพระเทวีว่า มีแก่เธอหรือ

Kasmā pucchati? Ayañhi sāvatthiyaṃ duggatamālākārassa dhītā. Ekadivasaṃ āpaṇato pūvaṃ gahetvā mālārāmaṃ gantvā ‘‘khādissāmī’’ti gacchantī paṭipathe bhikkhusaṅghaparivutaṃ bhagavantaṃ bhikkhācāraṃ pavisantaṃ disvā pasannacittā taṃ bhagavato adāsi. Satthā tathārūpe ṭhāne nisīdanākāraṃ dassesi. Ānandatthero cīvaraṃ paññāpetvā adāsi. Bhagavā tattha nisīditvā taṃ pūvaṃ paribhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā sitaṃ pātvākāsi. Thero ‘‘ko imissā, bhante, dānassa vipāko bhavissatī’’ti pucchi. ‘‘Ajjesā, ānanda, tathāgatassa paṭhamaṃ bhojanaṃ adāsi, ajjeva kosalarañño aggamahesī bhavissati piyā manāpā’’ti. Taṃ divasameva ca rājā kāsigāme bhāgineyyena saddhiṃ yujjhitvā parājito palāyitvā āgato nagaraṃ pavisanto ‘‘balakāyassa āgamanaṃ āgamessāmī’’ti taṃ mālārāmaṃ pāvisi. Sā rājānaṃ āgataṃ passitvā tassa vattamakāsi. Rājā tassā vatte pasīditvā pitaraṃ pakkosāpetvā mahantaṃ issariyaṃ datvā taṃ antepuraṃ paṭiharāpetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Athekadivasaṃ rājā cintesi – ‘‘mayā imissā mahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, yaṃnūnāhaṃ imaṃ puccheyyaṃ ‘ko te piyo’ti? Sā ‘tvaṃ me, mahārāja, piyo’ti vatvā, puna maṃ pucchissati, athassāhaṃ ‘mayhampi tvaṃyeva piyā’ti vakkhāmī’’ti. Iti so aññamaññaṃ vissāsajananatthaṃ sammodanīyaṃ karonto pucchi.

ถามว่า เพราะเหตุไรจึงตรัสถาม? เรื่องมีอยู่ว่า นางนี้เป็นธิดาของนายมาลาการผู้ยากจนในกรุงสาวัตถี วันหนึ่ง นางถือขนมเบื้องจากร้านค้า เดินไปสู่สวนดอกไม้ด้วยคิดว่า 'เราจักกิน' ขณะกำลังเดินไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าอันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าไปเพื่อภิกขาจารในระหว่างทาง ก็มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายขนมนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระศาสดาทรงแสดงอาการประทับนั่งในที่อันสมควร พระอานนทเถระได้ปูลาดจีวรถวาย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง ณ ที่นั้น ทรงเสวยขนมเบื้องนั้นแล้ว ทรงบ้วนพระโอษฐ์ แล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ พระเถระทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิบากแห่งทานของนางนี้จักเป็นอย่างไร?' (พระศาสดาตรัสว่า) 'ดูก่อนอานนท์ วันนี้นางได้ถวายโภชนะครั้งแรกแก่ตถาคต ในวันนี้เอง นางจักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าโกศล เป็นที่รัก เป็นที่พอพระทัย' และในวันนั้นเอง พระเจ้าโกศลทรงรบกับพระภาคิไนยในหมู่บ้านกาสี ทรงพ่ายแพ้ เสด็จหนีมา เมื่อเสด็จเข้าพระนคร ทรงดำริว่า 'เราจักรอการมาถึงของกองทัพ' จึงเสด็จเข้าไปยังสวนดอกไม้นั้น นางเห็นพระราชาเสด็จมาแล้ว จึงได้ทำการปรนนิบัติพระองค์ พระราชาทรงเลื่อมใสในการปรนนิบัติของนาง จึงรับสั่งให้เรียกบิดาของนางมา พระราชทานอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ แล้วรับสั่งให้นำนางเข้าไปสู่ฝ่ายใน ทรงตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี ต่อมาวันหนึ่ง พระราชาทรงดำริว่า 'เราได้ให้อิสริยยศอันยิ่งใหญ่แก่นางนี้แล้ว ไฉนหนอ เราพึงถามนางนี้ว่า 'ใครเป็นที่รักของเธอ?' นางก็จะตอบว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์เป็นที่รักของหม่อมฉัน' แล้วก็จะถามเรากลับ เราก็จะบอกแก่นางว่า 'เธอนั่นแหละเป็นที่รักของเราเช่นกัน' ดังนี้ พระองค์จึงได้ตรัสถามเพื่อทรงกระทำการปราศรัย เพื่อให้เกิดความไว้วางใจซึ่งกันและกัน

Devī pana paṇḍitā buddhupaṭṭhāyikā saṅghupaṭṭhāyikā ‘‘nāyaṃ pañho rañño mukhaṃ ulloketvā kathetabbo’’ti cintetvā yathābhūtameva vadantī ‘‘natthi kho me, mahārāja, kocañño attanā piyataro’’ti [Pg.249] āha. Vatvāpi attanā byākatamatthaṃ upāyena rañño paccakkhaṃ kātukāmā ‘‘tuyhaṃ pana, mahārāja, atthañño koci attanā piyataro’’ti tatheva rājānaṃ pucchi yathā raññā sayaṃ puṭṭhā. Rājāpi tāya sarasalakkhaṇena kathitattā nivattituṃ asakkonto sayampi sarasalakkhaṇeneva kathento tatheva byākāsi yathā deviyā byākataṃ.

ส่วนพระเทวีเป็นบัณฑิต เป็นผู้อุปัฏฐากพระพุทธเจ้า เป็นผู้อุปัฏฐากพระสงฆ์ ทรงดำริว่า 'ปัญหานี้ไม่ควรที่จะมองดูพระพักตร์ของพระราชาแล้วกล่าว' จึงตรัสตามความเป็นจริงว่า 'ข้าแต่มหาราช ไม่มีใครอื่นที่เป็นที่รักยิ่งกว่าตนของหม่อมฉันเลย' แม้ตรัสแล้ว ก็ทรงประสงค์จะทำเนื้อความที่พระองค์ตรัสตอบให้ประจักษ์แก่พระราชาโดยอุบาย จึงทูลถามพระราชาอย่างนั้นเหมือนกันว่า 'ข้าแต่มหาราช ก็สำหรับพระองค์เล่า มีใครอื่นที่เป็นที่รักยิ่งกว่าตนหรือไม่?' เหมือนกับที่พระราชาตรัสถามพระองค์เอง แม้พระราชาก็ไม่อาจจะทรงกลับคำได้ เพราะพระนางตรัสด้วยลักษณะที่ตรงไปตรงมา จึงตรัสตอบอย่างตรงไปตรงมาเช่นกัน เหมือนที่พระเทวีตรัสตอบ

Byākaritvā ca mandadhātukatāya evaṃ cintesi – ‘‘ahaṃ rājā pathavissaro mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi, mayhaṃ tāva yuttaṃ ‘attanā piyataraṃ aññaṃ na passāmī’ti, ayaṃ pana vasalī hīnajaccā samānā mayā ucce ṭhāne ṭhapitā sāmibhūtaṃ maṃ na tathā piyāyati, ‘attāva piyataro’ti mama sammukhā vadati, yāva kakkhaḷā vatāya’’nti anattamano hutvā ‘‘nanu te tīṇi ratanāni piyatarānī’’ti codesi. Devī ‘ratanattayaṃpāhaṃ deva attano saggasukhaṃ mokkhasukhañca patthayantī sampiyāyāmi, tasmā attāva me piyataro’’ti āha. Sabbo cāyaṃ loko attadatthameva paraṃ piyāyati, puttaṃ patthentopi ‘‘ayaṃ maṃ jiṇṇakāle posessatī’’ti pattheti, dhītaraṃ ‘‘mama kulaṃ vaḍḍhissatī’’ti, bhariyaṃ ‘‘mayhaṃ pāde paricarissatī’’ti, aññepi ñātimittabandhave taṃtaṃkiccavasena, iti attadatthameva sampassanto loko paraṃ piyāyatīti. Ayañhi deviyā adhippāyo.

ครั้นตรัสตอบแล้ว ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาน้อย จึงทรงดำริอย่างนี้ว่า 'เราเป็นราชา เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ครอบครองแผ่นดินอันกว้างใหญ่ไพศาล การที่เราจะกล่าวว่า 'เราไม่เห็นใครอื่นที่รักยิ่งกว่าตน' ย่อมเป็นการสมควร แต่หญิงคนนี้เป็นคนชั้นต่ำ มีชาติต่ำทราม เรายกย่องไว้ในที่สูง กลับไม่รักเราผู้เป็นสามีถึงเพียงนั้น กล่าวต่อหน้าเราว่า 'ตนนั่นแหละเป็นที่รักยิ่งกว่า' ช่างเป็นหญิงกระด้างอะไรเช่นนี้' ทรงไม่พอพระทัย จึงตรัสท้วงว่า 'ก็รัตนะทั้งสามไม่เป็นที่รักยิ่งกว่าของเธอหรือ?' พระเทวีทูลว่า 'ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันรักพระรัตนตรัยเพราะปรารถนาสุขในสวรรค์และสุขคือนิพพานเพื่อตนเอง เพราะฉะนั้น ตนนั่นแหละจึงเป็นที่รักยิ่งกว่าของหม่อมฉัน' ก็โลกทั้งหมดนี้ย่อมรักผู้อื่นเพื่อประโยชน์ตนทั้งนั้น แม้เมื่อปรารถนาบุตร ก็ปรารถนาว่า 'บุตรนี้จักเลี้ยงดูเราในยามแก่' (ปรารถนา) ธิดาว่า 'นางจักทำวงศ์ตระกูลของเราให้เจริญ' (ปรารถนา) ภรรยาว่า 'นางจักบำรุงเท้าของเรา' (ปรารถนา) ญาติมิตรสหายอื่น ๆ ก็ตามกิจนั้น ๆ ด้วยเหตุนี้ โลกเมื่อเห็นประโยชน์ของตนนั่นแหละ จึงรักผู้อื่น ดังนี้ นี้แหละคือความประสงค์ของพระเทวี

Atha rājā cintesi – ‘‘ayaṃ mallikā kusalā paṇḍitā nipuṇā ‘attāva me piyataro’ti vadati, mayhampi attāva piyataro hutvā upaṭṭhāti, handāhaṃ imamatthaṃ satthu ārocessāmi, yathā ca me satthā byākarissati, tathā naṃ dhāressāmī’’ti. Evaṃ pana cintetvā satthu santikaṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā pasenadi kosalo…pe… piyataro’’ti.

ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'พระนางมัลลิกานี้เป็นผู้ฉลาด เป็นบัณฑิต มีปัญญา กล่าวว่า 'ตนนั่นแหละเป็นที่รักยิ่งกว่าของเรา' แม้เราเองก็ปรากฏว่าตนนั่นแหละเป็นที่รักยิ่งกว่า เอาเถิด เราจักกราบทูลเนื้อความนี้แด่พระศาสดา พระศาสดาจักทรงพยากรณ์แก่เราอย่างไร เราจักทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น' ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระศาสดาถึงที่ประทับ แล้วกราบทูลเนื้อความนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า 'ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศล...ฯลฯ...เป็นที่รักยิ่งกว่า' ดังนี้

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ ‘‘loke sabbasattānaṃ attāva attano piyataro’’ti raññā vuttamatthaṃ sabbaso jānitvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthaṃ viditvā (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) คือ ทรงทราบโดยประการทั้งปวงซึ่งเนื้อความที่พระราชาตรัสว่า 'ในโลกนี้ สำหรับสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง ตนนั่นแหละเป็นที่รักยิ่งกว่าของตน' แล้วจึงทรงเปล่งอุทานนี้เพื่อประกาศเนื้อความนั้น

Tattha sabbā disā anuparigamma cetasāti sabbā anavasesā dasapi disā pariyesanavasena cittena anugantvā. Nevajjhagā piyataramattanā kvacīti attanā atisayena piyaṃ aññaṃ koci puriso sabbussāhena pariyesanto [Pg.250] kvaci katthaci sabbadisāsu neva adhigaccheyya na passeyya. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassaci attanā piyatarassa anupalabbhanavasena puthu visuṃ visuṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attāva piyo. Tasmā na hiṃse paramattakāmoti yasmā evaṃ sabbopi satto attānaṃ piyāyati attano sukhakāmo dukkhappaṭikūlo, tasmā attakāmo attano hitasukhaṃ icchanto paraṃ sattaṃ antamaso kunthakipillikaṃ upādāya na hiṃse na haneyya na pāṇileḍḍudaṇḍādīhipi viheṭheyya. Parassa hi attanā kate dukkhe taṃ tato saṅkamantaṃ viya kālantare attani sandissati. Ayañhi kammānaṃ dhammatāti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า sabbā disā anuparigamma cetasā (มีใจเที่ยวไปทั่วทุกทิศ) คือ ไปตามด้วยจิตโดยอาการที่ค้นหาทั่วทิศทั้งสิบโดยไม่มีส่วนเหลือ บทว่า Nevajjhagā piyataramattanā kvaci (ก็ไม่พบใครที่ไหนซึ่งเป็นที่รักยิ่งกว่าตน) คือ บุคคลใดบุคคลหนึ่งเมื่อค้นหาด้วยความพยายามทั้งปวง ก็ไม่พึงประสบ ไม่พึงเห็นใครอื่นในที่ไหน ๆ ในทิศทั้งปวง ซึ่งเป็นที่รักอย่างยิ่งกว่าตน บทว่า Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ (ตนของคนอื่น ๆ ก็เป็นที่รักอย่างยิ่งเหมือนกัน) คือ เพราะเหตุที่หาใครผู้เป็นที่รักยิ่งกว่าตนไม่ได้ ฉะนั้น ตนของสัตว์นั้น ๆ แต่ละคน ๆ จึงเป็นที่รักต่างหาก ๆ บทว่า Tasmā na hiṃse paramattakāmo (เพราะฉะนั้น ผู้รักตนจึงไม่ควรเบียดเบียนผู้อื่น) คือ เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งหมดรักตนเช่นนี้ เป็นผู้ใคร่สุข เกลียดชังทุกข์ เพราะฉะนั้น ผู้รักตน คือผู้ปรารถนาประโยชน์สุขเพื่อตน จึงไม่พึงเบียดเบียน ไม่พึงฆ่าสัตว์อื่น แม้ที่สุดนับตั้งแต่ตัวคุถะและมด ไม่พึงเบียดเบียนแม้ด้วยก้อนดินหรือท่อนไม้เป็นต้น เพราะว่าทุกข์ที่ตนทำไว้แก่ผู้อื่นนั้น ย่อมจะปรากฏในตนในกาลภายหลัง ประหนึ่งว่าเคลื่อนจากผู้นั้นมา นี้แหละเป็นธรรมดาของกรรมทั้งหลาย

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ

2. Appāyukasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอัปปายุกสูตร

42. Dutiye acchariyaṃ, bhanteti idampi meghiyasutte viya garahaṇacchariyavasena veditabbaṃ. Yāva appāyukāti yattakaṃ parittāyukā, atiittarajīvitāti attho. Sattāhajāteti sattāhena jāto sattāhajāto. Tasmiṃ sattāhajāte, jātassa sattame ahanīti attho. Tusitaṃ kāyaṃ upapajjīti tusitaṃ devanikāyaṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajji.

๔๒. ในข้อที่ ๒ คำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์" นี้ พึงทราบว่าเป็นการกล่าวโดยความอัศจรรย์เชิงตำหนิ เหมือนในเมฆิยสูตร. คำว่า "มีอายุน้อยเพียงใดหนอ" หมายความว่า มีอายุน้อยเพียงนั้น มีชีวิตน้อยนิดนัก. คำว่า "ประสูติได้ ๗ วัน" คือ ประสูติโดย ๗ วัน ชื่อว่าประสูติได้ ๗ วัน. ในเมื่อประสูติได้ ๗ วันนั้น หมายความว่า ในวันที่ ๗ แห่งการประสูติ. คำว่า "บังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต" หมายความว่า เข้าถึงหมู่เทพชั้นดุสิตโดยการถือปฏิสนธิ.

Ekadivasaṃ kira thero pacchābhattaṃ divāṭṭhāne nisinno lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ sobhaggappattaṃ dassanānuttariyabhūtaṃ bhagavato rūpakāyasiriṃ manasi karitvā, ‘‘aho buddhānaṃ rūpakāyasampatti dassanīyā samantapāsādikā manoharā’’ti uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento evaṃ cintesi – ‘‘vijātamātuyā nāma virūpopi putto surūpo viya manāpo hoti, sace pana buddhānaṃ mātā mahāmāyā devī dhareyya, kīdisaṃ nu kho tassā bhagavato rūpadassane pītisomanassaṃ uppajjeyya, mahājāni kho mayhaṃ mahāmātu deviyā, yā sattāhajāte bhagavati kālakatā’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā attano parivitakkitaṃ ārocento tassā kālakiriyaṃ garahanto ‘‘acchariyaṃ, bhante’’tiādimāha.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเถระนั่งในที่พักกลางวันภายหลังภัตกิจ กระทำไว้ในใจถึงพระรูปกายสิริของพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งประดับด้วยพระลักษณะและพระอนุพยัญชนะ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีพระรูปโฉมงดงาม เป็นยอดแห่งการทัศนา เสวยปีติโสมนัสอันโอฬารว่า "โอหนอ พระรูปกายสมบัติของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ช่างน่าทัศนา น่าเลื่อมใสโดยรอบ น่ารื่นรมย์ใจ" แล้วได้คิดดังนี้ว่า "โดยปกติแล้ว สำหรับมารดาผู้ให้กำเนิด แม้บุตรจะมีรูปไม่งาม ก็เป็นที่พอใจประดุจมีรูปงาม ถ้าหากว่าพระนางมหามายาเทวี พระพุทธมารดา ยังทรงพระชนม์อยู่ ปีติโสมนัสในการทอดพระเนตรเห็นพระรูปของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพระนางนั้น จะพึงเกิดขึ้นเช่นไรหนอ ความเสียหายใหญ่หลวงหนอ ของพระนางมหามายาเทวีของเรา ผู้ซึ่งสวรรคตเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประสูติได้ ๗ วัน" ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า กราบทูลความตรึกของตน ตำหนิการสวรรคตของพระนาง จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์".

Keci [Pg.251] panāhu – ‘‘mahāpajāpati gotamī bhagavantaṃ mahatā āyāsena pabbajjaṃ yācitvāpi paṭikkhittā, mayā pana upāyena yācito bhagavā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇavasena tassā pabbajjaṃ upasampadañca anujāni, sā te dhamme paṭiggahetvā laddhapabbajjūpasampadā bhagavato dutiyaṃ parisaṃ uppādetvā catutthāya parisāya paccayo ahosi. Sace pana bhagavato janetti mahāmāyā devī dhareyya, evametā cubhopi khattiyabhaginiyo ekato hutvā imaṃ sāsanaṃ sobheyyuṃ, bhagavā ca mātari bahumānena mātugāmassa sāsane pabbajjaṃ upasampadañca sukheneva anujāneyya, appāyukatāya panassā kasirena nipphannamidanti iminā adhippāyena thero bhagavato santike ‘acchariyaṃ, bhante’tiādimāhā’’ti. Taṃ akāraṇaṃ. Bhagavā hi mātuyā vā aññassa vā mātugāmassa attano sāsane pabbajjaṃ anujānanto garukaṃyeva katvā anujānāti, na lahukaṃ ciraṭṭhitikāmatāyāti.

บางพวกกล่าวว่า "พระนางมหาปชาบดีโคตมี แม้ทูลขอบรรพชากับพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยความลำบากอย่างยิ่ง ก็ถูกปฏิเสธ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า อันเราทูลขอโดยอุบาย ได้ทรงอนุญาตบรรพชาและอุปสมบทแก่พระนาง โดยการรับครุธรรม ๘ ประการ พระนางนั้นทรงรับธรรมเหล่านั้นแล้ว ได้บรรพชาอุปสมบทแล้ว ได้ก่อให้เกิดบริษัทที่สองของพระผู้มีพระภาคเจ้า และได้เป็นปัจจัยแก่บริษัทที่สี่ ถ้าหากว่าพระนางมหามายาเทวี พระชนนีของพระผู้มีพระภาคเจ้า ยังทรงพระชนม์อยู่ พระขัตติยภคินีทั้งสองพระองค์นี้ ก็จะทรงร่วมกันทำพระศาสนานี้ให้งดงาม และพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยความเคารพอย่างสูงในพระมารดา ก็จะพึงทรงอนุญาตบรรพชาและอุปสมบทแก่มาตุคามในพระศาสนาโดยง่าย แต่เพราะความเป็นผู้มีพระชนมายุน้อยของพระนาง เรื่องนี้จึงสำเร็จได้โดยยาก" ด้วยความประสงค์นี้ พระเถระจึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์' ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า. ข้อนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอนุญาตบรรพชาในพระศาสนาของพระองค์แก่พระมารดาหรือมาตุคามอื่น ย่อมทรงกระทำให้เป็นเรื่องหนักแล้วจึงทรงอนุญาต ไม่ใช่เรื่องเบา เพราะทรงประสงค์ให้พระศาสนาตั้งอยู่ได้นาน.

Apare panāhu – ‘‘dasabalacatuvesārajjādike anaññasādhāraṇe anantāparimāṇe buddhaguṇe thero manasi karitvā yā evaṃ mahānubhāvaṃ nāma loke aggapuggalaṃ satthāraṃ kucchinā dasa māse parihari, sā buddhamātā kassaci paricārikā bhavissatīti ayuttamidaṃ. Kasmā? Satthu guṇānucchavikamevetaṃ, yadidaṃ sattāhajāte bhagavati janetti kālaṃ karoti, kālakatā ca tusitesu uppajjatīti acchariyabbhutacittajāto hutvā taṃ attano vitakkuppādanaṃ bhagavato ārocento ‘acchariyaṃ, bhante’tiādivacanaṃ avocā’’ti.

ส่วนพวกอื่นกล่าวว่า "พระเถระกระทำไว้ในใจถึงพระพุทธคุณทั้งหลายอันไม่มีที่สุดไม่มีประมาณ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น มีทศพลญาณและเวสารัชชญาณ ๔ เป็นต้นแล้ว (คิดว่า) พระนางใดทรงบริหารพระศาสดาผู้เป็นอัครบุคคลในโลก ผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ไว้ในพระครรภ์ตลอด ๑๐ เดือน พระพุทธมารดานั้น จักเป็นบาทบริจาริกาของใครๆ ข้อนี้ไม่สมควร เพราะเหตุไร? ข้อนี้สมควรแก่พระคุณของพระศาสดาโดยแท้ คือ การที่พระชนนีสวรรคตเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประสูติได้ ๗ วัน และเมื่อสวรรคตแล้วก็บังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต" (พระเถระ) มีจิตเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมีแล้ว กราบทูลความเกิดแห่งวิตกของตนนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์'.

Satthā pana yasmā sattāhajātesu bodhisattesu bodhisattamātu kālakiriyā dhammatā siddhā, tasmā taṃ dhammataṃ paridīpento ‘‘evametaṃ, ānandā’’tiādimāha. Sā panāyaṃ dhammatā yasmā yathā sabbe bodhisattā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne dasasahassacakkavāḷadevatāhi sannipatitvā abhisambodhiṃ pattuṃ manussaloke paṭisandhiggahaṇāya ajjhesitā kāladīpadesakulāni viya janettiyā āyuparimāṇampi oloketvā paṭisandhiṃ gaṇhanti, ayampi bhagavā bodhisattabhūto tatheva tusitapure ṭhito pañca mahāvilokanāni vilokento sattadivasādhikadasamāsaparimāṇaṃ [Pg.252] mātuyā āyuparimāṇaṃ paricchinditvā ‘‘ayaṃ mama paṭisandhiggahaṇassa kālo, idāni uppajjituṃ vaṭṭatī’’ti ñatvāva paṭisandhiṃ aggahesi, tasmā sabbabodhisattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇavaseneva veditabbaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘appāyukā hi, ānanda, bodhisattamātaro hontī’’tiādi.

แต่พระศาสดา เพราะเหตุที่การสวรรคตของพระโพธิสัตว์มารดาเมื่อพระโพธิสัตว์ทั้งหลายประสูติได้ ๗ วัน เป็นธรรมดาที่สำเร็จแล้ว ฉะนั้น เมื่อจะทรงประกาศธรรมดานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อานนท์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น" ก็ธรรมดานี้ เพราะเหตุที่พระโพธิสัตว์ทั้งปวง บำเพ็ญบารมีแล้ว บังเกิดในดุสิตบุรี ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยในที่นั้นแล้ว ในที่สุดแห่งอายุ ถูกเทวดาในหมื่นจักรวาลประชุมกันทูลอาราธนาเพื่อถือปฏิสนธิในมนุษยโลก เพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณ ย่อมทรงตรวจดูกาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และแม้ปริมาณอายุของพระชนนีแล้วจึงทรงถือปฏิสนธิ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ เมื่อยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ ก็ทรงดำรงอยู่ในดุสิตบุรีเช่นนั้น ทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะ กำหนดปริมาณอายุของพระมารดาว่ามีประมาณ ๑๐ เดือนกับอีก ๗ วัน ทรงทราบว่า "นี่เป็นกาลถือปฏิสนธิของเรา บัดนี้ควรจะบังเกิด" แล้วจึงทรงถือปฏิสนธิ ฉะนั้น พึงทราบโดยความเป็นธรรมเนียมที่พระโพธิสัตว์ทั้งปวงทรงประพฤติและสั่งสมมา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "อานนท์ พระโพธิสัตว์มารดาทั้งหลายย่อมมีอายุน้อย" เป็นต้น.

Tattha kālaṃ karontīti yathāvuttaāyuparikkhayeneva kālaṃ karonti, na vijātapaccayā. Carimattabhāvehi bodhisattehi vasitaṭṭhānaṃ cetiyagharasadisaṃ hoti, na aññesaṃ paribhogārahaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃ eva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṃ karonti. Imameva hi atthaṃ sandhāya mahābodhisattā pañcamaṃ mahāvilokanaṃ karonti.

ในข้อนั้น คำว่า "ย่อมสวรรคต" หมายความว่า ย่อมสวรรคตเพราะสิ้นอายุตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ไม่ใช่เพราะการประสูติเป็นปัจจัย สถานที่ที่พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอัตภาพในที่สุดประทับอยู่ ย่อมเป็นเสมือนเรือนเจดีย์ ไม่สมควรแก่การบริโภคของผู้อื่น และไม่สามารถที่จะถอดถอนพระโพธิสัตว์มารดาแล้วสถาปนาสตรีอื่นไว้ในตำแหน่งอัครมเหสีได้ ประมาณอายุของพระโพธิสัตว์มารดาย่อมมีเพียงเท่านั้น ฉะนั้น พระนางจึงสวรรคตในกาลนั้น พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงทรงกระทำปัญจมหาวิโลกนะ.

Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karontīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthiyo yebhuyyena gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkonti. Gaṇheyyuṃ ce, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamitvā tatiyakoṭṭhāse vatthu visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattadārakā arogā honti, tasmā bodhisattamātaro paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karontīti.

ก็พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทำกาละในวัยไหน? ในมัชฌิมวัย. เพราะในปฐมวัย ฉันทราคะในอัตภาพของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลัง ด้วยเหตุนั้น สตรีผู้มีครรภ์เกิดขึ้นในกาลนั้น โดยมากย่อมไม่สามารถเพื่อจะรักษาครรภ์ไว้ได้. หากพึงทรงครรภ์ ครรภ์นั้นก็ย่อมมีอาพาธมาก. แต่ในส่วนที่สามแห่งมัชฌิมวัย ล่วงเลยสองส่วนไปแล้ว วัตถุ (มดลูก) ย่อมบริสุทธิ์ ทารกที่เกิดในวัตถุที่บริสุทธิ์ย่อมเป็นผู้ไม่มีโรค ฉะนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย เสวยสมบัติในปฐมวัยแล้ว ประสูติในส่วนที่สามแห่งมัชฌิมวัยแล้ว จึงทำกาละ.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ bodhisattamātu aññesañca sabbasattānaṃ attabhāve āyussa maraṇapariyosānataṃ viditvā tadatthavibhāvanamukhena anavajjappaṭipattiyaṃ ussāhadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้นั้น คือ ทรงทราบความที่อายุในอัตภาพของพระมารดาพระโพธิสัตว์และของสัตว์ทั้งปวงเหล่าอื่น มีความตายเป็นที่สุดแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันเป็นเครื่องประกาศความเพียรในปฏิปทาที่ไม่มีโทษ ด้วยมุขคือการประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha ye kecīti aniyamaniddeso. Bhūtāti nibbattā. Bhavissantīti anāgate nibbattissanti. Vāsaddo vikappattho, apisaddo sampiṇḍanattho. Tena nibbattamānepi saṅgaṇhāti. Ettāvatā atītādivasena tiyaddhapariyāpanne satte anavasesato pariyādiyati. Apica gabbhaseyyakasattā gabbhato nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma, tato pubbe bhavissanti nāma. Saṃsedajūpapātikā paṭisandhicittato parato bhūtā [Pg.253] nāma, tato pubbe uppajjitabbabhavavasena bhavissanti nāma. Sabbepi vā paccuppannabhavavasena bhūtā nāma, āyatiṃ punabbhavavasena bhavissanti nāma. Khīṇāsavā bhūtā nāma. Te hi bhūtā eva, na puna bhavissantīti, tadaññe bhavissanti nāma.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นอนิยมินิเทศ (การแสดงโดยไม่เจาะจง). บทว่า ภูตา ได้แก่ เกิดแล้ว. บทว่า ภวิสฺสนฺติ ได้แก่ จักเกิดในอนาคต. วา ศัพท์ มีความหมายเป็นวิกัปปะ (ทางเลือก), อปิ ศัพท์ มีความหมายเป็นสัมปิณฑนะ (การรวบรวม). ด้วยศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์แม้สัตว์ที่กำลังเกิด. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ย่อมครอบคลุมสัตว์ทั้งหลายผู้อยู่ในกาลทั้งสาม มีอดีตเป็นต้น โดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ที่นอนในครรภ์ ตั้งแต่เวลาที่ออกจากครรภ์ไป ชื่อว่า ภูตา (ผู้เกิดแล้ว), ก่อนหน้านั้น ชื่อว่า ภวิสฺสนฺติ (ผู้จักเกิด). สังเสทชะและโอปปาติกะ หลังจากปฏิสนธิจิตไป ชื่อว่า ภูตา, ก่อนหน้านั้น โดยนัยแห่งภพที่จะพึงเกิดขึ้น ชื่อว่า ภวิสฺสนฺติ. หรืออีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหมด โดยนัยแห่งภพปัจจุบัน ชื่อว่า ภูตา, โดยนัยแห่งภพใหม่ในอนาคต ชื่อว่า ภวิสฺสนฺติ. พระขีณาสพทั้งหลาย ชื่อว่า ภูตา. เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้เกิดแล้วเท่านั้น จักไม่เกิดอีก, สัตว์นอกนั้น ชื่อว่า ภวิสฺสนฺติ.

Sabbe gamissanti pahāya dehanti sabbe yathāvuttabhedā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsādivasena anekabhedabhinnā sattā dehaṃ attano sarīraṃ pahāya nikkhipitvā paralokaṃ gamissanti, asekkhā pana nibbānaṃ. Ettha koci acavanadhammo nāma natthīti dasseti. Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvāti tadetaṃ sabbassa sattassa jāniṃ hāniṃ maraṇaṃ, sabbassa vā sattassa jāniṃ vināsaṃ pabhaṅgutaṃ kusalo paṇḍitajātiko maraṇānussativasena aniccatāmanasikāravasena vā jānitvā. Ātāpiyo brahmacariyaṃ careyyāti vipassanāya kammaṃ karonto ātāpiyasaṅkhātena vīriyena samannāgatattā ātāpiyo catubbidhasammappadhānavasena āraddhavīriyo anavasesamaraṇasamatikkamanūpāyaṃ maggabrahmacariyaṃ careyya, paṭipajjeyyāti attho.

บทว่า สพฺเพ คมิสฺสนฺติ ปหาย เทหํ ความว่า สัตว์ทั้งปวงผู้มีประเภทตามที่กล่าวแล้ว แตกต่างกันด้วยประเภทมากมาย โดยนัยแห่งภพ กำเนิด คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาส ทั้งปวงเป็นต้น จักละทิ้งร่างกายของตนไปสู่ปรโลก ส่วนพระอเสขะทั้งหลายจักไปสู่พระนิพพาน. พระบาลีนี้แสดงว่า ในบรรดาสัตว์เหล่านี้ สัตว์ผู้มีธรรมคือความไม่จุติ แม้สักคนหนึ่ง ย่อมไม่มี. บทว่า ตํ สพฺพชานึ กุสโล วิทิตฺวา ความว่า บัณฑิตผู้ฉลาด ครั้นทราบความเสื่อม คือความตาย หรือความพินาศ ความแตกสลายของสัตว์ทั้งปวงนั้นทั้งหมด โดยนัยแห่งมรณานุสสติ หรือโดยนัยแห่งอนิจจตมนสิการแล้ว. บทว่า อาตาปิโย พฺรหฺมจริยํ จเรยฺย ความว่า ผู้ทำความเพียรในวิปัสสนา ชื่อว่า อาตาปิโย เพราะประกอบด้วยความเพียรที่เรียกว่า อาตาปะ เป็นผู้ปรารภความเพียรโดยนัยแห่งสัมมัปปธาน ๔ พึงประพฤติมรรคพรหมจรรย์อันเป็นอุบายเพื่อก้าวล่วงความตายโดยไม่มีส่วนเหลือ ความว่า พึงปฏิบัติ.

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งทุติยสูตร จบ.

3. Suppabuddhakuṭṭhisuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสุปปพุทธกุฏฐิสูตร

43. Tatiye rājagahe suppabuddho nāma kuṭṭhī ahosīti suppabuddhanāmako eko puriso rājagahe ahosi. So ca kuṭṭhī kuṭṭharogena bāḷhavidūsitagatto. Manussadaliddoti yattakā rājagahe manussā tesu sabbaduggato. So hi saṅkārakūṭavatiādīsu manussehi chaḍḍitapilotikakhaṇḍāni sibbitvā paridahati, kapālaṃ gahetvā gharā gharaṃ gantvā laddhaācāmaucchiṭṭhabhattāni nissāya jīvati, tampi pubbe katakammapaccayā na yāvadatthaṃ labhati. Tena vuttaṃ ‘‘manussadaliddo’’ti. Manussakapaṇoti manussesu paramakapaṇataṃ patto. Manussavarākoti manussānaṃ hīḷitaparibhūtatāya ativiya dīno. Mahatiyā parisāyāti mahatiyā bhikkhuparisāya ceva upāsakaparisāya ca.

๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ราชคเห สุปฺปพุทฺโธ นาม กุฏฺฐี อโหสิ ความว่า ได้มีบุรุษคนหนึ่งชื่อสุปปพุทธะในกรุงราชคฤห์. และเขาเป็นโรคเรื้อน มีร่างกายที่ถูกโรคเรื้อนเบียดเบียนอย่างหนัก. บทว่า มนุสฺสทลิทฺโท ความว่า เป็นผู้ยากจนที่สุดในบรรดามนุษย์ทั้งหลายเท่าที่มีในกรุงราชคฤห์. จริงอยู่ เขานั้นเย็บท่อนผ้าเก่าที่มนุษย์ทิ้งแล้วในกองขยะเป็นต้นมานุ่งห่ม ถือกระเบื้องเที่ยวไปจากเรือนสู่เรือน อาศัยข้าวต้มและข้าวที่เหลือเดนที่ได้มาเลี้ยงชีพ แม้ของนั้นก็ไม่ได้ตามความต้องการเพราะปัจจัยคือกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มนุสฺสทลิทฺโท". บทว่า มนุสฺสกปโณ ความว่า ถึงความเป็นผู้กำพร้ายิ่งในหมู่มนุษย์. บทว่า มนุสฺสวราโก ความว่า เป็นผู้น่าสงสารอย่างยิ่งเพราะถูกมนุษย์ทั้งหลายดูหมิ่นและดูแคลน. บทว่า มหติยา ปริสาย ความว่า ด้วยบริษัทใหญ่ คือ ทั้งภิกษุบริษัทและอุบาสกบริษัท.

Ekadivasaṃ [Pg.254] kira bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivāro rājagahaṃ piṇḍāya pavisitvā bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto katipayabhikkhuparivāro nikkhanto yehi dānaṃ dinnaṃ, tesaṃ upāsakānaṃ avasesabhikkhūnañca āgamanaṃ āgamayamāno antonagareyeva aññatarasmiṃ ramaṇīye padese aṭṭhāsi. Tāvadeva bhikkhū tato tato āgantvā bhagavantaṃ parivāresuṃ, upāsakāpi ‘‘anumodanaṃ sutvā vanditvā nivattissāmā’’ti bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu, mahāsannipāto ahosi. Bhagavā nisīdanākāraṃ dassesi. Tāvadeva buddhārahaṃ āsanaṃ paññāpesuṃ. Atha bhagavā asītianubyañjanappaṭimaṇḍitehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi virocamānāya byāmappabhāparikkhepasamujjalāya nīlapītalohitodātamañjeṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjentiyā anupamāya rūpakāyasiriyā sakalameva taṃ padesaṃ obhāsento tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando bhikkhugaṇaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīditvā manosilātale kesarasīho viya sīhanādaṃ nadanto karavīkarutamañjunā brahmassarena dhammaṃ deseti.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้ามีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ทรงกระทำบิณฑบาตให้เป็นของที่ภิกษุทั้งหลายหาได้ง่ายแล้ว ในเวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต มีภิกษุสองสามรูปเป็นบริวารเสด็จออกไป ทรงรอการมาของอุบาสกทั้งหลายผู้ที่ถวายทานแล้วและของภิกษุที่เหลืออยู่ ประทับยืนอยู่ในประเทศอันน่ารื่นรมย์แห่งหนึ่งภายในพระนครนั่นเอง. ขณะนั้นเอง ภิกษุทั้งหลายจากที่นั้นๆ ก็มาแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้อุบาสกทั้งหลายก็เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคิดว่า "จักฟังอนุโมทนา ถวายบังคมแล้วจึงกลับ" ได้มีการประชุมใหญ่. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอาการว่าจะประทับนั่ง. ขณะนั้นเอง ชนทั้งหลายได้ปูลาดอาสนะอันสมควรแก่พระพุทธเจ้า. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปล่งปลั่งด้วยพระรูปกายสิริอันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ รุ่งเรืองด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ สว่างไสวด้วยข่ายพระพยามประภา ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ฉนำวรรณ คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว สีหงสบาท และสีประภัสสร ทรงยังประเทศนั้นทั้งหมดให้สว่างไสว ดุจพระจันทร์เพ็ญอันแวดล้อมด้วยหมู่ดาว ทรงแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ทรงบันลือสีหนาทดุจราชสีห์บนพื้นมโนศิลา ทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงอันเป็นทิพย์ไพเราะดุจเสียงนกการเวก.

Bhikkhūpi kho appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā pahitattā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā suvammitā viya gandhahatthino bhagavantaṃ parivāretvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Upāsakāpi suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā pubbaṇhasamayaṃ mahādānāni pavattetvā gandhamālādīhi bhagavantaṃ pūjetvā vanditvā bhikkhusaṅghassa nipaccakāraṃ dassetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca parivāretvā saṃyatahatthapādā ohitasotā sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanti. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hotī’’ti.

แม้ภิกษุทั้งหลาย ก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้ว เป็นผู้กล่าวสอน ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ผู้อื่นอดทนได้ สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา สมบูรณ์ด้วยวิมุตติ สมบูรณ์ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ ห่มจีวรบังสุกุลมีสีดังเมฆ แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประหนึ่งพญาช้างต้นที่สวมเกราะดีแล้ว มีโสตประสาทตั้งมั่นสดับฟังธรรมอยู่ แม้อุบาสกทั้งหลาย ก็นุ่งผ้าขาว ห่มผ้าขาว ในเวลาเช้า ได้บำเพ็ญมหาทาน บูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว ไหว้แล้ว แสดงความอ่อนน้อมต่อภิกษุสงฆ์ แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ มีมือและเท้าสำรวม มีโสตประสาทตั้งมั่น สดับฟังธรรมโดยเคารพ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าอันบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมแล้ว ประทับนั่งแสดงธรรมอยู่”

Suppabuddho pana jighacchādubbalyapareto ghāsapariyesanaṃ caramāno antaravīthiṃ otiṇṇo dūratova taṃ mahājanasannipātaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ mahājanakāyo sannipatito, addhā ettha bhojanaṃ dīyati maññe, appeva nāmettha gatena kiñci khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā laddhuṃ sakkā’’ti sañjātābhilāso tattha gantvā addasa bhagavantaṃ pāsādikaṃ dassanīyaṃ [Pg.255] pasādanīyaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ susamāhitaṃ tāya parisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ, disvāna purimajātisambhatāya paripakkāya upanissayasampattiyā codiyamāno ‘‘yaṃnūnāhampi dhammaṃ suṇeyya’’nti parisapariyante nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘addasā kho suppabuddho kuṭṭhī…pe… tattheva ekamantaṃ nisīdi ‘ahampi dhammaṃ sossāmī’’’ti.

ส่วนสุปปพุทธกุฏฐิ ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ เที่ยวแสวงหาอาหารอยู่ ได้เข้าไปสู่ระหว่างถนน เห็นการประชุมของมหาชนนั้นแต่ไกลแล้ว (คิดว่า) “หมู่มหาชนนี้ประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอแล ชะรอยว่าโภชนะเขาคงให้กันในที่นี้กระมัง ถ้าเราไปในที่นั้น ก็อาจจะได้ของเคี้ยวหรือของกินอะไรบ้าง” เกิดความปรารถนาขึ้นแล้ว จึงไปในที่นั้น ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงน่าเลื่อมใส น่าทัศนา น่าศรัทธา ทรงบรรลุถึงทมะและสมถะอย่างยอดเยี่ยม ทรงฝึกฝนแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบ มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว อันบริษัทนั้นแวดล้อมแล้ว กำลังทรงแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นแล้ว ถูกอุปนิสัยสมบัติที่แก่กล้าซึ่งตนสั่งสมไว้ในชาติก่อนตักเตือนอยู่ จึงนั่งลง ณ ที่สุดแห่งบริษัท (คิดว่า) “ไฉนหนอ แม้เราก็พึงฟังธรรมบ้าง” ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า – “สุปปพุทธกุฏฐิได้เห็นแล้ว...ฯลฯ...ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งในที่นั้นเอง (ด้วยคิดว่า) ‘แม้เราก็จักฟังธรรม’”

Sabbāvantanti sabbāvatiṃ hīnādisabbapuggalavataṃ, tattha kiñcipi anavasesetvāti attho. ‘‘Sabbavanta’’ntipi paṭhanti. Cetasāti buddhacakkhusampayuttacittena. Cittasīsena hi ñāṇaṃ niddiṭṭhaṃ, tasmā āsayānusayañāṇena indriyaparopariyattañāṇena cāti attho. Ceto paricca manasākāsīti tassā parisāya cittaṃ paccekaṃ paricchinditvā manasi akāsi te volokesi. Bhabbo dhammaṃ viññātunti maggaphaladhammaṃ adhigantuṃ samattho, upanissayasampannoti attho. Etadahosīti ayaṃ suppabuddho kiñcāpi tagarasikhimhi paccekabuddhe aparajjhitvā īdiso jāto, maggaphalūpanissayo panassa paṃsupaṭicchannasuvaṇṇanikkhaṃ viya antohadayeyeva vijjotati, tasmā suviññāpiyoti idaṃ ahosi. Tenāha – ‘‘ayaṃ kho idha bhabbo dhammaṃ viññātu’’nti.

บทว่า สพฺพาวนฺตํ ได้แก่ ซึ่งบริษัทผู้มีบุคคลทุกหมู่เหล่า มีบุคคลชั้นต่ำเป็นต้นทั้งหมด อธิบายว่า ไม่เหลือไว้แม้สักคนหนึ่งในบริษัทนั้น. บางทีก็อ่านว่า สพฺพวนฺตํ. บทว่า เจตสา ได้แก่ ด้วยจิตที่ประกอบด้วยพุทธจักษุ. จริงอยู่ ญาณท่านแสดงไว้ด้วยศีรษะคือจิต เพราะฉะนั้น อธิบายว่า ด้วยอาสยานุสยญาณและอินทริยปโรปริยัตตญาณ. บทว่า เจโต ปริจฺจ มนสากาสิ ความว่า ทรงกำหนดจิตของบริษัทนั้นโดยเฉพาะแต่ละคนแล้ว ทรงทำไว้ในพระทัย คือทรงตรวจดูพวกเขา. บทว่า ภพฺโพ ธมฺมํ วิญฺญาตุํ ความว่า เป็นผู้สามารถเพื่อจะบรรลุมรรคผลธรรม อธิบายว่า เป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์. บทว่า เอตทโหสิ ความว่า สุปปพุทธะผู้นี้ แม้จะประทุษร้ายในพระตครสิขิปัจเจกพุทธเจ้าแล้วเกิดเป็นเช่นนี้ แต่อุปนิสัยแห่งมรรคและผลของเขาย่อมรุ่งเรืองอยู่ในภายในหทัยดุจแท่งทองที่ถูกฝุ่นกลบไว้ เพราะฉะนั้น เขาจึงเป็นผู้ที่พึงให้รู้แจ้งได้ง่าย ความคิดนี้ได้มีขึ้นแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ผู้นี้แลในที่นี้ เป็นผู้สามารถเพื่อจะรู้แจ้งธรรม”

Anupubbiṃ kathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ hetunā saddhiṃ assādaṃ dassetvā tato satte vivecetuṃ nānānayehi ādīnavaṃ pakāsetvā ādīnavasavanena saṃviggahadayānaṃ nekkhammaguṇavibhāvanamukhena ca vivaṭṭaṃ dasseti.

บทว่า อนุปุพฺพึ กถํ ได้แก่ ถ้อยคำที่กล่าวไปตามลำดับอย่างนี้ คือ ศีลต่อจากทาน สวรรค์ต่อจากศีล มรรคต่อจากสวรรค์. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเบื้องต้นทรงแสดงคุณพร้อมทั้งเหตุ แล้วจากนั้นเพื่อจะทรงปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลาย จึงทรงประกาศโทษโดยนัยต่างๆ และทรงแสดงวิวัฏฏะ (นิพพาน) แก่ผู้มีใจสลดเพราะได้ฟังเรื่องโทษ โดยนัยคือการจำแนกคุณแห่งเนกขัมมะ.

Dānakathanti idaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ālambanaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ, dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvāsadisaṃ, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena suparikhāparikkhittanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena jātavedo, durāsadaṭṭhena āsīviso, asantāsaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena [Pg.256] hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setausabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānañhi loke rajjasiriṃ deti, cakkavattisampattiṃ sakkasampattiṃ mārasampattiṃ brahmasampattiṃ sāvakapāramīñāṇaṃ paccekabodhiñāṇaṃ sammāsambodhiñāṇaṃ detīti evamādidānaguṇappaṭisaṃyuttakathaṃ.

บทว่า ทานกถํ ได้แก่ ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของทานมีอาทิว่า ทานนี้เป็นเหตุแห่งความสุข เป็นรากเหง้าแห่งสมบัติ เป็นที่ตั้งแห่งโภคะ เป็นที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งเบื้องหน้าของผู้ไปสู่ที่ลำบาก ในโลกนี้และโลกหน้า ที่พึ่ง ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งเบื้องหน้า ที่เสมอด้วยทานไม่มี. จริงอยู่ ทานนี้ โดยความหมายว่าเป็นที่พึ่งอาศัย ก็เสมอด้วยราชบัลลังก์แก้ว, โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งมั่น ก็เสมอด้วยทางหลวง, โดยความหมายว่าเป็นที่ยึดเหนี่ยว ก็เสมอด้วยเชือกสำหรับยึด, โดยความหมายว่าเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ ก็เสมอด้วยเรือ, โดยความหมายว่าเป็นเครื่องให้อุ่นใจ ก็เสมอด้วยนักรบในสงคราม, โดยความหมายว่าเป็นเครื่องป้องกันภัย ก็เสมอด้วยนครที่ล้อมรอบด้วยคูอย่างดี, โดยความหมายว่าไม่แปดเปื้อนมลทินคือความตระหนี่เป็นต้น ก็เสมอด้วยดอกบัว, โดยความหมายว่าเป็นเครื่องเผามลทินเหล่านั้น ก็เสมอด้วยไฟ, โดยความหมายว่าใครๆ เข้าใกล้ได้ยาก ก็เสมอด้วยอสรพิษ, โดยความหมายว่าไม่หวาดสะดุ้ง ก็เสมอด้วยราชสีห์, โดยความหมายว่ามีกำลังมาก ก็เสมอด้วยช้าง, โดยความหมายว่าเป็นที่ยอมรับว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง ก็เสมอด้วยโคอุสภะเผือก, โดยความหมายว่าเป็นเครื่องให้ถึงแดนเกษม ก็เสมอด้วยพญาม้าวลาหก. จริงอยู่ ทานย่อมให้ราชสมบัติในโลก ให้จักรพรรดิสมบัติ สักกสมบัติ มารสมบัติ พรหมสมบัติ สาวกบารมีญาณ ปัจเจกโพธิญาณ สัมมาสัมโพธิญาณ.

Yasmā pana dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā dānakathānantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ sattānaṃ avassayo patiṭṭhā ālambanaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo patiṭṭhā ālambanaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ, sīlagandhasadiso gandho natthi, sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhitaṃ sīlagandhānulittaṃ sadevako loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādīhi sīlaguṇappaṭisaṃyuttakathaṃ.

ก็เพราะว่า ผู้ให้ทานอยู่ย่อมสามารถสมาทานศีลได้ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสสีลกถาต่อจากทานกถา. บทว่า สีลกถํ ได้แก่ ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของศีลมีอาทิว่า ศีลนี้เป็นที่พึ่ง ที่ตั้ง ที่ยึdเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งเบื้องหน้าของสัตว์ทั้งหลาย. จริงอยู่ สำหรับสมบัติในโลกนี้และโลกหน้า ที่พึ่ง ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งเบื้องหน้า ที่เสมอด้วยศีลไม่มี, เครื่องประดับที่เสมอด้วยศีลาลังการไม่มี, ดอกไม้ที่เสมอด้วยศีลปุปผะไม่มี, ของหอมที่เสมอด้วยศีลคันธะไม่มี, จริงอยู่ โลกพร้อมทั้งเทวโลก มองดูผู้ที่ประดับด้วยเครื่องประดับคือศีล ทัดทรงดอกไม้คือศีล ลูบไล้ด้วยของหอมคือศีล ย่อมไม่ถึงความอิ่มเลย.

Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā niccasampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti, tāvatiṃsā tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādisaggaguṇappaṭisaṃyuttakathaṃ. Saggasampattiṃ kathentānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi.

แต่เพื่อจะทรงแสดงว่า สวรรค์นี้บุคคลย่อมได้เพราะอาศัยศีลนี้ จึงตรัสสวรรคกถาในลำดับต่อจากศีล. คำว่า สวรรคกถา ได้แก่ กถาที่ประกอบด้วยคุณของสวรรค์ มีอาทิว่า ชื่อว่าสวรรค์ เป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ในสวรรค์นั้นย่อมได้การเล่นเป็นนิตย์ สมบัติเป็นนิตย์, ทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกา ย่อมได้เสวยทิพยสุข ทิพยสมบัติเก้าสิบล้านปี, ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ (ย่อมได้เสวยทิพยสุข ทิพยสมบัติ) สามโกฏิหกสิบล้านปี. จริงอยู่ พระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่เพียงพอ เมื่อจะตรัสถึงสมบัติในสวรรค์. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราพึงกล่าวสวรรคกถาโดยอเนกปริยาย" เป็นต้น.

Evaṃ hetunā saddhiṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya ‘‘ayampi saggo anicco adhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.177; 2.42) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavanti dosaṃ. Okāranti lāmakasabhāvaṃ, aseṭṭhehi sevitabbaṃ seṭṭhehi na sevitabbaṃ nihīnasabhāvanti attho. Saṃkilesanti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Tenāha – ‘‘kilissanti vata bho sattā’’ti (ma. ni. 2.351).

ครั้นทรงล่อใจด้วยสวรรคกถาพร้อมทั้งเหตุอย่างนี้แล้ว เปรียบเหมือนบุคคลประดับช้างแล้วกลับตัดงวงของช้างนั้นฉันใด เพื่อจะทรงแสดงว่า "แม้สวรรค์นี้ก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่ควรทำความพอใจและความกำหนัดในสวรรค์นั้น" จึงได้ตรัสโทษ ความต่ำทราม และความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย โดยนัยมีอาทิว่า "กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า" ฉันนั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อาทีนวัง ได้แก่ โทษ. บทว่า โอการัง ได้แก่ สภาพอันเลวทราม ความว่า สภาพอันต่ำทราม อันบุคคลผู้ไม่ประเสริฐพึงเสพ อันบุคคลผู้ประเสริฐไม่พึงเสพ. บทว่า สังกิเลสัง ได้แก่ ความที่สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองในสงสารเพราะกามเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองหนอ".

Evaṃ [Pg.257] kāmādīnavena tajjetvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi pabbajjāya jhānādīsu ca guṇaṃ dīpesi vaṇṇesi. Kallacittantiādīsu kallacittanti kammaniyacittaṃ, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammaniyacittaṃ, kammakkhamacittanti attho. Diṭṭhimānādisaṃkilesavigamena muducittaṃ. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ, yadā bhagavā aññāsīti sambandho.

ครั้นทรงขู่ด้วยโทษของกามอย่างนี้แล้ว จึงทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะ ทรงแสดง ทรงพรรณนาคุณในการบวชและในฌานเป็นต้น. ในบทว่า กลฺลจิตฺตํ เป็นต้น บทว่า กลฺลจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ควรแก่การงาน, เพราะโทษแห่งจิตคือความไม่มีศรัทธาเป็นต้นหมดไปแล้วด้วยเทศนาที่ดำเนินไปในเบื้องต่ำ จิตจึงควรแก่การงานเพราะถึงความเป็นภาชนะรองรับเทศนาชั้นสูง ความว่า จิตที่ทนต่อการงาน. (เป็น) มุทุจิต เพราะกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้นปราศไป. (เป็น) วินีวรณจิต เพราะกามฉันทะเป็นต้นปราศไป. (เป็น) อุทัคคจิต เพราะประกอบด้วยปีติและปราโมทย์อันโอฬารในสัมมาปฏิบัติ. ในบทเหล่านั้น (เป็น) ปสันนจิต เพราะถึงพร้อมด้วยศรัทธา, มีความเกี่ยวข้องว่า "เมื่อใด พระผู้มีพระภาคได้ทรงทราบ".

Atha vā kallacittanti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. Muducittanti byāpādavigamena mettāvasena akathinacittaṃ. Vinīvaraṇacittanti uddhaccakukkuccavigamena avikkhipanato na pihitacittaṃ. Udaggacittanti thinamiddhavigamena sampaggahavasena alīnacittaṃ. Pasannacittanti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyā adhimuttacittaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กลฺลจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ไม่มีโรค เพราะกามฉันทะปราศไป. บทว่า มุทุจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ไม่กระด้าง ด้วยอำนาจเมตตา เพราะพยาบาทปราศไป. บทว่า วินีวรณจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ไม่ถูกปิดกั้น เพราะไม่ฟุ้งซ่าน เนื่องจากอุทธัจจกุกกุจจะปราศไป. บทว่า อุทัคฺคจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ไม่หดหู่ ด้วยอำนาจการประคองไว้ด้วยดี เพราะถีนมิทธะปราศไป. บทว่า ปสนฺนจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่น้อมไปในสัมมาปฏิบัติ เพราะวิจิกิจฉาปราศไป.

Athāti pacchā. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena sāmaṃ diṭṭhā, aññesaṃ asādhāraṇāti attho. Kā ca pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti. Idañhi saccānaṃ sarūpadassanaṃ, tasmā imasmiṃ ṭhāne ariyasaccāni kathetabbāni, tāni sabbākārato vitthārena visuddhimagge (visuddhi. 2.529) vuttānīti tattha vuttanayena veditabbāni.

บทว่า อถ ได้แก่ ภายหลัง. บทว่า สามุกฺกํสิกา คือ ที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง ที่ทรงถือเอาด้วยพระองค์เอง ที่ทรงเห็นด้วยพระองค์เองด้วยพระสยัมภูญาณ ความว่า ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ก็เทศนานั้นคืออะไร? คือ อริยสัจจเทศนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค". จริงอยู่ คำนี้เป็นการแสดงสภาวะของสัจจะทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พึงกล่าวอริยสัจทั้งหลาย, อริยสัจเหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้โดยพิสดารโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น.

Seyyathāpītiādinā upamāvasena suppabuddhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhuyeva. Rajananti nīlapītalohitamañjeṭṭhādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassanakatā tikkhapaññatā sukhāpaṭipadā khippābhiññatā ca dassitā honti. Virajaṃ vītamalanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ abhāvena virajaṃ, anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ, pañcavidhadussīlamalāpagamena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti vuttaṃ. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena eva saṅkhatadhamme paṭivijjhantaṃ uppajjati.

ด้วยบทว่า เสยฺยถาปิ เป็นต้น ทรงแสดงการละกิเลสและการเกิดขึ้นแห่งอริยมรรคของสุปปพุทธะด้วยอุปมา. บทว่า อปคตกาฬกํ ได้แก่ มีมลทินดำไปปราศแล้ว. บทว่า สมฺมเทว ได้แก่ โดยชอบทีเดียว. บทว่า รชนํ ได้แก่ เครื่องย้อมมีสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีแดงเข้ม เป็นต้น. บทว่า ปฏิคฺคณฺเหยฺย ได้แก่ พึงรับเอา, พึงเป็นของผ่องใส. บทว่า ตสฺมึเยว อาสเน ได้แก่ ในการนั่งนั้นนั่นเอง. ด้วยคำนี้ เป็นอันทรงแสดงความเป็นผู้มีวิปัสสนาเบาบาง มีปัญญาแหลมคม มีสุขาปฏิปทา และมีขิปปาภิญญาของสุปปพุทธะนั้น. บทว่า วิรชํ วีตมลํ คือ ปราศจากธุลี เพราะไม่มีธุลีคือราคะเป็นต้นอันจะนำไปสู่อบาย, ปราศจากมลทิน เพราะมลทินคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาที่เหลือไม่มีได้ถูกกำจัดไป. อีกอย่างหนึ่ง ปราศจากธุลี เพราะไม่มีธุลีคือกิเลสที่พึงละด้วยมรรคที่หนึ่ง, ปราศจากมลทิน เพราะมลทินคือทุศีล ๕ ประการได้ถูกกำจัดไป. บทว่า ธมฺมจกฺขุํ ทรงประสงค์เอาโสดาปัตติมรรค. เพื่อแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งธรรมจักษุนั้น จึงตรัสว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา". จริงอยู่ ธรรมจักษุนั้นย่อมเกิดขึ้นเมื่อแทงตลอดสังขตธรรมทั้งหลายโดยกิจ โดยทำนิโรธนั้นให้เป็นอารมณ์.

Tatridaṃ [Pg.258] upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanaphalakaṃ viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udakena temetvā temetvā gomayakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsalilena temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā saddhādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodāpananti.

การเชื่อมโยงอุปมาในเรื่องนั้นมีดังนี้ – พึงเห็นจิตเปรียบเหมือนผ้า, ความที่ผ้าเศร้าหมองด้วยมลทินที่จรมา เปรียบเหมือนความที่จิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น, อนุปุพพิกถาเปรียบเหมือนแผ่นกระดานสำหรับซัก, ศรัทธาเปรียบเหมือนน้ำ, ความพยายามซักผ้าโดยทำให้ชุ่มด้วยน้ำครั้งแล้วครั้งเล่าแล้วขยี้มลทินดำด้วยโคมัยและน้ำด่าง เปรียบเหมือนการปรารภความเพียรในการชำระจิตด้วยวิธีมีศรัทธาเป็นต้น โดยทำให้ชุ่มด้วยน้ำคือศรัทธาแล้วทำโทษให้เบาบางด้วยสติ สมาธิ และปัญญา, การปราศไปแห่งมลทินดำในผ้าด้วยความพยายามนั้น เปรียบเหมือนการข่มกิเลสด้วยการปรารภความเพียร, อริยมรรคเปรียบเหมือนเครื่องย้อม, ความที่ผ้าที่สะอาดแล้วผ่องใสด้วยเครื่องย้อมนั้น เปรียบเหมือนการที่จิตซึ่งมีกิเลสอันข่มไว้แล้วผ่องแผ้วด้วยมรรค.

Evaṃ pana suppabuddho parisapariyante nisinno dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ patvā attanā paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocetukāmo parisamajjhaṃ ogāhituṃ avisahanto mahājanassa satthāraṃ vanditvā anugantvā nivattakāle bhagavati vihāraṃ gate sayampi vihāraṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko devarājā ‘‘ayaṃ suppabuddho kuṭṭhī attanā satthu sāsane paṭiladdhaguṇaṃ pākaṭaṃ kātukāmo’’ti ñatvā ‘‘vīmaṃsissāmi na’’nti gantvā ākāse ṭhito etadavoca – ‘‘suppabuddha tvaṃ manussadaliddo manussakapaṇo manussavarāko, ahaṃ te aparimitaṃ dhanaṃ dassāmi, ‘buddho na buddho, dhammo na dhammo, saṅgho na saṅgho, alaṃ me buddhena, alaṃ me dhammena, alaṃ me saṅghenā’ti vadehī’’ti. Atha naṃ so āha ‘‘kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ sakko devarājā’’ti. ‘‘Andhabāla ahirika, tvaṃ mayā saddhiṃ kathetuṃ na yuttarūpo, yo tvaṃ evaṃ avattabbaṃ vadesi, apica maṃ tvaṃ ‘duggato daliddo kapaṇo’ti kasmā vadesi, nanu ahaṃ lokanāthassa orasaputto, nevāhaṃ duggato na daliddo na kapaṇo, atha kho sukhappatto paramena sukhena apāhamasmi mahaddhano’’ti vatvā āha –

ก็แล สุปปพุทธะนั่งอยู่ท้ายบริษัท ฟังธรรมเทศนาแล้วบรรลุโสดาปัตติผล ประสงค์จะกราบทูลคุณที่ตนได้บรรลุแล้วแด่พระศาสดา แต่ไม่สามารถจะฝ่าเข้าไปท่ามกลางบริษัทได้ เมื่อมหาชนถวายบังคมพระศาสดาแล้วติดตามไป เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จกลับสู่วิหารแล้ว ตนเองก็ได้ไปยังวิหาร ในขณะนั้น ท้าวสักกะเทวราชทรงทราบว่า “สุปปพุทธะคนโรคเรื้อนนี้ ประสงค์จะกระทำคุณที่ตนได้บรรลุแล้วในศาสนาของพระศาสดาให้ปรากฏ” จึงเสด็จไปเพื่อจะทดลองเขา ประทับยืนในอากาศแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า “สุปปพุทธะ ท่านเป็นคนยากจน เป็นคนกำพร้า เป็นคนเลวทรามในหมู่มนุษย์ เราจะให้ทรัพย์แก่ท่านอย่างไม่มีประมาณ ท่านจงกล่าวว่า ‘พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า พระธรรมไม่ใช่พระธรรม พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์ พอทีสำหรับเราด้วยพระพุทธเจ้า พอทีสำหรับเราด้วยพระธรรม พอทีสำหรับเราด้วยพระสงฆ์’ เถิด” ลำดับนั้น เขากล่าวกับท้าวสักกะว่า “ท่านเป็นใคร?” (ท้าวสักกะตรัสว่า) “เราคือท้าวสักกะเทวราช” (สุปปพุทธะกล่าวว่า) “คนพาลมืดบอด ผู้ไม่มีความละอาย ท่านไม่สมควรจะพูดกับเราเลย ผู้ซึ่งกล่าวคำที่ไม่ควรกล่าวเช่นนี้ อีกอย่างหนึ่ง เหตุไรท่านจึงกล่าวกับเราว่า ‘เป็นคนตกยาก เป็นคนยากจน เป็นคนกำพร้า’? เราเป็นโอรสผู้เกิดแต่อกของพระโลกนาถมิใช่หรือ เราไม่ใช่คนตกยาก ไม่ใช่คนยากจน ไม่ใช่คนกำพร้า แต่เราเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความสุข ด้วยความสุขอันยอดเยี่ยม เราเป็นผู้มีทรัพย์มาก” ดังนี้แล้ว ได้กล่าวว่า –

‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hiriottappiyaṃ dhanaṃ;

Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ.

“ทรัพย์คือศรัทธา ทรัพย์คือศีล ทรัพย์คือหิริและโอตตัปปะ ทรัพย์คือสุตะและจาคะ ปัญญานั่นแลเป็นทรัพย์ที่เจ็ด

‘‘Yassa ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā;

‘Adaliddo’ti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvita’’nti. (a. ni. 7.5) –

“ทรัพย์เหล่านี้มีอยู่แก่ผู้ใด ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ไม่ยากจน’ ชีวิตของผู้นั้นไม่เปล่าประโยชน์”

Tassimāni [Pg.259] me satta ariyadhanāni santi. Yesañhi imāni dhanāni santi, na tveva te buddhehi vā paccekabuddhehi vā ‘daliddā’ti vuccantī’’ti.

อริยทรัพย์ ๗ ประการเหล่านี้ของเรามีอยู่ ก็ทรัพย์เหล่านี้มีอยู่แก่ผู้ใด ท่านเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายหรือพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่กล่าวว่าเป็นคนยากจนเลย”

Sakko tassa kathaṃ sutvā taṃ antarāmagge ohāya satthu santikaṃ gantvā sabbaṃ taṃ vacanaṃ paṭivacanañca ārocesi. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘na kho sakka sakkā tādisānaṃ satenapi sahassenapi suppabuddhaṃ kuṭṭhiṃ ‘buddho na buddho, dhammo na dhammo, saṅgho na saṅgho’ti kathāpetu’’nti. Suppabuddhopi kho kuṭṭhī satthu santikaṃ gantvā satthārā katapaṭisanthāro attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho suppabuddho kuṭṭhī diṭṭhadhammo’’tiādi.

ท้าวสักกะทรงสดับคำของเขาแล้ว ละเขาไว้ในระหว่างทาง เสด็จไปยังสำนักของพระศาสดา ได้กราบทูลคำพูดและคำตอบนั้นทั้งหมด ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับท้าวสักกะว่า “ดูก่อนสักกะ ใครๆ แม้เช่นท่านร้อยคนหรือพันคน ก็ไม่สามารถจะให้สุปปพุทธะคนโรคเรื้อนกล่าวว่า ‘พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า พระธรรมไม่ใช่พระธรรม พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์’ ได้เลย” ฝ่ายสุปปพุทธะคนโรคเรื้อนก็ได้ไปยังสำนักของพระศาสดา ได้รับปฏิสันถารจากพระศาสดาแล้ว ได้กราบทูลคุณที่ตนได้บรรลุแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล สุปปพุทธะคนโรคเรื้อนเป็นผู้มีธรรมอันเห็นแล้ว” เป็นต้น

Tattha diṭṭhadhammoti diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha ‘‘diṭṭhadhammo’’ti cettha sāmaññavacano dhammasaddo. Dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panāyaṃ viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa yathāvuttaṃ saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesenapi pariññeyyadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti, na tadaññañāṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tenevāha ‘‘tiṇṇavicikiccho’’tiādi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฐธัมโม คือ ธรรมคืออริยสัจอันบุคคลนี้เห็นแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐธัมโม ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า “ทิฏฐธัมโม” นั้น ธรรมศัพท์เป็นคำกล่าวโดยทั่วไป การเห็นอย่างอื่นนอกจากการเห็นด้วยญาณก็มีอยู่ เพื่อจะห้ามการเห็นนั้น จึงกล่าวว่า “ปัตตธัมโม” และการบรรลุอย่างอื่นนอกจากการบรรลุด้วยญาณก็มีอยู่ เพื่อจะทำให้พิเศษไปกว่านั้น จึงกล่าวว่า “วิทิตธัมโม” ก็ความเป็นผู้มีธรรมอันรู้แจ้งนั้น ย่อมมีได้แม้โดยส่วนเดียวในธรรมทั้งหลาย เพื่อจะแสดงภาวะที่รู้แจ้งโดยไม่มีส่วนเหลือ จึงกล่าวว่า “ปริโยคาฬหธัมโม” ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงการตรัสรู้สัจจะตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง จริงอยู่ มรรคญาณเมื่อยังกิจมีการกำหนดรู้ให้สำเร็จโดยการตรัสรู้เป็นอันเดียวกัน ย่อมชื่อว่าหยั่งลงสู่ธรรมที่ควรกำหนดรู้โดยรอบ แม้โดยไม่มีส่วนเหลือ ญาณอื่นหามิได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรมคืออริยสัจอันบุคคลนี้เห็นแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐธัมโม” เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงกล่าวว่า “ติณณวิจิกิจโฉ” เป็นต้น

Tattha paṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā ca aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā etenāti tiṇṇavicikiccho. Tato eva pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattitā vigatā samucchinnā kathaṃkathā etassāti vigatakathaṃkatho. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu ca sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattoti vesārajjappatto. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Katthāti āha ‘‘satthusāsane’’ti.

ในบทเหล่านั้น ความสงสัยมีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ อันเปรียบด้วยทางกันดารที่น่าหวาดกลัว อันบุคคลนี้ข้ามได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ติณณวิจิกิจโฉ เพราะเหตุนั้นนั่นแล ความสงสัยว่า “เป็นอย่างนั้นหนอ หรือไม่เป็นอย่างนั้นหนอ” ในความเป็นไปเป็นต้น ที่เป็นไปอย่างนี้ ของบุคคลนี้ปราศไปแล้ว ตัดขาดได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิคตกถังกโถ เพราะละบาปธรรมทั้งหลายอันกระทำความครั่นคร้ามได้แล้ว และเพราะตั้งมั่นดีแล้วในคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบาปธรรมเหล่านั้น จึงถึงแล้วซึ่งเวสารัชชะ คือความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวสารัชชัปปัตโต ปัจจัยคือผู้อื่นของบุคคลนี้ไม่มี, ไม่เป็นไปในคำสอนนี้ด้วยศรัทธาของผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปรัปปัจจโย ในที่ไหน? กล่าวคือ “ในคำสอนของพระศาสดา”

Abhikkantantiādīsu [Pg.260] kiñcāpi ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpabbhanumodanādīsu anekesu atthesu dissati, idha pana abbhanumodane daṭṭhabbo. Teneva so pasādavasena pasaṃsāvasena ca dvikkhattuṃ vutto, sādhu sādhu, bhanteti vuttaṃ hoti. Abhikkantanti vā atikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti attho. Tattha ekena abhikkantasaddena bhagavato desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตํ เป็นต้น แม้ว่าอภิกกันตศัพท์นี้จะปรากฏในอรรถหลายอย่าง มีความสิ้นไป ความงาม ความน่ารัก การอนุโมทนา เป็นต้น แต่ในที่นี้พึงเห็นในอรรถว่าอนุโมทนา เพราะเหตุนั้นนั่นแล ศัพท์นั้นจึงถูกกล่าวไว้สองครั้งด้วยอำนาจแห่งความเลื่อมใสและด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญ คือเป็นอันกล่าวว่า “สาธุ สาธุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” หรือว่า อภิกฺกนฺตํ มีความหมายว่า ยิ่งนัก น่าปรารถนายิ่งนัก น่าพอใจยิ่งนัก งามยิ่งนัก ในสองบทนั้น ด้วยอภิกกันตศัพท์บทหนึ่ง ย่อมสรรเสริญเทศนาของพระผู้มีพระภาค ด้วยอีกบทหนึ่ง ย่อมแสดงความเลื่อมใสของตน

Ayañhettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā, abhikkantaṃ, bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavato eva vā vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato, tathā saddhāvaḍḍhanato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādinayehi thomento padadvayaṃ āha.

อธิบายในที่นี้มีดังนี้ – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคนี้น่ายินดียิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเลื่อมใสของข้าพระองค์อันอาศัยธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นนี้น่ายินดียิ่งนัก” หรือว่า เมื่อจะสรรเสริญด้วยนัยเป็นต้นอย่างนี้ว่า พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคน่ายินดียิ่งนัก เพราะกำจัดโทษ น่ายินดียิ่งนัก เพราะให้บรรลุคุณ และเพราะทำให้ศรัทธาเจริญ เพราะทำให้ปัญญาเกิด เพราะมีอรรถะ เพราะมีพยัญชนะ เพราะมีบทตื้น เพราะมีอรรถลึกซึ้ง เพราะไพเราะโสต เพราะซาบซึ้งใจ เพราะไม่ยกตน เพราะไม่ข่มผู้อื่น เพราะเย็นด้วยกรุณา เพราะผ่องใสด้วยปัญญา เพราะน่ารื่นรมย์ในเบื้องต้น เพราะทนต่อการพิจารณา เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง เพราะเป็นประโยชน์เมื่อได้ไตร่ตรอง จึงกล่าวสองบท

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādinā chāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti maggaṃ upadiseyya. Andhakāreti caturaṅgasamannāgate. Ayaṃ tāva padattho.

ต่อจากนั้นไปอีก สุปปพุทธกุฏฐิสรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ. ในอุปมาเหล่านั้น บทว่า นิกฺกุชฺชิตํ ได้แก่ ของที่คว่ำหน้าไว้ หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง. บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย ได้แก่ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย). บทว่า ปฏิจฺฉนฺนํ ได้แก่ ของที่ถูกปิดบังไว้ด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น. บทว่า วิวเรยฺย ได้แก่ พึงเปิด. บทว่า มูฬฺหสฺส ได้แก่ แก่คนผู้หลงทิศ. บทว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย ได้แก่ พึงจูงมือแล้วชี้บอกทางว่า “นี้คือหนทาง”. บทว่า อนฺธกาเร ได้แก่ ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔. นี้เป็นความหมายของบทก่อน.

Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patiṭṭhitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato paṭṭhāya micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanadesanāpajjotadhāraṇena bhagavatā nānānayehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsito.

ส่วนนี้เป็นการประกอบความหมาย – พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ข้าพระองค์ผู้หันหลังให้สัทธรรม ตั้งมั่นอยู่ในอสัทธรรม ออกไปจากอสัทธรรม เหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ, ทรงเปิดเผยพระศาสนาที่ถูกทิฏฐิอันรกชัฏปิดบังไว้ตั้งแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ถูกปิดบัง, ทรงทำให้แจ้งซึ่งสวรรคมรรคและโมกขมรรคแก่ข้าพระองค์ผู้ดำเนินไปในทางที่ผิด ทางที่ไม่ใช่ทางที่ถูก เหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่คนหลงทาง, ทรงชูประทีปคือพระธรรมเทศนาที่กำจัดความมืดคือโมหะอันเป็นเครื่องปิดบังนั้น แก่ข้าพระองค์ผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นรูปแห่งรัตนะทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น เหมือนบุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด, (ด้วยเหตุนี้) พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศแล้วโดยนัยต่างๆ โดยปริยายเป็นอันมาก.

Evaṃ [Pg.261] desanaṃ thometvā tāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto ‘‘esāha’’ntiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhagavā me saraṇaṃ parāyaṇaṃ aghassa ghātā, hitassa vidhātāti iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmi bhajāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ atthoti. Dhammanti adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo. So atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañhetaṃ –

สุปปพุทธกุฏฐิสรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานั้น แสดงอาการเลื่อมใส จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เอสาหํ”. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ (ข้าพระองค์นี้). บทว่า ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า ข้าพระองค์ถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเป็นที่พึ่ง ด้วยความหมายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพระองค์ เป็นผู้กำจัดสิ่งชั่วร้าย เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งประโยชน์ หรือว่า ข้าพระองค์ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจอย่างนี้. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีความหมายว่าไป ธาตุเหล่านั้นก็มีความหมายว่ารู้ด้วย. บทว่า ธมฺมํ คือ ธรรมชื่อว่าธรรมะ เพราะย่อมทรงไว้ซึ่งบุคคลผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ในมรรคที่ตนบรรลุแล้วและในนิโรธที่ตนทำให้แจ้งแล้ว ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔. ธรรมนั้นโดยเนื้อความได้แก่ อริยมรรคและพระนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น”

‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90) ca –

และ “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะมีประมาณเท่าใด วิราคะ (นิพพาน) บัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น”

Na kevalaṃ ariyamaggo ceva nibbānañca, apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ –

(ธรรม) มิใช่เพียงแต่อริยมรรคและพระนิพพานเท่านั้น แต่ยังหมายถึงปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลทั้งหลายด้วย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

“ท่านจงถึงธรรมนี้อันเป็นที่สิ้นราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก เป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่น่ารังเกียจ เป็นธรรมอันไพเราะ คล่องแคล่ว แจกแจงดีแล้วนี้ ว่าเป็นที่พึ่งเถิด”

Ettha hi rāgavirāganti maggo vutto. Anejamasokanti phalaṃ. Asaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti pariyattidhammo vuttoti.

ในคาถานั้น บทว่า ราควิราคํ ท่านกล่าวหมายถึงมรรค. บทว่า อเนชมโสกํ หมายถึงผล. บทว่า อสงฺขตํ หมายถึงนิพพาน. บทว่า อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ ท่านกล่าวหมายถึงปริยัติธรรม.

Bhikkhusaṅghanti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhataṃ aṭṭhaariyapuggalasamūhaṃ. Ettāvatā suppabuddho tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā. ‘‘Ajjadagge’’tipi pāṭho, tattha dakāro padasandhikaro, ajja agge ajja ādiṃ katvāti attho. Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ ratanattayassa upāsanato upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā upadhāretu jānātūti attho. Imassa ca saraṇagamanaṃ ariyamaggādhigameneva nipphannaṃ, ajjhāsayaṃ pana āvikaronto evamāha.

บทว่า ภิกฺขุสงฺฆํ ได้แก่ หมู่แห่งอริยบุคคล ๘ จำพวก ผู้รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล. ด้วยคำเพียงเท่านี้ สุปปพุทธกุฏฐิได้ประกาศไตรสรณคมน์. บทว่า อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ ความว่า บทว่า อชฺชตคฺเค คือ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป. มีอีกบทหนึ่งว่า “อชฺชทคฺเค” ในบทนั้น ท การทำหน้าที่เชื่อมบท มีความหมายว่า อชฺช อคฺเค คือ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป. บทว่า ปาณุเปตํ คือ ประกอบด้วยลมปราณ ตราบเท่าที่ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น ข้าพระองค์ผู้ประกอบด้วยสรณคมน์ ๓ ไม่มีศาสดาอื่น ถึงที่พึ่งแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระองค์ผู้เป็นอุบาสก เป็นกัปปิยการก เพราะการเข้าไปนั่งใกล้พระรัตนตรัย คือโปรดทรงทราบเถิด. และการถึงสรณะของสุปปพุทธกุฏฐินี้สำเร็จแล้วด้วยการบรรลุอริยมรรคทีเดียว แต่ท่านกล่าวอย่างนี้เพื่อประกาศอัธยาศัยของตน.

Bhagavato [Pg.262] bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvāti bhagavato vacanaṃ cittena abhinanditvā tameva abhinanditabhāvaṃ pakāsento vuttanayena vācāya anumoditvā. Abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti taṃ bhagavantaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā satthu guṇaninnacitto yāva dassanavisayasamatikkamā bhagavantaṃyeva pekkhamāno pañjaliko namassamāno pakkāmi.

บทว่า ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา ความว่า ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยใจแล้ว แสดงอาการที่ชื่นชมนั่นแหละ พลอยยินดีด้วยวาจาตามนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ ความว่า ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นด้วยเบญจางคประดิษฐ์ กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง มีจิตน้อมไปในพระคุณของพระศาสดา แลดูพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นจนกว่าจะล่วงพ้นคลองจักษุ ประนมมือไหว้อยู่ หลีกไปแล้ว.

Pakkanto ca kuṭṭharogābhibhavena chinnahatthapādaṅguli ukkāragatto samantato vissandamānāsavo kaṇḍūtipatipīḷito asuci duggandho jegucchatamo paramakāruññataṃ patto ‘‘nāyaṃ kāyo imassa accantasantassa paṇītatamassa ariyadhammassa ādhāro bhavituṃ yutto’’ti uppannābhisandhinā viya saggasaṃvattaniyena puññakammena okāse kate appāyukasaṃvattaniyena upacchedakena pāpakammena katūpacitena codiyamāno taruṇavacchāya dhenuyā āpatitvā mārito. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho acirapakkantaṃ suppabuddhaṃ kuṭṭhiṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesī’’ti.

และสุปปพุทธกุฏฐิผู้หลีกไปแล้ว ถูกโรคเรื้อนครอบงำ มีนิ้วมือและนิ้วเท้าขาด มีร่างกายเปื่อยเน่า มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มอยู่โดยรอบ ถูกความคันเบียดเบียนอย่างยิ่ง เป็นผู้ไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจที่สุด ถึงความเป็นผู้น่ากรุณาอย่างยิ่ง ราวกับว่ามีความคิดเกิดขึ้นว่า “กายนี้ไม่สมควรที่จะเป็นที่รองรับแห่งอริยธรรมอันสงบอย่างยิ่ง ประณีตที่สุดนี้” เมื่อบุญกรรมอันเป็นไปเพื่อสวรรค์ได้เปิดโอกาสให้แล้ว ก็ถูกบาปกรรมอันเป็นอุปัจเฉทกกรรมที่เป็นไปเพื่ออายุสั้นที่ตนทำสั่งสมไว้ตักเตือนแล้ว จึงถูกแม่โคลูกอ่อนขวิดให้ตาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ครั้งนั้นแล เมื่อสุปปพุทธกุฏฐิหลีกไปไม่นาน แม่โคลูกอ่อนได้ขวิดสุปปพุทธกุฏฐิให้ถึงแก่ความตาย”

So kira atīte eko seṭṭhiputto hutvā attano sahāyehi tīhi seṭṭhiputtehi saddhiṃ kīḷanto ekaṃ nagarasobhiniṃ gaṇikaṃ uyyānaṃ netvā divasaṃ sampattiṃ anubhavitvā atthaṅgate sūriye sahāye etadavoca – ‘‘imissā hatthe kahāpaṇasahassaṃ bahukañca suvaṇṇaṃ mahagghāni ca pasādhanāni saṃvijjanti, imasmiṃ vane añño koci natthi, ratti ca jātā, handa imaṃ mayaṃ māretvā sabbaṃ dhanaṃ gahetvā gacchāmā’’ti. Te cattāropi janā ekajjhāsayā hutvā taṃ māretuṃ upakkamiṃsu. Sā tehi māriyamānā ‘‘ime nillajjā nikkaruṇā mayā saddhiṃ kilesasanthavaṃ katvā niraparādhaṃ maṃ kevalaṃ dhanalobhena mārenti, ekavāraṃ tāva maṃ ime mārentu, ahaṃ pana yakkhinī hutvā anekavāraṃ ime māretuṃ samatthā bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā kālamakāsi. Tesu kira eko pakkusāti kulaputto ahosi, eko bāhiyo dārucīriyo, eko tambadāṭhiko coraghātako, eko suppabuddho kuṭṭhī, iti imesaṃ catunnaṃ janānaṃ anekasate attabhāve sā yakkhayoniyaṃ nibbattā gāvī hutvā jīvitā voropesi. Te tassa kammassa nissandena tattha [Pg.263] tattha antarāmaraṇaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ suppabuddhassa kuṭṭhissa sahasā maraṇaṃ jātaṃ, tena vuttaṃ – ‘‘atha kho acirapakkantaṃ…pe… voropesī’’ti.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล เศรษฐีบุตรคนหนึ่ง เที่ยวเล่นอยู่กับสหายเศรษฐีบุตร ๓ คน ได้พานางคณิกาผู้เป็นนครโสเภณีคนหนึ่งไปยังอุทยาน เสวยสมบัติตลอดวัน ครั้นเมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว ได้กล่าวกะสหายทั้งหลายดังนี้ว่า "ในมือนางคนนี้มีกหาปณะหนึ่งพัน ทองคำจำนวนมาก และเครื่องประดับอันมีค่ามากก็มีอยู่ ในป่านี้ไม่มีใครอื่นเลย และราตรีก็บังเกิดแล้ว เอาเถิด พวกเราจงฆ่านางคนนี้แล้วยึดเอาทรัพย์ทั้งหมดไปกันเถิด" ชนทั้ง ๔ คนนั้นมีความคิดเป็นอันเดียวกันแล้ว จึงเริ่มเพื่อจะฆ่านางนั้น นางเมื่อถูกพวกเขาฆ่าอยู่ ได้ตั้งความปรารถนาว่า "คนพวกนี้ไร้ยางอาย ปราศจากความกรุณา ทำความเชยชิดทางกิเลสกับเราแล้ว ยังมาฆ่าเราผู้ไม่มีความผิด เพียงเพราะความโลภในทรัพย์สิน ขอให้คนพวกนี้ฆ่าเราในครั้งนี้เพียงครั้งเดียวเถิด ส่วนเราบังเกิดเป็นนางยักษิณีแล้ว พึงเป็นผู้สามารถเพื่อจะฆ่าคนเหล่านี้ได้หลายครั้ง" แล้วได้ทำกาละไป ได้ยินว่า ในชนเหล่านั้น คนหนึ่งคือปุกกุสาติกุลบุตร คนหนึ่งคือพาหิยทารุจีริยะ คนหนึ่งคือตัมพทาฐิกะผู้เป็นเพชฌฆาตโจร คนหนึ่งคือสุปปพุทธกุฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ นางบังเกิดในกำเนิดยักษ์แล้ว ได้ปลงชีวิตของชนทั้ง ๔ คนนี้ ในอัตภาพหลายร้อยชาติ โดยเกิดเป็นแม่โคเป็นต้น ชนเหล่านั้นเพราะวิบากแห่งกรรมนั้น จึงได้ถึงความตายในระหว่างในภพนั้นๆ ความตายโดยฉับพลันของสุปปพุทธกุฏฐิได้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ครั้งนั้นแล เมื่อสุปปพุทธกุฏฐิหลีกไปไม่นาน...ฯลฯ...ได้ปลงเสียจากชีวิต" ดังนี้

Atha sambahulā bhikkhū tassa kālakiriyaṃ bhagavato ārocetvā abhisamparāyaṃ pucchiṃsu. Bhagavā byākāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū’’tiādi.

ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากได้กราบทูลการทำกาละของเขาแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลถามถึงสัมปรายภพ พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมาก" เป็นต้น

Tattha tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayāti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāsoti imesaṃ tiṇṇaṃ bhavabandhanānaṃ samucchedavasena pahānā. Sotāpannoti sotasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ ādito panno. Vuttañhetaṃ –

ในบทเหล่านั้น บทว่า "เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓" หมายถึง เพราะการละโดยเด็ดขาดซึ่งเครื่องผูกในภพ ๓ ประการเหล่านี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส บทว่า "โสดาบัน" หมายถึง ผู้ถึงแล้วซึ่งอริยมรรคอันชื่อว่าโสตะเป็นเบื้องต้น สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Soto sototi idaṃ, āvuso sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, āvuso, sototi? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’tiādi (saṃ. ni. 5.1001).

"ดูก่อนท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า โสตะ โสตะ ดังนี้ โสตะเป็นไฉนหนอแล ท่าน? ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้นั่นเอง" เป็นต้น (สํ. นิ. ๕.๑๐๐๑)

Avinipātadhammoti vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, catūsu apāyesu upapajjanavasena apatanasabhāvoti attho. Niyatoti dhammaniyāmena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbanti sambodhiparāyaṇo. Etena ‘‘tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti pucchāya bhaddikā eva suppabuddhassa gati, na pāpikāti ayamattho dassito. Na pana tena sampattā gati, taṃ pana pucchānusandhivasena pakāsetukāmo dhammarājā ettakameva abhāsi. Passati hi bhagavā ‘‘mayā ettake kathite imissaṃyeva parisati anusandhikusalo eko bhikkhu suppabuddhassa kuṭṭhibhāvadāliddiyakapaṇabhāvānaṃ kāraṇaṃ pucchissati, athāhaṃ tassa taṃ kāraṇaṃ tena pucchānusandhinā pakāsetvā desanaṃ niṭṭhāpessāmī’’ti. Tenevāha – ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhū’’tiādi. Tattha hetūti asādhāraṇakāraṇaṃ, sādhāraṇakāraṇaṃ pana paccayoti, ayametesaṃ viseso. Yenāti yena hetunā yena paccayena ca.

บทว่า "มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา" คือ ความตกต่ำชื่อว่า วินิบาต, ธรรมคือความไม่ตกต่ำของเขาย่อมไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวินิปาตธัมโม ความว่า มีสภาวะไม่ตกไปโดยการบังเกิดในอบาย ๔ บทว่า "เป็นผู้เที่ยง" คือ เที่ยงโดยธรรมนิยาม คือ สัมมัตตนิยาม บทว่า "มีพระสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า" คือ พระสัมโพธิอันได้แก่มรรคเบื้องบน ๓ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นคติ เป็นที่พึ่งอาศัยของเขา ซึ่งจะพึงบรรลุอย่างแน่นอน เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมโพธิปรายโณ ด้วยคำนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า สำหรับคำถามที่ว่า "คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร" คติของสุปปพุทธะเป็นคติที่ดีงามเท่านั้น ไม่ใช่คติที่ชั่วช้า แต่พระธรรมราชาผู้ทรงประสงค์จะประกาศคตินั้นที่เขายังไม่บรรลุ ตามลำดับแห่งคำถาม จึงตรัสเพียงเท่านั้น ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า "เมื่อเรากล่าวเพียงเท่านี้ ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในการสืบต่ออนุสนธิในบริษัทนี้แหละ จักทูลถามถึงเหตุแห่งความเป็นโรคเรื้อน ความเป็นคนขัดสน และความเป็นคนกำพร้าของสุปปพุทธะ ครั้งนั้น เราจักประกาศเหตุนั้นแก่เธอตามลำดับคำถามนั้นแล้ว แสดงธรรมให้จบลง" เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่ง" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า "เหตุ" คือ เหตุอันไม่ทั่วไป ส่วนเหตุอันทั่วไปชื่อว่า "ปัจจัย" นี้เป็นความแตกต่างของศัพท์ทั้งสองนั้น บทว่า "เยน" หมายถึง ด้วยเหตุใดและด้วยปัจจัยใด

Bhūtapubbanti jātapubbaṃ. Atīte kāle nibbattaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘suppabuddho’’tiādi vuttaṃ. Kadā pana bhūtanti? Atīte kira anuppanne tathāgate [Pg.264] bārāṇasiyā sāmantā ekasmiṃ gāme ekā kuladhītā khettaṃ rakkhati. Sā ekaṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannacittā tassa pañcahi lājāsatehi saddhiṃ ekaṃ padumapupphaṃ datvā pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāma, tumhehi pattavisesaṃ labheyyāmā’’ti ca patthayiṃsu. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattā. Tato cutā ekasmiṃ jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi. Tassā vicarantiyā pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṃ akāsi. Tassā kucchiyaṃ gabbho saṇṭhāsi. Mahāpadumakumāro tassā kucchiyaṃ vasi, sesā gabbhamalaṃ nissāya nibbattā, te vayappattā uyyāne padumasare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā paripakkañāṇā saṅkhāresu khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –

บทว่า "ภูตปุพฺพํ" คือ เคยเกิดขึ้นแล้ว เพื่อจะแสดงเรื่องนั้นที่เกิดขึ้นในอดีตกาล จึงมีคำกล่าวว่า "สุปปพุทโธ" เป็นต้น ถามว่า เคยเกิดขึ้นเมื่อไร? ตอบว่า ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระตถาคตยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น กุลธิดาคนหนึ่งในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้กรุงพาราณสี เฝ้านาอยู่ นางเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวตอก ๕๐๐ พร้อมกับดอกบัวดอกหนึ่งแก่ท่าน แล้วปรารถนาบุตร ๕๐๐ คน ในขณะนั้นเอง นายพรานเนื้อ ๕๐๐ คน ได้ถวายเนื้ออันมีรสอร่อยแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วปรารถนาว่า "ขอให้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้เป็นบุตรของนาง และขอให้ได้บรรลุคุณวิเศษที่ท่านได้บรรลุแล้ว" นางดำรงอยู่ตลอดอายุขัยแล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว บังเกิดในครรภ์ดอกบัวในสระที่เกิดเองแห่งหนึ่ง ดาบสตนหนึ่งเห็นนางแล้วจึงเลี้ยงดูไว้ เมื่อนางเดินไป ในที่ที่นางยกเท้าขึ้นแต่ละก้าว ดอกบัวก็ผุดขึ้นจากแผ่นดิน พรานป่าคนหนึ่งเห็นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชาแห่งกรุงพาราณสี พระราชาทรงรับสั่งให้นำนางมาแล้วทรงแต่งตั้งเป็นอัครมเหสี ครรภ์ได้ตั้งขึ้นในครรภ์ของนาง มหาปทุมกุมารได้อยู่ในครรภ์ของนาง ส่วนบุตรที่เหลืออาศัยมลทินแห่งครรภ์บังเกิดแล้ว กุมารเหล่านั้นเมื่อเจริญวัยแล้ว เล่นอยู่ในสระบัวในอุทยาน นั่งอยู่บนดอกบัวแต่ละดอก มีญาณแก่กล้าแล้ว ตั้งความสิ้นและความเสื่อมไปในสังขารทั้งหลายแล้ว ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ พยากรณคาถาของท่านเหล่านั้นได้มีดังนี้ –

‘‘Saroruhaṃ padumapalāsapatrajaṃ,Supupphitaṃ bhamaragaṇānukiṇṇaṃ;

Aniccataṃ khayavayataṃ viditvā,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"พึงรู้ว่าดอกบัวซึ่งเกิดในสระ เกิดจากใบและกลีบ บานสะพรั่งดีแล้ว หมู่ภมรบินว่อนอยู่ เป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น"

Evaṃ paccekabodhiṃ abhisambuddhesu tesu pañcasu paccekabuddhasatesu abbhantaro tagarasikhī nāma paccekasambuddho gandhamādanapabbate nandamūlapabbhāre sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā sattāhassa accayena nirodhā vuṭṭhito ākāsena āgantvā isigilipabbate otaritvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Tasmiñca samaye rājagahe eko seṭṭhiputto mahatā parivārena uyyānakīḷanatthaṃ nagarato nikkhamanto tagarasikhipaccekabuddhaṃ disvā ‘‘ko ayaṃ bhaṇḍukāsāvavasano, kuṭṭhī bhavissati, tathā hi kuṭṭhicīvarena sarīraṃ pārupitvā gacchatī’’ti niṭṭhubhitvā apasabyaṃ katvā pakkāmi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘suppabuddho kuṭṭhī imasmiṃyeva rājagahe…pe… pakkāmī’’ti.

เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ พระองค์เหล่านั้น ตรัสรู้ปัจเจกโพธิญาณแล้วอย่างนี้ พระปัจเจกสัมพุทธเจ้านามว่าตครสิขี ซึ่งเป็นหนึ่งในนั้น ได้เข้านิโรธสมาบัติตลอด ๗ วัน ที่เงื้อมผานันทมูล ณ ภูเขาคันธมาทน์ ครั้นล่วง ๗ วันไปแล้ว ได้ออกจากนิโรธสมาบัติ เหาะมาทางอากาศ ลงที่ภูเขาอิสิคิลิ ในเวลาเช้า ทรงนุ่งห่มแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ในสมัยนั้น บุตรของเศรษฐีคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ กำลังออกจากเมืองพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมากเพื่อจะไปเล่นในอุทยาน ได้เห็นพระตครสิขีปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว จึงถ่มน้ำลายพลางกล่าวว่า 'เจ้าโล้นนุ่งผ้ากาสาวะนี่เป็นใคร คงจะเป็นโรคเรื้อน เพราะห่มร่างกายด้วยผ้าของคนโรคเรื้อนแล้วเดินไป' แล้วทำอประทักษิณ (เดินเลี่ยงไปทางซ้าย) หลีกไป หมายถึงเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'สุปปพุทธะคนโรคเรื้อน ในกรุงราชคฤห์นี้เอง...ฯลฯ...หลีกไป' ดังนี้

Tattha [Pg.265] kvāyanti ko ayaṃ. Khuṃsanavasena vadati. ‘‘Kovāya’’ntipi pāḷi. Kuṭṭhīti akuṭṭhiṃyeva taṃ seṭṭhi kuṭṭharogaṃ akkosavatthuṃ pāpento vadati. Kuṭṭhicīvarenāti kuṭṭhīnaṃ cīvarena. Yebhuyyena hi kuṭṭhino ḍaṃsamakasasarīsapapaṭibāhanatthaṃ rogapaṭicchādanatthañca yaṃ vā taṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ gahetvā pārupati, evamayampīti dasseti. Paṃsukūlacīvaradharattā vā aggaḷānaṃ anekavaṇṇabhāvena kuṭṭhasarīrasadisoti hīḷento ‘‘kuṭṭhicīvarenā’’ti āha. Niṭṭhubhitvāti kheḷaṃ pātetvā. Apasabyato karitvāti paṇḍitā tādisaṃ paccekabuddhaṃ disvā vanditvā padakkhiṇaṃ karonti, ayaṃ pana aviññutāya paribhavena taṃ apasabyaṃ katvā attano apasabyaṃ apadakkhiṇaṃ katvā gato. ‘‘Apasabyāmato’’tipi pāṭho. Tassa kammassāti tagarasikhimhi paccekabuddhe ‘‘kvāyaṃ kuṭṭhī’’ti hīḷetvā niṭṭhubhanaapasabyakaraṇavasena pavattapāpakammassa. Niraye paccitthāti niraye nirayagginā dayhittha. ‘‘Paccitvā nirayagginā’’tipi paṭhanti. Tasseva kammassa vipākāvasesenāti yena kammena so niraye paṭisandhiṃ gaṇhi, na taṃ kammaṃ manussaloke vipākaṃ deti. Yā panassa nānakkhaṇikā cetanā tadā paccekabuddhe vippaṭipajjanavasena pavattā aparāpariyavedanīyabhūtā, sā aparāpariyavedanīyeneva puññakammena manussesu tihetukapaṭisandhiyā dinnāya pavattiyaṃ kuṭṭhibhāvaṃ dāliddiyaṃ paramakāruññataṃ āpādesi. Taṃ sandhāya kammasabhāgatāvasena ‘‘tasseva kammassa vipākavasesenā’’ti vuttaṃ. Sadisepi hi loke tabbohāro diṭṭho yathā taṃ ‘‘sā eva tittirī, tāniyeva osadhānī’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กฺวายํ คือ โก อยํ (นี่ใคร) เขากล่าวด้วยอำนาจแห่งการดูหมิ่น แม้ในบาลีก็มีว่า โกวายํ บทว่า กุฏฺฐี ความว่า เศรษฐีบุตรนั้นกล่าวถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มิได้เป็นโรคเรื้อน โดยยกเอาโรคเรื้อนขึ้นเป็นเรื่องด่า บทว่า กุฏฺฐิจีวเรน คือ ด้วยจีวรของคนโรคเรื้อน อธิบายว่า โดยทั่วไปแล้ว คนโรคเรื้อนย่อมถือเอาเศษผ้าชิ้นใดชิ้นหนึ่งมาห่มเพื่อป้องกันเหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลาน และเพื่อปกปิดโรค เศรษฐีบุตรแสดงว่า 'แม้ผู้นี้ก็เป็นเช่นนั้น' หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะพระปัจเจกพุทธเจ้าทรงผ้าบังสุกุลจีวร ซึ่งมีสีสันต่างๆ จากผ้าชิ้นเล็กชิ้นน้อย ทำให้คล้ายกับร่างกายของคนโรคเรื้อน เขาจึงกล่าวว่า กุฏฺฐิจีวเรน ด้วยความเหยียดหยาม บทว่า นิฏฺฐุภิตฺวา คือ ถ่มน้ำลายแล้ว บทว่า อปสพฺยโต กริตฺวา ความว่า บัณฑิตทั้งหลายเมื่อเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเช่นนั้น ย่อมไหว้แล้วทำประทักษิณ แต่บุรุษนี้เพราะความไม่รู้และความดูหมิ่น จึงทำอประทักษิณต่อท่าน คือเดินเลี่ยงไปทางซ้ายของตนเอง แม้ในบาลีก็มีว่า อปสพฺยามโต บทว่า ตสฺส กมฺมสฺส คือ แห่งบาปกรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการดูหมิ่นว่า 'นี่คนโรคเรื้อนอะไร' การถ่มน้ำลาย และการทำอประทักษิณ ในพระตครสิขีปัจเจกพุทธเจ้า บทว่า นิรเย ปจฺจิตฺถ คือ เขาถูกไฟนรกไหม้ในนรก บางแห่งก็อ่านว่า ปจฺจิตฺวา นิรยคฺคินา (ถูกไฟนรกไหม้แล้ว) บทว่า ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน คือ ด้วยเศษวิบากของกรรมนั้นเอง ความว่า กรรมใดที่ทำให้เขาเกิดในนรก กรรมนั้นย่อมไม่ให้ผลในโลกมนุษย์ ส่วนนานักขณิกเจตนา (เจตนาที่เกิดต่างขณะกัน) ของเขาที่เกิดขึ้นในครั้งนั้นด้วยอำนาจแห่งการประพฤติผิดในพระปัจเจกพุทธเจ้า ซึ่งเป็นอปรปริยายเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป) ได้ก่อให้เกิดความเป็นโรคเรื้อน ความยากจน และความน่าสงสารอย่างยิ่งในปวัตติกาล หลังจากที่อปรปริยายเวทนียบุญกรรมอื่นให้ปฏิสนธิเป็นไตรเหตุกะในหมู่มนุษย์แล้ว ท่านกล่าวว่า ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน โดยหมายถึงความคล้ายคลึงกันของกรรมนั้น เพราะในโลกก็เคยเห็นการใช้คำเช่นนั้นในเรื่องที่คล้ายกัน เช่น 'นกกระทาตัวนั้นเอง โอสถเหล่านั้นเอง'

Ettāvatā ‘‘ko nu kho, bhante, hetū’’ti tena bhikkhunā puṭṭhapañhaṃ vissajjetvā idāni yo ‘‘tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti pubbe bhikkhūhi puṭṭhapañho, taṃ vissajjetuṃ ‘‘so tathāgatappavedita’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tathāgatappaveditanti tathāgatena bhagavatā desitaṃ akkhātaṃ pakāsitanti tathāgatappaveditaṃ. Āgammāti adhigantvā, nissāya ñatvā vā. ‘‘Tathāgatappavedite dhammavinaye’’tipi pāṭho. Saddhaṃ samādiyīti sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno [Pg.266] bhagavato sāvakasaṅghoti ratanattayasannissayaṃ pubbabhāgasaddhañceva lokuttarasaddhañcāti duvidhampi saddhaṃ sammā ādiyi. Yathā na puna ādātabbā hoti, evaṃ yāva bhavakkhayā gaṇhi, attano cittasantāne uppādesīti attho. Sīlaṃ samādiyītiādīsupi eseva nayo. Sīlanti pubbabhāgasīlena saddhiṃ maggasīlaṃ phalasīlañca. Sutanti pariyattibāhusaccaṃ paṭivedhabāhusaccañcāti duvidhampi sutaṃ. Pariyattidhammāpi hi tena dhammassavanakāle saccappaṭivedhāya sāvakehi yathāladdhappakāraṃ sutā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā cāti. Cāganti paṭhamamaggavajjhakilesābhisaṅkhārānaṃ vossaggasaṅkhātaṃ cāgaṃ, yena ariyasāvakā deyyadhammesu muttacāgā ca honti payatapāṇī vossaggaratā. Paññanti saddhiṃ vipassanāpaññāya maggapaññañceva phalapaññañca.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหาที่ภิกษุนั้นทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ' แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาที่ภิกษุทั้งหลายเคยทูลถามไว้ก่อนว่า 'คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส ตถาคตปฺปเวทิเต ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคตปฺปเวทิตํ คือ อันพระตถาคตผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง ตรัสบอก ประกาศแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า ตถาคตปฺปเวทิตํ บทว่า อาคมฺม คือ บรรลุแล้ว หรือรู้แล้วโดยอาศัย แม้ในบาลีก็มีว่า ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย (ในพระธรรมวินัยอันพระตถาคตทรงประกาศแล้ว) บทว่า สทฺธํ สมาทิยิ คือ ได้สมาทานดีแล้วซึ่งศรัทธาทั้งสองอย่าง คือ ทั้งปุพพภาคสัทธา (ศรัทธาเบื้องต้น) อันอาศัยพระรัตนตรัยว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว' และโลกุตตรสัทธา (ศรัทธาในระดับโลกุตตระ) คือ ได้ยึดถือไว้จนถึงที่สุดแห่งภพอย่างที่จะไม่ต้องยึดถืออีกต่อไป ความว่า ได้ทำให้เกิดขึ้นในสันดานจิตของตน แม้ในบทว่า สีลํ สมาทิยิ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า สีลํ คือ มรรคศีลและผลศีล พร้อมด้วยปุพพภาคศีล บทว่า สุตํ คือ สุตะทั้งสองอย่าง ได้แก่ ปริยัติพาหุสัจจะ (ความเป็นผู้ได้สดับธรรมตามคัมภีร์มาก) และปฏิเวธพาหุสัจจะ (ความเป็นผู้ได้สดับธรรมคือการแทงตลอดมาก) อธิบายว่า แม้ปริยัติธรรมทั้งหลาย เขาก็ได้ฟัง ได้สั่งสม ได้พิจารณาด้วยใจ และแทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยทิฏฐิ จากพระสาวกทั้งหลายตามที่ได้รับมาในเวลาฟังธรรมเพื่อการแทงตลอดสัจจะ บทว่า จาคํ คือ จาคะที่เรียกว่าการสละกิเลสและอภิสังขารอันมรรคที่หนึ่งพึงละ ซึ่งด้วยจาคะนั้น พระอริยสาวกทั้งหลายจึงเป็นผู้มีจาคะอันสละแล้วในไทยธรรม มีฝ่ามืออันชุ่ม (พร้อมจะให้) ยินดีในการสละ บทว่า ปญฺญํ คือ มรรคปัญญาและผลปัญญา พร้อมด้วยวิปัสสนาปัญญา

Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhagahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Sugatiṃ saggaṃ lokanti padattayenāpi devalokameva vadati. So hi sampattīnaṃ sobhanattā sundarā gatīti sugati, rūpādīhi visesehi suṭṭhu aggoti saggo, sabbakālaṃ sukhamevettha lokiyati, lujjatīti vā lokoti vuccati. Upapannoti paṭisandhiggahaṇavasena upagato. Sahabyatanti sahabhāvaṃ. Vacanattho pana saha byati pavattati, vasatīti vā sahabyo, sahaṭhāyī sahavāyī vā. Tassa bhāvo sahabyatā. Atirocatīti atikkamma abhibhavitvā rocati virocati. Vaṇṇenāti rūpasampattiyā. Yasasāti parivārena. So hi asucimakkhitaṃ jajjaraṃ mattikābhājanaṃ chaḍḍetvā anekaratanavicittaṃ pabhassararaṃsijālavinaddhasuddhajambunadabhājanaṃ gaṇhanto viya vuttappakāraṃ kaḷevaraṃ idha nikkhipitvā ekacittakkhaṇena yathāvuttaṃ dibbattabhāvaṃ mahatā parivārena saddhiṃ paṭilabhīti.

คำว่า เพราะกายแตกทำลายไป คือ เพราะการสละอุปาทินนขันธ์ คำว่า เบื้องหน้าแต่ตาย คือ เพราะการถือเอาขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ในลำดับนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า เพราะกายแตกทำลายไป คือ เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ คำว่า เบื้องหน้าแต่ตาย คือ เบื้องบนแต่จุติ ด้วยบททั้งสาม คือ สุคติ สวรรค์ โลก ท่านกล่าวถึงเทวโลกนั่นเอง จริงอยู่ เทวโลกนั้น ชื่อว่า สุคติ เพราะเป็นคติที่งดงาม เนื่องจากความงามแห่งสมบัติทั้งหลาย, ชื่อว่า สวรรค์ เพราะเลิศอย่างยิ่งด้วยคุณวิเศษมีรูปเป็นต้น, ชื่อว่า โลก เพราะสุขเท่านั้นย่อมถูกเห็นในโลกนี้ตลอดกาล หรือเพราะย่อมสลายไป คำว่า เข้าถึงแล้ว คือ เข้าไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ คำว่า สหัพยตา คือ ความเป็นผู้ไปร่วมกัน ส่วนอรรถแห่งศัพท์ คือ ผู้ที่ไปร่วมกัน ดำรงอยู่ร่วมกัน หรืออยู่ร่วมกัน ชื่อว่า สหัพยะ หรือผู้ที่อยู่ร่วมกัน ผู้ที่เป็นไปร่วมกัน ความเป็นแห่งสหัพยะนั้น ชื่อว่า สหัพยตา คำว่า ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง คือ ย่อมรุ่งเรือง ย่อมสว่างไสว ก้าวล่วง ครอบงำ คำว่า ด้วยวรรณะ คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งรูป คำว่า ด้วยยศ คือ ด้วยบริวาร จริงอยู่ เทพบุตรนั้น เปรียบเหมือนบุคคลทิ้งภาชนะดินที่คร่ำคร่า เปื้อนด้วยของไม่สะอาด แล้วถือเอาภาชนะทองชมพูนุทบริสุทธิ์ อันวิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด ร้อยรัดด้วยข่ายแห่งรัศมีอันรุ่งเรือง ฉันใด ก็ฉันนั้น ทิ้งสรีระดังกล่าวไว้ในโลกนี้แล้ว ได้อัตภาพอันเป็นทิพย์ตามที่กล่าวแล้ว พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ในชั่วขณะจิตเดียว

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ pāpānaṃ aparivajjane ādīnavaṃ, parivajjane ca ānisaṃsaṃ sabbākārato viditvā tadatthavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า ทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว คือ ทรงทราบโทษในการไม่ละเว้นบาป และอานิสงส์ในการละเว้นบาปนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันเป็นการประกาศเนื้อความนั้น

Tassāyaṃ saṅkhepattho – yathā cakkhumā puriso parakkame kāyikavīriye vijjamāne sarīre vahante visamāni papātādiṭṭhānāni caṇḍabhāvena vā visamāni hatthiassaahikukkuragorūpādīni parivajjaye, evaṃ [Pg.267] jīvalokasmiṃ imasmiṃ sattaloke paṇḍito sappañño puriso tāya sappaññatāya attano hitaṃ jānanto pāpāni lāmakāni duccaritāni parivajjeyya. Evañhi yathāyaṃ suppabuddho tagarasikhimhi paccekabuddhe pāpaṃ aparivajjetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpajji, evaṃ āpajjeyyāti adhippāyo. Yathā vā suppabuddho kuṭṭhī mama dhammadesanaṃ āgamma idāni saṃvegappatto pāpāni parivajjento uḷāraṃ visesaṃ adhigañchi, evaṃ aññopi uḷāraṃ visesādhigamaṃ icchanto pāpāni parivajjeyyāti adhippāyo.

เนื้อความโดยย่อของอุทานนั้นมีดังนี้ บุรุษผู้มีจักษุ เมื่อความเพียรทางกายมีอยู่ สรีระเป็นไปอยู่ พึงเว้นสถานที่ไม่สม่ำเสมอ มีเหวเป็นต้น และสัตว์ร้ายมีช้าง ม้า งู สุนัข และโคเป็นต้น อันไม่สม่ำเสมอเพราะความดุร้าย ฉันใด ฉันนั้น บัณฑิตผู้มีปัญญาในชีวโลกนี้ ในสัตวโลกนี้ รู้ประโยชน์ตนด้วยความเป็นผู้มีปัญญานั้น พึงเว้นบาปทั้งหลาย คือทุจริตอันเลวทราม อธิบายว่า จริงอยู่ สุปปพุทธกุฏฐิไม่ละเว้นบาปในพระตครสิขีปัจเจกพุทธเจ้า จึงถึงความพินาศฉิบหายใหญ่หลวง ฉันใด ผู้อื่นก็พึงถึงฉันนั้น หรืออธิบายว่า สุปปพุทธกุฏฐิอาศัยธรรมเทศนาของเรา บัดนี้ถึงความสังเวชแล้ว ละเว้นบาปทั้งหลาย บรรลุคุณวิเศษอันโอฬาร ฉันใด แม้ผู้อื่นผู้ปรารถนาจะบรรลุคุณวิเศษอันโอฬาร ก็พึงละเว้นบาปทั้งหลาย ฉันนั้น

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๓ จบ

4. Kumārakasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถากุมารกสูตร

44. Catutthe kumārakāti taruṇapuggalā. Ye subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ jānanti, te idha kumārakāti adhippetā. Ime hi sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassakā, tāva ‘‘kumārakā, bālā’’ti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni ‘‘yuvāno’’ti. Macchake bādhentīti maggasamīpe ekasmiṃ taḷāke nidāghakāle udake parikkhīṇe ninnaṭṭhāne ṭhitaṃ udakaṃ ussiñcitvā khuddakamacche gaṇhanti ceva hananti ca ‘‘pacitvā khādissāmā’’ti. Tenupasaṅkamīti maggato thokaṃ taḷākaṃ atikkamitvā ṭhito, tasmā ‘‘upasaṅkamī’’ti vadati. Kasmā pana upasaṅkami? Te kumārake attani vissāsaṃ janetuṃ upasaṅkami. Bhāyatha voti ettha voti nipātamattaṃ. Dukkhassāti nissakke sāmivacanaṃ, dukkhasmāti attho. Appiyaṃ vo dukkhanti ‘‘kiṃ tumhākaṃ sarīre uppajjanakadukkhaṃ appiyaṃ aniṭṭha’’nti pucchati.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า กุมาร คือ บุคคลผู้เยาว์วัย ผู้ใดรู้เนื้อความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิต ผู้นั้นท่านประสงค์เอาว่า กุมาร ในที่นี้ จริงอยู่ สัตว์เหล่านี้ ตั้งแต่วันที่เกิดจนถึงอายุ ๑๕ ปี ย่อมถูกเรียกว่า 'กุมาร' และ 'พาล' ต่อจากนั้นไป ๒๐ ปี ย่อมถูกเรียกว่า 'ยุวา' (คนหนุ่ม) คำว่า เบียดเบียนปลา คือ ในสระแห่งหนึ่งใกล้ทาง ในฤดูร้อน เมื่อน้ำลดน้อยลง พวกเขาได้วิดน้ำที่ขังอยู่ในที่ลุ่ม แล้วจับและฆ่าปลาเล็กๆ ด้วยคิดว่า 'เราจะปิ้งกินกัน' คำว่า เสด็จเข้าไปใกล้ที่นั้น คือ พระองค์ทรงประทับยืนล่วงสระไปเล็กน้อยจากทาง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เสด็จเข้าไปใกล้' ก็เหตุไฉนจึงเสด็จเข้าไปใกล้? พระองค์เสด็จเข้าไปใกล้เพื่อทรงทำให้กุมารเหล่านั้นเกิดความไว้วางใจในพระองค์ ในคำว่า ท่านทั้งหลายกลัวหรือหนอ (ภายถ โว) นี้ คำว่า โว เป็นเพียงนิบาต คำว่า ต่อทุกข์ (ทุกฺขสฺส) เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปัญจมีวิภัตติ มีความหมายว่า จากทุกข์ คำว่า ทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านหรือ คือ พระองค์ตรัสถามว่า 'ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในร่างกายของพวกเธอ ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ปรารถนาหรือ'

Etamatthaṃ viditvāti ime sattā attano dukkhaṃ anicchantā eva hutvā dukkhahetuṃ paṭipajjantā attano taṃ icchantā eva nāma hontīti etamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ pāpakiriyāya nisedhanaṃ ādīnavavibhāvanañca udānaṃ udānesi.

คำว่า ทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว คือ ทรงทราบเนื้อความนี้โดยอาการทั้งปวงว่า สัตว์เหล่านี้แม้จะไม่ปรารถนาทุกข์ของตน แต่เมื่อปฏิบัติเหตุแห่งทุกข์ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ปรารถนาทุกข์นั้นนั่นเอง คำว่า อุทานนี้ คือ ทรงเปล่งอุทานนี้อันเป็นการห้ามการกระทำบาปและเป็นการประกาศโทษ

Tassattho – yadi tumhākaṃ sakalamāpāyikaṃ, sugatiyañca appāyukatāmanussadobhaggiyādibhedaṃ dukkhaṃ appiyaṃ aniṭṭhaṃ, yadi tumhe tato bhāyatha, āvi vā paresaṃ pākaṭabhāvavasena appaṭicchannaṃ katvā kāyena [Pg.268] vā vācāya vā pāṇātipātādippabhedaṃ yadi vā raho apākaṭabhāvavasena paṭicchannaṃ katvā manodvāre eva abhijjhādippabhedaṃ aṇumattampi pāpakaṃ lāmakadhammaṃ mākattha mā karittha, atha pana taṃ pāpakammaṃ etarahi karotha, āyatiṃ vā karissatha, nirayādīsu catūsu apāyesu manussesu ca tassa phalabhūtaṃ dukkhaṃ ito vā etto vā palāyante amhe nānubandhissatīti adhippāyena upecca apecca palāyatampi tumhākaṃ tato mutti mokkho natthi. Gatikālādipaccayantarasamavāye vipaccissatiyevāti dasseti. ‘‘Palāyane’’tipi paṭhanti, vuttanayena yattha katthaci gamane pakkamane satīti attho. Ayañca attho ‘‘na antalikkhe na samuddamajjhe…pe… pāpakammā’’ti (dha. pa. 127; mi. pa. 4.2.4) imāya gāthāya dīpetabbo.

อรรถแห่งอุทานนั้นมีดังนี้ ถ้าทุกข์ทั้งปวงในอบาย และทุกข์ในสุคติมีประเภทคือความเป็นมนุษย์มีอายุน้อยและความมีรูปไม่งามเป็นต้น ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ปรารถนาของท่านทั้งหลาย ถ้าท่านทั้งหลายกลัวทุกข์นั้น ก็อย่าได้ทำ อย่าได้กระทำบาปกรรมอันเลวทรามแม้ประมาณน้อยนิด ซึ่งมีปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยกายหรือวาจา โดยกระทำให้เปิดเผยเพราะความเป็นสิ่งที่ปรากฏแก่ผู้อื่น หรือซึ่งมีอภิชฌาเป็นต้น ในมโนทวารเท่านั้น โดยกระทำให้ปกปิดเพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ปรากฏในที่ลับเลย แต่ถ้าหากท่านทั้งหลายทำบาปกรรมนั้นในบัดนี้ หรือจักทำในอนาคต แม้ท่านทั้งหลายจะวิ่งหนีไปด้วยความตั้งใจว่า 'ทุกข์อันเป็นผลของกรรมนั้นในอบาย ๔ มีนรกเป็นต้น และในหมู่มนุษย์ จักไม่ติดตามเราผู้หนีไปจากที่นี้หรือที่โน้น' ก็ตาม ความหลุดพ้น ความรอดพ้นจากทุกข์นั้น ย่อมไม่มีแก่ท่านทั้งหลาย ท่านแสดงว่า (กรรมนั้น) จักให้ผลแน่นอนเมื่อปัจจัยอื่นมีคติและกาลเป็นต้นประชุมพร้อมกัน บางแห่งก็อ่านว่า 'ปลายเน' ความว่า เมื่อมีการไป การหลีกไปในที่ไหนๆ ตามนัยที่กล่าวแล้ว และเนื้อความนี้ พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยคาถานี้ว่า 'น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌ...เป... ปาปกมฺมา' (ไม่ว่าในท้องฟ้า ไม่ว่าในท่ามกลางสมุทร... บุคคลพึงพ้นจากบาปกรรมได้)

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๔ จบ

5. Uposathasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอุโปสถสูตร

45. Pañcame tadahūti tasmiṃ ahani tasmiṃ divase. Uposatheti ettha upavasanti etthāti uposatho, upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayañhi uposathasaddo ‘‘aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasāmī’’tiādīsu (a. ni. 3.71; 10.46) sīle āgato. ‘‘Uposatho vā pavāraṇā vā’’tiādīsu (mahāva. 155) pātimokkhuddesādivinayakamme. ‘‘Gopālakūposatho nigaṇṭhūposatho’’tiādīsu (a. ni. 3.71) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññattiyaṃ. ‘‘Ajjuposatho pannaraso’’tiādīsu (mahāva. 168) divase. Idhāpi divaseyeva daṭṭhabbo, tasmā ‘‘tadahuposathe’’ti tasmiṃ uposathadivasabhūte ahanīti attho. Nisinno hotīti mahābhikkhusaṅghaparivuto ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ nisinno hoti. Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā, ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ puggale idha nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi, sattadhāssa muddhā phalissatī’’ti tasmiṃ anukampāya tuṇhīyeva ahosi.

๔๕. ในลำดับที่ ๕ บทว่า ตทหุ คือ ในวันนั้น ในวันนั้น. ในบทว่า อุโปสเถ นี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าอยู่จำในวันนี้ เหตุนั้น วันนี้ชื่อว่าอุโบสถ ความว่า เข้าไปตั้งมั่นอยู่ด้วยศีลหรือด้วยการอดอาหาร. จริงอยู่ อุโบสถศัพท์นี้มาในอรรถว่าศีล ในคำเป็นต้นว่า "เราทั้งหลายจักรักษาอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘" มาในอรรถว่าวินัยกรรมมีการแสดงปาฏิโมกข์เป็นต้น ในคำเป็นต้นว่า "อุโบสถหรือปวารณา" มาในอรรถว่าการอดอาหาร ในคำเป็นต้นว่า "โคปาลกอุโบสถ นิครนถอุโบสถ" มาในอรรถว่าบัญญัติ ในคำเป็นต้นว่า "พญานาคชื่ออุโบสถ" มาในอรรถว่าวัน ในคำเป็นต้นว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถที่ ๑๕". ในที่นี้ก็พึงเห็นในอรรถว่าวันเหมือนกัน เพราะฉะนั้น บทว่า ตทหุโปสเถ จึงมีความหมายว่า ในวันนั้นซึ่งเป็นวันอุโบสถ. บทว่า นิสินฺโน โหติ คือ ประทับนั่งแล้วโดยมีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แวดล้อม เพื่อทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์. แต่ครั้นประทับนั่งแล้ว ทรงตรวจดูจิตของภิกษุทั้งหลาย ทอดพระเนตรเห็นบุคคลผู้ทุศีลคนหนึ่ง จึงทรงนิ่งเสียด้วยความอนุเคราะห์ในบุคคลนั้น ด้วยทรงดำริว่า "ถ้าเราจักแสดงปาฏิโมกข์ทั้งที่บุคคลนี้ยังนั่งอยู่ในที่นี้ ศีรษะของเขาจักแตก ๗ เสี่ยง".

Ettha [Pg.269] ca uddhastaṃ aruṇanti aruṇuggamanaṃ vatvāpi ‘‘uddisatu, bhante bhagavā, bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’tisikkhāpadassa (mahāva. 183) apaññattattā. Aparisuddhā, ānanda, parisāti tikkhattuṃ therena pātimokkhuddesassa yācitattā anuddesassa kāraṇaṃ kathento ‘‘asukapuggalo aparisuddho’’ti avatvā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti āha. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ tathā vītināmesi? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ.

ในเรื่องนี้ แม้พระเถระจะกล่าวถึงการขึ้นแห่งอรุณว่า อรุณขึ้นแล้ว ก็ยังทูลขอให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" เพราะในเวลานั้น สิกขาบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทำอุโบสถในวันที่ไม่ใช่วันอุโบสถ" ยังมิได้ทรงบัญญัติไว้. บทว่า อานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์ ความว่า เพราะพระเถระทูลขอให้ทรงแสดงปาฏิโมกข์ถึงสามครั้ง พระองค์เมื่อจะตรัสบอกเหตุแห่งการไม่ทรงแสดง จึงไม่ตรัสว่า "บุคคลชื่อโน้นไม่บริสุทธิ์" แต่ตรัสว่า "อานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์". ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้ราตรีสามยามล่วงไปเช่นนั้น? (ตอบว่า) เพราะทรงมีพระประสงค์จะไม่ทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์จำเดิมแต่นั้นไป และเพื่อทรงกระทำเรื่องนั้นให้ปรากฏ.

Addasāti kathaṃ addasa. Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa moghapurisassa dussīlyacittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīla’’ntiādi vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattamānaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti, evaṃ atītepīti. Dussīlanti nissīlaṃ, sīlavirahitanti attho. Pāpadhammanti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvaṃ. Asucinti aparisuddhehi kāyakammādīhi samannāgatattā na suciṃ. Saṅkassarasamācāranti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyatāya saṅkāya saritabbasamācāraṃ, atha vā kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāraṃ.

บทว่า อทฺทสา คือ เห็นได้อย่างไร? (ตอบว่า) ท่านกำหนดรู้จิตของภิกษุทั้งหลายในบริษัทนั้นด้วยเจโตปริยญาณของตน ได้เห็นจิตที่ทุศีลของโมฆบุรุษนั้น. แต่เพราะเมื่อเห็นจิตแล้ว ก็ชื่อว่าเห็นบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นบุคคลนั้นผู้ทุศีล". จริงอยู่ ผู้ได้เจโตปริยญาณย่อมรู้จิตของผู้อื่นซึ่งเป็นไปอยู่ในอนาคต ๗ วันได้ฉันใด แม้ในอดีตก็ฉันนั้น. บทว่า ทุสฺสีลํ คือ ไม่มีศีล หมายความว่า ปราศจากศีล. บทว่า ปาปธมฺมํ คือ มีสภาวะเลวทราม เพราะมีความอัธยาศัยต่ำทรามเนื่องจากความเป็นผู้ทุศีลนั่นเอง. บทว่า อสุจึ คือ ไม่สะอาด เพราะประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นที่ไม่บริสุทธิ์. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจารํ คือ มีความประพฤติที่น่าระแวง คือเมื่อผู้อื่นเห็นสิ่งที่ไม่สมควรบางอย่างแล้ว ก็จะระลึกถึงด้วยความสงสัยว่า "สิ่งนี้คงเป็นกรรมที่ผู้นี้ทำไว้" หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อเห็นภิกษุทั้งหลายปรึกษาหารือกันด้วยกิจบางอย่าง ก็มีความประพฤติที่ตนเองต้องคอยระลึกถึงด้วยความสงสัยว่า "ภิกษุเหล่านี้รู้กรรมที่เราทำไว้แล้วจึงปรึกษากันอยู่หรือหนอ".

Lajjitabbatāya paṭicchādetabbakāraṇato paṭicchannaṃ kammantaṃ etassāti paṭicchannakammantaṃ. Kucchitasamaṇavesadhāritāya na samaṇanti assamaṇaṃ. Salākaggahaṇādīsu ‘‘kittakā samaṇā’’ti ca gaṇanāya ‘‘ahampi samaṇomhī’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññaṃ. Aseṭṭhacāritāya abrahmacāriṃ. Aññe brahmacārino sunivatthe supārute supattadhare gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā abrahmacārī samāno sayampi tādisena ākārena paṭipajjanto uposathādīsu sandissanto ‘‘ahampi [Pg.270] brahmacārī’’ti paṭiññaṃ dento viya hotīti brahmacāripaṭiññaṃ. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtiṃ. Chahi dvārehi rāgādikilesavassanena tintattā avassutaṃ. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātaṃ. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnanti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ. Diṭṭhosīti ayaṃ pana na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi, āvusoti evamettha padayojanā veditabbā.

การงานอันปกปิดเป็นของบุคคลนี้ เหตุนั้นชื่อว่า ผู้มีการงานอันปกปิด เพราะเป็นการกระทำที่น่าละอายและควรปกปิด. ไม่ใช่สมณะ เพราะทรงไว้ซึ่งเพศสมณะที่น่ารังเกียจ ชื่อว่า อสมณะ. ในการรับสลากเป็นต้น เมื่อมีการนับว่า "มีสมณะเท่าไร" ก็ปฏิญาณตนโดยมิชอบว่า "แม้เราก็เป็นสมณะ" ชื่อว่า ผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะ. ชื่อว่า ผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะมีความประพฤติไม่ประเสริฐ. เมื่อเห็นพรหมจารีอื่น ๆ นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรเรียบร้อย เที่ยวบิณฑบาตในบ้านและนิคมเป็นต้นเลี้ยงชีพ ตนเองแม้ไม่ใช่พรหมจารี ก็ปฏิบัติด้วยอาการเช่นนั้น ปรากฏตัวในอุโบสถเป็นต้น เป็นดุจให้คำปฏิญาณว่า "แม้เราก็เป็นพรหมจารี" ชื่อว่า ผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี. ชื่อว่า ผู้เน่าใน เพราะเข้าไปแล้วในภายในด้วยกรรมอันเน่าคือความวิบัติแห่งศีล. ชื่อว่า ผู้ชุ่มด้วยกิเลส เพราะเปียกชุ่มด้วยฝนคือกิเลสมีราคะเป็นต้นจากทวารทั้ง ๖. ชื่อว่า ผู้เป็นดุจขยะ เพราะเกิดเป็นขยะคือกิเลสมีราคะเป็นต้น และเพราะเป็นผู้ที่ท่านผู้มีศีลพึงทิ้ง. บทว่า มชฺเฌ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนํ คือ นั่งอยู่ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ประหนึ่งว่านับเนื่องอยู่ในสงฆ์. บทว่า ทิฏฺโฐสิ คือ ท่านถูกเห็นแล้วโดยพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ใช่โดยบุคคลทั่วไป. และเพราะท่านถูกเห็นแล้วอย่างนี้ ฉะนั้น การอยู่ร่วมมีการทำกรรมร่วมกันเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลายจึงไม่มีแก่ท่าน. แต่เพราะการอยู่ร่วมนั้นไม่มีแก่ท่าน ฉะนั้น ท่านจงลุกขึ้นเถิด อาวุโส พึงทราบการเชื่อมบทในที่นี้อย่างนี้.

Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi thero ‘‘sayameva nibbinno oramissatī’’ti vā, ‘‘idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi. Bāhāyaṃ gahetvāti bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ uṭṭhehīti vutto na uṭṭhāti, ‘‘idānissa nikkaḍḍhanakālo mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi, tathā gahetvā. Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakasālato bahi nikkhāmetvā. Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ, atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato, evaṃ ubhayathāpi vihārato bahi katvāti attho. Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho. Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti acchariyamidanti dasseti. Idampi garahaṇacchariyamevāti veditabbaṃ.

แม้ครั้งที่สาม บุคคลนั้นก็นิ่งเสีย พระเถระแม้จะกล่าวหลายครั้ง ก็นิ่งเสียด้วยความประสงค์ว่า 'เขาจะเบื่อหน่ายแล้วหยุดไปเอง' หรือ 'บัดนี้เราจักรู้ข้อปฏิบัติของคนพวกนี้' คำว่า 'จับที่แขน' ความว่า พระผู้มีพระภาคและเราได้เห็นตามความเป็นจริงแล้ว ถูกบอกว่า 'จงลุกขึ้น' ถึงสามครั้งก็ไม่ลุกขึ้น (จึงคิดว่า) 'บัดนี้เป็นเวลาที่จะต้องขับไล่เขาออกไป อันตรายแห่งอุโบสถอย่าได้มีแก่สงฆ์เลย' จึงได้จับเขาที่แขน จับอย่างนั้นแล้ว คำว่า 'ให้ขับไล่ออกจากซุ้มประตูชั้นนอก' ความว่า ให้ขับไล่ออกไปนอกศาลาซุ้มประตู คำว่า 'ภายนอก' เป็นการแสดงสถานที่ที่ถูกขับไล่ออกไป หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'ซุ้มประตูชั้นนอก' หมายถึง ให้ขับไล่ออกไปแม้จากซุ้มประตูชั้นนอก ไม่ใช่จากซุ้มประตูชั้นใน ความหมายคือ ทำให้ออกไปนอกวิหารทั้งสองอย่างนั้น คำว่า 'ลงสลักและกลอน' ความว่า ใส่ลิ่มสลักและกลอนข้างบน ความหมายคือ ปิดบานประตูให้สนิทยิ่งขึ้น คำว่า 'แม้จนถึงการถูกจับแขน' ความว่า ด้วยคำนี้แสดงว่า เมื่อได้ยินคำว่า 'อานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์' เขาก็ควรจะหลีกไปเสียเอง เมื่อไม่หลีกไปอย่างนั้น โมฆบุรุษนั้นยังรออยู่จนถึงถูกจับแขน นับเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ พึงทราบว่า แม้นี้ก็เป็นความอัศจรรย์ในเชิงตำหนิ

Atha bhagavā cintesi – ‘‘idāni bhikkhusaṅgho abbudajāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti, pātimokkhaṃ uddisanti, anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati, yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า 'บัดนี้ ภิกษุสงฆ์เกิดเป็นฝีขึ้นแล้ว บุคคลผู้ไม่บริสุทธิ์มาสู่อุโบสถ และพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ทรงทำอุโบสถ ไม่ทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่บริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ และเมื่อไม่ทรงแสดง อุโบสถของภิกษุสงฆ์ก็จะขาดไป ไฉนหนอ เราพึงอนุญาตการแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเองจำเดิมแต่นี้ไป' ครั้นทรงพระดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอนุญาตการแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...เธอทั้งหลายพึงแสดงปาฏิโมกข์เถิด'

Tattha [Pg.271] na dānāhanti idāni ahaṃ uposathaṃ na karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho. Duvidhañhi pātimokkhaṃ āṇāpātimokkhaṃ ovādapātimokkhanti. Tesu ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādikaṃ (mahāva. 134) āṇāpātimokkhaṃ, taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, ayaṃ anvaddhamāsaṃ uddisiyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anūpavādo anūpaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma, taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā, channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva. Tato paraṃ itaro, tañca kho bhikkhū eva uddisanti, na buddhā, tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi. Aṭṭhānanti akāraṇaṃ. Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānanti vuccati, evaṃ anavakāsotipi vuccatīti. Yanti kiriyāparāmasanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ.

ในคำนั้น คำว่า 'นะ ทานาหัง' มีสัมพันธ์กับ 'น' อักษรแต่ละตัว ความว่า บัดนี้เราจักไม่ทำอุโบสถ จักไม่แสดงปาฏิโมกข์ จริงอยู่ ปาฏิโมกข์มี ๒ อย่าง คือ อาณาปาฏิโมกข์ และโอวาทปาฏิโมกข์ ในสองอย่างนั้น ปาฏิโมกข์ที่มีคำเริ่มต้นว่า 'สุณาตุ เม ภันเต' เป็นอาณาปาฏิโมกข์ พระสาวกเท่านั้นย่อมแสดงปาฏิโมกข์นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงแสดง ปาฏิโมกข์นี้ย่อมแสดงทุกกึ่งเดือน ส่วนพระคาถา ๓ คาถานี้ คือ 'ขันติเป็นตบะอย่างยิ่ง...ฯลฯ...การไม่ทำบาปทั้งปวง...ฯลฯ...การไม่ว่าร้าย การไม่เบียดเบียน...ฯลฯ...นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' ชื่อว่า โอวาทปาฏิโมกข์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแสดงปาฏิโมกข์นั้น พระสาวกไม่แสดง ทรงแสดงเมื่อล่วงไป ๖ ปี จริงอยู่ ในสมัยที่พระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยังทรงพระชนม์อยู่ การแสดงปาฏิโมกข์นี้เท่านั้นมีอยู่ ส่วนสำหรับพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุสั้น (ทรงแสดง) ในปฐมโพธิกาลเท่านั้น หลังจากนั้น ก็เป็นปาฏิโมกข์อีกอย่างหนึ่ง และปาฏิโมกข์นั้น ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นย่อมแสดง พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงแสดง เพราะฉะนั้น แม้พระผู้มีพระภาคของเรา ทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์ตลอด ๒๐ พรรษา ทรงเห็นอันตรายนี้แล้ว จึงไม่ทรงแสดงอีกต่อไป คำว่า 'อัฏฐานัง' คือ ไม่ใช่เหตุ คำว่า 'อนวกาโส' เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง จริงอยู่ เหตุอันเป็นที่ตั้งอยู่แห่งผล เพราะความเป็นไปเนื่องด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ฐานะ' ฉันใด ก็เรียกว่า 'อนวกาสะ' ฉันนั้น คำว่า 'ยัง' เป็นการอ้างถึงกิริยา พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ

Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamuddeti ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’tiādimāha.

ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย...ในมหาสมุทร ๘ ประการนี้' มีความเชื่อมโยงอย่างไร? การไม่แสดงปาฏิโมกข์แก่บริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ที่กล่าวมานี้ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาทรงประสงค์จะจำแนกแสดงธรรมนั้นพร้อมกับธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏอีก ๗ ประการ เบื้องต้นจึงทรงแสดงธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๘ ประการในมหาสมุทรเพื่อเป็นอุปมาของธรรมเหล่านั้น พระศาสดาจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย...ในมหาสมุทร ๘ ประการนี้'

Pakatidevā viya na suranti na isanti na virocantīti asurā, surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā, vepacittipahārādādayo. Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge, te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādiṃ nimminitvā kīḷantāva abhiramanti. Tattha tesaṃ abhirati ime guṇe disvāti āha – ‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti. Tattha abhiramantīti ratiṃ vindanti, anukkaṇṭhamānā vasantīti attho.

ชื่อว่าอสูร เพราะไม่รุ่งเรือง ไม่งดงาม ไม่ส่องสว่างเหมือนเทวดาโดยปกติ หรือชื่อว่าอสูร เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อเทวดาชื่อว่าสุระ ได้แก่ พวกเวปจิตติและพวกประหาราทะ เป็นต้น ที่อยู่ของอสูรเหล่านั้นอยู่ส่วนเบื้องล่างของเขาสิเนรุ พวกเขาเมื่อเข้าออกในที่นั้น ย่อมเนรมิตมณฑปเป็นต้นที่เชิงเขาสิเนรุแล้วเล่นเพลิดเพลินอยู่ ความเพลิดเพลินของพวกเขาในที่นั้นมีอยู่เพราะเห็นคุณเหล่านี้ จึงตรัสว่า 'อสูรทั้งหลายเห็นคุณลักษณะเหล่าใดแล้วๆ จึงเพลิดเพลินในมหาสมุทร' ในคำนั้น คำว่า 'เพลิดเพลิน' หมายถึง ย่อมได้ความยินดี คือ อยู่โดยไม่กระสับกระส่าย

Anupubbaninnotiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvasseva vevacanāni. Na āyatakeneva papātoti na chinnataṭo mahāsobbho viya [Pg.272] ādito eva papāto. So hi tīradesato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaḍḍhayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti.

คำว่า 'ลาดลุ่มไปโดยลำดับ' เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของความเป็นที่ลาดลุ่มไปตามลำดับนั่นเอง คำว่า 'ไม่ลึกชันดิ่งลงไปโดยพลัน' หมายถึง ไม่เป็นที่ชันดิ่งลงไปตั้งแต่ต้นเหมือนเหวใหญ่ที่มีตลิ่งขาด จริงอยู่ มหาสมุทรนั้น เริ่มจากชายฝั่ง ลึกลงไปตามลำดับ คือ ๑ องคุลี ๒ องคุลี ๑ คืบ ๑ ศอก ๑ วา ๑ อุสภะ กึ่งคาวุต ๑ คาวุต กึ่งโยชน์ เป็นต้น เมื่อไปถึงเชิงเขาสิเนรุ ก็ลึกถึง ๘๔,๐๐๐ โยชน์แล้วตั้งอยู่

Ṭhitadhammoti ṭhitasabhāvo avaṭṭhitasabhāvo. Na matena kuṇapena saṃvasatīti yena kenaci hatthiassādīnaṃ kaḷevarena saddhiṃ na saṃvasati. Tīraṃ vāhetīti tīraṃ apaneti. Thalaṃ ussāretīti hatthena gahetvā viya vīcippahāreneva thale khipati. Gaṅgā yamunāti anotattadahassa dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pañca dhārā hutvā pavattaṭṭhāne gaṅgātiādinā pañcadhā saṅkhaṃ gatā.

คำว่า 'มีธรรมชาติตั้งมั่น' คือ มีสภาวะตั้งมั่น มีสภาวะที่ดำรงอยู่ คำว่า 'ไม่อยู่ร่วมกับซากศพ' คือ ไม่อยู่ร่วมกับซากศพใดๆ ของช้าง ม้า เป็นต้น คำว่า 'พัดเข้าสู่ฝั่ง' คือ นำไปสู่ฝั่ง คำว่า 'ซัดขึ้นบก' คือ โยนขึ้นบนบกด้วยแรงคลื่นประหนึ่งว่าใช้มือจับ คำว่า 'คงคา ยมุนา' คือ แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศใต้ของสระอโนดาต ในที่ที่ไหลไปโดยเป็น ๕ สาย ได้ชื่อ ๕ อย่าง มีคงคาเป็นต้น

Tatrāyaṃ imāsaṃ nadīnaṃ ādito paṭṭhāya uppattikathā – ayañhi jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo, tattha catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṃ gato, tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti, tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmena vitthārena gambhīratāya ca paṇṇāsayojanappamāṇo diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalo anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā.

ในบรรดาแม่น้ำเหล่านั้น เรื่องราวการเกิดขึ้นของแม่น้ำเหล่านี้ตั้งแต่ต้นเป็นดังนี้ ชมพูทวีปนี้มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ในชมพูทวีปนั้น มีพื้นที่ประมาณ ๔,๐๐๐ โยชน์ ถูกน้ำท่วมทับแล้ว นับว่าเป็นมหาสมุทร ในพื้นที่ประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ เป็นที่อยู่ของมนุษย์ ในพื้นที่ประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ เป็นที่ตั้งของป่าหิมพานต์ ซึ่งสูง ๕๐๐ โยชน์ ประดับด้วยยอดเขา ๘๔,๐๐๐ ยอด งดงามด้วยแม่น้ำ ๕๐๐ สายที่ไหลไปโดยรอบ ในป่าหิมพานต์นั้น มีสระใหญ่ ๗ สระตั้งอยู่ คือ สระอโนดาต สระกัณณมุณฑะ สระรถการะ สระฉัททันต์ สระกุณาละ สระมันทากินี และสระสีหปปาตะ ซึ่งแต่ละสระมีความยาว ความกว้าง และความลึกประมาณ ๕๐ โยชน์ มีปริมณฑล ๑๕๐ โยชน์

Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṃ cittakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatakūṭehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ tiyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ, cittakūṭaṃ sattaratanamayaṃ. Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ. Gandhamādanakūṭaṃ masāragallamayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ; mūlagandho, sāragandho, pheggugandho, tacagandho, papaṭikāgandho, khandhagandho, rasagandho, pupphagandho, phalagandho, pattagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ, nānappakāraosadhasañchannaṃ, kāḷapakkhuposathadivase ādittaṃ viya aṅgāraṃ pajjalantaṃ tiṭṭhati. Kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni cetāni sudassanena [Pg.273] samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tattha devānubhāvena nāgānubhāvena ca devo vassati, nadiyo ca sandanti, taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati, candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujukaṃ gacchantā na karonti, tenevassa ‘‘anotatta’’nti saṅkhā udapādi.

ในบรรดาสระเหล่านั้น สระอโนดาตถูกล้อมรอบด้วยยอดเขา ๕ ยอดเหล่านี้ คือ ยอดเขาสุทัสสนะ ยอดเขาจิตรกูฏ ยอดเขากาฬกูฏ ยอดเขาคันธมาทน์ และยอดเขาไกรลาส ในบรรดายอดเขาเหล่านั้น ยอดเขาสุทัสสนะทำด้วยทองคำ สูง ๓๐๐ โยชน์ โค้งเข้าข้างใน มีสัณฐานเหมือนปากกา ตั้งอยู่ปกคลุมสระนั้นเอง ยอดเขาจิตรกูฏทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ ยอดเขากาฬกูฏทำด้วยแร่พลวง ยอดเขาคันธมาทน์ทำด้วยแก้วมรกต ภายในมีสีเหมือนถั่วเขียว อบอวลไปด้วยกลิ่นหอม ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ กลิ่นที่ราก กลิ่นที่แก่น กลิ่นที่กระพี้ กลิ่นที่เปลือก กลิ่นที่สะเก็ด กลิ่นที่ลำต้น กลิ่นที่ยาง กลิ่นที่ดอก กลิ่นที่ผล และกลิ่นที่ใบ ปกคลุมด้วยโอสถนานาชนิด ในวันอุโบสถข้างแรม ยอดเขานั้นจะลุกโพลงประดุจถ่านเพลิงที่ลุกโชน ยอดเขาไกรลาสทำด้วยเงิน ยอดเขาทั้งหมดเหล่านี้มีความสูงและสัณฐานเสมอกับยอดเขาสุทัสสนะ ตั้งอยู่ปกคลุมสระนั้นเอง ณ ที่นั้น ฝนย่อมตกและแม่น้ำทั้งหลายย่อมไหลไปด้วยอานุภาพของเทวดาและนาค น้ำทั้งหมดนั้นย่อมไหลเข้าสู่สระอโนดาตเท่านั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เมื่อโคจรไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ ย่อมส่องแสง ณ ที่นั้นในระหว่างภูเขา แต่เมื่อโคจรไปตรงๆ ย่อมไม่ส่องแสง ด้วยเหตุนั้นเอง สระนั้นจึงได้ชื่อว่า 'อโนดาต'

Tattha ratanamayamanuññasopānasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisāni nimmalūdakāni tadupabhogasattānaṃ kammanibbattāneva nahānatitthāni ca honti, yattha buddhapaccekabuddhā iddhimanto sāvakā isayo ca nahānādīni karonti, devayakkhādayo udakakīḷaṃ kīḷanti.

ในสระนั้น มีบันไดและแผ่นศิลาอันน่ารื่นรมย์ที่ทำด้วยรัตนะ มีน้ำใสสะอาดเหมือนแก้วผลึก ปราศจากปลาและเต่า และมีท่าสำหรับอาบน้ำซึ่งเกิดขึ้นด้วยกรรมของสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคน้ำนั้น ณ ที่นั้น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวกผู้มีฤทธิ์ และฤาษีทั้งหลาย ย่อมกระทำการสรงสนาน เป็นต้น และเทวดา ยักษ์ เป็นต้น ย่อมเล่นน้ำกัน

Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ, hatthimukhaṃ, assamukhaṃ, usabhamukhanti cattāri udakanikkhamanamukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre kesarasīhā bahutarā honti, tathā hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti.

ที่สระนั้น ในทิศทั้งสี่ มีปากทางน้ำออก ๔ แห่ง คือ ปากสิงห์ ปากช้าง ปากม้า และปากวัว ซึ่งเป็นทางไหลออกของแม่น้ำ ๔ สาย ที่ริมฝั่งแม่น้ำซึ่งไหลออกจากปากสิงห์ มีราชสีห์มีสร้อยคออยู่เป็นจำนวนมาก ฉันใดก็ฉันนั้น ที่ปากช้างเป็นต้น ก็มีช้าง ม้า และวัว แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันออก กระทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้งแล้ว ไม่ไหลไปรวมกับแม่น้ำอีก ๓ สาย แต่ไหลไปตามทางที่ไม่ใช่มนุษย์ผ่านป่าหิมพานต์ด้านทิศตะวันออกแล้วไหลลงสู่มหาสมุทร แม้แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันตกและทิศเหนือ ก็กระทำประทักษิณเช่นนั้นเหมือนกัน แล้วไหลไปตามทางที่ไม่ใช่มนุษย์ผ่านป่าหิมพานต์ด้านทิศตะวันตกและป่าหิมพานต์ด้านทิศเหนือตามลำดับ แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร

Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā uṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇaudakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gantvā tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattanti.

ส่วนแม่น้ำที่ไหลออกจากทิศใต้ กระทำประทักษิณสระนั้น ๓ ครั้งแล้ว ไหลตรงไปทางทิศใต้บนพื้นศิลาเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ แล้วกระทบภูเขาลูกหนึ่ง พุ่งขึ้นไปเป็นกระแสน้ำมีปริมณฑลประมาณ ๓ คาวุต ไหลไปในอากาศเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ แล้วตกลงบนศิลาชื่อติยัคคฬะ ศิลานั้นแตกด้วยแรงของกระแสน้ำ ณ ที่นั้น ได้เกิดสระโบกขรณีชื่อติยัคคฬะ มีขนาดประมาณ ๕๐ โยชน์ แม่น้ำนั้นทำลายขอบสระโบกขรณีแล้วไหลเข้าไปในศิลาเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ จากนั้นทำลายแผ่นดินหนาทึบ ไหลไปตามอุโมงค์เป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ แล้วกระทบภูเขาที่ทอดขวางชื่อวิชฌะ แตกออกเป็น ๕ สาย เหมือนนิ้วมือ ๕ นิ้วบนฝ่ามือ แล้วไหลต่อไป

Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne ‘‘āvaṭṭagaṅgā’’ti vuccati, ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘kaṇhagaṅgā’’ti, ākāsena [Pg.274] saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘ākāsagaṅgā’’ti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā ‘‘tiyaggaḷapokkharaṇī’’ti, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘bahalagaṅgā’’ti, umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘umaṅgagaṅgā’’ti vuccati, viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahīti pañcadhā saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pavattantīti veditabbā.

แม่น้ำนั้น ในที่ที่ไหลไปหลังจากกระทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้ง เรียกว่า 'อาวัฏฏคงคา' ในที่ที่ไหลตรงไปบนพื้นศิลาเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ เรียกว่า 'กัณหคงคา' ในที่ที่ไหลไปในอากาศเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ เรียกว่า 'อากาสคงคา' ในที่ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ ๕๐ โยชน์บนศิลาติยัคคฬะ เรียกว่า 'ติยัคคฬโบกขรณี' ในที่ที่ไหลไปเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์หลังจากทำลายขอบสระแล้วไหลเข้าไปในศิลา เรียกว่า 'พหลคงคา' ในที่ที่ไหลไปตามอุโมงค์เป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ เรียกว่า 'อุมังคคงคา' ในที่ที่ไหลเป็น ๕ สายหลังจากกระทบภูเขาที่ทอดขวางชื่อวิชฌะ ได้ชื่อเป็น ๕ สาย คือ คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู และมหี พึงทราบว่า แม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ มีต้นกำเนิดจากป่าหิมพานต์ด้วยประการฉะนี้

Tattha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ, gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ. Savantiyoti yā kāci savamānā sandamānā gacchantiyo mahānadiyo vā kunnadiyo vā. Appentīti allīyanti osaranti. Dhārāti vuṭṭhidhārā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘imasmiṃ kāle devo mando jāto, jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘imasmiṃ kāle atimahantī vuṭṭhi, na labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhāna’’nti vā taṃ na sakkā vattuṃ. Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi yaṃ vassitvā sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ, taṃ tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā otarati, na uddhaṃ uttarati.

ในคำเหล่านั้น คำว่า นที นินนคา เป็นต้น เป็นโคตร (ชื่อสกุล), คำว่า คงคา ยมุนา เป็นต้น เป็นชื่อ (ชื่อเฉพาะ) บทว่า สวนฺติโย คือ แม่น้ำเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่กำลังไหล กำลังหลั่ง กำลังเป็นไปอยู่ จะเป็นแม่น้ำใหญ่หรือแม่น้ำเล็กก็ตาม บทว่า อปฺเปนฺติ คือ ย่อมเข้าไป ย่อมไหลลงไป บทว่า ธารา คือ สายฝน บทว่า ปูรตฺตํ คือ ความเป็นของเต็ม จริงอยู่ ธรรมดาของมหาสมุทรนี้เป็นอย่างนี้ คือ ไม่อาจกล่าวได้อย่างนี้ว่า ‘ในกาลนี้ ฝนตกน้อย เราทั้งหลายจักถือเอาเครื่องมือดักปลาเป็นต้นไปจับปลาและเต่า’ หรือว่า ‘ในกาลนี้ ฝนตกหนักมาก เราทั้งหลายจักไม่ได้ที่สำหรับผึ่งหลังกระมังหนอ’ จริงอยู่ จำเดิมแต่กาลแห่งปฐมกัปป์ น้ำที่ฝนตกลงมากระทบขอบเขาสิเนรุแล้วตั้งอยู่ น้ำนั้นแม้องคุลีหนึ่งก็ไม่ลดลงต่ำกว่านั้น และไม่ขึ้นไปสูงกว่านั้น

Ekarasoti asambhinnaraso. Muttāti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhā muttā. Maṇīti rattanīlādibhedo anekavidho maṇi. Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādisaṇṭhānato anekavidho. Saṅkhoti dakkhiṇāvattatambakucchikadhamanasaṅkhādibhedo anekavidho. Silāti setakāḷamuggavaṇṇādibhedā anekavidhā. Pavāḷanti khuddakamahantamandarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ. Lohitaṅgoti padumarāgādibhedo anekavidho masāragallanti kabaramaṇi. ‘‘Cittaphalika’’ntipi vadanti.

บทว่า เอกรโส คือ มีรสไม่เจือปน บทว่า มุตฺตา คือ มุกดาหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ เล็ก ใหญ่ กลม ยาว เป็นต้น บทว่า มณิ คือ แก้วมณีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีแดง สีเขียว เป็นต้น บทว่า เวฬุริโย คือ แก้วไพฑูรย์หลายชนิด จากสัณฐานคือ สีเหมือนลำไม้ไผ่ สีเหมือนดอกซึก เป็นต้น บทว่า สงฺโข คือ สังข์หลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สังข์ทักษิณาวรรต สังข์ท้องสีทองแดง สังข์สำหรับเป่า เป็นต้น บทว่า สิลา คือ ศิลาหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีขาว สีดำ สีเหมือนถั่วเขียว เป็นต้น บทว่า ปวาฬํ คือ ประพาฬหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ เล็ก ใหญ่ แดงอ่อน แดงเข้ม เป็นต้น บทว่า โลหิตงฺโค คือ ทับทิมหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ ปัทมราค เป็นต้น บทว่า มสารคลฺลํ คือ แก้วลาย ท่านเรียกว่า ‘จิตตผลึก’ ก็มี

Mahataṃ bhūtānanti mahantānaṃ sattānaṃ. Timitimiṅgalādikā tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā, timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā ‘‘timitimiṅgalā’’ti vadanti. Nāgāti ūmipiṭṭhivāsinopi vimānaṭṭhakanāgāpi.

บทว่า มหตํ ภูตานํ คือ แห่งสัตว์ใหญ่ทั้งหลาย ได้แก่ ปลา ๓ ชนิด มีปลาติมิและปลาติมิงคละเป็นต้น ปลาที่สามารถกลืนปลาติมิได้ ชื่อว่า ติมิงคละ, ปลาที่สามารถกลืนทั้งปลาติมิและปลาติมิงคละได้ ท่านเรียกว่า ‘ติมิติมิงคละ’ บทว่า นาคา คือ แม้นาคที่อาศัยอยู่บนหลังคลื่น แม้นาคที่สถิตอยู่ในวิมาน

Evameva [Pg.275] khoti kiñcāpi satthā imasmiṃ dhammavinaye soḷasapi bāttiṃsapi tato bhiyyopi acchariyabbhutadhamme vibhajitvā dassetuṃ sakkoti, tadā upamābhāvena pana gahitānaṃ aṭṭhannaṃ anurūpavasena aṭṭheva te upametabbadhamme vibhajitvā dassento ‘‘evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā’’tiādimāha.

บทว่า เอวเมว โข ความว่า แม้ว่าพระศาสดาจะทรงสามารถจำแนกแสดงธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ในพระธรรมวินัยนี้ ๑๖ อย่างบ้าง ๓๒ อย่างบ้าง หรือมากกว่านั้นบ้างก็ได้ แต่เมื่อทรงจำแนกแสดงธรรมที่พึงเปรียบเทียบ ๘ อย่างเหล่านั้น ตามสมควรแก่ธรรม ๘ อย่างที่ทรงถือเอาโดยความเป็นอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ในธรรมวินัยนี้ มีธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๘ ประการ’

Tattha anupubbasikkhāya tisso bhikkhā gahitā, anupubbakiriyāya terasa dhutaṅgadhammā, anupubbapaṭipadāya satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā ca gahitā. Na āyatakeneva aññāpaṭivedhoti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādīni akatvā arahattapaṭivedho nāma natthi, paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva arahattappattīti attho.

ในคำเหล่านั้น ทรงถือเอาสิกขา ๓ ด้วยคำว่า อนุบุพพสิกขา, ทรงถือเอาธุดงคธรรม ๑๓ ด้วยคำว่า อนุบุพพกิริยา, ทรงถือเอาอนุวิปัสสนา ๗ มหาวิปัสสนา ๑๘ วิภัตติแห่งอารมณ์ ๓๘ และโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ด้วยคำว่า อนุบุพพปฏิปทา บทว่า น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธ ความว่า การแทงตลอดอรหัตผลโดยมิได้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้นตั้งแต่แรก เหมือนการไปโดยการกระโดดของกบ ย่อมไม่มี, แต่ความหมายคือ การบรรลุอรหัตผลย่อมมีได้ด้วยการบำเพ็ญศีล สมาธิ ปัญญา ให้บริบูรณ์ตามลำดับเท่านั้น

Mama sāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. Ukkhipatīti apaneti. Ārakāvāti dūreyeva. Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vāti asaṅkhyeyyepi mahākappe buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti, tadāpi ‘‘tucchā nibbānadhātū’’ti na sakkā vattuṃ, buddhakāle pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti, tadāpi na sakkā vattuṃ ‘‘pūrā nibbānadhātū’’ti. Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanassa sampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiyā hoti.

บทว่า มม สาวกา พระองค์ตรัสหมายถึงพระอริยบุคคลมีพระโสดาบันเป็นต้น บทว่า น สํวสตีติ คือ ไม่ทำสังวาสด้วยอำนาจอุปสมบทกรรมเป็นต้น บทว่า อุกฺขิปตีติ คือ ย่อมนำออกไป บทว่า อารกาวาติ คือ ในที่ไกลนั่นเทียว บทว่า น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ความว่า แม้ในมหากัปป์อันนับไม่ถ้วน เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่ทรงอุบัติ แม้สัตว์ตนหนึ่งก็ไม่สามารถปรินิพพานได้ ถึงกระนั้น ก็ไม่อาจกล่าวได้ว่า ‘นิพพานธาตุว่างเปล่า’, แต่ในพุทธกาล ในการประชุมแต่ละครั้ง แม้สัตว์ทั้งหลายนับไม่ถ้วนก็ย่อมบรรลุอมตธรรม ถึงกระนั้น ก็ไม่อาจกล่าวได้ว่า ‘นิพพานธาตุเต็ม’ บทว่า วิมุตฺติรโส คือ รสแห่งการหลุดพ้นจากกิเลส จริงอยู่ สมบัติทั้งปวงแห่งพระศาสนาย่อมมีได้เพียงเพื่อความหลุดพ้นแห่งจิตจากอาสวะทั้งหลายโดยไม่มีอุปาทานเท่านั้น

Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –

บทว่า รตนานิ คือ รัตนะทั้งหลาย เพราะอรรถว่าทำให้เกิดความยินดี จริงอยู่ สติปัฏฐานเป็นต้น เมื่อบุคคลเจริญอยู่ ย่อมยังปีติและปราโมทย์มิใช่น้อยให้เกิดขึ้นแม้ในเบื้องต้น จะกล่าวไปไยในเบื้องปลาย คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) –

‘บุคคลพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลใดๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ในกาลนั้นๆ (ปีติและปราโมทย์) นั้น เป็นอมตธรรมของท่านผู้รู้ทั้งหลาย’ (ธ. ป. ๓๗๔) –

Lokiyaratananimittaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghatīti ayamattho heṭṭhā dassito eva. Apica –

แต่ปีติและปราโมทย์อันเป็นนิมิตแห่งโลกิยรัตนะ ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งส่วนเสี้ยวของปีติปราโมทย์นั้น เนื้อความนี้ได้แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Cittīkataṃ [Pg.276] mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ‘ratana’nti pavuccatī’’ti.

‘สิ่งที่บุคคลนับถือ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นเครื่องบริโภคของสัตว์ผู้ไม่ทราม ท่านเรียกว่า ‘รัตนะ’

Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchantīti āsannakāraṇattā. Paramparakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ, cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi.

และถ้าสิ่งชื่อว่ารัตนะมีได้ด้วยความเป็นสิ่งที่บุคคลนับถือเป็นต้น ความเป็นรัตนะโดยแท้จริงย่อมมีแก่สติปัฏฐานเป็นต้นเท่านั้น จริงอยู่ อานุภาพของโพธิปักขิยธรรมนั้นเป็นเช่นนี้ คือ พระสาวกทั้งหลายย่อมบรรลุสาวกบารมีญาณ, พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ, พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ เพราะเป็นเหตุใกล้ ส่วนเหตุสืบต่อกันไปคืออุปนิสัยมีทานเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ ความเป็นรัตนะของโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายจึงเป็นสิ่งที่พิเศษ ด้วยอรรถว่าทำให้เกิดความยินดี และด้วยอรรถว่าเป็นสิ่งที่บุคคลนับถือเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น รัตนะเหล่านี้มีอยู่ ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔’

Tattha ārammaṇe pakkhanditvā upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattatāgahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.

ในคำเหล่านั้น การตั้งมั่น เพราะอรรถว่าเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ ชื่อว่า ปัฏฐาน, สตินั่นเองเป็นปัฏฐาน ชื่อว่า สติปัฏฐาน แต่เพราะอารมณ์มี ๔ อย่างด้วยอำนาจกายเป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐาน ๔’ จริงอย่างนั้น ความเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้นของสติปัฏฐานเหล่านั้น ท่านจำแนกไว้แล้ว เพราะการละสุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา และอัตตสัญญา และเพราะการยึดถือความเป็นของไม่งาม เป็นทุกข์ ไม่เที่ยง เป็นอนัตตา ในกาย เวทนา จิต และธรรม ทั้งหลาย

Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ, sundaraṃ vā padahanti sammappadhānaṃ. Puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanapahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanabhāvanavasena ca catukiccaṃ katvā vuttaṃ ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti.

บุคคลย่อมเพียรโดยชอบด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ธรรมชาตินี้ย่อมเพียรโดยชอบเอง หรือว่า บุคคลย่อมเพียรในกิจที่น่าสรรเสริญ ที่ดีงาม ชื่อว่า สัมมัปปธาน. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สัมมัปปธาน เพราะกระทำความเป็นประธานโดยชอบทีเดียวแก่บุคคล. คำว่า สัมมัปปธาน นี้ เป็นชื่อของวิริยะ. แม้วิริยะนั้น ท่านก็กล่าวว่า "สัมมัปปธาน ๔" โดยกระทำกิจ ๔ อย่าง คือ โดยการไม่ให้เกิดขึ้นและการละอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดและที่เกิดขึ้นแล้ว และโดยการให้เกิดขึ้นและการเจริญกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดและที่เกิดขึ้นแล้ว.

Ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamūpāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāro iddhipādā’’ti.

ชื่อว่า อิทธิ เพราะสำเร็จ ความว่า ย่อมสำเร็จ ย่อมบังเกิด. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อิทธิ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ ย่อมเจริญ ย่อมถึงความยอดเยี่ยมด้วยธรรมชาตินี้. ดังนั้น โดยความหมายแรก อิทธิ นั่นแหละเป็นบาท ชื่อว่า อิทธิบาท ความว่า เป็นส่วนแห่งอิทธิ. โดยความหมายที่สอง บาทแห่งอิทธิ คือ ที่ตั้ง คือ อุบายแห่งการบรรลุ ชื่อว่า อิทธิบาท. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมถึง ย่อมบรรลุอิทธิอันเป็นคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยอิทธิบาทนั้น, อิทธิบาทนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยทำอธิปติธรรม ๔ ประการ มีฉันทะเป็นต้น ให้เป็นประธาน เป็นหัวหน้า ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อิทธิบาท ๔".

Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ, kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe[Pg.277], pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ.

คำว่า อินทรีย์ ๕ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น. ในอินทรีย์ ๕ นั้น ชื่อว่า สัทธินทรีย์ เพราะครอบงำความไม่มีศรัทธาแล้ว กระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความน้อมใจเชื่อ, (ชื่อว่า วิริยินทรีย์ เพราะ) ครอบงำความเกียจคร้านแล้ว (กระทำความเป็นใหญ่) ในลักษณะแห่งการประคองไว้, (ชื่อว่า สตินทรีย์ เพราะ) ครอบงำความประมาทแล้ว (กระทำความเป็นใหญ่) ในลักษณะแห่งการตั้งมั่น, (ชื่อว่า สมาธินทรีย์ เพราะ) ครอบงำความฟุ้งซ่านแล้ว (กระทำความเป็นใหญ่) ในลักษณะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ชื่อว่า ปัญญินทรีย์ เพราะครอบงำความไม่รู้แล้ว กระทำความเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งการเห็น.

Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ‘‘balānī’’ti veditabbāni.

อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ พึงทราบว่า "พละ" เพราะความที่ธรรมมีอสัทธิยะเป็นต้นครอบงำไม่ได้ โดยความหมายว่าไม่หวั่นไหว และเพราะความเป็นธรรมที่มั่นคงในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย.

Satta bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyoga- ucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati, kilesaniddāya vuṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘bodhī’’ti vuccati, tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti. ‘‘Bodhiyā saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā nayenapi bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgattho veditabbo.

คำว่า โพชฌงค์ ๗ ได้แก่ องค์แห่งโพธิ หรือ องค์แห่งผู้ตรัสรู้. จริงอยู่ ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมใด ซึ่งเกิดขึ้นในขณะแห่งโลกุตตรมรรค เป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมากมาย มีความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การตั้งมั่นและความพยายาม กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค อุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ เป็นต้น อันได้แก่ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา ซึ่งอริยสาวกย่อมตรัสรู้ ย่อมตื่นจากความหลับคือกิเลส หรือย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔ หรือย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้น ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้นจึงเรียกว่า "โพธิ" องค์แห่งโพธิอันได้แก่ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้น ก็ชื่อว่า โพชฌงค์ เหมือนฌานังคะ มัคคังคะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง อริยสาวกใด ย่อมตรัสรู้ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น อริยสาวกนั้นจึงเรียกว่า "โพธิ" องค์แห่งโพธิคืออริยสาวกนั้น ก็ชื่อว่า โพชฌงค์ เหมือนเสนาองค์ รถม้าองค์ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า "องค์แห่งบุคคลผู้ตรัสรู้ ชื่อว่า โพชฌงค์". พึงทราบความหมายของโพชฌงค์ว่าเป็นโพชฌงค์ แม้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อความตรัสรู้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โพชฌงค์".

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko. Kilese mārento gacchati, nibbānatthikehi maggiyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti. Evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.

ชื่อว่า อริยมรรคมีองค์ ๘ เพราะไกลจากกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงกำจัด เพราะกระทำความเป็นอริยะ และเพราะกระทำให้ได้อริยผล จึงชื่อว่า อริยะ. องค์ ๘ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ของมรรคนั้นมีอยู่ หรือว่า องค์ ๘ นั่นแหละ ชื่อว่า อัฏฐังคิกะ (มีองค์ ๘). ชื่อว่า มรรค เพราะย่อมไปพลางฆ่ากิเลสพลาง, อันผู้ต้องการพระนิพพานแสวงหา, หรือว่า ตนเองย่อมแสวงหาพระนิพพาน. พึงทราบการจำแนกความหมายของสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho, yo aṭṭhamakotipi vuccati. Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho[Pg.278]. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījīti evamādiko ariyapuggalavibhāgo, so etesaṃyeva pabhedoti. Sesaṃ vuttanayameva.

คำว่า โสดาบัน ได้แก่ ผู้เข้าถึง คือ บรรลุแล้วซึ่งกระแสอันได้แก่มรรคแล้วตั้งอยู่ ความว่า ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. คำว่า ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ได้แก่ ผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่ ๑ ซึ่งปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลด้วยตนเอง, ผู้นั้นเรียกว่า อัฏฐมกะ (บุคคลที่ ๘) ก็มี. คำว่า สกทาคามี ได้แก่ ผู้ตั้งอยู่ในผลที่ ๒ ผู้มีปกติมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวโดยการถือปฏิสนธิ. คำว่า อนาคามี ได้แก่ ผู้ตั้งอยู่ในผลที่ ๓ ผู้มีปกติไม่มาสู่กามโลกโดยการถือปฏิสนธิ. ส่วนการจำแนกอริยบุคคลเป็นต้นว่า สัทธานุสารี ธัมมานุสารี เอกพีชี นั้น เป็นประเภทของอริยบุคคลเหล่านี้เอง. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ attano dhammavinaye matakuṇapasadisena dussīlapuggalena saddhiṃ saṃvāsābhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ asaṃvāsārahasaṃvāsārahavibhāgakāraṇaparidīpanaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า ทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ อันได้แก่ ความไม่มีการอยู่ร่วมกับบุคคลผู้ทุศีลผู้เปรียบด้วยซากศพในธรรมวินัยของพระองค์. คำว่า อุทานนี้ คือ ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งแสดงเหตุแห่งการจำแนกบุคคลผู้ควรอยู่ร่วมและผู้ไม่ควรอยู่ร่วม.

Tattha channamativassatīti āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ āpajjati, tato paraṃ tato paranti evaṃ āpattivassaṃ kilesavassaṃ ativiya vassati. Vivaṭaṃ nātivassatīti āpattiṃ āpanno taṃ appaṭicchādetvā vivaranto sabrahmacārīnaṃ pakāsento yathādhammaṃ yathāvinayaṃ paṭikaronto desento vuṭṭhahanto aññaṃ navaṃ āpattiṃ na āpajjati, tenassa vivaṭaṃ puna āpattivassaṃ kilesavassaṃ na vassati. Yasmā ca etadevaṃ, tasmā channaṃ chāditaṃ āpattiṃ vivaretha pakāsetha. Evaṃ taṃ nātivassatīti evaṃ sante taṃ āpattiāpajjanakaṃ āpannapuggalaṃ attabhāvaṃ ativijjhitvā kilesavassaṃ na vassati na temeti. Evaṃ so kilesehi anavassuto parisuddhasīlo samāhito hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammasanto anukkamena nibbānaṃ pāpuṇātīti adhippāyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดไว้ คือ เมื่อต้องอาบัติแล้วปิดบังไว้ ย่อมต้องอาบัติใหม่อีก, ต่อจากนั้น ต่อจากนั้นไปอีก, อย่างนี้ ฝนคืออาบัติ ฝนคือกิเลส ย่อมรั่วรดอย่างยิ่ง. บทว่า ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดไว้ คือ ผู้ต้องอาบัติแล้ว ไม่ปิดบังอาบัตินั้น เปิดเผย แสดงแก่เพื่อนพรหมจรรย์ กระทำคืนตามธรรมตามวินัย แสดง ออก (จากอาบัติ) ย่อมไม่ต้องอาบัติใหม่อีก, เพราะเหตุนั้น ฝนคืออาบัติ ฝนคือกิเลส ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดไว้ของภิกษุนั้นอีก. และเพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ ฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดเผย จงแสดงอาบัติที่ปิดบังไว้. บทว่า อย่างนี้ ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งนั้น คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น ฝนคือกิเลสย่อมไม่รั่วรด ไม่ทำให้เปียกชุ่มอัตภาพของบุคคลผู้ต้องอาบัตินั้น โดยแทงตลอด. อธิบายว่า ภิกษุนั้น เมื่อไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีศีลบริสุทธิ์ มีจิตตั้งมั่นแล้ว ตั้งวิปัสสนา พิจารณาอยู่ ย่อมบรรลุพระนิพพานโดยลำดับ.

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

6. Soṇasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาโสณสูตร

46. Chaṭṭhe avantīsūti avantiraṭṭhe. Kuraraghareti evaṃnāmake nagare. Pavatte pabbateti pavattanāmake pabbate. ‘‘Papāte pabbate’’tipi paṭhanti. Soṇo upāsako kuṭikaṇṇoti nāmena soṇo nāma, tīhi saraṇagamanehi upāsakabhāvappaṭivedanena upāsako, koṭiagghanakassa kaṇṇapiḷandhanassa dhāraṇena ‘‘koṭikaṇṇo’’ti vattabbe ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti evaṃ abhiññāto, na sukhumālasoṇoti adhippāyo[Pg.279]. Ayañhi āyasmato mahākaccāyanassa santike dhammaṃ sutvā sāsane abhippasanno, saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhito pavatte pabbate chāyūdakasampanne ṭhāne vihāraṃ kāretvā theraṃ tattha vasāpetvā catūhi paccayehi upaṭṭhāti. Tena vuttaṃ – ‘‘āyasmato mahākaccānassa upaṭṭhāko hotī’’ti.

๔๖. ในบทว่า อวนฺตีสุ บทที่ ๖ ความว่า ในอวันตีรัฐ. บทว่า กุรรฆเร ความว่า ในนครชื่อว่ากุรรฆระ. บทว่า ปวตฺเต ปพฺพเต ความว่า ที่ภูเขาชื่อปวัตตะ. บางแห่งก็อ่านว่า ปปาเต ปพฺพเต. บทว่า โสโณ อุปาสโก กุฏิกณฺโณ ความว่า ชื่อว่าโสณะโดยชื่อ, เป็นอุบาสกด้วยการรู้แจ้งความเป็นอุบากด้วยสรณคมน์ ๓, เป็นที่รู้จักกันอย่างนี้ว่า “กุฏิกัณณะ” ทั้งที่ควรจะเรียกว่า “โกฏิกัณณะ” เพราะสวมใส่ตุ้มหูมีค่าหนึ่งโกฏิ, อธิบายว่า ไม่ใช่พระโสณะผู้สุขุมาล. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ได้ฟังธรรมในสำนักของพระมหากัจจายนเถระแล้วเลื่อมใสยิ่งในพระศาสนา ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว ได้สร้างวิหารในสถานที่อันสมบูรณ์ด้วยร่มและน้ำที่ภูเขาปวัตตะ นิมนต์ให้พระเถระพักอยู่ที่นั่นแล้ว บำรุงด้วยปัจจัย ๔. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นอุปัฏฐากของท่านพระมหากัจจายนเถระ”.

So kālena kālaṃ therassa upaṭṭhānaṃ gacchati. Thero cassa dhammaṃ deseti. Tena saṃvegabahulo dhammacariyāya ussāhajāto viharati. So ekadā satthena saddhiṃ vāṇijjatthāya ujjeniṃ gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ satthe niviṭṭhe rattiyaṃ janasambādhabhayena ekamantaṃ apakkamma niddaṃ upagañchi. Sattho paccūsavelāyaṃ uṭṭhāya gato, na ekopi soṇaṃ pabodhesi, sabbepi visaritvā agamaṃsu. So pabhātāya rattiyā pabujjhitvā uṭṭhāya kañci apassanto sattheneva gatamaggaṃ gahetvā sīghaṃ sīghaṃ gacchanto ekaṃ vaṭarukkhaṃ upagañchi. Tattha addasa ekaṃ mahākāyaṃ virūpadassanaṃ gacchantaṃ purisaṃ aṭṭhito muttāni attano maṃsāni sayameva khādantaṃ, disvāna ‘‘kosi tva’’nti pucchi. ‘‘Petomhi, bhante’’ti. ‘‘Kasmā evaṃ karosī’’ti. ‘‘Attano pubbakammenā’’ti. ‘‘Kiṃ pana taṃ kamma’’nti. ‘‘Ahaṃ pubbe bhārukacchanagaravāsī kūṭavāṇijo hutvā paresaṃ santakaṃ vañcetvā khādiṃ, samaṇe ca bhikkhāya upagate ‘tumhākaṃ maṃsaṃ khādathā’ti akkosiṃ, tena kammena etarahi imaṃ dukkhaṃ anubhavāmī’’ti. Taṃ sutvā soṇo ativiya saṃvegaṃ paṭilabhi.

ท่านโสณะนั้นไปอุปัฏฐากพระเถระเป็นครั้งคราว. และพระเถระก็แสดงธรรมแก่ท่าน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นผู้มากด้วยความสังเวช เกิดความอุตสาหะในการประพฤติธรรมอยู่. ครั้งหนึ่ง ท่านเดินทางไปเมืองอุชเชนีเพื่อค้าขายพร้อมกับกองเกวียน ขณะที่กองเกวียนหยุดพักในป่าระหว่างทาง ในเวลากลางคืน ท่านกลัวความแออัดของผู้คนจึงหลีกไปนอน ณ ที่ส่วนตัวแห่งหนึ่ง. กองเกวียนตื่นขึ้นเดินทางไปในเวลาใกล้รุ่ง ไม่มีใครปลุกท่านโสณะเลย ทุกคนต่างลืมแล้วก็เดินทางไป. เมื่อราตรีสว่างแล้ว ท่านตื่นขึ้นลุกขึ้นไม่เห็นใคร จึงเดินตามทางที่กองเกวียนไปแล้วไปโดยเร็วพลัน ได้เข้าไปใกล้ต้นไทรต้นหนึ่ง. ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นบุรุษคนหนึ่งมีร่างกายใหญ่โต มีรูปร่างน่าเกลียดกำลังเดินไป เคี้ยวกินเนื้อของตนเองที่หลุดออกจากกระดูกอยู่, ครั้นเห็นแล้วจึงถามว่า “ท่านเป็นใคร”. (เขาตอบว่า) “ข้าพเจ้าเป็นเปรต ขอรับ”. (ท่านถามว่า) “ทำไมจึงทำเช่นนี้”. (เขาตอบว่า) “เพราะกรรมเก่าของตน”. (ท่านถามว่า) “ก็กรรมนั้นคืออะไร”. (เขาตอบว่า) “ในกาลก่อน ข้าพเจ้าเป็นชาวเมืองภารุกัจฉะ เป็นพ่อค้าโกง ได้หลอกลวงเอาทรัพย์สินของผู้อื่นมาบริโภค และเมื่อสมณะทั้งหลายมาเพื่อบิณฑบาต ก็ได้ด่าว่า ‘พวกท่านจงกินเนื้อของพวกท่านเถิด’ เพราะกรรมนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจึงเสวยทุกข์นี้อยู่”. ท่านโสณะได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ได้เกิดความสังเวชอย่างยิ่ง.

Tato paraṃ gacchanto mukhato paggharitakāḷalohite dve petadārake passitvā tatheva pucchi. Tepissa attano kammaṃ kathesuṃ. Te kira bhārukacchanagare dārakakāle gandhavāṇijjāya jīvikaṃ kappentā attano mātari khīṇāsave nimantetvā bhojentiyā gehaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ santakaṃ kasmā samaṇānaṃ desi, tayā dinnaṃ bhojanaṃ bhuñjanakasamaṇānaṃ mukhato kāḷalohitaṃ paggharatū’’ti akkosiṃsu. Te tena kammena niraye paccitvā tassa vipākāvasesena petayoniyaṃ nibbattitvā tadā imaṃ dukkhaṃ anubhavanti. Tampi sutvā soṇo ativiya saṃvegajāto ahosi.

เดินทางต่อไปจากนั้น ท่านได้เห็นเปรตเด็กสองตนมีเลือดดำไหลออกจากปาก จึงได้ถามเช่นนั้นเหมือนกัน. เปรตเด็กทั้งสองนั้นก็ได้บอกกรรมของตนแก่ท่าน. ได้ยินว่า เปรตเด็กทั้งสองนั้น ในสมัยที่เป็นเด็กในเมืองภารุกัจฉะ ได้เลี้ยงชีพด้วยการค้าเครื่องหอม ได้ไปที่เรือนของมารดาตนผู้เป็นพระขีณาสพซึ่งกำลังนิมนต์พระมาฉันภัตตาหารอยู่ แล้วได้ด่าว่า “ทำไมท่านจึงเอาทรัพย์สินของพวกเราไปให้สมณะทั้งหลาย ขอให้เลือดดำจงไหลออกจากปากของสมณะผู้ฉันโภชนะที่ท่านถวาย”. เพราะกรรมนั้น พวกเขาจึงไหม้ในนรกแล้ว ด้วยเศษแห่งวิบากนั้นจึงได้มาเกิดในกำเนิดเปรต เสวยทุกข์นี้อยู่ในครั้งนั้น. ท่านโสณะได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็ได้เกิดความสังเวชอย่างยิ่ง.

So [Pg.280] ujjeniṃ gantvā taṃ karaṇīyaṃ tīretvā kulagharaṃ paccāgato theraṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro therassa tamatthaṃ ārocesi. Theropissa pavattinivattīsu ādīnavānisaṃse vibhāvento dhammaṃ desesi. So theraṃ vanditvā gehaṃ gato sāyamāsaṃ bhuñjitvā sayanaṃ upagato thokaṃyeva niddāyitvā pabujjhitvā sayanatale nisajja yathāsutaṃ dhammaṃ paccavekkhituṃ āraddho. Tassa taṃ dhammaṃ paccavekkhato, te ca petattabhāve anussarato saṃsāradukkhaṃ ativiya bhayānakaṃ hutvā upaṭṭhāsi, pabbajjāya cittaṃ nami. So vibhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā theraṃ upasaṅkamitvā attano ajjhāsayaṃ ārocetvā pabbajjaṃ yāci. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho soṇassa upāsakassa kuṭikaṇṇassa rahogatassa…pe… pabbājetu maṃ, bhante, ayyo mahākaccāno’’ti.

ท่านโสณะนั้นไปถึงเมืองอุชเชนี ทำกิจนั้นให้สำเร็จแล้ว กลับมาสู่เรือนของตระกูล เข้าไปหาพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้ว ได้กราบเรียนเรื่องนั้นแด่พระเถระ. แม้พระเถระก็ได้แสดงธรรมแก่ท่าน โดยจำแนกโทษในความเวียนว่ายและอานิสงส์ในความสิ้นไป. ท่านไหว้พระเถระแล้ว กลับไปเรือน บริโภคอาหารเย็นแล้ว เข้าไปยังที่นอน หลับไปเพียงเล็กน้อยแล้วตื่นขึ้น นั่งบนที่นอน เริ่มพิจารณาธรรมตามที่ได้ฟังมา. เมื่อท่านกำลังพิจารณาธรรมนั้นอยู่ และระลึกถึงภพเปรตเหล่านั้นอยู่ ทุกข์ในสังสารวัฏก็ได้ปรากฏเป็นสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง จิตของท่านก็น้อมไปเพื่อการบวช. ครั้นราตรีสว่างแล้ว ท่านได้ทำสรีรกิจ เข้าไปหาพระเถระ กราบเรียนอัธยาศัยของตนแล้ว ขอบรรพชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล เมื่อโสณกุฏิกัณณอุบาสกหลีกเร้นอยู่... (เกิดความปริวิตกขึ้น)... ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระมหากัจจายนะโปรดให้ข้าพเจ้าบวชเถิด”.

Tattha yathā yathātiādīnaṃ padānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yena yena ākārena ayyo mahākaccāno dhammaṃ deseti ācikkhati paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti pakāseti, tena tena me upaparikkhato evaṃ hoti, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akkhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Ekadivasampi kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekanta paripuṇṇaṃ…pe… carituṃ yaṃnūnāhaṃ kese ceva massūni ca ohāretvā voropetvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā nivāsetvā ceva pārupitvā ca agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyaṃ. Yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyā nāma. Taṃ anagāriyaṃ pabbajjaṃ pabbajeyyaṃ upagaccheyyaṃ, paṭipajjeyyanti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา ยถา เป็นต้น มีความหมายโดยย่อดังนี้: ท่านพระมหากัจจายนะผู้เจริญแสดงธรรม บอก ชี้แจง ตั้งไว้ เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ประกาศแล้ว โดยอาการอย่างใดๆ, เมื่อข้าพเจ้าพิจารณาอยู่โดยอาการอย่างนั้นๆ ก็มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ นี้ เป็นสิ่งที่บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะพึงทำให้ไม่ขาดแม้แต่วันเดียวแล้วบรรลุถึงจริมกจิต. เป็นสิ่งที่บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะพึงทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียวแล้วบรรลุถึงจริมกจิต. บทว่า สงฺขลิขิตํ ความว่า พึงประพฤติให้เป็นเช่นกับสังข์ที่ขัดแล้ว เปรียบด้วยสังข์ที่ล้างสะอาดแล้ว. การที่ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน จะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว... (เป็นต้น)... นั้น ทำได้ไม่ง่ายเลย, ทางที่ดี เราพึงโกนผมและหนวด ปลงผมและหนวดแล้ว ครองผ้ากาสายะ อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะย้อมด้วยรสฝาด คือผ้ากาสาวพัสตร์ ทั้งนุ่งและห่ม ออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือน. เพราะว่ากรรมอันเป็นประโยชน์แก่เรือน คือ กสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีแก่การบวช, เพราะฉะนั้น การบวชจึงชื่อว่า อนาคาริยา. ความว่า เราพึงบวช คือ เข้าถึง ปฏิบัติ ซึ่งการบวชเป็นผู้ไม่มีเรือนนั้น.

Evaṃ attanā rahovitakkitaṃ soṇo upāsako therassa ārocetvā taṃ paṭipajjitukāmo ‘‘pabbājetu maṃ, bhante, ayyo mahākaccāno’’ti āha. Thero pana ‘‘tāvassa ñāṇaparipākaṃ katha’’nti upadhāretvā [Pg.281] ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno ‘‘dukkaraṃ kho’’tiādinā pabbajjāchandaṃ nivāresi.

โสณะอุบาสก ครั้นตรึกในที่ลับโดยตนเองอย่างนี้แล้ว จึงกราบเรียนแด่พระเถระ มีความประสงค์จะปฏิบัติตามนั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระมหากัจจานะผู้เป็นเจ้า โปรดให้ข้าพเจ้าบวชเถิด" ส่วนพระเถระพิจารณาว่า "ญาณของอุบาสกนี้จะแก่กล้าได้อย่างไรหนอ" เมื่อรอความแก่กล้าแห่งญาณอยู่ จึงห้ามความพอใจในการบวชด้วยคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนโสณะ การบวชทำได้ยากแล"

Tattha ekabhattanti ‘‘ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā’’ti (dī. ni. 1.194; a. ni. 3.71) evaṃ vuttaṃ vikālabhojanaviratiṃ sandhāya vadati. Ekaseyyanti adutiyaseyyaṃ. Ettha ca seyyāsīsena ‘‘eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdatī’’tiādinā (mahāni. 7; 49) nayena vuttesu catūsu iriyāpathesu kāyavivekaṃ dīpeti, na ekākinā hutvā sayanamattaṃ. Brahmacariyanti methunaviratibrahmacariyaṃ, sikkhattayānuyogasaṅkhātaṃ sāsanabrahmacariyaṃ vā. Iṅghāti codanatthe nipāto. Tatthevāti geheyeva. Buddhānaṃ sāsanaṃ anuyuñjāti niccasīlauposathasīlādibhedaṃ pañcaṅgaaṭṭhaṅgadasaṅgasīlaṃ, tadanurūpañca samādhipaññābhāvanaṃ anuyuñja. Etañhi upāsakena pubbabhāge anuyuñjitabbaṃ buddhasāsanaṃ nāma. Tenāha – ‘‘kālayuttaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmariya’’nti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกภตฺตํ ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงการงดเว้นจากการบริโภคในเวลาวิกาล ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า "เป็นผู้ฉันหนเดียว งดในกลางคืน เว้นจากการบริโภคในเวลาวิกาล" บทว่า เอกเสยฺยํ ได้แก่ การนอนคนเดียวไม่มีเพื่อนสอง และในบทนี้ ท่านแสดงกายวิเวกในอิริยาบถ ๔ ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ยืนผู้เดียว ไปผู้เดียว นั่งผู้เดียว" ด้วยคำว่า "เสยฺยา" เป็นประธาน ไม่ใช่เพียงการนอนคนเดียวเท่านั้น บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ พรหมจรรย์คือการงดเว้นจากเมถุน หรือศาสนพรหมจรรย์อันได้แก่การประกอบสิกขา ๓ บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าเชิญชวน บทว่า ตตฺเถว ได้แก่ ที่เรือนนั่นแหละ บทว่า พุทฺธานํ สาสนํ อนุยุญฺชาหิ ความว่า ท่านจงประกอบศีล ๕ ศีล ๘ ศีล ๑๐ มีนิจศีลและอุโบสถศีลเป็นต้น และจงประกอบสมาธิภาวนาและปัญญาภาวนาที่สมควรแก่ศีลนั้น จริงอยู่ ข้อปฏิบัตินี้แหละชื่อว่าพุทธศาสนาที่อุบาสกพึงประกอบในเบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กาลยุตฺตํ เอกภตฺตํ เอกเสยฺยํ พฺรหฺมจริยํ"

Tattha kālayuttanti cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīpāṭihāriyapakkhasaṅkhātena kālena yuttaṃ, yathāvuttakāle vā tuyhaṃ anuyuñjantassa yuttaṃ patirūpaṃ sakkuṇeyyaṃ, na sabbakālaṃ pabbajjāti adhippāyo. Sabbametaṃ ñāṇassa aparipakkattā tassa kāmānaṃ duppahānatāya sammāpaṭipattiyaṃ yogyaṃ kārāpetuṃ vadati, na pabbajjāchandaṃ nivāretuṃ. Pabbajjābhisaṅkhāroti pabbajituṃ ārambho ussāho. Paṭipassambhīti indriyānaṃ aparipakkattā, saṃvegassa ca nātitikkhabhāvato vūpasami. Kiñcāpi paṭipassambhi, therena vuttavidhiṃ pana anutiṭṭhanto kālena kālaṃ theraṃ upasaṅkamitvā payirupāsanto dhammaṃ suṇāti. Tassa vuttanayeneva dutiyaṃ pabbajjāya cittaṃ uppajji, therassa ca ārocesi. Dutiyampi thero paṭikkhipi. Tatiyavāre pana ñāṇassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ‘‘idāni naṃ pabbājetuṃ kālo’’ti thero pabbājesi, pabbajitañca taṃ tīṇi saṃvaccharāni atikkamitvā gaṇaṃ pariyesitvā upasampādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dutiyampi kho soṇo…pe… upasampādesī’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กาลยุตฺตํ ความว่า ประกอบด้วยกาลที่นับว่าเป็นวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ๘ ค่ำ และปาฏิหาริยปักษ์ หรือว่า การที่ท่านประกอบในกาลที่กล่าวไว้นั้น ย่อมสมควร เหมาะสม อาจทำได้ อธิบายว่า ไม่ใช่การบวชตลอดกาล ทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวเพื่อให้เขาผู้มีญาณยังไม่แก่กล้า ละกามได้ยาก ได้กระทำการปฏิบัติที่สมควร ไม่ใช่เพื่อห้ามความพอใจในการบวช บทว่า ปพฺพชฺชาภิสงฺขาโร ได้แก่ ความปรารภ ความอุตสาหะที่จะบวช บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภิ ความว่า ระงับไปแล้ว เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า และเพราะความสังเวชยังไม่แรงกล้า แม้ความปรารถนานั้นจะระงับไปแล้ว แต่เขาก็ยังปฏิบัติตามวิธีที่พระเถระบอก เข้าไปหาพระเถระเป็นครั้งคราว เข้าไปรับใช้และฟังธรรม จิตเพื่อจะบวชได้เกิดขึ้นแก่เขาเป็นครั้งที่สองโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง และเขาก็ได้กราบเรียนแด่พระเถระ แม้ครั้งที่สองพระเถระก็ปฏิเสธ แต่ในครั้งที่สาม เมื่อทรงทราบความแก่กล้าแห่งญาณแล้ว พระเถระจึงดำริว่า "บัดนี้เป็นกาลที่จะให้เขาบวช" แล้วจึงให้บวช และเมื่อเขาบวชแล้ว สามปีล่วงไป จึงแสวงหาคณะสงฆ์ให้อุปสมบท หมายถึงเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทุติยมฺปิ โข โสโณ...ฯเปฯ...อุปสมฺปาเทสิ"

Tattha appabhikkhukoti katipayabhikkhuko. Tadā kira bhikkhū yebhuyyena majjhimadese eva vasiṃsu. Tasmā tattha katipayā eva ahesuṃ[Pg.282], te ca ekasmiṃ nigame eko, ekasmiṃ dveti evaṃ visuṃ visuṃ vasiṃsu. Kicchenāti dukkhena. Kasirenāti āyāsena. Tato tatoti tasmā tasmā gāmanigamādito. Therena hi katipaye bhikkhū ānetvā aññesu ānīyamānesu pubbe ānītā kenacideva karaṇīyena pakkamiṃsu, kiñci kālaṃ āgametvā puna tesu ānīyamānesu itare pakkamiṃsu. Evaṃ punappunaṃ ānayanena sannipāto cireneva ahosi, thero ca tadā ekavihārī ahosi. Dasavaggaṃ bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvāti tadā bhagavatā paccantadesepi dasavaggeneva saṅghena upasampadā anuññātā. Itonidānañhi therena yācito pañcavaggena saṅghena paccantadese upasampadaṃ anujāni. Tena vuttaṃ – ‘‘tiṇṇaṃ vassānaṃ…pe… sannipātetvā’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อปฺปภิกฺขุโก ความว่า มีภิกษุน้อยรูป ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ภิกษุโดยมากอาศัยอยู่ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงมีภิกษุเพียงไม่กี่รูป และภิกษุเหล่านั้นก็อาศัยอยู่แยกกันไป คือ ในนิคมหนึ่งรูปหนึ่ง ในนิคมหนึ่งสองรูป ดังนี้ บทว่า กิจฺเฉน ได้แก่ ด้วยความลำบาก บทว่า กสิเรน ได้แก่ ด้วยความยาก บทว่า ตโต ตโต ได้แก่ จากบ้านและนิคมเป็นต้นนั้นๆ จริงอยู่ พระเถระได้นำภิกษุมาสองสามรูปแล้ว เมื่อกำลังนำภิกษุรูปอื่นมา ภิกษุที่นำมาแล้วก่อนก็หลีกไปด้วยกรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง, รออยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง เมื่อกำลังนำภิกษุเหล่านั้นกลับมาอีก ภิกษุที่เหลือก็หลีกไป ด้วยการนำมาบ่อยๆ อย่างนี้ การประชุมจึงเกิดขึ้นได้โดยใช้เวลานาน และในครั้งนั้นพระเถระก็อยู่ผู้เดียว บทว่า ทสวคฺคํ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ความว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตอุปสมบทด้วยสงฆ์เพียง ๑๐ รูปแม้ในปัจจันตประเทศ จริงอยู่ เพราะเรื่องนี้เป็นเหตุ พระผู้มีพระภาคเมื่อพระเถระทูลขอ จึงทรงอนุญาตอุปสมบทในปัจจันตประเทศด้วยสงฆ์ ๕ รูป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ติณฺณํ วสฺสานํ...ฯเปฯ...สนฺนิปาเตตฺวา"

Vassaṃvuṭṭhassāti upasampajjitvā paṭhamavassaṃ upagantvā vusitavato. Īdiso ca īdiso cāti evarūpo ca evarūpo ca, evarūpāya nāmakāyarūpakāyasampattiyā samannāgato, evarūpāya dhammakāyasampattiyā samannāgatoti sutoyeva me so bhagavā. Na kho me so bhagavā sammukhā diṭṭhoti etena puthujjanasaddhāya evaṃ āyasmā soṇo bhagavantaṃ daṭṭhukāmo ahosi. Aparabhāge pana satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā paccūsasamayaṃ ajjhiṭṭho soḷasa aṭṭhakavaggikāni satthu sammukhā aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā atthadhammappaṭisaṃvedī hutvā bhaṇanto dhammūpasañhitapāmojjādimukhena samāhito sarabhaññapariyosāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre sammasanto anupubbena arahattaṃ pāpuṇi. Etadatthameva hissa bhagavatā attanā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vāso āṇattoti vadanti.

บทว่า วสฺสํวุฏฺฐสฺส ได้แก่ ของท่านผู้อุปสมบทแล้ว เข้าจำพรรษาแรกแล้ว อยู่แล้ว บทว่า อีทิโส จ อีทิโส จ ความว่า มีรูปอย่างนี้และอย่างนี้ คือ ประกอบด้วยนามกายและรูปกายสมบัติอย่างนี้ ประกอบด้วยธรรมกายสมบัติอย่างนี้ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ข้าพเจ้าเพียงแต่ได้สดับมาเท่านั้น บทว่า น โข เม โส ภควา สมฺมุขา ทิฏฺโฐ (พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ข้าพเจ้ามิได้เคยเห็นเฉพาะหน้าเลย) ด้วยคำนี้ ท่านพระโสณะจึงมีความประสงค์จะเห็นพระผู้มีพระภาคด้วยศรัทธาของปุถุชน แต่ในภายหลัง ท่านได้อยู่ในพระคันธกุฎีเดียวกันกับพระศาสดา เมื่อทรงอาราธนาในเวลาใกล้รุ่ง ได้สวดอัฏฐกวรรค ๑๖ สูตรเฉพาะพระพักตร์พระศาสดา โดยกระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมเข้ามาในใจทั้งหมด เป็นผู้เข้าถึงอรรถและธรรม สวดอยู่ มีจิตตั้งมั่นด้วยความปราโมทย์เป็นต้นอันประกอบด้วยธรรม เมื่อจบการสวดสรภัญญะแล้ว ได้ตั้งวิปัสสนา พิจารณาสังขารโดยลำดับ จนบรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติให้ท่านอยู่ร่วมในพระคันธกุฎีเดียวกันกับพระองค์ ก็เพื่อประโยชน์นี้เอง

Keci panāhu – ‘‘na kho me so bhagavā sammukhā diṭṭho’’ti idaṃ rūpakāyadassanameva sandhāya vuttanti. Āyasmā hi soṇo pabbajitvāva therassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭento vāyamanto anupasampannova sotāpanno hutvā upasampajjitvā ‘‘upāsakāpi sotāpannā honti, ahampi sotāpanno, kimettha citta’’nti uparimaggatthāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā antovasseyeva chaḷabhiñño hutvā visuddhipavāraṇāya pavāresi[Pg.283]. Ariyasaccadassanena hi bhagavato dhammakāyo diṭṭho nāma hoti. Vuttañhetaṃ –

แต่บางท่านกล่าวว่า คำว่า "น โข เม โส ภควา สมฺมุขา ทิฏฺโฐ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการเห็นรูปกายเท่านั้น จริงอยู่ ท่านพระโสณะบวชแล้วนั่นเอง รับกรรมฐานในสำนักของพระเถระ พากเพียรพยายาม ยังมิได้อุปสมบทก็เป็นพระโสดาบันแล้ว ครั้นอุปสมบทแล้วคิดว่า "แม้พวกอุบาสกก็เป็นพระโสดาบันได้ เราก็เป็นพระโสดาบัน ในเรื่องนี้จะมีอะไรน่าอัศจรรย์" ดังนี้แล้ว จึงเจริญวิปัสสนาเพื่อมรรคเบื้องสูง เป็นผู้ได้อภิญญา ๖ ภายในพรรษานั่นเอง แล้วปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณา จริงอยู่ การเห็นธรรมกายของพระผู้มีพระภาค ย่อมมีได้ด้วยการเห็นอริยสัจ และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87).

“ดูก่อนวักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค 3.87)

Tasmāssa dhammakāyadassanaṃ pageva siddhaṃ, pavāretvā pana rūpakāyaṃ daṭṭhukāmo ahosīti.

เพราะฉะนั้น การเห็นพระธรรมกายของท่านจึงสำเร็จแล้วตั้งแต่ต้นทีเดียว แต่ท่านปรารถนาจะเห็นพระรูปกายหลังจากที่ได้ปวารณาแล้ว

‘‘Sace maṃ upajjhāyo anujānātī’’tipi pāṭho. ‘‘Bhante’’ti pana likhanti. Tathā ‘‘sādhu sādhu, āvuso soṇa, gaccha tvaṃ, āvuso soṇā’’tipi pāṭho. ‘‘Āvuso’’ti pana kesuci potthakesu natthi. Tathā ‘‘evamāvusoti kho āyasmā soṇo’’tipi pāṭho. Āvusovādoyeva hi aññamaññaṃ bhikkhūnaṃ bhagavato dharamānakāle āciṇṇo. Bhagavantaṃ pāsādikantiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.

มีบทอ่านว่า “ถ้าพระอุปัชฌาย์จะอนุญาตแก่ข้าพเจ้า” ก็มี แต่ท่านเขียนว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ” ก็มี. อีกอย่างหนึ่ง มีบทอ่านว่า “ดีละ ดีละ อาวุโสโสณะ ท่านจงไปเถิด อาวุโสโสณะ” ก็มี. แต่ในคัมภีร์บางฉบับไม่มีคำว่า “อาวุโส”. อีกอย่างหนึ่ง มีบทอ่านว่า “ท่านพระโสณะได้...อย่างนี้แล อาวุโส” ก็มี. เพราะว่า การเรียกกันและกันว่า “อาวุโส” เป็นธรรมเนียมที่ภิกษุทั้งหลายประพฤติกันมาในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่. ส่วนความหมายของบทต่างๆ มีอาทิว่า “พระผู้มีพระภาคผู้ทรงน่าเลื่อมใส” ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเอง

Kacci bhikkhu khamanīyanti bhikkhu idaṃ tuyhaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ kacci khamanīyaṃ, kiṃ sakkā khamituṃ sahituṃ pariharituṃ, kiṃ dukkhabhāro nābhibhavati. Kacci yāpanīyanti kiṃ taṃtaṃkiccesu yāpetuṃ gametuṃ sakkā, na kañci antarāyanti dasseti. Kaccisi appakilamathenāti anāyāsena imaṃ ettakaṃ addhānaṃ kacci āgatosi.

บทว่า “กัจจิ ภิกขุ ขมนียํ” ความว่า ดูก่อนภิกษุ สรีรยนต์อันมีจักร ๔ มีทวาร ๙ นี้ของท่าน ยังพอทนได้หรือ, สามารถที่จะอดทน อดกลั้น บริหารได้หรือไม่, ภาระคือทุกข์ไม่ครอบงำหรือ. บทว่า “กัจจิ ยาปนียํ” ความว่า สามารถที่จะให้เป็นไป ให้ดำเนินไปในกิจนั้นๆ ได้หรือไม่, แสดงว่า ไม่มีอันตรายอะไรหรือ. บทว่า “กัจจิสิ อัปปะกิละมะเถน” ความว่า ท่านเดินทางมาตลอดหนทางไกลเพียงนี้โดยไม่ลำบากหรือ

Etadahosīti buddhāciṇṇaṃ anussarantassa āyasmato ānandassa etaṃ ‘‘yassa kho maṃ bhagavā’’tiādinā idāni vuccamānaṃ citte āciṇṇaṃ ahosi. Ekavihāreti ekagandhakuṭiyaṃ. Gandhakuṭi hi idha vihāroti adhippetā. Vatthunti vasituṃ.

บทว่า “เอตะทะโหสิ” ความว่า ความคิดอันจะกล่าวต่อไปนี้ มีอาทิว่า “ยัสสะ โข มํ ภควา” ได้บังเกิดขึ้นเป็นเรื่องปกติในจิตของท่านพระอานนท์ผู้กำลังระลึกถึงพุทธจริยาวัตร. บทว่า “เอกวิหาเร” คือ ในพระคันธกุฎีเดียวกัน. จริงอยู่ ในที่นี้ พระคันธกุฎี ท่านประสงค์เอาว่า วิหาร. บทว่า “วัตถุํ” คือ เพื่ออยู่.

Nisajjāya vītināmetvāti ettha yasmā bhagavā āyasmato soṇassa samāpattisamāpajjane paṭisanthāraṃ karonto sāvakasādhāraṇā sabbā samāpattiyo anulomapaṭilomaṃ samāpajjanto bahudeva rattiṃ…pe… vihāraṃ pāvisi, tasmā āyasmāpi soṇo bhagavato adhippāyaṃ ñatvā tadanurūpaṃ sabbā tā samāpattiyo samāpajjanto ‘‘bahudeva rattiṃ…pe… vihāraṃ pāvisī’’ti keci vadanti. Pavisitvā ca bhagavatā [Pg.284] anuññāto cīvaraṃ tirokaraṇīyaṃ katvāpi bhagavato pādapasse nisajjāya vītināmesi. Ajjhesīti āṇāpesi. Paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitunti bhikkhu tuyhaṃ dhammo bhāsituṃ upaṭṭhātu ñāṇamukhe āgacchatu, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ bhaṇāhīti attho.

ในบทว่า “นิสัชชายะ วีตินาเมสิ” นี้ มีคำอธิบายว่า เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงกระทำการปฏิสันถารแก่ท่านพระโสณะในการเข้าสมาบัติ ได้ทรงเข้าสมาบัติทั้งหมดอันทั่วไปแก่พระสาวกโดยอนุโลมและปฏิโลม แล้วเสด็จเข้าพระวิหารตลอดราตรีเป็นอันมาก...ฯลฯ... เพราะฉะนั้น อาจารย์บางพวกจึงกล่าวว่า แม้ท่านพระโสณะทราบความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเข้าสมาบัติเหล่านั้นทั้งหมดให้สมควรแก่พระประสงค์นั้น แล้ว “ได้เข้าวิหารตลอดราตรีเป็นอันมาก...ฯลฯ...”. และเมื่อเข้าไปแล้ว ได้รับอนุญาตจากพระผู้มีพระภาคแล้ว แม้จะทำจีวรเป็นเครื่องกั้น ก็ยังใช้เวลาให้ล่วงไปด้วยการนั่ง ณ ที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาค. บทว่า “อัชเฌสิ” คือ ทรงรับสั่ง. บทว่า “ปฏิภาตุ ตํ ภิกขุ ธัมโม ภาสิตุํ” ความว่า ดูก่อนภิกษุ ขอธรรมจงปรากฏแก่ท่านเพื่อจะกล่าว ขอจงมาสู่ประตูแห่งญาณ ท่านจงกล่าวธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาเถิด.

Soḷasa aṭṭhakavaggikānīti aṭṭhakavaggabhūtāni kāmasuttādīni soḷasa suttāni. Sarena abhaṇīti suttussāraṇasarena abhāsi, sarabhaññavasena kathesīti attho. Sarabhaññapariyosāneti ussāraṇāvasāne. Suggahitānīti sammā uggahitāni. Sumanasikatānīti suṭṭhu manasi katāni. Ekacco uggahaṇakāle sammā uggahetvāpi pacchā sajjhāyādivasena manasi karaṇakāle byañjanāni vā micchā ropeti, padapacchābhaṭṭhaṃ vā karoti, na evamayaṃ. Iminā pana sammadeva yathuggahitaṃ manasi katāni. Tena vuttaṃ – ‘‘sumanasikatānīti suṭṭhu manasi katānī’’ti. Sūpadhāritānīti atthatopi suṭṭhu upadhāritāni. Atthe hi suṭṭu upadhārite sakkā pāḷiṃ sammā ussāretuṃ. Kalyāṇiyāsi vācāya samannāgatoti sithiladhanitādīnaṃ yathāvidhānavacanena parimaṇḍalapadabyañjanaparipuṇṇāya poriyā vācāya samannāgato āsi. Vissaṭṭhāyāti vimuttāya. Etenassa vimuttavāditaṃ dasseti. Anelagaḷāyāti elā vuccati doso, taṃ na paggharatīti anelagaḷā, tāya niddosāyāti attho. Atha vā anelagaḷāyāti anelāya ca agaḷāya ca niddosāya agaḷitapadabyañjanāya, aparihīnapadabyañjanāyāti attho. Tathā hi naṃ bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kalyāṇavākkaraṇānaṃ yadidaṃ soṇo kuṭikaṇṇo’’ti (a. ni. 1.206) etadagge ṭhapesi. Atthassa viññāpaniyāti yathādhippetaṃ atthaṃ viññāpetuṃ samatthāya.

บทว่า “โสฬสะ อัฏฐกวัคคิกานิ” คือ พระสูตร ๑๖ สูตร อันเป็นอัฏฐกวรรค มีกามสูตรเป็นต้น. บทว่า “สะเรนะ อภณิ” คือ ได้กล่าวด้วยเสียงสำหรับสวดพระสูตร ความว่า ได้กล่าวด้วยวิธีสรภัญญะ. บทว่า “สรภัญญะปะริโยสาเน” คือ ในเวลาจบการสวด. บทว่า “สุคคหิตานิ” คือ ทรงจำไว้ดีแล้ว. บทว่า “สุมะนะสิกะตานิ” คือ ใส่ใจไว้เป็นอย่างดี. บางคนแม้จะทรงจำไว้ดีในเวลาเรียน แต่ภายหลังเมื่อใส่ใจด้วยการสาธยายเป็นต้น ก็วางพยัญชนะผิดไปบ้าง หรือทำบทให้คลาดเคลื่อนไปบ้าง แต่ท่านผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น. แต่ท่านผู้นี้ใส่ใจไว้ดีแล้วตามที่ทรงจำมานั่นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สุมะนะสิกะตานิ คือ ใส่ใจไว้เป็นอย่างดี”. บทว่า “สูปธาริตานิ” คือ ใคร่ครวญดีแล้วโดยอรรถ. เพราะเมื่อใคร่ครวญอรรถดีแล้ว จึงจะสามารถสวดบาลีได้ถูกต้อง. บทว่า “กัลยาณิยา วาจายะ สมันนาคะโต” คือ ท่านเป็นผู้ประกอบด้วยวาจาอันไพเราะ คือวาจาของชาวเมืองที่บริบูรณ์ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม ด้วยการกล่าวตามวิธีแห่งสิถิลและธนิตเป็นต้น. บทว่า “วิสสัฏฐายะ” คือ แจ่มแจ้ง. ด้วยบทนี้แสดงความเป็นผู้มีวาทะอันหลุดพ้นของท่าน. บทว่า “อะเนละคะฬายะ” คือ เอฬา ท่านเรียกว่า โทษ, วาจาที่ไม่ไหลออกซึ่งโทษนั้น ชื่อว่า อเนลคฬา, ความว่า ด้วยวาจาที่ไม่มีโทษ. หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า “อะเนละคะฬายะ” คือ ไม่มีโทษและไม่ติดขัด คือมีบทและพยัญชนะที่ไม่ติดขัด ไม่บกพร่อง. จริงดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีวาจาไพเราะ โสณะ กุฏิกัณณะ เป็นเลิศ” (อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต 1.206). บทว่า “อัตถัสสะ วิญญาปะนิยา” คือ สามารถเพื่อจะประกาศเนื้อความตามที่ประสงค์ได้.

Kativassoti so kira majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse ṭhito ākappasampanno ca paresaṃ ciratarapabbajito viya khāyati. Taṃ sandhāya bhagavā pucchatīti keci, taṃ akāraṇaṃ. Evaṃ sante samādhisukhaṃ anubhavituṃ yutto, ettakaṃ kālaṃ kasmā pamādamāpannoti puna anuyuñjituṃ satthā ‘‘kativassosī’’ti taṃ pucchati. Tenevāha – ‘‘kissa pana tvaṃ bhikkhu evaṃ ciraṃ akāsī’’ti.

บทว่า “กะติวัสโส” ความว่า ได้ยินว่า ท่านพระโสณะนั้นตั้งอยู่ในส่วนที่สามของมัชฌิมวัยและเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ ย่อมปรากฏแก่คนอื่นเหมือนเป็นผู้บวชมานานกว่า. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสถาม แต่คำกล่าวนั้นไม่มีเหตุผล. เมื่อเป็นเช่นนั้น พระศาสดาทรงประสงค์จะซักถามต่อไปว่า “ท่านสมควรจะเสวยสมาธิสุข เหตุไรจึงประมาทอยู่สิ้นกาลนานเพียงนี้” จึงตรัสถามท่านว่า “ท่านมีพรรษาเท่าไร”. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ก็เหตุไรเล่า ภิกษุ เธอจึงได้ทำช้าอยู่อย่างนี้”.

Tattha [Pg.285] kissāti kiṃ kāraṇā. Evaṃ ciraṃ akāsīti evaṃ cirāyi, kena kāraṇena evaṃ cirakālaṃ pabbajjaṃ anupagantvā agāramajjhe vasīti attho. Ciraṃ diṭṭho meti cirena cirakālena mayā diṭṭho. Kāmesūti kilesakāmesu ca vatthukāmesu ca. Ādīnavoti doso. Api cāti kāmesu ādīnave kenaci pakārena diṭṭhepi na tāvāhaṃ gharāvāsato nikkhamituṃ asakkhiṃ. Kasmā? Sambādho gharāvāso uccāvacehi kiccakaraṇīyehi samupabyūḷho agāriyabhāvo. Tenevāha – ‘‘bahukicco bahukaraṇīyo’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า “กิสสะ” คือ เพราะเหตุไร. บทว่า “เอวํ จิรํ อกาสิ” ความว่า ท่านได้ทำช้าอยู่อย่างนี้ คือ เพราะเหตุไร ท่านจึงไม่อุปสมบท อยู่ครองเรือนตลอดกาลนานอย่างนี้. บทว่า “จิรํ ทิฏโฐ เม” คือ อันเราเห็นแล้วโดยกาลนาน. บทว่า “กาเมสุ” คือ ในกิเลสกามและวัตถุกาม. บทว่า “อาทีนโว” คือ โทษ. บทว่า “อปิ จ” ความว่า แม้ข้าพระองค์จะเห็นโทษในกามทั้งหลายโดยประการใดประการหนึ่งแล้ว ก็ยังไม่สามารถจะออกจากเรือนได้. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะฆราวาสคับแคบ ภาวะของคฤหัสถ์ก็วุ่นวายด้วยกิจและกรณียะน้อยใหญ่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มีกิจมาก มีกรณียะมาก”.

Etamatthaṃ viditvāti kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavadassino cittaṃ cirāyitvāpi na patiṭṭhāti, aññadatthu padumapalāse udakabindu viya vinivattatiyevāti etamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti pavattiṃ nivattiñca sammadeva jānanto pavattiyaṃ tannimitte ca na kadācipi ramatīti idamatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthaṃ viditvā ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้นโดยประการทั้งปวงว่า จิตของผู้เห็นโทษในกามทั้งหลายตามความเป็นจริง แม้จะดำรงอยู่นานก็ไม่ตั้งอยู่ ที่แท้ย่อมกลิ้งไปเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว ฉันใด ฉันนั้น. บทว่า Imaṃ udānaṃ ความว่า ผู้ทรงรู้ความเกิดขึ้นและความดับไปโดยชอบ ย่อมไม่ยินดีในความเกิดขึ้นและในนิมิตแห่งความเกิดขึ้นนั้นในกาลไหนๆ จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha disvā ādīnavaṃ loketi sabbasmiṃ saṅkhāraloke ‘‘anicco dukkho vipariṇāmadhammo’’tiādinā ādīnavaṃ dosaṃ paññāya passitvā. Etena vipassanāvāro kathito. Ñatvā dhammaṃ nirupadhinti sabbūpadhipaṭinissaggattā nirupadhiṃ nibbānadhammaṃ yathābhūtaṃ ñatvā nissaraṇavivekāsaṅkhatāmatasabhāvato maggañāṇena paṭivijjhitvā. ‘‘Disvā ñatvā’’ti imesaṃ padānaṃ ‘‘sappiṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, paññāya disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’tiādīsu (pu. pa. 208; a. ni. 9.42-43) viya hetuatthatā daṭṭhabbā. Ariyo na ramatī pāpeti kilesehi ārakattā ariyo sappuriso aṇumattepi pāpe na ramati. Kasmā? Pāpe na ramatī sucīti suvisuddhakāyasamācārāditāya visuddhapuggalo rājahaṃso viya ukkāraṭṭhāne pāpe saṃkiliṭṭhadhamme na ramati nābhinandati. ‘‘Pāpo na ramatī suci’’ntipi pāṭho. Tassattho – pāpo pāpapuggalo suciṃ anavajjaṃ vodānadhammaṃ na ramati, aññadatthu gāmasūkarādayo viya ukkāraṭṭhānaṃ asuciṃ saṃkilesadhammaṃyeva ramatīti paṭipakkhato desanaṃ parivatteti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า disvā ādīnavaṃ loke ความว่า เห็นโทษในสังขารโลกทั้งปวงด้วยปัญญา โดยนัยเป็นต้นว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา" ด้วยบทนี้ เป็นอันกล่าวถึงวาระแห่งวิปัสสนา. บทว่า Ñatvā dhammaṃ nirupadhiṃ ความว่า รู้ธรรมคือนิพพานอันไม่มีอุปธิ เพราะสละคืนอุปธิทั้งปวงได้ ตามความเป็นจริง คือแทงตลอดด้วยมรรคญาณ เพราะมีสภาวะเป็นเครื่องสลัดออก เป็นวิเวก เป็นอสังขตะ เป็นอมตะ. พึงเห็นว่าบทเหล่านี้คือ "disvā" และ "ñatvā" มีอรรถว่าเป็นเหตุ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "ดื่มเนยใสแล้วจึงมีกำลัง" "เห็นราชสีห์แล้วจึงเกิดความกลัว" "เห็นด้วยปัญญาแล้วอาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไป". บทว่า Ariyo na ramatī pāpe ความว่า พระอริยเจ้าผู้เป็นสัตบุรุษ เพราะห่างไกลจากกิเลส ย่อมไม่ยินดีในบาปแม้ประมาณน้อย. เพราะเหตุไร? เพราะบทว่า Pāpe na ramatī sucī ความว่า บุคคลผู้บริสุทธิ์ เพราะมีความประพฤติทางกายเป็นต้นอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ย่อมไม่ยินดี ไม่เพลิดเพลินในบาปคือในธรรมที่เศร้าหมอง เหมือนพญาหงส์ไม่ยินดีในกองขยะ. อีกอย่างหนึ่ง มีบทอ่านว่า "Pāpo na ramatī suciṃ" อธิบายว่า คนบาปคือคนชั่ว ย่อมไม่ยินดีในธรรมที่บริสุทธิ์ ไม่มีโทษ เป็นธรรมผ่องแผ้ว ที่แท้ย่อมยินดีแต่ในธรรมที่เศร้าหมอง ไม่สะอาด เหมือนสุกรบ้านเป็นต้นยินดีในกองขยะ ดังนี้ เป็นการเปลี่ยนเทศนาโดยนัยตรงกันข้าม.

Evaṃ bhagavatā udāne udānite āyasmā soṇo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ vanditvā attano upajjhāyassa vacanena paccantadese pañcavaggena [Pg.286] upasampadādipañcavatthūni yāci. Bhagavāpi tāni anujānīti taṃ sabbaṃ khandhake (mahāva. 242 ādayo) āgatanayena veditabbaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานดังนี้แล้ว ท่านพระโสณะลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลขอวัตถุ ๕ ประการ มีอุปสมบทด้วยคณะสงฆ์ ๕ รูปในปัจจันตประเทศเป็นต้น ด้วยคำของพระอุปัชฌาย์ของตน. แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงอนุญาตวัตถุเหล่านั้น เรื่องทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วในขันธกะ.

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๖ จบ.

7. Kaṅkhārevatasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถากังขาเรวตสูตร

47. Sattame kaṅkhārevatoti tassa therassa nāmaṃ. So hi sāsane pabbajitvā laddhūpasampado sīlavā kalyāṇadhammo viharati, ‘‘akappiyā muggā, na kappanti muggā paribhuñjituṃ, akappiyo guḷo’’ti (mahāva. 272) ca ādinā vinayakukkuccasaṅkhātakaṅkhābahulo pana hoti. Tena kaṅkhārevatoti paññāyittha. So aparabhāge satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭento vāyamanto chaḷabhiññā sacchikatvā jhānasukhena phalasukhena vītināmeti, yebhuyyena pana attanā adhigataṃ ariyamaggaṃ garuṃ katvā paccavekkhati. Tena vuttaṃ – ‘‘attano kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ paccavekkhamāno’’ti. Maggapaññā hi ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayapavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasavatthukāya, ‘‘buddhe kaṅkhati…pe… paṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008) evaṃ vuttāya aṭṭhavatthukāya, pageva itarāsanti anavasesato sabbakaṅkhānaṃ vitaraṇato samatikkamanato, aññehi ca attanā pahātabbakilesehi accantavisujjhanato ‘‘kaṅkhāvitaraṇavisuddhī’’ti idhādhippetā. Tañhi ayamāyasmā dīgharattaṃ kaṅkhāpakatattā ‘‘imaṃ maggadhammaṃ adhigamma imā me kaṅkhā anavasesā pahīnā’’ti garuṃ katvā paccavekkhamāno nisīdi, na sappaccayanāmarūpadassanaṃ aniccantikattā tassa kaṅkhāvitaraṇassa.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กังขาเรวตะ เป็นชื่อของพระเถระนั้น. ได้ยินว่า ท่านบวชในพระศาสนา ได้อุปสมบทแล้ว เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันงามอยู่ แต่ท่านเป็นผู้มากไปด้วยความสงสัยที่เรียกว่า วินัยกุกกุจจะ โดยนัยเป็นต้นว่า "ถั่วเขียวไม่สมควร, ถั่วเขียวไม่ควรบริโภค, น้ำอ้อยงบไม่สมควร" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปรากฏชื่อว่า กังขาเรวตะ. ในกาลต่อมา ท่านรับกัมมัฏฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว พากเพียรพยายาม ทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ ประการแล้ว ย่อมยังกาลให้ล่วงไปด้วยฌานสุขและผลสุข แต่โดยส่วนมาก ท่านกระทำอริยมรรคที่ตนบรรลุแล้วให้เป็นเรื่องสำคัญ แล้วพิจารณาอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พิจารณาอยู่ซึ่งความบริสุทธิ์แห่งตนอันเป็นเครื่องข้ามพ้นความสงสัย". อธิบายว่า ในที่นี้ มรรคปัญญาอันเป็นเครื่องข้ามพ้นความสงสัยทั้งปวงโดยไม่เหลือ คือความสงสัย ๑๖ วัตถุ ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "เราได้มีแล้วในอดีตกาลหนอ" และความสงสัย ๘ วัตถุ ที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมสงสัยในพระพุทธเจ้า... ย่อมสงสัยในธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น" และบริสุทธิ์อย่างยิ่งจากกิเลสอื่น ๆ ที่ตนพึงละ ประสงค์เอาว่า "กังขาวิตรณวิสุทธิ". จริงอยู่ ท่านผู้มีอายุนี้เป็นผู้มีความสงสัยมาตลอดกาลนาน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกระทำมรรคธรรมนี้ให้เป็นเรื่องสำคัญว่า "เราบรรลุมรรคธรรมนี้แล้ว ความสงสัยเหล่านี้ของเราจึงถูกละได้โดยไม่เหลือ" แล้วนั่งพิจารณาอยู่, มิใช่พิจารณาการเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย เพราะการข้ามพ้นความสงสัยด้วยการเห็นนั้นยังไม่เป็นที่สุด.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ ariyamaggassa anavasesakaṅkhāvitaraṇasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā tadatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า Etamatthaṃ viditvā ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น อันได้แก่การข้ามพ้นความสงสัยทั้งปวงโดยไม่เหลือของอริยมรรคแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha yā kāci kaṅkhā idha vā huraṃ vāti idha imasmiṃ paccuppanne attabhāve ‘‘ahaṃ nu khosmi no nu khosmī’’tiādinā huraṃ vā, atītānāgatesu attabhāvesu ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinā uppajjanakā kaṅkhā. Sakavediyā vā paravediyā vāti tā evaṃ vuttanayeneva [Pg.287] sakaattabhāve ārammaṇavasena paṭilabhitabbāya pavattiyā sakavediyā vā parassa attabhāve paṭilabhitabbāya ‘‘buddho nu kho, no nu kho’’tiādinā vā parasmiṃ padhāne uttame paṭilabhitabbāya pavattiyā paravediyā vā yā kāci kaṅkhā vicikicchā. Ye jhāyino tā pajahanti sabbā, ātāpino brahmacariyaṃ carantāti ye ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena jhāyino vipassanaṃ ussukkāpetvā catubbidhasammappadhānapāripūriyā ātāpino maggabrahmacariyaṃ carantā adhigacchantā saddhānusārīādippabhedā paṭhamamaggaṭṭhā puggalā, tā sabbā kaṅkhā pajahanti samucchindanti maggakkhaṇe. Tato paraṃ pana tā pahīnā nāma honti, tasmā ito aññaṃ tāsaṃ accantappahānaṃ nāma natthīti adhippāyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า yā kāci kaṅkhā idha vā huraṃ vā ความว่า ความสงสัยที่เกิดขึ้นในอัตภาพปัจจุบันนี้โดยนัยเป็นต้นว่า "เรามีอยู่หนอ หรือไม่มีอยู่หนอ" หรือในอัตภาพในอดีตและอนาคตโดยนัยเป็นต้นว่า "เราได้มีแล้วในอดีตกาลหนอ". บทว่า Sakavediyā vā paravediyā vā ความว่า ความสงสัยหรือความลังเลใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปในเรื่องที่พึงได้เฉพาะตนโดยความเป็นอารมณ์ในอัตภาพของตน ตามนัยที่กล่าวแล้วนั้น หรือเป็นไปในเรื่องที่พึงได้ในอัตภาพของผู้อื่น หรือเป็นไปในเรื่องที่พึงได้ในบุคคลอื่นผู้เป็นประธาน ผู้สูงสุด โดยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ". บทว่า Ye jhāyino tā pajahanti sabbā, ātāpino brahmacariyaṃ caranta ความว่า ชนเหล่าใดเป็นผู้เพ่งพินิจด้วยการเพ่งอารมณ์และเพ่งลักษณะ เร่งวิปัสสนา มีความเพียรเพราะสัมมัปปธาน ๔ บริบูรณ์ ประพฤติคือบรรลุมรรคพรหมจรรย์ ได้แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่หนึ่ง มีสัทธานุสารีเป็นต้น ย่อมละ คือตัดขาดความสงสัยเหล่านั้นทั้งหมดได้ในขณะแห่งมรรค. แต่หลังจากนั้น ความสงสัยเหล่านั้นชื่อว่าถูกละแล้ว เพราะฉะนั้น ความประสงค์คือ การละความสงสัยเหล่านั้นได้อย่างเด็ดขาดยิ่งกว่านี้ ย่อมไม่มี.

Iti bhagavā jhānamukhena āyasmato kaṅkhārevatassa jhānasīsena ariyamaggādhigamaṃ thomento thomanāvasena udānaṃ udānesi. Teneva ca naṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ jhāyīnaṃ yadidaṃ kaṅkhārevato’’ti (a. ni. 1.204) jhāyībhāvena etadagge ṭhapesīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงสรรเสริญการบรรลุอริยมรรคอันมีฌานเป็นประธานของพระกังขาเรวตะผู้มีอายุ โดยนัยแห่งฌาน จึงได้ทรงเปล่งอุทานด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญ และด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงได้ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในความเป็นผู้เพ่งฌานว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของเราผู้เป็นภิกษุที่เป็นผู้เพ่งฌาน กังขาเรวตะเป็นเลิศ" ดังนี้

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

8. Saṅghabhedasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสังฆเภทสูตร

48. Aṭṭhame āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocāti abhimāre payojetvā nāḷāgiriṃ vissajjāpetvā silaṃ pavaṭṭetvā bhagavato anatthaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘saṅghaṃ bhinditvā cakkabhedaṃ karissāmī’’ti adhippāyena etaṃ ‘‘ajjatagge’’tiādivacanaṃ avoca. Aññatreva bhagavatāti vinā eva bhagavantaṃ, satthāraṃ akatvāti attho. Aññatra bhikkhusaṅghāti vinā eva bhikkhusaṅghaṃ. Uposathaṃ karissāmi saṅghakammāni cāti bhagavato ovādakārakaṃ bhikkhusaṅghaṃ visuṃ katvā maṃ anuvattantehi bhikkhūhi saddhiṃ āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammāni ca karissāmīti attho. Devadatto saṅghaṃ bhindissatīti bhedakarānaṃ sabbesaṃ devadattena sajjitattā ekaṃseneva devadatto ajja [Pg.288] saṅghaṃ bhindissati dvidhā karissati. ‘‘Adhammaṃ dhammo’’tiādīsu hi aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu yaṃkiñci ekampi vatthuṃ dīpetvā tena tena kāraṇena ‘‘imaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’’ti saññāpetvā salākaṃ gāhetvā visuṃ saṅghakamme kate saṅgho bhinno hoti. Vuttañhetaṃ –

๔๘. ในสูตรที่ ๘ ความว่า (พระเทวทัต) เมื่อไม่อาจทำความพินาศแก่พระผู้มีพระภาคได้ ด้วยการจ้างนายขมังธนู ปล่อยช้างนาฬาคิรี และกลิ้งศิลา จึงได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "จำเดิมแต่วันนี้" ด้วยความประสงค์ว่า "เราจักทำลายสงฆ์ ทำจักรเภท" บทว่า อญฺญตฺเรว ภควตา ความว่า เว้นพระผู้มีพระภาคเสีย อธิบายว่า ไม่กระทำพระศาสดา (ให้เป็นศาสดา) บทว่า อญฺญตฺร ภิกฺขุสงฺฆา ความว่า เว้นภิกษุสงฆ์เสีย บทว่า อุโปสถํ กริสฺสามิ สงฺฆกมฺมานิ จ อธิบายว่า จักกระทำภิกษุสงฆ์ผู้ทำตามโอวาทของพระผู้มีพระภาคให้เป็นคนละพวก แล้วจักกระทำอุโบสถและสังฆกรรมต่างหาก พร้อมกับภิกษุทั้งหลายผู้ประพฤติตามเรา บทว่า เทวทตฺโต สงฺฆํ ภินฺทิสฺสติ ความว่า เพราะเหตุที่วัตถุเครื่องทำลายทั้งหมด พระเทวทัตได้ตระเตรียมไว้แล้ว พระเทวทัตจักทำลายสงฆ์ในวันนี้โดยส่วนเดียวแน่นอน คือจักกระทำให้เป็นสองพวก จริงอยู่ เมื่อภิกษุแสดงวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งแม้ข้อเดียวในเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ มี "อธรรมว่าเป็นธรรม" เป็นต้น แล้วให้เข้าใจด้วยเหตุนั้นๆ ว่า "ท่านทั้งหลายจงถือเอานี้ จงชอบใจนี้" แล้วให้ถือเอาสลาก เมื่อกระทำสังฆกรรมต่างหาก สงฆ์ชื่อว่าแตกกัน คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Pañcahi, upāli, ākārehi saṅgho bhijjati kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458).

"ดูก่อนอุบาลี สงฆ์แตกกันด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยกรรม ด้วยอุเทศ ด้วยการกล่าว ด้วยการบอกเล่า และด้วยการให้ถือสลาก"

Tattha kammenāti apalokanakammādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti tāhi tāhi uppattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni (a. ni. 10.37; cūḷava. 352) aṭṭhārasabhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ gāheyyāti kiṃ tumhākaṃ cittampi uppādetuṃ yuttaṃ, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anāvattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.

ในอาการเหล่านั้น บทว่า กมฺเมน ได้แก่ ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น บทว่า อุทฺเทเสน ได้แก่ ด้วยอุเทศอย่างใดอย่างหนึ่งในปาติโมกขุเทศ ๕ บทว่า โวหรนฺโต ได้แก่ ผู้แสดงเภทกรวัตถุ ๑๘ ประการ มี "อธรรมว่าเป็นธรรม" เป็นต้น ด้วยเหตุเกิดนั้นๆ บทว่า อนุสฺสาวเนน ได้แก่ ด้วยการบอกเล่า คือกระทำวจีเภทที่ข้างหูโดยนัยเป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายย่อมรู้ความเป็นผู้บวชจากตระกูลสูงและความเป็นพหูสูตของเรามิใช่หรือ การที่ท่านทั้งหลายจะยังจิตให้เกิดขึ้นว่า คนเช่นเราจะพึงถือเอาอธรรม อวินัย ควรแล้วหรือ เราไม่กลัวต่ออบายหรือ" บทว่า สลากคฺคาเหน ได้แก่ ด้วยการให้ถือสลาก คือ บอกเล่าอย่างนี้แล้ว ประคองจิตของภิกษุเหล่านั้น กระทำให้เป็นผู้มีธรรมะไม่กลับกลอก แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงถือสลากนี้"

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā panevaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ uddesaṃ vā kammaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Devadatto ca sabbaṃ saṅghabhedassa pubbabhāgaṃ nipphādetvā ‘‘ekaṃseneva ajja āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammañca karissāmī’’ti cintetvā ‘‘ajjatagge’’tiādivacanaṃ avoca. Tenāha – ‘‘ajja, bhante, devadatto saṅghaṃ bhindissatī’’ti. Yato avocumhā ‘‘bhedakarānaṃ sabbesaṃ devadattena sajjitattā’’ti.

ในอาการ ๕ อย่างนั้น กรรมหรืออุเทศเท่านั้นเป็นประมาณ ส่วนการกล่าว การบอกเล่า และการให้ถือสลาก เป็นบุพภาค จริงอยู่ เมื่อภิกษุผู้กล่าวด้วยอำนาจการแสดงวัตถุ ๑๘ ประการ บอกเล่าเพื่อให้เกิดความชอบใจในวัตถุนั้น แม้เมื่อสลากถูกถือเอาแล้ว สงฆ์ก็ยังไม่แตกกัน แต่เมื่อใด ภิกษุ ๔ รูปหรือเกินกว่านั้น ถือเอาสลากอย่างนี้แล้ว กระทำอุเทศหรือกรรมต่างหาก เมื่อนั้น สงฆ์ชื่อว่าแตกกัน ส่วนพระเทวทัตได้ทำบุพภาคแห่งสังฆเภททั้งหมดให้สำเร็จแล้ว คิดว่า "วันนี้เราจักทำอุโบสถและสังฆกรรมต่างหากโดยส่วนเดียวแน่นอน" จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "จำเดิมแต่วันนี้" เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ พระเทวทัตจักทำลายสงฆ์" เพราะเหตุที่เราได้กล่าวไว้แล้วว่า "เพราะเหตุที่วัตถุเครื่องทำลายทั้งหมด พระเทวทัตได้ตระเตรียมไว้แล้ว"

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ avīcimahānirayuppattisaṃvattaniyaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ devadattena nibbattiyamānaṃ saṅghabhedakammaṃ sabbākārato viditvā[Pg.289]. Imaṃ udānanti kusalākusalesu yathākkamaṃ sappurisāsappurisasabhāgavisabhāgapaṭipattivasena pana sukusalāti idamatthavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบสังฆเภทกรรมที่พระเทวทัตกำลังให้บังเกิดขึ้นนี้ อันเป็นไปเพื่อการบังเกิดในอเวจีมหานรก ดำรงอยู่ตลอดกัป และอันเยียวยาไม่ได้ โดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นการจำแนกเนื้อความนี้ว่า "คนดีทำความดีได้ง่าย" เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการปฏิบัติอันเป็นส่วนเสมอกันและไม่เสมอกันของสัตบุรุษและอสัตบุรุษในกุศลและอกุศลตามลำดับ

Tattha sukaraṃ sādhunā sādhūti attano paresañca hitaṃ sādhetīti sādhu, sammāpaṭipanno. Tena sādhunā sāriputtādinā sāvakena paccekabuddhena sammāsambuddhena aññena vā lokiyasādhunā sādhu sundaraṃ bhaddakaṃ attano paresañca hitasukhāvahaṃ sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkā. Sādhu pāpena dukkaranti tadeva pana vuttalakkhaṇaṃ sādhu pāpena devadattādinā pāpapuggalena dukkaraṃ kātuṃ na sakkā, na so taṃ kātuṃ sakkotīti attho. Pāpaṃ pāpena sukaranti pāpaṃ asundaraṃ attano paresañca anatthāvahaṃ pāpena yathāvuttapāpapuggalena sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkuṇeyya. Pāpamariyehi dukkaranti ariyehi pana buddhādīhi taṃ taṃ pāpaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ. Setughātoyeva hi tesanti satthā dīpeti.

ในอุทานนั้น บทว่า สุกรํ สาธุนา สาธุ ความว่า ผู้ที่ยังประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จ ชื่อว่า สาธุ (คนดี) คือผู้ปฏิบัติดี กรรมดี คือกรรมอันงาม เจริญ นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่ตนและผู้อื่น เป็นกรรมที่คนดีนั้น คือสาวกมีพระสารีบุตรเป็นต้น พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือคนดีในโลกอื่น ทำได้ง่าย สามารถทำได้โดยง่าย บทว่า สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ ความว่า แต่กรรมดีอันมีลักษณะที่กล่าวแล้วนั้นนั่นเทียว อันคนชั่ว คือบุคคลผู้ลามกมีพระเทวทัตเป็นต้น ทำได้ยาก ไม่สามารถทำได้ อธิบายว่า ผู้นั้นไม่สามารถทำกรรมดีนั้นได้ บทว่า ปาปํ ปาเปน สุกรํ ความว่า กรรมชั่ว คือกรรมไม่งาม นำมาซึ่งความพินาศแก่ตนและผู้อื่น อันบุคคลผู้ลามกดังที่กล่าวแล้ว เป็นกรรมที่ทำได้ง่าย พึงทำได้โดยง่าย บทว่า ปาปํ อริเยหิ ทุกฺกรํ ความว่า แต่โดยพระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น บาปนั้นๆ เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เป็นสิ่งที่ทำได้แสนยาก พระศาสดาทรงแสดงว่า เพราะว่า บาปนั้นเป็นเหมือนการทำลายสะพานของท่านเหล่านั้น

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๘ จบ

9. Sadhāyamānasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาสธายมานสูตร

49. Navame māṇavakāti taruṇā. Paṭhame yobbane ṭhitā brāhmaṇakumārakā idhādhippetā.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มาณวกา ได้แก่ คนหนุ่ม กุมารพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในปฐมวัย เป็นผู้ที่ประสงค์ในที่นี้

Sadhāyamānarūpāti uppaṇḍanajātikaṃ vacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññesaṃ uppaṇḍentā sadhanti, tadatthavacanasīlāti attho. Tassāyaṃ vacanattho – sadhanaṃ sadho, taṃ ācikkhantīti sadhayamānāti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘sadhāyamānā’’ti vuttaṃ. Atha vā visesato sasedhe viya attānaṃ āvadantīti sadhāyamānā. Te evaṃ sabhāvatāya ‘‘sadhāyamānarūpā’’ti vuttaṃ. ‘‘Saddāyamānarūpā’’tipi pāṭho, uccāsaddamahāsaddaṃ karontāti attho. Bhagavato avidūre atikkamantīti bhagavato savanavisaye taṃ taṃ mukhāruḷhaṃ vadantā atiyanti.

คำว่า สธายมานรูปาติ ท่านกล่าวหมายถึงคำพูดที่เป็นการเยาะเย้ยผู้อื่น อธิบายว่า พวกเขาส่งเสียงพลางเยาะเย้ยผู้อื่น มีปกติกล่าวคำเพื่อประโยชน์นั้น อรรถาธิบายของศัพท์นั้นดังนี้ สธนํ ชื่อว่า สโธ, ชนเหล่าใดบอกสโธนั้น, เมื่อจะกล่าวว่า สธยมานา, ท่านทำทีฆะสระแล้วกล่าวว่า “สธายมานา” อีกอย่างหนึ่ง, ชนเหล่าใดกล่าวถึงตนประหนึ่งว่ามีความริษยาเป็นพิเศษ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สธายมานา เพราะมีสภาพเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สธายมานรูปา” อีก पाठ หนึ่งว่า “สทฺทายมานรูปา” ก็มี, อธิบายว่า ทำเสียงอึกทึกครึกโครม คำว่า ภควโต อวิทูเร อติกฺกมนฺติ (เดินผ่านไปไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค) ความว่า เดินผ่านไปพลางกล่าวคำพูดที่ติดปากนั้นๆ ในวิสัยที่พระผู้มีพระภาคจะทรงได้ยิน

Etamatthaṃ [Pg.290] viditvāti etaṃ tesaṃ vācāya asaññatabhāvaṃ jānitvā tadatthadīpakaṃ dhammasaṃvegavasena imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบความที่วาจาของชนเหล่านั้นไม่สำรวมนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันแสดงเนื้อความนั้น ด้วยอำนาจธรรมสังเวช

Tattha parimuṭṭhāti dandhā muṭṭhassatino. Paṇḍitābhāsāti paṇḍitapatirūpakā ‘‘ke aññe jānanti, mayamevettha jānāmā’’ti tasmiṃ tasmiṃ atthe attānameva jānantaṃ katvā samudācaraṇato. Vācāgocarabhāṇinoti yesaṃ vācā eva gocaro visayo, te vācāgocarabhāṇino, vācāvatthumattasseva bhāṇino atthassa apariññātattā. Atha vā vācāya agocaraṃ ariyānaṃ kathāya avisayaṃ musāvādaṃ bhaṇantīti vācāgocarabhāṇino. Atha vā ‘‘gocarabhāṇino’’ti ettha ākārassa rassabhāvo kato. Vācāgocarā, na satipaṭṭhānādigocarā bhāṇinova. Kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ attano yāva mukhāyāmaṃ yāva mukhappasāraṇaṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, paresu gāravena, attano avisayatāya ca mukhasaṅkocaṃ na karontīti attho. Atha vā vācāgocarā eva hutvā bhāṇino, sayaṃ ajānitvā parapattikā eva hutvā vattāroti attho. Tato eva yāvicchanti mukhāyāmaṃ yena vacanena sāvetabbā, taṃ acintetvā yāvadeva attano mukhappasāraṇamattaṃ icchantīti attho. Yena nītā na taṃ vidūti yena muṭṭhassaccādinā nillajjabhāvaṃ paṇḍitamānībhāvañca nītā ‘‘mayamevaṃ bhaṇāmā’’ti, taṃ tathā attano bhaṇantassa kāraṇaṃ na vidū, aviddasuno asūrā na jānantīti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริมุฏฺฐา คือ เป็นคนเชื่องช้า มีสติอันลืมหลง บทว่า ปณฺฑิตาภาสา คือ เป็นบัณฑิตปลอม เพราะทำตนว่าเป็นผู้รู้ในเรื่องนั้นๆ ว่า “คนอื่นใครจะรู้ เราเท่านั้นที่รู้ในเรื่องนี้” แล้วประพฤติไป บทว่า วาจาโคจรภาณิโน คือ ชนเหล่าใดมีวาจาเท่านั้นเป็นโคจร เป็นอารมณ์ ชนเหล่านั้นชื่อว่า วาจาโคจรภาณิโน เป็นผู้กล่าวเพียงเรื่องที่เป็นวัตถุแห่งวาจา เพราะไม่รู้แจ้งในอรรถ อีกอย่างหนึ่ง, ชนเหล่าใดกล่าวคำเท็จอันเป็นอโคจรแห่งวาจา เป็นเรื่องที่ไม่ใช่วิสัยแห่งถ้อยคำของพระอริยเจ้า ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาจาโคจรภาณิโน อีกอย่างหนึ่ง, ในคำว่า “โคจรภาณิโน” นี้ ท่านทำรัสสะสระอา คือ มีวาจาเป็นโคจร ไม่ใช่มีสติปัฏฐานเป็นต้นเป็นโคจร เป็นเพียงผู้พูด เป็นผู้พูดอย่างไร? คือ เป็นผู้พูดโดยอ้าปากพูดไปตราบเท่าที่ตนปรารถนาจะอ้าปาก คือปรารถนาจะเปิดปากเพียงใด ก็เปิดปากพูดไปเพียงนั้น อธิบายว่า ไม่หุบปากเพราะความเคารพในผู้อื่น และเพราะไม่ใช่เรื่องของตน อีกอย่างหนึ่ง, เป็นผู้มีวาจาเป็นโคจรเท่านั้นแล้วพูด อธิบายว่า ตนเองไม่รู้ เป็นแต่ผู้เชื่อผู้อื่นแล้วพูด เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงมีความหมายว่า ไม่คำนึงถึงคำที่ควรจะให้ผู้อื่นฟัง ปรารถนาเพียงแค่การเปิดปากของตนเท่านั้น บทว่า เยน นีตา น ตํ วิทู ความว่า ชนเหล่านั้นถูกความหลงลืมสติเป็นต้นนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่ละอายและความเป็นผู้ถือตัวว่าเป็นบัณฑิตว่า “เราพูดอย่างนี้” แต่ไม่รู้เหตุแห่งการพูดอย่างนั้นของตน อธิบายว่า ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่แกล้วกล้า ย่อมไม่รู้

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานวมสูตร จบ

10. Cūḷapanthakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาจูฬปันถกสูตร

50. Dasame cūḷapanthakoti mahāpanthakattherassa kaniṭṭhabhātikattā panthe jātattā ca daharakāle laddhavohārena aparabhāgepi ayamāyasmā ‘‘cūḷapanthako’’tveva paññāyittha. Guṇavisesehi pana chaḷabhiñño pabhinnapaṭisambhido ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ [Pg.291] manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ yadidaṃ cūḷapanthako, cetovivaṭṭakusalānaṃ yadidaṃ cūḷapanthako’’ti dvīsu (a. ni. 1.199) ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapito asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า จูฬปันถกะ ความว่า เพราะเป็นน้องชายของพระมหาปันถกเถระ และเพราะเกิดในระหว่างทาง ท่านพระอานนท์จึงเป็นที่รู้จักกันแม้ในภายหลังด้วยชื่อที่ได้รับในวัยเด็กว่า “จูฬปันถกะ” แต่โดยคุณวิเศษ ท่านเป็นผู้ได้อภิญญา ๖ แตกฉานในปฏิสัมภิทา ได้รับการสถาปนาจากพระผู้มีพระภาคในตำแหน่งเอตทัคคะใน ๒ ฐานะ (องฺ. นิกาย. ๑.๑๙๙) ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เนรมิตกายอันสำเร็จด้วยใจได้ ผู้นี้ยอดเยี่ยม คือ จูฬปันถกะ, บรรดาผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏ์ ผู้นี้ยอดเยี่ยม คือ จูฬปันถกะ” และท่านเป็นหนึ่งในพระมหาสาวก ๘๐ รูป

So ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto attano divāṭṭhāne divāvihāraṃ nisinno samāpattīhi divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamayaṃ upāsakesu dhammassavanatthaṃ anāgatesu eva vihāramajjhaṃ pavisitvā bhagavati gandhakuṭiyaṃ nisinne ‘‘akālo tāva bhagavato upaṭṭhānaṃ upasaṅkamitu’’nti gandhakuṭipamukhe ekamantaṃ nisīdi pallaṅkaṃ ābhujitvā. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā cūḷapanthako bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti. So hi tadā kālaparicchedaṃ katvā samāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi.

วันหนึ่ง ท่านกลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังภัตตาหารแล้ว นั่งพักกลางวันที่ที่พักกลางวันของตน ใช้เวลาช่วงกลางวันให้ผ่านไปด้วยสมาบัติ ในเวลาเย็น เมื่ออุบาสกทั้งหลายยังไม่มาเพื่อฟังธรรม ท่านจึงเข้าไปกลางวิหาร ขณะที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎี ท่านคิดว่า “ยังไม่ถึงเวลาที่จะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค” จึงนั่งขัดสมาธิ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ที่หน้ามุขพระคันธกุฎี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระจูฬปันถกะนั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค” จริงอยู่ ในครั้งนั้น ท่านกำหนดเวลาแล้วเข้าสมาบัตินั่งอยู่

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato cūḷapanthakassa kāyacittānaṃ sammāpaṇihitabhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ jānitvā. Imaṃ udānanti aññopi yo passaddhakāyo sabbiriyāpathesu upaṭṭhitassati samāhito, tassa bhikkhuno anupādā parinibbānapariyosānassa visesādhigamassa tattha pātubhāvavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือความที่กายและจิตของท่านพระจูฬปันถกะตั้งไว้โดยชอบ คำว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นการประกาศความปรากฏแห่งการบรรลุคุณวิเศษ ซึ่งมีอนุปาทาปรินิพพานเป็นที่สุด ของภิกษุแม้รูปอื่นใดผู้มีกายสงบ มีสติตั้งมั่นในอิริยาบถทั้งปวง มีจิตตั้งมั่น

Tattha ṭhitena kāyenāti kāyadvārikassa asaṃvarassa pahānena akaraṇena sammā ṭhapitena copanakāyena, tathā cakkhādīnaṃ indriyānaṃ nibbisevanabhāvakaraṇena suṭṭhu ṭhapitena pañcadvārikakāyena, saṃyatahatthapādatāya hatthakukkuccādīnaṃ abhāvato apariphandanena ṭhitena karajakāyena cāti saṅkhepato sabbenapi kāyena nibbikāratāsaṅkhātena niccalabhāvena ṭhitena. Etenassa sīlapārisuddhi dassitā. Itthambhūtalakkhaṇe ca idaṃ karaṇavacanaṃ. Ṭhitena cetasāti cittassa ṭhitiparidīpanena samādhisampadaṃ dasseti. Samādhi hi cittassa ‘ṭhitī’ti vuccati. Tasmā samathavasena vipassanāvaseneva vā ekaggatāya sati cittaṃ ārammaṇe ekodibhāvūpagamanena ṭhitaṃ nāma hoti, na aññathā. Idañca yathāvuttakāyacittānaṃ ṭhapanaṃ samādahanaṃ sabbasmiṃ kāle sabbesu ca iriyāpathesu icchitabbanti dassento āha – ‘‘tiṭṭhaṃ nisinno uda vā sayāno’’ti[Pg.292]. Tattha vā-saddo aniyamattho. Tena tiṭṭhanto vā nisinno vā sayāno vā tadaññiriyāpatho vāti ayamattho dīpito hotīti caṅkamanassāpi idha saṅgaho veditabbo.

บทว่า ṭhitena kāyena ความว่า ด้วยกายที่ตั้งมั่นแล้ว คือ ด้วยกายที่เคลื่อนไหวอันตั้งไว้ชอบแล้ว ด้วยการละ ด้วยการไม่กระทำความไม่สำรวมทางกายทวาร, และด้วยกายอันมีทวาร ๕ ที่ตั้งไว้ดีแล้ว ด้วยการกระทำภาวะคือการไม่เสพอารมณ์แห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น, และด้วยกายชอันตั้งมั่นแล้ว ด้วยการไม่เคลื่อนไหว เพราะไม่มีความคะนองมือเป็นต้น ด้วยความที่มือและเท้าอันสำรวมแล้ว โดยย่อคือ ด้วยกายทั้งหมดอันตั้งมั่นแล้ว ด้วยภาวะที่ไม่หวั่นไหว อันนับเนื่องด้วยความไม่มีวิการ. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงศีลปาริสุทธิของภิกษุนั้น. และศัพท์ว่า ṭhitena นี้เป็น กรณวจนะ ในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า ṭhitena cetasā ท่านแสดงสมาธิสัมปทา ด้วยการแสดงความตั้งมั่นแห่งจิต. จริงอยู่ สมาธิ ท่านเรียกว่า 'ฐิติ' คือความตั้งมั่นแห่งจิต. เพราะฉะนั้น เมื่อมีความเป็นหนึ่ง (เอกัคคตา) ด้วยอำนาจสมถะหรือด้วยอำนาจวิปัสสนา จิตชื่อว่าตั้งมั่นแล้วในอารมณ์ด้วยการเข้าถึงภาวะเป็นหนึ่งผุดขึ้น มิใช่โดยประการอื่น. และพระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า การตั้งไว้ การตั้งมั่นแห่งกายและจิตที่กล่าวแล้วนี้ เป็นสิ่งที่ทรงปรารถนาในกาลทั้งปวงและในอิริยาบถทั้งปวง จึงตรัสว่า "tiṭṭhaṃ nisinno uda vā sayāno" (ยืนอยู่ นั่งอยู่ หรือนอนอยู่). ในบทนั้น วา-ศัพท์ มีอรรถว่าไม่แน่นอน. เพราะฉะนั้น เนื้อความนี้ว่า ยืนอยู่ก็ตาม นั่งอยู่ก็ตาม นอนอยู่ก็ตาม หรืออยู่ในอิริยาบถอื่นก็ตาม ย่อมเป็นอันท่านแสดงแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบการสงเคราะห์แม้การจงกรมในที่นี้.

Etaṃ satiṃ bhikkhu adhiṭṭhahānoti yāya pageva parisuddhasamācāro kāyacittaduṭṭhullabhāvūpasamanena kāyaṃ cittañca asāraddhaṃ katvā paṭiladdhāya anavajjasukhādhiṭṭhāya kāyacittapassaddhivasena cittaṃ lahuṃ muduṃ kammaññañca katvā sammā ṭhapento samādahanto kammaṭṭhānaṃ paribrūheti matthakañca pāpeti, taṃ eva kammaṭṭhānānuyogassa ādimajjhapariyosānesu bahūpakāraṃ satiṃ bhikkhu adhiṭṭhahāno sīlavisodhanaṃ ādiṃ katvā yāva visesādhigamā tattha tattha adhiṭṭhahantoti attho. Labhetha pubbāpariyaṃ visesanti so evaṃ satiārakkhena cetasā kammaṭṭhānaṃ uparūpari vaḍḍhento brūhento phātiṃ karonto pubbāpariyaṃ pubbāpariyavantaṃ pubbāparabhāgena pavattaṃ uḷāruḷāratarādibhedavisesaṃ labheyya.

บทว่า Etaṃ satiṃ bhikkhu adhiṭṭhahāno ความว่า ภิกษุผู้มีสมาจารบริสุทธิ์แล้วในเบื้องต้นเทียว ทำกายและจิตไม่ให้กำเริบ ด้วยการสงบระงับภาวะที่หยาบแห่งกายและจิต ได้สติอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่ไม่มีโทษแล้ว ทำจิตให้เบา อ่อนโยน และควรแก่การงาน ด้วยอำนาจความสงบแห่งกายและจิต ตั้งมั่นและตั้งใจมั่นอยู่ ย่อมเจริญกรรมฐานและย่อมให้ถึงที่สุดได้ด้วยสติใด, ภิกษุพึงอธิษฐานสติอันมีอุปการะมากในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งการประกอบกรรมฐานนั้นนั่นเทียว คือ พึงอธิษฐานในที่นั้นๆ ตั้งแต่การชำระศีลให้บริสุทธิ์เป็นต้นไป จนกว่าจะบรรลุคุณวิเศษ. บทว่า Labhetha pubbāpariyaṃ visesaṃ ความว่า ภิกษุนั้น เมื่อเจริญ เพิ่มพูน ทำให้ไพบูลย์ซึ่งกรรมฐานให้ยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยจิตอันมีสติเป็นเครื่องรักษาอย่างนี้ พึงได้คุณวิเศษอันมีลำดับก่อนหลัง คือคุณวิเศษอันเป็นไปโดยส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย มีความแตกต่างกันโดยประการต่างๆ คือ ประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป.

Tattha duvidho pubbāpariyaviseso samathavasena vipassanāvasena cāti. Tesu samathavasena tāva nimittuppattito paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanavasībhāvo, tāva pavatto bhāvanāviseso pubbāpariyaviseso. Vipassanāvasena pana rūpamukhena abhinivisantassa rūpadhammapariggahato, itarassa nāmadhammapariggahato paṭṭhāya yāva arahattādhigamo, tāva pavatto bhāvanāviseso pubbāpariyaviseso. Ayameva ca idhādhippeto.

ในบรรดาคุณวิเศษนั้น คุณวิเศษอันมีลำดับก่อนหลังมี ๒ อย่าง คือ ด้วยอำนาจสมถะ และด้วยอำนาจวิปัสสนา. ใน ๒ อย่างนั้น คุณวิเศษแห่งภาวนาที่ดำเนินไป ตั้งแต่การเกิดขึ้นแห่งนิมิต จนถึงความเป็นผู้ชำนาญในเนวสัญญานาสัญญายตนะ นี้ชื่อว่าคุณวิเศษอันมีลำดับก่อนหลังด้วยอำนาจสมถะ. ส่วนคุณวิเศษแห่งภาวนาที่ดำเนินไป สำหรับผู้ที่น้อมใจไปโดยทางรูปธรรม ตั้งแต่การกำหนดรู้รูปธรรม, สำหรับอีกท่านหนึ่ง ตั้งแต่การกำหนดรู้นามธรรม จนถึงการบรรลุพระอรหัต นี้ชื่อว่าคุณวิเศษอันมีลำดับก่อนหลังด้วยอำนาจวิปัสสนา. และคุณวิเศษอย่างหลังนี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้.

Laddhāna pubbāpariyaṃ visesanti pubbāpariyavisesaṃ ukkaṃsapāramippattaṃ arahattaṃ labhitvā. Adassanaṃ maccurājassa gaccheti jīvitupacchedavasena sabbesaṃ sattānaṃ abhibhavanato maccurājasaṅkhātassa maraṇassa visayabhūtaṃ bhavattayaṃ samatikkantattā adassanaṃ agocaraṃ gaccheyya. Imasmiṃ vagge yaṃ avuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.

บทว่า Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ ความว่า ได้บรรลุคุณวิเศษอันมีลำดับก่อนหลัง คือพระอรหัตผลอันถึงแล้วซึ่งความยอดเยี่ยมอย่างสูงสุด. บทว่า Adassanaṃ maccurājassa gacche ความว่า พึงไปถึงความไม่ปรากฏ คือความไม่เป็นวิสัย (ของมัจจุราช) เพราะก้าวล่วงภพทั้งสามอันเป็นแดนของมรณะ ที่เรียกว่ามัจจุราช เพราะครอบงำสัตว์ทั้งปวงโดยการตัดขาดชีวิต. สิ่งใดที่มิได้กล่าวไว้ในวรรคนี้ พึงทราบว่ามีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๑๐ จบ.

Niṭṭhitā ca mahāvaggavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งมหาวรรค จบ.

6. Jaccandhavaggo

๖. ชัจจันธวรรค

1. Āyusaṅkhārossajjanasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยการปลงอายุสังขาร

51. Jaccandhavaggassa [Pg.293] paṭhame vesāliyantiādi heṭṭhā vuttatthameva. Vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti kadā pāvisi? Ukkācelato nikkhamitvā vesāliṃ gatakāle. Bhagavā hi veḷuvagāmake vassaṃ vasitvā tato nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavane vihāsi. Tasmiṃ kāle dhammasenāpati attano āyusaṅkhāraṃ oloketvā ‘‘sattāhameva pavattissatī’’ti ñatvā bhagavantaṃ anujānāpetvā nāḷakagāmaṃ gantvā tattha mātaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā parinibbāyi. Satthā cundena ābhatā tassa dhātuyo gahetvā dhātucetiyaṃ kārāpetvā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ agamāsi. Tattha gatakāle āyasmā mahāmoggallāno parinibbāyi. Bhagavā tassapi dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kārāpetvā rājagahato nikkhamitvā anupubbena ukkācelaṃ agamāsi. Tattha gaṅgātīre bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā aggasāvakānaṃ parinibbānappaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ desetvā ukkācelato nikkhamitvā vesāliṃ agamāsi. Evaṃ gato bhagavā ‘‘pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisī’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘ukkācelato nikkhamitvā vesāliṃ gatakāle’’ti.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งชัจจันธวรรค บทว่า vesāliyaṃ เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ถามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปสู่กรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาตเมื่อไร? ตอบว่า ในกาลที่เสด็จออกจากอุกกาเวลาแล้วเสด็จไปยังกรุงเวสาลี. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำพรรษาที่เวฬุวคามแล้ว เสด็จออกจากที่นั้น เสด็จถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ประทับอยู่ที่พระเชตวัน. ในกาลนั้น พระธรรมเสนาบดีพิจารณาอายุสังขารของตน ทราบว่า "จักเป็นไปได้เพียง ๗ วันเท่านั้น" จึงทูลลาพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปยังนาฬกคาม แล้วตั้งมารดาไว้ในโสดาปัตติผล ปรินิพพานในที่นั้น. พระศาสดาทรงรับพระธาตุที่นายจุนทะนำมาแล้ว โปรดให้สร้างพระธาตุเจดีย์ แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์. ในกาลที่เสด็จไปถึงที่นั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ปรินิพพาน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับพระธาตุของท่านแม้รูปนั้นแล้ว โปรดให้สร้างพระเจดีย์ เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์ เสด็จถึงอุกกาเวลาโดยลำดับ. ณ ที่นั้น พระองค์ประทับนั่งแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ทรงแสดงธรรมที่เนื่องด้วยการปรินิพพานของพระอัครสาวกทั้งสอง แล้วเสด็จออกจากอุกกาเวลา เสด็จไปยังกรุงเวสาลี. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสด็จไปแล้วอย่างนี้ ท่านกล่าวว่า "ทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่กรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในกาลที่เสด็จออกจากอุกกาเวลาแล้วเสด็จไปยังกรุงเวสาลี".

Nisīdananti idha cammakkhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Cāpālaṃ cetiyanti pubbe cāpālassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ ‘‘cāpālacetiya’’nti paññāyittha. Tattha bhagavato katavihāropi tāya ruḷhiyā ‘‘cāpālacetiya’’nti vuccati. Udenaṃ cetiyanti evamādīsupi eseva nayo. Sattambanti kikissa kira kāsirañño dhītaro satta kumāriyo saṃvegajātā rājagehato nikkhamitvā yattha padhānaṃ padahiṃsu, taṃ ṭhānaṃ ‘‘sattambaṃ cetiya’’nti vadanti. Bahuputtanti bahupāroho eko nigrodharukkho, tasmiṃ adhivatthaṃ devataṃ bahū manussā putte patthenti, tadupādāya taṃ ṭhānaṃ ‘‘bahuputtaṃ cetiya’’nti paññāyittha. Sārandadanti sārandadassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ. Iti sabbāneva tāni buddhuppādato pubbe devatāpariggahitattā cetiyavohārena voharitāni[Pg.294], bhagavato vihāre katepi ca tatheva paññāyanti. Ramaṇīyāti ettha vesāliyā tāva bhūmibhāgasampattiyā puggalasampattiyā sulabhapaccayatāya ca ramaṇīyabhāvo veditabbo. Vihārānaṃ pana nagarato nātidūratāya nāccāsannatāya gamanāgamanasampattiyā anākiṇṇavihāraṭṭhānatāya chāyūdakasampattiyā pavivekapatirūpatāya ca ramaṇīyatā daṭṭhabbā. Cattāro iddhipādāti ettha iddhipādapadassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā, ativiya sammā nipphāditāti.

บทว่า นิสีทนํ ในที่นี้หมายถึงแผ่นหนัง. บทว่า จาปาลเจดีย์ ความว่า สถานที่เคยเป็นที่อยู่ของยักษ์ชื่อจาปาละ ปรากฏชื่อว่า “จาปาลเจดีย์” แม้วิหารที่สร้างถวายพระผู้มีพระภาคในที่นั้น ก็เรียกว่า “จาปาลเจดีย์” ตามชื่อที่เรียกกันมานั้น. ในบทว่า อุเทนเจดีย์ เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า สัตตัมพเจดีย์ ความว่า ได้ยินว่า พระธิดา ๗ พระองค์ของพระเจ้ากิกิ กษัตริย์แห่งแคว้นกาสี ทรงเกิดความสังเวช เสด็จออกจากพระราชวังไปบำเพ็ญเพียรในที่ใด คนทั้งหลายเรียกสถานที่นั้นว่า “สัตตัมพเจดีย์”. บทว่า พหุปุตตเจดีย์ ความว่า ต้นไทรต้นหนึ่งมีหน่อมาก เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้น มนุษย์จำนวนมากปรารถนาขอบุตร ด้วยเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงปรากฏชื่อว่า “พหุปุตตเจดีย์”. บทว่า สารันททเจดีย์ คือสถานที่อยู่ของยักษ์ชื่อสารันททะ. ด้วยเหตุนี้ สถานที่เหล่านั้นทั้งหมด ก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ถูกเรียกขานว่าเป็นเจดีย์เพราะเป็นที่สถิตของเทวดา และแม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงสร้างวิหารแล้ว ก็ยังคงปรากฏชื่อเช่นนั้น. ในบทว่า รมณียา นี้ พึงทราบความเป็นสถานทีน่ารื่นรมย์ของเมืองเวสาลี ด้วยความถึงพร้อมแห่งพื้นที่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งบุคคล และด้วยความที่ปัจจัยหาได้ง่าย. ส่วนความเป็นสถานที่น่ารื่นรมย์ของวิหารทั้งหลาย พึงเห็นได้ด้วยความที่อยู่ไม่ไกลไม่ใกล้เกินไปจากเมือง ด้วยความสะดวกในการไปมา ด้วยความเป็นสถานที่อยู่อันไม่พลุกพล่าน ด้วยความสมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ และด้วยความเหมาะสมแก่การหลีกเร้น. ในบทว่า จตฺตาโร อิทฺธิปาทา นี้ อรรถของบทว่า อิทธิปาทะ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. บทว่า ภาวิตา คือ ทำให้เจริญแล้ว. บทว่า พหุลีกตา คือ ทำบ่อยๆ. บทว่า ยานีกตา คือ ทำให้เหมือนยานที่เทียมแล้ว. บทว่า วตฺถุกตา คือ ทำให้เป็นเหมือนวัตถุคือที่ตั้ง. บทว่า อนุฏฺฐิตา คือ อธิษฐานไว้แล้ว. บทว่า ปริจิตา คือ สั่งสมไว้โดยรอบ ทำให้เจริญดีแล้ว. บทว่า สุสมารทฺธา คือ ปรารภดีแล้ว คือ ทำให้สำเร็จอย่างดียิ่ง.

Evaṃ aniyamena kathetvā puna niyametvā dassetuṃ, ‘‘tathāgatassa kho’’tiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṃ. Tiṭṭheyyāti tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ katvā tiṭṭheyya dhareyya. Kappāvasesaṃ vāti ‘‘appaṃ vā bhiyyo vā’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 7.74) vuttaṃ vassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ dasa māse vikkhambhesi, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti. Kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca pana khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu aggasāvakamahāsāvakesu parinibbutesu aparivārena ekakeneva ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivārena vā. Tato ‘‘aho buddhānaṃ parisā’’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya, tasmā na ṭhitoti. Evaṃ vuttepi so pana na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāya niyamitaṃ.

ครั้นตรัสโดยไม่กำหนดอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงโดยกำหนดอีก จึงตรัสคำว่า “ตถาคตสฺส โข” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า กปฺปํ คือ อายุขัย. บทว่า ติฏฺเฐยฺย คือ พึงดำรงอยู่โดยทำประมาณอายุของมนุษย์ในกาลนั้นๆ ให้บริบูรณ์. หรือบทว่า กปฺปาวเสสํ วา คือ ส่วนที่เหลือของกัปป์ หรือเกินกว่าร้อยปีที่ตรัสไว้ว่า “อัปปํ วา ภิยฺโย วา” (หรือน้อยกว่าหรือมากกว่า). แต่พระมหาสีวเถระกล่าวว่า “การกล่าวในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี. เหมือนดังที่ทรงข่มเวทนาปางตายที่เกิดขึ้นที่หมู่บ้านเวฬุวะไว้ได้ ๑๐ เดือน ฉันใด, เมื่อทรงเข้าสมาบัตินั้นบ่อยๆ ก็พึงทรงดำรงอยู่ได้ตลอดภัทรกัปนี้ทีเดียว ฉันนั้น”. ถามว่า ก็เหตุไรจึงไม่ทรงดำรงอยู่? ตอบว่า ร่างกายอันกรรมสร้างขึ้นนี้ ย่อมถูกความชำรุดมีฟันหักเป็นต้นครอบงำ, แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ถึงความเป็นผู้มีฟันหักเป็นต้น ปรินิพพานในส่วนที่ ๕ แห่งพระชนมายุ ในเวลาที่ยังเป็นที่รักที่พอใจของมหาชนนั่นเอง. เมื่อพระพุทธอรหันต์ พระอัครสาวก และพระมหาสาวกปรินิพพานแล้ว พระองค์ก็จะต้องประทับอยู่โดยลำพังไม่มีบริวาร หรือมีสามเณรน้อยเป็นบริวาร. จากนั้น ก็จะพึงถึงความถูกดูหมิ่นว่า “โอ้หนอ บริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”. เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงดำรงอยู่. แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ความเห็นนั้นก็ไม่เป็นที่พอใจ, ในอรรถกถาได้กำหนดไว้เพียงว่า “อายุกัป” นี้เท่านั้น.

Oḷārike [Pg.295] nimitteti thūle saññuppādane. Thūlasaññuppādanañhetaṃ, ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya yadidaṃ ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvibhāvanaṃ. Obhāseti pākaṭavacane. Pākaṭañcetaṃ vacanaṃ pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ.

บทว่า โอฬาริเก นิมิตฺเต คือ ในการทำนิมิตอย่างหยาบ. การแสดงความสามารถที่จะดำรงอยู่ตลอดกัปได้ด้วยอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของพระองค์ โดยอ้างถึงผู้อื่น ด้วยคำว่า “ยสฺส กสฺสจิ อานนฺท จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา” เป็นต้น เพื่อให้อาราธนาให้ดำรงอยู่ตลอดกัปว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด” นี้แหละ คือการทำนิมิตอย่างหยาบ. บทว่า โอภาเส คือ ในการตรัสอย่างเปิดเผย. การแสดงความประสงค์ของพระองค์โดยตรง โดยเว้นคำพูดโดยอ้อมเสีย นี้คือการตรัสอย่างเปิดเผย.

Bahujanahitāyāti mahājanassa hitatthāya. Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya. Lokānukampāyāti sattalokassa anukampaṃ paṭicca. Katarassa sattalokassa? Yo bhagavato dhammadesanaṃ sutvā paṭivijjhati, amatapānaṃ pivati, tassa. Bhagavato hi dhammacakkappavattanasuttadesanāya aññātakoṇḍaññappamukhā aṭṭhārasa brahmakoṭiyo dhammaṃ paṭivijjhiṃsu. Evaṃ yāva subhaddaparibbājakavinayanā dhammapaṭividdhasattānaṃ gaṇanā natthi, mahāsamayasuttaṃ maṅgalasuttaṃ cūḷarāhulovādasuttaṃ samacittasuttanti imesaṃ catunnaṃ suttānaṃ desanākāle abhisamayappattasattānaṃ paricchedo natthi, etassa aparimāṇassa sattalokassa anukampāya bhagavato ṭhānaṃ jātaṃ. Evaṃ anāgatepi bhavissatīti adhippāyena vadati. Devamanussānanti na kevalaṃ devamanussānaṃyeva, avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnampi atthāya hitāya sukhāya bhagavato ṭhānaṃ hoti. Sahetukapaṭisandhike pana maggaphalasacchikiriyāya bhabbapuggale dassetuṃ evaṃ vuttaṃ, tasmā aññesampi atthatthāya hitatthāya sukhatthāya bhagavā tiṭṭhatūti attho. Tattha atthāyāti idhalokasampattiatthāya. Hitāyāti paralokasampattihetubhūtahitatthāya. Sukhāyāti nibbānadhātusukhatthāya. Purimaṃ pana hitasukhaggahaṇaṃ sabbasādhāraṇavasena veditabbaṃ.

บทว่า พหุชนหิตาย คือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่มหาชน. บทว่า พหุชนสุขาย คือ เพื่อความสุขแก่มหาชน. บทว่า โลกานุกมฺปาย คือ อาศัยความอนุเคราะห์แก่สัตวโลก. แก่สัตวโลกพวกไหน? แก่สัตวโลกที่ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้วย่อมตรัสรู้, ดื่มอมตธรรม. จริงอยู่ ในคราวที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร พรหม ๑๘ โกฏิ มีท่านอัญญาโกณฑัญญะเป็นประมุข ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว. อย่างนี้ สัตว์ทั้งหลายที่ตรัสรู้ธรรมนับตั้งแต่การแนะนำสุภัททปริพาชกเป็นต้นมานับไม่ถ้วน, ในกาลที่ทรงแสดงสูตร ๔ สูตร คือ มหาสมัยสูตร มงคลสูตร จูฬราหุโลวาทสูตร และสมจิตตสูตร สัตว์ที่บรรลุอภิสมัยไม่มีประมาณ, การดำรงอยู่ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นเพื่ออนุเคราะห์แก่สัตวโลกที่ประมาณมิได้นี้. (พระอานนท์) กล่าวด้วยความประสงค์ว่า แม้ในอนาคตก็จักเป็นเช่นนี้. บทว่า เทวมนุสฺสานํ คือ การดำรงอยู่ของพระผู้มีพระภาคย่อมมีเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข ไม่ใช่เพียงแก่เทวดาและมนุษย์เท่านั้น แต่แก่สัตว์ที่เหลือมีนาคและสุบรรณเป็นต้นด้วย. แต่ที่ตรัสอย่างนี้ เพื่อทรงแสดงถึงบุคคลผู้มีภพพภูมิตามสมควรแก่เหตุ ผู้สามารถเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งมรรคและผล, เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงดำรงอยู่เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแม้แก่สัตว์เหล่าอื่นเถิด. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์คือความสมบูรณ์ในโลกนี้. บทว่า หิตาย คือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลอันเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ในโลกหน้า. บทว่า สุขาย คือ เพื่อความสุขคือนิพพานธาตุ. ส่วนการถือเอาประโยชน์เกื้อกูลและความสุขในตอนต้น พึงทราบโดยความเป็นสาธารณะทั่วไป.

Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha nti nipātamattaṃ, yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi yassa keci vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Yassa pana sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa vattabbameva natthi, therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā [Pg.296] vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti. Tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññino hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dasseti. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Jānantoyeva bhagavā kimatthaṃ yāvatatiyaṃ āmantesi? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ. Passati hi bhagavā ‘‘ayaṃ mayi ativiya siniddhahadayo, so parato bhūmicālakāraṇañca āyusaṅkhārossajjanañca sutvā mama ciraṭṭhānaṃ yācissati, athāhaṃ ‘kissa tvaṃ puretaraṃ na yācasī’ti tasseva sīse dosaṃ pātessāmi, sattā ca attano aparādhena na tathā vihaññanti, tenassa soko tanuko bhavissatī’’ti.

ในบทว่า ยถา ตํ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ นี้ บทว่า นฺติ เป็นเพียงนิบาต ความว่า ปุถุชนอื่นใดผู้มีจิตอันมารครอบงำแล้ว ถูกมารครอบงำแล้ว ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้ฉันใด แม้พระอานนท์ก็ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้ฉันนั้น จริงอยู่ มารย่อมครอบงำจิตของบุคคลใดที่ยังละวิปลาสบางอย่างไม่ได้ ส่วนผู้ที่ละวิปลาส ๑๒ ประการได้ทั้งหมดโดยสิ้นเชิงนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย แต่พระเถระยังละวิปลาส ๔ ประการไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น จิตของท่านจึงถูกมารครอบงำ ก็เมื่อมารนั้นกระทำการครอบงำจิต ย่อมทำอะไร คือ ย่อมแสดงรูปารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว หรือทำให้ได้ยินสัททารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว จากนั้น สัตว์ทั้งหลายเห็นหรือได้ยินอารมณ์นั้นแล้ว ก็ปล่อยสติ ยืนอ้าปากค้าง มารสอดมือเข้าไปทางปากของสัตว์เหล่านั้นแล้วบีบคั้นหัวใจ จากนั้น สัตว์เหล่านั้นก็ยืนสลบไป แต่มารนั้นจะสามารถสอดมือเข้าไปทางปากของพระเถระได้อย่างไร เพียงแต่แสดงอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวเท่านั้น พระเถระเห็นอารมณ์นั้นแล้ว จึงมิได้ตรัสรู้โอภาสนิมิต พระผู้มีพระภาคทรงทราบอยู่แล้ว เหตุไรจึงตรัสบอกถึงสามครั้ง เพื่อทรงกระทำให้ความโศกเบาบางลงในภายหลัง ด้วยการทรงโยนความผิดให้ว่า ดูก่อนอานนท์ นั่นเป็นความผิดของเธอ นั่นเป็นความบกพร่องของเธอ เมื่อพระอานนท์ทูลอ้อนวอนในภายหลังว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่เถิด จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นว่า ภิกษุนี้มีความรักใคร่ในเราอย่างยิ่ง ภายหลังเมื่อได้ฟังเหตุแห่งแผ่นดินไหวและการปลงอายุสังขารแล้ว จักทูลอ้อนวอนขอให้เราดำรงอยู่ชั่วกาลนาน เมื่อนั้นเราจักโยนความผิดไปที่ศีรษะของเธอผู้นั้นเองว่า เหตุไรเธอจึงไม่ทูลอ้อนวอนแต่เนิ่นๆ ก็สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่เดือดร้อนเพราะความผิดของตนถึงเพียงนั้น ด้วยเหตุนั้น ความโศกของเธอจักเบาบางลง

Gaccha tvaṃ, ānandāti yasmā divāvihāratthāya idhāgato, tasmā, ānanda, gaccha tvaṃ yathārucitaṃ ṭhānaṃ divāvihārāya. Tenevāha – ‘‘yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti.

บทว่า คจฺฉ ตฺวํ อานนฺท ความว่า เพราะเธอมาที่นี่เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ฉะนั้น อานนท์ เธอจงไปสู่สถานที่ตามที่เธอพอใจเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวันเถิด ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญสิ (เธอจงสำคัญกาลอันควรในบัดนี้เถิด)

Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammena samannāgatattā ‘pāpimā’ti vuccati. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavati bodhimaṇḍe satta sattāhe atikkamitvā ajapālanigrodhe viharante attano dhītāsu āgantvā icchāvighātaṃ patvā gatāsu ayaṃ ‘‘attheso upāyo’’ti cintento āgantvā ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicaraṇenā’’ti vatvā yathā ajja evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya idāni ‘‘bhāsitā kho panesā’’tiādimāha.

ในบทว่า มาโร ปาปิมา นี้ ชื่อว่า มาร เพราะยังสัตว์ให้ตายด้วยการชักนำไปในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า ปาปิมา (ผู้มีบาป) เป็นไวพจน์ของมารนั่นเอง จริงอยู่ มารนั้นถูกเรียกว่า ปาปิมา เพราะประกอบด้วยธรรมอันเป็นบาป ส่วนบทว่า ภาสิตา โข ปเนสา เป็นต้นนั้น มีความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงล่วงสัตตะสัตตาหะที่โพธิมณฑลแล้ว ประทับอยู่ที่ต้นอชปาลนิโครธ เมื่อธิดาของตนมาแล้วประสบความผิดหวังในความปรารถนาจากไปแล้ว มารนี้คิดว่า อุบายนี้มีอยู่ จึงเข้ามาทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมีเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นของพระองค์ก็สำเร็จแล้ว สัพพัญญุตญาณก็ทรงแทงตลอดแล้ว จะมีประโยชน์อะไรที่พระองค์จะเที่ยวไปในโลก แล้วได้ทูลอ้อนวอนเหมือนอย่างวันนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงปฏิเสธมารนั้นด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า เราจักยังไม่... บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภาสิตา โข ปเนสา (ก็วาจานี้นั้น...)

Tattha viyattāti ariyamaggādhigamavasena byattā. Vinītāti tatheva kilesavinayanena vinītā. Visāradāti sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādīnaṃ pahānena visāradabhāvaṃ pattā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Atha vā bahussutāti pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Dhammadharāti pariyattidhammānaṃ ceva paṭivedhadhammānañca dhāraṇato dhammadharāti evampettha attho veditabbo[Pg.297]. Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti ñāṇadassanavisuddhiyā anucchavikaṃ visuddhiparamparāpaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti sallekhikaṃ tassā paṭipadāya anurūpaṃ appicchatādidhammaṃ caraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantīti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā vācessantīti attho. Paññapessantīti pajānāpessanti, pakāsessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārena ṭhapessanti. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāvaniyyānikaṃ katvā. Dhammaṃ desessantīti navavidhalokuttaradhammaṃ pabodhessanti, pakāsessantīti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิยตฺตา คือ ฉลาดด้วยการบรรลุอริยมรรค บทว่า วินีตา คือ ได้รับการแนะนำแล้วด้วยการขจัดกิเลสอย่างนั้นเหมือนกัน บทว่า วิสารทา คือ ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าเพราะละธรรมที่ทำให้เก้อเขินมีทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้นได้ บทว่า พหุสฺสุตา คือ ชื่อว่าพหูสูตเพราะท่านเหล่านั้นได้สดับมามากโดยนัยแห่งพระไตรปิฎก ชื่อว่า ธมฺมธรา เพราะทรงไว้ซึ่งธรรมนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง บทว่า พหุสฺสุตา คือ เป็นพหูสูตทั้งในด้านปริยัติและในด้านปฏิเวธ บทว่า ธมฺมธรา คือ ชื่อว่าธรรมธรเพราะทรงไว้ซึ่งปริยัติธรรมและปฏิเวธธรรม พึงทราบความในที่นี้อย่างนี้ บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนา คือ ปฏิบัติวิปัสสนาธรรมอันเป็นอนุธรรมของอริยธรรม บทว่า สามีจิปฏิปนฺนา คือ ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นลำดับแห่งวิสุทธิที่สมควรแก่ญาณทัสสนวิสุทธิ บทว่า อนุธมฺมจาริโน คือ มีปกติประพฤติธรรมเครื่องขัดเกลา มีความมักน้อยเป็นต้น อันสมควรแก่ปฏิปทานั้น บทว่า สกํ อาจริยกํ คือ ลัทธิของอาจารย์ตน บทว่า อาจิกฺขิสฺสนฺติ คือ จักบอกตั้งแต่ต้น ความว่า จักให้คนอื่นเรียนตามแบบแผนที่ตนเรียนมา บทว่า เทเสสฺสนฺติ คือ จักแสดง ความว่า จักสาธยายบาลีให้ถูกต้อง บทว่า ปญฺญเปสฺสนฺติ คือ จักบัญญัติ ความว่า จักประกาศ บทว่า ปฏฺฐเปสฺสนฺติ คือ จักตั้งไว้โดยประการต่างๆ บทว่า วิวริสฺสนฺติ คือ จักเปิดเผย บทว่า วิภชิสฺสนฺติ คือ จักจำแนก บทว่า อุตฺตานีกริสฺสนฺติ คือ จักทำให้ตื้น คือทำให้ปรากฏ ซึ่งธรรมที่ยังไม่ตื้น อันลึกซึ้ง บทว่า สหธมฺเมน คือ ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีผล บทว่า สปฺปาฏิหาริยํ คือ กระทำให้เป็นไปเพื่อความนำออกไป บทว่า ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ คือ จักแสดงธรรม ความว่า จักปลุกให้ตื่น จักประกาศซึ่งโลกุตรธรรม ๙ ประการ

Ettha ca ‘‘paññapessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadānīti. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ‘‘dvādasapadāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti (netti. saṅgahavāra).

ในบทเหล่านั้น พึงเห็นว่า ด้วยบท ๖ บท มีบทว่า ปญฺญเปสฺสนฺติ เป็นต้น ทรงแสดงอรรถบท ๖ บท แต่ด้วยบท ๒ บทในเบื้องต้น ทรงแสดงพยัญชนบท ๖ บท ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกโดยทรงรวบรวมไว้ด้วยนัยแห่งการพรรณนา สมดังที่พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวไว้ในคัมภีร์เนตติปกรณ์ว่า พระสูตรมี ๑๒ บท ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ

Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānuppādavasena. Phītanti vuddhippattaṃ sabbaphāliphullaṃ abhiññāsampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhahanavasena. Bāhujaññanti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ bahujanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākāravasena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitanti yattakā viññujātikā devā manussā ca atthi, tehi sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.

คำว่า พรหมจรรย์ ได้แก่ พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. คำว่า มั่นคง ได้แก่ สมบูรณ์ ด้วยสามารถแห่งการบังเกิดแห่งฌาน. คำว่า เจริญ ได้แก่ ถึงความเจริญ งอกงามบริบูรณ์ทุกอย่าง ด้วยสามารถแห่งความถึงพร้อมด้วยอภิญญา. คำว่า แพร่หลาย ได้แก่ แผ่ไปแล้ว ด้วยสามารถแห่งการตั้งมั่นอยู่ในทิศนั้นๆ. คำว่า รู้กันโดยมาก ได้แก่ อันชนเป็นอันมากรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ด้วยสามารถแห่งการตรัสรู้ของมหาชน. คำว่า กว้างขวาง ได้แก่ ถึงความเป็นของกว้างขวางโดยอาการทั้งปวง. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า เพียงใดที่เทวดาและมนุษย์ประกาศดีแล้ว ความว่า เทวดาและมนุษย์ผู้เป็นวิญญูชนมีอยู่ประมาณเท่าใด อันเทวดาและมนุษย์ทั้งหมดนั้นประกาศดีแล้ว.

Appossukkoti nirussukko līnavīriyo. ‘‘Tvañhi, pāpima, sattasattāhātikkamanato paṭṭhāya ‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā, parinibbātu sugato’ti viravanto āhiṇḍittha, ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthāya vāyāmaṃ karohī’’ti vadati. Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā [Pg.298] āyusaṅkhāraṃ vissaji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana samāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ossajī’’ti, ‘‘vossajjī’’tipi pāṭho.

คำว่า จงเป็นผู้ขวนขวายน้อยเถิด ความว่า จงเป็นผู้ไม่มีความขวนขวาย มีความเพียรทราม. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านแล ตั้งแต่ล่วงไป ๗ สัปดาห์ เที่ยวร้องป่าวประกาศว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด' บัดนี้ ตั้งแต่วันนี้ไป ท่านจงเป็นผู้หมดความขวนขวายเถิด อย่าได้พยายามเพื่อการปรินิพพานของเราเลย". คำว่า ทรงมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขาร ความว่า ทรงทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว กำหนดด้วยพระญาณแล้ว จึงทรงสละ ทรงละอายุสังขาร. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงปลงอายุสังขารเหมือนทรงทิ้งก้อนดินด้วยพระหัตถ์ แต่ทรงเข้าสมาบัติตลอด ๓ เดือนเท่านั้น แล้วทรงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า 'หลังจากนี้ไป เราจักไม่เข้าสมาบัติอีก'. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า "ทรงปลงแล้ว" (ออสฺสชิ) บางแห่งก็มีบทว่า "ทรงสละแล้ว" (โวสฺสชฺชิ).

Kasmā pana bhagavā kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho tattakaṃ kālaṃ aṭṭhatvā parinibbāyituṃ mārassa yācanāya āyusaṅkhāraṃ ossaji? Na bhagavā mārassa yācanāya āyusaṅkhāraṃ ossaji, nāpi therassa āyācanāya na ossajissati, temāsato pana paraṃ buddhaveneyyānaṃ abhāvato āyusaṅkhāraṃ ossaji. Ṭhānañhi nāma buddhānaṃ bhagavantānaṃ yāvadeva veneyyavinayanatthaṃ, te asati vineyyajane kena nāma kāraṇena ṭhassanti. Yadi ca mārassa yācanāya parinibbāyeyya, puretaraṃyeva parinibbāyeyya. Bodhimaṇḍepi hi mārena yācitaṃ, nimittobhāsakaraṇampi therassa sokatanukaraṇatthanti vuttovāyamattho. Apica buddhabaladīpanatthaṃ nimittobhāsakaraṇaṃ. Evaṃ mahānubhāvā buddhā bhagavantoyeva tiṭṭhantāpi attano ruciyāva tiṭṭhanti, parinibbāyantāpi attano ruciyāva parinibbāyantīti.

ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคผู้ทรงสามารถที่จะดำรงอยู่ได้ตลอดกัปหรือส่วนที่เหลือของกัป จึงไม่ทรงดำรงอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น แต่ทรงปลงอายุสังขารเพื่อจะปรินิพพานตามคำทูลอาราธนาของมารเล่า? พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงปลงอายุสังขารตามคำทูลอาราธนาของมาร และก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ทรงปลงตามคำทูลอาราธนาของพระเถระ แต่ทรงปลงอายุสังขารเพราะหลังจากสามเดือนไปแล้ว ไม่มีพุทธเวไนยสัตว์อีก. จริงอยู่ การดำรงอยู่ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมมีเพียงเพื่อประโยชน์แก่การแนะนำเวไนยสัตว์เท่านั้น เมื่อไม่มีเวไนยชนแล้ว พระองค์จะทรงดำรงอยู่ด้วยเหตุผลอะไรเล่า. และหากพระองค์จะพึงปรินิพพานตามคำทูลอาราธนาของมาร ก็พึงปรินิพพานไปก่อนหน้านี้แล้ว. เพราะแม้ที่โพธิมณฑล มารก็ได้ทูลอาราธนาแล้ว. การทรงกระทำนิมิตโอภาสก็เพื่อบรรเทาความโศกของพระเถระ ดังนี้เป็นความหมายที่กล่าวไว้. อีกประการหนึ่ง การทรงกระทำนิมิตโอภาสก็เพื่อแสดงพุทธานุภาพ. ด้วยว่า พระพุทธเจ้าผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ เมื่อทรงดำรงอยู่ ก็ทรงดำรงอยู่ตามพระอัธยาศัยของพระองค์เอง เมื่อทรงปรินิพพาน ก็ทรงปรินิพพานตามพระอัธยาศัยของพระองค์เอง.

Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassilokadhātu akampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo nadiṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.

คำว่า แผ่นดินไหวครั้งใหญ่ ได้แก่ การสั่นสะเทือนของแผ่นดินครั้งใหญ่. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหว. คำว่า น่าสะพรึงกลัว ได้แก่ ทำให้เกิดความกลัว. คำว่า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น ความว่า กลองทิพย์ทั้งหลายได้ส่งเสียงกึกก้อง, เทพได้บันลือเสียงฟ้าร้องแห้ง, ฟ้าแลบผิดกาลได้ปรากฏขึ้น, ฝนชั่วครู่ได้ตกลงมา ดังนี้เป็นความหมายที่กล่าวไว้.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ saṅkhāravisaṅkhārānaṃ visesasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti anavasesasaṅkhāre vissajjetvā attano visaṅkhāragamanadīpakaṃ udānaṃ udānesi. Kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘mārena pacchato pacchato anubandhitvā ‘parinibbātu, bhante’ti upadduto bhayena bhagavā āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti. ‘‘Tassokāso mā hotu, bhītassa udānaṃ nāma natthī’’ti etassa dīpanatthaṃ pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Tato temāsamatteneva ca pana buddhakiccassa nipphajjanato evaṃ dīgharattaṃ mayā parihaṭoyaṃ dukkhabhāro na cirasseva nikkhipiyatīti passato parinibbānaguṇapaccavekkhaṇe tassa uḷāraṃ [Pg.299] pītisomanassaṃ uppajji, tena pītivegena udānesīti yuttaṃ viya. Ekantena hi visaṅkhāraninno nibbānajjhāsayo satthā mahākaruṇāya balakkārena viya sattahitatthaṃ loke suciraṃ ṭhito. Tathā hi devasikaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo vaḷañjeti, sodāni mahākaruṇādhikārassa nipphannattā nibbānābhimukho anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. Teneva hi bhagavato kilesaparinibbānadivase viya khandhaparinibbānadivasepi sarīrābhā visesato vippasannā parisuddhā pabhassarā ahosīti.

คำว่า ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว ความว่า ทรงทราบเนื้อความอันชื่อว่าความแตกต่างแห่งสังขารและวิสังขารนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว. คำว่า อุทานนี้ ความว่า ทรงสละสังขารทั้งปวงโดยไม่มีส่วนเหลือแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานอันแสดงถึงการเสด็จไปสู่วิสังขารของพระองค์. ถามว่า ทรงเปล่งอุทานทำไม? ตอบว่า ใครๆ อาจจะกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคถูกมารติดตามรบกวนอยู่เบื้องหลังๆ ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอจงปรินิพพานเถิด' จึงทรงปลงอายุสังขารด้วยความกลัว". "ขอโอกาสแก่วาทะนั้นอย่าได้มีเลย เพราะผู้ที่กลัวย่อมไม่มีอุทาน" เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงทรงเปล่งอุทานอันเกิดจากแรงแห่งปีติ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง เพราะพุทธกิจจะสำเร็จในเวลาเพียงสามเดือน และเมื่อทรงเห็นว่า "ภาระคือทุกข์นี้อันเราแบกไว้สิ้นกาลนาน จักถูกปลงลงในไม่ช้า" เมื่อทรงพิจารณาคุณแห่งพระนิพพาน ปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่จึงเกิดขึ้นแก่พระองค์, สมควรอยู่แล้วที่พระองค์ทรงเปล่งอุทานด้วยแรงแห่งปีตินั้น. โดยแท้จริง พระศาสดาทรงมีพระทัยน้อมไปในวิสังขาร มีอัธยาศัยในพระนิพพาน ได้ทรงดำรงอยู่ในโลกสิ้นกาลนานเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย ประหนึ่งว่าถูกบังคับด้วยพระมหากรุณา. จริงอย่างนั้น ทุกๆ วัน พระองค์ทรงเข้าสมาบัติจำนวนสองล้านสี่แสนโกฏิ, บัดนี้ เมื่อกิจอันเป็นอำนาจแห่งพระมหากรุณาสำเร็จแล้ว ทรงมีพระพักตร์มุ่งตรงต่อพระนิพพาน จึงได้ทรงเสวยปีติโสมนัสอันไม่น้อย. ด้วยเหตุนั้นเอง รัศมีพระวรกายของพระผู้มีพระภาคจึงผ่องใส บริสุทธิ์ และมีประกายรุ่งเรืองเป็นพิเศษในวันปรินิพพานด้วยขันธ์ เหมือนกับในวันปรินิพพานด้วยกิเลสฉะนั้น.

Gāthāya soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ, kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ atulaṃ, tulaṃ vā sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ natthīti atulaṃ, mahaggatakammaṃ. Kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ vā tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavassa hetubhūtaṃ, upapattijanakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindī’’ti.

ในคาถา (คำว่า) ตุลัง ได้แก่ กามาวจรกรรม เพราะเป็นของที่ถูกชั่ง คือ ถูกกำหนดได้ เนื่องจากแม้สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นก็ปรากฏชัด. (คำว่า) อตุลัง ได้แก่ กรรมที่ไม่ใช่ตุละ หรือกรรมอื่นที่เป็นโลกิยะซึ่งจะเสมอเหมือนตุละกรรมนั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อตุละ ได้แก่ มหัคคตกรรม. อีกอย่างหนึ่ง กามาวจรกรรมหรือรูปาวจรกรรม ชื่อว่า ตุละ, อรูปาวจรกรรม ชื่อว่า อตุละ. หรืออีกอย่างหนึ่ง กรรมมีวิบากน้อย ชื่อว่า ตุละ, กรรมมีวิบากมาก ชื่อว่า อตุละ. (คำว่า) สัมภวัง ได้แก่ เป็นเหตุแห่งภพ อธิบายว่า เป็นตัวทำให้เกิดอุบัติ. (คำว่า) ภวสังขารัง ได้แก่ กรรมที่ปรุงแต่งภพใหม่. (คำว่า) อวสฺสชิ ความว่า ทรงสละแล้ว. (คำว่า) มุนิ ได้แก่ พระพุทธมุนี. (คำว่า) อชฺฌตฺตรโต ได้แก่ ผู้ยินดีในอัชฌัตตะของตน. (คำว่า) สมาหิโต ได้แก่ ผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยอำนาจอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. (คำว่า) อภินฺทิ กวจมิว ความว่า ทรงทำลายแล้วดุจเกราะ. (คำว่า) อตฺตสมฺภวํ ได้แก่ กิเลสที่เกิดขึ้นในตน. ความที่ตรัสไว้นี้มีอยู่ว่า "พระพุทธมุนีทรงสละโลกิยกรรมที่ได้ชื่อว่า ตุละและอตุละ ซึ่งได้ชื่อว่า สัมภวะ เพราะมีวิบาก และได้ชื่อว่า ภวสังขาร เพราะปรุงแต่งภพน้อยภพใหญ่ และทรงเป็นผู้ยินดีในภายใน มีพระทัยตั้งมั่น ทำลายกิเลสที่เกิดขึ้นในตน ดุจนักรบผู้ยิ่งใหญ่ทำลายเกราะในหัวทีแห่งสงคราม".

Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva bhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikaṃ kammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā nayena tulento buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhārakammaṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81; a. ni. 4.233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacaṃ [Pg.300] viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajālaṃ abhindi, kilesābhāveneva kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi. Iti bodhimūleyeva avassaṭṭhabhavasaṅkhāro bhagavā vekhamissakena viya jarasakaṭaṃ samāpattivekhamissakena attabhāvaṃ yāpentopi ‘‘ito temāsato uddhaṃ samāpattivekhamassa na dassāmī’’ti cittuppādanena āyusaṅkhāraṃ ossajīti.

อีกอย่างหนึ่ง (คำว่า) ตุลํ คือ ทรงชั่ง ทรงพิจารณา. (คำว่า) อตุลัญฺจ สมฺภวํ คือ ทั้งนิพพานและภพ. (คำว่า) ภวสงฺขารํ คือ กรรมที่นำไปสู่ภพ. (คำว่า) อวสฺสชิ มุนิ คือ พระพุทธมุนีทรงพิจารณาโดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์ ๕ ไม่เที่ยง, ความดับแห่งขันธ์ ๕ คือนิพพาน เป็นของเที่ยง" ทรงเห็นโทษในภพและอานิสงส์ในนิพพานแล้ว จึงทรงสละภวสังขารกรรมอันเป็นรากเหง้าของขันธ์เหล่านั้นเสีย ด้วยอริยมรรคอันทำให้สิ้นกรรม ซึ่งตรัสไว้ว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม" (ม.นิ. ๒.๘๑; อํ.นิ. ๔.๒๓๓). ถามว่า (ทรงสละ) อย่างไร? (ตอบว่า) อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ (ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยตั้งมั่น ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตนดุจเกราะ). จริงอยู่ พระองค์ทรงเป็นผู้ยินดีในภายในด้วยอำนาจวิปัสสนา ทรงมีพระทัยตั้งมั่นด้วยอำนาจสมถะ ด้วยประการฉะนี้ ตั้งแต่เบื้องต้นในบุพภาค ทรงทำลายข่ายแห่งกิเลสทั้งปวง ซึ่งได้ชื่อว่า "อัตตสัมภวะ" เพราะเกิดขึ้นในตน อันครอบงำอัตภาพอยู่ดุจเกราะ ด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนา. เพราะเมื่อไม่มีกิเลส กรรมย่อมไม่มีการสืบต่อ จึงชื่อว่าทรงสละแล้ว ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงละกรรมได้ด้วยการละกิเลส. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงสละภวสังขารแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง แม้จะทรงยังอัตภาพให้เป็นไปอยู่ด้วยสมาบัติเป็นเครื่องค้ำจุน ดุจเกวียนชราที่ค้ำจุนไว้ด้วยไม้ค้ำ ก็ทรงปลงอายุสังขารด้วยการยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "อีกสามเดือนแต่นี้ไป เราจักไม่ให้เครื่องค้ำจุนคือสมาบัติ".

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ.

2. Sattajaṭilasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสัตตชฏิลสูตร

52. Dutiye bahidvārakoṭṭhaketi pāsādadvārakoṭṭhakassa bahi, na vihāradvārakoṭṭhakassa. So kira pāsādo lohapāsādo viya samantā catudvārakoṭṭhakaparivuto pākāraparikkhitto. Tesu pācīnadvārakoṭṭhakassa bahi pāsādacchāyāyaṃ pācīnalokadhātuṃ olokento paññattavarabuddhāsane nisinno hoti. Jaṭilāti jaṭāvanto tāpasavesadhārino. Nigaṇṭhāti setapaṭanigaṇṭharūpadhārino. Ekasāṭakāti ekasāṭakanigaṇṭhā viya ekaṃ pilotikakhaṇḍaṃ hatthe bandhitvā tenāpi sarīrassa purimabhāgaṃ paṭicchādetvā vicaraṇakā. Parūḷhakacchanakhalomāti parūḷhakacchalomā parūḷhanakhā parūḷhaavasesalomā ca, kacchādīsu dīghalomā dīghanakhā cāti attho. Khārivividhamādāyāti vividhaṃ khārādinānappakāraṃ pabbajitaparikkhārabhaṇḍikaṃ gahetvā. Avidūre atikkamantīti vihārassa avidūramaggena nagaraṃ pavisanti.

๕๒. ในสูตรที่ ๒ (คำว่า) พหิทฺวารโกฏฺฐเก คือ ภายนอกซุ้มประตูแห่งปราสาท ไม่ใช่ภายนอกซุ้มประตูแห่งวิหาร. ได้ยินว่า ปราสาทนั้นมีกำแพงล้อมรอบ มีซุ้มประตู ๔ ทิศโดยรอบ ดุจโลหะปราสาท. พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ภายนอกซุ้มประตูด้านทิศตะวันออก ในเงาแห่งปราสาท ทรงทอดพระเนตรไปยังโลกธาตุด้านทิศตะวันออก. (คำว่า) ชฏิลา คือ ผู้มีชฎา ทรงเพศดาบส. (คำว่า) นิครณฺฐา คือ ผู้ทรงรูปนิครนถ์ผ้าขาว. (คำว่า) เอกสาฏกา คือ ผู้เที่ยวไปโดยผูกผ้าขี้ริ้วผืนหนึ่งไว้ที่มือเหมือนพวกนิครนถ์นุ่งผ้าผืนเดียว แล้วก็ใช้ผ้านั้นปิดบังส่วนหน้าของร่างกาย. (คำว่า) ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา คือ ผู้มีขนรักแร้งอกยาว เล็บยาว และขนที่เหลือยาว อธิบายว่า มีขนในที่เช่นรักแร้เป็นต้นยาว และมีเล็บยาว. (คำว่า) ขาริวิวิธมาทาย คือ ถือเอาเครื่องบริขารของบรรพชิตชนิดต่างๆ มีหาบเป็นต้น. (คำว่า) อวิทูเร อติกฺกมนฺติ คือ ย่อมเข้าไปสู่พระนครโดยทางที่ไม่ไกลจากวิหาร.

Rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosaloti ahaṃ, bhante, rājā pasenadi kosalo, mayhaṃ nāmaṃ tumhe jānāthāti. Kasmā pana rājā loke aggapuggalassa santike nisinno evarūpānaṃ nagganissirīkānaṃ añjaliṃ paggaṇhātīti? Saṅgaṇhanatthāya. Evañhissa ahosi ‘‘sacāhaṃ ettakampi etesaṃ na karissāmi, mayaṃ puttadāraṃ pahāya etassatthāya dubbhojanadukkhaseyyādīni anubhoma, ayaṃ amhākaṃ nipaccakāramattampi na karoti[Pg.301]. Tasmiñhi kate amhe ‘ocarakā’ti jano aggahetvā ‘pabbajitā’icceva sañjānissati, kiṃ imassa bhūtatthakathanenāti attanā diṭṭhaṃ sutaṃ paṭicchādetvā na katheyyuṃ, evaṃ kate pana anigūhitvā kathessantī’’ti. Apica satthu ajjhāsayajānanatthampi evamakāsīti. Rājā kira bhagavantaṃ upasaṅkamantopi katipayakālaṃ sammāsambodhiṃ na saddahi. Tenassa evaṃ ahosi ‘‘yadi bhagavā sabbaṃ jānāti, mayā imesaṃ nipaccakāraṃ katvā ‘ime arahanto’ti vutte nānujāneyya, atha maṃ anuvattanto anujāneyya, kuto tassa sabbaññutā’’ti. Evaṃ so satthu ajjhāsayajānanatthaṃ tathā akāsi. Bhagavā pana ‘‘ujukameva ‘na ime samaṇā ocarakā’ti vutte yadipi rājā saddahati, mahājano pana tamatthaṃ ajānanto na saddaheyya, samaṇo gotamo ‘rājā attano kathaṃ suṇātī’ti yaṃ kiñci mukhāruḷhaṃ kathetī’ti vadeyya, tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyya, añño ca guḷhakammaṃ vivaṭaṃ kataṃ bhaveyya, sayameva rājā tesaṃ ocarakabhāvaṃ kathessatī’’ti ñatvā ‘‘dujjānaṃ kho eta’’ntiādimāha.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คือพระเจ้าปเสนทิโกศล ดังนี้มีความหมายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คือพระเจ้าปเสนทิโกศล ขอพระองค์ทั้งหลายโปรดทรงทราบชื่อของข้าพระองค์เถิด. ก็เหตุไฉนพระราชาประทับนั่งในสำนักของพระอัครบุคคลในโลกแล้ว จึงทรงประคองอัญชลีแก่คนเปลือยกายไร้สง่าราศีเห็นปานนี้? เพื่อทรงสงเคราะห์. พระราชดำริของพระองค์ได้มีดังนี้ว่า 'ถ้าเราจักไม่กระทำการเคารพแม้เพียงเท่านี้แก่คนเหล่านี้ พวกเขาก็จะคิดว่า 'พวกเราละบุตรภรรยามาเสวยทุกข์มีการฉันอาหารเลวและการนอนที่ลำบากเป็นต้นเพื่อประโยชน์นี้ แต่ท่านผู้นี้ไม่กระทำการนอบน้อมแม้เพียงเล็กน้อยแก่พวกเรา' เมื่อเรากระทำอย่างนั้นแล้ว ชนทั้งหลายก็จะไม่ถือเอาพวกเราว่าเป็น 'คนสอดแนม' แต่จะรู้จักว่าเป็น 'บรรพชิต' เท่านั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวเรื่องตามความเป็นจริงแก่ท่านผู้นี้' ดังนี้แล้ว ก็จะปกปิดเรื่องที่ตนเห็นและได้ยินไว้ ไม่ยอมกล่าว แต่เมื่อเรากระทำอย่างนี้แล้ว พวกเขาก็จะไม่ปิดบังแล้วกล่าวออกมา'. อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ทรงกระทำอย่างนั้นก็เพื่อทรงทราบอัธยาศัยของพระศาสดา. ได้ยินว่า แม้พระราชาเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่บางคราว ก็ยังไม่ทรงเชื่อในความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. พระองค์จึงมีพระราชดำริอย่างนี้ว่า 'ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบทุกสิ่ง เมื่อเรากระทำการนอบน้อมแก่คนเหล่านี้แล้วกราบทูลว่า 'คนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์' พระองค์ก็ไม่พึงทรงอนุญาต แต่ถ้าพระองค์ทรงคล้อยตามเราแล้วทรงอนุญาต ความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์จะมีมาจากไหน' ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงกระทำเช่นนั้นเพื่อทรงทราบอัธยาศัยของพระศาสดา. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า 'เมื่อเรากล่าวตรงๆ ว่า 'คนเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ เป็นคนสอดแนม' แม้พระราชาจะทรงเชื่อ แต่มหาชนไม่ทราบเรื่องนั้นก็จะไม่เชื่อ อาจจะกล่าวว่า 'พระสมณโคดมตรัสถ้อยคำใดๆ ที่ติดปาก เพราะเห็นว่าพระราชาทรงฟังคำของตน' การกระทำนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนานแก่เรา และกรรมที่ปกปิดไว้ของผู้อื่นก็จะกลายเป็นกรรมที่เปิดเผย พระราชาจักตรัสความเป็นคนสอดแนมของคนเหล่านั้นด้วยพระองค์เอง' ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ข้อนั้นรู้ได้ยากแล'

Tattha kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavaṃ, ubhayenāpi vikkhittacittataṃ dasseti. Puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha ca puttasīsena dārapariggahaṃ, puttadāresu uppilāvitena tesaṃ gharāvāsādihetu sokābhibhavena cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāsikacandananti saṇhacandanaṃ, kāsikavatthañca candanañcāti vā attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇagandhatthāya mālā, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthāya vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca. Sādiyantenāti paṭiggaṇhantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กามโภคินา นี้ แสดงถึงการถูกราคะครอบงำ และด้วยทั้งสองบทนั้น แสดงถึงความมีจิตฟุ้งซ่าน. บทว่า ปุตฺตสมฺพาธสยนํ คือ การนอนที่คับแคบเพราะบุตรทั้งหลาย. ในที่นี้ ด้วยคำว่าบุตรเป็นประธาน แสดงถึงการมีภรรยา และด้วยการพัวพันในบุตรและภรรยา แสดงถึงความที่จิตเศร้าหมองเพราะถูกความโศกอันมีเหตมาจากการครองเรือนเป็นต้นของบุตรและภรรยาเหล่านั้นครอบงำ. บทว่า กาสิกจนฺทนํ คือ จันทน์เนื้อละเอียด หรือมีความหมายว่า ผ้าแคว้นกาสีและไม้จันทน์. บทว่า มาลาคนฺธวิเลปนํ คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้เพื่อความสวยงาม ของหอมเพื่อความเป็นของมีกลิ่นดี และเครื่องลูบไล้เพื่อทำให้ผิวพรรณงาม. บทว่า ชาตรูปรชตํ คือ ทองคำและทรัพย์สินที่เหลือ. บทว่า สาทิยนฺเตน คือ ผู้รับเอา. ด้วยทั้งหมดนี้ ย่อมประกาศถึงความเป็นผู้กำหนัดยินดีอย่างยิ่งในกามทั้งหลายนั่นเอง.

Saṃvāsenāti sahavāsena. Sīlaṃ veditabbanti ‘‘ayaṃ pesalo vā dussīlo vā’’ti saṃvasantena ekasmiṃ ṭhāne saha vasantena jānitabbo. Tañca kho dīghena addhunā na ittaranti tañca sīlaṃ dīghena kālena veditabbaṃ, na ittarena. Katipayadivase hi saññatākāro saṃvutindriyākāro ca hutvā sakkā dassetuṃ. Manasi karotā no amanasi karotāti tampi ‘‘sīlamassa pariggaṇhissāmī’’ti manasi karontena [Pg.302] paccavekkhantena sakkā jānituṃ, na itarena. Paññavatāti tampi sappaññeneva paṇḍitena. Bālo hi manasi karontopi jānituṃ na sakkoti. Saṃvohārenāti kathanena.

บทว่า สํวาเสน คือ ด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า สีลํ เวทิตพฺพํ คือ ศีลอันบุคคลพึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกันในที่แห่งหนึ่งว่า 'ผู้นี้มีศีลน่ารัก หรือเป็นผู้ทุศีล'. บทว่า ตญฺจ โข ทีเฆน อทฺธุนา น อิตฺตรํ คือ ศีลนั้นพึงรู้ได้ด้วยกาลยาวนาน ไม่ใช่ด้วยกาลเล็กน้อย. เพราะในสองสามวัน บุคคลสามารถแสดงอาการว่าเป็นผู้สำรวม เป็นผู้มีอินทรีย์สังวรได้. บทว่า มนสิ กโรตา โน อมนสิ กโรตา คือ แม้ศีลนั้น บุคคลผู้ใส่ใจพิจารณาอยู่ว่า 'เราจักกำหนดรู้ศีลของผู้นี้' จึงจะสามารถรู้ได้ ไม่ใช่ผู้ไม่ใส่ใจ. บทว่า ปญฺญวตา คือ แม้ศีลนั้น อันผู้มีปัญญาคือบัณฑิตเท่านั้น (จึงจะรู้ได้). เพราะคนพาลแม้ใส่ใจอยู่ก็ไม่สามารถรู้ได้. บทว่า สํโวหาเรน คือ ด้วยการสนทนา.

‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (su. ni. 619) –

ดูก่อนวาเสฏฐะ ผู้ใดก็ตามในหมู่มนุษย์ อาศัยโวหารเลี้ยงชีพ ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ผู้นั้นเป็นพ่อค้า ไม่ใช่พราหมณ์

Ettha hi vāṇijjaṃ vohāro nāma. ‘‘Cattāro ariyavohārā’’ti (dī. ni. 3.313) ettha cetanā. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ettha paññatti. ‘‘Vohāramattena so vohareyyā’’ti (saṃ. ni. 1.25) ettha kathā vohāro. Idhāpi so eva adhippeto. Ekaccassa hi sammukhākathā parammukhākathāya na sameti, parammukhākathā sammukhākathāya, tathā purimakathā pacchimakathāya, pacchimakathā ca purimakathāya. So kathentoyeva sakkā jānituṃ ‘‘asuci eso puggalo’’ti. Sucisīlassa pana purimaṃ pacchimena, pacchimañca purimena, sammukhā kathitañca parammukhā kathitena, parammukhā kathitañca sammukhā kathitena sameti, tasmā kathentena sakkā sucibhāvo jānitunti pakāsento āha – ‘‘saṃvohārena soceyyaṃ veditabba’’nti.

ในที่นี้ การค้าชื่อว่าโวหาร. ในคำว่า 'อริยโวหาร ๔' ในที่นี้หมายถึงเจตนา. ในคำว่า 'สังขยา สมัญญา บัญญัติ โวหาร' ในที่นี้หมายถึงบัญญัติ. ในคำว่า 'เขาพึงกล่าวด้วยโวหารเท่านั้น' ในที่นี้หมายถึงคำพูดเป็นโวหาร. แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอานัยนั้น. เพราะว่า คำพูดต่อหน้าของบุคคลบางคนไม่ตรงกับคำพูดลับหลัง คำพูดลับหลังก็ไม่ตรงกับคำพูดต่อหน้า, ฉันใด คำพูดตอนแรกก็ไม่ตรงกับคำพูดตอนหลัง และคำพูดตอนหลังก็ไม่ตรงกับคำพูดตอนแรก, ฉันนั้น. บุคคลนั้นเมื่อพูดอยู่เท่านั้น จึงสามารถรู้ได้ว่า 'บุคคลนี้ไม่สะอาด'. ส่วนของผู้มีศีลสะอาด คำพูดตอนแรกย่อมตรงกับคำพูดตอนหลัง และคำพูดตอนหลังก็ตรงกับคำพูดตอนแรก, คำที่พูดต่อหน้าก็ตรงกับคำที่พูดลับหลัง, และคำที่พูดลับหลังก็ตรงกับคำที่พูดต่อหน้า, เพราะฉะนั้น เมื่อทรงประกาศว่า ความสะอาดสามารถรู้ได้ด้วยการสนทนา จึงตรัสว่า 'ความสะอาดพึงรู้ได้ด้วยการสนทนา'.

Thāmoti ñāṇathāmo. Yassa hi ñāṇathāmo natthi, so uppannesu upaddavesu gahetabbagahaṇaṃ kattabbakaraṇaṃ apassanto advārikaṃ gharaṃ paviṭṭho viya carati. Tenāha – ‘‘āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo’’ti. Sākacchāyāti sahakathāya. Duppaññassa hi kathā udake geṇḍu viya uplavati, paññavato kathentassa paṭibhānaṃ anantaṃ hoti. Udakavipphandaneneva hi maccho khuddako mahanto vāti paññāyati.

บทว่า ถาโม คือ กำลังคือญาณ. เพราะผู้ใดไม่มีกำลังคือญาณ ผู้นั้นเมื่ออุปัทวะทั้งหลายเกิดขึ้น ย่อมไม่เห็นสิ่งที่ควรถือเอาและกิจที่ควรทำ ประพฤติตนดุจคนเข้าไปในเรือนที่ไม่มีประตู. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'ดูก่อนมหาบพิตร กำลังพึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย'. บทว่า สากจฺฉาย คือ ด้วยการสนทนาร่วมกัน. เพราะคำพูดของคนมีปัญญาทรามย่อมลอยไปเหมือนลูกข่างในน้ำ ส่วนปฏิภาณของผู้มีปัญญากำลังพูดอยู่ย่อมไม่มีที่สิ้นสุด. เปรียบเหมือนปลาจะตัวเล็กหรือตัวใหญ่ย่อมปรากฏได้ด้วยการกระเพื่อมของน้ำนั่นเอง.

Iti bhagavā rañño ujukameva te ‘‘ime nāmā’’ti avatvā arahantānaṃ anarahantānañca jānanūpāyaṃ pakāsesi. Rājā taṃ sutvā bhagavato sabbaññutāya desanāvilāsena ca abhippasanno ‘‘acchariyaṃ, bhante’’tiādinā attano pasādaṃ pakāsetvā idāni te yāthāvato bhagavato ārocento ‘‘ete, bhante, mama purisā carā’’tiādimāha. Tattha carāti apabbajitā eva pabbajitarūpena raṭṭhapiṇḍaṃ [Pg.303] bhuñjantā paṭicchannakammantattā. Ocarakāti heṭṭhā carakā. Carā hi pabbatamatthakena carantāpi heṭṭhā carakāva nihīnakammattā. Atha vā ocarakāti carapurisā. Ocaritvāti avacaritvā vīmaṃsitvā, tasmiṃ tasmiṃ dese taṃ taṃ pavattiṃ ñatvāti attho. Osārissāmīti paṭipajjissāmi, karissāmīti attho. Rajojallanti rajañca malañca. Pavāhetvāti suṭṭhu vikkhālanavasena apanetvā. Kappitakesamassūti alaṅkārasatthe vuttavidhinā kappakehi chinnakesamassū. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi, kāmabandhanehi vā samappitāti suṭṭhu appitā allīnā. Samaṅgibhūtāti sahabhūtā. Paricāressantīti indriyāni samantato cāressanti kīḷāpessanti vā.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสบอกแก่พระราชาโดยตรงว่า “เหล่านี้ชื่อว่าพระอรหันต์” แต่ทรงแสดงอุบายในการรู้จักพระอรหันต์และผู้ที่ไม่ใช่พระอรหันต์. พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระสัพพัญญุตญาณและในเทศนาวิลาสของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทรงแสดงความเลื่อมใสของพระองค์ด้วยคำว่า “น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า” เป็นต้น บัดนี้ เมื่อจะกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตามความเป็นจริง จึงตรัสคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้คือบุรุษของข้าพระองค์ เป็นจารบุรุษ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า จรา คือ ผู้ที่ไม่ได้บวช แต่มีรูปลักษณ์เหมือนบรรพชิต เที่ยวบริโภคก้อนข้าวในแว่นแคว้น เพราะมีการงานที่ปกปิดไว้. บทว่า โอจรคา คือ จารบุรุษที่เที่ยวไปในที่ต่ำ. จริงอยู่ แม้จารบุรุษจะเที่ยวไปบนยอดเขาก็ชื่อว่าเที่ยวไปในที่ต่ำนั่นเอง เพราะมีการงานที่ต่ำทราม. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โอจรคา คือ จารบุรุษ. บทว่า โอจริตฺวา ความว่า สืบสวนสอบสวนแล้ว คือ รู้ความเป็นไปนั้นๆ ในประเทศนั้นๆ. บทว่า โอสาริสฺสามิ ความว่า จักปฏิบัติ คือ จักกระทำ. บทว่า รโชชลฺลํ คือ ธุลีและมลทิน. บทว่า ปวาเหตฺวา คือ นำออกไปโดยการชำระล้างอย่างดี. บทว่า กปฺปิตเกสมสฺสู คือ มีผมและหนวดที่ช่างกัลบกตัดแล้วตามวิธีที่กล่าวไว้ในตำราการประดับตกแต่ง. บทว่า กามคุเณหิ คือ ด้วยส่วนแห่งกาม หรือด้วยเครื่องผูกคือกาม. บทว่า สมปฺปิตา คือ มอบให้ดีแล้ว หมกมุ่นแล้ว. บทว่า สมงฺคิภูตา คือ เป็นผู้พร้อมเพรียงกัน. บทว่า ปริจาเรสฺสนฺติ คือ จักให้เที่ยวไปโดยรอบซึ่งอินทรีย์ทั้งหลาย หรือจักให้เล่น.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tesaṃ rājapurisānaṃ attano udarassa kāraṇā pabbajitavesena lokavañcanasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ parādhīnatāparavañcanatāpaṭikkhepavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนั้น คือ การที่ราชบุรุษเหล่านั้นหลอกลวงโลกด้วยเพศบรรพชิตเพราะเหตุแห่งท้องของตน. บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งเป็นการปฏิเสธและชี้แจงถึงความเป็นผู้ขึ้นอยู่กับผู้อื่นและการหลอกลวงผู้อื่น.

Tattha na vāyameyya sabbatthāti dūteyyaocarakakammādike sabbasmiṃ pāpadhamme ime rājapurisā viya pabbajito na vāyameyya, vāyāmaṃ ussāhaṃ na kareyya, sabbattha yattha katthaci vāyāmaṃ akatvā appamattakepi puññasmiṃyeva vāyameyyāti adhippāyo. Nāññassa puriso siyāti pabbajitarūpena aññassa puggalassa sevakapuriso na siyā. Kasmā? Evarūpassapi ocarakādipāpakammassa kattabbattā. Nāññaṃ nissāya jīveyyāti aññaṃ paraṃ issarādiṃ nissāya ‘‘tappaṭibaddhaṃ me sukhadukkha’’nti evaṃcitto hutvā na jīvikaṃ pavatteyya, attadīpo attasaraṇo anaññasaraṇo eva bhaveyya. Atha vā anatthāvahato ‘‘ocaraṇa’’nti laddhanāmakattā aññaṃ akusalakammaṃ nissāya na jīveyya. Dhammena na vaṇiṃ careti dhanādiatthāya dhammaṃ na katheyya. Yo hi dhanādihetu paresaṃ dhammaṃ deseti, so dhammena vāṇijjaṃ karoti nāma, evaṃ dhammena taṃ na careyya. Atha vā dhanādīnaṃ atthāya kosalarañño puriso viya ocarakādikammaṃ karonto parehi anāsaṅkanīyatāya pabbajjāliṅgasamādānādīni anutiṭṭhanto dhammena vāṇijjaṃ karoti nāma. Yopi idha parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantopi aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati, sopi [Pg.304] dhammena vāṇijjaṃ karoti nāma, evaṃ dhammena vāṇijjaṃ na care, na kareyyāti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า น วายเมยฺย สพฺพตฺถา ความว่า บรรพชิตไม่พึงพยายามในธรรมอันเป็นบาปทั้งปวง มีการเป็นทูตและการเป็นจารบุรุษเป็นต้น เหมือนราชบุรุษเหล่านี้ ไม่พึงกระทำความพยายาม ความอุตสาหะ อธิบายว่า ไม่กระทำความพยายามในที่ไหนๆ ทั้งหมด พึงพยายามในบุญแม้เพียงเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า นาญฺญสฺส ปุริโส สิยา ความว่า ไม่พึงเป็นบุรุษผู้รับใช้ของบุคคลอื่นในรูปลักษณ์ของบรรพชิต. เพราะเหตุไร? เพราะจะต้องกระทำกรรมชั่วมีเป็นจารบุรุษเป็นต้นเห็นปานนี้ด้วย. บทว่า นาญฺญํ นิสฺสาย ชีเวยฺย ความว่า ไม่พึงอาศัยผู้อื่น คือ บุคคลผู้เป็นใหญ่เป็นต้น แล้วเป็นผู้มีจิตคิดว่า “สุขและทุกข์ของเราผูกพันอยู่กับผู้นั้น” แล้วดำรงชีวิตอยู่ พึงเป็นผู้มีตนเป็นประทีป มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีผู้อื่นเป็นที่พึ่ง. อีกอย่างหนึ่ง ไม่พึงอาศัยอกุศลกรรมอื่น ซึ่งได้ชื่อว่า “โอจารณะ” เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า ธมฺเมน น วณึ จเร ความว่า ไม่พึงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ทรัพย์สินเป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ใดแสดงธรรมแก่ผู้อื่นเพราะเหตุแห่งทรัพย์สินเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าทำการค้าขายด้วยธรรม ไม่พึงประพฤติการค้านั้นด้วยธรรมอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดกระทำกรรมมีเป็นจารบุรุษเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่ทรัพย์สินเป็นต้น เหมือนบุรุษของพระเจ้าโกศล โดยประพฤติการสมาทานเพศบรรพชิตเป็นต้น เพื่อไม่ให้ผู้อื่นระแวงสงสัย ผู้นั้นชื่อว่าทำการค้าขายด้วยธรรม. แม้ผู้ใดในศาสนานี้ ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์อยู่ แต่ตั้งความปรารถนาในเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่งแล้วประพฤติพรหมจรรย์ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่าทำการค้าขายด้วยธรรม ไม่พึงประพฤติ ไม่พึงกระทำการค้าขายด้วยธรรมอย่างนี้.

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งทุติยสูตร จบ.

3. Paccavekkhaṇasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปัจจเวกขณสูตร

53. Tatiye attano aneke pāpake akusale dhamme pahīneti lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyā- sāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāavijjātividhākusalamūladuccaritasaṃkilesavisama- saññāvitakkapapañcacatubbidhavipallāsaāsavaoghayogaganthāgatigamanataṇhupādānapañcavidha- cetokhilapañcacetovinibandhanīvaraṇābhinandanachavivāda- mūlataṇhākāyasattānusayaaṭṭhamicchattanava- taṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritādippabhede attano santāne anādikālapavatte diyaḍḍhasahassakilese taṃsahagate cāpi aneke pāpake lāmake akosallasambhūtaṭṭhena akusale dhamme anavasesaṃ saha vāsanāya bodhimūleyeva pahīne ariyamaggena samucchinne paccavekkhamāno ‘‘ayampi me kileso pahīno, ayampi me kileso pahīno’’ti anupadapaccavekkhaṇāya paccavekkhamāno bhagavā nisinno hoti.

๕๓. ในสูตรที่สาม พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งพิจารณาธรรมอันเป็นบาป เป็นอกุศลจำนวนมากของพระองค์ที่ทรงละได้แล้ว คือ โลภะ โทสะ โมหะ, มนสิการอันวิปลาส, อหิริกะ อโนตตัปปะ, โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ, ตัณหา อวิชชา, อกุศลมูล ๓, ทุจริต, สังกิเลส, วิสมสัญญา, วิตก, ปปัญจะ, วิปลาส ๔, อาสวะ โอฆะ โยคะ คันถะ, อคติคมนะ, ตัณหา อุปาทาน, เจโตขีล ๕, เจโตวินิพันธะ ๕, นิวรณ์, อภินันทนะ, วิวาทมูล ๖, ตัณหากาย, อนุสัย ๗, มิจฉัตตะ ๘, ตัณหามูลกธรรม ๙, อกุศลกรรมบถ ๑๐, ทิฏฐิคตะ ๖๒, ตัณหาวิจริต ๑๐๘ เป็นต้น ซึ่งมีประเภทต่างๆ คือ กิเลส ๑,๕๐๐ ที่ดำเนินมาในสันดานของพระองค์ตั้งแต่กาลไม่มีเบื้องต้น พร้อมทั้งกิเลสที่เกิดร่วมกับกิเลสเหล่านั้นอีกจำนวนมาก อันเป็นบาป เลวทราม เป็นอกุศลเพราะเกิดจากความไม่ฉลาด ซึ่งทรงละได้แล้วโดยสิ้นเชิงพร้อมทั้งวาสนา ณ โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ตัดขาดได้ด้วยอริยมรรค ทรงพิจารณาด้วยการพิจารณาไปตามลำดับบทว่า “แม้กิเลสนี้ของเราก็ละได้แล้ว แม้กิเลสนี้ของเราก็ละได้แล้ว”.

Aneke ca kusale dhammeti sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanaṃ cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri phalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā paññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta [Pg.305] sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, satta dakkhiṇeyyapuggaladesanā, satta khīṇāsavabaladesanā, aṭṭha paññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭha lokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭha akkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭha abhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, nava sattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinayā, nava saññā, nava nānattāni, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhā dhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutaṅgaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pannarasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa mahāvipassanā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusalā dhammā, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādike aneke attano kusale anavajjadhamme anantakālaṃ pāramiparibhāvanāya maggabhāvanāya ca pāripūriṃ vuddhiṃ gate ‘‘imepi anavajjadhammā mayi saṃvijjanti, imepi anavajjadhammā mayi saṃvijjantī’’ti rucivasena manasikārābhimukhe buddhaguṇe vaggavagge puñjapuñje katvā paccavekkhamāno nisinno hoti. Te ca kho sapadesato eva, na nippadesato. Sabbe buddhaguṇe bhagavatāpi anupadaṃ anavasesato manasi kātuṃ na sakkā anantāparimeyyabhāvato.

และกุศลธรรมเป็นอันมาก คือ ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ, สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อริยมรรค ๔, ผล ๔, ปฏิสัมภิทา ๔, จตุโยนิปริจเฉทกญาณ, อริยวงศ์ ๔, เวสารัชชญาณ ๔, ปธานิยังคะ ๕, สัมมาสมาธิมีองค์ ๕, สัมมาสมาธิมีญาณ ๕, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, นิสสารณียธาตุ ๕, วิมุตตายตนญาณ ๕, วิมุตติปริปาจนียสัญญา ๕, อนุสสติฏฐาน ๖, คารวะ ๖, นิสสารณียธาตุ ๖, สตตวิหาร ๖, อนุตตริยะ ๖, นิพเพธภาคิยปัญญา ๖, อภิญญา ๖, อสาธารณญาณ ๖, อปริหานิยธรรม ๗, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, สัปปุริสธรรม ๗, นิชชรวัตถุ ๗, สัญญา ๗, ทักขิไณยบุคคลเทศนา ๗, ขีณาสวพลเทศนา ๗, ปัญญาปฏิลาภเหตุเทศนา ๘, สัมมัตตะ ๘, การก้าวล่วงโลกธรรม ๘, อารัมภวัตถุ ๘, อักขณเทศนา ๘, มหาปุริสวิตก ๘, อภิภายตนเทศนา ๘, วิโมกข์ ๘, ธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ๙, ปาริสุทธิปธานิยังคะ ๙, สัตตาวาสเทศนา ๙, อาฆาตัปปฏิวินัย ๙, สัญญา ๙, นานัตตะ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, นาถกรณธรรม ๑๐, กสิณายตนะ ๑๐, กุศลกรรมบถ ๑๐, สัมมัตตะ ๑๐, อริยวาส ๑๐, อเสกขธรรม ๑๐, ทศพลญาณของพระตถาคต ๑๐, อานิสงส์ของเมตตา ๑๑, อาการ ๑๒ แห่งธรรมจักร, คุณแห่งธุดงค์ ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, วิมุตติปริปาจนียธรรม ๑๕, อานาปานสติ ๑๖ วิธี, อปรันตปนียธรรม ๑๖, มหาวิปัสสนา ๑๘, พุทธธรรม ๑๘, ปัจจเวกขณญาณ ๑๙, ญาณวัตถุ ๔๔, อุทยัพพยญาณ ๕๐, กุศลธรรมเกิน ๕๐, ญาณวัตถุ ๗๗, มหาวชิรญาณที่สัญจรไปในสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิ, ญาณในการแสดง การพิจารณา และการใคร่ครวญในสมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่มีที่สิ้นสุด, และญาณในการจำแนกอัธยาศัยเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายไม่มีที่สิ้นสุดในโลกธาตุไม่มีที่สิ้นสุด, กุศลธรรมอันไม่มีโทษเป็นอันมากของพระองค์มีอาทิอย่างนี้ อันถึงความบริบูรณ์และความเจริญด้วยการอบรมบารมีและการเจริญมรรคตลอดกาลอันไม่มีที่สิ้นสุด (พระองค์) ประทับนั่งพิจารณาอยู่ โดยทรงกระทำพุทธคุณทั้งหลายที่ทรงน้อมพระทัยมนสิการด้วยความพอพระทัยให้เป็นหมวดๆ เป็นกลุ่มๆ ว่า 'แม้ธรรมอันไม่มีโทษเหล่านี้ก็มีอยู่ในเรา แม้ธรรมอันไม่มีโทษเหล่านี้ก็มีอยู่ในเรา' แต่การพิจารณานั้นเป็นไปโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ใช่โดยทั้งหมด เพราะแม้แต่พระผู้มีพระภาคก็ไม่สามารถที่จะทรงมนสิการพุทธคุณทั้งหมดโดยลำดับจนหมดสิ้นได้ เพราะเหตุที่พุทธคุณเหล่านั้นไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ

Vuttañhetaṃ –

สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

แม้พระพุทธเจ้าจะพึงตรัสสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าพระองค์อื่น ตลอดกัปป์ โดยมิได้ตรัสเรื่องอื่นเลย, กัปป์นั้นพึงสิ้นไปในระหว่างกาลอันยาวนาน แต่พระคุณของพระตถาคตหาได้สิ้นไปไม่

Aparampi [Pg.306] vuttaṃ –

และยังมีคำตรัสไว้อีกว่า –

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’’ti.

พระนามของพระมเหสี (ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่) มีจำนวนนับไม่ถ้วนตามพระคุณ พึงยกพระนามขึ้นตามพระคุณ แม้โดยพันพระนาม

Tadā hi bhagavā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto vihāraṃ pavisitvā gandhakuṭippamukhe ṭhatvā bhikkhūsu vattaṃ dassetvā gatesu mahāgandhakuṭiṃ pavisitvā paññattavarabuddhāsane nisinno attano atītajātivisayaṃ ñāṇaṃ pesesi. Athassa tāni nirantaraṃ poṅkhānupoṅkhaṃ anantāparimāṇappabhedā upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘evaṃ mahantassa nāma dukkhakkhandhassa mūlabhūtā ime kilesā’’ti kilesavisayaṃ ñāṇācāraṃ pesetvā te pahānamukhena anupadaṃ paccavekkhitvā ‘‘ime vata kilesā anavasesato mayhaṃ suṭṭhu pahīnā’’ti puna tesaṃ pahānakaraṃ sākāraṃ saparivāraṃ sauddesaṃ ariyamaggaṃ paccavekkhanto anantāparimāṇabhede attano sīlādianavajjadhamme manasākāsi. Tena vuttaṃ –

ก็ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จกลับจากบิณฑบาตในเวลาภายหลังภัต เสด็จเข้าไปสู่วิหาร ประทับยืนอยู่ที่หน้ามุขพระคันธกุฎี ทรงแสดงวัตรแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปแล้ว จึงเสด็จเข้าไปสู่พระคันธกุฎีใหญ่ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ทรงส่งพระญาณไปในเรื่องราวแห่งพระชาติในอดีตของพระองค์ ครั้งนั้น เรื่องราวเหล่านั้นอันมีประเภทไม่มีที่สุดไม่มีประมาณ ได้ปรากฏแก่พระองค์อย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย พระองค์ทรงดำริว่า 'กิเลสเหล่านี้หนอ เป็นรากเหง้าแห่งกองทุกข์อันใหญ่หลวงถึงเพียงนี้' ดังนี้แล้ว ทรงส่งพระญาณจารีไปในเรื่องของกิเลส ทรงพิจารณากิเลสเหล่านั้นโดยลำดับด้วยมุขคือการละ (ทรงดำริว่า) 'กิเลสเหล่านี้ เราละได้ดีแล้วโดยไม่เหลือเลยหนอ' ดังนี้แล้ว ทรงพิจารณาอริยมรรคพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งบริวาร พร้อมทั้งอุทเทส อันเป็นเครื่องละกิเลสเหล่านั้นอีก ทรงมนสิการถึงธรรมอันไม่มีโทษมีศีลเป็นต้นของพระองค์ อันมีประเภทไม่มีที่สุดไม่มีประมาณ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า –

‘‘Tena kho pana samayena bhagavā attano aneke pāpake akusale dhamme pahīne paccavekkhamāno nisinno hoti, aneke ca kusale dhamme bhāvanāpāripūriṃ gate’’ti.

ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่งพิจารณาธรรมอันเป็นบาปอกุศลเป็นอันมากของพระองค์ที่ทรงละได้แล้ว และกุศลธรรมเป็นอันมากที่ถึงความเต็มเปี่ยมด้วยภาวนาอยู่

Evaṃ paccavekkhitvā uppannapītisomanassuddesabhūtaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

ครั้นทรงพิจารณาอย่างนี้แล้ว จึงได้ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นที่ตั้งแห่งปีติและโสมนัสที่เกิดขึ้นแล้ว

Tattha ahu pubbeti arahattamaggañāṇuppattito pubbe sabbopi cāyaṃ rāgādiko kilesagaṇo mayhaṃ santāne ahu āsi, na imasmiṃ kilesagaṇe kocipi kileso nāhosi. Tadā nāhūti tadā tasmiṃ kāle ariyamaggakkhaṇe so kilesagaṇo na ahu na āsi, tattha aṇumattopi kileso aggamaggakkhaṇe appahīno nāma natthi. ‘‘Tato nāhū’’tipi paṭhanti, tato arahattamaggakkhaṇato paraṃ nāsīti attho. Nāhu pubbeti yo cāyaṃ mama aparimāṇo anavajjadhammo etarahi bhāvanāpāripūriṃ gato upalabbhati, sopi ariyamaggakkhaṇato pubbe na ahu na āsi. Tadā ahūti yadā pana me aggamaggañāṇaṃ uppannaṃ, tadā sabbopi me anavajjadhammo āsi. Aggamaggādhigamena hi saddhiṃ sabbepi sabbaññuguṇā buddhānaṃ hatthagatā eva honti.

บทว่า ตตฺถ อหุ ปุพฺเพ ความว่า ก่อนแต่ความเกิดขึ้นแห่งอรหัตตมรรคญาณ หมู่กิเลสมีราคะเป็นต้นแม้ทั้งสิ้นนี้ ได้มีแล้วในสันดานของเรา, ในหมู่กิเลสนี้ ไม่มีกิเลสอะไรเลยที่ไม่มี. บทว่า ตทา นาหุ ความว่า ในกาลนั้น คือในขณะแห่งอริยมรรค หมู่กิเลสนั้นไม่ได้มีแล้ว, ในขณะแห่งอัคคมรรคนั้น ไม่มีกิเลสแม้ประมาณน้อยหนึ่งที่ชื่อว่ายังละไม่ได้. บางพวกก็อ่านว่า “ตโต นาหู” ความว่า หลังจากขณะแห่งอรหัตตมรรคไปแล้ว กิเลสนั้นก็ไม่มี. บทว่า นาหุ ปุพฺเพ ความว่า อนวัชธรรมอันหาประมาณมิได้ของเรานี้ใด ที่ปรากฏว่าถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแล้วในบัดนี้, แม้อนวัชธรรมนั้นก็ไม่ได้มีแล้วก่อนแต่ขณะแห่งอริยมรรค. บทว่า ตทา อหุ ความว่า แต่เมื่อใด อัคคมรรคญาณเกิดขึ้นแก่เรา, เมื่อนั้น อนวัชธรรมทั้งหมดของเราก็ได้มีแล้ว. จริงอยู่ พร้อมกับการบรรลุอัคคมรรค คุณแห่งความเป็นพระสัพพัญญูทั้งปวงย่อมอยู่ในพระหัตถ์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายทีเดียว.

Na [Pg.307] cāhu na ca bhavissati, na cetarahi vijjatīti yo pana so anavajjadhammo ariyamaggo mayhaṃ bodhimaṇḍe uppanno, yena sabbo kilesagaṇo anavasesaṃ pahīno, so yathā mayhaṃ maggakkhaṇato pubbe na cāhu na ca ahosi, evaṃ attanā pahātabbakilesābhāvato te kilesā viya ayampi na ca bhavissati anāgate na uppajjissati, etarahi paccuppannakālepi na vijjati na upalabbhati attanā kattabbakiccābhāvato. Na hi ariyamaggo anekavāraṃ pavattati. Tenevāha – ‘‘na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti.

บทว่า น จาหุ น จ ภวิสฺสติ, น เจตรหิ วิชฺชตีติ ความว่า อนวัชธรรมคืออริยมรรคใด ที่เกิดขึ้นแก่เรา ณ โพธิมณฑล, ซึ่งเป็นเหตุให้หมู่กิเลสทั้งสิ้นถูกละไปโดยไม่มีเหลือ, อริยมรรคนั้นไม่ได้มีแล้วก่อนแต่ขณะแห่งมรรคของเราฉันใด, แม้อริยมรรคนี้ก็จักไม่มีในอนาคต คือจักไม่เกิดขึ้นอีก เหมือนกิเลสเหล่านั้น เพราะไม่มีกิเลสที่ตนพึงละฉันนั้น, แม้ในบัดนี้ คือในกาลปัจจุบัน ก็ไม่มี ไม่ปรากฏ เพราะไม่มีกิจที่ตนพึงทำ. จริงอยู่ อริยมรรคย่อมไม่เป็นไปหลายครั้ง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “นรชนทั้งหลายย่อมไม่ไปถึงฝั่ง (คือนิพพาน) เป็นครั้งที่สอง”.

Iti bhagavā ariyamaggena attano santāne anavasesaṃ pahīne akusale dhamme bhāvanāpāripūriṃ gate aparimāṇe anavajjadhamme ca paccavekkhamāno attupanāyikapītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Purimāya kathāya purimavesārajjadvayameva kathitaṃ, pacchimadvayaṃ sammāsambodhiyā pakāsitattā pakāsitameva hotīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงพิจารณาเห็นอกุศลธรรมทั้งหลายที่ทรงละได้โดยไม่มีเหลือในสันดานของพระองค์ด้วยอริยมรรค และอนวัชธรรมอันหาประมาณมิได้ที่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแล้ว จึงได้ทรงเปล่งอุทานอันซาบซ่านด้วยพลังแห่งปีติที่น้อมเข้ามาในพระองค์. ด้วยพระดำรัสก่อนหน้านี้ เป็นอันตรัสถึงเวสารัชชญาณ ๒ ประการแรกเท่านั้น, ส่วน ๒ ประการหลัง เป็นอันตรัสแล้วเหมือนกัน เพราะทรงประกาศสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว.

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยสูตร จบ.

4. Paṭhamanānātitthiyasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปฐมนานาติตถิยสูตร

54. Catutthe nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakāti ettha taranti etena saṃsāroghanti titthaṃ, nibbānamaggo. Idha pana viparītavipallāsavasena diṭṭhigatikehi tathā gahitadiṭṭhidassanaṃ ‘‘tittha’’nti adhippetaṃ. Tasmiṃ sassatādinānākāre titthe niyuttāti nānātitthiyā, nagganigaṇṭhādisamaṇā ceva kaṭhakalāpādibrāhmaṇā ca pokkharasātādiparibbājakā ca samaṇabrāhmaṇaparibbājakā. Nānātitthiyā ca te samaṇabrāhmaṇaparibbājakā cāti nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า นานาติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา ความว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะคือสงสารด้วยเหตุนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ติตถะ (ท่า) ได้แก่ นิพพานมรรค. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาทิฏฐิและทรรศนะที่พวกทิฏฐิคติกบุคคลยึดถือไว้แล้วอย่างนั้น ด้วยอำนาจความเห็นผิดและความคลาดเคลื่อน ว่าเป็น “ติตถะ”. ผู้ประกอบอยู่ในติตถะ (ลัทธิ) อันมีประการต่างๆ มีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั้น ชื่อว่า นานาติตถิยะ. สมณะมีนิครนถ์เปลือยเป็นต้น, พราหมณ์มีกถะและกลาปะเป็นต้น, และปริพาชกมีโปกขรสาติเป็นต้น ชื่อว่า สมณพราหมณปริพาชก. ท่านเหล่านั้นเป็นนานาติตถิยะด้วย เป็นสมณพราหมณปริพาชกด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า นานาติตถิยสมณพราหมณปริพาชก.

‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādinā passanti etāya, sayaṃ vā passati, tathā dassanamattameva vāti diṭṭhi, micchābhinivesassetaṃ adhivacanaṃ. Sassatādivasena nānā anekavidhā diṭṭhiyo etesanti nānādiṭṭhikā. Sassatādivaseneva khamanaṃ khanti, rocanaṃ ruci, atthato ‘‘sassato [Pg.308] attā ca loko cā’’tiādinā (udā. 55) pavatto cittavipallāso saññāvipallāso ca. Tathā nānā khantiyo etesanti nānākhantikā, nānā ruciyo etesanti nānārucikā. Diṭṭhigatikā hi pubbabhāge tathā tathā cittaṃ rocetvā khamāpetvā ca pacchā ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisanti. Atha vā ‘‘aniccaṃ nicca’’ntiādinā tathā tathā dassanavasena diṭṭhi, khamanavasena khanti, ruccanavasena rucīti evaṃ tīhipi padehi diṭṭhi eva vuttāti veditabbā. Nānādiṭṭhinissayanissitāti sassatādiparikappavasena nānāvidhaṃ diṭṭhiyā nissayaṃ vatthuṃ kāraṇaṃ, diṭṭhisaṅkhātameva vā nissayaṃ nissitā allīnā upagatā, taṃ anissajjitvā ṭhitāti attho. Diṭṭhiyopi hi diṭṭhigatikānaṃ abhinivesākārānaṃ nissayā honti.

บุคคลย่อมเห็นด้วยธรรมชาตินี้ว่า “อัตตาและโลกเที่ยง” เป็นต้น, หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมเห็น, หรือว่าเป็นเพียงการเห็นอย่างนั้น ชื่อว่า ทิฏฐิ, คำนี้เป็นชื่อของความยึดมั่นโดยผิด. ทิฏฐิทั้งหลายมีประการต่างๆ คือมีหลายอย่าง ด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิเป็นต้น ของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นานาทิฏฐิกา. ความทนทาน ชื่อว่า ขันติ, ความชอบใจ ชื่อว่า รุจิ ด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั่นเอง, โดยอรรถะ ได้แก่ จิตตวิปลาสและสัญญาวิปลาสที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า “อัตตาและโลกเที่ยง”. โดยนัยเดียวกัน ชนผู้มีความทนทานต่างๆ ชื่อว่า นานาขันติกา, ชนผู้มีความชอบใจต่างๆ ชื่อว่า นานารุจิกา. จริงอยู่ พวกทิฏฐิคติกบุคคลในเบื้องต้น ทำให้จิตชอบใจและทนทานไปต่างๆ นานาแล้ว ภายหลังจึงยึดมั่นว่า “สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า”. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยบททั้งสามนี้ คือ ด้วยอำนาจการเห็นไปต่างๆ ว่า “สิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง” เป็นต้น ชื่อว่า ทิฏฐิ, ด้วยอำนาจความทนทาน ชื่อว่า ขันติ, ด้วยอำนาจความชอบใจ ชื่อว่า รุจิ, ท่านกล่าวถึงทิฏฐินั่นเอง. บทว่า นานาทิฏฺฐินิสฺสยนสฺสิตา ความว่า อาศัย คือ เข้าไปแนบชิดซึ่งที่พึ่ง คือ วัตถุ เหตุแห่งทิฏฐิอันมีประการต่างๆ ด้วยอำนาจการกำหนดว่าเที่ยงเป็นต้น, หรืออาศัยซึ่งที่พึ่งอันได้แก่ทิฏฐินั่นเอง, ความว่า ตั้งอยู่โดยไม่สละทิฏฐินั้น. จริงอยู่ แม้ทิฏฐิทั้งหลายก็เป็นที่พึ่งแห่งอาการยึดมั่นของพวกทิฏฐิคติกบุคคล.

Santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagamena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā, lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ gahitā. Evaṃvādinoti evaṃ idāni vattabbākārena vadantīti evaṃvādino. Evaṃ idāni vattabbākārena pavattā diṭṭhi etesanti evaṃdiṭṭhino. Tattha dutiyena diṭṭhigatikānaṃ micchābhiniveso dassito, paṭhamena tesaṃ yathābhinivesaṃ paresaṃ tattha patiṭṭhāpanavasena vohāro.

บทว่า สนฺติ ความว่า มีอยู่, มีปรากฏอยู่, หาได้. บทว่า เอเก คือ เอกจฺเจ (บางพวก). บทว่า สมณพฺราหฺมณา ความว่า เป็นสมณะโดยการเข้าถึงบรรพชา, เป็นพราหมณ์โดยชาติ, หรือที่ชาวโลกยึดถือว่าเป็นสมณะและเป็นพราหมณ์. บทว่า เอวํวาทิโน ความว่า ย่อมกล่าวอย่างนี้ คือกล่าวตามอาการที่จะกล่าวต่อไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า เอวํวาที (ผู้มีวาทะอย่างนี้). ทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยอาการที่จะกล่าวต่อไปนี้ ของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เอวํทิฏฺฐิโน (ผู้มีทิฏฐิอย่างนี้). ในสองบทนั้น บทที่สองแสดงถึงความยึดมั่นโดยผิดของพวกทิฏฐิคติกบุคคล, บทแรกแสดงถึงโวหารของพวกเขาที่ใช้เพื่อตั้งคนอื่นไว้ในความยึดมั่นของตน.

Sassato loko, idameva saccaṃ moghamaññanti ettha lokoti attā. So hi diṭṭhigatikehi lokiyanti ettha puññaṃ pāpaṃ tabbipākā, sayaṃ vā kārakādibhāvena abhiyuttehi lokiyatīti lokoti adhippeto. Svāyaṃ sassato amaro nicco dhuvoti yadidaṃ amhākaṃ dassanaṃ idameva saccaṃ aviparītaṃ, aññaṃ pana asassatotiādi paresaṃ dassanaṃ moghaṃ micchāti attho. Etena cattāropi sassatavādā dassitā honti. Asassatoti na sassato, anicco adhuvo cavanadhammoti attho. ‘‘Asassato’’ti sassatabhāvappaṭikkhepeneva ucchedo dīpitoti sattapi ucchedavādā dīpitā honti.

ในบทว่า สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญํ นี้ คำว่า โลก ได้แก่ อัตตา. จริงอยู่ พวกทิฏฐิคติกบุคคลประสงค์เอาว่า บุญ บาป และวิบากของบุญบาปนั้น ย่อมถูกเสวยในอัตตานี้, หรือว่า อัตตานั้นย่อมถูกเสวยโดยผู้ประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้กระทำเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โลก. ความว่า ทรรศนะของเรานี้ใดที่ว่า อัตตานั้นเที่ยง ไม่ตาย เป็นนิจ ยั่งยืน, ทรรศนะนี้เท่านั้นจริง ไม่ผิดพลาด, ส่วนทรรศนะอื่นของคนพวกอื่น มีความเห็นว่าไม่เที่ยงเป็นต้นนั้น เป็นของเปล่า เป็นของผิด. ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงสัสสตวาทะทั้ง ๔ ประการ. บทว่า อสสฺสโต ความว่า ไม่เที่ยง คือ ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีความเคลื่อนไปเป็นธรรมดา. ด้วยคำว่า “อสสฺสโต” นี้ เป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะ โดยเพียงการปฏิเสธภาวะที่เที่ยง, ฉะนั้น จึงเป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะทั้ง ๗ ประการด้วย.

Antavāti sapariyanto parivaṭumo paricchinnappamāṇo, na sabbagatoti attho. Etena sarīraparimāṇo aṅguṭṭhaparimāṇo avayavaparimāṇo paramāṇuparimāṇo [Pg.309] attāti evamādivādā dassitā honti. Anantavāti apariyanto, sabbagatoti attho. Etena kapilakaṇādādivādā dīpitā honti.

คำว่า มีที่สุด (อันตวา) คือ มีขอบเขตโดยรอบ มีปริมณฑล มีประมาณจำกัด ความว่า ไม่ไปในที่ทั้งปวง ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงวาทะทั้งหลายมีอาทิว่า อัตตามีขนาดเท่าร่างกาย มีขนาดเท่าหัวแม่มือ มีขนาดเท่าอวัยวะ มีขนาดเท่าปรมาณู คำว่า ไม่มีที่สุด (อนันตวา) คือ ไม่มีขอบเขตโดยรอบ ความว่า ไปในที่ทั้งปวง ด้วยคำนี้ เป็นอันประกาศวาทะทั้งหลายของกปิละและกณาทะเป็นต้น

Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti yaṃ sarīraṃ, tadeva jīvasaṅkhātaṃ vatthu, yañca jīvasaṅkhātaṃ vatthu, tadeva sarīranti jīvañca sarīrañca advayaṃ samanupassati. Etena ājīvakānaṃ viya ‘‘rūpī attā’’ti ayaṃ vādo dassito hoti. Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti iminā pana ‘‘arūpī attā’’ti ayaṃ vādo dassito.

คำว่า ชีวะอันใด สรีระก็อันนั้น คือ สรีระอันใด วัตถุที่ชื่อว่าชีวะก็คืออันนั้นแหละ และวัตถุที่ชื่อว่าชีวะอันใด สรีระก็คืออันนั้นแหละ ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นชีวะและสรีระว่าไม่เป็นสองอย่าง (คือเป็นอย่างเดียวกัน) ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงวาทะนี้ว่า "อัตตามีรูป" เหมือนวาทะของพวกอาชีวก ส่วนด้วยคำว่า ชีวะเป็นอื่น สรีระเป็นอื่นนี้ เป็นอันแสดงวาทะนี้ว่า "อัตตาไม่มีรูป"

Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti ettha tathāgatoti satto. Tañhi diṭṭhigatiko kārakavedakādisaṅkhātaṃ, niccadhuvādisaṅkhātaṃ vā tathābhāvaṃ gatoti tathāgatoti voharati, so maraṇato idhakāyassa bhedato paraṃ uddhaṃ hoti, atthi saṃvijjatīti attho. Etena sassataggāhamukhena soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā dassitā honti. Na hotīti natthi na upalabbhati. Etena ucchedavādo dassito. Hoti ca na ca hotīti atthi ca natthi cāti. Etena ekaccasassatavādā satta saññīvādā ca dassitā. Neva hoti na na hotīti iminā pana amarāvikkhepavādo dassitoti veditabbaṃ.

ในคำว่า ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมมีอยู่ คำว่า ตถาคต ในที่นี้หมายถึง สัตว์ จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิย่อมเรียกสัตว์นั้นว่า ตถาคต เพราะถึงความเป็นอย่างนั้น อันได้ชื่อว่าผู้ทำ ผู้เสวย เป็นต้น หรืออันได้ชื่อว่าเที่ยงแท้ ยั่งยืน เป็นต้น สัตว์นั้นเบื้องหน้าแต่ตาย คือเบื้องหน้าแต่กายนี้แตกไป ย่อมมีอยู่ ความว่า มีอยู่ ปรากฏอยู่ ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงสัญญีวาทะ ๑๖ อสัญญีวาทะ ๘ และเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ โดยนัยแห่งการยึดถือว่าเที่ยง คำว่า ย่อมไม่มีอยู่ คือ ไม่มี ไม่ปรากฏ ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะ คำว่า ย่อมมีอยู่ด้วย ย่อมไม่มีอยู่ด้วย คือ มีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วย ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงเอกัจจสัสสตวาทะและสัญญีวาทะ ๗ พึงทราบว่า ส่วนด้วยคำว่า ย่อมมีอยู่ก็หามิได้ ย่อมไม่มีอยู่ก็หามิได้นี้ เป็นอันแสดงอมราวิกเขปิกวาทะ

Ime kira diṭṭhigatikā nānādesato āgantvā sāvatthiyaṃ paṭivasantā ekadā samayappavādake sannipatitvā attano attano vādaṃ paggayha aññavāde khuṃsentā vivādāpannā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘te bhaṇḍanajātā’’tiādi.

ได้ยินว่า ผู้มีทิฏฐิเหล่านี้มาจากนานาประเทศ อาศัยอยู่ในกรุงสาวัตถี วันหนึ่งได้ประชุมกันในโรงสำหรับโต้ลัทธิ แล้วยกย่องวาทะของตนๆ ข่มขู่วาทะอื่น จึงเกิดการวิวาทกันขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "เต ภัณฑนชาตา" เป็นอาทิ (แปลว่า พวกเขาเกิดการทะเลาะกัน)

Tattha bhaṇḍanaṃ nāma kalahassa pubbabhāgo. Bhaṇḍanajātāti jātabhaṇḍanā. Kalahoti kalaho eva, kalassa vā hananato kalaho daṭṭhabbo. Aññamaññassa viruddhavādaṃ āpannāti vivādāpannā. Mammaghaṭṭanato mukhameva sattīti mukhasatti, pharusavācā. Phalūpacārena viya hi kāraṇaṃ kāraṇūpacārena phalampi vohariyati yathā taṃ ‘‘sukho buddhuppādo, pāpakammaṃ paccanubhotī’’ti ca. Tāhi mukhasattīhi vitudantā vijjhantā viharanti. Ediso dhammoti dhammo aviparītasabhāvo ediso evarūpo, yathā mayā vuttaṃ ‘‘sassato loko’’ti. Nediso dhammoti na ediso dhammo[Pg.310], yathā tayā vuttaṃ ‘‘asassato loko’’ti, evaṃ sesapadehipi yojetabbaṃ. So ca titthiyānaṃ vivādo sakalanagare pākaṭo jāto. Atha bhikkhū sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭhā taṃ sutvā ‘‘atthi no idaṃ kathāpābhataṃ, yaṃ nūna mayaṃ imaṃ pavattiṃ bhagavato āroceyyāma, appeva nāma taṃ nissāya satthu saṇhasukhumaṃ dhammadesanaṃ labheyyāmā’’ti te pacchābhattaṃ dhammadesanākāle bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū’’tiādi.

ในคำเหล่านั้น คำว่า ภัณฑนะ ได้แก่ ส่วนเบื้องต้นของกละ (การทะเลาะ) คำว่า ภัณฑนชาตา คือ เกิดการทะเลาะกันแล้ว คำว่า กละโห คือ การทะเลาะนั่นเอง หรือพึงเห็นว่า กละโห เพราะเป็นการทำลายสิ่งที่ดีงาม คำว่า วิวาทาปันนา คือ ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกันและกัน คำว่า มุขสัตติ คือ หอกคือปาก ได้แก่ ผรุสวาจา เพราะเสียดแทงหัวใจ จริงอยู่ เหตุย่อมถูกเรียกโดยอุปจารของผลฉันใด แม้ผลก็ย่อมถูกเรียกโดยอุปจารของเหตุฉันนั้น เหมือนในคำว่า "การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าเป็นสุข" และ "ย่อมเสวยบาปกรรม" พวกเขาย่อมอยู่ด้วยการทิ่มแทงด้วยหอกคือปากเหล่านั้น คำว่า ธรรมะเป็นอย่างนี้ คือ ธรรมะมีสภาวะไม่วิปริต เป็นเช่นนี้ มีรูปอย่างนี้ เหมือนที่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "โลกเที่ยง" คำว่า ธรรมะไม่เป็นอย่างนี้ คือ ธรรมะไม่เป็นเช่นนี้ เหมือนที่ท่านกล่าวว่า "โลกไม่เที่ยง" พึงประกอบกับบทที่เหลืออย่างนี้ และการวิวาทของพวกเดียรถีย์นั้นได้ปรากฏไปทั่วทั้งเมือง ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว (คิดว่า) "เรื่องนี้เป็นของฝากสำหรับเรา ถ้ากระไร เราพึงกราบทูลความเป็นไปนี้แด่พระผู้มีพระภาค บางทีอาศัยเรื่องนั้น เราอาจจะได้รับฟังธรรมเทศนาอันละเอียดสุขุมของพระศาสดาก็เป็นได้" ดังนี้แล้ว ในเวลาหลังภัต ในเวลาแสดงธรรม จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า – "อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู" เป็นอาทิ (แปลว่า ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมาก)

Taṃ sutvā bhagavā aññatitthiyānaṃ dhammassa ayathābhūtapajānanaṃ pakāsento ‘‘aññatitthiyā, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha andhāti paññācakkhuvirahena andhā. Tenāha ‘‘acakkhukā’’ti. Paññā hi idha ‘‘cakkhū’’ti adhippetā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘atthaṃ na jānantī’’tiādi. Tattha atthaṃ na jānantīti idhalokatthaṃ paralokatthaṃ na jānanti, idhalokaparalokesu vuddhiṃ abbhudayaṃ nāvabujjhanti, paramatthe pana nibbāne kathāvakā. Ye hi nāma pavattimattepi sammūḷhā, te kathaṃ nivattiṃ jānissantīti. Anatthaṃ na jānantīti yadaggena te atthaṃ na jānanti, tadaggena anatthampi na jānanti. Yasmā dhammaṃ na jānanti, tasmā adhammampi na jānanti. Te hi vipariyesaggāhitāya dhammaṃ kusalampi akusalaṃ karonti, adhammampi akusalaṃ kusalaṃ karonti. Na kevalañca dhammādhammesu eva, atha kho tassa vipākesupi sammūḷhā. Tathā hi te kammampi vipākaṃ katvā voharanti, vipākampi kammaṃ katvā. Tathā dhammaṃ sabhāvadhammampi na jānanti, adhammaṃ asabhāvadhammampi na jānanti. Evaṃbhūtā ca sabhāvadhammaṃ asabhāvadhammañca, asabhāvadhammaṃ sabhāvadhammañca katvā pavedenti.

พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว เมื่อจะทรงประกาศความไม่รู้ธรรมตามความเป็นจริงของพวกเดียรถีย์อื่น จึงตรัสว่า "อัญฺญติตฺถิยา ภิกฺขเว" เป็นอาทิ (แปลว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเดียรถีย์อื่น) ในคำเหล่านั้น คำว่า อันธา (บอด) คือ บอดเพราะปราศจากปัญญาจักษุ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "อจกฺขุกา" (ไม่มีจักษุ) จริงอยู่ ปัญญา ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาว่า "จักษุ" เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "อตฺถํ น ชานนฺติ" เป็นอาทิ (แปลว่า ย่อมไม่รู้อรรถ) ในคำเหล่านั้น คำว่า ย่อมไม่รู้อรรถ คือ ย่อมไม่รู้ประโยชน์ในโลกนี้และประโยชน์ในโลกหน้า ย่อมไม่เข้าใจความเจริญ ความรุ่งเรืองในโลกนี้และโลกหน้า ก็จะกล่าวไปไยถึงนิพพานอันเป็นปรมัตถประโยชน์เล่า จริงอยู่ ชนเหล่าใดหลงแม้อยู่ในเพียงส่วนที่เป็นไป (ปวัตติ) ชนเหล่านั้นจักรู้ส่วนที่เป็นความดับ (นิวัตติ) ได้อย่างไร คำว่า ย่อมไม่รู้อันมิใช่อรรถ คือ เพราะเหตุที่พวกเขาไม่รู้อรรถ ด้วยเหตุนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้อันมิใช่อรรถด้วย เพราะพวกเขาไม่รู้ธรรมะ ฉะนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้อธรรมด้วย จริงอยู่ พวกเขายึดถือโดยวิปลาส จึงทำธรรมะที่เป็นกุศลให้เป็นอกุศล ทำอธรรมที่เป็นอกุศลให้เป็นกุศล มิใช่เพียงแต่ในธรรมและอธรรมเท่านั้น แต่พวกเขายังหลงในวิบากของธรรมและอธรรมนั้นด้วย จริงอยู่ พวกเขากล่าวถึงกรรมว่าเป็นวิบาก กล่าวถึงวิบากว่าเป็นกรรม ฉันใดก็ฉันนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้ธรรมะคือสภาวธรรม และไม่รู้อธรรมคืออสภาวธรรม เมื่อเป็นเช่นนี้ พวกเขาย่อมประกาศสภาวธรรมว่าเป็นอสภาวธรรม และประกาศอสภาวธรรมว่าเป็นสภาวธรรม

Iti bhagavā titthiyānaṃ mohadiṭṭhipaṭilābhabhāvena paññācakkhuvekallato andhabhāvaṃ dassetvā idāni tamatthaṃ jaccandhūpamāya pakāsetuṃ ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha bhūtapubbanti pubbe bhūtaṃ, atītakāle nibbattaṃ. Aññataro rājā ahosīti purātano nāmagottehi loke apākaṭo eko rājā ahosi. So rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesīti tassa kira rañño sobhaggappattaṃ sabbaṅgasampannaṃ attano opavayhaṃ hatthiṃ upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā etadahosi – ‘‘bhaddakaṃ vata, bho, hatthiyānaṃ dassanīya’’nti. Tena ca samayena eko jaccandho rājaṅgaṇena gacchati. Taṃ disvā rājā [Pg.311] cintesi – ‘‘mahājāniyā kho ime andhā ye evarūpaṃ dassanīyaṃ na labhanti daṭṭhuṃ. Yaṃnūnāhaṃ imissā sāvatthiyā yattakā jaccandhā sabbe te sannipātāpetvā ekadesaṃ ekadesaṃ hatthena phusāpetvā tesaṃ vacanaṃ suṇeyya’’nti. Keḷisīlo rājā ekena purisena sāvatthiyā sabbe jaccandhe sannipātāpetvā tassa purisassa saññaṃ adāsi ‘‘yathā ekeko jaccandho sīsādikaṃ ekekaṃyeva hatthissa aṅgaṃ phusitvā ‘hatthī mayā diṭṭho’ti saññaṃ uppādesi, tathā karohī’’ti. So puriso tathā akāsi. Atha rājā te jaccandhe paccekaṃ pucchi ‘‘kīdiso, bhaṇe, hatthī’’ti. Te attanā diṭṭhadiṭṭhāvayavameva hatthiṃ katvā vadantā ‘‘ediso hatthī, nediso hatthī’’ti aññamaññaṃ kalahaṃ karontā hatthādīhi upakkamitvā rājaṅgaṇe mahantaṃ kolāhalaṃ akaṃsu. Rājā saparijano tesaṃ taṃ vippakāraṃ disvā phāsukehi bhijjamānehi hadayena uggatena mahāhasitaṃ hasi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho, bhikkhave, so rājā…pe… attamano ahosī’’ti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นคนบอดของพวกเดียรถีย์ เพราะความบกพร่องแห่งปัญญาจักษุ ด้วยภาวะที่ได้ทิฏฐิอันเป็นโมหะ ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นด้วยอุปมาเรื่องคนตาบอดแต่กำเนิด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ภิกขุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า ภูตปุพฺพํ ได้แก่ เคยมีมาแล้วในกาลก่อน, เกิดขึ้นแล้วในอดีตกาล. บทว่า อญฺญตโร ราชา อโหสิ ความว่า ได้มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ไม่ปรากฏพระนามและพระโคตรในโลก. บทว่า โส ราชา อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ ความว่า ได้ยินว่า พระราชานั้นทอดพระเนตรเห็นช้างทรงของพระองค์ ซึ่งถึงความงาม สมบูรณ์ด้วยอวัยวะทุกส่วน เข้ามาสู่ที่บำรุงแล้ว ได้มีพระดำริดังนี้ว่า “โอหนอ ช้างยานพาหนะช่างงามน่าดูจริง”. ก็ในสมัยนั้น คนตาบอดแต่กำเนิดคนหนึ่งเดินผ่านไปทางลานหลวง. พระราชาทอดพระเนตรเห็นเขาแล้วทรงดำริว่า “คนบอดเหล่านี้เป็นคนมีกรรมหนักหนอ ที่ไม่ได้เห็นของน่าดูเช่นนี้. ไฉนหนอ เราพึงให้ประชุมคนตาบอดแต่กำเนิดทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ในกรุงสาวัตถีนี้แล้ว ให้คลำ (ช้าง) ด้วยมือทีละส่วนๆ แล้วพึงฟังคำของพวกเขา”. พระราชาผู้มีปกติชอบล้อเล่น ได้รับสั่งให้บุรุษคนหนึ่งรวบรวมคนตาบอดแต่กำเนิดทั้งหมดในกรุงสาวัตถีแล้ว ได้ประทานสัญญาณแก่บุรุษนั้นว่า “ท่านจงทำโดยประการที่คนตาบอดแต่กำเนิดแต่ละคน คลำอวัยวะของช้างแต่ละอย่างเท่านั้น มีศีรษะเป็นต้น แล้วเกิดความสำคัญว่า ‘เราเห็นช้างแล้ว’ ”. บุรุษนั้นได้ทำเช่นนั้น. ลำดับนั้น พระราชาได้ตรัสถามคนตาบอดแต่กำเนิดเหล่านั้นทีละคนว่า “พ่อเอ๋ย ช้างเป็นเช่นไร”. คนเหล่านั้นทำช้างให้เป็นเพียงอวัยวะที่ตนเห็นๆ แล้ว กล่าวว่า “ช้างเป็นเช่นนี้ ช้างไม่เป็นเช่นนี้” ดังนี้ ต่างก็ทำการทะเลาะกันและกัน แล้วใช้มือเป็นต้นทำร้ายกัน ได้ทำความโกลาหลอย่างใหญ่ในลานหลวง. พระราชาพร้อมด้วยบริษัท ทอดพระเนตรเห็นความวิวาทของคนเหล่านั้นแล้ว มีพระหทัยเบิกบานดุจจะแตกด้วยความขบขัน ทรงพระสรวลเสียงดังลั่น. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระราชานั้น...ฯลฯ...ทรงพอพระทัย” ดังนี้.

Tattha ambhoti ālapanaṃ. Yāvatakāti yattakā. Jaccandhāti jātiyā andhā, jātito paṭṭhāya acakkhukā. Ekajjhanti ekato. Bhaṇeti abahumānālāpo. Hatthiṃ dassehīti yathāvuttaṃ hatthiṃ sayāpetvā dassehi. So ca susikkhitattā aparipphandanto nipajji. Diṭṭho no hatthīti hatthena parāmasanaṃ dassanaṃ katvā āhaṃsu. Tena purisena sīsaṃ parāmasāpetvā ‘‘ediso hatthī’’ti saññāpitattā tādisaṃyeva naṃ hatthiṃ sañjānantā jaccandhā ‘‘ediso deva hatthī seyyathāpi kumbho’’ti vadiṃsu. Kumbhoti ca ghaṭoti attho. Khīloti nāgadantakhīlo. Soṇḍoti hattho. Naṅgalīsāti naṅgalassa sirassa īsā. Kāyoti sarīraṃ. Koṭṭhoti kusūlo. Pādoti jaṅgho. Thūṇoti thambho. Naṅguṭṭhanti vāḷassa urimappadeso. Vāladhīti vālassa aggappadeso. Muṭṭhīhi saṃsumbhiṃsūti muṭṭhiyo bandhitvā pahariṃsu, muṭṭhighātaṃ akaṃsu. Attamano ahosīti keḷisīlattā so rājā tena jaccandhānaṃ kalahena attamano pahāsena gahitamano ahosi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อมฺโภ เป็นคำร้องเรียก. บทว่า ยาวตกา ได้แก่ เท่าใด. บทว่า ชจฺจนฺธา ได้แก่ คนบอดโดยชาติ คือไม่มีจักษุจำเดิมแต่เกิด. บทว่า เอกชฺฌํ ได้แก่ โดยพร้อมเพรียงกัน. บทว่า ภเณ เป็นคำร้องเรียกที่ไม่แสดงความเคารพ. บทว่า หตฺถึ ทสฺเสหิ ความว่า จงให้ช้างนอนลงตามที่กล่าวแล้วแสดงเถิด. และช้างนั้นเพราะได้รับการฝึกมาดี จึงนอนลงไม่ดิ้นรน. บทว่า ทิฏฺโฐ โน หตฺถีติ พวกเขาถือเอาการลูบคลำด้วยมือว่าเป็นการเห็นแล้วจึงกล่าวอย่างนั้น. เพราะบุรุษนั้นให้คลำศีรษะแล้วให้เกิดความสำคัญว่า “ช้างเป็นเช่นนี้” คนตาบอดแต่กำเนิดเหล่านั้นจึงเข้าใจช้างนั้นว่าเป็นเช่นนั้นเทียว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ ช้างเป็นเช่นนี้ เหมือนอย่างหม้อ”. บทว่า กุมฺโภ มีความหมายว่า หม้อ. บทว่า ขีโล ได้แก่ หลักงาช้าง. บทว่า โสณฺโฑ ได้แก่ งวง. บทว่า นงฺคลีสา ได้แก่ งอนไถ. บทว่า กาโย ได้แก่ ร่างกาย. บทว่า โกฏฺโฐ ได้แก่ ฉางข้าว. บทว่า ปาโท ได้แก่ ขา. บทว่า ถูโณ ได้แก่ เสา. บทว่า นงฺคุฏฺฐํ ได้แก่ โคนหาง. บทว่า วาลธิ ได้แก่ ปลายหาง. บทว่า มุฏฺฐีหิ สํสุมฺภึสุ ความว่า พวกเขากำหมัดแล้วทุบตีกัน คือทำการประหารด้วยหมัด. บทว่า อตฺตมโน อโหสิ ความว่า พระราชานั้นเพราะมีปกติชอบล้อเล่น จึงทรงพอพระทัยด้วยการทะเลาะกันของคนตาบอดเหล่านั้น มีพระทัยถูกความขบขันครอบงำ.

Evameva khoti upamāsaṃsandanaṃ. Tassattho – bhikkhave, yathā te jaccandhā acakkhukā ekaṅgadassino anavasesato hatthiṃ apassitvā attanā [Pg.312] diṭṭhāvayavamattaṃ hatthisaññāya itarehi diṭṭhaṃ ananujānantā aññamaññaṃ vivādaṃ āpannā kalahaṃ akaṃsu, evameva ime aññatitthiyā sakkāyassa ekadesaṃ rūpavedanādiṃ attano diṭṭhidassanena yathādiṭṭhaṃ ‘‘attā’’ti maññamānā tassa sassatādibhāvaṃ āropetvā ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisitvā aññamaññaṃ vivadanti, yathābhūtaṃ pana atthānatthaṃ dhammādhammañca na jānanti. Tasmā andhā acakkhukā jaccandhapaṭibhāgāti.

บทว่า เอวเมว โข เป็นการเชื่อมต่ออุปมา. เนื้อความของบทนั้นมีดังนี้ – ภิกษุทั้งหลาย, เปรียบเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิดเหล่านั้น ไม่มีจักษุ เห็นเพียงอวัยวะส่วนเดียว ไม่เห็นช้างโดยสิ้นเชิง มีความสำคัญในช้างเพียงแค่อวัยวะที่ตนเห็น ไม่ยอมรับส่วนที่คนอื่นเห็น จึงเกิดการวิวาทกันและกัน ทำการทะเลาะกัน ฉันใด; พวกเดียรถีย์อื่นเหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นส่วนหนึ่งของสักกายะ คือ รูป เวทนา เป็นต้น ด้วยทิฏฐิของตน ตามที่เห็นแล้ว สำคัญว่า “เป็นอัตตา” แล้วยึดถือภาวะความเป็นของเที่ยงเป็นต้นของสิ่งนั้น ยึดมั่นว่า “สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า” แล้วก็วิวาทกันและกัน. แต่พวกเขาหารู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ธรรมและอธรรม ตามความเป็นจริงไม่. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงเป็นคนบอด ไม่มีจักษุ เปรียบได้กับคนตาบอดแต่กำเนิด.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ titthiyānaṃ dhammasabhāvaṃ yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ jaccandhānaṃ viya hatthimhi yathādassanaṃ micchābhinivesaṃ, tattha ca vivādāpattiṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบโดยประการทั้งปวงซึ่งความยึดมั่นโดยผิดของพวกเดียรถีย์ผู้ไม่รู้ไม่เห็นสภาวะของธรรมตามความเป็นจริง เปรียบเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด (ยึดมั่น) ในช้างตามที่ตนเห็น และการที่พวกเขาถึงความวิวาทในเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha imesu kira sajjanti, eke samaṇabrāhmaṇāti idhekacce pabbajjūpagamanena samaṇā, jātimattena brāhmaṇā ‘‘sassato loko’’tiādinayappavattesu imesu eva asāresu diṭṭhigatesu diṭṭhābhinandanavasena, imesu vā rūpādīsu upādānakkhandhesu evaṃ aniccesu dukkhesu vipariṇāmadhammesu taṇhābhinandanadiṭṭhābhinandanānaṃ vasena ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā sajjanti kira. Aho nesaṃ sammohoti dasseti. Kirasaddo cettha arucisūcanattho. Tena tattha saṅgakāraṇābhāvameva dīpeti. Na kevalaṃ sajjanti eva, atha kho viggayha naṃ vivadanti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmī’’tiādinā viggāhikakathānuyogavasena viggayha vivadanti vivādaṃ āpajjanti. Nanti cettha nipātamattaṃ. Atha vā viggayha nanti naṃ diṭṭhinissayaṃ sakkāyadiṭṭhimeva vā viparītadassanattā sassatādivasena aññamaññaṃ viruddhaṃ gahetvā vivadanti visesato vadanti, attano eva vādaṃ visiṭṭhaṃ aviparītaṃ katvā abhinivissa voharanti. Yathā kiṃ? Janā ekaṅgadassino yatheva jaccandhajanā hatthissa ekekaṅgadassino ‘‘yaṃ yaṃ attanā phusitvā ñātaṃ, taṃ tadeva hatthī’’ti gahetvā aññamaññaṃ viggayha vivadiṃsu, evaṃsampadamidanti attho. Ivasaddo cettha luttaniddiṭṭhoti veditabbo.

ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น สมณพราหมณ์บางพวกย่อมติดข้องในทิฏฐิเหล่านี้แล คำว่า สมณพราหมณ์บางพวก คือ บางพวกเป็นสมณะโดยการเข้าถึงบรรพชา เป็นพราหมณ์โดยชาติกำเนิดเท่านั้น ย่อมติดข้องแลในทิฏฐิอันไม่มีสาระเหล่านี้ ที่เป็นไปโดยนัยว่า 'โลกเที่ยง' เป็นต้น ด้วยความเพลิดเพลินในทิฏฐิ หรือในอุปาทานขันธ์มีรูปเป็นต้นเหล่านี้ ซึ่งไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลินด้วยตัณหาและความเพลิดเพลินด้วยทิฏฐิ โดยนัยว่า 'นั่นของเรา' เป็นต้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงว่า 'โอ ความหลงของสมณพราหมณ์เหล่านั้นหนอ' ส่วน 'กิร' ศัพท์ในที่นี้ มีอรรถว่าแสดงความไม่พอใจ ด้วย 'กิร' ศัพท์นั้น พระองค์ทรงแสดงให้เห็นถึงความไม่มีเหตุแห่งความติดข้องในทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ไม่เพียงแต่ติดข้องเท่านั้น แต่ยังข่มกันแล้ววิวาทกันอีกด้วย คือ ข่มกันแล้ววิวาทกัน ถึงความวิวาทกัน ด้วยการประกอบถ้อยคำที่ข่มกันโดยนัยว่า 'ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้' เป็นต้น ส่วน 'นํ' ในที่นี้ เป็นเพียงนิบาต อีกอย่างหนึ่ง (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ข่มกันแล้ววิวาทกัน คือ ยึดถือทิฏฐิอันเป็นที่อาศัย หรือสักกายทิฏฐินั่นเอง ซึ่งขัดแย้งกันและกันโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น เพราะเป็นการเห็นที่วิปริต แล้วกล่าวเป็นพิเศษ คือ ยึดมั่นกล่าววาทะของตนนั่นเองว่าประเสริฐ ไม่วิปริต เหมือนอะไร? เหมือนคนเห็นอวัยวะส่วนเดียว คือ เหมือนคนตาบอดแต่กำเนิดเห็นอวัยวะแต่ละส่วนของช้าง ยึดถือว่า 'อวัยวะส่วนใดๆ ที่ตนคลำรู้แล้ว อวัยวะส่วนนั้นๆ นั่นแหละคือช้าง' แล้วข่มกันและกันวิวาทกัน ฉันใด ข้อนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น พึงทราบว่า 'อิว' ศัพท์ในที่นี้ เป็นศัพท์ที่ถูกลบไปในการแสดง

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาจตุตถสูตร จบแล้ว

5. Dutiyanānātitthiyasuttavaṇṇanā

๕. พรรณนานานาติตถิยสูตรที่ ๒

55. Pañcame [Pg.313] sassato attā ca loko cāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ niccanti aññepi ca tathā gāhentā voharanti. Yathāha –

๕๕. ในสูตรที่ ๕ (มีวาทะว่า) 'อัตตาและโลกเที่ยง' ดังนี้ คือ ยึดถือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาขันธ์มีรูปเป็นต้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก แล้วกล่าวว่าสิ่งนั้นเที่ยง เป็นของยั่งยืน แม้พวกอื่นก็ยึดถือกล่าวอย่างนั้นเช่นกัน ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attā ca loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

ย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่า 'รูปเป็นทั้งอัตตาและเป็นทั้งโลก และเป็นของเที่ยง' ย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่า 'เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เป็นทั้งอัตตาและเป็นทั้งโลก และเป็นของเที่ยง' ดังนี้

Atha vā attāti ahaṅkāravatthu, lokoti mamaṅkāravatthu, yaṃ ‘‘attaniya’’nti vuccati. Attāti vā sayaṃ, lokoti paro. Attāti vā pañcasu upādānakkhandhesu eko khandho, itaro loko. Attāti vā saviññāṇako khandhasantāno, aviññāṇako loko. Evaṃ taṃ taṃ attāti ca lokoti ca yathādassanaṃ dvidhā gahetvā tadubhayaṃ ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti abhinivissa voharanti. Etena cattāro sassatavādā dassitā. Asassatoti sattapi ucchedavādā dassitā. Sassato ca asassato cāti ekacco attā ca loko ca sassato, ekacco asassatoti evaṃ sassato ca asassato cāti attho. Atha vā sveva attā ca loko ca attagatidiṭṭhikānaṃ viya sassato ca asassato ca, siyā sassatoti evamettha attho veditabbo. Sabbathāpi iminā ekaccasassatavādo dassito. Neva sassato nāsassatoti iminā amarāvikkhepavādo dassito. Te hi sassatavāde asassatavāde ca dosaṃ disvā ‘‘neva sassato nāsassato attā ca loko cā’’ti vikkhepaṃ karontā vivadanti.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'อัตตา' คือ วัตถุแห่งอหังการ คำว่า 'โลก' คือ วัตถุแห่งมมังการ ซึ่งเรียกว่า 'อัตตนียะ' หรือว่า 'อัตตา' คือ ตนเอง 'โลก' คือ ผู้อื่น หรือว่า 'อัตตา' คือ ขันธ์หนึ่งในอุปาทานขันธ์ ๕ ขันธ์ที่เหลือเป็นโลก หรือว่า 'อัตตา' คือ สันตติแห่งขันธ์ที่มีวิญญาณครอง สิ่งที่ไม่มีวิญญาณครองเป็นโลก (พวกเขายึดถือ) สิ่งนั้นๆ ว่าเป็นอัตตาและเป็นโลกเป็นสองส่วนตามทรรศนะของตนอย่างนี้แล้ว ยึดมั่นกล่าวสิ่งทั้งสองนั้นว่า 'เที่ยง ยั่งยืน คงที่' ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงสัสสตวาทะ ๔ อย่าง ด้วยคำว่า 'ไม่เที่ยง' เป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะ ๗ อย่าง คำว่า 'เที่ยงบ้าง ไม่เที่ยงบ้าง' มีความว่า อัตตาและโลกบางส่วนเที่ยง บางส่วนไม่เที่ยง อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง อัตตาและโลกนั้นเอง เที่ยงบ้าง ไม่เที่ยงบ้าง เหมือนทิฏฐิของผู้มีอัตตาเป็นคติ พึงทราบความในข้อนี้ว่า 'พึงเป็นของเที่ยง' ดังนี้ โดยทุกประการ ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงเอกัจจสัสสตวาทะ ด้วยคำว่า 'เที่ยงก็ไม่ใช่ ไม่เที่ยงก็ไม่ใช่' เป็นอันแสดงอมราวิกเขปวาทะ เพราะว่า พวกเขาย่อมเห็นโทษในสัสสตวาทะและอุจเฉทวาทะแล้ว ทำการกล่าวหลีกเลี่ยงว่า 'อัตตาและโลกเที่ยงก็ไม่ใช่ ไม่เที่ยงก็ไม่ใช่' แล้ววิวาทกัน

Sayaṃkatoti attanā kato. Yathā hi tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attā ca attano dhammānudhammaṃ katvā sukhadukkhāni paṭisaṃvedeti, evaṃ attāva attānaṃ tassa ca upabhogabhūtaṃ kiñcanaṃ palibodhasaṅkhātaṃ lokañca karoti, abhinimminātīti attaladdhi viya ayampi tesaṃ laddhi. Paraṃkatoti parena kato, attato parena issarena vā purisena vā pajāpatinā vā kālena vā pakatiyā vā attā ca loko ca kato[Pg.314], nimmitoti attho. Sayaṃkato ca paraṃkato cāti yasmā attānañca lokañca nimminantā issarādayo na kevalaṃ sayameva nimminanti, atha kho tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dhammādhammānaṃ sahakārīkāraṇaṃ labhitvāva, tasmā sayaṃkato ca paraṃkato ca attā ca loko cāti ekaccānaṃ laddhi. Asayaṃkāro aparaṃkāroti natthi etassa sayaṃkāroti asayaṃkāro, natthi etassa parakāroti aparakāro. Anunāsikāgamaṃ katvā vuttaṃ ‘‘aparaṃkāro’’ti. Ayaṃ ubhayattha dosaṃ disvā ubhayaṃ paṭikkhipati. Atha kathaṃ uppannoti āha – adhiccasamuppannoti yadicchāya samuppanno kenaci kāraṇena vinā uppannoti adhiccasamuppannavādo dassito. Tena ca ahetukavādopi saṅgahito hoti.

คำว่า 'ตนทำเอง' คือ อันตนทำ เหมือนอย่างว่า อัตตาของสัตว์เหล่านั้นๆ ทำธรรมและอนุธรรมของตนแล้วย่อมเสวยสุขและทุกข์ ฉันใด อัตตานั่นแหละย่อมทำตนและโลกอันเป็นเครื่องกังวล ซึ่งเป็นเครื่องอุปโภคของอัตตานั้น คือ ย่อมเนรมิตขึ้น ฉันนั้น ลัทธินี้ของพวกเขาก็เหมือนกับอัตตลัทธิ คำว่า 'ผู้อื่นทำ' คือ อันผู้อื่นทำ มีความว่า อัตตาและโลกอันผู้อื่นนอกจากตน คือ อันพระอิศวรบ้าง บุรุษบ้าง พระประชาบดีบ้าง กาลบ้าง หรือ प्रकृति (ปฺรกฺฤติ) บ้าง ทำแล้ว คือ เนรมิตแล้ว คำว่า 'ตนทำเองและผู้อื่นทำ' เพราะว่า พระอิศวรเป็นต้นผู้เนรมิตอัตตาและโลก ย่อมไม่เนรมิตโดยลำพังตนเองเท่านั้น แต่ย่อมได้เหตุอันเป็นสหการี คือ ธรรมและอธรรมของสัตว์เหล่านั้นๆ ด้วย เพราะฉะนั้น ลัทธิของบางพวกจึงมีว่า 'อัตตาและโลก ตนทำเองและผู้อื่นทำ' คำว่า 'มิใช่ตนทำเอง มิใช่ผู้อื่นทำ' คือ การทำเองของสิ่งนี้ไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า 'มิใช่ตนทำเอง' การทำโดยผู้อื่นของสิ่งนี้ไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า 'มิใช่ผู้อื่นทำ' คำว่า 'อปรํกาโร' เป็นคำที่กล่าวโดยทำอาคมเป็นอนุนาสิก ลัทธินี้เห็นโทษในทั้งสองอย่างแล้วจึงปฏิเสธทั้งสองอย่าง เมื่อถามว่า 'ถ้าเช่นนั้น เกิดขึ้นได้อย่างไร?' จึงกล่าวตอบว่า 'เกิดขึ้นลอยๆ' คือ เกิดขึ้นตามความพอใจ เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุอะไรเลย ดังนี้ เป็นอันแสดงอธิจจสมุปปันนวาทะ และด้วยวาทะนั้น อเหตุกวาทะก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าด้วย

Idāni ye diṭṭhigatikā attānaṃ viya sukhadukkhampi tassa guṇabhūtaṃ kiñcanabhūtaṃ vā sassatādivasena abhinivissa voharanti, tesaṃ taṃ vādaṃ dassetuṃ ‘‘santeke samaṇabrāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ vuttanayameva.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวาทะของสมณพราหมณ์ผู้มีทิฏฐิเป็นคติเหล่าใด ที่ยึดมั่นกล่าวสุขและทุกข์อันเป็นคุณหรือเป็นเครื่องกังวลของอัตตานั้นโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น เหมือนกับอัตตา พระองค์จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'มีสมณพราหมณ์บางพวก' ข้อนั้นมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Etamatthaṃ viditvāti ettha pana idha jaccandhūpamāya anāgatattā taṃ hitvā heṭṭhā vuttanayeneva attho yojetabbo, tathā gāthāya.

แต่ในคำว่า 'รู้เนื้อความนี้แล้ว' ในที่นี้ เพราะอุปมาด้วยคนตาบอดแต่กำเนิดไม่ได้มา (ในสูตรนี้) จึงควรละอุปมานั้นเสีย แล้วประกอบความตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องล่างนั่นเอง ในคาถาก็เช่นกัน

Tattha antarāva visīdanti, apatvāva tamogadhanti ayaṃ viseso. Tassattho – evaṃ diṭṭhigatesu diṭṭhinissayesu āsajjamānā diṭṭhigatikā kāmoghādīnaṃ catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā antarāva vemajjhe eva yaṃ tesaṃ pārabhāvena patiṭṭhaṭṭhena vā ogadhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ tadadhigamūpāyo vā ariyamaggo taṃ appatvāva anadhigantvāva visīdanti saṃsīdanti. Ogādhanti patiṭṭhahanti etena, ettha vāti ogādho, ariyamaggo nibbānañca. Ogādhamevettha rassattaṃ katvā ogadhanti vuttaṃ. Taṃ ogadhaṃ tamogadhanti padavibhāgo.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนฺตรา ว วิสีทนฺติ อปตฺวาว ตโมคธํ นี้เป็นข้อแตกต่างกัน. อธิบายว่า ผู้มีทิฏฐิยึดมั่นในทิฏฐิอันเป็นที่อาศัยในทิฏฐิทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมจมลง คือ ย่อมจมลงในระหว่างท่ามกลางแห่งโอฆะ ๔ มีกาโมฆะเป็นต้น หรือแห่งสังสารวัฏอันเป็นโอฆะใหญ่เทียว ยังไม่ถึง คือ ยังไม่บรรลุพระนิพพานที่ชื่อว่า โอคธะ เพราะเป็นฝั่งอื่นหรือเพราะเป็นที่ตั้งมั่นของบุคคลเหล่านั้น หรืออริยมรรคอันเป็นอุบายเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้น. อริยมรรคและพระนิพพาน ชื่อว่า โอคาธะ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่างลง คือ ตั้งมั่นอยู่ได้ด้วยธรรมนั้น หรือในธรรมนั้น. ในที่นี้ ท่านทำ โอคาธะ ให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) แล้วกล่าวว่า โอคธะ. บทว่า ตโมคธํ มีการแบ่งบทเป็น ตํ โอคธํ.

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมสูตร จบ.

6. Tatiyanānātitthiyasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถานานาติตถิยสูตรที่ ๓

56. Chaṭṭhe sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imaṃ udānanti ettha pana diṭṭhitaṇhāmānesu dosaṃ disvā te dūrato vajjetvā saṅkhāre yathābhūtaṃ passato ca tattha anādīnavadassitāya micchābhiniviṭṭhassa yathābhūtaṃ apassato [Pg.315] ca yathākkamaṃ saṃsārato ativattanānativattanadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesīti attho yojetabbo.

๕๖. ในสูตรที่ ๖ ทุกอย่างมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. แต่ในบทว่า อิมํ อุทานํ นี้ พึงประกอบความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งแสดงถึงการก้าวล่วงและก้าวล่วงไม่ได้ซึ่งสังสารวัฏ ตามลำดับ ของผู้เห็นโทษในทิฏฐิ ตัณหา และมานะแล้ว เว้นสิ่งเหล่านั้นเสียแต่ไกล และเห็นสังขารตามความเป็นจริง และของผู้ยึดมั่นโดยมิชอบเพราะไม่เห็นโทษในสังขารเหล่านั้นและไม่เห็นตามความเป็นจริง.

Tattha ahaṅkārapasutāyaṃ pajāti ‘‘sayaṃkato attā ca loko cā’’ti evaṃ vuttasayaṃkārasaṅkhātaṃ ahaṅkāraṃ tathāpavattaṃ diṭṭhiṃ pasutā anuyuttā ayaṃ pajā micchābhiniviṭṭho sattakāyo. Paraṃkārūpasaṃhitāti paro añño issarādiko sabbaṃ karotīti evaṃ pavattaparaṃkāradiṭṭhisannissitā tāya upasaṃhitāti paraṃkārūpasaṃhitā. Etadeke nābbhaññaṃsūti etaṃ diṭṭhidvayaṃ eke samaṇabrāhmaṇā tattha dosadassino hutvā nānujāniṃsu. Kathaṃ? Sati hi sayaṃkāre kāmakārato sattānaṃ iṭṭheneva bhavitabbaṃ, na aniṭṭhena. Na hi koci attano dukkhaṃ icchati, bhavati ca aniṭṭhaṃ, tasmā na sayaṃkāro. Paraṃkāropi yadi issarahetuko, svāyaṃ issaro attatthaṃ vā kareyya paratthaṃ vā. Tattha yadi attatthaṃ, attanā akatakicco siyā asiddhassa sādhanato. Atha vā paratthaṃ sabbesaṃ hitasukhameva nipphajjeyya, na ahitaṃ dukkhaṃ nipphajjati, tasmā issaravasena na paraṃkāro sijjhati. Yadi ca issarasaṅkhātaṃ aññanirapekkhaṃ niccamekakāraṇaṃ pavattiyā siyā, kammena uppatti na siyā, sabbeheva ekajjhaṃ uppajjitabbaṃ kāraṇassa sannihitattā. Athassa aññampi sahakārīkāraṇaṃ icchitaṃ, taññeva hetu, kiṃ issarena apariniṭṭhitasāmatthiyena parikappitena. Yathā ca issarahetuko paraṃkāro na sijjhati, evaṃ pajāpatipurisapakatibrahmakālādihetutopi na sijjhateva tesampi asiddhattā vuttadosānativattanato ca. Tena vuttaṃ ‘‘etadeke nābbhaññaṃsū’’ti. Ye pana yathāvutte sayaṃkāraparaṃkāre nānujānantāpi adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti, tepi na naṃ sallanti addasuṃ adhiccasamuppannantivādinopi micchābhinivesaṃ anatikkamanato yathābhūtaṃ ajānantānaṃ diṭṭhigataṃ tattha tattha dukkhuppādanato vijjhanaṭṭhena ‘‘salla’’nti na passiṃsu.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อหงฺการปสุตายํ ปชา ความว่า หมู่สัตว์นี้ผู้ยึดมั่นโดยมิชอบ ขวนขวาย คือ ประกอบแล้วในทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนั้น คือ อหังการที่เรียกว่า สยังการะ (การกระทำเอง) ซึ่งกล่าวไว้ว่า "อัตตาและโลก ตนทำเอง". บทว่า ปรํการูปสํหิตา ความว่า อาศัยทิฏฐิปรังการะ (การกระทำของผู้อื่น) ที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ผู้อื่น คือ อิศวรเป็นต้น ทำทุกสิ่งทุกอย่าง, ประกอบด้วยทิฏฐินั้น จึงชื่อว่า ปรังการูปสังหิตา. บทว่า เอตเทเก นาพฺภญฺญํสู ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกเห็นโทษในทิฏฐิทั้งสองนั้นแล้ว จึงไม่ยอมรับ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเมื่อมีการกระทำเอง (สยังการะ) อยู่จริง สัตว์ทั้งหลายก็พึงเป็นไปตามความปรารถนา คือ พึงประสบแต่สิ่งอันเป็นที่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. เพราะไม่มีใครปรารถนาทุกข์แก่ตนเลย แต่สิ่งที่ไม่น่าปรารถนาก็เกิดขึ้นอยู่, เพราะฉะนั้น การกระทำเองจึงไม่มี. แม้การกระทำของผู้อื่น (ปรังการะ) หากมีอิศวรเป็นเหตุ, อิศวรนั้นจะทำเพื่อประโยชน์ตนหรือเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ในสองอย่างนั้น หากทำเพื่อประโยชน์ตน ก็จะเป็นผู้มีกิจที่ตนยังทำไม่เสร็จ เพราะต้องพยายามทำสิ่งที่ยังไม่สำเร็จ. หรือหากทำเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ก็พึงสร้างแต่หิตสุขแก่สัตว์ทั้งปวงเท่านั้น, อหิตะคือทุกข์ไม่พึงเกิดขึ้น, เพราะฉะนั้น การกระทำของผู้อื่นโดยอำนาจอิศวรจึงไม่สำเร็จ. และหากว่าสิ่งซึ่งเรียกว่าอิศวร อันเป็นเหตุเดียวเที่ยงแท้ ไม่ต้องอาศัยสิ่งอื่น จะพึงมีแก่ความเกิดขึ้น, การเกิดขึ้นเพราะกรรมก็จะไม่พึงมี, สัตว์ทั้งปวงพึงเกิดขึ้นพร้อมกันทีเดียว เพราะเหตุมีอยู่พร้อมแล้ว. หากว่าท่านปรารถนาสหการีเหตุอื่นอีกสำหรับอิศวรนั้น, สหการีเหตุนั้นแหละเป็นเหตุ, จะมีประโยชน์อะไรด้วยอิศวรที่สมมติขึ้นซึ่งมีสามัตถิยะยังไม่บริบูรณ์. และการกระทำของผู้อื่นมีอิศวรเป็นเหตุไม่สำเร็จฉันใด, แม้มีประชาบดี บุรุษ ปรกติ พรหม กาล เป็นต้นเป็นเหตุก็ไม่สำเร็จฉันนั้นเหมือนกัน เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ยังไม่สำเร็จ และเพราะไม่พ้นจากโทษที่กล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เอตเทเก นาพฺภญฺญํสู. ส่วนชนเหล่าใด แม้ไม่ยอมรับสยังการะและปรังการะที่กล่าวแล้ว แต่บัญญัติว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นเองลอยๆ (อธิจจสมุปปันนะ), ชนเหล่านั้นก็ไม่เห็นธรรมนั้นว่าเป็นลูกศร. คือ แม้ผู้มีวาทะว่าสิ่งทั้งหลายเกิดขึ้นเองลอยๆ ก็ไม่เห็นทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดทุกข์ในที่นั้นๆ ว่าเป็น "ลูกศร" โดยความหมายว่าเสียดแทง เพราะไม่ก้าวล่วงความยึดมั่นโดยมิชอบ และเพราะไม่รู้ตามความเป็นจริง.

Etañca sallaṃ paṭikacca passatoti yo pana āraddhavipassako pañcapi upādānakkhandhe aniccato dukkhato anattato samanupassati, so etañca tividhaṃ viparītadassanaṃ aññañca sakalaṃ micchābhinivesaṃ tesañca nissayabhūte pañcupādānakkhandhepi tujjanato duruddhārato ca ‘‘salla’’nti paṭikacca pubbeyeva [Pg.316] vipassanāpaññāya passati. Evaṃ passato ariyamaggakkhaṇe ekanteneva ahaṃ karomīti na tassa hoti. Yathā ca attano kārakabhāvo tassa na upaṭṭhāti, evaṃ paro karotīti na tassa hoti, kevalaṃ pana aniccasaṅkhātaṃ paṭiccasamuppannadhammamattameva hoti. Ettāvatā sammāpaṭipannassa sabbathāpi diṭṭhimānābhāvova dassito. Tena ca arahattappattiyā saṃsārasamatikkamo pakāsito hoti.

ส่วนบทว่า เอตญฺจ สลฺลํ ปฏิกจฺจ ปสฺสโต ความว่า ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาใด พิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา, ผู้นั้นย่อมเห็นวิปรีตทรรศนะ ๓ อย่างนี้ด้วย, ความยึดมั่นโดยมิชอบทั้งปวงอย่างอื่นด้วย, และแม้อุปาทานขันธ์ ๕ อันเป็นที่อาศัยของทิฏฐิเหล่านั้นด้วย ว่าเป็น "ลูกศร" เพราะเสียดแทงและเพราะถอนได้ยาก ด้วยปัญญาเครื่องวิปัสสนาล่วงหน้าแต่ก่อนเทียว. เมื่อบุคคลนั้นเห็นอยู่อย่างนี้ ในขณะแห่งอริยมรรค ความคิดว่า "เราทำ" ย่อมไม่มีแก่เขาโดยส่วนเดียว. ความเป็นผู้ทำของตนไม่ปรากฏแก่เขาฉันใด, ความคิดว่า "ผู้อื่นทำ" ก็ไม่มีแก่เขาฉันนั้น, แต่มีเพียงสภาวธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นซึ่งเรียกว่าเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านได้แสดงถึงความไม่มีทิฏฐิและมานะโดยประการทั้งปวงของผู้ปฏิบัติชอบแล้ว. และด้วยเหตุนั้น การก้าวล่วงสังสารวัฏด้วยการบรรลุพระอรหัตผลจึงเป็นอันท่านประกาศไว้.

Idāni yo diṭṭhigate allīno, na so saṃsārato sīsaṃ ukkhipituṃ sakkoti, taṃ dassetuṃ ‘‘mānupetā’’ti gāthamāha. Tattha mānupetā ayaṃ pajāti ayaṃ sabbāpi diṭṭhigatikasaṅkhātā pajā sattakāyo ‘‘mayhaṃ diṭṭhi sundarā, mayhaṃ ādāno sundaro’’ti attano gāhassa saṃpaggahalakkhaṇena mānena upetā samannāgatā. Mānaganthā mānavinibaddhāti tato eva tena aparāparaṃ uppajjamānena yathā taṃ diṭṭhiṃ na paṭinissajjati, evaṃ attano santānassa ganthitattā vinibaddhattā ca mānaganthā mānavinibaddhā. Diṭṭhīsu sārambhakathā, saṃsāraṃ nātivattatīti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti attukkaṃsanaparavambhanavasena attano diṭṭhābhinivesena paresaṃ diṭṭhīsu sārambhakathā virodhakathā saṃsāranāyikānaṃ avijjātaṇhānaṃ appahānato saṃsāraṃ nātivattati, na atikkamatīti attho.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า ผู้ใดติดอยู่ในทิฏฐิ ผู้นั้นย่อมไม่สามารถยกศีรษะขึ้นจากสังสารวัฏได้, จึงตรัสคาถาว่า มานุเปตา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า มานุเปตายํ ปชา ความว่า หมู่สัตว์นี้ทั้งหมดที่เรียกว่าผู้มีทิฏฐิ คือ หมู่สัตว์ ประกอบแล้ว คือ เพียบพร้อมแล้วด้วยมานะอันมีลักษณะยึดถือการยึดมั่นของตนอย่างมั่นคงว่า "ทิฏฐิของเราดี, การยึดถือของเราดี". บทว่า มานคนฺถา มานวินิพทฺธา ความว่า ชื่อว่ามีมานะเป็นเครื่องร้อยรัด มีมานะเป็นเครื่องผูกพัน เพราะมานะนั้นที่เกิดขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า ทำให้ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย และเพราะความเป็นผู้ถูกร้อยรัดและผูกพันในสันดานของตน. บทว่า ทิฏฺฐีสุ สารมฺภกถา, สํสารํ นาติวตฺตติ ความว่า การกล่าวถ้อยคำแข่งดีในทิฏฐิทั้งหลายของผู้อื่น ด้วยความยึดมั่นในทิฏฐิของตน โดยการยกตนข่มท่านว่า "นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า" ย่อมไม่ก้าวล่วงสังสารวัฏ คือ ย่อมไม่ล่วงพ้นไปได้ เพราะยังไม่ละอวิชชาและตัณหาอันเป็นตัวนำไปในสังสารวัฏ, นี้คือความหมาย.

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ.

7. Subhūtisuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสุภูติสูตร

57. Sattame subhūtīti tassa therassa nāmaṃ. So hi āyasmā padumuttarassa bhagavato pādamūle katābhinīhāro kappasatasahassaṃ upacitapuññasambhāro imasmiṃ buddhuppāde uḷāravibhave gahapatikule uppanno bhagavato dhammadesanaṃ sutvā saṃvegajāto gharā nikkhamma pabbajitvā katādhikārattā ghaṭento vāyamanto na cirasseva chaḷabhiñño jāto, brahmavihārabhāvanāya pana ukkaṃsapāramippattiyā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.201) araṇavihāre bhagavatā etadagge ṭhapito. So ekadivasaṃ sāyanhasamayaṃ divāṭṭhānato vihāraṅgaṇaṃ otiṇṇo catuparisamajjhe bhagavantaṃ dhammaṃ [Pg.317] desentaṃ disvā ‘‘desanāpariyosāne vuṭṭhahitvā vandissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā bhagavato avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinno phalasamāpattiṃ samāpajji. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā subhūti…pe… samāpajjitvā’’ti.

๕๗. ในสุตตันตะที่ ๗ คำว่า สุภูติ เป็นชื่อของพระเถระนั้น. จริงอยู่ พระเถระผู้มีอายุนั้น ได้กระทำความปรารถนาไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ได้สั่งสมบุญสมภารมาตลอดแสนกัป ในพุทธุปบาทนี้ ได้บังเกิดในตระกูลคหบดีผู้มีสมบัติมหาศาล ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เกิดความสังเวช ออกจากเรือนบวชแล้ว เพราะเป็นผู้มีอธิการอันได้กระทำไว้แล้ว จึงขวนขวายพากเพียร ไม่นานนักก็ได้เป็นผู้ได้อภิญญา ๖. อนึ่ง เพราะความที่ท่านถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยพรหมวิหารภาวนา พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในอรณวิหารธรรมว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นอรณวิหารี สุภูติเป็นเลิศ” (องฺ.เอก. ๑.๒๐๑). วันหนึ่ง ในเวลาเย็น ท่านได้ลงจากที่พักกลางวันสู่ลานพระวิหาร เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังทรงแสดงธรรมอยู่ท่ามกลางบริษัท ๔ จึงกำหนดเวลาว่า “เมื่อจบพระธรรมเทศนา เราจักลุกขึ้นถวายบังคม” แล้วนั่งเข้าผลสมาบัติอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาคเจ้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสุภูติ...ฯลฯ...เข้าสมาบัติแล้ว” ดังนี้.

Tattha dutiyajjhānato paṭṭhāya rūpāvacarasamādhi sabbopi arūpāvacarasamādhi avitakkasamādhi eva. Idha pana catutthajjhānapādako arahattaphalasamādhi ‘‘avitakkasamādhī’’ti adhippeto. Dutiyajjhānādīhi pahīnā micchāvitakkā na tāva suppahīnā accantapahānābhāvato, ariyamaggena pana pahīnā eva puna pahānakiccābhāvato. Tasmā aggamaggapariyosānabhūto arahattaphalasamādhi sabbesaṃ micchāvitakkānaṃ pahānante uppannattā visesato ‘‘avitakkasamādhī’’ti vattabbataṃ arahati, pageva catutthajjhānapādako. Tena vuttaṃ – ‘‘idha pana catutthajjhānapādako arahattaphalasamādhi ‘avitakkasamādhī’ti adhippeto’’ti.

ในคำเหล่านั้น รูปาวจรสมาธิและอรูปาวจรสมาธิทั้งหมด ตั้งแต่ทุติยฌานเป็นต้นไป ล้วนเป็นอวิตักกสมาธิทั้งนั้น. แต่ในที่นี้ อรหัตตผลสมาธิอันมีจตุตถฌานเป็นบาท ท่านประสงค์เอาว่า “อวิตักกสมาธิ”. มิจฉาวิตกทั้งหลายที่ถูกละด้วยทุติยฌานเป็นต้น ยังไม่ชื่อว่าละได้ดี เพราะยังมิได้ละอย่างเด็ดขาด, แต่ที่ถูกละด้วยอริยมรรคแล้ว ชื่อว่าละได้แล้วโดยแท้ เพราะไม่มีกิจที่จะต้องละอีก. เพราะฉะนั้น อรหัตตผลสมาธิอันเป็นที่สุดแห่งอัคคมรรค เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการละมิจฉาวิตกทั้งปวง จึงสมควรที่จะได้ชื่อว่า “อวิตักกสมาธิ” โดยพิเศษ, ไม่ต้องกล่าวถึงสมาธิอันมีจตุตถฌานเป็นบาทเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ในที่นี้ อรหัตตผลสมาธิอันมีจตุตถฌานเป็นบาท ท่านประสงค์เอาว่า ‘อวิตักกสมาธิ’” ดังนี้.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato subhūtissa sabbamicchāvitakkasabbasaṃkilesapahānasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato jānitvā tadatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา (ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ อันได้แก่การละมิจฉาวิตกทั้งปวงและสังกิเลสทั้งปวงของท่านพระสุภูติโดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha yassa vitakkā vidhūpitāti yena ariyapuggalena, yassa vā ariyapuggalassa kāmavitakkādayo sabbepi micchāvitakkā vidhūpitā ariyamaggañāṇena santāpitā samucchinnā. Ajjhattaṃ suvikappitā asesāti niyakajjhattasaṅkhāte attano santāne uppajjanārahā suvikappitā suṭṭhu vikappitā asesato, kiñcipi asesetvā susamucchinnāti attho. Taṃ saṅgamaticca arūpasaññīti ettha nti nipātamattaṃ. Atha vā hetuattho taṃsaddo. Yasmā anavasesena micchāvitakkā samucchinnā, tasmā rāgasaṅgādikaṃ pañcavidhaṃ saṅgaṃ, sabbampi vā kilesasaṅgaṃ aticca atikkamitvā atikkamanahetu rūpasabhāvābhāvato ruppanasaṅkhātassa ca vikārassa tattha abhāvato nibbikārahetubhāvato vā ‘‘arūpa’’nti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattāhi maggaphalasaññāhi arūpasaññī. Catuyogātigatoti kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogoti cattāro yoge yathārahaṃ catūhipi maggehi atikkamitvā gato. Na jātu metīti makāro padasandhikaro, jātu ekaṃseneva punabbhavāya na eti, āyatiṃ punabbhavābhinibbatti tassa natthīti attho. ‘‘Na [Pg.318] jāti metī’’tipi paṭhanti, so evattho. Iti bhagavā āyasmato subhūtissa arahattaphalasamāpattivihāraṃ anupādisesanibbānañca ārabbha pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส วิตกฺกา วิธูปิตา ความว่า อริยบุคคลใด หรือมิจฉาวิตกทั้งปวง มีกามวิตกเป็นต้น ของอริยบุคคลใด อันอริยมรรคญาณกำจัดแล้ว เผาแล้ว ตัดขาดแล้ว. บทว่า อชฺฌตฺตํ สุวิกปฺปิตา อเสสา ความว่า วิตกที่พึงเกิดขึ้นในสันดานของตน อันเรียกว่าภายใน อันตนสลัดทิ้งดีแล้ว กำจัดดีแล้วโดยไม่เหลือ คือตัดขาดดีแล้วโดยไม่เหลืออะไรไว้เลย. ในบทว่า ตํ สงฺคมติจฺจ อรูปสญฺญี นี้ นฺติ อักษรเป็นเพียงนิบาต. หรืออีกอย่างหนึ่ง ตํ ศัพท์เป็นเหตุ. เพราะมิจฉาวิตกทั้งหลายถูกตัดขาดโดยไม่เหลือ, ฉะนั้น บุคคลนั้นก้าวล่วงเครื่องข้อง ๕ อย่าง มีราคะเป็นเครื่องข้องเป็นต้น หรือก้าวล่วงเครื่องข้องคือกิเลสทั้งปวง จึงชื่อว่า อรูปสัญญี (ผู้มีสัญญาในอรูป) ด้วยมรรคสัญญาและผลสัญญาที่ดำเนินไปโดยมีการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ ซึ่งนิพพานนั้นได้ชื่อว่า “อรูป” เพราะไม่มีสภาวะแห่งรูป และเพราะไม่มีวิการที่เรียกว่าความเสื่อมสลายในนิพพานนั้น หรือเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่แปรปรวน. บทว่า จตุโยคาติคโต ความว่า ก้าวล่วงแล้วซึ่งโยคะ ๔ คือ กามโยคะ ภวโยคะ ทิฏฐิโยคะ และอวิชชาโยคะ ด้วยมรรคทั้ง ๔ ตามสมควร. บทว่า น ชาตุ เมติ ม อักษรเป็นพยัญชนะสนธิ, ความว่า ย่อมไม่ถึงภพใหม่โดยส่วนเดียวเป็นแน่แท้ คือ การบังเกิดในภพใหม่ในอนาคตย่อมไม่มีแก่ท่าน. บางท่านก็อ่านว่า “น ชาติ เมติ” ซึ่งมีความหมายอย่างเดียวกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภการอยู่ด้วยอรหัตตผลสมาบัติและอนุปาทิเสสนิพพานของท่านพระสุภูติ จึงทรงเปล่งอุทานที่ทรงปล่อยออกด้วยกำลังแห่งปีติ.

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ.

8. Gaṇikāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาคณิกาสูตร

58. Aṭṭhame dve pūgāti dve gaṇā. Aññatarissā gaṇikāyāti aññatarāya nagarasobhiniyā. Sārattāti suṭṭhu rattā. Paṭibaddhacittāti kilesavasena baddhacittā. Rājagahe kira ekasmiṃ chaṇadivase bahū dhuttapurisā gaṇabandhanena vicarantā ekamekassa ekamekaṃ vesiṃ ānetvā uyyānaṃ pavisitvā chaṇakīḷaṃ kīḷiṃsu. Tato parampi dve tayo chaṇadivase taṃ taṃyeva vesiṃ ānetvā chaṇakīḷaṃ kīḷiṃsu. Athāparasmiṃ chaṇadivase aññepi dhuttā tatheva chaṇakīḷaṃ kīḷitukāmā vesiyo ānentā purimadhuttehi pubbe ānītaṃ ekaṃ vesiṃ ānenti. Itare taṃ disvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ pariggaho’’ti āhaṃsu. Tepi tatheva āhaṃsu. ‘‘Evaṃ amhākaṃ pariggaho, amhākaṃ pariggaho’’ti kalahaṃ vaḍḍhetvā pāṇippahārādīni akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena rājagahe dve pūgā’’tiādi. Tattha upakkamantīti paharanti. Maraṇampi nigacchantīti balavūpakkamehi maraṇaṃ upagacchanti, itarepi maraṇamattaṃ maraṇappamāṇadukkhaṃ pāpuṇanti.

๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เทฺว ปูคา คือ สองพวก. บทว่า อญฺญตริสฺสา คณิกายา คือ เพราะหญิงงามเมืองคนหนึ่ง. บทว่า สารตฺตา คือ กำหนัดนัก. บทว่า ปฏิพทฺธจิตฺตา คือ มีจิตผูกพันด้วยอำนาจกิเลส. ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ ในวันนักขัตฤกษ์วันหนึ่ง พวกนักเลงจำนวนมากเที่ยวไปเป็นหมู่คณะ ต่างคนต่างนำหญิงแพศยามาคนละคน เข้าไปในอุทยานแล้วเล่นนักขัตฤกษ์กัน. แม้ต่อจากนั้นอีกสองสามวันนักขัตฤกษ์ พวกเขาก็นำหญิงแพศยาคนเดิมนั้นมาเล่นนักขัตฤกษ์กัน. ครั้นในวันนักขัตฤกษ์อื่น พวกนักเลงอื่น ๆ ก็ประสงค์จะเล่นนักขัตฤกษ์เช่นนั้นเหมือนกัน จึงนำหญิงแพศยามา และได้นำหญิงแพศยาคนหนึ่งที่พวกนักเลงกลุ่มก่อนเคยนำมาแล้ว. พวกนักเลงกลุ่มก่อนเห็นนางแล้วจึงกล่าวว่า “นี่เป็นสมบัติของเรา”. แม้พวกนักเลงกลุ่มหลังก็กล่าวเช่นนั้นเหมือนกัน. พวกเขาเพิ่มการทะเลาะวิวาทกันว่า “เป็นสมบัติของเรา เป็นสมบัติของเรา” ดังนี้ แล้วได้กระทำการประหัตประหารกันเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ในกรุงราชคฤห์ มีคนสองพวก” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปกฺกมนฺติ คือ ประหารกัน. บทว่า มรณมฺปิ นิพจฺฉนฺติ คือ ย่อมถึงความตายด้วยการประทุษร้ายที่รุนแรง, ฝ่ายอื่น ๆ ก็ย่อมประสบทุกข์เพียงแค่ความตาย.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ kāmesu gedhaṃ vivādamūlaṃ sabbānatthamūlanti sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti antadvaye ca majjhimāya paṭipattiyā ādīnavānisaṃsavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ ทรงทราบโดยอาการทั้งปวงว่า ความตะกละในกามทั้งหลายเป็นรากเหง้าแห่งการวิวาท เป็นรากเหง้าแห่งความพินาศทั้งปวง. คำว่า อิมํ อุทานํ คือ ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งจำแนกโทษในส่วนสุดทั้งสองและอานิสงส์ในมัชฌิมาปฏิปทา.

Tattha yañca pattanti yaṃ rūpādipañcakāmaguṇajātaṃ pattaṃ ‘‘natthi kāmesu doso’’ti diṭṭhiṃ purakkhatvā vā apurakkhatvā vā etarahi laddhaṃ anubhuyyamānaṃ. Yañca pattabbanti yañca kāmaguṇajātameva ‘‘bhuñjitabbā kāmā, paribhuñjitabbā kāmā, āsevitabbā kāmā, paṭisevitabbā kāmā, yo kāme paribhuñjati, so lokaṃ vaḍḍheti, yo lokaṃ vaḍḍheti, so bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti diṭṭhiṃ upanissāya taṃ anissajjitvā katena kammunā anāgate pattabbaṃ anubhavitabbañca. Ubhayametaṃ rajānukiṇṇanti etaṃ ubhayaṃ [Pg.319] pattaṃ pattabbañca rāgarajādīhi anukiṇṇaṃ. Sampatte hi vatthukāme anubhavanto rāgarajena vokiṇṇo hoti, tattha pana saṃkiliṭṭhacittassa phale āyatiṃ āpanne domanassuppattiyā dosarajena vokiṇṇo hoti, ubhayatthāpi moharajena vokiṇṇo hoti. Kassa panetaṃ rajānukiṇṇanti āha – ‘‘āturassānusikkhato’’ti kāmapatthanāvasena kilesāturassa, tassa ca phalena dukkhāturassa ca ubhayatthāpi paṭikārābhilāsāya kilesaphale anusikkhato.

ในบรรดาส่วนสุด ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า "สิ่งที่ถึงแล้ว" ได้แก่ กามคุณ ๕ มีรูปเป็นต้น ที่ถึงแล้ว ซึ่งได้แล้ว กำลังเสวยอยู่ในบัดนี้ โดยจะยึดถือทิฏฐิว่า "โทษในกามทั้งหลายไม่มี" ไว้เบื้องหน้าหรือไม่ก็ตาม ที่ชื่อว่า "สิ่งที่พึงถึง" ได้แก่ กามคุณชาตินั่นเอง ที่พึงถึงและพึงเสวยในอนาคต ด้วยกรรมที่ทำไว้โดยไม่สละทิฏฐิ อาศัยทิฏฐิว่า "กามทั้งหลายอันบุคคลพึงบริโภค พึงใช้สอย พึงเสพ พึงเสพเฉพาะ ผู้ใดบริโภคกาม ผู้นั้นย่อมยังโลกให้เจริญ ผู้ใดยังโลกให้เจริญ ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก" คำว่า "ทั้งสองอย่างนั้นเกลือกกลั้วด้วยธุลี" คือ ทั้งสิ่งที่ถึงแล้วและสิ่งที่พึงถึงทั้งสองอย่างนี้ เกลือกกลั้วด้วยธุลีมีราคะเป็นต้น จริงอยู่ เมื่อบุคคลเสวยวัตถุกามที่ถึงพร้อมแล้ว ย่อมระคนด้วยธุลีคือราคะ อนึ่ง เมื่อผลเกิดขึ้นในอนาคตแก่ผู้มีจิตเศร้าหมองในวัตถุกามนั้น เพราะความเกิดแห่งโทมนัส ย่อมระคนด้วยธุลีคือโทสะ และย่อมระคนด้วยธุลีคือโมหะในทั้งสองสถาน ถามว่า ก็สิ่งนี้เกลือกกลั้วด้วยธุลีของใคร? ตอบว่า "ของผู้เดือดร้อน ผู้ศึกษาตามอยู่" คือ ของผู้เดือดร้อนด้วยกิเลสเพราะความปรารถนากาม และของผู้เดือดร้อนด้วยทุกข์เพราะผลของกิเลสนั้น ผู้ศึกษาตามอยู่ในกิเลสและผลของกิเลส เพราะความปรารถนาที่จะแก้ไขในทั้งสองสถาน

Tathā yañca pattanti yaṃ acelakavatādivasena pattaṃ attaparitāpanaṃ. Yañca pattabbanti yaṃ micchādiṭṭhikammasamādānahetu apāyesu pattabbaṃ phalaṃ. Ubhayametaṃ rajānukiṇṇanti tadubhayaṃ dukkharajānukiṇṇaṃ. Āturassāti kāyakilamathena dukkhāturassa. Anusikkhatoti micchādiṭṭhiṃ, tassā samādāyake puggale ca anusikkhato.

ในทำนองเดียวกัน ที่ชื่อว่า "สิ่งที่ถึงแล้ว" ได้แก่ การทรมานตนที่ถึงแล้ว ด้วยการประพฤติวัตรของอเจลกะเป็นต้น ที่ชื่อว่า "สิ่งที่พึงถึง" ได้แก่ ผลที่พึงถึงในอบายทั้งหลาย อันมีมิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทานเป็นเหตุ คำว่า "ทั้งสองอย่างนั้นเกลือกกลั้วด้วยธุลี" คือ ทั้งสองอย่างนั้นเกลือกกลั้วด้วยธุลีคือทุกข์ คำว่า "ของผู้เดือดร้อน" คือ ของผู้เดือดร้อนด้วยทุกข์ เพราะความลำบากทางกาย คำว่า "ผู้ศึกษาตามอยู่" คือ ผู้ศึกษาตามอยู่ซึ่งมิจฉาทิฏฐิ และบุคคลผู้สมาทานมิจฉาทิฏฐินั้น

Ye ca sikkhāsārāti yehi yathāsamādinnaṃ sīlabbatādisaṅkhātaṃ sikkhaṃ sārato gahetvā ‘‘iminā saṃsārasuddhī’’ti kathitā. Tenāha – sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasārāti. Tattha yaṃ ‘‘na karomī’’ti oramati, taṃ sīlaṃ, visabhojanakicchācaraṇādikaṃ vataṃ, sākabhakkhatādijīvikā jīvitaṃ, methunavirati brahmacariyaṃ, etesaṃ anutiṭṭhanaṃ upaṭṭhānaṃ, bhūtapiṇḍakaparibhaṇḍādivasena khandhadevasivādiparicaraṇaṃ vā upaṭṭhānaṃ, evametehi yathāvuttehi sīlādīhi saṃsārasuddhi hotīti tāni sārato gahetvā ṭhitā samaṇabrāhmaṇā sikkhāsārā sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ ‘‘upaṭṭhānasārā’’ti veditabbā. Ayameko antoti ayaṃ sīlabbataparāmāsavasena attakilamathānuyogasaṅkhāto majjhimāya paṭipattiyā uppathabhūto lāmakaṭṭhena ca eko anto. Ayaṃ dutiyo antoti ayaṃ kāmasukhallikānuyogo kāmesu pātabyatāpattisaṅkhāto dutiyo vuttanayena anto.

คำว่า "และชนเหล่าใดกล่าวว่าสิกขาเป็นสาระ" คือ ชนเหล่าใดถือเอาสิกขาอันชื่อว่าศีลวัตรเป็นต้น ที่ตนสมาทานแล้วตามที่เป็นมาโดยความเป็นสาระ แล้วกล่าวว่า "ความบริสุทธิ์จากสงสารย่อมมีได้ด้วยสิกขานี้" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ศีลพรต ชีวิต พรหมจรรย์ และการบำรุงเป็นสาระ" ในคำเหล่านั้น การที่บุคคลงดเว้นว่า "เราจักไม่ทำ" นั่นคือศีล, การประพฤติกิจด้วยการบริโภคสิ่งที่เป็นพิษเป็นต้น คือวัตร, การเลี้ยงชีพด้วยการบริโภคผักเป็นต้น คือชีวิต, การงดเว้นจากเมถุน คือพรหมจรรย์, การปฏิบัติตามธรรมเหล่านี้ คือการบำรุง, หรือการบำเรอขันธเทวะ พระศิวะเป็นต้น ด้วยเครื่องเซ่นสรวงและเครื่องประดับ คือการบำรุง, สมณพราหมณ์ผู้ยึดถือธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสาระ ตั้งอยู่ด้วยคิดว่า "ความบริสุทธิ์จากสงสารย่อมมีได้ด้วยศีลเป็นต้นที่กล่าวแล้วอย่างนี้" พึงทราบว่า เป็นผู้มีสิกขาเป็นสาระ มีศีลพรต ชีวิต พรหมจรรย์ และการบำรุงเป็นสาระ คำว่า "นี้เป็นส่วนสุดอย่างหนึ่ง" คือ อัตตกิลมถานุโยคนี้ อันนับเนื่องด้วยสีลัพพตปรามาส เป็นทางผิดจากมัชฌิมาปฏิปทา และเป็นส่วนสุดอย่างหนึ่งโดยความหมายว่าเป็นของเลว คำว่า "นี้เป็นส่วนสุดอย่างที่สอง" คือ กามสุขัลลิกานุโยคนี้ อันนับเนื่องด้วยการถึงความหมกมุ่นในกามทั้งหลาย เป็นส่วนสุดอย่างที่สองโดยนัยที่กล่าวแล้ว

Iccete ubho antāti kāmasukhallikānuyogo attakilamathānuyogo ca iti ete ubho antā. Te ca kho etarahi patte, āyatiṃ pattabbe ca kilesadukkharajānukiṇṇe kāmaguṇe attaparitāpane ca allīnehi kilesadukkhāturānaṃ anusikkhantehi, sayañca [Pg.320] kilesadukkhāturehi paṭipajjitabbattā lāmakā uppathabhūtā cāti antā. Kaṭasivaḍḍhanāti andhaputhujjanehi abhikaṅkhitabbaṭṭhena kaṭasisaṅkhātānaṃ taṇhāavijjānaṃ abhivaḍḍhanā. Kaṭasiyo diṭṭhiṃ vaḍḍhentīti tā pana kaṭasiyo nānappakāradiṭṭhiṃ vaḍḍhenti. Vatthukāmesu assādānupassino hi te pajahituṃ asakkontassa taṇhāavijjāsahakārīkāraṇaṃ labhitvā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dha. sa. 1221; vibha. 938) natthikadiṭṭhiṃ akiriyadiṭṭhiṃ ahetukadiṭṭhiñca gaṇhāpenti, attaparitāpanaṃ anuyuttassa pana avijjātaṇhāsahakārīkāraṇaṃ labhitvā ‘‘sīlena suddhi vatena suddhī’’tiādinā attasuddhiabhilāsena sīlabbataparāmāsadiṭṭhiṃ gaṇhāpenti. Sakkāyadiṭṭhiyā pana tesaṃ paccayabhāvo pākaṭoyeva. Evaṃ antadvayūpanissayena taṇhāavijjānaṃ diṭṭhivaḍḍhakatā veditabbā. Keci pana ‘‘kaṭasīti pañcannaṃ khandhānaṃ adhivacana’’nti vadanti. Tesaṃ yadaggena tato antadvayato saṃsārasuddhi na hoti, tadaggena te upādānakkhandhe abhivaḍḍhetīti adhippāyo. Apare pana ‘‘kaṭasivaḍḍhanā’’ti padassa ‘‘aparāparaṃ jarāmaraṇehi sivathikavaḍḍhanā’’ti atthaṃ vadanti. Tehipi antadvayassa saṃsārasuddhihetubhāvābhāvoyeva vutto, kaṭasiyā pana diṭṭhivaḍḍhanakāraṇabhāvo vattabbo.

คำว่า "ส่วนสุดทั้งสองเหล่านี้" คือ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค ดังนี้ ส่วนสุดทั้งสองเหล่านี้แล เป็นของเลวและเป็นทางผิด เพราะเป็นสิ่งที่ผู้หมกมุ่นในกามคุณและการทรมานตน อันเกลือกกลั้วด้วยธุลีคือกิเลสและทุกข์ ทั้งในสิ่งที่ถึงแล้วบัดนี้และสิ่งที่พึงถึงในอนาคต ผู้ศึกษาตามอยู่ซึ่งผู้เดือดร้อนด้วยกิเลสและทุกข์ และตนเองก็เดือดร้อนด้วยกิเลสและทุกข์ พึงปฏิบัติ จึงชื่อว่าเป็นส่วนสุด คำว่า "เป็นเครื่องเพิ่มพูนป่าช้า" คือ เป็นเครื่องเพิ่มพูนตัณหาและอวิชชา อันชื่อว่า "ป่าช้า" เพราะเป็นสิ่งที่อันธพาลปุถุชนพึงปรารถนา คำว่า "ป่าช้าย่อมเพิ่มพูนทิฏฐิ" คือ ป่าช้าเหล่านั้นย่อมเพิ่มพูนทิฏฐิมีประการต่างๆ จริงอยู่ ป่าช้าเหล่านั้น เมื่อได้เหตุอันเป็นสหการีคือตัณหาและอวิชชา ของผู้ตามเห็นความน่ายินดีในวัตถุกามทั้งหลาย ผู้ไม่สามารถละวัตถุกามเหล่านั้นได้ ย่อมทำให้ยึดถือนัตถิกทิฏฐิ อกิริยทิฏฐิ และอเหตุกทิฏฐิ ด้วยคำเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" ส่วนของผู้ประกอบการทรมานตน เมื่อได้เหตุอันเป็นสหการีคืออวิชชาและตัณหา ย่อมทำให้ยึดถือสีลัพพตปรามาสทิฏฐิ ด้วยความปรารถนาความบริสุทธิ์แห่งตน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยวัตร" ส่วนความเป็นปัจจัยแก่สักกายทิฏฐิของธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏชัดอยู่แล้ว พึงทราบว่า ความเป็นเครื่องเพิ่มพูนทิฏฐิของตัณหาและอวิชชา อาศัยส่วนสุดทั้งสองอย่างนี้ เป็นดังนี้ แต่บางพวกกล่าวว่า "คำว่า กฏสิ เป็นชื่อของขันธ์ ๕" ความเห็นของพวกเขามีว่า ด้วยเหตุที่ความบริสุทธิ์จากสงสารย่อมไม่มีจากส่วนสุดทั้งสองนั้น ด้วยเหตุนั้น ส่วนสุดทั้งสองนั้นย่อมเพิ่มพูนอุปาทานขันธ์ ส่วนพวกอื่นกล่าวอรรถของบทว่า "กฏสิวฑฺฒนา" ว่า "เป็นเครื่องเพิ่มพูนป่าช้าด้วยชราและมรณะอยู่ร่ำไป" แม้พวกเขาก็กล่าวถึงความไม่มีภาวะเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์จากสงสารของส่วนสุดทั้งสองอย่างนั่นเอง แต่ความเป็นเหตุแห่งการเพิ่มพูนทิฏฐิของป่าช้าก็พึงกล่าวได้

Ete te ubho ante anabhiññāyāti te ete yathāvutte ubhopi ante ajānitvā ‘‘ime antā te ca evaṃgahitā evaṃanuṭṭhitā evaṃgatikā evaṃabhisamparāyā’’ti evaṃ ajānanahetu ajānanakāraṇā. ‘‘Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā’’tiādīsu (pu. pa. 208; a. ni. 9.43) viyassa hetuatthatā daṭṭhabbā. Olīyanti eketi eke kāmasukhānuyogavasena saṅkocaṃ āpajjanti. Atidhāvanti eketi eke attakilamathānuyogavasena atikkamanti. Kāmasukhamanuyuttā hi vīriyassa akaraṇato kosajjavasena sammāpaṭipattito saṅkocamāpannatā olīyanti nāma, attaparitāpanamanuyuttā pana kosajjaṃ pahāya anupāyena vīriyārambhaṃ karontā sammāpaṭipattiyā atikkamanato atidhāvanti nāma, tadubhayaṃ pana tattha ādīnavādassanato. Tena vuttaṃ – ‘‘ubho ante anabhiññāya olīyanti eke atidhāvanti eke’’ti. Tattha taṇhābhinandanavasena olīyanti, diṭṭhābhinandanavasena atidhāvantīti veditabbaṃ.

บทว่า เอเต เต อุโภ อนฺเต อนภิญฺญายาติ ความว่า ชนเหล่านั้นไม่รู้ส่วนสุดทั้งสองแม้นั้นตามที่กล่าวแล้ว คือ ไม่รู้ว่า "เหล่านี้คือส่วนสุด และส่วนสุดเหล่านั้น อันบุคคลยึดถืออย่างนี้ ปฏิบัติอย่างนี้ มีคติอย่างนี้ มีภพเบื้องหน้าอย่างนี้" ด้วยเหตุที่ไม่รู้อย่างนี้ เพราะไม่รู้อย่างนี้ พึงเห็นว่าศัพท์นี้เป็นไปในอรรถว่าเหตุ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา (อาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา) บทว่า โอลียนฺติ เอเก ความว่า ชนบางพวกย่อมย่อท้อ คือ ถึงความหดหู่ด้วยอำนาจแห่งกามสุขัลลิกานุโยค บทว่า อติธาวนฺติ เอเก ความว่า ชนบางพวกย่อมแล่นเลยไป คือ ก้าวล่วงไปด้วยอำนาจแห่งอัตตกิลมถานุโยค จริงอยู่ ผู้ประกอบกามสุขัลลิกานุโยค ชื่อว่าย่อท้อ เพราะไม่ทำความเพียร จึงถึงความหดหู่จากสัมมาปฏิบัติด้วยอำนาจแห่งความเกียจคร้าน ส่วนผู้ประกอบการทรมานตน ละความเกียจคร้านแล้ว ปรารภความเพียรโดยมิใช่อุบาย ชื่อว่าแล่นเลยไป เพราะก้าวล่วงสัมมาปฏิบัติ แต่การกล่าวถึงโทษในส่วนสุดทั้งสองนั้นมีอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ชนบางพวกไม่รู้แจ้งส่วนสุดทั้งสอง ย่อมย่อท้อ บางพวกย่อมแล่นเลยไป" ในส่วนสุดทั้งสองนั้น พึงทราบว่า ชนบางพวกย่อมย่อท้อด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลินในตัณหา ย่อมแล่นเลยไปด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิ

Atha [Pg.321] vā sassatābhinivesavasena olīyanti eke, ucchedābhinivesavasena atidhāvanti eke. Gosīlādivasena hi attaparitāpanamanuyuttā ekacce ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā, tattha nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī’’ti sassatadassanaṃ abhinivisantā saṃsāre olīyanti nāma, kāmasukhamanuyuttā pana ekacce yaṃkiñci katvā indriyāni santappetukāmā lokāyatikā viya tadanuguṇaṃ ucchedadassanaṃ abhinivisantā anupāyena vaṭṭupacchedassa pariyesanato atidhāvanti nāma. Evaṃ sassatucchedavasenapi olīyanātidhāvanāni veditabbāni.

อีกอย่างหนึ่ง ชนบางพวกย่อมย่อท้อด้วยอำนาจแห่งการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ ชนบางพวกย่อมแล่นเลยไปด้วยอำนาจแห่งการยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิ จริงอยู่ ผู้ประกอบการทรมานตนบางพวกด้วยอำนาจแห่งโคสีลวัตรเป็นต้น ยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิว่า "เราจักเป็นเทวดาหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้แล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เช่นนั้นเสมอไปตลอดกาลนาน" ชื่อว่าย่อมย่อท้ออยู่ในสงสาร ส่วนผู้ประกอบกามสุขัลลิกานุโยคบางพวก ทำอะไรบางอย่างแล้วปรารถนาจะบำเรออินทรีย์ทั้งหลาย เหมือนพวกโลกายติกะ ยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิอันสมควรแก่การกระทำนั้น ชื่อว่าย่อมแล่นเลยไป เพราะแสวงหาการตัดขาดวัฏฏะโดยมิใช่อุบาย พึงทราบการย่อท้อและการแล่นเลยไปแม้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิอย่างนี้

Ye ca kho te abhiññāyāti ye ca kho pana ariyapuggalā te yathāvutte ubho ante ‘‘ime antā evaṃgahitā evaṃanuṭṭhitā evaṃgatikā evaṃabhisamparāyā’’ti abhivisiṭṭhena ñāṇena vipassanāsahitāya maggapaññāya jānitvā majjhimapaṭipadaṃ sammāpaṭipannā, tāya sammāpaṭipattiyā. Tatra ca nāhesunti tatra tasmiṃ antadvaye patitā na ahesuṃ, taṃ antadvayaṃ pajahiṃsūti attho. Tena ca nāmaññiṃsūti tena antadvayapahānena ‘‘mama idaṃ antadvayapahānaṃ, ahaṃ antadvayaṃ pahāsiṃ, iminā antadvayapahānena seyyo’’tiādinā taṇhādiṭṭhimānamaññanāvasena na amaññiṃsu sabbamaññanānaṃ sammadeva pahīnattā. Ettha ca aggaphale ṭhite ariyapuggale sandhāya ‘‘tatra ca nāhesuṃ, tena ca nāmaññiṃsū’’ti atītakālavasena ayaṃ desanā pavattā, maggakkhaṇe pana adhippete vattamānakālavaseneva vattabbaṃ siyā. Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti ye evaṃ pahīnasabbamaññanā uttamapurisā, tesaṃ anupādāparinibbutānaṃ kammavipākakilesavasena tividhampi vaṭṭaṃ natthi paññāpanāya, vattamānakkhandhabhedato uddhaṃ anupādāno viya jātavedo apaññattikabhāvameva gacchatīti attho.

บทว่า เย จ โข เต อภิญฺญายาติ ความว่า ส่วนอริยบุคคลเหล่าใดแล รู้ส่วนสุดทั้งสองตามที่กล่าวแล้วว่า "เหล่านี้คือส่วนสุด อันบุคคลยึดถืออย่างนี้ ปฏิบัติอย่างนี้ มีคติอย่างนี้ มีภพเบื้องหน้าอย่างนี้" ด้วยญาณอันวิเศษ คือด้วยมรรคปัญญาที่สหรคตด้วยวิปัสสนา แล้วปฏิบัติชอบซึ่งมัชฌิมาปฏิปทา ด้วยการปฏิบัติชอบนั้น บทว่า ตตฺร จ นาเหสุํ ความว่า ท่านเหล่านั้นไม่ได้ตกไปในส่วนสุดทั้งสองนั้น อธิบายว่า ละส่วนสุดทั้งสองนั้นได้แล้ว บทว่า เตน จ นามญฺญึสูติ ความว่า ท่านเหล่านั้นไม่ได้สำคัญมั่นหมายด้วยอำนาจแห่งตัณหา ทิฏฐิ และมานะเป็นต้นว่า "การละส่วนสุดทั้งสองนี้เป็นของเรา เราละส่วนสุดทั้งสองได้แล้ว เราประเสริฐกว่าด้วยการละส่วนสุดทั้งสองนี้" เพราะการสำคัญมั่นหมายทั้งปวงอันท่านละได้แล้วโดยชอบ ในข้อนี้ เทศนานี้เป็นไปโดยกาลที่เป็นอดีต โดยทรงหมายถึงพระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอัครผลว่า "ตตฺร จ นาเหสุํ, เตน จ นามญฺญึสู" แต่เมื่อทรงประสงค์ถึงมรรคขณะ พึงกล่าวโดยกาลที่เป็นปัจจุบันทีเดียว บทว่า วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ ความว่า อุดมบุรุษเหล่าใดละการสำคัญมั่นหมายทั้งปวงได้แล้วอย่างนี้ วัฏฏะทั้งสามประการ คือ กรรมวัฏฏ์ วิปากวัฏฏ์ และกิเลสวัฏฏ์ ของท่านผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทาน ไม่มีเพื่อการบัญญัติ อธิบายว่า เบื้องหน้าแต่การแตกแห่งขันธ์ปัจจุบัน ย่อมถึงภาวะที่บัญญัติไม่ได้ ดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบ.

9. Upātidhāvantisuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอุปาติธาวันติสูตร

59. Navame [Pg.322] rattandhakāratimisāyanti rattiyaṃ andhakāre mahātimisāyaṃ. Rattīpi hi andhakāravirahitā hoti, yā puṇṇamāya ratti juṇhobhāsitā. Andhakāropi ‘‘timisā’’ti na vattabbo hoti abbhamahikādiupakkilesavirahite deve. Mahandhakāro hi ‘‘timisā’’ti vuccati. Ayaṃ pana amāvasī ratti devo ca meghapaṭalasañchanno. Tena vuttaṃ – ‘‘rattandhakāratimisāyanti rattiyā andhakāre mahātimisāya’’nti. Abbhokāseti appaṭicchanne okāse vihāraṅgaṇe. Telappadīpesu jhāyamānesūti telapajjotesu jalamānesu.

๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า รตฺตนฺธการติมิสายํ ความว่า ในกลางคืนที่มืดมิด ในความมืดอันยิ่งใหญ่ จริงอยู่ แม้กลางคืนก็มีที่ปราศจากความมืดได้ คือคืนวันเพ็ญที่สว่างด้วยแสงจันทร์ แม้ความมืดก็ไม่ควรเรียกว่า "ติมิสา" ในเวลาที่ท้องฟ้าปราศจากอุปกิเลสมีเมฆและหมอกเป็นต้น เพราะความมืดอย่างยิ่งเรียกว่า "ติมิสา" แต่คืนนี้เป็นคืนเดือนดับ และท้องฟ้าก็ถูกหมู่เมฆปกคลุมไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รตฺตนฺธการติมิสายํ" แปลว่า ในกลางคืนที่มืดมิด ในความมืดอันยิ่งใหญ่ บทว่า อพฺโภกาเส ความว่า ในที่แจ้ง คือในที่ที่ไม่มีเครื่องมุงบัง ที่ลานพระวิหาร บทว่า เตลปฺปทีเปสุ ฌายมาเนสุ ความว่า เมื่อประทีปน้ำมันทั้งหลายลุกโพลงอยู่

Nanu ca bhagavato byāmappabhā pakatiyā byāmamattappadesaṃ abhibyāpetvā candimasūriyālokaṃ abhibhavitvā ghanabahalaṃ buddhālokaṃ vissajjentī andhakāraṃ vidhamitvā tiṭṭhati, kāyappabhāpi nīlapītādivasena chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo vissajjetvā pakatiyāva samantato asītihatthappadesaṃ obhāsentī tiṭṭhati, evaṃ buddhālokeneva ekobhāsabhūte bhagavato nisinnokāse padīpakaraṇe kiccaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, tathāpi puññatthikā upāsakā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca pūjākaraṇatthaṃ devasikaṃ telappadīpaṃ upaṭṭhapenti. Tathā hi vuttaṃ – sāmaññaphalepi ‘‘ete maṇḍalamāle dīpā jhāyantī’’ti (dī. ni. 1.159). ‘‘Rattandhakāratimisāya’’nti idampi tassā rattiyā sabhāvakittanatthaṃ vuttaṃ, na pana bhagavato nisinnokāsassa andhakārabhāvato. Pūjākaraṇatthameva hi tadāpi upāsakehi padīpā kāritā.

ก็พระรัศมี ๑ วาของพระผู้มีพระภาค โดยปกติแผ่ซ่านไปทั่วบริเวณประมาณ ๑ วา ครอบงำแสงจันทร์และแสงอาทิตย์ ปล่อยพุทธรังสีอันหนาทึบ กำจัดความมืดดำรงอยู่มิใช่หรือ แม้พระฉัพพรรณรังสีก็เปล่งพระพุทธรัศมีอันหนาทึบมี ๖ สี คือ สีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ทำให้บริเวณโดยรอบ ๘๐ ศอกสว่างไสวโดยปกติอยู่มิใช่หรือ เมื่อเป็นเช่นนี้ ในสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งซึ่งสว่างเป็นอันเดียวกันด้วยพุทธานุภาพแล้ว กิจด้วยการตามประทีปย่อมไม่มี มิใช่หรือ? จริงอยู่ กิจด้วยประทีปไม่มี แต่ถึงกระนั้น อุบาสกผู้มุ่งบุญย่อมถวายประทีปน้ำมันเป็นประจำเพื่อบูชาพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ สมดังที่ตรัสไว้แม้ในสามัญญผลสูตรว่า "ประทีปเหล่านั้นลุกโพลงอยู่ที่มณฑลมาล" (ที.นี. ๑.๑๕๙) แม้คำว่า "รตฺตนฺธการติมิสายํ" นี้ ท่านก็กล่าวเพื่อพรรณนาสภาวะของราตรีนั้น ไม่ใช่เพราะสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งมืดมิดแต่อย่างใด เพราะในครั้งนั้น อุบาสกทั้งหลายได้ให้จุดประทีปไว้เพื่อทำการบูชานั่นเอง

Tasmiñhi divase sāvatthivāsino bahū upāsakā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā vihāraṃ gantvā uposathaṅgāni samādiyitvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nagaraṃ pavisitvā mahādānāni pavattetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca anugantvā nivattitvā attano attano gehāni gantvā sayampi paribhuñjitvā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ pūjetvā keci manobhāvanīye bhikkhū payirupāsantā keci yonisomanasikarontā divasabhāgaṃ vītināmesuṃ. Te sāyanhasamaye bhagavato santike dhammaṃ sutvā satthari dhammasabhāmaṇḍapato paṭṭhāya [Pg.323] gandhakuṭisamīpe ajjhokāse paññattavarabuddhāsane nisinne, bhikkhusaṅghe ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā payirupāsante uposathavisodhanatthañceva yonisomanasikāraparibrūhanatthañca nagaraṃ agantvā vihāreyeva vasitukāmā ohīyiṃsu. Atha te bhagavato bhikkhusaṅghassa ca pūjākaraṇatthaṃ bahū telappadīpe āropetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā bhikkhūnaṃ pariyante nisinnā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘bhante, ime titthiyā nānāvidhāni diṭṭhigatāni abhinivissa voharanti, tathā voharantā ca kadāci sassataṃ, kadāci asassataṃ, ucchedādīsu aññataranti ekasmiṃyeva aṭṭhatvā navanavāni diṭṭhigatāni ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti paggayha tiṭṭhanti ummattakasadisā, tesaṃ tathā abhiniviṭṭhānaṃ kā gati, ko abhisamparāyo’’ti. Tena ca samayena bahū paṭaṅgapāṇakā patantā patantā tesu telappadīpesu nipatanti. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena sambahulā adhipātakā’’tiādi.

ก็ในวันนั้น อุบาสกชาวเมืองสาวัตถีจำนวนมาก ทำการบริหารร่างกายแต่เช้าตรู่แล้ว ไปสู่วิหาร สมาทานองค์อุโบสถแล้ว นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว เข้าไปสู่พระนคร จัดแจงมหาทานแล้ว ส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์แล้ว กลับไปสู่เรือนของตนๆ บริโภคอาหารแล้ว นุ่งผ้าขาว ห่มผ้าขาว ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ไปสู่วิหาร บูชาพระผู้มีพระภาคแล้ว บางพวกเข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจ บางพวกกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ยังส่วนแห่งวันให้ล่วงไป. ในเวลาเย็น พวกเขาฟังธรรมในสำนักของพระผู้มีพระภาค เมื่อพระศาสดาเสด็จออกจากมณฑปธรรมสภา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในที่แจ้งใกล้พระคันธกุฎี และเมื่อภิกษุสงฆ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค นั่งแวดล้อมอยู่ พวกอุบาสกเหล่านั้นปรารถนาจะอยู่ในวิหารเท่านั้น ไม่ไปสู่พระนคร เพื่อชำระอุโบสถและเพื่อเพิ่มพูนโยนิโสมนสิการ จึงได้ค้างอยู่ในวิหาร. ครั้งนั้น พวกเขาจุดประทีปน้ำมันจำนวนมากเพื่อบูชาพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ แล้วเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว กระทำอัญชลีแก่ภิกษุสงฆ์แล้ว นั่ง ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่งของภิกษุทั้งหลาย ได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกเดียรถีย์เหล่านี้ยึดมั่นทิฏฐิต่างๆ นานาชนิดแล้วกล่าวอยู่ เมื่อกล่าวอยู่อย่างนั้น บางครั้งก็กล่าวว่าเที่ยง บางครั้งก็กล่าวว่าไม่เที่ยง เป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น ยืนหยัดอยู่ในทิฏฐิเดียวแล้ว ก็ยังยกย่องทิฏฐิใหม่ๆ ขึ้นว่า ‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ เป็นดุจคนบ้า คติของพวกเขาผู้ยึดมั่นอย่างนั้นเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร” ก็ในสมัยนั้น สัตว์ปีกจำพวกแมลงเม่าจำนวนมาก บินวนเวียนตกลงไปในประทีปน้ำมันเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล หมู่แมลงเม่าจำนวนมาก” เป็นต้น.

Tattha adhipātakāti paṭaṅgapāṇakā, ye ‘‘salabhā’’tipi vuccanti. Te hi dīpasikhaṃ adhipatanato ‘‘adhipātakā’’ti adhippetā. Āpātaparipātanti āpātaṃ paripātaṃ, āpatitvā āpatitvā paripatitvā paripatitvā, abhimukhapātañceva paribbhamitvā pātañca katvāti attho. ‘‘Āpāthe paripāta’’nti keci paṭhanti, āpāthe padīpassa attano āpāthagamane sati paripatitvā paripatitvāti attho. Anayanti avaḍḍhiṃ dukkhaṃ. Byasananti vināsaṃ. Purimapadena hi maraṇamattaṃ dukkhaṃ, pacchimapadena maraṇaṃ tesaṃ dīpeti. Tattha keci pāṇakā saha patanena mariṃsu, keci maraṇamattaṃ dukkhaṃ āpajjiṃsu.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อธิปาตกา ได้แก่ สัตว์ปีกจำพวกแมลงเม่า ซึ่งเรียกว่า “สลภา” ก็มี. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า “อธิปาตกา” เพราะบินเข้าหาเปลวไฟ. บทว่า อาปาตปริปาตํ ความว่า บินเข้าหาแล้วๆ เล่าๆ บินวนเวียนแล้วๆ เล่าๆ อธิบายว่า กระทำการบินเข้าหาซึ่งหน้าและการบินวนแล้วตกลงไป. บางพวกอ่านว่า “อาปาเถ ปริปาตํ” ความว่า เมื่อประทีปมาสู่คลองจักษุของตน ก็บินวนเวียนแล้วๆ เล่าๆ. บทว่า อนยํ ได้แก่ ความไม่เจริญ คือทุกข์. บทว่า พฺยสนํ ได้แก่ ความพินาศ. จริงอยู่ ด้วยบทแรกทรงแสดงทุกข์เพียงแค่ความตาย ด้วยบทหลังทรงแสดงความตายของสัตว์เหล่านั้น. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์บางพวกตายพร้อมกับการตกลงไป บางพวกถึงทุกข์เพียงแค่ความตาย.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ adhipātakapāṇakānaṃ attahitaṃ ajānantānaṃ attupakkamavasena niratthakabyasanāpattiṃ viditvā tesaṃ viya diṭṭhigatikānaṃ diṭṭhābhinivesena anayabyasanāpattidīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบความที่สัตว์ปีกจำพวกแมลงเม่าเหล่านั้นไม่รู้ประโยชน์ตน ถึงความพินาศอันไร้ประโยชน์ด้วยความพยายามของตนนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งชี้ถึงการประสบความไม่เจริญและความพินาศด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิของพวกผู้มีทิฏฐิเป็นคติ เหมือนสัตว์เหล่านั้น.

Tattha upātidhāvanti na sāramentīti sīlasamādhipaññāvimuttiādibhedaṃ sāraṃ na enti, catusaccābhisamayavasena na adhigacchanti. Tasmiṃ pana saupāye sāre tiṭṭhanteyeva vimuttābhilāsāya taṃ upentā viya hutvāpi diṭṭhivipallāsena atidhāvanti atikkamitvā gacchanti, pañcupādānakkhandhe ‘‘niccaṃ [Pg.324] subhaṃ sukhaṃ attā’’ti abhinivisitvā gaṇhantāti attho. Navaṃ navaṃ bandhanaṃ brūhayantīti tathā gaṇhantā ca taṇhādiṭṭhisaṅkhātaṃ navaṃ navaṃ bandhanaṃ brūhayanti vaḍḍhayanti. Patanti pajjotamivādhipātakā, diṭṭhe sute itiheke niviṭṭhāti evaṃ taṇhādiṭṭhibandhanehi baddhattā eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhe attanā cakkhuviññāṇena diṭṭhidassaneneva vā diṭṭhe anussavūpalabbhamatteneva ca sute ‘‘itiha ekantato evameta’’nti niviṭṭhā diṭṭhābhinivesena ‘‘sassata’’ntiādinā abhiniviṭṭhā, ekantahitaṃ vā nissaraṇaṃ ajānantā rāgādīhi ekādasahi aggīhi ādittaṃ bhavattayasaṅkhātaṃ aṅgārakāsuṃyeva ime viya adhipātakā imaṃ pajjotaṃ patanti, na tato sīsaṃ ukkhipituṃ sakkontīti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปาติธาวนฺติ น สาเรนฺติ ความว่า ย่อมไม่เข้าถึงสาระอันมีประเภทคือ ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ เป็นต้น คือย่อมไม่บรรลุด้วยการตรัสรู้สัจจะ ๔. แต่เมื่อสาระพร้อมทั้งอุบายนั้นมีอยู่ แม้เป็นดุจผู้เข้าไปหาสาระนั้นด้วยความปรารถนาวิมุตติ ก็ย่อมวิ่งเลยไป คือล่วงเลยไปด้วยทิฏฐิวิปลาส อธิบายว่า ย่อมยึดถือปัญจุปาทานขันธ์โดยยึดมั่นว่า “เที่ยง งาม เป็นสุข เป็นอัตตา”. บทว่า นวํ นวํ พนฺธนํ พฺรูหยนฺติ ความว่า เมื่อยึดถืออย่างนั้น ก็ย่อมเพิ่มพูนเครื่องผูกอันใหม่ๆ คือตัณหาและทิฏฐิให้เจริญขึ้น. บทว่า ปตนฺติ ปชฺโชตมิวาธิปาตกา, ทิฏฺเฐ สุเต อิติเหเก นิวิฏฺฐา ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกถูกเครื่องผูกคือตัณหาและทิฏฐิผูกมัดไว้อย่างนี้แล้ว ย่อมยึดมั่นในสิ่งที่เห็น คือในสิ่งที่เห็นด้วยจักษุวิญญาณของตน หรือด้วยทิฏฐิทัสสนะเท่านั้น และในสิ่งที่ได้ฟัง คือในสิ่งที่รับรู้ได้ด้วยการฟังตามๆ กันมาเท่านั้นว่า “ได้ยินว่า เรื่องนี้เป็นอย่างนี้โดยส่วนเดียว” คือยึดมั่นด้วยทิฏฐาภินิเวสโดยนัยเป็นต้นว่า “เที่ยง” หรือเมื่อไม่รู้ทางสลัดออกอันเป็นประโยชน์โดยส่วนเดียว ก็ย่อมตกลงไปในกองถ่านเพลิงคือภพสามอันลุกโพลงด้วยไฟ ๑๑ กอง มีราคะเป็นต้น เหมือนแมลงเม่าเหล่านี้ตกลงไปในเปลวไฟนี้ อธิบายว่า ย่อมไม่สามารถยกศีรษะขึ้นจากกองถ่านเพลิงนั้นได้.

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสูตรที่ ๙ จบ.

10. Uppajjantisuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอุปปัชชันติสูตร

60. Dasame yāvakīvanti yattakaṃ kālaṃ. Yatoti yadā, yato paṭṭhāya, yasmiṃ kāleti vā attho. Evametaṃ, ānandāti, ānanda, tathāgate uppanne tathāgatassa tathāgatasāvakānaṃyeva ca lābhasakkāro abhivaḍḍhati, titthiyā pana nittejā vihatappabhā pahīnalābhasakkārā hontīti yaṃ tayā vuttaṃ, etaṃ evaṃ, na etassa aññathābhāvo. Cakkavattino hi cakkaratanassa pātubhāvena loko cakkaratanaṃ muñcitvā aññattha pūjāsakkārasammānaṃ na pavatteti, cakkaratanameva pana sabbo loko sabbabhāvehi sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Iti vaṭṭānusāripuññamattanissandassapi tāva mahanto ānubhāvo, kimaṅgaṃ pana vivaṭṭānusāripuññaphalūpatthambhassa anantāparimeyyaguṇagaṇādhārassa buddharatanassa dhammaratanassa saṅgharatanassa cāti dasseti.

๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ยาวกีวํ ได้แก่ ตลอดกาลเพียงใด. บทว่า ยโต ความว่า ในกาลใด, จำเดิมแต่กาลใด หรือในกาลใด. บทว่า เอวเมตํ, อานนฺท ความว่า ดูก่อนอานนท์ ข้อที่เธอได้กล่าวแล้วว่า เมื่อตถาคตอุบัติขึ้น ลาภสักการะย่อมเจริญยิ่งแก่ตถาคตและสาวกของตถาคตเท่านั้น ส่วนพวกเดียรถีย์ย่อมหมดเดช ปราศจากรัศมี เสื่อมลาภสักการะ ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ความเป็นอย่างอื่นแห่งข้อนั้นไม่มี. จริงอยู่ ด้วยการปรากฏขึ้นแห่งจักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ โลกย่อมไม่ทำการบูชา สักการะ สัมมานะในที่อื่น เว้นจักรรัตนะเสีย แต่โลกทั้งปวงย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชาจักรรัตนะนั่นแหละโดยอาการทั้งปวง. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ก็เพียงผลแห่งบุญที่ยังเป็นไปในวัฏฏะยังมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ จะกล่าวไปไยถึงพุทธรัตนะ ธรรมรัตนะ และสังฆรัตนะ ซึ่งมีผลแห่งบุญที่ออกจากวัฏฏะเป็นเครื่องค้ำจุน เป็นที่รองรับแห่งหมู่คุณอันไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณเล่า.

Bhagavā hi sammāsambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko anukkamena loke ekasaṭṭhiyā arahantesu jātesu saṭṭhi arahante janapadacārikāya vissajjetvā uruvelaṃ patvā uruvelakassapappamukhe sahassajaṭile arahatte patiṭṭhāpetvā tehi parivuto laṭṭhivanuyyāne nisīditvā bimbisārappamukhānaṃ aṅgamagadhavāsīnaṃ dvādasa nahutāni sāsane otāretvā yadā rājagahe vihāsi, tato paṭṭhāya bhagavato bhikkhusaṅghassa [Pg.325] ca yathā yathā uparūpari uḷāralābhasakkāro abhivaḍḍhati, tathā tathā sabbatitthiyānaṃ lābhasakkāro parihāyi eva.

ด้วยว่า พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว โดยลำดับ เมื่อพระอรหันต์ ๖๑ องค์เกิดขึ้นในโลกแล้ว ทรงส่งพระอรหันต์ ๖๐ องค์ไปเพื่อจาริกในชนบท เสด็จถึงอุรุเวลาประเทศ ทรงยังชฎิล ๑,๐๐๐ คน มีอุรุเวลกัสสปะเป็นประมุข ให้ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว อันพระอรหันต์เหล่านั้นแวดล้อม ประทับนั่งในสวนลัฏฐิวัน ทรงให้ชาวแคว้นอังคะและมคธ ๑๒ นหุต มีพระเจ้าพิมพิสารเป็นประมุข หยั่งลงในพระศาสนาแล้ว เมื่อประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ จำเดิมแต่นั้นมา ลาภสักการะอันโอฬารของพระผู้มีพระภาคและของภิกษุสงฆ์เจริญขึ้นไปโดยลำดับฉันใด ลาภสักการะของพวกเดียรถีย์ทั้งปวงก็เสื่อมลงฉันนั้นทีเดียว

Athekadivasaṃ āyasmā ānando divāṭṭhāne nisinno bhagavato ca ariyasaṅghassa ca sammāpaṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto ‘‘kathaṃ nu kho titthiyāna’’nti tesaṃ paṭipattiṃ āvajjesi. Athassa nesaṃ sabbathāpi duppaṭipattiyeva upaṭṭhāsi. So ‘‘evaṃmahānubhāve nāma puññūpanissayassa dhammānudhammappaṭipattiyā ca ukkaṃsapāramippatte bhagavati, ariyasaṅghe ca dharante kathaṃ ime aññatitthiyā evaṃ duppaṭipannā akatapuññā varākā lābhino sakkatā bhavissantī’’ti titthiyānaṃ lābhasakkārahāniṃ nissāya kāruññaṃ uppādetvā atha attano parivitakkaṃ ‘‘yāvakīvañca, bhante’’tiādinā bhagavato ārocesi. Bhagavā ca taṃ, ‘‘ānanda, tayā micchā parivitakkita’’nti avatvā suvaṇṇāliṅgasadisaṃ gīvaṃ unnāmetvā supupphitasatapattasassirikaṃ mahāmukhaṃ abhippasannataraṃ katvā ‘‘evametaṃ, ānandā’’ti sampahaṃsitvā ‘‘yāvakīvañcā’’tiādinā tassa vacanaṃ paccanumodi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā ānando…pe… bhikkhusaṅgho cā’’ti. Atha bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ atītepi mayi anuppanne ekacce nīcajanā sammānaṃ labhitvā mama uppādato paṭṭhāya hatalābhasakkārā ahesunti bāverujātakaṃ (jā. 1.4.153 ādayo) kathesi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน พิจารณาถึงสัมมาปฏิบัติของพระผู้มีพระภาคและของพระอริยสงฆ์แล้ว เกิดปีติโสมนัส จึงรำพึงถึงการปฏิบัติของพวกเดียรถีย์ว่า ‘เป็นอย่างไรหนอ’ ลำดับนั้น ทุพปฏิบัติโดยประการทั้งปวงของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นก็ปรากฏแก่ท่าน ท่านจึงยังความกรุณาให้เกิดขึ้นเพราะอาศัยความเสื่อมลาภสักการะของพวกเดียรถีย์ว่า ‘เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้มีอานุภาพมากอย่างนี้ ผู้มีบุญเป็นอุปนิสัย และถึงความเป็นเลิศด้วยธรรมานุธรรมปฏิบัติ และเมื่อพระอริยสงฆ์ยังดำรงอยู่ พวกอัญญเดียรถีย์เหล่านี้ผู้ปฏิบัติผิดอย่างนี้ เป็นคนเลวทราม ไม่มีบุญ จักเป็นผู้มีลาภ มีสักการะได้อย่างไร’ แล้วได้กราบทูลความวิตกของตนแด่พระผู้มีพระภาค มีคำว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตลอดเวลาที่...’ เป็นต้น แต่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสว่า ‘อานนท์ เธอวิตกผิดแล้ว’ กลับทรงเงยพระศอซึ่งเปรียบด้วยปล้องแห่งทองคำ ทรงทำพระพักตร์ใหญ่อันมีสิริดุจดอกปทุมร้อยกลีบที่บานสะพรั่งให้ผ่องใสยิ่งขึ้น ทรงแสดงความร่าเริงว่า ‘อานนท์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น’ แล้วทรงอนุโมทนาถ้อยคำของท่านพระอานนท์นั้นด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘อานนท์ ตลอดเวลาที่...’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ...ภิกษุสงฆ์ด้วย’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล่าพาเวรุชาดก (ชา. ๑/๔/๑๕๓ เป็นต้น) ในเรื่องที่เกิดขึ้นนั้นว่า ‘แม้ในอดีต เมื่อเรายังไม่อุบัติ ชนชั้นต่ำบางพวกได้ความเคารพนับถือ แต่จำเดิมแต่เราอุบัติขึ้น ก็ได้กลายเป็นผู้มีลาภสักการะอันถูกกำจัดแล้ว’

Etamatthaṃ viditvāti diṭṭhigatikānaṃ tāva sakkārasammāno yāva na sammāsambuddhā loke uppajjanti, tesaṃ pana uppādato paṭṭhāya te hatalābhasakkārā nippabhā nittejāva honti, duppaṭipattiyā dukkhato ca na muccantīti etamatthaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว คือ สักการะและสัมมานะของพวกทิฏฐิคติกะ (ผู้มีทิฏฐิเป็นคติ) ย่อมมีอยู่ตราบเท่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่อุบัติขึ้นในโลก แต่จำเดิมแต่การอุบัติขึ้นของพระองค์ทั้งหลาย พวกเขาก็กลายเป็นผู้มีลาภสักการะอันถูกกำจัดแล้ว หมดรัศมี หมดเดชทีเดียว และย่อมไม่พ้นจากทุกข์เพราะการปฏิบัติผิด ดังนี้ ทรงทราบเนื้อความนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งประกาศเนื้อความนั้น

Tattha obhāsati tāva so kimīti so khajjūpanakakimi tāvadeva obhāsati jotati dibbati. Yāva na unnamate pabhaṅkaroti tīsupi mahādīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena ‘‘pabhaṅkaro’’ti laddhanāmo sūriyo yāva na uggamati na udeti. Anuggate hi sūriye laddhokāsā khajjūpanakā viparivattamānāpi kaṇṭakaphalasadisā tamasi vijjotanti. Sa verocanamhi uggate, hatappabho hoti na cāpi bhāsatīti samantato [Pg.326] andhakāraṃ vidhamitvā kiraṇasahassena virocanasabhāvatāya verocananāmake ādicce uṭṭhite so khajjūpanako hatappabho nittejo kāḷako hoti, rattandhakāre viya na bhāsati na dibbati.

ในอุทานนั้น บทว่า ‘obhāsati tāva so kimī’ ความว่า แมลงหิ่งห้อยนั้นย่อมส่องแสง ย่อมรุ่งโรจน์ ย่อมสว่างอยู่เพียงตราบเท่า. บทว่า ‘Yāva na unnamate pabhaṅkaro’ ความว่า ตราบเท่าที่ดวงอาทิตย์ผู้ได้ชื่อว่า ‘ปภังกร’ เพราะทำแสงสว่างในมหาทวีปทั้งสามในขณะเดียวกัน ยังไม่ขึ้น ยังไม่อุทัย. จริงอยู่ เมื่อดวงอาทิตย์ยังไม่ขึ้น พวกหิ่งห้อยได้โอกาส แม้จะบินวนเวียนอยู่ ดุจผลกระจับ ก็ย่อมส่องแสงในความมืด. บทว่า ‘Sa verocanamhi uggate, hatappabho hoti na cāpi bhāsati’ ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ชื่อว่าเวโรจนะ เพราะมีสภาวะรุ่งโรจน์ด้วยรัศมีพันหนึ่ง กำจัดความมืดโดยรอบขึ้นแล้ว หิ่งห้อยนั้นย่อมเป็นผู้มีรัศมีอันถูกกำจัด หมดเดช เป็นสีดำ ย่อมไม่ส่องแสง ไม่สว่าง เหมือนในเวลากลางคืนที่มืดมิด

Evaṃ obhāsitameva takkikānanti yathā tena khajjūpanakena sūriyuggamanato pureyeva obhāsitaṃ hoti, evaṃ takketvā vitakketvā parikappanamattena diṭṭhīnaṃ gahaṇato ‘‘takkikā’’ti laddhanāmehi titthiyehi obhāsitaṃ attano samayatejena dīpetvā adhiṭṭhitaṃ tāva, yāva sammāsambuddhā loke nuppajjanti. Na takkikā sujjhanti na cāpi sāvakāti yadā pana sammāsambuddhā loke uppajjanti, tadā diṭṭhigatikā na sujjhanti na sobhanti, na cāpi tesaṃ sāvakā sobhanti, aññadatthu vihatasobhā rattikhittā viya sarā na paññāyanteva. Atha vā yāva sammāsambuddhā loke nuppajjanti, tāvadeva takkikānaṃ obhāsitaṃ attano samayena jotanaṃ bālalāpanaṃ, na tato paraṃ. Kasmā? Yasmā na takkikā sujjhanti, na cāpi sāvakā. Te hi durakkhātadhammavinayā sammāpaṭipattirahitā na saṃsārato sujjhanti aniyyānikasāsanattā. Tenāha ‘‘duddiṭṭhī na dukkhā pamuccare’’ti. Takkikā hi ayāthāvaladdhikatāya duddiṭṭhino micchābhiniviṭṭhadiṭṭhikā viparītadassanā taṃ diṭṭhiṃ anissajjitvā saṃsāradukkhato na kadācipi muccantīti.

บทว่า ‘Evaṃ obhāsitameva takkikānaṃ’ ความว่า การส่องแสงของหิ่งห้อยนั้นมีอยู่ก่อนที่ดวงอาทิตย์จะขึ้นฉันใด การส่องแสง คือการประกาศ การตั้งมั่นด้วยเดชแห่งลัทธิของตนของพวกเดียรถีย์ผู้ได้ชื่อว่า ‘ตักกิกะ’ เพราะยึดถือทิฏฐิทั้งหลายด้วยเพียงการตรึก การวิตก การกำหนด ก็มีอยู่ตราบเท่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่อุบัติขึ้นในโลก ฉันนั้น. บทว่า ‘Na takkikā sujjhanti na cāpi sāvakā’ ความว่า แต่เมื่อใดพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นในโลก เมื่อนั้นพวกทิฏฐิคติกะย่อมไม่บริสุทธิ์ ย่อมไม่งดงาม แม้สาวกของพวกเขาก็ไม่งดงาม กลับเป็นผู้มีความงามอันถูกกำจัดแล้ว ไม่ปรากฏเลย ดุจลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน. อีกนัยหนึ่ง การส่องแสง คือการรุ่งเรืองด้วยลัทธิของตนของพวกตักกิกะ เป็นเพียงคำพูดของคนพาล มีอยู่ตราบเท่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่อุบัติขึ้นในโลกเท่านั้น ไม่ใช่หลังจากนั้น. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะพวกตักกิกะย่อมไม่บริสุทธิ์ แม้สาวกก็ไม่บริสุทธิ์. จริงอยู่ พวกเขามีธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ปราศจากสัมมาปฏิบัติ ย่อมไม่บริสุทธิ์จากสงสาร เพราะมีศาสนาไม่นำออกจากทุกข์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘duddiṭṭhī na dukkhā pamuccare’ (ผู้มีทิฏฐิชั่วย่อมไม่พ้นจากทุกข์). จริงอยู่ พวกตักกิกะเป็นผู้มีทิฏฐิชั่วเพราะได้มาโดยไม่เป็นจริง เป็นผู้มีทิฏฐิที่ยึดมั่นโดยผิด มีความเห็นวิปริต ไม่สละทิฏฐินั้นเสีย ย่อมไม่พ้นจากทุกข์ในสงสารได้เลย

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ

Niṭṭhitā ca jaccandhavaggavaṇṇanā.

อรรถกถาชัจจันธวรรค จบ

7. Cūḷavaggo

๗. จูฬวรรค

1. Paṭhamalakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมลขุณฑกภัททิยสูตร

61. Cūḷavaggassa [Pg.327] paṭhame lakuṇḍakabhaddiyanti ettha bhaddiyoti tassa āyasmato nāmaṃ, kāyassa pana rassattā ‘‘lakuṇḍakabhaddiyo’’ti naṃ sañjānanti. So kira sāvatthivāsī kulaputto mahaddhano mahābhogo rūpena apāsādiko dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako. So ekadivasaṃ satthari jetavane viharante upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampado satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanāya kammaṃ karonto sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Tadā sekkhā bhikkhū yebhuyyena āyasmantaṃ sāriputtaṃ upasaṅkamitvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ yācanti, dhammadesanaṃ yācanti, pañhaṃ pucchanti. So tesaṃ adhippāyaṃ pūrento kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, dhammaṃ deseti, pañhaṃ vissajjeti. Te ghaṭentā vāyamantā appekacce sakadāgāmiphalaṃ, appekacce anāgāmiphalaṃ, appekacce arahattaṃ, appekacce tisso vijjā, appekacce chaḷabhiññā, appekacce catasso paṭisambhidā adhigacchanti. Te disvā lakuṇḍakabhaddiyopi sekho samāno kālaṃ ñatvā attano cittakallatañca sallekhañca paccavekkhitvā dhammasenāpatiṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro sammodamāno dhammadesanaṃ yāci. Sopissa ajjhāsayassa anurūpaṃ kathaṃ kathesi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā sāriputto āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ anekapariyāyena dhammiyā kathāya sandassetī’’tiādi.

๖๑. ในวรรคที่ ๑ แห่งจุลวรรค บทว่า ลกุณฺฏกภทฺทิยํ ดังนี้ บทว่า ภทฺทิโย เป็นชื่อของพระเถระนั้น แต่เพราะความที่ท่านมีร่างกายเตี้ย คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านว่า "ลกุณฏกภัททิยะ" ได้ยินว่า ท่านเป็นกุลบุตรชาวเมืองสาวัตถี เป็นผู้มั่งคั่ง มีโภคะมาก แต่มีรูปไม่งาม ผิวพรรณทราม ดูน่าเกลียด เป็นคนค่อม วันหนึ่ง เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ที่พระเชตวัน ท่านได้ไปวิหารพร้อมกับอุบาสกทั้งหลาย ฟังธรรมเทศนาแล้วได้ศรัทธา จึงบวช ได้อุปสมบทแล้ว รับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดา บำเพ็ญเพียรในวิปัสสนา ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล ในครั้งนั้น ภิกษุผู้เป็นเสขะโดยมาก เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรแล้ว ขอกรรมฐานเพื่อมรรคเบื้องสูง ขอธรรมเทศนา ทูลถามปัญหา ท่านพระสารีบุตรนั้น เมื่อจะทำความประสงค์ของภิกษุเหล่านั้นให้เต็มเปี่ยม ก็บอกกรรมฐาน แสดงธรรม แก้ปัญหา ภิกษุเหล่านั้นพากเพียรพยายามอยู่ บางพวกบรรลุสกทาคามิผล บางพวกบรรลุอนาคามิผล บางพวกบรรลุพระอรหัต บางพวกบรรลุวิชชา ๓ บางพวกบรรลุอภิญญา ๖ บางพวกบรรลุปฏิสัมภิทา ๔ พระลกุณฏกภัททิยะแม้เป็นพระเสขะ เห็นดังนั้นแล้ว รู้กาลอันควร พิจารณาความงามแห่งจิตและความขัดเกลาของตนแล้ว จึงเข้าไปหาพระธรรมเสนาบดี ทำปฏิสันถารแล้ว บันเทิงอยู่ ได้ขอธรรมเทศนา แม้พระสารีบุตรนั้นก็ได้กล่าวธรรมกถาที่สมควรแก่อัธยาศัยของท่าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ได้ชี้แจงให้ท่านพระลกุณฏกภัททิยะเห็นแจ้ง...ด้วยธรรมีกถาโดยอเนกปริยาย" เป็นต้น

Tattha anekapariyāyenāti ‘‘itipi pañcakkhandhā aniccā, itipi dukkhā, itipi anattā’’ti evaṃ anekehi kāraṇehi. Dhammiyā kathāyāti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayabbayādipakāsaniyā dhammiyā kathāya. Sandassetīti tāniyeva aniccādilakkhaṇāni udayabbayādike ca sammā dasseti, hatthena gahetvā viya paccakkhato dasseti. Samādapetīti tattha [Pg.328] lakkhaṇārammaṇikaṃ vipassanaṃ sammā ādapeti, yathā vīthipaṭipannā hutvā pavattati, evaṃ gaṇhāpeti. Samuttejetīti vipassanāya āraddhāya saṅkhārānaṃ udayabbayādīsu upaṭṭhahantesu yathākālaṃ paggahaniggahasamupekkhaṇehi bojjhaṅgānaṃ anupavattanena bhāvanaṃ majjhimaṃ vīthiṃ otāretvā yathā vipassanāñāṇaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati, evaṃ indriyānaṃ visadabhāvakaraṇena vipassanācittaṃ sammā uttejeti, visadāpanavasena vodapeti. Sampahaṃsetīti tathā pavattiyamānāya vipassanāya samappavattabhāvanāvasena ceva upariladdhabbabhāvanābalena ca cittaṃ sammā pahaṃseti, laddhassādavasena vā suṭṭhu toseti. Anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti yathā yathā dhammasenāpati dhammaṃ deseti, tathā tathā tathalakkhaṇaṃ vipassantassa therassa ca desanānubhāvena, attano ca upanissayasampattiyā ñāṇassa paripākaṃ gatattā desanānusārena ñāṇe anupavattante kāmāsavādīsu kañci āsavaṃ aggahetvā maggapaṭipāṭiyāva anavasesato cittaṃ vimucci, arahattaphalaṃ sacchākāsīti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกปริยาเยน ความว่า โดยเหตุหลายอย่าง อย่างนี้ว่า "แม้ด้วยเหตุนี้ ขันธ์ ๕ เป็นของไม่เที่ยง แม้ด้วยเหตุนี้ เป็นทุกข์ แม้ด้วยเหตุนี้ เป็นอนัตตา" บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า ด้วยธรรมีกถาที่ประกาศความเกิดและความดับเป็นต้นแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ บทว่า สนฺทสฺเสติ ความว่า ย่อมแสดงลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ และความเกิดความดับเป็นต้นให้เห็นโดยชอบ คือแสดงให้เห็นประจักษ์ดุจจับมือชี้ให้ดู บทว่า สมาทเปติ ความว่า ย่อมให้สมาทานวิปัสสนาซึ่งมีลักษณะนั้นเป็นอารมณ์โดยชอบ คือให้ถือเอาอย่างที่วิปัสสนานั้นดำเนินไปตามวิถี บทว่า สมุตฺเตเชติ ความว่า เมื่อวิปัสสนาอันท่านปรารภแล้ว เมื่อความเกิดและความดับเป็นต้นของสังขารทั้งหลายปรากฏอยู่ ย่อมนำภาวนาลงสู่ทางสายกลาง ด้วยการประคอง การข่ม และการวางเฉยตามกาล และด้วยการเป็นไปตามแห่งโพชฌงค์ทั้งหลาย แล้วยังวิปัสสนาจิตให้รุ่งเรืองโดยชอบ ด้วยการทำอินทรีย์ให้ผ่องใส เพื่อให้วิปัสสนาญาณเป็นไปอย่างแกล้วกล้าผ่องใส คือทำให้บริสุทธิ์ด้วยอำนาจแห่งการทำให้ผ่องใส บทว่า สมฺปหํเสติ ความว่า ย่อมยังจิตให้ร่าเริงโดยชอบ ด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่ดำเนินไปสม่ำเสมอ และด้วยกำลังแห่งภาวนาชั้นสูงอันจะพึงได้ ในวิปัสสนาที่ดำเนินไปอยู่อย่างนั้น หรือว่า ย่อมให้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งรสที่ได้แล้ว บทว่า อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ ความว่า เมื่อพระธรรมเสนาบดีแสดงธรรมไปอย่างไรๆ พระเถระผู้เห็นลักษณะตามนั้นอยู่ ก็มีญาณดำเนินไปตามเทศนา ด้วยอานุภาพแห่งเทศนา และเพราะความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยของตน และเพราะความที่ญาณถึงความแก่รอบแล้ว จิตจึงไม่ยึดมั่นอาสวะอย่างใดอย่างหนึ่งในกามาสวะเป็นต้น หลุดพ้นแล้วโดยสิ้นเชิงตามลำดับแห่งมรรค อธิบายว่า ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato lakuṇḍakabhaddiyassa aññārādhanasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ คือเนื้อความที่นับว่าเป็นการบรรลุพระอรหัตของท่านพระลกุณฏกภัททิยะโดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งเป็นการประกาศเนื้อความนั้น

Tattha uddhanti rūpadhātuyā arūpadhātuyā ca. Adhoti kāmadhātuyā. Sabbadhīti sabbasmimpi saṅkhāragate. Vippamuttoti pubbabhāge vikkhambhanavimuttiyā aparabhāge samucchedapaṭipassaddhivimuttīhi sabbappakārena vimutto. Ettha ca uddhaṃ vippamuttoti etena pañcuddhambhāgiyasaṃyojanapahānaṃ dasseti. Adho vippamuttoti etena pañcorambhāgiyasaṃyojanapahānaṃ. Sabbadhi vippamuttoti etena avasiṭṭhasabbākusalapahānaṃ dasseti. Atha vā uddhanti anāgatakālaggahaṇaṃ. Adhoti atītakālaggahaṇaṃ. Ubhayaggahaṇeneva tadubhayapaṭisaṃyuttattā paccuppanno addhā gahito hoti, tattha anāgatakālaggahaṇena anāgatakkhandhāyatanadhātuyo gahitā. Sesapadesupi eseva nayo. Sabbadhīti kāmabhedādike sabbasmiṃ bhave. Idaṃ vuttaṃ hoti – anāgato atīto paccuppannoti evaṃ tiyaddhasaṅgahite sabbasmiṃ bhave vippamuttoti.

ในอุทานนั้น บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ ในรูปธาตุและอรูปธาตุ บทว่า อโธ ได้แก่ ในกามธาตุ บทว่า สพฺพธิ ได้แก่ ในสังขารคตธรรมทั้งปวง บทว่า วิปฺปมุตฺโต ความว่า หลุดพ้นแล้วโดยประการทั้งปวง ด้วยวิกขัมภนวิมุตติในเบื้องต้น ด้วยสมุจเฉทวิมุตติและปฏิปัสสัทธิวิมุตติในเบื้องปลาย ในอุทานนี้ บทว่า อุทฺธํ วิปฺปมุตฺโต นี้ แสดงถึงการละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ บทว่า อโธ วิปฺปมุตฺโต นี้ แสดงถึงการละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ บทว่า สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต นี้ แสดงถึงการละอกุศลที่เหลือทั้งหมด อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุทฺธํ เป็นการถือเอาอนาคตกาล บทว่า อโธ เป็นการถือเอาอดีตกาล ด้วยการถือเอาทั้งสองอย่างนั้นเอง กาลปัจจุบันอันเนื่องด้วยกาลทั้งสองนั้นก็เป็นอันถือเอาแล้ว ในกาลเหล่านั้น การถือเอาอนาคตกาล ก็คือการถือเอาขันธ์ อายตนะ ธาตุในอนาคต ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า สพฺพธิ ได้แก่ ในภพทั้งปวง มีกามภพเป็นต้น ความหมายที่กล่าวไว้คือ หลุดพ้นแล้วในภพทั้งปวงอันสงเคราะห์เข้าในกาลทั้งสาม คือ อนาคต อดีต และปัจจุบัน

Ayaṃhamasmīti [Pg.329] anānupassīti yo evaṃ vippamutto, so rūpavedanādīsu ‘‘ayaṃ nāma dhammo ahamasmī’’ti diṭṭhimānamaññanāvasena evaṃ nānupassati. Tassa tathā dassane kāraṇaṃ natthīti adhippāyo. Atha vā ayaṃhamasmīti anānupassīti idaṃ yathāvuttāya vimuttiyā adhigamupāyadīpanaṃ. Tiyaddhasaṅgahite tebhūmake saṅkhāre ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti pavattanasabhāvāya maññanāya anadhiṭṭhānaṃ katvā ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na me so attā’’ti evaṃ uppajjamānā yā pubbabhāgavuṭṭhānagāminī vipassanā, sā vimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyāti evaṃ dasahi saṃyojanehi sabbākusalehi ca sabbathā vimutto arahā ariyamaggādhigamanato pubbe supinantepi atiṇṇapubbaṃ kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti imaṃ catubbidhaṃ oghaṃ, saṃsāramahoghameva vā apunabbhavāya anupādisesāya nibbānāya udatāri uttiṇṇo, uttaritvā pāre ṭhitoti attho.

บทว่า อนุปัสสีติ ความว่า ผู้ใดหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมไม่ตามเห็นในรูปเวทนาเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ มานะ และความสำคัญผิดว่า "ธรรมชื่อนี้เป็นเรา" อธิบายว่า เหตุในการเห็นอย่างนั้นของท่านไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อยํหมสฺมีติ อนานุปสฺสีติ นี้ เป็นการแสดงอุบายเครื่องบรรลุวิมุตติที่กล่าวแล้ว. วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นและเป็นไปเพื่อความออก (จากสังขาร) ใด ที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา" เพราะไม่ยึดมั่นในสังขารอันเป็นไปในภูมิ ๓ อันสงเคราะห์ด้วยกาล ๓ ด้วยความสำคัญอันมีสภาวะเป็นไปว่า "นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา" วิปัสสนานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดวิมุตติ. บทว่า เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายาติ ความว่า พระอรหันต์ผู้หลุดพ้นแล้วโดยประการทั้งปวงจากสังโยชน์ ๑๐ และจากอกุศลทั้งปวงอย่างนี้ ได้ข้ามขึ้นแล้วซึ่งโอฆะ ๔ ประการนี้ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ หรือสังสารมหาโอฆะ อันตนไม่เคยข้ามได้เลยแม้ในความฝันก่อนแต่การบรรลุอริยมรรค เพื่อความไม่มีภพอีก คือเพื่ออนุปาทิเสสนิพพาน ชื่อว่าข้ามขึ้นแล้ว คือข้ามแล้วไปยืนอยู่ที่ฝั่งโน้น ดังนี้.

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ.

2. Dutiyalakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาทุติยลขุณฏกภัททิยสูตร

62. Dutiye sekhaṃ maññamānoti ‘‘sekho aya’’nti maññamāno. Tatrāyaṃ vacanattho – sikkhatīti sekho. Kiṃ sikkhati? Adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipaññañca. Atha vā sikkhanaṃ sikkhā, sā etassa sīlanti sekho. So hi apariyositasikkhattā tadadhimuttattā ca ekantena sikkhanasīlo, na pariniṭṭhitasikkho asekho viya tattha paṭippassaddhussukko, nāpi vissaṭṭhasikkho pacurajano viya tattha anadhimutto. Atha vā ariyāya jātiyā tīsu sikkhāsu jāto, tattha vā bhavoti sekho. Bhiyyosomattāyāti pamāṇato uttari, pamāṇaṃ atikkamitvā adhikataranti attho. Āyasmā hi lakuṇḍakabhaddiyo paṭhamasutte vuttena vidhinā paṭhamovādena yathānisinnova āsavakkhayappatto. Dhammasenāpati pana tassa taṃ arahattappattiṃ anāvajjanena ajānitvā ‘‘sekhoyevā’’ti maññamāno appaṃ yācito bahuṃ [Pg.330] dadamāno uḷārapuriso viya bhiyyo bhiyyo anekapariyāyena āsavakkhayāya dhammaṃ kathetiyeva. Āyasmāpi lakuṇḍakabhaddiyo ‘‘katakicco dānāhaṃ, kiṃ iminā ovādenā’’ti acintetvā saddhammagāravena pubbe viya sakkaccaṃ suṇātiyeva. Taṃ disvā bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnoyeva buddhānubhāvena yathā dhammasenāpati tassa kilesakkhayaṃ jānāti, tathā katvā imaṃ udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ anantarasutte vuttameva.

๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เสขํ มญฺญมาโน ความว่า สำคัญอยู่ว่า "ท่านผู้นี้เป็นพระเสขะ". ในบทนั้นมีอธิบายดังนี้: ชื่อว่าเสขะ เพราะย่อมศึกษา. ศึกษาอะไร? คือ อธิศีล อธิจิต และอธิปัญญา. อีกอย่างหนึ่ง การศึกษาชื่อว่าสิกขา, สิกขานั้นเป็นปกติของท่านผู้นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าเสขะ. จริงอยู่ ท่านผู้นั้นเพราะยังมีการศึกษาที่ยังไม่จบสิ้นและเพราะน้อมใจไปในสิกขานั้น จึงเป็นผู้มีปกติศึกษาโดยส่วนเดียว, ไม่ใช่เป็นผู้มีการศึกษาจบสิ้นแล้ว มีความขวนขวายระงับแล้วในสิกขานั้นเหมือนพระอเสขะ, และไม่ใช่เป็นผู้ทอดทิ้งสิกขา ไม่น้อมใจไปในสิกขานั้นเหมือนปุถุชน. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าเสขะ เพราะเกิดแล้วในสิกขา ๓ ด้วยอริยชาติ หรือเพราะมีอยู่ในสิกขา ๓ นั้น. บทว่า ภิยฺโยโสมตฺตาย ความว่า ยิ่งกว่าประมาณ คือล่วงเลยประมาณให้ยิ่งขึ้นไป. จริงอยู่ ท่านพระลขุณฏกภัททิยะได้บรรลุความสิ้นอาสวะในขณะที่นั่งอยู่นั่นเอง ด้วยโอวาทครั้งแรกตามวิธีที่กล่าวไว้ในปฐมสูตร. แต่พระธรรมเสนาบดีไม่ทรงทราบถึงการบรรลุพระอรหัตของท่านเพราะไม่ได้มนสิการ จึงสำคัญว่า "ยังเป็นพระเสขะอยู่" เป็นเหมือนบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ที่ถูกขอน้อยแต่ให้มาก ได้แสดงธรรมเพื่อความสิ้นอาสวะโดยปริยายเป็นอันมากยิ่งๆ ขึ้นไป. แม้ท่านพระลขุณฏกภัททิยะก็มิได้คิดว่า "เรามีกิจทำเสร็จแล้ว จะมีประโยชน์อะไรด้วยโอวาทนี้" แต่ด้วยความเคารพในพระสัทธรรม จึงตั้งใจฟังโดยเคารพเหมือนแต่ก่อน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ขณะประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเอง ทรงกระทำด้วยพุทธานุภาพเพื่อให้พระธรรมเสนาบดีได้ทราบถึงความสิ้นกิเลสของท่าน แล้วจึงทรงเปล่งอุทานนี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เตน โข ปน สมเยน" เป็นต้น. ส่วนข้อที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในสูตรถัดไป.

Gāthāyaṃ pana acchecchi vaṭṭanti anavasesato kilesavaṭṭaṃ samucchindi, chinne ca kilesavaṭṭe kammavaṭṭampi chinnameva. Byagā nirāsanti āsā vuccati taṇhā, natthi ettha āsāti nirāsaṃ, nibbānaṃ. Taṃ nirāsaṃ visesena agā adhigatoti byagā, aggamaggassa adhigatattā puna adhigamakāraṇena vinā adhigatoti attho. Yasmā taṇhā dukkhasamudayabhūtā, tāya pahīnāya appahīno nāma kileso natthi, tasmāssa taṇhāpahānaṃ savisesaṃ katvā dassento ‘‘visukkhā saritā na sandatī’’ti āha. Tassattho – catutthasūriyapātubhāvena viya mahānadiyo catutthamaggañāṇuppādena anavasesato visukkhā visositā taṇhāsaritā nadī na sandati, ito paṭṭhāya na pavattati. Taṇhā hi ‘‘saritā’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘saritāni sinehitāni ca, somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341), ‘‘saritā visattikā’’ti (dha. sa. 1065; mahāni. 3) ca. Chinnaṃ vaṭṭaṃ na vattatīti evaṃ kilesavaṭṭasamucchedena chinnaṃ vaṭṭaṃ anuppādadhammataṃ avipākadhammatañca āpādanena upacchinnaṃ kammavaṭṭaṃ na vattati na pavattati. Esevanto dukkhassāti yadetaṃ sabbaso kilesavaṭṭābhāvato kammavaṭṭassa appavattanaṃ, so āyatiṃ vipākavaṭṭassa ekaṃseneva anuppādo eva sakalassāpi saṃsāradukkhassa anto paricchedo parivaṭumabhāvoti.

ส่วนในคาถา บทว่า อจฺเฉจฺฉิ วฏฺฏํ ความว่า ตัดกิเลสวัฏได้โดยไม่มีเหลือ และเมื่อกิเลสวัฏถูกตัดแล้ว กรรมวัฏก็เป็นอันถูกตัดแล้วเช่นกัน. บทว่า พฺยคา นิราสํ ความว่า ตัณหาเรียกว่าอาสา, นิพพานชื่อว่านิราสะ เพราะไม่มีอาสาในนิพพานนั้น. บทว่า พฺยคา ความว่า ไปแล้วคือบรรลุแล้วโดยวิเศษซึ่งนิราสะนั้น อธิบายว่า เพราะบรรลุอัคคมรรคแล้ว จึงบรรลุโดยไม่มีเหตุให้ต้องบรรลุอีก. เพราะว่าตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์ เมื่อตัณหานั้นถูกละแล้ว กิเลสที่ยังไม่ได้ละย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงการละตัณหาของท่านโดยพิเศษ จึงตรัสว่า "วิสุกฺขา สริตา น สนฺทติ". อธิบายความว่า แม่น้ำคือตัณหาเหือดแห้งแล้วโดยไม่มีเหลือ ด้วยการเกิดขึ้นแห่งจตุตถมรรคญาณ เหมือนแม่น้ำใหญ่ทั้งหลายเหือดแห้งด้วยการปรากฏขึ้นแห่งพระอาทิตย์ดวงที่ ๔, ย่อมไม่ไหล คือย่อมไม่เป็นไปจำเดิมแต่นี้. จริงอยู่ ตัณหาเรียกว่า "สริตา" (แม่น้ำ). ดังที่ตรัสไว้ว่า "สริตานิ สิเนหิตานิ จ, โสมนสฺสานิ ภวนฺติ ชนฺตุโน" (ตัณหาและเครื่องผูกพันทั้งหลาย ย่อมเป็นโสมนัสของสัตว์) และ "สริตา วิสตฺติกา" (ตัณหาเป็นเครื่องข้อง). บทว่า ฉินฺนํ วฏฺฏํ น วตฺตติ ความว่า กรรมวัฏอันถูกตัดขาดแล้วด้วยการตัดขาดกิเลสวัฏอย่างนี้ ย่อมไม่เป็นไป คือไม่หมุนเวียนต่อไป เพราะถึงซึ่งความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นไม่ได้และเป็นธรรมที่ให้ผลไม่ได้. บทว่า เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส ความว่า การที่กรรมวัฏไม่เป็นไปเพราะไม่มีกิเลสวัฏโดยประการทั้งปวง ซึ่งก็คือการไม่เกิดขึ้นโดยส่วนเดียวของวิปากวัฏในอนาคต นั่นแหละเป็นที่สุด เป็นขอบเขต เป็นความสิ้นสุดแห่งทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้น.

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสูตร จบ.

3. Paṭhamasattasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปฐมสัตตสูตร

63. Tatiye kāmesūti vatthukāmesu. Ativelanti velaṃ atikkamitvā. Sattāti ayonisomanasikārabahulatāya vijjamānampi ādīnavaṃ [Pg.331] anoloketvā assādameva saritvā sajjanavasena sattā, āsattā laggāti attho. Rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakaraṇena chandarāgena rattā sārattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhijjhanena giddhā gedhaṃ āpannā. Gadhitāti rāgamucchitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti kilesavasena visaññībhūtā viya anaññakiccā mucchaṃ mohaṃ āpannā. Ajjhopannāti anaññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhitā. Sammattakajātāti kāmesu pātabyataṃ āpajjantā appasukhavedanāya sammattakā suṭṭhu mattakā jātā. ‘‘Sammodakajātā’’tipi pāṭho, jātasammodanā uppannapahaṃsāti attho. Sabbehipi padehi tesaṃ taṇhādhipannataṃyeva vadati. Ettha ca paṭhamaṃ ‘‘kāmesū’’ti vatvā punapi ‘‘kāmesū’’ti vacanaṃ tesaṃ sattānaṃ tadadhimuttidīpanatthaṃ. Tena sabbiriyāpathesu kāmaguṇasamaṅgino hutvā tadā vihariṃsūti dasseti.

๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กาเมสุ ได้แก่ ในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า อติเวลํ คือ ล่วงเลยเวลา. บทว่า สตฺตา ความว่า เพราะความเป็นผู้มากไปด้วยอโยนิโสมนสิการ จึงไม่พิจารณาเห็นโทษแม้ที่มีอยู่ ระลึกถึงแต่รสอร่อย จึงชื่อว่า สัตตะ คือ ข้องแล้ว อาสัตตะ คือ ติดแน่นแล้ว แลคคะ คือ เกาะเกี่ยวแล้ว. บทว่า รตฺตา คือ กำหนัดแล้ว สารัตตะ คือ กำหนัดจัดแล้ว ด้วยฉันทราคะอันทำให้จิตแปรปรวน ดุจผ้าที่ถูกย้อมด้วยน้ำย้อม. บทว่า คิทฺธา คือ ละโมบแล้ว ถึงความตะกละแล้ว ด้วยอภิชฌาอันมีสภาวะคือความอยากยิ่ง. บทว่า คธิตา คือ ผูกพันอยู่ในกามนั้นโดยอาการที่สลัดออกได้ยาก ดุจบุคคลผู้มัวเมาในราคะ. บทว่า มุจฺฉิตา คือ ถึงความมัวเมา คือความหลง มีกิจอื่นทำไม่ได้ ดุจหมดสติไปเพราะอำนาจกิเลส. บทว่า อชฺโฌปนฺนา คือ ทำเหมือนเป็นของไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น กลืนกิน ทำให้สำเร็จแล้วตั้งอยู่. บทว่า สมฺมตฺตกชาตา คือ ผู้ถึงความล้มทับในกามทั้งหลาย ชื่อว่า สมมัตตกะ คือ เมาอย่างยิ่งแล้ว ด้วยสุขเวทนาเล็กน้อย. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า สมฺโมทกชาตา ก็มี ความว่า มีความบันเทิงเกิดแล้ว มีความร่าเริงเกิดขึ้นแล้ว. ด้วยบททั้งหมด ย่อมกล่าวถึงความเป็นผู้ถูกตัณหาครอบงำของสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง. ในที่นี้ การที่ตรัสว่า กาเมสุ ในเบื้องต้นแล้ว ตรัสว่า กาเมสุ อีก ก็เพื่อแสดงความน้อมใจเชื่อในกามนั้นของสัตว์เหล่านั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ในกาลนั้น สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกามคุณในอิริยาบถทั้งปวงอยู่.

Tasmiñhi samaye ṭhapetvā ariyasāvake sabbe sāvatthivāsino ussavaṃ ghosetvā yathāvibhavaṃ āpānabhūmiṃ sajjetvā bhuñjantā pivantā āvi ceva raho ca kāme paribhuñjantā indriyāni paricārentā kāmesu pātabyataṃ āpajjiṃsu. Bhikkhū sāvatthiyaṃ piṇḍāya carantā tattha tattha gehe ārāmuyyānādīsu ca manusse ussavaṃ ghosetvā kāmaninne tathā paṭipajjante disvā ‘‘vihāraṃ gantvā saṇhasukhumaṃ dhammaṃ labhissāmā’’ti bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū…pe… kāmesu viharantī’’ti.

ก็ในสมัยนั้น เว้นพระอริยสาวก ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหมดประกาศงานมหรสพแล้ว ตกแต่งสถานที่ดื่มกินตามสมควรแก่ฐานะของตน บริโภค ดื่ม บริโภคกามทั้งในที่แจ้งและที่ลับ บำเรออินทรีย์ทั้งหลาย ถึงความล้มทับในกามทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี เห็นมนุษย์ทั้งหลายในเรือน ในอารามและอุทยานเป็นต้นในที่นั้นๆ ประกาศงานมหรสพแล้ว มีใจน้อมไปในกาม ประพฤติเช่นนั้นอยู่ จึงกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ภิกษุจำนวนมาก...ฯลฯ...ย่อมอยู่ในกามทั้งหลาย" ดังนี้.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tesaṃ manussānaṃ āpānabhūmiramaṇīyesu mahāpariḷāhesu anekānatthānubandhesu ghorāsayhakaṭukaphalesu kāmesu anādīnavadassitaṃ sabbākārato viditvā kāmānañceva kilesānañca ādīnavavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ ทรงทราบโดยประการทั้งปวง ซึ่งความที่มนุษย์เหล่านั้นไม่เห็นโทษในกามทั้งหลาย อันเป็นที่น่ารื่นรมย์ในสถานที่ดื่มกิน มีความเร่าร้อนใหญ่ มีสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ติดตามมามาก มีผลเผ็ดร้อนร้ายกาจและทนได้ยาก จึงทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นการประกาศโทษของกามและกิเลสทั้งหลาย.

Tattha kāmesu sattāti vatthukāmesu kilesakāmena rattā mattā sattā visattā laggā laggitā saṃyuttā. Kāmasaṅgasattāti tāyeva kāmasattiyā vatthukāmesu rāgasaṅgena ceva diṭṭhimānadosaavijjāsaṅgehi ca sattā āsattā. Saṃyojane vajjamapassamānāti kammavaṭṭaṃ [Pg.332] vipākavaṭṭena, bhavādike vā bhavantarādīhi, satte vā dukkhehi saṃyojanato bandhanato saṃyojananāmake kāmarāgādikilesajāte saṃyojanīyesu dhammesu assādānupassitāya vaṭṭadukkhamūlabhāvādikaṃ vajjaṃ dosaṃ ādīnavaṃ apassantā. Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantanti evaṃ ādīnavadassanābhāvena saṃyojanasabhāvesu saṅgesu, saṃyojanasaṅkhātehi vā saṅgehi tesaṃ visayesu tebhūmakadhammesu sattā vipulavisayatāya anādikālatāya ca vipulaṃ vitthiṇṇaṃ mahantañca kāmādioghaṃ, saṃsāroghameva vā na kadāci tareyyuṃ, ekaṃseneva tassa oghassa pāraṃ na gaccheyyunti attho.

ในอุทานนั้น บทว่า กาเมสุ สตฺตา คือ ผู้กำหนัดแล้ว เมาแล้ว ข้องแล้ว ข้องอย่างยิ่งแล้ว ติดแล้ว ติดแน่นแล้ว ประกอบแล้ว ด้วยกิเลสกามในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า กามสงฺคสตฺตา คือ ผู้ข้องแล้ว ติดแน่นแล้ว ด้วยความข้องคือราคะ และด้วยความข้องคือทิฏฐิ มานะ โทสะ และอวิชชา ในวัตถุกามทั้งหลาย ด้วยความข้องในกามนั้นเอง. บทว่า สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานา คือ ผู้ไม่เห็นโทษ คือ โทษและความเลวทราม มีความเป็นรากเหง้าแห่งวัฏทุกข์เป็นต้น ในกิเลสชาติมีกามราคะเป็นต้นอันชื่อว่าสังโยชน์ เพราะเป็นเครื่องผูก คือเป็นเครื่องผูกกรรมวัฏฏ์ไว้กับวิปากวัฏฏ์ หรือผูกภพเป็นต้นไว้กับภพอื่นเป็นต้น หรือผูกสัตว์ทั้งหลายไว้กับทุกข์ทั้งหลาย และในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ เพราะเป็นผู้ตามเห็นแต่รสอร่อย. บทว่า น หิ ชาตุ สํโยชนสงฺคสตฺตา, โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํ ความว่า ผู้ข้องแล้วในความข้องทั้งหลายอันมีสภาวะเป็นสังโยชน์ หรือข้องแล้วในธรรม ๓ ภูมิ อันเป็นอารมณ์ของสังโยชน์เหล่านั้น ด้วยความข้องทั้งหลายที่ชื่อว่าสังโยชน์ เพราะไม่มีการเห็นโทษอย่างนี้ ย่อมไม่อาจข้ามกาโมฆะเป็นต้น หรือสังสาโรฆะ อันไพบูลย์ คือกว้างขวาง และใหญ่หลวง เพราะมีอารมณ์ไพบูลย์และเพราะมีมาแต่กาลอันไม่มีเบื้องต้น ได้เลยในกาลไหนๆ ความว่า ย่อมไม่อาจถึงฝั่งแห่งโอฆะนั้นได้โดยส่วนเดียวเลย.

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยสูตร จบ.

4. Dutiyasattasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาทุติยสัตตสูตร

64. Catutthe andhīkatāti kāmā nāma anandhampi andhaṃ karonti.

๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อนฺธีกตา ความว่า ชื่อว่ากามทั้งหลาย ย่อมกระทำแม้บุคคลผู้ไม่บอดให้บอด.

Yathāha –

ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate nara’’nti. (itivu. 88;

mahāni. 5;

cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) –

"ผู้โลภย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โลภย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดตื้อย่อมมีในกาลใด ในกาลนั้น ความโลภย่อมครอบงำนรชน" ดังนี้. (อิติวุ. ๘๘; มหานิ. ๕; จูฬนิ. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส ๑๒๘) –

Tasmā kāmena anandhāpi andhā katāti andhīkatā. Sesaṃ anantarasutte vuttanayameva. Tattha hi manussānaṃ pavatti bhikkhūhi disvā bhagavato ārocitā, idha bhagavatā sāmaṃyeva diṭṭhāti ayameva viseso. Satthā sāvatthito nikkhamitvā jetavanaṃ gacchanto antarāmagge aciravatiyaṃ nadiyaṃ macchabandhehi oḍḍitaṃ kuminaṃ pavisitvā nikkhantuṃ asakkonte bahū macche passi, tato aparabhāge ekaṃ khīrapakaṃ vacchaṃ goravaṃ katvā anubandhitvā thaññapipāsāya gīvaṃ pasāretvā mātu antarasatthiyaṃ mukhaṃ upanentaṃ passi. Atha bhagavā vihāraṃ pavisitvā pāde pakkhāletvā paññattavarabuddhāsane nisinno pacchimaṃ vatthudvayaṃ purimassa upamānabhāvena gahetvā imaṃ udānaṃ udānesi.

เพราะฉะนั้น แม้ผู้ไม่บอด ก็ถูกกามทำให้บอด จึงชื่อว่า อันธีกตา. เนื้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนหน้านั่นเอง. ความพิเศษมีเพียงเท่านี้ คือ ในสูตรนั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นความเป็นไปของมนุษย์แล้วกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นด้วยพระองค์เอง. พระศาสดาเสด็จออกจากกรุงสาวัตถี เสด็จไปยังพระเชตวัน ในระหว่างทาง ได้ทอดพระเนตรเห็นปลาจำนวนมากที่เข้าไปในลอบซึ่งชาวประมงดักไว้ในแม่น้ำอจิรวดีแล้วไม่สามารถจะออกได้, ในส่วนอื่นจากนั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นลูกโคยังดื่มนมตัวหนึ่ง ทำความเคารพในแม่โค ติดตามไป ด้วยความกระหายน้ำนม ยืดคอออก สอดปากเข้าไปที่ระหว่างขาอ่อนของแม่. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าสู่วิหาร ทรงล้างพระบาทแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงถือเอาเรื่องราว ๒ อย่างหลังเป็นอุปมาของเรื่องราวก่อน แล้วทรงเปล่งอุทานนี้.

Tattha [Pg.333] kāmandhāti vatthukāmesu kilesakāmena andhā vicakkhukā katā. Jālasañchannāti sakattabhāvaparattabhāvesu ajjhattikabāhirāyatanesu, tannissitesu ca dhammesu atītādivasena anekabhedabhinnesu heṭṭhupariyavasena aparāparaṃ uppattiyā antogadhānaṃ anatthāvahato ca jālabhūtāya taṇhāya sukhumacchiddena jālena parivuto viya udakarahado sañchannā paliguṇṭhitā ajjhotthaṭā. Taṇhāchadanachāditāti taṇhāsaṅkhātena chadanena sevālapaṇakena viya udakaṃ chāditā, paṭicchannā pihitāti attho. Padadvayenāpi kāmacchandanīvaraṇanivāritakusalacittācārataṃ dasseti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กามนฺธา คือ ถูกกิเลสกามทำให้มืดบอด คือทำให้ไม่มีจักษุในวัตถุกามทั้งหลาย บทว่า ชาลสญฺฉนฺนา คือ ถูกตัณหาซึ่งเป็นดุจข่าย เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายผู้อยู่ในภายในแห่งการเกิดขึ้นสืบๆ กันไป โดยเบื้องต่ำและเบื้องบน ในอัตภาพของตนและอัตภาพของผู้อื่น ในอายตนะภายในและภายนอก และในธรรมทั้งหลายที่อาศัยอายตนะเหล่านั้น ซึ่งแตกต่างกันโดยมีประเภทต่างๆ โดยนัยมีอดีตเป็นต้น ปกคลุมแล้ว หุ้มห่อแล้ว ครอบงำแล้ว ดุจห้วงน้ำที่ถูกข่ายมีช่องละเอียดแวดล้อมไว้ บทว่า ตณฺหาฉทนฉาทิตา คือ ถูกเครื่องมุงคือตัณหาบังไว้ ปิดไว้ กำบังไว้ เหมือนน้ำที่ถูกจอกแหนบังไว้ ความว่า ปิดบังไว้ ด้วยสองบทนี้ ทรงแสดงถึงความเป็นผู้มีกุศลจิตจรรยาอันกามฉันทนิวรณ์ห้ามไว้แล้ว

Pamattabandhunā baddhāti kilesamārena devaputtamārena ca baddhā. Yadaggena hi kilesamārena baddhā, tadaggena devaputtamārenapi baddhā nāma honti. Vuttañhetaṃ –

บทว่า ปมตฺตพนฺธุนา พทฺธา คือ ถูกกิเลสมารและเทวปุตตมารผูกไว้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสมารผูกไว้ด้วยส่วนใด ก็ชื่อว่าถูกเทวปุตตมารผูกไว้ด้วยส่วนนั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso;

Tena taṃ bādhayissāmi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. (saṃ. ni. 1.151;

mahāva. 33);

“บ่วงอันเที่ยวไปในอากาศ คือบ่วงทางใจนี้ใด ย่อมเที่ยวไป เราจักผูกท่านไว้ด้วยบ่วงนั้นแน่ ข้าแต่สมณะ ท่านจักไม่พ้นเราไปได้” (สํ.นิ. 1/151; มหาว. 33)

Namuci kaṇho pamattabandhūti tīṇi mārassa nāmāni. Devaputtamāropi hi kilesamāro viya anatthena pamatte satte bandhatīti pamattabandhu. ‘‘Pamattā bandhane baddhā’’tipi paṭhanti. Tattha bandhaneti kāmaguṇabandhaneti attho. Baddhāti niyamitā. Yathā kiṃ? Macchāva kumināmukhe yathā nāma macchabandhakena oḍḍitassa kuminassa mukhe paviṭṭhā macchā tena baddhā hutvā maraṇamanventi pāpuṇanti, evameva mārena oḍḍitena kāmaguṇabandhanena baddhā ime sattā jarāmaraṇamanventi. Vaccho khīrapakova mātaraṃ yathā khīrapāyī taruṇavaccho attano mātaraṃ anveti anugacchati, na aññaṃ evaṃ mārabandhanabaddhā sattā saṃsāre paribbhamantā maraṇameva anventi anugacchanti, na ajaraṃ amaraṇaṃ nibbānanti adhippāyo.

นมุจิ กัณหะ ปมัตตพันธุ เป็น 3 ชื่อของมาร จริงอยู่ แม้เทวปุตตมารก็ย่อมผูกสัตว์ผู้ประมาทไว้ด้วยสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เหมือนกิเลสมาร ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปมัตตพันธุ บางแห่งก็อ่านว่า “ปมตฺตา พนฺธเน พทฺธา” ในบทนั้น บทว่า พนฺธเน ความว่า ในเครื่องผูกคือกามคุณ บทว่า พทฺธา คือ ถูกจำกัดไว้ เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนอย่างว่า ปลาที่เข้าไปในปากลอบที่นายพรานปลาวางดักไว้ ย่อมถูกลอบนั้นผูกไว้แล้ว ย่อมถึงซึ่งความตายฉันใด สัตว์เหล่านี้ก็ฉันนั้น ถูกเครื่องผูกคือกามคุณที่มารวางดักไว้ผูกแล้ว ย่อมถึงซึ่งชราและมรณะ เหมือนลูกโคอ่อนที่ยังดื่มนม ย่อมติดตาม ตามไปซึ่งแม่ของตน ไม่ติดตามตัวอื่นฉันใด สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกเครื่องผูกของมารผูกไว้ ท่องเที่ยวไปในสงสาร ก็ย่อมติดตาม ตามไปซึ่งความตายเท่านั้น ไม่ติดตามพระนิพพานอันไม่แก่ไม่ตาย ฉันนั้น อธิบายดังนี้

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๔ จบ

5. Aparalakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอปริลขุณฑกภัททิยสูตร

65. Pañcame [Pg.334] sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhito piṭṭhitoti āyasmā lakuṇḍakabhaddiyo ekadivasaṃ sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ gāmantarena piṇḍāya caritvā katabhattakicco pattaṃ vodakaṃ katvā thavikāya pakkhipitvā aṃse laggetvā cīvaraṃ saṅgharitvā tampi vāmaṃse ṭhapetvā pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno attano satipaññāvepullaṃ pakāsento viya satisampajaññaṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā samāhitena cittena pade padaṃ nikkhipanto gacchati, gacchanto ca bhikkhūnaṃ pacchato pacchato gacchati tehi bhikkhūhi asaṃmisso. Kasmā? Asaṃsaṭṭhavihāritāya. Apica tassāyasmato rūpaṃ paribhūtaṃ paribhavaṭṭhānīyaṃ puthujjanā ohīḷenti. Thero taṃ jānitvā piṭṭhito piṭṭhito gacchati ‘‘mā ime maṃ nissāya apuññaṃ pasaviṃsū’’ti. Evaṃ te bhikkhū ca thero ca sāvatthiṃ patvā vihāraṃ pavisitvā yena bhagavā tenupasaṅkamanti. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā lakuṇḍakabhaddiyo’’tiādi.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คือ วันหนึ่ง ท่านพระลขุณฑกภัททิยะเที่ยวบิณฑบาตในละแวกบ้านกับภิกษุจำนวนมาก ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ล้างบาตรให้หมดจด ใส่ในถลก คล้องไว้ที่บ่า พับจีวรวางไว้บนบ่าซ้าย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ มีจักษุทอดลง ด้วยการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก อันน่าเลื่อมใส ตั้งสติสัมปชัญญะไว้เป็นอย่างดี ดุจประกาศความไพบูลย์แห่งสติปัญญาของตน มีจิตตั้งมั่น ก้าวเท้าไปทีละก้าว และเมื่อเดินไป ก็เดินไปข้างหลังๆ ภิกษุทั้งหลาย ไม่คลุกคลีกับภิกษุเหล่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้มีปกติอยู่ไม่คลุกคลี อีกอย่างหนึ่ง รูปของท่านผู้มีอายุนั้นเป็นที่ดูหมิ่น เป็นที่ตั้งแห่งการดูหมิ่น ปุถุชนทั้งหลายย่อมดูถูก พระเถระทราบดังนั้น จึงเดินไปข้างหลังๆ ด้วยคิดว่า “ขอภิกษุเหล่านี้อย่าได้ประสบบาปเพราะอาศัยเราเลย” ภิกษุเหล่านั้นและพระเถระถึงกรุงสาวัตถีแล้ว เข้าไปสู่วิหาร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ลกุณฺฑกภทฺทิโย” เป็นต้น

Tattha dubbaṇṇanti virūpaṃ. Tenassa vaṇṇasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca abhāvaṃ dasseti. Duddasikanti apāsādikadassanaṃ. Tenassa anubyañjanasampattiyā ākārasampattiyā ca abhāvaṃ dasseti. Okoṭimakanti rassaṃ. Iminā ārohasampattiyā abhāvaṃ dasseti. Yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpanti puthujjanabhikkhūhi ohīḷitarūpaṃ. Puthujjanā ekacce chabbaggiyādayo tassāyasmato guṇaṃ ajānantā hatthakaṇṇacūḷikādīsu gaṇhantā parāmasantā kīḷantā paribhavanti, na ariyā, kalyāṇaputhujjanā vā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีรูปไม่งาม ด้วยบทนั้น แสดงถึงความไม่มีวรรณสมบัติและสัณฐานสมบัติของท่าน บทว่า ทุทฺทสิโก คือ มีการเห็นที่ไม่น่าเลื่อมใส ด้วยบทนั้น แสดงถึงความไม่มีอนุพยัญชนสมบัติและอาการสมบัติของท่าน บทว่า โอโกฏิโม คือ เตี้ย ด้วยบทนี้ แสดงถึงความไม่มีอาโรหสมบัติ บทว่า เยภุยฺเยน ภิกฺขูนํ ปริภูตรูโป คือ เป็นผู้มีรูปอันภิกษุปุถุชนดูหมิ่น ปุถุชนบางพวก มีพระฉัพพัคคีย์เป็นต้น ไม่รู้คุณของท่านผู้มีอายุนั้น จึงจับที่มือ ที่หู ที่จุก เป็นต้น ลูบคลำ เล่นหัว ดูหมิ่น ไม่ใช่พระอริยะหรือกัลยาณปุถุชน

Bhikkhū āmantesīti kasmā āmantesi? Therassa guṇaṃ pakāsetuṃ. Evaṃ kira bhagavato ahosi ‘‘ime bhikkhū mama puttassa mahānubhāvataṃ na jānanti, tena taṃ paribhavanti, taṃ nesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya bhavissati, handāhaṃ imassa guṇe bhikkhūnaṃ pakāsetvā paribhavato naṃ mocessāmī’’ti.

บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ถามว่า ตรัสเรียกทำไม? เพื่อประกาศคุณของพระเถระ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้มีพระดำริดังนี้ว่า “ภิกษุเหล่านี้ไม่รู้ความเป็นผู้มีอานุภาพมากของบุตรของเรา เพราะเหตุนั้นจึงดูหมิ่นท่าน การดูหมิ่นนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ภิกษุเหล่านั้นสิ้นกาลนาน เอาเถิด เราจักประกาศคุณของภิกษุนี้แก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วปลดเปลื้องเธอจากการดูหมิ่น”

Passatha noti passatha nu. Na ca sā samāpatti sulabharūpā, yā tena bhikkhunā asamāpannapubbāti rūpasamāpatti arūpasamāpatti brahmavihārasamāpatti nirodhasamāpatti phalasamāpattīti evaṃ pabhedā sāvakasādhāraṇā yā kāci samāpattiyo nāma, tāsu ekāpi samāpatti na [Pg.335] sulabharūpā, dullabhā, natthiyeva sā tena lakuṇḍakabhaddiyena bhikkhunā asamāpannapubbā. Etenassa yaṃ vuttaṃ. ‘‘Mahiddhiko mahānubhāvo’’ti, tattha mahiddhikataṃ pakāsetvā idāni mahānubhāvataṃ dassetuṃ ‘‘yassa catthāyā’’tiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Ettha ca bhagavā ‘‘eso, bhikkhave, bhikkhū’’tiādinā, ‘‘bhikkhave, ayaṃ bhikkhu na yo vā so vā dubbaṇṇo duddasiko okoṭimakoti bhikkhūnaṃ piṭṭhito piṭṭhito āgacchatīti ca ettakena na oññātabbo, atha kho mahiddhiko mahānubhāvo, yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena anuppattaṃ, tasmā taṃ pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ katvā oloketha, taṃ vo dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti dasseti.

บทว่า ปสฺสถ โน ความว่า พวกเธอจงดู. สมาบัติที่ภิกษุนั้นไม่เคยเข้ามาก่อน หาได้ง่ายก็หาไม่ คือ สมาบัติทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่าสมาบัติ มีประเภทคือ รูปสมาบัติ อรูปสมาบัติ พรหมวิหารสมาบัติ นิโรธสมาบัติ และผลสมาบัติ ซึ่งเป็นสมาบัติทั่วไปแก่พระสาวก ในสมาบัติเหล่านั้น แม้สมาบัติหนึ่งก็หาได้ง่ายก็หาไม่, หาได้ยาก, สมาบัติที่พระลกุณฏกภัททิยภิกษุนั้นไม่เคยเข้ามาก่อน ไม่มีเลย. ด้วยเหตุนี้ คำที่กล่าวไว้ว่า ‘เป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก’ ดังนี้ ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นผู้มีฤทธิ์มากแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีอานุภาพมาก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ยสฺส จตฺถาย’. เรื่องนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘เอโส ภิกฺขเว ภิกฺขู’ ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปนี้ ไม่ใช่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง มีผิวพรรณทราม น่าเกลียด หลังค่อม เดินตามหลังภิกษุทั้งหลายไป ไม่ควรจะดูหมิ่นด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่ทว่า เป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก สิ่งใดก็ตามที่สาวกจะพึงบรรลุ สิ่งนั้นทั้งหมดเธอได้บรรลุแล้ว เพราะฉะนั้น พวกเธอจงทำเธอให้เป็นที่เคารพดุจฉัตรหิน มองดูเธอ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่พวกเธอสิ้นกาลนาน’.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato lakuṇḍakabhaddiyassa mahiddhikatāmahānubhāvatādibhedaṃ guṇarāsiṃ sabbākārato jānitvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบกองแห่งคุณ มีความเป็นผู้มีฤทธิ์มากและความเป็นผู้มีอานุภาพมากเป็นต้น ของท่านพระลกุณฏกภัททิยะนี้ โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ อันประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha nelaṅgoti elaṃ vuccati doso, nāssa elanti nelaṃ. Kiṃ pana taṃ? Suparisuddhasīlaṃ. Tañhi niddosaṭṭhena idha ‘‘nela’’nti adhippetaṃ. Taṃ nelaṃ padhānabhūtaṃ aṅgaṃ etassāti nelaṅgo. So yaṃ ‘‘ratho’’ti vakkhati, tena sambandho, tasmā suparisuddhasīlaṅgoti attho. Arahattaphalasīlañhi idhādhippetaṃ. Seto pacchādo etassāti setapacchādo. Pacchādoti rathassa upari attharitabbakambalādi. So pana suparisuddhadhavalabhāvena seto vā hoti rattanīlādīsu vā aññataro. Idha pana arahattaphalavimuttiyā adhippetattā suparisuddhabhāvaṃ upādāya ‘‘setapacchādo’’ti vuttaṃ yathā aññatrāpi ‘‘ratho sīlaparikkhāro’’ti. Eko satisaṅkhāto aro etassāti ekāro. Vattatīti pavattati. Rathoti therassa attabhāvaṃ sandhāya vadati.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เนลงฺโค ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ, เอฬํ ของท่านไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนฬํ. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง. จริงอยู่ ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาว่า ‘เนฬํ’ เพราะอรรถว่าไม่มีโทษ. เนฬะนั้นเป็นองค์อันเป็นประธานของท่าน เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนฬงฺโค. คำว่า เนฬงฺโค นั้น สัมพันธ์กับคำว่า ‘รถ’ ที่จะกล่าวต่อไป เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า มีศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งเป็นองค์ประกอบ. จริงอยู่ ในที่นี้ประสงค์เอาอรหัตตผลศีล. บทว่า เสตปจฺฉาโท ความว่า เครื่องลาดสีขาวของท่านมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เสตปจฺฉาโท. บทว่า ปจฺฉาโท ได้แก่ ผ้ากัมพลเป็นต้นที่ควรปูลาดเบื้องบนแห่งรถ. ก็เครื่องลาดนั้น ย่อมเป็นสีขาวเพราะความขาวบริสุทธิ์ หรือเป็นสีอื่นในบรรดาสีแดงสีเขียวเป็นต้น. แต่ในที่นี้ เพราะทรงประสงค์เอาอรหัตตผลวิมุตติ จึงอาศัยความบริสุทธิ์ยิ่ง ตรัสว่า ‘เสตปจฺฉาโท’ เหมือนในที่อื่นตรัสว่า ‘รถคือศีลเป็นเครื่องประดับ’. บทว่า เอการะ ความว่า กำอันเดียวคือกำที่ชื่อว่าสติของท่านมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เอการะ. บทว่า วตฺตติ คือ ย่อมเป็นไป. บทว่า รถ ท่านกล่าวหมายถึงอัตภาพของพระเถระ.

Anīghanti niddukkhaṃ, khobhavirahitaṃ yānaṃ viya kilesaparikhobhavirahitanti attho. Āyantanti sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhito piṭṭhito āgacchantaṃ. Chinnasotanti pacchinnasotaṃ. Pakatirathassa hi sukhapavattanatthaṃ akkhasīsesu [Pg.336] nābhiyañca upalittānaṃ sappitelādīnaṃ soto savanaṃ sandanaṃ hoti, tena so acchinnasoto nāma hoti. Ayaṃ pana chattiṃsatiyā sotānaṃ anavasesato pahīnattā chinnasoto nāma hoti, taṃ chinnasotaṃ. Natthi etassa bandhananti abandhano. Rathūpattharassa hi akkhena saddhiṃ niccalabhāvakaraṇatthaṃ bahūni bandhanāni honti, tena so sabandhano. Ayaṃ pana sabbasaṃyojanabandhanānaṃ anavasesato parikkhīṇattā abandhano, taṃ abandhanaṃ. Passāti bhagavā therassa guṇehi somanassappatto hutvā attānaṃ vadati.

บทว่า อนีฆํ คือ ไม่มีทุกข์ ความว่า ปราศจากความหวั่นไหวเพราะกิเลส เหมือนยานที่ปราศจากความโคลงเคลง. บทว่า อายนฺตํ คือ ผู้กำลังมาตามหลังภิกษุจำนวนมาก. บทว่า ฉินฺนโสตํ คือ ผู้มีกระแสอันตัดขาดแล้ว. จริงอยู่ รถโดยปกติ การไหลเยิ้มแห่งเนยใสและน้ำมันเป็นต้นที่ฉาบทาไว้ที่หัวเพลาและดุมล้อเพื่อความแล่นสะดวก ย่อมมีอยู่ เพราะเหตุนั้น รถนั้นจึงชื่อว่ามีกระแสไม่ขาดสาย. ส่วนภิกษุนี้ ชื่อว่ามีกระแสอันตัดขาดแล้ว เพราะละกระแสทั้ง ๓๖ ได้โดยไม่มีส่วนเหลือ, (ทรงเห็น) ท่านผู้มีกระแสอันตัดขาดแล้วนั้น. บทว่า อพนฺธโน ความว่า เครื่องผูกของท่านไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อพนฺธโน. จริงอยู่ ที่รองนั่งของรถ ย่อมมีเครื่องผูกมากมายเพื่อทำให้มั่นคงกับเพลา เพราะเหตุนั้น รถนั้นจึงชื่อว่ามีเครื่องผูก. ส่วนภิกษุนี้ ชื่อว่าไม่มีเครื่องผูก เพราะสังโยชน์เครื่องผูกทั้งปวงสิ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ, (ทรงเห็น) ท่านผู้ไม่มีเครื่องผูกนั้น. บทว่า ปสฺส ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงถึงความโสมนัสด้วยคุณของพระเถระแล้ว ตรัสหมายถึงพระองค์เอง.

Iti satthā āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ arahattaphalasīsena sucakkaṃ, arahattaphalavimuttiyā suuttaracchadaṃ, sūpaṭṭhitāya satiyā svāraṃ, kilesaparikhobhābhāvena aparikhobhaṃ, taṇhūpalepābhāvena anupalepaṃ, saṃyojanādīnaṃ abhāvena abandhanaṃ suparikkhittaṃ suyuttaṃ ājaññarathaṃ katvā dasseti.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงกระทำท่านพระลกุณฏกภัททิยะให้เป็นรถม้าอาชาไนยที่ประกอบดีแล้ว แวดล้อมดีแล้ว มีล้อดีด้วยอรหัตตผลศีล มีเครื่องลาดเบื้องบนดีด้วยอรหัตตผลวิมุตติ มีกำดีด้วยสติที่ตั้งมั่นดีแล้ว ไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีความหวั่นไหวเพราะกิเลส ไม่ฉาบทาเพราะไม่มีการฉาบทาด้วยตัณหา ไม่มีเครื่องผูกเพราะไม่มีสังโยชน์เป็นต้น แล้วทรงแสดง.

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๕ จบ.

6. Taṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาตัณหาสังขยสูตร

66. Chaṭṭhe aññāsikoṇḍaññoti ettha koṇḍaññoti tassāyasmato gottato āgatanāmaṃ. Sāvakesu pana sabbapaṭhamaṃ ariyasaccāni paṭivijjhīti bhagavatā ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño’’ti (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081) vuttaudānavasena thero sāsane ‘‘aññāsikoṇḍañño’’tveva paññāyittha. Taṇhāsaṅkhayavimuttinti taṇhā saṅkhīyati pahīyati etthāti taṇhāsaṅkhayo, nibbānaṃ. Tasmiṃ taṇhāsaṅkhaye vimutti. Taṇhā vā saṅkhīyati pahīyati etenāti taṇhāsaṅkhayo, ariyamaggo. Tassa phalabhūtā, pariyosānabhūtā vā vimuttīti taṇhāsaṅkhayavimutti, nippariyāyena arahattaphalasamāpatti. Taṃ paccavekkhamāno nisinno hoti. Ayañhi āyasmā bahulaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjati, tasmā idhāpi evamakāsi.

๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ ในบทนั้น บทว่า โกณฺฑญฺโญ เป็นชื่อที่มาจากโคตรของท่านผู้มีอายุนั้น. แต่เพราะในบรรดาสาวกทั้งหลาย ท่านได้ตรัสรู้อริยสัจเป็นองค์แรกสุด พระผู้มีพระภาคจึงทรงเปล่งอุทานว่า ‘โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ’ ด้วยอำนาจแห่งอุทานที่ตรัสไว้นี้ พระเถระจึงปรากฏในพระศาสนาว่า ‘อัญญาโกณฑัญญะ’ นั่นเทียว. บทว่า ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตึ ความว่า ตัณหาย่อมสิ้นไป ย่อมถูกละในธรรมนั้น เหตุนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า ตัณหาสังขยะ ได้แก่ พระนิพพาน. วิมุตติในตัณหาสังขยะนั้น. หรือว่า ตัณหาย่อมสิ้นไป ย่อมถูกละด้วยธรรมนี้ เหตุนั้น ธรรมนี้ชื่อว่า ตัณหาสังขยะ ได้แก่ อริยมรรค. วิมุตติอันเป็นผล หรือเป็นที่สุดของอริยมรรคนั้น ชื่อว่า ตัณหาสังขยวิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลสมาบัติโดยส่วนเดียว. ท่านนั่งพิจารณาอรหัตตผลสมาบัตินั้นอยู่. จริงอยู่ ท่านผู้มีอายุนี้ย่อมเข้าผลสมาบัติโดยมาก เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ ท่านก็ได้กระทำอย่างนั้น.

Etamatthaṃ [Pg.337] viditvāti etaṃ aññāsikoṇḍaññattherassa aggaphalapaccavekkhaṇaṃ viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบการพิจารณาอัคคผลของพระอัญญาโกณฑัญญเถระนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ อันประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha yassa mūlaṃ chamā natthīti yassa ariyapuggalassa attabhāvarukkhamūlabhūtā avijjā, tassāva patiṭṭhā hetubhūtā āsavanīvaraṇaayonisomanasikārasaṅkhātā chamā pathavī ca natthi aggamaggena samugghātitattā. Paṇṇā natthi kuto latāti natthi latā kuto paṇṇāti padasambandho. Mānātimānādipabhedā sākhāpasākhādisaṅkhātā latāpi natthi, kuto eva madappamādamāyāsāṭheyyādipaṇṇānīti attho. Atha vā paṇṇā natthi kuto latāti rukkhaṅkurassa vaḍḍhamānassa paṭhamaṃ paṇṇāni nibbattanti. Pacchā sākhāpasākhāsaṅkhātā latāti katvā vuttaṃ. Tattha yassa ariyamaggabhāvanāya asati uppajjanārahassa attabhāvarukkhassa ariyamaggassa bhāvitattā yaṃ avijjāsaṅkhātaṃ mūlaṃ, tassa patiṭṭhānabhūtaṃ āsavādi ca natthi. Mūlaggahaṇeneva cettha mūlakāraṇattā bījaṭṭhāniyaṃ kammaṃ tadabhāvopi gahitoyevāti veditabbo. Asati ca kammabīje taṃnimitto viññāṇaṅkuro, viññāṇaṅkuranimittā ca nāmarūpasaḷāyatanapattasākhādayo na nibbattissantiyeva. Tena vuttaṃ – ‘‘yassa mūlaṃ chamā natthi, paṇṇā natthi kuto latā’’ti.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส มูลํ ฉมา นตฺถิ ความว่า อวิชชาที่เป็นรากแห่งต้นไม้คืออัตภาพของพระอริยบุคคลใด, แผ่นดินคือนิวรณ์และอโยนิโสมนสิการอันเป็นที่ตั้งและเป็นเหตุแห่งอวิชชานั้นของพระอริยบุคคลนั้น ก็ไม่มี เพราะถูกถอนขึ้นด้วยอัคคมรรค. การเชื่อมบทว่า ปณฺณา นตฺถิ กุโต ลตา (ใบไม่มี เถาวัลย์จักมีแต่ที่ไหน) คือ นตฺถิ ลตา กุโต ปณฺณา (เถาวัลย์ไม่มี ใบจักมีแต่ที่ไหน). อธิบายว่า แม้เถาวัลย์คือกิ่งและกิ่งแขนง มีมานะและอติมานะเป็นต้นเป็นประเภท ก็ไม่มี, ใบคือความเมา ความประมาท มายา สาเถยยะ เป็นต้น จักมีแต่ที่ไหนเล่า. อีกอย่างหนึ่ง ที่กล่าวว่า ปณฺณา นตฺถิ กุโต ลตา นั้น เพราะเมื่อหน่อไม้เจริญขึ้น ใบย่อมเกิดขึ้นก่อน ภายหลังจึงมีเถาวัลย์คือกิ่งและกิ่งแขนง. บรรดาบทเหล่านั้น รากคืออวิชชาของต้นไม้คืออัตภาพซึ่งควรจะเกิดขึ้นเมื่อไม่มีการเจริญอริยมรรคของพระอริยบุคคลใด และอาสวะเป็นต้นอันเป็นที่ตั้งของรากนั้น ย่อมไม่มี เพราะอริยมรรคอันท่านเจริญแล้ว. พึงทราบว่า ในคำว่า มูลํ นี้ ท่านถือเอากรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งพืช เพราะเป็นเหตุแห่งราก และความไม่มีแห่งกรรมนั้นด้วยการถือเอารากนั่นเอง. และเมื่อพืชคือกรรมไม่มี หน่อคือวิญญาณอันมีกรรมนั้นเป็นนิมิต และใบและกิ่งเป็นต้นคือนามรูปและสฬายตนะอันมีหน่อคือวิญญาณเป็นนิมิต ก็ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยสฺส มูลํ ฉมา นตฺถิ, ปณฺณา นตฺถิ กุโต ลตา" (รากบนดินของผู้ใดไม่มี, ใบไม่มี เถาวัลย์จักมีแต่ที่ไหน).

Taṃ dhīraṃ bandhanā muttanti taṃ catubbidhasammappadhānavīriyayogena vijitamārattā dhīraṃ, tato eva sabbakilesābhisaṅkhārabandhanato muttaṃ. Ko taṃ ninditumarahatīti ettha nti nipātamattaṃ. Evaṃ sabbakilesavippamuttaṃ sīlādianuttaraguṇasamannāgataṃ ko nāma viññujātiko nindituṃ garahituṃ arahati nindānimittasseva abhāvato. Devāpi naṃ pasaṃsantīti aññadatthu devā sakkādayo guṇavisesavidū, apisaddena manussāpi khattiyapaṇḍitādayo pasaṃsanti. Kiñca bhiyyo brahmunāpi pasaṃsito mahābrahmunāpi aññehipi brahmanāgayakkhagandhabbādīhipi pasaṃsito thomitoyevāti.

บทว่า ตํ ธีรํ พนฺธนา มุตฺตํ ความว่า พระขีณาสพนั้นชื่อว่าผู้มีปัญญา เพราะทรงชนะมารด้วยความเพียรคือสัมมัปปธาน ๔ ประการ, เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่าพ้นแล้วจากเครื่องผูกคือสังขารและกิเลสทั้งปวง. ในบทว่า โก ตํ นินฺทิตุมรหติ นี้ นฺติ เป็นเพียงนิบาต. ใครเล่าผู้เป็นวิญญูชนจะควรนินทาติเตียนท่านผู้พ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง ประกอบด้วยคุณอันยอดเยี่ยมมีศีลเป็นต้นเช่นนี้ได้ เพราะเหตุแห่งการนินทาไม่มีเลย. บทว่า เทวาปิ นํ ปสํสนฺติ ความว่า ที่แท้ เหล่าเทพผู้รู้คุณวิเศษ มีท้าวสักกะเป็นต้น ย่อมสรรเสริญท่าน, และด้วย อปิ ศัพท์ แม้เหล่ามนุษย์มีกษัตริย์บัณฑิตเป็นต้นก็สรรเสริญ. ยิ่งไปกว่านั้น ท่านยังเป็นผู้อันพรหมก็สรรเสริญ อันท้าวมหาพรหมก็สรรเสริญ และอันพรหม นาค ยักษ์ คนธรรพ์ เป็นต้นเหล่าอื่นก็สรรเสริญยกย่องแล้วนั่นเอง.

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ.

7. Papañcakhayasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาปปัญจขยสูตร

67. Sattame [Pg.338] papañcasaññāsaṅkhāpahānanti papañcenti yattha sayaṃ uppannā, taṃ santānaṃ vitthārenti ciraṃ ṭhapentīti papañcā, kilesā. Visesato rāgadosamohataṇhādiṭṭhimānā. Tathā hi vuttaṃ –

๖๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปปญฺจสญฺญาสงฺขาปหานํ ได้แก่ กิเลสชื่อว่าปปัญจะ เพราะเมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมทำให้สันดานนั้นเนิ่นช้า ตั้งอยู่นาน. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ได้แก่ ราคะ โทสะ โมหะ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Rāgo papañco, doso papañco, moho papañco, taṇhā papañco, diṭṭhi papañco, māno papañco’’ti. –

“ราคะเป็นปปัญจะ, โทสะเป็นปปัญจะ, โมหะเป็นปปัญจะ, ตัณหาเป็นปปัญจะ, ทิฏฐิเป็นปปัญจะ, มานะเป็นปปัญจะ”

Apica saṃkilesaṭṭho papañcaṭṭho, kacavaraṭṭho papañcaṭṭho. Tattha rāgapapañcassa subhasaññā nimittaṃ, dosapapañcassa āghātavatthu, mohapapañcassa āsavā, taṇhāpapañcassa vedanā, diṭṭhipapañcassa saññā, mānapapañcassa vitakko nimittaṃ. Tehi papañcehi sahagatā saññā papañcasaññā. Papañcasaññānaṃ saṅkhā bhāgā koṭṭhāsā papañcasaññāsaṅkhā. Atthato saddhiṃ nimittehi taṃtaṃpapañcassa pakkhiyo kilesagaṇo. Saññāgahaṇañcettha tassa nesaṃ sādhāraṇahetubhāvena. Vuttañhetaṃ – ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880). Tesaṃ pahānaṃ, tena tena maggena rāgādikilesānaṃ samucchedananti attho.

อีกอย่างหนึ่ง อรรถว่ากิเลสเป็นอรรถแห่งปปัญจะ, อรรถว่าขยะเป็นอรรถแห่งปปัญจะ. บรรดาปปัญจะเหล่านั้น สุภสัญญาเป็นนิมิตของราคปปัญจะ, อาฆาตวัตถุเป็นนิมิตของโทสปปัญจะ, อาสวะเป็นนิมิตของโมหปปัญจะ, เวทนาเป็นนิมิตของตัณหาปปัญจะ, สัญญาเป็นนิมิตของทิฏฐิปปัญจะ, วิตกเป็นนิมิตของมานปปัญจะ. สัญญาที่สหรคตด้วยปปัญจะเหล่านั้น ชื่อว่า ปปัญจสัญญา. ส่วน ภาค หรือส่วนย่อยของปปัญจสัญญา ชื่อว่า ปปัญจสัญญาสังขา. โดยอรรถ ได้แก่ หมู่กิเลสที่เป็นฝ่ายของปปัญจะนั้นๆ พร้อมทั้งนิมิต. และการถือเอาสัญญาในที่นี้ เพราะสัญญาเป็นเหตุทั่วไปของปปัญจะเหล่านั้น. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า "ปปัญจสังขามีสัญญาเป็นเหตุ" ดังนี้. การละปปัญจสังขาเหล่านั้น อธิบายว่า คือการตัดขาดกิเลสมีราคะเป็นต้นด้วยมรรคนั้นๆ.

Tadā hi bhagavā atītāsu anekakoṭisatasahassasaṅkhāsu attano jātīsu anatthassa nimittabhūte kilese imasmiṃ carimabhave ariyamaggena bodhimaṇḍe savāsane pahīne paccavekkhitvā sattasantānañca kilesacaritaṃ rāgādikilesasaṃkiliṭṭhaṃ kañjiyapuṇṇalābuṃ viya takkabharitacāṭiṃ viya vasāpītapilotikaṃ viya ca dubbinimociyaṃ disvā ‘‘evaṃ gahanaṃ nāmidaṃ kilesavaṭṭaṃ anādikālabhāvitaṃ mayhaṃ anavasesaṃ pahīnaṃ, aho suppahīna’’nti uppannapītipāmojjo udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā attano papañcasaññāsaṅkhāpahānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesī’’ti.

จริงอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาเห็นกิเลสอันเป็นเหตุแห่งความพินาศในชาติของพระองค์ในอดีตซึ่งมีจำนวนหลายแสนโกฏิ ที่ทรงละได้พร้อมทั้งวาสนาด้วยอริยมรรค ณ โพธิมณฑลในภพสุดท้ายนี้ และทรงเห็นสันดานของสัตว์ทั้งหลายอันมีกิเลสเป็นจริต เศร้าหมองด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้น ซึ่งปลดเปลื้องได้ยาก ดุจน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าวบูด ดุจหม้อที่เต็มด้วยนมส้ม และดุจผ้าขี้ริ้วที่ชุ่มด้วยไขมัน แล้วทรงเกิดปีติปราโมทย์ว่า "วัฏฏะแห่งกิเลสนี้ช่างซับซ้อนหนอ อันเราอบรมมาตั้งแต่กาลไม่มีเบื้องต้น บัดนี้เราละได้สิ้นเชิงแล้วหนอ, โอ เราละได้ดีแล้ว" จึงทรงเปล่งอุทาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบการละปปัญจสัญญาสังขาของพระองค์แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้น" ดังนี้.

Tattha yassa papañcā ṭhiti ca natthīti yasmā bhagavā attānameva paraṃ viya katvā niddisati tasmā yassa aggapuggalassa vuttalakkhaṇā papañcā, tehi katā saṃsāre ṭhiti ca natthi. Nettiyaṃ pana ‘‘ṭhiti nāma anusayo’’ti (netti. 27) vuttaṃ. Anusayo hi bhavapavattiyā mūlanti. Satte saṃsāre papañcentīti [Pg.339] papañcā. ‘‘Papañcaṭṭhitī’’ti ca pāṭho. Tassattho – papañcānaṃ ṭhiti vijjamānatā maggena asamucchedo papañcaṭṭhiti, papañcā eva vā avasiṭṭhakusalākusalavipākānaṃ pavattiyā hetubhāvato vaṭṭassa ṭhiti papañcaṭṭhiti, sā yassa aggapuggalassa natthi. Sandānaṃ palighañca vītivattoti yo bandhanaṭṭhena santānasadisattā ‘‘sandāna’’nti laddhanāmā taṇhādiṭṭhiyo, nibbānanagarapavesanisedhanato palighasadisattā palighasaṅkhātaṃ avijjañca vītivatto savāsanapahānena visesato atikkanto. Apare pana kodhaṃ ‘‘sandāna’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. So hi ‘‘parābhisajjanī’’ti vuttoti.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส ปปญฺจา ฐิติ จ นตฺถิ ความว่า เพราะพระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระองค์เองเหมือนเป็นผู้อื่นแล้วจึงตรัส ฉะนั้น ปปัญจะทั้งหลายมีลักษณะดังกล่าวแล้ว และความตั้งมั่นในสงสารอันเกิดจากปปัญจะเหล่านั้น ของพระอัครบุคคลใด ย่อมไม่มี. แต่ในคัมภีร์เนตติ ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่าฐิติ ได้แก่ อนุสัย". จริงอยู่ อนุสัยเป็นรากเหง้าแห่งความดำเนินไปของภพ. กิเลสที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายเนิ่นช้าในสงสาร เหตุนั้นจึงชื่อว่าปปัญจะ. มีอีกบาลีหนึ่งว่า "ปปญฺจฏฺฐิติ". อรรถแห่งบาลีนั้นคือ ความตั้งมั่นแห่งปปัญจะ คือความมีอยู่ซึ่งปปัญจะอันมรรคยังตัดไม่ขาด ชื่อว่า ปปัญจัฏฐิติ, หรือปปัญจะนั่นเองเป็นเหตุแห่งความดำเนินไปของกุศล อกุศล และวิบากที่เหลืออยู่ จึงเป็นความตั้งมั่นของวัฏฏะ ชื่อว่า ปปัญจัฏฐิติ, ความตั้งมั่นนั้นของพระอัครบุคคลใดย่อมไม่มี. บทว่า สนฺทานํ ปลิฆญฺจ วีติวตฺโต ความว่า พระอัครบุคคลใดก้าวล่วงเป็นพิเศษแล้วซึ่งตัณหาและทิฏฐิอันได้ชื่อว่า "สันทนะ" เพราะเป็นเหมือนโซ่ตรวนโดยอรรถว่าผูกไว้ และซึ่งอวิชชาอันได้ชื่อว่า "ปลิฆะ" เพราะเป็นเหมือนลิ่มสลักโดยอรรถว่าห้ามการเข้าไปสู่นครคือนิพพาน ด้วยการละพร้อมทั้งวาสนา. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า โกธะ ชื่อว่า "สันทนะ", คำนั้นไม่ควรรับเอา เพราะโกธะนั้นท่านเรียกว่า "ปาภิสัชชนี" (เครื่องข้องติดในผู้อื่น).

Taṃ nittaṇhaṃ muniṃ carantanti taṃ sabbathāpi taṇhābhāvena nittaṇhaṃ, ubhayalokamunanato attahitaparahitamunanato ca muniṃ, ekanteneva sabbasattahitatthaṃ catūhi iriyāpathehi nānāsamāpatticārehi anaññasādhāraṇena ñāṇacārena ca carantaṃ. Nāvajānāti sadevakopi lokoti sabbo sapaññajātiko sattaloko sadevakopi sabrahmakopi na kadācipi avajānāti na paribhoti, atha kho ayameva loke aggo seṭṭho uttamo pavaroti garuṃ karonto sakkaccaṃ pūjāsakkāranirato hotīti.

บทว่า ตํ นิตฺตณฺหํ มุนึ จรนฺตํ ความว่า ผู้ไม่มีตัณหา เพราะไม่มีตัณหาโดยประการทั้งปวง ชื่อว่ามุนี เพราะรู้โลกทั้งสองและเพราะรู้ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ผู้เที่ยวไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์โดยส่วนเดียว ด้วยอิริยาบถ ๔ ด้วยการเที่ยวไปด้วยสมาบัติต่างๆ และด้วยญาณจารีตอันไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) บทว่า นาวชานาติ สเทวโกปิ โลโก ความว่า สัตวโลกผู้มีปัญญาทั้งปวง พร้อมทั้งเทวดา พร้อมทั้งพรหม ย่อมไม่ดูหมิ่น ไม่ดูแคลนในกาลไหนๆ เลย แต่กลับกระทำการเคารพว่า ท่านผู้นี้แหละเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ ผู้สูงสุด ผู้ยอดเยี่ยมในโลก ย่อมเป็นผู้ขวนขวายในการบูชาสักการะโดยเคารพ ดังนี้

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

8. Kaccānasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถากัจจานสูตร

68. Aṭṭhame ajjhattanti ettha ayaṃ ajjhattasaddo ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’tiādīsu (ma. ni. 3.304) ajjhattajjhatte āgato. ‘‘Ajjhattā dhammā (dha. sa. tikamātikā 20), ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373-374) niyakajjhatte. ‘‘Sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte, issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. ‘‘Tenānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabba’’ntiādīsu (ma. ni. 3.188) gocarajjhatte. Idhāpi gocarajjhatteyeva [Pg.340] daṭṭhabbo. Tasmā ajjhattanti gocarajjhattabhūte kammaṭṭhānārammaṇeti vuttaṃ hoti. Parimukhanti abhimukhaṃ. Sūpaṭṭhitāyāti suṭṭhu upaṭṭhitāya kāyagatāya satiyā. Satisīsena cettha jhānaṃ vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ajjhattaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānavasena paṭiladdhaṃ uḷāraṃ jhānaṃ samāpajjitvā’’ti.

๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อชฺฌตฺตํ นี้ อัชฌัตตศัพท์นี้ มาในอรรถว่า อัชฌัตตะของอัชฌัตตะ ในคำเป็นต้นว่า 'อายตนะภายใน ๖' มาในอรรถว่า อัชฌัตตะของตน ในคำเป็นต้นว่า 'ธรรมภายใน, หรือเธอพิจารณาเห็นกายในกายภายใน' มาในอรรถว่า อัชฌัตตะคือวิสัย ในคำเป็นต้นว่า 'เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง เธอเข้าถึงสุญญตสมาบัติภายในอยู่' ความว่า ในฐานะแห่งความเป็นใหญ่ จริงอยู่ ผลสมาบัติชื่อว่าเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มาในอรรถว่า อัชฌัตตะคือโคจร ในคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นพึงตั้งจิตไว้ในสมาธินิมิตอันก่อนนั้นแหละ ซึ่งเป็นภายใน' ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า อัชฌัตตะคือโคจรเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คำว่า อชฺฌตฺตํ จึงมีความหมายว่า ในอารมณ์แห่งกรรมฐานอันเป็นอัชฌัตตะคือโคจร บทว่า ปริมุขํ คือ เฉพาะหน้า บทว่า สูปฏฺฐิตายา คือ ด้วยสติอันไปในกายที่ตั้งมั่นไว้ดีแล้ว และในที่นี้ ท่านกล่าวถึงฌานโดยมีสติเป็นประธาน ความหมายที่ท่านกล่าวไว้คือ 'เข้าฌานอันประณีตที่ได้แล้วด้วยอำนาจแห่งกายานุปัสสนาสติปัฏฐานภายใน' ดังนี้

Ayañhi thero bhagavati sāvatthiyaṃ viharante ekadivasaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto vihāraṃ pavisitvā bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhāne divāvihāraṃ nisinno nānāsamāpattīhi divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamayaṃ vihāramajjhaṃ otaritvā bhagavati gandhakuṭiyaṃ nisinne ‘‘akālo tāva bhagavantaṃ upasaṅkamitu’’nti gandhakuṭiyā avidūre, aññatarasmiṃ rukkhamūle kālaparicchedaṃ katvā yathāvuttaṃ samāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Satthā taṃ tathānisinnaṃ gandhakuṭiyaṃ nisinnoyeva passi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā mahākaccāno…pe… sūpaṭṭhitāyā’’ti.

ความจริง พระเถระรูปนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี วันหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาต เข้าไปสู่วิหาร ถวายวัตตปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งพักกลางวันที่สถานที่พักกลางวัน ยังภาคกลางวันให้ล่วงไปด้วยสมาบัติต่างๆ ในเวลาเย็น ลงจากที่พักกลางวันมาสู่ท่ามกลางวิหาร เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎี (คิดว่า) 'ยังไม่ถึงเวลาที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค' ดังนี้แล้ว จึงกำหนดเวลา ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ไม่ไกลจากพระคันธกุฎี เข้าสมาบัติตามที่กล่าวแล้ว นั่งอยู่ พระศาสดาประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเอง ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านนั่งอยู่อย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหากัจจานะ...ฯลฯ...สติอันไปในกายที่ตั้งมั่นไว้ดีแล้ว' ดังนี้

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato mahākaccānattherassa satipaṭṭhānabhāvanāvasena adhigataṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā samāpajjanaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ ทรงทราบเนื้อความนั้น ได้แก่ ทรงทราบโดยอาการทั้งปวง ซึ่งการที่ท่านพระมหากัจจานเถระกระทำฌานที่บรรลุแล้วด้วยอำนาจแห่งการเจริญสติปัฏฐานให้เป็นบาทแล้วเข้าสมาบัติ จึงทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นการประกาศเนื้อความนั้น

Tattha yassa siyā sabbadā sati, satataṃ kāyagatā upaṭṭhitāti yassa āraddhavipassakassa ekadivasaṃ cha koṭṭhāse katvā sabbasmimpi kāle nāmarūpabhedena duvidhepi kāye gatā kāyārammaṇā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aniccādisammasanavasena satataṃ nirantaraṃ sātaccābhiyogavasena sati upaṭṭhitā siyā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส สิยา สพฺพทา สติ, สตตํ กายคตา อุปฏฺฐิตา ความว่า สติของผู้ปรารภวิปัสสนาใด กระทำวันหนึ่งให้เป็น ๖ ส่วนแล้ว ในกาลทั้งปวง มีกายเป็นอารมณ์ ไปในกายทั้งสองอย่างโดยความแตกต่างแห่งนามและรูป พึงเป็นสติที่ตั้งมั่นแล้วโดยความเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงเป็นต้นแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ โดยความเป็นผู้ประกอบความเพียรอย่างต่อเนื่อง ไม่ขาดสาย

Ayaṃ kirāyasmā paṭhamaṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānavasena jhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānamukhena vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patto. So aparabhāgepi yebhuyyena tameva jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tatheva ca vipassitvā phalasamāpattiṃ samāpajjati. Svāyaṃ yena vidhinā arahattaṃ patto, taṃ vidhiṃ dassento satthā ‘‘yassa siyā sabbadā sati, satataṃ kāyagatā upaṭṭhitā’’ti vatvā tassā upaṭṭhānākāraṃ vibhāvetuṃ ‘‘no cassa no ca me siyā, na bhavissati na ca me bhavissatī’’ti āha.

ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุนี้ เบื้องต้นยังฌานให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกายคตาสติกรรมฐาน กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว ตั้งวิปัสสนาโดยนัยแห่งกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน บรรลุพระอรหัตแล้ว ในกาลต่อมา ท่านก็เข้าฌานนั้นนั่นแหละโดยมาก ออกแล้วก็เจริญวิปัสสนาอย่างนั้นแล้วเข้าผลสมาบัติ พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงวิธีที่ท่านบรรลุพระอรหัตแล้วด้วยวิธีใด จึงตรัสว่า 'ยสฺส สิยา สพฺพทา สติ, สตตํ กายคตา อุปฏฺฐิตา' แล้ว เพื่อจะทรงจำแนกอาการที่สตินั้นตั้งมั่น จึงตรัสว่า 'โน จสฺส โน จ เม สิยา, น ภวิสฺสติ น จ เม ภวิสฺสตี' ดังนี้

Tassattho [Pg.341] dvidhā veditabbo sammasanato pubbabhāgavasena sammasanakālavasena cāti. Tesu pubbabhāgavasena tāva no cassa no ca me siyāti atītakāle mama kilesakammaṃ no cassa na bhaveyya ce, imasmiṃ paccuppannakāle ayaṃ attabhāvo no ca me siyā na me uppajjeyya. Yasmā pana me atīte kammakilesā ahesuṃ, tasmā taṃnimitto etarahi ayaṃ me attabhāvo pavattati. Na bhavissati na ca me bhavissatīti imasmiṃ attabhāve paṭipakkhādhigamena kilesakammaṃ na bhavissati na uppajjissati me, āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ na ca me bhavissati na me pavattissatīti. Evaṃ kālattaye kammakilesahetukaṃ idaṃ mayhaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ khandhapañcakaṃ, na issarādihetukaṃ, yathā ca mayhaṃ, evaṃ sabbasattānanti sappaccayanāmarūpadassanaṃ pakāsitaṃ hoti.

อรรถแห่งบทนั้น พึงทราบโดย ๒ อย่าง คือ โดยส่วนเบื้องต้นแห่งการพิจารณา และโดยกาลแห่งการพิจารณา ใน ๒ อย่างนั้น โดยส่วนเบื้องต้นแห่งการพิจารณาก่อน (มีความว่า) บทว่า โน จสฺส โน จ เม สิยา คือ ถ้าว่าในกาลอดีต กิเลสและกรรมของเราไม่พึงมีแล้วไซร้ ในกาลปัจจุบันนี้ อัตภาพนี้ก็ไม่พึงมีแก่เรา ไม่พึงเกิดขึ้นแก่เรา แต่เพราะว่าในอดีต กรรมและกิเลสได้มีแล้วแก่เรา เพราะฉะนั้น ในบัดนี้ อัตภาพนี้ของเราจึงเป็นไปอยู่ โดยมีกรรมและกิเลสนั้นเป็นเหตุ บทว่า น ภวิสฺสติ น จ เม ภวิสฺสตี คือ ในอัตภาพนี้ กิเลสและกรรมจักไม่มี จักไม่เกิดขึ้นแก่เรา เพราะการบรรลุธรรมฝ่ายตรงข้าม, ในอนาคต วิบากวัฏฏ์ก็จักไม่มี จักไม่เป็นไปแก่เรา ดังนี้ ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์ ๕ อันเรียกว่าอัตภาพของเรานี้ มีกรรมและกิเลสเป็นเหตุในกาลทั้งสาม มิใช่มีพระอิศวรเป็นต้นเป็นเหตุ และเป็นเช่นใดแก่เรา ก็เป็นเช่นนั้นแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง ดังนี้ เป็นอันท่านประกาศการเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย

Sammasanakālavasena pana no cassa no ca me siyāti yasmā idaṃ khandhapañcakaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, abhiṇhapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattā, evaṃ yadi ayaṃ attā nāma nāpi khandhapañcakavinimutto koci no cassa no ca siyā na bhaveyya, evaṃ, bhante, no ca me siyā mama santakaṃ nāma kiñci na bhaveyya. Na bhavissatīti attani attaniye bhavitabbaṃ yathā cidaṃ nāmarūpaṃ etarahi ca atīte ca attattaniyaṃ suññaṃ, evaṃ na bhavissati na me bhavissati, anāgatepi khandhavinimutto attā nāma na koci na me bhavissati na pavattissati, tato eva kiñci palibodhaṭṭhāniyaṃ na me bhavissati āyatimpi attaniyaṃ nāma na me kiñci bhavissatīti. Iminā tīsu kālesu ‘‘aha’’nti gahetabbassa abhāvato ‘‘mama’’nti gahetabbassa ca abhāvaṃ dasseti. Tena catukkoṭikā suññatā pakāsitā hoti.

แต่โดยกาลแห่งการพิจารณา (คำว่า) อัตตานั้นไม่พึงมี และอัตตาของเราก็ไม่พึงมี เพราะว่าเบญจขันธ์นี้เกิดขึ้นแล้วไม่มี โดยความหมายว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์โดยความหมายว่าถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ เป็นอนัตตาโดยความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ ด้วยประการฉะนี้ หากว่าอัตตานี้ แม้จะมีอยู่ ก็ไม่มีใครอื่นนอกจากเบญจขันธ์ อัตตานั้นก็ไม่พึงมี ไม่พึงเป็นไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งที่เป็นของเราก็ไม่พึงมี สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นของข้าพระองค์ก็ไม่พึงมี (คำว่า) จักไม่มี พึงมีในอัตตาและสิ่งเนื่องด้วยอัตตา เหมือนอย่างนามรูปนี้ว่างจากอัตตาและสิ่งเนื่องด้วยอัตตา ทั้งในบัดนี้และในอดีต ฉันใด (ในอนาคต) ก็จักไม่มี จักไม่มีแก่เรา ฉันนั้น แม้ในอนาคต อัตตาที่ปราศจากขันธ์ก็ไม่มีใคร จักไม่มีแก่เรา จักไม่เป็นไป เพราะเหตุนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันเป็นที่ตั้งแห่งความกังวลก็จักไม่มีแก่เรา แม้ในกาลต่อไป สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นของเราก็จักไม่มีแก่เรา ด้วยคำนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่มีแห่งสิ่งที่พึงยึดถือว่า "เรา" และความไม่มีแห่งสิ่งที่พึงยึดถือว่า "ของเรา" ในกาลทั้งสาม ด้วยเหตุนั้น สุญญตาอันมีองค์ ๔ จึงเป็นอันทรงประกาศแล้ว

Anupubbavihāri tattha soti evaṃ tīsupi kālesu attattaniyaṃ suññataṃ tattha saṅkhāragate anupassanto anukkamena udayabbayañāṇādivipassanāñāṇesu uppajjamānesu anupubbavipassanāvihāravasena anupubbavihārī samāno. Kāleneva tare visattikanti so evaṃ vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito yogāvacaro indriyānaṃ paripākagatakālena vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya maggena ghaṭitakālena ariyamaggassa uppattikālena [Pg.342] sakalassa bhavattayassa saṃtananato visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ tareyya, vitaritvā tassā paratīre tiṭṭheyyāti adhippāyo.

บทว่า อนุบุพฺพวิหารี ตตฺถ โส ความว่า ผู้นั้นพิจารณาเห็นความว่างจากอัตตาและสิ่งเนื่องด้วยอัตตาในสังขารทั้งหลายในกาลทั้งสามอย่างนี้ เมื่อวิปัสสนาญาณมีอุทยัพพยญาณเป็นต้นเกิดขึ้นโดยลำดับ ชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอยู่โดยลำดับ ด้วยอำนาจแห่งการอยู่ด้วยวิปัสสนาโดยลำดับ บทว่า กาเลเนว ตเร วิสตฺติกํ ความว่า พระโยคาวจรนั้นผู้ทำวิปัสสนาให้ถึงที่สุดอย่างนี้แล้วตั้งอยู่ โดยกาลที่อินทรีย์แก่กล้า โดยกาลที่วุฏฐานคามินีวิปัสสนาประกอบกับมรรค โดยกาลที่อริยมรรคเกิดขึ้น พึงข้ามตัณหาอันชื่อว่าวิสัตติกา เพราะแผ่ไปในภพสามทั้งสิ้น อธิบายว่า ข้ามไปแล้วพึงตั้งอยู่ที่ฝั่งโน้นแห่งตัณหานั้น

Iti bhagavā aññāpadesena āyasmato mahākaccānassa arahattuppattidīpanaṃ udānaṃ udānesi.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานแสดงการบังเกิดขึ้นแห่งพระอรหัตของท่านพระมหากัจจานะ โดยอ้างถึงคำของผู้อื่น

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบ

9. Udapānasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอุทปานสูตร

69. Navame mallesūti mallā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘mallā’’ti vuccati, tesu mallesu, yaṃ loke ‘‘mallo’’ti vuccati. Keci pana ‘‘mālesū’’ti paṭhanti. Cāriyaṃ caramānoti aturitacārikāvasena mahāmaṇḍalajanapadacārikaṃ caramāno. Mahatā bhikkhusaṅghenāti aparicchedaguṇena mahantena samaṇagaṇena. Tadā hi bhagavato mahābhikkhuparivāro ahosi. Thūṇaṃ nāma mallānaṃ brāhmaṇagāmoti puratthimadakkhiṇāya disāya majjhimadesassa avadhiṭṭhāne malladese thūṇanāmako brāhmaṇabahulatāya brāhmaṇagāmo. Tadavasarīti taṃ avasari, thūṇagāmamaggaṃ pāpuṇīti attho. Assosunti suṇiṃsu, sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsūti attho. Khoti padapūraṇe, avadhāraṇatthe vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosuṃyeva, na tesaṃ savanantarāyo ahosīti vuttaṃ hoti. Padapūraṇena padabyañjanasiliṭṭhattamattameva. Thūṇeyyakāti thūṇagāmavāsino. Brāhmaṇagahapatikāti ettha brahmaṃ aṇantīti brāhmaṇā, mante sajjhāyantīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ nibbacanaṃ, ariyā pana bāhitapāpattā ‘‘brāhmaṇā’’ti vuccanti. Gahapatikāti khattiyabrāhmaṇe vajjetvā ye keci agāraṃ ajjhāvasantā vuccanti, visesato vessā. Brāhmaṇā ca gahapatikā ca brāhmaṇagahapatikā.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มลฺเลสุ ความว่า พวกเจ้ามัลละเป็นราชกุมารชาวชนบท แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของเจ้ามัลละเหล่านั้น ก็เรียกว่า "มัลละ" ตามความนิยม ในแคว้นมัลละเหล่านั้น ที่ในโลกเรียกว่า "มัลละ" แต่บางพวกอ่านว่า "มาเลสุ" บทว่า จาริยํ จรมาโน ความว่า เสด็จจาริกไปในมหาชนบทมณฑลโดยการเสด็จจาริกไปโดยไม่รีบร้อน บทว่า มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน ความว่า กับหมู่สมณะผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณอันประมาณมิได้ เพราะในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคมีภิกษุเป็นบริวารหมู่ใหญ่ บทว่า ถูณํ นาม มลฺลานํ พฺราหฺมณคาโม ความว่า พราหมณคามชื่อถูณะในแคว้นมัลละ อันเป็นที่สิ้นสุดแห่งมัชฌิมประเทศในทิศตะวันออกเฉียงใต้ เป็นพราหมณคามเพราะมีความเป็นถิ่นของพราหมณ์มาก บทว่า ตทวสรี ความว่า ได้เสด็จเข้าไปยังพราหมณคามนั้น อธิบายว่า ได้เสด็จถึงทางแห่งบ้านถูณะ บทว่า อสฺโสสุ ํ ความว่า ได้ฟังแล้ว อธิบายว่า ได้รู้ตามเสียงก้องแห่งคำที่มาถึงโสตทวาร บทว่า โข เป็นนิบาตในอรรถว่าปทปูรณะ หรือในอรรถว่าอวธารณะ (ยืนยัน) ในสองอย่างนั้น โดยอรรถว่าอวธารณะ เป็นอันกล่าวว่า ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังของพวกเขาไม่ได้มีแล้ว โดยอรรถว่าปทปูรณะ มีเพียงความสละสลวยแห่งบทและพยัญชนะเท่านั้น บทว่า ถูเณยฺยกา ความว่า ชาวบ้านถูณะ ในบทว่า พฺราหฺมณคหปติกา นั้น ชนเหล่าใดศึกษาพระเวท ชนเหล่านั้นชื่อว่าพราหมณ์ อธิบายว่า สวดมนต์ นี้แหละเป็นนิรุกติของชาติพราหมณ์ ส่วนพระอริยเจ้าทั้งหลาย ท่านเรียกว่า "พราหมณ์" เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยแล้ว บทว่า คหปติกา ความว่า เว้นกษัตริย์และพราหมณ์ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้อยู่ครองเรือน ท่านเรียกว่าคหบดี โดยเฉพาะคือพวกแพศย์ พราหมณ์และคหบดี ชื่อว่าพราหมณคหบดี

Idāni yamatthaṃ te assosuṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha samitapāpattā ‘‘samaṇo’’ti veditabbo. Vuttañhetaṃ [Pg.343] – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena sabbaso samitapāpo. Tenassa yathābhuccaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātikānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 396). Gotamoti gottavasena bhagavato parikittanaṃ. Tasmā ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo’’ti samaṇo kira, bho, gotamagottoti ayamettha attho. Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya nekkhammādhigamasaddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresunti pānīyakūpaṃ tiṇena ca bhusena ca mukhappamāṇena vaḍḍhesuṃ, tiṇādīni pakkhipitvā kūpaṃ pidahiṃsūti attho.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความที่พวกเขาได้ฟัง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สมโณ ขลุ โภ โคตโม" ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่า "สมณะ" เพราะมีบาปอันสงบแล้ว คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "บาปอกุศลธรรมทั้งหลายของผู้นั้นสงบแล้ว" เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคทรงมีบาปอันสงบแล้วโดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรคอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น นามนี้คือ "สมณะ" จึงเป็นนามที่พระองค์ได้มาตามคุณที่เป็นจริง บทว่า ขลุ เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา บทว่า โภ เป็นเพียงคำร้องเรียกที่มาตามชาติของพวกพราหมณ์ คำนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า "ถ้าเขายังมีกิเลสเครื่องกังวลอยู่ เขาก็ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวคำว่าโภ" บทว่า โคตโม เป็นการประกาศพระนามพระผู้มีพระภาคโดยโคตร เพราะฉะนั้น ในบทว่า "สมโณ ขลุ โภ โคตโม" นี้ มีเนื้อความว่า "ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า พระสมณะโคตมโคตร" ส่วนบทว่า สกฺยปุตฺโต นี้ เป็นการแสดงถึงสกุลสูงของพระผู้มีพระภาค บทว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้บรรพชาด้วยศรัทธา เป็นอันกล่าวว่า พระองค์มิได้ถูกความเสื่อมใดๆ ครอบงำ ละสกุลนั้นที่ยังไม่เสื่อมเลย บรรพชาด้วยศรัทธาในการบรรลุเนกขัมมะ บทว่า อุทปานํ ติณสฺส จ ภุสสฺส จ ยาว มุขโต ปูเรสุ ํ ความว่า พวกเขาได้ถมบ่อน้ำดื่มด้วยหญ้าและแกลบจนเสมอขอบบ่อ อธิบายว่า ใส่หญ้าเป็นต้นลงไปแล้วปิดบ่อเสีย

Tassa kira gāmassa bahi bhagavato āgamanamagge brāhmaṇānaṃ paribhogabhūto eko udapāno ahosi. Taṃ ṭhapetvā tattha sabbāni kūpataḷākādīni udakaṭṭhānāni tadā visukkhāni nirudakāni ahesuṃ. Atha thūṇeyyakā ratanattaye appasannā maccherapakatā bhagavato āgamanaṃ sutvā ‘‘sace samaṇo gotamo sasāvako imaṃ gāmaṃ pavisitvā dvīhatīhaṃ vaseyya, sabbaṃ imaṃ janaṃ attano vacane ṭhapeyya, tato brāhmaṇadhammo patiṭṭhaṃ na labheyyā’’ti tattha bhagavato avāsāya parisakkantā ‘‘imasmiṃ gāme aññattha udakaṃ natthi, amuṃ udapānaṃ aparibhogaṃ karissāma, evaṃ samaṇo gotamo sasāvako imaṃ gāmaṃ na pavisissatī’’ti sammantayitvā sabbe gāmavāsino sattāhassa udakaṃ gahetvā cāṭiādīni pūretvā udapānaṃ tiṇena ca bhusena ca pidahiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ, ‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’’ti.

ได้ยินว่า นอกหมู่บ้านนั้น ในหนทางเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค มีบ่อน้ำบ่อหนึ่งเป็นที่บริโภคของพวกพราหมณ์ นอกจากบ่อน้ำนั้นแล้ว แหล่งน้ำทั้งปวงมีบ่อและสระเป็นต้นในที่นั้น ในกาลนั้นล้วนแห้งผาก ไม่มีน้ำ ครั้งนั้น พวกชาวบ้านถูณะผู้ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย มีความตระหนี่เป็นปกติ ได้ฟังข่าวการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคแล้ว (คิดกันว่า) 'ถ้าสมณโคดมพร้อมด้วยสาวกเข้ามาสู่บ้านนี้แล้วอยู่สักสองสามวัน ก็จะตั้งชนทั้งปวงนี้ไว้ในคำสอนของตน เมื่อเป็นเช่นนั้น ลัทธิของพราหมณ์ก็จะตั้งอยู่ไม่ได้' พวกเขาจึงพยายามเพื่อไม่ให้พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น ปรึกษากันว่า 'ในบ้านนี้ไม่มีน้ำที่อื่น เราจะทำบ่อน้ำโน้นให้ใช้ไม่ได้ ด้วยวิธีนี้ สมณโคดมพร้อมด้วยสาวกก็จักไม่เข้ามาสู่บ้านนี้' ชาวบ้านทั้งหมดจึงตักน้ำไว้ใช้เจ็ดวันจนเต็มภาชนะมีตุ่มเป็นต้น แล้วเอาหญ้าและแกลบปิดบ่อน้ำนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'พวกเขาได้ถมบ่อน้ำให้เต็มจนถึงปากบ่อด้วยหญ้าและแกลบ (ด้วยคิดว่า) 'อย่าให้พวกสมณะโล้นเหล่านั้นได้ดื่มน้ำเลย'

Tattha muṇḍakā samaṇakāti muṇḍe ‘‘muṇḍā’’ti samaṇe ‘‘samaṇā’’ti vattuṃ vaṭṭeyya, te pana khuṃsanādhippāyena hīḷentā evamāhaṃsu. Māti paṭisedhe, mā apaṃsu mā piviṃsūti attho. Maggā okkammāti [Pg.344] maggato apasakkitvā. Etamhāti yo udapāno tehi tathā kato, tameva niddisanto āha. Kiṃ pana bhagavā tesaṃ brāhmaṇānaṃ vippakāraṃ anāvajjitvā evamāha – ‘‘etamhā udapānā pānīyaṃ āharā’’ti, udāhu āvajjitvā jānantoti? Jānanto eva bhagavā attano buddhānubhāvaṃ pakāsetvā te dametvā nibbisevane kātuṃ evamāha, na pānīyaṃ pātukāmo. Tenevettha mahāparinibbānasutte viya ‘‘pipāsitosmī’’ti (dī. ni. 2.191) na vuttaṃ. Dhammabhaṇḍāgāriko pana satthu ajjhāsayaṃ ajānanto thūṇeyyakehi kataṃ vippakāraṃ ācikkhanto ‘‘idāni so, bhante’’tiādimāha.

ในคำเหล่านั้น คำว่า 'พวกสมณะโล้น' อันที่จริงควรจะกล่าวถึงคนโกนหัวว่า 'พวกโล้น' กล่าวถึงสมณะว่า 'พวกสมณะ' แต่พวกเขาพูดอย่างนั้นด้วยตั้งใจจะด่าว่าและดูหมิ่น บทว่า 'มา' เป็นคำปฏิเสธ ความว่า 'มา อปํสุ' คือ อย่าได้ดื่มเลย บทว่า 'มคฺคา โอกฺกมฺม' คือ หลีกออกจากทาง บทว่า 'เอตมฺหา' คือ พระองค์ตรัสโดยทรงหมายถึงบ่อน้ำที่พวกพราหมณ์ทำไว้อย่างนั้นนั่นเอง ก็พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'เธอจงนำน้ำมาจากบ่อน้ำนี้' โดยมิได้ทรงคำนึงถึงการประทุษร้ายของพวกพราหมณ์เหล่านั้น หรือว่าทรงคำนึงถึงและทรงทราบแล้วจึงตรัส? พระผู้มีพระภาคทรงทราบดีอยู่แล้วจึงตรัสอย่างนั้น เพื่อทรงประกาศพุทธานุภาพของพระองค์ เพื่อทรงทรมานพวกเขา และเพื่อทรงทำให้พวกเขาหมดพิษสง มิใช่เพราะทรงประสงค์จะดื่มน้ำ ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่มีพระดำรัสว่า 'เรากระหายน้ำ' เหมือนในมหาปรินิพพานสูตร ส่วนพระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) เมื่อไม่ทราบอัธยาศัยของพระศาสดา จึงกราบทูลถึงการประทุษร้ายที่พวกชาวบ้านถูณะทำไว้ โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ บ่อน้ำนั้น...'

Tattha idānīti adhunā, amhākaṃ āgamanavelāyamevāti attho. Eso, bhante, udapānoti paṭhanti. Thero dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyavāre ‘‘na kho tathāgatā tikkhattuṃ paccanīkā kātabbā, kāraṇaṃ diṭṭhaṃ bhavissati dīghadassinā’’ti mahārājadattiyaṃ bhagavato pattaṃ gahetvā udapānaṃ agamāsi. Gacchante there udapāne udakaṃ paripuṇṇaṃ hutvā uttaritvā samantato sandati, sabbaṃ tiṇaṃ bhusañca uplavitvā sayameva apagacchi. Tena ca sandamānena salilena uparūpari vaḍḍhantena tasmiṃ gāme sabbeva pokkharaṇīādayo jalāsayā visukkhā paripūriṃsu, tathā parikhākusubbhaninnādīni ca. Sabbo gāmappadeso mahoghena ajjhotthaṭo mahāvassakāle viya ahosi. Kumuduppalapadumapuṇḍarīkādīni jalajapupphāni tattha tattha ubbhijjitvā vikasamānāni udakaṃ sañchādiṃsu. Saresu haṃsakoñcacakkavākakāraṇḍavabakādayā e udakasakuṇikā vassamānā tattha tattha vicariṃsu. Thūṇeyyakā taṃ mahoghaṃ tathā uttarantaṃ samantato vīcitaraṅgasamākulaṃ pariyantato samuṭṭhahamānaṃ ruciraṃ pheṇabubbuḷakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā evaṃ sammantesuṃ ‘‘mayaṃ samaṇassa gotamassa udakupacchedaṃ kātuṃ vāyamimhā, ayaṃ pana mahogho tassa āgamanakālato paṭṭhāya evaṃ abhivaḍḍhati, nissaṃsayaṃ kho ayaṃ tassa iddhānubhāvo. Mahiddhiko hi so mahānubhāvo. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yathā yaṃ mahogho uṭṭhahitvā amhākaṃ gāmampi otthareyya. Handa mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitvā accayaṃ desentā khamāpeyyāmā’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า 'อิทานิ' คือ ในบัดนี้ หมายความว่า ในเวลาที่เรามาถึงนี่เอง มีบทสวดว่า 'เอโส ภนฺเต อุทปาโน' (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นั่นคือบ่อน้ำ) พระเถระทูลห้ามถึงสองครั้ง พอครั้งที่สามจึงคิดว่า 'พระตถาคตเจ้าไม่ควรถูกขัดใจถึงสามครั้ง พระองค์ผู้มีพระปรีชาญาณหยั่งรู้อนาคตคงจะทรงเห็นเหตุการณ์แล้ว' ดังนี้แล้ว จึงถือบาตรของพระผู้มีพระภาคซึ่งเป็นของที่พระเจ้าแผ่นดินผู้ยิ่งใหญ่ถวาย ไปยังบ่อน้ำ เมื่อพระเถระเดินไป น้ำในบ่อก็เต็มเปี่ยมแล้วล้นไหลไปโดยรอบ หญ้าและแกลบทั้งหมดก็ลอยขึ้นแล้วหายไปเอง และด้วยน้ำที่ไหลนองนั้น ซึ่งเพิ่มสูงขึ้นๆ อ่างเก็บน้ำที่แห้งผากทั้งปวงมีสระโบกขรณีเป็นต้นในบ้านนั้นก็เต็มเปี่ยม เช่นเดียวกับคู บ่อ และที่ลุ่มต่างๆ บริเวณหมู่บ้านทั้งหมดถูกกระแสน้ำใหญ่ท่วมท้นเป็นประดุจในฤดูฝนตกหนัก ดอกไม้ที่เกิดในน้ำมีดอกอุบล ดอกโกมุท ดอกปทุม และดอกบุณฑริกเป็นต้น ผุดขึ้นบานสะพรั่งปกคลุมผืนน้ำในที่นั้นๆ ในสระทั้งหลาย ฝูงนกน้ำมีหงส์ นกกระเรียน จักรพาก เป็ดน้ำ และนกยางเป็นต้น ส่งเสียงร้องท่องเที่ยวไปในที่นั้นๆ พวกชาวบ้านถูณะเห็นกระแสน้ำใหญ่นั้นเอ่อล้นอยู่เช่นนั้น สับสนอลหม่านด้วยระลอกคลื่นโดยรอบ มีฟองและฟองอากาศอันงดงามผุดขึ้นตามขอบ ก็เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างยิ่ง ปรึกษากันดังนี้ว่า 'พวกเราพยายามจะตัดน้ำของสมณโคดม แต่กระแสน้ำใหญ่นี้กลับเพิ่มขึ้นอย่างนี้ตั้งแต่เวลาที่ท่านมาถึง ไม่ต้องสงสัยเลยว่า นี่เป็นอิทธานุภาพของท่านแน่แท้ ท่านเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากโดยแท้ และนี่เป็นฐานะที่จะมีได้ คือกระแสน้ำใหญ่นี้อาจจะเอ่อขึ้นท่วมแม้กระทั่งหมู่บ้านของเรา เอาเถิด พวกเราจงเข้าไปหาสมณโคดม เข้าไปเฝ้า แสดงโทษ และขอให้ท่านอดโทษเถิด'

Te [Pg.345] sabbeva ekajjhāsayā hutvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā gāmato nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā appekacce bhagavato pāde sirasā vandiṃsu, appekacce añjaliṃ paṇāmesuṃ, appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, appekacce nāmagottaṃ sāvesuṃ. Evaṃ pana katvā sabbeva ekamantaṃ nisīditvā ‘‘idha mayaṃ, bho gotama, bhoto ceva gotamassa gotamasāvakānañca udakappaṭisedhaṃ kārayimha, amukasmiṃ udapāne tiṇañca bhusañca pakkhipimha. So pana udapāno acetanopi samāno sacetano viya bhoto guṇaṃ jānanto viya sayameva sabbaṃ tiṇaṃ bhusaṃ apanetvā suvisuddho jāto, sabbopi cettha ninnappadeso mahatā udakoghena paripuṇṇo ramaṇīyova jāto, udakūpajīvino sattā parituṭṭhā. Mayaṃ pana manussāpi samānā bhoto guṇe na jānimha, ye mayaṃ evaṃ akarimha, sādhu no bhavaṃ gotamo tathā karotu, yathāyaṃ mahogho imaṃ gāmaṃ na otthareyya, accayo no accagamā yathābālaṃ, taṃ no bhavaṃ gotamo accayaṃ paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti accayaṃ desesuṃ. Bhagavāpi ‘‘taggha tumhe accayo accagamā yathābālaṃ, taṃ vo mayaṃ paṭiggaṇhāma āyatiṃ saṃvarāyā’’ti tesaṃ accayaṃ paṭiggahetvā pasannacittataṃ ñatvā uttari ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. Te bhagavato dhammadesanaṃ sutvā pasannacittā saraṇādīsu patiṭṭhitā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Tesaṃ pana āgamanato puretaraṃyeva āyasmā ānando taṃ pāṭihāriyaṃ disvā acchariyabbhutacittajāto pattena pānīyaṃ ādāya bhagavato upanāmetvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ, bhanteti kho āyasmā ānando’’tiādi.

ชนเหล่านั้นทั้งหมดมีอัธยาศัยเป็นอันเดียวกันแล้ว รวมกันเป็นหมู่เป็นคณะ ออกจากบ้านไปแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว บางพวกได้ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า บางพวกได้ประนมอัญชลี บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค บางพวกได้นั่งนิ่งอยู่ บางพวกได้ประกาศชื่อและโคตร ครั้นทำอย่างนั้นแล้ว ทั้งหมดได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้แสดงความผิดว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ในที่นี้ พวกข้าพระองค์ได้ทำการห้ามน้ำต่อพระโคดมผู้เจริญและต่อพระสาวกของพระโคดม ได้ใส่ทั้งหญ้าและแกลบลงในบ่อน้ำโน้น แต่บ่อน้ำนั้น แม้ไม่มีเจตนาก็เป็นเหมือนมีเจตนา เหมือนรู้อยู่ซึ่งคุณของพระองค์ ได้กำจัดหญ้าและแกลบทั้งหมดออกไปเองจนสะอาดบริสุทธิ์ดีแล้ว และพื้นที่ลุ่มในที่นี้ทั้งหมดก็เต็มเปี่ยมไปด้วยห้วงน้ำใหญ่ กลายเป็นที่น่ารื่นรมย์ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยน้ำก็มีความยินดียิ่ง แต่พวกข้าพระองค์แม้เป็นมนุษย์ ก็ไม่รู้คุณของพระองค์ พวกข้าพระองค์จึงได้กระทำเช่นนั้น ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดกระทำอย่างนั้น ซึ่งจะทำให้ห้วงน้ำใหญ่นี้ไม่ท่วมทับบ้านนี้ โทษได้ล่วงเกินข้าพระองค์ทั้งหลายตามความเขลา ตามความโง่ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดรับโทษนั้นของพวกข้าพระองค์เพื่ออนุเคราะห์เถิด" แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงรับโทษของพวกเขาว่า "จริงทีเดียว โทษได้ล่วงเกินท่านทั้งหลายตามความเขลา ตามความโง่ เราขอรับโทษนั้นของท่านทั้งหลายเพื่อความสำรวมในต่อไป" แล้วทรงทราบว่าพวกเขามีจิตเลื่อมใส จึงทรงแสดงธรรมที่ยิ่งขึ้นไปตามสมควรแก่อัธยาศัย พวกเขาได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว มีจิตเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในสรณะเป็นต้นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป ก็แหละ ก่อนที่พวกเขาจะมาถึง พระอานนท์ผู้มีอายุได้เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว เกิดมีจิตอัศจรรย์ไม่เคยมีมาก่อน ได้ตักน้ำดื่มด้วยบาตรเข้าไปถวายพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้น ด้วยเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า "พระอานนท์ผู้มีอายุได้ทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'อย่างนั้น พระเจ้าข้า' เป็นต้น"

Tattha mukhato ovamitvāti sabbaṃ taṃ tiṇādiṃ mukhena chaḍḍetvā. Vissandanto maññeti pubbe dīgharajjukena udapānena ussiñcitvā gahetabbaudakogho bhagavato pattaṃ gahetvā therassa gatakāle mukhena vissandanto viya samatittiko kākapeyyo hutvā aṭṭhāsi. Idañca therassa gatakāle udakappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tato paraṃ pana pubbe vuttanayena tasmiṃ gāme sakalaṃ ninnaṭṭhānaṃ udakena paripuṇṇaṃ ahosīti. Ayaṃ paniddhi na buddhānaṃ adhiṭṭhānena, nāpi devānubhāvena, atha kho bhagavato [Pg.346] puññānubhāvena parittadesanatthaṃ rājagahato vesāligamane viya. Keci pana ‘‘thūṇeyyakānaṃ bhagavati pasādajananatthaṃ tesaṃ atthakāmāhi devatāhi kata’’nti. Apare ‘‘udapānassa heṭṭhā vasanakanāgarājā evamakāsī’’ti. Sabbaṃ taṃ akāraṇaṃ, yathā bhagavato puññānubhāvenayeva tathā udakuppattiyā paridīpitattā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "mukhato ovamitvā" หมายความว่า คายสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดมีหญ้าเป็นต้นออกทางปาก บทว่า "Vissandanto maññe" หมายความว่า ห้วงน้ำที่เมื่อก่อนจะต้องตักขึ้นจากบ่อน้ำด้วยเชือกยาว ในเวลาที่พระเถระถือบาตรของพระผู้มีพระภาคไป ได้ตั้งอยู่โดยมีระดับเสมอปากบ่อ อันกาพึงดื่มได้ ราวกับไหลออกจากปากบ่อ และคำนี้กล่าวหมายถึงความเป็นไปของน้ำในเวลาที่พระเถระไป แต่หลังจากนั้น ที่ลุ่มทั้งหมดในบ้านนั้นได้เต็มเปี่ยมไปด้วยน้ำตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ก็ฤทธิ์นี้มิได้เกิดด้วยการอธิษฐานของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทั้งมิได้เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา แต่เกิดด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระผู้มีพระภาค เหมือนในคราวเสด็จจากกรุงราชคฤห์ไปกรุงเวสาลีเพื่อทรงแสดงปริตร แต่บางพวกกล่าวว่า "เทวดาทั้งหลายผู้หวังประโยชน์แก่ชาวเมืองถูณะได้กระทำเพื่อก่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค" พวกอื่นกล่าวว่า "พญานาคผู้สถิตอยู่เบื้องล่างของบ่อน้ำได้กระทำเช่นนั้น" ทั้งหมดนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะความที่การเกิดขึ้นแห่งน้ำนั้นได้ถูกแสดงไว้แล้วว่าเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระผู้มีพระภาคโดยแท้

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ adhiṭṭhānena vinā attanā icchitanipphattisaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า "Etamatthaṃ viditvā" หมายความว่า ทรงทราบเนื้อความนี้ คือเนื้อความอันนับว่าเป็นการสำเร็จสิ่งที่ตนปรารถนาโดยปราศจากการอธิษฐาน โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้เพื่อแสดงเนื้อความนั้น

Tattha kiṃ kayirā udapānena, āpā ce sabbadā siyunti yassa sabbakālaṃ sabbattha ca āpā ce yadi siyuṃ yadi upalabbheyyuṃ yadi ākaṅkhāmattapaṭibaddho, tesaṃ lābho, tena udapānena kiṃ kayirā kiṃ kareyya, kiṃ payojananti attho. Taṇhāya mūlato chetvā, kissa pariyesanaṃ careti yāya taṇhāya vinibaddhā sattā akatapuññā hutvā icchitālābhadukkhena vihaññanti, tassā taṇhāya mūlaṃ, mūle vā chinditvā ṭhito mādiso sabbaññubuddho kissa kena kāraṇena pānīyapariyesanaṃ, aññaṃ vā paccayapariyesanaṃ careyya. ‘‘Mūlato chettā’’tipi paṭhanti, taṇhāya mūlaṃ mūleyeva vā chedakoti attho. Atha vā mūlato chettāti mūlato paṭṭhāya taṇhāya chedako. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo bodhiyā mūlabhūtamahāpaṇidhānato paṭṭhāya aparimitaṃ sakalaṃ puññasambhāraṃ attano acintetvā lokahitatthameva pariṇāmanavasena paripūrento mūlato pabhuti taṇhāya chettā, so taṇhāhetukassa icchitālābhassa abhāvato kissa kena kāraṇena udakapariyesanaṃ careyya, ime pana thūṇeyyakā andhabālā imaṃ kāraṇaṃ ajānantā evamakaṃsūti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "kiṃ kayirā udapānena, āpā ce sabbadā siyuṃ" มีความว่า หากน้ำพึงมีได้ หรือพึงหาได้ในกาลทุกเมื่อและในที่ทั้งปวงแก่ผู้ใด การได้น้ำนั้นผูกพันอยู่กับเพียงความต้องการของผู้นั้น ผู้นั้นจะพึงทำอะไรด้วยบ่อน้ำ จะทำอะไร มีประโยชน์อะไร. บทว่า "Taṇhāya mūlato chetvā, kissa pariyesanaṃ care" มีความว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกตัณหาใดผูกพันไว้ เป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ ย่อมเดือดร้อนด้วยทุกข์คือการไม่ได้สิ่งที่ต้องการ พระสัพพัญญูพุทธเจ้าเช่นเราผู้ดำรงอยู่โดยตัดรากแห่งตัณหานั้น หรือตัดที่รากแล้ว จะพึงเที่ยวแสวงหาน้ำดื่ม หรือแสวงหาปัจจัยอื่น ด้วยเหตุอะไร เพราะเหตุไร. บางทีก็อ่านว่า "Mūlato chettā" ความว่า เป็นผู้ตัดรากแห่งตัณหา หรือตัดที่รากนั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "mūlato chettā" คือ เป็นผู้ตัดตัณหาตั้งแต่ราก. ความที่ตรัสไว้มีดังนี้: ผู้ใดบำเพ็ญสัมภารคือบุญทั้งสิ้นอันหาประมาณมิได้ให้บริบูรณ์ ตั้งแต่ปณิธานใหญ่อันเป็นรากแห่งโพธิญาณ โดยมิได้คำนึงถึงตน แต่น้อมไปเพื่อประโยชน์แก่โลกเท่านั้น เป็นผู้ตัดตัณหาตั้งแต่ราก ผู้นั้นเพราะไม่มีการไม่ได้สิ่งที่ต้องการอันมีตัณหาเป็นเหตุ จะพึงเที่ยวแสวงหาน้ำด้วยเหตุอะไร แต่ชาวเมืองถูณะเหล่านี้เป็นคนพาลมืดบอด ไม่รู้เหตุนี้ จึงได้กระทำเช่นนั้น.

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาของสูตรที่ ๙ จบแล้ว

10. Utenasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอุเทนสูตร

70. Dasame rañño utenassāti utenassa nāma rañño, yo ‘‘vajjirājā’’tipi vuccati. Uyyānagatassāti uyyānakīḷanatthaṃ uyyānaṃ gatassa[Pg.347]. Anādare hi idaṃ sāmivacanaṃ, ‘‘antepura’’nti pana padaṃ apekkhitvā sambandhepetaṃ sāmivacanaṃ hoti. Kālaṅkatānīti aggidaḍḍhāni hutvā matāni honti. Sāmāvatīpamukhānīti ettha kā panāyaṃ sāmāvatī, kathañca daḍḍhāti? Vuccate, bhaddavatiyaṃ seṭṭhino dhītā ghosakaseṭṭhinā dhītuṭṭhāne ṭhapitā pañcasataitthiparivārā rañño utenassa aggamahesī mettāvihārabahulā ariyasāvikā sāmāvatī nāma. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana ādito paṭṭhāya sāmāvatiyā uppattikathā dhammapadavatthumhi (dha. pa. aṭṭha. 1.20 sāmāvatīvatthu) vuttanayena veditabbā. Māgaṇḍiyassa nāma brāhmaṇassa dhītā attano mātāpitūnaṃ –

๗๐. ในคำรบ ๑๐ บทว่า rañño utenassa ความว่า แห่งพระราชาพระนามว่าอุเทน ซึ่งถูกเรียกว่า ‘วัชชิราชา’ ก็มี. บทว่า Uyyānagatassa ความว่า ผู้เสด็จไปสู่พระอุทยานเพื่อทรงกรีฑาในพระอุทยาน. คำว่า rañño utenassa นี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถอนาทร (ไม่เอื้อเฟื้อ) แต่เมื่ออาศัยบทว่า antepura ก็เป็นสามีวิภัตติในอรรถสัมพันธ์ได้. บทว่า Kālaṅkatāni ความว่า ถูกไฟไหม้แล้วจึงตาย. บทว่า Sāmāvatīpamukhāni ความว่า มีนางสามาวดีเป็นประมุข ในคำนั้น มีคำถามว่า นางสามาวดีนี้คือใคร? และถูกไฟไหม้ได้อย่างไร? ตอบว่า นางสามาวดีเป็นธิดาของเศรษฐีในเมืองภัททวดี โฆสกเศรษฐีรับเลี้ยงไว้ในตำแหน่งธิดา เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าอุเทน มีหญิง ๕๐๐ คนเป็นบริวาร เป็นอริยสาวิกาผู้มากด้วยเมตตาวิหาร. นี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนเรื่องกำเนิดของนางสามาวดีโดยพิสดารตั้งแต่ต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องของธรรมบท (อรรถกถาธรรมบท ๑.๒๐ เรื่องนางสามาวดี). ธิดาของพราหมณ์ชื่อมาคัณฑิยะ (ได้กล่าว) ต่อมารดาบิดาของตนว่า –

‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca,Nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ,Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (su. ni. 841) –

“เมื่อได้เห็นนางตัณหา นางอรดี และนางราคาแล้ว ความพอใจในเมถุนธรรมมิได้มีเลย ร่างกายนี้ที่เต็มไปด้วยมูตรและกรีษคืออะไรเล่า เราไม่ปรารถนาจะถูกต้องกายนี้แม้ด้วยเท้า” ดังนี้. (สุ. นิ. ๘๔๑) –

Bhagavatā desitaṃ imaṃ gāthaṃ sutvā satthari baddhāghātā māgaṇḍiyā aparabhāge raññā utenena mahesiṭṭhāne ṭhapitā bhagavato kosambiṃ upagatabhāvaṃ, sāmāvatīpamukhānañca pañcannaṃ itthisatānaṃ upāsikābhāvaṃ ñatvā ‘‘āgato nāma samaṇo gotamo imaṃ nagaraṃ, dānissa kattabbaṃ jānissāmi, imāpi tassa upaṭṭhāyikā, imāsampi sāmāvatīpamukhānañca kattabbaṃ jānissāmī’’ti anekapariyāyehi tathāgatassa tāsañca anatthaṃ kātuṃ vāyamitvāpi asakkontī punekadivasaṃ raññā saddhiṃ uyyānakīḷaṃ gacchantī cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sāmāvatiyā pāsādaṃ gantvā dussakoṭṭhāgāratelakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā dussāni telacāṭīsu temetvā thambhe veṭhetvā tā sabbā ekato katvā dvāraṃ pidahitvā bahi yantaṃ datvā daṇḍadīpikāhi gehe aggiṃ dadamāno otaritvā gacchatū’’ti.

นางมาคัณฑิยาได้ฟังคาถานี้ที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว จึงผูกอาฆาตในพระศาสดา ในกาลต่อมา พระเจ้าอุเทนทรงตั้งไว้ในตำแหน่งมเหสี ครั้นทรงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงกรุงโกสัมพีแล้ว และหญิง ๕๐๐ คนมีนางสามาวดีเป็นประมุขได้เป็นอุบาสิกาแล้ว จึงคิดว่า ‘สมณโคดมมาถึงเมืองนี้แล้ว เราจักรู้กิจที่ควรทำแก่เขา แม้หญิงพวกนี้ก็เป็นอุปัฏฐายิกาของเขา เราจักรู้กิจที่ควรทำแก่นางพวกนี้มีนางสามาวดีเป็นประมุขด้วย’ นางพยายามจะทำความพินาศแก่พระตถาคตและหญิงเหล่านั้นโดยหลายปริยาย แต่ก็ไม่สามารถ ต่อมาวันหนึ่ง ขณะกำลังไปเล่นในอุทยานกับพระราชา ได้ส่งสาส์นไปถึงลุงว่า ‘ท่านจงไปที่ปราสาทของนางสามาวดี ให้เปิดคลังผ้าและคลังน้ำมัน เอาผ้าชุบในตุ่มน้ำมันแล้วพันที่เสา รวบหญิงเหล่านั้นทั้งหมดไว้ด้วยกัน ปิดประตู ใส่กลอนข้างนอก แล้วจุดไฟที่เรือนด้วยคบเพลิง ลงมาแล้วจงไปเสีย’ ดังนี้.

Taṃ sutvā so pāsādaṃ abhiruyha koṭṭhāgārāni vivaritvā vatthāni telacāṭīsu temetvā thambhe veṭhetuṃ ārabhi. Atha naṃ sāmāvatīpamukhā itthiyo ‘‘kiṃ etaṃ cūḷapitā’’ti vadantiyo upasaṅkamiṃsu. ‘‘Ammā, rājā daḷhikammatthāya ime thambhe telapilotikāhi bandhāpeti[Pg.348], rājagehe nāma suyuttaduyuttaṃ dujjānaṃ, mā me santike hothā’’ti vatvā tā āgatā gabbhesu pavesetvā dvārāni pidahitvā bahi yantakaṃ datvā ādito paṭṭhāya aggiṃ dento otari. Sāmāvatī tāsaṃ ovādaṃ adāsi, ‘‘ammā, anamatagge saṃsāre vicarantīnaṃ evameva agginā jhāmattabhāvānaṃ buddhañāṇenapi paricchedo na sukaro, appamattā hothā’’ti. Tā satthu santike dhammaṃ sutvā adhigataphalāya viññātasāsanāya khujjuttarāya ariyasāvikāya sekkhapaṭisambhidāpattāya satthārā desitaniyāmeneva dhammaṃ desentiyā santike sotāpattiphalassa adhigatā antarantarā kammaṭṭhānamanasikārena yuttappayuttā gehe jhāyante vedanāpariggahakammaṭṭhānaṃ manasi karontiyo kāci dutiyaphalaṃ, kāci tatiyaphalaṃ pāpuṇitvā kālamakaṃsu. Atha bhikkhū kosambiyaṃ piṇḍāya carantā taṃ pavattiṃ ñatvā pacchābhattaṃ bhagavato ārocetvā tāsaṃ abhisamparāyaṃ pucchiṃsu. Bhagavā ca tāsaṃ ariyaphalādhigamaṃ bhikkhūnaṃ abhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena rañño utenassa…pe… anipphalā kālaṅkatā’’ti.

ลุงนั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงขึ้นสู่ปราสาท เปิดคลังผ้าและคลังน้ำมัน เอาผ้าชุบในตุ่มน้ำมันแล้ว เริ่มพันที่เสาทั้งหลาย. ลำดับนั้น หญิงทั้งหลายมีนางสามาวดีเป็นประมุขเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวว่า “ท่านลุง นี้อะไรกัน?”. เขาตอบว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย พระราชาทรงให้พันเสาเหล่านี้ด้วยผ้าชุบน้ำมันเพื่อทำให้มั่นคง ในราชมณเฑียรนั้น การงานที่สมควรและไม่สมควรเป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก พวกท่านอย่าอยู่ใกล้เราเลย” กล่าวแล้วก็ให้หญิงเหล่านั้นเข้าไปในห้อง ปิดประตู ใส่กลอนข้างนอก แล้วจุดไฟตั้งแต่ต้นลงมา. นางสามาวดีได้ให้โอวาทแก่หญิงเหล่านั้นว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย เมื่อเราท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นมิได้นี้ ความที่เราถูกไฟไหม้อย่างนี้ แม้ด้วยพุทธญาณก็กำหนดได้ไม่ง่ายเลย พวกเธอจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด”. หญิงเหล่านั้นได้ฟังธรรมในสำนักของพระศาสดาแล้ว บรรลุโสดาปัตติผลในสำนักของนางขุชชุตตราผู้เป็นอริยสาวิกา ผู้บรรลุผลแล้ว รู้แจ้งในคำสอน บรรลุเสกขปฏิสัมภิทา ผู้แสดงธรรมตามนัยที่พระศาสดาทรงแสดงแล้วนั่นเทียว พวกนางหมั่นประกอบในการมนสิการกรรมฐานอยู่เนืองๆ ขณะกำลังเข้าฌานอยู่ในเรือน ได้มนสิการเวทนาปริคคหกรรมฐาน บางพวกบรรลุผลที่สอง บางพวกบรรลุผลที่สาม แล้วจึงทำกาลกิริยา. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในกรุงโกสัมพี ทราบเรื่องนั้นแล้ว ในเวลาปัจฉาภัตต์จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค แล้วทูลถามถึงสัมปรายภพของหญิงเหล่านั้น. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกการบรรลุอริยผลของหญิงเหล่านั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า – “ก็โดยสมัยนั้นแล... ของพระเจ้าอุเทน... ทำกาละอย่างมีผล ไม่ใช่ไร้ผล” ดังนี้.

Tattha anipphalāti na nipphalā, sampattasāmaññaphalā eva kālaṅkatā. Tā pana phalāni paṭilabhantiyo sāmāvatiyā –

ในคำเหล่านั้น บทว่า anipphalā คือ ไม่ใช่ไร้ผล ได้แก่ ทำกาละอย่างผู้บรรลุสามัญผลแล้วนั่นเทียว. ก็หญิงเหล่านั้น เมื่อจะบรรลุผลทั้งหลาย (ได้ฟังโอวาท) ของนางสามาวดี (ด้วยคาถา) ว่า –

‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

“ท่านทั้งหลายจงเริ่ม จงออกไป จงประกอบตนในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุราชเสีย เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อฉะนั้น.

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (saṃ. ni. 1.185;

netti. 29) –

ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่แล้วในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้” ดังนี้. (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; เนตฺติ. ๒๙) –

Gāthāhi ovadiyamānā vedanāpariggahakammaṭṭhānaṃ manasi karontiyo vipassitvā dutiyatatiyaphalāni paṭilabhiṃsu. Khujjuttarā pana āyusesassa atthitāya, pubbe tādisassa kammassa akatattā ca tato pāsādato bahi ahosi. ‘‘Dasayojanantare pakkāmī’’ti ca vadanti. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, ananucchavikaṃ vata ariyasāvikānaṃ evarūpaṃ maraṇa’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte[Pg.349], ‘‘bhikkhave, yadipi tāsaṃ imasmiṃ attabhāve ayuttaṃ, pubbe katakammassa pana yuttameva tāhi laddha’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

หญิงเหล่านั้น เมื่อนางสามาวดีกำลังให้โอวาทด้วยคาถาทั้งหลาย ได้มนสิการเวทนาปริคคหกรรมฐานแล้วเจริญวิปัสสนา บรรลุผลที่สองและที่สาม. ส่วนนางขุชชุตตรา เพราะอายุยังเหลืออยู่ และเพราะในอดีตไม่ได้ทำกรรมเช่นนั้นไว้ จึงได้อยู่ข้างนอกปราสาทนั้น. บางพวกกล่าวว่า “นางหลีกไปไกลถึง ๑๐ โยชน์”. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันในธรรมสภาว่า “อาวุโสทั้งหลาย มรณะเช่นนี้ไม่สมควรแก่อริยสาวิกาทั้งหลายเลยหนอ”. พระศาสดาเสด็จมาแล้วตรัสถามว่า “ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร?” เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ด้วยเรื่องชื่อนี้” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้ว่าในอัตภาพนี้ การตายเช่นนั้นจะไม่สมควรแก่หญิงเหล่านั้น แต่ผลที่พวกนางได้รับนั้นสมควรแล้วแก่กรรมที่ทำไว้ในอดีต” ครั้นภิกษุเหล่านั้นทูลอาราธนาแล้ว จึงทรงนำเรื่องในอดีตมาตรัส.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente aṭṭha paccekabuddhā rañño nivesane nibaddhaṃ bhuñjanti. Pañcasatā itthiyo te upaṭṭhahanti. Tesu satta janā himavantaṃ gacchanti, eko nadītīrasamīpe ekasmiṃ tiṇagahane samāpattiyā nisīdati. Athekadivasaṃ rājā paccekabuddhesu gatesu tāhi itthīhi saddhiṃ udakakīḷaṃ kīḷitukāmo tattha gato. Tā itthiyo divasabhāgaṃ udake kīḷitvā sītapīḷitā visibbitukāmā taṃ tiṇagahanaṃ upari visukkhatiṇasañchannaṃ ‘‘tiṇarāsī’’ti saññāya parivāretvā aggiṃ datvā tiṇesu jhāyitvā patantesu paccekabuddhaṃ disvā ‘‘rañño paccekabuddho jhāyati, taṃ rājā ñatvā amhe nāsessati, sudaḍḍhaṃ naṃ karissāmā’’ti sabbā ito cito ca dāruādīni āharitvā tassa upari rāsiṃ katvā ālimpetvā ‘‘idāni jhāyissatī’’ti pakkamiṃsu. Tā paṭhamaṃ asañcetanikā hutvā idāni kammunā bajjhiṃsu. Paccekabuddhaṃ pana antosamāpattiyaṃ sace dārūnaṃ sakaṭasahassampi āharitvā ālimpentā usumākāramattampi gāhetuṃ na sakkonti, tasmā so sattame divase uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi. Tā tassa kammassa katattā bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena attabhāvasate imināva niyāmena gehe jhāyamāne jhāyiṃsu. Idaṃ tāsaṃ pubbakammaṃ.

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระปัจเจกพุทธเจ้า ๘ องค์ ฉันเป็นประจำในพระราชนิเวศน์ของพระราชา หญิง ๕๐๐ คน อุปัฏฐากท่านเหล่านั้น ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ๗ องค์ไปยังป่าหิมพานต์ องค์หนึ่งนั่งเข้าสมาบัติอยู่ในพงหญ้าแห่งหนึ่งใกล้ฝั่งแม่น้ำ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายไปแล้ว พระราชาทรงประสงค์จะเล่นน้ำกับหญิงเหล่านั้น จึงเสด็จไปที่นั่น. หญิงเหล่านั้นเล่นน้ำอยู่ครึ่งวัน ถูกความหนาวเบียดเบียน ประสงค์จะผิงไฟ เห็นพงหญ้านั้นซึ่งมีหญ้าแห้งปกคลุมอยู่เบื้องบน สำคัญว่าเป็น 'กองหญ้า' จึงล้อมแล้วจุดไฟ. เมื่อหญ้ากำลังไหม้และร่วงหล่นลงมา ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า จึงคิดว่า 'พระปัจเจกพุทธเจ้าของพระราชากำลังถูกไฟไหม้ ถ้าพระราชาทรงทราบ จะทรงทำลายพวกเราเสีย เราจงเผาท่านให้ไหม้เกรียมเถิด' หญิงทั้งหมดจึงพากันนำฟืนเป็นต้นมาจากที่นั้นๆ มากองสุมไว้บนท่านแล้วจุดไฟเผาพลางคิดว่า 'บัดนี้ ท่านจักไหม้' แล้วก็หลีกไป. หญิงเหล่านั้น ตอนแรกไม่มีเจตนา แต่บัดนี้ถูกกรรมผูกมัดแล้ว. แต่ว่า บุคคลนำฟืนมาแม้ตั้งพันเล่มเกวียนแล้วจุดไฟเผา ก็ไม่สามารถทำให้แม้เพียงไออุ่นเกิดขึ้นแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้อยู่ในสมาบัติได้เลย เพราะฉะนั้น ในวันที่ ๗ ท่านจึงลุกขึ้นเสด็จไปตามสบาย. หญิงเหล่านั้น เพราะได้ทำกรรมนั้น จึงไหม้ในนรกหลายพันปี หลายแสนปี ด้วยเศษวิบากของกรรมนั้นเอง จึงถูกไฟไหม้ในเรือนที่กำลังไหม้อยู่โดยทำนองนี้แหละตลอดร้อยอัตภาพ. นี้เป็นบุพกรรมของหญิงเหล่านั้น.

Yasmā pana te imasmiṃ attabhāve ariyaphalāni sacchākaṃsu, ratanattayaṃ payirupāsiṃsu, tasmā tattha anāgāminiyo suddhāvāsesu upapannā, itarā kāci tāvatiṃsesu, kāci yāmesu, kāci tusitesu, kāci nimmānaratīsu, kāci paranimmitavasavattīsu upapannā.

ก็เพราะว่า ในอัตภาพนี้ หญิงเหล่านั้นได้ทำให้แจ้งซึ่งอริยผลทั้งหลาย ได้เข้าไปนั่งใกล้พระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น ในบรรดาหญิงเหล่านั้น หญิงที่เป็นพระอนาคามีจึงบังเกิดในสุทธาวาสภพ ที่เหลือบางพวกบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ บางพวกในชั้นยามา บางพวกในชั้นดุสิต บางพวกในชั้นนิมมานรดี บางพวกในชั้นปรนิมมิตวสวัตดี.

Rājāpi kho uteno ‘‘sāmāvatiyā gehaṃ kira jhāyatī’’ti sutvā vegena āgacchantopi taṃ padesaṃ tāsu daḍḍhāsuyeva sampāpuṇi. Āgantvā pana gehaṃ nibbāpetvā uppannabalavadomanasso māgaṇḍiyāya tathā kāritabhāvaṃ upāyena ñatvā ariyasāvikāsu katāparādhakammunā codiyamāno tassā rājāṇaṃ kāresi saddhiṃ ñātakehi. Evaṃ sā saparijanā samittabandhavā anayabyasanaṃ pāpuṇi.

ฝ่ายพระเจ้าอุเทน ครั้นทรงสดับว่า 'ได้ยินว่าเรือนของพระนางสามาวดีกำลังถูกไฟไหม้' แม้เสด็จมาโดยเร็ว ก็เสด็จถึงสถานที่นั้นเมื่อหญิงเหล่านั้นถูกไฟไหม้แล้วนั่นเอง. แต่ครั้นเสด็จมาถึงแล้ว ทรงให้ดับไฟในเรือน ทรงเกิดโทมนัสอย่างแรงกล้า ทรงทราบด้วยอุบายว่าพระนางมาคันทิยาเป็นผู้ให้กระทำเช่นนั้น ทรงถูกกรรมที่ทำผิดในพระอริยสาวิกาทั้งหลายตักเตือน จึงทรงลงพระอาชญาแก่นางพร้อมด้วยพระญาติ. ด้วยประการฉะนี้ นางพร้อมทั้งบริวาร มิตรสหายและญาติจึงถึงความพินาศฉิบหาย.

Etamatthaṃ [Pg.350] viditvāti etaṃ sāmāvatīpamukhānaṃ tāsaṃ itthīnaṃ aggimhi anayabyasanāpattihetuṃ, māgaṇḍiyāya ca samittabandhavāya rājāṇāya anayabyasanāpattinimittaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

คำว่า 'ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว' คือ ทรงทราบเหตุแห่งการถึงความพินาศฉิบหายในกองไฟของหญิงเหล่านั้นมีพระนางสามาวดีเป็นประมุข และนิมิตแห่งการถึงความพินาศฉิบหายด้วยพระอาชญาของพระนางมาคันทิยาพร้อมทั้งมิตรสหายและญาติ โดยประการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้เพื่อประกาศเนื้อความนั้น.

Tattha mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissatīti yo idha sattaloko bhabbarūpova hetusampanno viya hutvā dissati, sopi mohasambandhano mohena paliguṇṭhito attahitāhitaṃ ajānanto hite na paṭipajjati, ahitaṃ dukkhāvahaṃ bahuñca apuññaṃ ācināti. ‘‘Bhavarūpova dissatī’’tipi pāṭho. Tassattho – ayaṃ loko mohasambandhano mohena paliguṇṭhito, tato eva bhavarūpova sassatasabhāvo viyassa attā dissati, ajarāmaro viya upaṭṭhāti, yena pāṇātipātādīni akattabbāni karoti.

ในอุทานนั้น บทว่า 'โลกถูกโมหะผูกพัน ปรากฏประดุจว่าภัพพรูป' ความว่า สัตวโลกใดในโลกนี้ ปรากฏประดุจว่าภัพพรูป คือเหมือนว่าสมบูรณ์ด้วยเหตุ สัตวโลกนั้นก็ถูกโมหะผูกพัน ถูกโมหะห่อหุ้มไว้ ไม่รู้ประโยชน์และสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ของตน จึงไม่ปฏิบัติในสิ่งที่เป็นประโยชน์ แต่สั่งสมอกุศลอันเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์และนำมาซึ่งทุกข์ไว้เป็นอันมาก. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า 'ภวรูปูปว ทิสฺสตี' (ปรากฏประดุจว่ามีภพ). อธิบายว่า โลกนี้ถูกโมหะผูกพัน ถูกโมหะห่อหุ้มไว้ เพราะเหตุนั้นเอง อัตตาของโลกนี้จึงปรากฏประดุจว่ามีภพ คือเหมือนมีสภาวะที่ยั่งยืน ปรากฏประดุจว่าไม่แก่ไม่ตาย ซึ่งเป็นเหตุให้กระทำสิ่งที่ไม่ควรกระทำ มีปาณาติบาตเป็นต้น.

Upadhibandhano bālo, tamasā parivārito. Sassatoriva khāyatīti na kevalañca mohasambandhano eva, apica kho upadhibandhanopi ayaṃ andhabālaloko avijjātamasā parivārito. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena ñāṇena aviparītaṃ kāme ca khandhe ca ‘‘aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’ti passeyya, tassa abhāvato yasmā bālo andhaputhujjano aññāṇatamasā samantato parivārito nivuto, tasmā so kāmūpadhi kilesūpadhi khandhūpadhīti imesaṃ upadhīnaṃ vasena ca upadhibandhano, tato eva cassa sopadhissa passato sassato viya nicco sabbakālabhāvī viya khāyati. ‘‘Asassatiriva khāyatī’’tipi pāṭho. Tassattho – attā sabbakālaṃ vijjati upalabbhatīti añño asassati aniccoti lokassa so upadhi micchābhinivesavasena ekadeso viya khāyati, upaṭṭhahatīti attho. Rakāro hi padasandhikaro. Passato natthi kiñcananti yo pana saṅkhāre pariggahetvā aniccādivasena vipassati, tasseva vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya yathābhūtaṃ passato jānato paṭivijjhato rāgādikiñcanaṃ natthi, yena saṃsāre bajjheyya. Tathā apassanto eva hi avijjātaṇhādiṭṭhiādibandhanehi saṃsāre baddho siyāti adhippāyo.

บทว่า 'คนพาลถูกอุปธิผูกพัน ถูกความมืดหุ้มห่อ ปรากฏประดุจว่าเป็นของยั่งยืน' ความว่า มิใช่แต่จะถูกโมหะผูกพันอย่างเดียวเท่านั้น แต่โลกของคนพาลผู้มืดบอดนี้ยังถูกอุปธิผูกพัน ถูกความมืดคืออวิชชาหุ้มห่อไว้ด้วย. อธิบายว่า เพราะไม่มีญาณที่บุคคลจะพึงเห็นกามและขันธ์ทั้งหลายโดยไม่วิปลาสว่า 'เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา' และเพราะคนพาลผู้เป็นปุถุชนมืดบอด ถูกความมืดคืออัญญาณหุ้มห่อไว้โดยรอบแล้ว เพราะฉะนั้น เขาจึงถูกอุปธิผูกพันด้วยอำนาจแห่งอุปธิเหล่านี้ คือ กามูปธิ กิเลสูปธิ และขันธูปธิ. และเพราะเหตุนั้นเอง เมื่อเขามีอุปธิเห็นอยู่ จึงปรากฏประดุจว่าเป็นของยั่งยืน คือเป็นของเที่ยง เป็นของมีอยู่ตลอดกาล. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า 'อสสฺสติริว ขายติ' (ปรากฏประดุจว่าเป็นของไม่ยั่งยืน). อธิบายว่า อัตตามีอยู่ ปรากฏอยู่ตลอดกาล ส่วนสิ่งอื่นไม่ยั่งยืน ไม่เที่ยง อุปธิของโลกนั้นย่อมปรากฏ คือปรากฏขึ้นประดุจว่าเป็นส่วนหนึ่งด้วยอำนาจแห่งมิจฉาภินิเวส. อักษร 'ร' เป็นเพียงตัวเชื่อมบท. บทว่า 'สำหรับผู้เห็นอยู่ ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลอะไรเลย' ความว่า ส่วนผู้ใดกำหนดสังขารแล้วเห็นแจ้งด้วยวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น สำหรับผู้นั้นซึ่งเห็นอยู่ รู้อยู่ แทงตลอดอยู่ตามความเป็นจริง ด้วยมรรคปัญญาอันประกอบด้วยวิปัสสนาปัญญา ย่อมไม่มีกิเลสเครื่องกังวลอะไรเลย เช่น ราคะ เป็นต้น ที่จะพึงผูกมัดไว้ในสังสารวัฏ. อธิบายว่า ผู้ที่ไม่เห็นอยู่อย่างนั้นนั่นแหละ จึงจะถูกผูกมัดไว้ในสังสารวัฏด้วยเครื่องผูกคืออวิชชา ตัณหา ทิฏฐิ เป็นต้น.

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐ จบ.

Niṭṭhitā ca cūḷavaggavaṇṇanā.

อรรถกถาจูฬวรรค จบ.

8. Pāṭaligāmiyavaggo

๘. ปาฏลิคามิยวรรค

1. Paṭhamanibbānapaṭisaṃyuttasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมนิพพานปฏิสังยุตตสูตร

71. Pāṭaligāmiyavaggassa [Pg.351] paṭhame nibbānapaṭisaṃyuttāyāti amatadhātusannissitāya asaṅkhatadhātuyā pavedanavasena pavattāya. Dhammiyā kathāyāti dhammadesanāya. Sandassetīti sabhāvasarasalakkhaṇato nibbānaṃ dasseti. Samādapetīti tameva atthaṃ te bhikkhū gaṇhāpeti. Samuttejetīti tadatthagahaṇe ussāhaṃ janento tejeti joteti. Sampahaṃsetīti nibbānaguṇehi sammadeva sabbappakārehi toseti.

๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปาฏลิคามิยวรรค บทว่า 'นิพพานปฏิสังยุตตาย' คือ ที่เป็นไปโดยนัยแห่งการประกาศซึ่งอสังขตธาตุ อันอาศัยอมตธาตุ. บทว่า 'ธัมมิยา กถาย' คือ ด้วยธรรรมเทศนา. บทว่า 'สันทัสเสติ' คือ ทรงแสดงนิพพานโดยสภาวะ สาระ และลักษณะ. บทว่า 'สมาทเปติ' คือ ทรงให้ภิกษุเหล่านั้นยึดถือเนื้อความนั้นนั่นเอง. บทว่า 'สมุตเตเชติ' คือ ทรงปลุกเร้าให้เกิดความกระตือรือร้นในการยึดถือเนื้อความนั้น ทรงทำให้รุ่งเรือง ทำให้สว่างไสว. บทว่า 'สัมปหังเสติ' คือ ทรงทำให้ยินดีโดยชอบ โดยประการทั้งปวง ด้วยคุณแห่งนิพพาน.

Atha vā sandassetīti ‘‘so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggā taṇhakkhayo virāgo nirodho’’tiādinā (ma. ni. 1.281; 2.337; mahāva. 8) nayeneva sabbathā tena tena pariyāyena tesaṃ tesaṃ ajjhāsayānurūpaṃ sammā dasseti. Samādapetīti ‘‘iminā ariyamaggena taṃ adhigantabba’’nti adhigamapaṭipadāya saddhiṃ tattha bhikkhū ninnapoṇapabbhāre karonto sammā ādapeti gaṇhāpeti. Samuttejetīti etaṃ dukkaraṃ durabhisambhavanti ‘‘mā sammāpaṭipattiyaṃ pamādaṃ antarāvosānaṃ āpajjatha, upanissayasampannassa vīriyavato nayidaṃ dukkaraṃ, tasmā sīlavisuddhiādivisuddhipaṭipadāya uṭṭhahatha ghaṭayatha vāyameyyāthā’’ti nibbānādhigamāya ussāheti, tattha vā cittaṃ vodapeti. Sampahaṃsetīti ‘‘madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90), rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti (saṃ. ni. 4.367; itivu. 44), asaṅkhatanti (saṃ. ni. 4.367), amatañca santantiādinā ca anekapariyāyena (saṃ. ni. 4.409) nibbānānisaṃsappakāsanena tesaṃ bhikkhūnaṃ cittaṃ tosento hāsento sampahaṃseti samassāseti.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ย่อมทรงแสดงให้เห็นแจ้ง คือ ย่อมทรงแสดงโดยชอบตามสมควรแก่อัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ โดยปริยายนั้นๆ โดยประการทั้งปวง โดยนัยเป็นต้นว่า "ธรรมนั้นเป็นที่สงบสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับ" คำว่า ย่อมทรงสมาทาน คือ ทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้เป็นผู้น้อมไป โน้มไป โอนไปในธรรมนั้น พร้อมด้วยปฏิปทาเป็นเครื่องบรรลุว่า "ธรรมนั้นอันบุคคลพึงบรรลุด้วยอริยมรรคนี้" แล้วทรงให้สมาทาน ให้ถือเอาโดยชอบ คำว่า ย่อมทรงทำให้อาจหาญ คือ ทรงชักชวนเพื่อบรรลุพระนิพพานว่า "การบรรลุธรรมนี้ทำได้ยาก บรรลุได้โดยยาก พวกเธออย่าได้ถึงความหยุดในระหว่างเพราะความประมาทในสัมมาปฏิบัติเลย การบรรลุธรรมนี้ไม่ยากสำหรับผู้มีความเพียร ผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย เพราะฉะนั้น พวกเธอจงลุกขึ้น จงขวนขวาย จงพยายามด้วยปฏิปทาคือวิสุทธิ มีศีลวิสุทธิเป็นต้นเถิด" หรือทรงทำให้จิตผ่องแผ้วในธรรมนั้น คำว่า ย่อมทรงทำให้ร่าเริง คือ ทรงประกาศอานิสงส์แห่งพระนิพพานโดยปริยายเป็นอันมากเป็นต้นว่า "เป็นธรรมเครื่องสร่างเมา เป็นเครื่องบรรเทาความกระหาย เป็นเครื่องถอนอาลัย" "เป็นที่สิ้นราคะ เป็นที่สิ้นโทสะ เป็นที่สิ้นโมหะ" "เป็นอสังขตะ" และ "เป็นอมตะและสันตะ" ทรงทำให้จิตของภิกษุเหล่านั้นยินดี ร่าเริง ทรงทำให้ร่าเริง ทรงทำให้เบิกบาน

Tedhāti te idha. Aṭṭhiṃ katvāti ‘‘atthi kiñci ayaṃ no attho adhigantabbo’’ti evaṃ sallakkhetvā tāya desanāya atthikā hutvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā anaññavihitā taṃ desanaṃ attano cittagatameva [Pg.352] katvā. Sabbaṃ cetaso samannāharitvāti sabbena kārakacittena ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā desanaṃ āvajjetvā, taggatameva ābhogaṃ katvāti attho. Atha vā sabbaṃ cetaso samannāharitvāti sabbasmā cittato desanaṃ sammā anu anu āharitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – desentassa yehi cittehi desanā katā, sabbasmā cittato pavattaṃ desanaṃ bahi gantuṃ adento sammā aviparītaṃ anu anu āharitvā attano cittasantānaṃ āharitvā yathādesitadesitaṃ desanaṃ suṭṭhu upadhāretvā. Ohitasotāti avahitasotā, suṭṭhu upitasotā. Ohitasotāti vā avikkhittasotā. Tameva upalabbhamānopi hi savane avikkhepo satisaṃvaro viya cakkhundriyādīsu sotindriyepi vattumarahatīti. Ettha ca ‘‘aṭṭhiṃ katvā’’tiādīhi catūhipi padehi tesaṃ bhikkhūnaṃ tapparabhāvato savane ādaradīpanena sakkaccasavanaṃ dasseti.

บทว่า เตธาติ ความว่า เต อิธ (ภิกษุเหล่านั้นในธรรมวินัยนี้) บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา ความว่า กำหนดหมายอย่างนี้ว่า "ประโยชน์นี้อันเราทั้งหลายพึงบรรลุให้จงได้" แล้วจึงเป็นผู้มีความต้องการประโยชน์ด้วยเทศนานั้น บทว่า มนสิ กตฺวา ความว่า ตั้งไว้ในใจ ไม่ใส่ใจในอารมณ์อื่น กระทำเทศนานั้นให้เป็นไปในจิตของตนเท่านั้น บทว่า สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา ความว่า พิจารณาเทศนาด้วยจิตที่ควรทำทั้งสิ้น ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด กระทำการน้อมใจไปในธรรมนั้นเป็นเบื้องหน้าเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา ความว่า น้อมนำเทศนามาจากจิตทั้งปวงโดยชอบเนืองๆ อธิบายว่า เทศนาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงสำเร็จด้วยจิตเหล่าใด ไม่ปล่อยเทศนาที่ดำเนินไปจากจิตทั้งหมดนั้นให้ไปภายนอก น้อมนำมาโดยชอบ ไม่วิปริตเนืองๆ น้อมนำมาสู่สันดานจิตของตน ทรงจำเทศนาที่ทรงแสดงแล้วตามที่ทรงแสดงไว้อย่างดี บทว่า โอหิตโสตา ความว่า มีโสตวิญญาณน้อมไปในธรรม หรือมีโสตวิญญาณตั้งไว้ดีแล้ว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โอหิตโสตา ความว่า มีโสตวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน จริงอยู่ แม้จะปรากฏในชวนะ แต่ความไม่ฟุ้งซ่านในการฟัง ก็ควรกล่าวได้ว่าเป็นโสตินทรีย์ เหมือนสติสังวรในจักขุนทรีย์เป็นต้น และในที่นี้ ด้วยบททั้ง 4 มีบทว่า อฏฺฐึ กตฺวา เป็นต้น ย่อมแสดงการฟังโดยเคารพ ด้วยการแสดงความเอื้อเฟื้อในการฟัง เพราะความเป็นผู้มีธรรมนั้นเป็นเบื้องหน้าของภิกษุเหล่านั้น

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ tassā nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammakathāya savane ādarakāritaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ nibbānassa tabbidhuradhammadesanāmukhena paramatthato vijjamānabhāvavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบโดยอาการทั้งปวงซึ่งความเป็นผู้กระทำความเอื้อเฟื้อในการฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยนิพพานนั้นของภิกษุเหล่านั้น บทว่า อิมํ อุทนํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นเครื่องประกาศความมีอยู่โดยปรมัตถ์ของพระนิพพาน โดยมุขคือเทศนาธรรมที่เป็นข้าศึกต่อนิพพานนั้น

Tattha atthīti vijjati, paramatthato upalabbhatīti attho. Bhikkhaveti tesaṃ bhikkhūnaṃ ālapanaṃ. Nanu ca udānaṃ nāma pītisomanassasamuṭṭhāpito vā dhammasaṃvegasamuṭṭhāpito vā dhammapaṭiggāhakanirapekkho udāhāro, tathā ceva ettakesu suttesu āgataṃ, idha kasmā bhagavā udānento te bhikkhū āmantesīti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ saññāpanatthaṃ. Nibbānapaṭisaṃyuttañhi bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetvā nibbānaguṇānussaraṇena uppannapītisomanassā udānaṃ udānesi. Idha nibbānavajjo sabbo sabhāvadhammo paccayāyattavuttikova upalabbhati, na paccayanirapekkho. Ayaṃ pana nibbānadhammo katamapaccaye upalabbhatīti tesaṃ bhikkhūnaṃ cetoparivitakkamaññāya te ca saññāpetukāmo ‘‘atthi, bhikkhave, tadāyatana’’ntiādimāha, na ekantatova te paṭiggāhake katvāti veditabbaṃ. Tadāyatananti taṃ kāraṇaṃ. Dakāro padasandhikaro. Nibbānañhi [Pg.353] maggaphalañāṇādīnaṃ ārammaṇapaccayabhāvato rūpādīni viya cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇapaccayabhūtānīti kāraṇaṭṭhena ‘‘āyatana’’nti vuccati. Ettāvatā ca bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvaṃ pavedesi.

ในอุทานนั้น บทว่า อตฺถิ ความว่า มีอยู่, ปรากฏอยู่โดยปรมัตถ์ บทว่า ภิกฺขเว เป็นคำเรียกภิกษุเหล่านั้น ก็คำว่าอุทานนั้น ชื่อว่าการเปล่งวาจาอันเกิดจากปีติโสมนัส หรือเกิดจากธรรมสังเวช ไม่เพ่งผู้รับธรรม และได้มาในพระสูตรทั้งหลายประมาณเท่านี้โดยนัยนั้นทีเดียว เหตุไรในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเปล่งอุทาน จึงตรัสเรียกภิกษุเหล่านั้นเล่า? (ตอบว่า) เพื่อทรงให้ภิกษุเหล่านั้นทราบ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยนิพพานแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว ทรงมีปีติโสมนัสเกิดขึ้นด้วยการระลึกถึงคุณของพระนิพพาน จึงทรงเปล่งอุทาน ทรงทราบความวิตกในใจของภิกษุเหล่านั้นว่า "ในโลกนี้ สภาวธรรมทั้งปวง เว้นจากนิพพาน ย่อมปรากฏว่าเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย ไม่เป็นไปโดยไม่เนื่องด้วยปัจจัย ส่วนนิพพานธรรมนี้เล่า จะปรากฏได้ด้วยปัจจัยอะไร" และทรงประสงค์จะให้ภิกษุเหล่านั้นทราบ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อตฺถิ ภิกฺขเว ตทายตนํ" พึงทราบว่า มิได้ตรัสโดยทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้เป็นผู้รับธรรมโดยส่วนเดียว บทว่า ตทายตนํ คือ ตํ การณํ (เหตุนั้น) ท อักษร เป็นเครื่องเชื่อมบท จริงอยู่ นิพพาน ชื่อว่า "อายตนะ" เพราะเป็นเหตุ เนื่องจากเป็นอารัมมณปัจจัยแห่งมรรคญาณและผลญาณเป็นต้น เหมือนรูปารมณ์เป็นต้นเป็นอารัมมณปัจจัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น และด้วยคำเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงประกาศความมีอยู่โดยปรมัตถ์แห่งอสังขตธาตุแก่ภิกษุเหล่านั้น

Tatrāyaṃ dhammanvayo – idha saṅkhatadhammānaṃ vijjamānattā asaṅkhatāyapi dhātuyā bhavitabbaṃ tappaṭipakkhattā sabhāvadhammānaṃ. Yathā hi dukkhe vijjamāne tappaṭipakkhabhūtaṃ sukhampi vijjatiyeva, tathā uṇhe vijjamāne sītampi vijjati, pāpadhammesu vijjamānesu kalyāṇadhammāpi vijjanti eva. Vuttañcetaṃ –

ในเรื่องนั้น มีธรรมานุวัตรดังนี้ ในโลกนี้ เพราะความมีอยู่ของสังขตธรรมทั้งหลาย อสังขตธาตุก็พึงมีอยู่ด้วย เพราะสภาวธรรมทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน เหมือนอย่างว่า เมื่อทุกข์มีอยู่ สุขซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์นั้นก็ย่อมมีอยู่ทีเดียว ฉันใด เมื่อความร้อนมีอยู่ ความเย็นก็มีอยู่ เมื่อบาปธรรมทั้งหลายมีอยู่ กัลยาณธรรมทั้งหลายก็ย่อมมีอยู่ทีเดียว ฉันนั้น และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Yathāpi dukkhe vijjante, sukhaṃ nāmapi vijjati;

Evaṃ bhave vijjamāne, vibhavopi icchitabbako.

"เมื่อทุกข์มีอยู่ สุขชื่อว่าสุขก็มีอยู่ ฉันใด เมื่อภพมีอยู่ วิภพ (ความสิ้นภพ) ก็เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ฉันนั้น

‘‘Yathāpi uṇhe vijjante, aparaṃ vijjati sītalaṃ;

Evaṃ tividhaggi vijjante, nibbānaṃ icchitabbakaṃ.

"เมื่อความร้อนมีอยู่ ความเย็นอื่นก็มีอยู่ ฉันใด เมื่อไฟ 3 กองมีอยู่ นิพพานก็เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ฉันนั้น

‘‘Yathāpi pāpe vijjante, kalyāṇamapi vijjati;

Evameva jāti vijjante, ajātimapi icchitabbaka’’ntiādi. (bu. vaṃ. 2.10-12) –

"เมื่อบาปมีอยู่ กัลยาณธรรมก็มีอยู่ ฉันใด เมื่อชาติมีอยู่ อชาติ (ความไม่เกิด) ก็เป็นสิ่งที่พึงปรารถนา ฉันนั้นทีเดียว" เป็นต้น

Apica nibbānassa paramatthato atthibhāvavicāraṇaṃ parato āvibhavissati.

อีกอย่างหนึ่ง การพิจารณาความมีอยู่โดยปรมัตถ์ของพระนิพพาน จักปรากฏชัดในเบื้องหน้า

Evaṃ bhagavā asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvaṃ sammukhena dassetvā idāni tabbidhuradhammāpohanamukhenassa sabhāvaṃ dassetuṃ, ‘‘yattha neva pathavī na āpo’’tiādimāha. Tattha yasmā nibbānaṃ sabbasaṅkhāravidhurasabhāvaṃ yathā saṅkhatadhammesu katthaci natthi, tathā tatthapi sabbe saṅkhatadhammā. Na hi saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ samodhānaṃ sambhavati. Tatrāyaṃ atthavibhāvanā – yattha yasmiṃ nibbāne yassaṃ asaṅkhatadhātuyaṃ neva kakkhaḷalakkhaṇā pathavīdhātu atthi, na paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu, na uṇhalakkhaṇā tejodhātu, na vitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu atthi. Iti catumahābhūtābhāvavacanena yathā sabbassapi upādārūpassa abhāvo vutto hoti tannissitattā. Evaṃ anavasesato kāmarūpabhavassa [Pg.354] tattha abhāvo vutto hoti tadāyattavuttibhāvato. Na hi mahābhūtanissayena vinā pañcavokārabhavo ekavokārabhavo vā sambhavatīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความมีอยู่โดยปรมัตถ์แห่งอสังขตธาตุโดยตรงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสภาวะของอสังขตธาตุนั้นโดยนัยแห่งการขจัดธรรมที่ไกลจากพระนิพพานนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ในที่ใด ปฐวีธาตุไม่มี อาโปธาตุไม่มี" ในพระดำรัสนั้น เพราะเหตุที่พระนิพพานมีสภาวะไกลจากสังขารทั้งปวง เหมือนอย่างที่ไม่มีในสังขตธรรมทั้งหลายในที่ไหนๆ ฉันใด ในพระนิพพานนั้น สังขตธรรมทั้งปวงก็ไม่มี ฉันนั้น จริงอยู่ การรวมกันแห่งสังขตธรรมและอสังขตธรรมย่อมเป็นไปไม่ได้ ในข้อนั้น มีการจำแนกอรรถดังนี้ ในพระนิพพานใด คือในอสังขตธาตุใด ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็งกระด้างไม่มี อาโปธาตุมีลักษณะไหลซึมก็ไม่มี เตโชธาตุมีลักษณะร้อนก็ไม่มี วาโยธาตุมีลักษณะค้ำจุนก็ไม่มี ด้วยพระดำรัสแสดงความไม่มีแห่งมหาภูตรูป ๔ อย่างนี้ ความไม่มีแห่งอุปาทายรูปทั้งหมดเพราะอาศัยมหาภูตรูปนั้น ย่อมเป็นอันท่านกล่าวแล้วฉันใด ฉันนั้น ความไม่มีแห่งกามภพและรูปภพในพระนิพพานนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ ย่อมเป็นอันท่านกล่าวแล้ว เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยมหาภูตรูปนั้น จริงอยู่ เว้นจากมหาภูตรูปเป็นที่อาศัยแล้ว ปัญจโวการภพหรือเอโกโวการภพย่อมเป็นไปไม่ได้

Idāni arūpasabhāvattepi nibbānassa arūpabhavapariyāpannānaṃ dhammānaṃ tattha abhāvaṃ dassetuṃ, ‘‘na ākāsānañcāyatanaṃ…pe… na nevasaññānāsaññāyatana’’nti vuttaṃ. Tattha na ākāsānañcāyatananti saddhiṃ ārammaṇena kusalavipākakiriyabhedo tividhopi ākāsānañcāyatanacittuppādo natthīti attho. Sesesupi eseva nayo. Yadaggena ca nibbāne kāmalokādīnaṃ abhāvo hoti, tadaggena tattha idhalokaparalokānampi abhāvoti āha – ‘‘nāyaṃ loko na paraloko’’ti. Tassattho – yvāyaṃ ‘‘itthattaṃ diṭṭhadhammo idhaloko’’ti ca laddhavohāro khandhādiloko, yo ca ‘‘tato aññathā paro abhisamparāyo’’ti ca laddhavohāro khandhādiloko, tadubhayampi tattha natthīti. Na ubho candimasūriyāti yasmā rūpagate sati tamo nāma siyā, tamassa ca vidhamanatthaṃ candimasūriyehi vattitabbaṃ. Sabbena sabbaṃ pana yattha rūpagatameva natthi, kuto tattha tamo. Tamassa vā vidhamanā candimasūriyā, tasmā candimā sūriyo cāti ubhopi tattha nibbāne natthīti attho. Iminā ālokasabhāvataṃyeva nibbānassa dasseti.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความไม่มีในพระนิพพานนั้นแห่งธรรมทั้งหลายอันนับเนื่องในอรูปภพ แม้ในความเป็นอรูปสภาวะของพระนิพพาน ท่านจึงกล่าวว่า "อากาสานัญจายตนะไม่มี...ฯลฯ...เนวสัญญานาสัญญายตนะไม่มี" ในข้อนั้น บทว่า "อากาสานัญจายตนะไม่มี" มีความว่า จิตตุปบาทคืออากาสานัญจายตนะทั้ง ๓ ประเภท คือ กุศล วิบาก กิริยา พร้อมทั้งอารมณ์ ไม่มี แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน และโดยส่วนใด ความไม่มีแห่งกามโลกเป็นต้นในพระนิพพานย่อมมี โดยส่วนนั้น ความไม่มีแม้แห่งโลกนี้และโลกหน้าในพระนิพพานนั้นย่อมมี จึงตรัสว่า "โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี" อรรถแห่งบทนั้นคือ ขันธโลกเป็นต้นใด ที่ได้ชื่อว่า "ภาวะนี้ ธรรมที่เห็นในปัจจุบัน โลกนี้" และขันธโลกใด ที่ได้ชื่อว่า "อื่นจากนั้น โลกหน้า สัมปรายภพ" ขันธโลกทั้งสองนั้นไม่มีในพระนิพพานนั้น บทว่า "พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองไม่มี" เพราะเมื่อมีรูปธรรม ความมืดพึงมี และเพื่อกำจัดความมืดนั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์พึงโคจรไป แต่ในพระนิพพานใด รูปธรรมโดยสิ้นเชิงไม่มี ความมืดในพระนิพพานนั้นจะมีแต่ที่ไหน หรือพระจันทร์และพระอาทิตย์ผู้กำจัดความมืด (จะมีแต่ที่ไหน) เพราะฉะนั้น ความว่า ทั้งพระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองไม่มีในพระนิพพานนั้น ด้วยพระดำรัสนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นสภาวะแห่งแสงสว่างของพระนิพพานนั่นเอง

Ettāvatā ca anabhisametāvīnaṃ bhikkhūnaṃ anādimatisaṃsāre supinantepi ananubhūtapubbaṃ paramagambhīraṃ atiduddasaṃ saṇhasukhumaṃ atakkāvacaraṃ accantasantaṃ paṇḍitavedanīyaṃ atipaṇītaṃ amataṃ nibbānaṃ vibhāvento paṭhamaṃ tāva ‘‘atthi, bhikkhave, tadāyatana’’nti tassa atthibhāvā tesaṃ aññāṇādīni apanetvā ‘‘yattha neva pathavī …pe… na ubho candimasūriyā’’ti tadaññadhammāpohanamukhena taṃ vibhāveti dhammarājā. Tena pathavīādisabbasaṅkhatadhammavidhurasabhāvā yā asaṅkhatā dhātu, taṃ nibbānanti dīpitaṃ hoti. Tenevāha, ‘‘tatrāpāhaṃ, bhikkhave, neva āgatiṃ vadāmī’’ti.

และด้วยลำดับคำเพียงเท่านี้ พระธรรมราชาเมื่อทรงประกาศอมตนิพพาน อันภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่ตรัสรู้ ไม่เคยได้เสวยแม้ในความฝัน ในสงสารที่กำหนดเบื้องต้นมิได้ อันลึกซึ้งอย่างยิ่ง เห็นได้ยากอย่างยิ่ง ละเอียดอ่อน ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ สงบอย่างยิ่ง อันบัณฑิตพึงรู้ ประณีตอย่างยิ่ง ในเบื้องต้น จึงทรงบรรเทาความไม่รู้เป็นต้นของภิกษุเหล่านั้นในความมีอยู่ของพระนิพพานนั้น ด้วยพระดำรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่" แล้วทรงประกาศพระนิพพานนั้นโดยนัยแห่งการขจัดธรรมอื่นจากพระนิพพานนั้น ด้วยพระดำรัสว่า "ในที่ใด ปฐวีธาตุไม่มี...ฯลฯ...พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองไม่มี" ด้วยเหตุนั้น อสังขตธาตุใดมีสภาวะไกลจากสังขตธรรมทั้งปวงมีปฐวีธาตุเป็นต้น อสังขตธาตุนั้นชื่อว่านิพพาน ดังนี้ ย่อมเป็นอันท่านประกาศแล้ว ด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในนิพพานนั้น เราไม่กล่าวซึ่งการมาเลย"

Tattha tatrāti tasmiṃ. Apisaddo samuccaye. Ahaṃ, bhikkhave, yattha saṅkhārapavatte kutoci kassaci āgatiṃ na vadāmi yathāpaccayaṃ tattha dhammamattassa [Pg.355] uppajjanato. Evaṃ tasmimpi āyatane nibbāne kutoci āgatiṃ āgamanaṃ neva vadāmi āgantabbaṭṭhānatāya abhāvato. Na gatinti katthaci gamanaṃ na vadāmi gantabbaṭṭhānatāya abhāvato. Na hi tattha sattānaṃ ṭhapetvā ñāṇena ārammaṇakaraṇaṃ āgatigatiyo sambhavanti, nāpi ṭhiticutūpapattiyo vadāmi. ‘‘Tadāpaha’’ntipi pāḷi. Tassattho – tampi āyatanaṃ gāmantarato gāmantaraṃ viya na āgantabbatāya na āgati, na gantabbatāya na gati, pathavīpabbatādi viya apatiṭṭhānatāya na ṭhiti, apaccayattā vā uppādābhāvo, tato amatasabhāvattā cavanābhāvo, uppādanirodhābhāvato ceva tadubhayaparicchinnāya ṭhitiyā ca abhāvato na ṭhitiṃ na cutiṃ na upapattiṃ vadāmi. Kevalaṃ pana taṃ arūpasabhāvattā apaccayattā ca na katthaci patiṭṭhitanti appatiṭṭhaṃ. Tattha pavattābhāvato pavattappaṭipakkhato ca appavattaṃ. Arūpasabhāvattepi vedanādayo viya kassacipi ārammaṇassa anālambanato upatthambhanirapekkhato ca anārammaṇameva taṃ ‘‘āyatana’’nti vuttaṃ nibbānaṃ. Ayañca evasaddo appatiṭṭhameva appavattamevāti padadvayenapi yojetabbo. Esevanto dukkhassāti yadidaṃ ‘‘appatiṭṭha’’ntiādīhi vacanehi vaṇṇitaṃ thomitaṃ yathāvuttalakkhaṇaṃ nibbānaṃ, eso eva sakalassa vaṭṭadukkhassa anto pariyosānaṃ tadadhigame sati sabbadukkhābhāvato. Tasmā ‘‘dukkhassa anto’’ti ayameva tassa sabhāvoti dasseti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในนิพพานนั้น อปิศัพท์ ในอรรถสมุจจยะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวการมาจากที่ไหนๆ ของใครๆ ในความเป็นไปแห่งสังขาร เพราะมีการเกิดขึ้นแห่งธรรมเท่านั้นในความเป็นไปแห่งสังขารนั้นตามปัจจัย ฉันใด แม้ในอายตนะคือนิพพานนั้น เราก็ไม่กล่าวการมา คือการมาถึงจากที่ไหนๆ เลย ฉันนั้น เพราะไม่มีความเป็นสถานที่อันใครๆ พึงมา บทว่า น คตึ คือ เราไม่กล่าวการไปในที่ไหนๆ เพราะไม่มีความเป็นสถานที่อันใครๆ พึงไป จริงอยู่ ในนิพพานนั้น การมาและการไปของสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปไม่ได้ เว้นไว้แต่การกระทำเป็นอารมณ์ด้วยญาณ และเราก็ไม่กล่าวการตั้งอยู่ การจุติ และการอุบัติ มีบาลีว่า "ตทาปหํ" ก็มี อรรถแห่งบาลีนั้นคือ แม้อายตนะนั้น ไม่ใช่การมา เพราะไม่ใช่สิ่งที่พึงมา เหมือนการมาจากบ้านหนึ่งไปยังอีกบ้านหนึ่ง ไม่ใช่การไป เพราะไม่ใช่สิ่งที่พึงไป ไม่ใช่การตั้งอยู่ เพราะไม่ได้ตั้งอยู่ เหมือนแผ่นดินและภูเขาเป็นต้น หรือเพราะไม่มีปัจจัย จึงไม่มีการเกิดขึ้น จากนั้น เพราะมีสภาวะเป็นอมตะ จึงไม่มีการเคลื่อน และเพราะไม่มีการเกิดขึ้นและการดับ และเพราะไม่มีการตั้งอยู่ซึ่งถูกกำหนดด้วยการเกิดขึ้นและการดับทั้งสองนั้น เราจึงไม่กล่าวการตั้งอยู่ ไม่กล่าวการจุติ ไม่กล่าวการอุบัติ แต่ว่า นิพพานนั้นชื่อว่าไม่มีที่ตั้ง เพราะมีสภาวะเป็นอรูปและไม่มีปัจจัย จึงไม่ได้ตั้งอยู่ในที่ไหนๆ ในนิพพานนั้น ชื่อว่าไม่มีความเป็นไป เพราะไม่มีความเป็นไป และเป็นปฏิปักษ์ต่อความเป็นไป แม้มีสภาวะเป็นอรูป แต่ก็ชื่อว่าไม่มีอารมณ์โดยแท้ เพราะไม่ได้ยึดหน่วงอารมณ์ใดๆ เหมือนเวทนาเป็นต้น และเพราะไม่ต้องการเครื่องค้ำจุน นิพพานนั้นท่านเรียกว่า "อายตนะ" และเอวศัพท์นี้ พึงประกอบเข้ากับบททั้งสองว่า อปฺปติฏฺฐเมว อปฺปวตฺตเมว บทว่า เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส คือ นิพพานใดนี้ ที่ท่านพรรณนา สรรเสริญ ด้วยคำทั้งหลายมี "ไม่มีที่ตั้ง" เป็นต้น ว่ามีลักษณะดังที่กล่าวแล้ว นิพพานนั้นนั่นแหละเป็นที่สุด เป็นที่สิ้นสุดแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น เพราะเมื่อบรรลุนิพพานนั้นแล้ว ความทุกข์ทั้งปวงย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น พระองค์ทรงแสดงว่า "ที่สุดแห่งทุกข์" นี้แหละเป็นสภาวะของนิพพานนั้น

Paṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสูตร จบ

2. Dutiyanibbānapaṭisaṃyuttasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาทุติยนิพพานปฏิสังยุตตสูตร

72. Dutiye imaṃ udānanti imaṃ nibbānassa pakatiyā gambhīrabhāvato duddasabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi. Tattha duddasanti sabhāvagambhīrattā atisukhumasaṇhasabhāvattā ca anupacitañāṇasambhārehi passituṃ na sakkāti duddasaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘tañhi te, māgaṇḍiya, ariyaṃ paññācakkhu natthi, yena tvaṃ ārogyaṃ jāneyyāsi, nibbānampi passeyyāsī’’ti (ma. ni. 2.218). Aparampi vuttaṃ – ‘‘idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’tiādi (mahāva. 8; ma. ni. 1.281; 2.337). Anatanti [Pg.356] rūpādiārammaṇesu, kāmādīsu ca bhavesu namanato tanninnabhāvena pavattito sattānañca tattha namanato taṇhā natā nāma, natthi ettha natāti anataṃ, nibbānanti attho. ‘‘Ananta’’ntipi paṭhanti, niccasabhāvattā antavirahitaṃ, acavanadhammaṃ nirodhaṃ amatanti attho. Keci pana ‘‘ananta’’nti padassa ‘‘appamāṇa’’nti atthaṃ vadanti. Ettha ca ‘‘duddasa’’nti iminā paññāya dubbalīkaraṇehi rāgādikilesehi cirakālabhāvitattā sattānaṃ apaccayabhāvanā na sukarāti nibbānassa kicchena adhigamanīyataṃ dasseti. Na hi saccaṃ sudassananti imināpi tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Tattha saccanti nibbānaṃ. Tañhi kenaci pariyāyena asantasabhāvābhāvato ekanteneva santattā aviparītaṭṭhena saccaṃ. Na hi taṃ sudassanaṃ na sukhena passitabbaṃ, sucirampi kālaṃ puññañāṇasambhāre samānentehipi kasireneva samadhigantabbato. Tathā hi vuttaṃ bhagavatā – ‘‘kicchena me adhigata’’nti (mahāva. 8; ma. ni. 1.281; 2.337).

๗๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า “อิมํ อุทานํ” ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานนี้ เพื่อแสดงสภาวะที่เห็นได้ยากแห่งพระนิพพาน เพราะมีความลึกซึ้งโดยธรรมชาติ ในอุทานนั้น บทว่า “ทุทฺทสํ” (เห็นได้ยาก) คือ เพราะมีความลึกซึ้งโดยสภาวะและเพราะมีสภาวะที่ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง บุคคลผู้มิได้สั่งสมญาณสัมภาระไว้จึงไม่อาจเห็นได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าเห็นได้ยาก จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า “ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านไม่มีอริยปัญญาจักษุนั้น ที่ท่านจะพึงรู้สภาวะที่ไม่มีโรค คือพึงเห็นพระนิพพานได้” อีกอย่างหนึ่ง ตรัสไว้ว่า “ฐานะแม้นี้ก็เห็นได้ยาก คือ ความสงบสังขารทั้งปวง” เป็นต้น บทว่า “อนตํ” (ไม่มีตัณหาเครื่องน้อมไป) อธิบายว่า ตัณหาชื่อว่า “นตา” (เครื่องน้อมไป) เพราะน้อมไปในอารมณ์มีรูปเป็นต้น และในภพมีกามภพเป็นต้น เพราะเป็นไปโดยมีความน้อมไปในอารมณ์และภพนั้น และเพราะยังสัตว์ทั้งหลายให้น้อมไปในอารมณ์และภพนั้น “นตา” ไม่มีในธรรมชาตินี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า “อนตํ” หมายถึงพระนิพพาน บางท่านก็อ่านว่า “อนนฺตํ” (ไม่มีที่สุด) อธิบายว่า เพราะมีสภาวะเที่ยง จึงปราศจากที่สุด เป็นธรรมที่ไม่เคลื่อน ไม่ดับ เป็นอมตะ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวอรรถว่า “ประมาณมิได้” แก่บทว่า “อนนฺตํ” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ทุทฺทสํ” นี้ แสดงถึงความเป็นสภาวะที่บรรลุได้โดยยากแห่งพระนิพพาน เพราะสัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสมีราคะเป็นต้นอันกระทำปัญญาให้อ่อนกำลังอบรมมาสิ้นกาลนาน การเจริญภาวนาในพระนิพพานอันไม่มีปัจจัยจึงทำได้ไม่ง่าย แม้ด้วยบทว่า “น หิ สจฺจํ สุทสฺสนํ” (สัจจะนั้นเห็นได้ง่ายก็หาไม่) ก็ทรงกระทำเนื้อความนั้นนั่นแหละให้ปรากฏ ในบทนั้น บทว่า “สจฺจํ” คือ พระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้นชื่อว่า “สัจจะ” เพราะมีความหมายว่าไม่วิปริต เนื่องจากเป็นสภาวะที่มีอยู่โดยส่วนเดียว เพราะไม่มีสภาวะที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ไม่ว่าโดยปริยายใดๆ สัจจะนั้นเห็นได้ง่ายก็หาไม่ คือ ไม่ใช่สภาวะที่พึงเห็นได้โดยง่าย เพราะเป็นสภาวะที่แม้บุคคลผู้สั่งสมบุญญสัมภาระและญาณสัมภาระอยู่สิ้นกาลนาน ก็พึงบรรลุได้โดยยากลำบากนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “อันเราบรรลุได้โดยยาก”

Paṭividdhā taṇhā jānato passato natthi kiñcananti tañca nirodhasaccaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamentena visayato kiccato ca ārammaṇato ca ārammaṇappaṭivedhena asammohappaṭivedhena ca paṭividdhaṃ, yathāpariññābhisamayavasena dukkhasaccaṃ, bhāvanābhisamayavasena maggasaccañca asammohato paṭividdhaṃ hoti, evaṃ pahānābhisamayavasena asammohato ca paṭividdhā taṇhā hoti. Evañca cattāri saccāni yathābhūtaṃ ariyamaggapaññāya jānato passato bhavādīsu natabhūtā taṇhā natthi, tadabhāve sabbassapi kilesavaṭṭassa abhāvo, tatova kammavipākavaṭṭānaṃ asambhavoyevāti evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ anavasesavaṭṭadukkhavūpasamahetubhūtaṃ amatamahānibbānassa ānubhāvaṃ pakāsesi. Sesaṃ vuttanayameva.

บทว่า “ปฏิวิทฺธา ตณฺหา ชานโต ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนํ” (สำหรับผู้รู้ ผู้เห็น ตัณหาอันตนแทงตลอดแล้ว กิเลสเครื่องกังวลย่อมไม่มี) ความว่า นิโรธสัจนั้นชื่อว่าอันบุคคลแทงตลอดแล้ว โดยวิสัย โดยกิจ โดยอารมณ์ โดยการแทงตลอดอารมณ์ และโดยอำนาจแห่งการแทงตลอดโดยไม่หลง สำหรับผู้รู้แจ้งโดยประจักษ์ด้วยอำนาจแห่งสัจฉิกิริยาภิสมัย เหมือนอย่างว่า ทุกขสัจอันบุคคลแทงตลอดแล้วโดยไม่หลงด้วยอำนาจแห่งปริญญาภิสมัย และมรรคสัจอันบุคคลแทงตลอดแล้วโดยไม่หลงด้วยอำนาจแห่งภาวนาภิสมัย ฉันใด ตัณหาก็เป็นสิ่งที่บุคคลแทงตลอดแล้วโดยไม่หลงด้วยอำนาจแห่งปหานาภิสมัย ฉันนั้น และเมื่อเป็นเช่นนี้ สำหรับผู้รู้ ผู้เห็นสัจจะ ๔ ตามความเป็นจริงด้วยอริยมรรคปัญญา ตัณหาที่เคยเป็นเครื่องน้อมไปในภพเป็นต้นย่อมไม่มี เมื่อตัณหานั้นไม่มี กิเลสวัฏทั้งปวงก็ไม่มี เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ความไม่เกิดแห่งกรรมวัฏและวิปากวัฏจึงมีได้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอานุภาพแห่งอมตมหานิพพาน อันเป็นเหตุแห่งความสงบระงับวัฏทุกข์โดยไม่มีส่วนเหลือ แก่ภิกษุเหล่านั้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสูตร จบ

3. Tatiyanibbānapaṭisaṃyuttasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาตติยนิพพานปฏิสังยุตตสูตร

73. Tatiye atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvāti tadā kira bhagavatā anekapariyāyena saṃsārassa ādīnavaṃ pakāsetvā sandassanādivasena [Pg.357] nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammadesanāya katāya tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ saṃsāro bhagavatā avijjādīhi kāraṇehi sahetuko pakāsito, nibbānassa pana tadupasamassa na kiñci kāraṇaṃ vuttaṃ, tayidaṃ ahetukaṃ, kathaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’’ti. Atha bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ etaṃ yathāvuttaṃ parivitakkasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. Imaṃ udānanti tesaṃ bhikkhūnaṃ vimatividhamanatthañceva idha samaṇabrāhmaṇānaṃ ‘‘nibbānaṃ nibbānanti vācāvatthumattameva, natthi hi paramatthato nibbānaṃ nāma anupalabbhamānasabhāvattā’’ti lokāyatikādayo viya vippaṭipannānaṃ bahiddhā ca puthudiṭṭhigatikānaṃ micchāvādabhañjanatthañca imaṃ amatamahānibbānassa paramatthato atthibhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi.

๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า “อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา” (ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว) ความว่า ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษของสงสารโดยปริยายเป็นอันมากแล้ว ทรงกระทำธรรมเทศนาที่เนื่องด้วยพระนิพพานโดยอำนาจแห่งการแสดงให้เห็นเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดนี้ว่า “สงสารนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศไว้ว่ามีเหตุ พร้อมด้วยเหตุทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น แต่เหตุอะไรๆ แห่งพระนิพพานอันเป็นที่สงบระงับแห่งสงสารนั้น พระองค์มิได้ตรัสไว้ พระนิพพานนั้นไม่มีเหตุ จะพึงประสบได้โดยปรมัตถ์อันเป็นสัจจะที่ต้องทำให้แจ้งได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้น อันชื่อว่าความตรึกของภิกษุเหล่านั้น ดังที่กล่าวมาแล้ว บทว่า “อิมํ อุทานํ” (อุทานนี้) ความว่า พระองค์ทรงเปล่งอุทานนี้ อันแสดงถึงความมีอยู่โดยปรมัตถ์แห่งอมตมหานิพพาน เพื่อประโยชน์แก่การขจัดความสงสัยของภิกษุเหล่านั้นด้วย และเพื่อประโยชน์แก่การทำลายมิจฉาวาทของสมณพราหมณ์ในโลกนี้ ผู้มีความเห็นผิดไปแล้วเหมือนพวกโลกายตะเป็นต้น และของพวกมิจฉาทิฏฐิเป็นอันมากในภายนอกศาสนา ซึ่งกล่าวว่า “คำว่า นิพพาน นิพพาน เป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูดเท่านั้น ที่จริงแล้ว สภาวะที่ชื่อว่านิพพานโดยปรมัตถ์ไม่มี เพราะเป็นสภาวะที่ประสบไม่ได้” ด้วย

Tattha ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti sabbānipi padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ, kāraṇena vinā, sayameva vā na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ, evaṃ ajātattā abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ, jātabhūtakatasabhāvo ca nāmarūpānaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatasabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ asaṅkhatanti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ, tathā na saṅkhataṃ saṅkhatalakkhaṇarahitanti asaṅkhatanti. Evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘siyā nu kho ekeneva kāraṇena kata’’nti āsaṅkāya ‘‘na yena kenaci kata’’nti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ apaccayampi samānaṃ ‘‘sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūta’’nti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. ‘‘Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattā’’ti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttaṃ. Evametesaṃ catunnampi padānaṃ sātthakabhāvaṃ viditvā ‘‘tayidaṃ nibbānaṃ atthi, bhikkhave’’ti paramatthato nibbānassa atthibhāvo pakāsitoti veditabbo. Ettha udānentena bhagavatā, ‘‘bhikkhave’’ti ālapane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

ในอุทานนั้น บทว่า อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติใดไม่เกิด ไม่บังเกิด ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งเหตุที่เรียกว่าเหตุปัจจัยสมวาย เหมือนเวทนาเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อชาตะ (ไม่เกิด) ธรรมชาติใดเว้นจากเหตุ หรือไม่ได้มี ไม่ได้ปรากฏ ไม่ได้เกิดขึ้นเอง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อภูตะ (ไม่มี ไม่ปรากฏ) เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่เกิดและไม่ปรากฏอย่างนี้ เหตุไรๆ จึงไม่ได้ทำ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อกตะ (ไม่ถูกทำ) และสภาวะที่เกิด ที่มี ที่ถูกทำ ย่อมมีแก่นามรูปอันเป็นสังขตธรรม ไม่มีแก่นิพพานซึ่งมีสภาวะเป็นอสังขตะ เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงตรัสว่า อสังขตะ (ไม่ถูกปรุงแต่ง) หรือโดยนัยย้อนกลับ สิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันทำขึ้น ชื่อว่า สังขตะ สิ่งที่ไม่เป็นเช่นนั้น คือปราศจากลักษณะของสังขตะ ชื่อว่า อสังขตะ เมื่อความเป็นสิ่งที่เกิดจากเหตุหลายอย่างถูกปฏิเสธอย่างนี้ เพื่อแสดงว่า "เหตุไรๆ ไม่ได้ทำ" แก้ความสงสัยที่ว่า "พึงถูกทำโดยเหตุอย่างเดียวเท่านั้นกระมังหนอ" จึงตรัสว่า "อกตะ" เมื่อเป็นสิ่งที่ไม่มีปัจจัยอย่างนี้ เพื่อจะเปลื้องความสงสัยที่ว่า "สิ่งนี้มีขึ้น ปรากฏขึ้นเองกระมังหนอ" จึงตรัสว่า "อภูตะ" เพื่อจะแสดงว่า "ความเป็นอสังขตะ อกตะ อภูตะ ของนิพพานนี้ เป็นเพราะมีสภาวะที่ไม่เกิดโดยประการทั้งปวง" จึงตรัสว่า "อชาตะ" พึงทราบว่า เมื่อทรงทราบความเป็นบทที่มีเนื้อความของบททั้ง ๔ เหล่านี้อย่างนี้แล้ว จึงทรงประกาศความเป็นจริงของพระนิพพานโดยปรมัตถ์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย นิพพานนั้นมีอยู่" ในที่นี้ พึงทราบเหตุในการที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเปล่งอุทานตรัสเรียก "ภิกษุทั้งหลาย" โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

Iti satthā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti vatvā tattha hetuṃ dassento ‘‘no cetaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. Tassāyaṃ [Pg.358] saṅkhepattho – bhikkhave, yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā, idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ anavasesavūpasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesakilese samucchindanti. Tenettha sabbassapi vaṭṭadukkhassa appavatti apagamo nissaraṇaṃ paññāyati.

พระศาสดา ครั้นตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่ปรากฏ ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงเหตุในเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "โน เจตํ ภิกฺขเว" (ก็ถ้าสิ่งนั้นจะไม่มี) นี้เป็นเนื้อความโดยย่อของพระดำรัสนั้น - ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอสังขตธาตุอันมีสภาวะไม่เกิดเป็นต้น จะไม่มี ไม่พึงมีแล้วไซร้ การสลัดออก คือความสงบระงับโดยไม่มีส่วนเหลือ แห่งสังขตธรรมที่เรียกว่าขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น อันมีสภาวะที่เกิดเป็นต้น ในโลกนี้ ก็จะไม่พึงปรากฏ ไม่พึงหาได้ ไม่พึงมีได้ จริงอยู่ อริยมรรคธรรมทั้งหลาย มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยมีการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ ย่อมตัดกิเลสทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้น การไม่เป็นไป การปราศไป การสลัดออกแห่งวัฏทุกข์ทั้งปวงในนิพพานนี้ ย่อมปรากฏ

Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anvayavasenapi taṃ dassetuṃ, ‘‘yasmā ca kho’’tiādi vuttaṃ. Taṃ vuttatthameva. Ettha ca yasmā ‘‘apaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7, 8), atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī (udā. 71), idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo (mahāva. 8; ma. ni. 1.281; 2.337), asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādīhi (saṃ. ni. 4.366-367) anekehi suttapadehi, ‘‘atthi, bhikkhave, ajāta’’nti imināpi ca suttena nibbānadhātuyā paramatthato sambhavo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena desito, tasmā yadipi tattha apaccakkhakārīnampi viññūnaṃ kaṅkhā vā vimati vā natthiyeva. Ye pana paraneyyabuddhino puggalā, tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpādīnañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ taṃsabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañcetaṃ nissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese samucchedavasena pajahituṃ na sakkoti. Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ[Pg.359], sā asaṅkhatā dhātu. Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti idaṃ nibbānapadassa paramatthato atthibhāvajotakaṃ vacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ paramatthaṃ yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (a. ni. 3.137; mahāni. 27), tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāramattavuttisabbhāvato seyyathāpi sīhasaddo. Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatā dhātu, itaratabbiparītavinimuttasabhāvattā seyyathāpi pathavīdhātu vedanāti. Evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.

ครั้นทรงแสดงความมีอยู่ของนิพพานโดยวยติเรกนัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความมีอยู่นั้นโดยอันวยนัยบ้าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยสฺมา จ โข" (ก็เพราะเหตุว่า) พระดำรัสนั้นมีเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง และในที่นี้ เพราะว่า ความมีอยู่โดยปรมัตถ์ของนิพพานธาตุ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์แก่โลกทั้งปวง ได้ทรงแสดงไว้แล้วด้วยสุตตบทเป็นอันมาก มีอาทิว่า "ธรรมทั้งหลายมีปัจจัย, ธรรมทั้งหลายไม่มีปัจจัย", "ภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่ ในอายตนะนั้นไม่มีปฐวีธาตุ", "ฐานะแม้นี้แลเห็นได้ยาก คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง", "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันไม่ถูกปรุงแต่งและปฏิปทาที่ให้ถึงธรรมอันไม่ถูกปรุงแต่งแก่เธอทั้งหลาย" และด้วยสูตรนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิดมีอยู่" เพราะฉะนั้น ถึงแม้ว่าวิญญูชนทั้งหลายผู้ยังมิได้กระทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนั้น ก็ไม่มีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในนิพพานนั้นเลย แต่ว่า บุคคลเหล่าใดเป็นปรเนยยพุทธิ เพื่อจะบรรเทาความเคลือบแคลงของบุคคลเหล่านั้น การพิจารณาโดยยุติโดยนัยแห่งการชี้ขาดอธิบายในที่นี้ มีดังนี้ - การสลัดออกซึ่งเป็นปฏิปักษ์และมีสภาวะไกลจากกามและรูปเป็นต้นอันมีสภาวะยิ่งขึ้นไปซึ่งเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมปรากฏฉันใด การสลัดออกโดยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์และไกลจากสังขตธรรมทั้งปวงอันมีสภาวะเช่นนั้น ก็พึงมีฉันนั้น และการสลัดออกนั้นใด การสลัดออกนั้นคืออสังขตธาตุ ยิ่งไปกว่านั้น วิปัสสนาญาณแม้อนุโลมญาณซึ่งมีสังขตธรรมเป็นอารมณ์ ก็ไม่สามารถละกิเลสโดยสมุจเฉทประหาณได้ ฉันนั้น ญาณในปฐมฌานเป็นต้นซึ่งมีสมมติสัจจะเป็นอารมณ์ ย่อมละกิเลสได้โดยวิกขัมภนประหาณเท่านั้น ไม่ใช่โดยสมุจเฉทประหาณ เพราะเหตุที่ญาณซึ่งมีสังขตธรรมเป็นอารมณ์และมีสมมติสัจจะเป็นอารมณ์ ไม่สามารถในการละกิเลสโดยสมุจเฉทประหาณ ฉะนั้น อริยมรรคญาณซึ่งกระทำการละกิเลสเหล่านั้นโดยสมุจเฉทประหาณ จึงต้องมีอารมณ์ที่มีสภาวะตรงกันข้ามกับอารมณ์ทั้งสองนั้น อารมณ์นั้นคืออสังขตธาตุ ฉันนั้น พระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่ปรากฏ ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่" นี้ ซึ่งแสดงความมีอยู่โดยปรมัตถ์แห่งบทคือนิพพาน เป็นคำที่มีเนื้อความไม่ผิดพลาด เพราะพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ จริงอยู่ พระดำรัสใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระดำรัสนั้นมีเนื้อความไม่ผิดพลาด เป็นปรมัตถ์ เหมือนดังพระดำรัสที่ว่า "สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง, สังขารทั้งหลายทั้งปวงเป็นทุกข์, ธรรมทั้งหลายทั้งปวงเป็นอนัตตา" ฉันนั้น ศัพท์ว่านิพพานในวิสัยบางแห่ง ย่อมมีปรมัตถ์ตามความเป็นจริงเป็นวิสัย เพราะมีความเป็นไปเพียงอุปจาร เหมือนดังศัพท์ว่าสีหะ อีกอย่างหนึ่ง อสังขตธาตุมีอยู่โดยปรมัตถ์ทีเดียว เพราะมีสภาวะที่พ้นจากสิ่งที่อื่นและสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น เหมือนดังปฐวีธาตุและเวทนา พึงทราบความมีอยู่โดยปรมัตถ์ของอสังขตธาตุ แม้โดยยุติ ด้วยนัยทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้

Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งตติยสูตร จบ.

4. Catutthanibbānapaṭisaṃyuttasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาจตุตถนิพพานปฏิสังยุตตสูตร

74. Catutthe atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvāti tadā kira bhagavatā anekapariyāyena sandassanādivasena nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammadesanāya katāya tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ tāva bhagavatā amatamahānibbānadhātuyā anekākāravokāraṃ ānisaṃsaṃ dassentena anaññasādhāraṇo ānubhāvo pakāsito, adhigamūpāyo panassā na bhāsito, kathaṃ nu kho paṭipajjantehi amhehi ayaṃ adhigantabbā’’ti. Atha bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ etaṃ yathāvuttaparivitakkasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti taṇhāvasena katthaci anissitassa passaddhakāyacittassa vīthipaṭipannavipassanassa ariyamaggena anavasesato taṇhāpahānena nibbānādhigamavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

๗๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงกระทำธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยนิพพาน โดยปริยายเป็นอันมาก ด้วยอำนาจแห่งการแสดงให้เห็น เป็นต้น ความปริวิตกนี้ได้มีแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอานิสงส์แห่งอมตมหานิพพานธาตุอันมีประการต่างๆ มากมายก่อน อานุภาพอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนี้ พระองค์ทรงประกาศแล้ว แต่อุบายเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้น พระองค์มิได้ตรัสไว้ ทำอย่างไรหนอ พวกเราผู้ปฏิบัติตามจึงจะพึงบรรลุ (พระนิพพาน) นี้ได้" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความอันชื่อว่าความปริวิตกตามที่กล่าวแล้วนั้นของภิกษุเหล่านั้นโดยอาการทั้งปวงแล้ว. บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเป็นเครื่องประกาศการบรรลุพระนิพพานด้วยการละตัณหาโดยสิ้นเชิงด้วยอริยมรรค แก่ผู้เจริญวิปัสสนาผู้ดำเนินไปในวิถี มีกายและจิตสงบระงับแล้ว ไม่อาศัยในอารมณ์ไหนๆ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา.

Tattha nissitassa calitanti rūpādisaṅkhāre taṇhādiṭṭhīhi nissitassa calitaṃ ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti taṇhādiṭṭhivipphanditaṃ hoti. Appahīnataṇhādiṭṭhikassa hi puggalassa sukhādīsu uppannesu tāni abhibhuyya viharituṃ asakkontassa ‘‘mama vedanā, ahaṃ vediyāmī’’tiādinā taṇhādiṭṭhigāhavasena kusalappavattito cittasantānassa calanaṃ kampanaṃ, avakkhalitaṃ vā [Pg.360] hotīti attho. Anissitassa calitaṃ natthīti yo pana visuddhipaṭipadaṃ paṭipajjanto samathavipassanāhi taṇhādiṭṭhiyo vikkhambhetvā aniccādivasena saṅkhāre sammasanto viharati, tassa taṃ anissitassa yathāvuttaṃ calitaṃ avakkhalitaṃ, vipphanditaṃ vā natthi kāraṇassa suvikkhambhitattā.

ในบทอุทานเหล่านั้น บทว่า นิสฺสิตสฺส จลิตํ ความว่า ความหวั่นไหวย่อมมีแก่บุคคลผู้อาศัยสังขารมีรูปเป็นต้นด้วยตัณหาและทิฏฐิ คือย่อมมีความดิ้นรนด้วยตัณหาและทิฏฐิว่า "นั่นของเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา" จริงอยู่ สำหรับบุคคลผู้ยังละตัณหาและทิฏฐิไม่ได้ เมื่อสุขเป็นต้นเกิดขึ้น ไม่สามารถครอบงำสุขเหล่านั้นอยู่ได้ ความหวั่นไหว ความสั่นสะเทือน หรือความพลั้งพลาดแห่งสันตติจิตจากความเป็นกุศลย่อมมี ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิว่า "เวทนาของเรา เราเสวยเวทนา" เป็นต้น นี้คือเนื้อความ. บทว่า อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ ความว่า ส่วนบุคคลใดผู้ปฏิบัติวิสุทธิปฏิปทา ข่มตัณหาและทิฏฐิด้วยสมถะและวิปัสสนาแล้ว พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นอยู่ สำหรับบุคคลนั้นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) นั้น ความหวั่นไหว ความพลั้งพลาด หรือความดิ้นรนตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่มี เพราะเหตุถูกข่มไว้ดีแล้ว.

Calite asatīti yathāvutte calite asati yathā taṇhādiṭṭhigāhā nappavattanti, tathā vīthipaṭipannāya vipassanāya taṃ ussukkantassa. Passaddhīti vipassanācittasahajātānaṃ kāyacittānaṃ sārambhakarakilesavūpasaminī duvidhāpi passaddhi hoti. Passaddhiyā sati nati na hotīti pubbenāparaṃ visesayuttāya passaddhiyā sati anavajjasukhādhiṭṭhānaṃ samādhiṃ vaḍḍhetvā taṃ paññāya samavāyakaraṇena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ yojetvā maggaparamparāya kilese khepentassa kāmabhavādīsu namanato ‘‘natī’’ti laddhanāmā taṇhā arahattamaggakkhaṇe anavasesato na hoti, anuppattidhammataṃ āpāditattā na uppajjatīti attho.

บทว่า จลิเต อสติ ความว่า เมื่อความหวั่นไหวตามที่กล่าวแล้วไม่มีอยู่ แก่ผู้พากเพียรในวิปัสสนานั้นอันดำเนินไปในวิถี โดยประการที่การยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิย่อมไม่เป็นไป. บทว่า ปสฺสทฺธิ ได้แก่ ปัสสัทธิแม้ทั้งสองอย่าง (กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ) อันเป็นเครื่องสงบระงับกิเลสที่กระทำความเร่าร้อน ซึ่งเกิดร่วมกับวิปัสสนาจิต ย่อมมี. บทว่า ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ ความว่า เมื่อปัสสัทธิอันประกอบด้วยคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปมีอยู่ แก่โยคีบุคคลผู้เจริญสมาธิอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขอันไม่มีโทษ แล้วประกอบสมถะและวิปัสสนาอันเป็นธรรมคู่กันให้สม่ำเสมอด้วยปัญญา ยังกิเลสให้สิ้นไปโดยลำดับแห่งมรรค ตัณหาที่ได้ชื่อว่า "นติ" เพราะน้อมไปในกามภพเป็นต้น ย่อมไม่มีโดยสิ้นเชิงในขณะแห่งอรหัตตมรรค คือไม่เกิดขึ้น เพราะถูกทำให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นอีก นี้คือเนื้อความ.

Natiyā asatīti arahattamaggena taṇhāya suppahīnattā bhavādiatthāya ālayanikanti pariyuṭṭhāne asati. Āgatigati na hotīti paṭisandhivasena idha āgati āgamanaṃ cutivasena gati ito paralokagamanaṃ peccabhāvo na hoti na pavattati. Āgatigatiyā asatīti vuttanayena āgatiyā ca gatiyā ca asati. Cutūpapāto na hotīti aparāparaṃ cavanupapajjanaṃ na hoti na pavattati. Asati hi kilesavaṭṭe kammavaṭṭaṃ pacchinnameva, pacchinne ca tasmiṃ kuto vipākavaṭṭassa sambhavo. Tenāha – ‘‘cutūpapāte asati nevidha na hura’’ntiādi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā bāhiyasutte vitthārato vuttameva. Tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo.

บทว่า นติยา อสติ ความว่า เมื่อความอาลัย ความใคร่ และความกลุ้มรุมเพื่อประโยชน์แก่ภพเป็นต้นไม่มีอยู่ เพราะตัณหาอันอรหัตตมรรคละได้ดีแล้ว. บทว่า อาคติคติ น โหติ ความว่า การมา คือการมาในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการไป คือการไปสู่ปรโลกจากโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งจุติ หรือการเกิดในภพหน้า ย่อมไม่มี ย่อมไม่เป็นไป. บทว่า อาคติคติยา อสติ ความว่า เมื่อการมาและการไปไม่มีอยู่ ตามนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า จุตูปปาโต น โหติ ความว่า การจุติและการอุบัติครั้งแล้วครั้งเล่า ย่อมไม่มี ย่อมไม่เป็นไป. จริงอยู่ เมื่อกิเลสวัฏไม่มี กรรมวัฏก็ขาดแล้วนั่นเทียว และเมื่อกรรมวัฏนั้นขาดแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิปากวัฏจะมีมาจากไหน. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "เมื่อจุติและอุบัติไม่มีอยู่ สัตว์ย่อมไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกอื่น" เป็นต้น. เนื้อความใดที่ควรกล่าวในบทนั้น เนื้อความนั้นพระองค์ตรัสไว้โดยพิสดารแล้วในพาหิยสูตรข้างต้นนั่นเทียว เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวไว้ในพาหิยสูตรนั้นเถิด.

Iti bhagavā idhāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ anavasesato vaṭṭadukkhavūpasamahetubhūtaṃ amatamahānibbānassa ānubhāvaṃ sammāpaṭipattiyā pakāseti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค แม้ในสูตรนี้ ก็ทรงประกาศอานุภาพแห่งอมตมหานิพพานอันเป็นเหตุแห่งความสงบระงับวัฏทุกข์ แก่ภิกษุเหล่านั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ พร้อมด้วยสัมมาปฏิบัติ.

Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุตถสูตร จบ.

5. Cundasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาจุนทสูตร

75. Pañcame [Pg.361] mallesūti evaṃnāmake janapade. Mahatā bhikkhusaṅghenāti guṇamahattasaṅkhyāmahattehi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho sīlādiguṇavisesayogenapi mahā tattha sabbapacchimakassa sotāpannabhāvato, saṅkhyāmahattenapi mahā aparicchinnagaṇanattā. Āyusaṅkhārossajjanato paṭṭhāya hi āgatāgatā bhikkhū na pakkamiṃsu. Cundassāti evaṃnāmakassa. Kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. So kira aḍḍho mahākuṭumbiko bhagavato paṭhamadassaneneva sotāpanno hutvā attano ambavane satthuvasanānucchavikaṃ gandhakuṭiṃ, bhikkhusaṅghassa ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānaupaṭṭhānasālākuṭimaṇḍapacaṅkamanādike ca sampādetvā pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakayuttaṃ vihāraṃ katvā buddhappamukhassa saṅghassa niyyādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane’’ti.

๗๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า มลฺเลสุ ได้แก่ ในชนบทชื่ออย่างนี้. บทว่า มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน ได้แก่ (หมู่ภิกษุ) หมู่ใหญ่ ด้วยความใหญ่โดยคุณและความใหญ่โดยจำนวน. จริงอยู่ ภิกษุสงฆ์หมู่นั้น ชื่อว่าหมู่ใหญ่ แม้เพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น เพราะในภิกษุสงฆ์นั้น ภิกษุผู้ต่ำที่สุดเป็นพระโสดาบัน, และชื่อว่าหมู่ใหญ่ แม้ด้วยความใหญ่โดยจำนวน เพราะมีจำนวนที่นับไม่ถ้วน. จริงอยู่ จำเดิมแต่กาลที่ทรงปลงอายุสังขาร ภิกษุทั้งหลายที่มาแล้วๆ ก็มิได้หลีกไป. บทว่า จุนฺทสฺส ได้แก่ ของนายจุนทะผู้มีชื่ออย่างนี้. บทว่า กมฺมารปุตฺตสฺส ได้แก่ ของบุตรนายช่างทอง. ได้ยินว่า นายจุนทะนั้นเป็นผู้มั่งคั่ง เป็นคฤหบดีใหญ่ เป็นพระโสดาบันแล้วด้วยการได้เห็นพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งแรกนั่นเทียว ได้จัดสร้างพระคันธกุฎีอันสมควรเป็นที่ประทับของพระศาสดาในสวนมะม่วงของตน และจัดสร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ศาลาที่บำรุง กุฎี มณฑป ที่จงกรม เป็นต้น แก่ภิกษุสงฆ์ แล้วสร้างวิหารมีกำแพงล้อมรอบ ประกอบด้วยซุ้มประตู ถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. พระองค์ทรงหมายถึงวิหารนั้นจึงตรัสว่า ตตฺร สุทํ ภควา ปาวายํ วิหรติ จุนฺทสฺส กมฺมารปุตฺตสฺส อมฺพวเน (ได้ยินว่า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่สวนมะม่วงของนายจุนทะบุตรนายช่างทอง ในเมืองปาวา).

Paṭiyādāpetvāti sampādetvā. ‘‘Sūkaramaddavanti sūkarassa mudusiniddhaṃ pavattamaṃsa’’nti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘sūkaramaddavanti na sūkaramaṃsaṃ, sūkarehi madditavaṃsakaḷīro’’ti vadanti. Aññe ‘‘sūkarehi madditappadese jātaṃ ahichattaka’’nti. Apare pana ‘‘sūkaramaddavaṃ nāma ekaṃ rasāyana’’nti bhaṇiṃsu. Tañhi cundo kammāraputto ‘‘ajja bhagavā parinibbāyissatī’’ti sutvā ‘‘appeva nāma naṃ paribhuñjitvā cirataraṃ tiṭṭheyyā’’ti satthu cirajīvitukamyatāya adāsīti vadanti.

บทว่า Paṭiyādāpetvāti คือ ให้จัดแจง. ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “บทว่า Sūkaramaddavanti คือ เนื้อสุกรที่นุ่มและมันอย่างยิ่ง” แต่บางพวกกล่าวว่า “บทว่า Sūkaramaddavanti ไม่ใช่เนื้อสุกร แต่เป็นหน่อไม้ที่พวกสุกรขุดคุ้ย” พวกอื่นกล่าวว่า “คือเห็ดที่เกิดในที่ที่พวกสุกรขุดคุ้ย” ส่วนพวกอื่นอีกกล่าวว่า “เป็นยาอายุวัฒนะชนิดหนึ่งชื่อว่าสูกรมัททวะ” (อาจารย์ทั้งหลาย) กล่าวว่า ก็เพราะว่านายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้ฟังว่า “วันนี้พระผู้มีพระภาคจักเสด็จปรินิพพาน” จึงได้ถวายสิ่งนั้นด้วยความปรารถนาในพระชนมายุยืนนานของพระศาสดาว่า “บางทีพระองค์เสวยสิ่งนี้แล้ว พึงทรงดำรงอยู่ได้นานกว่านี้”

Tena maṃ parivisāti tena mamaṃ bhojehi. Kasmā bhagavā evamāha? Parānuddayatāya. Tañca kāraṇaṃ pāḷiyaṃ vuttameva. Tena abhihaṭabhikkhāya paresaṃ aparibhogārahato ca tathā vattuṃ vaṭṭatīti dassitaṃ hoti. Tasmiṃ kira sūkaramaddave dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devatā ojaṃ pakkhipiṃsu. Tasmā taṃ añño koci sammā jīrāpetuṃ na sakkoti, tamatthaṃ pakāsento satthā parūpavādamocanatthaṃ ‘‘nāhaṃ taṃ, cunda, passāmī’’tiādinā sīhanādaṃ nadi. Ye hi pare upavadeyyuṃ ‘‘attanā paribhuttāvasesaṃ neva bhikkhūnaṃ, na aññesaṃ manussānaṃ adāsi, āvāṭe nikhaṇāpetvā vināsesī’’ti, ‘‘tesaṃ vacanokāso mā hotū’’ti parūpavādamocanatthaṃ sīhanādaṃ nadi.

บทว่า Tena maṃ parivisāti คือ ท่านจงเลี้ยงเราด้วยสิ่งนั้น. ทำไมพระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนั้น? เพราะทรงอนุเคราะห์ผู้อื่น. และเหตุนั้นก็ตรัสไว้แล้วในพระบาลี. เป็นอันทรงแสดงว่า สมควรที่จะตรัสอย่างนั้น เพราะภิกษาที่นายจุนทะนำมานั้น ไม่สมควรที่ผู้อื่นจะบริโภค. ได้ยินว่า ในสูกรมัททวะนั้น เทวดาในมหาทวีปทั้ง ๔ ซึ่งมีทวีปน้อย ๒,๐๐๐ เป็นบริวาร ได้ใส่โอชะทิพย์ลงไป. เพราะเหตุนั้น ผู้อื่นใครๆ ไม่สามารถจะย่อยให้ดีได้. พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น เพื่อจะเปลื้องคำครหาของผู้อื่น จึงทรงบันลือสีหนาท มีอาทิว่า “ดูก่อนจุนทะ เราไม่เห็น...” ด้วยว่า ชนเหล่าใดพึงครหาว่า “ส่วนที่เหลือจากการบริโภคของพระองค์ ไม่ได้ประทานแก่ภิกษุทั้งหลาย ไม่ได้ประทานแก่มนุษย์เหล่าอื่น ให้ขุดหลุมฝังทำลายเสีย” (พระองค์จึงตรัสว่า) “ขอโอกาสแห่งคำพูดของชนเหล่านั้นอย่าได้มี” ดังนี้แล้ว จึงทรงบันลือสีหนาทเพื่อเปลื้องคำครหาของผู้อื่น.

Tattha [Pg.362] sadevaketiādīsu saha devehīti sadevako, saha mārenāti samārako, saha brahmunāti sabrahmako, saha samaṇabrāhmaṇehīti sassamaṇabrāhmaṇī, pajātattā pajā, saha devamanussehīti sadevamanussā. Tasmiṃ sadevake loke…pe… sadevamanussāya. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokavasena, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo. Aparo nayo – sadevakavacanena arūpāvacaraloko gahito, samārakavacanena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakavacanena rūpī brahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇavacanena catuparisavasena sammutidevehi saha manussaloko, avasesasattaloko vā gahitoti veditabbo.

ในบทเหล่านั้น มีอาทิว่า sadevaketi อธิบายว่า โลกพร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย ชื่อว่า sadevako. โลกพร้อมด้วยมาร ชื่อว่า samārako. โลกพร้อมด้วยพรหม ชื่อว่า sabrahmako. หมู่สัตว์พร้อมด้วยสมณพราหมณ์ ชื่อว่า sassamaṇabrāhmaṇī. ชื่อว่า pajā เพราะเกิด. หมู่สัตว์พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ ชื่อว่า sadevamanussā. ในโลกพร้อมทั้งเทวดา...ฯลฯ...ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยบทว่า sadevaka ทรงถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น. ด้วยบทว่า samāraka ทรงถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖. ด้วยบทว่า sabrahmaka ทรงถือเอาพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น. ด้วยบทว่า sassamaṇabrāhmaṇī ทรงถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกศัตรูต่อพระศาสนา และทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้ว. ด้วยบทว่า pajā ทรงถือเอาสัตวโลก. ด้วยบทว่า sadevamanussa ทรงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในที่นี้ พระองค์ทรงถือเอาสัตวโลก ด้วย ๓ บท โดยนัยแห่งโอกาสโลก และด้วย ๒ บท โดยนัยแห่งหมู่สัตว์. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยบทว่า sadevaka ทรงถือเอาอรูปาวจรโลก. ด้วยบทว่า samāraka ทรงถือเอาเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น. ด้วยบทว่า sabrahmaka ทรงถือเอารูปพรหมโลก. ด้วยบทว่า sassamaṇabrāhmaṇī ทรงถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพ โดยนัยแห่งบริษัท ๔ หรือทรงถือเอาสัตวโลกที่เหลือ.

Bhuttāvissāti bhuttavato. Kharoti pharuso. Ābādhoti visabhāgarogo. Pabāḷhāti balavatiyo. Māraṇantikāti maraṇantā maraṇasamīpapāpanasamatthā. Sato sampajāno adhivāsesīti satiṃ upaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. Avihaññamānoti vedanānuvattanavasena asallakkhitadhammo viya aparāparaṃ parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamāno viya adhivāsesi. Bhagavato hi veḷuvagāmakeyeva tā vedanā uppannā, samāpattibalena pana vikkhambhitā yāva parinibbānadivasā na uppajjiṃsu divase divase samāpattīhi paṭipaṇāmanato. Taṃ divasaṃ pana parinibbāyitukāmo ‘‘koṭisahassahatthīnaṃ balaṃ dhārentānaṃ vajirasaṅghātasamānakāyānaṃ aparimitakālaṃ upacitapuññasambhārānampi bhave sati evarūpā vedanā pavattanti, kimaṅgaṃ pana aññesa’’nti sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ samāpattiṃ na samāpajji, tena vedanā kharā vattiṃsu. Āyāmāti ehi yāma.

บทว่า Bhuttāvissāti คือ แก่ผู้เสวยแล้ว. บทว่า Kharoti คือ กล้า. บทว่า Ābādhoti คือ โรคที่ไม่ใช่สภาพปกติ. บทว่า Pabāḷhāti คือ มีกำลัง. บทว่า Māraṇantikāti คือ มีมรณะเป็นที่สุด สามารถนำไปใกล้ความตาย. บทว่า Sato sampajāno adhivāsesīti คือ ทรงตั้งสติไว้มั่น กำหนดด้วยพระญาณแล้วทรงอดกลั้น. บทว่า Avihaññamānoti คือ ไม่ทรงกระทำการพลิกกลับไปมาโดยเป็นไปตามอำนาจเวทนา ราวกับเป็นธรรมที่กำหนดไม่ได้ ไม่ทรงถูกบีบคั้น ราวกับไม่ทรงทุกข์ ทรงอดกลั้นไว้. ความจริง เวทนาเหล่านั้นเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคที่เวฬุวคามนั่นเอง แต่ทรงข่มไว้ด้วยกำลังสมาบัติ จึงไม่เกิดขึ้นอีกจนถึงวันปรินิพพาน เพราะทรงค้ำจุนไว้ด้วยสมาบัติทุกๆ วัน. แต่ในวันนั้น ทรงมีพระประสงค์จะปรินิพพาน จึงไม่ทรงเข้าสมาบัติ เพื่อทรงยังความสังเวชให้เกิดแก่สัตว์ทั้งหลายว่า “เมื่อภพยังมีอยู่ เวทนาเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ แม้แก่ผู้ทรงไว้ซึ่งกำลังแห่งช้างโกฏิแสนเชือก ผู้มีพระวรกายเสมอด้วยแท่งเพชร ผู้ทรงสั่งสมบุญสมภารมาตลอดกาลอันประมาณมิได้, จะกล่าวไปไยถึงผู้อื่นเล่า” เพราะเหตุนั้น เวทนาจึงกล้าแข็งขึ้น. บทว่า Āyāmāti คือ มาเถิด เราไปกัน.

Cundassa bhattaṃ bhuñjitvātiādikā aparabhāge dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā gāthā. Tattha bhuttassa ca sūkaramaddavenāti bhuttassa udapādi, na pana bhuttapaccayā. Yadi hi abhuttassa uppajjissā, atikharo abhavissā, siniddhabhojanaṃ [Pg.363] pana bhuttattā tanukā vedanā ahosi, teneva padasā gantuṃ asakkhi. Etena yvāyaṃ ‘‘yassa taṃ paribhuttaṃ sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra tathāgatassā’’ti sīhanādo nadito, tassa sātthakatā dassitā. Buddhānañhi aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yasmā taṃ paribhuttaṃ bhagavato na kiñci vikāraṃ uppādesi, kammena pana laddhokāsena uppādiyamānaṃ vikāraṃ appamattatāya upasamento sarīre balaṃ uppādesi, yena yathā vakkhamānaṃ tividhaṃ payojanaṃ sampādesi, tasmā sammadeva taṃ pariṇāmaṃ gataṃ, māraṇantikattā pana vedanānaṃ aviññātaṃ apākaṭaṃ ahosīti. Viriccamānoti abhiṇhaṃ pavattalohitavirecanova samāno. Avocāti attanā icchitaṭṭhāne parinibbānatthāya evamāha.

คาถาทั้งหลายมีอาทิว่า Cundassa bhattaṃ bhuñjitvāti เป็นคาถาที่พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้ในภายหลัง. ในคาถานั้น บทว่า bhuttassa ca sūkaramaddavenāti ความว่า (อาพาธ) เกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้กำลังเสวยอยู่ แต่ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะการเสวยเป็นปัจจัย. ด้วยว่า หากอาพาธนั้นพึงเกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้ยังมิได้เสวย ก็จะพึงรุนแรงอย่างยิ่ง แต่เพราะทรงเสวยโภชนะอันประณีต เวทนาจึงเบาบางลง ด้วยเหตุนั้นเองจึงทรงสามารถเสด็จดำเนินไปได้ด้วยพระบาท. ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงแสดงความที่สีหนาทซึ่งทรงบันลือไว้ว่า “อาหารที่บุคคลใดบริโภคแล้วจะพึงย่อยได้ดี นอกจากตถาคต” เป็นคำพูดที่มีประโยชน์. จริงอยู่ การบันลือในฐานะอันไม่สมควร ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะว่า อาหารที่ทรงบริโภคนั้น ไม่ได้ทำให้เกิดความผิดปกติอะไรแก่พระผู้มีพระภาคเลย แต่กลับระงับความผิดปกติอันเกิดจากกรรมที่ได้โอกาสให้เบาบางลง แล้วก่อให้เกิดกำลังในพระวรกาย ซึ่งด้วยกำลังนั้น พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญประโยชน์ ๓ ประการดังที่จะกล่าวต่อไป. เพราะเหตุนั้น อาหารนั้นจึงย่อยไปได้ด้วยดีนั่นเทียว. แต่เพราะเวทนาทั้งหลายมีมรณะเป็นที่สุด เรื่องนั้นจึงมิใช่สิ่งที่ไม่รู้และไม่ปรากฏ (แก่บัณฑิต). บทว่า Viriccamānoti คือ ทรงมีพระโลหิตไหลออกไม่หยุด. บทว่า Avocāti คือ ได้ตรัสอย่างนั้น เพื่อจะปรินิพพานในสถานที่ที่พระองค์ทรงปรารถนา.

Kasmā pana bhagavā evaṃ roge uppanne kusināraṃ agamāsi, kiṃ aññattha na sakkā parinibbāyitunti? Parinibbāyituṃ nāma na katthaci na sakkā, evaṃ pana cintesi – mayi kusināraṃ gate mahāsudassanasuttadesanāya (dī. ni. 2.241) aṭṭhuppatti bhavissati, tāya yā devaloke anubhavitabbasadisā sampatti manussaloke mayā anubhūtā, taṃ dvīhi bhāṇavārehi paṭimaṇḍetvā desessāmi, taṃ sutvā bahū janā kusalaṃ kattabbaṃ maññissanti. Subhaddopi kattha maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanapariyosāne saraṇesu patiṭṭhāya pabbajitvā laddhūpasampado kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā mayi dharanteyeva arahattaṃ patvā pacchimasāvako nāma bhavissati. Aññattha mayi parinibbute dhātunimittaṃ mahākalaho bhavissati, lohitaṃ nadī viya sandissati. Kusinārāyaṃ pana parinibbute doṇabrāhmaṇo taṃ vivādaṃ vūpasametvā dhātuyo vibhajitvā dassatīti imāni tīṇi kāraṇāni passanto bhagavā mahatā ussāhena kusināraṃ agamāsi.

ก็เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคเมื่อพระโรคเกิดขึ้นอย่างนี้ จึงเสด็จไปยังกรุงกุสินารา หรือว่าไม่อาจเพื่อจะปรินิพพานในที่อื่นได้? (ตอบว่า) ชื่อว่าการปรินิพพานนั้น จะทำในที่ไหนๆ ไม่ได้ก็หาไม่ แต่พระองค์ทรงพระดำริอย่างนี้ว่า เมื่อเราไปยังกรุงกุสินารา เหตุเกิดเรื่องแห่งเทศนามหาสุทัสสนสูตรจักมีขึ้น ด้วยเทศนานั้น เราจักประดับสมบัติที่เปรียบด้วยสมบัติอันพึงเสวยในเทวโลก ซึ่งเราได้เสวยแล้วในมนุษยโลก ด้วยสองภาณวารแล้วแสดง ชนเป็นอันมากได้ฟังเทศนานั้นแล้ว จักสำคัญว่ากุศลเป็นสิ่งที่ควรทำ แม้สุภัททปริพาชกจักเข้ามาเฝ้าเรา ทูลถามปัญหา ในที่สุดแห่งการวิสัชนา ก็จักตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย บวชแล้ว ได้อุปสมบทแล้ว เจริญกรรมฐาน บรรลุพระอรหัตในเมื่อเรายังทรงพระชนม์อยู่นั่นเทียว จักได้ชื่อว่าเป็นปัจฉิมสาวก เมื่อเราปรินิพพานในที่อื่น การทะเลาะวิวาทใหญ่เพราะเหตุแห่งพระธาตุจักมีขึ้น โลหิตจักไหลประดุจแม่น้ำ แต่เมื่อปรินิพพานในกรุงกุสินารา โทณพราหมณ์จักระงับการวิวาทนั้นแล้ว แบ่งพระธาตุทั้งหลายให้ พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นเหตุ ๓ ประการเหล่านี้ จึงเสด็จไปยังกรุงกุสินาราด้วยความอุตสาหะเป็นอันมาก

Iṅghāti codanatthe nipāto. Kilantosmīti parissanto asmi. Tena yathāvuttavedanānaṃ balavabhāvaṃ eva dasseti. Bhagavā hi attano ānubhāvena tadā padasā agamāsi, aññesaṃ pana yathā paduddhārampi kātuṃ na sakkā, tathā vedanā tikhiṇā kharā kaṭukā vattiṃsu. Tenevāha ‘‘nisīdissāmī’’ti.

บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า กิลนฺโตสฺมิ ความว่า เราเหนื่อยแล้ว ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงแสดงถึงความเป็นผู้มีกำลังของเวทนาทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั่นเทียว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในกาลนั้น เสด็จดำเนินไปด้วยพระบาท ด้วยอานุภาพของพระองค์ แต่สำหรับผู้อื่นนั้น แม้การยกเท้าขึ้นก็ไม่อาจทำได้ฉันใด เวทนาก็เป็นไปอย่างรุนแรง กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงตรัสว่า ‘เราจักนั่ง’

Idānīti adhunā. Luḷitanti madditaṃ viya ākulaṃ. Āvilanti ālulaṃ. Acchodakāti tanupasannasalilā. Sātodakāti madhuratoyā. Sītodakāti [Pg.364] sītalajalā. Setodakāti nikkaddamā. Udakañhi sabhāvato setavaṇṇaṃ, bhūmivasena kaddamāvilatāya ca aññādisaṃ hoti, kakudhāpi nadī vimalavālikā samokiṇṇā setavaṇṇā sandati. Tena vuttaṃ ‘‘setodakā’’ti. Supatitthāti sundaratitthā. Ramaṇīyāti manoharabhūmibhāgatāya ramitabbā yathāvuttaudakasampattiyā ca manoramā.

บทว่า อิทานิ คือ ในบัดนี้ บทว่า ลุฬิตํ คือ ขุ่นมัว เหมือนถูกกวน บทว่า อาวิลํ คือ ขุ่น บทว่า อจฺโฉทกา คือ มีน้ำใสสะอาด บทว่า สาโตทกา คือ มีน้ำรสจืดสนิท บทว่า สีโตทกา คือ มีน้ำเย็น บทว่า เสโตทกา คือ ไม่มีเปือกตม จริงอยู่ โดยปกติแล้วน้ำมีสีขาว แต่ย่อมมีสีเป็นอย่างอื่นไปเพราะอาศัยพื้นที่และเพราะความขุ่นด้วยเปือกตม แม้แม่น้ำกกุธานที ก็มีหาดทรายปราศจากมลทิน ระคนด้วยสีขาวไหลไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เสโตทกา’ บทว่า สุปติตฺถา คือ มีท่าขึ้นลงดี บทว่า รมณียา คือ น่ารื่นรมย์ เพราะเป็นภูมิภาคที่น่าเพลิดเพลินใจ และน่าอภิรมย์เพราะมีความสมบูรณ์ด้วยน้ำดังที่กล่าวแล้ว

Kilantosmi cundaka, nipajjissāmīti tathāgatassa hi –

ความว่า ‘จุนทะ เราเหนื่อยแล้ว เราจักนอน’ จริงอยู่ สำหรับพระตถาคตนั้น –

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. –

‘ช้างตระกูลกาลวกะ คงเคยยะ บัณฑระ ตัมพะ ปิงคละ คันธะ มังคละ เหมะ อุโบสถ และฉัททันต์ เหล่านี้ ๑๐ ตระกูล’ ดังนี้

Evaṃ vuttesu dasasu hatthikulesu kāḷāvakasaṅkhātānaṃ yaṃ dasannaṃ pakatihatthīnaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassāti evaṃ dasaguṇitāya gaṇanāya pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ sarīrabalaṃ. Taṃ sabbampi tasmiṃ divase pacchābhattato paṭṭhāya caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya parikkhayaṃ gataṃ. Pāvāya tigāvute kusinārā. Etasmiṃ antare pañcavīsatiyā ṭhānesu nisīditvā mahantaṃ ussāhaṃ katvā āgacchanto sūriyatthaṅgamanavelāya bhagavā kusināraṃ pāpuṇīti evaṃ ‘‘rogo nāma sabbaṃ ārogyaṃ maddanto āgacchatī’’ti imamatthaṃ dassento sadevakassa lokassa saṃvegakaraṃ vācaṃ bhāsanto ‘‘kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī’’ti āha.

ในบรรดาช้าง ๑๐ ตระกูลที่กล่าวไว้อย่างนี้ กำลังของช้างปกติ ๑๐ เชือกที่ชื่อว่ากาลวกะ เป็นกำลังของช้างคงเคยยะ ๑ เชือก ด้วยการนับทวีคูณ ๑๐ เท่าอย่างนี้ พระสรีรกำลังมีประมาณเท่ากับกำลังของช้างปกติหนึ่งพันโกฏิ พระสรีรกำลังทั้งหมดนั้น ในวันนั้น ตั้งแต่เวลาหลังภัตตกิจ ได้ถึงความสิ้นไป เหมือนน้ำที่ใส่ไว้ในภาชนะกรองน้ำ กรุงกุสินาราอยู่ห่างจากกรุงปาวา ๓ คาวุต ในระหว่างทางนั้น ทรงประทับนั่งในที่ ๒๕ แห่ง ทรงทำความอุตสาหะเป็นอันมากเสด็จมา พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงกุสินาราในเวลาที่ดวงอาทิตย์อัสดง เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า ‘ชื่อว่าโรค ย่อมย่ำยีความไม่มีโรคทั้งหมดแล้วมา’ อย่างนี้ และเมื่อจะตรัสพระวาจาอันกระทำความสังเวชแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก จึงตรัสว่า ‘จุนทะ เราเหนื่อยแล้ว เราจักนอน’

Sīhaseyyanti ettha kāmabhogīseyyā petaseyyā tathāgataseyyā sīhaseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī vāmena passena seyyaṃ kappentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ kāmabhogīseyyā. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā. Catutthajjhānaṃ tathāgataseyyā. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappetī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesī’’ti. Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya, gopphakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjanti[Pg.365], seyyā phāsukā na hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjanti, seyyā phāsukā hoti. Tasmā evaṃ nipajji.

ในบทว่า สีหเสยฺยํ นี้ การนอนมี ๔ อย่าง คือ กามโภคีไสยา เปตไสยา ตถาคตไสยา และสีหไสยา ในบรรดาการนอน ๔ อย่างนั้น การนอนที่ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก ผู้บริโภคกาม ย่อมนอนโดยข้างซ้าย’ นี้ชื่อว่า กามโภคีไสยา การนอนที่ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก เปรต ย่อมนอนหงาย’ นี้ชื่อว่า เปตไสยา จตุตถฌาน ชื่อว่า ตถาคตไสยา การนอนที่ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ ย่อมนอนโดยข้างขวา’ นี้ชื่อว่า สีหไสยา จริงอยู่ การนอนนี้ชื่อว่า อุตตมไสยา เพราะเป็นอิริยาบถที่มีเดชมาก เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า ‘ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยข้างขวา’ บทว่า ปาเท ปาทํ คือ (ทรงวาง) พระบาทซ้ายบนพระบาทขวา บทว่า อจฺจาธาย คือ ทรงวางซ้อนกันสนิท โดยทรงวางให้เหลื่อมข้อพระบาท จริงอยู่ เมื่อข้อเท้ากระทบกับข้อเท้า เข่ากระทบกับเข่า เวทนาย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ การนอนย่อมไม่ผาสุก แต่เมื่อทรงวางให้เหลื่อมกันอย่างที่ไม่กระทบกัน เวทนาย่อมไม่เกิดขึ้น การนอนย่อมผาสุก เพราะเหตุนั้น จึงบรรทมอย่างนี้

Gantvāna buddhoti imā gāthā aparabhāge dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā. Tattha nadikanti nadiṃ. Appaṭimodha loketi appaṭimo idha imasmiṃ sadevake loke. Nhatvā ca pivitvā cudatārīti gattānaṃ sītikaraṇavasena nhatvā ca pānīyaṃ pivitvā ca nadito uttari. Tadā kira bhagavati nhāyante antonadiyaṃ macchakacchapā, udakaṃ, ubhosu tīresu vanasaṇḍo, sabbo ca so bhūmibhāgoti sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva ahosi. Purakkhatoti guṇavisiṭṭhasattuttamagarubhāvato sadevakena lokena pūjāsammānavasena purakkhato. Bhikkhugaṇassa majjheti bhikkhusaṅghassa majjhe. Tadā bhikkhū bhagavato vedanānaṃ adhimattabhāvaṃ viditvā āsannā hutvā samantato parivāretvāva gacchanti. Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ anusāsanato satthā. Pavattā bhagavā idha dhammeti bhāgyavantatādīhi bhagavā idha sīlādisāsanadhamme pavattā, dhamme vā caturāsītidhammakkhandhasahassāni pavattā pavattetā. Ambavananti tassā eva nadiyā tīre ambavanaṃ. Āmantayi cundakanti tasmiṃ kira khaṇe āyasmā ānando udakasāṭikaṃ pīḷento ohīyi, cundakatthero samīpe ahosi. Tasmā taṃ bhagavā āmantayi. Pamukhe nisīdīti vattasīsena satthu purato nisīdi ‘‘kiṃ nu kho satthā āṇāpetī’’ti. Ettāvatā dhammabhaṇḍāgāriko anuppatto. Evaṃ anuppattaṃ atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi.

คาถาเหล่านี้ว่า คนฺตฺวาน พุทฺโธ เป็นต้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายได้รจนาไว้ในภายหลัง. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า นทิกํ คือ สู่แม่น้ำ. บทว่า อปฺปฏิโมธ โลเก คือ ไม่มีผู้เปรียบปานในโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก. บทว่า นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อุตฺตรึ คือ ทรงสรงสนานเพื่อทำพระวรกายให้เย็น และเสวยน้ำแล้ว เสด็จขึ้นจากแม่น้ำ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรงสนานอยู่ หมู่ปลาและเต่าในแม่น้ำ, น้ำ, แนวป่าที่ฝั่งทั้งสอง, และภูมิภาคทั้งหมดนั้น ได้มีสีดุจทองคำทั้งสิ้น. บทว่า ปุรกฺขโต คือ อันโลกพร้อมทั้งเทวโลกบูชาสักการะแล้ว ด้วยความเป็นผู้มีคุณวิเศษ เป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งหลาย และเป็นผู้ควรแก่การเคารพ. บทว่า ภิกฺขุคณสฺส มชฺเฌ คือ ท่ามกลางหมู่ภิกษุ. ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายทราบถึงความเป็นไปอย่างรุนแรงแห่งเวทนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงเข้าไปใกล้ แวดล้อมโดยรอบแล้วตามเสด็จไป. บทว่า สตฺถา คือ พระศาสดา เพราะทรงสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. บทว่า ปวตฺตา ภควา อิธ ธมฺเม คือ พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงประกอบด้วยโชค เป็นต้น ทรงยังศาสนธรรมมีศีลเป็นต้นให้เป็นไปในศาสนานี้ หรือทรงยังธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ให้เป็นไป. บทว่า อมฺพวนํ คือ ป่ามะม่วงที่ฝั่งแม่น้ำนั้นนั่นเอง. บทว่า อามนฺตยิ จุนฺทกํ คือ ได้ยินว่า ในขณะนั้น ท่านพระอานนท์กำลังบิดผ้าสรงสนานอยู่จึงล้าหลัง, ท่านพระจุนทเถระอยู่ใกล้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกท่าน. บทว่า ปมุเข นิสีทิ คือ นั่งประคองอัญชลีอยู่เบื้องพระพักตร์พระศาสดา ด้วยคิดว่า “พระศาสดาจะทรงบัญชาการอะไรหนอ”. เพียงเท่านั้น พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ก็มาถึง. เมื่อท่านมาถึงแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกท่านพระอานนท์.

Upadaheyyāti uppādeyya, vippaṭisārassa uppādako koci puriso siyā api bhaveyya. Alābhāti ye aññesaṃ dānaṃ dadantānaṃ dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā honti, te alābhā. Dulladdhanti puññavisesena laddhampi manussattaṃ dulladdhaṃ. Yassa teti yassa tava. Uttaṇḍulaṃ vā atikilinnaṃ vā ko taṃ jānāti, kīdisampi pacchimaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā tathāgato parinibbuto, addhā tena yaṃ vā taṃ vā dinnaṃ bhavissatīti. Lābhāti diṭṭhadhammikasamparāyikā dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā. Suladdhanti tuyhaṃ manussattaṃ suladdhaṃ. Sammukhāti sammukhato, na anussavena na paramparāyāti attho. Metanti me etaṃ mayā etaṃ. Dvemeti dve ime. Samasamaphalāti sabbākārena samānaphalā.

บทว่า อุปทเหยฺยาสิ คือ พึงให้เกิด. อาจจะมีบุรุษบางคนผู้ก่อความเดือดร้อนใจ. บทว่า อลาภา คือ ลาภทั้งหลายที่เรียกว่าอานิสงส์ของทาน ซึ่งมีแก่ชนเหล่าอื่นผู้ให้ทาน, ลาภเหล่านั้น ท่านไม่ได้. บทว่า ทุลฺลทฺธํ คือ แม้ความเป็นมนุษย์ที่ได้มาด้วยบุญวิเศษ ก็เป็นสิ่งที่ท่านได้มาไม่ดี. บทว่า ยสฺส เต คือ ของท่านผู้ใด. ใครจะรู้ว่า (อาหารนั้น) ดิบไปหรือสุกเกินไป, พระตถาคตเสวยบิณฑบาตมื้อสุดท้ายอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วปรินิพพาน, แน่นอนว่า ของอะไรสักอย่างคงถูกถวายโดยเขา (จุนทะ) นั้น. บทว่า ลาภา คือ ลาภทั้งหลายที่เรียกว่าอานิสงส์ของทาน อันเป็นประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ. บทว่า สุลทฺธํ คือ ความเป็นมนุษย์ของท่านเป็นสิ่งที่ได้มาดีแล้ว. บทว่า สมฺมุขา คือ จากเบื้องพระพักตร์, อธิบายว่า มิใช่โดยการฟังตามกันมา มิใช่โดยการสืบต่อกันมา. บทว่า เมตํ คือ เม เอตํ (อันเรา...นี้), คือ มยา เอตํ (อันเรา...นี้). บทว่า เทฺวเม คือ เทฺว อิเม (สองอย่างเหล่านี้). บทว่า สมสมผลา คือ มีผลเสมอกันโดยอาการทั้งปวง.

Nanu [Pg.366] ca yaṃ sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā tathāgato abhisambuddho, taṃ kilesānaṃ appahīnakāle dānaṃ, idaṃ pana cundassa dānaṃ khīṇāsavakāle, kasmā etāni samaphalānīti? Parinibbānasamatāya samāpattisamatāya anussaraṇasamatāya ca. Bhagavā hi sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto, cundena dinnaṃ bhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti evaṃ parinibbānasamatāyapi samaphalāni. Abhisambujjhanadivase ca aggamaggassa hetubhūtā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji, parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajji. Evaṃ samāpattisamatāyapi samaphalāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ก็บิณฑบาตที่นางสุชาดาถวาย ซึ่งพระตถาคตเสวยแล้วได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะนั้น เป็นทานในกาลที่ยังละกิเลสไม่ได้, ส่วนทานของนายจุนทะนี้ (เป็นทาน) ในกาลที่สิ้นอาสวะแล้ว, เหตุไรทานทั้งสองนี้จึงมีผลเสมอกันเล่า? (ตอบว่า) เพราะมีความเสมอกันแห่งการปรินิพพาน, ความเสมอกันแห่งสมาบัติ, และความเสมอกันแห่งการระลึกถึง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยบิณฑบาตที่นางสุชาดาถวายแล้ว ได้ปรินิพพานด้วยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, เสวย (บิณฑบาต) ที่นายจุนทะถวายแล้ว ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ, ด้วยเหตุนี้ แม้เพราะความเสมอกันแห่งการปรินิพพาน ทานทั้งสองจึงมีผลเสมอกัน. และในวันตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ก็ได้เข้าสมาบัติจำนวนสองล้านสี่แสนโกฏิ ซึ่งเป็นเหตุแห่งอัคคมรรค, แม้ในวันปรินิพพาน ก็ได้เข้าสมาบัติเหล่านั้นทั้งหมด. ด้วยเหตุนี้ แม้เพราะความเสมอกันแห่งสมาบัติ ทานทั้งสองจึงมีผลเสมอกัน. และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Yassa cetaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā anuttaraṃ appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando’’tiādi. –

“บุคคลใดบริโภคบิณฑบาตนี้แล้ว เข้าถึงเจโตสมาธิอันยอดเยี่ยม หาประมาณมิได้อยู่, กระแสแห่งบุญ กระแสแห่งกุศลอันหาประมาณมิได้ ย่อมเกิดแก่บุคคลนั้น” เป็นต้น.

Sujātā ca aparabhāge assosi ‘‘na kira sā rukkhadevatā, bodhisatto kiresa, taṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, sattasattāhaṃ kirassa tena yāpanā ahosī’’ti. Tassā idaṃ sutvā ‘‘lābhā vata me’’ti anussarantiyā balavapītisomanassaṃ udapādi. Cundassapi aparabhāge ‘‘avasānapiṇḍapāto kira mayā dinno, dhammasīsaṃ kira mayā gahitaṃ, mayhaṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā satthā attanā cirakālābhipatthitāya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’’ti sutvā ‘‘lābhā vata me’’ti anussarato balavapītisomanassaṃ udapādi. Evaṃ anussaraṇasamatāyapi samaphalāni dvepi piṇḍapātadānānīti veditabbāni.

แม้นางสุชาดา ในภายหลังได้ฟังว่า “ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นมิใช่รุกขเทวดา, ได้ยินว่า ท่านเป็นพระโพธิสัตว์, ได้ยินว่า ท่านบริโภคบิณฑบาตนั้นแล้วได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม, ได้ยินว่า ท่านได้ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้นตลอด ๗ สัปดาห์”. เมื่อนางได้ฟังดังนี้แล้ว ระลึกอยู่ว่า “โอหนอ เป็นลาภของเรา” ปีติโสมนัสอย่างแรงกล้าก็ได้เกิดขึ้น. แม้แก่นายจุนทะ ในภายหลัง เมื่อได้ฟังว่า “ได้ยินว่า บิณฑบาตมื้อสุดท้ายเราได้ถวายแล้ว, ได้ยินว่า ยอดแห่งธรรมเราได้ยึดถือไว้แล้ว, ได้ยินว่า พระศาสดาบริโภคบิณฑบาตของเราแล้ว ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุที่พระองค์ทรงปรารถนามานาน” แล้วระลึกอยู่ว่า “โอหนอ เป็นลาภของเรา” ปีติโสมนัสอย่างแรงกล้าก็ได้เกิดขึ้น. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า แม้เพราะความเสมอกันแห่งการระลึกถึง ทานคือบิณฑบาตทั้งสองก็มีผลเสมอกัน.

Āyusaṃvattanikanti dīghāyukasaṃvattanikaṃ. Upacitanti pasutaṃ uppāditaṃ. Yasasaṃvattanikanti parivārasaṃvattanikaṃ. Ādhipateyyasaṃvattanikanti seṭṭhabhāvasaṃvattanikaṃ.

บทว่า อายุสํวตฺตนิกํ คือ เป็นไปเพื่ออายุยืน. บทว่า อุปจิตํ คือ สั่งสมแล้ว, ทำให้เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ยสสํวตฺตนิกํ คือ เป็นไปเพื่อบริวาร. บทว่า อาธิปเตยฺยสํวตฺตนิกํ คือ เป็นไปเพื่อความเป็นใหญ่.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ dānassa mahapphalatañceva sīlādiguṇehi attano ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ anupādāparinibbānañcāti tividhampi atthaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา คือ ทรงทราบเนื้อความนี้ คือ ทั้งความเป็นทานมีผลมาก, ทั้งความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยมของพระองค์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, และทั้งอนุปาทาปรินิพพาน, ทรงทราบเนื้อความทั้งสามประการนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ซึ่งแสดงเนื้อความนั้น.

Tattha [Pg.367] dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānaṃ dentassa cittasampattiyā ca dakkhiṇeyyasampattiyā ca dānamayaṃ puññaṃ upacīyati, mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca hotīti attho. Atha vā dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti deyyadhammaṃ pariccajanto pariccāgacetanāya bahulīkatāya anukkamena sabbattha anāpattibahulo suvisuddhasīlaṃ rakkhitvā samathavipassanañca bhāvetuṃ sakkotīti tassa dānādivasena tividhampi puññaṃ abhivaḍḍhatīti evamettha attho veditabbo. Saṃyamatoti sīlasaṃyamena saṃyamantassa, saṃvare ṭhitassāti attho. Veraṃ na cīyatīti pañcavidhaveraṃ na pavaḍḍhati, adosapadhānattā vā adhisīlassa kāyavācācittehi sayaṃmanto suvisuddhasīlo khantibahulatāya kenaci veraṃ na karoti, kuto tassa upacayo. Tasmā tassa saṃyamato saṃyamantassa, saṃyamahetu vā veraṃ na cīyati. Kusalo ca jahāti pāpakanti kusalo pana ñāṇasampanno suvisuddhasīle patiṭṭhito aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu attano anurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā upacārappanābhedaṃ jhānaṃ sampādento pāpakaṃ lāmakaṃ kāmacchandādiakusalaṃ vikkhambhanavasena jahāti pariccajati. So tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāresu khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggena anavasesaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ akusalaṃ samucchedavasena jahāti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti so evaṃ pāpakaṃ pajahitvā rāgādīnaṃ khayā anavasesakilesanibbānena, tato paraṃ khandhanibbānena ca nibbuto hotīti evaṃ bhagavā cundassa ca dakkhiṇasampattiṃ, attano ca dakkhiṇeyyasampattiṃ nissāya pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.

ในอุทานคาถานั้น ความว่า "บุญย่อมเจริญแก่ผู้ให้" คือ บุญอันสำเร็จด้วยทานย่อมพอกพูนแก่ผู้ให้ทาน เพราะความถึงพร้อมแห่งจิตและความถึงพร้อมแห่งทักขิไณยบุคคล อธิบายว่า ย่อมมีผลใหญ่ยิ่งและมีอานิสงส์ใหญ่ยิ่ง หรืออีกนัยหนึ่ง ความว่า "บุญย่อมเจริญแก่ผู้ให้" คือ ผู้สละไทยธรรมอยู่ เพราะอาศัยและกระทำให้มากซึ่งบริจาคเจตนา โดยลำดับ ย่อมเป็นผู้มากด้วยความไม่ต้องอาบัติในที่ทั้งปวง รักษศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งแล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะเจริญทั้งสมถะและวิปัสสนาได้ เพราะเหตุนั้น บุญแม้ทั้ง ๓ อย่างย่อมเจริญยิ่งแก่ผู้นั้นด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น พึงทราบความหมายในที่นี้อย่างนี้ ความว่า "เพราะความสำรวม" คือ แก่ผู้สำรวมอยู่ด้วยศีลสังวร อธิบายว่า แก่ผู้ตั้งอยู่ในความสังวร ความว่า "เวรย่อมไม่ก่อขึ้น" คือ เวร ๕ อย่างย่อมไม่เจริญ หรือเพราะอธิศีลมีอโทสะเป็นประธาน ผู้สำรวมอยู่ด้วยกาย วาจา และใจ มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะความเป็นผู้มีความอดทนมาก ย่อมไม่ทำเวรกับใครๆ การพอกพูนเวรแก่ผู้นั้นจะมีแต่ที่ไหน เพราะเหตุนั้น เวรย่อมไม่ก่อขึ้นแก่บุคคลนั้นผู้สำรวมอยู่เพราะความสำรวม หรือเพราะเหตุแห่งความสำรวม ความว่า "และบัณฑิตย่อมละบาป" คือ ส่วนผู้ฉลาดถึงพร้อมด้วยญาณ ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งแล้ว ถือเอากัมมัฏฐานที่สมควรแก่ตนในอารมณ์ ๓๘ อย่าง ยังฌานอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภทให้ถึงพร้อมอยู่ ย่อมละ ย่อมสละอกุศลอันลามก คือกามฉันทะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนปหาน บุคคลนั้นกระทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ตั้งความสิ้นและความเสื่อมไว้ในสังขารทั้งหลาย กระทำกิจแห่งวิปัสสนาอยู่ ยังวิปัสสนาให้ถึงความแก่กล้าแล้ว ย่อมละอกุศลอันลามกที่ไม่มีส่วนเหลือด้วยอริยมรรค ด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน ความว่า "เพราะราคะ โทสะ และโมหะสิ้นไป ท่านจึงดับ" คือ บุคคลนั้นละอกุศลอันลามกอย่างนี้แล้ว เพราะความสิ้นไปแห่งราคะเป็นต้น ย่อมเป็นผู้ดับด้วยอนวเสสกิเลสนิพพาน และต่อจากนั้นด้วยขันธนิพพาน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยทักขิณาสัมปทาของนายจุนทะ และทักขิไณยยสัมปทาของพระองค์ ได้ทรงเปล่งอุทานอันเกิดจากกำลังแห่งปีติ

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจุนทสูตรที่ ๕ จบ

6. Pāṭaligāmiyasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปาฏลิคามิยสูตร

76. Chaṭṭhe magadhesūti magadharaṭṭhe. Mahatāti idhāpi guṇamahattenapi aparicchinnasaṅkhyattā gaṇanamahattenapi mahatā bhikkhusaṅghena. Pāṭaligāmoti evaṃnāmako magadharaṭṭhe eko gāmo. Tassa kira gāmassa māpanadivase gāmaggahaṇaṭṭhāne dve tayo pāṭalaṅkurā pathavito ubbhijjitvā [Pg.368] nikkhamiṃsu. Tena taṃ ‘‘pāṭaligāmo’’tveva vohariṃsu. Tadavasarīti taṃ pāṭaligāmaṃ avasari anupāpuṇi. Kadā pana bhagavā pāṭaligāmaṃ anupāpuṇi? Heṭṭhā vuttanayena sāvatthiyaṃ dhammasenāpatino cetiyaṃ kārāpetvā tato nikkhamitvā rājagahe vasanto tattha āyasmato mahāmoggallānassa ca cetiyaṃ kārāpetvā tato nikkhamitvā ambalaṭṭhikāyaṃ vasitvā aturitacārikāvasena janapadacārikaṃ caranto tattha tattha ekarattivāsena vasitvā lokaṃ anuggaṇhanto anukkamena pāṭaligāmaṃ anupāpuṇi.

๗๖. ในสูตรที่ ๖ ความว่า "ในแคว้นมคธทั้งหลาย" คือ ในแคว้นมคธ ความว่า "หมู่ใหญ่" คือ แม้ในสูตรนี้ (หมายถึง) กับด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เพราะความเป็นผู้ใหญ่โดยคุณด้วย และเพราะมีจำนวนมากนับไม่ถ้วน คือเพราะมีจำนวนมากด้วย ความว่า "ปาฏลิคาม" คือ เป็นหมู่บ้านหนึ่งในแคว้นมคธชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า ในวันสร้างหมู่บ้านนั้น ณ บริเวณหมู่บ้าน หน่อต้นแคฝอย ๒-๓ หน่อได้ผุดขึ้นจากแผ่นดิน เพราะเหตุนั้น เขาจึงเรียกหมู่บ้านนั้นว่า "ปาฏลิคาม" ความว่า "ได้เสด็จไปถึงที่นั้น" คือ ได้เสด็จไปถึงหมู่บ้านปาฏลิคามนั้น ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงหมู่บ้านปาฏลิคามเมื่อไร? (ตอบว่า) โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น คือ ทรงให้สร้างพระเจดีย์ของพระธรรมเสนาบดีในกรุงสาวัตถีแล้ว เสด็จออกจากที่นั้น ประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์ ทรงให้สร้างพระเจดีย์ของพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุในที่นั้นแล้ว เสด็จออกจากที่นั้น ประทับอยู่ในอัมพลัฏฐิกาแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบทด้วยการเสด็จจาริกโดยไม่รีบด่วน ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ แห่งละหนึ่งคืน ทรงอนุเคราะห์แก่โลกอยู่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านปาฏลิคามโดยลำดับ

Pāṭaligāmiyāti pāṭaligāmavāsino upāsakā. Te kira bhagavato paṭhamadassanena keci saraṇesu, keci sīlesu, keci saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitā. Tena vuttaṃ ‘‘upāsakā’’ti. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti pāṭaligāme kira ajātasattuno licchavirājūnañca manussā kālena kālaṃ gantvā gehasāmike gehato nīharitvā māsampi aḍḍhamāsampi vasanti. Tena pāṭaligāmavāsino manussā niccupaddutā ‘‘etesañceva āgatakāle vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti ekapasse issarānaṃ bhaṇḍappaṭisāmanaṭṭhānaṃ, ekapasse vasanaṭṭhānaṃ, ekapasse āgantukānaṃ addhikamanussānaṃ, ekapasse daliddānaṃ kapaṇamanussānaṃ, ekapasse gilānānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatīti sabbesaṃ aññamaññaṃ aghaṭṭetvā vasanappahonakaṃ nagaramajjhe mahāsālaṃ kāresuṃ, tassā nāmaṃ āvasathāgāranti. Taṃ divasañca niṭṭhānaṃ agamāsi. Te tattha gantvā hatthakammasudhākammacittakammādivasena supariniṭṭhitaṃ susajjitaṃ devavimānasadisaṃ taṃ dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya oloketvā ‘‘idaṃ āvasathāgāraṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ, kena nu kho paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintesuṃ, tasmiṃyeva ca khaṇe ‘‘bhagavā taṃ gāmaṃ anuppatto’’ti assosuṃ. Tena te uppannapītisomanassā ‘‘amhehi bhagavā gantvāpi ānetabbo siyā, so pana sayameva amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, ajja mayaṃ bhagavantaṃ idha vasāpetvā paṭhamaṃ paribhuñjāpessāma tathā bhikkhusaṅghaṃ, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ maṅgalaṃ vadāpessāma, dhammaṃ kathāpessāma. Iti tīhi ratanehi paribhutte pacchā amhākañca paresañca paribhogo bhavissati, evaṃ no dīgharattaṃ [Pg.369] hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā etadatthameva bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu – ‘‘adhivāsetu no, bhante bhagavā, āvasathāgāra’’nti.

ความว่า "ชาวบ้านปาฏลิคาม" คือ อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคาม ได้ยินว่า อุบาสกเหล่านั้น เพราะได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งแรก บางพวกตั้งมั่นในสรณะ บางพวกตั้งมั่นในศีล บางพวกตั้งมั่นทั้งในสรณะและศีล เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงกล่าวว่า "อุบาสก" ความว่า "เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ" คือ ได้ยินว่า ในหมู่บ้านปาฏลิคาม พวกราชบุรุษของพระเจ้าอชาตศัตรูและของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีมาเป็นครั้งคราว ขับไล่เจ้าของบ้านออกจากบ้านแล้วอยู่กันเป็นเดือนบ้าง ครึ่งเดือนบ้าง เพราะเหตุนั้น มนุษย์ชาวบ้านปาฏลิคามจึงถูกเบียดเบียนอยู่เป็นนิตย์ (จึงคิดว่า) "ที่อยู่ของคนเหล่านี้ในเวลาที่มาถึงจักมี" ดังนี้แล้ว ได้สร้างศาลาใหญ่ไว้กลางเมือง (โดยจัดสรรพื้นที่ว่า) ด้านหนึ่งเป็นที่เก็บเครื่องใช้สอยของเจ้านาย ด้านหนึ่งเป็นที่อยู่ (ของเจ้านาย) ด้านหนึ่งเป็นที่อยู่ของแขกผู้มาเยือนและคนเดินทาง ด้านหนึ่งเป็นที่อยู่ของคนยากจนและคนอนาถา ด้านหนึ่งเป็นที่อยู่ของคนป่วย เพื่อให้ทุกคนอยู่ได้โดยไม่กระทบกระทั่งกัน และได้ตั้งชื่อศาลานั้นว่า "อาวสถาคาร" (โรงพัก) และในวันนั้นเอง ศาลานั้นก็สร้างเสร็จ พวกเขาไปที่ศาลานั้นแล้ว ทำให้สำเร็จเรียบร้อยดี ตกแต่งอย่างดี ดุจวิมานของเทวดา ด้วยงานฝีมือ งานปูน และงานจิตรกรรมเป็นต้น มองดูตั้งแต่ซุ้มประตูแล้วคิดกันว่า "โรงพักนี้ น่ารื่นรมย์ใจยิ่งนัก มีสิริงดงาม ใครหนอแลใช้สอยเป็นคนแรกแล้ว จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่พวกเราตลอดกาลนาน" และในขณะนั้นเอง พวกเขาได้ยินว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงหมู่บ้านนั้นแล้ว" เพราะเหตุนั้น อุบาสกเหล่านั้นจึงเกิดปีติโสมนัส (คิดว่า) "พระผู้มีพระภาคเจ้าอันพวกเราพึงไปนิมนต์มาก็ได้ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้เสด็จมาถึงที่อยู่ของพวกเราด้วยพระองค์เอง วันนี้ พวกเราจะให้พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับในที่นี้ แล้วจักให้ทรงใช้สอยเป็นอันดับแรก และจักให้ภิกษุสงฆ์ใช้สอยเช่นกัน เมื่อภิกษุสงฆ์มาแล้ว พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกก็ชื่อว่ามาแล้วเหมือนกัน เราจักให้พระศาสดาตรัสมงคล จักให้ทรงแสดงธรรม เมื่อพระรัตนตรัยใช้สอยแล้ว ภายหลัง การใช้สอยของพวกเราและของคนอื่นๆ จักมี เมื่อเป็นเช่นนี้ จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่พวกเราตลอดกาลนาน" ดังนี้แล้ว ได้ตัดสินใจเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงได้กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดรับโรงพัก (เพื่อประทับแรม)"

Yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti kiñcāpi taṃ taṃ divasameva pariniṭṭhitattā devavimānaṃ viya susajjitaṃ supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā na paññattaṃ, ‘‘buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā, antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā bhagavato ruciṃ jānitvāva paññāpessāmā’’ti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu, idāni bhagavato ruciṃ jānitvā tathā paññāpetukāmā yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharitvā sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vattatī’’ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñjāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ na paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpetvā upari nānāvaṇṇakaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojavādiṃ katvā hatthattharaṇādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbayuttakaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvā’’ti.

บทว่า เยน อาวสถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า แม้ว่าศาลาที่พักนั้นจะสร้างเสร็จในวันนั้นเอง ได้รับการตกแต่งและดูแลเป็นอย่างดีประดุจวิมานของทวยเทพ แต่ก็ยังมิได้ปูลาดอาสนะที่สมควรแก่พระพุทธเจ้าไว้ เพราะพวกเขาคิดว่า 'ขึ้นชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงมีอัธยาศัยในป่า ทรงยินดีในป่า จะประทับในบ้านหรือไม่ประทับก็ได้ เพราะฉะนั้น เมื่อทราบพระอัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคแล้ว เราจึงจักปูลาดอาสนะ' ครั้นคิดดังนี้แล้ว พวกเขาจึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค บัดนี้ เมื่อปรารถนาจะปูลาดอาสนะตามพระอัธยาศัยของพระผู้มีพระภาค จึงพากันไปยังศาลาที่พักนั้น บทว่า สพฺพสนฺถรึ อาวสถาคารํ สนฺถริตฺวา ความว่า ปูลาดศาลานั้นโดยอาการที่ทุกสิ่งทุกอย่างปูลาดไว้เรียบร้อยแล้ว เบื้องต้นทีเดียว พวกเขาคิดว่า 'ขึ้นชื่อว่าโคมัยสด ย่อมควรในมงคลทั้งปวง' จึงให้ฉาบทาพื้นแม้ที่ฉาบปูนไว้แล้วด้วยโคมัยสด ครั้นทราบว่าแห้งสนิทดีแล้ว จึงลูบไล้ด้วยเครื่องหอม 4 ชนิด โดยอาการที่รอยเท้าไม่ปรากฏในที่ที่เหยียบ แล้วปูลาดเสื่อสานมีสีต่างๆ ไว้เบื้องบน เบื้องบนเสื่อเหล่านั้น ก็ปูลาดเครื่องปูลาดมีขนยาวผืนใหญ่เป็นต้น และให้ปูลาดพื้นที่ทั้งหมดที่ควรปูลาดด้วยเครื่องปูลาดมีสีต่างๆ มีผ้าปูหลังช้างเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ปูลาดศาลาที่พักด้วยเครื่องปูลาดทุกชนิดแล้ว'

Āsanānañhi majjhaṭṭhāne tāva maṅgalathambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ paccattharitvā ubhatolohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakāvicittaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmādīhi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthe ṭhāne pupphajālaṃ kāretvā tiṃsahatthamattaṭṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkaapassayamañcapīṭhādīni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā sālāya pācīnapassaṃ attano nisajjāyoggaṃ kāresuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññāpetvā’’ti.

ก็ในบรรดาอาสนะเหล่านั้น เบื้องต้นทีเดียว พวกเขาได้จัดพุทธอาสนะอันล้ำค่าไว้ตรงกลางอิงเสามงคล แล้วปูลาดเครื่องปูลาดที่อ่อนนุ่มและน่ารื่นรมย์ใจลงบนพุทธอาสนะนั้น วางหมอนอิงอันงดงาม มีหมอนหนุนสีแดงทั้งสองข้างไว้ ผูกเพดานที่วิจิตรด้วยดาวทองดาวเงินไว้เบื้องบน ประดับประดาด้วยระเบียบของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ให้ทำตาข่ายดอกไม้ไว้ในที่ประมาณ 12 ศอกโดยรอบ ให้กั้นม่านในที่ประมาณ 30 ศอก แล้วจัดอาสนะมีเตียง ตั่งมีพนักพิง และตั่งไม่มีพนักพิงเป็นต้นไว้สำหรับภิกษุสงฆ์ชิดผนังด้านทิศตะวันตก ให้ปูลาดด้วยผ้าปูสีขาวไว้เบื้องบน และได้ทำด้านทิศตะวันออกของศาลาให้เป็นที่ที่เหมาะสำหรับพวกตนนั่ง พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงอาสนะนั้นว่า 'ปูลาดอาสนะไว้แล้ว'

Udakamaṇikanti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ. Evaṃ bhagavā bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthapāde dhovissanti, mukhaṃ vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūretvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhapesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā’’ti.

บทว่า อุทกมณิกํ ได้แก่ ตุ่มน้ำขนาดใหญ่ พวกเขาคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์จักทรงล้างพระหัตถ์และพระบาท และจักทรงบ้วนพระโอษฐ์ตามพระอัธยาศัย' ดังนี้แล้ว จึงบรรจุน้ำที่มีสีดุจแก้วมณีให้เต็มในที่นั้นๆ ใส่ดอกไม้นานาพรรณและผงเครื่องหอมอบน้ำลงไปเพื่อให้มีกลิ่นหอม แล้วปิดด้วยใบตองตั้งไว้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ตั้งหม้อน้ำไว้แล้ว'

Telappadīpaṃ [Pg.370] āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍadīpikāsu yodhakarūpavilāsakhacitarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallikāsu telappadīpaṃ jālayitvā. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te pāṭaligāmiyā upāsakā na kevalaṃ āvasathāgārameva, atha kho sakalasmimpi gāme vīthiyo sajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalagāmaṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrapake dārake khīraṃ pāyetha, daharakumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.

บทว่า เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวา ความว่า จุดประทีปน้ำมันไว้ในเชิงเทียนที่ทำด้วยเงินและทองเป็นต้น และในถ้วยประทีปที่ทำด้วยเงินและทองเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในมือของรูปปั้นทหาร รูปปั้นแสดงท่าทาง และรูปปั้นอื่นๆ อนึ่ง ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ นั้น อุบาสกชาวปาตลิคามเหล่านั้นมิได้ทำความสะอาดเพียงแค่ศาลาที่พักเท่านั้น แต่ได้ให้ทำความสะอาดถนนหนทางในหมู่บ้านทั้งหมด ให้ยกธงขึ้น ให้ตั้งหม้อน้ำเต็มและต้นกล้วยไว้ที่ประตูเรือน ทำให้ทั่วทั้งหมู่บ้านประดุจดวงดาวที่เกลื่อนกลาดไปด้วยประทีปมาลา แล้วให้ตีกลองประกาศว่า 'ท่านทั้งหลายจงให้ทารกที่ยังดื่มนมได้ดื่มนม จงรีบให้เด็กๆ กินอาหารแล้วให้นอนเสีย อย่าทำเสียงดัง วันนี้ตลอดหนึ่งคืน พระศาสดาจะประทับอยู่ในหมู่บ้าน ขึ้นชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงโปรดความสงบ' แล้วตนเองก็ถือคบเพลิงพากันไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamīti ‘‘yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira tehi kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantento viya, saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya, vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonandhanto viya, ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya, mahati suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya, gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavalāhakena paṭicchādento viya, kañcanagirimatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya, cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjulatājālena parikkhipanto viya, sakalacakkavāḷasineruyugandharamahāpathaviṃ cāletvā gahitanigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ surattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā vanagahanato nikkhantakesarasīho viya, samantato udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya, bālasūriyo viya ca attanā nisinnacārumaṇḍapato nikkhami.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จเข้าไปยังศาลาที่พักนั้น ความว่า ได้ยินว่า เมื่ออุบาสกเหล่านั้นกราบทูลเวลาว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงสำคัญกาลอันควร' พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงทุกุฬพัตร์สีแดง ย้อมด้วยน้ำครั่ง มีสีแดงดุจดอกทองกวาว ปกปิดปริมณฑลทั้งสาม ประหนึ่งทรงใช้กรรไกรตัดดอกปทุม ทรงคาดประคดเอวอันงดงามดุจสายฟ้าแลบ ประหนึ่งทรงใช้แถบทองพันกออุบล ทรงห่มผ้าบังสุกุลชั้นเยี่ยมย้อมดีแล้ว มีสีเสมอด้วยใบไทรอ่อน ซึ่งทรงถือเอามาด้วยการทำให้ทั่วทั้งจักรวาล ภูเขาสิเนรุ ภูเขายุคันธร และมหาปฐพีหวั่นไหว ประหนึ่งทรงใช้ผ้ากัมพลสีแดงพันรอบกระพองช้าง ประหนึ่งทรงคลุมข่ายแก้วประพาฬบนเสาทองสูงร้อยศอก ประหนึ่งทรงสวมเสื้อกัมพลสีแดงบนพระเจดีย์ทององค์ใหญ่ ประหนึ่งทรงใช้เมฆสีแดงบดบังพระจันทร์เต็มดวงที่โคจรไป ประหนึ่งทรงราดรดน้ำครั่งที่เคี่ยวดีแล้วบนยอดเขากาญจนะ ประหนึ่งทรงล้อมยอดเขาจิตรกูฏด้วยข่ายคือสายฟ้า แล้วเสด็จออกจากมณฑปอันงดงามที่ประทับนั่ง ประดุจพญาราชสีห์มีสร้อยคอออกจากป่าทึบ ประดุจพระจันทร์เต็มดวงออกจากยอดเขาอุไทย และประดุจดวงอาทิตย์อ่อน

Athassa kāyato meghamukhato vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekapiñjarapattapupphaphalasākhāviṭape viya samantato rukkhe kariṃsu. Tāvadeva attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te ca naṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū [Pg.371] evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivuto bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho, nakkhattaparivārito viya puṇṇacando, rattapadumavanasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikaparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Mahākassapappamukhā pana mahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.

ลำดับนั้น พระรัศมีทั้งหลายออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ดุจสายฟ้าแลบออกจากปากเมฆ ได้กระทำต้นไม้ทั้งหลายโดยรอบให้เป็นดุจใบ ดอก ผล กิ่ง และก้าน ที่ชโลมด้วยกระแสน้ำทองคำ. ในขณะนั้นนั่นเอง หมู่พระมหาภิกษุสงฆ์ต่างก็ถือบาตรและจีวรของตนๆ แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า. ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นที่ยืนแวดล้อมพระองค์อยู่ ล้วนเป็นผู้มีคุณสมบัติเช่นนี้ คือ เป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร เป็นผู้ว่ากล่าวตักเตือนได้ อดทนต่อคำว่ากล่าว เป็นผู้ชี้โทษ ติเตียนบาป ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ และถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอันพระเถระเหล่านั้นแวดล้อมแล้ว ทรงงดงามดุจกองทองคำที่ห่อหุ้มด้วยผ้ากัมพลแดง ดุจพระจันทร์เพ็ญที่แวดล้อมด้วยหมู่ดาว ดุจเรือทองที่แล่นไปท่ามกลางดงปทุมแดง ดุจปราสาททองที่ล้อมรอบด้วยรั้วปะการัง. ส่วนพระมหาเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ห่มจีวรบังสุกุลมีสีดังเมฆ แวดล้อมอยู่ ดุจพญาช้างที่สวมเกราะแก้วมณี ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีราคะอันคายแล้ว มีกิเลสอันทำลายแล้ว มีรกชัฏคือตัณหาอันสางแล้ว มีเครื่องผูกอันตัดแล้ว ไม่ข้องเกี่ยวในสกุลหรือในหมู่คณะ.

Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando, anupamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena pāṭaligāminaṃ maggaṃ paṭipajji.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์เองผู้ปราศจากราคะ อันหมู่ภิกษุผู้ปราศจากราคะแวดล้อม, พระองค์เองผู้ปราศจากโทสะ อันหมู่ภิกษุผู้ปราศจากโทสะแวดล้อม, พระองค์เองผู้ปราศจากโมหะ อันหมู่ภิกษุผู้ปราศจากโมหะแวดล้อม, พระองค์เองผู้สิ้นตัณหา อันหมู่ภิกษุผู้สิ้นตัณหาแวดล้อม, พระองค์เองผู้สิ้นกิเลส อันหมู่ภิกษุผู้สิ้นกิเลสแวดล้อม, พระองค์เองเป็นพระพุทธเจ้า อันหมู่ภิกษุผู้ตรัสรู้ตามแวดล้อมแล้ว, ทรงงดงามดุจเกสรที่แวดล้อมด้วยกลีบ, ดุจกระเปาะเกสรที่แวดล้อมด้วยเกสร, ดุจพญาช้างฉัททันต์ที่แวดล้อมด้วยช้างแปดพัน, ดุจพญาหงส์ธตรฐที่แวดล้อมด้วยหงส์เก้าหมื่น, ดุจพระเจ้าจักรพรรดิที่แวดล้อมด้วยองค์เสนา, ดุจท้าวสักกเทวราชที่แวดล้อมด้วยหมู่เทพ, ดุจหาริตมหาพรหมที่แวดล้อมด้วยหมู่พรหม, ดุจพระจันทร์เพ็ญที่แวดล้อมด้วยหมู่ดาว, ได้เสด็จดำเนินไปสู่หนทางของชาวปาฏลิคาม ด้วยเพศแห่งพระพุทธเจ้าอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพุทธลีลาอันหาประมาณมิได้.

Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, tathā pacchimakāyato dakkhiṇapassato vāmapassato suvaṇṇavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, uparikesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvarājavaṇṇā asitā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, heṭṭhāpādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, dantato akkhīnaṃ setaṭṭhānato, nakhānaṃ maṃsavimuttaṭṭhānato odātā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, rattapītavaṇṇānaṃ sambhinnaṭṭhānato mañjeṭṭhavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ, sabbatthakameva pabhassarā rasmiyo uṭṭhahiṃsu. Evaṃ samantā asītihatthaṭṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvamānā kañcanadaṇḍadīpikādīhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandamānā mahāpadīpajālā viya, cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjulatā [Pg.372] viya ca disodisaṃ pakkhandiṃsu. Yāhi sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭato suvaṇṇarasadhārāhi āsiñciyamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātena samuddhatakiṃsukakaṇikārakoviḷārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya, cīnapiṭṭhacuṇṇasamparirañjitā viya ca virociṃsu.

ลำดับนั้น พระพุทธรัศมีทึบมีสีดังทองคำออกจากพระกายเบื้องหน้าของพระองค์ แผ่ไปในที่ประมาณ ๘๐ ศอก, ฉันนั้นเหมือนกัน พระพุทธรัศมีทึบมีสีดังทองคำออกจากพระกายเบื้องหลัง จากพระปรัศว์เบื้องขวา และจากพระปรัศว์เบื้องซ้าย แผ่ไปในที่ประมาณ ๘๐ ศอก, เบื้องบน จำเดิมแต่ปลายพระเกศา จากพระเกศาทุกเส้นที่ขมวดเวียน พระพุทธรัศมีทึบสีเขียวมีวรรณะดังคอนกยูงเกิดขึ้นแล้ว แผ่ไปในพื้นท้องฟ้าประมาณ ๘๐ ศอก, เบื้องล่าง จากฝ่าพระบาท พระรัศมีมีสีดังปะการังเกิดขึ้นแล้ว แผ่ไปในแผ่นดินหนาประมาณ ๘๐ ศอก, จากพระทนต์ จากส่วนที่เป็นสีขาวแห่งพระเนตร และจากส่วนแห่งพระนขาที่พ้นจากเนื้อ พระพุทธรัศมีทึบสีขาวเกิดขึ้นแล้ว แผ่ไปในที่ประมาณ ๘๐ ศอก, จากที่ที่พระรัศมีสีแดงและสีเหลืองระคนกัน พระรัศมีสีหงสบาทเกิดขึ้นแล้ว แผ่ไปในที่ประมาณ ๘๐ ศอก, พระรัศมีประภัสสรเกิดขึ้นแล้วในทุกส่วนนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระพุทธรัศมี ๖ วรรณะ ในที่ประมาณ ๘๐ ศอกโดยรอบ ส่องสว่างอยู่ หวั่นไหวอยู่ แล่นไปอยู่โดยประการต่างๆ ดุจเปลวประทีปใหญ่ที่ออกจากคบเพลิงด้ามทองเป็นต้นแล้วแล่นไปสู่ท้องฟ้า และดุจสายฟ้าที่ออกจากเมฆใหญ่ซึ่งแผ่ไปทั่วสี่ทวีป ได้แล่นไปสู่ทิศานุทิศ. ด้วยพระรัศมีเหล่านั้น ส่วนแห่งทิศทั้งปวงได้งดงามราวกับถูกโปรยปรายด้วยดอกจำปาทอง ราวกับถูกรดด้วยกระแสน้ำทองจากหม้อทอง ราวกับถูกล้อมรอบด้วยผ้าทองที่คลี่ออก ราวกับเกลื่อนกล่นด้วยละอองเกสรดอกทองกวาว ดอกกรรณิการ์ และดอกกุ่มบกที่ลมเวรัมภาหอบขึ้น และราวกับถูกย้อมโดยรอบด้วยแป้งดินสอพอง.

Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhāparikkhepasamujjalaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ sarīraṃ abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ samujjalantatārakāvabhāsitaṃ viya, gaganatalaṃ vikasitaṃ viya padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacandimānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhīti sammadeva paripūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnena dānena rakkhitena sīlena katena kalyāṇakammena ekasmiṃ attabhāve samosaritvā vipākaṃ dātuṃ okāsaṃ alabhamānena sambādhappattaṃ viya nibbattitaṃ nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekaṃ nāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekaṃ sakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā gaṅgānaṃ sambhinnamukhadvāre ekato rāsibhūtakālo viya ahosi.

แม้พระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า อันรุ่งเรืองด้วยพระรัศมีวาที่แผ่ไปโดยรอบจากพระอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ก็งดงามยิ่งนัก ดุจพื้นท้องฟ้าที่พ้นจากอุปกิเลสมีเมฆและหมอกเป็นต้น อันสว่างไสวด้วยหมู่ดาวที่รุ่งเรือง, ดุจป่าปทุมที่บานสะพรั่ง, ดุจต้นปาริฉัตรสูงร้อยโยชน์ที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น, ราวกับครอบงำสิริด้วยสิริของพระอาทิตย์ ๓๒ ดวง, พระจันทร์ ๓๒ ดวง, พระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์, เทวราช ๓๒ พระองค์, และมหาพรหม ๓๒ องค์ ที่ตั้งไว้โดยลำดับ. ผลแห่งทานที่ทรงบำเพ็ญแล้ว ศีลที่ทรงรักษาแล้ว และกรรมดีที่ทรงกระทำแล้วตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป อันประดับแล้วด้วยบารมี ๓๐ ถ้วน คือ ปารมี ๑๐ อุปปารมี ๑๐ ปรมัตถปารมี ๑๐ อันทรงบำเพ็ญบริบูรณ์ดีแล้วนั้น เมื่อประชุมกันในอัตภาพเดียว ไม่ได้โอกาสที่จะให้ผล ก็บังเกิดขึ้นราวกับถึงความคับแคบ, อุปมาดังกาลที่นำสินค้าจากเรือพันลำมาบรรทุกไว้ในเรือลำเดียว, ดังกาลที่นำสินค้าจากเกวียนพันเล่มมาบรรทุกไว้ในเกวียนเล่มเดียว, และดังกาลที่กระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา ๒๕ สายมารวมกันเป็นหนึ่งเดียว ณ ปากน้ำที่บรรจบกัน.

Imāya buddhasiriyā obhāsamānassapi bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikāsahassāni ukkhipiṃsu. Tathā pacchato vāmapasse dakkhiṇapasse jātikusumacampakavanamālikārattuppalanīluppalabakulasinduvārādipupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhacuṇṇāni ca cātuddīpikamahāmeghavissaṭṭhā salilavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ca buddhadhammasaṅghaguṇāsaṃyuttā thutighosā ca sabbā disā pūrayamānā mukhasambhāsā viya ahesuṃ. Devasupaṇṇanāgayakkhagandhabbamanussānaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassehi gamanavaṇṇanaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatriyaṃ mukhamattaṃ –

ชนทั้งหลายได้ชูคบเพลิงหลายพันดวงขึ้นเบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงเปล่งปลั่งอยู่ด้วยพระพุทธสิริอันงามนี้. และได้โปรยปรายดอกไม้ทั้งหลาย มีดอกมะลิ ดอกจำปา ดอกมะลิวัลย์ อุบลแดง อุบลเขียว ดอกพิกุล และดอกกรรณิการ์ เป็นต้น ด้วย ทั้งจุรณของหอมอันมีกลิ่นหอม มีสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น ด้วย ในเบื้องหลัง เบื้องซ้าย และเบื้องขวา ฉันนั้นเหมือนกัน ราวกะว่าห่าฝนที่มหาเมฆตั้งขึ้นทั่วทวีปทั้งสี่ปล่อยลงแล้ว. ทั้งเสียงดนตรีมีองค์ ๕ และเสียงสรรเสริญซึ่งประกอบด้วยพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ ยังทิศทั้งปวงให้เต็มอยู่ ได้เป็นประดุจการสนทนาด้วยปาก. นัยน์ตาทั้งหลายของเทวดา ครุฑ นาค ยักษ์ คนธรรพ์ และมนุษย์ ได้แล้ว ราวกะว่าน้ำอมฤต. ก็ ในที่นี้ ยืนอยู่ ย่อมควรเพื่อจะกล่าวพรรณนาการเสด็จไปด้วยบทหลายพันบท. ในคำพรรณนานั้น นี้เป็นเพียงหัวข้อ –

‘‘Evaṃ [Pg.373] sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ;

Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.

พระโลกนายกผู้ถึงพร้อมด้วยองค์ทั้งปวง ทรงยังแผ่นดินให้หวั่นไหวอยู่ ไม่ทรงเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเสด็จไปอย่างนี้

‘‘Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho;

Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.

พระนราสภ ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ผู้ถึงพร้อมด้วยสิริ เมื่อเสด็จไปอยู่ ทรงยกพระบาทเบื้องขวาขึ้นก่อน ย่อมงาม

‘‘Gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhā pādatalaṃ mudu;

Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasānupalimpati.

ฝ่าพระบาทเบื้องล่างอันอ่อนนุ่มของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้เสด็จไปอยู่ ย่อมสัมผัสพื้นดินโดยสม่ำเสมอ ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยธุลี

‘‘Ninnaṃ ṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake;

Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā.

เมื่อพระโลกนายกเสด็จไปอยู่ ที่อันต่ำย่อมสูงขึ้น และที่อันสูงก็ย่อมเป็นที่สม่ำเสมอ แม้แผ่นดินจะไม่มีเจตนา

‘‘Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.

เมื่อพระโลกนายกเสด็จไปอยู่ ก้อนหิน กรวด กระเบื้อง ตอ และหนาม ทั้งปวง ย่อมหลีกไปจากหนทาง

‘‘Nātidūre uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ;

Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.

ทรงยกพระบาทขึ้นไม่ไกลเกินไป และทรงวางลงไม่ใกล้เกินไป ไม่ทรงยังพระชานุและข้อพระบาททั้งสองให้กระทบกัน ย่อมเสด็จไป

‘‘Nātisīghaṃ pakkamati, sampannacaraṇo muni;

Na cāpi saṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito.

พระมุนีผู้ถึงพร้อมด้วยจรณะ ผู้มีพระทัยตั้งมั่น เสด็จไปอยู่ ย่อมไม่เสด็จไปเร็วนัก และย่อมไม่เสด็จไปช้านัก

‘‘Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, disañca vidisaṃ tathā;

Na pekkhamāno so yāti, yugamattaṃvapekkhati.

พระมุนีนั้นเมื่อเสด็จไปอยู่ ไม่ทรงแลดูเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ทิศ และทิศเฉียง ย่อมเสด็จไป ทอดพระเนตรเพียงชั่วแอกเท่านั้น

‘‘Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino;

Cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.

พระชินเจ้านั้น มีลีลาดุจพญาช้างผู้แกล้วกล้าในการเสด็จไป ย่อมงาม พระผู้เลิศในโลก ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ร่าเริง ย่อมเสด็จไปอย่างงดงาม

‘‘Usabharājāva sobhanto, cārucārīva kesarī;

Tosayanto bahū satte, gāmaṃ seṭṭho upāgamī’’ti. –

พระผู้ประเสริฐ ทรงงดงามดุจพญาอุสภราช มีลีลางดงามดุจพญาราชสีห์ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากให้ยินดี ได้เสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านแล้ว

Vaṇṇakālo nāma kiresa. Evaṃvidhesu kālesu bhagavato sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ, cuṇṇiyapadehi gāthābandhehi yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. ‘‘Dukkathita’’nti vā ‘‘atitthena pakkhando’’ti vā na vattabbo. Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā. Sakalampi hi kappaṃ vaṇṇentā pariyosāpetuṃ na sakkonti, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṃ pāṭaligāmaṃ pāvisi[Pg.374], pavisitvā bhagavā pasannacittena janena pupphagandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjiyamāno āvasathāgāraṃ pāvisi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti.

ได้ยินว่า นี้ชื่อว่าเป็นกาลแห่งการพรรณนา. ในกาลเช่นนี้ ในการพรรณนาพระสรีระหรือพระคุณของพระผู้มีพระภาค กำลังของพระธรรมกถึกเท่านั้นเป็นประมาณ สามารถกล่าวได้ประมาณเท่าใดด้วยบทร้อยแก้วและบทร้อยกรอง ก็พึงกล่าวประมาณเท่านั้น. ไม่พึงถูกกล่าวว่า "กล่าวไม่ดี" หรือ "กล่าวแทรกเข้ามาโดยไม่เหมาะสม". เพราะว่า พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย มีพระคุณหาประมาณมิได้ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่สามารถจะตรัสพระคุณของพระองค์ทั้งหลายได้โดยไม่เหลือเศษ. เพราะว่า เมื่อทรงพรรณนาอยู่ตลอดกัปป์ทั้งสิ้น ก็ไม่สามารถจะให้จบสิ้นได้ หมู่สัตว์อื่นจะกล่าวไปไยเล่า. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเข้าไปยังปาฏลิคามอันประดับตกแต่งแล้วด้วยพระสิริวิลาสนี้ ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว อันหมู่ชนผู้มีจิตเลื่อมใสบูชาอยู่ด้วยดอกไม้ ของหอม ธูป เครื่องอบ และจุรณ เป็นต้น ได้เสด็จเข้าไปยังศาลาที่พัก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังศาลาที่พัก พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์" ดังนี้.

Pāde pakkhāletvāti yadipi bhagavato pāde rajojallaṃ na upalimpati, tesaṃ pana upāsakānaṃ kusalābhivuddhiṃ ākaṅkhanto paresaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanatthañca bhagavā pāde pakkhāleti. Apica upādinnakasarīraṃ nāma sītaṃ kātabbampi hotīti etadatthampi bhagavā nhānapādadhovanādīni karotiyeva. Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalena paliveṭhetvā pīṭhe ṭhapitā rattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha.

บทว่า "ทรงล้างพระบาทแล้ว" ความว่า แม้ว่าธุลีและเปือกตมจะไม่แปดเปื้อนพระบาทของพระผู้มีพระภาค แต่เมื่อทรงหวังความเจริญแห่งกุศลของอุบาสกเหล่านั้น และเพื่อทรงอนุเคราะห์ตามที่ผู้อื่นเห็น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงล้างพระบาท. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าพระสรีระอันมีกรรมเป็นแดนเกิด ย่อมเป็นสิ่งที่พึงทำให้เย็นบ้าง แม้เพื่อประโยชน์นั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงกระทำการสรงสนานและการล้างพระบาทเป็นต้นนั่นเทียว. บทว่า "กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า" คือ กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุและอุบาสกทั้งหลาย (อุบาสก) ทูลเชิญให้สรงสนานด้วยน้ำหอม ใช้ผ้าเนื้อละเอียดเช็ดให้แห้ง ชโลมด้วยชาดหรคุณ พันด้วยผ้ากัมพลสีแดง ทรงรุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระปฏิมาทองคำแท้สีแดงที่ตั้งไว้บนตั่ง.

Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –

นี้เป็นแนวทางการกล่าวพรรณนาของโบราณาจารย์ในเรื่องนี้ –

‘‘Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacāraṇo;

Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.

พระผู้เลิศในโลก ผู้มีลีลาดุจพญาช้างผู้แกล้วกล้า เสด็จไปยังมณฑลศาลาแล้ว ทรงเปล่งรัศมีอยู่ ประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐ

‘‘Tahiṃ nisinno naradammasārathi,Devātidevo satapuññalakkhaṇo;

Buddhāsane majjhagato virocati,Suvaṇṇanikkhaṃ viya paṇḍukambale.

พระสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ผู้มีพระลักษณะอันเกิดแต่บุญร้อยอย่าง ประทับนั่งอยู่ในที่นั้น เสด็จสู่ท่ามกลางบนพุทธอาสน์ ย่อมรุ่งเรือง ดุจแท่งทองบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์

‘‘Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale;

Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā.

ทรงรุ่งเรืองดุจแท่งทองชมพูนุทที่วางไว้บนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ และดุจแก้วไพฑูรย์อันปราศจากมลทิน

‘‘Mahāsālova samphullo, merurājāvalaṅkato;

Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā.

ทรงรุ่งเรืองดุจต้นสาละใหญ่ที่บานสะพรั่ง ดุจพญาเขาเมรุที่ประดับแล้ว ดุจรูปทองคำ และดุจดอกบัวโกกนุท

‘‘Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī;

Devānaṃ pārichattova, sabbaphullo virocatī’’ti.

ทรงรุ่งเรืองดุจต้นประทีปที่ลุกโพลง ดุจเปลวไฟบนยอดเขา และดุจต้นปาริฉัตรของทวยเทพที่บานสะพรั่ง

Pāṭaligāmiye [Pg.375] upāsake āmantesīti yasmā tesu upāsakesu bahū janā sīlesu patiṭṭhitā, tasmā paṭhamaṃ tāva sīlavipattiyā ādīnavaṃ pakāsetvā pacchā sīlasampadāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ, ‘‘pañcime gahapatayo’’tiādinā dhammadesanatthaṃ āmantesi.

บทว่า "ตรัสเรียกอุบาสกชาวปาฏลิคาม" ความว่า เพราะว่าในอุบาสกเหล่านั้น ชนเป็นอันมากตั้งมั่นอยู่ในศีล เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงประกาศโทษในความวิบัติแห่งศีลก่อน แล้วจึงทรงแสดงอานิสงส์ในความถึงพร้อมแห่งศีลในภายหลัง จึงตรัสเรียกเพื่อทรงแสดงธรรมด้วยคำเป็นต้นว่า "ดูกรคหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการเหล่านี้".

Tattha dussīloti nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Ettha ca ‘‘dussīlo’’ti padena puggalassa sīlābhāvo vutto. So panassa sīlābhāvo duvidho asamādānena vā samādinnassa bhedena vāti. Tesu purimo na tathā sāvajjo, yathā dutiyo sāvajjataro. Yathādhippetādīnavanimittaṃ sīlābhāvaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassetuṃ, ‘‘sīlavipanno’’ti vuttaṃ. Tena ‘‘dussīlo’’ti padassa atthaṃ dasseti. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā. Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ, pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi kasiyā yadi vāṇijjāya yadi gorakkhena, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa kammaṃ vinassati. Māghātakāle pana pāṇātipātādīni karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati.

ในคำนั้น บทว่า dussīlo (ผู้ทุศีล) หมายถึง ผู้ไม่มีศีล. บทว่า sīlavipanno (ผู้มีศีลวิบัติ) หมายถึง ผู้มีศีลอันเสียหายแล้ว มีความสำรวมอันทำลายแล้ว. และในพระสูตรนี้ ด้วยบทว่า dussīlo ตรัสถึงความไม่มีศีลของบุคคล. ก็ความไม่มีศีลของบุคคลนั้นมี ๒ อย่าง คือ ด้วยการไม่สมาทาน หรือด้วยการทำลายศีลที่สมาทานแล้ว. ในสองอย่างนั้น อย่างแรกไม่มีโทษเหมือนอย่างที่สองซึ่งมีโทษมากกว่า. เพื่อทรงแสดงความไม่มีศีลอันเป็นเหตุแห่งโทษตามที่ทรงประสงค์ ด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน จึงตรัสว่า sīlavipanno. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงอรรถแห่งบทว่า dussīlo. บทว่า pamādādhikaraṇaṃ (มีความประมาทเป็นเหตุ) หมายถึง เพราะความประมาท. และพระสูตรนี้มาโดยอำนาจของคฤหัสถ์ แต่ก็ใช้ได้แม้กับบรรพชิต. จริงอยู่ คฤหัสถ์ย่อมเลี้ยงชีพด้วยศิลปะสถานใด ไม่ว่าจะเป็นกสิกรรม พาณิชยกรรม หรือโครักขกรรม ก็ตาม เมื่อประมาทด้วยปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมไม่สามารถประกอบการงานนั้นๆ ให้สำเร็จตามเวลาได้ เมื่อนั้น การงานของเขาย่อมเสียหาย. อนึ่ง ในเวลาห้ามฆ่า ผู้กระทำปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมถึงความเสื่อมแห่งโภคะอย่างใหญ่หลวงโดยนัยแห่งการถูกลงโทษ. บรรพชิตผู้ทุศีล เพราะความประมาทเป็นเหตุ ย่อมถึงความเสื่อมจากศีล จากพระพุทธวจนะ จากฌาน และจากอริยทรัพย์ ๗ ประการ.

Pāpako kittisaddoti gahaṭṭhassa ‘‘asuko amukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti parisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa ‘‘asuko nāma thero satthu sāsane pabbajitvā nāsakkhi sīlāni rakkhituṃ, na buddhavacanaṃ gahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati.

บทว่า pāpako kittisaddo (กิตติศัพท์อันชั่ว) คือ สำหรับคฤหัสถ์ กิตติศัพท์อันชั่วย่อมระบือไปในท่ามกลางบริษัทว่า "คนชื่อโน้น เกิดในตระกูลโน้น เป็นคนทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ละเลยโลกนี้และโลกหน้า แม้สลากภัตก็ไม่ให้". สำหรับบรรพชิต กิตติศัพท์อันชั่วย่อมระบือไปอย่างนี้ว่า "พระเถระชื่อโน้น บวชในศาสนาของพระศาสดาแล้ว ไม่สามารถรักษาศีลได้ ไม่สามารถเรียนพระพุทธวจนะได้ เลี้ยงชีพด้วยเวชกรรมเป็นต้น ประกอบด้วยความไม่เคารพ ๖ อย่าง".

Avisāradoti gahaṭṭho tāva avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne ‘‘koci mama kammaṃ jānissati, atha maṃ nindissati, rājakulassa vā dassessatī’’ti sabhayo upasaṅkamati, maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi bahubhikkhusaṅghe sannipatite ‘‘avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissatī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ [Pg.376] na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi samāno susīlo viya carati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.

บทว่า avisārado (ไม่แกล้วกล้า) คือ คฤหัสถ์ ก่อนอื่น ย่อมเข้าไปหาที่ประชุมของคนจำนวนมากด้วยความหวาดกลัวว่า "ใครบางคนจักรู้กรรมของเรา แล้วจักนินทาเรา หรือจักนำความไปบอกแก่ราชตระกูล" เขาย่อมเป็นผู้เก้อเขิน คอตก ก้มหน้านั่ง ไม่สามารถพูดจาอย่างแกล้วกล้าได้. แม้บรรพชิต เมื่อหมู่ภิกษุจำนวนมากประชุมกัน ก็ย่อมเข้าไปหาด้วยความหวาดกลัวว่า "ใครบางคนจักรู้กรรมของเราเป็นแน่ แล้วจักงดอุโบสถและปวารณาของเรา ให้เราเคลื่อนจากสามัญญภาวะ แล้วขับไล่เรา" ไม่สามารถพูดจาอย่างแกล้วกล้าได้. อนึ่ง บางคนแม้เป็นผู้ทุศีล ก็ประพฤติราวกะว่าเป็นผู้มีศีลดี ถึงกระนั้น โดยอัธยาศัยแล้ว เขาก็ย่อมเป็นผู้เก้อเขินอยู่นั่นเอง.

Sammūḷho kālaṃ karotīti dussīlassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakammāni samādāya pavattitaṭṭhānāni āpāthaṃ āgacchanti. So ummīletvā idhalokaṃ, nimīletvā paralokaṃ passati. Tassa cattāro apāyā kammānurūpaṃ upaṭṭhahanti, sattisatena pahariyamāno viya aggijālābhighātena jhāyamāno viya ca hoti. So ‘‘vāretha, vārethā’’ti viravantova marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti.

บทว่า sammūḷho kālaṃ karoti (ย่อมทำกาละอย่างหลงใหล) คือ สำหรับผู้ทุศีล เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย สถานที่ที่ตนเคยสมาทานทุสสิลกรรมประพฤติมา ย่อมปรากฏขึ้น. เขาเมื่อลืมตา ย่อมเห็นโลกนี้ เมื่อหลับตา ย่อมเห็นปรโลก. อบาย ๔ ย่อมปรากฏแก่เขาตามสมควรแก่กรรม เขาย่อมเป็นประดุจถูกทิ่มแทงด้วยหอกร้อยเล่ม และประดุจถูกเผาไหม้ด้วยเปลวไฟที่โหมกระหน่ำ. เขาย่อมตายไปพร้อมกับคร่ำครวญว่า "จงห้ามเถิด จงห้ามเถิด". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ย่อมทำกาละอย่างหลงใหล".

Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Apāyantiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasaṅkhātā ayā apetattā, sukhānaṃ vā ayassa, āgamanassa vā abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkatakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

บทว่า kāyassa bhedā (เพราะกายแตก) หมายถึง เพราะการสละอุปาทินนขันธ์. บทว่า paraṃ maraṇā (เบื้องหน้าแต่ความตาย) หมายถึง ในลำดับถัดมาแต่การสละนั้น คือการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่. อีกนัยหนึ่ง บทว่า kāyassa bhedā หมายถึง เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์. บทว่า paraṃ maraṇā หมายถึง เบื้องหน้าแต่จุติ. คำว่า apāyaṃ เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของนรก. จริงอยู่ นรกชื่อว่า apāyo (อบาย) เพราะปราศจาก aya (ความเจริญ) ที่เรียกว่าบุญอันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกข์ หรือเพราะไม่มี aya (การมาถึง) แห่งสุข. ชื่อว่า duggati (ทุคติ) เพราะเป็นคติและที่พำนักของทุกข์ หรือชื่อว่า duggati เพราะเป็นคติที่เกิดขึ้นด้วยกรรมอันชั่วช้าเนื่องจากมีความโกรธมาก. ชื่อว่า vinipāto (วินิบาต) เพราะผู้ทำชั่วทั้งหลายย่อมตกไปในที่นั้นโดยปราศจากอำนาจตน หรือชื่อว่า vinipāto เพราะสัตว์ทั้งหลายมีอวัยวะน้อยใหญ่แตกสลายย่อยยับตกไปในที่นั้น. ชื่อว่า nirayo (นรก) เพราะในที่นั้นไม่มี aya (ความสุข) ที่เรียกว่าอัสสาทะ.

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā, dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā petamahiddhikānampi vijjamānattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttenaṭṭhena ‘‘apāyo’’ ceva ‘‘duggati’’ ca sabbasampattisamussayehi vinipatitattā ‘‘vinipāto’’ti ca vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādikaṃ anekappakāraṃ nirayameva dīpeti. Upapajjatīti nibbattati.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า apāya ทรงแสดงถึงกำเนิดดิรัจฉาน. จริงอยู่ กำเนิดดิรัจฉานเป็น apāyo (อบาย) เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่เป็น duggati (ทุคติ) เพราะมีการเกิดของนาคราชเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่. ด้วยคำว่า duggati ทรงแสดงถึงเปรตวิสัย. จริงอยู่ เปรตวิสัยนั้นเป็นทั้ง apāyo และ duggati เพราะปราศจากสุคติและเพราะเป็นคติแห่งทุกข์ แต่ไม่เป็น vinipāto (วินิบาต) เพราะไม่ได้ตกไปอย่างย่อยยับเหมือนอสูร และเพราะมีอยู่แม้ซึ่งเปรตผู้มีฤทธิ์มาก. ด้วยคำว่า vinipāta ทรงแสดงถึงอสูรกาย. จริงอยู่ อสูรกายนั้น ด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว เป็นทั้ง apāyo และ duggati และเรียกว่า vinipāto ด้วย เพราะตกไปจากหมู่แห่งสมบัติทั้งปวง. ด้วยคำว่า niraya ทรงแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีประการต่างๆ นั่นเทียว. บทว่า upapajjati (ย่อมเข้าถึง) หมายถึง ย่อมเกิด.

Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā. Ayaṃ pana viseso – sīlavāti samādānavasena sīlavā. Sīlasampannoti parisuddhaṃ paripuṇṇañca katvā [Pg.377] sīlassa samādānena sīlasampanno. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Sugatiṃ saggaṃ lokanti ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagati eva. Tattha sundarā gati sugati, rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo, so sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti.

พึงทราบอานิสงส์กถาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. แต่นี้เป็นข้อพิเศษ คือ บทว่า sīlavā (ผู้มีศีล) หมายถึง ผู้มีศีลด้วยอำนาจแห่งการสมาทาน. บทว่า sīlasampanno (ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล) หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยศีลด้วยการสมาทานศีลโดยทำให้บริสุทธิ์และบริบูรณ์. บทว่า bhogakkhandhaṃ (กองแห่งโภคะ) หมายถึง กองแห่งโภคทรัพย์. ในบทว่า sugatiṃ saggaṃ lokaṃ (สู่สุคติโลกสวรรค์) นี้ ด้วยคำว่า sugati ย่อมสงเคราะห์ถึงมนุสสคติด้วย, ด้วยคำว่า sagga ย่อมสงเคราะห์ถึงเทวคติเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น คติที่งามชื่อว่า sugati (สุคติ). ชื่อว่า saggo (สวรรค์) เพราะเป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น. ทั้งหมดนั้นชื่อว่า loko (โลก) เพราะมีความหมายว่าสลายและแตกดับ.

Pāṭaligāmiye upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti aññāyapi pāḷimuttāya dhammakathāya ceva āvasathānumodanakathāya ca. Tadā hi bhagavā yasmā ajātasattunā tattha pāṭaliputtanagaraṃ māpentena aññesu gāmanigamajanapadarājadhānīsu ye sīlācārasampannā kuṭumbikā, te ānetvā dhanadhaññagharavatthukhettavatthādīni ceva parihārañca dāpetvā nivesiyanti. Tasmā pāṭaligāmiyā upāsakā ānisaṃsadassāvitāya visesato sīlagarukā sabbaguṇānañca sīlassa adhiṭṭhānabhāvato tesaṃ paṭhamaṃ sīlānisaṃse pakāsetvā tato paraṃ ākāsagaṅgaṃ otārento viya, pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya, mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya, yojanikamadhukaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhurasaṃ pāyamāno viya pāṭaligāmikānaṃ upāsakānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathento ‘‘āvāsadānaṃ nāmetaṃ gahapatayo mahantaṃ puññaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto, bhikkhusaṅghena ca paribhutto, mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutte pana dhammaratanenapi paribhuttoyeva hoti. Evaṃ tīhi ratanehi paribhutte aparimeyyo ca vipāko, apica āvāsadānasmiṃ dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti, bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vā saṅghaṃ uddissa katassa ānisaṃso paricchindituṃ na sakkā. Āvāsadānānubhāvena hi bhave nibbattamānassapi sampīḷitagabbhavāso nāma na hoti, dvādasahattho ovarako viyassa mātukucchi asambādhova hotī’’ti evaṃ nānānayehi vicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –

คำว่า 'ทรงแสดงธรรมีกถาแก่อุบาสกชาวปาฏลิคามสิ้นราตรีเป็นอันมาก' คือ (ทรงแสดง) ด้วยธรรมกถาอื่นที่นอกเหนือจากพระบาลี และด้วยอาวสถานุโมทนากถา ความจริง ในครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูผู้ทรงสร้างพระนครปาฏลีบุตร ณ ที่นั้น ได้โปรดให้นำคฤหบดีผู้สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระจากคามนิคมชนบทและราชธานีอื่นๆ มา แล้วพระราชทานทรัพย์ ข้าวเปลือก เรือน ที่ดิน ไร่นา และวัตถุอื่นๆ ทั้งการอารักขา แล้วให้ตั้งถิ่นฐานอยู่ เพราะเหตุนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามจึงเป็นผู้เคารพในศีลเป็นพิเศษ เพราะทรงแสดงให้เห็นอานิสงส์ และเพราะศีลเป็นที่ตั้งแห่งคุณธรรมทั้งปวง พระองค์จึงทรงประกาศอานิสงส์ของศีลแก่พวกเขาก่อน จากนั้นจึงตรัสปกิณณกกถาอันนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่อุบาสกชาวปาฏลิคาม ราวกับทรงชักนำแม่น้ำคงคาในอากาศลงมา, ราวกับทรงดูดโอชะแห่งแผ่นดิน, ราวกับทรงจับต้นชมพูใหญ่ที่ยอดแล้วเขย่า, ราวกับทรงบีบรวงผึ้งขนาดยาวหนึ่งโยชน์ด้วยเครื่องยนต์แล้วทรงดื่มรสหวาน ว่า “ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย การถวายที่อยู่อาศัยนี้เป็นบุญใหญ่ ที่พักของพวกท่าน เราก็ได้ใช้สอยแล้ว แม้ภิกษุสงฆ์ก็ได้ใช้สอยแล้ว และเมื่อเราและภิกษุสงฆ์ได้ใช้สอยแล้ว ก็ชื่อว่าแม้พระธรรมรัตนะก็ได้ใช้สอยแล้วเช่นกัน เมื่อรัตนะทั้งสามได้ใช้สอยแล้วอย่างนี้ วิบากย่อมประมาณมิได้ อนึ่ง เมื่อถวายที่อยู่อาศัย ก็ชื่อว่าถวายทานทุกอย่าง อานิสงส์ของการสร้างศาลาใบไม้บนพื้นดิน หรือมณฑปกิ่งไม้ อุทิศแก่สงฆ์ ไม่สามารถจะกำหนดได้ ด้วยอานุภาพแห่งการถวายที่อยู่อาศัย แม้เมื่อบังเกิดในภพ ก็จะไม่มีการอยู่ในครรภ์ที่คับแคบ ครรภ์ของมารดาของผู้นั้นจะไม่คับแคบเลย ราวกับเป็นห้องขนาดสิบสองศอก” ดังนี้แล้ว ครั้นตรัสธรรมกถาอันวิจิตรเป็นอันมากด้วยนัยต่างๆ อย่างนี้แล้ว –

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

“(เสนาสนะ) ย่อมป้องกันความหนาวและความร้อน นอกจากนั้น ยังป้องกันสัตว์ร้าย สัตว์เลื้อยคลานและยุง และฝนในฤดูหนาวได้”

‘‘Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

“นอกจากนั้น ลมและแดดอันร้ายกาจที่เกิดขึ้น ก็ถูกป้องกันได้ (การถวายที่พัก) เป็นไปเพื่อเป็นที่หลีกเร้นและเพื่อความสุข เพื่อการเพ่งฌานและเพื่อการเจริญวิปัสสนา”

‘‘Vihāradānaṃ [Pg.378] saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.

“พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญการถวายวิหารแก่สงฆ์ว่าเป็นเลิศ เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตผู้เล็งเห็นประโยชน์ของตน”

‘‘Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute;

Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.

“พึงสร้างวิหารอันน่ารื่นรมย์ และให้ท่านผู้เป็นพหูสูตอยู่ใวิหารนั้น พึงถวายข้าว น้ำ ผ้า และเสนาสนะแก่ท่านเหล่านั้น”

‘‘Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) –

“พึงถวาย (ปัจจัย ๔) แก่ท่านผู้ปฏิบัติตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใส ท่านเหล่านั้นย่อมแสดงธรรมอันบรรเทาทุกข์ทั้งปวงแก่ทายกนั้น ทายกนั้นได้รู้ธรรมใดในศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะปรินิพพาน”

Evaṃ ayampi āvāsadāne ānisaṃsoti bahudeva rattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsadānānisaṃsakathaṃ kathesi. Tattha imā gāthā tāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ nārohati. Sandassetvātiādīni vuttatthāneva.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกถาว่าด้วยอานิสงส์ของการถวายที่อยู่อาศัยว่า 'แม้นี้ก็เป็นอานิสงส์ในการถวายที่อยู่อาศัย' ตลอดราตรีเป็นอันมาก ยิ่งกว่ายามกึ่ง (หนึ่งยามครึ่ง) ในบรรดาธรรมเทศนานั้น พระคาถาเหล่านี้เท่านั้นที่ถูกนับรวมไว้ ส่วนปกิณณกธรรมเทศนาหาได้ถูกนับรวมไว้ไม่ บทว่า สันทัสเสตวา เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวแล้ว

Abhikkantāti atikkantā dve yāmā gatā. Yassa dāni kālaṃ maññathāti yassa gamanassa tumhe kālaṃ maññatha, gamanakālo tumhākaṃ, gacchathāti vuttaṃ hoti. Kasmā pana bhagavā te uyyojesīti? Anukampāya. Tiyāmarattiñhi tattha nisīditvā vītināmentānaṃ tesaṃ sarīre ābādho uppajjeyyāti, bhikkhusaṅghepi ca vippabhātasayananisajjāya okāso laddhuṃ vaṭṭati, iti ubhayānukampāya uyyojesīti. Suññāgāranti pāṭiyekkaṃ suññāgāraṃ nāma tattha natthi. Tena kira gahapatayo tasseva āvasathāgārassa ekapasse paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā kappiyamañcaṃ paññāpetvā tattha kappiyapaccattharaṇaṃ attharitvā upari suvaṇṇarajatatārakāgandhamālādipaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā telappadīpaṃ āropesuṃ ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamitukāmo idha nipajjeyya, evaṃ no idaṃ āvasathāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā sīhaseyyaṃ kappesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘suññāgāraṃ pāvisī’’ti. Tattha pādadhovanaṭṭhānato paṭṭhāya yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ patvā thokaṃ aṭṭhāsi, idaṃ tattha ṭhānaṃ. Bhagavā dve yāme dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Upāsake uyyojetvā dhammāsanato [Pg.379] oruyha yathāvutte ṭhāne sīhaseyyaṃ kappesi. Evaṃ taṃ ṭhānaṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ ahosīti.

บทว่า อภิกฺกนฺตา คือ สองยามล่วงไปแล้ว ผ่านไปแล้ว บทว่า ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถ ความว่า พวกท่านย่อมสำคัญกาลแห่งการไปใด บัดนี้เป็นเวลาไปของพวกท่านแล้ว เชิญไปเถิด ถามว่า ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงทรงส่งอุบาสกเหล่านั้นไป? ตอบว่า เพราะทรงอนุเคราะห์ ด้วยว่าเมื่ออุบาสกเหล่านั้นนั่งอยู่ที่นั่นล่วงไปตลอดสามยามแห่งราตรี ความเจ็บป่วยอาจเกิดขึ้นในร่างกายได้ และภิกษุสงฆ์ก็ควรจะได้โอกาสในการนอนและนั่งเมื่อสว่างแล้ว ด้วยเหตุนี้ จึงทรงส่งไปเพราะทรงอนุเคราะห์ทั้งสองฝ่าย บทว่า สุญฺญาคารํ คือ ที่นั่นไม่มีเรือนว่างโดยเฉพาะ ได้ยินว่า พวกคฤหบดีได้ให้กั้นฉากผ้าที่ข้างหนึ่งของศาลาที่พักนั้นเอง ปูเตียงที่สมควร ปูเครื่องปูลาดที่สมควรไว้บนนั้น ผูกเพดานที่ประดับด้วยดาวทองดาวเงิน พวงของหอมพวงมาลัยเป็นต้นไว้เบื้องบน แล้วตั้งประทีปน้ำมันไว้ ด้วยคิดว่า 'บางทีพระศาสดา เมื่อเสด็จลุกจากธรรมาสน์ ทรงประสงค์จะพักผ่อนเล็กน้อย พึงบรรทม ณ ที่นี้ ศาลาที่พักของเรานี้ อันพระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยด้วยอิริยาบถทั้งสี่อย่างนี้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขแก่เราทั้งหลายสิ้นกาลนาน' แม้พระศาสดาก็ทรงหมายถึงที่นั้นนั่นแหละ ทรงให้ปูผ้าสังฆาฏิแล้วทรงสำเร็จสีหไสยา ทรงหมายถึงเตียงนั้นจึงตรัสว่า 'เสด็จเข้าไปยังเรือนว่าง' ณ ที่นั้น พระองค์เสด็จดำเนินไปตั้งแต่ที่ล้างพระบาทจนถึงธรรมาสน์ การดำเนินสำเร็จในที่เพียงเท่านั้น ครั้นถึงธรรมาสน์แล้ว ทรงประทับยืนอยู่ครู่หนึ่ง นี้คือการยืน ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนธรรมาสน์ตลอดสองยาม การนั่งสำเร็จในที่เพียงเท่านั้น ครั้นทรงส่งอุบาสกทั้งหลายแล้ว เสด็จลงจากธรรมาสน์ ทรงสำเร็จสีหไสยาในที่ดังที่กล่าวแล้ว ด้วยประการฉะนี้ สถานที่นั้นจึงเป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยด้วยอิริยาบถทั้งสี่แล้ว

Sunidhavassakārāti sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā. Magadhamahāmattāti magadharañño mahāamaccā, magadharaṭṭhe vā mahāmattā mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti mahāmattā. Pāṭaligāme nagaraṃ māpentīti pāṭaligāmasaṅkhāte bhūmipadese nagaraṃ māpenti. Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti licchavirājūnaṃ āyamukhappacchindanatthaṃ. Sahassasahassevāti ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā. Vatthūnīti gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti rañño rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti. Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhāpathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne ‘‘idha nāgaggāho, idha yakkhaggāho, idha bhūtaggāho, idha pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī’’ti jānanti. Te tadā sippaṃ jappetvā devatāhi saddhiṃ sammantayamānā viya māpenti.

บทว่า สุนิธวัสสการา ความว่า สุนิธพราหมณ์และวัสสการพราหมณ์ ๒ คน. บทว่า มคธมหามตฺตา ความว่า เป็นมหาอำมาตย์ของพระราชาแห่งแคว้นมคธ หรือเป็นมหาอำมาตย์ในแคว้นมคธ ชื่อว่ามหาอำมาตย์ เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นใหญ่อย่างยิ่ง. บทว่า ปาฏลิคาเม นครํ มาเปนฺติ ความว่า สร้างนครในภูมิประเทศชื่อว่าปาฏลิคาม. บทว่า วชฺชีนํ ปฏิพาหาย ความว่า เพื่อตัดช่องทางรายได้ของพวกเจ้าลิจฉวี. บทว่า สหสฺสสหสฺเสว ความว่า โดยแบ่งเป็นกลุ่มๆ ละพันๆ. บทว่า วตฺถูนิ ความว่า ที่ดินสำหรับสร้างบ้าน. บทว่า จิตฺตานิ นมนฺติ นิเวสนานิ มาเปตุนฺติ ความว่า จิตของพวกผู้รู้ตำราพื้นที่ย่อมน้อมไปเพื่อสร้างที่ประทับของพระราชาและที่อยู่ของราชมหาอำมาตย์. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นย่อมรู้ด้วยอานุภาพแห่งศิลปะของตน ในที่ประมาณ ๓๐ ศอกใต้พื้นดินว่า "ในที่นี้มีนาคยึดถือ ในที่นี้มียักษ์ยึดถือ ในที่นี้มีภูตยึดถือ ในที่นี้มีศิลาหรือตอไม้อยู่". ในกาลนั้น ชนเหล่านั้นสวดมนต์แล้วสร้าง (นคร) ราวกับปรึกษาหารือกับพวกเทวดา.

Atha vā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti. Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti. Saddhakulānaṃ saddhā devatā tathā karonti, assaddhakulānaṃ assaddhā devatā. Kiṃkāraṇā? Saddhānañhi evaṃ hoti ‘‘idha manussā nivesanaṃ māpentā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vadāpessanti, atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ dhammakathaṃ pañhavissajjanaṃ anumodanaṃ sotuṃ labhissāma, manussā ca dānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī’’ti. Assaddhā devatāpi ‘‘attano icchānurūpaṃ tesaṃ paṭipattiṃ passituṃ, kathañca sotuṃ labhissāmā’’ti tathā karonti.

อีกอย่างหนึ่ง เทวดาทั้งหลายเข้าสิงในสรีระของชนเหล่านั้นแล้ว น้อมจิตไปเพื่อสร้างที่อยู่อาศัยในที่นั้นๆ. เทวดาเหล่านั้นตอกหลักที่มุมทั้ง ๔ พอจับจองพื้นที่แล้วก็กลับไป. เทวดาผู้มีศรัทธาย่อมกระทำอย่างนั้นแก่ตระกูลผู้มีศรัทธา, เทวดาผู้ไม่มีศรัทธา (ย่อมกระทำ) แก่ตระกูลผู้ไม่มีศรัทธา. เพราะเหตุไร? เพราะว่า เทวดาผู้มีศรัทธาย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "ในที่นี้ เมื่อมนุษย์สร้างที่อยู่ จักนิมนต์ภิกษุสงฆ์ให้นั่งก่อนแล้วให้กล่าวสวดมงคล, ครั้งนั้น พวกเราจักได้เห็นท่านผู้มีศีล ได้ฟังธรรมกถา การวิสัชนาปัญหา และการอนุโมทนา, และมนุษย์ทั้งหลายถวายทานแล้ว จักให้ส่วนบุญแก่พวกเรา". แม้เทวดาผู้ไม่มีศรัทธาก็กระทำอย่างนั้น (โดยคิดว่า) "พวกเราจักได้เห็นปฏิปทาของพวกเขาและได้ฟังคำพูดตามความพอใจของตน".

Tāvatiṃsehīti yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitamanussaṃ, ekasmiñca vihāre ekaṃ bahussutaṃ bhikkhuṃ upādāya ‘‘asukakule manussā paṇḍitā, asukavihāre bhikkhū bahussutā’’ti saddo abbhuggacchati, evameva sakkaṃ devarājānaṃ, vissakammañca devaputtaṃ upādāya ‘‘tāvatiṃsā paṇḍitā’’ti saddo abbhuggato. Tenāha ‘‘tāvatiṃsehī’’ti. Seyyathāpītiādinā [Pg.380] devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā viya sunidhavassakārā nagaraṃ māpentīti dasseti.

บทว่า ตาวตึเสหิ ความว่า เปรียบเหมือนในตระกูลหนึ่ง อาศัยบัณฑิตคนหนึ่ง และในวิหารหนึ่ง อาศัยภิกษุผู้เป็นพหูสูตรูปหนึ่ง กิตติศัพท์ย่อมขจรไปว่า "มนุษย์ในตระกูลโน้นเป็นบัณฑิต ภิกษุในวิหารโน้นเป็นพหูสูต" ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยท้าวสักกเทวราชและวิสสุกรรมเทพบุตร กิตติศัพท์จึงขจรไปว่า "เทวดาชั้นดาวดึงส์เป็นบัณฑิต". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตาวตึเสหิ". ด้วยบทว่า เสยฺยถาปิ เป็นต้น ทรงแสดงว่า สุนิธพราหมณ์และวัสสการพราหมณ์สร้างนครราวกับปรึกษาหารือกับเทวดาชั้นดาวดึงส์.

Yāvatā, ānanda, ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ āhaṭabhaṇḍassa rāsivasena kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma, vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi. Idaṃ agganagaranti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ nagaraṃ aggaṃ bhavissati jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ. Puṭabhedananti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ, bhaṇḍabhaṇḍikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissanti, aññattha vikkayaṃ agacchantāpi idheva vikkayaṃ gacchissanti, tasmā idheva puṭaṃ bhindissantīti attho. Āyānampi hi catūsu dvāresu cattāri, sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni tattha uṭṭhahissanti. Tāni sabhāvāni āyānīti dasseti.

บทว่า ยาวตา อานนฺท อริยํ อายตนํ ความว่า ที่ประชุมของอริยชนมีอยู่ประมาณเท่าใด. บทว่า ยาวตา วณิปฺปโถ ความว่า ที่ซื้อขายของพ่อค้าโดยนับตามกองสินค้าที่นำมา หรือที่อยู่ของพ่อค้ามีอยู่ประมาณเท่าใด. บทว่า อิทํ อคฺคนครํ ความว่า ในบรรดาอริยสถานและทางค้าขายเหล่านั้น นครนี้จักเป็นนครอันเลิศ เป็นนครใหญ่ เป็นประธาน. บทว่า ปุฏเภทนํ ความว่า เป็นที่แก้ห่อสินค้า คือ เป็นที่แก้ห่อภัณฑะ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. เพราะว่า แม้สินค้าที่หาไม่ได้ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ก็จักหาได้ในที่นี้เท่านั้น แม้ผู้ที่ไปเพื่อขายในที่อื่น ก็จักมาขายในที่นี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น พวกเขาจักแก้ห่อสินค้าในที่นี้เท่านั้น ความว่าอย่างนี้. เพราะว่า แม้รายได้ (ภาษีอากร) ก็จักเกิดขึ้นในที่นั้น วันละห้าแสน คือ ที่ประตูทั้งสี่ สี่แสน ที่ศาลาหนึ่งแสน. ทรงแสดงว่า รายได้เหล่านั้นเป็นสิ่งที่จะเกิดขึ้นโดยปกติ.

Aggito vātiādīsu samuccayattho vāsaddo, agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho. Tassa hi eko koṭṭhāso agginā nassissati, nibbāpetuṃ na sakkhissanti, ekaṃ koṭṭhāsaṃ gaṅgā gahetvā gamissati, eko iminā akathitaṃ amussa, amunā akathitaṃ imassa vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedena vinassissati. Evaṃ vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgātīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācāravelaṃ āgamayamāno nisīdi.

ในบทว่า อคฺคิโต วา เป็นต้น วา ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม ความว่า จักพินาศด้วยไฟ ด้วยน้ำ และด้วยการแตกความสามัคคีกัน. เพราะว่า ส่วนหนึ่งของนครนั้นจักพินาศด้วยไฟ (คน) จักไม่สามารถดับได้, แม่น้ำคงคาจักพัดพาส่วนหนึ่งไป, อีกส่วนหนึ่งจักพินาศเพราะการแตกความสามัคคีกันของมนุษย์ผู้แตกแยกกัน ด้วยอำนาจแห่งวาจาส่อเสียดของผู้ที่กล่าวคำที่คนนี้ไม่ได้พูดแก่คนโน้น คำที่คนโน้นไม่ได้พูดแก่คนนี้. พระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ในเวลาใกล้รุ่ง เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำคงคา ทรงล้างพระพักตร์แล้ว ประทับนั่งรอเวลาภิกขาจาร.

Sunidhavassakārāpi ‘‘amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, so amhe upagate pucchissati ‘satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi, kiṃ tassa santikaṃ upasaṅkamittha, na upasaṅkamitthā’ti. ‘Upasaṅkamimhā’ti ca vutte ‘nimantayittha, na nimantayitthā’ti pucchissati. ‘Na nimantayimhā’ti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati, idañcāpi mayaṃ akataṭṭhāne nagaraṃ māpema, samaṇassa kho pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti, taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vācāpessāmā’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sunidhavassakārā’’tiādi.

แม้สุนิธพราหมณ์และวัสสการพราหมณ์ก็คิดว่า "พระราชาของเราเป็นอุปัฏฐากของพระสมณโคดม พระองค์เมื่อเราเข้าไปเฝ้า จักตรัสถามว่า 'ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จไปปาฏลิคามแล้ว พวกท่านเข้าไปเฝ้าพระองค์หรือไม่?' และเมื่อเรากราบทูลว่า 'เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าข้า' ก็จักตรัสถามว่า 'ได้นิมนต์หรือไม่นิมนต์?' และเมื่อเรากราบทูลว่า 'มิได้นิมนต์พระพุทธเจ้าข้า' ก็จักทรงติเตียนและลงโทษพวกเรา. อีกอย่างหนึ่ง พวกเราสร้างนครในที่ไม่เคยสร้างมาก่อน ก็ในที่ที่พระสมณโคดมเสด็จไป สัตว์ที่เป็นกาลกิณีทั้งหลายย่อมหลีกไป พวกเราจักทูลอาราธนาพระองค์ให้ทรงสวดมงคลแก่นคร" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วทูลนิมนต์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อถ โข สุนิธวสฺสการา".

Pubbaṇhasamayanti [Pg.381] pubbaṇhe kāle. Nivāsetvāti gāmapavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā. Pattacīvaramādāyāti cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ hatthena gahetvā.

บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ ความว่า ในเวลาเช้า. บทว่า นิวาเสตฺวา ความว่า ทรงนุ่งสบงตามธรรมเนียมที่จะเสด็จเข้าบ้าน แล้วทรงรัดประคดเอว. บทว่า ปตฺตจีวรมาทาย ความว่า ทรงครองจีวรแล้ว ทรงถือบาตรด้วยพระหัตถ์.

Sīlavantetthāti sīlavanto ettha attano vasanaṭṭhāne. Saññateti kāyavācācittehi saññate. Tāsaṃ dakkhiṇamādiseti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyya pattiṃ dadeyya. Pūjitā pūjayantīti ‘‘ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, evampi no pattiṃ dentī’’ti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti. Mānitā mānayantīti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, tathāpi catupañcachamāsantaraṃ no balikammaṃ karontī’’ti mānenti uppannaparissayaṃ haranti. Tato nanti tato taṃ paṇḍitajātikaṃ purisaṃ. Orasanti ure ṭhapetvā vaḍḍhitaṃ, yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati, uppannaparissayaharaṇatthamevassa yathā vāyamati, evaṃ anukampantīti attho. Bhadrāni passatīti sundarāni passati.

บทว่า สิลวนฺเตตฺถ ความว่า (เชื้อเชิญ) ผู้มีศีลทั้งหลายในที่นี้ คือในที่อยู่ของตน บทว่า สญฺญเต ความว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยกาย วาจา และใจ บทว่า ตาสํ ทกฺขิณมาทิเส ความว่า เมื่อถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์แล้ว พึงอุทิศ พึงให้ส่วนบุญแก่เทวดาประจำเรือนเหล่านั้น บทว่า ปูชิตา ปูชยนฺติ ความว่า (เทวดาเหล่านั้นคิดว่า) "มนุษย์เหล่านี้ไม่ใช่ญาติของเรา ถึงอย่างนั้นก็ยังให้ส่วนบุญแก่เรา" ดังนี้ จึงจัดการอารักขาอย่างดี ย่อมทำการอารักขาอย่างดี บทว่า มานิตา มานยนฺติ ความว่า อันเขานับถือด้วยการทำพลีกรรมตามกาล (เทวดาเหล่านั้นคิดว่า) "มนุษย์เหล่านี้ไม่ใช่ญาติของเรา ถึงอย่างนั้น ทุกๆ ๔ เดือน ๕ เดือน หรือ ๖ เดือน ก็ยังทำพลีกรรมแก่เรา" ดังนี้ ย่อมนับถือ ย่อมกำจัดภยันตรายที่เกิดขึ้น บทว่า ตโต นํ ความว่า เพราะเหตุนั้น (เทวดาเหล่านั้นย่อมอนุเคราะห์) บุรุษผู้มีชาติเป็นบัณฑิตนั้น บทว่า โอรสํ ความว่า (เหมือนบุตร) ที่เลี้ยงดูไว้ในอก อธิบายว่า มารดาย่อมอนุเคราะห์บุตรผู้เกิดในอกฉันใด พยายามเพื่อกำจัดภยันตรายที่เกิดขึ้นแก่บุตรนั้นฉันใด (เทวดาเหล่านั้น) ก็ย่อมอนุเคราะห์ (บุรุษนั้น) ฉันนั้น บทว่า ภทฺรานิ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นแต่สิ่งที่ดีงาม

Anumoditvāti tehi tadā pasutapuññassa anumodanavasena tesaṃ dhammakathaṃ katvā. Sunidhavassakārāpi ‘‘yā tattha devatā āsuṃ, tāsaṃ dakkhiṇamādise’’ti bhagavato vacanaṃ sutvā devatānaṃ pattiṃ adaṃsu. Taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosīti tassa nagarassa yena dvārena bhagavā nikkhami, taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi. Gaṅgāya pana uttaraṇatthaṃ anotiṇṇattā gotamatitthaṃ nāma nāhosi. Pūrāti puṇṇā. Samatittikāti taṭasamaṃ udakassa tittā bharitā. Kākapeyyāti tīre ṭhitakākehi pātuṃ sakkuṇeyyaudakā. Dvīhipi padehi ubhatokūlasamaṃ paripuṇṇabhāvameva dasseti. Uḷumpanti pāragamanatthāya dārūni saṅghāṭetvā āṇiyo koṭṭetvā kataṃ. Kullanti veḷudaṇḍādike valliādīhi bandhitvā kataṃ.

บทว่า อนุโมทิตฺวา ความว่า (บุคคลผู้มีศีลเหล่านั้น) ได้กระทำธรรมกถาแก่พวกเขาในกาลนั้น โดยนัยแห่งการอนุโมทนาบุญที่ได้สั่งสมไว้ แม้สุนิธะและวัสสการะ ได้ทรงสดับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "เทวดาเหล่าใดมีอยู่ในที่นั้น พึงอุทิศทักษิณาแก่เทวดาเหล่านั้น" ดังนี้แล้ว จึงได้อุทิศส่วนบุญแก่เทวดาทั้งหลาย บทว่า ตํ โคตมทฺวารํ นาม อโหสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จออกโดยประตูใดแห่งพระนครนั้น ประตูนั้นได้ชื่อว่าโคตมทวาร ส่วนแม่น้ำคงคา เพราะยังมิได้เสด็จลงเพื่อข้าม จึงยังไม่ได้ชื่อว่าโคตมติฏฐะ (ท่าโคตมะ) บทว่า ปูรา ความว่า เต็ม บทว่า สมติตฺถิกา ความว่า เต็มเปี่ยมด้วยน้ำเสมอฝั่ง บทว่า กากเปยฺยา ความว่า มีน้ำที่กาซึ่งยืนอยู่บนฝั่งสามารถดื่มได้ ด้วยสองบทนี้ ทรงแสดงถึงภาวะที่เต็มเปี่ยมเสมอทั้งสองฝั่งนั่นเอง บทว่า อุฬุมฺปํ ได้แก่ (แพ) ที่ทำขึ้นโดยการต่อไม้เข้าด้วยกัน ตอกสลัก เพื่อไปสู่ฝั่งโน้น บทว่า กุลฺลํ ได้แก่ (แพ) ที่ทำขึ้นโดยการผูกไม้ไผ่เป็นต้นด้วยเถาวัลย์เป็นต้น

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ mahājanassa gaṅgodakamattassapi kevalaṃ tarituṃ asamatthataṃ, attano pana bhikkhusaṅghassa ca atigambhīravitthataṃ saṃsāramahaṇṇavaṃ [Pg.382] taritvā ṭhitabhāvañca sabbākārato viditvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบโดยประการทั้งปวง ซึ่งความที่มหาชนนี้ไม่สามารถจะข้ามได้แม้เพียงแม่น้ำคงคา และความที่พระองค์เองพร้อมทั้งภิกษุสงฆ์ข้ามสังสารมหรรณพอันลึกและกว้างใหญ่ยิ่งแล้วประทับอยู่ จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันประกาศเนื้อความนั้น

Tattha aṇṇavanti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca vitthatassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Saranti saritvā gamanato idha nadī adhippetā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye gambhīravitthataṃ saṃsāraṇṇavaṃ taṇhāsaritañca taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna visajja pallalāni anāmasitvāva udakabharitāni ninnaṭṭhānāni, ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ udakaṃ taritukāmo kullañhi jano pabandhati kullaṃ bandhituṃ āyāsaṃ āpajjati. Tiṇṇā medhāvino janāti ariyamaggañāṇasaṅkhātāya medhāya samannāgatattā medhāvino buddhā ca buddhasāvakā ca vinā eva kullena tiṇṇā paratīre patiṭṭhitāti.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า อณฺณวํ เป็นชื่อของสถานที่ที่มีน้ำลึกและกว้างประมาณ ๑ โยชน์ โดยส่วนกำหนดอย่างต่ำที่สุด บทว่า สรํ เพราะไหลไป ในที่นี้จึงหมายถึงแม่น้ำ ความหมายที่ตรัสไว้เป็นดังนี้: ชนเหล่าใดข้ามสังสารสมุทรอันลึกและกว้างและแม่น้ำคือตัณหา ชนเหล่านั้นทำสะพานคืออริยมรรคแล้ว ละเปือกตมทั้งหลาย ไม่แตะต้องที่ลุ่มอันเต็มไปด้วยน้ำเลย (ย่อมข้ามไปได้) ส่วนชนนี้ปรารถนาจะข้ามน้ำเพียงเล็กน้อย ก็ผูกแพ ย่อมถึงความลำบากเพื่อจะผูกแพ บทว่า ติณฺณา เมธาวิโน ชนา ความว่า ชนผู้มีปัญญา คือพระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระพุทธสาวกทั้งหลาย ชื่อว่าเมธาวี เพราะประกอบด้วยปัญญาคืออริยมรรคญาณ ข้ามได้แล้วโดยไม่ต้องใช้แพ ประดิษฐานอยู่ ณ ฝั่งโน้น

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐสูตร จบ.

7. Dvidhāpathasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาทวิธาปถสูตร

77. Sattame addhānamaggapaṭipannoti addhānasaṅkhātaṃ dīghamaggaṃ paṭipanno gacchanto hoti. Nāgasamālenāti evaṃnāmakena therena. Pacchāsamaṇenāti ayaṃ tadā bhagavato upaṭṭhāko ahosi. Tena naṃ pacchāsamaṇaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhā upaṭṭhākā ahesuṃ, tato paraṃ yāva parinibbānā pañcavīsativassāni āyasmā ānando chāyāva upaṭṭhāsi. Ayaṃ pana anibaddhupaṭṭhākakālo. Tena vuttaṃ – ‘‘āyasmatā nāgasamālena pacchāsamaṇenā’’ti. Dvidhāpathanti dvidhābhūtaṃ maggaṃ. ‘‘Dvedhāpatha’’ntipi paṭhanti āyasmā nāgasamālo attanā pubbe tattha kataparicayattā ujubhāvañcassa sandhāya vadati ‘‘ayaṃ, bhante bhagavā, pantho’’ti.

๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน ความว่า เป็นผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกลที่เรียกว่าอัทธานะ บทว่า นาคสมาเลน ความว่า กับพระเถระชื่ออย่างนี้ บทว่า ปจฺฉาสมเณน ความว่า ในกาลนั้น ท่านผู้นี้ได้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น ทรงทำท่านให้เป็นปัจฉาสมณะแล้วเสด็จดำเนินไปตามทาง อธิบายว่า ในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคยังไม่แน่นอน หลังจากนั้นไปจนถึงปรินิพพาน ๒๕ พรรษา ท่านพระอานนท์ได้อุปัฏฐากเหมือนเงาตามตัว ส่วนนี้เป็นช่วงเวลาที่พระอุปัฏฐากยังไม่แน่นอน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อายสฺมตา นาคสมาเลน ปจฺฉาสมเณน" ดังนี้ บทว่า ทฺวิธาปถํ ความว่า หนทางที่เป็นสองแพร่ง (บางแห่ง) ก็อ่านว่า เทวธาปถํ ท่านพระนาคสมาละ เพราะตนเคยคุ้นเคยในที่นั้นมาก่อน และหมายถึงความเป็นทางตรงของทางนั้น จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทางนี้พระเจ้าข้า"

Bhagavā pana tadā tassa saparissayabhāvaṃ ñatvā tato aññaṃ maggaṃ gantukāmo ‘‘ayaṃ, nāgasamāla, pantho’’ti āha. ‘‘Saparissayo’’ti ca vutte asaddahitvā ‘‘bhagavā na tattha parissayo’’ti vadeyya, tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti ‘‘saparissayo’’ti na kathesi. Tikkhattuṃ ‘‘ayaṃ [Pg.383] pantho, iminā gacchāmā’’ti vatvā catutthavāre ‘‘na bhagavā iminā maggena gantuṃ icchati, ayameva ca ujumaggo, handāhaṃ bhagavato pattacīvaraṃ datvā iminā maggena gamissāmī’’ti cintetvā satthu pattacīvaraṃ dātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ ṭhapetvā paccupaṭṭhitena dukkhasaṃvattanikena kammunā codiyamāno bhagavato vacanaṃ anādiyitvāva pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā nāgasamālo bhagavato pattacīvaraṃ tattheva chamāyaṃ nikkhipitvā pakkāmī’’ti. Tattha bhagavato pattacīvaranti attano hatthagataṃ bhagavato pattacīvaraṃ. Tatthevāti tasmiṃyeva magge chamāyaṃ pathaviyaṃ nikkhipitvā pakkāmi. Idaṃ vo bhagavā pattacīvaraṃ, sace icchatha, gaṇhatha, yadi attanā icchitamaggaṃyeva gantukāmatthāti adhippāyo. Bhagavāpi attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā yathādhippetaṃ maggaṃ paṭipajji.

ส่วนพระผู้มีพระภาคในครั้งนั้น ทรงทราบว่าทางนั้นมีภยันตราย จึงทรงประสงค์จะเสด็จไปทางอื่น ได้ตรัสว่า “นาคสมาละ ทางนี้” และหากตรัสว่า “มีภยันตราย” พระนาคสมาละก็จะไม่เชื่อ และอาจจะกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ทางนั้นไม่มีภยันตราย” การกล่าวนั้นจะเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เธอตลอดกาลนาน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ตรัสว่า “มีภยันตราย” พระองค์ตรัสถึงสามครั้งว่า “ทางนี้ เราจะไปด้วยทางนี้” ในครั้งที่สี่ (พระนาคสมาละ) คิดว่า “พระผู้มีพระภาคไม่ทรงประสงค์จะเสด็จไปทางนี้ แต่ทางนี้แหละเป็นทางตรง เอาล่ะ เราถวายบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคแล้วจะไปทางนี้” เมื่อไม่สามารถถวายบาตรและจีวรของพระศาสดาได้ จึงวางไว้บนพื้นดิน ถูกกรรมอันเป็นไปเพื่อทุกข์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าตักเตือนอยู่ จึงไม่เชื่อถือพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค หลีกไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระนาคสมาละได้วางบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคไว้บนพื้นดินในที่นั้นนั่นเองแล้วหลีกไป” ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘บาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค’ หมายถึง บาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคที่อยู่ในมือของตน บทว่า ‘ในที่นั้นนั่นเอง’ หมายถึง วางไว้บนพื้นดินในหนทางนั้นนั่นเองแล้วหลีกไป อธิบายความว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี้บาตรและจีวรของพระองค์ ถ้าทรงประสงค์ โปรดรับไปเถิด หากพระองค์ทรงประสงค์จะเสด็จไปแต่ทางที่ทรงปรารถนาเท่านั้น” แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงถือเอาบาตรและจีวรของพระองค์ด้วยพระองค์เอง แล้วเสด็จดำเนินไปตามทางที่ทรงมีพระประสงค์

Antarāmagge corā nikkhamitvāti tadā kira pañcasatā purisā luddā lohitapāṇino rājāparādhino hutvā araññaṃ pavisitvā corikāya jīvikaṃ kappentā ‘‘pāripanthikabhāvena rañño āyapathaṃ pacchindissāmā’’ti maggasamīpe araññe tiṭṭhanti. Te theraṃ tena maggena gacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo iminā maggena āgacchati, avaḷañjitabbaṃ maggaṃ vaḷañjeti, amhākaṃ atthibhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmā’’ti kujjhitvā gahanaṭṭhānato vegena nikkhamitvā sahasā theraṃ bhūmiyaṃ pātetvā hatthapādehi koṭṭetvā mattikāpattañcassa bhinditvā cīvaraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā pabbajitattā ‘‘taṃ na hanāma, ito paṭṭhāya imassa maggassa parissayabhāvaṃ jānāhī’’ti vissajjesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmato…pe… vipphālesu’’nti.

บทว่า ‘โจรทั้งหลายออกมาในระหว่างทาง’ ความว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น บุรุษ ๕๐๐ คน เป็นคนโหดร้าย มีฝ่ามือเปื้อนเลือด กระทำผิดต่อพระราชาแล้ว เข้าไปสู่ป่า เลี้ยงชีพด้วยการเป็นโจร ยืนอยู่ในป่าใกล้หนทางด้วยคิดว่า “เราจักตัดหนทางแห่งรายได้ของพระราชาด้วยความเป็นโจรดักปล้น” โจรเหล่านั้นเห็นพระเถระกำลังเดินมาตามทางนั้น จึงโกรธว่า “สมณะรูปนี้มาทางนี้ ใช้เส้นทางที่ไม่ควรใช้ ไม่รู้ว่าพวกเรามีอยู่ เอาล่ะ เราจะทำให้เขารู้” แล้วออกมาจากที่รกชัฏโดยเร็ว ผลักพระเถระให้ล้มลงบนพื้นดินโดยพลัน ทุบตีด้วยมือและเท้า ทุบบาตรดินของท่านให้แตก และฉีกจีวรเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย (คิดว่า) “เราจะไม่ฆ่าเขาเพราะเป็นบรรพชิต” (แล้วกล่าวว่า) “จำเดิมแต่นี้ไป ท่านจงรู้ว่าทางนี้มีภยันตราย” แล้วจึงปล่อยไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวในพระบาลีว่า “ครั้งนั้นแล (โจรทั้งหลาย) ได้ทุบตีท่านผู้มีอายุ...ฯลฯ...”

Bhagavāpi ‘‘ayaṃ tena maggena gato corehi bādhito maṃ pariyesitvā idāneva āgamissatī’’ti ñatvā thokaṃ gantvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Āyasmāpi kho nāgasamālo paccāgantvā satthārā gatamaggameva gahetvā gacchanto tasmiṃ rukkhamūle bhagavantaṃ passitvā upasaṅkamitvā vanditvā taṃ pavattiṃ sabbaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā nāgasamālo…pe… saṅghāṭiñca vipphālesu’’nti.

แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบว่า “พระนาคสมาละนี้ไปทางนั้น ถูกพวกโจรเบียดเบียนแล้ว จักเที่ยวแสวงหาเรา และจักมาในบัดนี้เอง” จึงเสด็จไปเล็กน้อย แล้วแวะออกจากทาง ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ฝ่ายท่านพระนาคสมาละก็กลับมาแล้ว เดินไปตามทางที่พระศาสดาเสด็จไปนั่นเอง เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคที่โคนต้นไม้นั้น จึงเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้วกราบทูลเรื่องราวทั้งหมดนั้น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวในพระบาลีว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระนาคสมาละ...ฯลฯ... (โจรทั้งหลาย) ได้ฉีกแม้ซึ่งผ้าสังฆาฏิ”

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato nāgasamālassa attano vacanaṃ anādiyitvā akhemantamaggagamanaṃ, attano ca khemantamaggagamanaṃ viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า ‘ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว’ ความว่า ทรงทราบการที่ท่านพระนาคสมาละไม่เชื่อถือพระดำรัสของพระองค์แล้วไปสู่ทางที่ไม่มีความเกษม และการที่พระองค์เสด็จไปสู่ทางที่มีความเกษมนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันแสดงเนื้อความนั้น

Tattha [Pg.384] saddhiṃ caranti saha caranto. Ekato vasanti idaṃ tasseva vevacanaṃ, saha vasantoti attho. Misso aññajanena vedagūti veditabbaṭṭhena vedasaṅkhātena catusaccaariyamaggañāṇena gatattā adhigatattā, vedassa vā sakalassa ñeyyassa pāraṃ gatattā vedagū. Attano hitāhitaṃ na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. Tena aññena janena misso sahacaraṇamattena misso. Vidvā pajahāti pāpakanti tena vedagūbhāvena vidvā jānanto pāpakaṃ abhaddakaṃ attano dukkhāvahaṃ pajahāti, pāpakaṃ vā akalyāṇapuggalaṃ pajahāti. Yathā kiṃ? Koñco khīrapakova ninnaganti yathā koñcasakuṇo udakamissite khīre upanīte vinā toyaṃ khīramattasseva pivanato khīrapako ninnaṭṭhānagamanena ninnagasaṅkhātaṃ udakaṃ pajahāti vajjeti, evaṃ paṇḍito kira duppaññapuggalehi ṭhānanisajjādīsu sahabhūtopi ācārena te pajahāti, na kadācipi sammisso hoti.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า ‘สัทธึ จรันติ’ หมายถึง เที่ยวไปด้วยกัน บทว่า ‘เอกโต วสันติ’ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ความว่า อยู่ด้วยกัน บทว่า ‘มิสฺโส อญฺญชเนน เวทคู’ ความว่า ชื่อว่า ‘เวทคู’ เพราะไปแล้ว คือบรรลุแล้วซึ่งสัจจะ ๔ อันชื่อว่าเวทะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรรู้ ด้วยอริยมรรคญาณ หรือเพราะถึงฝั่งแห่งไญยธรรมทั้งปวงอันเป็นสิ่งที่ควรรู้ ชื่อว่า ‘อัญญะ’ เพราะไม่รู้ประโยชน์และสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของตน ความว่า เป็นผู้ไม่รู้ เป็นคนพาล คลุกคลีกับชนพาลนั้น คือ คลุกคลีเพียงแค่การเที่ยวไปด้วยกัน บทว่า ‘วิทฺวา ปชหาติ ปาปกํ’ ความว่า บัณฑิต คือผู้รู้ ด้วยความเป็นเวทคูนั้น ย่อมละสิ่งชั่วร้าย ไม่ดีงาม อันจะนำทุกข์มาให้ตน หรือย่อมละบุคคลผู้เป็นอกัลยาณมิตร เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนในบทว่า ‘โกญฺโจ ขีรปโกว นินฺนคํ’ (นกกระเรียนผู้ดื่มนม ย่อมละที่ลุ่ม) อธิบายว่า เหมือนอย่างนกกระเรียน เมื่อมีผู้นำนมที่เจือด้วยน้ำมาให้ ชื่อว่า ‘ขีรปกะ’ (ผู้ดื่มนม) เพราะดื่มแต่นมล้วนๆ โดยปราศจากน้ำ ย่อมละ คือเว้นน้ำอันชื่อว่า ‘นินนคะ’ เพราะไปสู่ที่ลุ่ม ฉันใด ได้ยินว่า บัณฑิตก็ฉันนั้น แม้จะอยู่ร่วมกับบุคคลผู้มีปัญญาทรามในการยืน การนั่ง เป็นต้น ก็ย่อมละบุคคลเหล่านั้นด้วยอาจาระ ไม่คลุกคลีด้วยเลยไม่ว่าในกาลไหนๆ

Sattamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรที่ ๗ จบ

8. Visākhāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาวิสาขาสูตร

78. Aṭṭhame visākhāya migāramātuyā nattā kālaṅkatā hotīti visākhāya mahāupāsikāya puttassa dhītā kumārikā kālaṅkatā hoti. Sā kira vattasampannā sāsane abhippasannā mahāupāsikāya gehaṃ paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca attanā kātabbaveyyāvaccaṃ purebhattaṃ pacchābhattañca appamattā akāsi, attano pitāmahiyā cittānukūlaṃ paṭipajji. Tena visākhā gehato bahi gacchantī sabbaṃ tassāyeva bhāraṃ katvā gacchati, rūpena ca dassanīyā pāsādikā, iti sā tassā visesato piyā manāpā ahosi. Sā rogābhibhūtā kālamakāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena visākhāya migāramātuyā nattā kālaṅkatā hoti piyā manāpā’’ti. Atha mahāupāsikā tassā maraṇena sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī dukkhī dummanā sarīranikkhepaṃ kāretvā ‘‘api nāma satthu santikaṃ gatakāle cittassādaṃ labheyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho visākhā migāramātā’’tiādi. Tattha divā divassāti divasassāpi divā, majjhanhike kāleti attho.

๗๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า "หลานสาวของนางวิสาขามิคารมาตาได้ทำกาละแล้ว" ความว่า เด็กหญิงผู้เป็นธิดาของบุตรแห่งนางวิสาขามหาอุบาสิกาได้ทำกาละแล้ว ได้ยินว่า เด็กหญิงนั้นเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร เลื่อมใสยิ่งในพระศาสนา ได้กระทำเวยยาวัจจะที่ตนพึงกระทำแก่ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายผู้เข้ามาสู่เรือนของมหาอุบาสิกา ทั้งในเวลาเช้าและเวลาเย็นโดยไม่ประมาท และได้ปฏิบัติตามความพอใจของย่าของตน เพราะเหตุนั้น นางวิสาขาเมื่อจะออกจากเรือนไปข้างนอก จึงมอบภาระทั้งหมดให้แก่เด็กหญิงนั้นแล้วจึงไป ทั้งยังเป็นผู้น่าดูน่าชม น่าเลื่อมใสด้วยรูป เพราะเหตุนั้น นางจึงเป็นที่รักที่พอใจของนางวิสาขาเป็นพิเศษ เด็กหญิงนั้นถูกโรคครอบงำ ได้ทำกาละแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล หลานสาวของนางวิสาขามิคารมาตาผู้เป็นที่รักที่พอใจได้ทำกาละแล้ว" ครั้งนั้น มหาอุบาสิกาไม่อาจทรงความโศกไว้ได้เพราะการตายของหลานสาวนั้น เป็นผู้มีทุกข์ มีใจเป็นทุกข์ จัดการเรื่องศพแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยคิดว่า "เมื่อไปสู่สำนักของพระศาสดา บางทีเราพึงได้ความสบายใจ" เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสเริ่มต้นว่า "ครั้งนั้นแล นางวิสาขามิคารมาตา" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า divā divassa ความว่า แม้ในเวลากลางวันของวัน อธิบายว่า ในเวลาเที่ยงวัน

Bhagavā [Pg.385] visākhāya vaṭṭābhiratiṃ jānanto upāyena sokatanukaraṇatthaṃ ‘‘iccheyyāsi tvaṃ visākhe’’tiādimāha. Tattha yāvatikāti yattakā. Tadā kira satta janakoṭiyo sāvatthiyaṃ paṭivasanti. Taṃ sandhāya bhagavā ‘‘kīvabahukā pana visākhe sāvatthiyā manussā devasikaṃ kālaṃ karontī’’ti pucchi. Visākhā ‘‘dasapi, bhante’’tiādimāha. Tattha tīṇīti tayo. Ayameva vā pāṭho. Avivittāti asuññā.

พระผู้มีพระภาคทรงทราบความยินดีในวัฏฏะของนางวิสาขา เมื่อทรงประสงค์จะทำความโศกให้เบาบางลงด้วยอุบาย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "วิสาขา เธอพึงปรารถนาหรือ" ในบทเหล่านั้น บทว่า yāvatikā คือ yattakā (เท่าใด) ได้ยินว่า ในครั้งนั้น มนุษย์ ๗ โกฏิอาศัยอยู่ในกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมนุษย์เหล่านั้นจึงตรัสถามว่า "วิสาขา มนุษย์ในกรุงสาวัตถีมีจำนวนมากเท่าไรหนอที่ตายในแต่ละวัน" นางวิสาขาทูลตอบคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ ๑๐ คน" ในบทนั้น บทว่า tīṇi คือ tayo (สาม) หรือว่า บทนี้แหละเป็นปาฐะ บทว่า avivittā คือ asuññā (ไม่ว่างเว้น)

Atha bhagavā attano adhippāyaṃ pakāsento ‘‘api nu tvaṃ kadāci karahaci anallavatthā vā bhaveyyāsi anallakesā vā’’ti āha. Nanu evaṃ sante tayā sabbakālaṃ sokābhibhūtāya matānaṃ puttādīnaṃ amaṅgalūpacāravasena udakorohaṇena allavatthāya allakesāya eva bhavitabbanti dasseti. Taṃ sutvā upāsikā saṃvegajātā ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā piyavatthuṃ vippaṭisārato attano cittassa nivattabhāvaṃ satthu ārocentī ‘‘alaṃ me, bhante, tāvabahukehi puttehi ca nattārehi cā’’ti āha.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประกาศความประสงค์ของพระองค์ จึงตรัสว่า "เธอพึงเป็นผู้มีผ้าเปียกหรือมีผมเปียกในบางครั้งบางคราวบ้างหรือไม่" (พระองค์) ทรงแสดงว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอผู้ถูกความโศกครอบงำตลอดกาลทั้งปวง ก็จะต้องเป็นผู้มีผ้าเปียก มีผมเปียกอยู่เสมอ เพราะการลงน้ำเนื่องด้วยการปฏิบัติในกิจอันเป็นอวมงคลแก่บุตรเป็นต้นที่ตายไปมิใช่หรือ" อุบาสิกาได้ฟังดังนั้นแล้ว เกิดความสังเวช จึงปฏิเสธว่า "ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า" แล้วเมื่อจะกราบทูลความเป็นไปแห่งจิตของตนที่คลายออกจากความยินดีในวัตถุอันเป็นที่รักแด่พระศาสดา ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พอแล้วสำหรับหม่อมฉัน ด้วยบุตรและหลานจำนวนมากถึงเพียงนั้น"

Athassā bhagavā ‘‘dukkhaṃ nāmetaṃ piyavatthunimittaṃ, yattakāni piyavatthūni, tattakāni dukkhāni. Tasmā sukhakāmena dukkhappaṭikūlena sabbaso piyavatthuto cittaṃ vivecetabba’’nti dhammaṃ desento ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’’tiādimāha. Tattha sataṃ piyānīti sataṃ piyāyitabbavatthūni. ‘‘Sataṃ piya’’ntipi keci paṭhanti. Ettha ca yasmā ekato paṭṭhāya yāva dasa, tāva saṅkhyā saṅkhyeyyappadhānā, tasmā ‘‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Keci pana ‘‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa nesaṃ dukkhāna’’ntiādinā paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Yasmā pana vīsatito paṭṭhāya yāva sataṃ, tāva saṅkhyā saṅkhyeyyappadhānāva, tasmā tatthāpi saṅkhyeyyappadhānataṃyeva gahetvā ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Sabbesampi ca ‘‘yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkha’’nti pāṭho, na pana dukkhassāti. Etasmiñhi pakkhe ekarasā ekajjhāsayā ca bhagavato desanā hoti. Tasmā yathāvuttanayāva pāḷi veditabbā.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่นางวิสาขานั้นว่า "ความทุกข์นี้มีของเป็นที่รักเป็นเหตุ ของเป็นที่รักมีเท่าใด ความทุกข์ก็มีเท่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้ต้องการความสุข เกลียดชังความทุกข์ พึงทำจิตให้สงัดจากของเป็นที่รักโดยประการทั้งปวง" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "วิสาขา ชนเหล่าใดมีของรัก ๑๐๐ ชนเหล่านั้นก็มีความทุกข์ ๑๐๐" ในบทเหล่านั้น บทว่า sataṃ piyāni คือ วัตถุอันพึงรัก ๑๐๐ อย่าง บางอาจารย์ก็อ่านว่า sataṃ piyaṃ ในที่นี้ เพราะว่า สังขยาตั้งแต่ ๑ ถึง ๑๐ มีสังขเยยย (สิ่งที่ถูกนับ) เป็นประธาน เพราะฉะนั้น บาลีจึงมาโดยนัยเป็นต้นว่า "ชนเหล่าใดมีของรัก ๑๐ ชนเหล่านั้นก็มีความทุกข์ ๑๐" แต่บางอาจารย์อ่านโดยนัยเป็นต้นว่า "ชนเหล่าใดมีของรัก ๑๐ ชนเหล่านั้นก็มีความทุกข์ ๑๐" การอ่านนั้นไม่ดี ก็เพราะว่า สังขยาตั้งแต่ ๒๐ ถึง ๑๐๐ ก็มีสังขเยยยเป็นประธานเช่นกัน เพราะฉะนั้น แม้ในที่นั้น ก็พึงถือเอาความเป็นสังขเยยยประธานนั่นแหละ บาลีจึงมาโดยนัยเป็นต้นว่า "วิสาขา ชนเหล่าใดมีของรัก ๑๐๐ ชนเหล่านั้นก็มีความทุกข์ ๑๐๐" และสำหรับทุกคน ปาฐะก็คือ "ชนเหล่าใดมีของรัก ๑ ชนเหล่านั้นก็มีความทุกข์ ๑" ไม่ใช่ "ทุกข์ของ..." เพราะในปักษ์นี้ เทศนาของพระผู้มีพระภาคย่อมมีรสเป็นอันหนึ่ง มีอัธยาศัยเป็นอันหนึ่ง เพราะฉะนั้น พึงทราบพระบาลีตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ

Etamatthaṃ [Pg.386] viditvā sokaparidevādikaṃ cetasikaṃ kāyikañca dukkhaṃ piyavatthunimittaṃ piyavatthumhi sati hoti, asati na hotīti etamatthaṃ sabbākārato jānitvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว คือทรงทราบเนื้อความนี้โดยประการทั้งปวงว่า ทุกข์ทางใจและทางกาย มีความโศกความร่ำไรเป็นต้น มีวัตถุอันเป็นที่รักเป็นเหตุ เมื่อวัตถุอันเป็นที่รักมีอยู่ ย่อมมี เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี ดังนี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันประกาศเนื้อความนั้น

Tassattho – ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa anto nijjhāyantassa bālassa cittasantāpalakkhaṇā ye keci mudumajjhādibhedena yādisā tādisā sokā vā tehiyeva phuṭṭhassa sokuddehakasamuṭṭhāpitavacīvippalāpalakkhaṇā paridevitā vā aniṭṭhaphoṭṭhabbapaṭihatakāyassa kāyapīḷanalakkhaṇā dukkhā vā tathā avuttatthassa vikappanatthena vāsaddena gahitā domanassūpāyāsādayo vā nissayabhedena ca anekarūpā nānāvidhā imasmiṃ sattaloke dissanti upalabbhanti, sabbepi ete piyaṃ piyajātikaṃ sattaṃ saṅkhārañca paṭicca nissāya āgamma paccayaṃ katvā pabhavanti nibbattanti. Tasmiṃ pana yathāvutte piyavatthumhi piye asante piyabhāvakare chandarāge pahīne na kadācipi ete bhavanti. Vuttañhetaṃ – ‘‘piyato jāyatī soko…pe… pemato jāyatī soko’’ti ca ādi (dha. pa. 212-213). Tathā ‘‘piyappabhūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharehī’’ti ca ādi (su. ni. 869). Ettha ca ‘‘paridevitā vā dukkhā vā’’ti liṅgavipallāsena vuttaṃ, ‘‘paridevitāni vā dukkhāni vā’’ti vattabbe vibhattilopo vā katoti veditabbo.

อรรถแห่งอุทานคาถานั้น (พึงทราบดังนี้) - ความโศกทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งมีลักษณะคือความเร่าร้อนใจของคนพาลผู้ถูกความเสื่อมคือความเสื่อมแห่งญาติ โภคะ โรค ศีล และทิฏฐิกระทบแล้ว มีความแผดเผาอยู่ภายใน จำแนกโดยประเภทย่อย มีอย่างอ่อน อย่างกลาง เป็นต้น หรือ ความคร่ำครวญทั้งหลาย ซึ่งมีลักษณะคือการพูดพล่ามอันเกิดจากความเดือดร้อนเพราะความโศกของผู้ที่ถูกความเสื่อมเหล่านั้นนั่นแหละกระทบแล้ว หรือ ความทุกข์ทั้งหลาย ซึ่งมีลักษณะคือการบีบคั้นกายของผู้มีกายอันถูกอนิฏฐโผฏฐัพพะกระทบแล้ว อีกอย่างหนึ่ง โทมนัส อุปายาส เป็นต้น ที่รวบรวมด้วย วา ศัพท์ โดยอรรถว่าวิกัปปนะในเนื้อความที่ยังมิได้กล่าว และมีรูปต่างๆ นานาชนิดโดยความต่างแห่งที่อาศัย ย่อมปรากฏ หาได้ในสัตวโลกนี้ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด อาศัย ปรารภ เข้าถึง กระทำเป็นปัจจัย ซึ่งสัตว์และสังขารอันเป็นที่รัก มีชาติเป็นที่รัก ย่อมเกิดขึ้น บังเกิดขึ้น แต่เมื่อวัตถุอันเป็นที่รักดังที่กล่าวแล้วนั้นไม่มีอยู่ เมื่อฉันทราคะอันกระทำความเป็นที่รักถูกละได้แล้ว ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มีเลยในกาลไหนๆ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเป็นต้นว่า "ความโศกย่อมเกิดจากของรัก...ฯลฯ...ความโศกย่อมเกิดจากความรัก" (ธ.ป. ๒๑๒-๒๑๓) และคำเป็นต้นว่า "การทะเลาะ การวิวาท ความคร่ำครวญ ความโศก พร้อมทั้งความตระหนี่ ย่อมมีมากเพราะของรัก" (สุ.นิ. ๘๖๙) ในที่นี้ พึงทราบว่า ตรัสไว้โดยวิปลาสแห่งลิงค์ว่า "paridevitā vā dukkhā vā" หรือมีการลบวิภัตติในเมื่อพึงกล่าวว่า "paridevitāni vā dukkhāni vā"

Tasmā hi te sukhino vītasokāti yasmā piyappabhūtā sokādayo yesaṃ natthi, tasmā te eva sukhino vītasokā nāma. Ke pana te? Yesaṃ piyaṃ natthi kuhiñci loke yesaṃ ariyānaṃ sabbaso vītarāgattā katthacipi sattaloke saṅkhāraloke ca piyaṃ piyabhāvo ‘‘putto’’ti vā ‘‘bhātā’’ti vā ‘‘bhaginī’’ti vā ‘‘bhariyā’’ti vā piyaṃ piyāyanaṃ piyabhāvo natthi, saṅkhāralokepi ‘‘etaṃ mama santakaṃ, imināhaṃ imaṃ nāma sukhaṃ labhāmi labhissāmī’’ti piyaṃ piyāyanaṃ piyabhāvo natthi. Tasmā asokaṃ virajaṃ patthayāno, piyaṃ na kayirātha kuhiñci loketi yasmā ca sukhino nāma vītasokā, vītasokattāva katthacipi visaye piyabhāvo natthi, tasmā attano yathāvuttasokābhāvena ca asokaṃ asokabhāvaṃ rāgarajādivigamanena virajaṃ [Pg.387] virajabhāvaṃ arahattaṃ, sokassa rāgarajādīnañca abhāvahetubhāvato vā ‘‘asokaṃ viraja’’nti laddhanāmaṃ nibbānaṃ patthayāno kattukamyatākusalacchandassa vasena chandajāto katthaci loke rūpādidhamme antamaso samathavipassanādhammepi piyaṃ piyabhāvaṃ viyāyanaṃ na kayirātha na uppādeyya. Vuttañhetaṃ – ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240).

บทว่า ตสฺมา หิ เต สุขิโน วีตโสกา ความว่า เพราะเหตุที่ธรรมทั้งหลายมีโศกเป็นต้น มีของรักเป็นแดนเกิด เมื่อของรักไม่มี ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นเท่านั้นชื่อว่าผู้มีความสุข ผู้ปราศจากโศก ถามว่า ก็บุคคลเหล่านั้นคือใคร? ตอบว่า คือพระอริยบุคคลเหล่าใด ผู้ไม่มีของรักในโลกไหนๆ เพราะปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง ความเป็นของรักในสัตวโลกหรือสังขารโลกไหนๆ ก็ไม่มี ความเป็นของรัก คือความรักใคร่ว่า "บุตร" หรือ "พี่ชายน้องชาย" หรือ "พี่สาวน้องสาว" หรือ "ภรรยา" ไม่มี แม้ในสังขารโลก ความเป็นของรัก คือความรักใคร่ว่า "สิ่งนี้เป็นของของเรา เราย่อมได้ จะได้สุขชื่อนี้ด้วยสิ่งนี้" ก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีโศก ปราศจากธุลี ไม่พึงทำของรักในโลกไหนๆ และเพราะเหตุที่ผู้มีความสุขชื่อว่าผู้ไม่มีโศก และเพราะความที่ไม่มีโศกนั่นแล ความเป็นของรักในอารมณ์ไหนๆ จึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีโศก คือความเป็นผู้ไม่มีโศก เพราะตนไม่มีโศกดังที่กล่าวแล้ว และปรารถนาสภาวะที่ปราศจากธุลี คือพระอรหัต เพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น หรือปรารถนานิพพานอันได้ชื่อว่า "อโสกํ วิรชํ" เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีโศกและธุลีคือราคะเป็นต้น เป็นผู้เกิดฉันทะขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งกุศลฉันทะเพียงเพื่อจะทำ ไม่พึงทำ ไม่พึงให้เกิดความเป็นของรัก คือความรักใคร่ในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นในโลกไหนๆ โดยที่สุดแม้ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนา จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลายเธอก็พึงละเสีย จะป่วยกล่าวไปไยถึงอธรรมเล่า"

Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐมสูตร จบแล้ว

9. Paṭhamadabbasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาทัพพสูตรที่ ๑

79. Navame āyasmāti piyavacanaṃ. Dabboti tassa therassa nāmaṃ. Mallaputtoti mallarājassa putto. So hi āyasmā padumuttarassa bhagavato pādamūle katābhinīhāro kappasatasahassaṃ upacitapuññasañcayo amhākaṃ bhagavato kāle mallarājassa devikā kucchiyaṃ nibbatto katādhikārattā jātiyā sattavassikakāleyeva mātāpitaro upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Te ca ‘‘pabbajitvāpi ācāraṃ tāva sikkhatu, sace taṃ nābhiramissati, idheva āgamissatī’’ti anujāniṃsu. So satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Satthāpissa upanissayasampattiṃ oloketvā pabbajjaṃ anujāni. Tassa pabbajjāsamaye dinnaovādena bhavattayaṃ ādittaṃ viya upaṭṭhāsi. So vipassanaṃ paṭṭhapetvā khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ, ‘‘tisso vijjā catasso paṭisambhidā chaḷabhiññā nava lokuttaradhammā’’ti evamādikaṃ sabbaṃ adhigantvā asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro ahosi. Vuttañhetaṃ tena āyasmatā –

๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อายสฺมา เป็นคำเรียกด้วยความรัก บทว่า ทพฺโพ เป็นชื่อของพระเถระนั้น บทว่า มลฺลปุตฺโต คือบุตรของพระเจ้ามัลละ ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุนั้น ได้กระทำความปรารถนาไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ เป็นผู้มีบุญสั่งสมไว้ตลอดแสนกัป ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ท่านได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระเทวีของพระเจ้ามัลละ เพราะเป็นผู้มีอธิการอันได้กระทำไว้แล้ว เมื่อมีอายุได้ ๗ ปีโดยชาติเท่านั้น จึงเข้าไปหาพระมารดาและพระบิดา ขอบรรพชา พระมารดาและพระบิดาเหล่านั้นก็อนุญาต ด้วยคิดว่า "แม้บวชแล้ว ก็จงศึกษาอาจาระไปก่อน ถ้าเธอจักไม่ยินดี ก็จักกลับมาที่นี่เอง" ท่านจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ทูลขอบรรพชา แม้พระศาสดาก็ทรงเล็งเห็นอุปนิสัยสมบัติของท่านแล้ว จึงทรงอนุญาตให้บรรพชา ในสมัยที่ท่านบรรพชา ภพทั้งสามได้ปรากฏแก่ท่านประดุจของร้อนด้วยโอวาทที่พระศาสดาประทานให้ ท่านตั้งวิปัสสนาแล้ว ก็ได้บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั้นเอง ท่านได้บรรลุธรรมทั้งปวงที่สาวกจะพึงบรรลุ มีอาทิคือ วิชชา ๓ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ โลกุตรธรรม ๙ แล้วได้เป็นผู้หนึ่งในจำนวนพระมหาสาวก ๘๐ รูป คำนี้ท่านผู้มีอายุนั้นได้กล่าวไว้ว่า

‘‘Mayā kho jātiyā sattavassena arahattaṃ sacchikataṃ, yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ, sabbaṃ taṃ anuppattaṃ mayā’’tiādi (pārā. 380).

"เราแลมีอายุ ๗ ปีโดยชาติ ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตแล้ว ธรรมใดๆ ที่สาวกจะพึงบรรลุ ธรรมนั้นทั้งหมดเราได้บรรลุแล้ว" เป็นอาทิ

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kirāyasmā ekadivasaṃ rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gantvā udakakumbhato udakaṃ gahetvā pāde pakkhāletvā gattāni [Pg.388] sītiṃ katvā cammakkhaṇḍaṃ paññāpetvā nisinno kālaparicchedaṃ katvā samāpattiṃ samāpajji. Athāyasmā yathākālaparicchedaṃ samāpattito vuṭṭhahitvā attano āyusaṅkhāre olokesi. Tassa te parikkhīṇā katipayamuhuttikā upaṭṭhahiṃsu. So cintesi – ‘‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yamahaṃ satthu anārocetvā sabrahmacārīhi ca avidito idha yathānisinnova parinibbāyissāmi. Yaṃnūnāhaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā satthu vattaṃ dassetvā sāsanassa niyyānikabhāvadassanatthaṃ mayhaṃ iddhānubhāvaṃ vibhāvento ākāse nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyeyyaṃ. Evaṃ sante ye mayi assaddhā appasannā, tesampi pasādo uppajjissati, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Evañca so āyasmā cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā sabbaṃ taṃ tatheva akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā dabbo mallaputto yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādi.

บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า วันหนึ่ง ท่านผู้มีอายุนั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้แสดงวัตรต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปยังที่พักกลางวัน ตักน้ำจากหม้อน้ำ ล้างเท้า ทำกายให้เย็น ปูแผ่นหนัง นั่งลง กำหนดเวลาแล้วเข้าสมาบัติ ลำดับนั้น ท่านผู้มีอายุออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดแล้ว พิจารณาอายุสังขารของตน อายุสังขารเหล่านั้นได้ปรากฏแก่ท่านว่าสิ้นแล้ว เหลืออยู่เพียงไม่กี่ขณะ ท่านคิดว่า "การที่เราไม่ทูลลาพระศาสดา และเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายก็ไม่รู้ แล้วจะปรินิพพานในที่นี้ตามท่านั่งนี้เทียว ไม่สมควรแก่เราเลยหนอ ทางที่ดี เราควรเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ทูลขออนุญาตปรินิพพาน แสดงวัตรต่อพระศาสดา เพื่อแสดงความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา สำแดงอิทธานุภาพของเรา นั่งในอากาศ เข้าเตโชธาตุแล้วปรินิพพานเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ชนเหล่าใดไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใสในเรา ความเลื่อมใสก็จะเกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นด้วย การนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นตลอดกาลนาน" ท่านผู้มีอายุนั้นครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้กระทำเรื่องนั้นทั้งหมดตามนั้นทีเดียว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ" เป็นอาทิ

Tattha parinibbānakālo meti ‘‘bhagavā mayhaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānakālo upaṭṭhito, tamahaṃ bhagavato ārocetvā parinibbāyitukāmomhī’’ti dasseti. Keci panāhu ‘‘na tāva thero jiṇṇo, na ca gilāno, parinibbānāya ca satthāraṃ āpucchati, kiṃ tattha kāraṇaṃ? ‘Mettiyabhūmajakā bhikkhū pubbe maṃ amūlakena pārājikena anuddhaṃsesuṃ, tasmiṃ adhikaraṇe vūpasantepi akkosantiyeva. Tesaṃ saddahitvā aññepi puthujjanā mayi agāravaṃ paribhavañca karonti. Imañca dukkhabhāraṃ niratthakaṃ vahitvā kiṃ payojanaṃ, tasmāhaṃ idāneva parinibbāyissāmī’ti sanniṭṭhānaṃ katvā satthāraṃ āpucchī’’ti. Taṃ akāraṇaṃ. Na hi khīṇāsavā aparikkhīṇe āyusaṅkhāre paresaṃ upavādādibhayena parinibbānāya cetenti ghaṭayanti vāyamanti, na ca paresaṃ pasaṃsādihetu ciraṃ tiṭṭhanti, atha kho saraseneva attano āyusaṅkhārassa parikkhayaṃ āgamenti. Yathāha –

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปรินิพฺพานกาโล เม แสดงว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า กาลปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุของข้าพระองค์ปรากฏแล้ว ข้าพระองค์นั้นทูลลาพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีความประสงค์จะปรินิพพาน" แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "พระเถระยังไม่แก่ ยังไม่ป่วย แต่ทูลลาพระศาสดาเพื่อจะปรินิพพาน อะไรเป็นเหตุในเรื่องนั้น? (เหตุคือ) 'ในกาลก่อน ภิกษุชาวเมตติยะและภุมมชกะโจทข้าพเจ้าด้วยอาบัติปาราชิกอันไม่มีมูล แม้อธิกรณ์นั้นสงบระงับแล้ว ก็ยังด่าว่าอยู่ ปุถุชนเหล่าอื่นเชื่อคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว ก็กระทำความไม่เคารพและความดูหมิ่นในเรา จะมีประโยชน์อะไรด้วยการแบกภาระคือทุกข์อันหาประโยชน์มิได้นี้ เพราะเหตุนั้น เราจักปรินิพพานในบัดนี้ทีเดียว' ท่านตกลงใจดังนี้แล้วจึงทูลลาพระศาสดา" คำกล่าวนั้นไม่ใช่เหตุผล เพราะว่า พระขีณาสพทั้งหลายเมื่ออายุสังขารยังไม่สิ้นไป ย่อมไม่คิด ไม่พยายาม ไม่บากบั่นเพื่อจะปรินิพพาน เพราะกลัวคำครหาเป็นต้นของผู้อื่น และย่อมไม่ดำรงอยู่ช้านานเพราะเหตุแห่งคำสรรเสริญเป็นต้นของผู้อื่น แต่โดยที่แท้ ท่านย่อมรอคอยความสิ้นไปแห่งอายุสังขารของตนตามธรรมดาของมันเท่านั้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 196, 606;

mi. pa. 2.2.4) –

ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาความตาย ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาความเป็นอยู่ แต่ข้าพเจ้ารอคอยกาล (แห่งปรินิพพาน) เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้าง ฉะนี้

Bhagavāpissa āyusaṅkhāraṃ oloketvā parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘yassadāni tvaṃ, dabba, kālaṃ maññasī’’ti āha.

แม้พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงตรวจดูอายุสังขารของท่านแล้ว ทรงทราบว่าเป็นสภาวะที่สิ้นไปแล้ว จึงตรัสว่า 'ดูก่อนทัพพะ บัดนี้ เธอจงกำหนดกาล (ปรินิพพาน) ตามที่เธอสำคัญเถิด' ดังนี้

Vehāsaṃ [Pg.389] abbhuggantvāti ākāsaṃ abhiuggantvā, vehāsaṃ gantvāti attho. Abhisaddayogena hi idaṃ upayogavacanaṃ, attho pana bhummavasena veditabbo. Vehāsaṃ abbhuggantvā kiṃ akāsīti āha – ‘‘ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā’’tiādi. Tattha tejodhātuṃ samāpajjitvāti tejokasiṇacatutthajjhānasamāpattiṃ samāpajjitvā. Thero hi tadā bhagavantaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘bhagavā kappasatasahassaṃ tumhehi saddhiṃ tattha tattha vasanto puññāni karonto imamevatthaṃ sandhāya akāsiṃ, svāyamattho ajja matthakaṃ patto, idaṃ pacchimadassana’’nti āha. Ye tattha puthujjanabhikkhū sotāpannasakadāgāmino ca, tesu ekaccānaṃ mahantaṃ kāruññaṃ ahosi, ekacce ārodanappattā ahesuṃ. Athassa bhagavā cittācāraṃ ñatvā ‘‘tena hi, dabba, mayhaṃ bhikkhusaṅghassa ca iddhipāṭihāriyaṃ dassehī’’ti āha. Tāvadeva sabbo bhikkhusaṅgho sannipati. Athāyasmā dabbo ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.102; dī. ni. 1.484) nayena āgatāni sāvakasādhāraṇāni sabbāni pāṭihāriyāni dassetvā puna ca bhagavantaṃ vanditvā ākāsaṃ abbhuggantvā ākāse pathaviṃ nimminitvā tattha pallaṅkena nisinno tejokasiṇasamāpattiyā parikammaṃ katvā samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sarīraṃ āvajjitvā puna samāpattiṃ samāpajjitvā sarīrajhāpanatejodhātuṃ adhiṭṭhahitvā parinibbāyi. Saha adhiṭṭhānena sabbo kāyo agginā āditto ahosi. Khaṇeneva ca so aggi kappavuṭṭhānaggi viya aṇumattampi saṅkhāragataṃ masimattampi tattha kiñci anavasesento adhiṭṭhānabalena jhāpetvā nibbāyi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā dabbo mallaputto’’tiādi. Tattha vuṭṭhahitvā parinibbāyīti iddhicittato vuṭṭhahitvā bhavaṅgacittena parinibbāyi.

บทว่า เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ความว่า เหาะขึ้นไปสู่ท้องฟ้า คือ ไปสู่เวหาส คำว่า เวหาสํ นี้ เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) เพราะประกอบกับ อภิ ศัพท์ แต่พึงทราบความโดยอรรถของภุมมวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติ) ถามว่า เหาะขึ้นไปสู่เวหาสแล้ว ได้ทำอะไร ตอบว่า ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า อากาเส อนฺตลิกฺเข ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา (นั่งขัดสมาธิในอากาศ ในท้องฟ้า) ในบทเหล่านั้น บทว่า เตโชธาตุ สมาปชฺชิตฺวา ความว่า เข้าเตโชกสิณจตุตถฌานสมาบัติ ความจริง ในครั้งนั้น พระเถระได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ตลอดแสนกัปป์ ข้าพระองค์อยู่กับพระองค์ในที่นั้นๆ ทำบุญทั้งหลาย ก็มุ่งหมายประโยชน์นี้เท่านั้น ประโยชน์นั้นของข้าพระองค์ วันนี้ถึงที่สุดแล้ว การเห็นครั้งนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย' บรรดาภิกษุที่อยู่ในที่นั้น ภิกษุที่เป็นปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามีบางพวก เกิดความกรุณาอย่างใหญ่หลวง บางพวกก็ถึงความคร่ำครวญ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความเป็นไปแห่งจิตของท่าน จึงตรัสว่า 'ดูก่อนทัพพะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์แก่เราและภิกษุสงฆ์เถิด' ในขณะนั้นเอง ภิกษุสงฆ์ทั้งหมดก็ประชุมกัน ลำดับนั้น ท่านพระทัพพะได้แสดงปาฏิหาริย์ทั้งหมดอันเป็นสาธารณะแก่พระสาวก ที่มาในนัยเป็นต้นว่า เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ (คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้) แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคอีกครั้งหนึ่ง เหาะขึ้นไปสู่ท้องฟ้า เนรมิตแผ่นดินในอากาศ นั่งขัดสมาธิ ณ ที่นั้น ทำบริกรรมแห่งเตโชกสิณสมาบัติ เข้าสมาบัติ ออกแล้ว พิจารณาร่างกาย เข้าสมาบัติอีกครั้ง อธิษฐานเตโชธาตุสำหรับเผาร่างกาย แล้วจึงปรินิพพาน พร้อมกับอธิษฐาน กายทั้งหมดก็ลุกเป็นไฟขึ้น ในชั่วขณะนั้นเอง ไฟนั้นประดุจไฟเมื่อสิ้นกัป ได้เผาผลาญสังขารธรรมแม้ประมาณน้อย ไม่เหลือแม้เถ้าธุลีอะไรๆ ไว้ในที่นั้น ด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน แล้วก็ดับไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อถ โข อายสฺมา ทพฺโพ มลฺลปุตฺโต (ครั้งนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตร) ในบทเหล่านั้น บทว่า วุฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายิ ความว่า ออกจากอิทธิฤทธิ์จิตแล้วปรินิพพานด้วยภวังคจิต

Jhāyamānassāti jāliyamānassa. Ḍayhamānassāti tasseva vevacanaṃ. Atha vā jhāyamānassāti jālāpavattikkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ḍayhamānassāti vītaccitaṅgārakkhaṇaṃ. Chārikāti bhasmaṃ. Masīti kajjalaṃ. Na paññāyitthāti na passittha, adhiṭṭhānabalena sabbaṃ khaṇeneva antaradhāyitthāti attho. Kasmā pana thero uttarimanussadhammaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassesi, nanu bhagavatā iddhipāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhittanti[Pg.390]? Na codetabbametaṃ gihīnaṃ sammukhā pāṭihāriyakaraṇassa paṭikkhittattā. Tañca kho vikubbanavasena, na panevaṃ adhiṭṭhānavasena. Ayaṃ panāyasmā dhammasāminā āṇattova pāṭihāriyaṃ dassesi.

บทว่า ฌายมานสฺส คือ ชาลิยมานสฺส (เมื่อลุกโพลงอยู่) บทว่า ฑยฺหมานสฺส เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ฌายมานสฺส ท่านกล่าวหมายถึงขณะที่เปลวไฟเกิดขึ้น บทว่า ฑยฺหมานสฺส หมายถึงขณะที่เป็นถ่านเพลิงปราศจากเปลว บทว่า ฉาริกา คือ เถ้า บทว่า มสิ คือ เขม่า บทว่า น ปญฺญายิตฺถ คือ ไม่ปรากฏ ความว่า ทั้งหมดหายไปในชั่วขณะด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นอุตตริมนุสสธรรม ก็การทำอิทธิปาฏิหาริย์ พระผู้มีพระภาคทรงห้ามไว้แล้วมิใช่หรือ ข้อนี้ไม่ควรโจทนา เพราะการทำปาฏิหาริย์ต่อหน้าคฤหัสถ์เป็นสิ่งที่ทรงห้ามไว้ และการห้ามนั้น ทรงห้ามโดยอำนาจแห่งวิกุพพนา (การแสดงฤทธิ์แปลงกาย) แต่ไม่ทรงห้ามโดยอำนาจแห่งอธิษฐาน ส่วนท่านผู้มีอายุนี้ พระธรรมสามีทรงบัญชาแล้วนั่นเทียว จึงได้แสดงปาฏิหาริย์

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa anupādāparinibbānaṃ sabbākārato viditvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า ทรงทราบอนุปาทาปรินิพพานของท่านพระทัพพมัลลบุตรนี้โดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้อันประกาศเนื้อความนั้น

Tattha abhedi kāyoti sabbo bhūtupādāyapabhedo catusantatirūpakāyo bhijji, anavasesato ḍayhi, antaradhāyi, anuppattidhammataṃ āpajji. Nirodhi saññāti rūpāyatanādigocaratāya rūpasaññādibhedā sabbāpi saññā appaṭisandhikena nirodhena nirujjhi. Vedanā sītibhaviṃsu sabbāti vipākavedanā kiriyavedanāti sabbāpi vedanā appaṭisandhikanirodhena niruddhattā aṇumattampi vedanādarathassa abhāvato sītibhūtā ahesuṃ, kusalākusalavedanā pana arahattaphalakkhaṇeyeva nirodhaṃ gatā. ‘‘Sītirahiṃsū’’tipi paṭhanti, santā niruddhā ahesunti attho. Vūpasamiṃsu saṅkhārāti vipākakiriyappabhedā sabbepi phassādayo saṅkhārakkhandhadhammā appaṭisandhikanirodheneva niruddhattā visesena upasamiṃsu. Viññāṇaṃ atthamāgamāti viññāṇampi vipākakiriyappabhedaṃ sabbaṃ appaṭisandhikanirodheneva atthaṃ vināsaṃ upacchedaṃ agamā agacchi.

ในอุทานคาถานั้น บทว่า อเภทิ กาโย ความว่า รูปกายอันมีภูตรูปและอุปาทายรูปเป็นประเภท เกิดจากสมุฏฐาน ๔ ได้แตกสลาย ถูกเผาไหม้โดยไม่มีส่วนเหลือ หายไป ถึงสภาวะที่ไม่เกิดขึ้นอีก บทว่า นิโรธิ สญฺญา ความว่า สัญญาทั้งปวง มีรูปสัญญาเป็นต้น อันมีรูปายตนะเป็นต้นเป็นอารมณ์ ได้ดับไปแล้วด้วยนิโรธที่ไม่มีปฏิสนธิ บทว่า เวทนา สีติภวึสุ สพฺพา ความว่า เวทนาทั้งปวง คือ วิปากเวทนาและกิริยาเวทนา เพราะดับไปแล้วด้วยนิโรธที่ไม่มีปฏิสนธิ จึงเป็นของเย็นแล้ว เนื่องจากไม่มีความเร่าร้อนแห่งเวทนาแม้แต่น้อย ส่วนกุศลเวทนาและอกุศลเวทนาได้ถึงความดับไปในขณะแห่งอรหัตตผลนั่นเทียว บางแห่งก็อ่านว่า สีติรหึสู ความว่า สันตติแห่งขันธ์ที่มีอยู่ได้ดับสิ้นแล้ว บทว่า วูปสมึสุ สงฺขารา ความว่า ธรรมในสังขารขันธ์ทั้งปวง มีผัสสะเป็นต้น อันมีวิบากและกิริยาเป็นประเภท ได้สงบระงับเป็นพิเศษ เพราะดับไปแล้วด้วยนิโรธที่ไม่มีปฏิสนธินั่นเอง บทว่า วิญฺญาณํ อตฺถมาคมา ความว่า แม้วิญญาณทั้งหมด อันมีวิบากและกิริยาเป็นประเภท ก็ได้ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ คือ ความพินาศ ความขาดสูญ ไปแล้วด้วยนิโรธที่ไม่มีปฏิสนธินั่นเอง

Iti bhagavā āyasmato dabbassa mallaputtassa pañcannampi khandhānaṃ pubbeyeva kilesābhisaṅkhārupādānassa anavasesato niruddhattā anupādāno viya jātavedo appaṭisandhikanirodhena niruddhabhāvaṃ nissāya pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยความเป็นผู้ดับแล้วด้วยนิโรธที่ไม่มีปฏิสนธิ ของขันธ์ทั้ง ๕ ของท่านพระทัพพมัลลบุตร ดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ เพราะอุปาทานคือกิเลสและอภิสังขารดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือแล้วตั้งแต่ก่อนนั่นเทียว จึงทรงเปล่งอุทานอันเกิดจากแรงแห่งปีติ

Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานวมสูตร จบ

10. Dutiyadabbasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาทุติยทัพพสูตร

80. Dasame tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti bhagavā rājagahe yathābhirantaṃ viharitvā janapadacārikaṃ caranto anukkamena sāvatthiṃ patvā jetavane viharantoyeva yesaṃ bhikkhūnaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa parinibbānaṃ apaccakkhaṃ, tesaṃ taṃ paccakkhaṃ katvā dassetuṃ, yepi [Pg.391] ca mettiyabhūmajakehi katena abhūtena abbhācikkhaṇena there gāravarahitā puthujjanā, tesaṃ there bahumānuppādanatthañca āmantesi. Tattha tatrāti vacanasaññāpane nipātamattaṃ. Khoti avadhāraṇe. Tesu ‘‘tatrā’’ti iminā ‘‘bhagavā bhikkhū āmantesī’’ti etesaṃ padānaṃ vuccamānataṃyeva joteti. ‘‘Kho’’ti pana iminā āmantesiyeva, nāssa āmantane koci antarāyo ahosīti imamatthaṃ dasseti. Atha vā tatrāti tasmiṃ ārāme. Khoti vacanālaṅkāre nipāto. Āmantesīti abhāsi. Kasmā pana bhagavā bhikkhūyeva āmantesīti? Jeṭṭhattā seṭṭhattā āsannattā sabbakālaṃ sannihitattā dhammadesanāya visesato bhājanabhūtattā ca.

๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นประทับอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ตามพระอัธยาศัยแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบทโดยลำดับ ถึงกรุงสาวัตถี ประทับอยู่ที่พระเชตวันนั่นเทียว ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย เพื่อทรงกระทำให้ประจักษ์แล้วแสดงปริพพานของท่านพระทัพพมัลลบุตรแก่ภิกษุเหล่าใดที่ยังไม่ประจักษ์ และเพื่อทรงทำให้เกิดความเคารพอย่างยิ่งในพระเถระแก่ปุถุชนเหล่าใดผู้ปราศจากความเคารพในพระเถระ เพราะการกล่าวตู่ด้วยเรื่องไม่จริงอันภิกษุเมตติยะและภุมมชกะกระทำแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺร เป็นเพียงนิบาตในอรรถว่าประกาศถ้อยคำ. บทว่า โข เป็นนิบาตในอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ในสองบทนั้น บทว่า ตตฺร นี้ ย่อมยังบทเหล่านี้คือ ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ให้รุ่งเรืองว่าจักเป็นคำที่ถูกกล่าว. ส่วนบทว่า โข นี้ แสดงความหมายนี้ว่า ตรัสเรียกแล้วนั่นเทียว, อันตรายอะไรๆ ในการตรัสเรียกของพระองค์มิได้มี. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตตฺร คือ ในอารามนั้น. บทว่า โข เป็นนิบาตในอรรถว่าประดับถ้อยคำ. บทว่า อามนฺเตสิ คือ ตรัสแล้ว. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกเฉพาะภิกษุทั้งหลายเล่า? ตอบว่า เพราะความเป็นผู้ใหญ่ที่สุด เพราะความเป็นผู้ประเสริฐที่สุด เพราะความอยู่ใกล้ เพราะความอยู่พร้อมหน้ากันตลอดกาลทั้งปวง และเพราะความเป็นภาชนะแห่งการแสดงธรรมโดยพิเศษ.

Bhikkhavoti tesaṃ āmantanākāradassanaṃ. Bhadanteti āmantitānaṃ bhikkhūnaṃ gāravena satthu paṭivacanadānaṃ. Tattha ‘‘bhikkhavo’’ti vadanto bhagavā te bhikkhū ālapati. ‘‘Bhadante’’ti vadantā te paccālapanti. Apica ‘‘bhikkhavo’’ti iminā karuṇāvipphārasommahadayanissitapubbaṅgamena vacanena te bhikkhū kammaṭṭhānamanasikāradhammapaccavekkhaṇādito nivattetvā attano mukhābhimukhe karoti. ‘‘Bhadante’’ti iminā satthari ādarabahumānagāravadīpanavacanena te bhikkhū attano sussūsataṃ ovādappaṭiggahagāravabhāvañca paṭivedenti. Bhagavato paccassosunti te bhikkhū bhagavato vacanaṃ patiassosuṃ sotukāmataṃ janesuṃ. Etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vakkhamānaṃ sakalaṃ suttaṃ abhāsi. Dabbassa, bhikkhave, mallaputtassātiādi anantarasutte vuttatthameva. Etamatthantiādīsupi apubbaṃ natthi, anantarasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

บทว่า ภิกฺขโว เป็นการแสดงอาการตรัสเรียกภิกษุเหล่านั้น. บทว่า ภทนฺเต เป็นการถวายคำตอบของพระศาสดาโดยความเคารพของภิกษุทั้งหลายผู้ถูกตรัสเรียก. ในบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสว่า ภิกฺขโว ชื่อว่าตรัสเรียกภิกษุเหล่านั้น. ภิกษุเหล่านั้น เมื่อทูลว่า ภทนฺเต ชื่อว่าทูลตอบ. อีกประการหนึ่ง ด้วยพระดำรัสว่า ภิกฺขโว อันมีความกรุณาแผ่ไปและพระหฤทัยอันโสมนัสเป็นเบื้องต้น พระองค์ทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้ละจากการมนสิการกรรมฐาน การพิจารณาธรรม เป็นต้น แล้วให้มีหน้าเฉพาะต่อพระพักตร์ของพระองค์. ด้วยคำว่า ภทนฺเต อันเป็นคำแสดงความเอาใจใส่ ความนับถือ และความเคารพในพระศาสดา ภิกษุเหล่านั้นย่อมทูลแสดงความพร้อมที่จะฟังและความเคารพในการรับโอวาทของตน. บทว่า ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นได้สดับรับฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ทำให้เกิดความปรารถนาที่จะฟัง. บทว่า เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรทั้งหมดนี้ซึ่งจักตรัสต่อไป ณ บัดนี้. บทว่า ทพฺพสฺส ภิกฺขเว มลฺลปุตฺตสฺส เป็นต้น มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนนั่นเอง. แม้ในบทว่า เอตมตฺถํ เป็นต้น ก็ไม่มีอะไรใหม่ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนนั่นเทียว.

Gāthāsu pana ayoghanahatassāti ayo haññati etenāti ayoghanaṃ, kammārānaṃ ayokūṭaṃ ayomuṭṭhi ca. Tena ayoghanena hatassa pahatassa. Keci pana ‘‘ayoghanahatassāti ghanaayopiṇḍaṃ hatassā’’ti atthaṃ vadanti. Eva-saddo cettha nipātamattaṃ. Jalato jātavedasoti jhāyamānassa aggissa. Anādare etaṃ sāmivacanaṃ. Anupubbūpasantassāti anukkamena upasantassa vijjhātassa niruddhassa. Yathā na ñāyate gatīti yathā tassa gati na ñāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayomuṭṭhikūṭādinā mahatā ayoghanena hatassa saṃhatassa, kaṃsabhājanādigatassa vā jalamānassa aggissa, tathā uppannassa [Pg.392] vā saddassa anukkamena upasantassa suvūpasantassa dasasu disāsu na katthaci gati paññāyati paccayanirodhena appaṭisandhikaniruddhattā.

ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า อโยฆนหตสฺส มีวิเคราะห์ว่า เหล็กอันบุคคลย่อมทุบด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า อโยฆนะ ได้แก่ ค้อนเหล็กหรือตะลุมพุกเหล็กของช่างเหล็ก. (อรรถว่า) แห่งไฟอันถูกทุบด้วยค้อนเหล็กนั้น. แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า อโยฆนหตสฺส คือ แห่งก้อนเหล็กตันที่ถูกทุบ. ในที่นี้ เอว ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ชลโต ชาตเวทโส คือ แห่งไฟที่กำลังลุกไหม้. คำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถว่าอนาทร. บทว่า อนุปุพฺพูปสนฺตสฺส คือ แห่งไฟที่ดับไปโดยลำดับ สงบแล้ว ดับสนิทแล้ว. บทว่า ยถา น ญายเต คติ คือ คติของไฟนั้นไม่ปรากฏฉันใด. ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: คติของไฟที่กำลังลุกโชนอยู่ในภาชนะสำริดเป็นต้น อันถูกทุบด้วยค้อนเหล็กหรือตะลุมพุกเหล็กใหญ่ หรือคติของเสียงที่เกิดขึ้นเช่นนั้น เมื่อดับไปสงบสนิทโดยลำดับแล้ว ย่อมไม่ปรากฏในทิศทั้งสิบ ณ ที่ไหนๆ เพราะเหตุปัจจัยดับไป จึงดับโดยไม่มีปฏิสนธิ.

Evaṃ sammāvimuttānanti evaṃ sammā hetunā ñāyena tadaṅgavikkhambhanavimuttipubbaṅgamena ariyamaggena catūhipi upādānehi āsavehi ca vimuttattā sammā vimuttānaṃ, tato eva kāmapabandhasaṅkhātaṃ kāmoghaṃ bhavoghādibhedaṃ avasiṭṭhaṃ oghañca taritvā ṭhitattā kāmabandhoghatārinaṃ suṭṭhu paṭipassambhitasabbakilesavipphanditattā kilesābhisaṅkhāravātehi ca akampanīyatāya acalaṃ anupādisesanibbānasaṅkhātaṃ sabbasaṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ pattānaṃ adhigatānaṃ khīṇāsavānaṃ gati devamanussādibhedāsu gatīsu ayaṃ nāmāti paññapetabbatāya abhāvattā paññāpetuṃ natthi na upalabbhati, yathāvuttajātavedo viya apaññattikabhāvameva hi so gatoti attho.

บทว่า เอวํ สมฺมาวิมุตฺตานํ ความว่า แห่งพระขีณาสพทั้งหลายผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ คือ หลุดพ้นแล้วจากอุปาทาน ๔ และอาสวะ ๔ ด้วยอริยมรรคอันมีตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติเป็นเบื้องต้น โดยเหตุและโดยนัยอันชอบ ฉันนั้น. (แห่งพระขีณาสพทั้งหลาย) ผู้ชื่อว่าข้ามโอฆะคือกามพันธะได้แล้ว เพราะข้ามกาโมฆะ ภโวฆะ เป็นต้น และโอฆะที่เหลือแล้วดำรงอยู่, ผู้บรรลุแล้วซึ่งความสุขคือการสงบระงับสังขารทั้งปวง อันชื่อว่าอนุปาทิเสสนิพพาน อันไม่หวั่นไหว เพราะความฟุ้งซ่านแห่งกิเลสทั้งปวงสงบระงับดีแล้ว และเพราะอันลมคือกิเลสและอภิสังขารทำให้หวั่นไหวไม่ได้. คติของพระขีณาสพผู้บรรลุแล้วซึ่งความสุขนั้น ในบรรดาคติทั้งหลายมีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น ย่อมไม่มี ไม่ปรากฏ เพื่อจะบัญญัติว่า "ชื่อนี้" เพราะไม่มีสิ่งที่จะพึงบัญญัติได้. อธิบายว่า เพราะพระขีณาสพนั้นไปสู่ภาวะที่บัญญัติไม่ได้ เหมือนไฟที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Dasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งทสมสูตร จบแล้ว.

Niṭṭhitā ca pāṭaligāmiyavaggavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งปาฏลิคามิยวรรค จบแล้ว.

Nigamanakathā

นิคมนกถา

Ettāvatā [Pg.393] ca –

ด้วยลำดับคำเพียงเท่านี้ -

Suvimuttabhavādāno, devadānavamānito;

Pacchinnataṇhāsantāno, pītisaṃvegadīpano.

(พระผู้มีพระภาค) ผู้ทรงมีการยึดมั่นในภพอันหลุดพ้นดีแล้ว, ผู้อันเทวดาและทานพนอบน้อมแล้ว, ผู้มีสันดานแห่งตัณหาอันตัดขาดแล้ว, ผู้ทรงประกาศปีติและสังเวช.

Saddhammadānanirato, upādānakkhayāvaho;

Tattha tattha udāne ye, udānesi vināyako.

พระวินายกผู้ทรงยินดีในการให้สัทธรรม, ผู้ทรงนำมาซึ่งความสิ้นไปแห่งอุปาทาน, ได้ทรงเปล่งอุทานเหล่าใดในที่นั้นๆ.

Te sabbe ekato katvā, āropentehi saṅgahaṃ;

Udānamiti saṅgītaṃ, dhammasaṅgāhakehi yaṃ.

พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายรวบรวมอุทานเหล่านั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน แล้วยกขึ้นสู่การสังคายนา สังคายนาแล้วว่า "อุทาน".

Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Nissāya yā samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความใดอันข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่าก่อน เริ่มต้นดีแล้ว เพื่อประกาศเนื้อความแห่งอุทานนั้น.

Sā tattha paramatthānaṃ, suttantesu yathārahaṃ;

Pakāsanā paramatthadīpanī nāma nāmato.

อรรถกถานั้น ชื่อว่า ปรมัตถทีปนี โดยชื่อ เพราะเป็นการประกาศปรมัตถธรรมทั้งหลายในพระสูตรเหล่านั้นตามสมควร.

Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Catuttiṃsappamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārato.

อรรถกถานั้น มีการวินิจฉัยที่ไม่สับสน สำหรับพระบาลีมีประมาณ ๓๔ ภาณวารโดยภาณวาร ได้ถึงความสำเร็จบริบูรณ์แล้ว.

Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้ารจนาคัมภีร์นั้นอยู่ได้บรรลุแล้ว, ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น (ขอให้สรรพสัตว์) เข้าถึงพระศาสนาของพระโลกนาถ.

Ogāhitvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino.

ขอสรรพสัตว์ทั้งปวงจงหยั่งลง (ในพระศาสนา) แล้ว ด้วยการปฏิบัติมีศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์ เป็นผู้มีส่วนแห่งรสแห่งวิมุตติเถิด.

Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

ขอพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจงตั้งมั่นอยู่ในโลกสิ้นกาลนาน, ขอสรรพสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีความเคารพในพระศาสนานั้นเป็นนิตย์เถิด.

Sammā vassatu kālena, devopi jagatīpati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.

แม้เทวดา (คือพระพิรุณ) ขอจงยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาลโดยชอบ, พระราชาผู้เป็นใหญ่ในปฐพี ขอจงเป็นผู้ยินดีในสัทธรรม ปกครองโลกโดยธรรมนั่นเทียวเถิด.

Badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālattherena

อันพระอาจารย์ธรรมปาลเถระ ผู้มีปกติอยู่ในพัทรติตถวิหาร

Katāudānassa aṭṭhakathā samattā.

อรรถกถาแห่งอุทานที่รจนาไว้ จบบริบูรณ์แล้ว