বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Suttanipāta-aṭṭhakathā

सुत्तनिपात-अट्ठकथा

(Paṭhamo bhāgo)

(पहिला भाग)

Ganthārambhakathā

ग्रंथारंभकथा

Uttamaṃ [Pg.1] vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Yo khuddakanikāyamhi, khuddācārappahāyinā.

वंदन करण्यास योग्य असलेल्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ अशा त्रिरत्नांना वंदन करून; ज्यांनी हीन आचरणाचा त्याग केला आहे अशा (भगवंतांनी) खुद्दकनिकायमध्ये...

Desito lokanāthena, lokanissaraṇesinā;

Tassa suttanipātassa, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

जगाच्या मुक्तीचा शोध घेणाऱ्या लोकनाथांनी (भगवंतांनी) उपदेशिलेल्या, त्या सुत्तनिपाताची मी अर्थ-स्पष्टता (अट्ठकथा) करणार आहे.

Ayaṃ suttanipāto ca, khuddakesveva ogadho;

Yasmā tasmā imassāpi, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

आणि हा सुत्तनिपात खुद्दकनिकायमध्येच समाविष्ट असल्यामुळे, मी याचीही अर्थ-स्पष्टता (अट्ठकथा) करणार आहे.

Gāthāsatasamākiṇṇo, geyyabyākaraṇaṅkito;

Kasmā suttanipātoti, saṅkhamesa gatoti ce.

शेकडो गाथांनी युक्त आणि गेय व व्याकरणाने (स्पष्टीकरणाने) अंकित असलेला हा ग्रंथ 'सुत्तनिपात' या नावाने का ओळखला जातो, असे जर विचारले तर—

Suvuttato savanato, atthānaṃ suṭṭhu tāṇato;

Sūcanā sūdanā ceva, yasmā suttaṃ pavuccati.

उत्कृष्ट रीतीने सांगितले गेल्यामुळे (सुवृत्त), ऐकले गेल्यामुळे (सवन), अर्थांचे उत्तम रक्षण करत असल्यामुळे (त्राण), तसेच अर्थांचे सूचन (निर्देश) आणि प्रसव (उत्पत्ती) करत असल्यामुळे याला 'सुत्त' असे म्हटले जाते.

Tathārūpāni suttāni, nipātetvā tato tato;

Samūhato ayaṃ tasmā, saṅkhamevamupāgato.

अशा प्रकारच्या सुत्तांना वेगवेगळ्या प्रसंगांतून एकत्र आणून (निपातित करून) त्यांचा समूह बनवल्यामुळे, या ग्रंथाला हे नाव (सुत्तनिपात) प्राप्त झाले आहे.

Sabbāni cāpi suttāni, pamāṇantena tādino;

Vacanāni ayaṃ tesaṃ, nipāto ca yato tato.

आणि ही सर्व सुत्ते त्या 'तादी' (तथागत) भगवंतांची वचने असून प्रमाणाच्या दृष्टीने समान नसून वेगवेगळ्या स्वरूपाची आहेत, आणि हा त्यांचा संग्रह (निपात) असल्यामुळे—

Aññasaṅkhānimittānaṃ, visesānamabhāvato;

Saṅkhaṃ suttanipātoti, evameva samajjhagāti.

इतर विशिष्ट नावांच्या कारणांचा अभाव असल्यामुळे, या ग्रंथाला 'सुत्तनिपात' हेच नाव प्राप्त झाले आहे.

1. Uragavaggo

१. उरगवग्ग

1. Uragasuttavaṇṇanā

१. उरगसुत्त-वर्णना

Evaṃ [Pg.2] samadhigatasaṅkho ca yasmā esa vaggato uragavaggo, cūḷavaggo, mahāvaggo, aṭṭhakavaggo, pārāyanavaggoti pañca vaggā honti; tesu uragavaggo ādi. Suttato uragavagge dvādasa suttāni, cūḷavagge cuddasa, mahāvagge dvādasa, aṭṭhakavagge soḷasa, pārāyanavagge soḷasāti sattati suttāni. Tesaṃ uragasuttaṃ ādi. Pariyattipamāṇato aṭṭha bhāṇavārā. Evaṃ vaggasuttapariyattipamāṇavato panassa –

अशा प्रकारे निश्चित नाव मिळालेल्या या ग्रंथामध्ये वर्गांच्या (वग्ग) दृष्टीने उरगवग्ग, चूळवग्ग, महावग्ग, अट्ठकवग्ग आणि पारायणवग्ग असे पाच वर्ग आहेत; त्यांपैकी उरगवग्ग हा पहिला आहे. सुत्तांच्या संख्येनुसार उरगवग्गमध्ये बारा सुत्ते, चूळवग्गमध्ये चौदा, महावग्गमध्ये बारा, अट्ठकवग्गमध्ये सोळा आणि पारायणवग्गमध्ये सोळा अशी एकूण सत्तर सुत्ते आहेत. त्यांपैकी उरगसुत्त हे पहिले आहे. शिकवणीच्या (परियत्तीच्या) प्रमाणाने यात आठ भाणवार आहेत. अशा प्रकारे वर्ग, सुत्त आणि परियत्तीचे प्रमाण असलेल्या या ग्रंथाची—

‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti. –

“जो मनुष्य शरीरात पसरलेल्या सर्पाच्या विषाला औषधांनी नष्ट करावे, त्याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या क्रोधाला नष्ट करतो; तो भिक्खू हे आणि पलीकडचे (संसाररूपी) दोन्ही तीर सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी जीर्ण त्वचा (कात) टाकून देतो.”

Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā assā ito pabhuti atthavaṇṇanaṃ kātuṃ idaṃ vuccati –

ही गाथा पहिली आहे. म्हणून, येथून पुढे तिचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी हे म्हटले आहे—

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;

Vidhiṃ pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti.

“ही गाथा कोणी, कोठे, केव्हा आणि का सांगितली, हा सर्व विधी (पार्श्वभूमी) प्रथम स्पष्ट करून, मी तिचा अर्थ स्पष्ट करणार आहे.”

Kena panāyaṃ gāthā vuttā, kattha, kadā, kasmā ca vuttāti? Vuccate – yo so bhagavā catuvīsatibuddhasantike laddhabyākaraṇo yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā tusitabhavane uppajji, tatopi cavitvā sakyarājakule upapattiṃ gahetvā, anupubbena katamahābhinikkhamano bodhirukkhamūle sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā, dhammacakkaṃ pavattetvā deva-manussānaṃ hitāya dhammaṃ desesi, tena bhagavatā sayambhunā anācariyakena sammāsambuddhena vuttā. Sā ca pana āḷaviyaṃ. Yadā ca bhūtagāmasikkhāpadaṃ paññattaṃ, tadā tattha upagatānaṃ dhammadesanatthaṃ vuttāti. Ayamettha saṅkhepavissajjanā. Vitthārato pana dūrenidānaavidūrenidānasantikenidānavasena veditabbā. Tattha dūrenidānaṃ nāma dīpaṅkarato [Pg.3] yāva paccuppannavatthukathā, avidūrenidānaṃ nāma tusitabhavanato yāva paccuppannavatthukathā, santikenidānaṃ nāma bodhimaṇḍato yāva paccuppannavatthukathāti.

पण ही गाथा कोणी, कोठे, केव्हा आणि का सांगितली? याचे उत्तर असे आहे—ज्या भगवंतांनी चोवीस बुद्धांच्या सन्निध्यात भविष्यवाणी (व्याकरण) प्राप्त केली होती, त्यांनी वेस्सन्तर जातकापर्यंत पारमिता पूर्ण केल्या आणि तुषित स्वर्गात जन्म घेतला. तेथून च्युत होऊन शाक्य राजकुळात जन्म घेतला. अनुक्रमे महाभिनिष्क्रमण करून बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सम्यक्संबोधी प्राप्त केली, धम्मचक्र प्रवर्तन केले आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी धम्माचा उपदेश केला; त्या स्वयंभू, विनागुरू सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी ही गाथा सांगितली. ती आळवी येथे सांगितली गेली. आणि जेव्हा 'भूतगाम सिक्खापद' (वनस्पती नष्ट न करण्याचा नियम) प्रज्ञप्त (लागू) करण्यात आले, तेव्हा तेथे जमलेल्यांना धम्म उपदेश करण्यासाठी ती सांगितली गेली. हे येथे थोडक्यात उत्तर आहे. परंतु सविस्तरपणे सांगायचे तर, 'दूरेनिदान' (दूरची पार्श्वभूमी), 'अविदूरेनिदान' (मध्यम पार्श्वभूमी) आणि 'संतिकेनिदान' (जवळची पार्श्वभूमी) यांद्वारे ते समजून घेतले पाहिजे. त्यामध्ये, 'दूरेनिदान' म्हणजे दीपंकर बुद्धांच्या काळापासून ते वर्तमान प्रसंगाच्या कथेपर्यंतचा काळ; 'अविदूरेनिदान' म्हणजे तुषित स्वर्गापासून ते वर्तमान प्रसंगाच्या कथेपर्यंतचा काळ; आणि 'संतिकेनिदान' म्हणजे बोधिमंडळापासून (बोधिवृक्षापासून) ते वर्तमान प्रसंगाच्या कथेपर्यंतचा काळ होय.

Tattha yasmā avidūrenidānaṃ santikenidānañca dūrenidāneyeva samodhānaṃ gacchanti, tasmā dūrenidānavasenevettha vitthārato vissajjanā veditabbā. Sā panesā jātakaṭṭhakathāyaṃ vuttāti idha na vitthāritā. Tato tattha vitthāritanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – tattha paṭhamagāthāya sāvatthiyaṃ vatthu uppannaṃ, idha āḷaviyaṃ. Yathāha –

त्यामध्ये, 'अविदूरेनिदान' आणि 'संतिकेनिदान' हे दोन्ही 'दूरेनिदान' मध्येच समाविष्ट होत असल्यामुळे, येथे दूरेनिदानाच्या आधारेच सविस्तर उत्तर समजून घेतले पाहिजे. परंतु ते जातक-अट्ठकथेमध्ये सांगितले गेले असल्यामुळे येथे त्याचा विस्तार केलेला नाही. म्हणून तेथील सविस्तर पद्धतीनुसारच ते समजून घ्यावे. पण यात हा फरक आहे—तेथील पहिल्या गाथेचा प्रसंग सावत्थी येथे घडला था, तर येथील प्रसंग आळवी येथे घडला. जसे म्हटले आहे—

‘‘Tena samayena buddho bhagavā āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye. Tena kho pana samayena āḷavakā bhikkhū navakammaṃ karontā rukkhaṃ chindantipi chedāpentipi. Aññataropi āḷavako bhikkhu rukkhaṃ chindati. Tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘mā, bhante, attano bhavanaṃ kattukāmo mayhaṃ bhavanaṃ chindī’ti. So bhikkhu anādiyanto chindiyeva. Tassā ca devatāya dārakassa bāhuṃ ākoṭesi. Atha kho tassā devatāya etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ idheva jīvitā voropeyya’nti. Atha kho tassā devatāya etadahosi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ idheva jīvitā voropeyyaṃ, yaṃnūnāhaṃ bhagavato etamatthaṃ āroceyya’nti. Atha kho sā devatā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. ‘Sādhu, sādhu devate, sādhu kho tvaṃ, devate, taṃ bhikkhuṃ jīvitā na voropesi. Sacajja tvaṃ, devate, taṃ bhikkhuṃ jīvitā voropeyyāsi, bahuñca tvaṃ, devate, apuññaṃ pasaveyyāsi. Gaccha tvaṃ, devate, amukasmiṃ okāse rukkho vivitto, tasmiṃ upagacchā’’’ti (pāci. 89).

“त्या वेळी बुद्ध भगवंत आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये विहार करत होते. त्या वेळी आळवी येथील भिक्खू नवीन बांधकामाचे काम करत असताना स्वतः झाडे तोडत होते आणि इतरांकडूनही तोडवून घेत होते. आळवी येथील एक भिक्खू स्वतः एक झाड तोडत होता. त्या झाडावर राहणाऱ्या देवतेने त्या भिक्खूला असे म्हटले—'भंते, स्वतःचे निवासस्थान बनवण्याच्या इच्छेने माझे निवासस्थान तोडू नका.' त्या भिक्खूने तिच्याकडे दुर्लक्ष करून झाड तोडलेच. आणि त्याने त्या देवतेच्या मुलाचा हात जखमी केला. तेव्हा त्या देवतेच्या मनात विचार आला—'मी या भिक्खूला येथेच जिवानिशी मारून टाकावे का?' पण पुन्हा त्या देवतेच्या मनात विचार आला—'मी या भिक्खूला येथेच जिवानिशी मारून टाकणे योग्य नाही. मी भगवंतांना ही गोष्ट सांगावी हेच बरे.' त्यानंतर ती देवता भगवंताकडे गेली; आणि तिथे जाऊन तिने भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'साधू, साधू देवते! तू त्या भिक्खूला जिवानिशी मारले नाहीस हे खूप चांगले केलेस. जर आज तू त्या भिक्खूला जिवानिशी मारले असतेस, तर तू खूप मोठे अपुण्य (पाप) पदरी पाडून घेतले असतेस. जा देवते, अमक्या ठिकाणी एक निर्जन झाड आहे, तू तिथे जा.'"

Evañca pana vatvā puna bhagavā tassā devatāya uppannakodhavinayanatthaṃ –

असे बोलून, भगवंतांनी त्या देवतेच्या मनात उत्पन्न झालेला क्रोध शांत करण्यासाठी पुन्हा—

‘‘Yo ve uppatitaṃ kodhaṃ, rathaṃ bhantaṃva vāraye’’ti. (dha. pa. 222) –

“जो मनुष्य वेगाने धावणाऱ्या रथाला आवरतो, त्याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या क्रोधाला आवरतो...”

Imaṃ [Pg.4] gāthaṃ abhāsi. Tato ‘‘kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā rukkhaṃ chindissantipi, chedāpessantipi, ekindriyaṃ samaṇā sakyaputtiyā jīvaṃ viheṭhentī’’ti evaṃ manussānaṃ ujjhāyitaṃ sutvā bhikkhūhi ārocito bhagavā – ‘‘bhūtagāmapātabyatāya pācittiya’’nti (pāci. 90) imaṃ sikkhāpadaṃ paññāpetvā tattha upagatānaṃ dhammadesanatthaṃ –

ही गाथा सांगितली. त्यानंतर, “शाक्यपुत्रीय श्रमण स्वतः झाडे कशी काय तोडू शकतात किंवा इतरांकडून तोडवून घेऊ शकतात? शाक्यपुत्रीय श्रमण एका इंद्रियाच्या सजीवांना (झाडांना) इजा पोहोचवत आहेत!” अशा प्रकारे लोकांची टीका ऐकून भिक्खूंनी भगवंतांना हे सांगितले. तेव्हा भगवंतांनी “वनस्पती नष्ट केल्यास पाचित्तिय अपराध होतो” हा नियम (सिक्खापद) प्रज्ञप्त केला आणि तेथे जमलेल्यांना धम्म उपदेश करण्यासाठी—

‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ,Visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehī’’ti. –

“जो मनुष्य शरीरात पसरलेल्या सर्पाच्या विषाला औषधांनी नष्ट करावे, त्याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या क्रोधाला नष्ट करतो...”

Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Evamidaṃ ekaṃyeva vatthu tīsu ṭhānesu saṅgahaṃ gataṃ – vinaye, dhammapade, suttanipāteti. Ettāvatā ca yā sā mātikā ṭhapitā –

ही गाथा सांगितली. अशा प्रकारे हा एकच प्रसंग विनयपिटक, धम्मपद आणि सुत्तनिपात या तीन ठिकाणी समाविष्ट झाला आहे. आणि याद्वारे जी रूपरेषा (मातिका) मांडली गेली होती की—

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;

Vidhi pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

“ही गाथा कोणी, कोठे, केव्हा आणि का सांगितली, हा सर्व विधी प्रथम स्पष्ट करून, मी तिचा अर्थ स्पष्ट करणार आहे.”

Sā saṅkhepato vitthārato ca pakāsitā hoti ṭhapetvā atthavaṇṇanaṃ.

ती (मातृका) अर्थाचे स्पष्टीकरण बाजूला ठेवून, संक्षेपाने आणि विस्ताराने प्रकाशित केली आहे.

1. Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā. Yoti yo yādiso khattiyakulā vā pabbajito, brāhmaṇakulā vā pabbajito, navo vā majjhimo vā thero vā. Uppatitanti uddhamuddhaṃ patitaṃ gataṃ, pavattanti attho, uppannanti vuttaṃ hoti. Uppannañca nāmetaṃ vattamānabhutvāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi saṅkhataṃ uppādādisamaṅgi vattamānuppannaṃ nāma, yaṃ sandhāya ‘‘uppannā dhammā, anuppannā dhammā, uppādino dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) vuttaṃ. Ārammaṇarasamanubhavitvā niruddhaṃ anubhutvāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ, uppādādittayamanuppatvā niruddhaṃ bhutvāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhutvāpagatuppannaṃ nāma. Tadetaṃ ‘‘evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417) ca, ‘‘yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāpāripūrī hotī’’ti ca evamādīsu suttantesu daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’’ti evamādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi evaṃ kate okāse avassamuppattito okāsakatuppannaṃ [Pg.5] nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhatamakusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma.

१. येथे ही अर्थाची व्याख्या (अत्थवण्णना) आहे. "जो" (यो) म्हणजे जो कोणी क्षत्रिय कुळातून किंवा ब्राह्मण कुळातून प्रव्रजित झाला आहे, मग तो नवशिक्या असो, मध्यम असो किंवा स्थवीर असो. "उप्पतितं" म्हणजे वर-वर गेलेले, प्राप्त झालेले किंवा प्रवृत्त झालेले असा अर्थ आहे; म्हणजेच "उत्पन्न झालेले" (उप्पन्नं) असे म्हटले आहे. आणि हे "उत्पन्न" अनेक प्रकारचे आहे, जसे की: वर्तमान-उत्पन्न (वत्तमानुप्पन्न), घडून नष्ट झालेले (भुत्वापगतुप्पन्न), संधी मिळालेले (ओकासकतुप्पन्न), आणि भूमी प्राप्त झालेले (भूमिलद्धुप्पन्न). त्यापैकी, जे सर्व संस्कृत धर्म उत्पत्ती इत्यादी क्षणांनी युक्त आहेत, त्यांना "वर्तमान-उत्पन्न" म्हणतात, ज्यांच्या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे: "उत्पन्न धर्म, अनुत्पन्न धर्म, उत्पन्न होणारे धर्म". आलंबनाचा (विषयाचा) रसास्वाद घेऊन जे निरुद्ध झाले आहे, अशा "अनुभवून नष्ट झालेल्या" कुशल आणि अकुशल चित्तवृत्ती, आणि उत्पत्ती इत्यादी तीन क्षणांना प्राप्त होऊन निरुद्ध झालेले उर्वरित संस्कृत धर्म, जे "घडून नष्ट झालेले" म्हणून ओळखले जातात, या सर्वांना "भुत्वापगत-उत्पन्न" म्हणतात. हे "अशा प्रकारचे पापी मिथ्यादृष्टी उत्पन्न झाले आहे" आणि "जसे उत्पन्न झालेल्या सति-संबोज्झंगाच्या भावनेची परिपूर्ती होते" इत्यादी सूत्रांमध्ये पाहिले पाहिजे. "जी त्याची पूर्वी केलेली कर्मे आहेत" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले कर्म भूतकाळातील असूनही, इतर कर्मांच्या विपाकाला रोखून स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करून राहते; तसेच ज्या विपाकासाठी संधी निर्माण झाली आहे, तो अद्याप अनुत्पन्न असला तरी, अशी संधी निर्माण झाल्यामुळे त्याचे उत्पन्न होणे निश्चित असल्याने त्याला "ओकासकत-उत्पन्न" म्हणतात. त्या त्या भूमींमध्ये जे अकुशल धर्म समूळ नष्ट झालेले नाहीत, त्यांना "भूमिलद्ध-उत्पन्न" म्हणतात.

Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Seyyathidaṃ – bhūmi nāma vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu uppattārahaṃ kilesajātaṃ. Tena hi sā bhūmiladdhā nāma hotīti. Tasmā ‘‘bhūmiladdha’’nti vuccati. Tañca pana na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena hi sabbepi atītādibhede pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccāyanauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhiputtanandamāṇavakādīnaṃ viya. Yadi cetaṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ jaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ nāma veditabbaṃ. Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha ca yassa khandhesu appahīnānusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na itare khandhā. Atītakkhandhesu cassa appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhā eva vatthu, na itare. Eseva nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhā eva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu.

येथे "भूमी" आणि "भूमी प्राप्त झालेले" (भूमिलद्ध) यांमधील फरक समजून घेतला पाहिजे. तो असा – "भूमी" म्हणजे विदर्शनाचे (विपस्सना) आलंबन असणारे तिन्ही भूमींमधील पंचस्कंध. "भूमिलद्ध" म्हणजे त्या स्कंधांमध्ये उत्पन्न होण्यास योग्य असणारा क्लेशसमूह. त्यामुळेच त्याला "भूमिलद्ध" (भूमी प्राप्त झालेले) असे म्हटले जाते. आणि हे आलंबनाच्या दृष्टीने नाही. कारण आलंबनाच्या दृष्टीने तर, भूतकाळ इत्यादी भेदांनी युक्त आणि पूर्णपणे जाणलेल्या अर्हतांच्या स्कंधांना देखील आलंबन करून क्लेश उत्पन्न होतात; जसे की महाकात्यायन आणि उत्पलवर्णा इत्यादींच्या स्कंधांना आलंबन करून सोरेय्य श्रेष्ठिपुत्र आणि नंद माणवक इत्यादींचे क्लेश उत्पन्न झाले होते. जर हे "भूमिलद्ध" मानले गेले, तर क्लेशांचा त्याग न करता आल्यामुळे कोणीही संसार-मुळाचा त्याग करू शकणार नाही. परंतु, "भूमिलद्ध" हे वस्तूच्या (अधिष्ठानाच्या) दृष्टीने समजून घेतले पाहिजे. कारण ज्या ज्या ठिकाणी विदर्शनेद्वारे पूर्णपणे न जाणलेले स्कंध उत्पन्न होतात, तिथे तिथे त्यांच्या उत्पत्तीपासूनच संसाराचे मूळ असणारे क्लेश त्यांच्यामध्ये अनुशयित (सुप्त) राहतात. त्या क्लेशांचा त्याग न झाल्यामुळे त्यांना "भूमिलद्ध-उत्पन्न" असे समजले पाहिजे. आणि त्यामध्ये, ज्या व्यक्तीच्या स्कंधांमध्ये क्लेश न त्यागलेले आणि अनुशयित असतात, त्या व्यक्तीचे स्वतःचेच स्कंध त्या क्लेशांचे अधिष्ठान असतात, इतरांचे स्कंध नव्हे. तसेच, ज्याचे भूतकाळातील स्कंधांमध्ये क्लेश न त्यागलेले आणि अनुशयित होते, त्याचे भूतकाळातील स्कंधच त्याचे अधिष्ठान होते, इतर नव्हेत. हाच नियम भविष्यकाळ इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. त्याचप्रमाणे, कामावचर स्कंधांमध्ये न त्यागलेल्या आणि अनुशयित क्लेशांचे अधिष्ठान कामावचर स्कंधच असतात, इतर नव्हेत. हाच नियम रूपावचर आणि अरूपावचर स्कंधांच्या बाबतीतही आहे.

Sotāpannādīnaṃ pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa pana sabbaso vaṭṭamūlānaṃ kilesānaṃ appahīnattā yaṃ kiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ vā akusalaṃ vā hoti, iccassa kilesappaccayā vaṭṭaṃ vaḍḍhati. Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandhe eva, na vedanākkhandhādīsu…pe… viññāṇakkhandhe eva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasu khandhesu anusayitattā. Kathaṃ? Pathavīrasādimiva rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapattapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāvakappāvasānaṃ bījaparamparāya rukkhapaveṇīsantāne ṭhite [Pg.6] ‘‘taṃ pathavīrasādi mūle eva, na khandhādīsu, phale eva vā, na mūlādīsū’’ti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesveva mūlādīsu anugatattā, evaṃ. Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma rukkhe visaṃ payojeyya, atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasapariyādinnena appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ samattho na bhaveyya, evamevaṃ khandhappavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visappayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ pariyādinnattā kiriyabhāvamattamupagatakāyakammādi sabbakammappabhedo āyatiṃ punabbhavābhinibbattadhammatamāgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ samattho na hoti. Kevalaṃ pana carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāti. Evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ.

परंतु, स्रोतापन्न इत्यादी आर्यपुद्गलांपैकी ज्या ज्या आर्यपुद्गलाच्या स्कंधांमधील संसाराचे मूळ असणारा तो तो क्लेशसमूह त्या त्या मार्गाने नष्ट झाला आहे, त्या त्या पुद्गलाचे ते ते स्कंध, नष्ट झालेल्या त्या त्या संसार-मूळ क्लेशांचे अधिष्ठान न राहिल्यामुळे, "भूमी" ही संज्ञा प्राप्त करत नाहीत. परंतु पृथग्जनाच्या बाबतीत, संसाराचे मूळ असणारे क्लेश पूर्णपणे नष्ट न झाल्यामुळे, त्याने केलेले कोणतेही कर्म कुशल किंवा अकुशल असो, क्लेशांच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) त्याचा संसार वाढतच राहतो. त्या पृथग्जनाच्या बाबतीत, हे संसाराचे मूळ केवळ रूपस्कंधातच आहे, वेदनास्कंध इत्यादींमध्ये नाही... किंवा केवळ विज्ञानस्कंधातच आहे, रूपस्कंध इत्यादींमध्ये नाही, असे म्हणता येत नाही. का? कारण ते क्लेश कोणत्याही भेदाशिवाय पाचही स्कंधांमध्ये अनुशयित (सुप्त) असतात. कसे? जसे वृक्षाच्या बाबतीत पृथ्वीचा रस इत्यादी. जसे एका मोठ्या वृक्षाच्या बाबतीत, तो जमिनीचा आधार घेऊन, पृथ्वीचा रस आणि पाण्याचा रस यांवर अवलंबून राहून, त्या प्रत्ययाने मूळ, खोड, फांद्या, उपफांद्या, पाने, अंकुर, फुले आणि फळे यांनी वाढतो, आकाश व्यापून टाकतो आणि कल्प संपेपर्यंत बीजांच्या परंपरेने वृक्षाची वंशपरंपरा टिकवून ठेवतो; अशा वेळी "तो पृथ्वीचा रस इत्यादी केवळ मुळातच आहे, खोड इत्यादींमध्ये नाही, किंवा केवळ फळातच आहे, मुळात नाही" असे म्हणता येत नाही. का? कारण ते कोणत्याही भेदाशिवाय मूळ इत्यादी सर्व भागांमध्ये पसरलेले असतात. तसेच हे देखील आहे. परंतु, जर त्या वृक्षाच्या फुल-फळांनी कंटाळलेला एखादा माणूस चारही दिशांना वृक्षावर "मंडूककंटक" नावाचे विष प्रयोग करेल, तर तो वृक्ष त्या विषाच्या स्पर्शाने प्रभावित होऊन, पृथ्वीचा रस आणि पाण्याचा रस नष्ट झाल्यामुळे पुन्हा नवीन अंकुर किंवा परंपरा निर्माण करण्यास असमर्थ होईल. त्याचप्रमाणे, स्कंधांच्या प्रवृत्तीने कंटाळलेला एखादा कुलपुत्र, त्या माणसाने चारही दिशांना वृक्षावर विष प्रयोग केल्याप्रमाणे, स्वतःच्या स्कंध-संततीमध्ये चार आर्यमार्गांच्या भावनेचा आरंभ करतो. त्यानंतर, त्याची ती स्कंध-संतती त्या चार मार्गांच्या विष-स्पर्शाने संसाराचे मूळ असणाऱ्या क्लेशांचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे, कायकर्म इत्यादी सर्व कर्मांचे प्रकार केवळ क्रियामात्र अवस्थेला प्राप्त होतात; आणि भविष्यात पुन्हा नवीन जन्म घेण्याच्या स्वभावाचा अंत झाल्यामुळे, पुढील जन्माची संतती निर्माण करण्यास असमर्थ ठरतात. केवळ अंतिम विज्ञानाच्या (चित्ताच्या) निरोधाने, इंधन संपलेला अग्नी जसा उपादान नसल्यामुळे शांत होतो, त्याचप्रमाणे तो परिनिर्वाण प्राप्त करतो. अशा प्रकारे "भूमी" आणि "भूमी प्राप्त झालेले" (भूमिलद्ध) यांमधील फरक समजून घेतला पाहिजे.

Apica aparampi samudācārārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatavasena catubbidhamuppannaṃ. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge avassamuppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati. Kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātañcettha nidassanaṃ. Tassa ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādīsu (ma. ni. 1.26; a. ni. 6.58) payogo daṭṭhabbo. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitakilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhaṃ uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Taṃ ‘‘ayampi kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhi bhāvito bahulīkato santo ceva paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpetī’’tiādīsu (pārā. 165) daṭṭhabbaṃ. Samathavipassanāvasena vikkhambhitampi kilesajātaṃ ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītanti katvā asamūhatuppannanti vuccati. Ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni ocinantassa madhurassarena [Pg.7] gāyato mātugāmassa gītassaraṃ sutavato uppannakilesajātañcettha nidassanaṃ. Tassa ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.157) payogo daṭṭhabbo. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

शिवाय, 'उत्पन्न' (झालेले) चे आणखी एक चार प्रकारचे वर्गीकरण आहे: (१) समुदाचार-उत्पन्न (सध्या घडत असलेले), (२) आलंबन-अधिगृहीत-उत्पन्न (आलंबन ग्रहण केल्यामुळे उत्पन्न झालेले), (३) अविक्खंभित-उत्पन्न (दडपून न टाकलेले), आणि (४) असमूहत-उत्पन्न (समूळ नष्ट न केलेले). त्यापैकी, समुदाचार-उत्पन्न म्हणजेच वर्तमानकाळात प्रत्यक्ष घडत असलेले (वर्तमान-उत्पन्न) होय. परंतु, जेव्हा डोळे इत्यादींच्या समोर एखादे आलंबन (विषय) येते, तेव्हा सुरुवातीच्या काळात जरी क्लेश उत्पन्न झाले नसले, तरी आलंबन ग्रहण केल्यामुळे नंतरच्या काळात त्यांचे उत्पन्न होणे अपरिहार्य असते; म्हणून त्याला 'आलंबन-अधिगृहीत-उत्पन्न' असे म्हणतात. कल्याणीगामात भिक्षेसाठी फिरत असताना महातिस्स थेरांना एका स्त्रीचे रूप (विसभाग रूप) दिसल्यामुळे त्यांच्या मनात जे क्लेश उत्पन्न झाले, ते याचे उदाहरण आहे. या संदर्भातील प्रयत्न 'उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा...' इत्यादी सूत्रांनुसार समजून घ्यावा. शमथ किंवा विपश्यना यांपैकी कोणत्याही एका मार्गाने जे क्लेश दडपले (विक्खंभित) गेले नाहीत, आणि जरी ते चित्तसंततीमध्ये प्रत्यक्ष प्रकट झाले नसले तरी, त्यांच्या उत्पत्तीला रोखणाऱ्या कारणाचा (हेतूचा) अभाव असल्यामुळे त्यांना 'अविक्खंभित-उत्पन्न' (दडपून न टाकलेले) असे म्हणतात. हे 'भिक्खूहो, हा आनापानसती समाधी जेव्हा विकसित आणि प्रचुर केला जातो, तेव्हा तो शांत, प्रणीत, मधुर आणि सुखकारक विहार ठरतो, आणि तो उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांना तत्काळ नाहीसा करतो' इत्यादी वचनांवरून समजून घ्यावे. शमथ आणि विपश्यनेच्या प्रभावाने जे क्लेश दडपले गेले आहेत, परंतु आर्यमार्गाने समूळ नष्ट (असमूहत) न केल्यामुळे ज्यांची पुन्हा उत्पन्न होण्याची प्रवृत्ती नष्ट झालेली नाही, त्यांना 'असमूहत-उत्पन्न' (समूळ नष्ट न केलेले) असे म्हणतात. आकाशातून मार्गक्रमण करणाऱ्या आणि आठ समापत्ती प्राप्त केलेल्या एका थेरांना, उपवनात फुललेल्या झाडावरून फुले वेचताना मधुर स्वरात गाणाऱ्या एका स्त्रीचा गीतस्वर ऐकून जे क्लेश उत्पन्न झाले, ते याचे उदाहरण आहे. या संदर्भातील प्रयत्न 'आर्य अष्टांगिक मार्गाचा प्रचुर अभ्यास करत असताना, उत्पन्न होणाऱ्या पापकारक अकुशल धर्मांना मध्येच नष्ट करतो' इत्यादी सूत्रांवरून समजून घ्यावा. तसेच, हे तिन्ही प्रकारचे उत्पन्न — आलंबन-अधिगृहीत, अविक्खंभित आणि असमूहत — 'भूमीलब्ध' (ज्याला उत्पन्न होण्यास अनुकूल भूमी मिळाली आहे) यामध्येच समाविष्ट होतात, असे समजावे.

Evametasmiṃ yathāvuttappabhede uppanne bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannavasenāyaṃ kodho uppannoti veditabbo. Kasmā? Evaṃvidhassa vinetabbato. Evaṃvidhameva hi uppannaṃ yena kenaci vinayena vinetuṃ sakkā hoti. Yaṃ panetaṃ vattamānabhutvāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ uppannaṃ, ettha aphalo ca asakyo ca vāyāmo. Aphalo hi bhutvāpagate vāyāmo vāyāmantarenāpi tassa niruddhattā. Tathā okāsakate. Asakyo ca vattamānasamudācāruppanne kilesavodānānaṃ ekajjhamanuppattitoti.

अशा प्रकारे, वर सांगितलेल्या 'उत्पन्न' या शब्दाच्या वर्गीकरणानुसार, येथे क्रोध हा भूमीलब्ध, आलंबन-अधिगृहीत, अविक्खंभित आणि असमूहत या रूपाने उत्पन्न झाला आहे, असे समजावे. का? कारण अशाच प्रकारच्या क्रोधाचे दमन (विनय) करायचे असते. कारण अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या क्रोधाचेच कोणत्याही एका विनय (दमनाच्या) उपायाने दमन करणे शक्य असते. परंतु, जे वर्तमानकाळात प्रत्यक्ष घडत असलेले (वर्तमान), घडून नष्ट झालेले (भूतत्वापगत), संधी मिळालेले (अवकाशकृत) आणि समुदाचार संज्ञक उत्पन्न आहे, त्या बाबतीत प्रयत्न करणे निष्फळ आणि अशक्य असते. कारण जे घडून नष्ट झाले आहे, त्या बाबतीत प्रयत्न करणे निष्फळ आहे, कारण प्रयत्न करण्यापूर्वीच ते आधीच निरुद्ध (नष्ट) झालेले असते. तसेच संधी मिळालेल्याच्या (अवकाशकृत) बाबतीतही समजावे. आणि वर्तमान समुदाचार-उत्पन्नाच्या बाबतीत प्रयत्न करणे अशक्य असते, कारण क्लेश आणि त्यांची शुद्धी (वोदान) एकाच वेळी घडू शकत नाही.

Vinetīti ettha pana –

परंतु, 'विनेति' (दमन करतो/दूर करतो) या शब्दाच्या संदर्भात –

‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Tesu aṭṭhavidhenesa, vinetīti pavuccati’’.

“विनय हा दोन प्रकारचा आहे, आणि त्यातील प्रत्येक प्रकार पाच प्रकारचा आहे; त्यांपैकी आठ प्रकारांनी हा पुरुष (क्रोधाचे) दमन करतो, असे म्हटले जाते.”

Ayañhi saṃvaravinayo, pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhe vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidho.

हा विनय दोन प्रकारचा आहे: संवर-विनय (संयमाद्वारे दमन) आणि प्रहाण-विनय (त्यागाद्वारे दमन). या दोन प्रकारच्या विनयांपैकी प्रत्येक विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो. संवर-विनय देखील पाच प्रकारचा आहे: शील-संवर, सती-संवर (स्मृती-संवर), ज्ञान-संवर, खंती-संवर (क्षमा-संवर) आणि वीर्य-संवर (वीर्य-संयम). प्रहाण-विनय देखील पाच प्रकारचा आहे: तदंग-प्रहाण (विशिष्ट अंगाने त्याग), विक्खंभन-प्रहाण (दडपून टाकून त्याग), समुच्छेद-प्रहाण (समूळ नष्ट करून त्याग), प्रतिप्रस्रब्धी-प्रहाण (शांत करून त्याग) आणि निस्सरण-प्रहाण (मुक्तीद्वारे त्याग).

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’tiādīsu (vibha. 511) sīlasaṃvaro, ‘‘rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) satisaṃvaro.

त्यापैकी, 'या प्रातिमोक्ष-संवराने युक्त आणि सम्यक् युक्त असतो' इत्यादी वचनांमध्ये 'शील-संवर' दर्शवला आहे. आणि 'चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियावर संयम ठेवतो' इत्यादी वचनांमध्ये 'सती-संवर' दर्शवला आहे.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –

“जगामध्ये जे काही प्रवाहाचे मार्ग (स्रोत) आहेत, (हे अजिता, भगवान म्हणाले), स्मृती (सती) हा त्यांचा रोखणारा आहे. मी या स्रोतांचा संवर (संयम) सांगतो, आणि प्रज्ञेने ते बंद केले जातात.”

Ādīsu [Pg.8] ñāṇasaṃvaro, ‘‘khamo hoti sītassa uṇhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114) khantisaṃvaro, ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, pajahati, vinodetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114) vīriyasaṃvaro veditabbo. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyavacīduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

इत्यादी गाथांमध्ये 'ज्ञान-संवर' समजावा. 'थंडी आणि उष्णता सहन करतो' इत्यादी वचनांमध्ये 'खंती-संवर' (क्षमा-संवर) समजावा. 'उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, त्याचा त्याग करतो, त्याला दूर करतो' इत्यादी वचनांमध्ये 'वीर्य-संवर' समजावा. हा सर्वच संवर आपापल्या परीने संयमित आणि दमन करण्यायोग्य अशा कायिक व वाचिक दुराचारांचे संवरण (संयम) करत असल्यामुळे त्याला 'संवर' म्हटले जाते, आणि त्यांचे दमन करत असल्यामुळे त्याला 'विनय' म्हटले जाते. अशा प्रकारे, संवर-विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो, हे समजावे.

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanaṅgesu yāva attano aparihānavasena pavatti, tāva tena tena ñāṇena tassa tassa anatthasantānassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhayesu abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Yaṃ pana upacārappanābhedassa samādhino yāva attano aparihānipavatti, tāva tenābhihatānaṃ nīvaraṇānaṃ yathāsakaṃ vitakkādipaccanīkadhammānañca anuppattisaṅkhātaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ pana catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne yathāsakaṃ ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagahanassa puna accantaappavattibhāvena samucchedasaṅkhātaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ pahānaṃ, idaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ pana sabbasaṅkhatanissaraṇattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati, taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti [Pg.9] vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo. Evamekekassa pañcadhā bhinnattā dasete vinayā honti.

त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत नाम-रूप परिच्छेद इत्यादी विपश्यना अंगांमध्ये स्वतःच्या अ-ऱ्हास रूपाने प्रवृत्ती राहते, तोपर्यंत त्या त्या ज्ञानाद्वारे त्या त्या अनर्थ-परंपरेचा त्याग होतो. जसे की – नाम-रूप निश्चितीने (व्यवस्थान) सत्कायदृष्टीचा, प्रत्यय-परिग्रहाने अहेतु आणि विषमहेतु दृष्टीचा, त्याच ज्ञानाच्या पुढील भागात संशय-निवारणाने (कांक्षावितरण) संशयावस्थेचा, कलाप-संमर्शाने 'मी आणि माझे' या ग्रहणाचा, मार्गामार्ग-निश्चितीने अमार्गात मार्ग-संज्ञेचा, उदय-दर्शनाने उच्छेददृष्टीचा, व्यय-दर्शनाने शाश्वतदृष्टीचा, भय-दर्शनाने भययुक्त गोष्टींमध्ये अभय-संज्ञेचा, आदीनव-दर्शनाने आस्वाद-संज्ञेचा, निर्विदानुपश्यनेने अभिरती-संज्ञेचा, मुमुक्षुता-ज्ञानाने अमुमुक्षुतेचा, उपेक्षा-ज्ञानाने अनुपेक्षेचा, अनुलोम ज्ञानाने धर्मस्थिती आणि निर्वाणाविषयीच्या प्रतिकूलतेचा, आणि गोत्रभू ज्ञानाने संस्कारांच्या निमित्त-ग्रहणाचा त्याग होतो. याला 'तदंग-प्रहाण' असे म्हणतात. परंतु, उपचार आणि अर्पणा अशा दोन प्रकारच्या समाधीची जोपर्यंत स्वतःच्या अ-ऱ्हास रूपाने प्रवृत्ती राहते, तोपर्यंत तिच्याद्वारे दमन केलेल्या नीवरणांचा आणि आपापल्या वितर्क इत्यादी विरोधी धर्मांचा जो अनुत्पाद रूप त्याग होतो, त्याला 'विक्खंभन-प्रहाण' असे म्हणतात. परंतु, चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे त्या त्या मार्गप्राप्त व्यक्तीच्या स्वतःच्या संतानामध्ये आपापल्या 'दृष्टीगत असलेल्यांच्या त्यागासाठी' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या, समुदय पक्षातील क्लेशांच्या जाळ्याचा पुन्हा अत्यंत अनुत्पाद होण्याच्या रूपाने जो समूळ नाश होतो, त्याला 'समुच्छेद-प्रहाण' असे म्हणतात. परंतु, फलक्षणी क्लेशांच्या शांत होण्याने जो त्याग होतो, त्याला 'प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाण' असे म्हणतात. परंतु, सर्व संस्कृत गोष्टींतून सुटका झाल्यामुळे, सर्व संस्कृतांचा त्याग असणारे जे निर्वाण आहे, त्याला 'निःसरण-प्रहाण' असे म्हणतात. हा सर्वच त्याग, त्यागण्याच्या अर्थाने 'प्रहाण' आणि दमन करण्याच्या अर्थाने 'विनय' असल्यामुळे, याला 'प्रहाण-विनय' असे म्हटले जाते. किंवा त्या त्या प्रहाणयुक्त व्यक्तीमध्ये त्या त्या विनयाचा संभव होत असल्यामुळेही याला 'प्रहाण-विनय' असे म्हणतात. अशा प्रकारे प्रहाण-विनय देखील पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे जाणावे. अशा प्रकारे प्रत्येकाचे पाच प्रकारांत विभाजन झाल्यामुळे हे दहा प्रकारचे विनय होतात.

Tesu paṭippassaddhivinayaṃ nissaraṇavinayañca ṭhapetvā avasesena aṭṭhavidhena vinayenesa tena tena pariyāyena vinetīti pavuccati. Kathaṃ? Sīlasaṃvarena kāyavacīduccaritāni vinentopi hi taṃsampayuttaṃ kodhaṃ vineti, satipaññāsaṃvarehi abhijjhādomanassādīni vinentopi domanassasampayuttaṃ kodhaṃ vineti, khantisaṃvarena sītādīni khamantopi taṃtaṃāghātavatthusambhavaṃ kodhaṃ vineti, vīriyasaṃvarena byāpādavitakkaṃ vinentopi taṃsampayuttaṃ kodhaṃ vineti. Yehi dhammehi tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānāni honti, tesaṃ dhammānaṃ attani nibbattanena te te dhamme pajahantopi tadaṅgappahātabbaṃ vikkhambhetabbaṃ samucchinditabbañca kodhaṃ vineti. Kāmañcettha pahānavinayena vinayo na sambhavati. Yehi pana dhammehi pahānaṃ hoti, tehi vinentopi pariyāyato ‘‘pahānavinayena vinetī’’ti vuccati. Paṭippassaddhippahānakāle pana vinetabbābhāvato nissaraṇappahānassa ca anuppādetabbato na tehi kiñci vinetīti vuccati. Evaṃ tesu paṭippassaddhivinayaṃ nissaraṇavinayañca ṭhapetvā avasesena aṭṭhavidhena vinayenesa tena tena pariyāyena vinetīti pavuccatīti. Ye vā –

त्यांपैकी, प्रतिप्रश्रब्धि-विनय आणि निःसरण-विनय बाजूला ठेवून, उरलेल्या आठ प्रकारच्या विनयाने हा मनुष्य त्या त्या पद्धतीने दमन करतो, असे म्हटले जाते. कसे? कारण, शील-संवरणाने कायिक आणि वाचिक दुश्चरित्रांचे दमन करणारा मनुष्य देखील त्याशी संबंधित क्रोधाचे दमन करतो. स्मृती आणि प्रज्ञा संवरणाने अभिध्या आणि डोमनस्य इत्यादींचे दमन करणारा मनुष्य देखील डोमनस्याशी संबंधित क्रोधाचे दमन करतो. क्षंती-संवरणाने थंडी इत्यादी सहन करणारा मनुष्य देखील त्या त्या आघात-वस्तूपासून उत्पन्न होणाऱ्या क्रोधाचे दमन करतो. वीर्य-संवरणाने व्यापाद-वितर्काचे दमन करणारा मनुष्य देखील त्याशी संबंधित क्रोधाचे दमन करतो. ज्या गुणांमुळे तदंग, विक्खंभन आणि समुच्छेद प्रहाण घडून येते, त्या गुणांना स्वतःमध्ये उत्पन्न करून त्या त्या अकुशल धर्मांचा त्याग करणारा मनुष्य देखील तदंग-प्रहातव्य, विक्खंभेतव्य आणि समूळ नष्ट करण्याजोगा क्रोधाचे दमन करतो. जरी येथे प्रहाण-विनयाने थेट दमन संभवत नसले, तरी ज्या गुणांमुळे प्रहाण घडून येते, त्यांच्याद्वारे दमन करणारा मनुष्य देखील लाक्षणिक अर्थाने 'प्रहाण-विनयाने दमन करतो' असे म्हटले जाते. परंतु, प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाणाच्या वेळी दमन करण्यासारखे काही उरले नसल्यामुळे आणि निःसरण-प्रहाणाच्या बाबतीत काही नवीन उत्पन्न करायचे नसल्यामुळे, त्यांच्याद्वारे काही दमन केले जाते असे म्हटले जात नाही. अशा प्रकारे, त्यांपैकी प्रतिप्रश्रब्धि-विनय आणि निःसरण-विनय बाजूला ठेवून, उरलेल्या आठ प्रकारच्या विनयाने हा मनुष्य त्या त्या पद्धतीने दमन करतो, असे म्हटले जाते. किंवा जे -

‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā…pe… karuṇā… upekkhā… asati-amanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo, evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Kammassakatā eva vā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā kammassako ayamāyasmā…pe… dāyādo bhavissatī’’ti (a. ni. 5.161) –

“भिक्खूंनो, हे पाच आघात-प्रतिविनय आहेत, ज्यांच्याद्वारे भिक्खूने उत्पन्न झालेला द्वेष पूर्णपणे दूर केला पाहिजे. कोणते पाच? भिक्खूंनो, ज्या व्यक्तीबद्दल द्वेष उत्पन्न होईल, त्या व्यक्तीबद्दल मैत्रीची भावना जोपासावी... करुणा... उपेक्षा... त्या व्यक्तीकडे दुर्लक्ष करावे आणि तिचे चिंतन करू नये, अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर केला पाहिजे. किंवा त्या व्यक्तीच्या बाबतीत 'कर्मस्वता' निश्चित करावी की, 'हे आयुष्मान स्वतःच्या कर्माचे स्वामी आहेत... आणि कर्माचेच वारसदार होतील'...”

Evaṃ pañca āghātapaṭivinayā vuttā. Ye ca –

अशा प्रकारे पाच आघात-प्रतिविनय सांगितले आहेत. आणि जे -

‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso[Pg.10], ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti, parisuddhavacīsamācāro, evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo’’ti (a. ni. 5.162) –

“मित्रांनो, हे पाच आघात-प्रतिविनय आहेत, ज्यांच्याद्वारे भिक्खूने उत्पन्न झालेला द्वेष पूर्णपणे दूर केला पाहिजे. कोणते पाच? येथे, मित्रांनो, एखादी व्यक्ती कायिक आचरणाने अपवित्र असते, परंतु तिचे वाचिक आचरण पवित्र असते; अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेष देखील दूर केला पाहिजे...”

Evamādināpi nayena pañca āghātapaṭivinayā vuttā. Tesu yena kenaci āghātapaṭivinayena vinentopesa vinetīti pavuccati. Apica yasmā –

या आणि अशा इतर पद्धतींनी देखील पाच आघात-प्रतिविनय सांगितले आहेत. त्यांपैकी कोणत्याही एका आघात-प्रतिविनयाने द्वेष दूर करणारा मनुष्य देखील 'दमन करतो' असे म्हटले जाते. शिवाय, कारण -

‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okkanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padoseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) –-

“भिक्खूंनो, जरी चोरांनी किंवा दरोडेखोरांनी दोन्ही बाजूंनी पकडण्याच्या करवतीने तुमचे अवयव कापून तुकडे केले, तरीही जो कोणी त्यांच्याबद्दल मनात द्वेष उत्पन्न करील, तो माझ्या उपदेशाचे पालन करणारा नाही.”

Evaṃ satthu ovādaṃ,

अशा प्रकारे शास्त्यांचा उपदेश आहे,

‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

“जो क्रोधाला क्रोधाने उत्तर देतो, त्याचेच अधिक वाईट होते. क्रोधाला क्रोधाने उत्तर न देणारा मनुष्य जिंकण्यास कठीण असलेला संग्राम जिंकतो.”

‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati’’. (saṃ. ni. 1.188);

“दुसरा माणूस क्रोधाविष्ट झाला आहे हे जाणून, जो स्मृती ठेवून शांत राहतो, तो स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या अशा दोघांच्याही कल्याणासाठी आचरण करतो.”

‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho, vatāyaṃ dubbaṇṇo assā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano, atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā (a. ni. 7.64).

भिक्खूहो, क्रोधी स्त्री किंवा पुरुषावर ओढवणार्‍या अशा या सात गोष्टी आहेत, ज्या शत्रूला आनंद देणार्‍या आणि त्याच्या फायद्याच्या असतात. कोणत्या सात? येथे, भिक्खूहो, शत्रू आपल्या शत्रूविषयी अशी इच्छा करतो – 'अहो, हा कुरूप व्हावा!' त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, शत्रू आपल्या शत्रूच्या सौंदर्याने कधीही आनंदी होत नाही. भिक्खूहो, जेव्हा एखादा क्रोधी मनुष्य क्रोधाने ग्रासलेला आणि ग्रस्त असतो, तेव्हा त्याने जरी चांगले स्नान केले असेल, सुगंधी उटणे लावले असेल, केस व दाढी व्यवस्थित कापली असेल आणि पांढरे वस्त्र परिधान केले असेल, तरीही क्रोधाने ग्रासल्यामुळे तो कुरूपच दिसतो. भिक्खूहो, क्रोधी स्त्री किंवा पुरुषावर ओढवणारी, शत्रूला आनंद देणारी आणि त्याच्या फायद्याची असणारी ही पहिली गोष्ट आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho, vatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyā’ti…pe… ‘na pacurattho assā’ti…pe… ‘na bhogavā assā’ti…pe… ‘na yasavā assā’ti…pe… ‘na mittavā assā’ti…pe… ‘kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ [Pg.11] vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamanena nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya… manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā…pe… vācāya…pe… manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā…pe… nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto’’ti (a. ni. 7.64).

पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, शत्रू आपल्या शत्रूविषयी अशी इच्छा करतो – 'अहो, हा दुःखाने झोपावा!'... 'याचे कल्याण (यश) होऊ नये!'... 'हा संपत्तीहीन व्हावा!'... 'हा कीर्तीहीन व्हावा!'... 'याला कोणी मित्र नसावेत!'... 'शरीर नष्ट झाल्यानंतर, मृत्यूनंतर, हा अपाय (दुःखाची अवस्था), दुर्गती, विनिपात आणि नरकात जन्माला यावा!' त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, शत्रू आपल्या शत्रूच्या सुगतीला जाण्याने कधीही आनंदी होत नाही. भिक्खूहो, जेव्हा एखादा क्रोधी मनुष्य क्रोधाने ग्रासलेला आणि ग्रस्त असतो, तेव्हा तो कायेने दुराचरण करतो, वाचेने... मनाने दुराचरण करतो. तो कायेने दुराचरण करून... वाचेने... मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर... क्रोधाने ग्रासलेला असल्यामुळे नरकात जन्माला जातो.

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati…pe…. (a. ni. 7.64;

mahāni. 5);

क्रोधी मनुष्य आपले हित (कल्याण) जाणत नाही, क्रोधी मनुष्य धम्म पाहत नाही...

‘‘Yena kodhena kuddhāse, sattā gacchanti duggatiṃ;

Taṃ kodhaṃ sammadaññāya, pajahanti vipassino. (itivu. 4);

ज्या क्रोधाने संतप्त होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या क्रोधाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे (प्रज्ञावंत) लोक त्या क्रोधाचा त्याग करतात.

‘‘Kodhaṃ jahe vippajaheyya mānaṃ, saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya. (dha. pa. 221);

मनुष्याने क्रोधाचा त्याग करावा, मानाचा (अहंकाराचा) सर्वस्वी त्याग करावा आणि सर्व संयोजनांचे (बंधनांचे) उल्लंघन करावे.

‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano. (a. ni. 7.64;

itivu. 88);

क्रोध हा अनर्थ निर्माण करणारा आहे, क्रोध चित्ताला क्षुब्ध करणारा आहे.

‘‘Ekāparādhaṃ khama bhūripañña, na paṇḍitā kodhabalā bhavantī’’ti. (jā. 1.15.19) –

हे महाप्रज्ञावंता, एका अपराधाची क्षमा करा; पंडित (ज्ञानी) लोक क्रोधाला आपले बळ मानत नाहीत.

Evamādinā nayena kodhe ādīnavañca paccavekkhatopi kodho vinayaṃ upeti. Tasmā evaṃ paccavekkhitvā kodhaṃ vinentopi esa vinetīti vuccati.

अशा प्रकारे, क्रोधातील दुष्परिणाम (आदीनव) लक्षात घेऊन चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीचा क्रोध शांत होतो (वश होतो). म्हणून, अशा प्रकारे चिंतन करून जो क्रोधाचे दमन करतो, त्याला 'तो क्रोधाचे दमन करतो' असे म्हटले जाते.

Kodhanti ‘‘anatthaṃ me acarīti āghāto jāyatī’’tiādinā (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ, ‘‘atthaṃ me na carī’’ti ādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ, khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā āghātavatthūnaṃ aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ. Visaṭanti vitthataṃ. Sappavisanti sappassa visaṃ. Ivāti opammavacanaṃ, i-kāra lopaṃ katvā va-icceva vuttaṃ. Osadhehīti agadehi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā visatikicchako vejjo sappena daṭṭhaṃ sabbaṃ kāyaṃ pharitvā ṭhitaṃ visaṭaṃ sappavisaṃ mūlakhandhatacapattapupphādīnaṃ aññatarehi [Pg.12] nānābhesajjehi payojetvā katehi vā osadhehi khippameva vineyya, evamevaṃ yo yathāvuttenatthena uppatitaṃ cittasantānaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kodhaṃ yathāvuttesu vinayanūpāyesu yena kenaci upāyena vineti nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkarotīti.

'क्रोध' (कोध) म्हणजे तोच द्वेष किंवा वैरभाव (आघात) होय, जो एकोणीस 'वैरभावाच्या कारणांमुळे' (आघातवत्थु) उत्पन्न होतो. सुत्तांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे नऊ कारणे अशी आहेत: 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी विचारांमुळे वैरभाव उत्पन्न होतो; आणि त्यांच्या उलट असणारी नऊ कारणे अशी आहेत: 'त्याने माझे हित केले नाही' इत्यादी, अशा प्रकारे अठरा कारणे होतात. याशिवाय, झाडाचे बुंधे, काटे इत्यादी अयोग्य गोष्टींवर अकारण येणारा क्रोध मिळून एकूण एकोणीस वैरभावाची कारणे होतात, ज्यांपैकी कोणत्याही एका कारणाने वैरभाव उत्पन्न होतो. 'विसटं' म्हणजे पसरलेले. 'सप्पविसं' म्हणजे सर्पाचे विष. 'इव' हा उपमावाचक शब्द आहे, ज्यातील 'इ' कारचा लोप करून केवळ 'व' असे म्हटले आहे. 'ओसधेहि' म्हणजे औषधांनी. येथे हे सांगायचे आहे – ज्याप्रमाणे विष उतरवणारा वैद्य, सर्पदंश झालेल्या आणि संपूर्ण शरीरात पसरलेल्या सर्पविषाला मूळ, खोड, साल, पाने, फुले इत्यादी विविध औषधी वनस्पतींपासून तयार केलेल्या औषधांनी त्वरित दूर करतो; त्याचप्रमाणे, जेव्हा वर सांगितलेल्या कारणांमुळे क्रोध उत्पन्न होतो आणि तो चित्तसंततीला व्यापून राहतो, तेव्हा जो मनुष्य त्याचे सहन न करता, वर सांगितलेल्या दमन करण्याच्या कोणत्याही उपायाने त्याला दूर करतो, त्याचा त्याग करतो, त्याला नष्ट करतो आणि समूळ नष्ट करतो.

So bhikkhu jahāti orapāranti so evaṃ kodhaṃ vinento bhikkhu yasmā kodho tatiyamaggena sabbaso pahīyati, tasmā orapārasaññitāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni jahātīti veditabbo. Avisesena hi pāranti tīrassa nāmaṃ, tasmā orāni ca tāni saṃsārasāgarassa pārabhūtāni cāti katvā ‘‘orapāra’’nti vuccati. Atha vā ‘‘yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi’’, so tatiyamaggena sabbaso kodhaṃ vinetvā anāgāmiphale ṭhito bhikkhu jahāti orapāraṃ. Tattha oranti sakattabhāvo, pāranti parattabhāvo. Oraṃ vā cha ajjhattikāni āyatanāni, pāraṃ cha bāhirāyatanāni. Tathā oraṃ manussaloko, pāraṃ devaloko. Oraṃ kāmadhātu, pāraṃ rūpārūpadhātu. Oraṃ kāmarūpabhavo, pāraṃ arūpabhavo. Oraṃ attabhāvo, pāraṃ attabhāvasukhūpakaraṇāni. Evametasmiṃ orapāre catutthamaggena chandarāgaṃ pajahanto ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Ettha ca kiñcāpi anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā idhattabhāvādīsu chandarāgo eva natthi; apica kho panassa tatiyamaggādīnaṃ viya vaṇṇappakāsanatthaṃ sabbametaṃ orapārabhedaṃ saṅgahetvā tattha chandarāgappahānena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuttaṃ.

'तो भिक्खू अलीकडचे आणि पलीकडचे तीर सोडून देतो' (सो भिक्खु जहाति ओरपारं): अशा प्रकारे क्रोधाचे दमन करणारा भिक्खू, ज्याअर्थी तिसऱ्या मार्गाने (अनागामी मार्गाने) क्रोधाचा पूर्णपणे त्याग करतो, त्याअर्थी तो 'अलीकडचे आणि पलीकडचे' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पाच अवरभागीय संयोजनांचा (बंधनांचा) त्याग करतो, असे समजले पाहिजे. सामान्यतः 'पार' हे तीराचे (किनाऱ्याचे) नाव आहे; म्हणून संसाराच्या महासागराचे हे अलीकडचे आणि पलीकडचे तीर असल्यामुळे त्यांना 'ओरपार' (अलीकडचे-पलीकडचे) म्हटले जाते. किंवा, 'जो मनुष्य उत्पन्न झालेला क्रोध औषधांनी सर्पाचे पसरलेले विष दूर केल्याप्रमाणे शांत करतो', तो भिक्खू तिसऱ्या मार्गाने क्रोधाचा पूर्णपणे नाश करून, अनागामी फलावर प्रतिष्ठित होऊन अलीकडचे आणि पलीकडचे तीर सोडून देतो. येथे 'ओर' म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व (अत्तभाव) आणि 'पार' म्हणजे इतरांचे अस्तित्व. किंवा 'ओर' म्हणजे सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने आणि 'पार' म्हणजे सहा बाह्य आयतने. तसेच 'ओर' म्हणजे मनुष्यलोक आणि 'पार' म्हणजे देवलोक. 'ओर' म्हणजे कामधातू आणि 'पार' म्हणजे रूप व अरूप धातू. 'ओर' म्हणजे काम व रूप भव आणि 'पार' म्हणजे अरूप भव. 'ओर' म्हणजे स्वतःचे शरीर (अत्तभाव) आणि 'पार' म्हणजे शरीराची सुख-साधने. अशा प्रकारे, या अलीकडच्या आणि पलीकडच्या तीरांवर चौथ्या मार्गाने (अर्हत मार्गाने) छंदरागाचा (इच्छा व आसक्तीचा) त्याग करणारा 'अलीकडचे आणि पलीकडचे तीर सोडून देतो' असे म्हटले जाते. आणि येथे, जरी अनागामी व्यक्तीने कामरागाचा त्याग केल्यामुळे या अस्तित्वात छंदराग उरलेला नसतो; तरीही, तिसऱ्या मार्गाच्या इत्यादींच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी, या सर्व अलीकडच्या आणि पलीकडच्या भेदांना एकत्रित करून, तेथील छंदरागाच्या त्यागाने 'अलीकडचे आणि पलीकडचे तीर सोडून देतो' असे म्हटले आहे.

Idāni tassatthassa vibhāvanatthāya upamaṃ āha ‘‘urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti. Tattha urena gacchatīti urago, sappassetaṃ adhivacanaṃ. So duvidho – kāmarūpī ca akāmarūpī ca. Kāmarūpīpi duvidho – jalajo thalajo ca. Jalajo jale eva kāmarūpaṃ labhati, na thale, saṅkhapālajātake saṅkhapālanāgarājā viya. Thalajo thale eva, na jale. So jajjarabhāvena jiṇṇaṃ, cirakālatāya purāṇañcāti saṅkhaṃ gataṃ. Tacaṃ jahanto catubbidhena jahāti – sajātiyaṃ ṭhito, jigucchanto, nissāya, thāmenāti. Sajāti nāma sappajāti dīghattabhāvo. Uragā hi pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti – upapattiyaṃ, cutiyaṃ, vissaṭṭhaniddokkamane, samānajātiyā [Pg.13] methunapaṭisevane, jiṇṇatacāpanayane cāti. Sappo hi yadā tacaṃ jahāti, tadā sajātiyaṃyeva ṭhatvā jahāti. Sajātiyaṃ ṭhitopi ca jigucchanto jahāti. Jigucchanto nāma yadā upaḍḍhaṭṭhāne mutto hoti, upaḍḍhaṭṭhāne amutto olambati, tadā naṃ aṭṭīyanto jahāti. Evaṃ jigucchantopi ca daṇḍantaraṃ vā mūlantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā nissāya jahāti. Nissāya jahantopi ca thāmaṃ janetvā, ussāhaṃ katvā, vīriyena vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ katvā, passasantova phaṇaṃ karitvā jahāti. Evaṃ jahitvā yenakāmaṃ pakkamati. Evamevaṃ ayampi bhikkhu orapāraṃ jahitukāmo catubbidhena jahāti – sajātiyaṃ ṭhito, jigucchanto, nissāya, thāmenāti. Sajāti nāma bhikkhuno ‘‘ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) vacanato sīlaṃ. Tenevāha ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sappañño’’ti (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22). Evametissaṃ sajātiyaṃ ṭhito bhikkhu taṃ sakattabhāvādibhedaṃ orapāraṃ jiṇṇapurāṇatacamiva dukkhaṃ janentaṃ tattha tattha ādīnavadassanena jigucchanto kalyāṇamitte nissāya adhimattavāyāmasaṅkhātaṃ thāmaṃ janetvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti (a. ni. 3.16; vibha. 519) vuttanayena rattindivaṃ chadhā vibhajitvā ghaṭento vāyamanto urago viya, vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā urago viya passasanto, ayampi asithilaparakkamatāya vāyamanto urago viya phaṇaṃ karitvā, ayampi ñāṇavipphāraṃ janetvā uragova tacaṃ orapāraṃ jahāti. Jahitvā ca urago viya ohitataco yenakāmaṃ ayampi ohitabhāro anupādisesanibbānadhātudisaṃ pakkamatīti. Tenāha bhagavā –

आता, या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ते उपमा देतात: 'ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी जीर्ण त्वचा (कात) टाकून देतो'. त्यामध्ये, जो छातीने चालतो तो 'उरग' (सर्प) होय, हे सापाचेच नाव आहे. तो दोन प्रकारचा असतो – कामरूपी (इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारा) आणि अकामरूपी (इच्छेनुसार रूप बदलू न शकणारा). कामरूपी देखील दोन प्रकारचा असतो – जलज (पाण्यात जन्मणारा) आणि थलज (जमिनीवर जन्मणारा). जलज सर्प केवळ पाण्यातच इच्छेनुसार रूप धारण करू शकतो, जमिनीवर नाही, जसे की संखपाल जातकातील संखपाल नागराज. थलज सर्प केवळ जमिनीवरच रूप धारण करू शकतो, पाण्यात नाही. तो (साप) जर्जर झाल्यामुळे जीर्ण झालेल्या आणि दीर्घकाळ झाल्यामुळे जुनी ठरलेल्या त्वचेला (कातीला) टाकताना चार प्रकारे टाकतो – स्वतःच्या जातीत राहून, घृणा (किळस) करून, आधाराचा आश्रय घेऊन आणि पूर्ण शक्तीनिशी. 'स्वतःची जात' म्हणजे सर्पजात, जे लांब शरीराचे प्राणी आहेत. कारण सर्प पाच प्रसंगी आपल्या जातीच्या नियमांचे उल्लंघन करत नाहीत – जन्माच्या वेळी, मृत्यूच्या वेळी, गाढ निद्रेत असताना, स्वतःच्याच जातीशी मैथुन करताना आणि जीर्ण त्वचा (कात) टाकताना. कारण जेव्हा साप कात टाकतो, तेव्हा तो आपल्या जातीच्या नियमात राहूनच टाकतो. आपल्या जातीत राहूनही तो तिच्याबद्दल घृणा (किळस) वाटल्यामुळे ती टाकतो. 'घृणा वाटणे' म्हणजे जेव्हा कात अर्धी सुटलेली असते आणि अर्धी न सुटलेली लटकत असते, तेव्हा तो तिच्याबद्दल कंटाळा येऊन ती टाकून देतो. अशा प्रकारे घृणा वाटत असतानाही, तो काठी, झाडाचे मूळ किंवा दगड यांच्या आधाराने ती टाकतो. आधाराचा आश्रय घेऊन कात टाकतानाही, तो आपली शक्ती निर्माण करून, उत्साह दाखवून, पराक्रमाने आपली शेपटी वाकडी करून, श्वास घेत फणा काढून ती टाकतो. अशा प्रकारे कात टाकून तो आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो. तशाच प्रकारे, हा भिक्खू देखील इहलोक आणि परलोक (ओरपार) सोडू इच्छित असताना चार प्रकारे सोडतो – स्वतःच्या जातीत राहून, घृणा करून, आधाराचा आश्रय घेऊन आणि पूर्ण शक्तीनिशी. भिक्खूसाठी 'स्वतःची जात' म्हणजे 'तो आर्य जातीत जन्मला आहे' या वचनानुसार त्याचे 'शील' होय. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: 'शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला प्रज्ञावान मनुष्य'. अशा प्रकारे स्वतःच्या या (आर्य) जातीत प्रतिष्ठित असलेला तो भिक्खू, स्वतःचे अस्तित्व इत्यादींमध्ये विभागलेल्या त्या इहलोक आणि परलोकाविषयी – जे जुन्या जीर्ण कातीप्रमाणे दुःख निर्माण करणारे आहेत – ठिकठिकाणी दोष पाहून घृणा करतो; आणि कल्याणमित्रांचा आश्रय घेऊन, अत्यंत तीव्र प्रयत्नरूपी शक्ती निर्माण करून, 'दिवसा चंक्रमण (येरझारा घालणे) आणि आसनावर बसून अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून चित्त शुद्ध करतो' या सांगितलेल्या पद्धतीने अहोरात्र सहा भागांत विभागून, प्रयत्न व परिश्रम करत, ज्याप्रमाणे सर्प आपली शेपटी वाकडी करतो त्याप्रमाणे मांडी घालून (पद्मासन घालून), ज्याप्रमाणे सर्प श्वास घेतो आणि फणा काढतो त्याप्रमाणे हा भिक्खू देखील अथक परिश्रमाने प्रयत्न करत ज्ञानाचा विस्तार करतो आणि इहलोक व परलोकाचा त्याग करतो. आणि ज्याप्रमाणे कात टाकलेला सर्प आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो, त्याचप्रमाणे हा भिक्खू देखील आपला भार टाकून देऊन अनुपधिशेष निर्वाणधातूच्या दिशेने प्रस्थान करतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti.

“जो मनुष्य उत्पन्न झालेल्या क्रोधाला शांत करतो, ज्याप्रमाणे औषधांनी पसरलेले सर्पविष नष्ट केले जाते; तो भिक्खू इहलोक आणि परलोकाचा त्याग करतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी जीर्ण त्वचा (कात) टाकून देतो.”

Evamesā bhagavatā arahattanikūṭena paṭhamagāthā desitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी अर्हतपदाच्या शिखरापर्यंत पोहोचवणारी ही पहिली गाथा उपदेशित केली.

2. Idāni dutiyagāthāya atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tatrāpi –

२. आता दुसऱ्या गाथेच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्याचा क्रम प्राप्त झाला आहे. तिथेही –

‘‘Yena [Pg.14] yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;

Vidhiṃ pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

“कोणी, कोठे, केव्हा आणि कोणत्या कारणाने ही गाथा म्हटली आहे, ही पद्धत स्पष्ट करून, आम्ही तिच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करू.”

Ayameva mātikā. Tato parañca sabbagāthāsu. Ativitthārabhayena pana ito pabhuti mātikaṃ anikkhipitvā uppattidassananayeneva tassā tassā atthaṃ dassento atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Seyyathidaṃ yo rāgamudacchidā asesanti ayaṃ dutiyagāthā.

हीच रूपरेषा (मातिका) आहे. आणि यानंतरच्या सर्व गाथांच्या बाबतीतही हेच लागू होते. परंतु, अतिविस्ताराच्या भीतीने, यापुढे ही रूपरेषा न मांडता, केवळ त्या गाथेच्या उत्पत्तीचा (पार्श्वभूमीचा) मार्ग दाखवून, तिचा अर्थ स्पष्ट करत मी अर्थाचे स्पष्टीकरण करेन. जसे की, 'ज्याने रागाचा पूर्णपणे उच्छेद केला आहे' ही दुसरी गाथा आहे.

Tassuppatti – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmato sāriputtattherassa upaṭṭhāko aññataro suvaṇṇakāraputto therassa santike pabbajito. Thero tassa ‘‘daharānaṃ asubhaṃ sappāya’’nti mantvā rāgavighātatthaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ adāsi. Tassa tasmiṃ āsevanamattampi cittaṃ na labhati. So ‘‘anupakāraṃ mameta’’nti therassa ārocesi. Thero ‘‘daharānametaṃ sappāya’’nti mantvā punapi tadevācikkhi. Evaṃ cattāro māsā atītā, so kiñcimattampi visesaṃ na labhati. Tato naṃ thero bhagavato santikaṃ nesi. Bhagavā ‘‘avisayo, sāriputta, tuyhetassa sappāyaṃ jānituṃ, buddhaveneyyo eso’’ti vatvā pabhassaravaṇṇaṃ padumaṃ iddhiyā nimminitvā tassa hatthe pādāsi – ‘‘handa, bhikkhu, imaṃ vihārapacchāyāyaṃ vālikātale nāḷena vijjhitvā ṭhapehi, abhimukhañcassa pallaṅkena nisīda ‘lohitaṃ lohita’nti āvajjento’’ti. Ayaṃ kira pañca jātisatāni suvaṇṇakārova ahosi. Tenassa ‘‘lohitakanimittaṃ sappāya’’nti ñatvā bhagavā lohitakakammaṭṭhānaṃ adāsi. So tathā katvā muhutteneva yathākkamaṃ tattha cattāripi jhānāni adhigantvā anulomapaṭilomādinā nayena jhānakīḷaṃ ārabhi. Atha bhagavā ‘taṃ padumaṃ milāyatū’ti adhiṭṭhāsi. So jhānā vuṭṭhito taṃ milātaṃ kāḷavaṇṇaṃ disvā ‘‘pabhassararūpaṃ jarāya parimaddita’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tato naṃ ajjhattampi upasaṃhari. Tato ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti tayopi bhave āditte viya passi. Evaṃ passato cassāvidūre padumassaro atthi. Tattha dārakā orohitvā padumāni bhañjitvā bhañjitvā rāsiṃ karonti. Tassa tāni udake padumāni naḷavane aggijālā viya khāyiṃsu, pattāni patantāni papātaṃ pavisantāni viya khāyiṃsu, thale nikkhittapadumānaṃ aggāni milātāni aggiḍaḍḍhāni viya [Pg.15] khāyiṃsu. Athassa tadanusārena sabbadhamme upanijjhāyato bhiyyosomattāya tayo bhavā ādittamiva agāraṃ appaṭisaraṇā hutvā upaṭṭhahiṃsu. Tato bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa bhikkhuno upari sarīrābhaṃ muñci. Sā cassa mukhaṃyeva ajjhotthari. Tato so ‘‘kimeta’’nti āvajjento bhagavantaṃ āgantvā samīpe ṭhitamiva disvā uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paṇāmesi. Athassa bhagavā sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desento imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi ‘‘yo rāgamudacchidā asesa’’nti.

या गाथेची उत्पत्ती अशी आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त स्थविरांचे उपस्थायक (सेवक) असलेले एक सोनाराचे पुत्र स्थविरांच्या जवळ प्रव्रजित झाले होते. स्थविरांनी 'तरुणांसाठी अशुभ ध्यान अनुकूल असते' असा विचार करून त्यांच्या रागाचा नाश करण्यासाठी त्यांना अशुभ-कम्मट्ठान (अशुभ ध्यानविषय) दिले. परंतु त्यांचे चित्त त्या ध्यानविषयात थोडेही रमले नाही. त्यांनी स्थविरांना सांगितले, 'हे माझ्यासाठी उपकारक नाही.' स्थविरांनी 'तरुणांसाठी हेच अनुकूल आहे' असा विचार करून पुन्हा त्यांना तेच शिकवले. अशा प्रकारे चार महिने निघून गेले, तरी त्यांना थोडाही विशेष (अधिगम) प्राप्त झाला नाही. त्यानंतर स्थविरांनी त्यांना भगवंतांच्या जवळ नेले. भगवंतांनी म्हटले, 'सारिपुत्त, याच्यासाठी काय अनुकूल आहे हे जाणणे तुझ्या कक्षेबाहेरचे आहे. हा बुद्धांद्वारेच विनेय (मार्गदर्शन मिळण्यास योग्य) आहे.' असे म्हणून भगवंतांनी आपल्या ऋद्धीने एक तेजस्वी कमळ निर्माण केले आणि त्यांच्या हातात दिले – 'हे भिक्षू, घे, हे कमळ विहाराच्या छायेत वाळूच्या ढिगाऱ्यावर देठाने रोवून ठेव आणि त्याच्यासमोर मांडी घालून बसून 'लोहित, लोहित' (लाल, लाल) असे चिंतन कर.' असे म्हटले जाते की, हा भिक्षू पूर्वजन्मी पाचशे जन्मांपर्यंत सोनारच होता. त्यामुळे त्यांच्यासाठी लाल रंगाचे निमित्त अनुकूल आहे हे जाणून भगवंतांनी त्यांना लोहितक-कम्मट्ठान (लाल रंगाचे ध्यान) दिले. त्यांनी तसे केल्यावर एकाच क्षणात क्रमाने तेथे चारही ध्याने (झान) प्राप्त केली आणि अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने ध्यानाशी क्रीडा करू लागले. त्यानंतर भगवंतांनी 'ते कमळ कोमेजून जावो' असा संकल्प केला. जेव्हा ते ध्यानातून उठले, तेव्हा त्यांनी ते कोमेजलेले आणि काळे पडलेले कमळ पाहिले आणि 'तेजस्वी रूप जरेने (वृद्धत्वाने) नष्ट केले आहे' अशी अनित्य-संज्ञा प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी ते स्वतःच्या शरीरावरही लागू केले. त्यानंतर 'जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्मा आहे' असे जाणून त्यांनी तिन्ही भव जळत्या घराप्रमाणे पाहिले. ते असे पाहत असतानाच, त्यांच्यापासून जवळच एक कमळांचे तळे होते. तेथे काही मुले पाण्यात उतरून कमळे तोडून-तोडून त्यांचा ढीग करत होती. त्यांना पाण्यात असलेली ती कमळे लव्हाळ्याच्या वनातील अग्नीच्या ज्वाळांसारखी दिसू लागली, गळून पडणारी पाने जणू दरीत कोसळत असल्यासारखी भासली, आणि जमिनीवर ठेवलेल्या कमळांची कोमेजलेली टोके अग्नीने जळाल्यासारखी दिसू लागली. त्यानंतर, यानुसार सर्व गोष्टींचे सूक्ष्म चिंतन करत असताना, त्यांना तिन्ही भव हे जळत्या घरासारखे आणि आश्रयहीन वाटू लागले. तेव्हा भगवंतांनी गंधकुटीत बसूनच त्या भिक्षूवर आपल्या शरीराचा प्रकाश सोडला. तो प्रकाश त्यांच्या चेहऱ्यावर पसरला. तेव्हा 'हे काय आहे?' असा विचार करत असताना, भगवंत स्वतः येऊन आपल्यासमोर उभे ठाकले आहेत असे पाहून ते आसनावरून उठले आणि त्यांनी हात जोडून भगवंतांना वंदन केले. त्यानंतर भगवंतांनी त्यांच्यासाठी जे अनुकूल आहे ते जाणून धम्मदेशना करताना ही प्रकाशमयी गाथा म्हटली: 'ज्याने रागाचा पूर्णपणे उच्छेद केला आहे...'

Tattha rañjanavasena rāgo, pañcakāmaguṇarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Udacchidāti ucchindati, bhañjati, vināseti. Atītakālikānampi hi chandasi vattamānavacanaṃ akkharacintakā icchanti. Asesanti sānusayaṃ. Bhisapupphaṃva saroruhanti sare virūḷhaṃ padumapupphaṃ viya. Vigayhāti ogayha, pavisitvāti attho. Sesaṃ pubbasadisameva. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma ete dārakā saraṃ oruyha bhisapupphaṃ saroruhaṃ chindanti, evamevaṃ yo bhikkhu imaṃ tedhātukalokasannivāsaṃ ogayha –

तेथे, आसक्तीच्या अर्थाने 'राग' (लोभ/वासना) हा शब्द वापरला आहे; हे पाच कामगुणांविषयीच्या रागाचे नाव आहे. 'उदच्छिदा' म्हणजे उच्छेद करतो, तोडतो, नष्ट करतो. व्याकरणकार छंदाच्या गरजेनुसार भूतकाळातील क्रियापदांसाठी वर्तमानकाळाचा अर्थ मान्य करतात. 'असेसं' म्हणजे अनुसयासह (सुप्त प्रवृत्तींसह) पूर्णपणे. 'भिसपुप्फं व सरोरुहं' म्हणजे तलावात उगवलेल्या कमळाच्या फुलाप्रमाणे. 'विगय्ह' म्हणजे उतरून, प्रवेश करून, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. काय सांगितले आहे? ज्याप्रमाणे ही मुले तलावात उतरून तलावातील कमळाचे फूल तोडतात, त्याचप्रमाणे जो भिक्षू या त्रिधातू (तीन लोक) रूपी संसारात प्रवेश करून –

‘‘Natthi rāgasamo aggi’’;

(Dha. pa. 202);

“रागासारखा (वासनेसारखा) दुसरा अग्नी नाही”; (धम्मपद २०२);

‘‘Kāmarāgena dayhāmi, cittaṃ me paridayhati’’;

(Saṃ. ni. 1.212);

“मी कामरागाने जळत आहे, माझे चित्त होरपळत आहे”; (संयुत्त निकाय १.२१२);

‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ’’. (dha. pa. 347);

“जे रागाने रंजित (आसक्त) आहेत, ते स्वतः विणलेल्या जाळ्यात कोळ्याप्रमाणे प्रवाहाच्या मागे धावतात.” (धम्मपद ३४७);

‘‘Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanatī’’ti (a. ni. 3.56, 72) –

“हे आवुसो (मित्रा), रागाने ग्रस्त झालेला, पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त ताब्यात गेले आहे असा मनुष्य प्राण्याची हत्या देखील करतो.” (अंगुत्तर निकाय ३.५६, ७२) –

Evamādinayamanugantvā rāgādīnavapaccavekkhaṇena yathāvuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi saṃvarehi saviññāṇakāviññāṇakesu vatthūsu asubhasaññāya ca thokaṃ thokaṃ rāgaṃ samucchindanto anāgāmimaggena avasesaṃ arahattamaggena ca tato anavasesampi ucchindati pubbe vuttappakāreneva so bhikkhu jahāti orapāraṃ urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇanti. Evamesā bhagavatā arahattanikūṭena gāthā desitā. Desanāpariyosāne ca so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.

अशा प्रकारे वरील पद्धतीचा अवलंब करून, रागाच्या दुष्परिणामांचे (आदीनवांचे) चिंतन करून, आधी सांगितलेल्या शील-संवर इत्यादी संवरांद्वारे, सजीव आणि निर्जीव वस्तूंमध्ये अशुभ-संज्ञा निर्माण करून, हळूहळू रागाचा उच्छेद करत, अनागामी मार्गाने उरलेल्या रागाचा आणि त्यानंतर अर्हत् मार्गाने संपूर्ण रागाचा उच्छेद करतो. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच तो भिक्षू 'इहलोक आणि परलोक' सोडून देतो, ज्याप्रमाणे साप आपली जुनी, जीर्ण झालेली कात टाकून देतो. अशा प्रकारे भगवंतांनी अर्हत्त्वाचा कळस साधणारी ही गाथा उपदेशिली. देशनेच्या शेवटी तो भिक्षू अर्हत्त्वावर (अर्हंत पदावर) प्रतिष्ठित झाला.

3. Yo [Pg.16] taṇhamudacchidāti kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Aññataro bhikkhu gaggarāya pokkharaṇiyā tīre viharanto taṇhāvasena akusalavitakkaṃ vitakketi. Bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā imaṃ obhāsagāthamabhāsi.

३. “ज्याने तृष्णेचा पूर्णपणे उच्छेद केला आहे” याची उत्पत्ती काय आहे? भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते. एक भिक्षू गग्गरा पुष्करणीच्या (तलावाच्या) तीरावर विहार करत असताना तृष्णेच्या प्रभावाखाली अकुशल विचार करत होता. भगवंतांनी त्याचा आशय (मनोभाव) जाणून ही प्रकाशमयी गाथा म्हटली.

Tattha tassatīti taṇhā. Visayehi tittiṃ na upetīti attho. Kāmabhavavibhavataṇhānametaṃ adhivacanaṃ. Saritanti gataṃ pavattaṃ, yāva bhavaggā ajjhottharitvā ṭhitanti vuttaṃ hoti. Sīghasaranti sīghagāminiṃ, sandiṭṭhikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ agaṇetvā muhutteneva paracakkavāḷampi bhavaggampi sampāpuṇituṃ samatthanti vuttaṃ hoti. Evametaṃ saritaṃ sīghasaraṃ sabbappakārampi taṇhaṃ –

तेथे, जी तडफडते (तहानलेली असते) ती 'तण्हा' (तृष्णा) होय. विषयांच्या द्वारे जिला तृप्ती मिळत नाही, असा याचा अर्थ आहे. कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा यांचे हे नाव आहे. 'सरितं' म्हणजे वाहणारी, पसरलेली; जी थेट भवाच्या शिखरापर्यंत (भवाग्र) व्यापून राहिलेली आहे, असे म्हटले आहे. 'सीघसरं' म्हणजे वेगाने वाहणारी; या लोकातील आणि परलोकातील दुष्परिणामांची पर्वा न करता, एकाच क्षणात दुसऱ्या चक्रवाळात किंवा भवाच्या शिखरापर्यंत पोहोचण्यास समर्थ असणारी, असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे या सर्व प्रकारच्या वाहणाऱ्या, वेगवान तृष्णेला –

‘‘Uparivisālā duppūrā, icchā visaṭagāminī;

Ye ca taṃ anugijjhanti, te honti cakkadhārino’’ti.

“वरवर पसरणारी, अपूर्ण राहणारी, सर्वत्र पसरत जाणारी ही इच्छा (तृष्णा) आहे; जे तिच्या मागे धावतात, ते संसाराचे चक्र फिरवणारे बनतात.”

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107);

“तृष्णेला सोबती बनवून दीर्घकाळ संसारात भटकणारा मनुष्य, या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जाणाऱ्या या संसाराचे उल्लंघन करू शकत नाही.” (इतिवृत्तक १५, १०५; महानिद्देस १९१; चुलनिद्देस १०७);

‘‘Ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārājā’’ti (ma. ni. 2.305) ca –

“हे महाराजा, हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे.” (मज्झिम निकाय २.३०५) –

Evamādīnavapaccavekkhaṇena vuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi ca yo thokaṃ thokaṃ visosayitvā arahattamaggena asesaṃ ucchijjati, so bhikkhu tasmiṃyeva khaṇe sabbappakārampi jahāti orapāranti. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.

अशा प्रकारे दुष्परिणामांचे चिंतन करून आणि आधी सांगितलेल्या शील-संवर इत्यादींच्या द्वारे जो तृष्णेला हळूहळू सुकवून (नष्ट करून) अर्हत् मार्गाने तिचा पूर्णपणे उच्छेद करतो, तो भिक्षू त्याच क्षणी सर्व प्रकारच्या इहलोक आणि परलोकाचा त्याग करतो. देशनेच्या शेवटी तो भिक्षू अर्हत्त्वावर प्रतिष्ठित झाला.

4. Yo mānamudabbadhīti kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Aññataro bhikkhu gaṅgāya tīre viharanto gimhakāle appodake sote kataṃ naḷasetuṃ pacchā āgatena mahoghena vuyhamānaṃ disvā ‘‘aniccā saṅkhārā’’ti saṃviggo aṭṭhāsi. Tassajjhāsayaṃ viditvā bhagavā imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi.

४. "यो मानमुदब्बधी" (ज्याने मानाचे पूर्णपणे उच्चाटन केले आहे) याची उत्पत्ती काय आहे? भगवान श्रावस्ती येथे विहार करत होते. गंगा नदीच्या तीरावर विहार करणाऱ्या एका भिक्खूने उन्हाळ्यात, जेव्हा पाण्याचा प्रवाह कमी होता, तेव्हा तयार केलेला लव्हाळ्यांचा पूल नंतर आलेल्या मोठ्या पुराच्या प्रवाहात वाहून जाताना पाहिला. ते पाहून "संस्कार अनित्य आहेत" (अणिच्चा संखारा) या विचाराने संविग्न (उद्विग्न) होऊन तो तिथेच उभा राहिला. त्याचा आशय (मनोभाव) जाणून भगवंतांनी ही प्रकाशमान गाथा (ओभासगाथा) म्हटली.

Tattha [Pg.17] mānoti jātiādivatthuko cetaso uṇṇāmo. So ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, ‘‘hīnohamasmī’’ti mānoti evaṃ tividho hoti. Puna ‘‘seyyassa seyyohamasmīti, seyyassa sadiso, seyyassa hīno, sadisassa seyyo, sadisassa sadiso, sadisassa hīno, hīnassa seyyo, hīnassa sadiso, hīnassa hīnohamasmī’’ti mānoti evaṃ navavidho hoti. Taṃ sabbappakārampi mānaṃ –

येथे 'मान' (अहंकार) म्हणजे जात इत्यादी गोष्टींवर आधारित मनाची उन्नत अवस्था (स्वतःला मोठे समजणे) होय. तो "मी श्रेष्ठ आहे" (सेय्योहमस्मी) असा मान, "मी समान आहे" (सदिसोहमस्मी) असा मान, आणि "मी हीन आहे" (हीनोहमस्मी) असा मान, अशा प्रकारे तीन प्रकारचा असतो. पुन्हा तो नऊ प्रकारचा होतो, जसे की: श्रेष्ठ व्यक्तीचा "मी श्रेष्ठ आहे", "मी समान आहे", "मी हीन आहे" असा मान; समान व्यक्तीचा "मी श्रेष्ठ आहे", "मी समान आहे", "मी हीन आहे" असा मान; आणि हीन व्यक्तीचा "मी श्रेष्ठ आहे", "मी समान आहे", "मी हीन आहे" असा मान. अशा प्रकारे तो नऊ प्रकारचा होतो. त्या सर्व प्रकारच्या मानाविषयी —

‘‘Yena mānena mattāse, sattā gacchanti duggati’’nti. (itivu. 6) –

"ज्या मानाने (अहंकाराने) मदांध होऊन, प्राणी दुर्गतीला जातात."

Ādinā nayena tattha ādīnavapaccavekkhaṇena vuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi ca yo thokaṃ thokaṃ vadhento kilesānaṃ abaladubbalattā naḷasetusadisaṃ lokuttaradhammānaṃ atibalattā mahoghasadisena arahattamaggena asesaṃ udabbadhi, anavasesappahānavasena ucchindanto vadhetīti vuttaṃ hoti. So bhikkhu tasmiṃyeva khaṇe sabbappakārampi jahāti orapāranti. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.

या आणि इतर पद्धतींनी त्या मानातील दोषांचे (आदीनव) प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करून, पूर्वोक्त शीलसंवर इत्यादींच्या माध्यमातून जो हळूहळू त्याचा नाश करतो; क्लेशांच्या दुर्बलतेमुळे लव्हाळ्याच्या पुलासारख्या असणाऱ्या त्या मानाला, लोकोत्तर धर्मांच्या अत्यंत प्रबळतेमुळे महापुरासारख्या असणाऱ्या अरहंतमार्गाने (अर्हतमार्गाने) पूर्णपणे नष्ट करतो, म्हणजेच निरवशेष प्रहाणाच्या (पूर्ण त्यागाच्या) स्वरूपात समूळ नष्ट करतो, असे म्हटले आहे. तो भिक्खू त्याच क्षणी सर्व प्रकारच्या 'इहलोक आणि परलोकाचा' (ओरपारं) त्याग करतो. देशनेच्या शेवटी तो भिक्खू अरहंत पदावर प्रतिष्ठित झाला.

5. Ti kā uppatti? Imissā gāthāya ito parānañca dvādasannaṃ ekāyeva uppatti. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Tena kho pana samayena aññataro brāhmaṇo attano dhītuyā vāreyye paccupaṭṭhite cintesi – ‘‘kenaci vasalena aparibhuttapubbehi pupphehi dārikaṃ alaṅkaritvā patikulaṃ pesessāmī’’ti. So santarabāhiraṃ sāvatthiṃ vicinanto kiñci tiṇapupphampi aparibhuttapubbaṃ nāddasa. Atha sambahule dhuttakajātike brāhmaṇadārake sannipatite disvā ‘‘ete pucchissāmi, avassaṃ sambahulesu koci jānissatī’’ti upasaṅkamitvā pucchi. Te taṃ brāhmaṇaṃ uppaṇḍentā āhaṃsu – ‘‘udumbarapupphaṃ nāma, brāhmaṇa, loke na kenaci paribhuttapubbaṃ. Tena dhītaraṃ alaṅkaritvā dehī’’ti. So dutiyadivase kālasseva vuṭṭhāya bhattavissaggaṃ katvā aciravatiyā nadiyā tīre udumbaravanaṃ gantvā ekamekaṃ rukkhaṃ vicinanto pupphassa vaṇṭamattampi nāddasa. Atha vītivatte majjhanhike dutiyatīraṃ agamāsi. Tattha ca aññataro bhikkhu aññatarasmiṃ manuññe rukkhamūle divāvihāraṃ nisinno kammaṭṭhānaṃ [Pg.18] manasi karoti. So tattha upasaṅkamitvā amanasikaritvā, sakiṃ nisīditvā, sakiṃ ukkuṭiko hutvā, sakiṃ ṭhatvā, taṃ rukkhaṃ sabbasākhāviṭapapattantaresu vicinanto kilamati. Tato naṃ so bhikkhu āha – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ maggasī’’ti? ‘‘Udumbarapupphaṃ, bho’’ti. ‘‘Udumbarapupphaṃ nāma, brāhmaṇa, loke natthi, musā etaṃ vacanaṃ, mā kilamā’’ti. Atha bhagavā tassa bhikkhuno ajjhāsayaṃ viditvā obhāsaṃ muñcitvā samuppannasamannāhārabahumānassa imā obhāsagāthāyo abhāsi ‘‘yo nājjhagamā bhavesu sāra’’nti sabbā vattabbā.

५. "यो नाज्झगमा" (ज्याला सार सापडले नाही) याची उत्पत्ती काय आहे? या गाथेची आणि यापुढील बारा गाथांची उत्पत्ती एकच आहे. एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथे विहार करत होते. त्या वेळी एका ब्राह्मणाने आपल्या मुलीच्या विवाहाचा प्रसंग जवळ आल्यावर विचार केला — "मी माझ्या मुलीला अशा फुलांनी सजवून तिच्या पतीच्या घरी पाठवीन जी फुले यापूर्वी कधीही कोणाही हीन माणसाने वापरलेली नसतील." त्याने श्रावस्तीच्या आत आणि बाहेर सर्वत्र शोध घेतला, पण त्याला कोणाही न वापरलेले साधे गवताचे फूलही दिसले नाही. तेव्हा त्याने अनेक धूर्त स्वभावाच्या तरुण ब्राह्मणांना एकत्र जमलेले पाहिले आणि विचार केला — "मी यांना विचारतो, नक्कीच यांच्यापैकी कोणाला तरी ठाऊक असेल." असे विचार करून तो त्यांच्याजवळ गेला आणि त्याने विचारले. त्यांनी त्या ब्राह्मणाची थट्टा करत म्हटले — "हे ब्राह्मणा, जगात उदुंबराचे फूल (उंबराचे फूल) असे आहे जे आजवर कोणीही वापरलेले नाही. त्याने तुझ्या मुलीला सजवून पाठवून दे." तो दुसऱ्या दिवशी सकाळीच उठला, भोजन आटोपले आणि अचीरवती नदीच्या तीरावरील उदुंबर वनात (उंबराच्या बागेत) गेला. तिथे त्याने एकेका झाडाचा शोध घेतला, पण त्याला फुलाचा देठही दिसला नाही. त्यानंतर दुपार टळल्यावर तो नदीच्या दुसऱ्या तीरावर गेला. तिथे एक भिक्खू एका सुंदर वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाच्या विहारासाठी बसून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनन करत होते. तो ब्राह्मण तिथे गेला, पण कम्मट्ठानाकडे लक्ष न देता, कधी बसून, कधी उकिडवे बसून, तर कधी उभे राहून त्या झाडाच्या सर्व फांद्या, उपफांद्या आणि पानांच्या आड शोधत राहिला आणि थकून गेला. तेव्हा त्या भिक्खूने त्याला विचारले — "ब्राह्मणा, तू काय शोधत आहेस?" तो म्हणाला — "हे महाशया, मी उदुंबराचे फूल शोधत आहे." भिक्खू म्हणाले — "ब्राह्मणा, जगात उदुंबराचे फूल नावाचे काही नसते, हे बोलणे खोटे आहे, तू स्वतःला थकवू नकोस." तेव्हा भगवंतांनी त्या भिक्खूचा आशय जाणून प्रकाश (ओभास) प्रकट केला आणि त्या भिक्खूच्या मनात आदर व एकाग्रता निर्माण झाल्यावर त्यांना उद्देशून या सर्व प्रकाशमान गाथा म्हटल्या — "यो नाज्झगमा भवेसु सारं" (ज्याला अस्तित्वाच्या कोणत्याही लोकात सार सापडले नाही) इत्यादी सर्व गाथा येथे म्हणाव्यात.

Tattha paṭhamagāthāya tāva nājjhagamāti nādhigacchi, nādhigacchati vā. Bhavesūti kāmarūpārūpasaññīasaññīnevasaññīnāsaññīekavokāracatuvokārapañcavokārabhavesu. Sāranti niccabhāvaṃ attabhāvaṃ vā. Vicinanti paññāya gavesanto. Pupphamiva udumbaresūti yathā udumbararukkhesu pupphaṃ vicinanto esa brāhmaṇo nājjhagamā, evaṃ yo yogāvacaropi paññāya vicinanto sabbabhavesu kiñci sāraṃ nājjhagamā. So asārakaṭṭhena te dhamme aniccato anattato ca vipassanto anupubbena lokuttaradhamme adhigacchanto jahāti orapāraṃ urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇanti ayamattho yojanā ca. Avasesagāthāsu panassa yojanaṃ avatvā visesatthamattameva vakkhāma.

त्यात पहिल्या गाथेत, 'नाज्झगमा' म्हणजे प्राप्त केले नाही किंवा प्राप्त करत नाही. 'भवेसू' म्हणजे कामभव, रूपभव, अरूपभव, संज्ञीभव, असंज्ञीभव, नैवसंज्ञी-नासंज्ञीभव, एकवोकारभव, चतुर्वोकारभव आणि पंचवोकारभव यांमध्ये. 'सारं' म्हणजे नित्यभाव किंवा आत्मभाव. 'विचिनं' म्हणजे प्रज्ञेने शोधणारा. 'पुप्फमिव उदुम्बरेसु' म्हणजे ज्याप्रमाणे उदुंबराच्या झाडांमध्ये फूल शोधणाऱ्या या ब्राह्मणाला ते सापडले नाही, त्याचप्रमाणे जो योगावाचर देखील प्रज्ञेने शोध घेत असताना सर्व भवांमध्ये (अस्तित्वाच्या रूपांमध्ये) कोणतेही सार शोधू शकत नाही. तो निरर्थकतेच्या (असारतेच्या) अर्थाने त्या धर्मांना अनित्य आणि अनात्म रूपाने विपश्यना (विपस्सना) करत, अनुक्रमाने लोकोत्तर धर्मांना प्राप्त करतो आणि ज्याप्रमाणे साप आपली जुनी झालेली कात टाकून देतो, त्याप्रमाणे 'इहलोक आणि परलोकाचा' (ओरपारं) त्याग करतो — हा याचा अर्थ आणि अन्वय (योजना) आहे. उर्वरित गाथांमध्ये मात्र अन्वय न सांगता केवळ विशेष अर्थच सांगू.

6.

६.

‘‘Yassantarato na santi kopā,Itibhavābhavatañca vītivatto’’ti. (udā. 20) –

"ज्याच्या अंतरात क्रोध (कोप) नाही, आणि जो अशा विविध प्रकारच्या अस्तित्वाच्या (भव-विभवाच्या) पलीकडे गेला आहे."

Ettha tāva ayaṃ ‘antarasaddo’ –

येथे प्रथम हा 'अंतर' (अन्तर) शब्द —

‘‘Nadītīresu saṇṭhāne, sabhāsu rathiyāsu ca;

Janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti. (saṃ. ni. 1.228);

"नदीच्या तीरावर, चौकांमध्ये, सभांमध्ये आणि रस्त्यांवर लोक एकत्र येऊन चर्चा करतात, माझ्या आणि त्याच्यामध्ये काय अंतर (विषय/भेद) आहे?"

‘‘Appamattakena visesādhigamena antarā vosānamāpādi’’ (a. ni. 10.84);

‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64;

itivu. 88) –

"अल्पशा विशेष प्राप्तीमुळे त्याने मध्येच (अंतरा) प्रयत्न थांबवले." "क्रोध अनर्थ निर्माण करतो, क्रोध चित्ताला क्षुब्ध करतो; अंतरातून (मनातून) निर्माण होणारे भय लोकांना समजत नाही."

Evaṃ [Pg.19] kāraṇavemajjhacittādīsu sambahulesu atthesu dissati. Idha pana citte. Tato yassantarato na santi kopāti tatiyamaggena samūhatattā yassa citte na santi kopāti attho. Yasmā pana bhavoti sampatti, vibhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, vibhavoti hāni. Bhavoti sassato, vibhavoti ucchedo. Bhavoti puññaṃ, vibhavoti pāpaṃ. Vibhavo abhavoti ca atthato ekameva. Tasmā itibhavābhavatañca vītivattoti ettha yā esā sampattivipattivuḍḍhihānisassatucchedapuññapāpavasena iti anekappakārā bhavābhavatā vuccati. Catūhipi maggehi yathāsambhavaṃ tena tena nayena taṃ itibhavābhavatañca vītivattoti evamattho ñātabbo.

अशा प्रकारे कारण, मध्य, चित्त इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये हा शब्द आढळतो. परंतु येथे तो 'चित्त' (मन) या अर्थाने आला आहे. म्हणून, "यस्संतरतो न सन्ति कोपा" याचा अर्थ असा आहे की, तिसऱ्या मार्गाने (अनागामी मार्गाने) समूळ नष्ट केल्यामुळे ज्याच्या चित्तात क्रोध उरलेला नाही. तसेच, 'भव' म्हणजे संपत्ती (समृद्धी) आणि 'विभव' म्हणजे विपत्ती (नाश). तसेच 'भव' म्हणजे वृद्धी (विकास) आणि 'विभव' म्हणजे हानी (ऱ्हास). 'भव' म्हणजे शाश्वत दृष्टी (सस्सतो) आणि 'विभव' म्हणजे उच्छेद दृष्टी (उच्छेदो). 'भव' म्हणजे पुण्य आणि 'विभव' म्हणजे पाप. 'विभव' आणि 'अभव' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. म्हणून, "इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो" यामध्ये संपत्ती-विपत्ती, वृद्धी-हानी, शाश्वत-उच्छेद, आणि पुण्य-पाप यांच्या आधारे जी अनेक प्रकारची 'भवाभवता' (अस्तित्व आणि अनस्तित्व) सांगितली आहे, ती चारही मार्गांनी (चार आर्यमार्गांनी) योग्य त्या पद्धतीने पार केली आहे, असा अर्थ समजून घ्यावा.

7. Yassa vitakkāti ettha pana yassa bhikkhuno tayo kāmabyāpādavihiṃsāvitakkā, tayo ñātijanapadāmaravitakkā, tayo parānuddayatāpaṭisaṃyuttalābhasakkārasilokaanavaññattipaṭisaṃyuttavitakkāti ete nava vitakkā samantabhaddake vuttanayena tattha tattha ādīnavaṃ paccavekkhitvā paṭipakkhavavatthānena tassa tassa pahānasamatthehi tīhi heṭṭhimamaggehi ca vidhūpitā bhusaṃ dhūpitā santāpitā daḍḍhāti attho. Evaṃ vidhūpetvā ca ajjhattaṃ suvikappitā asesā, niyakajjhattabhūte attano khandhasantāne ajjhattajjhattabhūte citte ca yathā na puna sambhavanti, evaṃ arahattamaggena asesā chinnā. Chinnañhi kappitanti vuccati. Yathāha ‘‘kappitakesamassū’’ti (saṃ. ni. 1.122; 4.365). Evamettha attho daṭṭhabbo.

७. "ज्याचे विचार जळून खाक झाले आहेत" (यस्स वितक्का) यावर स्पष्टीकरण असे आहे: कोणत्याही भिक्खूचे नऊ प्रकारचे अकुशल विचार असतात: (१) काम-वितर्क (वासनायुक्त विचार), व्यापाद-वितर्क (द्वेषयुक्त विचार) आणि विहिंसा-वितर्क (हिंसेचे विचार) हे तीन; (२) ज्ञाती-वितर्क (नातेवाइकांचे विचार), जनपद-वितर्क (देशाचे विचार) आणि अमर-वितर्क (अमरत्वाचे विचार) हे तीन; आणि (३) इतरांबद्दलच्या दयेने युक्त विचार (परानुद्दयता-पटिसंयुत्त), लाभ-सत्कार-कीर्तीशी संबंधित विचार (लाभसक्कारसिलोक) आणि अपमानित न होण्याशी संबंधित विचार (अनवञ्ञत्ति-पटिसंयुत्त) हे तीन. भिक्खू 'समन्तभद्रक' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने या नऊ विचारांमधील आदिनाव (धोका/दोष) लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या प्रतिपक्षाचे (विरोधी गुणांचे) निर्धारण करून, त्या त्या विचारांचा त्याग करण्यास समर्थ असलेल्या तीन खालच्या मार्गांद्वारे (तीहि हेट्ठिममग्गेहि) त्यांना पूर्णपणे नष्ट करतो, दहन करतो आणि जाळून टाकतो, असा याचा अर्थ आहे. अशा प्रकारे त्यांना नष्ट केल्यावर, स्वतःच्या अंतर्गत स्कंध-संतानामध्ये (खन्धसन्ताने) आणि अत्यंत आंतरिक अशा चित्तामध्ये ते पुन्हा उत्पन्न होऊ नयेत म्हणून अर्हत्-मार्गाने (अरहत्तमग्गेने) ते पूर्णपणे समूळ नष्ट (छिन्न) केले जातात. 'छिन्न' (कापलेले/नष्ट केलेले) यालाच 'कप्पित' (कापलेले/काढलेले) असे म्हणतात. जसे की म्हटले आहे: "कप्पितेकेसमस्सूं" (ज्याचे केस आणि दाढी कापली आहे). अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा.

8. Idāni yo nāccasārīti ettha yo nāccasārīti yo nātidhāvi. Na paccasārīti na ohīyi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Accāraddhavīriyena hi uddhacce patanto accāsarati, atisithilena kosajje patanto paccāsarati. Tathā bhavataṇhāya attānaṃ kilamento accāsarati, kāmataṇhāya kāmasukhamanuyuñjanto paccāsarati. Sassatadiṭṭhiyā accāsarati, ucchedadiṭṭhiyā paccāsarati. Atītaṃ anusocanto accāsarati, anāgata paṭikaṅkhanto paccāsarati. Pubbantānudiṭṭhiyā accāsarati, aparantānudiṭṭhiyā paccāsarati. Tasmā yo ete ubho ante vajjetvā majjhimaṃ paṭipadaṃ paṭipajjanto nāccasārī na paccasārīti evaṃ vuttaṃ hoti. Sabbaṃ [Pg.20] accagamā imaṃ papañcanti tāya ca pana arahattamaggavosānāya majjhimāya paṭipadāya sabbaṃ imaṃ vedanāsaññāvitakkappabhavaṃ taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ tividhaṃ papañcaṃ accagamā atikkanto, samatikkantoti attho.

८. आता, "जो अतिदूर धावला नाही आणि मागेही राहिला नाही" (यो नाच्चसारी न पच्चसारी) यावर स्पष्टीकरण: 'यो नाच्चसारी' म्हणजे जो अतिवेगाने पुढे धावला नाही. 'न पच्चसारी' म्हणजे जो मागे राहिला नाही. काय सांगायचे आहे? अति-उत्साहामुळे (अच्चारद्धवीरियेन) उद्धच्चात (चंचलतेत) पडून मनुष्य अतिदूर धावतो (अच्चaसरति), आणि अति-शिथिलतेमुळे आळसात (कोसज्जे) पडून तो मागे राहतो (पच्चासरति). तसेच, भव-तण्हेमुळे (अस्तित्वाच्या तृष्णेमुळे) स्वतःला क्लेश देऊन मनुष्य अतिदूर धावतो, आणि काम-तण्हेमुळे कामसुखाचा उपभोग घेत तो मागे राहतो. शाश्वत-दृष्टीमुळे (सस्सतदिट्ठिया) तो अतिदूर धावतो, आणि उच्छेद-दृष्टीमुळे (उच्छेददिट्ठिया) तो मागे राहतो. भूतकाळाचा शोक करत तो अतिदूर धावतो, आणि भविष्याची आकांक्षा धरत तो मागे राहतो. पूर्वान्त-अनुदृष्टीमुळे (भूतकाळाविषयीच्या मतांमुळे) तो अतिदूर धावतो, आणि अपरान्त-अनुदृष्टीमुळे (भविष्याविषयीच्या मतांमुळे) तो मागे राहतो. म्हणून, जो या दोन्ही टोकांना (उभो अन्ते) वर्ज्य करून मध्यम प्रतिपदेचे (मज्झिमं पटिपदं) आचरण करतो, तो अतिदूर धावत नाही आणि मागेही राहत नाही, असे म्हटले आहे. "या सर्व प्रपंचाला पार करून गेला" (सब्बं अच्चगमा इमं पपञ्चं) म्हणजे अर्हत्-मार्गामध्ये पर्यवसान होणाऱ्या त्या मध्यम प्रतिपदेद्वारे, वेदना, संज्ञा आणि वितर्कापासून उत्पन्न होणाऱ्या आणि तृष्णा, मान (अहंकार) व दृष्टी (गैरसमज) या तीन प्रकारच्या प्रपंचाला (तण्हामानदिट्ठिसङ्खातं तिविधं पपञ्चं) तो ओलांडून गेला आहे, पूर्णपणे पार करून गेला आहे, असा अर्थ आहे.

9. Tadanantaragāthāya pana sabbaṃ vitathamidanti ñatvā loketi ayameva viseso. Tassattho – sabbanti anavasesaṃ, sakalamanūnanti vuttaṃ hoti. Evaṃ santepi pana vipassanupagaṃ lokiyakhandhāyatanadhātuppabhedaṃ saṅkhatameva idhādhippetaṃ. Vitathanti vigatatathabhāvaṃ. Niccanti vā sukhanti vā subhanti vā attāti vā yathā yathā kilesavasena bālajanehi gayhati, tathātathābhāvato vitathanti vuttaṃ hoti. Idanti tameva sabbaṃ paccakkhabhāvena dassento āha. Ñatvāti maggapaññāya jānitvā, tañca pana asammohato, na visayato. Loketi okāsaloke sabbaṃ khandhādibhedaṃ dhammajātaṃ ‘‘vitathamida’’nti ñatvāti sambandho.

९. त्यानंतरच्या लगेचच येणाऱ्या गाथेमध्ये "जगामध्ये हे सर्व असत्य (अवास्तव) आहे असे जाणून" (सब्बं वितथमिदन्ति ञत्वा लोके) हाच काय तो फरक आहे. त्याचा अर्थ असा आहे: 'सब्बं' म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता, संपूर्ण, उणे नसलेले. असे असले तरी, येथे केवळ विपश्यनेच्या कक्षेत याव्यात अशा लौकिक स्कंध, आयतन आणि धातूंच्या भेदांनी युक्त अशा संस्कृत (संखत - उत्पादित/अनित्य) गोष्टीच अभिप्रेत आहेत. 'वितथं' म्हणजे सत्यभावाचा अभाव (वास्तवतेचा अभाव). अज्ञानी लोकांद्वारे (बालजनेहि) क्लेशांच्या प्रभावामुळे ज्या ज्या प्रकारे हे नित्य (नच्चं), सुखकारक (सुखं), शुभ (सुभं) किंवा आत्मा (अत्ता) म्हणून स्वीकारले जाते, त्या त्या प्रकारे ते तसे नसल्यामुळे त्याला 'वितथं' (असत्य/अवास्तव) म्हटले आहे. 'इदं' (हे) असे म्हणून भगवान त्या सर्व गोष्टी प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शवत आहेत. 'ञत्वा' (जाणून) म्हणजे मार्ग-प्रज्ञेने (मग्गपञ्ञाय) जाणून घेऊन; आणि ते संमोहाशिवाय (असंमोहितपणे), केवळ विषयाच्या स्वरूपात नाही. 'लोके' म्हणजे अवकाश-लोकात (ओकासलोके) स्कंध इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या या सर्व धर्म-समूहाला "हे असत्य आहे" असे जाणून घेणे, असा हा संबंध आहे.

10-13. Idāni ito parāsu catūsu gāthāsu vītalobho vītarāgo vītadoso vītamohoti ete visesā. Ettha lubbhanavasena lobho. Sabbasaṅgāhikametaṃ paṭhamassa akusalamūlassa adhivacanaṃ, visamalobhassa vā. Yo so ‘‘appekadā mātumattīsupi lobhadhammā uppajjanti, bhaginimattīsupi lobhadhammā uppajjanti, dhītumattīsupi lobhadhammā uppajjantī’’ti (saṃ. ni. 4.127) evaṃ vutto. Rajjanavasena rāgo, pañcakāmaguṇarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Dussanavasena doso, pubbe vuttakodhassetaṃ adhivacanaṃ. Muyhanavasena moho, catūsu ariyasaccesu aññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha yasmā ayaṃ bhikkhu lobhaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ lobhaṃ vinetvā vigatalobho vihareyya’’nti, tasmā tassa lobhappahānūpāyaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vitathabhāvadassanaṃ lobhappahānānisaṃsañca orapārappahānaṃ dassento imaṃ gāthamāha. Esa nayo ito parāsupi. Keci panāhu – ‘‘yathāvutteneva nayena ete dhamme jigucchitvā vipassanamāraddhassa tassa tassa bhikkhuno ekamekāva ettha gāthā vuttā’’ti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Esa nayo ito parāsu catūsu gāthāsu.

१०-१३. आता, यापुढील चार गाथांमध्ये अनुक्रमे "लोभरहित" (वीतलोभो), "रागरहित" (वीतरागो), "द्वेषरहित" (वीतदोसो) आणि "मोहरहित" (वीतमोहो) हे विशेष भेद आहेत. येथे, हाव धरण्याच्या वृत्तीमुळे त्याला 'लोभ' (लोभो) म्हटले आहे. हे पहिल्या अकुशल मुळाचे सर्वसमावेशक नाव आहे, किंवा हा विषम-लोभ (अधार्मिक लोभ) आहे, ज्याच्याविषयी असे म्हटले आहे: "कधीकधी आईसमान स्त्रियांबद्दलही लोभ उत्पन्न होतो, बहिणीसमान स्त्रियांबद्दलही लोभ उत्पन्न होतो आणि मुलीसारख्या असणाऱ्यांबद्दलही लोभ उत्पन्न होतो." आसक्तीच्या वृत्तीमुळे त्याला 'राग' (रागो) म्हटले आहे, हे पाच कामगुणांविषयीच्या रागाचे (आसक्तीचे) नाव आहे. द्वेष करण्याच्या वृत्तीमुळे त्याला 'दोष' (दोसो) म्हटले आहे, हे आधी सांगितलेल्या क्रोधाचेच नाव आहे. संमोहित होण्याच्या वृत्तीमुळे त्याला 'मोह' (मोहो) म्हटले आहे, हे चार आर्य सत्यांविषयीच्या अज्ञानाचे नाव आहे. या संदर्भात, ज्या अर्थी या भिक्खूने लोभाचा कंटाळा करून (लोभं जिगुच्छन्तो) "मी कधी बरं लोभाचा त्याग करून लोभरहित होऊन विहरेन?" या इच्छेने विपश्यनेला सुरुवात केली, त्या अर्थी भगवान बुद्धांनी त्याला लोभ नष्ट करण्याचा उपाय म्हणून सर्व संस्कारांचे असत्यत्व दाखवून दिले आणि लोभ नष्ट करण्याचा फायदा म्हणून 'इहलोक आणि परलोक' (ओरपारं - अलीकडचे आणि पलीकडचे तीर) सोडणे दर्शवत ही गाथा सांगितली. हाच नियम यापुढील गाथांनाही लागू होतो. परंतु काही आचार्य म्हणतात: "वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच या धर्मांचा कंटाळा करून विपश्यना सुरू करणाऱ्या वेगवेगळ्या भिक्खूंसाठी येथे एकेक गाथा सांगितली गेली आहे." जे मत योग्य वाटेल, त्याचा स्वीकार करावा. हाच नियम यापुढील चार गाथांना लागू होतो.

14. Ayaṃ [Pg.21] panettha atthavaṇṇanā – appahīnaṭṭhena santāne sayantīti anusayā kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchābhavarāgāvijjānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sampayuttadhammānaṃ attano ākārānuvidhānaṭṭhena mūlā; akhemaṭṭhena akusalā; dhammānaṃ patiṭṭhābhūtātipi mūlā; sāvajjadukkhavipākaṭṭhena akusalā; ubhayampetaṃ lobhadosamohānaṃ adhivacanaṃ. Te hi ‘‘lobho, bhikkhave, akusalañca akusalamūlañcā’’tiādinā nayena evaṃ niddiṭṭhā. Evamete anusayā tena tena maggena pahīnattā yassa keci na santi, ete ca akusalamūlā tatheva samūhatāse, samūhatā icceva attho. Paccattabahuvacanassa hi se-kārāgamaṃ icchanti saddalakkhaṇakovidā. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘seti nipāto’’ti vaṇṇayanti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Ettha pana ‘‘kiñcāpi so evaṃvidho bhikkhu khīṇāsavo hoti, khīṇāsavo ca neva ādiyati, na pajahati, pajahitvā ṭhito’’ti vutto. Tathāpi vattamānasamīpe vattamānavacanalakkhaṇena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Atha vā anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyanto attano ajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātaṃ jahāti orapāranti veditabbo.

१४. यावर अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) असे आहे: जे नष्ट न झाल्यामुळे संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) सुप्त राहतात, त्यांना 'अनुशय' (अनुसया) म्हणतात. हे कामराग, प्रतिघ (द्वेष), मान (अहंकार), दृष्टी (गैरसमज), विचिकित्सा (शंका), भवराग आणि अविद्या यांचे नाव आहे. संप्रयुक्त धर्मांना (सोबतच्या मानसिक अवस्थांना) स्वतःच्या स्वरूपानुसार चालवण्याच्या अर्थाने त्यांना 'मूळ' (मुला) म्हणतात; आणि अभय नसण्याच्या (असुरक्षिततेच्या) अर्थाने त्यांना 'अकुशल' (अकुसला) म्हणतात. अकुशल धर्मांचे अधिष्ठान (आधार) असल्यामुळेही त्यांना 'मूळ' म्हणतात; आणि सदोष व दुःखद विपाक (परिणाम) देण्याच्या अर्थाने त्यांना 'अकुशल' म्हणतात. हे दोन्ही शब्द लोभ, द्वेष आणि मोह यांचेच वाचक आहेत. कारण, "भिक्खूंनो, लोभ हा अकुशल आहे आणि अकुशल मूळ आहे" अशा प्रकारे सांगितले गेले आहे. अशा प्रकारे, हे अनुशय त्या त्या मार्गाने नष्ट केल्यामुळे ज्याच्यामध्ये थोडेही शिल्लक राहिलेले नाहीत, आणि तसेच ही अकुशल मुळे समूळ नष्ट (समुहतासे/समुहता) केली गेली आहेत, असा याचा अर्थ आहे. व्याकरणतज्ज्ञ (सद्दळक्खणकोविदा) प्रथमा बहुवचनाच्या शेवटी 'से' हा प्रत्यय जोडणे पसंत करतात. परंतु, अट्ठकथाचार्य 'से' हा एक निपात (अव्यय) आहे असे स्पष्ट करतात. जे मत योग्य वाटेल, त्याचा स्वीकार करावा. येथे, जरी असा भिक्खू क्षीणासव (अर्हत्) असतो, आणि क्षीणासवाविषयी असे म्हटले आहे की "तो ग्रहणही करत नाही, त्यागही करत नाही, तर त्याग करून स्थित आहे", तरीही वर्तमानकाळाच्या समीपतेमुळे वर्तमानकाळाच्या लक्षणाने "तो इहलोक आणि परलोक सोडतो" (जहाति ओरपारं) असे म्हटले आहे. किंवा, अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये (अनुपादिसेस निब्बानधातु) परिनिर्वाण प्राप्त करताना, तो स्वतःच्या आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य आयतनांचा त्याग करतो, या अर्थाने "तो इहलोक आणि परलोक सोडतो" असे समजून घ्यावे.

Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā anusayānaṃ abhāvo veditabbo. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tatiyamaggena abhāvo hoti, mānānusayassa catutthamaggena, diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ paṭhamamaggena, bhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ catutthamaggeneva. Maggapaṭipāṭiyā pana paṭhamamaggena diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ abhāvo hoti. Dutiyamaggena kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tanubhāvo, tatiyamaggena sabbaso abhāvo, catutthamaggena mānānusayabhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ abhāvo hoti. Tattha yasmā na sabbe anusayā akusalamūlā; kāmarāgabhavarāgānusayā eva hi lobhākusalamūlena saṅgahaṃ gacchanti. Paṭighānusayāvijjānusayā ca ‘‘doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ’’ icceva saṅkhaṃ gacchanti, diṭṭhimānavicikicchānusayā pana na kiñci akusalamūlaṃ honti, yasmā vā anusayābhāvavasena ca akusalamūlasamugghātavasena ca kilesappahānaṃ paṭṭhapesi, tasmā –

येथे, अनुशयांचा (सुप्त क्लेशांचा) अभाव दोन प्रकारे समजून घेतला पाहिजे: क्लेशांच्या क्रमाने (किलेसपटिपाटिया) आणि मार्गांच्या क्रमाने (मग्गपटिपाटिया). क्लेशांच्या क्रमाने विचार केल्यास, कामराग-अनुशय (इंद्रियसुखाची आसक्ती) आणि पटिघ-अनुशय (द्वेष) यांचा अभाव तिसऱ्या मार्गाने (अनागामी मार्गाने) होतो; मान-अनुशयाचा (अहंकार) अभाव चौथ्या मार्गाने (अर्हत मार्गाने) होतो; दिठ्ठि-अनुशय (मिथ्या दृष्टी) आणि विचिकिच्छा-अनुशय (शंका) यांचा अभाव पहिल्या मार्गाने (सोतापत्ती मार्गाने) होतो; आणि भवराग-अनुशय (अस्तित्वाची आसक्ती) व अविज्जा-अनुशय (अविद्या) यांचा अभाव चौथ्या मार्गानेच होतो. परंतु, मार्गांच्या क्रमाने विचार केल्यास, पहिल्या मार्गाने दिठ्ठि-अनुशय आणि विचिकिच्छा-अनुशय यांचा अभाव होतो; दुसऱ्या मार्गाने कामराग-अनुशय आणि पटिघ-अनुशय क्षीण (दुर्बल) होतात, तिसऱ्या मार्गाने त्यांचा पूर्णपणे अभाव होतो; आणि चौथ्या मार्गाने मान-अनुशय, भवराग-अनुशय व अविज्जा-अनुशय यांचा अभाव होतो. येथे, सर्वच अनुशय हे अकुशल मूळ (अकुशल मुळे) नसतात; कारण केवळ कामराग-अनुशय आणि भवराग-अनुशय हेच लोभ या अकुशल मुळामध्ये समाविष्ट होतात. पटिघ-अनुशय आणि अविज्जा-अनुशय हे अनुक्रमे 'द्वेष हे अकुशल मूळ आहे' आणि 'मोह हे अकुशल मूळ आहे' या संज्ञेस प्राप्त होतात. परंतु दिठ्ठि, मान आणि विचिकिच्छा हे अनुशय कोणत्याही अकुशल मुळाशी समतुल्य नसतात. ज्याअर्थी अनुशायांचा अभाव आणि अकुशल मुळांचे उच्चाटन या दोन्ही प्रकारे क्लेशांचा प्रहाण (त्याग) दर्शविला आहे, म्हणून –

‘‘Yassānusayā [Pg.22] na santi keci, mūlā ca akusalā samūhatāse’’. –

“ज्या व्यक्तीचे कोणतेही अनुशय (सुप्त क्लेश) शिल्लक राहिलेले नाहीत आणि जिची अकुशल मुळे समूळ नष्ट झाली आहेत.”

Iti bhagavā āha.

असे भगवान म्हणाले.

15. Yassa darathajāti ettha pana paṭhamuppannā kilesā pariḷāhaṭṭhena darathā nāma, aparāparuppannā pana tehi darathehi jātattā darathajā nāma. Oranti sakkāyo vuccati. Yathāha – ‘‘orimaṃ tīranti kho, bhikkhu, sakkāyassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238). Āgamanāyāti uppattiyā. Paccayāseti paccayā eva. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yassa pana upādānakkhandhaggahaṇāya paccayabhūtā ariyamaggena pahīnattā, keci darathajavevacanā kilesā na santi, pubbe vuttanayeneva so bhikkhu jahāti orapāranti.

१५. 'यस्स दरथजा' (ज्याला संतापापासून उत्पन्न होणारे क्लेश नाहीत) या संदर्भात, प्रथम उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांना त्यांच्या दाहकतेमुळे 'दरथ' (संताप/दाह) म्हटले जाते; आणि त्यानंतर वारंवार उत्पन्न होणारे मानसिक भाव या संतापापासून जन्मलेले असल्यामुळे त्यांना 'दरथज' (संतापापासून उत्पन्न झालेले) म्हटले जाते. 'ओरं' (अलीकडचा तीर) म्हणजे 'सक्काय' (सत्कायदृष्टी/व्यक्तिमत्त्व) असे म्हटले जाते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खू, अलीकडचा तीर हे सक्कायचेच (सत्कायदृष्टीचे) नाव आहे.' 'आगमनाय' म्हणजे उत्पत्तीसाठी (पुनर्जन्मासाठी). 'पच्चयासे' म्हणजे प्रत्यय (कारण/स्थिती) च होय. याचा काय अर्थ होतो? ज्या भिक्खूने उपादानस्कंध ग्रहण करण्यास कारणीभूत असणारे क्लेश आर्यमार्गाने नष्ट केले असल्यामुळे, ज्याच्यामध्ये संतापापासून उत्पन्न होणारे कोणतेही क्लेश शिल्लक राहिलेले नाहीत, तो भिक्खू पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'ओरपारं' (इहलोक आणि परलोक) त्यागून देतो.

16. Yassa vanathajāti etthapi darathajā viya vanathajā veditabbā. Vacanatthe pana ayaṃ viseso – vanute, vanotīti vā vanaṃ yācati sevati bhajatīti attho. Taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā hi visayānaṃ patthanato sevanato ca ‘‘vana’’nti vuccati. Taṃ pariyuṭṭhānavasena vanaṃ tharati tanotīti vanatho, taṇhānusayassetaṃ adhivacanaṃ. Vanathā jātāti vanathajāti. Keci panāhu ‘‘sabbepi kilesā gahanaṭṭhena vanathoti vuccanti, aparāparuppannā pana vanathajā’’ti. Ayameva cettha uragasutte attho adhippeto, itaro pana dhammapadagāthāyaṃ. Vinibandhāya bhavāyāti bhavavinibandhāya. Atha vā cittassa visayesu vinibandhāya āyatiṃ uppattiyā cāti attho. Hetuyeva hetukappā.

१६. 'यस्स वनथजा' (ज्याला तृष्णेपासून उत्पन्न होणारे क्लेश नाहीत) या संदर्भात, 'दरथज' प्रमाणेच 'वनथज' देखील समजून घ्यावे. परंतु शब्दाच्या अर्थामध्ये हा फरक आहे – जे विषयांची इच्छा करते, सेवन करते किंवा त्यांच्याशी जोडले जाते, ते 'वन' होय. हे 'तण्हा' (तृष्णा) चे नाव आहे. विषयांची इच्छा करण्यामुळे आणि त्यांचे सेवन करण्यामुळे तिला 'वन' म्हटले जाते. ती तृष्णा पर्यूट्ठान (सक्रियता) च्या रूपाने वनाला विस्तारते म्हणून तिला 'वनथ' म्हणतात; हे तृष्णा-अनुशयाचे नाव आहे. 'वनथ' पासून उत्पन्न झालेले ते 'वनथज' होय. काही आचार्य म्हणतात की, सर्वच क्लेशांना त्यांच्या दाट झाडीसारख्या (गहन) स्वरूपामुळे 'वनथ' म्हटले जाते आणि त्यानंतर वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांना 'वनथज' म्हटले जाते. येथे उरगसुत्तात हा पहिलाच अर्थ अभिप्रेत आहे, तर दुसरा अर्थ धम्मपद गाथेमध्ये अभिप्रेत आहे. 'विनिबंधाय भवाय' म्हणजे अस्तित्वाच्या बंधनासाठी (भवबंधनासाठी). किंवा मनाला विषयांमध्ये बांधून ठेवण्यासाठी आणि भविष्यातील उत्पत्तीसाठी (पुनर्जन्मासाठी) असा अर्थ आहे. 'हेतुकप्पा' म्हणजे केवळ कारणच होय.

17. Yo nīvaraṇeti ettha nīvaraṇāti cittaṃ, hitapaṭipattiṃ vā nīvarantīti nīvaraṇā, paṭicchādentīti attho. Pahāyāti chaḍḍetvā. Pañcāti tesaṃ saṅkhyāparicchedo. Īghābhāvato anīgho. Kathaṃkathāya tiṇṇattā tiṇṇakathaṃkatho. Vigatasallattā visallo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo bhikkhu kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni samantabhaddake vuttanayena sāmaññato visesato ca nīvaraṇesu ādīnavaṃ disvā tena tena maggena pahāya tesañca pahīnattā eva kilesadukkhasaṅkhātassa īghassābhāvena [Pg.23] anīgho, ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) nayena pavattāya kathaṃkathāya tiṇṇattā tiṇṇakathaṃkatho, ‘‘tattha katame pañca sallā? Rāgasallo, dosasallo, mohasallo, mānasallo, diṭṭhisallo’’ti vuttānaṃ pañcannaṃ sallānaṃ vigatattā visallo. So bhikkhu pubbe vuttanayeneva jahāti orapāranti.

१७. 'यो नीवरणे' या संदर्भात, जे मनाला किंवा हितकारक आचरणाला अडथळा आणतात, त्यांना 'नीवरण' (अडथळे) म्हणतात; म्हणजेच ते झाकून टाकतात असा अर्थ आहे. 'पहाय' म्हणजे सोडून देऊन (त्याग करून). 'पंच' ही त्यांची संख्या दर्शवणारा शब्द आहे. 'ईघ' (क्लेशरूपी दुःख) चा अभाव असल्यामुळे तो 'अनीघ' (दुःखमुक्त) होय. 'कथंकथा' (शंका-कुशंका) पार केल्यामुळे तो 'तिण्णकथंकथो' (शंकामुक्त) होय. 'सल्ल' (शल्य/बाण) निघून गेल्यामुळे तो 'विसल्ल' (शल्यमुक्त) होय. याचा काय अर्थ होतो? ज्या भिक्खूने कामच्छंद इत्यादी पाच नीवरणांचे दोष समंतभद्रकात सांगितलेल्या पद्धतीने सामान्यतः आणि विशेषतः पाहून, त्या त्या मार्गाने त्यांचा त्याग केला आहे; आणि त्यांचा त्याग केल्यामुळेच क्लेशरूपी दुःखाचा (ईघ) अभाव झाल्याने तो 'अनीघ' झाला आहे; 'मी भूतकाळात होतो का?' इत्यादी प्रकारे चालणाऱ्या शंका-कुशंका पार केल्यामुळे तो 'तिण्णकथंकथो' झाला आहे; आणि 'तेथे पाच शल्य कोणते आहेत? राग-शल्य, दोस-शल्य, मोह-शल्य, मान-शल्य आणि दिठ्ठि-शल्य' या सांगितलेल्या पाच शल्यांचा नाश झाल्यामुळे तो 'विसल्ल' झाला आहे. तो भिक्खू पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'ओरपारं' (इहलोक आणि परलोक) त्यागून देतो.

Atrāpi ca kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā eva nīvaraṇappahānaṃ veditabbaṃ. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmacchandanīvaraṇassa byāpādanīvaraṇassa ca tatiyamaggena pahānaṃ hoti, thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca catutthamaggena. ‘‘Akataṃ vata me kusala’’ntiādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) nayena pavattassa vippaṭisārasaṅkhātassa kukkuccanīvaraṇassa vicikicchānīvaraṇassa ca paṭhamamaggena. Maggapaṭipāṭiyā pana kukkuccanīvaraṇassa vicikicchānīvaraṇassa ca paṭhamamaggena pahānaṃ hoti, kāmacchandanīvaraṇassa byāpādanīvaraṇassa ca dutiyamaggena tanubhāvo hoti, tatiyena anavasesappahānaṃ. Thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca catutthamaggena pahānaṃ hotīti. Evaṃ –

येथेही, नीवरणांचा प्रहाण (त्याग) दोन प्रकारे समजून घेतला पाहिजे: क्लेशांच्या क्रमाने आणि मार्गांच्या क्रमाने. क्लेशांच्या क्रमाने विचार केल्यास, कामच्छंद-नीवरण आणि व्यापाद-नीवरण (द्वेष) यांचा प्रहाण तिसऱ्या मार्गाने होतो; थिनमिद्ध-नीवरण (आळस आणि सुस्ती) आणि उद्धच्च-नीवरण (उद्विग्नता) यांचा प्रहाण चौथ्या मार्गाने होतो; आणि 'मी कुशल कर्म केले नाही' इत्यादी प्रकारे उद्भवणाऱ्या पश्चात्तापरूपी कुक्कुच्च-नीवरण आणि विचिकिच्छा-नीवरण यांचा प्रहाण पहिल्या मार्गाने होतो. परंतु, मार्गांच्या क्रमाने विचार केल्यास, कुक्कुच्च-नीवरण आणि विचिकिच्छा-नीवरण यांचा प्रहाण पहिल्या मार्गाने होतो; कामच्छंद-नीवरण आणि व्यापाद-नीवरण हे दुसऱ्या मार्गाने क्षीण होतात आणि तिसऱ्या मार्गाने त्यांचा पूर्णपणे प्रहाण होतो; थिनमिद्ध-नीवरण आणि उद्धच्च-नीवरण यांचा प्रहाण चौथ्या मार्गाने होतो. अशा प्रकारे –

‘‘Yo nīvaraṇe pahāya pañca, anīgho tiṇṇakathaṃkatho visallo;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇa’’nti. –

“जो पाच नीवरणांचा त्याग करून, दुःखमुक्त (अनीघ), शंकामुक्त (तिण्णकथंकथो) आणि शल्यमुक्त (विसल्ल) झाला आहे; तो भिक्खू इहलोक आणि परलोक (ओरपारं) त्यागून देतो, ज्याप्रमाणे साप आपली जुनी झालेली कात टाकून देतो.”

Arahattanikūṭeneva bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhito. ‘‘Ekacce yena yena tesaṃ bhikkhūnaṃ yā yā gāthā desitā, tena tena tassā tassā gāthāya pariyosāne so so bhikkhu arahatte patiṭṭhito’’ti vadanti.

भगवंतांनी अर्हत्त्वाचा कळस चढवूनच या देशनेची समाप्ती केली. देशनेच्या शेवटी तो भिक्खू अर्हत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित झाला. काही आचार्य म्हणतात की, 'ज्या ज्या पद्धतीने त्या भिक्खूंना ज्या ज्या गाथा उपदेशिल्या गेल्या, त्या त्या गाथेच्या शेवटी तो तो भिक्खू अर्हत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित झाला.'

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकनिकाय अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya uragasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात अट्ठकथेतील उरगसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

2. Dhaniyasuttavaṇṇanā

२. धनियसुत्त वर्णना (धनिय सुत्ताची टीका)

18. Pakkodanoti [Pg.24] dhaniyasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Tena samayena dhaniyo gopo mahītīre paṭivasati. Tassāyaṃ pubbayogo – kassapassa bhagavato pāvacane dibbamāne vīsati vassasahassāni divase divase saṅghassa vīsati salākabhattāni adāsi. So tato cuto devesu uppanno. Evaṃ devaloke ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā amhākaṃ bhagavato kāle videharaṭṭhamajjhe pabbataraṭṭhaṃ nāma atthi tattha dhammakoraṇḍaṃ nāma nagaraṃ, tasmiṃ nagare seṭṭhiputto hutvā abhinibbatto, goyūthaṃ nissāya jīvati. Tassa hi tiṃsamattāni gosahassāni honti, sattavīsasahassā gāvo khīraṃ duyhanti. Gopā nāma nibaddhavāsino na honti. Vassike cattāromāse thale vasanti, avasese aṭṭhamāse yattha tiṇodakaṃ sukhaṃ labbhati, tattha vasanti. Tañca nadītīraṃ vā jātassaratīraṃ vā hoti. Athāyampi vassakāle attano vasitagāmato nikkhamitvā gunnaṃ phāsuvihāratthāya okāsaṃ gavesanto mahāmahī bhijjitvā ekato kālamahī ekato mahāmahicceva saṅkhaṃ gantvā sandamānā puna samuddasamīpe samāgantvā pavattā. Yaṃ okāsaṃ antaradīpaṃ akāsi, taṃ pavisitvā vacchānaṃ sālaṃ attano ca nivesanaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi. Tassa satta puttā, satta dhītaro, satta suṇisā, aneke ca kammakārā honti. Gopā nāma vassanimittaṃ jānanti. Yadā sakuṇikā kulāvakāni rukkhagge karonti, kakkaṭakā udakasamīpe dvāraṃ pidahitvā thalasamīpadvārena vaḷañjenti, tadā suvuṭṭhikā bhavissatīti gaṇhanti. Yadā pana sakuṇikā kulāvakāni nīcaṭṭhāne udakapiṭṭhe karonti, kakkaṭakā thalasamīpe dvāraṃ pidahitvā udakasamīpadvārena vaḷañjenti, tadā dubbuṭṭhikā bhavissatīti gaṇhanti.

१८. "पक्कोदनोति" (Pakkodanoti) हे धनीयसुत्ताचे (Dhaniyasuttaṃ) स्पष्टीकरण आहे. याची उत्पत्ती काय आहे? भगवान श्रावस्तीमध्ये (Sāvatthiyaṃ) विहार करत होते. त्या वेळी धनीय नावाचा गोपाळ (gopo) मही नदीच्या तीरावर (mahītīre) राहत होता. हा त्याचा पूर्वयोग (मागील जन्माचे पुण्यकर्म) आहे – जेव्हा कश्यप भगवंतांचे (kassapassa bhagavato) शासन (pāvacane) देदीप्यमान होते, तेव्हा त्याने वीस हजार वर्षे (vīsati vassasahassāni) दररोज संघाला वीस शलाका-भोजन (vīsati salākabhattāni) दान दिले होते. तेथून च्युत (मृत्यू) होऊन तो देवलोकात उत्पन्न झाला. अशा प्रकारे देवलोकात एक बुद्धंतर (दोन बुद्धांमधील काळ) व्यतीत करून, आपल्या भगवंतांच्या काळात विदेह देशाच्या मध्यभागी असलेल्या पर्वत प्रदेशात 'धम्मकोरण्ड' नावाचे नगर होते, त्या नगरात तो एका श्रेष्ठीचा (सावकाराचा) मुलगा म्हणून जन्माला आला आणि गाईंच्या कळपावर उपजीविका करू लागला. त्याच्याकडे सुमारे तीस हजार गाई होत्या, त्यांपैकी सत्तावीस हजार गाई दूध देत असत. गोपाळ हे एकाच ठिकाणी कायमचे राहणारे नसतात. पावसाळ्यातील चार महिने ते उंचावरील कोरड्या जमिनीवर राहतात आणि उर्वरित आठ महिने जेथे गवत व पाणी सहज उपलब्ध असते, तेथे राहतात. ती जागा एकतर नदीचा तीर असते किंवा नैसर्गिक तलावाचा काठ असतो. त्यानंतर, हा धनीय देखील पावसाळ्यात आपल्या राहत्या गावातून बाहेर पडला आणि गाईंच्या सुखासाठी योग्य जागेचा शोध घेऊ लागला. महामही नदी विभागून एका बाजूला कालमही आणि दुसऱ्या बाजूला महामही अशा नावाने वाहू लागली आणि पुढे समुद्राजवळ पुन्हा एकत्र आली. या दोन प्रवाहांच्या दरम्यान जो अंतरीप (बेट) तयार झाला होता, तेथे प्रवेश करून त्याने वासरांसाठी गोठा आणि स्वतःसाठी निवासस्थान बांधले व तेथे राहू लागला. त्याला सात मुलगे, सात मुली, सात सुना आणि अनेक सेवक होते. गोपाळांना पावसाचे संकेत ठाऊक असतात. जेव्हा पक्षी झाडांच्या शेंड्यावर घरटी बांधतात आणि खेकडे पाण्याच्या जवळील आपली बिळे बंद करून उंचावरील बिळांचा वापर करतात, तेव्हा चांगला पाऊस पडेल असा ते अंदाज लावतात. परंतु जेव्हा पक्षी सखल भागात पाण्याच्या पृष्ठभागावर घरटी बांधतात आणि खेकडे उंचावरील बिळे बंद करून पाण्याजवळील बिळांचा वापर करतात, तेव्हा दुष्काळ पडेल (कमी पाऊस पडेल) असा ते अंदाज लावतात.

Atha so dhaniyo suvuṭṭhikanimittāni upasallakkhetvā upakaṭṭhe vassakāle antaradīpā nikkhamitvā mahāmahiyā paratīre sattasattāhampi deve vassante udakena anajjhottharaṇokāse attano vasanokāsaṃ katvā samantā parikkhipitvā, vacchasālāyo māpetvā, tattha nivāsaṃ kappesi. Athassa dārutiṇādisaṅgahe kate sabbesu puttadārakammakaraporisesu [Pg.25] samāniyesu jātesu nānappakāre khajjabhojje paṭiyatte samantā catuddisā meghamaṇḍalāni uṭṭhahiṃsu. So dhenuyo duhāpetvā, vacchasālāsu vacche saṇṭhāpetvā, gunnaṃ catuddisā dhūmaṃ kārāpetvā, sabbaparijanaṃ bhojāpetvā, sabbakiccāni kārāpetvā tattha tattha dīpe ujjālāpetvā, sayaṃ khīrena bhattaṃ bhuñjitvā, mahāsayane sayanto attano sirisampattiṃ disvā, tuṭṭhacitto hutvā, aparadisāya meghatthanitasaddaṃ sutvā nipanno imaṃ udānaṃ udānesi ‘‘pakkodano duddhakhīrohamasmī’’ti.

त्यानंतर, त्या धनीयने चांगल्या पावसाचे संकेत ओळखून, पावसाळा जवळ आल्यावर त्या अंतरीपातून (बेटावरून) बाहेर पडून महामही नदीच्या पलीकडच्या तीरावर अशी जागा निवडली, जी सलग सात आठवडे पाऊस पडला तरी पाण्याखाली बुडणार नाही. तेथे त्याने स्वतःसाठी निवासस्थान बनवले, सभोवताली कुंपण घातले, वासरांसाठी गोठे बांधले आणि तेथे तो राहू लागला. त्यानंतर त्याने लाकडे, गवत इत्यादींचा संग्रह केला. त्याचे सर्व मुले, पत्नी, सेवक आणि कामगार एकत्र आले आणि विविध प्रकारचे अन्नपदार्थ तयार करण्यात आले. तेव्हा चारी दिशांना ढगांचे मंडळ दाटून आले. त्याने गाईंचे दूध काढून घेतले, वासरांना गोठ्यात व्यवस्थित बांधले, गाईंसाठी चारी दिशांना धूर केला, आपल्या सर्व कुटुंबीयांना व सेवकांना भोजन दिले, सर्व कामे पूर्ण करून घेतली आणि ठिकठिकाणी दिवे लावले. स्वतः दुधासोबत भात खाऊन तो एका मोठ्या पलंगावर निजला. आपली समृद्धी पाहून त्याचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले. पश्चिम दिशेला ढगांचा गडगडाट ऐकून, निजलेल्या अवस्थेतच त्याने हा उदान (आनंदोद्गार) काढला: "माझा भात शिजला आहे, गाईंचे दूध काढून झाले आहे आणि मी (येथे सुरक्षित) आहे."

Tatrāyaṃ atthavaṇṇanā – pakkodanoti siddhabhatto. Duddhakhīroti gāvo duhitvā gahitakhīro. Ahanti attānaṃ nidasseti, asmīti attano tathābhāvaṃ. Pakkodano duddhakhīro ca ahamasmi bhavāmīti attho. Itīti evamāhāti attho. Niddese pana ‘‘itīti padasandhi, padasaṃsaggo, padapāripūri, akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmeta’’nti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 1) evamassa attho vaṇṇito. Sopi idameva sandhāyāti veditabbo. Yaṃ yaṃ hi padaṃ pubbapadena vuttaṃ, tassa tassa evamāhāti etamatthaṃ pakāsentoyeva itisaddo pacchimena padena metteyyo iti vā bhagavā iti vā evamādinā padasandhi hoti, nāññathā.

येथे हा अर्थाचा खुलासा (अर्थवर्णन) आहे – "पक्कोदनो" म्हणजे ज्याचा भात शिजला आहे (अन्न तयार आहे) असा. "दुद्धखीरो" म्हणजे गाईंचे दूध काढून घेतलेला. "अहं" हा शब्द स्वतःचा निर्देश करतो, तर "अस्मि" हा शब्द स्वतःच्या स्थितीचा निर्देश करतो. "मी शिजवलेले अन्न असलेला आणि दूध काढलेला असा आहे" हा याचा अर्थ आहे. "इति" म्हणजे "असे म्हणाला" हा अर्थ आहे. परंतु निर्देश ग्रंथात (चुल्लनिद्देसात) "इति हा शब्द पदसंधी, पदसंसर्ग, पदपरिपूरी, अक्षरसमवाय, व्यंजनश्लिष्टता आणि पदानुपूर्वी दर्शवतो" असा याचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. तो देखील याच संदर्भाने समजून घेतला पाहिजे. कारण जो जो शब्द पूर्वपदाशी जोडला जातो, त्याचा अर्थ "असे म्हणाला" हे प्रकट करण्यासाठीच 'इति' हा शब्द उत्तरपदाशी जोडला जातो; जसे की "मेत्तेय्यो इति" किंवा "भगवा इति" इत्यादी प्रकारे पदसंधी होते, इतर प्रकारे नाही.

Dhaniyo gopoti tassa seṭṭhiputtassa nāmasamodhānaṃ. So hi yānimāni thāvarādīni pañca dhanāni, tesu ṭhapetvā dānasīlādianugāmikadhanaṃ, khettavatthu-ārāmādito thāvaradhanatopi, gavassādito jaṅgamadhanatopi hiraññasuvaṇṇādito saṃhārimadhanatopi, sippāyatanādito aṅgasamadhanatopi yaṃ taṃ lokassa pañcagorasānuppadānena bahūpakāraṃ taṃ sandhāya ‘‘natthi gosamitaṃ dhana’’nti (saṃ. ni. 1.13; netti. 123) evaṃ visesitaṃ godhanaṃ, tena samannāgatattā dhaniyo, gunnaṃ pālanato gopo. Yo hi attano gāvo pāleti, so ‘‘gopo’’ti vuccati. Yo paresaṃ vetanena bhaṭo hutvā, so gopālako. Ayaṃ pana attanoyeva, tena gopoti vutto.

"धनीय गोपो" हे त्या श्रेष्ठीपुत्राचे जोडनाव आहे. स्थावर इत्यादी पाच प्रकारच्या संपत्तींपैकी, दान-शील इत्यादी अनुगामी संपत्ती वगळता, शेतजमीन व आरामादी स्थावर संपत्तीपेक्षा, गाय-घोडे इत्यादी जंगम संपत्तीपेक्षा, सोने-चांदी इत्यादी संहारी (सहज नेता येण्याजोग्या) संपत्तीपेक्षा आणि कला-कौशल्यादी अंगसम संपत्तीपेक्षा, जी संपत्ती जगाला पाच प्रकारचे गोरस (दूध, दही, ताक, लोणी, तूप) प्रदान करून अत्यंत उपकारक ठरते, त्या संपत्तीचा संदर्भ देऊन "गाईंसारखी दुसरी संपत्ती नाही" असे विशेषत्वाने म्हटले आहे. अशा गोधनाने संपन्न असल्यामुळे त्याला 'धनीय' म्हटले गेले आणि गाईंचे पालन करत असल्यामुळे त्याला 'गोप' (गोपाळ) म्हटले गेले. जो स्वतःच्या गाईंचे पालन करतो त्याला 'गोप' म्हटले जाते, आणि जो इतरांच्या गाईंचे वेतनावर (पगारावर) पालन करतो त्याला 'गोपालक' म्हटले जाते. हा धनीय स्वतःच्याच गाईंचे पालन करत होता, म्हणून त्याला 'गोप' म्हटले गेले आहे.

Anutīreti [Pg.26] tīrassa samīpe. Mahiyāti mahāmahīnāmikāya nadiyā. Samānena anukūlavattinā parijanena saddhiṃ vāso yassa so samānavāso, ayañca tathāvidho. Tenāha ‘‘samānavāso’’ti. Channāti tiṇapaṇṇacchadanehi anovassakā katā. Kuṭīti vasanagharassetaṃ adhivacanaṃ. Āhitoti ābhato, jālito vā. Ginīti aggi. Tesu tesu ṭhānesu aggi ‘‘ginī’’ti voharīyati. Atha ce patthayasīti idāni yadi icchasīti vuttaṃ hoti. Pavassāti siñca, pagghara, udakaṃ muñcāti attho. Devāti meghaṃ ālapati. Ayaṃ tāvettha padavaṇṇanā.

"अनुतीरे" म्हणजे तीराच्या (काठाच्या) जवळ. "महिया" म्हणजे महामही नावाच्या नदीच्या. ज्याचा आपल्या अनुकूल वागणाऱ्या कुटुंबियांशी व सेवकांशी एकत्र निवास आहे, तो "समानवासो" (समान निवास असलेला) होय; आणि हा धनीय तशाच प्रकारचा होता. म्हणूनच (भगवंतांनी) "समानवासो" असे म्हटले आहे. "छन्ना" म्हणजे गवत आणि पानांच्या छपरांनी शाकारलेली, जेणेकरून आत पाऊस पडणार नाही अशी केलेली. "कुटी" हे राहण्याच्या घराचे नाव (समानार्थी शब्द) आहे. "आहितो" म्हणजे आणलेला किंवा प्रज्वलित केलेला. "गिनी" म्हणजे अग्नी (आग). त्या त्या ठिकाणी अग्नीला "गिनी" असे म्हटले जाते. "अथ चे पत्थयसि" म्हणजे "आता जर तुझी इच्छा असेल तर" असे म्हटले आहे. "पवस्स" म्हणजे "वर्षाव कर, पाऊस पाड, पाणी सोड" असा अर्थ आहे. "देव" हा शब्द ढगाला (पर्जन्याला) उद्देशून संबोधलेला आहे. ही या गाथेतील पदांची व्याख्या (पदवर्णन) आहे.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – evamayaṃ dhaniyo gopo attano sayanaghare mahāsayane nipanno meghatthanitaṃ sutvā ‘‘pakkodanohamasmī’’ti bhaṇanto kāyadukkhavūpasamūpāyaṃ kāyasukhahetuñca attano sannihitaṃ dīpeti. ‘‘Duddhakhīrohamasmī’’ti bhaṇanto cittadukkhavūpasamūpāyaṃ cittasukhahetuñca. ‘‘Anutīre mahiyā’’ti nivāsaṭṭhānasampattiṃ, ‘‘samānavāso’’ti tādise kāle piyavippayogapadaṭṭhānassa sokassābhāvaṃ. ‘‘Channā kuṭī’’ti kāyadukkhāpagamapaṭighātaṃ. ‘‘Āhito ginī’’ti yasmā gopālakā parikkhepadhūmadāruaggivasena tayo aggī karonti. Te ca tassa gehe sabbe katā, tasmā sabbadisāsu parikkhepaggiṃ sandhāya ‘‘āhito ginī’’ti bhaṇanto vāḷamigāgamananivāraṇaṃ dīpeti, gunnaṃ majjhe gomayādīhi dhūmaggiṃ sandhāya ḍaṃsamakasādīhi gunnaṃ anābādhaṃ, gopālakānaṃ sayanaṭṭhāne dāruaggiṃ sandhāya gopālakānaṃ sītābādhapaṭighātaṃ. So evaṃ dīpento attano vā gunnaṃ vā parijanassa vā vuṭṭhipaccayassa kassaci ābādhassa abhāvato pītisomanassajāto āha – ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

आता हा अर्थाचा खुलासा आहे – अशा प्रकारे हा धनिय गोपाळ आपल्या शयनगृहातील मोठ्या बिछान्यावर निजलेला असताना, मेघांचा गडगडाट ऐकून "माझा भात शिजला आहे" (पक्कोदनोहमस्मि) असे म्हणत, आपल्या शारीरिक दुःखाचे निवारण करण्याचा उपाय आणि शारीरिक सुखाचे साधन स्वतःजवळ तयार असल्याचे दर्शवतो. "मी गाईंचे दूध काढले आहे" (दुद्धखीरोहमस्मि) असे म्हणत, तो मानसिक दुःखाचे निवारण करण्याचा उपाय आणि मानसिक सुखाचे साधन दर्शवतो. "मही नदीच्या तीरावर" (अनुतीरे महिया) याने तो आपल्या निवासस्थानाची समृद्धी दर्शवतो, आणि "समान वास्तव्य आहे" (समानवासो) याने अशा वेळी प्रियजनांच्या विरहामुळे निर्माण होणाऱ्या शोकाचा अभाव दर्शवतो. "झोपडी शाकारलेली आहे" (छन्ना कुटी) याने शारीरिक दुःखाचे निवारण आणि संरक्षण दर्शवतो. "अग्नी प्रज्वलित केला आहे" (आहितो गिनी) कारण गोपाळ घराभोवती वेढा घालणारा अग्नी, धूर आणि शेकोटी या रूपाने तीन प्रकारचे अग्नी तयार करतात. आणि हे सर्व त्याच्या घरात केले गेले होते, म्हणून सर्व दिशांना वेढणाऱ्या अग्नीचा संदर्भ देऊन "अग्नी प्रज्वलित केला आहे" असे म्हणत तो हिंस्र श्वापदांना येण्यापासून रोखणे दर्शवतो; गाईंच्या मध्ये शेणाच्या गोवऱ्या इत्यादींनी धूर करून डास, माश्या इत्यादींपासून गाईंना होणारा उपद्रव टाळणे दर्शवतो; आणि गोपाळांच्या निजण्याच्या जागी लाकडाचा अग्नी पेटवून गोपाळांचे थंडीपासून रक्षण करणे दर्शवतो. हे सर्व दर्शवत, स्वतःला, गाईंना किंवा कुटुंबियांना पावसाच्या कारणाने कोणताही त्रास नसल्यामुळे प्रीती आणि आनंदाने भरलेला होऊन तो म्हणाला – "म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!"

19. Evaṃ dhaniyassa imaṃ gāthaṃ bhāsamānassa assosi bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya jetavanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ viharanto. Sutvā ca pana buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa dhaniyañca pajāpatiñcassa ‘‘ime ubhopi hetusampannā. Sace ahaṃ gantvā dhammaṃ desessāmi, ubhopi pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissanti. No ce gamissāmi, sve udakoghena vinassissantī’’ti taṃ khaṇeyeva sāvatthito satta yojanasatāni dhaniyassa nivāsaṭṭhānaṃ ākāsena gantvā tassa kuṭiyā upari aṭṭhāsi. Dhaniyo taṃ gāthaṃ punappunaṃ bhāsatiyeva[Pg.27], na niṭṭhāpeti, bhagavati gatepi bhāsati. Bhagavā ca taṃ sutvā ‘‘na ettakena santuṭṭhā vā vissatthā vā honti, evaṃ pana hontī’’ti dassetuṃ –

१९. अशा प्रकारे धनिय ही गाथा म्हणत असताना, जेतवन महाविहारात गंधकुटीमध्ये निवास करत असलेल्या भगवंतांनी मानवी शक्तीच्या पलीकडच्या अशा विशुद्ध दिव्य श्रोत्रधातूने (दिव्य कानाने) ते ऐकले. ते ऐकल्यानंतर बुद्धचक्षूने जगाचे अवलोकन करताना त्यांनी धनिय आणि त्याच्या पत्नीला पाहिले आणि विचार केला: "हे दोघेही (मार्ग-फल प्राप्तीसाठी) अनुकूल हेतूंनी युक्त आहेत. जर मी जाऊन त्यांना धम्म उपदेश केला, तर ते दोघेही प्रव्रजित होऊन अर्हतपद प्राप्त करतील. जर मी गेलो नाही, तर उद्या ते पाण्याच्या पुरात नष्ट होतील." त्याच क्षणी भगवंत श्रावस्तीहून सातशे योजने दूर असलेल्या धनियच्या निवासस्थानी आकाशातून गेले आणि त्याच्या झोपडीच्या वर उभे राहिले. धनिय ती गाथा पुन्हा पुन्हा म्हणतच होता, थांबत नव्हता; भगवंत तेथे आले तरीही तो ती म्हणतच होता. भगवंतांनी ते ऐकले आणि "एवढ्यानेच कोणी संतुष्ट किंवा निर्भय होत नाही, तर अशा प्रकारे होते" हे दर्शवण्यासाठी –

‘‘Akkodhano vigatakhilohamasmi, anutīre mahiyekarattivāso;

Vivaṭā kuṭi nibbuto gini, atha ce patthayasī pavassa devā’’ti. –

"मी क्रोधापासून मुक्त आहे, माझ्या मनातील अडथळे (खील) नष्ट झाले आहेत, मही नदीच्या तीरावर मी केवळ एका रात्रीचा मुक्काम करणारा आहे; माझी झोपडी उघडी आहे, (राग-द्वेष-मोहाचा) अग्नी शांत झाला आहे; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!"

Imaṃ paṭigāthaṃ abhāsi byañjanasabhāgaṃ no atthasabhāgaṃ. Na hi ‘‘pakkodano’’ti, ‘‘akkodhano’’ti ca ādīni padāni atthato samenti mahāsamuddassa orimapārimatīrāni viya, byañjanaṃ panettha kiñci kiñci sametīti byañjanasabhāgāni honti. Tattha purimagāthāya sadisapadānaṃ vuttanayeneva attho veditabbo.

भगवंतांनी ही प्रतिगाथा (उत्तरगाथा) म्हटली, जी शब्दांच्या रचनेत समान होती पण अर्थाच्या दृष्टीने समान नव्हती. कारण "पक्कोदनो" (माझा भात शिजला आहे) आणि "अक्कोधनो" (मी क्रोधापासून मुक्त आहे) इत्यादी शब्दांचे अर्थ महासागराच्या या आणि त्या तीरासारखे भिन्न आहेत, ते एकमेकांशी जुळत नाहीत; परंतु येथे शब्दांची रचना काही अंशी जुळते, म्हणून ते शब्दरचनेच्या दृष्टीने समान आहेत. त्यातील पहिल्या गाथेशी साम्य असलेल्या शब्दांचा अर्थ आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Visesapadānaṃ panāyaṃ padato atthato ca vaṇṇanā – akkodhanoti akujjhanasabhāvo. Yo hi so pubbe vuttappakāraāghātavatthusambhavo kodho ekaccassa suparittopi uppajjamāno hadayaṃ santāpetvā vūpasammati, yena ca tato balavataruppannena ekacco mukhavikuṇanamattaṃ karoti, tato balavatarena ekacco pharusaṃ vattukāmo hanusañcalanamattaṃ karoti, aparo tato balavatarena pharusaṃ bhaṇati, aparo tato balavatarena daṇḍaṃ vā satthaṃ vā gavesanto disā viloketi, aparo tato balavatarena daṇḍaṃ vā satthaṃ vā āmasati, aparo tato balavatarena daṇḍādīni gahetvā upadhāvati, aparo tato balavatarena ekaṃ vā dve vā pahāre deti, aparo tato balavatarena api ñātisālohitaṃ jīvitā voropeti, ekacco tato balavatarena pacchā vippaṭisārī attānampi jīvitā voropeti sīhaḷadīpe kālagāmavāsī amacco viya. Ettāvatā ca kodho paramavepullappatto hoti. So bhagavatā bodhimaṇḍeyeva sabbaso pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato, tasmā bhagavā ‘‘akkodhanohamasmī’’ti āha.

आता विशिष्ट शब्दांचे पद आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी केलेले स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे – "अक्कोधनो" म्हणजे क्रोधाचा अभाव असलेला स्वभाव. पूर्वी सांगितलेल्या आघात-वस्तूंच्या (द्वेषाच्या कारणांच्या) प्रभावामुळे निर्माण होणारा जो क्रोध आहे, तो एखाद्या व्यक्तीमध्ये अत्यंत अल्प प्रमाणात उत्पन्न झाला तरी तो हृदयाला संतप्त करून शांत होतो; त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोध उत्पन्न झाल्यास माणूस केवळ तोंड वाकडे करतो; त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे माणूस कठोर बोलण्याच्या इच्छेने केवळ जबडा हलवतो; दुसरा कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे कठोर शब्द बोलतो; दुसरा कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे काठी किंवा शस्त्र शोधत दिशांकडे पाहतो; दुसरा कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे काठी किंवा शस्त्राला स्पर्श करतो; दुसरा कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे काठी इत्यादी घेऊन धावतो; दुसरा कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे एक किंवा दोन प्रहार करतो; दुसरा कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे आपल्या रक्ताच्या नातेवाईकाचाही जीव घेतो; आणि कोणी त्यापेक्षा अधिक बलवान क्रोधामुळे नंतर पश्चात्ताप होऊन स्वतःचाच जीव घेतो, जसे सिंहलद्वीपातील (श्रीलंकेतील) कालग्रामचा रहिवासी असलेल्या अमात्याने केले होते. अशा प्रकारे क्रोध अत्यंत तीव्रतेला पोहोचतो. तो सर्व प्रकारचा क्रोध भगवंतांनी बोधीमंडावरच (बोधीवृक्षाखाली) पूर्णपणे नष्ट केला होता, मुळासकट उपटून टाकला होता आणि ताडाच्या बुंध्यासारखा (पुन्हा न उगवणारा) केला होता. म्हणूनच भगवंतांनी "मी क्रोधापासून मुक्त आहे" (अक्कोधनोहमस्मि) असे म्हटले.

Vigatakhiloti apagatakhilo. Ye hi te cittabandhabhāvena pañca cetokhilā vuttā, ye hi ca khilabhūte citte seyyathāpi nāma khile bhūmibhāge [Pg.28] cattāro māse vassantepi deve sassāni na ruhanti, evamevaṃ saddhammassavanādikusalahetuvasse vassantepi kusalaṃ na ruhati te ca bhagavatā bodhimaṇḍeyeva sabbaso pahīnā, tasmā bhagavā ‘‘vigatakhilohamasmī’’ti āha.

"विगतखिलो" म्हणजे मनातील अडथळे (खील) दूर झालेला. मनाला जखडून ठेवणाऱ्या ज्या पाच प्रकारच्या मानसिक अडथळ्यांचा (चेतोखील) उल्लेख केला आहे, ज्यांच्यामुळे मन नापीक जमिनीसारखे बनते – जसे एखाद्या नापीक जमिनीवर चार महिने पाऊस पडला तरी पीक उगवत नाही, त्याचप्रमाणे अशा नापीक मनात सद्धम्म-श्रवण इत्यादी कुशल हेतूंचा पाऊस पडला तरी कुशल गुणांची वाढ होत नाही – ते सर्व मानसिक अडथळे भगवंतांनी बोधीमंडावरच पूर्णपणे नष्ट केले होते, म्हणूनच भगवंतांनी "माझ्या मनातील अडथळे नष्ट झाले आहेत" (विगतखिलोहमस्मि) असे म्हटले.

Ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso. Yathā hi dhaniyo tattha cattāro vassike māse nibaddhavāsaṃ upagato, na tathā bhagavā. Bhagavā hi taṃyeva rattiṃ tassa atthakāmatāya tattha vāsaṃ upagato. Tasmā ‘‘ekarattivāso’’ti āha. Vivaṭāti apanītacchadanā. Kuṭīti attabhāvo. Attabhāvo hi taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca kāyotipi guhātipi dehotipi sandehotipi nāvātipi rathotipi vaṇotipi dhajotipi vammikotipi kuṭītipi kuṭikātipi vuccati. Idha pana kaṭṭhādīni paṭicca gehanāmikā kuṭi viya aṭṭhiādīni paṭicca saṅkhyaṃ gatattā ‘‘kuṭī’’ti vutto. Yathāha –

"एकरात्रीचा मुक्काम असलेला" म्हणजे ज्याचा मुक्काम केवळ एका रात्रीचा आहे तो (एकरत्तिवासो). जसा धनिय तेथे पावसाळ्याचे चार महिने कायमचा मुक्काम करून राहिला होता, तसे भगवंतांचे नव्हते. भगवंत तर केवळ त्याच रात्री धनियच्या कल्याणाच्या इच्छेने तेथे मुक्कामासाठी आले होते. म्हणूनच त्यांनी "एका रात्रीचा मुक्काम असलेला" असे म्हटले. "विवटा" म्हणजे जिचे छप्पर किंवा आवरण काढून टाकले आहे अशी (उघडी). "कुटी" म्हणजे हा शरीरभाव (अत्तभाव). कारण वेगवेगळ्या संदर्भांनुसार या शरीराला 'काय', 'गुहा', 'देह', 'संदेह', 'नाव', 'रथ', 'व्रण' (जखम), 'ध्वज', 'वारूळ', 'कुटी' (झोपडी) आणि 'कुटिका' असे म्हटले जाते. परंतु येथे लाकूड इत्यादींच्या आधाराने तयार झालेल्या घराला जसे 'कुटी' म्हणतात, तसेच हाडे इत्यादींच्या रचनेमुळे अस्तित्वात आलेल्या या शरीराला 'कुटी' म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca, valliñca paṭicca, mattikañca paṭicca, tiṇañca paṭicca, ākāso parivārito agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchati; evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca, nhāruñca paṭicca, maṃsañca paṭicca, cammañca paṭicca, ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306).

"ज्याप्रमाणे, बंधूंनो! लाकूड, वेली, माती आणि गवत यांच्या आधाराने वेढलेल्या अवकाशाला 'घर' असे नाव दिले जाते; त्याचप्रमाणे, बंधूंनो! हाडे, शिरा, मांस आणि त्वचा यांच्या आधाराने वेढलेल्या अवकाशाला 'रूप' (शरीर) असे नाव दिले जाते."

Cittamakkaṭassa nivāsato vā kuṭi. Yathāha –

किंवा मनरूपी माकडाचे निवासस्थान असल्यामुळे याला 'कुटी' म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭi ce sā, makkaṭāvasatho iti;

Makkaṭo pañcadvārāya, kuṭikāya pasakkiya;

Dvārena anupariyāti, ghaṭṭayanto punappuna’’nti. (theragā. 125);

"ही हाडांच्या सांगाड्याची बनलेली झोपडी म्हणजे माकडाचे निवासस्थानच आहे. पाच द्वारे (दरवाजे) असलेल्या या झोपडीत शिरून ते माकड प्रत्येक दाराभोवती फिरते आणि पुन्हा पुन्हा धडका देते."

Sā kuṭi yena taṇhāmānadiṭṭhichadanena sattānaṃ channattā punappunaṃ rāgādikilesavassaṃ ativassati. Yathāha –

ती झोपडी, जी तृष्णा, मान (अहंकार) आणि दृष्टी (मिथ्या धारणा) या छपराखाली प्राण्यांसाठी झाकलेली असल्यामुळे, तिच्यावर राग (आसक्ती) इत्यादी क्लेशांचा पाऊस पुन्हा पुन्हा कोसळत राहतो. जसे म्हटले आहे –

‘‘Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’ti. (udā. 45;

theragā. 447;

pari. 339);

“जे आच्छादित (झाकलेले) असते, तिथे गळती होते (पाऊस गळतो); जे उघडे असते, तिथे गळती होत नाही. म्हणून जे आच्छादित आहे ते उघडावे, अशा प्रकारे तिथे गळती होणार नाही.”

Ayaṃ [Pg.29] gāthā dvīsu ṭhānesu vuttā khandhake theragāthāyañca. Khandhake hi ‘‘yo āpattiṃ paṭicchādeti, tassa kilesā ca punappunaṃ āpattiyo ca ativassanti, yo pana na paṭicchādeti, tassa nātivassantī’’ti imaṃ atthaṃ paṭicca vuttā. Theragāthāyaṃ ‘‘yassa rāgādicchadanaṃ atthi, tassa puna iṭṭhārammaṇādīsu rāgādisambhavato channamativassati. Yo vā uppanne kilese adhivāseti, tasseva adhivāsitakilesacchadanacchannā attabhāvakuṭi punappunaṃ kilesavassaṃ ativassati. Yassa pana arahattamaggañāṇavātena kilesacchadanassa viddhaṃsitattā vivaṭā, tassa nātivassatī’’ti. Ayamattho idha adhippeto. Bhagavatā hi yathāvuttaṃ chadanaṃ yathāvutteneva nayena viddhaṃsitaṃ, tasmā ‘‘vivaṭā kuṭī’’ti āha. Nibbutoti upasanto. Ginīti aggi. Yena hi ekādasavidhena agginā sabbamidaṃ ādittaṃ. Yathāha – ‘‘ādittaṃ rāgagginā’’ti vitthāro. So aggi bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggasalilasekena nibbuto, tasmā ‘‘nibbuto ginī’’ti āha.

ही गाथा दोन ठिकाणी सांगितली आहे - खन्धकामध्ये आणि थेरगाथेमध्ये. खन्धकामध्ये ही गाथा या अर्थाने सांगितली आहे: “जो कोणी आपली आपत्ती (भिक्षूचा नियमभंग) लपवतो, त्याच्यामध्ये क्लेश आणि आपत्ती वारंवार गळत राहतात (प्रवेश करतात). परंतु जो ती लपवत नाही, त्याच्यामध्ये गळती होत नाही.” थेरगाथेमध्ये ती या हेतूने सांगितली आहे: “ज्या व्यक्तीमध्ये राग (आसक्ती) इत्यादींचे आच्छादन असते, त्याच्यामध्ये प्रिय वस्तू इत्यादींच्या संदर्भात राग इत्यादींच्या वारंवार उत्पन्न होण्यामुळे आच्छादनातून गळती होते. किंवा जो उत्पन्न झालेल्या क्लेशांना सहन करतो, त्याच्या सहन केलेल्या क्लेशांच्या छताने झाकलेली त्याची आत्मभाव-कुटी (शरीररूपी कुटी) क्लेशांच्या पावसाने वारंवार गळते. परंतु ज्याची कुटी अर्हत्-मार्ग-ज्ञानाच्या वाऱ्याने क्लेशांचे छत नष्ट झाल्यामुळे उघडी झाली आहे, त्याच्यामध्ये गळती होत नाही.” येथे हाच अर्थ अभिप्रेत आहे. भगवंतांनी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे ते क्लेशांचे छत नष्ट केले होते, म्हणून त्यांनी “माझी कुटी उघडी आहे” (विवटा कुटी) असे म्हटले. 'निब्बुतो' म्हणजे शांत झालेला (उपसंत). 'गिनी' म्हणजे अग्नी. ज्या अकरा प्रकारच्या अग्नीने हे सर्व जळत आहे. जसे म्हटले आहे - “राग-अग्नीने जळत आहे” इत्यादी सविस्तर वर्णन 'आदित्तपरियाय सुत्ता'वरून समजून घ्यावे. तो अग्नी भगवंतांनी बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच आर्यमार्ग-रूपी जलाच्या सिंचनाने शांत केला होता, म्हणून त्यांनी “माझा अग्नी शांत झाला आहे” (निब्बुतो गिनी) असे म्हटले.

Evaṃ vadanto ca dhaniyaṃ atuṭṭhabbena tussamānaṃ aññāpadeseneva paribhāsati, ovadati, anusāsati. Kathaṃ? ‘‘Akkodhano’’ti hi vadamāno, dhaniya, tvaṃ ‘‘pakkodanohamasmī’’ti tuṭṭho, odanapāko ca yāvajīvaṃ dhanaparikkhayena kattabbo, dhanaparikkhayo ca ārakkhādidukkhapadaṭṭhāno, evaṃ sante dukkheneva tuṭṭho hosi. Ahaṃ pana ‘‘akkodhanohamasmī’’ti tussanto sandiṭṭhikasamparāyikadukkhābhāvena tuṭṭho homīti dīpeti. ‘‘Vigatakhilo’’ti vadamāno tvaṃ ‘‘duddhakhīrohamasmī’’ti tussanto akatakiccova ‘‘katakiccohamasmī’’ti mantvā tuṭṭho, ahaṃ pana ‘‘vigatakhilohamasmī’’ti tussanto katakiccova tuṭṭho homīti dīpeti. ‘‘Anutīre mahiyekarattivāso’’ti vadamāno tvaṃ anutīre mahiyā samānavāsoti tussanto catumāsanibaddhavāsena tuṭṭho. Nibaddhavāso ca āvāsasaṅgena hoti, so ca dukkho, evaṃ sante dukkheneva tuṭṭho hosi. Ahaṃ pana ekarattivāsoti tussanto anibaddhavāsena tuṭṭho, anibaddhavāso ca āvāsasaṅgābhāvena hoti, āvāsasaṅgābhāvo ca sukhoti sukheneva tuṭṭho homīti dīpeti.

असे बोलून भगवंत, धनिय जो आनंद घेण्यास अयोग्य अशा गोष्टींवर आनंद व्यक्त करत होता, त्याला अप्रत्यक्षपणे फटकारतात, उपदेश करतात आणि अनुशासित करतात. कसे? “मी क्रोधापासून मुक्त आहे” (अक्कोधनो) असे म्हणून ते दर्शवतात: “हे धनिय! तू ‘मी भात शिजवला आहे’ (पक्कोदनो) असे म्हणून आनंदी होत आहेस, परंतु भात शिजवणे हे आयुष्यभर संपत्तीच्या नाशानेच करावे लागते, आणि संपत्तीचा नाश हा तिचे रक्षण करणे इत्यादी दुःखांचे कारण असतो. असे असताना तू दुःखावरच आनंदी होत आहेस. परंतु मी ‘मी क्रोधापासून मुक्त आहे’ (अक्कोधनो) यात आनंद मानतो, आणि अशा प्रकारे या जन्मातील व परलोकातील दुःखाच्या अभावामुळे मी आनंदी आहे.” “मी नांगरणीच्या अडथळ्यांपासून (खिलांपासून) मुक्त आहे” (विगतखिलो) असे म्हणून ते दर्शवतात: “तू ‘मी गाईंचे दूध काढले आहे’ (दुद्धखीरो) यात आनंद मानत आहेस, आणि तुझे कर्तव्य पूर्ण झाले नसतानाही ते पूर्ण झाले आहे असे मानून तू आनंदी होत आहेस. परंतु मी ‘मी खिलांपासून मुक्त आहे’ (विगतखिलो) यात आनंद मानतो, कारण मी माझे कर्तव्य खरोखरच पूर्ण केले आहे आणि म्हणून मी आनंदी आहे.” “मी मही नदीच्या तीरावर केवळ एक रात्र मुक्काम करणारा आहे” (अनुतीरे महियेकरत्तिवासो) असे म्हणून ते दर्शवतात: “तू ‘मी मही नदीच्या तीरावर एकत्र राहतो’ यात आनंद मानत आहेस आणि पावसाळ्याचे चार महिने एकाच ठिकाणी राहण्यात आनंदी आहेस. एकाच ठिकाणी कायमचे राहणे हे घराच्या आसक्तीमुळे होते आणि ती आसक्ती दुःखदायक असते. असे असताना तू दुःखावरच आनंदी होत आहेस. परंतु मी ‘केवळ एक रात्र मुक्काम करणारा’ (एकरत्तिवासो) यात आनंद मानतो, कारण माझे राहणे अनिश्चित (अस्थायी) आहे. अस्थायी राहणे हे घराच्या आसक्तीच्या अभावामुळे होते आणि आसक्तीचा अभाव हेच सुख आहे, म्हणून मी सुखावरच आनंदी आहे.”

‘‘Vivaṭā [Pg.30] kuṭī’’ti vadamāno tvaṃ channā kuṭīti tussanto channagehatāya tuṭṭho, gehe ca te channepi attabhāvakuṭikaṃ kilesavassaṃ ativassati, yena sañjanitehi catūhi mahoghehi vuyhamāno anayabyasanaṃ pāpuṇeyyāsi, evaṃ sante atuṭṭhabbeneva tuṭṭho hosi. Ahaṃ pana ‘‘vivaṭā kuṭī’’ti tussanto attabhāvakuṭiyā kilesacchadanābhāvena tuṭṭho. Evañca me vivaṭāya kuṭiyā na taṃ kilesavassaṃ ativassati, yena sañjanitehi catūhi mahoghehi vuyhamāno anayabyasanaṃ pāpuṇeyyaṃ, evaṃ sante tuṭṭhabbeneva tuṭṭho homīti dīpeti. ‘‘Nibbuto ginī’’ti vadamāno tvaṃ āhito ginīti tussanto akatūpaddavanivāraṇova katūpaddavanivāraṇosmīti mantvā tuṭṭho. Ahaṃ pana nibbuto ginīti tussanto ekādasaggipariḷāhābhāvato katūpaddavanivāraṇatāyeva tuṭṭhoti dīpeti. ‘‘Atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vadamāno evaṃ vigatadukkhānaṃ anuppattasukhānaṃ katasabbakiccānaṃ amhādisānaṃ etaṃ vacanaṃ sobhati, atha ce patthayasi, pavassa deva, na no tayi vassante vā avassante vā vuḍḍhi vā hāni vā atthi, tvaṃ pana kasmā evaṃ vadasīti dīpeti. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ vadanto ca dhaniya atuṭṭhabbeneva tussamānaṃ aññāpadeseneva paribhāsati ovadati, anusāsatī’’ti, taṃ sammadeva vuttanti.

“माझी कुटी उघडी आहे” (विवटा कुटी) असे म्हणून ते दर्शवतात: “तू ‘माझी कुटी शाकारलेली (झाकलेली) आहे’ यात आनंद मानत आहेस आणि छप्पर असलेल्या घराबद्दल आनंदी आहेस. परंतु तुझे घर शाकारलेले असले तरी तुझ्या आत्मभावरूपी कुटीमध्ये क्लेशांचा पाऊस पडतच राहतो, ज्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या चार महापुरांमध्ये (ओघांमध्ये) वाहून जाऊन तू विनाशाला आणि संकटाला प्राप्त होऊ शकतोस. असे असताना तू आनंद मानण्यास अयोग्य अशा गोष्टीवर आनंदी होत आहेस. परंतु मी ‘माझी कुटी उघडी आहे’ (विवटा कुटी) यात आनंद मानतो, कारण माझ्या आत्मभावरूपी कुटीवर क्लेशांचे कोणतेही आच्छादन (छत) नाही. आणि माझी कुटी उघडी असल्यामुळे तिच्यात क्लेशांचा पाऊस पडत नाही, ज्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या चार महापुरांमध्ये वाहून जाऊन मी विनाशाला आणि संकटाला प्राप्त होणार नाही. असे असताना मी खरोखरच आनंद मानण्यास योग्य अशा गोष्टीवर आनंदी आहे.” “माझा अग्नी शांत झाला आहे” (निब्बुतो गिनी) असे म्हणून ते दर्शवतात: “तू ‘अग्नी पेटवला आहे’ (आहितो गिनी) यात आनंद मानत आहेस आणि संकटांचे निवारण केलेले नसतानाही ‘मी संकटांचे निवारण केले आहे’ असे मानून आनंदी होत आहेस. परंतु मी ‘माझा अग्नी शांत झाला आहे’ (निब्बुतो गिनी) यात आनंद मानतो, कारण अकरा प्रकारच्या अग्नीच्या दाहकतेचा अभाव असल्यामुळे मी खरोखरच संकटांचे निवारण केले आहे.” “म्हणून हे देवा (पर्जन्यराजा), जर तुझी इच्छा असेल तर खुशाल बरस!” (अथ चे पत्थयसि पवस्स देव) असे म्हणून ते दर्शवतात: “असे उद्गार आमच्यासारख्या लोकांसाठी शोभतात, ज्यांचे दुःख नाहीसे झाले आहे, ज्यांनी सुख प्राप्त केले आहे आणि ज्यांनी आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण केली आहेत. म्हणून हे देवा, जर तुझी इच्छा असेल तर बरस; तू बरसलास किंवा नाही बरसलास तरी आमची कोणतीही वृद्धी (लाभ) किंवा हानी होणार नाही. परंतु तू (धनिय) असे का बोलत आहेस?” म्हणून जे म्हटले आहे की, “असे बोलून भगवंत, धनिय जो आनंद घेण्यास अयोग्य अशा गोष्टींवर आनंद व्यक्त करत होता, त्याला अप्रत्यक्षपणे फटकारतात, उपदेश करतात आणि अनुशासित करतात,” ते अगदी योग्यच म्हटले आहे.

20. Evamimaṃ bhagavatā vuttaṃ gāthaṃ sutvāpi dhaniyo gopo ‘‘ko ayaṃ gāthaṃ bhāsatī’’ti avatvā tena subhāsitena parituṭṭho punapi tathārūpaṃ sotukāmo aparampi gāthamāha ‘‘andhakamakasā’’ti. Tattha andhakāti kāḷamakkhikānaṃ adhivacanaṃ, piṅgalamakkhikānantipi eke. Makasāti makasāyeva. Na vijjareti natthi. Kaccheti dve kacchā – nadīkaccho ca pabbatakaccho ca. Idha nadīkaccho. Ruḷhatiṇeti sañjātatiṇe. Carantīti bhattakiccaṃ karonti. Vuṭṭhimpīti vātavuṭṭhiādikā anekā vuṭṭhiyo, tā āḷavakasutte pakāsayissāma. Idha pana vassavuṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Saheyyunti khameyyuṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Ettha dhaniyo ye andhakamakasā sannipatitvā rudhire pivantā muhutteneva gāvo anayabyasanaṃ pāpenti, tasmā vuṭṭhitamatteyeva te gopālakā paṃsunā ca sākhāhi ca [Pg.31] mārenti, tesaṃ abhāvena gunnaṃ khemataṃ, kacche ruḷhatiṇacaraṇena addhānagamanaparissamābhāvaṃ vatvā khudākilamathābhāvañca dīpento ‘‘yathā aññesaṃ gāvo andhakamakasasamphassehi dissamānā addhānagamanena kilantā khudāya milāyamānā ekavuṭṭhinipātampi na saheyyuṃ, na me tathā gāvo, mayhaṃ pana gāvo vuttappakārābhāvā dvikkhattuṃ vā tikkhatuṃ vā vuṭṭhimpi saheyyu’’nti dīpeti.

२०. भगवंतांनी म्हटलेली ही गाथा ऐकूनही धनिय गोपाळाने “हा गाथा कोण बोलत आहे?” असे विचारले नाही, तर त्या सुभाषितातून अत्यंत संतुष्ट होऊन, पुन्हा तशाच प्रकारचे वचन ऐकण्याच्या इच्छेने त्याने दुसरी गाथा म्हटली: “अंधकमकसा...” (डास आणि माश्या नाहीत). तेथे ‘अंधका’ म्हणजे काळ्या माश्यांचे नाव आहे, काही आचार्य याला पिवळसर (पिंगट) माश्यांचे नावही म्हणतात. ‘मकसा’ म्हणजे डास किंवा चिलटे. ‘न विज्जरन्ति’ म्हणजे अस्तित्वात नाहीत. ‘कच्छे’ म्हणजे दोन प्रकारचे कच्छ (दलदल किंवा नदीकाठचा प्रदेश) - नदीचा काठ आणि पर्वताचा पायथा. येथे नदीचा काठ अभिप्रेत आहे. ‘रुळ्हतिणे’ म्हणजे उत्तम प्रकारे उगवलेले गवत. ‘चरन्ति’ म्हणजे चरतात (खातात). ‘वुट्ठिम्पि’ म्हणजे वादळी पावसासह अनेक प्रकारचे पाऊस, ज्यांचे स्पष्टीकरण आम्ही ‘आळवक सुत्ता’मध्ये करू. परंतु येथे सामान्य पावसाचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे. ‘सहेय्युं’ म्हणजे सहन करू शकतील. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. येथे धनिय हे दर्शवू इच्छितो की, जे डास आणि माश्या एकत्र येऊन रक्त पितात आणि एका क्षणात गाईंना विनाशाकडे नेतात, म्हणूनच पाऊस पडू लागताच गोपाळ त्यांना मातीने आणि झाडांच्या फांद्यांनी मारून टाकतात; त्यांच्या अभावामुळे गाई सुरक्षित आहेत. नदीकाठच्या हिरव्यागार गवतावर चरण्यामुळे त्यांना लांबच्या प्रवासाचा थकवा नाही आणि भूक व थकव्याचा अभाव आहे, हे दर्शवताना तो म्हणतो: “ज्याप्रमाणे इतरांच्या गाई डास आणि माश्यांच्या दंशामुळे त्रस्त होऊन, लांबच्या प्रवासाने थकलेल्या आणि भुकेने व्याकुळ होऊन पावसाची एक सरही सहन करू शकत नाहीत, तशा माझ्या गाई नाहीत. माझ्या गाईंमध्ये वरीलपैकी कोणतीही समस्या नसल्यामुळे त्या दोन किंवा तीन वेळा पडणारा पाऊसही सहज सहन करू शकतात.”

21. Tato bhagavā yasmā dhaniyo antaradīpe vasanto bhayaṃ disvā, kullaṃ bandhitvā, mahāmahiṃ taritvā, taṃ kacchaṃ āgamma ‘‘ahaṃ suṭṭhu āgato, nibbhayeva ṭhāne ṭhito’’ti maññamāno evamāha, sabhaye eva ca so ṭhāne ṭhito, tasmā tassa āgamanaṭṭhānā attano āgamanaṭṭhānaṃ uttaritarañca paṇītatarañca vaṇṇento ‘‘baddhāsi bhisī’’ti imaṃ gāthamabhāsi, atthasabhāgaṃ no byañjanasabhāgaṃ.

२१. त्यानंतर, धनिय हा नदीच्या पात्रातील बेटावर (अंतराद्वीपात) राहत असताना, तेथील भय पाहून, तराफा बांधून, महामही नदी पार करून आणि त्या सखल प्रदेशात (कच्छ) येऊन, "मी चांगल्या प्रकारे आलो आहे आणि भयमुक्त ठिकाणी स्थित आहे" असे मानून असे म्हणाला होता; परंतु तो प्रत्यक्षात भययुक्त ठिकाणीच स्थित होता. म्हणून, भगवंतांनी त्याच्या आगमनस्थानापेक्षा स्वतःचे आगमनस्थान अत्यंत श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) असल्याचे वर्णन करत, अर्थाने समान परंतु शब्दांनी भिन्न असलेली "बद्धासि भिसी" (मी तराफा बांधला आहे) ही गाथा म्हटली.

Tattha bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhakullo vuccati loke. Ariyassa pana dhammavinaye ariyamaggassetaṃ adhivacanaṃ. Ariyamaggo hi –

त्यात, 'भिसी' म्हणजे लोकव्यवहारात पसरवून आणि रुंद करून बांधलेला तराफा (कुल्ल) म्हटला जातो. परंतु, आर्यांच्या धम्म आणि विनयामध्ये हे 'आर्य अष्टांगिक मार्गा'चे (अरीयमग्ग) नाव आहे. कारण आर्य मार्ग हा –

‘‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101);

"मार्ग, पथ, पंथ, रस्ता, महामार्ग, वहिवाट; नौका, उत्तरसेतू (तारणारा पूल), तराफा, भिसी (तरता फळ्यांचा संच) आणि साकव (संक्रम)."

‘‘Addhānaṃ pabhavo ceva, tattha tattha pakāsito’’.

"आणि प्रवासाचा उगम, असे ठिकठिकाणी प्रकाशित केले आहे."

Imāyapi gāthāya bhagavā purimanayeneva taṃ ovadanto imaṃ atthaṃ āhāti veditabbo – dhaniya, tvaṃ kullaṃ bandhitvā, mahiṃ taritvā, imaṃ ṭhānamāgato, punapi ca te kullo bandhitabbo eva bhavissati, nadī ca taritabbā, na cetaṃ ṭhānaṃ khemaṃ. Mayā pana ekacitte maggaṅgāni samodhānetvā ñāṇabandhanena baddhā ahosi bhisi. Sā ca sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaparipuṇṇatāya ekarasabhāvūpagatattā aññamaññaṃ anativattanena puna bandhitabbappayojanābhāvena devamanussesu kenaci mocetuṃ asakkuṇeyyatāya ca susaṅkhatā. Tāya camhi tiṇṇo, pubbe patthitaṃ tīrappadesaṃ gato. Gacchantopi ca na sotāpannādayo viya kañcideva padesaṃ gato. Atha kho pāragato sabbāsavakkhayaṃ sabbadhammapāraṃ paramaṃ khemaṃ nibbānaṃ gato, tiṇṇoti vā sabbaññutaṃ patto, pāragatoti arahattaṃ patto[Pg.32]. Kiṃ vineyya pāragatoti ce? Vineyya oghaṃ, kāmoghādicatubbidhaṃ oghaṃ taritvā atikkamma taṃ pāraṃ gatoti. Idāni ca pana me puna taritabbābhāvato attho bhisiyā na vijjati, tasmā mameva yuttaṃ vattuṃ ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

या गाथेद्वारे देखील भगवंतांनी पूर्वीच्याच पद्धतीने त्याला उपदेश करताना हा अर्थ सांगितला आहे असे समजावे – "हे धनिय! तू तराफा बांधून, मही नदी पार करून या ठिकाणी आला आहेस. परंतु तुला पुन्हा एकदा तराफा बांधावाच लागेल आणि नदी पार करावीच लागेल, कारण हे स्थान सुरक्षित (क्षेम) नाही. माझ्याद्वारे मात्र एकाच चित्तक्षणात अष्टांगिक मार्गाच्या अंगांना एकत्रित करून, ज्ञानरूपी बंधनाने हा तराफा बांधला गेला आहे. आणि तो तराफा सदतीस बोधिपाक्षिक धम्मांनी परिपूर्ण असल्यामुळे, परस्पर पूरक अशा एकरस भावाला प्राप्त झाल्यामुळे, पुन्हा बांधण्याची कोणतीही आवश्यकता नसल्यामुळे आणि देव किंवा मनुष्यांपैकी कोणालाही तो सोडवणे अशक्य असल्यामुळे अत्यंत सुसंघटित (सुसंस्कृत) आहे. त्या तराफ्याच्या साहाय्याने मी पार झालो आहे आणि पूर्वी आकांक्षा केलेल्या निर्वाणरूपी पैलतीराला पोहोचलो आहे. आणि जाताना मी स्रोतापन्न इत्यादींप्रमाणे केवळ काही अंतरापर्यंतच गेलो नाही, तर सर्व आसवांचा क्षय करणाऱ्या, सर्व धम्मांच्या पलीकडे असलेल्या, परम क्षेमकारक अशा निर्वाणरूपी पैलतीराला (पार) गेलो आहे. किंवा 'तीर्ण' (पार झालेला) म्हणजे सर्वज्ञता प्राप्त केलेला आणि 'पारगत' म्हणजे अर्हतपद प्राप्त केलेला होय. 'काय नष्ट करून पार गेला?' असे विचारल्यास, ओघाला (प्रवाहाला) नष्ट करून – काम-ओघ इत्यादी चार प्रकारच्या ओघांना पार करून आणि ओलांडून त्या पैलतीराला गेला आहे. आणि आता मला पुन्हा पार जाण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे मला तराफ्याची काहीही गरज नाही. म्हणूनच, 'हे देवा (पर्जन्यराजा), तुला हवे असल्यास खुशाल वर्षाव कर!' असे म्हणणे केवळ मलाच योग्य आहे."

22. Tampi sutvā dhaniyo purimanayeneva ‘‘gopī mama assavā’’ti imaṃ gāthaṃ abhāsi. Tattha gopīti bhariyaṃ niddisati. Assavāti vacanakarā kiṃkārapaṭisāvinī. Alolāti mātugāmo hi pañcahi lolatāhi lolo hoti – āhāralolatāya, alaṅkāralolatāya, parapurisalolatāya, dhanalolatāya, pādalolatāya. Tathā hi mātugāmo bhattapūvasurādibhede āhāre lolatāya antamaso pārivāsikabhattampi bhuñjati, hatthotāpakampi khādati, diguṇaṃ dhanamanuppadatvāpi suraṃ pivati. Alaṅkāralolatāya aññaṃ alaṅkāraṃ alabhamāno antamaso udakatelakenapi kese osaṇḍetvā mukhaṃ parimajjati. Parapurisalolatāya antamaso puttenapi tādise padese pakkosiyamāno paṭhamaṃ asaddhammavasena cinteti. Dhanalolatāya ‘‘haṃsarājaṃ gahetvāna suvaṇṇā parihāyatha’’. Pādalolatāya ārāmādigamanasīlo hutvā sabbaṃ dhanaṃ vināseti. Tattha dhaniyo ‘‘ekāpi lolatā mayhaṃ gopiyā natthī’’ti dassento alolāti āha.

२२. ते ऐकून धनियने पूर्वीच्याच पद्धतीने "गोपी मम अस्सवा" (माझी पत्नी आज्ञाधारक आहे) ही गाथा म्हटली. त्यात 'गोपी' या शब्दाने पत्नीचा निर्देश केला आहे. 'अस्सवा' म्हणजे आज्ञा पाळणारी, सांगितलेले काम ऐकणारी. 'अलोला' म्हणजे चंचल नसलेली; कारण स्त्रिया पाच प्रकारच्या चंचलतेने (लोलतेने) युक्त असतात – आहार-चंचलता, अलंकार-चंचलता, परपुरुष-चंचलता, धन-चंचलता आणि पाद-चंचलता (भटकण्याची चंचलता). आहाराच्या चंचलतेमुळे स्त्री भात, पिष्टान्न, मद्य इत्यादी आहाराच्या बाबतीत अगदी शिळे अन्नही खाते, हाताला चटका लावणारे अन्नही खाते आणि दुप्पट पैसे देऊनही मद्य पिते. अलंकाराच्या चंचलतेमुळे इतर अलंकार न मिळाल्यास अगदी तेलमिश्रित पाण्यानेही केस विंचरून चेहरा स्वच्छ करते. परपुरुषाच्या चंचलतेमुळे अगदी स्वतःच्या पुत्राने तशा निर्जन स्थळी बोलावले तरी प्रथम व्यभिचाराचा विचार करते. धनाच्या चंचलतेमुळे "हंसराजाला पकडून सोन्याला मुकली" (अशी अवस्था होते). भटकण्याच्या चंचलतेमुळे उद्याने इत्यादी ठिकाणी जाण्याची सवय लागून सर्व धनाचा नाश करते. येथे धनिय "माझ्या पत्नीमध्ये यांपैकी एकही चंचलता नाही" हे दर्शवण्यासाठी तिला 'अलोला' (अचंचल) म्हणतो.

Dīgharattaṃ saṃvāsiyāti dīghakālaṃ saddhiṃ vasamānā komārabhāvato pabhuti ekato vaḍḍhitā. Tena parapurise na jānātīti dasseti. Manāpāti evaṃ parapurise ajānantī mameva manaṃ allīyatīti dasseti. Tassā na suṇāmi kiñci pāpanti ‘‘itthannāmena nāma saddhiṃ imāya hasitaṃ vā lapitaṃ vā’’ti evaṃ tassā na suṇāmi, kañci aticāradosanti dasseti.

'दीघरत्तं संवासिया' (दीर्घकाळ सोबत राहिलेली) म्हणजे दीर्घकाळापासून एकत्र राहणारी, कौमार्यावस्थेपासून एकत्र वाढलेली. याद्वारे तो दर्शवतो की ती परपुरुषाला जाणत नाही. 'मनापा' (मनोनुकूल/प्रिय) याद्वारे तो दर्शवतो की, परपुरुषाला न जाणता तिचे मन केवळ माझ्याशीच जोडलेले आहे. 'तस्सा न सुणामि किंचि पापं' (तिच्याविषयी मी कोणतेही पाप ऐकत नाही) म्हणजे "तिने अमुक पुरुषासोबत हास्यविनोद केला किंवा संभाषण केले" असे मी तिच्याविषयी कधीही ऐकत नाही, याद्वारे तो तिच्या कोणत्याही व्यभिचाराचा (अतिचार) दोष नसल्याचे दर्शवतो.

23. Atha bhagavā etehi guṇehi gopiyā tuṭṭhaṃ dhaniyaṃ ovadanto purimanayeneva ‘‘cittaṃ mama assava’’nti imaṃ gāthamabhāsi, atthasabhāgaṃ, byañjanasabhāgañca. Tattha uttānatthāneva padāni. Ayaṃ pana adhippāyo – dhaniya, tvaṃ ‘‘gopī mama assavā’’ti tuṭṭho, sā pana te assavā [Pg.33] bhaveyya vā na vā; dujjānaṃ paracittaṃ, visesato mātugāmassa. Mātugāmañhi kucchiyā pariharantāpi rakkhituṃ na sakkonti, evaṃ durakkhacittattā eva na sakkā tumhādisehi itthī alolāti vā saṃvāsiyāti vā manāpāti vā nippāpāti vā jānituṃ. Mayhaṃ pana cittaṃ assavaṃ ovādapaṭikaraṃ mama vase vattati, nāhaṃ tassa vase vattāmi. So cassa assavabhāvo yamakapāṭihāriye channaṃ vaṇṇānaṃ aggidhārāsu ca udakadhārāsu ca pavattamānāsu sabbajanassa pākaṭo ahosi. Agginimmāne hi tejokasiṇaṃ samāpajjitabbaṃ udakanimmāne āpokasiṇaṃ, nīlādinimmāne nīlādikasiṇāni. Buddhānampi hi dve cittāni ekato nappavattanti, ekameva pana assavabhāvena evaṃ vasavatti ahosi. Tañca kho pana sabbakilesabandhanāpagamā vimuttaṃ, vimuttattā tadeva alolaṃ, na tava gopī. Dīpaṅkarabuddhakālato ca pabhuti dānasīlādīhi dīgharattaṃ paribhāvitattā saṃvāsiyaṃ, na tava gopī. Tadetaṃ anuttarena damathena damitattā sudantaṃ, sudantattā attano vasena chadvāravisevanaṃ pahāya mameva adhippāyamanassa vasenānuvattanato manāpaṃ, na tava gopī.

२३. त्यानंतर भगवंतांनी, पत्नीच्या या गुणांमुळे संतुष्ट झालेल्या धनियला उपदेश करताना, पूर्वीच्याच पद्धतीने अर्थ आणि शब्द दोन्ही बाबतीत समान असलेली "चित्तं मम अस्सवं" (माझे चित्त आज्ञाधारक आहे) ही गाथा म्हटली. त्यातील पदांचे अर्थ स्पष्टच आहेत. परंतु याचा अभिप्राय असा आहे – "हे धनिय! तू 'माझी पत्नी आज्ञाधारक आहे' म्हणून संतुष्ट आहेस, परंतु ती तुझी आज्ञा पाळणारी असेलही किंवा नसेलही; दुसऱ्याचे चित्त ओळखणे कठीण असते, विशेषतः स्त्रियांचे. स्त्रियांना गर्भात बाळगणारे देखील त्यांचे रक्षण करू शकत नाहीत. अशा प्रकारे त्यांचे चित्त रक्षण करण्यास अत्यंत कठीण असल्यामुळे, तुझ्यासारख्यांना एखादी स्त्री खरोखरच अचंचल (अलोला), दीर्घकाळ सोबत राहणारी (संवासिया), मनोनुकूल (मनापा) किंवा निष्पाप आहे हे जाणून घेणे शक्य नाही. परंतु माझे चित्त मात्र आज्ञाधारक आणि उपदेशाचे पालन करणारे असून माझ्या नियंत्रणात चालते, मी त्याच्या नियंत्रणात चालत नाही. आणि त्याचा हा आज्ञाधारकपणा यमक प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवताना, शरीरातून सहा रंगांच्या अग्नीच्या आणि पाण्याच्या धारा निघत असताना सर्व लोकांना स्पष्टपणे दिसून आला होता. कारण अग्नीच्या निर्मितीसाठी तेजोकसिणाची आणि पाण्याच्या निर्मितीसाठी आपोकसिणाची समापत्ती प्राप्त करावी लागते, तसेच निळ्या रंगाच्या निर्मितीसाठी नील-कसिण इत्यादींची समापत्ती प्राप्त करावी लागते. बुद्धांचे देखील दोन चित्त एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत, परंतु आज्ञाधारकतेमुळे एकाच चित्तावर असे पूर्ण नियंत्रण (वशवर्तित्व) होते. आणि ते चित्त सर्व क्लेशांच्या बंधनांतून मुक्त झाले आहे; आणि मुक्त असल्यामुळे तेच चित्त अचंचल (अलोल) आहे, तुझी पत्नी गोपी नाही. तसेच दीपंकर बुद्धांच्या काळापासून दान, शील इत्यादींद्वारे दीर्घकाळ संस्कारित केल्यामुळे माझे चित्तच खरोखर सोबत राहणारे (संवासिय) आहे, तुझी पत्नी गोपी नाही. ते चित्त अनुत्तर अशा दमनाने दमित केल्यामुळे अत्यंत सुदामित (सुदांत) आहे, आणि सुदामित असल्यामुळे स्वतःच्या प्रभावाने सहा इंद्रियद्वारांच्या विषयांचे सेवन सोडून केवळ माझ्याच इच्छेनुसार आणि विचारांनुसार चालत असल्यामुळे तेच मनोनुकूल (मनाप) आहे, तुझी पत्नी गोपी नाही."

Pāpaṃ pana me na vijjatīti iminā pana bhagavā tassa attano cittassa pāpābhāvaṃ dasseti, dhaniyo viya gopiyā. So cassa pāpābhāvo na kevalaṃ sammāsambuddhakāleyeva, ekūnatiṃsa vassāni sarāgādikāle agāramajjhe vasantassāpi veditabbo. Tadāpi hissa agāriyabhāvānurūpaṃ viññupaṭikuṭṭhaṃ kāyaduccaritaṃ vā vacīduccaritaṃ vā manoduccaritaṃ vā na uppannapubbaṃ. Tato paraṃ māropi chabbassāni anabhisambuddhaṃ, ekaṃ vassaṃ abhisambuddhanti satta vassāni tathāgataṃ anubandhi ‘‘appeva nāma vālagganitudanamattampissa pāpasamācāraṃ passeyya’’nti. So adisvāva nibbinno imaṃ gāthaṃ abhāsi –

"माझ्यामध्ये कोणतेही पाप आढळत नाही" (पापं पन मे न विज्जति) या शब्दांद्वारे भगवान आपल्या स्वतःच्या चित्तातील पापाचा अभाव दर्शवितात, ज्याप्रमाणे धनियाने आपल्या पत्नीच्या (गोपीच्या) बाबतीत दाखवले होते. आणि भगवंतांमधील हा पापाचा अभाव केवळ ते सम्म्मासम्बुद्ध झाले त्याच काळात होता असे नाही, तर ते जेव्हा एकोणतीस वर्षे गृहस्थाश्रमात रागादी क्लेशांच्या काळात राहत होते, तेव्हाही तो होता असे जाणावे. कारण तेव्हाही त्यांच्यामध्ये गृहस्थभावाला अनुरूप असे, विज्ञांनी (बुद्धिमानांनी) निंदिलेले कोणतेही काय-दुश्चरित, वची-दुश्चरित किंवा मनो-दुश्चरित कधीही उत्पन्न झाले नव्हते. त्यानंतर मार देखील सहा वर्षे बुद्ध होण्यापूर्वी आणि एक वर्ष बुद्ध झाल्यानंतर, अशी सात वर्षे तथागतांच्या मागे लागून राहिला, या विचाराने की "कदाचित मला त्यांच्यामध्ये केसाच्या टोकाने टोचण्याइतकेही काही पापपूर्ण आचरण पाहायला मिळेल." परंतु काहीही न आढळल्यामुळे निराश होऊन त्याने ही गाथा म्हटली –

‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);

"सात वर्षे मी भगवंतांच्या मागे पालोपावली (पाऊलावर पाऊल ठेवून) चाललो; परंतु त्या स्मृतिमान सम्बुद्धांमध्ये मला कोणतीही त्रुटी (संधी) सापडली नाही."

Buddhakālepi naṃ uttaramāṇavo satta māsāni anubandhi ābhisamācārikaṃ daṭṭhukāmo. So kiñci vajjaṃ adisvāva parisuddhasamācāro bhagavāti gato. Cattāri hi tathāgatassa arakkheyyāni. Yathāha –

बुद्ध काळातही उत्तर नावाचा तरुण भगवंतांचे आचरण पाहण्याच्या इच्छेने सात महिने त्यांच्या मागे राहिला. कोणताही दोष न आढळल्यामुळे "भगवान अत्यंत शुद्ध आचरणाचे आहेत" असे म्हणून तो निघून गेला. कारण तथागतांच्या बाबतीत चार गोष्टी अशा आहेत ज्यांचे रक्षण करण्याची (लपवण्याची) गरज नसते. जसे म्हटले आहे –

‘‘Cattārimāni[Pg.34], bhikkhave, tathāgatassa arakkheyyāni. Katamāni cattāri? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti, parisuddhavacīsamācāro…pe… parisuddhamanosamācāro…pe… parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa micchājīvo, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘mā me idaṃ paro aññāsī’’’ti (a. ni. 7.58).

"भिक्खूंनो, तथागतांच्या बाबतीत या चार गोष्टी रक्षण न करण्याजोग्या (लपवण्याची गरज नसलेल्या) आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, तथागतांचे कायिक आचरण अत्यंत शुद्ध आहे; तथागतांचे असे कोणतेही काय-दुश्चरित नाही, ज्याचे त्यांनी 'इतरांना हे माझ्याबद्दल समजू नये' असे म्हणून रक्षण करावे (लपवावे). तथागतांचे वाचिक आचरण अत्यंत शुद्ध आहे... तसेच मानसिक आचरण अत्यंत शुद्ध आहे... भिक्खूंनो, तथागतांची आजीविका (उपजीविका) अत्यंत शुद्ध आहे; तथागतांची अशी कोणतीही मिच्छा-आजीव (चुकीची उपजीविका) नाही, जिचे त्यांनी 'इतरांना हे माझ्याबद्दल समजू नये' असे म्हणून रक्षण करावे."

Evaṃ yasmā tathāgatassa cittassa na kevalaṃ sammāsambuddhakāle, pubbepi pāpaṃ natthi eva, tasmā āha – ‘‘pāpaṃ pana me na vijjatī’’ti. Tassādhippāyo – mameva cittassa pāpaṃ na sakkā suṇituṃ, na tava gopiyā. Tasmā yadi etehi guṇehi tuṭṭhena ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vattabbaṃ, mayāvetaṃ vattabbanti.

अशा प्रकारे, तथागतांच्या चित्तामध्ये केवळ सम्मासम्बुद्ध काळातच नव्हे, तर त्यापूर्वीही कोणतेही पाप नव्हतेच, म्हणूनच त्यांनी म्हटले – "माझ्यामध्ये कोणतेही पाप आढळत नाही." याचा अभिप्राय असा आहे – "केवळ माझ्याच चित्तातील पापाविषयी ऐकणे अशक्य आहे, तुझ्या गोपीच्या (पत्नीच्या) चित्ताविषयी नाही. म्हणून, जर या गुणांनी संतुष्ट होऊन 'हे देवा (मेघा), जर तुझी इच्छा असेल तर खुशाल बरस!' असे म्हणायचे असेल, तर ते केवळ माझ्याद्वारेच म्हटले जाणे योग्य आहे."

24. Tampi sutvā dhaniyo tatuttaripi subhāsitarasāyanaṃ pivitukāmo attano bhujissabhāvaṃ dassento āha ‘‘attavetanabhatohamasmī’’ti. Tattha attavetanabhatoti attaniyeneva ghāsacchādanena bhato, attanoyeva kammaṃ katvā jīvāmi, na parassa vetanaṃ gahetvā parassa kammaṃ karomīti dasseti. Puttāti dhītaro ca puttā ca, te sabbe puttātveva ekajjhaṃ vuccanti. Samāniyāti sannihitā avippavuṭṭhā. Arogāti nirābādhā, sabbeva ūrubāhubalāti dasseti. Tesaṃ na suṇāmi kiñci pāpanti tesaṃ corāti vā paradārikāti vā dussīlāti vā kiñci pāpaṃ na suṇāmīti.

२४. ते ऐकून, सुभाषितरूपी रसायनाचे आणखी प्राशन करण्याची इच्छा असणाऱ्या धनियाने स्वतःचे स्वतंत्र असणे (स्वावलंबित्व) दर्शवत म्हटले – "मी स्वतःचाच सेवक (भृतक) आहे." येथे 'स्वेच्छा-भृतक' म्हणजे तो स्वतःच्याच अन्नाची व वस्त्राची सोय स्वतःच्या कष्टाने करतो. तो स्वतःचेच काम करून जगतो, दुसऱ्याचे वेतन घेऊन दुसऱ्याचे काम करत नाही, हे तो दर्शवतो. 'पुत्ता' (पुत्र) या शब्दाने कन्या आणि पुत्र या दोघांचाही एकत्रितपणे उल्लेख केला आहे. 'समानीया' म्हणजे एकत्र राहणारे, विभक्त न झालेले. 'अरोगा' म्हणजे निरोगी, ते सर्वजण बाहुबलाने संपन्न आहेत हे दर्शवले आहे. 'त्यांच्याविषयी मी कोणतेही पाप ऐकत नाही' म्हणजे ते चोर आहेत, परस्त्रीगामी आहेत किंवा दुराचारी आहेत, असे कोणतेही पापकृत्य मी त्यांच्याविषयी ऐकत नाही.

25. Evaṃ vutte bhagavā purimanayeneva dhaniyaṃ ovadanto imaṃ gāthaṃ abhāsi – ‘‘nāhaṃ bhatako’’ti. Atrāpi uttānatthāneva padāni. Ayaṃ pana adhippāyo – tvaṃ ‘‘bhujissohamasmī’’ti mantvā tuṭṭho, paramatthato ca attano kammaṃ karitvā jīvantopi dāso evāsi taṇhādāsattā, bhatakavādā ca na parimuccasi. Vuttañhetaṃ ‘‘ūno loko atitto taṇhādāso’’ti (ma. ni. 2.305). Paramatthato pana nāhaṃ bhatakosmi kassaci. Ahañhi kassaci parassa vā attano vā bhatako na homi. Kiṃ kāraṇā? Yasmā [Pg.35] nibbiṭṭhena carāmi sabbaloke. Ahañhi dīpaṅkarapādamūlato yāva bodhi, tāva sabbaññutaññāṇassa bhatako ahosiṃ. Sabbaññutaṃ patto pana nibbiṭṭho nibbiso rājabhato viya. Teneva nibbiṭṭhena sabbaññubhāvena lokuttarasamādhisukhena ca jīvāmi. Tassa me idāni uttarikaraṇīyassa kataparicayassa vā abhāvato appahīnapaṭisandhikānaṃ tādisānaṃ viya pattabbo koci attho bhatiyā na vijjati. ‘‘Bhaṭiyā’’tipi pāṭho. Tasmā yadi bhujissatāya tuṭṭhena ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vattabbaṃ, mayāvetaṃ vattabbanti.

२५. असे म्हटले असता, भगवान पूर्वपद्धतीनेच धनियाला उपदेश करत ही गाथा म्हणाले – "मी कोणाचाही सेवक (भृतक) नाही." येथेही पदांचे अर्थ स्पष्टच आहेत. परंतु अभिप्राय असा आहे – "तू 'मी स्वतंत्र आहे' असे मानून संतुष्ट आहेस, परंतु परमार्थतः स्वतःचे काम करून जगत असलास तरी तू तृष्णेचा दास असल्यामुळे दासच आहेस, आणि सेवक या संज्ञेपासून मुक्त नाहीस. कारण असे म्हटले आहे – 'हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे.' परंतु परमार्थतः मी कोणाचाही सेवक नाही. मी दुसऱ्याचा किंवा स्वतःचाही सेवक नाही. कोणत्या कारणाने? कारण मी संपूर्ण लोकात माझ्या स्वअर्जित ज्ञानाने (निवृत्त होऊन) विहरतो. मी दीपंकर बुद्धांच्या चरणांपासून बोधी मिळेपर्यंत सर्वज्ञता-ज्ञानाचा सेवक होतो. परंतु सर्वज्ञता प्राप्त झाल्यावर, मी राजाच्या निवृत्त सेवकाप्रमाणे सर्व बंधनांतून मुक्त झालो आहे. त्याच स्वअर्जित सर्वज्ञतेने आणि लोकोत्तर समाधीच्या सुखाने मी जगतो. आता माझ्यासाठी काहीही अधिक कर्तव्य उरलेले नसल्यामुळे किंवा केलेल्या कर्माचा सराव वाढवण्याची गरज नसल्यामुळे, ज्यांनी पुनर्जन्म नष्ट केलेला नाही अशा लोकांप्रमाणे मला वेतनाद्वारे (मजुरीने) प्राप्त करण्याजोगा कोणताही हेतू उरलेला नाही. 'भटिया' असाही पाठ आढळतो. म्हणून, जर स्वतंत्रतेने संतुष्ट होऊन 'हे देवा, जर तुझी इच्छा असेल तर खुशाल बरस!' असे म्हणायचे असेल, तर ते केवळ माझ्याद्वारेच म्हटले जाणे योग्य आहे."

26. Tampi sutvā dhaniyo atittova subhāsitāmatena attano pañcappakāragomaṇḍalaparipuṇṇabhāvaṃ dassento āha ‘‘atthi vasā’’ti. Tattha vasāti adamitavuḍḍhavacchakā. Dhenupāti dhenuṃ pivantā taruṇavacchakā, khīradāyikā vā gāvo. Godharaṇiyoti gabbhiniyo. Paveṇiyoti vayappattā balībaddehi saddhiṃ methunapatthanakagāvo. Usabhopi gavampatīti yo gopālakehi pāto eva nhāpetvā, bhojetvā, pañcaṅgulaṃ datvā, mālaṃ bandhitvā – ‘‘ehi, tāta, gāvo gocaraṃ pāpetvā rakkhitvā ānehī’’ti pesīyati, evaṃ pesito ca tā gāvo agocaraṃ pariharitvā, gocare cāretvā, sīhabyagghādibhayā parittāyitvā āneti, tathārūpo usabhopi gavampati idha mayhaṃ gomaṇḍale atthīti dassesi.

२६. ते ऐकूनही, सुभाषितरूपी अमृताने अतृप्त राहिलेल्या धनियाने आपल्या पाच प्रकारच्या गोधनाने समृद्ध असण्याची स्थिती दर्शवत म्हटले – "माझ्याकडे कालवडी (वसा) आहेत." येथे 'वसा' म्हणजे न शिकवलेल्या तरुण कालवडी. 'धेनुपा' म्हणजे दूध पिणारी वासरे किंवा दूध देणाऱ्या गायी. 'गोधरणी' म्हणजे गाभण गायी. 'पवेणी' म्हणजे वयात आलेल्या आणि बैलांशी समागमाची इच्छा असणाऱ्या गायी. 'उसभोपि गवम्पति' (गायींचा स्वामी असलेला बैल) म्हणजे ज्याला गोपाळ पहाटेच अंघोळ घालून, चारा देऊन, पाच बोटांचे ठसे (पंचअंगुल) लावून, गळ्यात माळ बांधून – "हे वत्सा, ये, गायींना चराईच्या ठिकाणी नेऊन, त्यांचे रक्षण करून परत घेऊन ये" असे म्हणून पाठवतात; आणि तसे पाठवल्यावर तो बैल गायींना अयोग्य ठिकाणी जाण्यापासून वाचवून, योग्य ठिकाणी चरवून, सिंह-वाघादींच्या भयापासून त्यांचे रक्षण करून परत आणतो. धनियाने दर्शवले की, "असा गायींचा स्वामी असलेला बैलही माझ्या या गोधनात आहे."

27. Evaṃ vutte bhagavā tatheva dhaniyaṃ ovadanto imaṃ paccanīkagāthaṃ āha ‘‘natthi vasā’’ti. Ettha cesa adhippāyo – idha amhākaṃ sāsane adamitaṭṭhena vuḍḍhaṭṭhena ca vasāsaṅkhātā pariyuṭṭhānā vā, taruṇavacchake sandhāya vasānaṃ mūlaṭṭhena khīradāyiniyo sandhāya paggharaṇaṭṭhena dhenupāsaṅkhātā anusayā vā, paṭisandhigabbhadhāraṇaṭṭhena godharaṇisaṅkhātā puññāpuññāneñjābhisaṅkhāracetanā vā, saṃyogapatthanaṭṭhena paveṇisaṅkhātā patthanā taṇhā vā, ādhipaccaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena seṭṭhaṭṭhena ca gavampatiusabhasaṅkhātaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ vā natthi, svāhaṃ imāya sabbayogakkhemabhūtāya natthitāya tuṭṭho. Tvaṃ pana sokādivatthubhūtāya atthitāya tuṭṭho[Pg.36]. Tasmā sabbayogakkhematāya tuṭṭhassa mamevetaṃ yuttaṃ vattuṃ ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

२७. असे म्हटले असता, भगवान तसेच धनियाला उपदेश करत ही विरोधी गाथा म्हणाले – "माझ्याकडे कालवडी (वसा) नाहीत." येथे हा अभिप्राय जाणावा – "येथे आमच्या शासनात (धम्मात), न शिकवलेल्या आणि वाढलेल्या या अर्थाने 'वसा' (कालवडी) म्हटलेले कोणतेही पर्यवस्थान (क्लेश) नाहीत; लहान वासरांच्या संदर्भाने किंवा दूध देणाऱ्या गायींच्या संदर्भाने पाझरणाऱ्या या अर्थाने 'धेनुपा' म्हटलेले कोणतेही अनुशय (सुप्त क्लेश) नाहीत; गर्भधारणा करण्याच्या अर्थाने 'गोधरणी' म्हटलेल्या पुण्य, अपुण्य आणि आणेञ्ज (अचल) अभिसंस्कार चेतना नाहीत; समागमाच्या इच्छेच्या अर्थाने 'पवेणी' म्हटलेली कोणतीही तृष्णा नाही; आणि आधिपत्य, अग्रगामित्व व श्रेष्ठत्व या अर्थाने 'गवम्पति उसभ' (बैलांचा राजा) म्हटलेले कोणतेही अभिसंस्कार विज्ञान नाही. मी या सर्व बंधनांतून मुक्त (सब्बयोगक्खेम) असणाऱ्या अभावामुळे संतुष्ट आहे. परंतु तू शोक इत्यादींचे कारण असणाऱ्या अस्तित्वामुळे संतुष्ट आहेस. म्हणून, सर्व बंधनांतून मुक्ततेमुळे संतुष्ट असणाऱ्या माझ्यासाठीच हे म्हणणे योग्य आहे की – 'हे देवा, जर तुझी इच्छा असेल तर खुशाल बरस!'"

28. Tampi sutvā dhaniyo tatuttaripi subhāsitaṃ amatarasaṃ adhigantukāmo attano gogaṇassa khilabandhanasampattiṃ dassento āha ‘‘khilā nikhātā’’ti. Tattha khilāti gunnaṃ bandhanatthambhā. Nikhātāti ākoṭetvā bhūmiyaṃ pavesitā khuddakā mahantā khaṇitvā ṭhapitā. Asampavedhīti akampakā. Dāmāti vacchakānaṃ bandhanatthāya katā ganthitapāsayuttā rajjubandhanavisesā. Muñjamayāti muñjatiṇamayā. Navāti acirakatā. Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānā, suvaṭṭitasaṇṭhānā vā. Na hi sakkhintīti neva sakkhissanti. Dhenupāpi chettunti taruṇavacchakāpi chindituṃ.

२८. ते ऐकून, सुभाषित अशा अमृतरसाची (धम्मरसाची) त्याहूनही अधिक प्राप्ती करण्याची इच्छा धरून, धनियने आपल्या गोधनाला खुंट्यांशी घट्ट बांधल्याचे दर्शवत "खुंटे रोवले आहेत" (खिला निखाता) असे म्हटले. येथे 'खुंटे' (खिला) म्हणजे गुरांना बांधण्याचे खांब होत. 'रोवले आहेत' (निखाता) म्हणजे लहान खांब जमिनीवर ठोकून आत बसवले आहेत आणि मोठे खांब खड्डे खणून घट्ट रोवले आहेत. 'अकंपित' (असंपवेधी) म्हणजे न हलणारे, स्थिर. 'दावे' (दामा) म्हणजे वासरांना बांधण्यासाठी तयार केलेल्या, गाठी व फास असलेल्या विशिष्ट प्रकारच्या दोऱ्या होत. 'मुंजमया' म्हणजे मुंज नावाच्या गवतापासून बनवलेले. 'नवे' (नवा) म्हणजे नुकतेच वळलेले (तयार केलेले). 'सुसंस्थान' (सुसण्ठाना) म्हणजे उत्तम प्रकारे वळलेले किंवा सुबक आकाराचे. 'समर्थ होणार नाहीत' (न हि सक्खिन्ति) म्हणजे मुळीच समर्थ होणार नाहीत. 'दूध पिणारी वासरेही तोडण्यास' (धेनुपापि छेत्तुं) म्हणजे अगदी लहान वासरेसुद्धा ते तोडण्यास असमर्थ आहेत.

29. Evaṃ vutte bhagavā dhaniyassa indriya-paripākakālaṃ ñatvā purimanayeneva taṃ ovadanto imaṃ catusaccadīpikaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘usabhoriva chetvā’’ti. Tattha usabhoti gopitā gopariṇāyako goyūthapati balībaddo. Keci pana bhaṇanti ‘‘gavasatajeṭṭho usabho, sahassajeṭṭho vasabho, satasahassajeṭṭho nisabho’’ti. Apare ‘‘ekagāmakhette jeṭṭho usabho, dvīsu jeṭṭho vasabho, sabbattha appaṭihato nisabho’’ti. Sabbepete papañcā, apica kho pana usabhoti vā vasabhoti vā nisabhoti vā sabbepete appaṭisamaṭṭhena veditabbā. Yathāha – ‘‘nisabho vata bho samaṇo gotamo’’ti (saṃ. ni. 1.38). Ra-kāro padasandhikaro. Bandhanānīti rajjubandhanāni kilesabandhanāni ca. Nāgoti hatthī. Pūtilatanti gaḷocīlataṃ. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyo, vassasatikopi sunakho kukkuro, tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’’ti vuccati, evaṃ abhinavāpi gaḷocīlatā asārakattena ‘‘pūtilatā’’ti vuccati. Dālayitvāti chinditvā. Gabbhañca seyyañca gabbhaseyyaṃ. Tattha gabbhaggahaṇena jalābujayoni, seyyaggahaṇena avasesā. Gabbhaseyyamukhena vā sabbāpi tā vuttāti veditabbā. Sesamettha padatthato uttānameva.

२९. असे म्हटले असता, भगवंतांनी धनियच्या इंद्रियांच्या परिपक्वतेचा काळ जाणून, पूर्वीच्याच पद्धतीने त्याला उपदेश करत, चार आर्यसत्यांचे प्रतिपादन करणारी ही गाथा म्हटली: "बैलाप्रमाणे (बंधने) तोडून..." (उसभोरिव छेत्वा)। येथे 'ऋषभ' (उसभो) म्हणजे गुरांचा पिता, गुरांचा नेता, कळपाचा स्वामी, बैल होय. परंतु काही आचार्य म्हणतात: "शंभर गुरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो 'ऋषभ' (उसभो), हजारांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो 'वृषभ' (वसभो), आणि एक लाखांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो 'नृषभ' (निसभो) होय." इतर आचार्य म्हणतात: "एका गावाच्या शिवारात श्रेष्ठ असलेला तो 'ऋषभ', दोन गावांच्या शिवारात श्रेष्ठ असलेला तो 'वृषभ', आणि सर्वत्र अजिंक्य असलेला तो 'नृषभ' होय." हे सर्व केवळ प्रपंच (विस्तार) आहेत; परंतु 'ऋषभ', 'वृषभ' किंवा 'नृषभ' हे सर्व शब्द 'अतुलनीय' या अर्थानेच समजले पाहिजेत. जसे म्हटले आहे: "हे पहा, श्रमण गौतम खरोखरच नृषभ (अतुलनीय श्रेष्ठ) आहेत!" 'र' हा वर्ण पदसंधी करण्यासाठी आला आहे. 'बंधने' (बंधनानि) म्हणजे दोऱ्यांची बंधने आणि क्लेशांची (विकारांची) बंधने होत. 'नाग' (नागो) म्हणजे हत्ती. 'पूतिलता' म्हणजे गुळवेलीची वेल. ज्याप्रमाणे सुवर्णवर्णाचा शरीर असूनही त्याला 'पूतिकाय' (कुजणारे शरीर) म्हटले जाते, शंभर वर्षांच्या कुत्र्यालाही 'कुक्कुर' म्हटले जाते, आणि त्याच दिवशी जन्मलेल्या कोल्ह्यालाही 'जराशृगाल' (म्हातारा कोल्हा) म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे अगदी नवीन असलेली गुळवेलीची वेलसुद्धा निरुपयोगी (असार) असल्यामुळे तिला 'पूतिलता' (कुजलेली वेल) म्हटले जाते. 'फाडून' (दालयित्वा) म्हणजे तोडून. 'गर्भ' आणि 'शय्या' मिळून 'गर्भशय्या' (गब्भसेय्यं) शब्द बनतो. येथे 'गर्भ' या शब्दाने जरायुज योनी (गर्भाशयातून होणारा जन्म) दर्शवली आहे, तर 'शय्या' या शब्दाने उर्वरित योनी दर्शवल्या आहेत. किंवा 'गर्भशय्या' या एकाच शब्दाद्वारे सर्व प्रकारच्या योनींचे ग्रहण केले आहे असे समजावे. या गाथेतील उर्वरित पदांचे अर्थ अगदी स्पष्ट आहेत.

Ayaṃ [Pg.37] panettha adhippāyo – dhaniya, tvaṃ bandhanena tuṭṭho, ahaṃ pana bandhanena aṭṭīyanto thāmavīriyūpeto mahāusabhoriva bandhanāni pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni catutthaariyamaggathāmavīriyena chetvā, nāgo pūtilataṃva pañcorambhāgiyasaṃyojanabandhanāni heṭṭhāmaggattayathāmavīriyena dālayitvā, atha vā usabhoriva bandhanāni anusaye nāgo pūtilataṃva pariyuṭṭhānāni chetvā dālayitvāva ṭhito. Tasmā na puna gabbhaseyyaṃ upessaṃ. Sohaṃ jātidukkhavatthukehi sabbadukkhehi parimutto sobhāmi – ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vadamāno. Tasmā sace tvampi ahaṃ viya vattumicchasi, chinda tāni bandhanānīti. Ettha ca bandhanāni samudayasaccaṃ, gabbhaseyyā dukkhasaccaṃ, ‘‘na upessa’’nti ettha anupagamo anupādisesavasena, ‘‘chetvā dālayitvā’’ti ettha chedo padālanañca saupādisesavasena nirodhasaccaṃ, yena chindati padāleti ca, taṃ maggasaccanti.

येथे हा अभिप्राय आहे – "हे धनिय! तू बंधनांनी संतुष्ट आहेस, परंतु मी बंधनांनी कंटाळलो असून, बल आणि वीर्याने युक्त अशा महाऋषभाप्रमाणे (मोठ्या बैलाप्रमाणे) पाच ऊर्ध्वभागीय संयोजनांची बंधने चौथ्या आर्यमार्गाच्या बल व वीर्याने तोडून टाकली आहेत; आणि महाहत्तीने गुळवेलीची वेल तोडून टाकावी, त्याप्रमाणे पाच अवरभागीय संयोजनांची बंधने खालच्या तीन मार्गांच्या बल व वीर्याने छिन्नविच्छिन्न केली आहेत. अथवा, बैलाने दोऱ्या तोडाव्यात त्याप्रमाणे मी अनुसयांना (सुप्त क्लेशांना) तोडून, आणि हत्तीने गुळवेलीची वेल फाडावी त्याप्रमाणे मी पर्युत्थानांना (प्रकट क्लेशांना) छिन्नविच्छिन्न करून स्थित आहे. त्यामुळे मी पुन्हा गर्भशय्येला (पुनर्जन्माला) प्राप्त होणार नाही. असा मी, जन्माच्या दुःखावर आधारित सर्व दुःखांतून पूर्णपणे मुक्त होऊन, 'हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!' असे म्हणत शोभून दिसत आहे. त्यामुळे जर तुलाही माझ्यासारखे बोलण्याची इच्छा असेल, तर ती बंधने तोडून टाक." आणि येथे, 'बंधने' हे समुदयसत्य आहे, 'गर्भशय्या' हे दुःखसत्य आहे, 'पुन्हा प्राप्त होणार नाही' (न उपेस्सं) यातील अनुपागम (पुनर्जन्म न घेणे) हे अनुपादिशेष निरोधसत्य आहे, आणि 'तोडून व फाडून' यातील छेद आणि विदारण हे सोपादिशेष निरोधसत्य दर्शवते; आणि ज्याच्याद्वारे मनुष्य हे तोडतो व फाडतो, ते मार्गसत्य होय.

Evametaṃ catusaccadīpikaṃ gāthaṃ sutvā gāthāpariyosāne dhaniyo ca pajāpati cassa dve ca dhītaroti cattāro janā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dhaniyo aveccappasādayogena tathāgate mūlajātāya patiṭṭhitāya saddhāya paññācakkhunā bhagavato dhammakāyaṃ disvā dhammatāya coditahadayo cintesi – ‘‘bandhanāni chindiṃ, gabbhaseyyo ca me natthī’’ti avīciṃ pariyantaṃ katvā yāva bhavaggā ko añño evaṃ sīhanādaṃ nadissati aññatra bhagavatā, āgato nu kho me satthāti. Tato bhagavā chabbaṇṇarasmijālavicitraṃ suvaṇṇarasasekapiñjaraṃ viya sarīrābhaṃ dhaniyassa nivesane muñci ‘‘passa dāni yathāsukha’’nti.

अशा प्रकारे चार आर्यसत्यांचे प्रतिपादन करणारी ही गाथा ऐकून, गाथेच्या शेवटी धनिय, त्याची पत्नी आणि त्याच्या दोन कन्या – असे चारही जण स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाले. त्यानंतर धनियने, तथागतांवरील अचल श्रद्धेमुळे (अवेच्चप्रसादामुळे) दृढ झालेल्या श्रद्धेच्या बळावर, प्रज्ञाचक्षूने भगवंतांच्या धम्मकायाचे दर्शन घेतले, आणि धम्माच्या स्वरूपाने प्रेरित झालेल्या हृदयाने विचार केला – "मी बंधने तोडली आहेत, आणि आता मला गर्भशय्या (पुनर्जन्म) नाही' – खाली अवीची नरकापासून ते वर भवाग्रापर्यंत (अस्तित्वाच्या शिखरापर्यंत), भगवंतांशिवाय असा सिंहनाद दुसरा कोण करू शकेल? माझे शास्ता (गुरू) खरोखरच आले आहेत काय?" तेव्हा भगवंतांनी, "आता तुझ्या इच्छेनुसार दर्शन घे," असे म्हणत, सुवर्णाच्या रसाने न्हाऊन निघाल्यासारखी अत्यंत सुंदर अशी आपल्या शरीराची षड्रंगी (सहा रंगांची) किरणमयी प्रभा धनियच्या घरात पसरवली.

30. Atha dhaniyo anto paviṭṭhacandimasūriyaṃ viya samantā pajjalitapadīpasahassasamujjalitamiva ca nivesanaṃ disvā ‘‘āgato bhagavā’’ti cittaṃ uppādesi. Tasmiṃyeva ca samaye meghopi pāvassi. Tenāhu saṅgītikārā ‘‘ninnañca thalañca pūrayanto’’ti. Tattha ninnanti pallalaṃ. Thalanti ukkūlaṃ. Evametaṃ ukkūlavikūlaṃ sabbampi samaṃ katvā pūrayanto mahāmegho pāvassi, vassituṃ ārabhīti vuttaṃ hoti. Tāvadevāti yaṃ khaṇaṃ bhagavā sarīrābhaṃ muñci, dhaniyo ca ‘‘satthā me āgato’’ti saddhāmayaṃ cittābhaṃ [Pg.38] muñci, taṃ khaṇaṃ pāvassīti. Keci pana ‘‘sūriyuggamanampi tasmiṃyeva khaṇe’’ti vaṇṇayanti.

३०. तेव्हा धनियने आपले घर जणू काही सूर्य आणि चंद्र आत प्रवेश केल्यासारखे, किंवा चहूबाजूंनी हजारो पेटवलेल्या दिव्यांनी उजळून निघाल्यासारखे पाहून "भगवान आले आहेत" असा विचार मनात आणला. आणि त्याच वेळी मेघही बरसले (पाऊस पडू लागला). म्हणूनच संगीतिकारांनी (संगीती करणाऱ्या आचार्यांनी) म्हटले आहे: "खोलगट आणि उंच जमीन भरून काढत..." (निन्नञ्च थलञ्च पूरयन्तो)। येथे 'खोलगट' (निन्नं) म्हणजे सखल भाग किंवा डबके, आणि 'उंच' (थलं) म्हणजे टेकडी किंवा उंचवटा होय. अशा प्रकारे, हा सर्व उंच-सखल भाग समान करून तो भरून काढत महामेघ बरसले, म्हणजेच पाऊस पडू लागला, असे म्हटले आहे. 'त्याच क्षणी' (तावदेव) म्हणजे ज्या क्षणी भगवंतांनी आपल्या शरीराची प्रभा पसरवली आणि धनियने "माझे शास्ता आले आहेत" अशी श्रद्धाभावाने युक्त मनाची प्रभा प्रकट केली, त्याच क्षणी पाऊस पडला. परंतु काही आचार्य "त्याच क्षणी सूर्योदयही झाला" असे वर्णन करतात.

31-32. Evaṃ tasmiṃ dhaniyassa saddhuppādatathāgatobhāsapharaṇasūriyuggamanakkhaṇe vassato devassa saddaṃ sutvā dhaniyo pītisomanassajāto imamatthaṃ abhāsatha ‘‘lābhā vata no anappakā’’ti dve gāthā vattabbā.

३१-३२. अशा प्रकारे, धनियच्या मनात श्रद्धा उत्पन्न होणे, तथागतांच्या प्रभेचा प्रसार होणे आणि सूर्योदय होणे या एकाच क्षणी बरसणाऱ्या पावसाचा आवाज ऐकून, धनिय प्रीती आणि आनंदाने प्रफुल्लित झाला आणि या विषयाला अनुसरून "आम्हाला खरोखरच मोठा लाभ झाला आहे" (लाभा वत नो अनप्पका) अशा दोन गाथा म्हणाला.

Tattha yasmā dhaniyo saputtadāro bhagavato ariyamaggapaṭivedhena dhammakāyaṃ disvā, lokuttaracakkhunā rūpakāyaṃ disvā, lokiyacakkhunā saddhāpaṭilābhaṃ labhi. Tasmā āha – ‘‘lābhā vata no anappakā, ye mayaṃ bhagavantaṃ addasāmā’’ti. Tattha vata iti vimhayatthe nipāto. No iti amhākaṃ. Anappakāti vipulā. Sesaṃ uttānameva. Saraṇaṃ taṃ upemāti ettha pana kiñcāpi maggapaṭivedhenevassa siddhaṃ saraṇagamanaṃ, tattha pana nicchayagamanameva gato, idāni vācāya attasanniyyātanaṃ karoti. Maggavasena vā sanniyyātanasaraṇataṃ acalasaraṇataṃ patto, taṃ paresaṃ vācāya pākaṭaṃ karonto paṇipātasaraṇagamanaṃ gacchati. Cakkhumāti bhagavā pakatidibbapaññāsamantabuddhacakkhūhi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Taṃ ālapanto āha – ‘‘saraṇaṃ taṃ upema cakkhumā’’ti. ‘‘Satthā no hohi tuvaṃ mahāmunī’’ti idaṃ pana vacanaṃ sissabhāvūpagamanenāpi saraṇagamanaṃ pūretuṃ bhaṇati, gopī ca ahañca assavā, brahmacariyaṃ sugate carāmaseti idaṃ samādānavasena.

येथे, ज्याअर्थी धनीय याने आपल्या पत्नी व मुलांसह भगवंतांच्या 'धम्मकाया'चे (धम्मशरीराचे) आर्यमार्गाच्या साक्षात्काराद्वारे (लोकोत्तर प्रज्ञेने) दर्शन घेतले होते आणि लोकोत्तर चक्षूने त्यांच्या 'रूपकाया'चे दर्शन घेतले होते, तसेच लौकिक चक्षूने श्रद्धा प्राप्त केली होती; म्हणूनच तो म्हणाला – "आमचा खरोखर मोठा लाभ झाला आहे, की आम्ही भगवंतांचे दर्शन घेतले." येथे 'वत' (vata) हा शब्द आश्चर्याच्या अर्थातील निपात आहे. 'नो' (no) म्हणजे 'आमचा' (amhākaṃ). 'अनप्पका' (anappakā) म्हणजे 'विपुल' (मोठा). उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. 'शरणं तं उपेम' (आम्ही तुम्हाला शरण जातो) याविषयी: जरी आर्यमार्गाच्या साक्षात्कारानेच त्याचे शरणगमन सिद्ध झाले होते आणि तो निश्चितपणे शरणागत झाला होता, तरीही आता तो वाणीने आत्म-समर्पणपूर्वक शरणगमन स्वीकारत आहे. किंवा, मार्गाच्या प्रभावाने त्याने अचल व आत्म-समर्पणयुक्त शरण प्राप्त केले होते, तेच इतरांना वाणीने स्पष्ट करून सांगण्यासाठी तो साष्टांग प्रणिपातपूर्वक शरणगमन करतो. 'चक्खुमा' (चक्षुमान/दृष्टी असलेले) म्हणजे भगवान हे प्राकृत चक्षु, दिव्य चक्षु, प्रज्ञा चक्षु, समंत चक्षु आणि बुद्ध चक्षु या पाच चक्षूंनी युक्त असल्यामुळे 'चक्षुमान' आहेत. त्यांना संबोधित करताना तो म्हणाला – "हे चक्षुमान! आम्ही तुम्हाला शरण जातो." "हे महामुनी! तुम्ही आमचे शास्ता (गुरू) व्हा" हे वचन तो शिष्यत्व पत्करून शरणगमन पूर्ण करण्यासाठी बोलतो. "माझी पत्नी (गोपी) आणि मी आज्ञाधारक होऊन सुगतांच्या (बुद्धांच्या) शासनात ब्रह्मचर्य (धार्मिक जीवन) आचरू" हे वचन त्यांनी नियम स्वीकारण्याच्या (समादान) उद्देशाने म्हटले आहे.

Tattha brahmacariyanti methunaviratimaggasamaṇadhammasāsanasadārasantosānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Brahmacārī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.83) hi methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Idaṃ kho pana me pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 2.329) maggo. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.155) samaṇadhammo. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañcā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.174) sāsanaṃ.

येथे 'ब्रह्मचर्य' हा शब्द मैथुन-विरती (लैंगिक संबंधांपासून अलिप्तता), मार्ग (आर्य अष्टांगिक मार्ग), श्रमणधर्म (भिक्षूचे कर्तव्य), शासन (बुद्धांची शिकवण) आणि स्वपत्नी-संतोष (वैवाहिक निष्ठा) यांचे वाचक आहे. कारण "ब्रह्मचारी" इत्यादी संदर्भांमध्ये (म.नि. १.८३) मैथुन-विरतीला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले आहे. "हे पंचशिखा! माझे हे ब्रह्मचर्य एकांत निर्वेदासाठी (पूर्ण वैराग्यासाठी) आहे" इत्यादी संदर्भांमध्ये (दी.नि. २.३२९) 'मार्ग' हा ब्रह्मचर्य आहे. "हे सारिपुत्ता! मी चार अंगांनी युक्त अशा ब्रह्मचर्याचे आचरण केल्याचे स्मरतो" इत्यादी संदर्भांमध्ये (म.नि. १.१५५) 'श्रमणधर्म' हा ब्रह्मचर्य आहे. "हे ब्रह्मचर्य समृद्ध आणि संपन्न आहे" इत्यादी संदर्भांमध्ये (दी.नि. ३.१७४) 'शासन' (बुद्धवचन/धम्म) हे ब्रह्मचर्य आहे.

‘‘Mayañca [Pg.39] bhariyā nātikkamāma, amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma, tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.10.97) –

"आम्ही आमच्या पत्नींचे उल्लंघन (व्यभिचार) करत नाही आणि आमच्या पत्नी आमचे उल्लंघन करत नाहीत. त्यांच्याव्यतिरिक्त आम्ही ब्रह्मचर्य (पवित्र जीवन) आचरतो, म्हणूनच आमची मुले तरुण वयात मरण पावत नाहीत." (जातक १.१०.९७) –

Evamādīsu sadārasantoso. Idha pana samaṇadhammabrahmacariyapubbaṅgamaṃ uparimaggabrahmacariyamadhippetaṃ. Sugateti sugatassa santike. Bhagavā hi antadvayamanupaggamma suṭṭhu gatattā, sobhaṇena ca ariyamaggagamanena samannāgatattā, sundarañca nibbānasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ gatattā sugatoti vuccati. Samīpatthe cettha bhummavacanaṃ, tasmā sugatassa santiketi attho. Carāmaseti carāma. Yañhi taṃ sakkate carāmasīti vuccati, taṃ idha carāmaseti. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘seti nipāto’’ti bhaṇanti. Teneva cettha āyācanatthaṃ sandhāya ‘‘carema se’’tipi pāṭhaṃ vikappenti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ.

अशा संदर्भांमध्ये 'स्वपत्नी-संतोष' (वैवाहिक निष्ठा) याला ब्रह्मचर्य म्हटले आहे. परंतु येथे (धनीय सुत्तात) श्रमणधर्माच्या ब्रह्मचर्याने युक्त अशा उच्च मार्गाचे (उपरि-मार्ग) ब्रह्मचर्य अभिप्रेत आहे. 'सुगते' (sugate) म्हणजे सुगतांच्या (भगवंतांच्या) सन्निध. कारण भगवान हे (अतिरेकाच्या) दोन टोकांना न जाता योग्य मार्गाने गेले असल्यामुळे, तसेच सुंदर अशा आर्यमार्गाच्या गमनाने युक्त असल्यामुळे आणि निर्वाण नावाच्या सुंदर स्थानाला प्राप्त झाले असल्यामुळे त्यांना 'सुगत' म्हटले जाते. येथे सप्तमी विभक्ती (भूमवचन) समीपतेच्या अर्थाने वापरली आहे, म्हणून 'सुगतांच्या सन्निध' असा अर्थ होतो. 'चरामसे' (carāmase) म्हणजे 'आम्ही आचरण करू' (carāma). जे संस्कृतमध्ये 'चरामसि' (carāmasi) म्हटले जाते, तेच येथे 'चरामसे' असे आहे. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात की 'से' (se) हा एक निपात आहे. म्हणूनच, येथे प्रार्थनेच्या अर्थाने ते 'चरेम से' (carema se) असाही पाठभेद सुचवतात. जो योग्य वाटेल, तो स्वीकारावा.

Evaṃ dhaniyo brahmacariyacaraṇāpadesena bhagavantaṃ pabbajjaṃ yācitvā pabbajjapayojanaṃ dīpento āha ‘‘jātīmaraṇassa pāragū, dukkhassantakarā bhavāmase’’ti. Jātimaraṇassa pāraṃ nāma nibbānaṃ, taṃ arahattamaggena gacchāma. Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Antakarāti abhāvakarā. Bhavāmaseti bhavāma, atha vā aho vata mayaṃ bhaveyyāmāti. ‘‘Carāmase’’ti ettha vuttanayeneva taṃ veditabbaṃ. Evaṃ vatvāpi ca puna ubhopi kira bhagavantaṃ vanditvā ‘‘pabbājetha no bhagavā’’ti evaṃ pabbajjaṃ yāciṃsūti.

अशा प्रकारे, धनीय याने ब्रह्मचर्य आचरण्याच्या बहाण्याने (उद्देशाने) भगवंतांकडे प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली आणि प्रव्रज्येचे प्रयोजन स्पष्ट करताना तो म्हणाला – "जन्म आणि मरणाच्या पलीकडे जाणारे आणि दुःखाचा अंत करणारे आम्ही होऊ या." जन्म आणि मरणाचा पलीकडचा पार म्हणजे 'निर्वाण' होय, तिथे आम्ही अर्हतमार्गाने जाऊ. 'दुक्खस्स' म्हणजे संसार-दुःखाचा. 'अंतकरा' म्हणजे दुःखाचा अभाव (नाश) करणारे. 'भवामसे' म्हणजे 'आम्ही होऊ या' किंवा 'अहो! आम्ही तसे व्हावे!' असा अर्थ आहे. 'चरामसे' या शब्दाप्रमाणेच येथेही अर्थ समजून घ्यावा. असे म्हटल्यानंतर, त्या दोघांनीही पुन्हा भगवंतांना वंदन केले आणि "भगवंतांनी आम्हाला प्रव्रज्या द्यावी" अशी प्रव्रज्येची याचना केली, असे सांगितले जाते.

33. Atha māro pāpimā evaṃ te ubhopi vanditvā pabbajjaṃ yācante disvā – ‘‘ime mama visayaṃ atikkamitukāmā, handa nesaṃ antarāyaṃ karomī’’ti āgantvā gharāvāse guṇaṃ dassento imaṃ gāthamāha ‘‘nandati puttehi puttimā’’ti. Tattha nandatīti tussati modati. Puttehīti puttehipi dhītarehipi, sahayogatthe, karaṇatthe vā karaṇavacanaṃ, puttehi saha nandati, puttehi karaṇabhūtehi nandatīti vuttaṃ hoti. Puttimāti puttavā puggalo. Itīti evamāha. Māroti vasavattibhūmiyaṃ aññataro dāmarikadevaputto. So hi saṭṭhānātikkamitukāmaṃ janaṃ [Pg.40] yaṃ sakkoti, taṃ māreti. Yaṃ na sakkoti, tassapi maraṇaṃ icchati. Tena ‘‘māro’’ti vuccati. Pāpimāti lāmakapuggalo, pāpasamācāro vā. Saṅgītikārānametaṃ vacanaṃ, sabbagāthāsu ca īdisāni. Yathā ca puttehi puttimā, gopiyo gohi tatheva nandati. Yassa gāvo atthi, sopi gopiyo, gohi saha, gohi vā karaṇabhūtehi tatheva nandatīti attho.

३३. तेव्हा पापी मार याने त्या दोघांना वंदन करून प्रव्रज्येची याचना करताना पाहिले आणि विचार केला – "हे दोघे माझ्या विषयातून (साम्राज्यातून) बाहेर पडू इच्छितात. चला, मी त्यांच्या मार्गात अडथळा निर्माण करतो." असे म्हणून त्याने तिथे येऊन गृहस्थाश्रमाचे (संसाराचे) गुणगान गात ही गाथा म्हटली – "पुत्रवान मनुष्य पुत्रांमुळे आनंदित होतो." येथे 'नंदति' म्हणजे संतुष्ट होतो, आनंदित होतो. 'पुत्तेहि' म्हणजे पुत्रांमुळे आणि कन्यांमुळेही; येथे सहयोगाच्या अर्थाने किंवा कारणाच्या अर्थाने तृतीया विभक्ती आहे. पुत्रांसह आनंदित होतो किंवा पुत्रांच्या कारणाने आनंदित होतो, असा याचा अर्थ आहे. 'पुत्तिमा' म्हणजे पुत्र असलेला मनुष्य. 'इति' म्हणजे असे म्हणाला. 'मार' म्हणजे वसवत्ती भूमीतील (परनिर्मितवसवर्ती स्वर्गातील) एक बंडखोर देवपुत्र. जो कोणी त्याच्या साम्राज्यातून बाहेर पडू इच्छितो, त्याला तो शक्य असल्यास मारतो (अडथळा आणतो). ज्याला तो मारू शकत नाही, त्याच्या मृत्यूची तो इच्छा करतो. म्हणूनच त्याला 'मार' म्हटले जाते. 'पापिमा' म्हणजे नीच व्यक्ती किंवा पाप आचरण करणारा. हे संगीतिकारांचे (धम्मसंगीती करणाऱ्यांचे) वचन आहे आणि सर्व गाथांमध्ये असेच दिसून येते. ज्याप्रमाणे पुत्रवान मनुष्य पुत्रांमुळे आनंदित होतो, त्याचप्रमाणे गोधन असलेला मनुष्य गाईंमुळे आनंदित होतो. ज्याच्याकडे गाई आहेत तो 'गोपिय' (गोधन असलेला) होय; तो गाईंसह किंवा गाईंच्या कारणाने त्याचप्रमाणे आनंदित होतो, असा अर्थ आहे.

Evaṃ vatvā idāni tassatthassa sādhakakāraṇaṃ niddisati, ‘‘upadhī hi narassa nandanā’’ti. Tattha upadhīti cattāro upadhayo – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmā hi ‘‘yaṃ pañcakāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato upadhīyati ettha sukhanti iminā vacanatthena upadhīti vuccanti. Khandhāpi khandhamūlakadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvatoti. Idha pana kāmūpadhi adhippeto. So sattasaṅkhāravasena duvidho. Tattha sattapaṭibaddho padhāno, taṃ dassento ‘‘puttehi gohī’’ti vatvā kāraṇamāha – ‘‘upadhī hi narassa nandanā’’ti. Tassattho – yasmā ime kāmūpadhī narassa nandanā, nandayanti naraṃ pītisomanassaṃ upasaṃharantā, tasmā veditabbametaṃ ‘‘nandati puttehi puttimā, gopiyo gohi tatheva nandati, tvañca puttimā gopiyo ca, tasmā etehi, nanda, mā pabbajjaṃ pāṭikaṅkhi. Pabbajitassa hi ete upadhayo na santi, evaṃ sante tvaṃ dukkhassantaṃ patthentopi dukkhitova bhavissasī’’ti.

असे बोलून, आता त्या अर्थाचे सिद्ध करणारे कारण दर्शवितात, "उपाधी हीच मनुष्याचा आनंद आहे." तेथे 'उपाधी' म्हणजे चार प्रकारच्या उपाधी आहेत – काम-उपाधी, स्कंध-उपाधी, क्लेश-उपाधी आणि अभिसंस्कार-उपाधी. कारण, "पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, तो कामाचा आस्वाद आहे" (म. नि. १.१६६) अशा प्रकारे सांगितलेल्या सुखाचे अधिष्ठान (आधार) असल्यामुळे, येथे सुख प्राप्त केले जाते (उपाधियती), या वचनाच्या अर्थाने याला 'उपाधी' (काम-उपाधी) म्हटले जाते. स्कंध देखील स्कंध-मूलक दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे, क्लेश देखील अपाय-दुःखाचे (दुर्गतीच्या दुःखाचे) अधिष्ठान असल्यामुळे आणि अभिसंस्कार देखील भव-दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे (उपाधी म्हटले जातात). परंतु येथे 'काम-उपाधी' अभिप्रेत आहे. ती सत्त्व (प्राणी) आणि संस्कार यांच्या भेदाने दोन प्रकारची आहे. त्यामध्ये प्राण्यांशी संबंधित असलेली उपाधी मुख्य आहे, हे दर्शविताना "पुत्रांमुळे आणि गाईंमुळे" असे सांगून कारण स्पष्ट करतात – "उपाधी हीच मनुष्याचा आनंद आहे." त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याअर्थी या काम-उपाधी मनुष्याला आनंद देणाऱ्या आहेत, मनुष्याला प्रीती आणि सौमनस्य प्राप्त करून देऊन आनंदित करतात, म्हणून हे समजले पाहिजे की "पुत्र असलेला पुत्रांमुळे आनंदित होतो, त्याचप्रमाणे गाई असलेला गाईंमुळे आनंदित होतो. आणि तुझ्याकडे पुत्र आहेत आणि गाई देखील आहेत, म्हणून तू त्यांच्यातच आनंद मान, प्रव्रज्येची (संन्यासाची) इच्छा करू नकोस. कारण प्रव्रजित झालेल्या व्यक्तीकडे या उपाधी नसतात, आणि असे असताना तू दुःखाचा अंत इच्छित असलास तरीही दुःखीच राहशील."

Idāni tassapi atthassa sādhakakāraṇaṃ niddisati ‘‘na hi so nandati, yo nirūpadhī’’ti. Tassattho – yasmā yassete upadhayo natthi, so piyehi ñātīhi vippayutto nibbhogūpakaraṇo na nandati, tasmā tvaṃ ime upadhayo vajjetvā pabbajito dukkhitova bhavissasīti.

आता त्याच अर्थाचे सिद्ध करणारे दुसरे कारण दर्शवितात, "ज्याला कोणतीही उपाधी नाही, तो आनंदित होत नाही." त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याअर्थी ज्याच्याकडे या उपाधी नसतात, तो आपल्या प्रिय नातेवाईकांपासून विभक्त झालेला आणि उपभोग्य साधनांनी विरहित असल्यामुळे आनंदित होत नाही, म्हणून तू या उपाधींचा त्याग करून प्रव्रजित झालास तर दुःखीच राहशील.

34. Atha bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā imesaṃ antarāyāya āgato’’ti viditvā phalena phalaṃ pātento viya tāyeva mārenābhatāya upamāya māravādaṃ bhindanto tameva gāthaṃ parivattetvā ‘‘upadhi [Pg.41] sokavatthū’’ti dassento āha ‘‘socati puttehi puttimā’’ti. Tattha sabbaṃ padatthato uttānameva. Ayaṃ pana adhippāyo – mā, pāpima, evaṃ avaca ‘‘nandati puttehi puttimā’’ti. Sabbeheva hi piyehi, manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, anatikkamanīyo ayaṃ vidhi, tesañca piyamanāpānaṃ puttadārānaṃ gavāssavaḷavahiraññasuvaṇṇādīnaṃ vinābhāvena adhimattasokasallasamappitahadayā sattā ummattakāpi honti khittacittā, maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Tasmā evaṃ gaṇha – socati puttehi puttimā. Yathā ca puttehi puttimā, gopiyo gohi tatheva socatīti. Kiṃ kāraṇā? Upadhī hi narassa socanā. Yasmā ca upadhī hi narassa socanā, tasmā eva ‘‘na hi so socati, yo nirūpadhi’’. Yo upadhīsu saṅgappahānena nirupadhi hoti, so santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena, yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo …pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Evaṃ sabbasokasamugghātā ‘‘na hi so socati, yo nirupadhī’’ti. Iti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ vosāpesi. Atha vā yo nirupadhi, yo nikkileso, so na socati. Yāvadeva hi kilesā santi, tāvadeva sabbe upadhayo sokapphalāva honti. Kilesappahānā pana natthi sokoti. Evampi arahattanikūṭeneva desanaṃ vosāpesi. Desanāpariyosāne dhaniyo ca gopī ca ubhopi pabbajiṃsu. Bhagavā ākāseneva jetavanaṃ agamāsi. Te pabbajitvā arahattaṃ sacchikariṃsu. Vasanaṭṭhāne ca nesaṃ gopālakā vihāraṃ kāresuṃ. So ajjāpi gopālakavihārotveva paññāyatīti.

३४. त्यानंतर, "हा पापी मार यांच्या (प्रव्रज्येच्या) मार्गात अडथळा आणण्यासाठी आला आहे" हे जाणून, जणू एका फळाने दुसरे फळ पाडावे, त्याप्रमाणे माराने दिलेल्या त्याच उपमेने माराच्या वादाचे खंडन करत आणि तीच गाथा उलटवून "उपाधी हेच शोकाचे कारण आहे" हे दर्शविताना भगवान म्हणाले – "पुत्र असलेला पुत्रांमुळे शोक करतो." तेथे सर्व शब्दांचे अर्थ स्पष्टच आहेत. परंतु अभिप्राय असा आहे – "हे पापी मारा! असे म्हणू नकोस की पुत्र असलेला पुत्रांमुळे आनंदित होतो." कारण सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून विभक्त होणे (नानाभाव) आणि ताटातूट होणे (विनाभाव) हा नियम अटळ आहे. आणि त्या प्रिय व मनपसंत अशा मुले, पत्नी, गाई, घोडे, घोडी, सोने, चांदी इत्यादींच्या विरहामुळे तीव्र शोकरूपी शल्याने (बाणाने) ज्यांचे हृदय विद्ध झाले आहे, असे प्राणी वेडेपिसे होतात, त्यांचे चित्त विचलित होते, ते मृत्यूला प्राप्त होतात किंवा मृत्यूतुल्य दुःखाला प्राप्त होतात. म्हणून हे असे समज – "पुत्र असलेला पुत्रांमुळे शोक करतो." आणि ज्याप्रमाणे पुत्र असलेला पुत्रांमुळे शोक करतो, त्याचप्रमाणे गाई असलेला गाईंमुळे शोक करतो. काय कारण आहे? कारण उपाधी हाच मनुष्याचा शोक आहे. आणि ज्याअर्थी उपाधी हाच मनुष्याचा शोक आहे, म्हणूनच "ज्याला कोणतीही उपाधी नाही, तो शोक करत नाही." जो उपाधींमधील आसक्तीचा त्याग केल्यामुळे उपाधिरहित (निरुपाधी) होतो, तो केवळ शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो; तो जिथे जिथे जातो, तिथे ते सोबत घेऊनच जातो. ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी... (पे)... "पुन्हा या संसारात जन्म घेणे नाही" असे तो जाणतो. अशा प्रकारे सर्व शोकाचा समूळ नाश झाल्यामुळे "ज्याला कोणतीही उपाधी नाही, तो शोक करत नाही." अशा प्रकारे भगवंतांनी अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेऊन या देशनेची समाप्ती केली. अथवा, जो निरुपाधी आहे, जो निष्क्लेश (क्लेशरहित) आहे, तो शोक करत नाही. जोपर्यंत क्लेश अस्तित्वात आहेत, तोपर्यंत सर्व उपाधी शोकरूपी फळ देणाऱ्याच ठरतात. परंतु क्लेशांचा प्रहाण (नाश) झाल्यावर शोक उरत नाही. अशा प्रकारे देखील अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेऊन देशनेची समाप्ती केली. देशनेच्या शेवटी, धनीय आणि त्याची पत्नी गोपी या दोघांनीही प्रव्रज्या घेतली. भगवान आकाशाच्या मार्गानेच जेतवनाला निघून गेले. त्यांनी (प्रव्रजित होऊन) अर्हत्त्व साक्षात केले. आणि त्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणी गोपालकांनी (गोपाळांनी) एक विहार बांधला. तो विहार आजही "गोपालक विहार" याच नावाने ओळखला जातो.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकनिकाय-अट्ठकथेमध्ये

Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhaniyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील धनीयसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

3. Khaggavisāṇasuttavaṇṇanā

३. खग्गविसाणसुत्त-वर्णन (खड्गविषाण सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

Sabbesu [Pg.42] bhūtesūti khaggavisāṇasuttaṃ. Kā uppatti? Sabbasuttānaṃ catubbidhā uppatti – attajjhāsayato, parajjhāsayato, aṭṭhuppattito, pucchāvasito cāti. Dvayatānupassanādīnañhi attajjhāsayato uppatti, mettasuttādīnaṃ parajjhāsayato, uragasuttādīnaṃ aṭṭhuppattito, dhammikasuttādīnaṃ pucchāvasito. Tattha khaggavisāṇasuttassa avisesena pucchāvasito uppatti. Visesena pana yasmā ettha kāci gāthā tena tena paccekasambuddhena puṭṭhena vuttā, kāci apuṭṭhena attanā adhigatamagganayānurūpaṃ udānaṃyeva udānentena, tasmā kāyaci gāthāya pucchāvasito, kāyaci attajjhāsayato uppatti.

"सब्बेसु भूतेसु" (सर्व प्राण्यांमध्ये) हे खग्गविसाणसुत्त (खड्गविषाण सुत्त) आहे. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? सर्व सुत्तांची उत्पत्ती चार प्रकारची असते – आत्म-अध्याशयाने (स्वतःच्या इच्छेने), पर-अध्याशयाने (इतरांच्या इच्छेने), अर्थोत्पत्तीने (एखाद्या विशिष्ट घटनेमुळे) आणि प्रश्नाच्या उत्तरादाखल (पुच्छावसिक). द्वयतानुपस्सना इत्यादी सुत्तांची उत्पत्ती आत्म-अध्याशयाने झाली आहे, मेत्तसुत्त इत्यादींची पर-अध्याशयाने, उरगसुत्त इत्यादींची अर्थोत्पत्तीने आणि धम्मिकसुत्त इत्यादींची प्रश्नाच्या उत्तरादाखल झाली आहे. त्यामध्ये, सामान्यतः खग्गविसाणसुत्ताची उत्पत्ती प्रश्नाच्या उत्तरादाखल झाली आहे. परंतु विशेषतः, कारण या सुत्तातील काही गाथा त्या त्या प्रत्येकबुद्धांनी विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर म्हणून सांगितल्या आहेत, तर काही गाथा कोणाकडूनही न विचारता, स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्गाच्या पद्धतीनुसार केवळ उदान (हर्षोद्गार) म्हणून व्यक्त केल्या आहेत; म्हणून काही गाथांची उत्पत्ती प्रश्नाच्या उत्तरादाखल, तर काही गाथांची उत्पत्ती आत्म-अध्याशयाने (स्वतःच्या इच्छेने) झाली आहे.

Tattha yā ayaṃ avisesena pucchāvasito uppatti, sā ādito pabhuti evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Atha kho āyasmato ānandassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘buddhānaṃ patthanā ca abhinīhāro ca dissati; tathā sāvakānaṃ, paccekabuddhānaṃ na dissati; yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā puccheyya’’nti. So paṭisallānā vuṭṭhito bhagavantaṃ upasaṅkamitvā yathākkamena etamatthaṃ pucchi. Athassa bhagavā pubbayogāvacarasuttaṃ abhāsi –

त्यामध्ये, जी ही सामान्यतः प्रश्नाच्या उत्तरादाखल झालेली उत्पत्ती आहे, ती सुरुवातीपासून याप्रमाणे समजून घ्यावी – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला – "बुद्धांची आकांक्षा (प्रार्थना) आणि संकल्प (अभिनिहार) दिसून येतो; तसेच श्रावकांचाही दिसून येतो; परंतु प्रत्येकबुद्धांचा दिसून येत नाही. तर मग मी भगवंतांकडे जाऊन याविषयी विचारावे." ते ध्यानसाधनेतून उठून भगवंतांकडे गेले आणि त्यांनी योग्य क्रमाने हा प्रश्न विचारला. तेव्हा भगवंतांनी त्यांना 'पुब्बयोगवचर सुत्त' (पूर्वयोगावचर सुत्त) सांगितले –

‘‘Pañcime, ānanda, ānisaṃsā pubbayogāvacare diṭṭheva dhamme paṭikacceva aññaṃ ārādheti. No ce diṭṭheva dhamme paṭikacceva aññaṃ ārādheti, atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti. No ce maraṇakāle aññaṃ ārādheti, atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti, atha pacchime kāle paccekasambuddho hotī’’ti –

"आनंदा, पूर्वयोगावचराचे (पूर्वीच्या जन्मात केलेल्या साधनेचे) हे पाच फायदे आहेत. (१) याच जन्मात अगदी सुरुवातीलाच तो अर्हत्त्व (अज्ञा) प्राप्त करतो. (२) जर याच जन्मात सुरुवातीला अर्हत्त्व प्राप्त करू शकला नाही, तर मृत्यूच्या वेळी अर्हत्त्व प्राप्त करतो. (३) जर मृत्यूच्या वेळी अर्हत्त्व प्राप्त करू शकला नाही, तर देवपुत्र (देवलोकात जन्म घेऊन) असताना अर्हत्त्व प्राप्त करतो. (४) किंवा बुद्धांच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीत तो क्षिप्राभिज्ञ (त्वरेने ज्ञान प्राप्त करणारा) होतो. (५) किंवा अंतिम काळात तो प्रत्येकबुद्ध होतो."

Evaṃ vatvā puna āha –

असे सांगून त्यांनी पुन्हा म्हटले –

‘‘Paccekabuddhā nāma, ānanda, abhinīhārasampannā pubbayogāvacarā honti. Tasmā buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ sabbesaṃ patthanā ca abhinīhāro ca icchitabbo’’ti.

“हे आनंदा, प्रत्येकबुद्ध हे दृढ संकल्पाने (अभिनिहाराने) युक्त आणि पूर्वयोगाचे आचरण केलेले (पूर्वीच्या जन्मात साधना केलेले) असतात. म्हणूनच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक या सर्वांच्या बाबतीत आकांक्षा (प्रार्थना) आणि दृढ संकल्प (अभिनिहार) असणे आवश्यक मानले पाहिजे.”

So [Pg.43] āha – ‘‘buddhānaṃ, bhante, patthanā kīva ciraṃ vaṭṭatī’’ti? Buddhānaṃ, ānanda, heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimaparicchedena soḷasa asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Ete ca bhedā paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, saddhā balavā. Vīriyādhikānaṃ saddhāpaññā mandā, vīriyaṃ balavanti. Appatvā pana cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentopi tadanurūpasīlādisabbapāramidhamme ācinantopi antarā buddho bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Ñāṇaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Yathā nāma timāsacatumāsapañcamāsaccayena nipphajjanakaṃ sassaṃ taṃ taṃ kālaṃ appatvā divase divase sahassakkhattuṃ keḷāyantopi udakena siñcantopi antarā pakkhena vā māsena vā nipphādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Sassaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Evamevaṃ appatvā cattāri asaṅkhyeyyāni…pe… netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. Tasmā yathāvuttameva kālaṃ pāramipūraṇaṃ kātabbaṃ ñāṇaparipākatthāya. Ettakenapi ca kālena buddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe aṭṭha sampattiyo icchitabbā. Ayañhi –

त्यांनी (आनंदांनी) विचारले – “भंते, बुद्धांची आकांक्षा (प्रार्थना) पूर्ण होण्यासाठी किती काळ लागतो?” “आनंदा, बुद्धांच्या बाबतीत, कनिष्ठ (किमान) मर्यादेनुसार चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प; मध्यम मर्यादेनुसार आठ असंख्येय आणि एक लाख कल्प; आणि वरिष्ठ (कमाल) मर्यादेनुसार सोळा असंख्येय आणि एक लाख कल्प लागतात. हे भेद अनुक्रमे प्रज्ञाधिक (ज्यांच्यात प्रज्ञा अधिक आहे), श्रद्धाधिक (ज्यांच्यात श्रद्धा अधिक आहे) आणि वीर्याधिक (ज्यांच्यात वीर्य/ऊर्जा अधिक आहे) यांच्या आधारे समजून घेतले पाहिजेत. प्रज्ञाधिकांची श्रद्धा मंद (सौम्य) असते आणि प्रज्ञा तीक्ष्ण असते. श्रद्धाधिकांची प्रज्ञा मध्यम असते आणि श्रद्धा प्रबळ असते. वीर्याधिकांची श्रद्धा आणि प्रज्ञा मंद असते आणि वीर्य प्रबळ असते. परंतु, चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प पूर्ण केल्याशिवाय, कोणी दररोज वेस्सन्तरासारखे दान देत असला आणि त्यानुसार शील इत्यादी सर्व पारमी धर्मांचा संचय करत असला, तरीही तो मध्येच बुद्ध होईल, अशी कोणतीही शक्यता (स्थान) नसते. असे का? कारण त्याचे ज्ञान अद्याप गर्भावस्थेत नसते (सुरू झालेले नसते), त्याचा विस्तार झालेला नसतो आणि ते परिपक्व झालेले नसते. ज्याप्रमाणे तीन, चार किंवा पाच महिन्यांत पिकणारे धान्य, तो तो काळ पूर्ण झाल्याशिवाय, जरी कोणी दररोज हजारो वेळा त्याची काळजी घेतली आणि त्याला पाणी घातले, तरीही ते पंधरवड्यात किंवा एका महिन्यात पिकेल, अशी शक्यता नसते. असे का? कारण ते धान्य अद्याप गर्भावस्थेत नसते, त्याचा विस्तार झालेला नसतो आणि ते परिपक्व झालेले नसते. तसेच, चार असंख्येय... इत्यादी काळ पूर्ण केल्याशिवाय (कोणी बुद्ध होईल) अशी शक्यता नसते. म्हणूनच, ज्ञानाच्या परिपक्वतेसाठी वर सांगितलेल्या काळापर्यंत पारमी पूर्ण केल्या पाहिजेत. आणि एवढ्या प्रदीर्घ काळापर्यंत बुद्धत्वाची आकांक्षा धरणाऱ्या व्यक्तीने संकल्पाच्या वेळी (अभिनिहार करताना) आठ प्रकारच्या समृद्धी (संपत्ती) प्राप्त करणे आवश्यक आहे. त्या खालीलप्रमाणे आहेत –”

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59);

“मनुष्यत्व (मानवी जन्म), लिंगसंपत्ती (पुरुष असणे), हेतू (अर्हत्त्व मिळवण्याची पात्रता), शास्त्यांचे दर्शन (बुद्धांचे प्रत्यक्ष दर्शन), प्रव्रज्या (संन्यास), गुणसंपत्ती (ध्यान इत्यादी गुणांची प्राप्ती), अधिकार (प्राणांचेही समर्पण करण्याची तयारी) आणि छंदता (तीव्र इच्छा); या आठ गोष्टींच्या एकत्र येण्याने (अभिनिहार) संकल्प यशस्वी होतो.”

Abhinīhāroti ca mūlapaṇidhānassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha manussattanti manussajāti. Aññatra hi manussajātiyā avasesajātīsu devajātiyampi ṭhitassa paṇidhi na ijjhati. Ettha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni puññakammāni katvā manussattaṃyeva patthetabbaṃ. Tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evañhi samijjhati. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Mātugāmanapuṃsakaubhatobyañjanakānañhi manussajātiyaṃ ṭhitānampi paṇidhi na samijjhati. Tattha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni puññakammāni katvā purisabhāvoyeva patthetabbo. Tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evañhi [Pg.44] samijjhati. Hetūti arahattassa upanissayasampatti. Yo hi tasmiṃ attabhāve vāyamanto arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho, tassa samijjhati, no itarassa, yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkarapādamūle pabbajitvā tenattabhāvena arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ahosi. Satthāradassananti buddhānaṃ sammukhādassanaṃ. Evañhi ijjhati, no aññathā; yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkaraṃ sammukhā disvā paṇidhesi. Pabbajjāti anagāriyabhāvo. So ca kho sāsane vā kammavādikiriyavāditāpasaparibbājakanikāye vā vaṭṭati yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi sumedho nāma tāpaso hutvā paṇidhesi. Guṇasampattīti jhānādiguṇapaṭilābho. Pabbajitassāpi hi guṇasampannasseva ijjhati, no itarassa; yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī ca hutvā paṇidhesi. Adhikāroti adhikakāro, pariccāgoti attho. Jīvitādipariccāgañhi katvā paṇidahatoyeva ijjhati, no itarassa; yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi –

येथे ‘अभिनिहार’ हा मूळ संकल्पाचा (प्रणिधानाचा) समानार्थी शब्द आहे. त्यात, (१) ‘मनुष्यत्व’ म्हणजे मानवी जन्म. मानवी जन्माव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही जन्मात, अगदी देवलोकात जन्मलेल्या व्यक्तीचाही संकल्प यशस्वी होत नाही. परंतु, इतर योनींमध्ये राहून बुद्धत्वाची आकांक्षा धरणाऱ्याने दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून मानवी जन्माचीच आकांक्षा धरली पाहिजे. मानवी जन्मात आल्यावरच संकल्प केला पाहिजे. अशा प्रकारे तो यशस्वी होतो. (२) ‘लिंगसंपत्ती’ म्हणजे पुरुष असणे. कारण मानवी जन्म मिळालेला असला तरी स्त्री, नपुंसक आणि उभयलिंगी व्यक्तींचा संकल्प यशस्वी होत नाही. म्हणून, त्या स्थितीत बुद्धत्वाची आकांक्षा धरणाऱ्याने दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून पुरुषभावाचीच आकांक्षा धरली पाहिजे. पुरुष झाल्यावरच संकल्प केला पाहिजे. अशा प्रकारे तो यशस्वी होतो. (३) ‘हेतू’ म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या उपनिषय (सहाय्यक परिस्थिती) संपत्तीची प्राप्ती. कारण जो व्यक्ती त्या जन्मात प्रयत्न करून अर्हत्त्व मिळवण्यास समर्थ असतो, त्याचाच संकल्प यशस्वी होतो, इतरांचा नाही; जसे की सुमेध पंडिताच्या बाबतीत घडले. ते दीपंकर बुद्धांच्या चरणी प्रव्रजित होऊन त्याच जन्मात अर्हत्त्व मिळवण्यास समर्थ होते. (४) ‘शास्त्यांचे दर्शन’ म्हणजे बुद्धांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेणे. अशाच प्रकारे संकल्प यशस्वी होतो, अन्यथा नाही; जसे की सुमेध पंडिताच्या बाबतीत घडले. त्यांनी दीपंकर बुद्धांना प्रत्यक्ष पाहून संकल्प केला होता. (५) ‘प्रव्रज्या’ म्हणजे गृहत्याग (अनागारिक अवस्था). ती बुद्धांच्या शासनात (धम्मात) किंवा कर्मवादी व क्रियावादी असणाऱ्या तपस्वी किंवा परिव्राजकांच्या पंथात असावी; जसे की सुमेध पंडिताच्या बाबतीत घडले. ते सुमेध नावाचे तपस्वी असताना त्यांनी संकल्प केला होता. (६) ‘गुणसंपत्ती’ म्हणजे ध्यान इत्यादी गुणांची प्राप्ती. प्रव्रजित झालेल्यांपैकीही केवळ गुणसंपन्न व्यक्तीचाच संकल्प यशस्वी होतो, इतरांचा नाही; जसे की सुमेध पंडिताच्या बाबतीत घडले. ते पाच अभिज्ञा आणि आठ समापत्ती प्राप्त करून संकल्प करते झाले. (७) ‘अधिकार’ म्हणजे विशेष कार्य, ज्याचा अर्थ त्याग (परित्याग) असा आहे. कारण आपल्या प्राणांचा आणि इतर गोष्टींचा त्याग करून संकल्प करणाऱ्याचाच संकल्प यशस्वी होतो, इतरांचा नाही; जसे की सुमेध पंडिताच्या बाबतीत घडले. त्यांनी –

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.53) –

“बुद्धांनी आपल्या शिष्यांसह माझ्या पाठीवर पाय ठेवून जावे. त्यांनी चिखलावर पाय ठेवू नये, हे माझ्या कल्याणासाठी ठरेल.”

Evaṃ jīvitapariccāgaṃ katvā paṇidhesi. Chandatāti kattukamyatā. Sā yassa balavatī hoti, tassa ijjhati. Sā ca, sace koci vadeyya ‘‘ko cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca kappe niraye paccitvā buddhattaṃ icchatī’’ti, taṃ sutvā yo ‘‘aha’’nti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā. Tathā yadi koci vadeyya ‘‘ko sakalacakkavāḷaṃ vītaccikānaṃ aṅgārānaṃ pūraṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ sattisūlehi ākiṇṇaṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ samatittikaṃ udakapuṇṇaṃ uttaritvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ nirantaraṃ veḷugumbasañchannaṃ maddanto atikkamitvā buddhattaṃ icchatī’’ti taṃ sutvā yo ‘‘aha’’nti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā. Evarūpena ca kattukamyatāchandena samannāgato sumedhapaṇḍito paṇidhesīti.

अशा प्रकारे प्राणांचा त्याग करून त्यांनी संकल्प केला. (८) ‘छंदता’ म्हणजे करण्याची तीव्र इच्छा (कर्तुकम्यता). ज्याच्यामध्ये ही इच्छा प्रबळ असते, त्याचाच संकल्प यशस्वी होतो. आणि ही इच्छा किती प्रबळ असावी, हे यावरून समजून घ्यावे: जर कोणी विचारले, ‘चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प नरकात यातना भोगून कोणाला बुद्धत्व हवे आहे?’ तर ते ऐकून जो ‘मला हवे आहे’ असे म्हणण्याचे धाडस करतो, त्याची इच्छा प्रबळ आहे असे समजावे. तसेच, जर कोणी विचारले, ‘ज्वाला नसलेल्या धगधगत्या कोळशांनी भरलेल्या संपूर्ण चक्रवाळावरून (ब्रह्मांडातून) चालत जाऊन कोणाला बुद्धत्व हवे आहे? भाल्यांच्या आणि शूलांच्या अणकुचीदार टोकांनी भरलेल्या संपूर्ण चक्रवाळावरून चालत जाऊन कोणाला बुद्धत्व हवे आहे? काठोकाठ पाण्याने भरलेले संपूर्ण चक्रवाळ पोहून पार करून कोणाला बुद्धत्व हवे आहे? दाट बांबूच्या वनांनी व्यापलेले संपूर्ण चक्रवाळ तुडवत पार करून कोणाला बुद्धत्व हवे आहे?’ तर ते ऐकून जो ‘मला हवे आहे’ असे म्हणण्याचे धाडस करतो, त्याची इच्छा प्रबळ आहे असे समजावे. अशा प्रकारच्या तीव्र इच्छेने (कर्तुकम्यता छंदाने) युक्त होऊन सुमेध पंडितांनी संकल्प केला होता.

Evaṃ [Pg.45] samiddhābhinīhāro ca bodhisatto imāni aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānāni na upeti. So hi tato pabhuti na jaccandho hoti, na jaccabadhiro, na ummattako, na eḷamūgo, na pīṭhasappī, na milakkhūsu uppajjati, na dāsikucchiyā nibbattati, na niyatamicchādiṭṭhiko hoti, nāssa liṅgaṃ parivattati, na pañcānantariyakammāni karoti, na kuṭṭhī hoti, na tiracchānayoniyaṃ vaṭṭakato pacchimattabhāvo hoti, na khuppipāsikanijjhāmataṇhikapetesu uppajjati, na kālakañcikāsuresu, na avīciniraye, na lokantarikesu, kāmāvacaresu na māro hoti, rūpāvacaresu na asaññībhave, na suddhāvāsabhavesu uppajjati, na arūpabhavesu, na aññaṃ cakkavāḷaṃ saṅkamati.

अशा प्रकारे ज्यांचा संकल्प (अभिनिहार) यशस्वी झाला आहे, असे बोधिसत्व या अठरा अभव्य स्थानांना (अपात्रतेच्या स्थितींना) प्राप्त होत नाहीत. कारण ते तेव्हापासून जन्मांध होत नाहीत, जन्मबधिर होत नाहीत, वेडे होत नाहीत, मुके होत नाहीत, पांगळे होत नाहीत, म्लेंच्छ (रानटी) लोकांमध्ये जन्म घेत नाहीत, दासीच्या गर्भातून जन्म घेत नाहीत, नियत मिथ्यादृष्टी होत नाहीत, त्यांचे लिंग बदलत नाही, ते पाच आनंतर्य कर्मे करत नाहीत, कुष्ठरोगी होत नाहीत, तिर्यक योनीत (प्राण्यांच्या योनीत) लाव्हा पक्षापेक्षा लहान शरीराचे प्राणी होत नाहीत, भूक आणि तहानेने पीडित असणाऱ्या प्रेतांमध्ये जन्म घेत नाहीत, कालकंजिक असुरांमध्ये जन्म घेत नाहीत, अवीची नरकात जन्म घेत नाहीत, लोकांतरिक नरकात जन्म घेत नाहीत, कामावचर लोकात 'मार' होत नाहीत, रूपावचर लोकात असंज्ञी भूमीत जन्म घेत नाहीत, शुद्धावास भूमीत जन्म घेत नाहीत, अरूप भूमीत जन्म घेत नाहीत आणि दुसऱ्या चक्रवाळात जात नाहीत.

Yā cimā ussāho ummaṅgo avatthānaṃ hitacariyā cāti catasso buddhabhūmiyo, tāhi samannāgato hoti. Tattha –

उत्साह, उमंग (प्रज्ञा), अवस्थान (दृढ निश्चय) आणि हितचर्या (कल्याणकारी आचरण) या चार बुद्धभूमी आहेत, त्यांनी ते युक्त असतात. त्यामध्ये –

‘‘Ussāho vīriyaṃ vuttaṃ, ummaṅgo paññā pavuccati;

Avatthānaṃ adhiṭṭhānaṃ, hitacariyā mettābhāvanā’’ti. –

“उत्साह म्हणजे वीर्य (ऊर्जा/प्रयत्न) म्हटले आहे, उमंग म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते; अवस्थान म्हणजे अधिष्ठान (दृढ संकल्प) आणि हितचर्या म्हणजे मैत्रीची भावना (मेत्ताभावना) होय.” – असे समजावे.

Veditabbā. Ye cāpi ime nekkhammajjhāsayo, pavivekajjhāsayo, alobhajjhāsayo, adosajjhāsayo, amohajjhāsayo, nissaraṇajjhāsayoti cha ajjhāsayā bodhiparipākāya saṃvattanti, yehi samannāgatattā nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya dosadassāvino, alobhajjhāsayā ca bodhisattā lobhe dosadassāvino, adosajjhāsayā ca bodhisattā dose dosadassāvino, amohajjhāsayā ca bodhisattā mohe dosadassāvino, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvinoti vuccanti, tehi ca samannāgato hoti.

तसेच, हे जे सहा आशय (कल/प्रवृत्ती) आहेत – नैष्क्रम्य-आशय (संन्यासाचा कल), प्रविवेक-आशय (एकांताचा कल), अलोभ-आशय, अद्वेष-आशय, अमोह-आशय आणि निस्सरण-आशय (संसारातून सुटकेचा कल) – जे बोधीच्या परिपाकासाठी (परिपक्वतेसाठी) कारणीभूत ठरतात. ज्यांनी युक्त असल्यामुळे, नैष्क्रम्य-आशय असणारे बोधिसत्व कामभोगांमध्ये दोष पाहणारे असतात; प्रविवेक-आशय असणारे बोधिसत्व संगतीत दोष पाहणारे असतात; अलोभ-आशय असणारे बोधिसत्व लोभात दोष पाहणारे असतात; अद्वेष-आशय असणारे बोधिसत्व द्वेषात दोष पाहणारे असतात; अमोह-आशय असणारे बोधिसत्व मोहात दोष पाहणारे असतात; आणि निस्सरण-आशय असणारे बोधिसत्व सर्व अस्तित्वाच्या अवस्थांमध्ये (भवांमध्ये) दोष पाहणारे असतात, असे म्हटले जाते; ते या सहा आशयांनी युक्त असतात.

Paccekabuddhānaṃ pana kīva ciraṃ patthanā vaṭṭatīti? Paccekabuddhānaṃ dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Tato oraṃ na sakkā. Pubbe vuttanayenevettha kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ettakenāpi ca kālena paccekabuddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe pañca sampattiyo icchitabbā. Tesañhi –

परंतु प्रत्येकबुद्धांची आकांक्षा (प्रार्थना) पूर्ण होण्यासाठी किती काळ आवश्यक असतो? प्रत्येकबुद्धांसाठी दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्प एवढा काळ आवश्यक असतो. यापेक्षा कमी काळात ते शक्य नाही. याचे कारण पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. एवढ्या प्रदीर्घ काळात प्रत्येकबुद्धत्वाची आकांक्षा करणाऱ्या व्यक्तीच्या संकल्पाच्या वेळी पाच प्रकारच्या संपत्ती (अनुकूल परिस्थिती) असणे आवश्यक मानले जाते. कारण त्यांच्यासाठी –

Manussattaṃ [Pg.46] liṅgasampatti, vigatāsavadassanaṃ;

Adhikāro chandatā ete, abhinīhārakāraṇā.

मनुष्यत्व (मानवी जन्म), लिंगसंपत्ती (पुरुष असणे), विगतासव-दर्शन (आसवरहित अरहंतांचे दर्शन), अधिकार (महान त्याग/सेवा) आणि छंदता (तीव्र इच्छा): हे पाच संकल्पाचे (अभिनिहाराचे) कारण आहेत.

Tattha vigatāsavadassananti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ yassa kassaci dassananti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

येथे 'विगतासव-दर्शन' म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध किंवा त्यांच्या श्रावकांपैकी (अरहंतांपैकी) कोणाचेही दर्शन घेणे असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Atha sāvakānaṃ patthanā kittakaṃ vaṭṭatīti? Dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca, asītimahāsāvakānaṃ kappasatasahassaṃ, tathā buddhassa mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa cāti. Tato oraṃ na sakkā. Vuttanayamevettha kāraṇaṃ. Imesaṃ pana sabbesampi adhikāro chandatāti dvaṅgasampannoyeva abhinīhāro hoti.

आता, श्रावकांच्या आकांक्षेसाठी किती काळ आवश्यक असतो? दोन अग्रश्रावकांसाठी एक असंख्येय आणि एक लाख कल्प; ऐंशी महाश्रावकांसाठी एक लाख कल्प; तसेच बुद्धांचे माता-पिता, उपस्थायक (सेवक) आणि पुत्रासाठी देखील एक लाख कल्प एवढा काळ आवश्यक असतो. यापेक्षा कमी काळात ते शक्य नाही. याचे कारण पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु या सर्वांच्या संकल्पासाठी केवळ दोनच अंगे आवश्यक असतात: अधिकार (सेवा) आणि छंदता (तीव्र इच्छा).

Evaṃ imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena yathāvuttappabhedaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā buddhā loke uppajjantā khattiyakule vā brāhmaṇakule vā uppajjanti, paccekabuddhā khattiyabrāhmaṇagahapatikulānaṃ aññatarasmiṃ, aggasāvakā pana khattiyabrāhmaṇakulesveva buddhā iva sabbabuddhā saṃvaṭṭamāne kappe na uppajjanti, vivaṭṭamāne kappe uppajjanti. Paccekabuddhā buddhe appatvā buddhānaṃ uppajjanakāleyeva uppajjanti. Buddhā sayañca bujjhanti, pare ca bodhenti. Paccekabuddhā sayameva bujjhanti, na pare bodhenti. Attharasameva paṭivijjhanti, na dhammarasaṃ. Na hi te lokuttaradhammaṃ paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti, mūgena diṭṭhasupino viya vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti. Sabbaṃ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇanti, guṇavisiṭṭhatāya buddhānaṃ heṭṭhā sāvakānaṃ upari honti, aññe pabbājetvā ābhisamācārikaṃ sikkhāpenti, ‘‘cittasallekho kātabbo, vosānaṃ nāpajjitabba’’nti iminā uddesena uposathaṃ karonti, ‘ajjuposatho’ti vacanamattena vā. Uposathaṃ karontā ca gandhamādane mañjūsakarukkhamūle ratanamāḷe sannipatitvā karontīti. Evaṃ bhagavā āyasmato ānandassa paccekabuddhānaṃ sabbākāraparipūraṃ patthanañca abhinīhārañca kathetvā, idāni imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena samudāgate te te paccekabuddhe kathetuṃ ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’ntiādinā [Pg.47] nayena imaṃ khaggavisāṇasuttaṃ abhāsi. Ayaṃ tāva avisesena pucchāvasito khaggavisāṇasuttassa uppatti.

अशा प्रकारे, या आकांक्षेने आणि या संकल्पाने वर सांगितलेल्या कालावधीत पारमिता पूर्ण करून, जेव्हा बुद्ध जगात उत्पन्न होतात, तेव्हा ते क्षत्रिय कुळात किंवा ब्राह्मण कुळात जन्म घेतात. प्रत्येकबुद्ध क्षत्रिय, ब्राह्मण किंवा गृहपती कुळांपैकी कोणत्याही एका कुळात जन्म घेतात. परंतु अग्रश्रावक मात्र, बुद्धांप्रमाणेच, केवळ क्षत्रिय किंवा ब्राह्मण कुळातच जन्म घेतात. सर्व बुद्ध कल्प संकुचित होत असताना (संवट्ट कल्पामध्ये) उत्पन्न होत नाहीत, तर कल्प विकसित होत असताना (विवट्ट कल्पामध्ये) उत्पन्न होतात. प्रत्येकबुद्ध बुद्धांना न भेटता, बुद्धांच्या अनुपस्थितीच्या काळातच उत्पन्न होतात. बुद्ध स्वतःही बोधी प्राप्त करतात आणि इतरांनाही बोध प्राप्त करून देतात. प्रत्येकबुद्ध स्वतः बोधी प्राप्त करतात, परंतु इतरांना बोध प्राप्त करून देऊ शकत नाहीत. ते केवळ अर्थरसाचेच आकलन करतात, धर्मरसाचे नाही. कारण ते लोकोत्तर धर्माला प्रज्ञप्तीमध्ये (शब्दांमध्ये) मांडून त्याचा उपदेश करण्यास असमर्थ असतात. त्यांचा धर्माभिसमय (सत्याचा साक्षात्कार) हा मुक्या माणसाने पाहिलेल्या स्वप्नासारखा किंवा जंगलात राहणाऱ्या माणसाने शहरात चाखलेल्या पक्वान्नाच्या चवीसारखा असतो. ते सर्व प्रकारच्या ऋद्धी, समापत्ती आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त करतात. गुणांच्या वैशिष्ट्यामुळे ते बुद्धांपेक्षा खाली परंतु श्रावकांपेक्षा वरच्या स्थानी असतात. ते इतरांना प्रव्रज्या देतात आणि त्यांना आभिसमाचारिक (योग्य आचरणाचे) शिक्षण देतात. “चित्ताचा संलेख (मनाची शुद्धता) केला पाहिजे, आळस किंवा शिथिलता पत्करता कामा नये” या उपदेशाने किंवा केवळ “आज उपोसथ आहे” एवढेच म्हणून ते उपोसथ करतात. आणि उपोसथ करताना ते गंधमादन पर्वतावर, मंजूषक वृक्षाच्या खाली, रत्नमंचावर एकत्र येऊन उपोसथ करतात. अशा प्रकारे भगवंतांनी आयुष्मान आनंदांना प्रत्येकबुद्धांची सर्व प्रकारे परिपूर्ण असणारी आकांक्षा आणि संकल्प याविषयी सांगून, आता या आकांक्षेने आणि संकल्पाने युक्त होऊन उत्पन्न झालेल्या त्या त्या प्रत्येकबुद्धांविषयी सांगण्यासाठी “सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं” (सर्व प्राण्यांविषयी हिंसाभाव सोडून) इत्यादी गाथांच्या रूपाने हे 'खग्गविसाण सुत्त' (खड्गविषाण सुत्त) सांगितले. ही सामान्यतः एका प्रश्नाच्या उत्तरात झालेली खग्गविसाण सुत्ताची उत्पत्ती आहे.

35. Idāni visesena vattabbā. Tattha imissā tāva gāthāya evaṃ uppatti veditabbā – ayaṃ kira paccekabuddho paccekabodhisattabhūmiṃ ogāhanto dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā āraññiko hutvā gatapaccāgatavattaṃ pūrento samaṇadhammaṃ akāsi. Etaṃ kira vattaṃ aparipūretvā paccekabodhiṃ pāpuṇantā nāma natthi. Kiṃ panetaṃ gatapaccāgatavattaṃ nāma? Haraṇapaccāharaṇanti. Taṃ yathā vibhūtaṃ hoti, tathā kathessāma.

३५. आता विशेष रूपाने (विशिष्ट पार्श्वभूमी) सांगणे आवश्यक आहे. त्यामध्ये, सर्वप्रथम या गाथेची उत्पत्ती अशा प्रकारे समजून घ्यावी – असे म्हटले जाते की, हे प्रत्येकबुद्ध जेव्हा प्रत्येकबोधिसत्व भूमीत प्रवेश करत होते, तेव्हा त्यांनी दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्प पारमिता पूर्ण केल्या, आणि नंतर कश्यप भगवंतांच्या शासनात (धम्मात) प्रव्रजित होऊन, अरण्यवासी बनून, 'गतप्रत्यागत व्रत' (जाण्या-येण्याचे व्रत) पूर्ण करत श्रमणधर्माचे आचरण केले. असे म्हटले जाते की, हे व्रत पूर्ण केल्याशिवाय प्रत्येकबोधी प्राप्त करणारा कोणीही नाही. पण हे 'गतप्रत्यागत व्रत' म्हणजे काय? जाणे आणि परत येणे (घेणे आणि परत आणणे). ते जसे स्पष्ट होईल, तसे आम्ही सांगू.

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca paccāharati ca. Tattha yo bhikkhu pageva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā, bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaghaṭaṃ pūretvā pānīyamāḷe ṭhapetvā, ācariyavattaṃ upajjhāyavattaṃ katvā, dveasīti khuddakavattāni cuddasa mahāvattāni ca samādāya vattati, so sarīraparikammaṃ katvā, senāsanaṃ pavisitvā, yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, velaṃ ñatvā, nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, uttarāsaṅgaṃ karitvā, saṅghāṭiṃ khandhe karitvā, pattaṃ aṃse ālaggetvā, kammaṭṭhānaṃ manasi karonto cetiyaṅgaṇaṃ patvā, cetiyañca bodhiñca vanditvā, gāmasamīpe cīvaraṃ pārupitvā, pattamādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati, evaṃ paviṭṭho ca lābhī bhikkhu puññavā upāsakehi sakkatagarukato upaṭṭhākakule vā paṭikkamanasālāyaṃ vā paṭikkamitvā upāsakehi taṃ taṃ pañhaṃ pucchiyamāno tesaṃ pañhavissajjanena dhammadesanāvikkhepena ca taṃ manasikāraṃ chaḍḍetvā nikkhamati, vihāraṃ āgatopi bhikkhūnaṃ pañhaṃ puṭṭho katheti, dhammaṃ bhaṇati, taṃ taṃ byāpāramāpajjati, pacchābhattampi purimayāmampi majjhimayāmampi evaṃ bhikkhūhi saddhiṃ papañcitvā kāyaduṭṭhullābhibhūto pacchimayāmepi sayati, neva kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, ayaṃ vuccati harati, na paccāharatīti.

येथे, एखादा भिक्खू (कर्मस्थान) घेऊन जातो, पण ते परत आणत नाही; एखादा परत आणतो, पण घेऊन जात नाही; एखादा घेऊनही जात नाही आणि परतही आणत नाही; तर एखादा घेऊनही जातो आणि परतही आणतो. तेथे, जो भिक्खू पहाटेच उठून, चेतियंगण (चैत्य प्रांगण) आणि बोधियंगण (बोधी प्रांगण) यांचे कर्तव्य पार पाडून, बोधिवृक्षाला पाणी घालून, पिण्याच्या पाण्याचा घडा भरून तो पाण्याच्या मांडणीवर ठेवतो; तसेच आचार्य आणि उपाध्यायांचे कर्तव्य करून, ब्याऐंशी लहान कर्तव्ये (खुद्दकवत्त) आणि चौदा मोठी कर्तव्ये (महावत्त) स्वीकारून त्यांचे आचरण करतो; तो आपल्या शरीराची विधी (शौचादी कर्मे) आटोपून, आपल्या निवासस्थानात (सेनासनात) प्रवेश करतो आणि जोपर्यंत भिक्षाटनाची वेळ होत नाही, तोपर्यंत एकांत आसनावर ध्यान करत वेळ घालवतो. वेळ झाली आहे हे जाणून, अंतर्वासक (नेसूचे वस्त्र) परिधान करून, कायबंधन (कमरपट्टा) बांधून, उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) पांघरून, संघाटी (खांद्यावरचे दुपदरी वस्त्र) खांद्यावर ठेवून, भिक्षापात्र खांद्याला अडकवून आणि कर्मस्थानाचे (ध्यानाच्या विषयाचे) मनन करत चैत्य प्रांगणात पोहोचतो; चैत्य आणि बोधिवृक्षाची वंदना करून, गावाजवळ आल्यावर चीवर नीट पांघरून, भिक्षापात्र घेऊन भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो. अशा प्रकारे प्रवेश केलेला, लाभ मिळवणारा आणि पुण्यवान भिक्खू, उपासकांकडून आदर व सत्कार प्राप्त करून, उपासकांच्या घरी किंवा विश्रामगृहात (प्रतिगमनशाळेत) जातो. तेथे उपासकांनी विविध प्रश्न विचारले असता, त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यात आणि धम्मदेशनेच्या व्याक्षेपामुळे तो आपल्या कर्मस्थानावरील लक्ष सोडून देतो आणि तेथून निघतो. विहारात परत आल्यावरही, इतर भिक्खूंनी प्रश्न विचारल्यास तो त्यांना उत्तरे देतो, धम्म सांगतो आणि इतर विविध कामांमध्ये व्यस्त होतो. दुपारी, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि मध्य प्रहरात अशा प्रकारे भिक्खूंसोबत गप्पागोष्टींमध्ये वेळ घालवल्यामुळे, शरीराच्या थकव्याने ग्रस्त होऊन तो रात्रीच्या अंतिम प्रहरात झोपी जातो आणि कर्मस्थानाचे अजिबात मनन करत नाही. या भिक्खूला 'घेऊन जाणारा, पण परत न आणणारा' असे म्हटले जाते.

Yo [Pg.48] pana byādhibahulo hoti, bhuttāhāro paccūsasamaye na sammā pariṇamati, pageva vuṭṭhāya yathāvuttaṃ vattaṃ kātuṃ na sakkoti kammaṭṭhānaṃ vā manasi kātuṃ, aññadatthu yāguṃ vā bhesajjaṃ vā patthayamāno kālasseva pattacīvaramādāya gāmaṃ pavisati. Tattha yāguṃ vā bhesajjaṃ vā bhattaṃ vā laddhā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā, paññattāsane nisinno kammaṭṭhānaṃ manasi katvā, visesaṃ patvā vā appatvā vā, vihāraṃ āgantvā, teneva manasikārena viharati. Ayaṃ vuccati paccāharati na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā, vipassanaṃ ārabhitvā, buddhasāsane arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāya na taṃ āsanaṃ atthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattaṃ patto bhikkhu natthīti.

परंतु, जो भिक्खू वारंवार आजारी असतो, ज्याने खाल्लेले अन्न पहाटेपर्यंत नीट पचत नाही, तो पहाटे उठून पूर्वोक्त कर्तव्ये करण्यास किंवा कर्मस्थानाचे मनन करण्यास असमर्थ असतो. केवळ कांजी (यागु) किंवा औषधाची इच्छा धरून, तो सकाळीच आपले भिक्षापात्र आणि चीवर घेऊन गावात प्रवेश करतो. तेथे कांजी, औषध किंवा अन्न मिळवून, आपले भोजन आटोपल्यावर, तयार केलेल्या आसनावर बसून तो कर्मस्थानाचे मनन करतो. विशेष गुण (ध्यान किंवा मार्ग-फल) प्राप्त करून किंवा न करता, विहारात परत आल्यावरही तो त्याच मननाने (ध्यानाने) युक्त होऊन राहतो. या भिक्खूला 'परत आणणारा, पण घेऊन न जाणारा' असे म्हटले जाते. बुद्धशासनात अशा प्रकारे कांजी पिऊन, विपश्यनेला आरंभ करून अर्हतपद प्राप्त केलेले भिक्खू अगणित आहेत. एकट्या सिंहलद्वीपात (श्रीलंकेत) वेगवेगळ्या गावांतील विश्रामगृहांमध्ये असे एकही आसन नाही, जिथे कांजी पिऊन एखाद्या भिक्खूने अर्हतपद प्राप्त केले नसेल.

Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhilavinibandhanabaddhacitto viharanto kammaṭṭhānamanasikāramananuyutto gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā gihipapañcena papañcito tucchako nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

परंतु, जो भिक्खू प्रमादी (बेसावध) जीवन जगतो, ज्याने आपला ध्यास (साधनेचा भार) सोडून दिला आहे, सर्व कर्तव्यांचे उल्लंघन करून जो पाच प्रकारच्या चित्त-खिलांनी (मानसिक अडथळ्यांनी) आणि बंधनांनी बद्ध चित्त असलेला होऊन राहतो, कर्मस्थानाच्या मननात मग्न नसतो; तो भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करून, गृहस्थांच्या निरर्थक गप्पागोष्टींमध्ये वेळ वाया घालवून रिकाम्या हाताने बाहेर पडतो. या भिक्खूला 'घेऊनही न जाणारा आणि परतही न आणणारा' असे म्हटले जाते.

Yo pana pageva vuṭṭhāya purimanayeneva sabbavattāni paripūretvā yāva bhikkhācāravelā, tāva pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Kammaṭṭhānaṃ nāma duvidhaṃ – sabbatthakaṃ, pārihāriyañca. Sabbatthakaṃ nāma mettā ca maraṇassati ca. Taṃ sabbattha icchitabbato ‘‘sabbatthaka’’nti vuccati. Mettā nāma āvāsādīsu sabbattha icchitabbā. Āvāsesu hi mettāvihārī bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo hoti, tena phāsu asaṅghaṭṭho viharati. Devatāsu mettāvihārī devatāhi rakkhitagopito sukhaṃ viharati. Rājarājamahāmattādīsu mettāvihārī, tehi mamāyito sukhaṃ viharati. Gāmanigamādīsu mettāvihārī sabbattha bhikkhācariyādīsu manussehi sakkatagarukato sukhaṃ viharati. Maraṇassatibhāvanāya jīvitanikantiṃ pahāya appamatto viharati.

परंतु, जो भिक्खू पहाटेच उठून, पूर्वोक्त पद्धतीने सर्व कर्तव्ये पूर्ण करतो आणि भिक्षेची वेळ होईपर्यंत मांडी घालून बसतो आणि कर्मस्थानाचे मनन करतो. कर्मस्थान दोन प्रकारचे असते – सर्वार्थक (सब्बत्थक) आणि पारिहार्य (पारिहारिय). सर्वार्थक कर्मस्थान म्हणजे मैत्री (मेत्ता) आणि मरणस्मृती (मरणस्सति). ते सर्व ठिकाणी आवश्यक असल्याने त्याला 'सर्वार्थक' असे म्हणतात. मैत्री ही विहारादी सर्व ठिकाणी आवश्यक असते. कारण विहारात मैत्रीभावाने राहणारा भिक्खू आपल्या सहकारी साधकांचा (सब्रह्मचाऱ्यांचा) प्रिय होतो, त्यामुळे तो कोणत्याही संघर्षाशिवाय सुखाने राहतो. देवतांविषयी मैत्रीभाव ठेवून राहणारा भिक्खू त्यांच्याकडून रक्षित व सुरक्षित राहून सुखाने जगतो. राजे, राजमंत्री इत्यादींविषयी मैत्रीभाव ठेवून राहणारा भिक्खू त्यांच्याकडून आदर व प्रेम मिळवून सुखाने जगतो. गावे, शहरे इत्यादी ठिकाणी मैत्रीभावाने राहणारा भिक्खू भिक्षाटनाच्या वेळी सर्वत्र लोकांकडून आदर व सत्कार प्राप्त करून सुखाने जगतो. मरणस्मृतीच्या भावनेने तो जीवनावरील आसक्ती सोडून देतो आणि अप्रमादी (सावध) होऊन जगतो.

Yaṃ pana sadā pariharitabbaṃ caritānukūlena gahitattā dasāsubhakasiṇānussatīsu aññataraṃ, catudhātuvavatthānameva vā, taṃ sadā pariharitabbato, rakkhitabbato, bhāvetabbato ca pārihāriyanti vuccati, mūlakammaṭṭhānantipi [Pg.49] tadeva. Tattha yaṃ paṭhamaṃ sabbatthakakammaṭṭhānaṃ manasi karitvā pacchā pārihāriyakammaṭṭhānaṃ manasi karoti, taṃ catudhātuvavatthānamukhena dassessāma.

परंतु, जे नेहमी सोबत बाळगायचे (आचरण करायचे) असते, जे आपल्या स्वभावानुसार (चरितानुसार) स्वीकारलेले असते, जसे की दहा अशुभांपैकी, दहा कसिणांपैकी किंवा अनुस्मृतींपैकी कोणतेही एक, किंवा चार धातूंचे विश्लेषण (चतुधातुव्यवस्थान); ते नेहमी आचरणात आणायचे, रक्षण करायचे आणि विकसित करायचे असल्याने त्याला 'पारिहार्य' (पारिहारिय) असे म्हणतात. त्यालाच 'मूलकर्मस्थान' असेही म्हणतात. त्यामध्ये, जो आधी सर्वार्थक कर्मस्थानाचे मनन करतो आणि नंतर पारिहार्य कर्मस्थानाचे मनन करतो, ते आम्ही चार धातूंच्या विश्लेषणाच्या माध्यमातून स्पष्ट करू.

Ayañhi yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ dhātuso paccavekkhati – yaṃ imasmiṃ sarīre vīsatikoṭṭhāsesu kakkhaḷaṃ kharagataṃ, sā pathavīdhātu. Yaṃ dvādasasu ābandhanakiccakaraṃ snehagataṃ, sā āpodhātu. Yaṃ catūsu paripācanakaraṃ usumagataṃ, sā tejodhātu. Yaṃ pana chasu vitthambhanakaraṃ vāyogataṃ, sā vāyodhātu. Yaṃ panettha catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhaṃ chiddaṃ vivaraṃ, sā ākāsadhātu. Taṃvijānanakaṃ cittaṃ viññāṇadhātu. Tato uttari añño satto vā puggalo vā natthi. Kevalaṃ suddhasaṅkhārapuñjova ayanti.

तो या शरीराचे, ते ज्या स्थितीत आहे किंवा जसे ठेवले आहे त्यानुसार, धातूंच्या रूपाने निरीक्षण करतो – या शरीरातील वीस भागांमध्ये जे काही कठीण आणि खडबडीत आहे, ती पृथ्वीधातू (पठवीधातू) होय. बारा भागांमध्ये जे काही बांधून ठेवणारे आणि स्निग्ध आहे, ती जलधातू (आपोधातू) होय. चार भागांमध्ये जे काही पचन करणारे आणि उष्णतेच्या रूपातील आहे, ती तेजोधातू (तेजोधातू) होय. सहा भागांमध्ये जे काही आधार देणारे आणि वायूच्या रूपातील आहे, ती वायुधातू (वायोधातू) होय. या चार महाभूतांनी स्पर्श न केलेले जे काही छिद्र किंवा पोकळी आहे, ती आकाशधातू (आकासधातू) होय. या सर्वांना जाणणारे जे चित्त आहे, ती विज्ञानधातू (विञ्ञाणधातू) होय. याशिवाय दुसरा कोणताही प्राणी (सत्त्व) किंवा पुद्गल (व्यक्ती) अस्तित्वात नाही. हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे.

Evaṃ ādimajjhapariyosānato kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā, kālaṃ ñatvā, uṭṭhāyāsanā nivāsetvā, pubbe vuttanayeneva gāmaṃ piṇḍāya gacchati. Gacchanto ca yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmīti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā sandhāraṇavāyodhātu uppajjati. Sā imaṃ pathavīdhātvādisannivesabhūtaṃ kāyasammataṃ aṭṭhikasaṅghāṭaṃ vippharati, tato cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhikasaṅghāṭo abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddhāraṇe catūsu dhātūsu vāyodhātuanugatā tejodhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Atiharaṇavītiharaṇāpaharaṇesu pana tejodhātuanugatā vāyodhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Orohaṇe pana pathavīdhātuanugatā āpodhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Sannikkhepanasamuppīḷanesu āpodhātuanugatā pathavīdhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Iccetā dhātuyo tena tena attano uppādakacittena saddhiṃ tattha tattheva bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamana’’nti evaṃ ekekapāduddhāraṇādippakāresu ekekasmiṃ pakāre uppannadhātuyo, tadavinibbhuttā ca sesā rūpadhammā, taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ, taṃsampayuttā ca [Pg.50] sesā arūpadhammāti ete rūpārūpadhammā. Tato paraṃ atiharaṇavītiharaṇādīsu aññaṃ pakāraṃ na sampāpuṇanti, tattha tattheva bhijjanti. Tasmā aniccā. Yañca aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattāti evaṃ sabbākāraparipūraṃ kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati. Atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti – ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭhā, na bhayaṭṭhā, na jīvikāpakatā pabbajitā; dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā. Tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhathā’’ti. Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati. Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So – ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati. Tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmi okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati. Na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattitvā purimappadesaṃyeva eti sīhaḷadīpe ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

अशा प्रकारे कम्मट्ठानाचे सुरुवातीपासून, मध्यापासून आणि शेवटापर्यंत मनन करून, वेळ जाणून, आसनावरून उठून, वस्त्र परिधान करून, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच भिक्खू भिक्षेसाठी गावात जातो. आणि जाताना, जसे अज्ञानी पृथग्जन (सामान्य लोक) पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये 'आत्मा पुढे जात आहे, आत्म्याद्वारे पुढे जाणे घडत आहे' किंवा 'मी पुढे जात आहे, माझ्याद्वारे पुढे जाणे घडत आहे' असा भ्रम बाळगतात, तसा भ्रम न बाळगता, 'मी पुढे जात आहे' असे चित्त उत्पन्न होत असताना, त्याच चित्तासोबत चित्त-समुत्थान (चित्तापासून उत्पन्न होणारी) आणि शरीराला आधार देणारी वायुधातू उत्पन्न होते. ती पृथ्वीधातू इत्यादींनी बनलेल्या आणि 'शरीर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या अस्थिपंजरात पसरते; त्यानंतर चित्ताच्या क्रियेमुळे उत्पन्न झालेल्या वायुधातूच्या प्रसारामुळे हा 'शरीर' नावाचा अस्थिपंजर पुढे सरकतो. अशा प्रकारे पुढे जात असताना, प्रत्येक पाऊल उचलताना, चार धातूंपैकी वायुधातूने अनुगत असलेली तेजोधातू अधिक प्रमाणात उत्पन्न होते आणि इतर धातू मंद असतात. पाऊल पुढे नेणे, बाजूला करणे आणि मागे घेणे या क्रियांमध्ये मात्र तेजोधातूने अनुगत असलेली वायुधातू अधिक प्रमाणात उत्पन्न होते आणि इतर धातू मंद असतात. पाऊल खाली ठेवताना मात्र पृथ्वीधातूने अनुगत असलेली आपोधातू अधिक प्रमाणात उत्पन्न होते आणि इतर धातू मंद असतात. पाऊल जमिनीवर टेकवताना आणि दाबताना आपोधातूने अनुगत असलेली पृथ्वीधातू अधिक प्रमाणात उत्पन्न होते आणि इतर धातू मंद असतात. अशा प्रकारे या धातू आपापल्या उत्पादक चित्तासोबत तिथेच नष्ट पावतात. 'यात पुढे जाणारा कोण आहे, किंवा पुढे जाणे कोणाचे होत आहे?' अशा प्रकारे प्रत्येक पाऊल उचलणे इत्यादी विविध प्रकारांपैकी प्रत्येक प्रकारात उत्पन्न होणाऱ्या धातू, आणि त्यांच्याशी अविनाभाव संबंध असलेले इतर रूपधर्म, तसेच त्यांना उत्पन्न करणारे चित्त आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेले इतर अरूपधर्म - हे सर्व रूप आणि अरूप धर्म आहेत. त्यानंतर ते पाऊल पुढे नेणे, बाजूला करणे इत्यादी दुसऱ्या अवस्थेपर्यंत पोहोचत नाहीत, तर तिथेच नष्ट होतात. म्हणून ते अनित्य आहेत. जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे. जे दुःख आहे, ते अनात्मा आहे. अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी परिपूर्ण असलेल्या कम्मट्ठानाचे मनन करतच तो चालतो. आपले कल्याण इच्छिणारे कुलपुत्र शासनात प्रव्रजित होऊन, दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास, साठ, सत्तर किंवा शंभरच्या संख्येने एकत्र राहत असताना असा नियम करून राहतात की — 'आयुष्यमानांनो! तुम्ही कर्जाच्या ओझ्यामुळे, किंवा भयामुळे, अथवा केवळ उपजीविकेसाठी प्रव्रजित झालेले नाही; तर दुःखातून मुक्त होण्याच्या इच्छेने तुम्ही येथे प्रव्रजित झाला आहात. त्यामुळे चालताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे चालतानाच दमन करा; उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असतानाच दमन करा.' ते असा नियम करून भिक्षेसाठी जात असताना, अर्धा उसभ, एक उसभ, अर्धा गावुत किंवा एक गावुत अंतरावर असलेल्या दगडांच्या खुणा लक्षात ठेवून, कम्मट्ठानाचे मनन करतच जातात. जर चालताना कोणाच्या मनात क्लेश उत्पन्न झाला, तर तो तिथेच त्याचे दमन करतो. तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास तो तिथेच थांबतो. त्यामुळे त्याच्या मागून येणारा भिक्खूही थांबतो. तो — 'हा भिक्खू तुझ्या मनात उत्पन्न झालेला विचार जाणतो, हे तुला शोभणारे नाही' असे स्वतःलाच टोकून, विपश्यना वाढवून तिथेच आर्यभूमीत प्रवेश करतो. तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास तो खाली बसतो. त्यामुळे त्याच्या मागून येणारा भिक्खूही खाली बसतो; हाच नियम तिथेही लागू होतो. आर्यभूमीत प्रवेश करण्यास असमर्थ ठरला तरी, तो त्या क्लेशाचे दमन करून कम्मट्ठानाचे मनन करतच पुढे जातो. कम्मट्ठानापासून विलग झालेल्या चित्ताने तो आपले पाऊल उचलत नाही. जर त्याने पाऊल उचललेच, तर तो मागे फिरून पुन्हा पूर्वीच्याच ठिकाणी येतो, जसे सिंहळद्वीपातील आलिन्दकवासी महाफुस्सदेव थेर करत असत.

So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi. Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni karontā theraṃ tathā gacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kiṃ nu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayutteneva cittena samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi. Arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo, brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi [Pg.51] ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopī’’ti evamādiṃ āha. So ‘‘paṭicchādetha tumhe’’ti nibaddho ‘‘āmā’’ti paṭijānitvā ārocesi.

असे म्हटले जाते की, त्यांनी एकोणीस वर्षे 'गतप्रत्यागत व्रत' पूर्ण करतच घालवले. रस्त्याच्या कडेला नांगरणी, पेरणी, मळणी आणि इतर कामे करणारे लोक थेरांना अशा प्रकारे जाताना पाहून आपसात बोलत असत की, 'हे थेर वारंवार मागे फिरून जात आहेत, ते रस्ता चुकले आहेत की काही विसरले आहेत?' त्यांनी याकडे दुर्लक्ष करून, कम्मट्ठानाशी युक्त असलेल्या चित्तानेच श्रमणधर्माचे आचरण करत विसाव्या वर्षाच्या वर्षावासात अरहंतपद प्राप्त केले. त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले त्या दिवशी, त्यांच्या चंक्रमण मार्गाच्या टोकावर राहणाऱ्या देवतेने आपल्या बोटांनी दिवा प्रज्वलित करून प्रकाश केला. चारही महाराज, देवांचा राजा सक्क आणि ब्रह्मा सहंपती देखील त्यांच्या सेवेसाठी आले. तो प्रकाश पाहून वनवासी महातिस्स थेरांनी दुसऱ्या दिवशी त्यांना विचारले, 'रात्रीच्या वेळी आपल्या कुटीजवळ प्रकाश दिसत होता, तो कसला प्रकाश होता?' थेरांनी विषय टाळत म्हटले, 'प्रकाश तर दिव्याचाही असू शकतो किंवा मणीचाही असू शकतो' इत्यादी. जेव्हा त्यांनी 'तुम्ही काहीतरी लपवत आहात' असा आग्रह धरला, तेव्हा त्यांनी 'होय' असे मान्य करून आपली प्राप्ती सांगितली.

Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca. Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento ‘‘paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjemī’’ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. Evaṃ kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto vippayuttena cittena uddhaṭe pana paṭinivattanto gāmasamīpaṃ gantvā, ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyappadese ṭhatvā, saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ gahetvā, gāmadvāraṃ patvā, kacchakantarato udakaṃ gahetvā, gaṇḍūsaṃ katvā gāmaṃ pavisati ‘‘bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā upagate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenapi mā me kammaṭṭhānavikkhepo ahosī’’ti sace pana ‘‘ajja, bhante, kiṃ sattamī, udāhu aṭṭhamī’’ti divasaṃ pucchanti, udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasapucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

आणि काळवल्ली मंडपामध्ये राहणाऱ्या महानाग थेरांप्रमाणेच. असे म्हटले जाते की, त्यांनीही 'गतप्रत्यागत व्रत' पूर्ण करताना, 'सर्वप्रथम मी भगवंतांच्या महान प्रयत्नांचे पूजन करतो' असा संकल्प करून सात वर्षे केवळ उभे राहणे आणि चंक्रमण करणे या दोनच आसनांचे पालन केले. त्यानंतर पुन्हा सोळा वर्षे 'गतप्रत्यागत व्रत' पूर्ण करून त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले. अशा प्रकारे कम्मट्ठानाशी युक्त असलेल्या चित्तानेच पाऊल उचलत असताना, जर कम्मट्ठानाविरहित चित्ताने पाऊल उचलले गेले, तर मागे फिरत ते गावाजवळ जात असत. 'ही गाय आहे की प्रव्रजित?' अशी लोकांना शंका येईल अशा ठिकाणी उभे राहून, संघात परिधान करून, पात्र हातात घेऊन, गावाच्या वेशीवर पोहोचल्यावर, आपल्या कमंडलूतून पाणी घेऊन, तोंडात पाणी धरून ते गावात प्रवेश करत असत, या विचाराने की, 'भिक्षा देण्यासाठी किंवा वंदन करण्यासाठी जवळ आलेल्या लोकांना 'दीर्घायुषी व्हा' असे म्हणण्याने देखील माझ्या कम्मट्ठानात कोणताही विक्षेप येऊ नये.' परंतु, जर लोकांनी 'भंते, आज कोणती तिथी आहे, सप्तमी की अष्टमी?' असे विचारले, तर ते तोंडातले पाणी गिळून त्यांना तिथी सांगत असत. जर तिथी विचारणारे कोणी नसेल, तर गावातून बाहेर पडताना वेशीजवळ ते पाणी थुंकून निघून जात असत।

Sīhaḷadīpeyeva kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira vassūpanāyikauposathadivase katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā gāmadvāre udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu, divase pucchite udakaṃ gilitvā ārocesuṃ, apucchite gāmadvāre niṭṭhubhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṭṭhānaṃ disvā jāniṃsu ‘‘ajja eko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ ‘‘kiṃ nu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi? Yadi aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, handa nesaṃ aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti sabbe vihāraṃ agamaṃsu. Tattha paññāsabhikkhūsu vassaṃ upagatesu dve bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so evamāha – ‘‘na, bho, kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaparibhojanīya’’nti. Te tatova [Pg.52] nivattā. Te bhikkhū antotemāseyeva vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

सीहळद्वीपातील (श्रीलंका) गलंबतित्थ विहारात वर्षावास घालवणाऱ्या पन्नास भिक्खूंप्रमाणेच. असे म्हटले जाते की, वर्षावासाच्या उपोसथ दिवशी त्यांनी आपसात एक करार केला: “जोपर्यंत आपण अरहंतपद प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत आपण एकमेकांशी बोलणार नाही.” आणि जेव्हा ते भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करत असत, तेव्हा गावाच्या वेशीवर तोंडात पाणी भरून घेत असत. जर त्यांना तिथी (दिवस) किंवा इतर गोष्टींबद्दल विचारले गेले, तर ते पाणी गिळून उत्तर देत असत; पण जर कोणी विचारले नाही, तर ते गावाच्या वेशीवर पाणी थुंकून विहारात परत येत असत. तेथील लोकांनी पाणी थुंकलेली जागा पाहून ओळखले की, “आज एक जण आला होता, आज दोन जण आले होते.” आणि त्यांनी असा विचार केला, “हे भिक्खू केवळ आमच्याशीच बोलत नाहीत की आपसातही बोलत नाहीत? जर ते आपसातही बोलत नसतील, तर नक्कीच त्यांच्यात काही वाद झाला असावा. चला, आपण त्यांच्यात समेट घडवून आणू या.” असे म्हणून ते सर्व विहारात गेले. तेथे वर्षावास करणाऱ्या पन्नास भिक्खूंपैकी दोन भिक्खूही त्यांना एका ठिकाणी दिसले नाहीत. तेव्हा त्यांच्यातील एका चतुर माणसाने म्हटले, “मित्रांनो, भांडण करणाऱ्या लोकांचे राहण्याचे ठिकाण असे नसते. चैत्य प्रांगण आणि बोधी प्रांगण स्वच्छ झाडलेले आहे, झाडू व्यवस्थित ठेवलेले आहेत, पिण्याचे पाणी आणि वापराचे पाणी व्यवस्थित ठेवलेले आहे.” त्यानंतर ते तेथूनच परत गेले. त्या भिक्खूंनी वर्षावासाच्या तीन महिन्यांच्या आतच विपस्सना सुरू करून अरहंतपद प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी विशुद्ध प्रवारणा केली.

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ patvā, udakagaṇḍūsaṃ katvā, vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati, javanapiṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma natthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakabharitasakaṭamiva niccalova hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā, patirūpe okāse nisīditvā, kammaṭṭhānaṃ manasi karonto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā, akkhabbhañjanavaṇālepanaputtamaṃsūpamāvasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā, muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā, yathā pure bhattaṃ, evaṃ pacchā bhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati harati ceva paccāharati cāti. Evametaṃ haraṇapaccāharaṇaṃ gatapaccāgatavattanti vuccati.

अशा प्रकारे, काळवल्ली मंडपात राहणारे महानाग थेर आणि गलंबतित्थ विहारात वर्षावास घालवणारे भिक्खू यांच्याप्रमाणे, कम्मट्ठानाशी (कर्मस्थानाशी) युक्त असलेल्या चित्तानेच पाऊल उचलत, गावाजवळ पोहोचून, तोंडात पाणी भरून, रस्त्यांचे निरीक्षण करून, जेथे मद्यपी, जुगारी इत्यादी भांडखोर लोक किंवा उन्मत्त हत्ती, घोडे इत्यादी नसतील, अशा गल्लीत प्रवेश करतो. तेथे भिक्षेसाठी फिरताना तो घाईघाईने किंवा वेगाने चालत नाही, कारण वेगाने भिक्षाटन करण्याचे कोणतेही धुतांग नाही. तर, विषम जमिनीवर आलेल्या पाण्याने भरलेल्या गाडीप्रमाणे तो शांत व स्थिर गतीने चालतो. घराघरांमध्ये प्रवेश केल्यावर, देण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा नसणाऱ्या व्यक्तीचे निरीक्षण करण्यासाठी योग्य वेळ वाट पाहत, भिक्षा ग्रहण करून, योग्य ठिकाणी बसून, कम्मट्ठानाचे मनन करत, आहारामध्ये प्रतिकूलतेची संज्ञा प्रस्थापित करून, रथाच्या अक्षाला वंगण लावणे, जखमेवर मलम लावणे आणि पुत्राचे मांस खाणे या उपमांच्या आधारे विचार करत, आठ अंगांनी युक्त असलेल्या आहाराचे सेवन करतो—केवळ मनोरंजनासाठी नाही, मदोन्मत्त होण्यासाठी नाही... इत्यादी. भोजन झाल्यावर आणि पाण्याचे विधी आटोपल्यावर, भोजनाचा थकवा दूर करण्यासाठी क्षणभर विश्रांती घेऊन, जसे भोजनापूर्वी, तसेच भोजनानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात कम्मट्ठानाचे मनन करतो. यालाच ‘घेऊन जाणे आणि परत आणणे’ असे म्हणतात. अशा प्रकारे, या जाण्या-येण्याच्या व्रताला ‘गतपच्चागतवत्त’ (गतप्रत्यागतव्रत) असे म्हटले जाते.

Etaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye pāpuṇāti. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye pāpuṇāti. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā pāpuṇāti. No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, atha paccekasambuddho hutvā parinibbāti. No ce paccekasambuddho hutvā parinibbāti, atha buddhānaṃ santike khippābhiñño hoti; seyyathāpi – thero bāhiyo, mahāpañño vā hoti; seyyathāpi thero sāriputto.

या व्रताचे पालन करणारा जर उपनिस्सय-संपन्न असेल, तर तो पहिल्या वयातच अरहंतपद प्राप्त करतो. जर पहिल्या वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर मध्यम वयात प्राप्त करतो. जर मध्यम वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर मरणसमयी प्राप्त करतो. जर मरणसमयी प्राप्त करू शकला नाही, तर देवपुत्र होऊन प्राप्त करतो. जर देवपुत्र होऊनही प्राप्त करू शकला नाही, तर पच्चेकबुद्ध होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो. जर पच्चेकबुद्ध होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करू शकला नाही, तर तो बुद्धांच्या सान्निध्यात क्षिप्र-अभिज्ञ (शीघ्र ज्ञान प्राप्त करणारा) होतो; जसे की—थेर बाहिय, किंवा महाप्रज्ञावान होतो; जसे की थेर सारिपुत्त.

Ayaṃ pana paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā, āraññiko hutvā, vīsati vassasahassāni etaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūretvā, kālaṃ katvā, kāmāvacaradevaloke uppajji. Tato cavitvā bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Kusalā itthiyo tadaheva gabbhasaṇṭhānaṃ jānanti, sā ca tāsamaññatarā[Pg.53], tasmā taṃ gabbhapatiṭṭhānaṃ rañño nivedesi. Dhammatā esā, yaṃ puññavante satte gabbhe uppanne mātugāmo gabbhaparihāraṃ labhati. Tasmā rājā tassā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā tato pabhuti nāccuṇhaṃ kiñci ajjhoharituṃ labhati, nātisītaṃ, nātiambilaṃ, nātiloṇaṃ, nātikaṭukaṃ, nātitittakaṃ. Accuṇhe hi mātarā ajjhohaṭe gabbhassa lohakumbhivāso viya hoti, atisīte lokantarikavāso viya, accambilaloṇakaṭukatittakesu bhuttesu satthena phāletvā ambilādīhi sittāni viya gabbhaseyyakassa aṅgāni tibbavedanāni honti. Aticaṅkamanaṭṭhānanisajjāsayanatopi naṃ nivārenti – ‘‘kucchigatassa sañcalanadukkhaṃ mā ahosī’’ti. Mudukattharaṇatthatāya bhūmiyaṃ caṅkamanādīni mattāya kātuṃ labhati, vaṇṇagandhādisampannaṃ sādusappāyaṃ annapānaṃ labhati. Pariggahetvāva naṃ caṅkamāpenti, nisīdāpenti, vuṭṭhāpenti.

परंतु, हे पच्चेकबोधिसत्त भगवान कस्सपांच्या शासनात प्रव्रजित झाले, आरण्यक बनले आणि वीस हजार वर्षांपर्यंत या ‘गतपच्चागतवत्त’ चे पालन करून, कालवश झाल्यावर कामावचर देवलोकात उत्पन्न झाले. तेथून च्युत होऊन त्यांनी वाराणसीच्या राजाच्या मुख्य राणीच्या कुशीत गर्भधारणा केली (प्रतिसंधी घेतली). चतुर स्त्रियांना त्याच दिवशी गर्भ राहिल्याचे समजते, आणि ती राणी देखील त्यांच्यापैकीच एक होती, म्हणून तिने राजाला गर्भ राहिल्याची माहिती दिली. हा निसर्गाचा नियमच आहे की, जेव्हा एखादा पुण्यवान जीव गर्भात उत्पन्न होतो, तेव्हा मातेला गर्भाचे विशेष संरक्षण (गर्भपरिहार) मिळते. म्हणूनच राजाने तिला गर्भ-संरक्षण प्रदान केले. तेव्हापासून तिला अतिशय उष्ण, अतिशय थंड, अतिशय आंबट, अतिशय खारट, अतिशय तिखट किंवा अतिशय कडू असे काहीही खाण्याची परवानगी नव्हती. कारण जर आईने अतिशय उष्ण अन्न खाल्ले, तर गर्भातील बालकाला लोहकुंभी नरकात राहिल्यासारखे वाटते; अतिशय थंड खाल्ले तर लोकंतरिक नरकात राहिल्यासारखे वाटते; आणि जर अतिशय आंबट, खारट, तिखट किंवा कडू अन्न खाल्ले, तर गर्भातील बालकाच्या अवयवांना जणू सुरीने कापून त्यावर आंबट रस इत्यादी शिंपडल्यासारख्या तीव्र वेदना होतात. परिचारिका तिला अतिप्रमाणात चालणे, उभे राहणे, बसणे आणि झोपणे यापासूनही रोखत असत—“गर्भातील बालकाला हालचालीमुळे त्रास होऊ नये” म्हणून. तिला मऊ चटई पसरलेल्या जमिनीवरच चालण्याची परवानगी असे, आणि तिला उत्तम रंग, सुगंध इत्यादींनी युक्त असलेले हितकारक व स्वादिष्ट अन्न-पाण मिळत असे. तिला चहूबाजूंनी धरूनच ते चालवत असत, बसवत असत आणि उठवत असत.

Sā evaṃ parihariyamānā gabbhaparipākakāle sūtigharaṃ pavisitvā paccūsasamaye puttaṃ vijāyi pakkatelamadditamanosilāpiṇḍisadisaṃ dhaññapuññalakkhaṇūpetaṃ. Tato naṃ pañcamadivase alaṅkatappaṭiyattaṃ rañño dassesuṃ, rājā tuṭṭho chasaṭṭhiyā dhātīhi upaṭṭhāpesi. So sabbasampattīhi vaḍḍhamāno na cirasseva viññutaṃ pāpuṇi. Taṃ soḷasavassuddesikameva samānaṃ rājā rajje abhisiñci, vividhanāṭakāni cassa upaṭṭhāpesi. Abhisitto rājaputto rajjaṃ kāresi nāmena brahmadatto sakalajambudīpe vīsatiyā nagarasahassesu. Jambudīpe hi pubbe caturāsīti nagarasahassāni ahesuṃ. Tāni parihāyantāni saṭṭhi ahesuṃ, tato parihāyantāni cattālīsaṃ, sabbaparihāyanakāle pana vīsati honti. Ayañca brahmadatto sabbaparihāyanakāle uppajji. Tenassa vīsati nagarasahassāni ahesuṃ, vīsati pāsādasahassāni, vīsati hatthisahassāni, vīsati assasahassāni, vīsati rathasahassāni, vīsati pattisahassāni, vīsati itthisahassāni – orodhā ca nāṭakitthiyo ca, vīsati amaccasahassāni. So mahārajjaṃ kārayamāno eva kasiṇaparikammaṃ katvā pañca abhiññāyo, aṭṭha samāpattiyo ca nibbattesi. Yasmā pana abhisittaraññā nāma avassaṃ aṭṭakaraṇe nisīditabbaṃ, tasmā ekadivasaṃ pageva pātarāsaṃ bhuñjitvā vinicchayaṭṭhāne nisīdi. Tattha uccāsaddamahāsaddaṃ akaṃsu. So ‘‘ayaṃ saddo samāpattiyā upakkileso’’ti pāsādatalaṃ [Pg.54] abhiruhitvā ‘‘samāpattiṃ appemī’’ti nisinno nāsakkhi appetuṃ, rajjavikkhepena samāpatti parihīnā. Tato cintesi ‘‘kiṃ rajjaṃ varaṃ, udāhu samaṇadhammo’’ti. Tato ‘‘rajjasukhaṃ parittaṃ anekādīnavaṃ, samaṇadhammasukhaṃ pana vipulamanekānisaṃsaṃ uttamapurisasevitañcā’’ti ñatvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘imaṃ rajjaṃ dhammena samena anusāsa, mā kho adhammakāraṃ akāsī’’ti sabbaṃ niyyātetvā pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattisukhena viharati, na koci upasaṅkamituṃ labhati aññatra mukhadhovanadantakaṭṭhadāyakabhattanīhārakādīhi.

अशा प्रकारे काळजी घेतली जात असताना, गर्भ परिपक्व होण्याच्या वेळी तिने प्रसूतिगृहात प्रवेश केला आणि पहाटेच्या वेळी एका पुत्राला जन्म दिला, जो चंपक तेलात मिसळलेल्या शुद्ध मनःशिळेच्या गोळ्यासारखा तेजस्वी आणि पुण्यवान लक्षणांनी युक्त होता. त्यानंतर पाचव्या दिवशी त्यांनी त्याला सुशोभित करून राजासमोर सादर केले. राजाने आनंदी होऊन त्याच्या सेवेसाठी सहासष्ट दाईंची नियुक्ती केली. सर्व प्रकारच्या सुख-समृद्धीमध्ये वाढत असताना तो लवकरच समजूतदार झाला. तो अवघ्या सोळा वर्षांचा असतानाच राजाने त्याला राज्याभिषेकाद्वारे राजे बनवले आणि त्याच्या मनोरंजनासाठी विविध प्रकारच्या नर्तकींची नियुक्ती केली. अभिषिक्त झालेल्या त्या राजपुत्राने 'ब्रह्मदत्त' या नावाने संपूर्ण जंबुद्विपातील वीस हजार शहरांवर राज्य केले. पूर्वी जंबुद्विपात चौऱ्याऐंशी हजार शहरे होती. ती कमी होत होत साठ हजार झाली, त्यानंतर आणखी कमी होऊन चाळीस हजार झाली आणि अत्यंत ऱ्हासाच्या काळात ती वीस हजार राहिली. हा ब्रह्मदत्त याच अत्यंत ऱ्हासाच्या काळात जन्माला आला होता. त्यामुळे त्याच्याकडे वीस हजार शहरे, वीस हजार प्रासाद, वीस हजार हत्ती, वीस हजार घोडे, वीस हजार रथ, वीस हजार पायदळ सैनिक, वीस हजार स्त्रिया (राण्या आणि नर्तकी) आणि वीस हजार अमात्य होते. अशा मोठ्या राज्यावर राज्य करत असतानाच त्याने कसिण परिकम्म करून पाच अभिज्ञा आणि आठ समापत्ती प्राप्त केल्या. अभिषिक्त राजाने न्यायदानासाठी न्यायालयात बसणे अनिवार्य असल्याने, एका दिवशी सकाळी लवकर भोजन करून तो न्यायगृहात बसला. तिथे लोकांनी मोठा गोंगाट केला. "हा आवाज समापत्तीमध्ये अडथळा आहे," असा विचार करून तो राजवाड्याच्या छतावर गेला आणि "मी समापत्तीत प्रवेश करतो" असे म्हणून बसला, परंतु राज्याच्या व्याकुळतेमुळे तो समापत्तीत प्रवेश करू शकला नाही; त्याची समापत्ती नष्ट झाली. त्यानंतर त्याने विचार केला, "राज्य श्रेष्ठ की श्रमणधर्म श्रेष्ठ?" मग "राज्याचे सुख मर्यादित आणि अनेक दोषांनी युक्त आहे, परंतु श्रमणधर्माचे सुख अथांग, अनेक फायद्यांचे आणि उत्तम पुरुषांद्वारे आचरले जाणारे आहे," हे जाणून त्याने एका अमात्याला आज्ञा दिली – "तू या राज्याचे धर्म आणि न्यायाने पालन कर, अधर्माचे वर्तन करू नकोस." सर्व काही सोपवून तो राजवाड्याच्या छतावर गेला आणि समापत्तीच्या सुखात राहू लागला. मुखप्रक्षालनासाठी पाणी व दंतकाष्ठ देणारे आणि भोजन आणणारे यांच्याशिवाय इतर कोणालाही त्याच्याकडे जाण्याची परवानगी नव्हती.

Tato addhamāsamatte vītikkante mahesī pucchi ‘‘rājā uyyānagamanabaladassananāṭakādīsu katthaci na dissati, kuhiṃ gato’’ti? Tassā tamatthaṃ ārocesuṃ. Sā amaccassa pāhesi ‘‘rajje paṭicchite ahampi paṭicchitā homi, etu mayā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetū’’ti. So ubho kaṇṇe thaketvā ‘‘asavanīyameta’’nti paṭikkhipi. Sā punapi dvattikkhattuṃ pesetvā anicchamānaṃ tajjāpesi – ‘‘yadi na karosi, ṭhānāpi te cāvemi, jīvitāpi voropemī’’ti. So bhīto ‘‘mātugāmo nāma daḷhanicchayo, kadāci evampi kārāpeyyā’’ti ekadivasaṃ raho gantvā tāya saddhiṃ sirisayane saṃvāsaṃ kappesi. Sā puññavatī sukhasamphassā. So tassā samphassarāgena ratto tattha abhikkhaṇaṃ saṅkitasaṅkitova agamāsi. Anukkamena attano gharasāmiko viya nibbisaṅko pavisitumāraddho.

त्यानंतर सुमारे अर्धा महिना उलटून गेल्यावर मुख्य राणीने विचारले, "राजे उद्यानात जाताना, सैन्याची पाहणी करताना किंवा नर्तकींच्या कार्यक्रमात कुठेच दिसत नाहीत, ते कुठे गेले आहेत?" त्यांनी तिला ही हकीकत सांगितली. तिने अमात्याकडे निरोप पाठवला, "तुम्ही राज्य स्वीकारले आहे, तर मलाही स्वीकारा. या आणि माझ्याशी संबंध ठेवा." त्याने आपले दोन्ही कान बंद केले आणि "हे ऐकण्यायोग्य नाही" असे म्हणून नकार दिला. तिने पुन्हा दोन-तीन वेळा निरोप पाठवून, त्याचा नकार पाहून त्याला धमकी दिली – "जर तुम्ही असे केले नाही, तर मी तुम्हाला पदावरून दूर करीन आणि तुमचा जीवही घेईन." तो घाबरला आणि "स्त्रिया आपल्या संकल्पात ठाम असतात, ती कधीतरी असे करू शकते," असा विचार करून एका दिवशी गुप्तपणे तिच्याकडे गेला आणि तिच्यासोबत शयनगृहात संबंध प्रस्थापित केले. ती पुण्यवान आणि अत्यंत सुखद स्पर्श असणारी होती. तिच्या स्पर्शाच्या आसक्तीने मोहित होऊन तो वारंवार अत्यंत भीत-भीत तिथे जाऊ लागला. हळूहळू तो स्वतःच्या घराच्या मालकाप्रमाणे निर्भयपणे तिच्या खोलीत जाऊ लागला.

Tato rājamanussā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā na saddahati. Dutiyampi tatiyampi ārocesuṃ. Tato nilīno sayameva disvā sabbāmacce sannipātāpetvā ārocesi. Te – ‘‘ayaṃ rājāparādhiko hatthacchedaṃ arahati, pādacchedaṃ arahatī’’ti yāva sūle uttāsanaṃ, tāva sabbakammakāraṇāni niddisiṃsu. Rājā – ‘‘etassa vadhabandhanatāḷane mayhaṃ vihiṃsā uppajjeyya, jīvitā voropane pāṇātipāto bhaveyya, dhanaharaṇe adinnādānaṃ, alaṃ evarūpehi katehi, imaṃ mama rajjā nikkaḍḍhathā’’ti āha. Amaccā taṃ nibbisayaṃ akaṃsu. So attano dhanasārañca puttadārañca gahetvā paravisayaṃ agamāsi. Tattha rājā sutvā ‘‘kiṃ āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Deva, icchāmi taṃ upaṭṭhātu’’nti. So taṃ sampaṭicchi. Amacco katipāhaccayena laddhavissāso taṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘mahārāja, amakkhikamadhuṃ [Pg.55] passāmi, taṃ khādanto natthī’’ti. Rājā ‘‘kiṃ etaṃ uppaṇḍetukāmo bhaṇatī’’ti na suṇāti. So antaraṃ labhitvā punapi suṭṭhutaraṃ vaṇṇetvā ārocesi. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. ‘‘Bārāṇasirajjaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘maṃ netvā māretukāmosī’’ti āha. So ‘‘mā, deva, evaṃ avaca, yadi na saddahasi, manusse pesehī’’ti. So manusse pesesi. Te gantvā gopuraṃ khaṇitvā rañño sayanaghare uṭṭhahiṃsu.

त्यानंतर राजाच्या माणसांनी ही बातमी राजाला सांगितली. राजाने त्यावर विश्वास ठेवला नाही. त्यांनी दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदाही सांगितले. तेव्हा राजाने स्वतः लपून ते पाहिले आणि सर्व अमात्यांना एकत्र बोलावून त्यांना ही माहिती दिली. ते म्हणाले, "हा राजाचा गुन्हेगार हात कापण्यास पात्र आहे, पाय कापण्यास पात्र आहे," आणि सुळावर चढवण्यापर्यंतच्या सर्व प्रकारच्या शिक्षा त्यांनी सुचवल्या. राजा म्हणाला, "याला मारणे, बंधनात टाकणे किंवा चाबकाने मारणे याने माझ्याकडून हिंसा होईल; त्याचा जीव घेतल्यास प्राणातिपात होईल; त्याचे धन हिरावून घेतल्यास अदिन्नादान होईल. अशा कृत्यांची काही गरज नाही, याला माझ्या राज्यातून हाकलून द्या." अमात्यांनी त्याला देशाबाहेर हाकलून दिले. तो आपली संपत्ती आणि पत्नी-मुलांना घेऊन दुसऱ्या देशात गेला. तिथल्या राजाने हे ऐकून विचारले, "तू इथे का आला आहेस?" – "महाराज, मला आपली सेवा करायची इच्छा आहे." राजाने त्याचा स्वीकार केला. काही दिवसांनंतर विश्वास संपादन केल्यावर त्या अमात्याने त्या राजाला म्हटले, "महाराज, मला माश्या नसलेले मध दिसत आहे, पण ते खाणारे कोणी नाही." राजाने "हा माझी थट्टा करण्यासाठी असे बोलत आहे का?" असा विचार करून त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले. संधी मिळताच अमात्याने पुन्हा अधिक चांगल्या प्रकारे त्याचे वर्णन करून सांगितले. राजाने विचारले, "ते काय आहे?" – "वाराणसीचे राज्य, महाराज." राजा म्हणाला, "तू मला तिथे नेऊन मारू इच्छितोस का?" तो म्हणाला, "महाराज, असे बोलू नका. जर विश्वास नसेल, तर आपल्या माणसांना पाठवून खात्री करा." राजाने आपले माणूस पाठवले. त्यांनी जाऊन नगरद्वाराखाली भुयार खणले आणि ते राजाच्या शयनगृहात प्रकट झाले.

Rājā disvā ‘‘kissa āgatātthā’’ti pucchi. ‘‘Corā mayaṃ, mahārājā’’ti. Rājā tesaṃ dhanaṃ dāpetvā ‘‘mā puna evamakatthā’’ti ovaditvā vissajjesi. Te āgantvā tassa rañño ārocesuṃ. So punapi dvattikkhattuṃ tatheva vīmaṃsitvā ‘‘sīlavā rājā’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sīmantare ekaṃ nagaraṃ upagamma tattha amaccassa pāhesi ‘‘nagaraṃ vā me dehi yuddhaṃ vā’’ti. So brahmadattassa tamatthaṃ ārocāpesi ‘‘āṇāpetu devo kiṃ yujjhāmi, udāhu nagaraṃ demī’’ti. Rājā ‘‘na yujjhitabbaṃ, nagaraṃ datvā idhāgacchā’’ti pesesi. So tathā akāsi. Paṭirājāpi taṃ nagaraṃ gahetvā avasesanagaresupi tatheva dūtaṃ pāhesi. Tepi amaccā tatheva brahmadattassa ārocetvā tena ‘‘na yujjhitabbaṃ, idhāgantabba’’nti vuttā bārāṇasiṃ āgamaṃsu.

त्यांना पाहून राजाने विचारले, "तुम्ही इथे कशासाठी आला आहात?" – "महाराज, आम्ही चोर आहोत." राजाने त्यांना धन दिले आणि "पुन्हा असे करू नका" असा उपदेश करून त्यांना सोडून दिले. त्यांनी परत जाऊन आपल्या राजाला ही माहिती दिली. त्या राजाने पुन्हा दोन-तीन वेळा अशाच प्रकारे खात्री करून घेतली आणि "हा राजा शीलवान आहे" असा विचार करून चतुरंग सेना तयार केली. सीमेवरील एका शहरात येऊन त्याने तिथल्या अमात्याला निरोप पाठवला, "मला शहर तरी दे किंवा युद्ध तरी कर!" त्याने ब्रह्मदत्ताला हा निरोप पाठवला, "महाराज, आज्ञा द्यावी. मी युद्ध करू की शहर स्वाधीन करू?" राजाने निरोप पाठवला, "युद्ध करू नकोस. शहर देऊन इथे निघून ये." त्याने तसेच केले. शत्रू राजाने ते शहर ताब्यात घेऊन उर्वरित शहरांमध्येही तसाच निरोप पाठवला. तिथल्या अमात्यांनीही ब्रह्मदत्ताला कळवले आणि राजाने "युद्ध करू नका, इथे निघून या" असे सांगितल्यामुळे ते सर्व वाराणसीला परत आले.

Tato amaccā brahmadattaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, tena saha yujjhāmā’’ti. Rājā – ‘‘mama pāṇātipāto bhavissatī’’ti vāresi. Amaccā – ‘‘mayaṃ, mahārāja, taṃ jīvaggāhaṃ gahetvā idheva ānessāmā’’ti nānāupāyehi rājānaṃ saññāpetvā ‘‘ehi mahārājā’’ti gantuṃ āraddhā. Rājā ‘‘sace sattamāraṇappaharaṇavilumpanakammaṃ na karotha, gacchāmī’’ti bhaṇati. Amaccā ‘‘na, deva, karoma, bhayaṃ dassetvā palāpemā’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā ghaṭesu dīpe pakkhipitvā rattiṃ gacchiṃsu. Paṭirājā taṃ divasaṃ bārāṇasisamīpe nagaraṃ gahetvā idāni kinti rattiṃ sannāhaṃ mocāpetvā pamatto niddaṃ okkami saddhiṃ balakāyena. Tato amaccā bārāṇasirājānaṃ gahetvā paṭirañño khandhāvāraṃ gantvā sabbaghaṭehi dīpe niharāpetvā ekapajjotāya senāya saddaṃ akaṃsu. Paṭirañño amacco mahābalaṃ disvā bhīto attano rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘uṭṭhehi amakkhikamadhuṃ khādāhī’’ti mahāsaddaṃ akāsi. Tathā dutiyopi, tatiyopi. Paṭirājā tena saddena paṭibujjhitvā [Pg.56] bhayaṃ santāsaṃ āpajji. Ukkuṭṭhisatāni pavattiṃsu. So ‘‘paravacanaṃ saddahitvā amittahatthaṃ pattomhī’’ti sabbarattiṃ taṃ taṃ vippalapitvā dutiyadivase ‘‘dhammiko rājā, uparodhaṃ na kareyya, gantvā khamāpemī’’ti cintetvā rājānaṃ upasaṅkamitvā jaṇṇukehi patiṭṭhahitvā ‘‘khama, mahārāja, mayhaṃ aparādha’’nti āha. Rājā taṃ ovaditvā ‘‘uṭṭhehi, khamāmi te’’ti āha. So raññā evaṃ vuttamatteyeva paramassāsappatto ahosi, bārāṇasirañño samīpeyeva janapade rajjaṃ labhi. Te aññamaññaṃ sahāyakā ahesuṃ.

त्यानंतर अमात्यांनी ब्रह्मदत्ताला सांगितले – "महाराज, आपण त्याच्याशी युद्ध करूया." राजाने – "माझ्याकडून प्राणातिपात (जीवहिंसा) होईल," असे सांगून त्यांना रोखले. अमात्य म्हणाले – "महाराज, आम्ही त्याला जिवंत पकडून येथेच घेऊन येऊ." अशा प्रकारे विविध उपायांनी राजाची समजूत काढून, "चला महाराज," असे म्हणून ते जाण्यास निघाले. राजा म्हणाला, "जर तुम्ही प्राण्यांना मारणे, प्रहार करणे किंवा लुटणे अशी कृत्ये करणार नसाल, तरच मी येईन." अमात्य म्हणाले, "नाही देव (महाराज), आम्ही तसे करणार नाही. आम्ही केवळ त्यांना भीती दाखवून पळवून लावू." मग त्यांनी चतुरंग सेना सज्ज केली, घटांमध्ये दिवे ठेवले आणि रात्रीच्या वेळी निघाले. शत्रू राजाने त्या दिवशी वाराणसीजवळचे एक नगर हस्तगत केले होते आणि आता रात्रीच्या वेळी काळजी करण्याचे काही कारण नाही असे समजून, आपले चिलखत काढून ठेवले आणि तो गाफील होऊन आपल्या सैन्यासह झोपी गेला. त्यानंतर अमात्यांनी वाराणसीच्या राजाला सोबत घेऊन शत्रू राजाच्या छावणीत प्रवेश केला. सर्व घटांमधून दिवे बाहेर काढून, संपूर्ण सैन्याला एकाच प्रकाशझोतात आणून त्यांनी मोठा आवाज केला. शत्रू राजाच्या अमात्याने एवढे मोठे सैन्य पाहिले तेव्हा तो घाबरला. तो आपल्या राजाकडे गेला आणि मोठ्याने ओरडला – "उठा! माश्या नसलेले मध खा!" दुसऱ्या आणि तिसऱ्या अमात्यानेही तसेच केले. शत्रू राजा त्या आवाजाने जागा झाला आणि अत्यंत भयभीत व त्रस्त झाला. शेकडो ओरडण्याचे आवाज होऊ लागले. तो रात्रभर विलाप करत राहिला की, "मी त्या अमात्याच्या शब्दांवर विश्वास ठेवला आणि आता शत्रूच्या हाती सापडलो." दुसऱ्या दिवशी त्याने विचार केला, "हा राजा धार्मिक आहे, वो काही अपाय करणार नाही. मी त्याच्याकडे जाऊन क्षमा मागतो." मग तो राजा ब्रह्मदत्ताकडे गेला, गुडघे टेकून म्हणाला, "महाराज, माझा अपराध क्षमा करा." राजाने त्याला उपदेश केला आणि म्हटले, "उठ, मी तुला क्षमा करतो." राजाने असे म्हणताच शत्रू राजाला अत्यंत दिलासा मिळाला. त्याला वाराणसीच्या राजाकडून शेजारच्या जनपदाचे राज्य मिळाले आणि ते दोघे एकमेकांचे घनिष्ठ मित्र बनले.

Atha brahmadatto dvepi senā sammodamānā ekato ṭhitā disvā ‘‘mamekassa cittānurakkhaṇāya asmiṃ janakāye khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitabindu na uppannaṃ. Aho sādhu, aho suṭṭhu, sabbe sattā sukhitā hontu, averā hontu, abyāpajjhā hontū’’ti mettājhānaṃ uppādetvā, tadeva pādakaṃ katvā, saṅkhāre sammasitvā, paccekabodhiñāṇaṃ sacchikatvā, sayambhutaṃ pāpuṇi. Taṃ maggasukhena phalasukhena sukhitaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ amaccā paṇipātaṃ katvā āhaṃsu – ‘‘yānakālo, mahārāja, vijitabalakāyassa sakkāro kātabbo, parājitabalakāyassa bhattaparibbayo dātabbo’’ti. So āha – ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā, paccekabuddho nāmāha’’nti. Kiṃ devo bhaṇati, na edisā paccekabuddhā hontīti? Kīdisā, bhaṇe, paccekabuddhāti? Paccekabuddhā nāma dvaṅgulakesamassu aṭṭhaparikkhārayuttā bhavantīti. So dakkhiṇahatthena sīsaṃ parāmasi, tāvadeva gihiliṅgaṃ antaradhāyi, pabbajitaveso pāturahosi, dvaṅgulakesamassu aṭṭhaparikkhārasamannāgato vassasatikattherasadiso ahosi. So catutthajjhānaṃ samāpajjitvā hatthikkhandhato vehāsaṃ abbhuggantvā padumapupphe nisīdi. Amaccā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, kammaṭṭhānaṃ, kathaṃ adhigatosī’’ti pucchiṃsu. So yato assa mettājhānakammaṭṭhānaṃ ahosi, tañca vipassanaṃ vipassitvā adhigato, tasmā tamatthaṃ dassento udānagāthañca byākaraṇagāthañca imaññeva gāthaṃ abhāsi ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti.

त्यानंतर ब्रह्मदत्ताने दोन्ही सेनांना परस्परांशी आनंदाने एकत्र उभे राहिलेले पाहून विचार केला – "माझ्या एकाच्या मनाचे रक्षण करण्यासाठी या अथांग जनसमुदायात एका लहान माशीने चाटावे एवढा देखील रक्ताचा थेंब सांडला नाही. अहो आश्चर्य! किती सुंदर! सर्व प्राणी सुखी होवोत, वैररहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत!" अशा प्रकारे त्यांनी मैत्री-ध्यान (मेत्ताझान) उत्पन्न केले, आणि त्यालाच आधार (पादक) बनवून, संस्कारांचे (संखारांचे) विपश्यनेद्वारे परीक्षण करून, प्रत्येकबोधीज्ञानाचा साक्षात्कार केला आणि स्वयंभूत्व (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केले. मार्गसुख आणि फलसुखाने सुखी होऊन हत्तीच्या पाठीवर बसलेल्या त्या प्रत्येकबुद्धाला अमात्यांनी वंदन करून सांगितले – "महाराज, प्रस्थान करण्याची वेळ झाली आहे. विजयी सैन्याचा सत्कार केला पाहिजे आणि पराभूत सैन्याला भोजनाचा भत्ता दिला पाहिजे." ते म्हणाले – "मित्रांनो, मी राजा नाही, मी प्रत्येकबुद्ध आहे." अमात्य म्हणाले, "महाराज हे काय बोलत आहात? प्रत्येकबुद्ध असे नसतात." "तर मग मित्रांनो, प्रत्येकबुद्ध कसे असतात?" "प्रत्येकबुद्धांचे केस आणि दाढी दोन बोटे लांब असतात आणि ते अष्टपरिकारांनी (आठ उपकरणांनी) युक्त असतात." तेव्हा त्यांनी आपल्या उजव्या हाताने डोक्यावरून हात फिरवला, आणि त्याच क्षणी गृहस्थाचे रूप नाहीसे झाले आणि प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) रूप प्रकट झाले. दोन बोटे लांब केस व दाढी आणि अष्टपरिकारांनी युक्त असलेले ते शंभर वर्षांच्या स्थविरासारखे (थेरासारखे) दिसू लागले. त्यांनी चतुर्थ ध्यानात प्रवेश केला आणि हत्तीच्या पाठीवरून आकाशात उडून कमळाच्या फुलावर आसनस्थ झाले. अमात्यांनी त्यांना वंदन करून विचारले – "भंते, आपले कर्मस्थान (ध्यानविषय) कोणते होते? आपण हे कसे प्राप्त केले?" त्यांचे कर्मस्थान मैत्री-ध्यान होते आणि त्यावर विपश्यना करून त्यांनी हे पद प्राप्त केले होते, म्हणून तीच गोष्ट दर्शवण्यासाठी त्यांनी उदानगाथा आणि व्याकरणगाथा म्हणून हीच गाथा म्हटली – "सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं..." (सर्व प्राण्यांच्या प्रति दंडाचा त्याग करून...).

Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma. Nidhāyāti nikkhipitvā. Daṇḍanti [Pg.57] kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ ca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃkiñci ekampi. Tesanti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo, khetrajo, dinnako, antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.

त्या गाथेत, 'सब्बेसु' म्हणजे निरवशेष (सर्वच्या सर्व, काहीही शिल्लक न ठेवता). 'भूतेसु' म्हणजे प्राण्यांमध्ये (सजीवांमध्ये). हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे, याचा सविस्तर अर्थ आम्ही 'रतनसुत्त'च्या वर्णनात सांगू. 'निधाय' म्हणजे त्याग करून (खाली ठेवून). 'दण्डं' म्हणजे कायिक, वाचिक आणि मानसिक दंड; हे काय-दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादींचे नाव आहे. कारण काय-दुश्चरित हे पीडा देते म्हणून त्याला 'दंड' म्हणतात; ते बाधते आणि अनर्थ व विनाशाकडे नेते, असा याचा अर्थ आहे. याचप्रमाणे वाक्-दुश्चरित आणि मनो-दुश्चरित देखील दंडच आहेत. किंवा प्रहार करण्याचा दंड (काठी, शस्त्र) हाच दंड होय, त्याचा त्याग करून, असाही अर्थ सांगितला आहे. 'अविहेठयं' म्हणजे कोणालाही त्रास न देता (पीडा न पोहोचवता). 'अञ्ञतरम्पि' म्हणजे कोणत्याही एकालाही. 'तेसं' म्हणजे त्या सर्व प्राण्यांपैकी. 'न पुत्तमिच्छेय्य' म्हणजे औरस (स्वतःचा मुलगा), क्षेत्रज, दत्तक आणि अंतेवासी (शिष्य) या चार प्रकारच्या पुत्रांपैकी कोणत्याही पुत्राची इच्छा करू नये. 'कुतो सहायं' म्हणजे मग मित्राची (सोबत्याची) इच्छा कशी करणार? म्हणजेच त्याची इच्छा करण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassāpi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko – evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti – evaṃ adutiyaṭṭhena eko.

'एको' (एकटा) म्हणजे प्रव्रज्येच्या (दीक्षेच्या) दृष्टीने एकटा, द्वितीय नसण्याच्या (सोबती नसण्याच्या) अर्थाने एकटा, तृष्णेचा त्याग केल्यामुळे एकटा, पूर्णपणे क्लेशमुक्त झाल्यामुळे एकटा, आणि एकट्यानेच प्रत्येकबोधी प्राप्त केल्यामुळे एकटा. हजारो श्रमणांच्या (भिक्खूंच्या) मध्ये राहत असतानाही, गृहस्थाश्रमाच्या बंधनांचा छेद केल्यामुळे तो एकटाच असतो – अशा प्रकारे प्रव्रज्येच्या दृष्टीने तो एकटा आहे. तो एकटाच उभा राहतो, एकटाच चालतो, एकटाच बसतो, एकटाच झोपतो, एकटाच हालचाल करतो आणि वागतो – अशा प्रकारे सोबती नसण्याच्या अर्थाने तो एकटा आहे.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

"तृष्णेला आपला सोबती बनवणारा मनुष्य, या दीर्घ प्रवासाच्या संसारात भटकत राहतो; तो या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जाणाऱ्या संसाराचे उल्लंघन करू शकत नाही (संसारचक्रातून मुक्त होऊ शकत नाही)."

‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

"तृष्णा हीच दुःखाची उत्पत्ती आहे, हा दोष जाणून घेऊन, तृष्णारहित, आसक्तीरहित आणि स्मृतिमान (जागरूक) होऊन भिक्खूने परिव्राजक व्हावे (विहार करावा)."

Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti – evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti – evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

अशा प्रकारे तृष्णेचा त्याग केल्याच्या अर्थाने तो एकटा आहे. त्याचे सर्व क्लेश नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे (पुन्हा न उगवणारे) केले गेले आहेत, नष्ट केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत – अशा प्रकारे पूर्णपणे क्लेशमुक्त झाल्यामुळे तो एकटा आहे. कोणत्याही गुरूशिवाय, स्वयंभू रूपाने स्वतःच प्रत्येकबोधी प्राप्त केल्यामुळे – अशा प्रकारे एकट्यानेच प्रत्येकबोधी प्राप्त केल्यामुळे तो एकटा आहे.

Careti yā imā aṭṭha cariyāyo; seyyathidaṃ – paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigatapphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu [Pg.58] patticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā ‘‘adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyatantīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī’’ti (paṭi. ma. 1.197; 3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā. Tāhipi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti ettha khaggavisāṇaṃ nāma khaggamigasiṅgaṃ. Kappasaddassa atthaṃ vitthārato maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ pakāsayissāma. Idha panāyaṃ ‘‘satthukappena vata, bho, kira sāvakena saddhiṃ mantayamānā’’ti (ma. ni. 1.260) evamādīsu viya paṭibhāgo veditabbo. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.

विहार करावा (किंवा आचरण करावे): या आठ प्रकारच्या चर्या (जीवनपद्धती) आहेत; जसे की – संकल्पयुक्त (प्रणिधिसंपन्न) व्यक्तींसाठी चार इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) 'इरियापथचर्या' (शारीरिक स्थितीनुसार आचरण); इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणाऱ्यांसाठी आंतरिक आयतनांमध्ये 'आयतनचर्या'; अप्रमादाने (जागरूकतेने) विहार करणाऱ्यांसाठी चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये 'स्मृतिचर्या'; अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी चार ध्यानांमध्ये 'समाधिचर्या'; प्रज्ञासंपन्न व्यक्तींसाठी चार आर्यसत्यांमध्ये 'ज्ञानचर्या'; सम्यक प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणाऱ्या) व्यक्तींसाठी चार आर्यमार्गांमध्ये 'मार्गचर्या'; फलप्राप्त व्यक्तींसाठी चार सामञ्ञफलांमध्ये (श्रमणत्वाच्या फलांमध्ये) 'पत्तिचर्या' (प्राप्तीची चर्या); आणि तीन प्रकारच्या बुद्धांसाठी सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी 'लोकतत्थचर्या' (लोककल्याणकारी चर्या), जी प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावकांच्या बाबतीत अंशतः (प्रदेशतः) असते. जसे म्हटले आहे – 'चर्या म्हणजे आठ प्रकारच्या चर्या, जसे की इरियापथचर्या' इत्यादी सविस्तर समजावे. त्या चर्यांनी युक्त असावे, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, इतरही आठ प्रकारच्या चर्या अशा सांगितल्या आहेत – 'अधिमुच्चमान (दृढ निश्चय करणारा) श्रद्धेने आचरण करतो, प्रग्रह (प्रयत्न) करणारा वीर्याने (ऊर्जेने) आचरण करतो, उपस्थान (स्मृती प्रस्थापित) करणारा स्मृतीने आचरण करतो, अविक्षिप्त (एकाग्र) असणारा समाधीने आचरण करतो, प्रज्ञावान प्रज्ञेने आचरण करतो, विशेष जाणणारा विज्ञानाने आचरण करतो; अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे कुशल धर्म आयतन (आधार) बनतात म्हणून तो आयतनचर्येने आचरण करतो, आणि अशा प्रकारे आचरण करणारा विशेष (विशिष्ट अवस्था) प्राप्त करतो म्हणून तो विशेषचर्येने आचरण करतो.' या चर्यांनी देखील युक्त असावे, असा याचा अर्थ आहे. 'खग्गविसाणकप्पो' (गेंड्याच्या शिंगासारखा) यामध्ये 'खग्गविसाण' म्हणजे गेंड्याचे शिंग होय. 'कप्प' या शब्दाचा अर्थ आम्ही मंगलसुत्त वर्णनेमध्ये सविस्तरपणे स्पष्ट करू. परंतु येथे हा शब्द 'सत्थुकप्पेन वत, भो, किर सावकेन सद्धिं मन्तयमाना' (शास्त्यांसारख्या श्रावकासोबत चर्चा करताना) इत्यादी वाक्यांप्रमाणे 'सादृश्य' (प्रतिभाग) या अर्थाने समजावा. 'खग्गविसाणkप्पो' म्हणजे गेंड्याच्या शिंगासारखा, असा याचा अर्थ होतो. ही या गाथेतील शब्दांची अर्थ-व्याख्या (पद-वर्णना) आहे.

Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbā – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattanena tappaṭipakkhabhūtāya mettāya parahitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca. Yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhayanti, tathā aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ. Imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhīti ayaṃ tāva adhippāyo.

तात्पर्य आणि संदर्भानुसार (अभिप्राय-अनुसंधि) हे असे समजावे – वर सांगितलेला जो 'दंड' (हिंसा) प्राण्यांवर प्रयुक्त केला असता अहितकारक ठरतो, तो प्राण्यांवर प्रयुक्त न करता, त्याच्या विरोधी असणाऱ्या मैत्रीभावनेने आणि परोपकाराने सर्व प्राण्यांविषयी तो दंड बाजूला ठेवून (निधाय दंडं) आणि दंड त्यागल्यामुळेच (निहितदंडत्वामुळेच); ज्याप्रमाणे दंड न त्यागलेले प्राणी इतर प्राण्यांना दंडाने, शस्त्राने, हाताने किंवा दगडाने पीडा देतात, त्याप्रमाणे त्यांच्यापैकी एकालाही पीडा न देता; या मैत्री-कर्मस्थानाचा आश्रय घेऊन, तेथे उत्पन्न होणाऱ्या वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या स्कंधांचे आणि त्यानुसार इतर सर्व संस्कृत (संस्कारगत) धर्मांचे विपश्यनेद्वारे निरीक्षण करून मी हे 'प्रत्येकबोधित्व' (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केले आहे, हा यातील मुख्य अभिप्राय आहे.

Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte punāhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti. Atha paccekabuddho āha – ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrādhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ [Pg.59] kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ? Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantuṃ mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha na icchathā’’ti vutte so paccekabuddho ‘‘na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenatthena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Evaṃ vatvā pekkhamānasseva mahājanassa ākāse uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi.

आता हा संदर्भ आहे – असे म्हटले असता ते अमात्य म्हणाले, 'भंते, आता आपण कोठे जात आहात?' त्यावर त्यांनी 'पूर्वीचे प्रत्येकबुद्ध कोठे राहत असत?' असा विचार करून व ते जाणून 'गंधमादन पर्वतावर' असे सांगितले. तेव्हा ते अमात्य पुन्हा म्हणाले, 'भंते, आता आपण आमचा त्याग करत आहात का? आपल्याला आमची इच्छा नाही का?' तेव्हा प्रत्येकबुद्धांनी 'पुत्राची इच्छा करू नये' इत्यादी सर्व उपदेश केला. त्यातील अभिप्राय असा आहे – 'मला आता स्वतःच्या पुत्रादींपैकी कोणाही पुत्राची इच्छा नाही, तर मग तुमच्यासारख्या मित्राची इच्छा कशी असणार? म्हणून तुमच्यापैकी ज्या कोणाला माझ्यासोबत येण्याची किंवा माझ्यासारखे होण्याची इच्छा असेल, त्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहार करावा.' अथवा, त्यांनी 'भंते, आता आपण आमचा त्याग करत आहात, आपल्याला आमची इच्छा नाही' असे म्हटले असता, त्या प्रत्येकबुद्धांनी 'पुत्राची इच्छा करू नये, मग मित्राची कशी असणार?' असे सांगून, स्वतःच्या पूर्वोक्त अर्थानुसार एकाकी विहाराचे (एकचर्येचे) महत्त्व पाहून, प्रमुदित व प्रीती-सौमनस्याने युक्त होऊन हा उदान (उद्गार) व्यक्त केला – 'गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहार करावा.' असे म्हणून, सर्व लोक पाहत असतानाच त्यांनी आकाशात उड्डाण केले आणि ते गंधमादन पर्वताकडे निघून गेले.

Gandhamādano nāma himavati cūḷakāḷapabbataṃ, mahākāḷapabbataṃ, nāgapaliveṭhanaṃ, candagabbhaṃ, sūriyagabbhaṃ, suvaṇṇapassaṃ, himavantapabbatanti satta pabbate atikkamma hoti. Tattha nandamūlakaṃ nāma pabbhāraṃ paccekabuddhānaṃ vasanokāso. Tisso ca guhāyo – suvaṇṇaguhā, maṇiguhā, rajataguhāti. Tattha maṇiguhādvāre mañjūsako nāma rukkho yojanaṃ ubbedhena, yojanaṃ vitthārena. So yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni tāni pupphayati visesena paccekabuddhāgamanadivase. Tassūparito sabbaratanamāḷo hoti. Tattha sammajjanakavāto kacavaraṃ chaḍḍeti, samakaraṇavāto sabbaratanamayaṃ vālikaṃ samaṃ karoti, siñcanakavāto anotattadahato ānetvā udakaṃ siñcati, sugandhakaraṇavāto himavantato sabbesaṃ gandharukkhānaṃ gandhe āneti, ocinakavāto pupphāni ocinitvā pāteti, santharakavāto sabbattha santharati. Sadā paññattāneva cettha āsanāni honti, yesu paccekabuddhuppādadivase uposathadivase ca sabbapaccekabuddhā sannipatitvā nisīdanti. Ayaṃ tattha pakati. Abhisambuddha-paccekabuddho tattha gantvā paññattāsane nisīdati. Tato sace tasmiṃ kāle aññepi paccekabuddhā saṃvijjanti, tepi taṅkhaṇaṃ sannipatitvā paññattāsanesu nisīdanti. Nisīditvā ca kiñcideva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhahanti, tato saṅghatthero adhunāgatapaccekabuddhaṃ sabbesaṃ anumodanatthāya ‘‘kathamadhigata’’nti kammaṭṭhānaṃ pucchati. Tadāpi so tameva attano udānabyākaraṇagāthaṃ bhāsati. Puna bhagavāpi āyasmatā ānandena puṭṭho tameva gāthaṃ bhāsati, ānando ca saṅgītiyanti evamekekā gāthā paccekasambodhiabhisambuddhaṭṭhāne, mañjūsakamāḷe[Pg.60], ānandena pucchitakāle, saṅgītiyanti catukkhattuṃ bhāsitā hotīti.

गंधमादन पर्वत हा हिमालयातील चुळकाळ पर्वत, महाकाळ पर्वत, नागपलिवेठण पर्वत, चंद्रगर्भ पर्वत, सूर्यगर्भ पर्वत, सुवर्णपार्श्व पर्वत आणि हिमवंत पर्वत या सात पर्वतांच्या पलीकडे आहे. तेथे 'नंदमूलक' नावाचा पर्वत उतार (दरी) हा प्रत्येकबुद्धांचे निवासस्थान आहे. तेथे तीन गुहा आहेत – सुवर्णगुहा, मणीगुहा आणि रजतगुहा. तेथे मणीगुहेच्या दाराशी 'मंजूषक' नावाचा वृक्ष आहे, जो एक योजन उंच आणि एक योजन रुंद आहे. पाण्यात किंवा जमिनीवर असणारी जितकी फुले आहेत, ती सर्व फुले विशेषतः प्रत्येकबुद्धांच्या आगमनाच्या दिवशी त्या वृक्षावर फुलतात. त्याच्या वर सर्व-रत्नमय मंडप असतो. तेथे झाडणारा वारा (सम्मज्जनकवात) कचरा दूर करतो, समतल करणारा वारा (समकरणवात) सर्व रत्नमय वाळू समतल करतो, सिंचन करणारा वारा (सिंचनकवात) अनोतत्त सरोवरातून पाणी आणून शिंपडतो, सुगंधित करणारा वारा (सुगंधकरणवात) हिमालयातून सर्व सुगंधित वृक्षांचा सुगंध वाहून आणतो, फुले तोडणारा वारा (ओचिनकवात) फुले तोडून खाली पाडतो आणि पसरवणारा वारा (संथरकवात) ती सर्वत्र पसरवतो. तेथे नेहमीच आसने मांडलेली असतात, ज्यांवर प्रत्येकबुद्धांच्या उत्पत्तीच्या दिवशी आणि उपोसथाच्या दिवशी सर्व प्रत्येकबुद्ध एकत्रित येऊन बसतात. हा तेथील नेहमीचा नियम (प्रकृती) आहे. नवदीक्षित प्रत्येकबुद्ध तेथे जाऊन मांडलेल्या आसनावर बसतात. त्यानंतर, जर त्या वेळी इतरही प्रत्येकबुद्ध उपस्थित असतील, तर तेही त्याच क्षणी एकत्रित होऊन मांडलेल्या आसनांवर बसतात. बसल्यानंतर ते काही काळ समाधीमध्ये लीन होतात आणि समाधीतून बाहेर येतात. त्यानंतर, सर्वांच्या आनंदासाठी (अनुमोदनासाठी) संघस्थवीर नव्याने आलेल्या प्रत्येकबुद्धांना त्यांच्या कर्मस्थानाविषयी विचारतात, 'आपल्याला हे कसे प्राप्त झाले?' तेव्हा ते देखील आपली तीच उदान-व्याकरण गाथा म्हणतात. पुन्हा, भगवान बुद्धांनी देखील आयुष्मान आनंदाने विचारले असता तीच गाथा सांगितली, आणि आनंदाने संगीतीमध्ये (धम्मपरिषदेत) ती म्हटली. अशा प्रकारे, प्रत्येक गाथा प्रत्येकबुद्धत्व प्राप्त झालेल्या स्थानी, मंजूषक मंडपात, आनंदाने विचारलेल्या वेळी आणि संगीतीमध्ये, अशी चार वेळा म्हटली गेली आहे.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā samattā.

पहिली गाथा-वर्णना समाप्त झाली।

36. Saṃsaggajātassāti kā uppatti? Ayampi paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane vīsati vassasahassāni purimanayeneva samaṇadhammaṃ karonto kasiṇaparikammaṃ katvā, paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā, nāmarūpaṃ vavatthapetvā, lakkhaṇasammasanaṃ katvā, ariyamaggaṃ anadhigamma brahmaloke nibbatti. So tato cuto bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi uppajjitvā purimanayeneva vaḍḍhamāno yato pabhuti ‘‘ayaṃ itthī ayaṃ puriso’’ti visesaṃ aññāsi, tatupādāya itthīnaṃ hatthe na ramati, ucchādananhāpanamaṇḍanādimattampi na sahati. Taṃ purisā eva posenti, thaññapāyanakāle dhātiyo kañcukaṃ paṭimuñcitvā purisavesena thaññaṃ pāyenti. So itthīnaṃ gandhaṃ ghāyitvā saddaṃ vā sutvā rodati, viññutaṃ pattopi itthiyo passituṃ na icchati, tena taṃ anitthigandhotveva sañjāniṃsu.

३६. 'संसग्गजातस्स' (संसर्गातून उत्पन्न होणाऱ्या) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? हा प्रत्येकबोधिसत्व देखील, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच, कस्सप भगवंतांच्या शासनात वीस हजार वर्षे श्रमणधर्माचे आचरण करत असताना, कसिण-परिकम्म करून, प्रथम ध्यान प्राप्त करून, नाम-रूपाचे पृथक्करण करून आणि लक्षणांचे मनन करून, आर्यमार्ग प्राप्त न झाल्यामुळे ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला. तेथून च्युत होऊन तो वाराणसीच्या राजाच्या मुख्य राणीच्या उदरात उत्पन्न झाला. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच वाढत असताना, जेव्हापासून त्याला 'ही स्त्री आहे, हा पुरुष आहे' असा भेद समजला, तेव्हापासून तो स्त्रियांच्या हातात रमत नसे. तो अंगाला तेल चोळणे, स्नान घालणे, अलंकार घालणे इत्यादी गोष्टी देखील सहन करत नसे. केवळ पुरुषच त्याचे संगोपन करत असत. त्याला स्तनपान देण्याच्या वेळी दाई चोळी घालून पुरुषाच्या वेशात त्याला स्तनपान करवत असत. स्त्रियांचा गंध आल्यास किंवा त्यांचा आवाज ऐकल्यास तो रडत असे. मोठेपणी आल्यावरही त्याला स्त्रियांना पाहण्याची इच्छा नसे. यामुळे लोकांनी त्याचे नाव 'अनित्थिगंध' (स्त्री-गंध नसलेला) असे ठेवले.

Tasmiṃ soḷasavassuddesike jāte rājā ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti nānākulehi tassa anurūpā kaññāyo ānetvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘kumāraṃ ramāpehī’’ti. Amacco upāyena taṃ ramāpetukāmo tassa avidūre sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā nāṭakāni payojāpesi. Kumāro gītavāditasaddaṃ sutvā – ‘‘kasseso saddo’’ti āha. Amacco ‘‘taveso, deva, nāṭakitthīnaṃ saddo, puññavantānaṃ īdisāni nāṭakāni honti, abhirama, deva, mahāpuññosi tva’’nti āha. Kumāro amaccaṃ daṇḍena tāḷāpetvā nikkaḍḍhāpesi. So rañño ārocesi. Rājā kumārassa mātarā saha gantvā, kumāraṃ khamāpetvā, puna amaccaṃ appesi. Kumāro tehi atinippīḷiyamāno seṭṭhasuvaṇṇaṃ datvā suvaṇṇakāre āṇāpesi – ‘‘sundaraṃ itthirūpaṃ karothā’’ti. Te vissakammunā nimmitasadisaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ itthirūpaṃ katvā dassesuṃ. Kumāro disvā vimhayena sīsaṃ cāletvā mātāpitūnaṃ pesesi ‘‘yadi īdisiṃ itthiṃ labhissāmi, gaṇhissāmī’’ti. Mātāpitaro [Pg.61] ‘‘amhākaṃ putto mahāpuñño, avassaṃ tena saha katapuññā kāci dārikā loke uppannā bhavissatī’’ti taṃ suvaṇṇarūpaṃ rathaṃ āropetvā amaccānaṃ appesuṃ ‘‘gacchatha, īdisiṃ dārikaṃ gavesathā’’ti. Te gahetvā soḷasa mahājanapade vicarantā taṃ taṃ gāmaṃ gantvā udakatitthādīsu yattha yattha janasamūhaṃ passanti, tattha tattha devataṃ viya suvaṇṇarūpaṃ ṭhapetvā nānāpupphavatthālaṅkārehi pūjaṃ katvā, vitānaṃ bandhitvā, ekamantaṃ tiṭṭhanti – ‘‘yadi kenaci evarūpā diṭṭhapubbā bhavissati, so kathaṃ samuṭṭhāpessatī’’ti? Etenupāyena aññatra maddaraṭṭhā sabbe janapade āhiṇḍitvā taṃ ‘‘khuddakaraṭṭha’’nti avamaññamānā tattha paṭhamaṃ agantvā nivattiṃsu.

तो सोळा वर्षांचा झाल्यावर राजाने 'मी कुलवंश प्रस्थापित करीन' असा विचार करून विविध कुळांतून त्याच्यासाठी योग्य अशा कन्या आणल्या आणि एका अमात्याला आज्ञा दिली, 'राजकुमाराचे मन रमवा.' तो अमात्य कोणत्या तरी उपायाने राजकुमाराचे मन रमवू इच्छित होता, म्हणून त्याने राजकुमाराच्या जवळच कापडी पडद्यांचे कुंपण घालून नर्तकींना नाचायला लावले. गाणे आणि वादनाचा आवाज ऐकून राजकुमार म्हणाला, 'हा कोणाचा आवाज आहे?' अमात्य म्हणाला, 'हे देव! हा तुमच्या नर्तकींचा आवाज आहे. पुण्यवान लोकांकडेच अशा नर्तकी असतात. हे देव! तुम्ही आनंद घ्या, तुम्ही मोठे भाग्यवान आहात.' राजकुमाराने अमात्याला काठीने मारहाण करून हाकलून दिले. त्याने राजाला हे सांगितले. राजाने राजकुमाराच्या आईसह जाऊन राजकुमाराची क्षमा मागितली आणि पुन्हा अमात्याला पाठवले. त्यांच्याकडून अत्यंत त्रास दिला गेल्यामुळे राजकुमाराने उत्तम दर्जाचे सोने देऊन सोनारांना आज्ञा दिली, 'एक सुंदर स्त्रीची मूर्ती बनवा.' त्यांनी विश्वकर्म्याने निर्माण केल्यासारखी, सर्व अलंकारांनी सुशोभित अशी सोन्याची स्त्रीमूर्ती बनवून दाखवली. राजकुमाराने ती पाहून आश्चर्याने डोके हलवले आणि आपल्या मातापित्यांकडे पाठवून दिले की, 'जर मला अशी स्त्री मिळाली, तरच मी तिचा स्वीकार करीन.' मातापित्यांनी विचार केला, 'आमचा मुलगा महापुण्यवान आहे. नक्कीच जिने त्याच्यासोबत पूर्वजन्मी पुण्यकर्म केले असेल, अशी एखादी मुलगी जगात जन्माला आली असेल.' त्यांनी ती सोन्याची मूर्ती रथावर ठेवून अमात्यांना सोपवली आणि सांगितले, 'जा, अशा मुलीचा शोध घ्या.' ते ती मूर्ती घेऊन सोळा महाजनपदांमध्ये फिरू लागले. वेगवेगळ्या गावांमध्ये जाऊन, पाणवठ्यांवर किंवा जिथे जिथे लोकांचा समूह दिसत असे, तिथे तिथे ते देवतेप्रमाणे ती सोन्याची मूर्ती ठेवत असत. विविध फुले, वस्त्रे आणि अलंकारांनी तिची पूजा करून, वर छत बांधून ते एका बाजूला उभे राहत आणि विचार करत, 'जर कोणी अशी स्त्री पाहिली असेल, तर तो याविषयी नक्कीच बोलायला सुरुवात करेल.' या उपायाने मद्द देशाव्यतिरिक्त इतर सर्व जनपदांमध्ये फिरून, मद्द देशाला 'लहान देश' समजून त्याचा अनादर करत, ते तिथे प्रथम न जाताच परत फिरले.

Tato nesaṃ ahosi ‘‘maddaraṭṭhampi tāva gacchāma, mā no bārāṇasiṃ paviṭṭhepi rājā puna pāhesī’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Sāgalanagare ca maddavo nāma rājā. Tassa dhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā hoti. Tassā vaṇṇadāsiyo nhānodakatthāya titthaṃ gatā. Tattha amaccehi ṭhapitaṃ taṃ suvaṇṇarūpaṃ dūratova disvā ‘‘amhe udakatthāya pesetvā rājaputtī sayameva āgatā’’ti bhaṇantiyo samīpaṃ gantvā ‘‘nāyaṃ sāminī, amhākaṃ sāminī ito abhirūpatarā’’ti āhaṃsu. Amaccā taṃ sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā anurūpena nayena dārikaṃ yāciṃsu, sopi adāsi. Tato bārāṇasirañño pāhesuṃ ‘‘laddhā dārikā, sāmaṃ āgacchissati, udāhu amheva ānemā’’ti? So ca ‘‘mayi āgacchante janapadapīḷā bhavissati, tumheva ānethā’’ti pesesi.

त्यानंतर त्यांच्या मनात विचार आला, 'आपण मद्द देशातही जाऊया, नाहीतर आपण वाराणसीला परत गेल्यावर राजा आपल्याला पुन्हा पाठवेल.' म्हणून ते मद्द देशातील सागल नगरात गेले. सागल नगरात मद्दव नावाचा राजा होता. त्याला सोळा वर्षांची अत्यंत रूपवान मुलगी होती. तिच्या दासी स्नानाचे पाणी आणण्यासाठी पाणवठ्यावर गेल्या होत्या. तिथे अमात्यांनी ठेवलेली ती सोन्याची मूर्ती दूरवरूनच पाहून त्या म्हणाल्या, 'आम्हाला पाणी आणण्यासाठी पाठवून राजकुमारी स्वतःच इथे आली आहे.' जवळ गेल्यावर त्या म्हणाल्या, 'ही आमची स्वामिनी नाही. आमची स्वामिनी हिच्यापेक्षाही अधिक सुंदर आहे.' अमात्यांनी हे ऐकून राजाकडे जाऊन योग्य पद्धतीने त्या मुलीची मागणी केली. राजानेही ती दिली. त्यानंतर त्यांनी वाराणसीच्या राजाला निरोप पाठवला, 'मुलगी मिळाली आहे. आपण स्वतः येणार की आम्हीच तिला घेऊन येऊ?' राजाने निरोप पाठवला, 'मी आलो तर जनपदाला त्रास होईल, तुम्हीच तिला घेऊन या.'

Amaccā dārikaṃ gahetvā nagarā nikkhamitvā kumārassa pāhesuṃ – ‘‘laddhā suvaṇṇarūpasadisī dārikā’’ti. Kumāro sutvāva rāgena abhibhūto paṭhamajjhānā parihāyi. So dūtaparamparaṃ pesesi ‘‘sīghaṃ ānetha, sīghaṃ ānethā’’ti. Te sabbattha ekarattivāseneva bārāṇasiṃ patvā bahinagare ṭhitā rañño pāhesuṃ – ‘‘ajja pavisitabbaṃ, no’’ti? Rājā ‘‘seṭṭhakulā ānītā dārikā, maṅgalakiriyaṃ katvā mahāsakkārena pavesessāma, uyyānaṃ tāva naṃ nethā’’ti āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Sā accantasukhumālā yānugghātena ubbāḷhā addhānaparissamena uppannavātarogā milātamālā viya [Pg.62] hutvā rattiṃyeva kālamakāsi. Amaccā ‘‘sakkārā paribhaṭṭhamhā’’ti parideviṃsu. Rājā ca nāgarā ca ‘‘kulavaṃso vinaṭṭho’’ti parideviṃsu. Nagare mahākolāhalaṃ ahosi. Kumārassa sutamatteyeva mahāsoko udapādi. Tato kumāro sokassa mūlaṃ khaṇitumāraddho. So cintesi – ‘‘ayaṃ soko nāma na ajātassa hoti, jātassa pana hoti, tasmā jātiṃ paṭicca soko’’ti. ‘‘Jāti pana kiṃ paṭiccā’’ti? Tato ‘‘bhavaṃ paṭicca jātī’’ti evaṃ pubbabhāvanānubhāvena yoniso manasikaronto anulomapaṭilomapaṭiccasamuppādaṃ disvā saṅkhāre sammasanto tattheva nisinno paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ maggaphalasukhena sukhitaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ nisinnaṃ disvā, paṇipātaṃ katvā, amaccā āhaṃsu – ‘‘mā soci, deva, mahanto jambudīpo, aññaṃ tato sundarataraṃ ānessāmā’’ti. So āha – ‘‘nāhaṃ socako, nissoko paccekabuddho aha’’nti. Ito paraṃ sabbaṃ purimagāthāsadisameva ṭhapetvā gāthāvaṇṇanaṃ.

अमात्यांनी त्या मुलीला सोबत घेतले आणि नगरातून बाहेर पडून राजकुमाराला निरोप पाठवला, 'सोन्याच्या मूर्तीसारखी मुलगी मिळाली आहे.' हे ऐकताच राजकुमार रागाने (वासनेने) ग्रासला गेला आणि त्याचे प्रथम ध्यान नष्ट झाले. त्याने एकामागून एक दूत पाठवले की, 'तिला लवकर आणा, तिला लवकर आणा.' वाटेत प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत ते वाराणसीला पोहोचले आणि नगराबाहेर थांबून त्यांनी राजाला निरोप पाठवला, 'आज प्रवेश करायचा की नाही?' राजाने आज्ञा दिली, 'श्रेष्ठ कुळातून आणलेल्या मुलीला मंगल विधी करून मोठ्या आदराने नगरात प्रवेश करवायचा आहे, म्हणून तिला आधी उद्यानात घेऊन जा.' त्यांनी तसेच केले. परंतु ती अत्यंत सुकुमार असल्यामुळे, वाहनाच्या धक्क्यांनी आणि प्रवासाच्या थकव्यामुळे तिला वायूचा विकार झाला. कोमेजलेल्या फुलासारखी होऊन तिने त्याच रात्री प्राण सोडले. अमात्य रडू लागले, 'आम्ही सन्मानाला मुकलो.' राजा आणि नगरवासी रडू लागले, 'आमचा कुलवंश नष्ट झाला.' नगरात मोठा कोलाहल माजला. राजकुमाराला ही बातमी ऐकताच तीव्र शोक अनावर झाला. त्यानंतर राजकुमाराने शोकाचे मूळ शोधण्यास सुरुवात केली. त्याने विचार केला, 'हा शोक जन्म न घेतलेल्याला होत नाही, तर जन्म घेतलेल्यालाच होतो. म्हणून, जन्मावर अवलंबूनच शोक निर्माण होतो.' 'पण जन्म कशावर अवलंबून असतो?' त्यानंतर 'भव यावर जन्म अवलंबून असतो.' अशा प्रकारे पूर्वजन्मीच्या भावनेच्या प्रभावाने योग्य प्रकारे विचार करत असताना, त्याने अनुलोम-प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पाद पाहिला आणि संस्कारांचे चिंतन करत असताना तिथेच बसल्या बसल्या त्याने प्रत्येकबोधी साक्षात केली. मार्ग आणि फळाच्या सुखाने सुखी झालेल्या, शांत इंद्रिये आणि शांत मन असलेल्या त्याला तिथे बसलेले पाहून, अमात्यांनी वंदन करून म्हटले, 'हे देव! शोक करू नका. जंबुद्वीप खूप मोठे आहे, आम्ही हिच्यापेक्षाही सुंदर मुलगी घेऊन येऊ.' तो म्हणाला, 'मी शोक करत नाही, मी शोकरहित प्रत्येकबुद्ध झालो आहे.' यापुढील सर्व भाग पहिल्या गाथेसारखाच असल्यामुळे, तो वगळून गाथेचे स्पष्टीकरण केले जाईल.

Gāthāvaṇṇanāyaṃ pana saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassana, savana, kāya, samullapana, sambhogasaṃsaggavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsīdīghabhāṇakadaharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā, kālakatā kuṭumbiyadhītā, tassā nivāsanacoḷakhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpavatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti hadayaṃ phāletvā kālakato. So eva ca daharo nidassanaṃ.

परंतु गाथेच्या स्पष्टीकरणात (अट्‍ठकथेत), 'संसग्गजातस्स' म्हणजे 'ज्याला संसर्ग (आसक्ती) निर्माण झाला आहे'. तेथे दर्शन (पाहणे), सवन (ऐकणे), काय (शारीरिक स्पर्श), समुल्लपन (संभाषण) आणि संभोग (एकत्र उपभोग) या पाच प्रकारचा संसर्ग असतो. त्यापैकी, एकमेकांना पाहून चक्षु-विज्ञान-वीथीच्या (दृष्टीच्या प्रक्रियेच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा राग (आसक्ती) म्हणजे 'दर्शन-संसर्ग' होय. या संदर्भात, सिंहलद्विपातील (श्रीलंकेतील) कालदीघवापी गावात पिंडाचारासाठी (भिक्षेसाठी) फिरणाऱ्या कल्याणविहारवासी दीघभाणक (दीघनिकाय पाठ करणारे) तरुण भिक्षूला पाहून एका गृहपतीच्या कन्येचे चित्त त्यांच्यावर जडले. कोणत्याही उपायाने त्यांना प्राप्त न करू शकल्यामुळे ती मरण पावली. तिच्या परिधानाच्या वस्त्राचा तुकडा पाहून, "अशा प्रकारचे वस्त्र परिधान करणाऱ्या स्त्रीसोबत मला सहवास लाभला नाही," असा विचार करून हृदय फाटून तो तरुण भिक्षूही मरण पावला. तो तरुण भिक्षूच याचे उदाहरण आहे.

Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā, nhatvā mālaṃ āropetvā, uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena visesā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.

इतरांकडून वर्णन केली जाणारी रूपादींची समृद्धी ऐकून किंवा स्वतःच हसण्याचा, बोलण्याचा अथवा गाण्याचा आवाज ऐकून श्रोत-विज्ञान-वीथीच्या (ऐकण्याच्या प्रक्रियेच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारा राग (आसक्ती) म्हणजे 'सवन-संसर्ग' होय. यामध्येही, पंचग्गल लेण्यात राहणारा तरुण भिक्षू तिस्स हे याचे उदाहरण आहे. गिरिगावात राहणाऱ्या लोहाराची कन्या इतर पाच मुलींसह कमळाच्या तलावावर गेली होती. तेथे स्नान करून आणि डोक्यावर कमळाची माळ धारण करून ती मोठ्या आवाजात गात असताना, आकाशातून जाणाऱ्या त्या तरुण भिक्षूने तिचा आवाज ऐकला. तो आवाज ऐकून तो कामरागाने ग्रस्त झाला, आपल्या ध्यान-विशेषापासून (धर्माचरणापासून) भ्रष्ट झाला आणि विनाशाला व संकटाला प्राप्त झाला.

Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati[Pg.63]. Tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno, tassa ca daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi. Te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgiṃsu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti.

एकमेकांच्या शरीराच्या अवयवांना स्पर्श केल्याने (कुरवाळल्याने) उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'काय-संसर्ग' होय. धर्मोपदेश देणारा तरुण भिक्षू हे याचे उदाहरण आहे. असे म्हटले जाते की, महाविहारात एक तरुण भिक्षू धर्मोपदेश देत होता. तेथे मोठा जनसमुदाय जमला असता, राजाही आपल्या अंतःपुरासह (राण्यांसह) आला. तेव्हा राजाच्या कन्येला त्या भिक्षूचे रूप आणि आवाज यामुळे तीव्र राग (आसक्ती) उत्पन्न झाला, आणि त्या तरुण भिक्षूलाही तिच्याबद्दल आसक्ती झाली. हे पाहून राजाने परिस्थिती ओळखली आणि त्यांच्याभोवती पडदा (कनात) लावून घेतला. परंतु त्यांनी पडद्याआड एकमेकांना स्पर्श केला आणि आलिंगन दिले. नंतर तो पडदा बाजूला करून पाहिले असता, ते दोघेही मृत अवस्थेतच आढळले.

Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppanno rāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi cetesu pārājikappatto bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricivaṭṭināmamahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa saṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi. Te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadaṃ vītikkamitvā pārājikā ahesunti.

एकमेकांशी बोलण्याने आणि संभाषण करण्याने उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'समुल्लपन-संसर्ग' होय. भिक्षू आणि भिक्षुणींनी एकत्र वस्तूंचा उपभोग घेतल्याने उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'संभोग-संसर्ग' होय. या दोन्ही प्रकारांत पाराजिकापत्तीला (संघाबाहेर होण्याच्या दोषाला) प्राप्त झालेले भिक्षू आणि भिक्षुणी हे याचे उदाहरण आहेत. असे म्हटले जाते की, मरिचवट्टि नावाच्या महाविहाराच्या महोत्सवात राजा दुट्ठगामणी अभय याने महादान आयोजित करून दोन्ही संघांना (भिक्षू आणि भिक्षुणी संघांना) भोजन वाढले. तेथे गरम पेज (यवागू) दिली जात असताना, एका नवशिक्या श्रामणेराजवळ पात्राला ठेवण्यासाठी आधार (स्टँड) नव्हता, म्हणून एका नवशिक्या श्रामणेरीने त्याला हस्तिदंताचे कडे दिले आणि त्यांच्यात संभाषण झाले. नंतर त्या दोघांनीही उपसंपदा (पूर्ण दीक्षा) घेतली आणि साठ वर्षे भिक्षू-जीवन घालवल्यानंतर ते दुसऱ्या तीरावर (भारतात) गेले. तेथे एकमेकांशी संभाषण करताना त्यांना जुन्या परिचयाची आठवण झाली. त्याच क्षणी त्यांच्यात स्नेह (प्रेम) उत्पन्न झाला, त्यांनी शिक्षापदाचे उल्लंघन केले आणि ते पाराजिकापत्तीला प्राप्त झाले.

Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavati sneho, purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti, nibbattati, bhavati, jāyati. Apare pana ‘‘ārammaṇe cittassa vossaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho, snehā dukkhamidanti.

अशा प्रकारे, या पाच प्रकारच्या संसर्गांपैकी कोणत्याही एका संसर्गाने ज्याला संसर्ग (आसक्ती) निर्माण झाला आहे, त्याच्यात स्नेह (प्रेम/आसक्ती) उत्पन्न होतो. पूर्वरागाच्या (पूर्वीच्या आसक्तीच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) तीव्र राग उत्पन्न होतो. त्यानंतर स्नेहाच्या अनुषंगाने हे दुःख उत्पन्न होते. त्याच स्नेहाचे अनुसरण करणारे, या जन्मातील आणि परलोकातील शोक, परिदेव (रडणे) इत्यादी विविध प्रकारचे दुःख उत्पन्न होते, निर्माण होते, अस्तित्वात येते आणि वाढते. इतर आचार्य मात्र म्हणतात की, "आलंबनावर (विषयावर) चित्त सोडून देणे (आसक्त करणे) म्हणजेच संसर्ग होय." त्यातून स्नेह उत्पन्न होतो आणि स्नेहामुळे हे दुःख निर्माण होते.

Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhimadhigato’’ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kātabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Ettha ca yaṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ ‘‘tadeva sandhāya ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavati sneho, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, etaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti. Evaṃ abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva [Pg.64] udānavasena vuttopi veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti.

अशा प्रकारे अर्थाचे वर्गीकरण करणारी ही अर्धी गाथा म्हणून ते प्रत्येकबुद्ध म्हणाले – "ज्या अर्थी या स्नेहाच्या अनुषंगाने शोकादी दुःख उत्पन्न होते, त्या दुःखाचे मूळ खणून (नष्ट करून) मी प्रत्येकसंबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केली आहे." असे म्हटले असता, ते अमात्य म्हणाले – "भंते, आता आम्ही काय करावे?" त्यावर त्यांनी सांगितले – "तुम्ही किंवा इतर कोणीही, ज्याला या दुःखातून मुक्त होण्याची इच्छा आहे, त्या सर्वांनी स्नेहापासून उत्पन्न होणारे दोष पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे." आणि येथे जे "स्नेहाच्या अनुषंगाने हे दुःख उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे, "त्यालाच उद्देशून स्नेहापासून उत्पन्न होणारे दोष पाहून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. अथवा, पूर्वोक्त संसर्गामुळे संसर्ग झालेल्या व्यक्तीमध्ये स्नेह उत्पन्न होतो, स्नेहाच्या अनुषंगाने हे दुःख उत्पन्न होते, हा स्नेहापासून उत्पन्न होणारा दोष यथार्थपणे पाहून मी हे (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केले आहे. अशा प्रकारे संबंध जोडून, चौथी ओळ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच उदान (हर्षोद्गार) म्हणून म्हटली गेली आहे, असे जाणावे. यापुढील सर्व भाग मागील गाथेत सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Saṃsaggagāthāvaṇṇanā samattā.

संसर्गगाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

37. Mitte suhajjeti kā uppatti? Ayaṃ paccekabodhisatto purimagāthāya vuttanayeneva uppajjitvā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārento paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattetvā ‘‘kiṃ samaṇadhammo varo, rajjaṃ vara’’nti vīmaṃsitvā catunnaṃ amaccānaṃ hatthe rajjaṃ niyyātetvā samaṇadhammaṃ karoti. Amaccā ‘‘dhammena samena karothā’’ti vuttāpi lañjaṃ gahetvā adhammena karonti. Te lañjaṃ gahetvā sāmike parājentā ekadā aññataraṃ rājavallabhaṃ parājesuṃ. So rañño bhattahārakena saddhiṃ pavisitvā sabbaṃ ārocesi. Rājā dutiyadivase sayaṃ vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Tato mahājanakāyā – ‘‘amaccā sāmike asāmike karontī’’ti mahāsaddaṃ karontā mahāyuddhaṃ viya akaṃsu. Atha rājā vinicchayaṭṭhānā vuṭṭhāya pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattiṃ appetuṃ nisinno tena saddena vikkhittacitto na sakkoti appetuṃ. So ‘‘kiṃ me rajjena, samaṇadhammo varo’’ti rajjasukhaṃ pahāya puna samāpattiṃ nibbattetvā pubbe vuttanayeneva vipassanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Kammaṭṭhānañca pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

३७. 'मित्ते सुहज्जे' (मित्रांवर, सुहृदांवर) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? हे प्रत्येकबोधिसत्व मागील गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच उत्पन्न होऊन, वाराणशीमध्ये राज्य करत असताना त्यांनी प्रथम ध्यान प्राप्त केले. "श्रमणधर्म श्रेष्ठ की राज्य श्रेष्ठ?" असा विचार करून त्यांनी चार अमात्यांच्या हाती राज्य सोपवले आणि ते स्वतः श्रमणधर्माचे आचरण करू लागले. अमात्यांना "न्यायाने व समतेने राज्य करा" असे सांगितले असूनही त्यांनी लाच (लाचलुचपत) घेऊन अन्यायाने राज्यकारभार चालवला. लाच घेऊन खऱ्या मालकांना पराभूत करत (त्याющих विरुद्ध निर्णय देत) असताना, एके दिवशी त्यांनी राजाच्या एका प्रिय व्यक्तीला (दरबाऱ्याला) खटल्यात हरवले. त्याने राजाच्या आचाऱ्यासोबत (भोजन आणणाऱ्यासोबत) महालात प्रवेश करून सर्व हकीकत राजाला सांगितली. दुसऱ्या दिवशी राजा स्वतः न्यायसभेत (न्यायालयीन सभेत) गेले. तेव्हा तेथील जनसमुदायाने – "अमात्य खऱ्या मालकांना बेमालक करत आहेत (खोट्या लोकांना मालक बनवत आहेत)" असा मोठा आक्रोश केला, जणू काही मोठे युद्धच सुरू होते. त्यानंतर राजा न्यायसभेतून उठून महालावर गेले आणि समाधीत (समापत्तीत) लीन होण्यासाठी बसले, परंतु त्या गोंगाटामुळे त्यांचे चित्त विचलित झाल्याने ते समाधीत लीन होऊ शकले नाहीत. त्यांनी विचार केला, "मला या राज्याचा काय उपयोग? श्रमणधर्मच श्रेष्ठ आहे." असे म्हणून त्यांनी राजसुखाचा त्याग केला आणि पुन्हा समाधी प्राप्त करून, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच विपश्यना करत प्रत्येकसंबोधीचा (प्रत्येकबुद्धत्वाचा) साक्षात्कार केला. जेव्हा त्यांना त्यांच्या कर्मास्थानाबद्दल (धर्माचरणाच्या विषयाबद्दल) विचारण्यात आले, तेव्हा त्यांनी ही गाथा म्हटली –

‘‘Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto;

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"मित्र आणि सुहृदांवर अनुकंपा (दया) करणारा, त्यांच्याशी चित्त बांधले गेल्यामुळे स्वतःच्या कल्याणाचा (परमार्थाचा) नाश करतो. संसर्गात (मैत्रीत/आसक्तीत) हे भय पाहून, माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Tattha mettāyanavasena mittā. Suhadayabhāvena suhajjā. Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti – agāriyā anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti – upakāro, samānasukhadukkho, anukampakoti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino eva. Te catūhi aṅgehi samannāgatā honti. Yathāha –

तेथे (त्या गाथेत), मैत्रीच्या भावनेने जे जोडलेले असतात ते 'मित्र' होत. चांगल्या हृदयाच्या (सद्भावनेच्या) भावनेने जे जोडलेले असतात ते 'सुहृद' (हृदयप्रिय) होत. कारण काही लोक केवळ एकांताने (पूर्णपणे) हित इच्छिणारे असल्यामुळे केवळ 'मित्र'च असतात, 'सुहृद' नव्हेत. काही लोक येणे-जाणे, उभे राहणे, बसणे आणि संभाषण इत्यादींमध्ये हृदयाला आनंद देणारे असल्यामुळे केवळ 'सुहृद'च असतात, 'मित्र' नव्हेत. काही लोक या दोन्ही कारणांमुळे 'सुहृद' आणि 'मित्र' दोन्ही असतात. ते दोन प्रकारचे असतात – गृहस्थ (अगारिय) आणि अनागारिक (गृहत्यागी). त्यापैकी गृहस्थ मित्र तीन प्रकारचे असतात – उपकारक (मदत करणारा), समानसुखदुःख (सुख-दुःखात सोबत देणारा) आणि अनुकंपक (सहानुभूती असणारा). अनागारिक मित्र हे प्रामुख्याने 'अर्थक्खायी' (हित सांगणारे/कल्याण मार्ग दाखवणारे) असतात. ते चार अंगांनी (वैशिष्ट्यांनी) युक्त असतात. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Catūhi [Pg.65] kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo – pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti’’ (dī. ni. 3.261).

“हे गृहपतिपुत्रा, चार कारणांनी उपकारक मित्र हा सुहृद (सच्चा मित्र) समजावा – तो गाफील (प्रमत्त) असताना रक्षण करतो, गाफील असताना त्याच्या मालमत्तेचे रक्षण करतो, भयभीत झालेल्याला शरण (आश्रय) देतो, आणि काही गरज किंवा कर्तव्ये निर्माण झाल्यास आवश्यकतेपेक्षा दुप्पट संपत्ती प्रदान करतो.”

Tathā –

तसेच –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo – guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti’’ (dī. ni. 3.262).

“हे गृहपतिपुत्रा, चार कारणांनी सुख-दुःखात समान असणारा मित्र हा सुहृद समजावा – तो आपले गुपित सांगतो, त्याचे गुपित सुरक्षित ठेवतो, संकटात साथ सोडत नाही, आणि त्याच्या (मित्राच्या) हितासाठी स्वतःच्या प्राणांचाही त्याग करण्यास तयार असतो.”

Tathā –

तसेच –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo – abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati’’ (dī. ni. 3.264).

“हे गृहपतिपुत्रा, चार कारणांनी अनुकंपक (सहानुभूती असणारा) मित्र हा सुहृद समजावा – तो तुमच्या अवनतीवर (नुकसानावर) आनंदी होत नाही, तुमच्या प्रगतीवर (कल्याणावर) आनंदी होतो, तुमची निंदा करणाऱ्यांना रोखतो, आणि तुमची प्रशंसा करणाऱ्यांची स्तुती करतो.”

Tathā –

तसेच –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo – pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).

“हे गृहपतिपुत्रा, चार कारणांनी हित सांगणारा (अर्थक्खायी) मित्र हा सुहृद समजावा – तो पापापासून परावृत्त करतो, कल्याणाच्या मार्गावर लावतो, जे ऐकले नाही ते ऐकवतो (ज्ञान देतो), आणि स्वर्गाचा मार्ग दाखवतो.”

Tesvidha agāriyā adhippetā. Atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno. Tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo ca.

त्यापैकी येथे गृहस्थ मित्र अभिप्रेत आहेत. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने सर्वच (गृहस्थ व अनागारिक) लागू होतात. त्या मित्रांवर आणि सुहृदांवर 'अनुकंपमानो' म्हणजे अनुकंपा (दया) करणारा. त्यांच्या सुखाची प्राप्ती करून देण्याची आणि त्यांचे दुःख दूर करण्याची इच्छा असणारा.

Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ. Atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, esa me gati, esa me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto. Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya vuttaṃ. Santhaveti [Pg.66] tividho santhavo – taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhibhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idhādhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno ahamadhigato’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti veditabbanti.

'हापेति अत्थं' (हिताचा नाश करतो) म्हणजे – दृष्टधार्मिक (या जन्मातील), सांपरायिक (पुढील जन्मातील) आणि परमार्थ (निर्वाण) या दृष्टीने तीन प्रकारचे हित; तसेच स्वतःचे हित (आत्मार्थ), दुसऱ्याचे हित (परार्थ) आणि दोघांचे हित (उभयार्थ) या दृष्टीनेही तीन प्रकारचे हित. मिळालेल्या हिताचा नाश करून आणि न मिळालेले हित उत्पन्न न होऊ देऊन, अशा दोन्ही प्रकारे तो हिताचा नाश करतो (हापेति विनासेति). 'पटिबद्धचित्तो' (आसक्त चित्त असलेला) म्हणजे – 'मी याच्याशिवाय जगू शकत नाही, हाच माझा मार्ग आहे, हाच माझा आश्रय आहे' असे म्हणून स्वतःला कनिष्ठ स्थानावर ठेवणारा देखील आसक्त चित्त असलेला असतो. तसेच 'हे माझ्याशिवाय जगू शकत नाहीत, मीच त्यांचा मार्ग आहे, मीच त्यांचा आश्रय आहे' असे म्हणून स्वतःला उच्च स्थानावर ठेवणारा देखील आसक्त चित्त असलेला असतो. परंतु येथे अशा प्रकारे आसक्त चित्त असलेला अभिप्रेत आहे. 'एतं भयं' (हे भय) म्हणजे हिताच्या नाशाचे भय, जे स्वतःच्या समापत्तीच्या (ध्यानाच्या) हानीच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'सन्थवे' (आसक्ती/संबंध) म्हणजे तीन प्रकारची आसक्ती – तण्हा (तृष्णा), दिट्ठी (दृष्टी/मिथ्या धारणा) आणि मित्र-आसक्तीच्या रूपाने. त्यापैकी १०८ प्रकारची तृष्णा ही 'तृष्णा-आसक्ती' (तण्हा-सन्थव) होय, ६२ प्रकारची दृष्टी ही 'दृष्टी-आसक्ती' (दिट्ठी-सन्थव) होय, आणि आसक्त चित्त असल्यामुळे मित्रांवर केलेली अनुकंपा ही 'मित्र-आसक्ती' (मित्त-सन्थव) होय. येथे तीच (मित्र-आसक्ती) अभिप्रेत आहे. कारण, याच मित्र-आसक्तीमुळे त्यांची समापत्ती नष्ट झाली होती. म्हणूनच त्यांनी म्हटले – 'आसक्तीमध्ये हे भय पाहून मी (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केले.' उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Mittasuhajjagāthāvaṇṇanā samattā.

मित्र आणि सुहृद गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

38. Vaṃso visāloti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane tayo paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirājakule nibbatto, itare paccantarājakulesu. Te ubhopi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, anukkamena paccekabuddhā hutvā, nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya ‘‘mayaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ lokuttarasukhaṃ anuppattā’’ti āvajjetvā paccavekkhamānā kassapabuddhakāle attano cariyaṃ addasaṃsu. Tato ‘‘tatiyo kuhi’’nti āvajjentā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārentaṃ disvā tassa guṇe saritvā ‘‘so pakatiyāva appicchatādiguṇasamannāgato ahosi, amhākaññeva ovādako vattā vacanakkhamo pāpagarahī, handa, naṃ ārammaṇaṃ dassetvā mocessāmā’’ti okāsaṃ gavesantā taṃ ekadivasaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ uyyānaṃ gacchantaṃ disvā ākāsenāgantvā uyyānadvāre veḷugumbamūle aṭṭhaṃsu. Mahājano atitto rājadassanena rājānaṃ oloketi. Tato rājā ‘‘atthi nu kho koci mama dassane abyāvaṭo’’ti olokento paccekabuddhe addakkhi. Saha dassaneneva cassa tesu sineho uppajji.

३८. 'वंसो विसालो' (बांबूचा मोठा झुडूप) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? पूर्वी कश्यप भगवंतांच्या शासनात (काळात) तीन प्रत्येकबोधिसत्वांनी प्रवज्जा घेतली होती. वीस हजार वर्षे 'गतप्रत्यागत व्रत' पूर्ण करून ते देवलोकात उत्पन्न झाले. तेथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) त्यांच्यातील सर्वात मोठा वाराणसीच्या राजकुलात जन्मला, आणि इतर दोघे सीमावर्ती राजकुलांमध्ये जन्मले. त्या दोघांनीही कम्मट्ठान (ध्यानविषय) शिकून, राज्याचा त्याग करून प्रवज्जा घेतली आणि अनुक्रमाने प्रत्येकबुद्ध बनून नंदमूलक पर्वताच्या गुहेत राहू लागले. एके दिवशी समापत्तीमधून उठून, 'आम्ही कोणते कर्म करून हे लोकोत्तर सुख प्राप्त केले आहे?' असा विचार करत असताना, त्यांनी कश्यप बुद्धांच्या काळातील स्वतःचे आचरण पाहिले. त्यानंतर 'तिसरा कुठे आहे?' असा विचार करत असताना, त्यांनी त्याला वाराणसीमध्ये राज्य करताना पाहिले. त्याच्या गुणांचे स्मरण करून ते म्हणाले, 'तो स्वभावानेच अल्पेच्छा (कमी इच्छा असणे) इत्यादी गुणांनी युक्त होता. तो आम्हाला उपदेश करायचा, आमच्याशी बोलायचा, आमचे शब्द सहन करायचा आणि पापाची निंदा करायचा. चला, आता आपण त्याला एखादे निमित्त (आलंबन) दाखवून (संसारातून) मुक्त करूया.' संधी शोधत असताना, एके दिवशी त्यांनी त्याला सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन उद्यानाकडे जाताना पाहिले. ते आकाशातून आले आणि उद्यानाच्या प्रवेशद्वाराजवळ एका बांबूच्या झुडुपाच्या (वेळुगुम्ब) मुळाशी उभे राहिले. लोक राजाला पाहण्यात मग्न होते आणि तृप्त होत नव्हते. तेव्हा राजाने विचार केला, 'माझ्या दर्शनाविषयी अनासक्त असा कोणी आहे का?' असे इकडेतिकडे पाहत असताना त्याला प्रत्येकबुद्ध दिसले. त्यांचे दर्शन होताच राजाच्या मनात त्यांच्याबद्दल स्नेह (प्रेम) निर्माण झाला.

So hatthikkhandhā oruyha santena upacārena te upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kiṃ nāmā tumhe’’ti pucchi. Te āhaṃsu ‘‘mayaṃ, mahārāja, asajjamānā nāmā’’ti. ‘‘Bhante, ‘asajjamānā’ti etassa ko attho’’ti? ‘‘Alagganattho, mahārājā’’ti. Tato taṃ veḷugumbaṃ dassentā āhaṃsu – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, imaṃ veḷugumbaṃ sabbaso mūlakhandhasākhānusākhāhi saṃsibbitvā ṭhitaṃ asihattho puriso mūle chetvā āviñchanto na sakkuṇeyya uddharituṃ[Pg.67], evameva tvaṃ anto ca bahi ca jaṭāya jaṭito āsattavisatto tattha laggo. Seyyathāpi vā panassa vemajjhagatopi ayaṃ vaṃsakaḷīro asañjātasākhattā kenaci alaggo ṭhito, sakkā ca pana agge vā mūle vā chetvā uddharituṃ, evameva mayaṃ katthaci asajjamānā sabbadisā gacchāmā’’ti tāvadeva catutthajjhānaṃ samāpajjitvā passato eva rañño ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Tato rājā cintesi – ‘‘kadā nu kho ahampi evaṃ asajjamāno bhaveyya’’nti tattheva nisīditvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Purimanayeneva kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

तो हत्तीच्या पाठीवरून खाली उतरला आणि शांत भावनेने त्यांच्याजवळ जाऊन विचारू लागला, 'भंते, आपले नाव काय आहे?' ते म्हणाले, 'महाराज, आम्ही 'अमग्न' (असाज्जमान - कुठेही न अडकणारे) आहोत.' 'भंते, 'असाज्जमान' याचा अर्थ काय?' 'महाराज, याचा अर्थ 'अनासक्त' (न अडकणारे) असा आहे.' नंतर त्या बांबूच्या झुडुपाकडे बोट दाखवत ते म्हणाले – 'महाराज, ज्याप्रमाणे हे बांबूचे झुडूप मुळे, खोड, फांद्या आणि उपफांद्यांनी पूर्णपणे एकमेकांत गुंफलेले आहे, त्यामुळे हातात तलवार घेतलेला माणूस जरी याला मुळापासून कापून ओढू लागला, तरी तो ते उपटू शकणार नाही; त्याचप्रमाणे तुम्ही देखील आतून आणि बाहेरून जणू जटांनी (गुंतागुंतीने) गुंफलेले आहात, आसक्त आहात आणि त्यात अडकलेले आहात. परंतु, ज्याप्रमाणे या झुडुपाच्या मध्यभागी असलेला हा बांबूचा अंकुर (कोंब) अजून फांद्या न फुटल्यामुळे कशातही न अडकता उभा आहे, आणि त्याला वरून किंवा मुळापासून कापून बाहेर काढणे शक्य आहे; त्याचप्रमाणे आम्ही कुठेही न अडकता सर्व दिशांना मुक्तपणे वावरतो.' असे सांगून त्यांनी तत्काळ चतुर्थ ध्यानात प्रवेश केला आणि राजा पाहत असतानाच आकाशातून नंदमूलक पर्वताकडे निघून गेले. त्यानंतर राजाने विचार केला – 'मी देखील कधी अशा प्रकारे अनासक्त (न अडकणारा) होईन?' आणि तिथेच बसून विपस्सना करत त्याने प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केली. पूर्वीच्याच पद्धतीने कम्मट्ठान विचारले असता त्याने ही गाथा म्हटली –

‘‘Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ज्याप्रमाणे पसरलेले बांबूचे झुडूप एकमेकांत गुंफलेले (अडकलेले) असते, तशीच मुले आणि पत्नी यांच्याविषयीची आसक्ती असते. बांबूच्या अंकुराप्रमाणे कुठेही न अडकता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tattha vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Cakāro avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ, sandhivasenettha ekāro naṭṭho. Tassa parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo, jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā lobhādīsu vā kāmabhavādīsu vā diṭṭhādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekabodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

तेथे 'वंसो' म्हणजे वेळू (बांबू). 'विसालो' म्हणजे विस्तीर्ण (पसरलेला). 'च' हा शब्द अवधारण (निश्चय) अर्थाचा आहे, किंवा हा 'एव'कार आहे, संधीमुळे येथे 'ए'काराचा लोप झाला आहे. त्याचा संबंध पुढील पदाशी आहे, तो आपण नंतर जोडू. 'यथा' म्हणजे समानतेच्या अर्थाने. 'विसत्तो' म्हणजे अडकलेला, गुंफलेला किंवा वेढलेला. 'पुत्तेसु दारेसु च' म्हणजे मुले, मुली आणि पत्नी यांच्याविषयी. 'या अपेक्खा' म्हणजे जी तृष्णा किंवा जो स्नेह (आसक्ती) आहे. 'वंसकळीरोव असज्जमानो' म्हणजे बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे न अडकता. याचा काय अर्थ होतो? ज्याप्रमाणे विस्तीर्ण बांबूचा वेल एकमेकांत गुंफलेला (अडकलेला) असतो, त्याचप्रमाणे मुले आणि पत्नी यांच्याविषयी जी आसक्ती असते, तीसुद्धा त्या वस्तूंना वेढून राहिल्यामुळे गुंफलेलीच (अडकलेलीच) असते. तो मी, त्या आसक्तीमुळे विस्तीर्ण बांबूच्या वेलाप्रमाणे अडकलेला होतो; अशा प्रकारे आसक्तीमधील दोष पाहून, मार्गज्ञानाने (मग्गञाण) त्या आसक्तीचा छेद करून, या बांबूच्या कोंबाप्रमाणे रूप इत्यादींमध्ये, किंवा लोभ इत्यादींमध्ये, किंवा कामभव इत्यादींमध्ये, किंवा दृष्टी इत्यादींमध्ये तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या प्रभावाने न अडकता प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त झालो आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Vaṃsakaḷīragāthāvaṇṇanā samattā.

वंशकळीर गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

39. Migo [Pg.68] araññamhīti kā uppatti? Eko kira bhikkhu kassapassa bhagavato sāsane yogāvacaro kālaṃ katvā, bārāṇasiyaṃ seṭṭhikule uppanno aḍḍhe mahaddhane mahābhoge, so subhago ahosi. Tato paradāriko hutvā tattha kālakato niraye nibbatto tattha paccitvā vipākāvasesena seṭṭhibhariyāya kucchimhi itthipaṭisandhiṃ aggahesi. Nirayato āgatānaṃ gattāni uṇhāni honti. Tena seṭṭhibhariyā ḍayhamānena udarena kicchena kasirena taṃ gabbhaṃ dhāretvā kālena dārikaṃ vijāyi. Sā jātadivasato pabhuti mātāpitūnaṃ sesabandhuparijanānañca dessā ahosi. Vayappattā ca yamhi kule dinnā, tatthāpi sāmikasassusasurānaṃ dessāva ahosi appiyā amanāpā. Atha nakkhatte ghosite seṭṭhiputto tāya saddhiṃ kīḷituṃ anicchanto vesiṃ ānetvā kīḷati. Sā taṃ dāsīnaṃ santikā sutvā seṭṭhiputtaṃ upasaṅkamitvā nānappakārehi anunayitvā āha – ‘‘ayyaputta, itthī nāma sacepi dasannaṃ rājūnaṃ kaniṭṭhā hoti, cakkavattino vā dhītā, tathāpi sāmikassa pesanakarā hoti. Sāmike anālapante sūle āropitā viya dukkhaṃ paṭisaṃvedeti. Sace ahaṃ anuggahārahā, anuggahetabbā. No ce, vissajjetabbā, attano ñātikulaṃ gamissāmī’’ti. Seṭṭhiputto – ‘‘hotu, bhadde, mā soci, kīḷanasajjā hohi, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti āha. Seṭṭhidhītā tāvatakenapi sallāpamattena ussāhajātā ‘‘sve nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti bahuṃ khajjabhojjaṃ paṭiyādeti. Seṭṭhiputto dutiyadivase anārocetvāva kīḷanaṭṭhānaṃ gato. Sā ‘‘idāni pesessati, idāni pesessatī’’ti maggaṃ olokentī nisinnā ussūraṃ disvā manusse pesesi. Te paccāgantvā ‘‘seṭṭhiputto gato’’ti ārocesuṃ. Sā sabbaṃ taṃ paṭiyāditaṃ ādāya yānaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ gantuṃ āraddhā.

३९. 'मिगो अरञ्ञम्हि' (अरण्यातील हरीण) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, भगवान कस्सप यांच्या शासनात (धम्मात) एक योगावचर भिक्खू काळ करून (मृत्यू पावून) वाराणसीतील एका अत्यंत श्रीमंत, धनवान आणि समृद्ध श्रेष्ठीच्या (सावकाराच्या) कुळात जन्माला आले. ते अत्यंत देखणे (सुभग) होते. त्यानंतर, परस्त्रीगमन (व्यभिचार) केल्यामुळे ते मृत्यूनंतर निरयात (नरकात) उत्पन्न झाले. तेथे दुःख भोगल्यानंतर, कर्माच्या विपाकावशेषाने (उरलेल्या फलाने) त्यांनी एका श्रेष्ठीच्या पत्नीच्या गर्भात स्त्री म्हणून प्रतिसंधी (जन्म) घेतली. नरकातून आलेल्या जीवांचे शरीर अत्यंत उष्ण असते. त्यामुळे त्या श्रेष्ठीच्या पत्नीने जळणाऱ्या उदराने (गर्भाशयाने) अत्यंत कष्टाने आणि त्रासाने तो गर्भ धारण केला आणि वेळेवर एका मुलीला जन्म दिला. ती जन्माच्या दिवसापासूनच आई-वडील आणि इतर नातेवाईक व नोकरचाकरांसाठी अप्रिय (द्वेषी) ठरली. ती उपवर झाल्यावर ज्या कुळात तिचे लग्न झाले, तेथेही ती पती, सासू आणि सासरे यांच्यासाठी अप्रिय, नावडती आणि त्रासदायक ठरली. त्यानंतर, जेव्हा नक्षत्र उत्सवाची घोषणा झाली, तेव्हा श्रेष्ठीपुत्राने (तिच्या पतीने) तिच्यासोबत उत्सव साजरा करण्याची इच्छा न दाखवता एका वेश्येला आणून तिच्यासोबत आनंद लुटला. दासींकडून हे ऐकून ती श्रेष्ठीपुत्राकडे गेली आणि विविध प्रकारे त्याची मनधरणी करत म्हणाली—'हे आर्यपुत्र! स्त्री जरी दहा राजांची धाकटी बहीण असली किंवा चक्रवर्ती राजाची मुलगी असली, तरी ती पतीची दासीच (सेविका) असते. पतीने तिच्याशी न बोलल्यास तिला शूळावर चढवल्यासारखे दुःख सहन करावे लागते. जर मी दयेला पात्र असेन, तर माझ्यावर दया करावी. नसेल, तर मला मुक्त करावे, मी माझ्या माहेरी (नातेवाईकांच्या घरी) निघून जाईन.' श्रेष्ठीपुत्र म्हणाला—'ठीक आहे भद्रे, काळजी करू नकोस. उत्सवाची तयारी कर, आपण उत्सव साजरा करू.' केवळ एवढ्याच संभाषणाने ती श्रेष्ठीची मुलगी उत्साही झाली आणि 'उद्या मी उत्सव साजरा करीन' असे म्हणून तिने अनेक प्रकारचे खाद्यपदार्थ व पक्वान्ने तयार केली. दुसऱ्या दिवशी श्रेष्ठीपुत्र तिला न सांगताच उत्सव साजरा करण्याच्या ठिकाणी निघून गेला. ती 'आता तो मला बोलवायला पाठवेल, आता पाठवेल' अशी वाट पाहत बसली. दुपार टळून गेल्याचे पाहून तिने माणसांना पाठवले. त्यांनी परत येऊन सांगितले की, 'श्रेष्ठीपुत्र निघून गेला आहे.' तेव्हा तिने ते सर्व तयार केलेले अन्न घेतले, रथात (यानात) बसली आणि उद्यानाकडे जाण्यास निघाली.

Atha nandamūlakapabbhāre paccekasambuddho sattame divase nirodhā vuṭṭhāya anotatte mukhaṃ dhovitvā nāgalatādantapoṇaṃ khāditvā ‘‘kattha ajja bhikkhaṃ carissāmī’’ti āvajjento taṃ seṭṭhidhītaraṃ disvā ‘‘imissā mayi sakkāraṃ karitvā taṃ kammaṃ parikkhayaṃ gamissatī’’ti ñatvā pabbhārasamīpe [Pg.69] saṭṭhiyojanaṃ manosilātalaṃ, tattha ṭhatvā nivāsetvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā ākāsenāgantvā tassā paṭipathe oruyha bārāṇasībhimukho agamāsi. Taṃ disvā dāsiyo seṭṭhidhītāya ārocesuṃ. Sā yānā oruyha sakkaccaṃ vanditvā, pattaṃ gahetvā, sabbarasasampannena khādanīyabhojanīyena pūretvā, padumapupphena paṭicchādetvā heṭṭhāpi padumapupphaṃ katvā, pupphakalāpaṃ hatthena gahetvā, paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā, tassa hatthe pattaṃ datvā, vanditvā, pupphakalāpahatthā patthesi ‘‘bhante, yathā idaṃ pupphaṃ, evāhaṃ yattha yattha uppajjāmi, tattha tattha mahājanassa piyā bhaveyyaṃ manāpā’’ti. Evaṃ patthetvā dutiyaṃ patthesi ‘‘bhante, dukkho gabbhavāso, taṃ anupagamma padumapupphe evaṃ paṭisandhi bhaveyyā’’ti. Tatiyampi patthesi ‘‘bhante, jigucchanīyo mātugāmo, cakkavattidhītāpi paravasaṃ gacchati, tasmā ahaṃ itthibhāvaṃ anupagamma puriso bhaveyya’’nti. Catutthampi patthesi ‘‘bhante, imaṃ saṃsāradukkhaṃ atikkamma pariyosāne tumhehi pattaṃ amataṃ pāpuṇeyya’’nti.

त्याच वेळी, नन्दमूलक पर्वतगुहेत राहणारे एक प्रत्येकबुद्ध सातव्या दिवशी nirodha समापत्तीमधून उठले. त्यांनी अनोतत्त सरोवरात तोंड धुतले, नागलता दंतकाष्ठ घासले आणि 'आज मी भिक्षेसाठी कोठे जाऊ?' असा विचार करत असताना त्यांना ती श्रेष्ठीची मुलगी दिसली. 'तिने माझा सत्कार केल्यास तिचे ते (पाप) कर्म नष्ट होईल,' हे जाणून त्यांनी पर्वतगुहेजवळील साठ योजन विस्तीर्ण असलेल्या मनःशिलातलावर उभे राहून, अंतर्वस्त्र परिधान केले, पात्र व चीवर घेतले आणि अभिज्ञापादक ध्यानात समापन्न होऊन आकाशातून प्रवास करत तिच्या मार्गावर उतरले आणि वाराणसीच्या दिशेने चालू लागले. त्यांना पाहून दासींनी श्रेष्ठीच्या मुलीला सांगितले. ती रथातून खाली उतरली, तिने आदरपूर्वक वंदन केले, decorate त्यांचे भिक्षापात्र घेतले आणि ते सर्व चवींनी युक्त अशा खाद्य व भोज्य पदार्थांनी भरले. त्यावर तिने एक कमळ ठेवले आणि पात्राच्या खालीही एक कमळ ठेवले. हातामध्ये फुलांचा गुच्छ घेऊन ती प्रत्येकबुद्धांजवळ गेली, त्यांच्या हातात भिक्षापात्र दिले, वंदन केले आणि हातात फुलांचा गुच्छ धरून तिने अशी प्रार्थना केली—'भन्ते! ज्याप्रमाणे हे कमळ आहे, त्याचप्रमाणे मी जेथे जेथे जन्म घेईन, तेथे तेथे लोकांची प्रिय आणि आवडती व्हावे.' अशी प्रार्थना करून तिने दुसरी प्रार्थना केली—'भन्ते! गर्भवास अत्यंत दुःखदायक आहे. मला तो प्राप्त न होता कमळामध्येच माझा जन्म (प्रतिसंधी) व्हावा.' तिने तिसरीही प्रार्थना केली—'भन्ते! स्त्रीजन्म हा घृणास्पद आहे. चक्रवर्ती राजाची मुलगी असली तरी ती दुसऱ्याच्या अधीन होते. म्हणून मी स्त्रीभाव सोडून पुरुष व्हावे.' तिने चौथीही प्रार्थना केली—'भन्ते! या संसारदुःखाचा पार करून शेवटी आपण प्राप्त केलेले अमृतपद (अर्हत्त्व) मला प्राप्त व्हावे.'

Evaṃ caturo paṇidhayo katvā, taṃ padumapupphakalāpaṃ pūjetvā, paccekabuddhassa pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘pupphasadiso eva me gandho ceva vaṇṇo ca hotū’’ti imaṃ pañcamaṃ paṇidhiṃ akāsi. Tato paccekabuddho pattaṃ pupphakalāpañca gahetvā ākāse ṭhatvā –

अशा प्रकारे चार संकल्प (प्रार्थना) करून, तो कमळाच्या फुलांचा गुच्छ अर्पण करून, प्रत्येकबुद्धांना साष्टांग (पंचप्रतिष्ठित) वंदन करून तिने 'माझा सुगंध आणि वर्ण फुलासारखाच असावा' हा पाचवा संकल्प केला. त्यानंतर प्रत्येकबुद्धांनी ते पात्र आणि फुलांचा गुच्छ घेतला आणि आकाशात उभे राहून—

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –

'तुझी जी काही इच्छा आणि प्रार्थना आहे, ती लवकरच पूर्ण होवो. पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे तुझे सर्व संकल्प पूर्ण होवोत.'

Imāya gāthāya seṭṭhidhītāya anumodanaṃ katvā ‘‘seṭṭhidhītā maṃ gacchantaṃ passatū’’ti adhiṭṭhahitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Seṭṭhidhītāya taṃ disvā mahatī pīti uppannā. Bhavantare kataṃ akusalakammaṃ anokāsatāya parikkhīṇaṃ, ciñcambiladhotatambabhājanamiva suddhā jātā. Tāvadeva cassā patikule ñātikule ca sabbo jano tuṭṭho ‘‘kiṃ karomā’’ti piyavacanāni paṇṇākārāni ca pesesi. Seṭṭhiputto manusse pesesi ‘‘sīghaṃ sīghaṃ ānetha seṭṭhidhītaraṃ, ahaṃ vissaritvā uyyānaṃ āgato’’ti. Tato pabhuti ca naṃ ure vilittacandanaṃ viya āmuttamuttāhāraṃ viya pupphamālaṃ viya ca piyāyanto parihari.

या गाथेने श्रेष्ठीच्या कन्येला आशीर्वाद देऊन, 'श्रेष्ठीच्या कन्येने मला जाताना पाहावे' असा संकल्प करून ते नंदमूलक पर्वताच्या गुहेकडे निघून गेले. श्रेष्ठीच्या कन्येने त्यांना पाहिले असता तिच्या मनात अत्यंत प्रीती उत्पन्न झाली. पूर्वजन्मात केलेले अकुशल कर्म विपाकासाठी संधी न मिळाल्यामुळे क्षीण झाले, आणि चिंचेच्या आंबट रसाने घासलेल्या तांब्याच्या पात्राप्रमाणे ती शुद्ध झाली. त्याच क्षणी तिच्या पतीच्या कुळातील आणि स्वतःच्या कुळातील सर्व लोक प्रसन्न झाले आणि 'आम्ही काय करावे?' असे विचारत प्रिय शब्द आणि भेटवस्तू पाठवू लागले. श्रेष्ठीपुत्राने आपल्या माणसांना पाठवले आणि सांगितले, 'Explicitly, श्रेष्ठीच्या कन्येला त्वरित घेऊन या, मी विसरून उद्यानात निघून आलो होतो.' तेव्हापासून तो तिच्यावर छातीवर लावलेल्या चंदनाप्रमाणे, परिधान केलेल्या मुक्ताहाराप्रमाणे आणि फुलांच्या माळेप्रमाणे प्रेम करू लागला व तिची काळजी घेऊ लागला।

Sā [Pg.70] tattha yāvatāyukaṃ issariyabhogasukhaṃ anubhavitvā kālaṃ katvā purisabhāvena devaloke padumapupphe uppajji. So devaputto gacchantopi padumapupphagabbheyeva gacchati, tiṭṭhantopi, nisīdantopi, sayantopi padumagabbheyeva sayati. Mahāpadumadevaputtoti cassa nāmaṃ akaṃsu. Evaṃ so tena iddhānubhāvena anulomapaṭilomaṃ chadevaloke eva saṃsarati.

तिने तेथे आयुष्यभर ऐश्वर्य आणि भोगाच्या सुखाचा उपभोग घेतला आणि मृत्यूनंतर पुरुष रूपाने देवलोकात एका कमळाच्या फुलामध्ये जन्म घेतला. तो देवपुत्र चालतानाही कमळाच्या गर्भातच चालत असे, उभा राहताना, बसताना आणि झोपतानाही कमळाच्या गर्भातच झोपत असे. त्यांनी त्याचे नाव 'महापदुम देवपुत्र' असे ठेवले. अशा प्रकारे तो आपल्या ऋद्धीच्या प्रभावाने अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने सहा देवलोकांमध्येच संसरण करत राहिला।

Tena ca samayena bārāṇasirañño vīsati itthisahassāni honti. Rājā ekissāpi kucchiyaṃ puttaṃ na labhati. Amaccā rājānaṃ viññāpesuṃ ‘‘deva, kulavaṃsānupālako putto icchitabbo, atraje avijjamāne khetrajopi kulavaṃsadharo hotī’’ti. Rājā ‘‘ṭhapetvā mahesiṃ avasesā nāṭakitthiyo sattāhaṃ dhammanāṭakaṃ karothā’’ti yathākāmaṃ bahi carāpesi, tathāpi puttaṃ nālattha. Puna amaccā āhaṃsu – ‘‘mahārāja, mahesī nāma puññena ca paññāya ca sabbitthīnaṃ aggā, appeva nāma devo mahesiyāpi kucchismiṃ puttaṃ labheyyā’’ti. Rājā mahesiyā etamatthaṃ ārocesi. Sā āha – ‘‘mahārāja, yā itthī saccavādinī sīlavatī, sā puttaṃ labheyya, hirottapparahitāya kuto putto’’ti pāsādaṃ abhiruhitvā pañca sīlāni samādiyitvā punappunaṃ anumajjati. Sīlavatiyā rājadhītāya pañca sīlāni anumajjantiyā puttapatthanācitte uppannamatte sakkassa āsanaṃ santappi.

त्या काळी वाराणसीच्या राजाला वीस हजार स्त्रिया होत्या. राजाला एकाही स्त्रीच्या पोटी पुत्रप्राप्ती झाली नाही. अमात्यांनी राजाला विनंती केली, 'महाराज, कुलवंशाचे रक्षण करण्यासाठी पुत्राची आवश्यकता आहे. स्वतःचा औरस पुत्र नसला, तर क्षेत्रज पुत्रही कुलवंशाचा वारसदार होतो.' राजाने 'मुख्य राणीला सोडून उर्वरित नर्तकींनी सात दिवस धर्मनाटक करावे' असे सांगून त्यांना इच्छेनुसार बाहेर फिरण्याची परवानगी दिली, तरीही पुत्रप्राप्ती झाली नाही. पुन्हा अमात्य म्हणाले, 'महाराज, मुख्य राणी ही पुण्याच्या आणि प्रज्ञेच्या बाबतीत सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आहे. कदाचित महाराजांना मुख्य राणीच्या पोटी पुत्रप्राप्ती होऊ शकेल.' राजाने मुख्य राणीला ही गोष्ट सांगितली. त्या म्हणाल्या, 'महाराज, जी स्त्री सत्यवादिनी आणि शीलवान असते, तिलाच पुत्रप्राप्ती होऊ शकते. ह्री आणि ओत्तप्प नसलेल्या स्त्रीला पुत्र कोठून मिळणार?' असे सांगून त्या प्रासादावर चढल्या आणि पंचशीलांचे ग्रहण करून वारंवार त्यांचे चिंतन करू लागल्या. शीलवान राजकन्येने पंचशीलांचे चिंतन करत असताना, तिच्या मनात पुत्रप्राप्तीची इच्छा उत्पन्न होताच शक्राचे आसन तप्त झाले।

Atha sakko āsanatāpakāraṇaṃ āvajjento etamatthaṃ viditvā ‘‘sīlavatiyā rājadhītāya puttavaraṃ demī’’ti ākāsenāgantvā deviyā sammukhe ṭhatvā ‘‘kiṃ patthesi devī’’ti pucchi. ‘‘Puttaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Dammi te, devi, puttaṃ, mā cintayī’’ti vatvā devalokaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho ettha khīṇāyuko’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ mahāpadumo uparidevaloke uppajjituṃ ito cavatī’’ti ñatvā tassa vimānaṃ gantvā ‘‘tāta mahāpaduma, manussalokaṃ gacchāhī’’ti yāci. So āha – ‘‘mahārāja, mā evaṃ bhaṇi, jeguccho manussaloko’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ manussaloke puññaṃ katvā idhūpapanno, tattheva ṭhatvā pāramiyo pūretabbā, gaccha, tātā’’ti. ‘‘Dukkho, mahārāja, gabbhavāso, na sakkomi tattha vasitu’’nti. ‘‘Kiṃ te, tāta, gabbhavāsena, tathā hi tvaṃ kammamakāsi, yathā [Pg.71] padumagabbheyeva nibbattissasi, gaccha, tātā’’ti punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi.

तेव्हा शक्राने आसन तप्त होण्याचे कारण शोधताना ही गोष्ट जाणून घेतली आणि 'शीलवान राजकन्येला पुत्राचा वर देतो' असे म्हणून आकाशातून येऊन राणीच्या समोर उभे राहून विचारले, 'देवी, तू कशाची प्रार्थना करतेस?' 'पुत्राची, महाराज.' 'देवी, मी तुला पुत्र देतो, काळजी करू नकोस,' असे सांगून तो देवलोकात गेला आणि 'येथे कोणाचे आयुष्य संपले आहे का?' असा विचार करू लागला. 'हा महापदुम वरच्या देवलोकात जन्म घेण्यासाठी येथून च्युत होत आहे,' हे जाणून तो त्याच्या विमानाकडे गेला आणि म्हणाला, 'प्रिय महापदुम, तू मनुष्यलोकात जा,' अशी त्याने याचना केली. तो म्हणाला, 'महाराज, असे बोलू नका, मनुष्यलोक अत्यंत घृणास्पद आहे.' 'वत्सा, तू मनुष्यलोकात पुण्य करून येथे जन्म घेतला आहेस. तेथेच राहून तुला पारमिता पूर्ण कराव्या लागतील. जा, वत्सा!' 'महाराज, गर्भावास अत्यंत दुःखदायक आहे, मी तेथे राहू शकत नाही.' 'वत्सा, तुला गर्भावासाची काय गरज? कारण तू असे कर्म केले आहेस की तू कमळाच्या गर्भातच जन्म घेशील. जा, वत्सा!' असे वारंवार विचारले असता त्याने संमती दिली।

Tato mahāpadumo devalokā cavitvā bārāṇasirañño uyyāne silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe nibbatto. Tañca rattiṃ mahesī paccūsasamaye supinantena vīsatiitthisahassaparivutā uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumassare puttaṃ laddhā viya ahosi. Sā pabhātāya rattiyā sīlāni rakkhamānā tatheva tattha gantvā ekaṃ padumapupphaṃ addasa. Taṃ neva tīre hoti na gambhīre. Saha dassaneneva cassā tattha puttasineho uppajji. Sā sāmaṃyeva pavisitvā taṃ pupphaṃ aggahesi. Pupphe gahitamatteyeva pattāni vikasiṃsu. Tattha taṭṭake āsittasuvaṇṇapaṭimaṃ viya dārakaṃ addasa. Disvāva ‘‘putto me laddho’’ti saddaṃ nicchāresi. Mahājano sādhukārasahassāni muñci, rañño ca pesesi. Rājā sutvā ‘‘kattha laddho’’ti pucchitvā laddhokāsañca sutvā ‘‘uyyānañca pokkharaṇiyaṃ padumañca amhākaññeva khettaṃ, tasmā amhākaṃ khette jātattā khetrajo nāmāyaṃ putto’’ti vatvā nagaraṃ pavesetvā vīsatisahassaitthiyo dhātikiccaṃ kārāpesi. Yā yā kumārassa ruciṃ ñatvā patthitapatthitaṃ khādanīyaṃ khādāpeti, sā sā sahassaṃ labhati. Sakalabārāṇasī calitā, sabbo jano kumārassa paṇṇākārasahassāni pesesi. Kumāro taṃ taṃ atinetvā ‘‘imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā’’ti vuccamāno bhojanena ubbāḷho ukkaṇṭhito hutvā, gopuradvāraṃ gantvā, lākhāguḷakena kīḷati.

त्यानंतर महापदुम देवलोकातून च्युत होऊन वाराणसीच्या राजाच्या उद्यानातील शिलापट्ट-पुष्करणीत एका कमळाच्या गर्भात जन्मला. आणि त्या रात्री पहाटेच्या वेळी मुख्य राणीला स्वप्न पडले की, ती वीस हजार स्त्रियांच्या परिवारासह उद्यानात गेली आहे आणि तिला शिलापट्ट-पुष्करणीतील कमळांच्या तलावात पुत्रप्राप्ती झाली आहे. रात्र संपून सकाळ झाल्यावर, त्या शीलांचे पालन करत स्वप्नाप्रमाणेच तेथे गेल्या आणि त्यांनी एक कमळाचे फूल पाहिले. ते फूल काठावरही नव्हते आणि खोल पाण्यातही नव्हते. ते पाहताच त्यांच्या मनात पुत्राविषयी स्नेह उत्पन्न झाला. त्या स्वतःच पाण्यात उतरल्या आणि त्यांनी ते फूल हातात घेतले. फूल हातात घेताच त्याच्या पाकळ्या उमलल्या. तेथे एका तबकात ओतलेल्या सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे तेजस्वी बालक त्यांनी पाहिले. त्याला पाहताच त्या ओरडल्या, 'मला पुत्र मिळाला!' लोकांनी हजारो वेळा साधुकार केला आणि राजाकडे निरोप पाठवला. राजाने हे ऐकून 'तो कोठे मिळाला?' असे विचारले आणि ती जागा जाणून घेऊन म्हटले, 'उद्यान, तलाव आणि कमळ हे सर्व आमचेच क्षेत्र आहे, म्हणून आमच्या क्षेत्रात जन्मल्यामुळे हा आमचा क्षेत्रज नावाचा पुत्र आहे.' असे सांगून त्याने बालकाला नगरात आणले आणि वीस हजार स्त्रियांना दाईचे काम सोपवले. जी जी स्त्री कुमाराची आवड ओळखून त्याला हवी असलेली खाद्यपदार्थ भरवत असे, तिला तिला हजार मुद्रा मिळत असत. संपूर्ण वाराणसी शहर उत्साहाने डोलू लागले आणि सर्व लोकांनी कुमारासाठी हजारो भेटवस्तू पाठवल्या. कुमार विविध खाद्यपदार्थ आणून 'हे खा, ते जेव' असे वारंवार सांगितले गेल्यामुळे अन्नाने त्रस्त व कंटाळला आणि महाद्वाराजवळ जाऊन लाखेच्या चेंडूने खेळू लागला।

Tadā aññataro paccekabuddho bārāṇasiṃ nissāya isipatane vasati. So kālasseva vuṭṭhāya senāsanavattasarīraparikammamanasikārādīni sabbakiccāni katvā, paṭisallānā vuṭṭhito ‘‘ajja kattha bhikkhaṃ gahessāmī’’ti āvajjento kumārassa sampattiṃ disvā ‘‘esa pubbe kiṃ kammaṃ karī’’ti vīmaṃsanto ‘‘mādisassa piṇḍapātaṃ datvā, catasso patthanā patthesi tattha tisso siddhā, ekā tāva na sijjhati, tassa upāyena ārammaṇaṃ dassemī’’ti bhikkhācariyavasena kumārassa santikaṃ agamāsi. Kumāro taṃ disvā ‘‘samaṇa, mā idha āgacchi, ime hi tampi ‘idaṃ khāda, idaṃ bhuñjā’ti vadeyyu’’nti āha. So ekavacaneneva tato nivattitvā [Pg.72] attano senāsanaṃ pāvisi. Kumāro parijanaṃ āha – ‘‘ayaṃ samaṇo mayā vuttamattova nivatto, kuddho, nu, kho mamā’’ti. Tato tehi ‘‘pabbajitā nāma, deva, na kodhaparāyaṇā honti, parena pasannamanena yaṃ dinnaṃ hoti, tena yāpentī’’ti vuccamānopi ‘‘kuddho eva mamāyaṃ samaṇo, khamāpessāmi na’’nti mātāpitūnaṃ ārocetvā hatthiṃ abhiruhitvā, mahatā rājānubhāvena isipatanaṃ gantvā, migayūthaṃ disvā, pucchi ‘‘kiṃ nāma ete’’ti? ‘‘Ete, sāmi, migā nāmā’’ti. Etesaṃ ‘‘imaṃ khādatha, imaṃ bhuñjatha, imaṃ sāyathā’’ti vatvā paṭijaggantā atthīti. Natthi sāmi, yattha tiṇodakaṃ sulabhaṃ, tattha vasantīti.

त्या वेळी एक पच्चेकबुद्ध वाराणसीचा आश्रय घेऊन इसिपतन येथे राहत होते. त्यांनी पहाटेच उठून, आपल्या निवासस्थानाशी संबंधित कर्तव्ये, शारीरिक विधी आणि मनसिकार इत्यादी सर्व कृत्ये आटोपली. ध्यानसाधनेतून बाहेर येऊन, "आज मला कुठे भिक्षा मिळेल?" असा विचार करत असताना त्यांना राजकुमाराचे ऐश्वर्य दिसले. "याने पूर्वजन्मी कोणते कर्म केले होते?" असा शोध घेताना त्यांना समजले की, "याने माझ्यासारख्या एका पच्चेकबुद्धाला पिंडपात देऊन चार इच्छा केल्या होत्या. त्यांपैकी तीन पूर्ण झाल्या आहेत, परंतु एक अजून पूर्ण झालेली नाही. मी एखाद्या उपायाने त्याला ध्यानाचे आलंबन दाखवीन." असा विचार करून ते भिक्षाटनाच्या निमित्ताने राजकुमाराच्या जवळ गेले. राजकुमाराने त्यांना पाहून म्हटले, "श्रमणा, इकडे येऊ नका; कारण हे लोक तुम्हालाही 'हे खा, ते खा' असे म्हणून त्रास देतील." या एकाच वाक्याने ते पच्चेकबुद्ध तेथून मागे फिरले आणि आपल्या निवासस्थानी परत गेले. राजकुमाराने आपल्या सेवकांना विचारले, "हा श्रमण मी बोलल्याबरोबर मागे फिरला, तो माझ्यावर रागावला तर नाही ना?" त्यावर सेवकांनी सांगितले, "हे देवा, प्रवज्जित हे क्रोधाच्या अधीन असणारे नसतात. दुसऱ्याने प्रसन्न मनाने जे काही दिले असेल, त्यावरच ते आपला उदरनिर्वाह करतात." असे सांगितले तरीही राजकुमार म्हणाला, "हा श्रमण माझ्यावर नक्कीच रागावला आहे, मी त्यांची क्षमा मागेन." असे सांगून त्याने आपल्या मातापित्यांना कळवले आणि हत्तीवर स्वार होऊन मोठ्या राजवैभवासह तो इसिपतन येथे गेला. तेथे हरिणांचा कळप पाहून त्याने विचारले, "यांना काय म्हणतात?" सेवक म्हणाले, "स्वामी, यांना हरिण म्हणतात." राजकुमाराने विचारले, "यांना 'हे खा, ते खा, याची चव घ्या' असे म्हणून सांभाळणारे कोणी आहेत का?" सेवक म्हणाले, "नाही स्वामी, जिथे गवत आणि पाणी सहज मिळते, तिथे ते राहतात."

Kumāro ‘‘yathā ime arakkhiyamānāva yattha icchanti, tattha vasanti, kadā nu, kho, ahampi evaṃ vaseyya’’nti etamārammaṇaṃ aggahesi. Paccekabuddhopi tassa āgamanaṃ ñatvā senāsanamaggañca caṅkamañca sammajjitvā, maṭṭhaṃ katvā, ekadvikkhattuṃ caṅkamitvā, padanikkhepaṃ dassetvā, divāvihārokāsañca paṇṇasālañca sammajjitvā, maṭṭhaṃ katvā, pavisanapadanikkhepaṃ dassetvā, nikkhamanapadanikkhepaṃ adassetvā, aññatra agamāsi. Kumāro tattha gantvā taṃ padesaṃ sammajjitvā maṭṭhaṃ kataṃ disvā ‘‘vasati maññe ettha so paccekabuddho’’ti parijanena bhāsitaṃ sutvā āha – ‘‘pātopi so samaṇo kuddho, idāni hatthiassādīhi attano okāsaṃ akkantaṃ disvā, suṭṭhutaraṃ kujjheyya, idheva tumhe tiṭṭhathā’’ti hatthikkhandhā oruyha ekakova senāsanaṃ paviṭṭho vattasīsena susammaṭṭhokāse padanikkhepaṃ disvā, ‘‘ayaṃ samaṇo ettha caṅkamanto na vaṇijjādikammaṃ cintesi, addhā attano hitameva cintesi maññe’’ti pasannamānaso caṅkamaṃ āruhitvā, dūrīkataputhuvitakko gantvā, pāsāṇaphalake nisīditvā, sañjātaekaggo hutvā, paṇṇasālaṃ pavisitvā, vipassanto paccekabodhiñāṇaṃ adhigantvā, purimanayeneva purohitena kammaṭṭhāne pucchite gaganatale nisinno imaṃ gāthamāha –

राजकुमाराने हेच ध्यानाचे आलंबन बनवले आणि विचार केला, "जसे हे हरिण कोणाच्याही रक्षणाशिवाय जिथे इच्छा असेल तिथे राहतात, तसा मी कधी बरं राहू शकेन?" पच्चेकबुद्धांना त्याच्या येण्याची वार्ता समजली. त्यांनी आपल्या निवासस्थानाचा मार्ग आणि चंक्रमण-मार्ग झाडून स्वच्छ व सपाट केला. त्यावर एक-दोन वेळा चंक्रमण करून आपल्या पावलांचे ठसे उमटवले. त्यानंतर त्यांनी आपल्या दिवसा विश्रांती घेण्याच्या जागेची आणि पर्णकुटीची स्वच्छता करून ती सपाट केली. तेथे आत जाणाऱ्या पावलांचे ठसे उमटवले, परंतु बाहेर येणाऱ्या पावलांचे ठसे उमटवले नाहीत आणि ते दुसऱ्या ठिकाणी निघून गेले. राजकुमार तेथे पोहोचला आणि ती जागा स्वच्छ व सपाट केलेली पाहून, "असे वाटते की ते पच्चेकबुद्ध येथेच राहतात," असे सेवकांचे बोलणे ऐकून म्हणाला, "सकाळीच ते श्रमण रागावले होते. आता हत्ती-घोड्यांनी त्यांच्या जागेवर पाऊल ठेवलेले पाहून ते आणखीनच रागावतील. तुम्ही सर्वजण येथेच थांबा." असे सांगून तो हत्तीवरून खाली उतरला आणि एकटाच निवासस्थानात गेला. कर्तव्याचे पालन म्हणून अत्यंत स्वच्छ केलेल्या जागेवर पावलांचे ठसे पाहून त्याने विचार केला, "येथे चंक्रमण करणाऱ्या या श्रमणाने व्यापार इत्यादींचा विचार केला नाही; नक्कीच त्यांनी केवळ स्वतःच्या कल्याणाचाच विचार केला असावा." प्रसन्न मनाने चंक्रमण-मार्गावर जाऊन, सर्व ऐहिक विचार दूर सारून, तो एका शिलाखंडावर बसला. त्याचे चित्त एकाग्र झाले. पर्णकुटीत प्रवेश करून विपश्यना करत असताना त्याने पच्चेकबोधी-ज्ञान प्राप्त केले. आकाशात विराजमान होऊन, पूर्वीप्रमाणेच पुरोहिताने कर्माठ्ठानाविषयी विचारले असता, त्याने ही गाथा म्हटली:

‘‘Migo [Pg.73] araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ज्याप्रमाणे जंगलात बंधनाशिवाय मुक्त असलेले हरिण आपल्या इच्छेनुसार चाऱ्यासाठी कुठेही जाते; त्याचप्रमाणे बुद्धिमान माणसाने स्वाधीनतेकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Tattha migoti dve migā eṇīmigo, pasadamigo cāti. Apica sabbesaṃ āraññikānaṃ catuppadānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idhaṃ pana uyyānamadhippetaṃ, tasmā uyyānamhīti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīhi abaddho, etena vissatthacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyati yena yena disābhāgena gantumicchati, tena tena disābhāgena gocarāya gacchati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

त्या गाथेत, 'मिगो' म्हणजे दोन प्रकारचे हरिण: एणी-मृग (काळवीट) आणि पसद-मृग (चितळ). शिवाय, जंगलात राहणाऱ्या सर्व चतुष्पाद प्राण्यांसाठी हा एक सामान्य शब्द आहे. परंतु येथे 'पसद-मृग' अभिप्रेत आहे. 'अरञ्ञम्हि' म्हणजे गाव आणि गावाच्या सीमा वगळता उरलेला भाग म्हणजे जंगल; परंतु येथे 'उद्यान' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'उद्यानात' असे म्हटले आहे. 'यथा' म्हणजे सादृश्याने. 'अबद्धो' म्हणजे दोरी इत्यादींच्या बंधनापासून मुक्त; यातून मुक्तपणे वावरणे दर्शवले आहे. 'येनिच्छकं गच्छति गोचराय' म्हणजे ज्या ज्या दिशेला जाण्याची त्याची इच्छा असते, त्या त्या दिशेला ते चाऱ्यासाठी जाते. भगवंतांनीही असे म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, āraññako migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ, vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’’ti (ma. ni. 1.287; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 125) vitthāro.

"भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे जंगलात वावरणारे वन्य हरिण निर्भयपणे चालते, निर्भयपणे उभे राहते, निर्भयपणे बसते आणि निर्भयपणे झोपते. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, कारण ते शिकाऱ्याच्या टप्प्याबाहेर असते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जेव्हा एखादा भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... (पे)... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा त्या भिक्खूला 'त्याने माराला आंधळे केले आहे, माराच्या दृष्टीला निष्प्रभ केले आहे आणि तो त्या पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे' असे म्हटले जाते." हा याचा सविस्तर अर्थ आहे.

Viññū [Pg.74] naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattataṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritā. Taṃ pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Yathā migo araññamhi abaddho yenicchakaṃ gacchati gocarāya, kadā nu kho ahampi evaṃ gaccheyya’’nti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāvena yenicchakagamane cānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanā pāripūriṃ agamaṃsu. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā aññopi viññū paṇḍito naro seritaṃ pekkhamāno eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

'विञ्ञू नरो' म्हणजे बुद्धिमान किंवा पंडित मनुष्य. 'सेरितं' म्हणजे स्वतःच्या इच्छेनुसार जगणे, दुसऱ्यावर अवलंबून न राहणे (स्वाधीनता). 'पेक्खमानो' म्हणजे प्रज्ञाचक्षूने पाहणारा. किंवा धर्म-स्वाधीनता आणि पुद्गल-स्वाधीनता पाहणारा. कारण लोकोत्तर धर्म हे क्लेशांच्या अधीन न गेल्यामुळे स्वाधीन असतात आणि त्या धर्मांनी युक्त असणारे पुद्गल देखील स्वाधीन असतात; त्यांच्या या अवस्थेचे वर्णन म्हणजेच 'सेरिता' होय. ती स्वाधीनता पाहणारा. याचा अर्थ काय? “ज्याप्रमाणे जंगलात बंधनाशिवाय मुक्त असलेले हरिण आपल्या इच्छेनुसार चाऱ्यासाठी कुठेही जाते, तसा मी कधी बरं जाऊ शकेन?” असा मी विचार करत होतो. तुम्ही मला चहूबाजूंनी वेढून उभे राहिल्यामुळे मी बद्ध झालो होतो आणि मला माझ्या इच्छेनुसार जाता येत नव्हते. माझ्या इच्छेनुसार जाता न आल्यामुळे, मला इच्छेनुसार जाण्याच्या अभावात आणि इच्छेनुसार जाण्याच्या फायद्यात फरक दिसला. त्यानंतर अनुक्रमाने माझी शमथ आणि विपश्यना परिपूर्ण झाली. त्यामुळे मी पच्चेकबोधी प्राप्त केली. म्हणूनच, इतर कोणत्याही बुद्धिमान पंडिताने स्वाधीनतेकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Migaaraññagāthāvaṇṇanā samattā.

'मिग-अरञ्ञ' गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

40. Āmantanā hotīti kā uppatti? Atīte kira ekavajjikabrahmadatto nāma rājā ahosi mudukajātiko. Yadā amaccā tena saha yuttaṃ vā ayuttaṃ vā mantetukāmā honti, tadā naṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ ekamantaṃ nenti. Taṃ ekadivasaṃ divāseyyaṃ upagataṃ aññataro amacco ‘‘deva, mama sotabbaṃ atthī’’ti ekamantaṃ gamanaṃ yāci. So uṭṭhāya agamāsi. Puna eko mahāupaṭṭhāne nisinnaṃ varaṃ yāci, eko hatthikkhandhe, eko assapiṭṭhiyaṃ, eko suvaṇṇarathe, eko sivikāya nisīditvā uyyānaṃ gacchantaṃ yāci. Rājā tato orohitvā ekamantaṃ agamāsi. Aparo janapadacārikaṃ gacchantaṃ yāci, tassāpi vacanaṃ sutvā hatthito oruyha ekamantaṃ agamāsi. Evaṃ so tehi nibbinno hutvā pabbaji. Amaccā issariyena vaḍḍhanti. Tesu eko gantvā rājānaṃ āha – ‘‘amukaṃ, mahārāja, janapadaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Rājā ‘‘taṃ itthannāmo bhuñjatī’’ti bhaṇati. So rañño vacanaṃ anādiyitvā ‘‘gacchāmahaṃ taṃ janapadaṃ gahetvā bhuñjāmī’’ti tattha gantvā, kalahaṃ katvā, puna ubhopi rañño santikaṃ āgantvā, aññamaññassa dosaṃ ārocenti. Rājā ‘‘na sakkā ime tosetu’’nti tesaṃ [Pg.75] lobhe ādīnavaṃ disvā vipassanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. So purimanayeneva imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

४०. ‘आमन्तना होति’ (संबोधित केले जाते) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? भूतकाळात, एकवज्जिक ब्रह्मदत्त नावाचा एक राजा होता, जो अत्यंत सौम्य स्वभावाचा होता. जेव्हा त्याचे अमात्य (मंत्री) त्याच्याशी योग्य किंवा अयोग्य गोष्टींविषयी सल्लामसलत करू इच्छित असत, तेव्हा ते त्याला एकेकटे बाजूला घेऊन जात असत. एक दिवस, तो दुपारची विश्रांती घेत असताना, एका अमात्याने त्याला बाजूला जाण्याची विनंती केली आणि म्हटले, 'महाराज, माझे काही ऐकण्यासारखे आहे.' तो उठून गेला. पुन्हा, एकाने त्याला महासभेत बसलेले असताना विनंती केली, एकाने हत्तीच्या पाठीवर असताना, एकाने घोड्याच्या पाठीवर असताना, एकाने सुवर्णरथात असताना, आणि एकाने पालखीत बसून उद्यानाकडे जात असताना बाजूला येण्याची विनंती केली. राजा तिथून उतरून बाजूला गेला. दुसऱ्या एकाने तो जनपद प्रवासाला जात असताना विनंती केली; त्याचेही बोलणे ऐकून तो हत्तीवरून उतरून बाजूला गेला. अशा प्रकारे, त्यांच्यामुळे कंटाळून त्याने प्रव्रज्या घेतली. अमात्य सत्तेने वाढले. त्यांच्यापैकी एकाने राजाकडे जाऊन म्हटले, 'महाराज, अमुक एक जनपद मला द्या.' राजा म्हणाला, 'त्याचा उपभोग अमुक नावाचा अमात्य घेत आहे.' त्याने राजाच्या शब्दाकडे दुर्लक्ष केले आणि 'मी जाऊन तो जनपद हस्तगत करून त्याचा उपभोग घेईन' असा विचार करून तो तिथे गेला, भांडण केले, आणि पुन्हा ते दोघेही राजाकडे आले व एकमेकांचे दोष सांगू लागले. राजाने विचार केला, 'यांना संतुष्ट करणे शक्य नाही.' त्यांच्या लोभातील दोष पाहून, विपश्यना करत त्याने प्रत्येकसंबोधी साक्षात केली. त्याने पूर्वीच्याच पद्धतीने ही उदानगाथा म्हटली —

‘‘Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“मित्रांच्या मध्यभागी असताना, निवासाच्या ठिकाणी, उभ्या असलेल्या जागी, चालताना किंवा प्रवासात असताना (विविध प्रकारे) संबोधन होत असते. लोभरहित आणि स्वतंत्र अशा अवस्थेकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tassattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca, mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca, uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca, janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā anabhipatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena dhammapuggalavasena ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

याचा अर्थ असा आहे — मित्रांच्या मध्यभागी असलेल्या व्यक्तीला, दुपारची विश्रांती म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या निवासात, महासभेसारख्या ठिकाणी, उद्यानात जाण्यासारख्या गमनात, आणि जनपदातील प्रवासासारख्या चारिकेत, 'माझे हे ऐक, मला हे दे' इत्यादी प्रकारे वेगवेगळ्या प्रकारे संबोधित केले जाते. म्हणून, मी त्याविषयी उद्विग्न होऊन, जी आर्यजनांनी सेवन केलेली, अनेक फायदे असणारी आणि अत्यंत सुखकारक आहे, तरीही लोभाने ग्रासलेल्या सर्व नीच माणसांकडून जिची आकांक्षा केली जात नाही, अशा प्रव्रज्येचा स्वीकार केला. इतरांच्या नियंत्रणाखाली न राहता, धर्म आणि व्यक्तीच्या प्रभावाने मिळणाऱ्या त्या लोभरहित व स्वतंत्र अशा अवस्थेकडे पाहत, मी विपश्यनेला सुरुवात केली आणि अनुक्रमाने प्रत्येकसंबोधी प्राप्त केली. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Āmantanāgāthāvaṇṇanā samattā.

आमन्तना-गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

41. Khiḍḍā ratīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ ekaputtakabrahmadatto nāma rājā ahosi. So cassa ekaputtako piyo ahosi manāpo pāṇasamo. So sabbiriyāpathesu puttaṃ gahetvāva vattati. So ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto taṃ ṭhapetvā gato. Kumāropi taṃ divasaṃyeva uppannena byādhinā mato. Amaccā ‘‘puttasinehena rañño hadayampi phaleyyā’’ti anārocetvāva naṃ jhāpesuṃ. Rājā uyyāne surāmadena matto puttaṃ neva sari, tathā dutiyadivasepi nhānabhojanavelāsu. Atha bhuttāvī nisinno saritvā ‘‘puttaṃ me ānethā’’ti āha. Tassa anurūpena vidhānena taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tato sokābhibhūto nisinno evaṃ yoniso manasākāsi ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti. So evaṃ anukkamena anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ sammasanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Sesaṃ saṃsaggagāthāya vuttasadisameva ṭhapetvā gāthāyatthavaṇṇanaṃ.

४१. ‘खिढ्ढा रती’ या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? वाराणसीमध्ये एकपुत्तक ब्रह्मदत्त नावाचा राजा होता. त्याला एकच मुलगा होता, जो त्याला स्वतःच्या प्राणासारखा प्रिय आणि आवडता होता. तो आपल्या सर्व हालचालींमध्ये मुलाला सोबत घेऊनच वावरत असे. एक दिवस उद्यानात जाताना तो मुलाला मागे ठेवून गेला. त्याच दिवशी राजकुमाराचा आजारपणामुळे मृत्यू झाला. पुत्रावरील प्रेमामुळे राजाचे हृदय फाटेल या भीतीने अमात्यांनी राजाला न सांगताच राजकुमारावर अंत्यसंस्कार केले. उद्यानात मद्याच्या नशेत धुंद असलेला राजा आपल्या पुत्राची आठवण करू शकला नाही. दुसऱ्या दिवशीही स्नान आणि भोजनाच्या वेळी त्याला आठवण झाली नाही. त्यानंतर भोजन करून बसल्यावर त्याला आठवण झाली आणि तो म्हणाला, 'माझ्या मुलाला घेऊन या.' योग्य पद्धतीने अमात्यांनी त्याला ती हकीकत सांगितली. त्यानंतर शोकाने व्याकुळ झालेल्या राजाने बसल्या जागीच योग्य प्रकारे विचार केला: 'हे असताना हे होते, याच्या उत्पत्तीमुळे हे उत्पन्न होते.' अशा प्रकारे त्याने अनुक्रमाने अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने प्रतीत्यसमुत्पादाचे चिंतन केले आणि प्रत्येकबोधी साक्षात केली. गाथेच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण वगळता उर्वरित भाग 'संसर्ग-गाथा' मध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Atthavaṇṇanāyaṃ [Pg.76] pana khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti – kāyikā, vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi, rathehipi, dhanūhipi, tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ, silokabhaṇanaṃ, mukhabherīti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā, tato parañca sabbanti.

अर्थाच्या स्पष्टीकरणात 'खिढ्ढा' म्हणजे क्रीडा. ती दोन प्रकारची असते — कायिक आणि वाचिक. त्यापैकी कायिक म्हणजे हत्ती, घोडे, रथ, धनुष्य, तलवारी इत्यादींशी खेळणे. वाचिक म्हणजे गायन, श्लोक म्हणणे, मुखभेरी इत्यादी. 'रती' म्हणजे पाच कामगुणांमधील रती. 'विपुल' म्हणजे हाडांच्या मज्जेपर्यंत पोहोचून संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकणारे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. या गाथेतील संदर्भ जोडणी देखील 'संसर्ग-गाथा' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी, आणि त्यापुढील सर्व भागही तसाच समजावा.

Khiḍḍāratigāthāvaṇṇanā samattā.

खिढ्ढारती-गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

42. Cātuddisoti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane pañca paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasiyaṃ rājā ahosi, sesā pākatikarājāno. Te cattāropi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya vaṃsakaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva attano kammañca sahāyañca āvajjetvā ñatvā bārāṇasirañño upāyena ārammaṇaṃ dassetuṃ okāsaṃ gavesanti. So ca rājā tikkhattuṃ rattiyā ubbijjati, bhīto vissaraṃ karoti, mahātale dhāvati. Purohitena kālasseva vuṭṭhāya sukhaseyyaṃ pucchitopi ‘‘kuto me, ācariya, sukha’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Purohitopi ‘‘ayaṃ rogo na sakkā yena kenaci uddhaṃvirecanādinā bhesajjakammena vinetuṃ, mayhaṃ pana khādanūpāyo uppanno’’ti cintetvā ‘‘rajjahānijīvitantarāyādīnaṃ pubbanimittaṃ etaṃ mahārājā’’ti rājānaṃ suṭṭhutaraṃ ubbejetvā tassa vūpasamanatthaṃ ‘‘ettake ca ettake ca hatthiassarathādayo hiraññasuvaṇṇañca dakkhiṇaṃ datvā yañño yajitabbo’’ti taṃ yaññayajane samādapesi.

४२. ‘चातुद्दिसो’ या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? पूर्वी कश्यप भगवंतांच्या शासनात पाच प्रत्येकबोधिसत्त्वांनी प्रव्रज्या घेतली होती. वीस हजार वर्षे 'गतप्रत्यागत-व्रत' पूर्ण करून ते देवलोकात उत्पन्न झाले. तिथून च्युत होऊन त्यांच्यातील ज्येष्ठ वाराणसीचा राजा झाला आणि उर्वरित सामान्य राजे झाले. त्या चारही राजांनी कर्मस्थान शिकून घेतले, राज्य सोडून प्रव्रज्या घेतली आणि अनुक्रमाने प्रत्येकबुद्ध होऊन नंदमूलक पर्वताच्या गुहेत राहू लागले. एक दिवस समापत्तीमधून उठून, 'वंशकळीर-गाथा' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्यांनी स्वतःच्या कर्माचे आणि मित्राचे चिंतन केले. हे जाणून घेऊन, त्यांनी वाराणसीच्या राजाला कोणत्या तरी उपायाने ध्यानाचा विषय दाखवण्यासाठी संधी शोधली. तो राजा रात्री तीन वेळा दचकून जागा होत असे, आणि घाबरून ओरडत प्रासादाच्या छतावर धावत सुटत असे. पुरोहिताने सकाळी लवकर उठून त्याला सुखाची झोप लागली का असे विचारले असता, राजाने 'हे आचार्या, मला सुख कुठून मिळणार?' असे म्हणून ती सर्व हकीकत सांगितली. पुरोहिताने विचार केला, 'हा आजार उलट्या किंवा जुलाब करवण्यासारख्या कोणत्याही औषधोपचाराने दूर करणे शक्य नाही. परंतु, माझ्या उपजीविकेचा मार्ग सापडला आहे.' असा विचार करून त्याने राजाला आणखी घाबरवले आणि म्हटले, 'महाराज, हे राज्य गमावण्याचे, प्राणावर संकट येण्याचे किंवा इतर अनर्थांचे पूर्वलक्षण आहे.' नंतर, त्याचे निवारण करण्यासाठी पुरोहिताने राजाला यज्ञाची दीक्षा दिली की, 'एवढे हत्ती, घोडे, रथ इत्यादी आणि एवढे सोने-चांदी दान देऊन यज्ञ केला पाहिजे' आणि त्याला यज्ञ करण्यासाठी प्रवृत्त केले.

Tato paccekabuddhā anekāni pāṇasahassāni yaññatthāya sampiṇḍiyamānāni disvā ‘‘etasmiṃ kamme kate dubbodhaneyyo bhavissati, handa naṃ paṭikacceva gantvā pekkhāmā’’ti vaṃsakaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva āgantvā piṇḍāya caramānā rājaṅgaṇe paṭipāṭiyā agamaṃsu. Rājā sīhapañjare ṭhito rājaṅgaṇaṃ olokayamāno te addakkhi[Pg.77], saha dassaneneva cassa sineho uppajji. Tato te pakkosāpetvā ākāsatale paññattāsane nisīdāpetvā sakkaccaṃ bhojetvā katabhattakicce ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, cātuddisā nāmā’’ti. ‘‘Bhante, cātuddisāti imassa ko attho’’ti? ‘‘Catūsu disāsu katthaci kutoci bhayaṃ vā cittutrāso vā amhākaṃ natthi, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante, tumhākaṃ taṃ bhayaṃ kiṃ kāraṇā na hotī’’ti? ‘‘Mayañhi, mahārāja, mettaṃ bhāvema, karuṇaṃ bhāvema, muditaṃ bhāvema, upekkhaṃ bhāvema, tena no taṃ bhayaṃ na hotī’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā attano vasatiṃ agamaṃsu.

त्यानंतर, यज्ञासाठी एकत्र आणलेल्या हजारो प्राण्यांना पाहून पच्चेकबुद्धांनी विचार केला, 'जर हे कर्म केले गेले, तर या राजाला बोधी प्राप्त करणे कठीण होईल. चला, आपण आधीच तेथे जाऊन त्याला भेटूया.' मग, वंशकळीर गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते तेथे आले आणि पिंडाचारासाठी फिरत असताना राजअंगणात एकापाठोपाठ एक रांगेने गेले. राजा सिंहपंजरावर उभा राहून राजअंगणाकडे पाहत असताना त्याने त्यांना पाहिले आणि पाहताच त्याच्या मनात त्यांच्याविषयी स्नेह उत्पन्न झाला. त्यानंतर त्याने त्यांना बोलावून घेतले, वरच्या गच्चीवर तयार केलेल्या आसनांवर बसवले आणि आदरपूर्वक भोजन दिले. भोजन आटोपल्यावर राजाने विचारले, 'भंते, आपण कोण आहात?' ते म्हणाले, 'महाराज, आम्ही चातुद्दिस आहोत.' राजाने विचारले, 'भंते, चातुद्दिस याचा अर्थ काय?' त्यांनी उत्तर दिले, 'महाराज, चारही दिशांमध्ये आम्हाला कुठेही, कशाचेही भय किंवा चित्ताचा थरकाप होत नाही.' राजाने विचारले, 'भंते, आपल्याला ते भय कोणत्या कारणामुळे होत नाही?' त्यांनी सांगितले, 'महाराज, आम्ही मैत्री, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांची भावना करतो, त्यामुळे आम्हाला ते भय वाटत नाही.' असे सांगून ते आसनावरून उठले आणि आपल्या निवासस्थानी निघून गेले.

Tato rājā cintesi ‘‘ime samaṇā mettādibhāvanāya bhayaṃ na hotīti bhaṇanti, brāhmaṇā pana anekasahassapāṇavadhaṃ vaṇṇayanti, kesaṃ nu kho vacanaṃ sacca’’nti. Athassa etadahosi – ‘‘samaṇā suddhena asuddhaṃ dhovanti, brāhmaṇā pana asuddhena asuddhaṃ. Na ca sakkā asuddhena asuddhaṃ dhovituṃ, pabbajitānaṃ eva vacanaṃ sacca’’nti. So ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā nayena mettādayo cattāropi brahmavihāre bhāvetvā hitapharaṇacittena amacce āṇāpesi ‘‘sabbe pāṇe muñcatha, sītāni pānīyāni pivantu, haritāni tiṇāni khādantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti. Te tathā akaṃsu.

त्यानंतर राजाने विचार केला, 'हे श्रमण म्हणतात की मैत्री इत्यादींच्या भावनेमुळे भय वाटत नाही, तर दुसरीकडे ब्राह्मण हजारो प्राण्यांच्या वधाची प्रशंसा करतात. या दोघांपैकी कोणाचे वचन सत्य असेल?' त्यानंतर त्याच्या मनात असा विचार आला, 'श्रमण अशुद्ध गोष्टीला शुद्ध गोष्टीने धुतात, तर ब्राह्मण अशुद्ध गोष्टीला अशुद्ध गोष्टीनेच धुतात. अशुद्ध गोष्टीने अशुद्ध धुणे शक्य नाही, म्हणून प्रव्रजितांचेच वचन सत्य आहे.' त्याने 'सर्व प्राणी सुखी होवोत!' या पद्धतीने मैत्री इत्यादी चारही ब्रह्मविहारांची भावना केली आणि सर्वांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या चित्ताने आपल्या अमात्यांना आज्ञा दिली, 'सर्व प्राण्यांना मुक्त करा. ते थंड पाणी पिऊ देत, हिरवे गवत खाऊ देत आणि त्यांना थंड वारा मिळू दे.' अमात्यांनी तसेच केले.

Tato rājā ‘‘kalyāṇamittānaṃ vacaneneva pāpakammato muttomhī’’ti tattheva nisinno vipassitvā paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Amaccehi ca bhojanavelāyaṃ ‘‘bhuñja, mahārāja, kālo’’ti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’ti purimanayeneva sabbaṃ vatvā imaṃ udānabyākaraṇagāthaṃ abhāsi –

त्यानंतर राजाने 'कल्याणमित्रांच्या उपदेशामुळेच मी पापकर्मातून मुक्तलो आहे' असा विचार करत, तेथेच बसून विपश्यना केली आणि प्रत्येकबुद्धत्वाचा (पच्चेकसंबोधीचा) साक्षात्कार केला. भोजनाच्या वेळी जेव्हा अमात्यांनी 'महाराज, भोजनाची वेळ झाली आहे, भोजन करावे' असे म्हटले, तेव्हा 'मी राजा नाही' असे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच सर्व सांगून त्याने ही उदान-व्याकरण गाथा म्हटली—

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

जो चारही दिशांना मुक्तपणे विहरणारा (चातुद्दिस) आणि प्रतिघरहित असतो, जे काही मिळेल त्यात संतुष्ट राहतो, सर्व संकटांना सहन करणारा आणि भयमुक्त असतो, त्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Tattha cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 3.308; a. ni. 4.125; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte [Pg.78] vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassavasena santussako, itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi dhammehi ca sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti evaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

त्या गाथेत, 'चातुद्दिस' म्हणजे चारही दिशांमध्ये सुखपूर्वक विहरणारा. किंवा 'एका दिशेला व्यापून विहरतो' इत्यादी पद्धतीने ज्याने ब्रह्मविहार भावनेने चारही दिशा व्यापल्या आहेत, तो 'चातुद्दिस' होय. त्या दिशांमध्ये कोणत्याही प्राण्याविषयी किंवा संस्कारांविषयी भयामुळे प्रतिघात न पावणे म्हणजे 'प्रतिघरहित' होय. 'संतुष्ट राहणारा' म्हणजे बारा प्रकारच्या संतोषाच्या आधारे संतुष्ट राहणारा. 'जे काही मिळेल त्यात' म्हणजे उत्कृष्ट किंवा निकृष्ट अशा कोणत्याही साधनाने. 'संकटांना सहन करणारा आणि भयमुक्त' यात 'परिस्सय' (संकट) म्हणजे जे शरीर आणि चित्ताला हानी पोहोचवतात, किंवा त्यांच्या समृद्धीचा ऱ्हास करतात, किंवा त्यांच्यावर अवलंबून राहतात. हे सिंहादी बाह्य संकटांचे आणि कामच्छंदादी अंतर्गत संकटांचे, तसेच शारीरिक व मानसिक उपद्रवांचे नाव आहे. त्या संकटांना सहनशीलतेने (अधिवासन क्षंतीने) आणि वीर्य इत्यादी गुणांनी जो सहन करतो, तो 'संकटांना सहन करणारा' होय. स्तब्ध करणाऱ्या भयाचा अभाव असल्यामुळे तो 'भयमुक्त' होय. याचा काय अर्थ आहे? ज्याप्रमाणे ते चार श्रमण होते, त्याचप्रमाणे कोणत्याही साधनाने संतुष्ट राहणारा, प्रतिपत्तीचा पाया असलेल्या संतोषात स्थित राहून, चारही दिशांना मैत्री इत्यादींच्या भावनेने 'चातुद्दिस' होतो आणि प्राणी व संस्कारांविषयी प्रतिघात करणाऱ्या भयाचा अभाव असल्यामुळे 'प्रतिघरहित' होतो. तो चातुद्दिस असल्यामुळे वर सांगितलेल्या संकटांना सहन करणारा आणि प्रतिघरहित असल्यामुळे भयमुक्त होतो. अशा प्रकारे प्रतिपत्तीचे गुण पाहून, योग्य प्रकारे आचरण करून मी प्रत्येकबुद्धत्व प्राप्त केले आहे. अथवा, 'त्या श्रमणांप्रमाणे कोणत्याही साधनाने संतुष्ट राहून मनुष्य सांगितलेल्या पद्धतीने चातुद्दिस होतो' हे जाणून, अशा चातुद्दिस भावाची आकांक्षा धरून, योग्य प्रकारे आचरण करून मी हे प्राप्त केले आहे. त्यामुळे, इतर कोणीही अशा पदाची आकांक्षा धरत असेल, तर त्याने चातुद्दिस भावाने संकटांना सहन करत आणि प्रतिघरहिततेमुळे भयमुक्त होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Cātuddisagāthāvaṇṇanā samattā.

चातुद्दिस गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

43. Dussaṅgahāti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira aggamahesī kālamakāsi. Tato vītivattesu sokadivasesu ekaṃ divasaṃ amaccā ‘‘rājūnaṃ nāma tesu tesu kiccesu aggamahesī avassaṃ icchitabbā, sādhu, devo, aññaṃ deviṃ ānetū’’ti yāciṃsu. Rājā‘‘tena hi, bhaṇe, jānāthā’’ti āha. Te pariyesantā sāmantarajje rājā mato. Tassa devī rajjaṃ anusāsati. Sā ca gabbhinī hoti. Amaccā ‘‘ayaṃ rañño anurūpā’’ti ñatvā taṃ yāciṃsu. Sā ‘‘gabbhinī nāma manussānaṃ amanāpā hoti, sace āgametha, yāva vijāyāmi, evaṃ hotu, no ce, aññaṃ pariyesathā’’ti āha. Te raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘gabbhinīpi hotu ānethā’’ti. Te ānesuṃ. Rājā taṃ abhisiñcitvā sabbaṃ mahesībhogaṃ adāsi. Tassā parijanañca nānāvidhehi [Pg.79] paṇṇākārehi saṅgaṇhāti. Sā kālena puttaṃ vijāyi. Tampi rājā attano jātaputtamiva sabbiriyāpathesu aṅke ca ure ca katvā viharati. Tato deviyā parijano cintesi ‘‘rājā ativiya saṅgaṇhāti kumāraṃ, ativissāsaniyāni rājahadayāni, handa naṃ paribhedemā’’ti.

४३. दुस्संगहा (संतुष्ट करण्यास कठीण) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीचा मृत्यू झाला. त्यानंतर शोकाचे दिवस निघून गेल्यावर, एका दिवशी अमात्यांनी विनंती केली, 'राजांच्या विविध कर्तव्यांमध्ये पट्टराणीची आवश्यकता असतेच. महाराज, आपण दुसऱ्या राणीला घेऊन यावे हे उत्तम होईल.' राजाने म्हटले, 'तसे असेल तर, हे लोकांनो, शोधा.' ते शोध घेत असताना, शेजारच्या राज्यातील राजाचा मृत्यू झाला. त्याची राणी राज्यकारभार चालवत होती आणि ती गर्भवती होती. अमात्यांनी 'ही राजासाठी योग्य आहे' असे जाणून तिला विनंती केली. ती म्हणाली, 'गर्भवती स्त्री लोकांच्या पसंतीस पडत नाही. जर तुम्ही माझ्या प्रसूतीपर्यंत वाट पाहू शकत असाल, तर ठीक आहे; नाहीतर दुसरी राणी शोधा.' त्यांनी ही गोष्ट राजाला सांगितली. राजाने म्हटले, 'ती गर्भवती असली तरी चालेल, तिला घेऊन या.' ते तिला घेऊन आले. राजाने तिचा राज्याभिषेक करून तिला पट्टराणीचे सर्व उपभोग दिले आणि तिच्या सेवकांचाही विविध प्रकारच्या भेटी देऊन आदरसत्कार केला. वेळ आल्यावर तिने एका पुत्राला जन्म दिला. राजानेही त्याला स्वतःच्या पोटच्या मुलाप्रमाणे मानले आणि आपल्या सर्व हालचालींमध्ये त्याला मांडीवर व छातीशी धरून तो राहत असे. त्यानंतर राणीच्या सेवकांनी विचार केला, 'राजा या कुमाराचा अतिशय आदर करत आहे. राजांचे हृदय अतिशय अविश्वासू असते. चला, आपण त्यांच्यात फूट पाडूया.'

Tato kumāraṃ – ‘‘tvaṃ, tāta, amhākaṃ rañño putto, na imassa rañño, mā ettha vissāsaṃ āpajjī’’ti āhaṃsu. Atha kumāro ‘‘ehi puttā’’ti raññā vuccamānopi hatthe gahetvā ākaḍḍhiyamānopi pubbe viya rājānaṃ na allīyati. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti vīmaṃsanto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘are, ete mayā evaṃ saṅgahitāpi paṭikūlavuttino evā’’ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya pabbajito. ‘‘Rājā pabbajito’’ti amaccaparijanāpi bahū pabbajitā, ‘‘saparijano rājā pabbajito’’ti manussā paṇīte paccaye upanenti. Rājā paṇīte paccaye yathāvuḍḍhaṃ dāpeti. Tattha ye sundaraṃ labhanti, te tussanti. Itare ujjhāyanti ‘‘mayaṃ pariveṇasammajjanādīni sabbakiccāni karontā lūkhabhattaṃ jiṇṇavatthañca labhāmā’’ti. So tampi ñatvā ‘‘are, yathāvuḍḍhaṃ diyyamānepi nāma ujjhāyanti, aho, ayaṃ parisā dussaṅgahā’’ti pattacīvaraṃ ādāya eko araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tattha āgatehi ca kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

त्यानंतर त्यांनी राजकुमाराला सांगितले, "बाळ, तू आमच्या राजाचा मुलगा आहेस, या राजाचा नाही. याच्यावर विश्वास ठेवू नकोस." त्यानंतर राजाने "ये बाळा" असे म्हटले तरी आणि हात धरून ओढले तरी राजकुमार पूर्वीप्रमाणे राजाजवळ गेला नाही. राजाने "हे काय आहे?" असा विचार करून ती हकीकत जाणून घेतली आणि विचार केला, "अरेरे! मी यांचे इतके कल्याण केले तरी हे माझ्याशी प्रतिकूल वागत आहेत." असे म्हणून विरक्त होऊन त्याने राज्याचा त्याग केला आणि प्रव्रज्या घेतली. "राजा प्रव्रजित झाला आहे" हे पाहून अनेक अमात्य आणि सेवकही प्रव्रजित झाले. "राजा परिवारासह प्रव्रजित झाला आहे" असे समजून लोकांनी त्यांना उत्तम प्रत्यय (दान-वस्तू) अर्पण केले. राजाने ते उत्तम प्रत्यय ज्येष्ठतेनुसार वाटण्यास सांगितले. त्यामध्ये ज्यांना उत्तम वस्तू मिळाल्या ते संतुष्ट झाले. इतर जण तक्रार करू लागले, "आम्ही विहाराची झाडलोट करण्यासारखी सर्व कामे करतो, तरीही आम्हाला निकृष्ट अन्न आणि जीर्ण वस्त्रे मिळतात." राजाला हे समजल्यावर त्याने विचार केला, "अरेरे! ज्येष्ठतेनुसार दिले जात असतानाही हे लोक तक्रार करतात. अहो, हा समुदाय संतुष्ट करण्यास अत्यंत कठीण (दुःसंग्रह) आहे." मग त्यांनी आपले पात्र आणि चीवर घेतले आणि ते एकटेच अरण्यात निघून गेले. तिथे त्यांनी विपश्यना सुरू केली आणि प्रत्येकबोधी साक्षात केली. तिथे आलेल्या लोकांनी जेव्हा त्यांना कम्मट्ठान (ध्यानविषय) विचारले, तेव्हा त्यांनी ही गाथा म्हटली –

‘‘Dussaṅgahā pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;

Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"काही प्रव्रजितही संतुष्ट करण्यास कठीण असतात, तसेच घरात राहणारे गृहस्थही. म्हणून दुसऱ्यांच्या मुलांविषयी उदासीन राहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Sā atthato pākaṭā eva. Ayaṃ pana yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

ती अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्टच आहे. परंतु तिचा अन्वय असा आहे – काही प्रव्रजितही संतुष्ट करण्यास कठीण असतात, जे असंतोषाने ग्रासलेले असतात; आणि घरात राहणारे गृहस्थही तसेच असतात. या असंतुष्टतेचा (दुःसंग्रहभावाचा) तिरस्कार करून मी विपश्यना सुरू केली आणि प्रत्येकबोधी प्राप्त केली. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच समजून घ्यावा.

Dussaṅgahagāthāvaṇṇanā samattā.

दुःसंग्रह गाथेचे वर्णन समाप्त झाले.

44. Oropayitvāti [Pg.80] kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cātumāsikabrahmadatto nāma rājā gimhānaṃ paṭhame māse uyyānaṃ gato. Tattha ramaṇīye bhūmibhāge nīlaghanapattasañchannaṃ koviḷārarukkhaṃ disvā ‘‘koviḷāramūle mama sayanaṃ paññāpethā’’ti vatvā uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappesi. Puna gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ gato. Tadā koviḷāro pupphito hoti, tadāpi tatheva akāsi. Puna gimhānaṃ pacchime māse gato. Tadā koviḷāro sañchinnapatto sukkharukkho viya hoti. Tadāpi so adisvāva taṃ rukkhaṃ pubbaparicayena tattheva seyyaṃ āṇāpesi. Amaccā jānantāpi ‘‘raññā āṇatta’’nti bhayena tattha sayanaṃ paññāpesuṃ. So uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappento taṃ rukkhaṃ disvā ‘‘are, ayaṃ pubbe sañchannapatto maṇimayo viya abhirūpadassano ahosi. Tato maṇivaṇṇasākhantare ṭhapitapavāḷaṅkurasadisehi pupphehi sassirikacārudassano ahosi. Muttādalasadisavālikākiṇṇo cassa heṭṭhā bhūmibhāgo bandhanā pamuttapupphasañchanno rattakambalasanthato viya ahosi. So nāmajja sukkharukkho viya sākhāmattāvaseso ṭhito. ‘Aho, jarāya upahato koviḷāro’’’ti cintetvā ‘‘anupādinnampi tāva jarā haññati, kimaṅga pana upādinna’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tadanusāreneva sabbasaṅkhāre dukkhato anattato ca vipassanto ‘‘aho vatāhampi sañchinnapatto koviḷāro viya apetagihibyañjano bhaveyya’’nti patthayamāno anupubbena tasmiṃ sayanatale dakkhiṇena passena nipannoyeva paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tato gamanakāle amaccehi ‘‘kālo gantuṃ, mahārājā’’ti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’tiādīni vatvā purimanayeneva imaṃ gāthaṃ abhāsi –

४४. 'ओरोपहित्वा' (त्याग करून) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये 'चातुमासिक ब्रह्मदत्त' नावाचा राजा उन्हाळ्याच्या पहिल्या महिन्यात उद्यानात गेला. तिथे एका रमणीय भूभागावर हिरव्यागार दाट पानांनी झाडलेले कोविळार झाड पाहून त्याने सांगितले, "कोविळार वृक्षाच्या मुळाशी माझी शय्या तयार करा." उद्यानात क्रीडा केल्यानंतर संध्याकाळच्या वेळी त्याने तिथे विश्रांती घेतली. पुन्हा उन्हाळ्याच्या दुसऱ्या महिन्यात तो उद्यानात गेला. तेव्हा कोविळार वृक्षाला फुले आली होती, तेव्हाही त्याने तसेच केले. पुन्हा उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात तो उद्यानात गेला. तेव्हा कोविळार वृक्षाची पाने गळून गेली होती आणि तो वाळलेल्या झाडासारखा दिसत होता. तेव्हा राजाने त्या झाडाकडे लक्ष न देता, जुन्या सवयीनुसार तिथेच आपली शय्या तयार करण्याची आज्ञा दिली. अमात्यांना परिस्थिती माहीत असूनही राजाच्या आज्ञेच्या भयाने त्यांनी तिथेच शय्या तयार केली. उद्यानात क्रीडा करून संध्याकाळच्या वेळी तिथे विश्रांती घेत असताना राजाने त्या वृक्षाकडे पाहिले आणि विचार केला, "अरेरे! पूर्वी हा वृक्ष पानांनी डवरलेला असताना रत्नांनी मढवल्यासारखा अत्यंत सुंदर दिसत होता. त्यानंतर, रत्नसमान रंगाच्या फांद्यांवर प्रवाळाच्या अंकुरासारख्या फुलांनी तो अत्यंत शोभायमान आणि दर्शनीय दिसत होता. त्याच्या खालील भूभाग मोत्यांसारख्या वाळूने पसरलेला होता आणि फांदीवरून गळून पडलेल्या फुलांनी आच्छादलेला असल्याने जणू लाल गालिचा अंथरल्यासारखा दिसत होता. तोच वृक्ष आज वाळलेल्या झाडासारखा केवळ फांद्या शिल्लक असलेला उभा आहे. अहो! कोविळार वृक्ष वृद्धत्वाने (जरेने) ग्रस्त झाला आहे." असा विचार करून त्याला अनित्यतेची संज्ञा प्राप्त झाली. "जेव्हा अचेतन गोष्टीही वृद्धत्वाने नष्ट होतात, तर मग सचेतन प्राण्यांचे काय सांगावे!" या अनुषंगाने सर्व संस्कारांकडे दुःख आणि अनात्म भावाने विपश्यना करत, "अहो! या गळलेल्या पानांच्या कोविळार वृक्षाप्रमाणे मीसुद्धा गृहस्थाची सर्व चिन्हे सोडून प्रव्रजित व्हावे," अशी इच्छा करत, अनुक्रमे त्या शय्येवर उजव्या कुशीवर निजलेले असतानाच त्यांनी प्रत्येकबोधी साक्षात केली. त्यानंतर परतण्याच्या वेळी अमात्यांनी "महाराज, जाण्याची वेळ झाली आहे," असे म्हटले असता, "मी आता राजा नाही," असे सांगून पूर्वीच्याच पद्धतीने त्यांनी ही गाथा म्हटली –

‘‘Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro;

Chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ज्याप्रमाणे कोविळार वृक्षाची पाने गळून पडतात, त्याप्रमाणे गृहस्थाची सर्व चिन्हे टाकून देऊन; गृहस्थाची सर्व बंधने तोडून टाकणारा तो वीर, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरो."

Tattha oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni hi gihibhāvaṃ [Pg.81] byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.

त्यामध्ये 'ओरोपहित्वा' म्हणजे दूर करून. 'गिहिब्यंजनानि' (गृहस्थाची चिन्हे) म्हणजे केस, दाढी-मिशा, पांढरे वस्त्र, अलंकार, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, पत्नी, मुले, दासी, दास इत्यादी. कारण या गोष्टी गृहस्थभाव प्रकट करतात, म्हणून त्यांना 'गृहस्थाची चिन्हे' म्हटले जाते. 'सञ्छिन्नपन्तो' म्हणजे गळून पडलेली पाने असलेला. 'छेत्वान' म्हणजे मार्गज्ञानाने तोडून टाकून. 'वीरो' म्हणजे मार्ग-वीर्याने युक्त असलेला. 'गिहिबंधनानि' म्हणजे कामबंधने; कारण काम (वासना) हेच गृहस्थांचे बंधन आहे. हा झाला शब्दांचा अर्थ.

Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

परंतु याचा अभिप्राय असा आहे – "अहो! मीसुद्धा गृहस्थाची चिन्हे टाकून देऊन, गळलेल्या पानांच्या कोविळार वृक्षासारखा व्हावे!" असा विचार करत विपश्यना सुरू करून मी प्रत्येकबोधी प्राप्त केली. उर्वरित भाग पूर्वीच्याच पद्धतीने समजून घ्यावा.

Koviḷāragāthāvaṇṇanā samattā. Paṭhamo vaggo niṭṭhito.

कोविळार गाथेचे वर्णन समाप्त झाले. पहिला वर्ग समाप्त झाला.

45-46. Sace labhethāti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane dve paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirañño putto ahosi, kaniṭṭho purohitassa putto ahosi. Te ekadivasaṃyeva paṭisandhiṃ gahetvā ekadivasameva mātukucchito nikkhamitvā sahapaṃsukīḷitasahāyakā ahesuṃ. Purohitaputto paññavā ahosi. So rājaputtaṃ āha – ‘‘samma, tvaṃ pituno accayena rajjaṃ labhissasi, ahaṃ purohitaṭṭhānaṃ, susikkhitena ca sukhaṃ rajjaṃ anusāsituṃ sakkā, ehi sippaṃ uggahessāmā’’ti. Tato ubhopi pubbopacitakammā hutvā gāmanigamādīsu bhikkhaṃ caramānā paccantajanapadagāmaṃ gatā. Tañca gāmaṃ paccekabuddhā bhikkhācāravelāya pavisanti. Atha manussā paccekabuddhe disvā ussāhajātā āsanāni paññāpenti, paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ upanāmenti, mānenti, pūjenti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘amhehi sadisā uccākulikā nāma natthi, atha ca panime manussā yadi icchanti, amhākaṃ bhikkhaṃ denti, yadi ca nicchanti, na denti, imesaṃ pana pabbajitānaṃ evarūpaṃ sakkāraṃ karonti, addhā ete kiñci sippaṃ jānanti, handa nesaṃ santike sippaṃ uggaṇhāmā’’ti.

४५-४६. "सचे लभेथ" (जर प्राप्त झाला तर) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? पूर्वी म्हणे, कश्यप भगवंतांच्या शासनात दोन पच्चेकबोधिसत्त्व प्रवज्जित होऊन, वीस हजार वर्षांपर्यंत 'गताप्रत्यागत व्रत' (येण्या-जाण्याचे व्रत) पूर्ण करून देवलोकात उत्पन्न झाले. तिथून च्युत होऊन, त्यांच्यातील मोठा वाराणसीच्या राजाचा मुलगा झाला आणि लहान पुरोहिताचा मुलगा झाला. त्यांनी एकाच दिवशी प्रतिसंधी घेतली (गर्भधारणा केली) आणि एकाच दिवशी आईच्या उदरातून बाहेर पडून ते धूळीत खेळणारे बालमित्र झाले. पुरोहिताचा मुलगा बुद्धिमान होता. तो राजपुत्राला म्हणाला, "मित्रा, तुझ्या वडिलांच्या निधनानंतर तुला राज्य मिळेल आणि मला पुरोहितपद मिळेल. चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित व्यक्तीला राज्याचे शासन करणे सोपे असते. चल, आपण एखादी कला शिकूया." त्यानंतर, दोघांनीही पूर्वी पुण्यकर्मे संचित केली असल्यामुळे, गावे आणि नगरे इत्यादींमध्ये भिक्षेसाठी फिरत फिरत ते एका सीमावर्ती प्रदेशातील गावात पोहोचले. आणि त्या गावात पच्चेकबुद्ध भिक्षाटनाच्या वेळी प्रवेश करत असत. तेव्हा लोकांनी पच्चेकबुद्धांना पाहून उत्साही होऊन त्यांच्यासाठी आसने मांडली, त्यांना उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थ अर्पण केले, त्यांचा आदर केला आणि त्यांची पूजा केली. त्या दोघांच्या मनात असा विचार आला, "आमच्यासारखे उच्च कुलीन तर कोणीच नाही, तरीही हे लोक जर इच्छितात तर आम्हाला भिक्षा देतात, आणि जर इच्छित नसतील तर देत नाहीत. परंतु या प्रवज्जितांचा मात्र ते असा सत्कार करतात. नक्कीच हे कोणती तरी विद्या जाणतात. चला, आपण त्यांच्याकडून ही विद्या शिकूया."

Te [Pg.82] manussesu paṭikkantesu okāsaṃ labhitvā ‘‘yaṃ, bhante, tumhe sippaṃ jānātha, taṃ amhepi sikkhāpethā’’ti yāciṃsu. Paccekabuddhā ‘‘na sakkā apabbajitena sikkhitu’’nti āhaṃsu. Te pabbajjaṃ yācitvā pabbajiṃsu. Tato nesaṃ paccekabuddhā ‘‘evaṃ vo nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ ācikkhitvā ‘‘imassa sippassa ekībhāvābhirati nipphatti, tasmā ekeneva nisīditabbaṃ, ekena caṅkamitabbaṃ, ṭhātabbaṃ, sayitabba’’nti pāṭiyekkaṃ paṇṇasālamadaṃsu. Tato te attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdiṃsu. Purohitaputto nisinnakālato pabhuti cittasamādhānaṃ laddhā jhānaṃ labhi. Rājaputto muhutteneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ āgato. So taṃ disvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti pucchi. ‘‘Ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. ‘‘Tena hi idha nisīdā’’ti. So tattha muhuttaṃ nisīditvā āha – ‘‘imassa kira, samma, sippassa ekībhāvābhirati nipphattī’’ti purohitaputto ‘‘evaṃ, samma, tena hi tvaṃ attano nisinnokāsaṃ eva gaccha, uggahessāmi imassa sippassa nipphatti’’nti āha. So gantvā punapi muhutteneva ukkaṇṭhito purimanayeneva tikkhattuṃ āgato.

लोक निघून गेल्यावर, संधी मिळवून त्यांनी विनंती केली, "भंते, आपण जी विद्या जाणता, ती आम्हालाही शिकवा." पच्चेकबुद्ध म्हणाले, "प्रवज्जित झाल्याशिवाय ही विद्या शिकणे शक्य नाही." त्यांनी प्रवज्जेची याचना केली आणि ते प्रवज्जित झाले. त्यानंतर पच्चेकबुद्धांनी त्यांना, "असे अंतर्वस्त्र परिधान करावे, असे उत्तरासंग पांघरावे" इत्यादी पद्धतीने आचाराचे नियम शिकवले आणि सांगितले, "या विद्येची सिद्धी एकांतात रममाण होण्यावर (एकत्व-अभिरतीवर) अवलंबून आहे. म्हणून एकट्यानेच बसावे, एकट्यानेच चंक्रमण करावे, एकट्यानेच उभे राहावे आणि एकट्यानेच झोपावे." असे सांगून त्यांनी दोघांना स्वतंत्र पर्णकुटी दिली. त्यानंतर ते आपापल्या पर्णकुटीत प्रवेश करून बसले. पुरोहिताच्या मुलाला बसल्यापासूनच चित्ताची एकाग्रता प्राप्त झाली आणि त्याने ध्यान प्राप्त केले. परंतु राजपुत्र एकाच क्षणात कंटाळला आणि त्याच्याकडे आला. त्याला पाहून त्याने विचारले, "काय झाले, मित्रा?" तो म्हणाला, "मी कंटाळलो आहे." "तर मग इथेच बस," तो म्हणाला. तो तिथे काही वेळ बसला आणि म्हणाला, "मित्रा, असे म्हणतात की या विद्येची सिद्धी एकांतात रममाण होण्यानेच मिळते." पुरोहिताचा मुलगा म्हणाला, "होय मित्रा, म्हणूनच तू तुझ्या स्वतःच्या बसण्याच्या ठिकाणी जा, मी या विद्येची सिद्धी प्राप्त करीन." तो गेला, पण पुन्हा एकाच क्षणात कंटाळून पूर्वीप्रमाणेच तीन वेळा परत आला.

Tato naṃ purohitaputto tatheva uyyojetvā tasmiṃ gate cintesi ‘‘ayaṃ attano ca kammaṃ hāpeti, mama ca idhābhikkhaṇaṃ āgacchanto’’ti. So paṇṇasālato nikkhamma araññaṃ paviṭṭho. Itaro attano paṇṇasālāyeva nisinno punapi muhutteneva ukkaṇṭhito hutvā tassa paṇṇasālaṃ āgantvā ito cito ca maggantopi taṃ adisvā cintesi – ‘‘yo gahaṭṭhakāle paṇṇākārampi ādāya āgato maṃ daṭṭhuṃ na labhati, so nāma mayi āgate dassanampi adātukāmo pakkāmi, aho, re citta, na lajjasi, yaṃ maṃ catukkhattuṃ idhānesi, sodāni te vase na vattissāmi, aññadatthu taṃyeva mama vase vattāpessāmī’’ti attano senāsanaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Itaropi araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā tattheva agamāsi. Te ubhopi manosilātale nisīditvā pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ imā udānagāthāyo abhāsiṃsu –

त्यानंतर पुरोहिताच्या मुलाने त्याला तसेच परत पाठवले आणि तो गेल्यावर विचार केला, "हा स्वतःचे काम तर बिघडवत आहेच, पण वारंवार इथे येऊन माझेही काम बिघडवत आहे." तो आपल्या पर्णकुटीतून बाहेर पडला आणि अरण्यात निघून गेला. दुसरा आपल्याच पर्णकुटीत बसला होता, तो पुन्हा एकाच क्षणात उद्विग्न झाला आणि त्याच्या पर्णकुटीत आला. इकडेतिकडे शोधूनही तो न दिसल्याने त्याने विचार केला – "जो गृहस्थाश्रमात असताना भेटवस्तू घेऊन आला तरी मला भेटू शकत नव्हता, तोच आता मी आलो असता मला दर्शनही न देता निघून गेला! अरे मना, तुला लाज वाटत नाही का, ज्याने मला चार वेळा इथे आणले? आता मी तुझ्या वशमध्ये चालणार नाही, उलट तुलाच माझ्या वशमध्ये चालवीन." असे म्हणून त्याने आपल्या निवासस्थानात प्रवेश केला, विपश्यना सुरू केली, पच्चेकबोधी साक्षात केली आणि आकाशातून तो नंदमूलक पर्वताच्या गुहेकडे निघून गेला. दुसराही अरण्यात प्रवेश करून, विपश्यना सुरू करून, पच्चेकबोधी साक्षात करून तिथेच पोहोचला. त्या दोघांनीही मनःशिलातळावर बसून आपापल्या स्वतंत्र अशा या उदान गाथा म्हटल्या –

‘‘Sace [Pg.83] labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.

"जर एखाद्याला बुद्धिमान, सदाचारी आणि धीर असा सोबत चालणारा मित्र मिळाला, तर सर्व संकटांवर मात करून, प्रसन्न चित्ताने आणि जागरूक राहून त्याच्यासोबत विहार करावा."

‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care mātaṅgaraññeva nāgo’’ti.

"जर एखाद्याला बुद्धिमान, सदाचारी आणि धीर असा सोबत चालणारा मित्र मिळाला नाही, तर जिंकलेले राज्य सोडून देणाऱ्या राजाप्रमाणे, अरण्यात एकटाच फिरणाऱ्या मातंग हत्तीप्रमाणे एकट्यानेच विहार करावा."

Tattha nipakanti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādīsu kusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Apica dhikatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati, evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako, evaṃ eko careti ayampi tassattho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritanti.

त्यात, 'निपकं' म्हणजे निसर्गतःच निपुण, बुद्धिमान, कसिण-परिकर्म इत्यादींमध्ये कुशल. 'साधुविहारिं' म्हणजे अर्पणा-विहार किंवा उपचार समाधीने युक्त असलेला. 'धीरं' म्हणजे धृतीसंपन्न. तिथे 'निपक' या शब्दाने धृतीसंपदा सांगितली आहे. परंतु येथे 'धृतीसंपन्न' असाच अर्थ आहे. 'धृती' म्हणजे शिथिल न होणारा पराक्रम, "भले माझी त्वचा आणि शिरा उरोत..." अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या वीर्याचे हे नाव आहे. शिवाय, ज्याने पापाचा त्याग केला आहे त्यालाही 'धीर' म्हणतात. 'राजाव रट्ठं विजितं पहाय' (जिंकलेले राज्य सोडून देणाऱ्या राजाप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे एखादा राजा "जिंकलेले राज्य अनर्थ घडवणारे आहे" असे जाणून राज्य सोडून एकटाच विहार करतो, त्याप्रमाणे मूर्ख मित्राचा त्याग करून एकट्यानेच विहार करावा. किंवा 'राजाव रट्ठं' म्हणजे ज्याप्रमाणे सुतसोम राजा जिंकलेले राज्य सोडून एकटाच विहार करत असे, आणि ज्याप्रमाणे महाजनक राजाने केले, त्याप्रमाणे 'एकट्यानेच विहार करावा' हा देखील याचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजता येण्यासारखा असल्याने त्याचे सविस्तर वर्णन केलेले नाही.

Sahāyagāthāvaṇṇanā samattā.

सहाय-गाथा-वर्णना समाप्त झाली.

47. Addhā pasaṃsāmāti imissā gāthāya yāva ākāsatale paññattāsane paccekabuddhānaṃ nisajjā, tāva cātuddisagāthāya uppattisadisā eva uppatti. Ayaṃ pana viseso – yathā so rājā rattiyā tikkhattuṃ ubbijji, na tathā ayaṃ, nevassa yañño paccupaṭṭhito ahosi. So ākāsatale paññattesu āsanesu paccekabuddhe nisīdāpetvā ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, anavajjabhojino nāmā’’ti. ‘‘Bhante, ‘anavajjabhojino’ti imassa ko attho’’ti? ‘‘Sundaraṃ vā asundaraṃ vā laddhā nibbikārā bhuñjāma, mahārājā’’ti. Taṃ sutvā rañño etadahosi ‘‘yaṃnūnāhaṃ ime upaparikkheyyaṃ edisā vā no vā’’ti. Taṃ divasaṃ kaṇājakena [Pg.84] bilaṅgadutiyena parivisi. Paccekabuddhā amataṃ bhuñjantā viya nibbikārā bhuñjiṃsu. Rājā ‘‘honti nāma ekadivasaṃ paṭiññātattā nibbikārā, sve jānissāmī’’ti svātanāyapi nimantesi. Tato dutiyadivasepi tathevākāsi. Tepi tatheva paribhuñjiṃsu. Atha rājā ‘‘idāni sundaraṃ datvā vīmaṃsissāmī’’ti punapi nimantetvā, dve divase mahāsakkāraṃ katvā, paṇītena ativicitrena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Tepi tatheva nibbikārā bhuñjitvā rañño maṅgalaṃ vatvā pakkamiṃsu. Rājā acirapakkantesu tesu ‘‘anavajjabhojinova ete samaṇā, aho vatāhampi anavajjabhojī bhaveyya’’nti cintetvā mahārajjaṃ pahāya pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ ārabhitvā, paccekabuddho hutvā, mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe attano ārammaṇaṃ vibhāvento imaṃ gāthaṃ abhāsi –

४७. ‘अद्धा पसंसाम...’ (आम्ही नक्कीच प्रशंसा करतो) या गाथेची उत्पत्ती, आकाशात (उंचावर) तयार केलेल्या आसनांवर प्रत्येकबुद्धांच्या बसण्यापर्यंत, ‘चातुद्दिस’ गाथेच्या उत्पत्तीसारखीच आहे. परंतु यात हा फरक आहे – ज्याप्रमाणे तो (पूर्वीचा) राजा रात्री तीन वेळा दचकून जागा झाला होता, तसे या राजाच्या बाबतीत घडले नाही, आणि त्याने यज्ञाची तयारीही केली नव्हती. त्याने आकाशात (उंचावर) तयार केलेल्या आसनांवर प्रत्येकबुद्धांना बसवून विचारले, “आपण कोण आहात?” त्यांनी उत्तर दिले, “महाराज, आम्ही ‘अनवज्जभोजी’ (दोषरहित भोजन करणारे) आहोत.” राजाने विचारले, “भंते, ‘अनवज्जभोजी’ या शब्दाचा अर्थ काय?” त्यांनी सांगितले, “महाराज, चांगले किंवा वाईट अन्न मिळाले तरी आम्ही निर्विकार (शांत) राहून ते ग्रहण करतो.” हे ऐकून राजाच्या मनात विचार आला, “मी यांची परीक्षा घ्यावी की हे खरोखरच असे आहेत की नाही.” त्या दिवशी त्याने त्यांना आंबट कांजीसोबत कण्यांचे (कण कोंडा) अन्न वाढले. प्रत्येकबुद्धांनी ते अमृतासारखे निर्विकारपणे ग्रहण केले. राजाने विचार केला, “आपल्या प्रतिज्ञेमुळे ते एका दिवसासाठी निर्विकार राहिले असतील, उद्या मी पाहीन.” असे म्हणून त्याने त्यांना दुसऱ्या दिवसासाठीही आमंत्रित केले. दुसऱ्या दिवशीही त्याने तसेच केले. त्यांनीही तसेच भोजन केले. त्यानंतर राजाने विचार केला, “आता मी त्यांना उत्तम भोजन देऊन परीक्षा घेईन.” त्याने पुन्हा आमंत्रित करून दोन दिवस मोठा सत्कार केला आणि उत्तम व अत्यंत वैविध्यपूर्ण खाद्य व भोज्य पदार्थांनी त्यांना भोजन दिले. त्यांनीही पूर्वीप्रमाणेच निर्विकारपणे भोजन केले आणि राजाला आशीर्वाद (मंगल) देऊन ते निघून गेले. त्यांच्या निघून गेल्यानंतर लगेचच राजाने विचार केला, “हे श्रमण खरोखरच अनवज्जभोजी आहेत. अहो! मीसुद्धा अनवज्जभोजी व्हावे!” असा विचार करून त्याने आपले मोठे राज्य सोडून प्रव्रज्या ग्रहण केली आणि विपश्यनेचा अभ्यास करून तो प्रत्येकबुद्ध झाला. मंजूषक वृक्षाच्या खाली प्रत्येकबुद्धांच्या मध्यभागी बसून स्वतःचा हेतू स्पष्ट करताना त्याने ही गाथा म्हटली –

‘‘Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“आम्ही नक्कीच कल्याणकारी मित्रांच्या संगतीची (सहाायसंपदेची) प्रशंसा करतो. आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा समान असलेल्या मित्रांची संगत करावी. असे मित्र न मिळाल्यास, दोषरहित भोजन करत (अनवज्जभोजी), गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Sā padatthato uttānā eva. Kevalaṃ pana sahāyasampadanti ettha asekhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva sahāyasampadāti veditabbā. Ayaṃ panettha yojanā – yāyaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano hi sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññaṃ samadhāraṇena kukkuccassa vinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti.

ही गाथा शब्दांच्या अर्थावरून अगदी स्पष्टच आहे. परंतु, येथे ‘सहाायसंपदा’ (मित्रांची संपत्ती) म्हणजे अशेख (अर्हत) अशा शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेल्या मित्रांची संगत असे समजावे. येथे संबंध असा आहे – जी ही ‘सहाायसंपदा’ सांगितली आहे, त्या सहाायसंपदेची आम्ही नक्कीच (अद्धा) प्रशंसा करतो, म्हणजेच आम्ही तिचे निश्चितच कौतुक करतो. कसे? ‘आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा समान असलेल्या मित्रांची संगत करावी.’ का? कारण स्वतःपेक्षा शील इत्यादी गुणांनी श्रेष्ठ असलेल्या व्यक्तीची संगत केल्याने, स्वतःचे शील इत्यादी न उत्पन्न झालेले गुण उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झालेले गुण वृद्धी, विकास व विशालतेला प्राप्त होतात. समान गुणांच्या व्यक्तीची संगत केल्याने, एकमेकांना आधार दिल्याने आणि पश्चात्ताप (कुकुच्च) दूर केल्याने, प्राप्त झालेले गुण नष्ट होत नाहीत. परंतु, जर असे श्रेष्ठ किंवा समान मित्र मिळाले नाहीत, तर कुहना (ढोंग) इत्यादी मिथ्या आजीविकेचा त्याग करून, धर्म व न्यायाने प्राप्त झालेले अन्न ग्रहण करत, आणि त्या अन्नाविषयी राग किंवा द्वेष उत्पन्न न होऊ देता, दोषरहित भोजन करणारा (अनवज्जभोजी) होऊन, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या कुलपुत्राने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे. कारण मीसुद्धा अशाच प्रकारे विहरत ही (प्रत्येकबुद्धत्वाची) संपत्ती प्राप्त केली आहे.

Anavajjabhojigāthāvaṇṇanā samattā.

अनवज्जभोजी गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

48. Disvā [Pg.85] suvaṇṇassāti kā uppatti? Aññataro bārāṇasirājā gimhasamaye divāseyyaṃ upagato. Santike cassa vaṇṇadāsī gosītacandanaṃ pisati. Tassā ekabāhāyaṃ ekaṃ suvaṇṇavalayaṃ, ekabāhāyaṃ dve, tāni saṅghaṭṭanti itaraṃ na saṅghaṭṭati. Rājā taṃ disvā ‘‘evameva gaṇavāse saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti punappunaṃ taṃ dāsiṃ olokayamāno cintesi. Tena ca samayena sabbālaṅkārabhūsitā devī taṃ bījayantī ṭhitā hoti. Sā ‘‘vaṇṇadāsiyā paṭibaddhacitto maññe rājā’’ti cintetvā taṃ dāsiṃ uṭṭhāpetvā sayameva pisitumāraddhā. Tassā ubhosu bāhāsu aneke suvaṇṇavalayā, te saṅghaṭṭantā mahāsaddaṃ janayiṃsu. Rājā suṭṭhutaraṃ nibbinno dakkhiṇena passena nipannoyeva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ anuttarena sukhena sukhitaṃ nipannaṃ candanahatthā devī upasaṅkamitvā ‘‘ālimpāmi, mahārājā’’ti āha. Rājā – ‘‘apehi, mā ālimpāhī’’ti āha. Sā ‘‘kissa, mahārājā’’ti āha. So ‘‘nāhaṃ rājā’’ti. Evametesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ sutvā amaccā upasaṅkamiṃsu. Tehipi mahārājavādena ālapito ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā’’ti āha. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttasadisameva.

४८. ‘दिस्वा सुवण्णस्स...’ (सोन्याचे पाहून) याची उत्पत्ती काय आहे? वाराणसीचा एक राजा उन्हाळ्याच्या दिवसात दुपारच्या वेळी विश्रांती घेत होता. त्याच्या जवळच एक दासी गोसीस नावाचे चंदन उगाळत होती. तिच्या एका हातामध्ये सोन्याची एकच बांगडी (वलय) होती, तर दुसऱ्या हातामध्ये दोन बांगड्या होत्या. त्या दोन बांगड्या एकमेकांवर आपटत होत्या (आवाज करत होत्या), पण एकटी बांगडी आपटत नव्हती. हे पाहून, त्या दासीकडे वारंवार पाहत राजाने विचार केला, “अशाच प्रकारे, समूहात राहिल्याने संघर्ष (आपसांतील संघर्ष) होतो, आणि एकटे राहिल्याने संघर्ष होत नाही.” उसी वेळी सर्व अलंकारांनी नटलेली राणी राजाला वारा घालत उभी होती. तिने विचार केला, “बहुधा राजाचे मन या दासीवर जडले आहे.” तिने त्या दासीला तेथून उठवले आणि स्वतःच चंदन उगाळण्यास सुरुवात केली. तिच्या दोन्ही हातांत सोन्याच्या अनेक बांगड्या होत्या, त्या एकमेकांवर आपटून मोठा आवाज करू लागल्या. राजाला यातून अत्यंत वैराग्य (उद्वेग) प्राप्त झाले. उजव्या कुशीवर पडल्या पडल्याच त्याने विपश्यनेचा अभ्यास सुरू केला आणि प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केली. त्या सर्वोत्तम सुखाने सुखी होऊन निजलेल्या राजाजवळ हातात चंदन घेऊन राणी आली आणि म्हणाली, “महाराज, मी आपल्या अंगाला चंदन लावते.” राजा म्हणाला, “दूर हो, मला चंदन लावू नकोस.” तिने विचारले, “का, महाराज?” तो म्हणाला, “मी राजा नाही.” त्यांचा हा संवाद ऐकून अमात्य (मंत्री) तेथे आले. त्यांनीही त्याला ‘महाराज’ म्हणून संबोधले असता तो म्हणाला, “मित्रांनो, मी राजा नाही.” उर्वरित भाग पहिल्या गाथेत सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Ayaṃ pana gāthāvaṇṇanā – disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa ‘‘valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapāṭho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

या गाथेचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे – ‘दिस्वा’ म्हणजे पाहून (अवलोकन करून). ‘सुवण्णस्स’ म्हणजे सोन्याचे; येथे ‘वलयानि’ (बांगड्या) हा शब्द जोडून अर्थ पूर्ण करावा, कारण हा अपूर्ण पाठ आहे. ‘पभस्सराणि’ म्हणजे अत्यंत चमकदार, तेजस्वी असा अर्थ आहे. उर्वरित शब्दांचे अर्थ स्पष्टच आहेत. येथे संबंध असा आहे – हातातील सोन्याच्या बांगड्या पाहून, “समूहात राहिल्याने संघर्ष होतो, आणि एकटे राहिल्याने संघर्ष होत नाही,” असा विचार करत विपश्यनेचा अभ्यास करून मी प्रत्येकबोधी प्राप्त केली आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Suvaṇṇavalayagāthāvaṇṇanā samattā.

सुवर्णवलय गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

49. Evaṃ dutiyenāti kā uppatti? Aññataro bārāṇasirājā daharova pabbajitukāmo amacce āṇāpesi ‘‘deviṃ gahetvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā ‘‘na, mahārāja, arājakaṃ rajjaṃ amhehi sakkā rakkhituṃ, sāmantarājāno āgamma vilumpissanti, yāva ekaputtopi uppajjati, tāva āgamehī’’ti saññāpesuṃ. Muducitto rājā [Pg.86] adhivāsesi. Atha devī gabbhaṃ gaṇhi. Rājā punapi te āṇāpesi – ‘‘devī gabbhinī, puttaṃ jātaṃ rajje abhisiñcitvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā ‘‘dujjānaṃ, mahārāja, etaṃ devī puttaṃ vā vijāyissati dhītaraṃ vā, vijāyanakālaṃ tāva āgamehī’’ti punapi saññāpesuṃ. Atha sā puttaṃ vijāyi. Tadāpi rājā tatheva amacce āṇāpesi. Amaccā punapi rājānaṃ ‘‘āgamehi, mahārāja, yāva, paṭibalo hotī’’ti bahūhi kāraṇehi saññāpesuṃ. Tato kumāre paṭibale jāte amacce sannipātāpetvā ‘‘paṭibalo ayaṃ, taṃ rajje abhisiñcitvā paṭipajjathā’’ti amaccānaṃ okāsaṃ adatvā antarāpaṇā kāsāyavatthādayo sabbaparikkhāre āharāpetvā antepure eva pabbajitvā mahājanako viya nikkhami. Sabbaparijano nānappakārakaṃ paridevamāno rājānaṃ anubandhi.

४९. ‘एवं दुतियेन’ (अशा प्रकारे दुसऱ्यासोबत) या गाथेची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? वाराणसीचे एक राजे तरुण वयातच प्रव्रजित होण्याची इच्छा धरून आपल्या अमात्यांना आज्ञा देते झाले, “देवीला (राणीला) सोबत घेऊन राज्याचा कारभार सांभाळा, मी प्रव्रजित होणार आहे.” अमात्यांनी राजांची समजूत काढत म्हटले, “महाराज, राजा नसलेल्या राज्याचे रक्षण करणे आमच्याकडून शक्य नाही. शेजारील राजे येऊन लूटमार करतील. जोपर्यंत एखादा पुत्र जन्माला येत नाही, तोपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी.” मृदू मनाच्या राजाने ते मान्य केले. त्यानंतर राणी गर्भवती झाली. राजांनी पुन्हा त्यांना आज्ञा दिली, “राणी गर्भवती आहे. जन्माला येणाऱ्या पुत्राचा राज्याभिषेक करून राज्याचा कारभार सांभाळा, मी प्रव्रजित होणार आहे.” अमात्यांनी पुन्हा समजूत काढली, “महाराज, राणी पुत्राला जन्म देईल की कन्येला, हे सांगणे कठीण आहे. प्रसूतीचा काळ येईपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी.” त्यानंतर तिने पुत्राला जन्म दिला. तेव्हाही राजांनी अमात्यांना तशीच आज्ञा दिली. अमात्यांनी पुन्हा राजांना अनेक कारणांनी समजावले, “महाराज, तो सक्षम होईपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी.” त्यानंतर राजकुमार सक्षम झाल्यावर, अमात्यांना एकत्र बोलावून, “हा आता सक्षम आहे, याचा राज्याभिषेक करून राज्यकारभार चालवा,” असे सांगून अमात्यांना काही बोलण्याची संधी न देताच, बाजारातून काषाय वस्त्रे इत्यादी सर्व परिष्कार (श्रमणोपयोगी साहित्य) मागवून घेतले आणि अंतःपुरातच प्रव्रजित होऊन महाजनकाप्रमाणे ते निघून गेले. सर्व प्रजाजन विविध प्रकारे विलाप करत राजांच्या मागे गेले।

Rājā yāva attano rajjasīmā, tāva gantvā kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā ‘‘ayaṃ lekhā nātikkamitabbā’’ti āha. Mahājano lekhāya sīsaṃ katvā, bhūmiyaṃ nipanno paridevamāno ‘‘tuyhaṃ dāni, tāta, rañño āṇā, kiṃ karissatī’’ti kumāraṃ lekhaṃ atikkamāpesi. Kumāro ‘‘tāta, tātā’’ti dhāvitvā rājānaṃ sampāpuṇi. Rājā kumāraṃ disvā ‘‘etaṃ mahājanaṃ pariharanto rajjaṃ kāresiṃ, kiṃ dāni ekaṃ dārakaṃ pariharituṃ na sakkhissa’’nti kumāraṃ gahetvā araññaṃ paviṭṭho, tattha pubbapaccekabuddhehi vasitapaṇṇasālaṃ disvā vāsaṃ kappesi saddhiṃ puttena. Tato kumāro varasayanādīsu kataparicayo tiṇasanthārake vā rajjumañcake vā sayamāno rodati. Sītavātādīhi phuṭṭho samāno ‘‘sītaṃ, tāta, uṇhaṃ, tāta, makkhikā, tāta, khādanti, chātomhi, tāta, pipāsitomhi, tātā’’ti vadati. Rājā taṃ saññāpentoyeva rattiṃ vītināmeti. Divāpissa piṇḍāya caritvā bhattaṃ upanāmeti, taṃ hoti missakabhattaṃ kaṅguvarakamuggādibahulaṃ. Kumāro acchādentampi taṃ jighacchāvasena bhuñjamāno katipāheneva uṇhe ṭhapitapadumaṃ viya milāyi. Paccekabodhisatto pana paṭisaṅkhānabalena nibbikāroyeva bhuñjati.

राजे आपल्या राज्याच्या सीमेपर्यंत गेले आणि तिथे आपल्या काठीने एक रेघ ओढून म्हणाले, “ही रेघ ओलांडायची नाही.” लोकांनी त्या रेषेवर आपले डोके टेकवून, जमिनीवर लोळण घेत विलाप करत, “बाळा, आता तुझ्या वडिलांची, राजांची आज्ञा काय करणार?” असे म्हणून राजकुमाराला ती रेघ ओलांडायला लावली. राजकुमार “बाबा, बाबा!” ओरडत धावला आणि राजांजवळ पोहोचला. राजांनी राजकुमाराला पाहून विचार केला, “मी या अथांग प्रजेचे पालन करत राज्य केले, मग आता या एका बालकाचे पालन करणे मला का शक्य होणार नाही?” असे विचार करून राजकुमाराला सोबत घेऊन त्यांनी अरण्यात प्रवेश केला. तिथे पूर्वीच्या प्रत्येकबुद्धांनी वास्तव्य केलेली पर्णकुटी पाहून ते आपल्या पुत्रासह तिथे राहू लागले. त्यानंतर, उत्तम शय्या इत्यादींची सवय असलेला तो राजकुमार गवताच्या बिछान्यावर किंवा दोरीच्या खाटेवर झोपताना रडू लागला. थंड वारा इत्यादींचा स्पर्श झाल्यावर तो म्हणू लागला, “बाबा, थंडी वाजतेय; बाबा, उकडतंय; बाबा, माश्या चावत आहेत; बाबा, मला भूक लागली आहे; बाबा, मला तहान लागली आहे.” राजे त्याची समजूत काढतच रात्र घालवत असत. दिवसाही त्याच्यासाठी भिक्षेसाठी फिरून अन्न आणून देत असत. ते अन्न बाजरी, उडीद, मूग इत्यादींचे मिश्रण असलेले निकृष्ट अन्न असे. राजकुमाराला ते आवडत नसले तरी भुकेच्या व्याकुळतेमुळे ते खात असताना, काही दिवसांतच उन्हात ठेवलेल्या कमळाप्रमाणे तो कोमेजून गेला. परंतु प्रत्येकबोधिसत्त्व मात्र प्रत्यवेक्षण बलाने (योग्य विचार करून) कोणताही विकार न होता ते अन्न ग्रहण करत असत।

Tato so kumāraṃ saññāpento āha – ‘‘nagarasmiṃ, tāta, paṇītāhāro labbhati, tattha gacchāmā’’ti. Kumāro ‘‘āma, tātā’’ti āha. Tato naṃ purakkhatvā āgatamaggeneva nivatti. Kumāramātāpi devī [Pg.87] ‘‘na dāni rājā kumāraṃ gahetvā araññe ciraṃ vasissati, katipāheneva nivattissatī’’ti cintetvā raññā kattaradaṇḍena likhitaṭṭhāneyeva vatiṃ kārāpetvā vāsaṃ kappesi. Tato rājā tassā vatiyā avidūre ṭhatvā ‘‘ettha te, tāta, mātā nisinnā, gacchāhī’’ti pesesi. Yāva ca so taṃ ṭhānaṃ pāpuṇāti, tāva udikkhanto aṭṭhāsi ‘‘mā heva naṃ koci viheṭheyyā’’ti. Kumāro mātu santikaṃ dhāvanto agamāsi. Ārakkhakapurisā ca naṃ disvā deviyā ārocesuṃ. Devī vīsatināṭakitthisahassaparivutā gantvā paṭiggahesi, rañño ca pavattiṃ pucchi. Atha ‘‘pacchato āgacchatī’’ti sutvā manusse pesesi. Rājāpi tāvadeva sakavasatiṃ agamāsi. Manussā rājānaṃ adisvā nivattiṃsu. Tato devī nirāsāva hutvā, puttaṃ gahetvā, nagaraṃ gantvā, taṃ rajje abhisiñci. Rājāpi attano vasatiṃ patvā, tattha nisinno vipassitvā, paccekabodhiṃ sacchikatvā, mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

त्यानंतर त्यांनी राजकुमाराची समजूत काढत म्हटले, “बाळा, शहरात उत्तम (स्वादिष्ट) अन्न मिळते, आपण तिथे जाऊया.” राजकुमार म्हणाला, “होय, बाबा.” त्यानंतर त्याला पुढे करून ते ज्या मार्गाने आले होते, त्याच मार्गाने परत फिरले. राजकुमाराची माता असलेल्या राणीने विचार केला होता की, “आता राजे राजकुमाराला घेऊन अरण्यात जास्त काळ राहणार नाहीत, काही दिवसांतच परत येतील.” म्हणून तिने राजांनी काठीने रेघ ओढलेल्या ठिकाणीच कुंपण घालून वास्तव्य केले होते. त्यानंतर राजांनी त्या कुंपणापासून थोड्या अंतरावर उभे राहून म्हटले, “बाळा, इथे तुझी आई बसली आहे, तू तिच्याकडे जा,” असे सांगून त्याला पाठवले. “त्याला कोणी त्रास देऊ नये,” या काळजीने तो त्या ठिकाणी पोहोचेपर्यंत राजे तिथेच उभे राहून पाहत राहिले. राजकुमार धावत आपल्या आईकडे गेला. रक्षकांनी त्याला पाहून राणीला कळवले. राणी वीस हजार नर्तकींच्या परिवारासह गेली आणि तिने त्याला जवळ घेतले, आणि राजांची विचारपूस केली. जेव्हा तिने ऐकले की राजे मागून येत आहेत, तेव्हा तिने लोकांना पाठवले. परंतु राजे त्याच वेळी आपल्या निवासस्थानी परत निघून गेले होते. लोक राजांना न पाहता परत फिरले. त्यानंतर राणी निराश होऊन, पुत्राला घेऊन शहरात गेली आणि त्याचा राज्याभिषेक केला. राजेही आपल्या निवासस्थानी पोहोचून, तिथे बसून विपश्यना केली, प्रत्येकबोधी साक्षात करून, मंजूषक वृक्षाच्या मुळाशी प्रत्येकबुद्धांच्या मध्ये ही उदान गाथा म्हटली -

‘‘Evaṃ dutiyena saha mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“अशा प्रकारे दुसऱ्यासोबत राहिल्याने माझे संभाषण किंवा आसक्ती निर्माण होते. भविष्यातील हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे।”

Sā padatthato uttānā eva. Ayaṃ panettha adhippāyo – yvāyaṃ etena dutiyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā ca jātā, sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi hessati yatheva idāni; evaṃ dutiyena saha mamassa vācābhilāpo abhisajjanā vā. Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ती गाथा शब्दांच्या अर्थावरून स्पष्टच आहे. परंतु येथे हा अभिप्राय आहे — “या दुसऱ्या राजकुमारासोबत राहिल्याने, जो थंडी, उष्णता इत्यादींबद्दल सांगत होता, त्याची समजूत काढताना माझे जे संभाषण झाले आणि त्याच्यावरील स्नेहामुळे जी आसक्ती निर्माण झाली; जर मी याचा त्याग केला नसता, तर भविष्यातही तसेच झाले असते जसे आता झाले आहे. अशा प्रकारे दुसऱ्यासोबत माझे संभाषण किंवा आसक्ती निर्माण झाली असती. आणि हे दोन्हीही विशेष अधिगम (प्रत्येकबुद्धत्व प्राप्ती) मिळवण्यात अडथळा आणणारे आहेत, असे भविष्यातील हे भय पाहून, त्याचा त्याग करून, योग्य प्रकारे (योनिशः) साधना करून मी प्रत्येकबोधी प्राप्त केली आहे.” उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे।

Āyatibhayagāthāvaṇṇanā samattā.

आयतिभय गाथेचे वर्णन समाप्त झाले।

50. Kāmā hi citrāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira seṭṭhiputto daharova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ tayo pāsādā honti[Pg.88]. So tattha sabbasampattīhi devakumāro viya paricāreti. So daharova samāno ‘‘pabbajissāmī’’ti mātāpitaro yāci. Te naṃ vārenti. So tatheva nibandhati. Punapi naṃ mātāpitaro ‘‘tvaṃ, tāta, sukhumālo, dukkarā pabbajjā, khuradhārāya upari caṅkamanasadisā’’ti nānappakārehi vārenti. So tatheva nibandhati. Te cintesuṃ ‘‘sacāyaṃ pabbajati, amhākaṃ domanassaṃ hoti. Sace naṃ nivārema, etassa domanassaṃ hoti. Apica amhākaṃ domanassaṃ hotu, mā ca etassā’’ti anujāniṃsu. Tato so sabbaparijanaṃ paridevamānaṃ anādiyitvā isipatanaṃ gantvā paccekabuddhānaṃ santike pabbaji. Tassa uḷārasenāsanaṃ na pāpuṇāti, mañcake taṭṭikaṃ pattharitvā sayi. So varasayane kataparicayo sabbarattiṃ atidukkhito ahosi. Pabhātepi sarīraparikammaṃ katvā, pattacīvaramādāya paccekabuddhehi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi. Tattha vuḍḍhā aggāsanañca aggapiṇḍañca labhanti, navakā yaṃkiñcideva āsanaṃ lūkhabhojanañca. So tena lūkhabhojanenāpi atidukkhito ahosi. So katipāhaṃyeva kiso dubbaṇṇo hutvā nibbijji yathā taṃ aparipākagate samaṇadhamme. Tato mātāpitūnaṃ dūtaṃ pesetvā uppabbaji. So katipāhaṃyeva balaṃ gahetvā punapi pabbajitukāmo ahosi. Tato teneva kamena pabbajitvā punapi uppabbajitvā tatiyavāre pabbajitvā sammā paṭipanno paccekasambodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ vatvā puna paccekabuddhānaṃ majjhe imameva byākaraṇagāthaṃ abhāsi –

५०. "कामा हि चित्रा..." (काम खरोखरच विविधांगी असतात...) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये एका श्रेष्ठिपुत्राला तरुण वयातच श्रेष्ठिपद मिळाले. त्याच्याकडे तीन ऋतूंसाठी तीन प्रासाद (महाल) होते. तिथे तो सर्व संपत्तीने युक्त होऊन एखाद्या देवकुमाराप्रमाणे विलास करत असे. तरुण असतानाच त्याने आपल्या मातापित्यांकडे "मी प्रव्रज्या घेईन" अशी याचना केली. त्यांनी त्याला अडवले. त्याने पुन्हा तोच आग्रह धरला. मातापित्यांनी त्याला पुन्हा विविध प्रकारे अडवले: "बाळा, तू सुकुमार आहेस, प्रव्रज्या घेणे कठीण आहे; हे तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे आहे." त्याने पूर्वीप्रमाणेच आग्रह धरला. त्यांनी विचार केला, "जर हा प्रव्रजित झाला, तर आपल्याला दुःख होईल. जर आपण त्याला अडवले, तर त्याला दुःख होईल. त्यापेक्षा आपल्याला दुःख झाले तरी चालेल, पण त्याला दुःख होऊ नये." असे विचार करून त्यांनी त्याला परवानगी दिली. त्यानंतर, रडणाऱ्या आपल्या सर्व परिजनांकडे दुर्लक्ष करून तो इसिपतन येथे गेला आणि प्रत्येकबुद्धांच्या सानिध्यात त्याने प्रव्रज्या घेतली. त्याला उत्तम बिछाना मिळाला नाही, त्याने खाटेवर चटई पसरून त्यावर शयन केले. उत्तम बिछान्याची सवय असल्यामुळे तो रात्रभर अत्यंत दुःखी राहिला. पहाटे शारीरिक विधी आटोपून, पात्र व चीवर घेऊन तो प्रत्येकबुद्धांसह पिंडपातासाठी नगरात गेला. तिथे ज्येष्ठ भिक्खूंना मुख्य आसन आणि उत्तम भोजन मिळत असे, तर नवशिक्यांना कोणतेही सामान्य आसन आणि निकृष्ट अन्न मिळे. त्या निकृष्ट अन्नामुळे तो अत्यंत दुःखी झाला. काही दिवसांतच तो कृश व निस्तेज झाला आणि श्रमणधर्माची परिपक्वता न झाल्यामुळे तो विरक्त झाला. त्यानंतर त्याने मातापित्यांकडे निरोप पाठवून गृहस्थाश्रमात परत प्रवेश केला. काही दिवसांतच शक्ती परत मिळवून त्याला पुन्हा प्रव्रज्या घेण्याची इच्छा झाली. अशा प्रकारे, त्याने पुन्हा प्रव्रज्या घेतली आणि पुन्हा तो गृहस्थ झाला. तिसऱ्यांदा प्रव्रज्या घेऊन, योग्य प्रकारे आचरण करत त्याने प्रत्येकबोधी साक्षात केली. ही उदानगाथा म्हटल्यानंतर, त्याने प्रत्येकबुद्धांच्या मध्ये पुन्हा हीच व्याकरणाची गाथा म्हटली –

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"काम खरोखरच विविधांगी, मधुर आणि मनोरम असतात; ते वेगवेगळ्या रूपांनी चित्ताला विचलित करतात. कामगुणांमधील दोष पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Tattha kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Tattha vatthukāmā manāpiyarūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā adhippetā. Rūpādianekappakāravasena citrā. Lokassādavasena madhurā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā. Virūparūpenāti virūpena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā [Pg.89] mathenti cittaṃ pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayeneva veditabbanti.

त्या गाथेत 'कामा' म्हणजे दोन प्रकारचे काम: वत्थुकाम (भौतिक विषयभोग) आणि किलेशकाम (क्लेशकारक वासना). त्यापैकी वत्थुकाम म्हणजे मनाला प्रिय वाटणारे रूप इत्यादी धर्म (विषय) होत; आणि किलेशकाम म्हणजे छंद इत्यादी सर्व प्रकारचे रागभेद होत. परंतु येथे वत्थुकाम अभिप्रेत आहे. रूप इत्यादी अनेक प्रकारांमुळे ते 'चित्रा' (विविधांगी) आहेत. जगातील आस्वादाच्या दृष्टीने ते 'मधुरा' (गोड) आहेत. अज्ञानी पृथग्जनांच्या मनाला रमवणारे असल्यामुळे ते 'मनोरमा' आहेत. 'विरूपरूपेन' म्हणजे विविध रूपांनी, अनेक प्रकारच्या स्वभावांनी, असे म्हटले आहे. कारण ते रूप इत्यादींच्या माध्यमातून विविधांगी असतात, आणि रूपांमध्येही निळ्या इत्यादी रंगांमुळे विविध रूपे असतात. अशा प्रकारे, त्या विविध रूपांद्वारे तसा तसा आस्वाद दाखवून ते चित्ताला विचलित करतात आणि प्रव्रज्येमध्ये रमू देत नाहीत. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. निष्कर्ष देखील दोन किंवा तीन पदांशी जोडून पूर्वीच्या गाथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Kāmagāthāvaṇṇanā samattā.

कामगाथेचे वर्णन समाप्त झाले।

51. Ītī cāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira rañño gaṇḍo udapādi. Bāḷhā vedanā vattanti. Vejjā ‘‘satthakammena vinā phāsu na hotī’’ti bhaṇanti. Rājā tesaṃ abhayaṃ datvā satthakammaṃ kārāpesi. Te phāletvā, pubbalohitaṃ nīharitvā, nibbedanaṃ katvā, vaṇaṃ paṭṭena bandhiṃsu, āhārācāresu ca naṃ sammā ovadiṃsu. Rājā lūkhabhojanena kisasarīro ahosi, gaṇḍo cassa milāyi. So phāsukasaññī hutvā siniddhāhāraṃ bhuñji. Tena ca sañjātabalo visaye paṭisevi. Tassa gaṇḍo puna purimasabhāvameva sampāpuṇi. Evaṃ yāva tikkhattuṃ satthakammaṃ kārāpetvā, vejjehi parivajjito nibbijjitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, araññaṃ pavisitvā, vipassanaṃ ārabhitvā, sattahi vassehi paccekabodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

५१. "ईती च..." या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीच्या राजाला एक गंड (गळू) झाला. त्याला तीव्र वेदना होत होत्या. वैद्यांनी सांगितले, "शस्त्रक्रियेशिवाय आराम पडणार नाही." राजाने त्यांना अभय देऊन शस्त्रक्रिया करवून घेतली. त्यांनी ते गळू कापून, पू आणि रक्त बाहेर काढले, वेदना शांत केल्या आणि जखमेवर पट्टी बांधली; तसेच त्याला आहार आणि विहाराबाबत योग्य सल्ला दिला. निकृष्ट आहारामुळे राजाचे शरीर कृश झाले, पण त्याचे गळू सुकले. आपल्याला बरे वाटत आहे असे समजून त्याने स्निग्ध अन्न खाल्ले. त्यामुळे शक्ती परत आल्यावर त्याने पुन्हा विषयभोगांचे सेवन केले. त्याचे गळू पुन्हा पूर्वीसारखेच झाले. अशा प्रकारे तीन वेळा शस्त्रक्रिया करवून घेतल्यावर, वैद्यांनी त्याला सोडून दिले. तो विरक्त झाला आणि राज्य सोडून त्याने प्रव्रज्या घेतली. अरण्यात प्रवेश करून त्याने विपश्यना सुरू केली आणि सात वर्षांत प्रत्येकबोधी साक्षात करून, ही उदानगाथा म्हटली आणि तो नंदमूलक पर्वताच्या गुहेकडे निघून गेला।

‘‘Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ही एक आपत्ती आहे, गळू आहे, उपद्रव आहे, रोग आहे, शल्य आहे आणि भय आहे; कामगुणांमध्ये हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Tattha etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā ete kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo; anatthaṃ janento abhibhavati; ajjhottharatīti attho, rājadaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ, loluppaṃ vā [Pg.90] uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭheneva rogo. Abbhantaramanuppaviṭṭhaṭṭhena pana antotudakaṭṭhena dunniharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ. Me etanti metaṃ. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

त्या गाथेत 'एती' म्हणजे 'ईती' (आपत्ती); हे आगंतुक, अकुशल आणि विनाशाच्या कारणांचे नाव आहे. म्हणून हे कामगुण देखील अनेक प्रकारचा विनाश घडवून आणण्याच्या अर्थाने आणि सतत एकत्र येण्याच्या अर्थाने 'ईती' आहेत. गळू देखील अशुद्धता वाहते, ते सुजते, पिकते आणि फुटते. म्हणून हे क्लेशरूपी अशुद्धता वाहणारे असल्यामुळे आणि उत्पत्ती, जरा व भंगाद्वारे सुजणे, पिकणे व फुटणे या स्वभावाचे असल्यामुळे 'गंड' (गळू) आहेत. 'उपद्रवती' म्हणजे 'उपद्रव'; अनर्थ निर्माण करून तो पराभूत करतो, ग्रासून टाकतो, असा याचा अर्थ आहे. हे राजदंड इत्यादींचे नाव आहे. म्हणून हे कामगुण देखील निर्वाण न जाणल्यामुळे अनर्थ ओढवून आणणारे आणि सर्व उपद्रवांचे कारण असल्यामुळे 'उपद्रव' आहेत. कारण हे क्लेश व्याधी निर्माण करून, शीलरूपी आरोग्याचा नाश करतात आणि लोभ निर्माण करून नैसर्गिक आरोग्याचा नाश करतात, म्हणून आरोग्याचा नाश करण्याच्या या अर्थाने ते 'रोग' आहेत. शरीराच्या आत प्रवेश करण्याच्या अर्थाने, आतून टोचण्याच्या अर्थाने आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने ते 'शल्य' आहेत. या लोकात आणि परलोकात भय निर्माण करत असल्यामुळे ते 'भय' आहेत. 'मे एतं' म्हणजे 'metaṃ' (माझ्यासाठी हे). उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. निष्कर्ष पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

Ītigāthāvaṇṇanā samattā.

ईतीगाथेचे वर्णन समाप्त झाले।

52. Sītañcāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira sītālukabrahmadatto nāma rājā ahosi. So pabbajitvā araññakuṭikāya viharati. Tasmiñca padese sīte sītaṃ, uṇhe uṇhameva ca hoti abbhokāsattā padesassa. Gocaragāme bhikkhā yāvadatthāya na labbhati. Pivanakapānīyampi dullabhaṃ, vātātapaḍaṃsasarīsapāpi bādhenti. Tassa etadahosi – ‘‘ito aḍḍhayojanamatte sampanno padeso, tattha sabbepi ete parissayā natthi. Yaṃnūnāhaṃ tattha gaccheyyaṃ; phāsukaṃ viharantena sakkā visesaṃ adhigantu’’nti. Tassa puna ahosi – ‘‘pabbajitā nāma na paccayavasikā honti, evarūpañca cittaṃ vase vattenti, na cittassa vase vattenti, nāhaṃ gamissāmī’’ti paccavekkhitvā na agamāsi. Evaṃ yāvatatiyakaṃ uppannacittaṃ paccavekkhitvā nivattesi. Tato tattheva satta vassāni vasitvā, sammā paṭipajjamāno paccekasambodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

५२. ‘सीतञ्च’ (थंडी आणि...) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, वाराणसीमध्ये ‘सीतालुक’ (थंडी सहन न होणारा) ब्रह्मदत्त नावाचा राजा होता. त्यांनी प्रव्रज्या घेतली आणि ते अरण्यातील एका कुटीत राहू लागले. तो प्रदेश उघडा (अनावृत) असल्यामुळे, तिथे थंडीच्या दिवसांत खूप थंडी आणि उष्णतेच्या दिवसांत खूप उष्णता असे. भिक्षेसाठी जवळच्या गावात आवश्यकतेनुसार भिक्षा मिळत नसे. पिण्याचे पाणीही दुर्मिळ होते, आणि वारा, ऊन, डास (माशा) व सरपटणारे प्राणी देखील त्यांना त्रास देत असत. त्यांच्या मनात असा विचार आला – “इथून केवळ अर्धा योजन अंतरावर एक समृद्ध प्रदेश आहे, तिथे हे सर्व उपद्रव नाहीत. मी तिथे का जाऊ नये? तिथे सुखाने राहून मला विशेष गुणांची (लोकोत्तर गुणांची) प्राप्ती करणे शक्य होईल.” परंतु पुन्हा त्यांच्या मनात विचार आला – “प्रव्रजित झालेले (भिक्षू) हे प्रत्ययांच्या (भौतिक गरजांच्या) अधीन नसतात. ते अशा मनाला आपल्या ताब्यात ठेवतात, मनाच्या ताब्यात स्वतः जात नाहीत. मी तिथे जाणार नाही.” असा विचार करून ते गेले नाहीत. अशा प्रकारे, तीन वेळा मनात आलेला विचार त्यांनी विवेकपूर्वक आवरला आणि ते तिथेच थांबले. त्यानंतर तिथेच सात वर्षे राहून, योग्य प्रकारे साधना करत त्यांनी प्रत्येकसंबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केली. ही उदानगाथा म्हणून ते नंदमूलक प्राग्भाराकडे (पर्वताच्या गुहेकडे) निघून गेले.

‘‘Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“थंडी, उष्णता, भूक, तहान, वारा, ऊन, डास आणि सरपटणारे प्राणी – या सर्वांवर मात करून (त्यांना सहन करून), माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tattha sītañcāti sītaṃ nāma duvidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca, bāhiradhātukkhobhapaccayañca; tathā uṇhaṃ. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapāti ye keci dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbanti.

त्यात ‘सीतञ्च’ मधील ‘सीत’ (थंडी) दोन प्रकारची आहे: शरीराच्या अंतर्गत धातूंच्या क्षोभामुळे होणारी थंडी आणि बाह्य धातूंच्या क्षोभामुळे होणारी थंडी; त्याचप्रमाणे ‘उष्णता’ (उण्हं) देखील दोन प्रकारची आहे. ‘डंसा’ म्हणजे पिवळसर-तपकिरी रंगाच्या माशा (डास). ‘सरीसपा’ म्हणजे जे लांब शरीराचे प्राणी सरपटत जातात ते सर्व (साप इत्यादी). उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. निष्कर्ष देखील आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Sītālukagāthāvaṇṇanā samattā.

सीतालुक गाथेचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

53. Nāgovāti [Pg.91] kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā vīsati vassāni rajjaṃ kāretvā kālakato niraye vīsati eva vassāni paccitvā himavantappadese hatthiyoniyaṃ uppajjitvā sañjātakkhandho padumavaṇṇasakalasarīro uḷāro yūthapati mahānāgo ahosi. Tassa obhaggobhaggaṃ sākhābhaṅgaṃ hatthichāpāva khādanti. Ogāhepi naṃ hatthiniyo kaddamena limpanti, sabbaṃ pālileyyakanāgasseva ahosi. So yūthā nibbijjitvā pakkami. Tato naṃ padānusārena yūthaṃ anubandhi. Evaṃ yāvatatiyaṃ pakkanto anubaddhova. Tato cintesi – ‘‘idāni mayhaṃ nattako bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāreti, yaṃnūnāhaṃ attano purimajātiyā uyyānaṃ gaccheyyaṃ, tatra maṃ so rakkhissatī’’ti. Tato rattiṃ niddāvasaṃ gate yūthe yūthaṃ pahāya tameva uyyānaṃ pāvisi. Uyyānapālo disvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘hatthiṃ gahessāmī’’ti senāya parivāresi. Hatthī rājānaṃ eva abhimukho gacchati. Rājā ‘‘maṃ abhimukho etī’’ti khurappaṃ sannayhitvā aṭṭhāsi. Tato hatthī ‘‘vijjheyyāpi maṃ eso’’ti mānusikāya vācāya ‘‘brahmadatta, mā maṃ vijjha, ahaṃ te ayyako’’ti āha. Rājā ‘‘kiṃ bhaṇasī’’ti sabbaṃ pucchi. Hatthīpi rajje ca narake ca hatthiyoniyañca pavattiṃ sabbaṃ ārocesi. Rājā ‘‘sundaraṃ, mā bhāyi, mā ca kañci bhiṃsāpehī’’ti hatthino vaṭṭañca ārakkhake ca hatthibhaṇḍe ca upaṭṭhāpesi.

५३. ‘नागोव’ (हत्तीप्रमाणे...) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, वाराणसीमध्ये एका राजाने वीस वर्षे राज्य केले आणि मृत्यूनंतर तो वीस वर्षे नरकात शिजला (यातना भोगल्या). त्यानंतर हिमालयाच्या प्रदेशात हत्तीच्या योनीत त्याचा जन्म झाला. तो सुदृढ शरीराचा (पुष्ट खांदे असलेला), कमळाच्या रंगासारखे संपूर्ण शरीर असलेला, भव्य, कळपाचा प्रमुख असा एक महान हत्ती (महानाग) बनला. त्याने तोडलेल्या झाडांच्या फांद्या हत्तीची पिल्लेच खाऊन टाकत असत. पाण्यात उतरल्यावरही हत्तीणी त्याला चिखल फासत असत; सर्व काही पारिलेय्यक हत्तीसारखेच घडत होते. तो त्या कळपाला कंटाळला आणि तिथून निघून गेला. त्यानंतर कळपाने त्याच्या पावलांच्या ठशांचा मागोवा घेत त्याचा पाठलाग केला. अशा प्रकारे तीन वेळा तो निघून गेला तरी त्यांनी त्याचा पाठलाग केलाच. तेव्हा त्याने विचार केला – “सध्या माझा नातू वाराणसीमध्ये राज्य करत आहे. मी माझ्या पूर्वजन्मीच्या उद्यानात (बागेत) का जाऊ नये? तिथे तो राजा माझे रक्षण करेल.” त्यानंतर रात्रीच्या वेळी जेव्हा कळप झोपी गेला, तेव्हा तो कळप सोडून त्याच उद्यानात शिरला. उद्यानपालाने त्याला पाहून राजाला कळवले. राजाने “मी हत्तीला पकडेन” असे म्हणून सैन्यासह त्याला वेढा घातला. तो हत्ती थेट राजाच्याच दिशेने येऊ लागला. राजाने “हा माझ्याच दिशेने येत आहे” असे समजून धनुष्याला बाण लावून तो उभा राहिला. तेव्हा हत्तीने विचार केला, “हा मला बाण मारेल,” आणि त्याने मानवी भाषेत म्हटले, “ब्रह्मदत्ता, मला मारू नकोस, मी तुझा आजोबा आहे.” राजाने विचारले, “तू काय बोलत आहेस?” आणि सर्व काही विचारले. हत्तीनेही आपले राज्य, नरकातील यातना आणि हत्तीच्या योनीतील जन्म या सर्व गोष्टी राजाला सांगितल्या. राजा म्हणाला, “खूप छान, घाबरू नकोस आणि कोणालाही घाबरवू नकोस.” आणि त्याने हत्तीसाठी योग्य ती व्यवस्था, रक्षक आणि हत्तीचे अन्न-पाणी पुरवणारे सेवक नियुक्त केले.

Athekadivasaṃ rājā hatthikkhandhagato ‘‘ayaṃ vīsati vassāni rajjaṃ katvā niraye pakko, vipākāvasesena ca tiracchānayoniyaṃ uppanno, tatthapi gaṇavāsasaṅghaṭṭanaṃ asahanto idhāgato. Aho dukkho gaṇavāso, ekībhāvo eva ca pana sukho’’ti cintetvā tattheva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ lokuttarasukhena sukhitaṃ amaccā upasaṅkamitvā, paṇipātaṃ katvā ‘‘yānakālo mahārājā’’ti āhaṃsu. Tato ‘‘nāhaṃ rājā’’ti vatvā purimanayeneva imaṃ gāthaṃ abhāsi –

त्यानंतर एका दिवशी, राजा हत्तीच्या पाठीवर बसलेला असताना त्याने विचार केला – “याने वीस वर्षे राज्य केले, नंतर नरकात यातना भोगल्या आणि कर्माच्या उर्वरित विपाकामुळे हा प्राण्यांच्या योनीत जन्माला आला. तिथेही कळपात राहण्याचा त्रास सहन न झाल्यामुळे हा इथे आला आहे. अहाहा! कळपात राहणे किती दुःखदायक आहे, आणि एकांत (एकटे राहणे) किती सुखकारक आहे!” असा विचार करून त्याने तिथेच (हत्तीच्या पाठीवरच) विपश्यना सुरू केली आणि प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केली. लोकोत्तर सुखाने सुखी झालेल्या त्या राजाजवळ अमात्य आले, त्यांनी वंदन केले आणि म्हणाले, “महाराज, निघण्याची वेळ झाली आहे.” तेव्हा “मी आता राजा नाही” असे सांगून त्यांनी पूर्वीच्याच पद्धतीने ही गाथा म्हटली –

‘‘Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;

Yathābhirantaṃ viharaṃ araññe, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ज्याप्रमाणे सुदृढ शरीराचा (पुष्ट खांदे असलेला), कमळासारखा तेजस्वी आणि भव्य हत्ती कळप सोडून अरण्यात आपल्या इच्छेनुसार विहरतो, त्याचप्रमाणे माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Sā [Pg.92] padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā. Sā ca kho yuttivaseneva, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya vā nāgo, evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena āguṃ akaraṇena puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjetvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe eko care khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjetvā ekavihārasukhena jhānasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhatāya sañjātakkhandho, kudāssu nāmāhampi evaṃ asekhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa padumasadisagattatāya vā padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisaujugattatāya vā ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi vā uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti.

ती गाथा शब्दांच्या अर्थावरून स्पष्टच आहे. परंतु, येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ जोडणे (योजना) खालीलप्रमाणे आहे. आणि ही योजना केवळ तर्काच्या (युक्तीच्या) आधारे आहे, ऐकीव माहितीच्या (अनुश्रवाच्या) आधारे नाही: “ज्याप्रमाणे हा हत्ती मानवांना प्रिय असलेल्या शील नियमांमध्ये प्रशिक्षित (दंत) असल्यामुळे अप्रशिक्षित भूमीवर (अदंतभूमी) जात नाही, किंवा शरीराच्या विशालतेमुळे त्याला ‘नाग’ म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे, मी देखील कधी बरं आर्यांना प्रिय असलेल्या शीलांमध्ये प्रशिक्षित होऊन, अप्रशिक्षित भूमीवर न जाता, कोणतेही पाप (आगु) न करता आणि पुन्हा या संसारभावात (इत्थत्तं) परत न येता, आपल्या सद्गुणांच्या विशाल शरीरामुळे ‘नाग’ होईन? ज्याप्रमाणे हा हत्ती कळप सोडून, एकाकी विहरण्याच्या सुखाने आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात राहतो आणि गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरतो; त्याचप्रमाणे, मी देखील कधी बरं समूहाचा त्याग करून, एकांतवासाच्या सुखाने आणि ध्यानाच्या सुखाने आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहरेन? मला जसे जसे सुख हवे आहे, तसे तसे आणि जितका वेळ मला हवे आहे, तितका वेळ अरण्यात राहून मी गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेन – हा या गाथेचा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे हा हत्ती सुगठित शरीराचा (पुष्ट खांदे असलेला) असल्यामुळे ‘सञ्जातक्खन्ध’ (सुदृढ खांदे असलेला) आहे; त्याचप्रमाणे, मी देखील कधी बरं अशैक्ष-शीलस्कंधाच्या (असेखसीलक्खन्ध - परिपूर्ण शीलसमूह) विशालतेमुळे ‘सञ्जातक्खन्ध’ होईन? ज्याप्रमाणे हा हत्ती कमळासारख्या शरीरामुळे किंवा कमळकुळात जन्मल्यामुळे ‘पदुमी’ (कमळधारी) आहे; त्याचप्रमाणे, मी देखील कधी बरं कमळासारख्या सरळ शरीरामुळे किंवा आर्यजातीरूपी कमळात जन्मल्यामुळे ‘पदुमी’ होईन? ज्याप्रमाणे हा हत्ती आपल्या शक्ती, बल आणि वेग इत्यादींमुळे भव्य (उळार) आहे; त्याचप्रमाणे, मी देखील कधी बरं अत्यंत शुद्ध कायिक आचरण इत्यादींमुळे किंवा शील, समाधी आणि भेदक प्रज्ञा इत्यादींमुळे भव्य होईन?” – असा विचार करत मी विपश्यना सुरू केली आणि प्रत्येकबोधी प्राप्त केली.

Nāgagāthāvaṇṇanā samattā.

नाग गाथेचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

54. Aṭṭhāna tanti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira putto daharo eva samāno pabbajitukāmo mātāpitaro yāci. Mātāpitaro naṃ vārenti. So vāriyamānopi nibandhatiyeva ‘‘pabbajissāmī’’ti. Tato naṃ pubbe vuttaseṭṭhiputtaṃ viya sabbaṃ vatvā anujāniṃsu. Pabbajitvā ca uyyāneyeva vasitabbanti paṭijānāpesuṃ, so tathā akāsi. Tassa mātā pātova vīsatisahassanāṭakitthiparivutā uyyānaṃ gantvā, puttaṃ yāguṃ pāyetvā, antarā khajjakādīni ca khādāpetvā, yāva majjhanhikasamayaṃ tena saddhiṃ samullapitvā, nagaraṃ pavisati. Pitā ca majjhanhike āgantvā, taṃ bhojetvā attanāpi bhuñjitvā, divasaṃ tena saddhiṃ samullapitvā, sāyanhasamaye [Pg.93] jagganapurise ṭhapetvā nagaraṃ pavisati. So evaṃ rattindivaṃ avivitto viharati. Tena kho pana samayena ādiccabandhu nāma paccekabuddho nandamūlakapabbhāre viharati. So āvajjento taṃ addasa – ‘‘ayaṃ kumāro pabbajituṃ asakkhi, jaṭaṃ chindituṃ na sakkotī’’ti. Tato paraṃ āvajji ‘‘attano dhammatāya nibbijjissati, no’’ti. Atha ‘‘dhammatāya nibbindanto aticiraṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘tassa ārammaṇaṃ dassessāmī’’ti pubbe vuttanayeneva manosilātalato āgantvā uyyāne aṭṭhāsi. Rājapuriso disvā ‘‘paccekabuddho āgato, mahārājā’’ti rañño ārocesi. Rājā ‘‘idāni me putto paccekabuddhena saddhiṃ anukkaṇṭhito vasissatī’’ti pamuditamano hutvā paccekabuddhaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā tattheva vāsaṃ yācitvā paṇṇasālādivāvihāraṭṭhānacaṅkamādisabbaṃ kāretvā vāsesi.

५४. अट्ठाणत (अशक्यतेवरील गाथा) ची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीच्या राजाचा मुलगा तरुण असतानाच प्रवज्जा घेण्यास उत्सुक होता. त्याने आपल्या मातापित्यांकडे परवानगी मागितली. मातापित्यांनी त्याला मनाई केली. मनाई केली जात असतानाही त्याने आग्रह धरला, 'मी प्रवज्जा घेईनच.' त्यानंतर, पूर्वी सांगितलेल्या श्रेष्ठिपुत्राच्या कथेप्रमाणे सर्व काही बोलून त्यांनी त्याला परवानगी दिली. परंतु, प्रवज्जा घेतल्यानंतर त्याने त्यांच्याच उद्यानात (बागेत) राहावे, अशी त्यांनी त्याच्याकडून प्रतिज्ञा करून घेतली. त्याने तसेच केले. त्याची आई सकाळी वीस हजार नर्तकींसह उद्यानात जात असे आणि मुलाला पेज (यागु) पाजून व मध्येच खाऊ वगैरे खाऊ घालून दुपारपर्यंत त्याच्याशी गप्पा मारत असे आणि मग नगरात परतत असे. वडील दुपारी येत असत, त्याला जेवू घालत आणि स्वतःही जेवत असत. त्यानंतर दिवसभर त्याच्याशी गप्पा मारून संध्याकाळी रक्षकांना ठेवून नगरात परतत असत. अशा प्रकारे तो तरुण दिवस-रात्र कधीही एकटा न राहता काळ घालवत असे. त्या वेळी नंदमूलक पर्वताच्या कपारीत 'आदिच्चबंधू' (आदित्यबंधू) नावाचे प्रत्येकबुद्ध राहत होते. त्यांनी आपले ध्यान केंद्रित केले असता त्यांना तो तरुण दिसला आणि त्यांनी विचार केला: 'हा राजकुमार प्रवज्जा घेण्यास तर समर्थ झाला, परंतु तो आपले जाळे (गुंतागुंत) तोडण्यास असमर्थ आहे.' त्यानंतर त्यांनी विचार केला: 'हा स्वतःच्या स्वभावाने विरक्त होईल की नाही?' 'स्वतःहून विरक्त होण्यास याला खूप वेळ लागेल' हे जाणून त्यांनी ठरवले: 'मी त्याला एक आलंबन (विषय) दाखवतो.' पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच मनःशिलातलावरून (तांबड्या मनशिला खडकावरून) येऊन ते उद्यानात उभे राहिले. राजाच्या सेवकाने त्यांना पाहिले आणि राजाला सांगितले: 'महाराज, प्रत्येकबुद्ध आले आहेत.' 'आता माझा मुलगा प्रत्येकबुद्धांच्या संगतीत आनंदाने राहील' या विचाराने राजा अत्यंत प्रसन्न झाला. त्याने प्रत्येकबुद्धांची आदरपूर्वक सेवा केली, त्यांना तिथेच राहण्याची विनंती केली आणि त्यांच्यासाठी पर्णकुटी, दिवसा राहण्याची जागा, चंक्रमण मार्ग इत्यादी सर्व काही तयार करून त्यांना तिथेच वास्तव्यास ठेवले.

So tattha vasanto ekadivasaṃ okāsaṃ labhitvā kumāraṃ pucchi ‘‘kosi tva’’nti? So āha ‘‘ahaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Pabbajitā nāma na edisā hontī’’ti. ‘‘Atha bhante, kīdisā honti, kiṃ mayhaṃ ananucchavika’’nti vutte ‘‘tvaṃ attano ananucchavikaṃ na pekkhasi, nanu te mātā vīsatisahassaitthīhi saddhiṃ pubbaṇhasamaye āgacchantī uyyānaṃ avivittaṃ karoti, pitā mahatā balakāyena sāyanhasamaye, jagganapurisā sakalarattiṃ; pabbajitā nāma tava sadisā na honti, ‘edisā pana hontī’’’ti tatra ṭhitasseva iddhiyā himavante aññataraṃ vihāraṃ dassesi. So tattha paccekabuddhe ālambanabāhaṃ nissāya ṭhite ca caṅkamante ca rajanakammasūcikammādīni karonte ca disvā āha – ‘‘tumhe idha, nāgacchatha, pabbajjā nāma tumhehi anuññātā’’ti. ‘‘Āma, pabbajjā anuññātā, pabbajitakālato paṭṭhāya samaṇā nāma attano nissaraṇaṃ kātuṃ icchitapatthitañca padesaṃ gantuṃ labhanti, ettakaṃva vaṭṭatī’’ti vatvā ākāse ṭhatvā –

तिथे राहत असताना, एका दिवशी संधी मिळताच प्रत्येकबुद्धांनी त्या राजकुमाराला विचारले: 'तू कोण आहेस?' तो म्हणाला: 'मी प्रवजित (भिक्खू) आहे.' – 'प्रवजित असे नसतात.' – 'तर मग भंते, ते कसे असतात? माझ्यात काय अयोग्य आहे?' असे विचारले असता ते म्हणाले: 'तुला स्वतःमधील अयोग्य गोष्टी दिसत नाहीत का? तुझी आई सकाळी वीस हजार स्त्रियांसह येऊन तुझे एकांतपण नष्ट करत नाही का? तुझे वडील संध्याकाळी मोठ्या सैन्यासह येतात आणि रक्षक रात्रभर इथे असतात; प्रवजित तुझ्यासारखे नसतात, तर ते असे असतात.' असे सांगून, तिथे उभे असतानाच त्यांनी आपल्या ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) हिमालयातील एक विहार दाखवला. राजकुमाराने तिथे प्रत्येकबुद्धांना कठड्याला टेकून उभे राहिलेले, चंक्रमण करत केलेले आणि चीवर रंगवणे, शिवणे इत्यादी कामात मग्न असलेले पाहिले. हे पाहून राजकुमार म्हणाला: 'आपण इथे येत नाही. काय आपल्याला प्रवज्जेची अनुमती आहे?' – 'होय, प्रवज्जेची अनुमती आहे. प्रवज्जा घेतल्यापासून श्रमण आपल्या मुक्तीसाठी स्वतःच्या इच्छेनुसार कोणत्याही प्रदेशात जाण्यास स्वतंत्र असतात. एवढेच योग्य आहे.' असे सांगून ते प्रत्येकबुद्ध आकाशात उभे राहिले आणि त्यांनी ही अर्धी गाथा म्हटली –

‘‘Aṭṭhāna taṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimutti’’nti. –

'समुदायात (लोकांच्या घोळक्यात) रमणाऱ्या व्यक्तीला तात्कालिक विमुक्ती (सामयिक विमुक्ती) प्राप्त होणे अशक्य आहे.'

Imaṃ [Pg.94] upaḍḍhagāthaṃ vatvā, dissamāneneva kāyena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Evaṃ gate paccekabuddhe so attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nipajji. Ārakkhakapurisopi ‘‘sayito kumāro, idāni kuhiṃ gamissatī’’ti pamatto niddaṃ okkami. So tassa pamattabhāvaṃ ñatvā pattacīvaraṃ gahetvā araññaṃ pāvisi. Tatra ca vivitto vipassanaṃ ārabhitvā, paccekabodhiṃ sacchikatvā, paccekabuddhaṭṭhānaṃ gato. Tatra ca ‘‘kathamadhigata’’nti pucchito ādiccabandhunā vuttaṃ upaḍḍhagāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā abhāsi.

ही अर्धी गाथा म्हणून, डोळ्यांना दिसत असलेल्या शरीरानेच ते नंदमूलक पर्वताच्या कपारीकडे निघून गेले. प्रत्येकबुद्ध निघून गेल्यावर तो राजकुमार आपल्या पर्णकुटीत गेला आणि झोपला. रक्षकाने विचार केला: 'राजकुमार झोपला आहे, आता तो कुठे जाणार?' आणि तोही गाफील राहून झोपी गेला. रक्षकाची ही बेसावधगिरी पाहून राजकुमाराने आपले पात्र आणि चीवर घेतले आणि तो अरण्यात निघून गेला. तिथे एकांतात विपश्यना साधना करून त्याने प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केली आणि तो प्रत्येकबुद्धांच्या निवासस्थानी गेला. तिथे त्याला विचारण्यात आले, 'तुला हे कसे प्राप्त झाले?' तेव्हा त्याने आदित्यबंधू (आदिच्चबंधू) प्रत्येकबुद्धांनी म्हटलेली अर्धी गाथा पूर्ण करून ती म्हणून दाखवली.

Tassattho – aṭṭhāna tanti. Aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti, anunāsikalopo kato ‘‘ariyasaccāna dassana’’ntiādīsu (khu. pā. 5.11; su. ni. 270) viya. Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti karaṇavacanametaṃ ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbenā’’tiādīsu (dha. sa. 30) viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato ‘‘sāmayikā vimuttī’’ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phassayeti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhīti āha. Sesaṃ vuttanayamevāti.

याचा अर्थ असा आहे – 'अट्ठाण तं' म्हणजे ते अशक्य आहे, त्याला काही कारण नाही, असे म्हटले आहे. 'अरियसच्चान दस्सनं' इत्यादींप्रमाणे येथे अनुनासिकाचा लोप झाला आहे. 'संगणिकारतस्स' म्हणजे समूहात किंवा घोळक्यात रमणाऱ्याला. 'यं' हा शब्द कारणाचा वाचक आहे, जसे 'यं हिरीयति हिरीयितब्बेन' इत्यादींमध्ये आहे. 'फस्सये' म्हणजे प्राप्त करावी. 'सामयिकं विमुत्तिं' म्हणजे लौकिक समापत्ती (ध्यान अवस्था). कारण, ती ध्यानमग्नतेच्या वेळीच विरोधी निवरणांपासून मुक्त करत असल्याने तिला 'सामयिक विमुक्ती' (तात्कालिक विमुक्ती) म्हटले जाते. 'समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीला ज्या कारणाने ही सामयिक विमुक्ती प्राप्त होईल, असे कोणतेही कारण अस्तित्वात नाही (ते अशक्य आहे)' – आदित्यबंधू प्रत्येकबुद्धांचे हे वचन ऐकून, समूहातील आसक्ती सोडून, योग्य प्रकारे (योनिशः) आचरण करत मी हे प्रत्येकबुद्धत्व प्राप्त केले आहे, असे त्याने सांगितले. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Aṭṭhānagāthāvaṇṇanā samattā.

अट्ठाण गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

Dutiyo vaggo niṭṭhito.

दुसरा वर्ग समाप्त झाला.

55. Diṭṭhīvisūkānīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā rahogato cintesi – ‘‘yathā sītādīnaṃ paṭighātakāni uṇhādīni atthi, atthi nu kho evaṃ vaṭṭapaṭighātakaṃ vinaṭṭaṃ, no’’ti. So amacce pucchi – ‘‘vivaṭṭaṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘jānāma, mahārājā’’ti āhaṃsu. Rājā – ‘‘kiṃ ta’’nti? Tato ‘‘antavā loko’’tiādinā nayena sassatucchedaṃ kathesuṃ. Atha rājā ‘‘ime na jānanti, sabbepime diṭṭhigatikā’’ti sayameva tesaṃ vilomatañca ayuttatañca disvā ‘‘vaṭṭapaṭighātakaṃ vivaṭṭaṃ atthi, taṃ gavesitabba’’nti cintetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Imañca udānagāthaṃ abhāsi paccekabuddhamajjhe byākaraṇagāthañca –

५५. दिठ्ठीविसूकानि (दृष्टीच्या विळख्यावरील गाथा) ची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये एका राजाने एकांतात विचार केला: 'ज्याप्रमाणे थंडी इत्यादींचे निवारण करणारे उष्णता इत्यादी घटक अस्तित्वात आहेत, त्याचप्रमाणे संसाराच्या चक्राचे (वट्टाचे) निवारण करणारे विवर्त (विवट्ट - संसारमुक्ती) अस्तित्वात आहे की नाही?' त्याने आपल्या मंत्र्यांना विचारले: 'तुम्हाला विवर्त (संसारमुक्ती) माहीत आहे का?' ते म्हणाले: 'महाराज, आम्हाला माहीत आहे.' राजाने विचारले: 'ते काय आहे?' तेव्हा त्यांनी 'जग मर्यादित आहे' इत्यादी सिद्धांतांद्वारे शाश्वतवाद आणि उच्छेदवादाचे प्रतिपादन केले. तेव्हा राजाने विचार केला: 'हे लोग काहीच जाणत नाहीत, हे सर्व मिथ्यादृष्टीचे अनुयायी आहेत.' स्वतःच त्यांचे विसंगत आणि अयोग्य विचार पाहून त्याने विचार केला: 'संसारचक्राचा नाश करणारे विवर्त नक्कीच अस्तित्वात आहे आणि मी त्याचा शोध घेतला पाहिजे.' असा विचार करून त्याने आपले राज्य सोडले, प्रवज्जा घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबोधी साक्षात केली. प्रत्येकबुद्धांच्या मध्यभागी त्याने ही उदान गाथा आणि स्पष्टीकरणाची गाथा म्हटली –

‘‘Diṭṭhīvisūkāni [Pg.95] upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

'दृष्टीच्या (मिथ्या विचारांच्या) विळख्याला पार करून, नियत मार्गाला (सत्य मार्गाला) प्राप्त होऊन आणि मार्ग मिळवून; मी ज्ञान प्राप्त केले आहे आणि आता मी इतरांच्या आहारी जाणारा नाही (स्वयंप्रकाशी आहे). गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकाकी विचरण करावे.'

Tassattho – diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā visūkāni, diṭṭhi eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyaṇatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi ‘‘idaṃ saccaṃ, idaṃ sacca’’nti na netabbo. Etena sayambhutaṃ dīpeti, patte vā paccekabodhiñāṇe aneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

त्याचा अर्थ असा आहे – 'दिट्ठिविसूकानि' (दृष्टीचे विपरित रूप किंवा विदूषकत्व) म्हणजे बासष्ट (६२) मिथ्या दृष्टी. कारण त्या मार्ग-सम्यक्-दृष्टीच्या विरोधी असल्याने, तिला छेदत असल्याने आणि तिच्या प्रतिकूल असल्याने 'विसूके' (विपरित) आहेत. अशा प्रकारे दृष्टीचे विपरित रूप किंवा दृष्टी स्वतःच विपरित रूप असल्याने त्यांना 'दिट्ठिविसूकानि' म्हणतात. 'उपातिवत्तो' म्हणजे दर्शनमार्गाने (सोतापत्ती मार्गाने) पार गेलेला. 'पत्तो नियामं' (नियमाला प्राप्त झालेला) म्हणजे दुर्गतीमध्ये न पडण्याच्या स्वभावामुळे (अविनिपातधम्मता) आणि संबोधीकडेच जाण्याच्या स्वभावामुळे (संबोधिपरायणता) निश्चित स्थितीला प्राप्त झालेला, किंवा 'सम्मतनियाम' नावाच्या पहिल्या मार्गाला (सोतापत्ती मार्गाला) प्राप्त झालेला. एवढ्याने पहिल्या मार्गाच्या कार्याची समाप्ती आणि त्याची प्राप्ती सांगितली आहे. आता 'पटिलद्धमग्गो' (मार्ग प्राप्त झालेला) या पदाने उर्वरित मार्गांची प्राप्ती दर्शविली आहे. 'उप्पन्नञाणोम्हि' (मला ज्ञान उत्पन्न झाले आहे) म्हणजे 'मला प्रत्येकबोधीचे ज्ञान उत्पन्न झाले आहे'. याद्वारे फळ दर्शविले आहे. 'अनञ्ञनेय्यो' (इतरांद्वारे न नेला जाणारा) म्हणजे इतरांनी 'हे सत्य आहे, हे सत्य आहे' असे सांगून मार्गदर्शित न केला जाणारा. याद्वारे स्वयंभूत्व (स्वतःच सत्य जाणणे) दर्शविले आहे. किंवा समथ आणि विपश्यनेद्वारे दृष्टीच्या विपरित रूपांना पार केलेला, पहिल्या मार्गाने नियमाला प्राप्त झालेला, उर्वरित मार्गांनी मार्ग प्राप्त केलेला, फळज्ञानाने ज्ञान उत्पन्न झालेला आणि ते सर्व स्वतःच प्राप्त केलेला असल्याने तो 'अनञ्ञनेय्यो' (इतरांवर अवलंबून नसलेला) आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Diṭṭhivisūkagāthāvaṇṇanā samattā.

'दिट्ठिविसूका' गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

56. Nillolupoti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira sūdo antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi manuññadassanaṃ sādurasaṃ ‘‘appeva nāma me rājā dhanamanuppadeyyā’’ti. Taṃ rañño gandheneva bhottukāmataṃ janesi mukhe kheḷaṃ uppādentaṃ. Paṭhamakabaḷe pana mukhe pakkhittamatte sattarasaharaṇisahassāni amateneva phuṭṭhāni ahesuṃ. Sūdo ‘‘idāni me dassati, idāni me dassatī’’ti cintesi. Rājāpi ‘‘sakkārāraho sūdo’’ti cintesi – ‘‘rasaṃ sāyitvā pana sakkarontaṃ maṃ pāpako kittisaddo abbhuggaccheyya – ‘lolo ayaṃ rājā rasagaruko’’’ti na kiñci abhaṇi. Evaṃ yāva bhojanapariyosānaṃ, tāva sūdopi ‘‘idāni dassati, idāni dassatī’’ti cintesi. Rājāpi avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato [Pg.96] sūdo ‘‘natthi imassa rañño jivhāviññāṇa’’nti dutiyadivase arasabhattaṃ upanāmesi. Rājā bhuñjanto ‘‘niggahāraho ajja sūdo’’ti jānantopi pubbe viya paccavekkhitvā avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato sūdo ‘‘rājā neva sundaraṃ nāsundaraṃ jānātī’’ti cintetvā sabbaṃ paribbayaṃ attanā gahetvā yaṃkiñcideva pacitvā rañño deti. Rājā ‘‘aho vata lobho, ahaṃ nāma vīsati nagarasahassāni bhuñjanto imassa lobhena bhattamattampi na labhāmī’’ti nibbijjitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi, purimanayeneva ca imaṃ gāthaṃ abhāsi –

५६. 'निल्लोलुपो' (लोभ नसलेला) याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? असे सांगितले जाते की, वाराणसीच्या राजाच्या आचाऱ्याने (सूपकाराने) जेवणाच्या मधल्या वेळात एक अतिशय सुंदर दिसणारा आणि चवदार असा पदार्थ तयार केला आणि राजाला सादर केला. त्याला वाटले की, 'कदाचित राजा मला काही धन-पारितोषिक देईल.' केवळ त्याच्या सुवासामुळेच राजाच्या तोंडात पाणी सुटले आणि तो खाण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली. जेव्हा पहिला घास तोंडात टाकला, तेव्हा त्याच्या सतरा हजार रसवाहिन्या जणू अमृताने तृप्त झाल्या. आचारी विचार करू लागला: 'आता राजा मला बक्षीस देईल, आता देईल.' राजानेही विचार केला, 'हा आचारी आदरास पात्र आहे,' पण पुन्हा विचार केला: 'जर मी या अन्नाच्या चवीमुळे त्याला बक्षीस दिले, तर माझी अपकीर्ती होईल की, हा राजा लोलुप (लोभी) आहे आणि चवीचा भुकेला आहे.' म्हणून राजा काहीच बोलला नाही. जेवण संपेपर्यंत आचारी विचार करत राहिला, 'आता राजा बक्षीस देईल, आता देईल.' राजानेही अपकीर्तीच्या भयाने काहीच म्हटले नाही. त्यानंतर आचाऱ्याने विचार केला, 'या राजाला जिभेची चवच (जिव्हाविज्ञान) नाही.' म्हणून दुसऱ्या दिवशी त्याने चव नसलेले (अळणी) अन्न राजाला दिले. जेवताना राजाने विचार केला, 'आज हा आचारी शिक्षेस पात्र आहे,' तरीही आदल्या दिवसाप्रमाणेच विचार करून अपकीर्तीच्या भयाने राजा काहीच बोलला नाही. त्यानंतर आचाऱ्याने विचार केला, 'या राजाला चांगले काय आणि वाईट काय, काहीच समजत नाही.' म्हणून त्याने सर्व शिधा स्वतःसाठी घेतला आणि काहीतरी थातुरमातुर शिजवून राजाला दिले. राजाला वैराग्य आले आणि त्याने विचार केला, 'अरेरे, हा लोभ! मी वीस हजार शहरांवर राज्य करत असूनही या आचाऱ्याच्या लोभामुळे मला साधे अन्नही मिळत नाही!' त्याने राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केली. आणि पूर्वीच्याच पद्धतीने त्यांनी ही गाथा म्हटली –

‘‘Nillolupo nikkuho nippipāso, nimmakkho niddhantakasāvamoho;

Nirāsayo sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"निल्लोलुपो निक्कुहो निप्पिपासो, निम्मक्खो निद्धंतकसावमोहो; निरासयो सब्बलोके भवित्वा, एको चरे खग्गविसाणकप्पो" (लोभ नसलेला, ढोंग नसलेला, तृष्णा नसलेला, मत्सर नसलेला, ज्याचे मळ आणि मोह नष्ट झाले आहेत असा; संपूर्ण जगात कोणतीही आशा/आसक्ती न बाळगता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा.)

Tattha nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena lolupoti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘nillolupo’’ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhaṃ kuhanavatthu natthi, so nikkuhoti vuccati. Imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāyāha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo, kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca kasāvāti veditabbā. Yathāha –

त्यामध्ये, 'निल्लोलुपो' म्हणजे अलोलुप (लोभ नसलेला). जो रसतृष्णेने (चवीच्या आहारी) ग्रासलेला असतो, तो अत्यंत लोलुप होतो आणि पुन्हा पुन्हा लोलुपतेने वागतो, म्हणून त्याला 'लोलुप' म्हणतात. म्हणून, त्याचा निषेध करत त्यांनी 'निल्लोलुपो' असे म्हटले आहे. 'निक्कुहो' म्हणजे ज्याच्याकडे तीन प्रकारचे कुहन (ढोंग/दिखावा) नाही, त्याला 'निक्कुह' (ढोंग नसलेला) म्हटले जाते. परंतु या गाथेत, स्वादिष्ट भोजन इत्यादींमध्ये आश्चर्यचकित न होणे किंवा आसक्त न होणे या अर्थाने 'निक्कुहो' हा शब्द वापरला आहे. 'निप्पिपासो' म्हणजे पिण्याची इच्छा ती 'पिपासा' (तहान), तिच्या अभावामुळे तो 'निप्पिपासो' (तहान नसलेला) आहे; स्वादिष्ट अन्नाच्या लोभाने खाण्याच्या इच्छेपासून मुक्त असलेला, असा याचा अर्थ आहे. 'निम्मक्खो' म्हणजे दुसऱ्यांचे गुण नष्ट करण्याचे (गुण झाकण्याचे) लक्षण असलेला 'मक्ख' (मत्सर/गुणनाश), त्याच्या अभावामुळे तो 'निम्मक्खो' (मत्सर नसलेला) आहे. स्वतः गृहस्थ असताना आचाऱ्याच्या गुणांचा मत्सर न करण्याच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. 'निद्धंतकसावमोहो' म्हणजे राग इत्यादी तीन आणि कायदुश्चरित इत्यादी तीन, असे हे सहा धर्म यथासंभव अशुद्धतेच्या अर्थाने, स्वतःचा स्वभाव सोडून देऊन दुसरा स्वभाव ग्रहण करायला लावण्याच्या अर्थाने आणि मळकटपणाच्या अर्थाने 'कसाव' (मळ/डाग) म्हणून जाणावे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Tattha, katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Tattha, katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo’’ti (vibha. 924).

"त्यात, तीन कषाय (मळ) कोणते? राग-कषाय, द्वेष-कषाय आणि मोह-कषाय; हे तीन कषाय आहेत. त्यात, इतर तीन कषाय कोणते? काय-कषाय (शारीरिक मळ), वची-कषाय (वाचिक मळ) आणि मनो-कषाय (मानसिक मळ)."

Tesu [Pg.97] mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsayoti nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabboti.

त्या कषायांमध्ये मोहाला वगळून इतर पाच कषायांचे आणि त्या सर्वांचे मूळ असलेल्या मोहाचे निर्मूलन झाल्यामुळे त्याला 'निद्धंतकसावमोहो' (मळ आणि मोह नष्ट झालेला) म्हटले जाते; किंवा काय, वची आणि मनो-कषाय या तिन्हींचे आणि मोहाचे निर्मूलन झाल्यामुळे तो 'निद्धंतकसावमोहो' आहे. इतर पदांमध्ये, 'निल्लोलुप' इत्यादी पदांनी राग-कषायाचे निर्मूलन आणि 'निम्मक्ख' पदाने द्वेष-कषायाचे निर्मूलन सिद्धच होते. 'निरासयो' म्हणजे तृष्णारहित (निस्तण्हो). 'सब्बलोके' म्हणजे संपूर्ण जगात, म्हणजेच तिन्ही भवांमध्ये किंवा बारा आयतनांमध्ये भव-तृष्णा आणि विभव-तृष्णेपासून मुक्त होऊन, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. किंवा, पहिले तीन चरण म्हणून 'एको चरे' (एकटाच विहरावा) म्हणजे 'एकटाच विहरण्यास समर्थ असावा', असाही येथे संबंध जोडला जाऊ शकतो.

Nillolupagāthāvaṇṇanā samattā.

'निल्लोलुप' गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

57. Pāpaṃ sahāyanti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto manusse koṭṭhāgārato purāṇadhaññāni bahiddhā nīharante disvā ‘‘kiṃ, bhaṇe, ida’’nti amacce pucchi. ‘‘Idāni, mahārāja, navadhaññāni uppajjissanti, tesaṃ okāsaṃ kātuṃ ime manussā purāṇadhaññādīni chaḍḍentī’’ti. Rājā – ‘‘kiṃ, bhaṇe, itthāgārabalakāyādīnaṃ vaṭṭaṃ paripuṇṇa’’nti? ‘‘Āma, mahārāja, paripuṇṇanti’’. ‘‘Tena hi, bhaṇe, dānasālaṃ kārāpetha, dānaṃ dassāmi, mā imāni dhaññāni anupakārāni vinassiṃsū’’ti. Tato naṃ aññataro diṭṭhigatiko amacco ‘‘mahārāja, natthi dinna’’nti ārabbha yāva ‘‘bālā ca paṇḍitā ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti vatvā nivāresi. So dutiyampi tatiyampi koṭṭhāgāre vilumpante disvā tatheva āṇāpesi. Tatiyampi naṃ ‘‘mahārāja, dattupaññattaṃ yadidaṃ dāna’’ntiādīni vatvā nivāresi. So ‘‘are, ahaṃ attano santakampi na labhāmi dātuṃ, kiṃ me imehi pāpasahāyehī’’ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tañca pāpaṃ sahāyaṃ garahanto imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

५७. ‘पापसहाय’ (पापी मित्र) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, बाराणसीमध्ये एक राजा मोठ्या राजवैभवाने नगराची प्रदक्षिणा करत असताना, त्याने लोकांना कोठारातून जुने धान्य बाहेर काढताना पाहिले. त्याने आपल्या अमात्यांना विचारले, 'मित्रांनो, हे काय आहे?' अमात्य म्हणाले, 'महाराज, आता नवीन धान्य येईल. त्या नवीन धान्यासाठी जागा करण्यासाठी हे लोक जुने धान्य बाहेर फेकून देत आहेत.' राजाने विचारले, 'मित्रांनो, अंतःपूर आणि सैन्य इत्यादींसाठी धान्याचा साठा पूर्ण भरलेला आहे का?' अमात्य म्हणाले, 'होय महाराज, तो पूर्ण भरलेला आहे.' राजा म्हणाला, 'तर मग मित्रांनो, एक दानशाळा बांधा. मी दान देईन. हे धान्य निरुपयोगी होऊन वाया जाऊ नये.' तेव्हा एका मिथ्यादृष्टी अमात्याने राजाला अडवले आणि म्हटले, 'महाराज, दिलेल्या दानाचा काही फायदा नसतो...' इथपासून ते 'मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारचक्रात भटकून दुःखाचा अंत करतील' असे म्हणून त्याने राजाला दानापासून परावृत्त केले. राजाने दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदाही कोठार रिकामे होताना पाहून तशीच आज्ञा दिली. तिसऱ्यांदाही त्या अमात्याने 'महाराज, हे दान देणे म्हणजे मूर्खपणाचा नियम आहे' असे सांगून राजाला रोखले. तेव्हा राजा विरक्त झाला आणि विचार करू लागला, 'अरेरे! मला स्वतःची संपत्ती देखील दान करण्याचे स्वातंत्र्य नाही. अशा पापी मित्रांचा मला काय उपयोग?' असे म्हणून त्याने राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबोधित्व (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केले. त्या पापी मित्राची निर्भत्सना करत त्याने ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

पापी मित्राचा पूर्णपणे त्याग करावा, जो अनर्थ (अहित) पाहणारा आणि चुकीच्या मार्गावर चालणारा असतो. अशा (भोगांमध्ये) आसक्त आणि प्रमादी व्यक्तीची स्वतः संगत करू नये; गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Tassāyaṃ [Pg.98] saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo, paresampi anatthaṃ passatīti anatthadassī, kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho, taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena na seve. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve, na bhaje, na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.

या गाथेचा संक्षिप्त अर्थ असा आहे— जो मनुष्य दहा प्रकारच्या मिथ्या दृष्टीने युक्त असल्यामुळे पापी आहे, जो इतरांचेही अहित पाहतो म्हणून 'अनर्थदर्शी' आहे, आणि जो कायिक दुश्चरित इत्यादी अधर्मामध्ये (विषम मार्गावर) गुंतलेला आहे; अशा अनर्थ दाखवणाऱ्या आणि अधर्मात गुंतलेल्या पापी मित्राचा स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या कुलपुत्राने त्याग करावा. 'स्वतः संगत करू नये' (सयं न सेवे) म्हणजे स्वतःच्या इच्छेने त्याची संगत करू नये. परंतु जर कोणी दुसऱ्याच्या नियंत्रणात असेल, तर तो काय करू शकतो? 'मग्न' (पसुतं) म्हणजे मिथ्या दृष्टीच्या प्रभावामुळे वेगवेगळ्या चुकीच्या मतांमध्ये अडकलेला. 'गाफील' (पमत्तं) म्हणजे ज्याचे चित्त कामभोगांमध्ये बुडालेले आहे किंवा जो कुशल भावननेपासून (सत्कर्माच्या अभ्यासापासून) वंचित आहे. अशा स्वभावाच्या व्यक्तीची संगत करू नये, त्याचा आश्रय घेऊ नये, त्याची सेवा करू नये; उलट गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Pāpasahāyagāthāvaṇṇanā samattā.

पापसहाय गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

58. Bahussutanti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane aṭṭha paccekabodhisattā pabbajitvā gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannāti sabbaṃ anavajjabhojīgāthāya vuttasadisameva. Ayaṃ pana viseso – paccekabuddhe nisīdāpetvā rājā āha ‘‘ke tumhe’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘mayaṃ, mahārāja, bahussutā nāmā’’ti. Rājā – ‘‘ahaṃ sutabrahmadatto nāma, sutena tittiṃ na gacchāmi, handa, nesaṃ santike vicitranayaṃ saddhammadesanaṃ sossāmī’’ti attamano dakkhiṇodakaṃ datvā, parivisitvā, bhattakiccapariyosāne saṅghattherassa pattaṃ gahetvā, vanditvā, purato nisīdi ‘‘dhammakathaṃ, bhante, karothā’’ti. So ‘‘sukhito hotu, mahārāja, rāgakkhayo hotū’’ti vatvā uṭṭhito. Rājā ‘‘ayaṃ na bahussuto, dutiyo bahussuto bhavissati, sve dāni vicitradhammadesanaṃ sossāmī’’ti svātanāya nimantesi. Evaṃ yāva sabbesaṃ paṭipāṭi gacchati, tāva nimantesi. Te sabbepi ‘‘dosakkhayo hotu, mohakkhayo, gatikkhayo, vaṭṭakkhayo, upadhikkhayo, taṇhakkhayo hotū’’ti evaṃ ekekaṃ padaṃ visesetvā sesaṃ paṭhamasadisameva vatvā uṭṭhahiṃsu.

५८. ‘बहुस्सुत’ (बहुश्रुत) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? प्राचीन काळी, कश्यप भगवंतांच्या शासनात (काळात) आठ प्रत्येकबोधिसत्वांनी प्रव्रज्या घेतली होती. त्यांनी जाण्या-येण्याचे व्रत (गतप्रत्यागत व्रत) पूर्ण करून देवलोकात जन्म घेतला. हा सर्व वृत्तांत ‘अनवज्जभोजि’ गाथेत सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु यात विशेष फरक हा आहे की— प्रत्येकबुद्धांना आसनांवर बसवून राजाने त्यांना विचारले, 'आपण कोण आहात?' ते म्हणाले, 'महाराज, आम्हाला बहुश्रुत म्हणतात.' राजा म्हणाला, 'माझे नाव सुत-ब्रह्मदत्त आहे, परंतु ऐकण्याने (ज्ञानाने) माझे समाधान होत नाही. चला, मी त्यांच्याकडून सद्धम्माचा विविध अंगांनी युक्त असा उपदेश ऐकतो.' असे म्हणून प्रसन्न चित्ताने त्याने दानोदक (पाणी) दिले, त्यांना भोजन वाढले आणि भोजन संपल्यावर संघस्थविरांचे (संघातील ज्येष्ठ भिक्खूंचे) पात्र हातात घेऊन, त्यांना वंदन करून तो त्यांच्यासमोर बसला आणि म्हणाला, 'भंते, धम्मचर्चा (धम्मोपदेश) करा.' ते स्थवीर 'महाराज, सुखी व्हा, रागाचा क्षय होवो' असे म्हणून उठले. राजाने विचार केला, 'हे बहुश्रुत नाहीत, दुसरे बहुश्रुत असतील. उद्या मी त्यांच्याकडून सद्धम्माचा सविस्तर उपदेश ऐकेन.' त्याने त्यांना दुसऱ्या दिवसासाठी आमंत्रित केले. अशा प्रकारे, सर्वांची आळीपाळीने वेळ येईपर्यंत त्याने त्यांना आमंत्रित केले. त्या सर्वांनीही अनुक्रमे 'द्वेषाचा क्षय होवो', 'मोहाचा क्षय होवो', 'गतीचा (पुनर्जन्माचा) क्षय होवो', 'संसारचक्राचा क्षय होवो', 'उपाधींचा (क्लेशांचा) क्षय होवो', 'तृष्णेचा क्षय होवो' असे एकेकच पद विशेषत्वाने सांगितले आणि पहिल्या स्थविरांप्रमाणेच उठून निघून गेले.

Tato rājā ‘‘ime ‘bahussutā maya’nti bhaṇanti, na ca tesaṃ vicitrakathā, kimetehi vutta’’nti tesaṃ vacanatthaṃ upaparikkhitumāraddho. Atha ‘‘rāgakkhayo hotū’’ti upaparikkhanto ‘‘rāge khīṇe dosopi mohopi [Pg.99] aññataraññatarepi kilesā khīṇā hontī’’ti ñatvā attamano ahosi – ‘‘nippariyāyabahussutā ime samaṇā. Yathā hi purisena mahāpathaviṃ vā ākāsaṃ vā aṅguliyā niddisantena na aṅgulimattova padeso niddiṭṭho hoti, apica, kho, pana pathavīākāsā eva niddiṭṭhā honti, evaṃ imehi ekamekaṃ atthaṃ niddisantehi aparimāṇā atthā niddiṭṭhā hontī’’ti. Tato so ‘‘kudāssu nāmāhampi evaṃ bahussuto bhavissāmī’’ti tathārūpaṃ bahussutabhāvaṃ patthento rajjaṃ pahāya pabbajitvā, vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

त्यानंतर राजाने विचार केला, 'हे स्वतःला बहुश्रुत म्हणतात, पण यांचा उपदेश तर सविस्तर नाही. मग यांनी काय सांगितले आहे?' असे म्हणून तो त्यांच्या शब्दांच्या अर्थाचे चिंतन करू लागला. जेव्हा तो 'रागाचा क्षय होवो' या वाक्याचे चिंतन करू लागला, तेव्हा त्याला समजले की, 'रागाचा क्षय झाल्यावर द्वेष, मोह आणि इतर सर्व क्लेशही नष्ट होतात.' हे जाणून तो अत्यंत प्रसन्न झाला आणि विचार करू लागला, 'हे श्रमण खरोखरच परम बहुश्रुत आहेत. ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने आपल्या बोटाने पृथ्वी किंवा आकाशाकडे बोट दाखवले, तर तो केवळ बोटाच्या आकाराची जागा दाखवत नसून संपूर्ण पृथ्वी आणि आकाशच दाखवत असतो; त्याचप्रमाणे या श्रमणांनी जरी एकेकच अर्थ दाखवला असला, तरी त्याद्वारे त्यांनी अनंत अर्थ प्रकट केले आहेत.' त्यानंतर तो विचार करू लागला, 'मी कधी अशा प्रकारे बहुश्रुत होईन?' अशा बहुश्रुततेची आकांक्षा धरून त्याने राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबोधित्व साक्षात केले. त्यानंतर त्याने ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

मनुष्याने अशा बहुश्रुत, धम्म धारण करणाऱ्या, श्रेष्ठ आणि प्रतिभावान (बुद्धिमान) मित्राची संगत करावी. धम्माचा अर्थ नीट समजून घेऊन आणि आपल्या शंकांचे निरसन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca, maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāṇañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni. Tato – ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) kaṅkhaṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ, vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – 'बहुस्सुत' (बहुश्रुत) म्हणजे दोन प्रकारचे बहुश्रुत: तीन पिटकांचे अर्थासह संपूर्ण ज्ञान असलेले 'परियत्ति-बहुस्सुत' (परियत्ति-बहुश्रुत) आणि मार्ग, फल, विद्या व अभिज्ञा यांचे आकलन (साक्षात्कार) झाल्यामुळे 'पटिवेध-बहुस्सुत' (प्रतिवेध-बहुश्रुत). ज्यांनी आगम प्राप्त केले आहेत ते 'धम्मधर' (धम्म धारण करणारे) होत. श्रेष्ठ अशा कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मांनी युक्त असलेले ते 'उळार' (उदात्त/श्रेष्ठ) होत. योग्य प्रतिभा असलेले (युत्तपटिभानो), मुक्त प्रतिभा असलेले (मुत्तपटिभानो) आणि योग्य व मुक्त दोन्ही प्रकारची प्रतिभा असलेले ते 'पटिभानवा' (प्रतिभावान) होत. किंवा परियत्ति (अभ्यास), परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि अधिगम (प्राप्ती) यांच्या आधारे प्रतिभावान व्यक्तीचे तीन प्रकार समजून घ्यावेत. ज्यांना परियत्ति (शास्त्र) स्फुरते, ते 'परियत्तिपटिभानवा' होत. ज्यांना अर्थ, ज्ञान, लक्षण आणि स्थानास्थान (योग्य-अयोग्य) याविषयी विचारले असता परिपुच्छा (उत्तर) स्फुरते, ते 'परिपुच्छापटिभानवा' होत. ज्यांनी मार्ग इत्यादींचा साक्षात्कार केला आहे, ते 'अधिगमपटिभानवा' होत. अशा प्रकारच्या बहुश्रुत, धम्मधर, श्रेष्ठ आणि प्रतिभावान मित्राची संगत करावी. त्यानंतर त्यांच्या प्रभावाने स्वतःचे हित, दुसऱ्याचे हित आणि दोन्ही हित, किंवा इहलोकातील हित, परलोकातील हित आणि परमार्थ (अंतिम हित) या भेदांनुसार अनेक प्रकारची हिते जाणून घ्यावीत. त्यानंतर, 'मी भूतकाळात होतो का?' इत्यादी संशयाच्या स्थानांमध्ये संशय व विचिकित्सा दूर करून, नष्ट करून, अशा प्रकारे सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Bahussutagāthāvaṇṇanā samattā.

बहुश्रुत गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

59. Khiḍḍaṃ [Pg.100] ratinti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ vibhūsakabrahmadatto nāma rājā pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā nānāvidhavibhūsanehi attānaṃ vibhūsāpetvā mahāādāse sakalasarīraṃ disvā yaṃ na icchati taṃ apanetvā aññena vibhūsanena vibhūsāpeti. Tassa ekadivasaṃ evaṃ karoto bhattavelā majjhanhikasamayo patto. Atha avibhūsitova dussapaṭṭena sīsaṃ veṭhetvā, bhuñjitvā, divāseyyaṃ upagacchi. Punapi uṭṭhahitvā tatheva karoto sūriyo atthaṅgato. Evaṃ dutiyadivasepi tatiyadivasepi. Athassa evaṃ maṇḍanappasutassa piṭṭhirogo udapādi. Tassetadahosi – ‘‘aho re, ahaṃ sabbathāmena vibhūsantopi imasmiṃ kappake vibhūsane asantuṭṭho lobhaṃ uppādesiṃ. Lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo, handāhaṃ, lobhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

५९. 'खिड्डं रतिं' (क्रीडा आणि रती) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? वाराणसीमध्ये विभूषक ब्रह्मदत्त नावाचे राजे होते. ते सकाळीच पेज (यागु) या पेयाचे किंवा भाताचे भोजन करून विविध प्रकारच्या अलंकारांनी स्वतःला सजवून घेत असत आणि मोठ्या आरशात आपले संपूर्ण शरीर पाहून, जो अलंकार त्यांना आवडत नसे तो काढून टाकून दुसऱ्या अलंकाराने स्वतःला सजवून घेत असत. एके दिवशी ते असे करत असतानाच जेवणाची वेळ म्हणजेच दुपारची वेळ झाली. तेव्हा न सजताच त्यांनी वस्त्राच्या पट्ट्याने (पगडीने) डोके गुंडाळले, जेवण केले आणि ते दुपारच्या झोपेसाठी गेले. पुन्हा उठून तसेच करत असताना सूर्य मावळला. असे दुसऱ्या दिवशीही आणि तिसऱ्या दिवशीही झाले. तेव्हा अशा प्रकारे सतत नटण्यात मग्न असलेल्या त्या राजाला पाठीचा त्रास (दुखणे) उद्भवला. त्यांना असा विचार आला – 'अरेरे! मी माझ्या पूर्ण शक्तीने स्वतःला सजवत असतानाही, या न्हाव्याने केलेल्या सजावटीने असंतुष्ट राहून लोभ निर्माण केला. आणि लोभ हा अपायकारक (दुर्गतीकडे नेणारा) धर्म आहे. चला, आता मी लोभाचे दमन करतो.' असे विचार करून त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत असताना प्रत्येकबोधीचा (प्रत्येकबुद्धत्वाचा) साक्षात्कार करून ही उदान गाथा म्हटली –

‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“जगातील क्रीडा, रती आणि कामसुख यांमध्ये रस न घेता (त्यांनी स्वतःला न सजवता), त्यांची अपेक्षा न बाळगता; अलंकारांच्या स्थानांपासून अलिप्त राहिलेला, सत्यवादी मनुष्य गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.”

Tattha khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā, etaṃ tappakanti vā sārabhūtanti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena alaṅkaraṇena anapekkhaṇasīlo, apihāluko, nittaṇho, vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā – agārikavibhūsā, anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sāṭakaveṭhanamālāgandhādi, anagārikavibhūsā pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsanaṭṭhānaṃ. Tasmā vibhūsanaṭṭhānā tividhāya viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo.

त्यामध्ये 'क्रीडा' (खिेड्डा) आणि 'रती' (रति) यांचे स्पष्टीकरण आधीच दिले आहे. 'कामसुख' म्हणजे वस्तुरूप कामसुख (वत्थुकामा). कारण वस्तुरूप काम देखील सुखाचे विषय इत्यादी असल्यामुळे त्यांना 'सुख' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे – 'रूप हे सुखकारक आहे, सुखाशी संबंधित आहे.' अशा प्रकारे या ओकासलोकात (भौतिक जगात) या क्रीडा, रती आणि कामसुखांनी स्वतःला न सजवता, 'हे पुरेसे आहे' असे न मानता, 'हे तृप्त करणारे आहे' किंवा 'हे सारभूत आहे' असे न स्वीकारता. 'अनपेक्खमानो' म्हणजे त्या अलंकारांची अपेक्षा न करणारा स्वभाव असलेला, आसक्ती नसलेला, तृष्णाविरहित, अलंकारांच्या स्थानांपासून अलिप्त राहिलेला, सत्य बोलणारा मनुष्य एकटाच विहरेल. येथे अलंकार (विभूसा) दोन प्रकारचे आहेत – 'अगारिक-विभूसा' (गृहस्थांचे अलंकार) आणि 'अनगारिक-विभूसा' (गृहत्यागी/भिक्खूंचे अलंकार). त्यापैकी गृहस्थांचे अलंकार म्हणजे वस्त्रे, पगडी, माळा, सुगंधी द्रव्ये इत्यादी; आणि गृहत्यागींचे अलंकार म्हणजे पात्राची सजावट इत्यादी. अलंकार म्हणजेच अलंकाराचे स्थान होय. म्हणून, अलंकाराच्या स्थानापासून तीन प्रकारच्या विरतीद्वारे (अलिप्ततेद्वारे) जो अलिप्त राहिला आहे. यथार्थ (सत्य) बोलत असल्यामुळे तो 'सत्यवादी' होय, असा अर्थ समजून घ्यावा.

Vibhūsanaṭṭhānagāthāvaṇṇanā samattā.

अलंकार-स्थान गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

60. Puttañca [Pg.101] dāranti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira putto daharakāle eva abhisitto rajjaṃ kāresi. So paṭhamagāthāya vuttapaccekabodhisatto viya rajjasirimanubhavanto ekadivasaṃ cintesi – ‘‘ahaṃ rajjaṃ kārento bahūnaṃ dukkhaṃ karomi. Kiṃ me ekabhattatthāya iminā pāpena, handa sukhamuppādemī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६०. 'पुत्तञ्च दारं' (पुत्र आणि पत्नी) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीच्या राजाच्या पुत्राने लहान वयातच राज्याभिषेक करून राज्य केले. पहिल्या गाथेत सांगितलेल्या प्रत्येकबोधिसत्त्वाप्रमाणे राजवैभवाचा उपभोग घेत असताना एके दिवशी त्यांनी विचार केला – 'मी राज्य करत असताना अनेकांना दुःख देतो. केवळ एका वेळच्या भोजनासाठी मला या पापाची काय गरज? चला, आता मी सुख निर्माण करतो.' असे विचार करून त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत असताना प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार करून ही उदान गाथा म्हटली –

‘‘Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“पुत्र, पत्नी, पिता, माता, धन, धान्य आणि नातेवाईक यांचा त्याग करून; आणि आपापल्या मर्यादेनुसार कामभोगांचा त्याग करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.”

Tattha dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakapabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhugottabandhumittabandhusippabandhuvasena catubbidhe bandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāneva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

त्यामध्ये 'धनानि' (धन) म्हणजे मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, शिला, प्रवाळ, चांदी, सोने इत्यादी रत्ने. 'धञ्ञानि' (धान्य) म्हणजे शाली (तांदूळ), विही (भात), यव (जव), गहू, कांगू, वरक, कुद्रुसक या भेदांचे सात प्रकारचे धान्य आणि इतर कडधान्ये. 'बंधवानि' (नातेवाईक) म्हणजे ज्ञाती-बंधू (नातेवाईक), गोत्र-बंधू (कुळातील लोक), मित्र-बंधू (मित्र) आणि शिल्प-बंधू (सहकारी) या रूपाने चार प्रकारचे बंधू. 'यथोधिकानि' म्हणजे आपापल्या मर्यादेनुसार राहिलेले. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजून घ्यावा.

Puttadāragāthāvaṇṇanā samattā.

पुत्र-पत्नी गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

61. Saṅgo esoti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira pādalolabrahmadatto nāma rājā ahosi. So pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā tīsu pāsādesu tividhanāṭakāni passati. Tividhanāṭakānīti kira pubbarājato āgataṃ, anantararājato āgataṃ, attano kāle uṭṭhitanti. So ekadivasaṃ pātova daharanāṭakapāsādaṃ gato. Tā nāṭakitthiyo ‘‘rājānaṃ ramāpessāmā’’ti sakkassa devānamindassa accharāyo viya atimanoharaṃ naccagītavāditaṃ payojesuṃ. Rājā – ‘‘anacchariyametaṃ daharāna’’nti asantuṭṭho hutvā majjhimanāṭakapāsādaṃ gato. Tāpi nāṭakitthiyo tatheva akaṃsu. So tatthāpi tatheva asantuṭṭho hutvā mahānāṭakapāsādaṃ gato. Tāpi nāṭakitthiyo tatheva akaṃsu. Rājā dve tayo rājaparivaṭṭe atītānaṃ tāsaṃ mahallakabhāvena aṭṭhikīḷanasadisaṃ naccaṃ disvā gītañca amadhuraṃ sutvā punadeva daharanāṭakapāsādaṃ, puna majjhimanāṭakapāsādanti evaṃ vicaritvā katthaci asantuṭṭho cintesi – ‘‘imā nāṭakitthiyo sakkaṃ [Pg.102] devānamindaṃ accharāyo viya maṃ ramāpetukāmā sabbathāmena naccagītavāditaṃ payojesuṃ, svāhaṃ katthaci asantuṭṭho lobhameva vaḍḍhemi, lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo, handāhaṃ lobhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६१. ‘संगो एसो’ (हा एक आसक्तीचा बंध आहे) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये ‘पादलोल ब्रह्मदत्त’ नावाचे राजे होते. ते सकाळीच पेज (यागु) किंवा भात खाऊन आपल्या तीन राजवाड्यांमधील तीन प्रकारच्या नर्तकींचे नृत्य पाहत असत. तीन प्रकारच्या नर्तकी म्हणजे—पूर्वीच्या राजांच्या काळापासून चालत आलेल्या, आधीच्या राजाच्या काळातील आणि स्वतःच्या काळात नियुक्त केलेल्या. एक दिवस सकाळी ते तरुण नर्तकींच्या महालात गेले. ‘राजे प्रसन्न व्हावेत’ या इच्छेने त्या नर्तकींनी, देवांचा राजा शक्र याच्या अप्सरांप्रमाणे, अत्यंत मनमोहक नृत्य, गीत आणि वादन सादर केले. परंतु, ‘तरुणांसाठी यात काही विशेष आश्चर्य नाही’ असे म्हणून राजे असंतुष्ट झाले आणि मध्यमवयीन नर्तकींच्या महालात गेले. त्या नर्तकींनीही तसेच केले. तिथेही राजे तसेच असंतुष्ट राहिले आणि ज्येष्ठ नर्तकींच्या महालात गेले. त्या नर्तकींनीही तसेच केले. दोन-तीन राजांचे काळ पाहिलेल्या त्या ज्येष्ठ नर्तकींच्या वृद्धत्वामुळे त्यांचे नृत्य राजांना हाडांच्या सांगाड्याच्या खेळासारखे वाटले आणि त्यांचे गाणेही अमधुर वाटले. त्यामुळे ते पुन्हा तरुण नर्तकींच्या महालात आणि पुन्हा मध्यमवयीन नर्तकींच्या महालात गेले. अशा प्रकारे फिरूनही कुठेही समाधान न मिळाल्याने त्यांनी विचार केला—‘या नर्तकी देवराज शक्राच्या अप्सरांप्रमाणे मला आनंद देण्यासाठी आपल्या पूर्ण शक्तीने नृत्य, गीत आणि वादन सादर करत आहेत; परंतु मी कुठेही संतुष्ट न होता केवळ लोभच वाढवत आहे. आणि लोभ हा अपायलोकात (दुर्गतीमध्ये) घेऊन जाणारा धर्म आहे. चला, आता मी या लोभाचे दमन करतो.’ असे विचार करून त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबुद्धत्व (पच्चेकबोधी) साक्षात करून ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“हा (कामभोग) एक आसक्तीचा बंध (संग) आहे, यात सुख फार थोडे (अल्प) आहे, यात आस्वाद कमी आणि दुःखच अधिक आहे; हा एक गळ (मासे पकडण्याचा आकडा) आहे, असे जाणून बुद्धिमान माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tassattho – saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) vutto. So yadidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo? Idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi muddāya, yadi gaṇanāyā’’ti evamādinā (ma. ni. 1.167) nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ upanidhāya appo udakabindumatto hoti. Atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadisaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appassādo dukkhamettha bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti.

त्याचा अर्थ असा आहे—‘संगो एसो’ (हा आसक्तीचा बंध आहे) याद्वारे ते स्वतःच्या उपभोगाच्या वस्तूंचा निर्देश करतात. चिखलात फसलेल्या हत्तीप्रमाणे प्राणी त्यात अडकून पडतात, म्हणून त्याला ‘संग’ (आसक्तीचा बंध) म्हटले आहे. ‘परित्तमेत्थ सोख्यं’ (यात सुख अल्प आहे) म्हणजे पाच कामगुणांचा उपभोग घेताना, विपरीत संज्ञेमुळे (भ्रमित समजुतीमुळे) उत्पन्न होणारे किंवा कामावचर धर्मात समाविष्ट असल्यामुळे हीन अर्थाने हे सुख अल्प आहे; विजेच्या चमकाटात दिसणारे नृत्य पाहण्याच्या सुखाप्रमाणे ते क्षणिक आणि तात्कालिक आहे, असा याचा अर्थ आहे. ‘अप्पस्सादो दुक्खमेत्थ भिय्यो’ (यात आस्वाद कमी आणि दुःखच अधिक आहे) या संदर्भात जे म्हटले आहे की—‘भिक्खूहो, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख व सोमनस्य उत्पन्न होते, तो कामभोगांचा आस्वाद (अस्सादो) होय.’ आणि कामभोगांमधील आदिनाव (दोष/धोका) कोणता? ‘इथे, भिक्खूहो, एखादा कुलपुत्र ज्या कोणत्या कौशल्याने (शिल्पाने) आपली उपजीविका करतो, मग ते मुद्रा (हस्तकला) असो वा गणना (हिशोब) असो...’ इत्यादी प्रकारे जे दुःख सांगितले आहे, त्याच्या तुलनेत हे सुख पाण्याचा एक थेंब असल्यासारखे अत्यंत अल्प आहे. परंतु दुःखच अधिक आणि मोठे आहे, जे चार महासागरांतील पाण्यासारखे अथांग आहे. म्हणूनच ‘यात आस्वाद कमी आणि दुःखच अधिक आहे’ असे म्हटले आहे. ‘गळो एसो’ (हा एक गळ आहे) म्हणजे हे पाच कामगुण मासे पकडण्याच्या गळाप्रमाणे (बळिस) आस्वादाचे प्रलोभन दाखवून खेचून घेतात. ‘इति ञत्वा मतिमा’ (असे जाणून बुद्धिमान माणसाने) म्हणजे हे अशा प्रकारे जाणून घेऊन बुद्धिमान व पंडित पुरुषाने या सर्वांचा त्याग करून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Saṅgagāthāvaṇṇanā samattā.

संग-गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

62. Sandālayitvānāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira anivattabrahmadatto nāma rājā ahosi. So saṅgāmaṃ otiṇṇo ajinitvā aññaṃ vā kiccaṃ āraddho aniṭṭhapetvā na nivattati, tasmā naṃ evaṃ sañjāniṃsu. So [Pg.103] ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena vanadāho uṭṭhāsi. So aggi sukkhāni ca haritāni ca tiṇādīni dahanto anivattamāno eva gacchati. Rājā taṃ disvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi. ‘‘Yathāyaṃ vanadāho, evameva ekādasavidho aggi sabbasatte dahanto anivattamānova gacchati mahādukkhaṃ uppādento, kudāssu nāmāhampi imassa dukkhassa nivattanatthaṃ ayaṃ aggi viya ariyamaggañāṇagginā kilese dahanto anivattamāno gaccheyya’’nti? Tato muhuttaṃ gantvā kevaṭṭe addasa nadiyaṃ macche gaṇhante. Tesaṃ jālantaraṃ paviṭṭho eko mahāmaccho jālaṃ bhetvā palāyi. Te ‘‘maccho jālaṃ bhetvā gato’’ti saddamakaṃsu. Rājā tampi vacanaṃ sutvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi ariyamaggañāṇena taṇhādiṭṭhijālaṃ bhetvā asajjamāno gaccheyya’’nti. So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi, imañca udānagāthaṃ abhāsi –

६२. ‘सन्दालायित्वान’ (तोडून टाकून) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये ‘अनिवत्त ब्रह्मदत्त’ नावाचे राजे होते. ते युद्धभूमीवर उतरल्यावर विजय मिळवल्याशिवाय किंवा हाती घेतलेले इतर कोणतेही काम पूर्ण केल्याशिवाय मागे फिरत नसत, म्हणून लोक त्यांना या नावाने ओळखत असत. एक दिवस ते उद्यानात चालले होते. त्याच वेळी जंगलात वणवा (वनदाह) पेटला. तो अग्नी सुके व ओले गवत इत्यादी जाळत मागे न फिरता पुढेच सरकत होता. राजाने ते पाहून त्यावरून एक अनुरूप निमित्त (पटीभागनिमित्त) मनात आणले आणि विचार केला—‘ज्याप्रमाणे हा वणवा मागे न फिरता पुढे जातो, त्याचप्रमाणे अकरा प्रकारचा क्लेशाग्नी सर्व प्राण्यांना जाळत आणि मोठे दुःख निर्माण करत मागे न फिरता पुढेच जात आहे. या दुःखाचा अंत करण्यासाठी, मी कधी या अग्नीप्रमाणे आर्यमार्ग-ज्ञानरूपी अग्नीने क्लेशांना जाळून मागे न फिरता पुढे जाईन?’ त्यानंतर थोड्या वेळाने पुढे गेल्यावर त्यांनी नदीत मासे पकडणाऱ्या कोळ्यांना पाहिले. त्यांच्या जाळ्यात अडकलेल्या माशांपैकी एका मोठ्या माशाने जाळे तोडले आणि तो पळून गेला. कोळ्यांनी ओरडून सांगितले, ‘मासा जाळे तोडून निघून गेला!’ राजाने ते शब्द ऐकूनही एक अनुरूप निमित्त मनात आणले—‘मी कधी आर्यमार्ग-ज्ञानाने तृष्णा आणि दृष्टीचे जाळे (तण्हादिट्ठिजालं) तोडून कशातही न अडकता मुक्त होईन?’ त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली, विपश्यनेला सुरुवात केली आणि प्रत्येकबुद्धत्व साक्षात करून ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“संयोजनांना (बंधनांना) तोडून टाकून, पाण्यात राहणाऱ्या माशाने जाळे तोडल्याप्रमाणे; आणि अग्नीने जळालेल्या जागेवर पुन्हा न परतण्याप्रमाणे, मागे न फिरता माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tassā dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī, tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā ambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

त्या गाथेच्या दुसऱ्या चरणात ‘जालं’ म्हणजे सुताचे बनवलेले जाळे असे म्हटले आहे. ‘अम्बु’ म्हणजे पाणी, त्यात जो विहरतो तो ‘अम्बुचारी’—हे माशाचे नाव आहे. ‘सलिले अम्बुचारी’ म्हणजे ‘सलिलम्बुचारी’; नदीच्या पाण्यात जाळे तोडून विहरणाऱ्या माशाप्रमाणे, असा याचा अर्थ आहे. तिसऱ्या चरणात ‘दड्ढं’ म्हणजे जळालेली जागा असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे अग्नी जळालेल्या जागेवर पुन्हा परतत नाही, तिथे पुन्हा येत नाही; त्याचप्रमाणे मार्गज्ञानरूपी अग्नीने जळलेल्या कामगुणांच्या ठिकाणी पुन्हा न परतता, तिथे पुन्हा न जाणे, असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Sandālanagāthāvaṇṇanā samattā.

सन्दालन-गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

63. Okkhittacakkhūti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cakkhulolabrahmadatto nāma rājā pādalolabrahmadatto viya nāṭakadassanamanuyutto hoti. Ayaṃ pana viseso – so asantuṭṭho tattha tattha gacchati, ayaṃ taṃ taṃ nāṭakaṃ disvā ativiya abhinanditvā nāṭakaparivattadassanena taṇhaṃ vaḍḍhento vicarati. So kira nāṭakadassanāya āgataṃ aññataraṃ [Pg.104] kuṭumbiyabhariyaṃ disvā rāgaṃ uppādesi. Tato saṃvegamāpajjitvā puna ‘‘ahaṃ imaṃ taṇhaṃ vaḍḍhento apāyaparipūrako bhavissāmi, handa naṃ niggaṇhāmī’’ti pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६३. ‘ओक्खित्तचक्खू’ (खाली झुकविलेली नजर) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये चक्षुलोल ब्रह्मदत्त नावाचा राजा होता. पादलोल ब्रह्मदत्त राजाप्रमाणेच तोही नर्तकींचे नृत्य पाहण्यात मग्न असे. परंतु यात हा फरक होता की—तो असंतुष्ट राहून इकडेतिकडे फिरत असे, आणि त्या त्या नर्तकींचे नृत्य पाहून अत्यंत आनंदित होत असे. अशा प्रकारे नर्तकींच्या समूहाकडे वारंवार पाहिल्यामुळे त्याची तृष्णा वाढतच गेली. एकदा नर्तकींचे नृत्य पाहण्यासाठी आलेल्या एका गृहपतीच्या पत्नीला पाहून त्याच्या मनात तीव्र राग (वासना) उत्पन्न झाला. त्यानंतर संवेगाला (वैराग्याला) प्राप्त होऊन त्यांनी विचार केला, “जर मी ही तृष्णा अशीच वाढवत राहिलो, तर मी अपाय (नरक) भरण्यास कारणीभूत ठरेन. चला, आता मी या तृष्णेचे दमन करतो.” असे म्हणून त्यांनी गृहत्याग करून प्रवज्जा घेतली. विपश्यना करत असताना त्यांनी प्रत्येकबोधित्व (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात केले आणि आपल्या पूर्व आचरणाची निंदा करत, त्याच्या अगदी विरुद्ध असलेल्या गुणांचे दर्शन घडवणारी ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Okkhittacakkhū na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ज्याची नजर खाली झुकलेली आहे, जो चंचल पाऊल ठेवणारा (इकडेतिकडे भटकणारा) नाही, ज्याची इंद्रिये संयमित आहेत, ज्याचे मन सुरक्षित आहे, जो (क्लेशांनी) लिप्त नाही आणि (रागादी अग्नीने) जळत नाही, त्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tattha okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjagahetabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasāruppā hotī. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā. Guttindriyoti chasu indriyesu idha visuṃvuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃ yeva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kilesehi na viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahāva kilesaggīhi apariḍayhamāno. Bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti.

त्या गाथेत, ‘ओक्खित्तचक्खू’ म्हणजे खाली झुकविलेली नजर असलेला. याचा अर्थ असा की, मानेचे सात मणके सरळ रेषेत ठेवून, टाळण्याजोग्या गोष्टी टाळण्यासाठी आणि पाहण्याजोग्या गोष्टी पाहण्यासाठी केवळ एका जू (युग) अंतरापर्यंत (सुमारे चार हात पुढे) पाहत चालणारा. परंतु हनुवटी छातीच्या हाडाला टेकवून चालणारा नव्हे; कारण अशा प्रकारे नजर खाली ठेवणे श्रमणाला शोभणारे नाही. ‘न च पादलोलो’ म्हणजे एका पावलावर दुसरे पाऊल, किंवा दोघांच्या मध्ये तिसरा होऊन समूहात प्रवेश करण्याच्या इच्छेने, खाज सुटलेल्या पायाच्या माणसासारखा इकडेतिकडे न धावणारा, याशिवाय दीर्घ प्रवासापासून व अस्थिर भटकंतीपासून अलिप्त असलेला. ‘गुत्तिन्द्रियो’ म्हणजे सहा इंद्रियांपैकी, येथे स्वतंत्रपणे उल्लेखिलेल्या (मन) इंद्रियाव्यतिरिक्त इतर इंद्रियांचे रक्षण करणारा. ‘रक्खितमानसानो’ म्हणजे मन हेच मानस होय, ज्याचे ते मन सुरक्षित आहे तो ‘रक्षितमानस’ होय. ज्याप्रमाणे क्लेशांमुळे मनाचा नाश होत नाही, त्याप्रमाणे रक्षित चित्त असलेला, असा याचा अर्थ आहे. ‘अनवस्सुतो’ म्हणजे या आचरणाने त्या त्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) क्लेशांच्या पाझरापासून (आसवांपासून) मुक्त असलेला. ‘अपरीळ्ह्यमानो’ म्हणजे अशा प्रकारे क्लेशांच्या पाझरापासून मुक्त असल्यामुळे क्लेशाग्नीने न जळणारा. किंवा बाह्यतः क्लेशांनी लिप्त न होणारा आणि आंतरिक रीतीने न जळणारा. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Okkhittacakkhugāthāvaṇṇanā samattā.

ओक्खित्तचक्खू गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

64. Ohārayitvāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira ayaṃ aññopi cātumāsikabrahmadatto nāma rājā catumāse catumāse uyyānakīḷaṃ gacchati. So ekadivasaṃ gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ pavisanto uyyānadvāre [Pg.105] pattasañchannaṃ pupphālaṅkataviṭapaṃ pāricchattakakoviḷāraṃ disvā ekaṃ pupphaṃ gahetvā uyyānaṃ pāvisi. Tato ‘‘raññā aggapupphaṃ gahita’’nti aññataropi amacco hatthikkhandhe ṭhito eva ekaṃ pupphaṃ aggahesi. Eteneva upāyena sabbo balakāyo aggahesi. Pupphaṃ anassādentā pattampi gaṇhiṃsu. So rukkho nippattapuppho khandhamattova ahosi. Taṃ rājā sāyanhasamaye uyyānā nikkhamanto disvā ‘‘kiṃ kato ayaṃ rukkho, mama āgamanavelāyaṃ maṇivaṇṇasākhantaresu pavāḷasadisapupphālaṅkato ahosi, idāni nippattapuppho jāto’’ti cintento tassevāvidūre apupphitaṃ rukkhaṃ sañchannapalāsaṃ addasa. Disvā cassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rukkho pupphabharitasākhattā bahujanassa lobhanīyo ahosi, tena muhutteneva byasanaṃ patto, ayaṃ panañño alobhanīyattā tatheva ṭhito. Idampi rajjaṃ pupphitarukkho viya lobhanīyaṃ, bhikkhubhāvo pana apupphitarukkho viya alobhanīyo. Tasmā yāva idampi ayaṃ rukkho viya na viluppati, tāva ayamañño sañchannapatto yathā pāricchattako, evaṃ kāsāvena parisañchannena hutvā pabbajitabba’’nti. So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६४. ‘ओहारयित्वा’ (त्याग करून) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये चातुमासिक ब्रह्मदत्त नावाचा दुसरा एक राजा होता, जो दर चार महिन्यांनी उद्यानात क्रीडा करण्यासाठी जात असे. उन्हाळ्याच्या मधल्या महिन्यात एका दिवशी उद्यानात प्रवेश करताना, त्यांनी उद्यानद्वाराजवळ पानांनी डवरलेले आणि फुलांनी सुशोभित झालेल्या फांद्या असलेले एक पारिच्छत्तक कोविळार झाड पाहिले. त्यांनी एक फूल तोडले आणि ते उद्यानात गेले. त्यानंतर, “राजाने सर्वात उत्तम फूल घेतले आहे,” असा विचार करून एका अमात्याने हत्तीच्या पाठीवर उभे राहूनच एक फूल तोडले. याच पद्धतीने सर्व सैन्याने फुले तोडली. ज्यांना फुले मिळाली नाहीत, त्यांनी पानेच तोडली. अशा प्रकारे ते झाड निष्पर्ण व निष्पुष्प होऊन केवळ खोड शिल्लक राहिले. संध्याकाळच्या वेळी उद्यानातून बाहेर पडताना राजाने ते पाहिले आणि विचार केला, “या झाडाची काय अवस्था झाली! माझ्या येण्याच्या वेळी हे झाड रत्नांसारख्या रंगाच्या फांद्यांमध्ये पोवळ्यांसारख्या फुलांनी सुशोभित होते, आणि आता हे निष्पर्ण व निष्पुष्प झाले आहे.” विचार करत असतानाच, त्यांनी त्याच्याच जवळ एक फुलांशिवाय असलेले पण पानांनी पूर्णपणे झाकलेले दुसरे झाड पाहिले. ते पाहून त्यांच्या मनात विचार आला— “हे पारिजाताकाचे झाड फुलांनी भरलेल्या फांद्यांमुळे बहुसंख्य लोकांसाठी लोभ निर्माण करणारे ठरले, म्हणूनच एका क्षणात त्याचा नाश झाला. परंतु हे दुसरे झाड लोभ निर्माण करणारे नसल्यामुळे जसेच्या तसे उभे आहे. हे राज्य देखील फुलांनी बहरलेल्या झाडासारखे लोभ निर्माण करणारे आहे, तर भिक्खूभाव (प्रवज्जा) हा फुलांशिवाय असलेल्या झाडासारखा अलोभनीय (लोभ निर्माण न करणारा) आहे. म्हणून, जोपर्यंत हे राज्य या झाडासारखे नष्ट होत नाही, तोपर्यंत पानांनी आच्छादित असलेल्या या पारिजाताकाप्रमाणे, काषाय वस्त्र धारण करून गृहत्याग केला पाहिजे.” त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रवज्जा घेतली आणि विपश्यना करत असताना प्रत्येकबोधित्व साक्षात करून ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichatto;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“गृहस्थाची चिन्हे (वेश) टाकून देऊन, पानांनी आच्छादित असलेल्या पारिजातक वृक्षाप्रमाणे काषाय वस्त्र धारण करून गृहत्याग करून, माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tattha kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

त्या गाथेत, ‘कासायवत्हो अभिनिक्खमित्वा’ या चरणाचा अर्थ असा समजावा की— ‘घरातून बाहेर पडून (गृहत्याग करून) काषाय वस्त्र धारण केलेले असणे.’ उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजता येण्यासारखा असल्यामुळे त्याचे सविस्तर वर्णन केलेले नाही.

Pāricchattakagāthāvaṇṇanā samattā.

पारिच्छत्तक गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले.

Tatiyo vaggo niṭṭhito.

तिसरा वर्ग समाप्त झाला.

65. Rasesūti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā uyyāne amaccaputtehi parivuto silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ kīḷati. Tassa sūdo [Pg.106] sabbamaṃsānaṃ rasaṃ gahetvā atīva susaṅkhataṃ amatakappaṃ antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi. So tattha gedhamāpanno kassaci kiñci adatvā attanāva bhuñji. Udakakīḷato ca ativikāle nikkhanto sīghaṃ sīghaṃ bhuñji. Yehi saddhiṃ pubbe bhuñjati, na tesaṃ kañci sari. Atha pacchā paṭisaṅkhānaṃ uppādetvā ‘‘aho, mayā pāpaṃ kataṃ, yvāhaṃ rasataṇhāya abhibhūto sabbajanaṃ visaritvā ekakova bhuñjiṃ. Handa rasataṇhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६५. ‘रसेसु’ (रसांमधील/चवीमधील लोभ) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीचा एक राजा उद्यानात अमात्यांच्या पुत्रांसह शिळापट्ट (दगडी पायऱ्या असलेल्या) कमळतलावात क्रीडा करत होता. त्याच्या आचाऱ्याने सर्व प्रकारच्या मांसाचा रस काढून अत्यंत उत्तम प्रकारे तयार केलेले, अमृतासारखे स्वादिष्ट अन्न जेवणाच्या मधल्या वेळेत शिजवून राजाला सादर केले. राजाला त्या चवीचा लोभ सुटला आणि त्यांनी कोणालाही काहीही न देता ते स्वतःच खाल्ले. जलक्रीडेनंतर खूप उशिरा बाहेर आल्यामुळे त्यांनी ते घाईघाईने खाल्ले. ज्यांच्यासोबत ते पूर्वी जेवत असत, त्यांपैकी कोणाचीही त्यांनी आठवण ठेवली नाही. नंतर त्यांनी विचार केला, “अरेरे, मी वाईट कर्म केले. मी रस-तृष्णेने (चवीच्या लोभाने) इतका ग्रासलो गेलो की सर्व लोकांना विसरून एकट्यानेच ते खाल्ले. चला, आता मी या रस-तृष्णेचे दमन करतो.” असे म्हणून त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रवज्जा घेतली आणि विपश्यना करत असताना प्रत्येकबोधित्व साक्षात करून, आपल्या पूर्व आचरणाची निंदा करत आणि त्याच्या विरुद्ध असलेल्या गुणांचे दर्शन घडवणारी ही उदान गाथा म्हटली—

‘‘Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“रसांचा (चवींचा) लोभ न ठेवणारा, लोलुप नसलेला, इतरांचे पोषण न करणारा (स्वतःवरच अवलंबून असणारा), घराघरांतून क्रमाने भिक्षा मागणारा (सपदानचारी), कुळाकुळांमध्ये चित्त आसक्त न ठेवणारा, अशा माणसाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Tattha rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti ‘‘idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī’’ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo hutvā aññaposī āsiṃ, evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti. Taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena aññeti kilesā vuccanti. Tesaṃ aposanena anaññaposīti ayampettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavako hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti.

तेथे 'रसेषु' (रसांमध्ये) म्हणजे आंबट, गोड, कडू, तिखट, खारट, क्षारीय, तुरट इत्यादी विविध प्रकारच्या आस्वाद्य वस्तूंमध्ये. 'गेधं अकरं' (लोभ न करणे) म्हणजे हाव न बाळगणे, तृष्णा उत्पन्न न करणे, असा अर्थ आहे. 'अलोलो' (लोलुप नसलेला) म्हणजे "मी हे चाखेन, मी ते चाखेन" अशा प्रकारे विविध रसांच्या बाबतीत व्याकुळ न होणारा. 'अनञ्ञपोसी' (इतरांचे पोषण न करणारा) म्हणजे ज्यांचे पोषण करावे लागते अशा सद्धिविहारिक (शिष्य) इत्यादींनी रहित असलेला, केवळ शरीराच्या रक्षणापुरताच संतुष्ट असणारा, असा अर्थ आहे. किंवा जसे पूर्वी बागेत रसांच्या बाबतीत लोभ धरून लोलुप झाल्यामुळे दुसऱ्याकडून पोसला जाणारा (अञ्ञपोसी) झाला होता, तसे न होता, ज्या तृष्णेमुळे लोलुप होऊन रसांमध्ये लोभ करतो, त्या तृष्णेचा त्याग करून, भविष्यात तृष्णामूलक अशा दुसऱ्या आत्मभावाची (अस्तित्वाची) उत्पत्ती न करण्याद्वारे 'अनञ्ञपोसी' (इतरांचे पोषण न करणारा) होतो, असे दर्शविले आहे. अथवा, कल्याणाचा नाश करणाऱ्या अर्थाने क्लेशांना 'अन्य' (इतर) म्हटले जाते. त्यांचे पोषण न करण्याद्वारे 'अनञ्ञपोसी' होतो, हा देखील येथे अर्थ आहे. 'सपदानचारी' म्हणजे घरे न सोडता अनुक्रमाने जाणारा, घरांची मालिका न सोडता श्रीमंत आणि गरीब कुटुंबांमध्ये भिक्षेसाठी सतत प्रवेश करणारा, असा अर्थ आहे. 'कुले कुले अप्पटिबद्धचित्तो' (कुटुंबांमध्ये आसक्त चित्त नसलेला) म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी कुळांमध्ये कोठेही क्लेशांच्या प्रभावामुळे चित्त आसक्त न झालेला, चंद्राप्रमाणे नेहमी नवीन (अपरिचित) राहणारा, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Rasagedhagāthāvaṇṇanā samattā.

रसगेध गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

66. Pahāya [Pg.107] pañcāvaraṇānīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā paṭhamajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६६. 'पहाय पञ्चावरणानि' (पाच आवरणांचा त्याग करून) याची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये कोणी एक राजा प्रथम ध्यान प्राप्त केलेला होता. त्याने ध्यानाचे रक्षण करण्यासाठी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबुद्धत्व साक्षात केले. स्वतःच्या प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) समृद्धीचे प्रदर्शन करत त्यांनी ही उदानगाथा म्हटली –

‘‘Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;

Anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"मनाची पाच आवरणे (नीवरण) सोडून, सर्व उपक्लेशांना दूर करून; कशावरही आश्रित न राहता, स्नेहदोष (आसक्तीचा दोष) तोडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Tattha āvaraṇānīti nīvaraṇāneva. Tāni atthato uragasutte vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candasūriye ceto āvaranti, tasmā ‘‘āvaraṇāni cetaso’’ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme, vatthopamādīsu vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vināsetvā, vipassanāmaggena pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito. Sesamaggehi chetvā tedhātukaṃ sinehadosaṃ, taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto. Sesaṃ vuttanayamevāti.

तेथे 'आवरणानि' म्हणजे नीवरणेच होत. त्यांचा अर्थ उरगसुत्तात सांगितला आहे. परंतु, जसे ढग इत्यादी चंद्र आणि सूर्याला झाकून टाकतात, तसेच ते चित्ताला झाकतात, म्हणून त्यांना 'चेतसो आवरणानि' (चित्ताची आवरणे) म्हटले आहे. त्यांचा उपचार समाधीने किंवा अर्पणा समाधीने त्याग करून. 'उपक्किलेसे' म्हणजे चित्ताच्या जवळ येऊन त्याला पीडा देणारे अकुशल धर्म, किंवा वत्थूपमसुत्त इत्यादींमध्ये सांगितलेले अभिध्या (लोभ) इत्यादी क्लेश. 'ब्यपनुज्ज' म्हणजे दूर करून, नष्ट करून, विपश्यना मार्गाने त्यांचा त्याग करून, असा अर्थ आहे. 'सब्बे' म्हणजे संपूर्ण, काहीही scholastic शिल्लक न ठेवता. अशा प्रकारे शमथ आणि विपश्यनेने संपन्न असलेला साधक पहिल्या मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) दृष्टीच्या आश्रयाचा त्याग केल्यामुळे 'अनिश्रित' (अनाश्रित) होतो. उर्वरित मार्गांनी तिन्ही धातूंमधील (काम, रूप, अरूप धातूंमधील) स्नेहदोष तोडून टाकतो, ज्याला तृष्णा-राग म्हटले जाते. कारण गुणांच्या विरोधी असल्यामुळे स्नेहालाच 'स्नेहदोष' म्हटले आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Āvaraṇagāthāvaṇṇanā samattā.

आवरण गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

67. Vipiṭṭhikatvānāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā catutthajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

६७. 'विपिट्ठिकत्वान' (मागे टाकून) याची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये कोणी एक राजा चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेला होता. त्याने ध्यानाचे रक्षण करण्यासाठी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबुद्धत्व साक्षात केले. स्वतःच्या प्रतिपत्तीच्या समृद्धीचे प्रदर्शन करत त्यांनी ही उदानगाथा म्हटली –

‘‘Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ;

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"सुख आणि दुःख मागे टाकून, आणि पूर्वीच सौमनस्य (हर्ष) व दौर्मनस्य (खिन्नता) नष्ट करून; उपेक्षा आणि अत्यंत शुद्ध शमथ प्राप्त करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Tattha [Pg.108] vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti attho. Sukhaṃ dukhañcāti kāyikaṃ sātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikaṃ sātāsātaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā visuddhaṃ, niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.

तेथे 'विपिट्ठिकत्वान' म्हणजे पाठीमागे टाकून, सोडून देऊन, त्याग करून, असा अर्थ आहे. 'सुखं दुखञ्च' म्हणजे शारीरिक सुख आणि दुःख. 'सोमनस्सदोमनस्सं' म्हणजे मानसिक सुख आणि दुःख (हर्ष आणि खिन्नता). 'उपेक्खं' म्हणजे चतुर्थ ध्यानाची उपेक्षा. 'समथं' म्हणजे चतुर्थ ध्यानाचा शमथच होय. 'विसुद्धं' म्हणजे पाच नीवरणे, वितर्क, विचार, प्रीती आणि सुख या नावाच्या नऊ विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे शुद्ध, शुद्ध केलेल्या सोन्याप्रमाणे उपक्लेशांनी रहित, असा अर्थ आहे.

Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva paṭhamajjhānupacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānupacārabhūmiyaṃ sukhanti adhippāyo. Puna ādito vuttaṃ cakāraṃ parato netvā ‘‘somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā’’ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānupacāre, domanassañca dutiyajjhānupacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni. Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.510). Taṃ sabbaṃ aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 165) vuttaṃ. Yato pubbeva tīsu paṭhamajjhānādīsu dukkhadomanassasukhāni vipiṭṭhikatvā ettheva catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko careti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti.

परंतु याची जुळणी (योजना) अशी आहे – 'सुख आणि दुःख मागे टाकून' म्हणजे पूर्वीच प्रथम ध्यानाच्या उपचार भूमीमध्येच दुःखाचा, आणि तृतीय ध्यानाच्या उपचार भूमीमध्ये सुखाचा त्याग करून, असा अभिप्राय आहे. पुन्हा सुरुवातीला सांगितलेला 'च' हा शब्द पुढे नेऊन "सौमनस्य आणि दौर्मनस्य पूर्वीच मागे टाकून" असा अधिकार (संबंध) होतो. त्याद्वारे सौमनस्य चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात आणि दौर्मनस्य द्वितीय ध्यानाच्या उपचारातच मागे टाकले जाते, असे दर्शविले आहे. कारण ही या वेदनांच्या त्यागाची पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) स्थाने आहेत. परंतु मुख्यत्वे (निप्परियायतो) दुःखाच्या त्यागाचे स्थान प्रथम ध्यान आहे, दौर्मनस्याच्या त्यागाचे स्थान द्वितीय ध्यान आहे, सुखाच्या त्यागाचे स्थान तृतीय ध्यान आहे, आणि सौमनस्याच्या त्यागाचे स्थान चतुर्थ ध्यान आहे. जसे म्हटले आहे – "प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतो, येथे उत्पन्न झालेले दुःखेंद्रिय पूर्णपणे निरुद्ध होते" इत्यादी (संयुत्त निकाय ५.५१०). हे सर्व धम्मसंगणीची अट्ठकथा असलेल्या अट्ठसालिनीमध्ये सांगितले आहे. ज्याअर्थी पूर्वीच प्रथम इत्यादी तीन ध्यानांमध्ये दुःख, दौर्मनस्य आणि सुख मागे टाकून, येथे चतुर्थ ध्यानातच सौमनस्य मागे टाकून, या प्रतिपदेने (साधनेने) उपेक्षा आणि शुद्ध शमथ प्राप्त करून एकट्याने विहरावे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Vipiṭṭhikatvāgāthāvaṇṇanā samattā.

विपिट्ठिकत्वा गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

68. Āraddhavīriyoti kā uppatti? Aññataro kira paccantarājā sahassayodhaparimāṇabalakāyo rajjena khuddako, paññāya mahanto ahosi. So ekadivasaṃ ‘‘kiñcāpi ahaṃ khuddako, paññavatā ca pana sakkā sakalajambudīpaṃ gahetu’’nti cintetvā sāmantarañño dūtaṃ pāhesi – ‘‘sattadivasabbhantare me rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti. Tato so attano amacce samodhānetvā āha – ‘‘mayā tumhe anāpucchāyeva sāhasaṃ kataṃ, amukassa rañño evaṃ pahitaṃ, kiṃ kātabba’’nti? Te āhaṃsu – ‘‘sakkā, mahārāja, so dūto nivattetu’’nti? ‘‘Na sakkā, gato bhavissatī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ vināsitamhā tayā, tena hi dukkhaṃ [Pg.109] aññassa satthena marituṃ. Handa, mayaṃ aññamaññaṃ paharitvā marāma, attānaṃ paharitvā marāma, ubbandhāma, visaṃ khādāmā’’ti. Evaṃ tesu ekameko maraṇameva saṃvaṇṇeti. Tato rājā – ‘‘kiṃ me, imehi, atthi, bhaṇe, mayhaṃ yodhā’’ti āha. Atha ‘‘ahaṃ, mahārāja, yodho, ahaṃ, mahārāja, yodho’’ti taṃ yodhasahassaṃ uṭṭhahi.

६८. आरद्धवीर्यो (वीर्य प्रवृत्त केलेला) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, एक सीमावर्ती राजा होता, ज्याचे सैन्य एक हजार योद्ध्यांचे होते. त्याचे राज्य लहान होते, पण त्याची बुद्धी मोठी होती. एक दिवस त्याने विचार केला, 'जरी मी लहान राजा असलो, तरी बुद्धीच्या बळावर संपूर्ण जंबुद्वीप जिंकणे शक्य आहे.' असा विचार करून त्याने शेजारच्या राजाकडे दूत पाठवला आणि निरोप दिला – 'सात दिवसांच्या आत मला तुमचे राज्य सोपवा किंवा युद्ध करा.' त्यानंतर त्याने आपल्या मंत्र्यांना एकत्र बोलावले आणि म्हटले – 'तुम्हाला न विचारताच मी घाईघाईने हे धाडस केले आहे आणि अमुक राजाला असा निरोप पाठवला आहे. आता काय करावे?' ते म्हणाले – 'महाराज, त्या दूताला परत बोलवणे शक्य आहे का?' राजा म्हणाला – 'शक्य नाही, तो निघून गेला असेल.' मंत्री म्हणाले – 'जर असे असेल, तर आपण आमच्या विनाशास कारणीभूत ठरला आहात. दुसऱ्याच्या शस्त्राने मरणे अत्यंत दुःखद आहे. चला, आपण एकमेकांवर प्रहार करून मरू या, स्वतःवर प्रहार करून मरू या, गळफास लावून घेऊ या किंवा विष प्राशन करू या.' अशा प्रकारे, त्यांच्यापैकी प्रत्येक जण केवळ मरणाचीच प्रशंसा करत होता. तेव्हा राजा म्हणाला – 'अरे मित्रांनो, या मरणाचा काय उपयोग? माझ्याकडे माझे योद्धे आहेत.' तेव्हा 'महाराज, मी योद्धा आहे! महाराज, मी योद्धा आहे!' असे म्हणत ते एक हजार योद्धे उभे राहिले.

Rājā ‘‘ete upaparikkhissāmī’’ti mantvā citakaṃ sajjetvā āha – ‘‘mayā, bhaṇe, idaṃ nāma sāhasaṃ kataṃ, taṃ me amaccā paṭikkosanti, sohaṃ citakaṃ pavisissāmi, ko mayā saddhiṃ pavisissati, kena mayhaṃ jīvitaṃ pariccatta’’nti? Evaṃ vutte pañcasatā yodhā uṭṭhahiṃsu – ‘‘mayaṃ, mahārāja, pavisāmā’’ti. Tato rājā apare pañcasate yodhe āha – ‘‘tumhe idāni, tātā, kiṃ karissathā’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘nāyaṃ, mahārāja, purisakāro, itthikiriyā esā, apica mahārājena paṭirañño dūto pesito, tena mayaṃ raññā saddhiṃ yujjhitvā marissāmā’’ti. Tato rājā ‘‘pariccattaṃ tumhehi mama jīvita’’nti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā tena yodhasahassena parivuto gantvā rajjasīmāya nisīdi.

राजाने विचार केला, 'मी यांची परीक्षा घेईन.' त्याने एक चिता तयार करवून घेतली आणि म्हटले – 'मित्रांनो, मी हे धाडस केले आहे, ज्याला माझ्या मंत्र्यांनी विरोध केला आहे. म्हणून मी या चितेत प्रवेश करणार आहे. माझ्यासोबत कोण प्रवेश करणार? माझ्यासाठी आपले प्राण कोण अर्पण करणार?' असे विचारल्यावर पाचशे योद्धे उभे राहिले आणि म्हणाले – 'महाराज, आम्ही प्रवेश करू.' त्यानंतर राजाने उरलेल्या पाचशे योद्ध्यांना विचारले – 'मुलांनो, आता तुम्ही काय करणार?' ते म्हणाले – 'महाराज, चितेत जळून मरणे हा पुरुषाचा पुरुषार्थ नाही, हे तर स्त्रियांचे वर्तन आहे. शिवाय, महाराजांनी शत्रू राजाकडे दूत पाठवलाच आहे, तर आम्ही महाराजांच्या सोबत युद्ध करून वीरमरण पत्करू.' तेव्हा राजा म्हणाला – 'तुम्हीच माझ्यासाठी खऱ्या अर्थाने प्राण अर्पण केले आहेत.' मग त्याने आपले चतुरंग सैन्य सज्ज केले आणि त्या एक हजार योद्ध्यांसह निघून तो आपल्या राज्याच्या सीमेवर जाऊन थांबला.

Sopi paṭirājā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘are, so khuddakarājā mama dāsassāpi nappahotī’’ti kujjhitvā sabbaṃ balakāyaṃ ādāya yujjhituṃ nikkhami. Khuddakarājā taṃ abbhuyyātaṃ disvā balakāyaṃ āha – ‘‘tātā, tumhe na bahukā; sabbe sampiṇḍitvā, asicammaṃ gahetvā, sīghaṃ imassa rañño purato ujukaṃ eva gacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu. Atha sā senā dvidhā bhijjitvā antaramadāsi. Te taṃ rājānaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhiṃsu, aññe yodhā palāyiṃsu. Khuddakarājā ‘‘taṃ māremī’’ti purato dhāvati, paṭirājā taṃ abhayaṃ yāci. Tato tassa abhayaṃ datvā, sapathaṃ kārāpetvā, taṃ attano manussaṃ katvā, tena saha aññaṃ rājānaṃ abbhuggantvā, tassa rajjasīmāya ṭhatvā pesesi – ‘‘rajjaṃ vā me detu yuddhaṃ vā’’ti. So ‘‘ahaṃ ekayuddhampi na sahāmī’’ti rajjaṃ niyyātesi. Eteneva upāyena sabbarājāno gahetvā ante bārāṇasirājānampi aggahesi.

त्या शत्रू राजानेही ही बातमी ऐकली तेव्हा तो क्रुद्ध झाला आणि म्हणाला, 'अरे, तो लहान राजा तर माझ्या दासाच्या बरोबरीचाही नाही!' मग त्याने आपले संपूर्ण सैन्य घेतले आणि तो युद्धासाठी निघाला. लहान राजाने शत्रूचे सैन्य चालून येत असल्याचे पाहून आपल्या सैन्याला सांगितले – 'मुलांनो, तुमची संख्या जास्त नाही; म्हणून सर्वांनी एकत्र येऊन, हातात तलवार व ढाल घेऊन, वेगाने थेट या राजाच्या समोर चालून जा.' त्यांनी तसेच केले. तेव्हा शत्रूचे सैन्य दुभंगले आणि त्यांनी मध्ये वाट दिली. त्यांनी त्या शत्रू राजाला जिवंत पकडले आणि इतर योद्धे पळून गेले. लहान राजा 'मी तुला मारतो' असे म्हणत पुढे धावला, तेव्हा शत्रू राजाने अभयाची (जीवनाची) याचना केली. त्यानंतर त्याला अभय देऊन, शपथ घ्यायला लावून, त्याला आपला मांडलिक बनवले. मग त्याच्यासह दुसऱ्या राजावर चालून जात, त्याच्या राज्याच्या सीमेवर उभे राहून निरोप पाठवला – 'मला तुमचे राज्य द्या किंवा युद्ध करा.' तो म्हणाला, 'मी एकही युद्ध सहन करू शकत नाही' आणि त्याने आपले राज्य स्वाधीन केले. याच उपायाने सर्व राजांना जिंकून शेवटी त्याने वाराणसीच्या राजालाही आपल्या ताब्यात घेतले.

So [Pg.110] ekasatarājaparivuto sakalajambudīpe rajjaṃ anusāsanto cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe khuddako ahosiṃ, somhi attano ñāṇasampattiyā sakalajambudīpassa issaro jāto. Taṃ kho pana me ñāṇaṃ lokiyavīriyasampayuttaṃ, neva nibbidāya na virāgāya saṃvattati, sādhu vatassa svāhaṃ iminā ñāṇena lokuttaradhammaṃ gaveseyya’’nti. Tato bārāṇasirañño rajjaṃ datvā, puttadārañca sakajanapadameva pesetvā, pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ ārabhitvā, paccekabodhiṃ sacchikatvā attano vīriyasampattiṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

एकशे एक राजांच्या परिवारासह संपूर्ण जंबुद्वीपावर राज्य करत असताना त्याने विचार केला – 'पूर्वी मी एक लहान राजा होतो, परंतु आता मी माझ्या स्वतःच्या प्रज्ञा-संपत्तीमुळे संपूर्ण जंबुद्वीपाचा स्वामी झालो आहे. परंतु माझी ती प्रज्ञा लौकिक वीर्याने (प्रयत्नाने) युक्त आहे, ती वैराग्यासाठी किंवा विरागासाठी कारणीभूत ठरत नाही. मी या प्रज्ञेचा उपयोग करून लोकोत्तर धर्माचा शोध घेतला तर किती बरे होईल!' त्यानंतर त्याने वाराणसीच्या राजाला राज्य सोपवले, आपल्या पत्नी व मुलांना स्वतःच्या मूळ देशात पाठवून दिले, प्रव्रज्या ग्रहण केली, विपश्यनेचा अभ्यास सुरू केला आणि प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात करून आपल्या वीर्य-संपत्तीचे महत्त्व दर्शवण्यासाठी ही उदानगाथा म्हटली –

‘‘Āraddhaviriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“परमार्थ (निर्वाण) प्राप्तीसाठी वीर्य (प्रयत्न) प्रवृत्त करणारा, अलीनचित्त (उत्साही मनाचा), अकुसीतवृत्ती (आळस नसलेला), दृढ पराक्रमी आणि शारीरिक व प्रज्ञा बळाने युक्त असलेला साधक गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.”

Tattha āraddhaṃ vīriyamassāti āraddhaviriyo. Etena attano vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tassa pattiyā paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena balavīriyūpatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Akusītavuttīti etena ṭhānaāsanacaṅkamanādīsu kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti, yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūriṃ gatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘daḷhanikkamo’’ti vuccati. Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno, atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padahanabhāvaṃ sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

तेथे, 'आरद्धवीर्य' म्हणजे ज्याचे वीर्य (प्रयत्न) प्रवृत्त झाले आहे असा पुरुष. याने तो स्वतःचा वीर्यारंभ म्हणजेच प्रारंभिक वीर्य दर्शवतो. 'परमार्थ' म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते, त्याच्या प्राप्तीसाठी म्हणजे 'परमार्थपत्ती'. याने वीर्यारंभाद्वारे प्राप्त होणारे फल दर्शवले आहे. 'अलीनचित्त' याने बलवान वीर्याने पुष्ट झालेल्या चित्त आणि चैतसिकांची अलीनता (उत्साह, अनुत्साहाचा अभाव) दर्शवली आहे. 'अकुसीतवृत्ती' याने उभे राहणे, बसणे, चंक्रमण करणे इत्यादी क्रियांच्या वेळी शरीराचा आळस नसणे (अनवसीदन) दर्शवले आहे. 'दृढपराक्रमी' (दळह निक्कमो) याने 'भले माझी त्वचा आणि स्नायू सुकोत' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे दृढ वीर्य दर्शवले आहे, ज्याच्या आधारे अनुक्रमिक शिक्षेमध्ये प्रयत्न करणारा साधक 'शरीराने परम सत्याचा साक्षात करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो' असे म्हटले जाते. किंवा, याने मार्ग-संप्रयुक्त वीर्य दर्शवले आहे. कारण ते भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे दृढ असते आणि सर्व प्रकारच्या विरोधी धर्मांपासून मुक्त झाल्यामुळे 'निक्कम' (पराक्रम) असते; म्हणून त्या मार्गाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचा पराक्रम दृढ असतो, म्हणून त्याला 'दृढपराक्रमी' म्हटले जाते. 'स्थामबल-उपपन्न' म्हणजे मार्गक्षणी शारीरिक बळ आणि ज्ञानबळाने युक्त असलेला; किंवा सामर्थ्य रूपी बळाने युक्त असलेला तो 'स्थामबल-उपपन्न' होय, म्हणजेच स्थिर ज्ञानबळाने युक्त असलेला, असा याचा अर्थ आहे. या शब्दाने त्याच्या वीर्याचा विपश्यना ज्ञानाशी असलेला संबंध दर्शवून तो योग्य प्रकारे (योनीसो) प्रयत्न करण्याचे सामर्थ्य सिद्ध करतो. किंवा पूर्वभाग, मध्यम आणि उत्कृष्ट वीर्याच्या दृष्टीने या तिन्ही पदांची योजना करावी. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Āraddhavīriyagāthāvaṇṇanā samattā.

आरद्धवीर्य गाथेचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले।

69. Paṭisallānanti [Pg.111] kā uppatti? Imissā gāthāya āvaraṇagāthāya uppattisadisā eva uppatti, natthi koci viseso. Atthavaṇṇanāyaṃ panassā paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ ekattasevitā ekībhāvo, kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭhasamāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato ārammaṇūpanijjhānato ca jhānanti vuccati, vipassanāmaggaphalāni sattasaññādipaccanīkajhāpanato, lakkhaṇūpanijjhānatoyeva cettha phalāni. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamāno, ajahamāno, anissajjamāno. Dhammesūti vipassanūpagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ, samitaṃ, abbhokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno. Atha vā dhammāti nava lokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘dhammesū’’ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacaritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imaṃ kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā.

६९. ‘पटिसल्लानं’ (एकांतवास) ची उत्पत्ती काय आहे? या गाथेची उत्पत्ती ‘आवरणगाथे’च्या उत्पत्तीसारखीच आहे, यात काही फरक नाही. परंतु, याच्या अर्थस्पष्टीकरणात—‘पटिसल्लानं’ म्हणजे त्या त्या सत्व-संस्कारांपासून परावृत्त होऊन एकांतात राहणे, एकटेपणाचे सेवन करणे, एकीभाव म्हणजेच ‘कायविवेक’ (शारीरिक एकांत) असा अर्थ आहे. ‘झानं’ (ध्यान) म्हणजे विरोधी घटकांचा (नीवरणांचा) दाह करण्यामुळे आणि आलंबन व लक्षणांचे सूक्ष्म चिंतन करण्यामुळे याला ‘चित्तविवेक’ (मानसिक एकांत) म्हटले जाते. तेथे, नीवरणादी विरोधी घटकांचा दाह करण्यामुळे आणि आलंबनाचे सूक्ष्म चिंतन करण्यामुळे आठ समापत्तींना ‘झान’ म्हटले जाते; सत्व-संज्ञा इत्यादी विरोधी घटकांचा दाह करण्यामुळे विपश्यना, मार्ग आणि फळ यांना ‘झान’ म्हटले जाते, आणि येथे फळांना केवळ ‘लक्खणूपनिज्झान’ (लक्षणांचे सूक्ष्म चिंतन) असे म्हटले आहे. परंतु येथे ‘आरम्मणूपनिज्झान’ (आलंबनाचे सूक्ष्म चिंतन) हेच अभिप्रेत आहे. अशा प्रकारे या पटिसल्लान (कायविवेक) आणि झान (चित्तविवेक) यांचा त्याग न करता, त्यांना न सोडता, त्यांच्याकडे दुर्लक्ष न करता. ‘धम्मेसु’ म्हणजे विपश्यनेच्या कक्षेत येणाऱ्या पंचस्कंध आदी धर्मांमध्ये. ‘निच्चं’ म्हणजे सतत, निरंतर, अखंडपणे. ‘अनुधम्मचारी’ म्हणजे त्या धर्मांना अनुसरून प्रवृत्त होणाऱ्या विपश्यनाधर्माचे आचरण करणारा. किंवा ‘धम्मा’ म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्म, आणि त्या धर्मांना अनुकूल असणारा धर्म म्हणजे ‘अनुधम्म’ होय; हे विपश्यनेचेच नाव आहे. तेथे, “धम्मानं निच्चं अनुधम्मचारी” असे म्हणायचे असताना, गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी विभक्ती बदलून “धम्मेसु” असे म्हटले असावे. ‘आदीनवं सम्मसिता भवेसू’ म्हणजे त्या अनुधम्म-आचरण नावाच्या विपश्यनेद्वारे तीन भवांमध्ये अनित्यता इत्यादी दोषांचे (आदीनवांचे) दर्शन घेणारा. अशा प्रकारे, या कायविवेक आणि चित्तविवेकाचा त्याग न करता, शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यना नावाच्या प्रतिपदेने (मार्गाने) तो याला प्राप्त झाला आहे, असे समजावे. ‘एको चरे’ (एकट्यानेच विचरण करावे) अशी योजना समजावी.

Paṭisallānagāthāvaṇṇanā samattā.

पटिसल्लान-गाथा-वर्णन समाप्त झाले.

70. Taṇhakkhayanti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Tassa sarīrasobhāya āvaṭṭitahadayā sattā purato gacchantāpi nivattitvā tameva ullokenti, pacchato gacchantāpi, ubhohi passehi gacchantāpi. Pakatiyā eva hi buddhadassane puṇṇacandasamuddarājadassane ca atitto loko. Atha aññatarā kuṭumbiyabhariyāpi uparipāsādagatā sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvāva paṭibaddhacitto hutvā amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘jānāhi tāva, bhaṇe, ayaṃ itthī sasāmikā vā [Pg.112] asāmikā vā’’ti. So gantvā ‘‘sasāmikā’’ti ārocesi. Atha rājā cintesi – ‘‘imā vīsatisahassanāṭakitthiyo devaccharāyo viya maṃyeva ekaṃ abhiramenti, so dānāhaṃ etāpi atusitvā parassa itthiyā taṇhaṃ uppādesiṃ, sā uppannā apāyameva ākaḍḍhatī’’ti taṇhāya ādīnavaṃ disvā ‘‘handa naṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

७०. ‘तण्हक्खयं’ (तृष्णेचा क्षय) ची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीचा एक राजा मोठ्या राजवैभवाने नगराला प्रदक्षिणा घालत होता. त्याच्या शरीराच्या सौंदर्याने आकर्षित होऊन लोक पुढे जात असतानाही मागे वळून केवळ त्याच्याकडेच पाहत होते, मागे चालणारे आणि दोन्ही बाजूंनी चालणारे लोकही तसेच पाहत होते. कारण स्वभावत:च लोक बुद्धदर्शन, पूर्णचंद्र, समुद्र आणि राजा यांच्या दर्शनाने कधीही तृप्त होत नाहीत. तेव्हा एका गृहपतीची पत्नी आपल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर जाऊन खिडकी (सिंहपंजर) उघडून खाली पाहत उभी राहिली. राजाने तिला पाहताच त्याचे चित्त तिच्यावर आसक्त झाले आणि त्याने आपल्या अमात्याला आज्ञा दिली—'अरे भल्या माणसा, आधी हे शोधून काढ की ही स्त्री सधवा (पती असलेली) आहे की विधवा/अविवाहित (पती नसलेली) आहे.' त्याने जाऊन माहिती काढली आणि सांगितले, 'ती सधवा (पती असलेली) आहे.' तेव्हा राजाने विचार केला—'या वीस हजार नर्तकी, ज्या अप्सरांसारख्या आहेत, केवळ मला एकट्यालाच आनंदित करण्याचा प्रयत्न करतात. असे असताना आता मी त्यांच्याविषयी अतृप्त राहून दुसऱ्याच्या पत्नीबद्दल तृष्णा उत्पन्न केली आहे. ही उत्पन्न झालेली तृष्णा मला अपायाकडेच (नरकाकडेच) खेचून नेईल.' अशा प्रकारे तृष्णेचा दोष पाहून त्याने विचार केला, 'चला, मी हिचे दमन करतो.' त्याने राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत प्रत्येकबोधित्व (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात करून ही उदानगाथा म्हटली—

‘‘Taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“तृष्णेच्या क्षयाची इच्छा करणारा, अप्रमत्त (जागरूक), लाळ न गाळणारा (बुद्धिमान), बहुश्रुत, स्मृतिमान, धर्माचे आकलन केलेला, नियत (निश्चित गती प्राप्त झालेला) आणि प्रधानवान (प्रयत्नशील) होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकट्यानेच विचरण करावे.”

Tattha taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī sakkaccakārī. Aneḷamūgoti alālāmukho. Atha vā aneḷo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammupaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ patto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā, tena padhānena pattaniyāmattā niyato, tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘saṅkhātadhammo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhā’’ti (su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 7). Sesaṃ vuttanayamevāti.

तेथे ‘तण्हक्खयं’ म्हणजे निर्वाण; अशा प्रकारे जिचा दोष पाहिला आहे अशा तृष्णेची अनुत्पत्ती (न होणे). ‘अप्पमत्तो’ म्हणजे निरंतर आणि आदरपूर्वक (सत्कृत्य) आचरण करणारा. ‘अनेळमूगो’ म्हणजे लाळ न गाळणारा (लाळ नसलेले मुख असलेला). किंवा ‘अनेळ’ (दोषरहित/मूर्ख नसलेला) आणि ‘अमूग’ (मुका नसलेला), म्हणजेच तो पंडित आणि चतुर आहे असे म्हटले आहे. हित आणि सुख प्राप्त करून देणारे श्रुत (ज्ञान) ज्याच्याकडे आहे तो ‘सुतवा’ (बहुश्रुत) म्हणजेच आगम-संपन्न होय. ‘सतीमा’ (स्मृतिमान) म्हणजे खूप पूर्वी केलेल्या गोष्टींचे स्मरण ठेवणारा. ‘sङ्खातधम्मो’ म्हणजे धर्माच्या परीक्षणाने (चिंतनाने) धर्माचे पूर्ण आकलन केलेला. ‘नियतो’ म्हणजे आर्यमार्गाने नियतत्व (निश्चित मार्ग) प्राप्त झालेला. ‘पधानवा’ म्हणजे सम्यक् प्रधानाच्या (वीर्याच्या) सामर्थ्याने युक्त असलेला. या पाठाची योजना उलट क्रमाने करावी. अशा प्रकारे, या अप्रमाद इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला साधक, नियतत्व प्राप्त करून देणाऱ्या प्रयत्नामुळे ‘पधानवा’ (प्रयत्नशील) होतो; त्या प्रयत्नाने नियतत्व प्राप्त झाल्यामुळे तो ‘नियतो’ होतो; आणि त्यानंतर अर्हत्त्व प्राप्त झाल्यामुळे तो ‘सङ्खातधम्मो’ होतो. कारण अर्हताला पुन्हा काही जाणण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे त्याला ‘सङ्खातधम्मो’ (धर्माचे आकलन केलेला) म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे—'जे या जगात धर्माचे आकलन केलेले (अर्हत) आहेत आणि जे अनेक शैक्ष (साधक) आहेत.' उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Taṇhakkhayagāthāvaṇṇanā samattā.

तण्हक्खय-गाथा-वर्णन समाप्त झाले.

71. Sīho vāti kā uppatti? Aññatarassa kira bārāṇasirañño dūre uyyānaṃ hoti. So pageva vuṭṭhāya uyyānaṃ gacchanto antarāmagge yānā oruyha udakaṭṭhānaṃ upagato ‘‘mukhaṃ dhovissāmī’’ti. Tasmiñca padese sīhī potakaṃ janetvā gocarāya gatā. Rājapuriso taṃ disvā ‘‘sīhapotako devā’’ti ārocesi. Rājā ‘‘sīho kira [Pg.113] na kassaci bhāyatī’’ti taṃ upaparikkhituṃ bheriādīni ākoṭāpesi. Sīhapotako taṃ saddaṃ sutvāpi tatheva sayi. Rājā yāvatatiyakaṃ ākoṭāpesi, so tatiyavāre sīsaṃ ukkhipitvā sabbaṃ parisaṃ oloketvā tatheva sayi. Atha rājā ‘‘yāvassa mātā nāgacchati, tāva gacchāmā’’ti vatvā gacchanto cintesi – ‘‘taṃ divasaṃ jātopi sīhapotako na santasati na bhāyati, kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhiparitāsaṃ chetvā na santaseyyaṃ na bhāyeyya’’nti. So taṃ ārammaṇaṃ gahetvā, gacchanto puna kevaṭṭehi macche gahetvā sākhāsu bandhitvā pasārite jāle vātaṃ alaggaṃyeva gacchamānaṃ disvā, tampi nimittaṃ aggahesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhijālaṃ mohajālaṃ vā phāletvā evaṃ asajjamāno gaccheyya’’nti.

७१. ‘सीहो वा’ (सिंहाप्रमाणे) ची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीच्या एका राजाचे उद्यान दूर अंतरावर होते. तो सकाळी लवकर उठून उद्यानाकडे जात असताना, वाटेत वाहनातून उतरून 'तोंड धुतो' असे म्हणून एका पाणवठ्यापाशी गेला. त्या ठिकाणी एका सिंहिणीने छाव्याला जन्म दिला होता आणि ती भक्ष्याच्या शोधात गेली होती. राजाच्या सेवकाने त्याला पाहून सांगितले, 'महाराज, हा सिंहाचा छावा आहे.' राजाने ऐकले होते की, 'सिंह कोणालाही घाबरत नाही.' याची परीक्षा घेण्यासाठी त्याने नगारे इत्यादी वाजवण्यास सांगितले. सिंहाच्या छाव्याने तो आवाज ऐकूनही तो तसाच पडून राहिला. राजाने तीन वेळा नगारे वाजवले. तिसऱ्या वेळी छाव्याने आपले डोके वर उचलले, सर्व समुदायाकडे पाहिले आणि तो पुन्हा तसाच पडून राहिला. तेव्हा राजा म्हणाला, 'याची आई येण्यापूर्वी आपण येथून निघू या.' जात असताना त्याने विचार केला—'त्याच दिवशी जन्मलेला सिंहाचा छावा देखील घाबरत नाही किंवा भयभीत होत नाही. मी देखील कधी तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या उद्वेगाला तोडून भयमुक्त आणि निर्भय होईन का?' त्याने ते आलंबन (विषय) मनात घेतले. पुढे जात असताना, कोळ्यांनी मासे पकडून झाडाच्या फांद्यांवर टांगलेल्या जाळ्यातून वारा न अडकता सहज वाहून जात असलेला त्याने पाहिला. त्याने ते देखील निमित्त (आलंबन) म्हणून घेतले आणि विचार केला—'मी देखील कधी तृष्णा व दृष्टीचे जाळे किंवा मोहाचे जाळे फाडून अशा प्रकारे कुठेही न अडकता मुक्तपणे विहरेन का?'

Atha uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇitīre nisinno vātabbhāhatāni padumāni onamitvā udakaṃ phusitvā vātavigame puna yathāṭhāne ṭhitāni udakena anupalittāni disvā tampi nimittaṃ aggahesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi yathā etāni udake jātāni udakena anupalittāni tiṭṭhanti, evamevaṃ loke jāto lokena anupalitto tiṭṭheyya’’nti. So punappunaṃ ‘‘yathā sīhavātapadumāni, evaṃ asantasantena asajjamānena anupalittena bhavitabba’’nti cintetvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

त्यानंतर उद्यानात जाऊन, शिलापट्टावरील (दगडी पाटावरील) कमळाच्या तलावाच्या काठावर बसलेले असताना, त्यांनी वाऱ्याच्या वेगाने वाकलेली, पाण्याला स्पर्श करणारी आणि वारा शांत झाल्यावर पुन्हा आपल्या मूळ जागी उभी राहणारी, पाण्याने न माखलेली (अलिप्त) कमळे पाहिली. ते पाहून त्यांनी त्यातूनही एक निमित्त (चिंतनाचा विषय) घेतले – “असा कोणता काळ येईल जेव्हा मीसुद्धा, जशी ही कमळे पाण्यात जन्मूनही पाण्याने अलिप्त राहतात, त्याचप्रमाणे जगात जन्मूनही जगापासून अलिप्त राहीन?” त्यांनी वारंवार असा विचार केला की, “सिंह, वारा आणि कमळ यांच्याप्रमाणे अनुक्रमे भयमुक्त, अनासक्त आणि अलिप्त राहिले पाहिजे.” असा विचार करून त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली, आणि विपश्यना करत पच्चेकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) साक्षात करून ही उदानगाथा म्हटली –

‘‘Sīhova saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṃva toyena alippamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“जसा सिंह आवाजांनी भयभीत होत नाही, जसा वारा जाळ्यात अडकत नाही, जसे कमळ पाण्याने माखत (अलिप्त) नाही; त्याचप्रमाणे गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

Tattha sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, kesarasīhoti. Kesarasīho tesaṃ aggamakkhāyati. Sova idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena anekavidho, padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃkiñci padumañca vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti, attasineho ca taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena [Pg.114] hoti, so ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya, avijjāya. Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīhova saddesu aniccādīsu asantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ lobhasampayuttaṃ eva diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno. Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā paññāti. Evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha sīlakkhandhena surato hoti. So sīhova saddesu āghātavatthūsu kujjhitukāmatāya na santasati. Paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

तेथे 'सिंह' म्हणजे चार प्रकारचे सिंह आहेत – तृणसिंह (तिणसीह), पाण्डुसिंह (पण्डुसीह), काळसिंह (काळसीह) आणि केसरसिंह (केसरसीह). त्यांपैकी केसरसिंह हा सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. येथे तोच अभिप्रेत आहे. वारा पूर्व दिशेच्या वाऱ्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारचा असतो, आणि कमळ तांबड्या, पांढऱ्या इत्यादी रंगांमुळे अनेक प्रकारचे असते. त्यांपैकी कोणताही वारा आणि कोणतेही कमळ येथे योग्य आहे. तेथे, ज्याअर्थी भय (संतास) हा आत्मस्नेहामुळे (स्वतःवरील प्रेमामुळे) होतो, आणि आत्मस्नेह हा तृष्णेचा लेप (आसक्ती) आहे; तो लेप सुद्धा दृष्टीयुक्त (मिथ्यादृष्टीसह) किंवा दृष्टीमुक्त लोभामुळे होतो, आणि तो लोभ म्हणजेच तृष्णा होय. परंतु, तेथे आसक्ती (सज्जन) ही विचाररहित (परीक्षारहित) व्यक्तीला मोहामुळे होते, आणि मोह म्हणजेच अविद्या होय. तेथे समथाने तृष्णेचा त्याग (प्रहाण) होतो आणि विपश्यनेने अविद्येचा त्याग होतो. म्हणून, समथाने आत्मस्नेहाचा त्याग करून, सिंह जसा आवाजांनी भयभीत होत नाही, तसे अनित्यता इत्यादींमध्ये भयभीत न होता; विपश्यनेने मोहाचा त्याग करून, वारा जसा जाळ्यात अडकत नाही, तसे स्कंध, आयतन इत्यादींमध्ये अनासक्त राहून; आणि समथानेच लोभ व लोभयुक्त दृष्टीचा त्याग करून, कमळ जसे पाण्याने माखत नाही, तसे सर्व भव आणि भोगांच्या लोभापासून अलिप्त राहिले पाहिजे. आणि येथे समथाचे अधिष्ठान 'शील' आहे, समथ ही 'समाधी' आहे आणि विपश्यना ही 'प्रज्ञा' आहे. अशा प्रकारे या दोन धर्मांची सिद्धी झाल्यावर तिन्ही स्कंध (शील, समाधी, प्रज्ञा) सिद्ध होतात. त्यांपैकी शीलस्कंधामुळे मनुष्य सुविनीत (सौम्य) होतो. तो सिंहाप्रमाणे, आघातवस्तूंमध्ये (क्रोधाच्या कारणांमध्ये) रागवण्याच्या इच्छेचा अभाव असल्यामुळे आवाजांनी भयभीत होत नाही. प्रज्ञास्कंधाद्वारे सत्य स्वभावाचा साक्षात्कार झाल्यामुळे, वारा जसा जाळ्यात अडकत नाही, तसा तो स्कंध इत्यादी धर्मांच्या भेदांमध्ये अडकत नाही. समाधीस्कंधाद्वारे वीतराग (रागरहित) होऊन, कमळ जसे पाण्याने माखत नाही, तसा तो रागाने माखत नाही. अशा प्रकारे, समथ व विपश्यनेद्वारे आणि शील, समाधी व प्रज्ञास्कंधांद्वारे, यथासंभव अविद्या, तृष्णा आणि तीन अकुशल मुळांच्या प्रहाणामुळे मनुष्य भयमुक्त, अनासक्त आणि अलिप्त होतो, असे जाणावे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

Asantasantagāthāvaṇṇanā samattā.

भयमुक्त राहण्याविषयीच्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

72. Sīho yathāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā paccantaṃ kuppitaṃ vūpasametuṃ gāmānugāmimaggaṃ chaḍḍetvā, ujuṃ aṭavimaggaṃ gahetvā, mahatiyā senāya gacchati. Tena ca samayena aññatarasmiṃ pabbatapāde sīho bālasūriyātapaṃ tappamāno nipanno hoti. Taṃ disvā rājapuriso rañño ārocesi. Rājā ‘‘sīho kira saddena na santasatī’’ti bherisaṅkhapaṇavādīhi saddaṃ kārāpesi. Sīho tatheva nipajji. Dutiyampi kārāpesi. Sīho tatheva nipajji. Tatiyampi kārāpesi. Sīho ‘‘mama paṭisattu atthī’’ti catūhi pādehi suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhahitvā sīhanādaṃ nadi. Taṃ sutvāva hatthārohādayo hatthiādīhi orohitvā tiṇagahanāni paviṭṭhā, hatthiassagaṇā disāvidisā palātā. Rañño hatthīpi rājānaṃ gahetvā vanagahanāni pothayamāno palāyi. So taṃ sandhāretuṃ asakkonto rukkhasākhāya olambitvā[Pg.115], pathaviṃ patitvā, ekapadikamaggena gacchanto paccekabuddhānaṃ vasanaṭṭhānaṃ pāpuṇitvā tattha paccekabuddhe pucchi – ‘‘api, bhante, saddamassutthā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kassa saddaṃ, bhante’’ti? ‘‘Paṭhamaṃ bherisaṅkhādīnaṃ, pacchā sīhassā’’ti. ‘‘Na bhāyittha, bhante’’ti? ‘‘Na mayaṃ, mahārāja, kassaci saddassa bhāyāmā’’ti. ‘‘Sakkā pana, bhante, mayhampi edisaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkā, mahārāja, sace pabbajasī’’ti. ‘‘Pabbajāmi, bhante’’ti. Tato naṃ pabbājetvā pubbe vuttanayeneva ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. Sopi pubbe vuttanayeneva vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

७२. ‘सिंह जसा’ (स्रीहो यथा) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, वाराणसीचा एक राजा सीमाभागातील बंड शमवण्यासाठी गावागावांतून जाणारा मार्ग सोडून, थेट अरण्याच्या मार्गाने मोठ्या सैन्यासह जात होता. त्या वेळी एका पर्वताच्या पायथ्याशी एक सिंह सकाळच्या कोवळ्या उन्हात अंग शेकत निजला होता. त्याला पाहून राजाच्या सेवकाने राजाला ही माहिती दिली. राजाने विचार केला, “सिंह आवाजाने घाबरत नाही असे ऐकले आहे,” आणि त्याने ढोल, शंख, मृदंग इत्यादी वाद्यांचा मोठा आवाज करवला. सिंह तसाच पडून राहिला. राजाने दुसऱ्यांदा आवाज करवला. सिंह तसाच पडून राहिला. राजाने तिसऱ्यांदा आवाज करवला. तेव्हा सिंहाने विचार केला, “माझा कोणीतरी शत्रू येथे आला आहे,” आणि त्याने आपले चारही पाय जमिनीवर घट्ट रोवून सिंहाची गर्जना (सिंहनाद) केली. ती ऐकताच हत्तीस्वार इत्यादी सैनिक हत्तींवरून खाली उतरून गवताच्या झाडीत शिरले. हत्ती आणि घोड्यांचे कळप दिशाहीन होऊन पळून गेले. राजाचा हत्ती देखील राजाला घेऊन जंगलातील झाडी चिरडत पळू लागला. राजाला त्या हत्तीला आवरणे अशक्य झाल्यामुळे, त्यांनी एका झाडाची फांदी पकडली आणि ते जमिनीवर उतरले. एका अरुंद पाऊलवाटेने जात असताना ते पच्चेकबुद्धांच्या निवासस्थानी पोहोचले. तेथे त्यांनी पच्चेकबुद्धांना विचारले – “भंते, आपण तो आवाज ऐकलात का?” “होय, महाराज.” “भंते, तो कोणाचा आवाज होता?” “आधी ढोल, शंख इत्यादींचा आवाज आला आणि नंतर सिंहाचा.” “भंते, आपल्याला भीती वाटली नाही का?” “महाराज, आम्ही कोणत्याही आवाजाला घाबरत नाही.” “भंते, मलाही असे निर्भय होणे शक्य आहे का?” “महाराज, जर आपण प्रव्रज्या घेतली, तर हे शक्य आहे.” “भंते, मी प्रव्रज्या घेतो.” त्यानंतर त्यांनी राजाला प्रव्रज्या दिली आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार त्यांना आचारधर्माचे (अभिसमाचारिक शील) शिक्षण दिले. त्यांनीही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार विपश्यना करत पच्चेकबोधी साक्षात केली आणि ही उदानगाथा म्हटली –

‘‘Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ज्याप्रमाणे सुळशांचे (दाढांचे) बळ असलेला, श्वापदांचा राजा असलेला सिंह इतरांवर हल्ला करून आणि त्यांना पराभूत करून विहरतो; त्याचप्रमाणे दूरवरच्या निर्जन शयनासनांचे (निवासस्थानांचे) सेवन करावे आणि गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

Tattha sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti, ubhayaṃ cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti tattha pasayha niggahetvā caraṇena pasayhacārī, abhibhavitvā, santāsetvā, vasīkatvā, caraṇena abhibhuyyacārī. Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace koci vadeyya – ‘‘kiṃ pasayha abhibhuyya cārī’’ti, tato migānanti sāmivacanaṃ upayogavacanaṃ katvā ‘‘mige pasayha abhibhuyya cārī’’ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

तेथे, सहन करणे (जिंकणे), मारणे आणि वेगवान गती असणे यांमुळे त्याला 'सिंह' म्हणतात. येथे केसरसिंहच अभिप्रेत आहे. ज्याच्याकडे सुळशांचे (दाढांचे) बळ आहे तो 'दाठाबली' (दाढांचे बळ असलेला). 'हल्ला करून' (पसय्ह) आणि 'पराभूत करून' (अभिभुय्य) या दोन्ही शब्दांचा संबंध 'चारी' (विहरणारा) या शब्दाशी जोडला पाहिजे, म्हणजेच 'पसय्हचारी' (हल्ला करून विहरणारा) आणि 'अभिभुय्यचारी' (पराभूत करून विहरणारा). तो आपल्या शारीरिक बलाने हल्ला करून विहरतो आणि आपल्या तेजाने पराभूत करून विहरतो. तेथे जर कोणी विचारले की, “तो कोणावर हल्ला करून आणि पराभूत करून विहरतो?” तर 'मिगानं' (श्वापदांचे) या षष्ठी विभक्तीचा अर्थ द्वितीया विभक्तीसारखा करून “श्वापदांवर हल्ला करून आणि पराभूत करून विहरतो” असे उत्तर द्यावे. 'पन्तानि' म्हणजे दूरवरची. 'सेनासनानि' म्हणजे राहण्याची ठिकाणे (निवासस्थाने). उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजता येऊ शकतो, म्हणून त्याचा विस्तार केलेला नाही.

Dāṭhabalīgāthāvaṇṇanā samattā.

सुळशांचे बळ असलेल्या सिंहाच्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

73. Mettaṃ upekkhanti kā uppatti? Aññataro kira rājā mettādijhānalābhī ahosi. So ‘‘jhānasukhantarāyakaraṃ rajja’’nti jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

७३. ‘मैत्री आणि उपेक्षा’ (मेत्तं उपेक्खं) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, एक राजा मैत्री इत्यादी ध्यानाचा लाभ घेणारा (ध्यानलाभी) होता. “राज्य हे ध्यानाच्या सुखात अडथळा आणणारे आहे” असा विचार करून, ध्यानाचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत पच्चेकबोधी साक्षात करून ही उदानगाथा म्हटली –

Mettaṃ [Pg.116] upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle;

Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“मैत्री, उपेक्षा, करुणा, मुदिता आणि विमुक्ती (मुक्ती) यांचा योग्य वेळी अभ्यास करत, संपूर्ण जगाशी कोणताही विरोध न ठेवता, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

Tattha ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā nayena hitasukhupanayanakāmatā mettā. ‘‘Aho vata imamhā dukkhā vimucceyyu’’ntiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. ‘‘Modanti vata bhonto sattā modanti sādhu suṭṭhū’’tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā. ‘‘Paññāyissanti sakena kammenā’’ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā, muditā pacchā. Vimuttinti catassopi hi etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ ‘‘mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ, vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle’’ti.

येथे, 'सर्व प्राणी सुखी होवोत' इत्यादी पद्धतीने हित आणि सुख प्राप्त करून देण्याची इच्छा म्हणजे 'मैत्री' (मेत्ता) होय. 'अहो! हे प्राणी या दुःखातून मुक्त होवोत!' इत्यादी पद्धतीने अहित आणि दुःख दूर करण्याची इच्छा म्हणजे 'करुणा' होय. 'अहो, हे प्राणी आनंदित होत आहेत! किती छान, किती उत्तम!' इत्यादी पद्धतीने हित आणि सुखापासून ते विलग न व्हावेत अशी इच्छा म्हणजे 'मुदिता' होय. 'ते आपापल्या कर्माने ओळखले जातील' या विचाराने सुख आणि दुःखात तटस्थ राहणे म्हणजे 'उपेक्षा' होय. गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी क्रमोल्लंघन करून मैत्रीनंतर लगेच उपेक्षा सांगितली आहे आणि मुदिता शेवटी सांगितली आहे. 'विमुक्ती' म्हणजे या चारही भावना आपापल्या विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे त्यांना 'विमुक्ती' असे म्हणतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे: 'योग्य वेळी मैत्री, उपेक्षा, करुणा आणि मुदिता या विमुक्तींचा अभ्यास करत...'

Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena, upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya muditaṃ, tato itarato vā nippītikajhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamāno ‘‘kāle āsevamāno’’ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā. Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno. Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Sattesu ca virodhabhūto paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbena lokena avirujjhamāno’’ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana mettādikathā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 251) vuttā. Sesaṃ pubbavuttasadisamevāti.

येथे, 'अभ्यास करणे' (आसेवमानो) म्हणजे पहिल्या तीन भावनांचा त्रिक किंवा चतुष्क ध्यानाच्या पद्धतीने आणि उपेक्षेचा चतुर्थ ध्यानाच्या पद्धतीने विकास करणे होय. 'योग्य वेळी' (काले) म्हणजे मैत्रीचा अभ्यास करून त्यातून उठल्यावर करुणेचा अभ्यास करणे; करुणेतून उठल्यावर मुदितेचा अभ्यास करणे; किंवा इतर प्रीतीरहित ध्यानातून उठल्यावर उपेक्षेचा अभ्यास करणे, याला 'योग्य वेळी अभ्यास करणे' असे म्हणतात. किंवा ज्या वेळी अभ्यास करणे सुलभ असेल त्या वेळी. 'सर्व जगाशी विरोध न करता' (सब्बेन लोकेन अविरुज्झमानो) म्हणजे दहाही दिशांतील संपूर्ण प्राणीजगताशी विरोध न ठेवता. कारण मैत्री इत्यादींचा विकास केल्यामुळे प्राणी अप्रतिकूल होतात आणि प्राण्यांविषयीचा विरोधात्मक द्वेष (प्रतिघ) शांत होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सर्व जगाशी विरोध न करता.' हा येथे संक्षेप आहे. मैत्री इत्यादींचे सविस्तर वर्णन धम्मसंगणीची अट्ठकथा असलेल्या 'अट्ठसालिनी' मध्ये दिले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Appamaññāgāthāvaṇṇanā samattā.

अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

74. Rāgañca dosañcāti kā uppatti? Rājagahaṃ kira upanissāya mātaṅgo nāma paccekabuddho viharati sabbapacchimo paccekabuddhānaṃ. Atha amhākaṃ bodhisatte uppanne devatāyo bodhisattassa pūjanatthāya āgacchantiyo taṃ disvā ‘‘mārisā, mārisā, buddho loke uppanno’’ti bhaṇiṃsu[Pg.117]. So nirodhā vuṭṭhahanto taṃ saddaṃ sutvā, attano ca jīvitakkhayaṃ disvā, himavante mahāpapāto nāma pabbato paccekabuddhānaṃ parinibbānaṭṭhānaṃ, tattha ākāsena gantvā pubbe parinibbutapaccekabuddhassa aṭṭhisaṅghātaṃ papāte pakkhipitvā, silātale nisīditvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

७४. 'राग आणि द्वेष...' या गाथेची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? असे म्हटले जाते की, राजगृह नगराजवळ मातंग नावाचे पच्चेकबुद्ध राहत होते, जे सर्व पच्चेकबुद्धांमध्ये सर्वात शेवटचे होते. जेव्हा आमच्या बोधिसत्त्वांचा जन्म झाला, तेव्हा बोधिसत्त्वांची पूजा करण्यासाठी जाणाऱ्या देवतांनी त्यांना पाहून म्हटले, 'हे महाशयानो! जगात बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत.' त्यांनी निरोध समाधीतून उठताना तो आवाज ऐकला. आपल्या आयुष्याचा अंत जवळ आल्याचे पाहून, ते आकाशातून हिमालयातील 'महाप्रपात' नावाच्या पर्वतावर गेले, जे पच्चेकबुद्धांचे परिनिर्वाण स्थान आहे. तेथे त्यांनी पूर्वी परिनिर्वाण पावलेल्या पच्चेकबुद्धांचे अस्थींचे सांगाडे दरीत फेकून दिले आणि एका शिलाखंडावर बसून ही उदान गाथा म्हटली –

‘‘Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni;

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

'राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून, संयोजनांना (बंधनांना) छिन्नभिन्न करून, आयुष्याचा अंत जवळ आला तरी भयभीत न होता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.'

Tattha rāgadosamohā uragasutte vuttā. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni. Tāni ca tena tena maggena sandālayitvā. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati cuticittassa paribhedo, tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti. Ettāvatā sopādisesaṃ nibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti.

येथे राग, द्वेष आणि मोह यांचे स्पष्टीकरण 'उरग सुत्ता'मध्ये दिले आहे. 'संयोजने' म्हणजे दहा संयोजने (बंधने) होय. ती त्या त्या मार्गाने नष्ट करून. 'आयुष्याचा अंत जवळ आला तरी भयभीत न होणे' म्हणजे च्युतिचित्ताचा नाश होणे याला 'आयुष्याचा अंत' (जीवितसंखय) म्हणतात. त्या आयुष्याच्या अंताच्या वेळी, जीवनावरील तृष्णा नष्ट झाल्यामुळे 'भयभीत न होणे' (असंतसं) असे म्हटले आहे. याद्वारे त्यांनी स्वतःची सोपादिशेष निर्वाणधातू दर्शवून, गाथेच्या शेवटी अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त केले.

Jīvitasaṅkhayagāthāvaṇṇanā samattā.

जीवितसंखय (आयुष्याचा अंत) गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

75. Bhajantīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā ādigāthāya vuttappakārameva phītaṃ rajjaṃ samanusāsati. Tassa kharo ābādho uppajji, dukkhā vedanā vattanti. Vīsatisahassitthiyo parivāretvā hatthapādasambāhanādīni karonti. Amaccā ‘‘na dānāyaṃ rājā jīvissati, handa mayaṃ attano saraṇaṃ gavesāmā’’ti cintetvā aññassa rañño santikaṃ gantvā upaṭṭhānaṃ yāciṃsu. Te tattha upaṭṭhahantiyeva, na kiñci labhanti. Rājāpi ābādhā vuṭṭhahitvā pucchi ‘‘itthannāmo ca itthannāmo ca kuhi’’nti? Tato taṃ pavattiṃ sutvā sīsaṃ cāletvā tuṇhī ahosi. Tepi amaccā ‘‘rājā vuṭṭhito’’ti sutvā tattha kiñci alabhamānā paramena pārijuññena samannāgatā punadeva āgantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Tena ca raññā ‘‘kuhiṃ, tātā, tumhe gatā’’ti vuttā āhaṃsu – ‘‘devaṃ dubbalaṃ disvā ājīvikabhayenamhā asukaṃ nāma janapadaṃ gatā’’ti. Rājā [Pg.118] sīsaṃ cāletvā cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ ime vīmaṃseyyaṃ, kiṃ punapi evaṃ kareyyuṃ no’’ti? So pubbe ābādhikarogena phuṭṭho viya bāḷhavedanaṃ attānaṃ dassento gilānālayaṃ akāsi. Itthiyo samparivāretvā pubbasadisameva sabbaṃ akaṃsu. Tepi amaccā tatheva puna bahutaraṃ janaṃ gahetvā pakkamiṃsu. Evaṃ rājā yāvatatiyaṃ sabbaṃ pubbasadisaṃ akāsi. Tepi tatheva pakkamiṃsu. Tato catutthampi te āgate disvā ‘‘aho ime dukkaraṃ akaṃsu, ye maṃ byādhitaṃ pahāya anapekkhā pakkamiṃsū’’ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

७५. 'ते आश्रय घेतात...' या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे म्हटले जाते की, वाराणसीमध्ये एक राजा पहिल्या गाथेत वर्णन केल्याप्रमाणे समृद्ध राज्यावर राज्य करत होता. त्याला एक तीव्र आजार झाला आणि असह्य वेदना होऊ लागल्या. वीस हजार स्त्रियांनी त्याला वेढले आणि त्याचे हातपाय दाबणे इत्यादी सेवा करू लागल्या. मंत्र्यांनी विचार केला, 'आता हा राजा जिवंत राहणार नाही. चला, आपण स्वतःसाठी दुसरा आश्रय शोधू या.' असा विचार करून ते दुसऱ्या राजाकडे गेले आणि त्यांनी त्याच्या सेवेची मागणी केली. ते तेथे सेवा करत राहिले, पण त्यांना काहीच मिळाले नाही. दरम्यान, पहिला राजा आजारातून बरा झाला आणि त्याने विचारले, 'अमुक-अमुक मंत्री कुठे आहेत?' नंतर ती हकीकत ऐकून त्याने डोके हलवले आणि तो शांत राहिला. ते मंत्रीही 'राजा बरा झाला आहे' असे ऐकून आणि दुसऱ्या राजाकडून काहीही न मिळाल्यामुळे अत्यंत हलाखीत आले. ते पुन्हा परत आले आणि राजाला वंदन करून एका बाजूला उभे राहिले. राजाने त्यांना विचारले, 'मित्रांनो, तुम्ही कुठे गेला होता?' तेव्हा ते म्हणाले, 'महाराज! आपल्याला अशक्त झालेले पाहून, आमच्या उपजीविकेच्या भयाने आम्ही अमुक नावाच्या देशात गेलो होतो.' राजाने डोके हलवले आणि विचार केला – 'मी यांची परीक्षा घ्यावी का, की ते पुन्हा असेच करतील की नाही?' त्याने पूर्वीप्रमाणेच तीव्र आजार झाल्याचे सोंग केले आणि असह्य वेदना होत असल्याचे दाखवून आजारी पडल्याचे नाटक केले. स्त्रियांनी त्याला वेढले आणि पूर्वीप्रमाणेच सर्व सेवा केली. ते मंत्रीही पूर्वीप्रमाणेच पुन्हा आणखी जास्त लोकांना सोबत घेऊन निघून गेले. अशा प्रकारे राजाने तिसऱ्यांदाही पूर्वीप्रमाणेच सर्व केले. ते मंत्रीही तसेच निघून गेले. त्यानंतर चौथ्यांदा ते परत आलेले पाहून राजाने विचार केला, 'अहो! यांनी किती वाईट कृत्य केले, मला आजारी अवस्थेत सोडून हे कसलीही काळजी न करता निघून गेले!' अशा प्रकारे विरक्त होऊन त्याने राज्याचा त्याग केला, प्रव्रज्या घेतली आणि विपश्यना करत पच्चेकबोधी साक्षात करून ही उदान गाथा म्हटली –

‘‘Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;

Attaṭṭhapaññā asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

'लोक स्वार्थासाठी (हेतूने) आश्रय घेतात आणि सेवा करतात; आजच्या काळात नि:स्वार्थी मित्र मिळणे कठीण आहे. लोक अपवित्र असून केवळ स्वतःच्या फायद्याचाच विचार करणारे आहेत. म्हणून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.'

Tattha bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti. Sevantīti añjalikammādīhi kiṃ kārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva nesaṃ kāraṇaṃ, atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ –

येथे 'आश्रय घेतात' (भजन्ति) म्हणजे शरीराने जवळ येऊन सेवा करतात. 'सेवा करतात' (सेवन्ति) म्हणजे हात जोडून वंदन करणे आणि 'मी काय करू?' अशी आज्ञा पाळत परिचर्या करणे. 'स्वार्थासाठी' (कारणत्था) म्हणजे ज्यांचा हेतू किंवा स्वार्थ असतो. आश्रय घेण्याचे आणि सेवा करण्याचे त्यांच्याकडे स्वार्थाशिवाय दुसरे कोणतेही कारण नसते. स्वार्थ हेच त्यांचे कारण असते, म्हणजेच ते स्वतःच्या फायद्यासाठी सेवा करतात, असा याचा अर्थ आहे. 'आजच्या काळात नि:स्वार्थी मित्र मिळणे कठीण आहे' म्हणजे 'यांच्याकडून आपल्याला काहीतरी मिळेल' अशा स्वतःच्या लाभाच्या हेतूशिवाय असणारे नि:स्वार्थी मित्र मिळणे कठीण आहे. केवळ –

‘‘Upakāro ca yo mitto,Sukhe dukkhe ca yo sakhā;

Atthakkhāyī ca yo mitto,Yo ca mittānukampako’’ti. (dī. ni. 3.265) –

'जो मित्र उपकार करणारा असतो, जो सुखात आणि दुःखात सोबत देणारा असतो, जो कल्याणाचा मार्ग दाखवणारा असतो आणि जो मित्राविषयी अनुकंपा (सहानुभूती) बाळगणारा असतो.'

Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā. Diṭṭhatthapaññāti ayampi kira porāṇapāṭho, sampati diṭṭhiyeva atthe etesaṃ paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti [Pg.119] asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatā. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbanti.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या उदात्त (आर्य) मैत्रीभावाने युक्त असलेले मित्र आजच्या काळात दुर्मिळ आहेत. त्यांची प्रज्ञा स्वतःमध्येच स्थित असते, ते केवळ स्वतःकडेच पाहतात, इतरांकडे नाही, म्हणून त्यांना 'आत्मार्थप्रज्ञ' (स्वतःच्या कल्याणाविषयी प्रज्ञा असलेले) म्हटले जाते. 'दृष्टार्थप्रज्ञ' (प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या कल्याणाविषयी प्रज्ञा असलेले) असाही एक प्राचीन पाठ आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की त्यांची प्रज्ञा केवळ वर्तमानकाळात प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या कल्याणापुरतीच मर्यादित असते, ते भविष्यातील कल्याणाचा विचार करत नाहीत. 'अशुची' म्हणजे अशुद्ध आणि अनार्य अशा कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मांनी युक्त असणे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Kāraṇatthagāthāvaṇṇanā samattā.

कारणार्थगाथांचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

Catuttho vaggo niṭṭhito ekādasahi gāthāhi.

अकरा गाथांनी विभूषित असलेला चौथा वर्ग समाप्त झाला.

Evametaṃ ekacattālīsagāthāparimāṇaṃ khaggavisāṇasuttaṃ katthacideva vuttena yojanānayena sabbattha yathānurūpaṃ yojetvā anusandhito atthato ca veditabbaṃ. Ativitthārabhayena pana amhehi na sabbattha yojitanti.

अशा प्रकारे, एकेचाळीस गाथांचे प्रमाण असलेले हे 'खग्गविसाण सुत्त' (खड्गविषाण सूत्र) काही ठिकाणीच सांगितलेल्या योजना-पद्धतीने सर्व ठिकाणी योग्यतेनुसार जुळवून, संदर्भ आणि अर्थानुसार समजून घ्यावे. परंतु, अतिविस्ताराच्या भयाने आम्ही सर्व ठिकाणी ही योजना जोडलेली नाही.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नामक खुद्दकनिकाय-अट्ठकथेतील,

Suttanipāta-aṭṭhakathāya khaggavisāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील 'खग्गविसाणसुत्त-वण्णना' (खड्गविषाण सूत्र स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

4. Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā

४. कसिभारद्वाजसुत्त-वण्णना (कसिभारद्वाज सूत्राचे स्पष्टीकरण)

Evaṃ me sutanti kasibhāradvājasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavā magadhesu viharanto dakkhiṇāgirismiṃ ekanālāyaṃ brāhmaṇagāme purebhattakiccaṃ pacchābhattakiccanti imesu dvīsu buddhakiccesu purebhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā pacchābhattakiccāvasāne buddhacakkhunā lokaṃ volokento kasibhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate yathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ca ñatvā, tattha gantvā, kathaṃ samuṭṭhāpetvā, imaṃ suttaṃ abhāsi.

'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) हे कसिभारद्वाजसुत्त आहे. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? भगवान मगध देशात दक्खिणागिरी येथील एकनाला नावाच्या ब्राह्मण गावात विहार करत होते. बुद्धांच्या दोन कर्तव्यांपैकी—पूर्वाण्ह कर्तव्य (दुपारच्या जेवणापूर्वीचे काम) आणि अपराण्ह कर्तव्य (दुपारच्या जेवणानंतरचे काम)—त्यांनी पूर्वाण्ह कर्तव्य पूर्ण केले होते. अपराण्ह कर्तव्याच्या शेवटी बुद्धनेत्राने जगाचे अवलोकन करत असताना, त्यांनी कसिभारद्वाज ब्राह्मणाला अर्हतपदाची उपनिस्सय-संपत्ती (पात्रता) असलेला पाहिले. 'मी तिथे गेल्यावर आमच्यात संवाद होईल आणि संवादाच्या शेवटी धम्मदेशना ऐकून हा ब्राह्मण प्रव्रजित होऊन अर्हतपद प्राप्त करेल,' हे जाणून भगवान तिथे गेले, त्यांनी संवाद सुरू केला आणि हे सुत्त सांगितले.

Tattha siyā ‘‘katamaṃ buddhānaṃ purebhattakiccaṃ, katamaṃ pacchābhattakicca’’nti? Vuccate – buddho bhagavā pāto eva uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā, tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāya nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, cīvaraṃ pārupitvā, pattamādāya kadāci ekakova kadāci bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati, kadāci pakatiyā, kadāci anekehi [Pg.120] pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ – piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatiyo vātā pathaviṃ sodhenti; valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti. Apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni rathacakkamattāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti, indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrā chabbaṇṇarasmiyo niccharitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni karontiyo ito cito ca vidhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānaṃ kāyūpagāni ca ābharaṇāni, tena saññāṇena manussā jānanti ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, amhākaṃ bhikkhusataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā, āsanaṃ paññāpetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti.

येथे असा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो की, 'बुद्धांचे पूर्वाण्ह कर्तव्य कोणते आणि अपराण्ह कर्तव्य कोणते?' याचे उत्तर असे आहे—बुद्ध भगवान पहाटेच उठून, आपल्या सेवकांवर अनुग्रह करण्यासाठी आणि स्वतःच्या शारीरिक स्वास्थ्यासाठी मुखप्रक्षालन (तोंड धुणे) इत्यादी शारीरिक विधी उरकून घेत असत. त्यानंतर भिक्षाटनाची वेळ होईपर्यंत ते एकांतात बसून वेळ घालवत असत. भिक्षाटनाची वेळ झाल्यावर, ते आपले अंतर्वासक (नेसूचे वस्त्र) परिधान करून, कटीबंध (कमरपट्टा) बांधून, चीवर पांघरून आणि भिक्षापात्र घेऊन कधी एकटेच, तर कधी भिक्खुसंघासह भिक्षेसाठी गावात किंवा नगरात प्रवेश करत असत. कधी ते सामान्यपणे प्रवेश करत, तर कधी अनेक प्रातिहार्ये (चमत्कार) घडत असताना प्रवेश करत असत. ते असे की—जेव्हा लोकनाथ (भगवान बुद्ध) भिक्षेसाठी प्रवेश करत, तेव्हा त्यांच्या पुढे पुढे वाहणारे मंद वारे जमीन स्वच्छ करत असत. ढग पाण्याचे थेंब शिंपडून मार्गावरील धूळ शांत करत आणि वर छतासारखे (वितानासारखे) बनून राहत असत. इतर वारे फुले वाहून आणून मार्गावर विखुरत असत. जमिनीचे उंच भाग खाली वाकत आणि सखल भाग वर येत, ज्यामुळे पाऊल ठेवताना जमीन पूर्णपणे समतल (सपाट) होत असे. रथाच्या चाकाएवढी मोठी आणि स्पर्शाला अत्यंत मऊ असलेली कमळाची फुले त्यांच्या चरणांचे स्वागत करत असत. नगरद्वाराच्या खांबाजवळ (इंद्रखिलाजवळ) त्यांनी आपले उजवे पाऊल ठेवताच, त्यांच्या शरीरातून सहा रंगांचे (षड्रंगी) किरण बाहेर पडत आणि सोन्याच्या रसाने माखल्यासारखे किंवा रंगीबेरंगी वस्त्रांनी वेढल्यासारखे प्रासाद, कुटागार (शिखरयुक्त घरे) इत्यादींना करत इकडेतिकडे धावत असत. हत्ती, घोडे, पक्षी इत्यादी प्राणी आपापल्या जागी उभे राहूनच मधुर आवाजात ओरडत असत. तसेच नगारे, वीणा इत्यादी वाद्ये आणि लोकांनी अंगावर घातलेले अलंकारही मधुर नाद करत असत. त्या संकेतावरून लोकांना समजत असे की, 'आज भगवान येथे भिक्षेसाठी आले आहेत.' मग ते लोक उत्तम वस्त्रे परिधान करून, सुगंधी द्रव्ये, फुले इत्यादी घेऊन घराबाहेर पडत, मुख्य रस्त्यावर येत आणि भगवंतांची सुगंधी द्रव्ये व फुलांनी आदरपूर्वक पूजा करून त्यांना वंदन करत असत. ते प्रार्थना करत—'भंते, आम्हाला दहा भिक्खू द्या, आम्हाला वीस द्या, आम्हाला शंभर भिक्खू द्या.' भगवंतांचे भिक्षापात्र स्वतःच्या हातात घेऊन, आसन मांडून ते आदरपूर्वक त्यांना पिंडपात (भोजन) अर्पण करत असत.

Bhagavā katabhattakicco tesaṃ santānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamane patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ, keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ tathā tathā janaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ. Yañcettha na vuttaṃ, taṃ brahmāyusutte vuttanayeneva gahetabbaṃ.

भोजन आटोपल्यावर भगवान त्यांच्या मानसिक प्रवृत्तींचे (चित्तवृत्तींचे) निरीक्षण करून अशा प्रकारे धम्मदेशना करत असत की, काही लोक शरणगमनात (त्रिशरणात) प्रतिष्ठित होत, काही पंचशीलात, काही सोतापत्ती, सकदागामी किंवा अनागामी यांपैकी एखाद्या फळात, तर काही जण प्रव्रजित होऊन सर्वश्रेष्ठ फळ अशा अर्हतपदात प्रतिष्ठित होत असत. अशा प्रकारे त्या त्या लोकांना उपकृत करून, आसनावरून उठून ते विहाराकडे जात असत. तिथे मंडळमाळात (गोलाकार मंडपात) मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध-आसनावर बसून भिक्खूंचे भोजन संपण्याची ते प्रतीक्षा करत असत. त्यानंतर भिक्खूंचे भोजन संपल्यावर सेवक भगवंतांना तसे कळवत असे. मग भगवान गंधकुटीत प्रवेश करत असत. हे त्यांचे पूर्वाण्ह कर्तव्य (दुपारच्या जेवणापूर्वीचे काम) आहे. आणि जे काही येथे सांगितले नाही, ते 'ब्रह्मायु सुत्ता'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā, pāde pakkhāletvā, pādapīṭhe ṭhatvā, bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, buddhuppādo dullabho lokasmiṃ, manussapaṭilābho dullabho, saddhāsampatti dullabhā, pabbajjā dullabhā, saddhammassavanaṃ dullabhaṃ [Pg.121] lokasmi’’nti. Tato bhikkhū bhagavantaṃ vanditvā kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Atha bhagavā bhikkhūnaṃ cariyavasena kammaṭṭhānaṃ deti. Te kammaṭṭhānaṃ uggahetvā, bhagavantaṃ abhivādetvā, attano attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanti; keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo uṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati, tattha jano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ. Atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti.

त्यानंतर, सकाळीचे भोजनकृत्य आटोपल्यावर भगवान गंधकुटीच्या उपस्थानशाळेत (प्रतीक्षागृहात) बसले, आपले पाय धुवून पादपीठावर उभे राहिले आणि त्यांनी भिक्खू संघाला उपदेश केला – 'भिक्खूंनो, अप्रमादाने (जागरूकतेने) युक्त व्हा. जगात बुद्धांचा जन्म होणे दुर्लभ आहे, मनुष्य जन्म मिळणे दुर्लभ आहे, श्रद्धासंपत्ती मिळणे दुर्लभ आहे, प्रव्रज्या (दीक्षा) मिळणे दुर्लभ आहे आणि जगात सद्धम्माचे श्रवण करणे दुर्लभ आहे.' त्यानंतर भिक्खूंनी भगवंतांना वंदन केले आणि कम्माठ्ठान (ध्यानविषय) विचारले. तेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंच्या स्वभावानुसार (चरित्राच्या आधारे) त्यांना कम्माठ्ठान दिले. ते कम्माठ्ठान ग्रहण करून, भगवंतांना अभिवादन करून आपापल्या निवासस्थानी गेले; काही अरण्यात, काही वृक्षाच्या मुळाशी, काही पर्वतादी ठिकाणी, काही चातुमहाराजिक देवलोकात... तर काही वसवत्ती देवलोकात गेले. त्यानंतर भगवंतांनी गंधकुटीत प्रवेश केला आणि जर त्यांची इच्छा असेल, तर उजव्या कुशीवर स्मृती व संप्रजन्य (जागरूकता व स्पष्ट ज्ञान) ठेवून काही काळ सिंहशय्या (विश्रांती) घेतली. त्यानंतर शरीर ताजेतवाने झाल्यावर उठून, दुपारच्या दुसऱ्या भागात त्यांनी जगाचे अवलोकन केले. तिसऱ्या भागात, ज्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन ते राहत असत, तेथील लोक सकाळी दान देऊन, दुपारनंतर उत्तम वस्त्रे परिधान करून, सुगंधी द्रव्ये, फुले इत्यादी घेऊन विहारात एकत्र येत असत. त्यानंतर भगवान उपस्थित जनसमुदायाला योग्य अशा प्रातिहार्याने (चमत्काराने/प्रभावाने) तेथे गेले आणि धम्मसभेत मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धासनावर बसून योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात धम्मदेशना देत असत. त्यानंतर वेळ झाल्याचे जाणून त्यांनी जनसमुदायाला निरोप दिला.

Tato sace gattāni osiñcitukāmo hoti. Atha buddhāsanā uṭṭhāya upaṭṭhākena udakapaṭiyāditokāsaṃ gantvā, upaṭṭhākahatthato udakasāṭikaṃ gahetvā, nhānakoṭṭhakaṃ pavisati. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññāpeti. Bhagavā gattāni osiñcitvā, surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, uttarāsaṅgaṃ katvā, tattha āgantvā, nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno. Atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento paṭhamaṃ yāmaṃ vītināmeti.

त्यानंतर, जर त्यांना स्नान करण्याची इच्छा असेल, तर ते बुद्धासनावरून उठून उपस्थायकाने (सेवकाने) पाणी तयार केलेल्या ठिकाणी जात असत. उपस्थायकाच्या हातातून स्नानाचे वस्त्र घेऊन ते स्नानगृहात प्रवेश करत असत. उपस्थायक देखील बुद्धासन आणून गंधकुटीच्या प्रांगणात मांडत असे. भगवंतांनी स्नान केल्यावर, सुंदर तांबडे दुपदरी वस्त्र परिधान करून, कायबंधन (कमरपट्टा) बांधून आणि उत्तरासंग (खांद्यावरील वस्त्र) पांघरून, तेथे येऊन काही काळ एकांतात ध्यानस्थ बसत असत. त्यानंतर भिक्खू वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन भगवंतांच्या सेवेसाठी उपस्थित होत असत. तेथे काही जण प्रश्न विचारत, काही जण कम्माठ्ठान मागत, तर काही जण धम्मश्रवणाची याचना करत. भगवान त्यांची इच्छा पूर्ण करत रात्रीचा पहिला प्रहर घालवत असत.

Majjhimayāme sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Tato pacchimayāmaṃ cattāro bhāge katvā ekaṃ bhāgaṃ caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, dutiyabhāgaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti, tatiyabhāgaṃ phalasamāpattiyā vītināmeti, catutthabhāgaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ pavisitvā buddhacakkhunā lokaṃ voloketi apparajakkhamahārajakkhādisattadassanatthaṃ. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

मध्य प्रहरात (मध्यरात्री) संपूर्ण दहा हजार लोकधातूतील देवता संधी मिळवून भगवंतांकडे येत असत आणि अगदी चार अक्षरांचे का होईना, आपापल्या इच्छेनुसार प्रश्न विचारत असत. भगवान त्या देवतांच्या प्रश्नांची उत्तरे देत मध्य प्रहर घालवत असत. त्यानंतर रात्रीच्या अंतिम प्रहराचे चार भाग करून, पहिल्या भागात ते चंक्रमण (चालत ध्यान) करत असत. दुसऱ्या भागात गंधकुटीत प्रवेश करून उजव्या कुशीवर स्मृती व संप्रजन्य ठेवून सिंहशय्या घेत असत. तिसरा भाग ते फलसमापत्तीमध्ये घालवत असत. चौथ्या भागात महाकरुणासमापत्तीमध्ये प्रवेश करून, ज्यांच्या डोळ्यांत कमी धूळ (क्लेश) आहे आणि ज्यांच्या डोळ्यांत जास्त धूळ आहे अशा प्राण्यांना पाहण्यासाठी बुद्धचक्षूने जगाचे अवलोकन करत असत. हे दुपारनंतरचे कृत्य (पच्छाभत्तकिच्च) होय.

Evamimassa [Pg.122] pacchābhattakiccassa lokavolokanasaṅkhāte catutthabhāgāvasāne buddhadhammasaṅghesu dānasīlauposathakammādīsu ca akatādhikāre katādhikāre ca anupanissayasampanne upanissayasampanne ca satte passituṃ buddhacakkhunā lokaṃ volokento kasibhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate kathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ca ñatvā, tattha gantvā, kathaṃ samuṭṭhāpetvā imaṃ suttamabhāsi.

अशा प्रकारे, या दुपारनंतरच्या कृत्यातील जगाचे अवलोकन नावाच्या चौथ्या भागाच्या शेवटी, बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्याविषयी तसेच दान, शील, उपोसथ इत्यादी कर्मांविषयी ज्यांनी पूर्वी पुण्यकर्मे केली आहेत किंवा केली नाहीत, आणि जे उपनिषयसंपन्न (अध्यात्मिक पात्रता असलेले) आहेत किंवा नाहीत, अशा प्राण्यांना पाहण्यासाठी बुद्धचक्षूने जगाचे अवलोकन करत असताना, त्यांनी कसिभारद्वाज ब्राह्मणाला अर्हतपदासाठी उपनिषयसंपन्न (पात्र) असल्याचे पाहिले. 'मी तेथे गेल्यावर संभाषण सुरू होईल, आणि संभाषणाच्या शेवटी धम्मदेशना ऐकून हा ब्राह्मण प्रव्रजित होऊन अर्हतपद प्राप्त करेल,' असे जाणून ते तेथे गेले आणि संभाषण सुरू करून त्यांनी या सूत्ताचे उपदेशन केले.

Tattha evaṃ me sutantiādi āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle dhammasaṅgītiṃ karontena āyasmatā mahākassapattherena puṭṭhena pañcannaṃ arahantasatānaṃ vuttaṃ, ‘‘ahaṃ, kho, samaṇa kasāmi ca vapāmi cā’’ti kasibhāradvājena vuttaṃ, ‘‘ahampi kho brāhmaṇa kasāmi ca vapāmi cā’’tiādi bhagavatā vuttaṃ. Tadetaṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘kasibhāradvājasutta’’nti vuccati.

त्यामध्ये, 'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) इत्यादी शब्द पहिल्या महासंगीतीच्या (धम्म संगीती) वेळी धम्मसंग्रह करत असताना, आयुष्यमान महाकस्सप थेरांनी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देताना आयुष्यमान आनंदांनी पाचशे अर्हतांसमोर म्हटले होते. 'मी, श्रमणा, नांगरतो आणि पेरतो' हे वाक्य कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने म्हटले होते. 'मीसुद्धा, ब्राह्मणा, नांगरतो आणि पेरतो' इत्यादी वाक्य भगवंतांनी म्हटले होते. या सर्वांचे एकत्रीकरण करून याला 'कसिभारद्वाज सूत्त' असे म्हटले जाते.

Tattha evanti ayaṃ ākāranidassanāvadhāraṇattho evaṃ-saddo. Ākāratthena hi etena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattehi sakasakabhāsānurūpamupalakkhaṇiyasabhāvaṃ tassa bhagavato vacanaṃ, taṃ sabbākārena ko samattho viññātuṃ; atha, kho, ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena suta’’nti. Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayā evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti. Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ tañca atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti. Me sutanti ettha mayāsaddattho me-saddo, sotadvāraviññāṇattho sutasaddo. Tasmā evaṃ me sutanti evaṃ mayā sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritanti vuttaṃ hoti.

त्यामध्ये, 'एवं' (अशा प्रकारे) हा शब्द आकार (पद्धत), निदर्शन (निर्देश) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांनी युक्त आहे. 'आकार' या अर्थाने तो हा अर्थ दर्शवतो – विविध नयांमध्ये निपुण, अनेक आशयांतून उद्भवलेले, अर्थ व व्यंजनांनी (शब्दांनी) संपन्न, विविध प्रातिहार्यांनी युक्त, धम्म, अर्थ, देशना आणि प्रतिवेध यांत गंभीर असलेले, आणि सर्व प्राण्यांना आपापल्या भाषेनुसार समजण्यायोग्य स्वभाव असलेले त्या भगवंतांचे वचन आहे; ते सर्व प्रकारे समजून घेण्यास कोण समर्थ आहे? म्हणून, 'अशा प्रकारे मी ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील एका प्रकारे ऐकले गेले आहे' असा याचा अर्थ होतो. 'निदर्शन' या अर्थाने, 'मी स्वयंभू नाही, मी स्वतः हे साक्षात्कृत केलेले नाही' असे सांगून स्वतःला मुक्त करत, 'अशा प्रकारे मी ऐकले आहे, माझ्याद्वारे असे ऐकले गेले आहे' असे म्हणून आता सांगण्यात येणाऱ्या संपूर्ण सूत्ताचा निर्देश करतो. 'अवधारण' या अर्थाने, 'भिक्खूंनो, माझ्या बहुश्रुत भिक्खू श्रावकांमध्ये आनंद हा अग्र (सर्वश्रेष्ठ) आहे; गतीमान, स्मृतीमान, धृतीमान आणि उपस्थायकांमध्ये आनंद हा अग्र आहे' अशा प्रकारे भगवंतांनी केलेल्या प्रशंसेला अनुरूप आपली धारणशक्ती दर्शवून प्राण्यांमध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतो – 'अशा प्रकारे मी ऐकले आहे, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने कमी किंवा जास्त नाही, ते अगदी तसेच आहे, अन्यथा मानले जाऊ नये.' 'मे सुतं' यामध्ये 'मे' हा शब्द 'मया' (माझ्याद्वारे) या अर्थाचा आहे, आणि 'सुतं' हा शब्द श्रोत्रद्वार-विज्ञानाच्या (ऐकण्याच्या जाणिवेच्या) अर्थाचा आहे. म्हणून, 'एवं मे सुतं' म्हणजे 'अशा प्रकारे माझ्याद्वारे श्रोत्रविज्ञानाने युक्त अशा विज्ञानवीथीद्वारे (ज्ञानप्रक्रियेद्वारे) ग्रहण केले गेले आहे' असे म्हटले आहे.

Ekaṃ [Pg.123] samayanti ekaṃ kālaṃ. Bhagavāti bhāgyavā, bhaggavā, bhattavāti vuttaṃ hoti. Magadhesu viharatīti magadhā nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘magadhā’’ti vuccati. Tasmiṃ magadhesu janapade. Keci pana ‘‘yasmā cetiyarājā musāvādaṃ bhaṇitvā bhūmiṃ pavisanto ‘mā gadhaṃ pavisā’ti vutto, yasmā vā taṃ rājānaṃ maggantā bhūmiṃ khanantā purisā ‘mā gadhaṃ karothā’ti vuttā, tasmā magadhā’’ti evamādīhi nayehi bahudhā papañcenti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbanti. Viharatīti ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati, pavattetīti vuttaṃ hoti. Dibbabrahmaariyavihārehi vā sattānaṃ vividhaṃ hitaṃ haratīti viharati. Haratīti upasaṃharati, upaneti, janeti, uppādetīti vuttaṃ hoti. Tathā hi yadā sattā kāmesu vippaṭipajjanti, tadā kira bhagavā dibbena vihārena viharati tesaṃ alobhakusalamūluppādanatthaṃ – ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā kāmesu virajjeyyu’’nti. Yadā pana issariyatthaṃ sattesu vippaṭipajjanti, tadā brahmavihārena viharati tesaṃ adosakusalamūluppādanatthaṃ – ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā adosena dosaṃ vūpasameyyu’’nti. Yadā pana pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ vivadanti, tadā ariyavihārena viharati tesaṃ amohakusalamūluppādanatthaṃ – ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā amohena mohaṃ vūpasameyyu’’nti. Iriyāpathavihārena pana na kadāci na viharati taṃ vinā attabhāvapariharaṇābhāvatoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

“एका समयी” म्हणजे “एका काळी”. “भगवान” म्हणजे भाग्यवान, क्लेशांचा नाश करणारे आणि धम्माची विभागणी करून देणारे, असा याचा अर्थ आहे. “मगध देशात विहार करत होते” म्हणजे मगध नावाचे जनपदाचे राजे किंवा राजपुत्र, त्यांच्या निवासाच्या एका जनपदाला रूढीशब्दाने “मगध” असे म्हटले जाते. त्या मगध जनपदा मध्ये. परंतु काही आचार्य याचे अनेक प्रकारे स्पष्टीकरण करतात, जसे की: “ज्या अर्थी चेतिय राजा असत्य बोलून भूमीत प्रवेश करत असताना त्याला ‘मा गधं पविश’ (खड्ड्यात प्रवेश करू नकोस) असे म्हटले गेले, किंवा त्या राजाचा शोध घेणारे व जमीन खणणारे लोक ‘मा गधं करोथ’ (खड्डा करू नका) असे म्हणाले, म्हणून याला ‘मगध’ म्हणतात.” यापैकी जे आवडेल ते स्वीकारावे. “विहार करतात” म्हणजे एका शारीरिक स्थितीचा (इरियापथाचा) त्रास दुसऱ्या शारीरिक स्थितीने दूर करून, शरीर कोसळू न देता ते सांभाळणे किंवा चालवणे होय. किंवा दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि आर्यविहारांच्या द्वारे प्राण्यांचे विविध प्रकारचे हित साधणे म्हणजे “विहार करणे” होय. ‘हित साधणे’ म्हणजे हित जवळ आणणे, उत्पन्न करणे किंवा वाढवणे होय. कारण जेव्हा प्राणी कामभोगांमध्ये चुकीचे वर्तन करतात, तेव्हा भगवान त्यांच्यामध्ये अलोभ-कुशलमूल (लोभ नसण्याची कुशल प्रवृत्ती) उत्पन्न करण्यासाठी दिव्यविहाराने विहार करतात – “कदाचित् हे योग्य वर्तन पाहून त्यांच्यात याविषयी आवड निर्माण होईल आणि ते कामभोगांपासून विरक्त होतील!” आणि जेव्हा प्राणी सत्तेसाठी प्राण्यांशी चुकीचे वर्तन करतात, तेव्हा भगवान त्यांच्यामध्ये अद्वेष-कुशलमूल (द्वेष नसण्याची कुशल प्रवृत्ती) उत्पन्न करण्यासाठी ब्रह्मविहाराने विहार करतात – “कदाचित् हे योग्य वर्तन पाहून त्यांच्यात याविषयी आवड निर्माण होईल आणि ते अद्वेषाने द्वेषाचे शमन करतील!” आणि जेव्हा प्रव्रजित (भिक्खू) धर्माच्या बाबतीत वादविवाद करतात, तेव्हा भगवान त्यांच्यामध्ये अमोह-कुशलमूल (मोह नसण्याची कुशल प्रवृत्ती) उत्पन्न करण्यासाठी आर्यविहाराने विहार करतात – “कदाचित् हे योग्य वर्तन पाहून त्यांच्यात याविषयी आवड निर्माण होईल आणि ते अमोहाने मोहाचे शमन करतील!” परंतु शारीरिक स्थितीच्या (इरियापथ) विहाराशिवाय ते कधीही राहत नाहीत, कारण त्याशिवाय शरीराचे धारण करणे शक्य नाही. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे, सविस्तर अर्थ आम्ही ‘मंगलसुत्त’ वर्णनात सांगू.

Dakkhiṇāgirisminti yo so rājagahaṃ parivāretvā ṭhito giri, tassa dakkhiṇapasse janapado ‘‘dakkhiṇāgirī’’ti vuccati, tasmiṃ janapadeti vuttaṃ hoti. Tattha vihārassāpi tadeva nāmaṃ. Ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāmeti ekanāḷāti tassa gāmassa nāmaṃ. Brāhmaṇā cettha sambahulā paṭivasanti, brāhmaṇabhogo vā so, tasmā ‘‘brāhmaṇagāmo’’ti vuccati.

“दक्खिणागिरि येथे” म्हणजे राजगृहाला वेढून असलेल्या पर्वताच्या दक्षिण बाजूला असलेल्या जनपदाला “दक्खिणागिरि” असे म्हणतात, त्या जनपदा मध्ये. तेथील विहाराचे (मठाचे) नावही तेच होते. “एकनाळा ब्राह्मण गावात” यामध्ये ‘एकनाळा’ हे त्या गावाचे नाव आहे. येथे पुष्कळ ब्राह्मण राहत होते किंवा ते ब्राह्मणांना दान दिलेले गाव (ब्राह्मणभोग) होते, म्हणून त्याला “ब्राह्मणगाव” असे म्हटले जाते.

Tena kho pana samayenāti yaṃ samayaṃ bhagavā aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattitavaradhammacakko magadharaṭṭhe [Pg.124] ekanāḷaṃ brāhmaṇagāmaṃ upanissāya dakkhiṇāgirimahāvihāre brāhmaṇassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno viharati, tena samayena karaṇabhūtenāti vuttaṃ hoti. Kho panāti idaṃ panettha nipātadvayaṃ padapūraṇamattaṃ, adhikārantaradassanatthaṃ vāti daṭṭhabbaṃ. Kasibhāradvājassa brāhmaṇassāti so brāhmaṇo kasiyā jīvati, bhāradvājoti cassa gottaṃ, tasmā evaṃ vuccati. Pañcamattānīti yathā – ‘‘bhojane mattaññū’’ti ettha mattasaddo pamāṇe vattati, evamidhāpi, tasmā pañcapamāṇāni anūnāni anadhikāni, pañcanaṅgalasatānīti vuttaṃ hoti. Payuttānīti payojitāni, balibaddānaṃ khandhesu ṭhapetvā yuge yottehi yojitāni hontīti attho.

“त्या वेळी” म्हणजे ज्या वेळी भगवान अपराजित आसनावर मांडी घालून बसून, अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करून आणि श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित करून, मगध देशातील एकनाळा ब्राह्मण गावाजवळ दक्खिणागिरि महाविहारात त्या ब्राह्मणाच्या इंद्रियांच्या परिपाकाची (परिपक्वतेची) वाट पाहत विहार करत होते, त्या कारणीभूत असलेल्या वेळी, असा याचा अर्थ आहे. “खो पन” हे दोन निपात येथे केवळ पदपूर्तीसाठी आहेत किंवा विषयांतराचा निर्देश करण्यासाठी आहेत, असे समजावे. “कसिभारद्वाज ब्राह्मणाचा” म्हणजे तो ब्राह्मण शेती करून (कसि) उपजीविका करत होता आणि ‘भारद्वाज’ हे त्याचे गोत्र होते, म्हणून त्याला असे म्हटले जाते. “पाचशे” म्हणजे जसे “भोजनात मात्रा जाणणारा” (भोजने मत्तञ्ञू) येथे ‘मत्त’ शब्द प्रमाणासाठी वापरला जातो, तसेच येथेही आहे. म्हणून पाचशेच्या प्रमाणात, कमीही नाही आणि जास्तही नाही, म्हणजेच “पाचशे नांगर” असा अर्थ होतो. “जोडलेले होते” म्हणजे कामाला लावलेले होते; बैलांच्या खांद्यावर जू ठेवून ते दोऱ्यांनी बांधलेले होते, असा अर्थ आहे.

Vappakāleti vapanakāle, bījanikkhipakāleti vuttaṃ hoti. Tattha dve vappāni kalalavappañca, paṃsuvappañca. Paṃsuvappaṃ idha adhippetaṃ. Tañca kho paṭhamadivase maṅgalavappaṃ. Tatthāyaṃ upakaraṇasampadā – tīṇi balibaddasahassāni upaṭṭhāpitāni honti, sabbesaṃ suvaṇṇamayāni siṅgāni paṭimukkāni, rajatamayā khurā, sabbe setamālāhi sabbagandhasugandhehi pañcaṅgulikehi ca alaṅkatā paripuṇṇaṅgapaccaṅgā sabbalakkhaṇasampannā, ekacce kāḷā añjanavaṇṇāyeva, ekacce setā phalikavaṇṇā, ekacce rattā pavāḷavaṇṇā, ekacce kammāsā masāragallavaṇṇā. Pañcasatā kassakapurisā sabbe ahatasetavatthanivatthā mālālaṅkatā dakkhiṇaaṃsakūṭesu ṭhapitapupphacumbaṭakā haritālamanosilālañchanujjalitagattabhāgā dasa dasa naṅgalā ekekagumbā hutvā gacchanti. Naṅgalānaṃ sīsañca yugañca patodā ca suvaṇṇavinaddhā. Paṭhamanaṅgale aṭṭha balibaddā yuttā, sesesu cattāro cattāro, avasesā kilantaparivattanatthaṃ ānītā. Ekekagumbe ekamekaṃ bījasakaṭaṃ ekeko kasati, ekeko vapati.

“पेरणीच्या वेळी” म्हणजे पेरणीच्या काळात, बियाणे टाकण्याच्या वेळी, असा याचा अर्थ आहे. पेरणीचे दोन प्रकार आहेत: चिखलातील पेरणी (कललवप्प) आणि मातीतील पेरणी (पंसुवप्प). येथे मातीतील पेरणी अभिप्रेत आहे. आणि ती पहिल्या दिवशी केली जाणारी ‘मंगल पेरणी’ (उत्सव) होती. तेथील साधनांची समृद्धी अशी होती – तीन हजार बैल हजर करण्यात आले होते. त्या सर्वांच्या शिंगांना सोन्याचे वेढे चढवले होते आणि त्यांचे खूर चांदीचे होते. सर्व बैल पांढऱ्या फुलांच्या माळांनी, सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी आणि हाताच्या पाच बोटांच्या ठशांनी (पंचांगुलिक) सजवले होते. ते परिपूर्ण अवयवांचे आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होते. काही बैल काजळासारखे काळे होते, काही स्फटिकासारखे पांढरे होते, काही पोवळ्यासारखे लाल होते, तर काही वैडूर्य मण्यासारखे ठिपके असलेले (चित्कबरी) होते. पाचशे शेतकरी पुरुष होते, ज्यांनी नवीन पांढरी वस्त्रे परिधान केली होती, फुलांच्या माळांनी स्वतःला सजवले होते, त्यांच्या उजव्या खांद्यावर फुलांचे गुच्छ ठेवले होते, आणि हरताळ व मनशिल (लाल आर्सेनिक) यांच्या लेपाने त्यांचे शरीर चमकत होते. ते दहा-दहा नांगरांचे गट करून चालत होते. नांगरांचे टोक, जू आणि चाबूक सोन्याने मढवलेले होते. पहिल्या नांगराला आठ बैल जोडले होते, उरलेल्या नांगरांना चार-चार बैल जोडले होते. बाकीचे बैल थकलेल्या बैलांच्या जागी बदलण्यासाठी आणले होते. प्रत्येक गटात बियाणांची एकेक गाडी होती. प्रत्येक जण नांगरत होता आणि प्रत्येक जण पेरत होता.

Brāhmaṇo pana pageva massukammaṃ kārāpetvā nhatvā sugandhagandhehi vilitto pañcasatagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā sahassagghanakaṃ ekaṃsaṃ karitvā ekamekissā aṅguliyā dve dve katvā vīsati aṅgulimuddikāyo, kaṇṇesu sīhakuṇḍalāni, sīse ca brahmaveṭhanaṃ paṭimuñcitvā suvaṇṇamālaṃ kaṇṭhe [Pg.125] katvā brāhmaṇagaṇaparivuto kammantaṃ vosāsati. Athassa brāhmaṇī anekasatabhājanesu pāyāsaṃ pacāpetvā mahāsakaṭesu āropetvā gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā brāhmaṇīgaṇaparivutā kammantaṃ agamāsi. Gehampissa sabbattha gandhehi suvilittaṃ pupphehi sukatabalikammaṃ, khettañca tesu tesu ṭhānesu samussitapaṭākaṃ ahosi. Parijanakammakārehi saha kammantaṃ osaṭaparisā aḍḍhateyyasahassā ahosi. Sabbe ahatavatthanivatthā, sabbesañca pāyāsabhojanaṃ paṭiyattaṃ ahosi.

तो ब्राह्मण पहाटेच दाढी-मिशा व्यवस्थित करून, स्नान करून, सुगंधी द्रव्यांचे विलेपन करून, पाचशे मुद्रा किमतीचे धोतर नेसून आणि एक हजार मुद्रा किमतीचे उपरणे खांद्यावर टाकून, प्रत्येक बोटात दोन-दोन याप्रमाणे वीस अंगठ्या घालून, कानात सिंहाच्या आकाराची कुंडल घालून, डोक्याला ब्राह्मणी पगडी बांधून आणि गळ्यात सोन्याची माळ घालून, ब्राह्मणांच्या समुदायाने वेढलेला असा कामाच्या ठिकाणी देखरेख करत होता. त्यानंतर त्याच्या पत्नीने शेकडो भांड्यांमध्ये खीर (पायस) शिजवून ती मोठ्या गाड्यांवर लादली. सुगंधी पाण्याने स्नान करून, सर्व अलंकारांनी नटून, ब्राह्मण स्त्रियांच्या समुदायाने वेढलेली ती कामाच्या ठिकाणी आली. त्याचे घरही सर्वत्र सुगंधी द्रव्यांनी सारवलेले होते, फुलांनी सुंदर पूजा केली होती आणि शेतात ठिकठिकाणी ध्वज उभारले होते. नोकरचाकर आणि कामगारांसह कामाच्या ठिकाणी जमलेल्या लोकांची संख्या अडीच हजार (२,५००) होती. सर्वांनी नवीन वस्त्रे परिधान केली होती आणि सर्वांसाठी खीर-भोजनाची व्यवस्था करण्यात आली होती.

Atha brāhmaṇo yattha sāmaṃ bhuñjati, taṃ suvaṇṇapātiṃ dhovāpetvā pāyāsassa pūretvā sappimadhuphāṇitādīni abhisaṅkharitvā naṅgalabalikammaṃ kārāpesi. Brāhmaṇī pañca kassakasatāni suvaṇṇarajatakaṃsatambamayāni bhājanāni gahetvā nisinnāni suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā pāyāsena parivisantī gacchati. Brāhmaṇo pana balikammaṃ kārāpetvā rattasuvaṇṇabandhūpāhanāyo ārohitvā rattasuvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā ‘‘idha pāyāsaṃ detha, idha sappiṃ, idha sakkharaṃ dethā’’ti vosāsamāno vicarati. Atha bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova brāhmaṇassa parivesanaṃ vattamānaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ kālo brāhmaṇaṃ dametu’’nti nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, saṅghāṭiṃ pārupitvā, pattaṃ gahetvā, gandhakuṭito nikkhami yathā taṃ anuttaro purisadammasārathi. Tenāha āyasmā ānando ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā’’ti.

त्यानंतर, तो ब्राह्मण ज्या ठिकाणी स्वतः भोजन करत असे, ते सोन्याचे ताट धुवून घेऊन, ते खीरीने (पायसाने) भरून, त्यात तूप, मध, गूळ इत्यादी पदार्थ घालून त्याने नांगरणीचा बळीविधी (पूजाविधी) करवून घेतला. ब्राह्मणीने (त्याच्या पत्नीने) सोने, चांदी, कासे आणि तांब्यापासून बनवलेली पाचशे भांडी घेतली आणि सोन्याचा चमचा हातात धरून बसलेल्या पाचशे शेतकऱ्यांना खीर वाढण्यास ती गेली. परंतु तो ब्राह्मण पूजाविधी पूर्ण करून, लाल सोन्याचे बंद असलेले जोडे घालून आणि लाल सोन्याची काठी हातात धरून, "येथे खीर द्या, येथे तूप द्या, येथे साखर द्या" असे आदेश देत इकडेतिकडे फिरू लागला. तेव्हा भगवान गंधकुटीमध्ये बसलेले असतानाच ब्राह्मणाच्या अन्नदानाचा हा प्रसंग जाणून विचार करते झाले, "ब्राह्मणाला सन्मार्गावर आणण्याची (दमित करण्याची) हीच योग्य वेळ आहे." त्यांनी आपले अंतर्वस्त्र परिधान केले, कटीबंध बांधला, संघात (दुहेरी चीवर) पांघरला, आपले पात्र हातात घेतले आणि दमन करण्यास योग्य असणाऱ्या व्यक्तींचे उत्तम सारथी (अनुत्तर पुरिसदम्मसारथी) या नात्याने ते गंधकुटीतून बाहेर पडले. म्हणूनच आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे, "त्यानंतर भगवान पूर्वान्हसमयी (सकाळच्या वेळी) वस्त्र परिधान करून..."

Tattha atha iti nipāto aññādhikāravacanārambhe khoti padapūraṇe. Bhagavāti vuttanayameva. Pubbaṇhasamayanti divasassa pubbabhāgasamayaṃ, pubbaṇhasamayeti attho, pubbaṇhe vā samayaṃ pubbaṇhasamayaṃ, pubbaṇhe ekaṃ khaṇanti vuttaṃ hoti. Evaṃ accantasaṃyoge upayogavacanaṃ labbhati. Nivāsetvāti paridahitvā, vihāranivāsanaparivattanavasenetaṃ veditabbaṃ. Na hi bhagavā tato pubbe anivattho āsi. Pattacīvaramādāyāti pattaṃ hatthehi, cīvaraṃ kāyena ādiyitvā, sampaṭicchitvā dhāretvāti attho. Bhagavato kira piṇḍāya pavisitukāmassa bhamaro viya vikasitapadumadvayamajjhaṃ, indanīlamaṇivaṇṇaṃ [Pg.126] selamayaṃ pattaṃ hatthadvayamajjhaṃ āgacchati. Tasmā evamāgataṃ pattaṃ hatthehi sampaṭicchitvā cīvarañca parimaṇḍalaṃ pārutaṃ kāyena dhāretvāti evamassa attho veditabbo. Yena vā tena vā hi pakārena gaṇhanto ādāya icceva vuccati yathā ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

त्यात 'अथ' हा निपात दुसऱ्या प्रकरणाच्या आरंभाचा सूचक आहे आणि 'खो' हा शब्द पदपूर्तीसाठी आहे. 'भगवा' या पदाचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'पुब्बह्णसमयं' म्हणजे दिवसाचा पूर्वभाग (सकाळची वेळ), असा अर्थ आहे. किंवा 'पुब्बह्णे समयं' म्हणजे सकाळच्या वेळचा एक विशिष्ट क्षण, असा अर्थ होतो. अशा प्रकारे अत्यंतसंयोगात (काळाच्या निरंतरतेत) द्वितीया विभक्ती प्राप्त होते. 'निवासेत्वा' म्हणजे वस्त्र परिधान करून; विहारातील वस्त्र बदलून दुसरे वस्त्र परिधान करण्याच्या संदर्भात हे समजले पाहिजे. कारण भगवान त्यापूर्वी वस्त्रहीन नव्हते. 'पत्तचीवरमादाय' म्हणजे पात्र हाताने आणि चीवर शरीराने धारण करून, म्हणजेच ते स्वीकारून व परिधान करून असा अर्थ आहे. असे म्हटले जाते की, जेव्हा भगवान भिक्षेसाठी प्रवेश करू इच्छितात, तेव्हा त्यांचा इंद्रनीलमण्यासारख्या रंगाचा पाषाणाचा बनलेला भिक्षापात्र त्यांच्या दोन्ही हातांच्या मध्ये तसाच येतो, जसा एखादा भ्रमर दोन उमललेल्या कमळांच्या मध्ये येतो. म्हणून, अशा प्रकारे आलेले पात्र हातांनी स्वीकारून आणि चीवर शरीरावर व्यवस्थित (गोलाकार) पांघरून धारण करणे, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे. कोणत्याही प्रकारे ग्रहण करण्याला 'आदाय' (घेऊन) असेच म्हटले जाते, जसे की "सम्यक प्रकारे घेऊन प्रस्थान करतात" असे म्हटले जाते.

Yenāti yena maggena. Kammantoti kammakaraṇokāso. Tenāti tena maggena. Upasaṅkamīti gato, yena maggena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa kammanto gammati, tena maggena gatoti vuttaṃ hoti. Atha kasmā, bhikkhū, bhagavantaṃ nānubandhiṃsūti? Vuccate – yadā bhagavā ekakova katthaci upasaṅkamitukāmo hoti, bhikkhācāravelāyaṃ dvāraṃ pidahitvā antogandhakuṭiṃ pavisati. Tato bhikkhū tāya saññāya jānanti – ‘‘ajja bhagavā ekakova gāmaṃ pavisitukāmo, addhā kañci eva vinetabbapuggalaṃ addasā’’ti. Te attano pattacīvaraṃ gahetvā, gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā, bhikkhācāraṃ gacchanti. Tadā ca bhagavā evamakāsi. Tasmā bhikkhū bhagavantaṃ nānubandhiṃsūti.

'येन' म्हणजे ज्या मार्गाने. 'कम्मन्तो' म्हणजे काम करण्याचे ठिकाण (शेतीचे ठिकाण). 'तेन' म्हणजे त्या मार्गाने. 'उपसङ्कमि' म्हणजे गेले; ज्या मार्गाने ब्राह्मण कसिभारद्वाजाच्या शेताकडे जाता येते, त्या मार्गाने भगवान गेले, असा याचा अर्थ आहे. मग भिक्खूंनी भगवंतांचा पाठलाग का केला नाही (ते त्यांच्या मागे का गेले नाहीत)? याचे उत्तर असे आहे – जेव्हा भगवंतांना एकट्यानेच कोठे जायचे असते, तेव्हा ते भिक्षाटनाच्या वेळी गंधकुटीचे द्वार बंद करून आत प्रवेश करतात. त्यावरून भिक्खू या संकेताने ओळखतात की, "आज भगवान एकटेच गावात प्रवेश करू इच्छितात, नक्कीच त्यांनी उपदेश देण्यास (सन्मार्गावर आणण्यास) योग्य अशा एखाद्या व्यक्तीला पाहिले आहे." मग ते आपले पात्र व चीवर घेऊन, गंधकुटीला प्रदक्षिणा घालून भिक्षेसाठी निघून जातात. त्या वेळी भगवंतांनी तसेच केले होते. म्हणूनच भिक्खू भगवंतांच्या मागे गेले नाहीत.

Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā kammantaṃ upasaṅkami, tena samayena tassa brāhmaṇassa parivesanā vattati, bhattavissaggo vattatīti attho. Yaṃ pubbe avocumha – ‘‘brāhmaṇī pañca kassakasatāni suvaṇṇarajatakaṃsatambamayāni bhājanāni gahetvā nisinnāni suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā pāyāsena parivisantī gacchatī’’ti. Atha kho bhagavā yena parivesanā tenupasaṅkami. Kiṃ kāraṇāti? Brāhmaṇassa anuggahakaraṇatthaṃ. Na hi bhagavā kapaṇapuriso viya bhottukāmatāya parivesanaṃ upasaṅkamati. Bhagavato hi dve asītisahassasaṅkhyā sakyakoliyarājāno ñātayo, te attano sampattiyā nibaddhabhattaṃ dātuṃ ussahanti. Na pana bhagavā bhattatthāya pabbajito, apica kho pana ‘‘anekāni asaṅkhyeyyāni pañca mahāpariccāge pariccajanto pāramiyo pūretvā mutto mocessāmi, danto damessāmi; santo samessāmi, parinibbuto parinibbāpessāmī’’ti pabbajito. Tasmā attano muttattā…pe… parinibbutattā ca paraṃ mocento…pe… parinibbāpento ca loke vicaranto brāhmaṇassa anuggahakaraṇatthaṃ yena parivesanā tenupasaṅkamīti veditabbaṃ.

'तेन खो पन समयेन' म्हणजे ज्या वेळी भगवान शेताकडे गेले, त्या वेळी त्या ब्राह्मणाचे अन्नदान (भोजन वाटप) सुरू होते, असा अर्थ आहे. ज्याविषयी आम्ही पूर्वी म्हटले होते – "ब्राह्मणी सोने, चांदी, कासे आणि तांब्याची पाचशे भांडी घेऊन बसलेल्यांना सोन्याच्या चमच्याने खीर वाढत जात होती." त्यानंतर भगवान जेथे अन्नदान सुरू होते तेथे गेले. कोणत्या कारणासाठी? ब्राह्मणावर अनुग्रह करण्यासाठी (त्याचे कल्याण करण्यासाठी). भगवान एखाद्या दरिद्री माणसाप्रमाणे भोजनाच्या इच्छेने अन्नदानाच्या ठिकाणी गेले नाहीत. भगवंतांचे नातेवाईक असलेले ब्याऐंशी हजार शाक्य आणि कोलिय राजे आपल्या संपत्तीतून त्यांना नियमित भोजन देण्यास उत्सुक होते. परंतु भगवान भोजनासाठी प्रव्रजित झाले नव्हते, तर "अनेक असंख्येय कल्पांपर्यंत पाच महात्याग करून, पारमिता पूर्ण करून, मी स्वतः मुक्त होऊन इतरांना मुक्त करीन; स्वतः दमित (संयमित) होऊन इतरांना दमित करीन; स्वतः शांत होऊन इतरांना शांत करीन; स्वतः परिनिर्वाण प्राप्त करून इतरांना परिनिर्वाण प्राप्त करून देईन," या विचाराने ते प्रव्रजित झाले होते. म्हणूनच, स्वतः मुक्त आणि परिनिर्वाण प्राप्त असल्यामुळे, इतरांना मुक्त व परिनिर्वाण प्राप्त करून देण्यासाठी जगात वावरत असताना, ब्राह्मणावर अनुग्रह करण्यासाठी ते अन्नदानाच्या ठिकाणी गेले, असे समजले पाहिजे.

Upasaṅkamitvā [Pg.127] ekamantaṃ aṭṭhāsīti evaṃ upasaṅkamitvā ca ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ, tassa dassanūpacāre kathāsavanaṭṭhāne, yattha ṭhitaṃ brāhmaṇo passati, tattha uccaṭṭhāne aṭṭhāsi. Ṭhatvā ca suvaṇṇarasapiñjaraṃ sahassacandasūriyobhāsātibhāsayamānaṃ sarīrābhaṃ muñci samantato asītihatthaparimāṇaṃ, yāya ajjhottharitattā brāhmaṇassa kammantasālābhittirukkhakasitamattikāpiṇḍādayo suvaṇṇamayā viya ahesuṃ. Atha manussā pāyāsaṃ bhuttā asītianubyañjanaparivāradvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitasarīraṃ byāmappabhāparikkhepavibhūsitabāhuyugaḷaṃ ketumālāsamujjalitasassirikadassanaṃ jaṅgamamiva padumassaraṃ, raṃsijālujjalitatārāgaṇamiva gaganatalaṃ, ādittamiva ca kanakagirisikharaṃ siriyā jalamānaṃ sammāsambuddhaṃ ekamantaṃ ṭhitaṃ disvā hatthapāde dhovitvā añjaliṃ paggayha samparivāretvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ tehi samparivāritaṃ addasa kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ piṇḍāya ṭhitaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi cā’’ti.

'उपसङ्कमित्वा एकमन्तं अठ्ठासि' म्हणजे अशा प्रकारे जवळ जाऊन एका बाजूला उभे राहिले. 'एकमन्तं' हा क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, ज्याचा अर्थ एक जागा किंवा एका बाजूला असा होतो. किंवा सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती आहे, ज्याचा अर्थ दृष्टीच्या टप्प्यात आणि संभाषण ऐकू येईल अशा ठिकाणी, जेथे उभे राहिलेले ब्राह्मण पाहू शकेल, अशा एका उंच ठिकाणी ते उभे राहिले. तेथे उभे राहून त्यांनी आपल्या शरीरातून सोन्याच्या रसासारखी पिवळी आणि हजारो चंद्र-सूर्यांच्या प्रकाशालाही फिके पाडणारी शरीर-प्रभा (शारीरिक तेज) सर्व बाजूंनी ऐंशी हातांच्या परिमाणात प्रक्षेपित केली, जिच्या प्रकाशामुळे ब्राह्मणाच्या कामाची शाळा (झोपडी), भिंती, झाडे आणि नांगरलेली मातीचे ढेकूळ इत्यादी सर्व काही सोन्याचे असल्यासारखे दिसू लागले. त्यानंतर, खीर खाल्लेल्या लोकांनी ऐंशी अनुव्यंजनांनी युक्त आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित शरीर केलेले, दोन्ही बाजूंना पसरलेल्या व्यामप्रभेने (एक हात लांब पसरलेल्या तेजोवलायाने) सुशोभित, तेजोमय प्रभामंडळाने (केतुमाला) देदीप्यमान, अत्यंत दर्शनीय, जणू काही चालते-बोलते कमळांचे तळेच, किंवा किरणजालाने चमकणाऱ्या ताऱ्यांच्या समूहाने युक्त आकाशच, किंवा सोन्याच्या पर्वताचे धगधगते शिखरच अशा वैभवाने तळपणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांना एका बाजूला उभे असलेले पाहिले. त्यांनी आपले हात-पाय धुवून, हात जोडून (अंजली करून) त्यांना सर्व बाजूंनी वेढून उभे राहिले. अशा प्रकारे लोकांनी वेढलेल्या भगवंतांना भिक्षेसाठी उभे असलेले ब्राह्मण कसिभारद्वाजाने पाहिले. भगवंतांना पाहून तो म्हणाला, "हे श्रमणा, मी तर नांगरतो आणि पेरतो, आणि नांगरून व पेरूनच खातो."

Kasmā panāyaṃ evamāha? Kiṃ samantapāsādike pasādanīye uttamadamathasamathamanuppattepi bhagavati appasādena, udāhu aḍḍhateyyānaṃ janasahassānaṃ pāyāsaṃ paṭiyādetvāpi kaṭacchubhikkhāya maccherenāti? Ubhayathāpi no, apica khvāssa bhagavato dassanena atittaṃ nikkhittakammantaṃ janaṃ disvā ‘‘kammabhaṅgaṃ me kātuṃ āgato’’ti anattamanatā ahosi. Tasmā evamāha. Bhagavato ca lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sacāyaṃ kammante payojayissa, sakalajambudīpe manussānaṃ sīse cūḷāmaṇi viya abhavissa, ko nāmassa attho na sampajjissa, evamevaṃ alasatāya kammante appayojetvā vappamaṅgalādīsu piṇḍāya caritvā bhuñjanto kāyadaḷhībahulo vicaratī’’tipissa ahosi. Tenāha – ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’ti. Na me kammantā byāpajjanti, na camhi yathā tvaṃ evaṃ lakkhaṇasampannoti adhippāyo. Tvampi samaṇa…pe… bhuñjassu, ko te attho na sampajjeyya evaṃ lakkhaṇasampannassāti adhippāyo.

पण तो असे का म्हणाला? सर्व बाजूंनी प्रसन्न करणाऱ्या, श्रद्धा उत्पन्न करणाऱ्या आणि उत्तम दमन व शम (इंद्रियसंयम व शांतता) प्राप्त केलेल्या भगवंतांविषयी अश्रद्धेमुळे त्याने असे म्हटले का? की अडीच हजार लोकांसाठी खीर (पायस) तयार करूनही एका पळीभर भिक्षेसाठी असलेल्या कंजूषपणामुळे त्याने असे म्हटले? दोन्ही कारणांनी नाही. तर उलट, भगवंतांच्या दर्शनाने तृप्त न झालेल्या आणि आपले कामधंदे सोडून भगवंतांकडे पाहणाऱ्या लोकांना पाहून, "हा माझ्या कामात अडथळा आणण्यासाठी आला आहे," असे वाटून तो अप्रसन्न झाला होता. म्हणून तो असे म्हणाला. तसेच, भगवंतांचे शारीरिक लक्षणसौंदर्य पाहून त्याला असे वाटले की, "जर याने कामधंदा केला असता, तर तो संपूर्ण जंबुद्विपातील लोकांच्या डोक्यावरील मुकुटमण्यासारखा झाला असता. त्याचे कोणते बरे हित साध्य झाले नसते? परंतु, अशा प्रकारे आळसामुळे कामात न पडता, पेरणीच्या मंगल प्रसंगी भिक्षेसाठी फिरून आणि भोजन करून हा केवळ शरीराला धष्टपुष्ट करण्यातच मग्न होऊन फिरत आहे." म्हणूनच तो म्हणाला – "हे श्रमणा, मी तर नांगरतो आणि पेरतो, आणि नांगरून व पेरूनच खातो." याचा अभिप्राय असा आहे की, "माझे कामधंदे बिघडत नाहीत, आणि मी तुझ्यासारखा लक्षणसंपन्नही नाही." "हे श्रमणा, तू सुद्धा...पे... खा, तुझ्यासारख्या लक्षणसंपन्नाचे कोणते बरे हित साध्य होणार नाही?" असा याचा अभिप्राय आहे.

Apicāyaṃ [Pg.128] assosi – ‘‘sakyarājakule kira kumāro uppanno, so cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito’’ti. Tasmā ‘‘idāni ayaṃ so’’ti ñatvā ‘‘cakkavattirajjaṃ kira pahāya kilantosī’’ti upārambhaṃ karonto āha ‘‘ahaṃ kho samaṇā’’ti. Apicāyaṃ tikkhapañño brāhmaṇo, na bhagavantaṃ avakkhipanto bhaṇati, bhagavato pana rūpasampattiṃ disvā paññāsampattiṃ sambhāvayamāno kathāpavattanatthampi evamāha – ‘‘ahaṃ kho samaṇā’’ti. Tato bhagavā veneyyavasena sadevake loke aggakassakavappakabhāvaṃ attano dassento āha ‘‘ahampi kho brāhmaṇā’’ti.

शिवाय, त्याने असे ऐकले होते की – "शाक्य राजकुळात एक राजकुमार जन्मला होता, जो चक्रवर्ती राज्य सोडून प्रव्रजित झाला." म्हणून "आता हा तोच आहे" हे जाणून, "चक्रवर्ती राज्य सोडून तू आता थकला आहेस" असा टोमणा मारत तो म्हणाला, "मी तर, श्रमणा...". शिवाय, हा ब्राह्मण तीव्र बुद्धिमत्तेचा होता; तो भगवंतांची निंदा करण्यासाठी असे बोलत नव्हता, तर भगवंतांचे रूपसौंदर्य पाहून आणि त्यांच्या प्रज्ञासंपदेचा आदर करत, संभाषण सुरू करण्यासाठी देखील तो असे म्हणाला – "मी तर, श्रमणा...". त्यानंतर भगवंतांनी विनेय जनांच्या (उपदेशास पात्र असलेल्यांच्या) योग्यतेनुसार, देवलोकासह संपूर्ण जगात स्वतःचे सर्वश्रेष्ठ शेतकरी व पेरणी करणारे असणे दर्शवत म्हटले – "हे ब्राह्मणा, मी सुद्धा...".

Atha brāhmaṇassa cintā udapādi – ‘‘ayaṃ samaṇo ‘kasāmi ca vapāmi cā’ti āha. Na cassa oḷārikāni yuganaṅgalādīni kasibhaṇḍāni passāmi, so musā nu kho bhaṇati, no’’ti bhagavantaṃ pādatalā paṭṭhāya yāva upari kesantā sammālokayamāno aṅgavijjāya katādhikārattā dvattiṃsavaralakkhaṇasampattimassa ñatvā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ evarūpo musā bhaṇeyyā’’ti tāvadeva sañjātabahumāno bhagavati samaṇavādaṃ pahāya gottena bhagavantaṃ samudācaramāno āha ‘‘na kho pana mayaṃ passāma bhoto gotamassā’’ti.

तेव्हा ब्राह्मणाच्या मनात विचार आला – "हा श्रमण 'मी नांगरतो आणि पेरतो' असे म्हणत आहे. परंतु मला याचे जू, नांगर इत्यादी स्थूल शेतीचे साहित्य दिसत नाही. हा खोटे बोलत आहे की काय?" त्याने भगवंतांच्या पायाच्या तळव्यांपासून ते डोक्याच्या केसांच्या टोकापर्यंत नीट पाहिले. सामुद्रिक शास्त्रामध्ये (अंगविद्येमध्ये) पारंगत असल्यामुळे, भगवंतांच्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांची संपन्नता जाणून त्याला वाटले – "अशा प्रकारच्या व्यक्तीने असत्य बोलावे, हे अशक्य आणि अशोभनीय आहे." त्याच क्षणी त्याच्या मनात अत्यंत आदर निर्माण झाला आणि भगवंतांना 'श्रमण' म्हणणे सोडून, गोत्राने संबोधित करत तो म्हणाला – "परंतु आम्ही आदरणीय गोतमांचे (असे काही पाहत नाही)...".

Evañca pana vatvā tikkhapañño brāhmaṇo ‘‘gambhīratthaṃ sandhāya iminā etaṃ vutta’’nti ñatvā pucchitvā tamatthaṃ ñātukāmo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi. Tenāha āyasmā ānando ‘‘atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti. Tattha gāthāyāti akkharapadaniyamitena vacanena. Ajjhabhāsīti abhāsi.

असे बोलून, त्या तीव्र बुद्धीच्या ब्राह्मणाने "यांनी कोणत्यातरी गंभीर अर्थाचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे" हे जाणले, आणि विचारून तो अर्थ जाणून घेण्याच्या इच्छेने त्याने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले. म्हणूनच आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे – "त्यानंतर कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले." येथे "गाथेने" म्हणजे अक्षरे आणि पदांनी मर्यादित असलेल्या शब्दांनी. "संबोधित केले" म्हणजे म्हणाले.

76-77. Tattha brāhmaṇo ‘‘kasi’’nti yuganaṅgalādikasisambhārasamāyogaṃ vadati. Bhagavā pana yasmā pubbadhammasabhāgena ropetvā kathanaṃ nāma buddhānaṃ ānubhāvo, tasmā buddhānubhāvaṃ dīpento pubbadhammasabhāgena ropento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti. Ko panettha pubbadhammasabhāgo, nanu brāhmaṇena bhagavā yuganaṅgalādikasisambhārasamāyogaṃ pucchito atha ca pana apucchitassa bījassa sabhāgena ropento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti, evañca sati ananusandhikāva ayaṃ kathā hotīti? Vuccate – na buddhānaṃ [Pg.129] ananusandhikā nāma kathā atthi, nāpi buddhā pubbadhammasabhāgaṃ anāropetvā kathenti. Evañcettha anusandhi veditabbā – anena hi brāhmaṇena bhagavā yuganaṅgalādikasisambhāravasena kasiṃ pucchito. So tassa anukampāya ‘‘idaṃ apucchita’’nti aparihāpetvā samūlaṃ saupakāraṃ sasambhāraṃ saphalaṃ kasiṃ ñāpetuṃ mūlato paṭṭhāya kasiṃ dassento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti. Bījañhi kasiyā mūlaṃ tasmiṃ sati kattabbato, asati akattabbato, tappamāṇena ca kattabbato. Bīje hi sati kasiṃ karonti, asati na karonti. Bījappamāṇena ca kusalā kassakā khettaṃ kasanti, na ūnaṃ ‘‘mā no sassaṃ parihāyī’’ti, na adhikaṃ ‘‘mā no mogho vāyāmo ahosī’’ti. Yasmā ca bījameva mūlaṃ, tasmā bhagavā mūlato paṭṭhāya kasiṃ dassento tassa brāhmaṇassa kasiyā pubbadhammassa bījassa sabhāgena attano kasiyā pubbadhammaṃ ropento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti. Evamettha pubbadhammasabhāgo veditabbo.

७६-७७. त्यात, ब्राह्मण "शेती" या शब्दाने जू, नांगर इत्यादी शेतीच्या साधनांच्या संयोगाविषयी बोलतो. परंतु, पूर्वधर्माच्या समानतेने आरोपण करून बोलणे हा बुद्धांचा प्रभाव असल्याने, बुद्धांचा प्रभाव दर्शवत आणि पूर्वधर्माच्या समानतेने आरोपण करत भगवंतांनी म्हटले – "श्रद्धा हे बीज आहे." पण येथे पूर्वधर्माची समानता कोणती? ब्राह्मणाने भगवंतांना जू, नांगर इत्यादी शेतीच्या साधनांच्या संयोगाविषयी विचारले होते, तरीही न विचारलेल्या बीजाच्या समानतेने आरोपण करत भगवंतांनी "श्रद्धा हे बीज आहे" असे म्हटले; मग असे असताना हे संभाषण पूर्वपरसंबंध नसलेले (असंगत) होत नाही का? उत्तर दिले जाते – बुद्धांचे कोणतेही संभाषण पूर्वपरसंबंध नसलेले (असंगत) नसते, आणि बुद्ध पूर्वधर्माची समानता आरोपण केल्याशिवाय बोलत नाहीत. आणि येथे हा संदर्भ (अनुसंधि) असा समजला पाहिजे – या ब्राह्मणाने भगवंतांना जू, नांगर इत्यादी शेतीच्या साधनांच्या संदर्भात शेतीविषयी विचारले होते. भगवंतांनी त्याच्यावरील अनुकंपेने "हे विचारले नाही" म्हणून ते न सोडता, मुळासहित, साहाय्यक साधनांसह, उपकरणांसह आणि फळासहित शेतीची माहिती देण्यासाठी, मुळापासून सुरुवात करून शेतीचे स्वरूप दर्शवताना म्हटले – "श्रद्धा हे बीज आहे." कारण बीज हेच शेतीचे मूळ आहे; ते असेल तर शेती केली जाते, नसेल तर केली जात नाही, आणि त्याच्या प्रमाणानुसारच ती केली जाते. कारण बीज असेल तरच लोक शेती करतात, नसेल तर करत नाहीत. आणि बीजाच्या प्रमाणानुसारच कुशल शेतकरी शेतात नांगरणी करतात; कमी नाही, जेणेकरून "आमचे पीक नष्ट होऊ नये", आणि जास्तही नाही, जेणेकरून "आमचा प्रयत्न व्यर्थ जाऊ नये". आणि बीज हेच मूळ असल्यामुळे, भगवंतांनी मुळापासून सुरुवात करून शेतीचे स्वरूप दर्शवताना, त्या ब्राह्मणाच्या शेतीच्या पूर्वधर्माच्या (बीजाच्या) समानतेने स्वतःच्या शेतीचा पूर्वधर्म प्रस्थापित करत म्हटले – "श्रद्धा हे बीज आहे." अशा प्रकारे येथे पूर्वधर्माची समानता समजली पाहिजे.

Pucchitaṃyeva vatvā apucchitaṃ pacchā kiṃ na vuttanti ce? Tassa upakārabhāvato dhammasambandhasamatthabhāvato ca. Ayañhi brāhmaṇo paññavā, micchādiṭṭhikule pana jātattā saddhāvirahito. Saddhāvirahito ca paññavā paresaṃ saddhāya attano visaye apaṭipajjamāno visesaṃ nādhigacchati, kilesakālussiyabhāvāpagamappasādamattalakkhaṇāpi cassa dubbalā saddhā balavatiyā paññāya saha vattamānā atthasiddhiṃ na karoti, hatthinā saha ekadhure yuttagoṇo viya. Tasmā tassa saddhā upakārikā. Evaṃ tassa brāhmaṇassa saupakārabhāvato taṃ brāhmaṇaṃ saddhāya patiṭṭhāpentena pacchāpi vattabbo ayamattho pubbe vutto desanākusalatāya yathā aññatrāpi ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti (saṃ. ni. 1.79) ca, ‘‘saddhā dutiyā purisassa hotī’’ti (saṃ. ni. 1.59) ca, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184) ca, ‘‘saddhāya tarati ogha’’nti (saṃ. ni. 1.246) ca, ‘‘saddhāhattho mahānāgo’’ti (a. ni. 6.43; theragā. 694) ca, ‘‘saddhesiko kho, bhikkhave, ariyasāvakoti cā’’ti (a. ni. 7.67). Bījassa ca upakārikā vuṭṭhi, sā tadanantaraññeva vuccamānā samatthā hoti. Evaṃ dhammasambandhasamatthabhāvato [Pg.130] pacchāpi vattabbo ayamattho pubbe vutto, añño ca evaṃvidho īsāyottādi.

जर असे विचारले की, 'जे विचारले होते तेच आधी सांगून, जे विचारले नव्हते ते नंतर का सांगितले नाही?' तर त्याचे उत्तर असे आहे: त्या ब्राह्मणासाठी ते उपकारक असल्यामुळे आणि धर्माचा संबंध जोडण्यास समर्थ असल्यामुळे. कारण हा ब्राह्मण प्रज्ञावान होता, परंतु मिथ्यादृष्टीच्या कुळात जन्मल्यामुळे तो श्रद्धेपासून विरहित होता. श्रद्धा नसलेला प्रज्ञावान मनुष्य इतरांच्या श्रद्धेवर चालत नसल्याने (आपल्या कक्षेबाहेर पाऊल टाकत नसल्याने) विशेष गुणांची प्राप्ती करू शकत नाही. क्लेशांची मलीनता दूर करणाऱ्या केवळ प्रसन्नतेच्या लक्षणाने युक्त असलेली त्याची श्रद्धा जरी दुर्बळ असली, आणि ती बलवान प्रज्ञेसोबत कार्यरत झाली, तरी ती उद्दिष्ट साध्य करू शकत नाही; जसे की एकाच जूवर हत्तीसोबत जोडलेला बैल. म्हणूनच, श्रद्धा त्याच्यासाठी उपकारक आहे. अशा प्रकारे, त्या ब्राह्मणासाठी ती उपकारक असल्यामुळे, त्या ब्राह्मणाला श्रद्धेमध्ये प्रतिष्ठित करण्यासाठी, हा विषय नंतर सांगायचा असूनही भगवंतांनी आपल्या देशना-कौशल्यामुळे आधीच सांगितला. जसे की इतर ठिकाणीही भगवंतांनी म्हटले आहे: 'श्रद्धा प्रवासाची शिदोरी बांधते' (संयुत्त निकाय १.७९), 'श्रद्धा ही मनुष्याची सोबती आहे' (संयुत्त निकाय १.५९), 'श्रद्धा हेच या लोकात मनुष्याचे श्रेष्ठ धन आहे' (संयुत्त निकाय १.७३), 'श्रद्धेने मनुष्य ओघ (संसारपूर) पार करतो' (संयुत्त निकाय १.२४६), 'महान हत्तीची (नागाची) सोंड म्हणजे श्रद्धा होय' (अंगुत्तर निकाय ६.४३), आणि 'हे भिक्षूंनो, आर्यश्रावकाचा श्रद्धा हाच खांब आहे' (अंगुत्तर निकाय ७.६७). आणि बीजासाठी पाऊस उपकारक असतो, म्हणून बीजानंतर लगेचच त्याचा उल्लेख करणे योग्य ठरते. अशा प्रकारे, धर्माचा संबंध जोडण्यास समर्थ असल्यामुळे, हा विषय नंतर सांगायचा असूनही आधीच सांगितला गेला आहे; आणि याचप्रमाणे ईषा (नांगराची दांडी), योत्र (जोत) इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

Tattha sampasādanalakkhaṇā saddhā, okappanalakkhaṇā vā, pakkhandanarasā, adhimuttipaccupaṭṭhānā, akālussiyapaccupaṭṭhānā vā, sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā, saddahitabbadhammapadaṭṭhānā vā, ādāsajalatalādīnaṃ pasādo viya cetaso pasādabhūtā, udakappasādakamaṇi viya udakassa, sampayuttadhammānaṃ pasādikā. Bījanti pañcavidhaṃ – mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phalubījaṃ, aggabījaṃ, bījabījameva pañcamanti. Taṃ sabbampi viruhanaṭṭhena bījaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. Yathāha – ‘‘bījañcetaṃ viruhanaṭṭhenā’’ti.

त्यामध्ये, श्रद्धा ही चित्त प्रसन्न करण्याचे लक्षण असलेली (संपसादनलक्षणा) किंवा विश्वास ठेवण्याचे लक्षण असलेली (ओकप्पनलक्षणा) आहे; तिचे कार्य (रस) संप्रस्कंदन (प्रवेश करणे) आहे; तिचे प्रकटीकरण (पच्चुपट्ठाण) अधिमुक्ती (समर्पण) किंवा अमलीनता आहे; तिचे निकटचे कारण (पदट्ठाण) स्रोतापत्तीची अंगे किंवा श्रद्धा ठेवण्यास योग्य धर्म हे आहे. ती आरसा किंवा पाण्याच्या पृष्ठभागाच्या स्वच्छतेप्रमाणे चित्ताला प्रसन्न करणारी आहे. ज्याप्रमाणे पाणी स्वच्छ करणारी मणी (उदकप्रसादक मणी) गढूळ पाणी स्वच्छ करते, त्याप्रमाणे ती सोबत उत्पन्न होणाऱ्या संप्रयुक्त धर्मांना प्रसन्न करते. 'बीज' हे पाच प्रकारचे असते – मूळ-बीज, स्कंध-बीज, फळू-बीज, अग्र-बीज आणि पाचवे बीज-बीज. ते सर्व वाढण्याच्या (अंकुरित होण्याच्या) अर्थाने 'बीज' या संज्ञेस प्राप्त होतात. जसे की म्हटले आहे – 'वाढण्याच्या अर्थाने हे बीज आहे'.

Tattha yathā brāhmaṇassa kasiyā mūlabhūtaṃ bījaṃ dve kiccāni karoti, heṭṭhā mūlena patiṭṭhāti, upari aṅkuraṃ uṭṭhāpeti; evaṃ bhagavato kasiyā mūlabhūtā saddhā heṭṭhā sīlamūlena patiṭṭhāti, upari samathavipassanaṅkuraṃ uṭṭhāpeti. Yathā ca taṃ mūlena pathavirasaṃ āporasaṃ gahetvā nāḷena dhaññaparipākagahaṇatthaṃ vaḍḍhati; evamayaṃ sīlamūlena samathavipassanārasaṃ gahetvā ariyamagganāḷena ariyaphaladhaññaparipākagahaṇatthaṃ vaḍḍhati. Yathā ca taṃ subhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā mūlaṅkurapaṇṇanāḷakaṇḍappasavehi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ patvā, khīraṃ janetvā, anekasāliphalabharitaṃ sālisīsaṃ nipphādeti; evamayaṃ cittasantāne patiṭṭhahitvā sīlacittadiṭṭhikaṅkhāvitaraṇamaggāmaggañāṇadassanapaṭipadāñāṇadassanavisuddhīhi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ patvā ñāṇadassanavisuddhikhīraṃ janetvā anekapaṭisambhidābhiññābharitaṃ arahattaphalaṃ nipphādeti. Tenāha bhagavā – ‘‘saddhā bīja’’nti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे ब्राह्मणाच्या शेतीमध्ये मूळ असलेले बीज दोन कार्ये करते – खाली मुळाने स्थिर होते आणि वर अंकुर काढते; त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या शेतीमध्ये मूळ असलेली श्रद्धा खाली शीलरूपी मुळाने स्थिर होते आणि वर समथ व विपश्यनारूपी अंकुर काढते. आणि ज्याप्रमाणे ते बीज मुळाद्वारे पृथ्वीचा रस आणि पाण्याचा रस ग्रहण करून, धान्याला परिपक्व करण्यासाठी देठाच्या माध्यमातून वाढते; त्याचप्रमाणे ही श्रद्धा शीलरूपी मुळाद्वारे समथ व विपश्यनेचा रस ग्रहण करून, आर्यमार्गरूपी देठाच्या माध्यमातून आर्यफळरूपी धान्य परिपक्व करण्यासाठी वाढते. आणि ज्याप्रमाणे ते बीज चांगल्या जमिनीत स्थिर होऊन मूळ, अंकुर, पाने, देठ, पेर आणि कोंब यांच्याद्वारे वृद्धी, वाढ आणि विशालता प्राप्त करून, रस निर्माण करते आणि अनेक शाली-धान्यांनी भरलेली लोंबी तयार करते; त्याचप्रमाणे ही श्रद्धा चित्तसंततीमध्ये स्थिर होऊन शीलविशुद्धी, चित्तविशुद्धी, दृष्टीविशुद्धी, आकांक्षावितरणविशुद्धी, मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी आणि प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धी यांच्याद्वारे वृद्धी, वाढ आणि विशालता प्राप्त करून, ज्ञानदर्शनविशुद्धीरूपी रस निर्माण करते आणि अनेक प्रतिसंभिदा व अभिज्ञांनी परिपूर्ण असे अर्हत्त्वफळ निष्पन्न करते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'श्रद्धा हे बीज आहे'.

Tattha siyā ‘‘paropaññāsakusaladhammesu ekato uppajjamānesu kasmā saddhāva bījanti vuttā’’ti? Vuccate – bījakiccakaraṇato. Yathā hi tesu viññāṇaṃyeva vijānanakiccaṃ karoti, evaṃ saddhā bījakiccaṃ, sā ca sabbakusalānaṃ mūlabhūtā. Yathāha –

त्यामध्ये अशी शंका येऊ शकते की, 'पन्नासपेक्षा अधिक कुशल धर्म एकत्र उत्पन्न होत असताना, केवळ श्रद्धेलाच बीज का म्हटले आहे?' त्याचे उत्तर दिले जाते – बीजाचे कार्य करत असल्यामुळे. कारण ज्याप्रमाणे त्या धर्मांमध्ये केवळ विज्ञानच जाणण्याचे कार्य करते, त्याचप्रमाणे श्रद्धा बीजाचे कार्य करते आणि ती सर्व कुशल धर्मांचे मूळ आहे. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, sutvā dhammaṃ dhāreti, dhatānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati[Pg.131], atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussāhetvā tulayati, tulayitvā padahati, pahitatto samāno kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjhapassatī’’ti (ma. ni. 2.183, 432).

‘ज्याला श्रद्धा उत्पन्न झाली आहे तो जवळ जातो (उपसंक्रमण करतो); जवळ जाऊन तो सेवा-उпасना करतो; सेवा-उпасना करताना तो कान देतो (लक्षपूर्वक ऐकतो); कान देऊन तो धर्म ऐकतो; धर्म ऐकून तो त्याचे धारण करतो; धारण केलेल्या धर्मांच्या अर्थाची तो परीक्षा (चिंतन) करतो; अर्थाची परीक्षा करत असताना त्याला ते धर्म ध्यानपूर्वक पटतात; धर्मांचे ध्यानपूर्वक आकलन झाल्यावर छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो; छंद उत्पन्न झाल्यावर तो उत्साह करतो; उत्साह करून तो तुलना (मूल्यमापन) करतो; तुलना करून तो पराक्रम (प्रयत्न) करतो; दृढनिश्चयी होऊन तो कायेने परम सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो.’

Tapati akusale dhamme kāyañcāti tapo; indriyasaṃvaravīriyadhutaṅgadukkarakārikānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana indriyasaṃvaro adhippeto. Vuṭṭhīti vassavuṭṭhivātavuṭṭhītiādinā anekavidhā. Idha vassavuṭṭhi adhippetā. Yathā hi brāhmaṇassa vassavuṭṭhisamanuggahitaṃ bījaṃ bījamūlakañca sassaṃ viruhati na milāyati nipphattiṃ gacchati, evaṃ bhagavato indriyasaṃvarasamanuggahitā saddhā saddhāmūlā ca sīlādayo dhammā viruhanti na milāyanti nipphattiṃ gacchanti. Tenāha – ‘‘tapo vuṭṭhī’’ti. ‘‘Paññā me’’ti ettha ca vutto me-saddo imesupi padesu yojetabbo ‘‘saddhā me bījaṃ, tapo me vuṭṭhī’’ti. Tena kiṃ dīpeti? Yathā, brāhmaṇa, tayā vapite bīje sace vuṭṭhi atthi, sādhu, no ce atthi, udakampi dātabbaṃ hoti, tathā mayā hiri-īse paññāyuganaṅgale manoyottena ekābaddhe kate vīriyabalibadde yojetvā satipācanena vijjhitvā attano cittasantānakhette saddhābīje vapite vuṭṭhi-abhāvo nāma natthi. Ayaṃ pana me satataṃ samitaṃ tapo vuṭṭhīti.

जे अकुशल धर्मांना आणि शरीराला तापवते (दग्ध करते) ते 'तप' होय; हे इंद्रियसंवर, वीर्य, धुतंग आणि दुष्कर चर्या यांचे नाव आहे. परंतु येथे 'इंद्रियसंवर' अभिप्रेत आहे. 'वृष्टी' (पाऊस) ही पर्जन्यवृष्टी, वातवृष्टी इत्यादी अनेक प्रकारची असते. येथे 'पर्जन्यवृष्टी' अभिप्रेत आहे. कारण ज्याप्रमाणे ब्राह्मणाचे पर्जन्यवृष्टीने सिंचित झालेले बीज आणि मुळासहित असलेले पीक वाढते, कोमेजत नाही आणि परिपूर्णतेला पोहोचते; त्याचप्रमाणे भगवंतांची इंद्रिय संवराने सिंचित झालेली श्रद्धा आणि श्रद्धेवर आधारित असलेले शील इत्यादी धर्म वाढतात, कोमेजत नाहीत आणि परिपूर्णतेला पोहोचतात. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'तप ही माझी वृष्टी आहे'. आणि 'प्रज्ञा माझी...' या वाक्यातील 'माझी' (मे) हा शब्द या पदांशीही जोडला पाहिजे, जसे की – 'श्रद्धा माझे बीज आहे, तप माझी वृष्टी आहे'. याद्वारे ते काय दर्शवतात? हे ब्राह्मणा, तुझ्या बाबतीत, तू बीज पेरल्यावर जर पाऊस पडला तर उत्तम; पण जर पाऊस पडला नाही, तर पाणी द्यावे लागते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मी ह्री (लाज) रूपी ईषा (नांगराची दांडी), प्रज्ञारूपी युग-नांगल (जू व नांगर) करून, मनरूपी दोरीने त्यांना एकत्र बांधून, वीर्यरूपी बैलांना जोडून आणि स्मृतीरूपी पराणीने (चाबकाने) टोचून स्वतःच्या चित्तसंततीरूपी शेतात श्रद्धारूपी बीज पेरले आहे, तेव्हा वृष्टीचा (पावसाचा) अभाव असणे शक्यच नाही. माझ्यासाठी हे निरंतर आणि शांतपणे चालणारे तप म्हणजेच वृष्टी आहे.

Pajānāti etāya puggalo, sayaṃ vā pajānātīti paññā, sā kāmāvacarādibhedato anekavidhā. Idha pana saha vipassanāya maggapaññā adhippetā. Yuganaṅgalanti yugañca naṅgalañca. Yathā hi brāhmaṇassa yuganaṅgalaṃ, evaṃ bhagavato duvidhāpi paññā. Tattha yathā yugaṃ īsāya upanissayaṃ hoti, purato hoti, īsābaddhaṃ hoti, yottānaṃ nissayaṃ hoti, balibaddānaṃ ekato gamanaṃ dhāreti, evaṃ paññā hiripamukhānaṃ dhammānaṃ upanissayā hoti. Yathāha – ‘‘paññuttarā sabbe kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83) ca, ‘‘paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti, nakkhattarājāriva tārakāna’’nti (jā. 2.17.81) ca. Kusalānaṃ dhammānaṃ pubbaṅgamaṭṭhena purato ca hoti. Yathāha – ‘‘sīlaṃ hirī cāpi satañca dhammo, anvāyikā paññavato bhavantī’’ti. Hirivippayogena [Pg.132] anuppattito īsābaddhā hoti, manosaṅkhātassa samādhiyottassa nissayapaccayato yottānaṃ nissayo hoti, accāraddhātilīnabhāvapaṭisedhanato vīriyabalibaddānaṃ ekato gamanaṃ dhāreti. Yathā ca naṅgalaṃ phālayuttaṃ kasanakāle pathavighanaṃ bhindati, mūlasantānakāni padāleti, evaṃ satiyuttā paññā vipassanākāle dhammānaṃ santatisamūhakiccārammaṇaghanaṃ bhindati, sabbakilesamūlasantānakāni padāleti. Sā ca kho lokuttarāva itarā pana lokiyāpi siyā. Tenāha – ‘‘paññā me yuganaṅgala’’nti.

ज्याद्वारे व्यक्ती जाणते किंवा ती स्वतःच जाणते, ती 'प्रज्ञा' (पञ्ञा) होय. कामावचर इत्यादी भेदांमुळे ती अनेक प्रकारची आहे. परंतु येथे विपश्यनेने (विपस्सना) युक्त असलेली मार्गप्रज्ञा (मग्गपञ्ञा) अभिप्रेत आहे. 'युगनंगलं' म्हणजे जू (युग) आणि नांगर (नंगल). ज्याप्रमाणे ब्राह्मणाकडे जू आणि नांगर असतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांकडे देखील दोन्ही प्रकारची प्रज्ञा असते. तेथे ज्याप्रमाणे जू हे इसावर (नांगराच्या दांड्यावर) विसंबून असते, त्याच्या पुढे असते, इसाला बांधलेले असते, जोताचा (दोरीचा) आधार असते आणि बैलांना एकत्र चालण्यास धरून ठेवते; त्याचप्रमाणे प्रज्ञा ही 'हिरी' (लज्जा) प्रमुख असलेल्या कुशल धर्मांचा आधार असते. जसे म्हटले आहे – “सर्व कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा ही सर्वश्रेष्ठ आहे” आणि “तार्‍यांमध्ये चंद्रराजाप्रमाणे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञाच श्रेष्ठ आहे, असे ज्ञानी म्हणतात.” आणि कुशल धर्मांचे नेतृत्व करण्याच्या अर्थाने ती अग्रगामी (पुढे असणारी) असते. जसे म्हटले आहे – “शील, कीर्ती आणि सत्पुरुषांचे धर्म हे प्रज्ञावंताचे अनुगामी असतात.” हिरीच्या (लज्जेच्या) वियोगाशिवाय उत्पन्न होत असल्यामुळे ती इसाला बांधलेली असते. 'मन' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या समाधिरूपी जोतासाठी (दोरीसाठी) ती उपनिषय-प्रत्यय असल्याने जोताचा आधार असते. अति-उत्साह आणि अति-शिथिलता यांचा निषेध करून ती वीर्यरूपी बैलांना एकत्र चालण्यास धरून ठेवते. आणि ज्याप्रमाणे नांगरणीच्या वेळी फाळ जोडलेला नांगर घट्ट माती फोडतो आणि मुळांचे जाळे कापून टाकतो; त्याचप्रमाणे विपश्यनेच्या वेळी स्मृतीयुक्त प्रज्ञा ही धर्मांच्या संतती, समूह, कृत्य आणि आलंबन यांच्या घट्टपणाला भेदून टाकते आणि सर्व क्लेशांच्या मुळांचे जाळे कापून टाकते. आणि ती प्रज्ञा प्रामुख्याने लोकोत्तरच असते, परंतु दुसरी लौकिक प्रज्ञा देखील असू शकते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “प्रज्ञा हा माझा जू आणि नांगर आहे.”

Hirīyati etāya puggalo, sayaṃ vā hirīyati akusalappavattiṃ jigucchatīti hirī. Taggahaṇena sahacaraṇabhāvato ottappaṃ gahitaṃyeva hoti. Īsāti yuganaṅgalasandhārikā dāruyaṭṭhi. Yathā hi brāhmaṇassa īsā yuganaṅgalaṃ sandhāreti, evaṃ bhagavatopi hirī lokiyalokuttarapaññāsaṅkhātaṃ yuganaṅgalaṃ sandhāreti hiriyā asati paññāya abhāvato. Yathā ca īsāpaṭibaddhaṃ yuganaṅgalaṃ kiccakaraṃ hoti acalaṃ asithilaṃ, evaṃ hiripaṭibaddhā ca paññā kiccakārī hoti acalā asithilā abbokiṇṇā ahirikena. Tenāha ‘‘hirī īsā’’ti.

ज्याद्वारे व्यक्तीला लाज वाटते किंवा ती स्वतःच लाजते, अकुशल प्रवृत्तीचा तिरस्कार करते, ती 'हिरी' (लज्जा) होय. हिरीचे ग्रहण केल्याने तिची सहचारी असणारी 'ओत्तप्प' (पापभिरुता) देखील गृहीत धरली जातेच. 'इसा' म्हणजे जू आणि नांगर यांना धरून ठेवणारा लाकडी दांडा. ज्याप्रमाणे ब्राह्मणाचा इसा जू आणि नांगर धरून ठेवतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांची 'हिरी' देखील लौकिक व लोकोत्तर प्रज्ञारूपी जू आणि नांगर धरून ठेवते; कारण हिरी नसताना प्रज्ञा उत्पन्न होऊ शकत नाही. आणि ज्याप्रमाणे इसाला जोडलेला जू आणि नांगर न डगमगता व शिथिल न होता आपले काम करतो; त्याचप्रमाणे हिरीशी जोडलेली प्रज्ञा देखील अ-हिरीने (निर्लज्जतेने) अमिश्रित राहून, न डगमगता व शिथिल न होता आपले कार्य करते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “हिरी हा नांगराचा दांडा (इसा) आहे.”

Munātīti mano, cittassetaṃ adhivacanaṃ. Idha pana manosīsena taṃsampayutto samādhi adhippeto. Yottanti rajjubandhanaṃ. Taṃ tividhaṃ īsāya saha yugassa bandhanaṃ, yugena saha balibaddānaṃ bandhanaṃ, sārathinā saha balibaddānaṃ bandhananti. Tattha yathā brāhmaṇassa yottaṃ īsāyugabalibadde ekābaddhe katvā sakakicce paṭipādeti, evaṃ bhagavato samādhi sabbeva te hiripaññāvīriyadhamme ekārammaṇe avikkhepabhāvena bandhitvā sakakicce paṭipādeti. Tenāha – ‘‘mano yotta’’nti.

जे जाणते ते 'मन' होय, हे चित्ताचेच दुसरे नाव आहे. परंतु येथे 'मन' या शब्दाने त्याच्याशी संप्रयुक्त (जोडलेला) असलेला समाधी अभिप्रेत आहे. 'योत्त' म्हणजे बांधण्याची दोरी (जोत). ती तीन प्रकारची असते: इसाला जू बांधणारी दोरी, जूला बैल बांधणारी दोरी आणि सारथ्याशी बैलांना बांधणारी दोरी. तेथे ज्याप्रमाणे ब्राह्मणाची दोरी (जोत) इसा, जू आणि बैलांना एकत्र बांधून स्वतःचे काम पूर्ण करते; त्याचप्रमाणे भगवंतांचा समाधी हा हिरी, प्रज्ञा आणि वीर्य या सर्व धर्मांना एकाच आलंबनावर (ध्येयावर) न डगमगता बांधून स्वतःचे कार्य पूर्ण करतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “मन हे जोत (दोरी) आहे.”

Sarati etāya cirakatādimatthaṃ puggalo, sayaṃ vā saratīti sati, sā asammussanalakkhaṇā. Phāletīti phālo. Pājeti etenāti pājanaṃ. Taṃ idha ‘‘pācana’’nti vuccati, patodassetaṃ adhivacanaṃ. Phālo ca pācanañca phālapācanaṃ. Yathā hi brāhmaṇassa phālapācanaṃ, evaṃ bhagavato vipassanāyuttā maggayuttā ca sati. Tattha yathā phālo naṅgalamanurakkhati, purato cassa gacchati, evaṃ sati kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā ārammaṇe vā upaṭṭhāpayamānā paññānaṅgalaṃ rakkhati, tathā hi ‘‘satārakkhena [Pg.133] cetasā viharatī’’tiādīsu (a. ni. 10.20) ‘‘ārakkhā’’ti vuttā. Asammussanavasena cassa purato hoti. Satiparicite hi dhamme paññā pajānāti, no sammuṭṭhe. Yathā ca pācanaṃ balibaddānaṃ vijjhanabhayaṃ dassentaṃ saṃsīdanaṃ na deti, uppathagamanañca vāreti, evaṃ sati vīriyabalibaddānaṃ apāyabhayaṃ dassentī kosajjasaṃsīdanaṃ na deti, kāmaguṇasaṅkhāte agocare cāraṃ nivāretvā kammaṭṭhāne niyojentī uppathagamanañca vāreti. Tenāha – ‘‘sati me phālapācana’’nti.

ज्याद्वारे व्यक्ती पूर्वी केलेल्या गोष्टींचे स्मरण करते किंवा ती स्वतःच स्मरण करते, ती 'सती' (स्मृती) होय. तिचे लक्षण न विसरणे (असंमुष्णता) हे आहे. जे जमिनीला फाडते तो 'फाळ' (फाल) होय. ज्याने बैलांना हाकले जाते ते 'पाजन' (चाबूक/आर) होय. त्याला येथे 'पाचन' असे म्हटले आहे, हे पराणीचे (चाबुकाचे) नाव आहे. फाळ आणि चाबूक म्हणजे 'फालपाचन'. ज्याप्रमाणे ब्राह्मणाकडे फाळ आणि चाबूक असतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांकडे विपश्यना आणि मार्गाने युक्त असलेली 'सती' (स्मृती) असते. तेथे ज्याप्रमाणे फाळ नांगराचे रक्षण करतो आणि त्याच्या पुढे चालतो; त्याचप्रमाणे सती ही कुशल धर्मांच्या गतीचा शोध घेत किंवा आलंबनाला उपस्थित ठेवत प्रज्ञारूपी नांगराचे रक्षण करते. म्हणूनच “स्मृतीच्या रक्षणाने युक्त चित्ताने विहरतो” इत्यादी वचनांमध्ये सतीला 'आरक्खा' (रक्षण) म्हटले आहे. आणि न विसरण्याच्या स्वभावामुळे ती प्रज्ञेच्या पुढे असते. कारण स्मृतीने परिचित झालेल्या धर्मांनाच प्रज्ञा जाणते, विसरलेल्या धर्मांना नाही. आणि ज्याप्रमाणे चाबूक बैलांना मारण्याची भीती दाखवून त्यांना थबकू देत नाही आणि चुकीच्या मार्गाने जाण्यापासून रोखतो; त्याचप्रमाणे सती ही वीर्यरूपी बैलांना अपायाचे (दुर्गतीचे) भय दाखवून आळसामुळे थबकू देत नाही, कामगुणांच्या अयोग्य क्षेत्रात भटकण्यापासून रोखून त्यांना कर्मस्थानात (ध्यानविषयात) जोडते आणि चुकीच्या मार्गावर जाण्यापासून रोखते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “सती (स्मृती) हा माझा फाळ आणि चाबूक आहे.”

78. Kāyaguttoti tividhena kāyasucaritena gutto. Vacīguttoti catubbidhena vacīsucaritena gutto. Ettāvatā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ. Āhāre udare yatoti ettha āhāramukhena sabbapaccayānaṃ saṅgahitattā catubbidhepi paccaye yato saṃyato nirupakkilesoti attho. Iminā ājīvapārisuddhisīlaṃ vuttaṃ. Udare yatoti udare yato saṃyato mitabhojī, āhāre mattaññūti vuttaṃ hoti. Iminā bhojane mattaññutāmukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ vuttaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Yathā tvaṃ, brāhmaṇa, bījaṃ vapitvā sassaparipālanatthaṃ kaṇṭakavatiṃ vā rukkhavatiṃ vā pākāraparikkhepaṃ vā karosi, tena te gomahiṃsamigagaṇā pavesaṃ alabhantā sassaṃ na vilumpanti, evamahampi saddhābījaṃ vapitvā nānappakārakusalasassaparipālanatthaṃ kāyavacīāhāraguttimayaṃ tividhaparikkhepaṃ karomi. Tena me rāgādiakusaladhammagomahiṃsamigagaṇā pavesaṃ alabhantā nānappakārakusalasassaṃ na vilumpantīti.

७८. 'कायगुत्तो' म्हणजे त्रिविध काय-सुचरिताने सुरक्षित असणारा. 'वचीगुत्तो' म्हणजे चतुर्विध वची-सुचरिताने सुरक्षित असणारा. याद्वारे प्रातिमोक्ष-संवर शील (पातिमोक्खसंवरसील) सांगितले गेले आहे. 'आहारे उदरे यतो' येथे आहाराच्या माध्यमातून सर्व प्रत्ययांचे (गरजांचे) ग्रहण होत असल्याने, चारही प्रत्ययांच्या बाबतीत संयमित, नियंत्रित आणि क्लेशरहित असणे असा अर्थ आहे. याद्वारे आजीव-पारिशुद्धी शील (आजीवपारिसुद्धिसील) सांगितले गेले आहे. 'उदरे यतो' म्हणजे पोटाच्या बाबतीत संयमित असणारा, परिमित भोजन करणारा, आहारात मात्रा जाणणारा (मितभोजी) असा अर्थ होतो. याद्वारे भोजनातील मात्रा जाणण्याच्या माध्यमातून प्रत्यय-सन्निश्रित शील (पच्चयपटिसेवनसील) सांगितले गेले आहे. याद्वारे ते काय दर्शवतात? “हे ब्राह्मणा! ज्याप्रमाणे तू बी पेरून पिकाच्या रक्षणासाठी काट्यांचे कुंपण, लाकडाचे कुंपण किंवा भिंतीचा वेढा घालतोस; ज्यामुळे गायी, म्हशी आणि हरणांचे कळप आत प्रवेश करू शकत नाहीत आणि पिकाचा नाश करत नाहीत. त्याचप्रमाणे, मी देखील श्रद्धारूपी बी पेरून, विविध प्रकारच्या कुशलरूपी पिकाच्या रक्षणासाठी काय, वाचा आणि आहार यांच्या रक्षणाने युक्त असा त्रिविध वेढा (कुंपण) तयार केला आहे. त्यामुळे राग (आसक्ती) इत्यादी अकुशल धर्मांचे गायी, म्हशी आणि हरणांचे कळप आत प्रवेश मिळवू शकत नाहीत आणि माझ्या विविध प्रकारच्या कुशलरूपी पिकाचा नाश करू शकत नाहीत.”

Saccaṃ karomi niddānanti ettha dvīhi dvārehi avisaṃvādanaṃ saccaṃ. Niddānanti chedanaṃ lunanaṃ uppāṭanaṃ, karaṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ettha attho ‘‘saccena karomi niddāna’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā tvaṃ bāhiraṃ kasiṃ kasitvā sassadūsakānaṃ tiṇānaṃ hatthena vā asitena vā niddānaṃ karosi; evamahampi ajjhattikaṃ kasiṃ kasitvā kusalasassadūsakānaṃ visaṃvādanatiṇānaṃ saccena niddānaṃ karomi. Ñāṇasaccaṃ vā ettha saccanti veditabbaṃ, yaṃ taṃ yathābhūtañāṇanti vuccati. Tena attasaññādīnaṃ tiṇānaṃ niddānaṃ karomīti evaṃ yojetabbaṃ. Atha vā niddānanti chedakaṃ lāvakaṃ, uppāṭakanti attho. Evaṃ sante yathā tvaṃ dāsaṃ vā kammakaraṃ [Pg.134] vā niddānaṃ karosi, ‘‘niddehi tiṇānī’’ti tiṇānaṃ chedakaṃ lāvakaṃ uppāṭakaṃ karosi; evamahaṃ saccaṃ karomīti upayogavacaneneva vattuṃ yujjati. Atha vā saccanti diṭṭhisaccaṃ. Tamahaṃ niddānaṃ karomi, chinditabbaṃ lunitabbaṃ uppāṭetabbaṃ karomīti evampi upayogavacaneneva vattuṃ yujjati.

‘सच्चं करोमि निद्दानं’ (मी सत्याने निंदण करतो) यात दोन द्वारांनी (काया आणि वाचा) न फसवणे म्हणजे ‘सच्चं’ (सत्य) होय. ‘निद्दानं’ म्हणजे कापणे, छाटणे, उपटणे; येथे द्वितीया विभक्तीचा उपयोग तृतीया विभक्तीच्या (करण अर्थाने) अर्थात समजला पाहिजे. येथे हाच अर्थ आहे की, ‘मी सत्याने निंदण करतो’. काय सांगायचे आहे? जसे तू बाहेरील शेती नांगरून, पिकांचे नुकसान करणाऱ्या गवताचे हाताने किंवा विळ्याने निंदण (कापणी) करतोस; तसेच मी देखील आध्यात्मिक शेती नांगरून, कुशलरूपी पिकांचे नुकसान करणाऱ्या असत्यरूपी गवताचे सत्याने निंदण करतो. किंवा येथे ‘सच्चं’ म्हणजे ‘ज्ञानसत्य’ समजले पाहिजे, ज्याला ‘यथाभूतज्ञान’ (गोष्टी जशा आहेत तशा जाणणे) असे म्हणतात. त्याने (त्या ज्ञानाने) आत्मसंज्ञा (अहंकार) इत्यादी रूपी गवताचे निंदण करतो, असा येथे संबंध जोडला पाहिजे. अथवा ‘निद्दानं’ म्हणजे छेदक (कापणारा), लावक (छाटणारा), उपटणारा असा अर्थ आहे. असे असल्यास, जसे तू दासाला किंवा कामगाराला ‘गवत उपट’ असे सांगून निंदण करायला लावतोस, म्हणजेच गवत कापणारा, छाटणारा, उपटणारा बनवतोस; तसेच मी सत्याला निंदक बनवतो, असे द्वितीया विभक्तीने म्हणणे योग्य ठरते. अथवा ‘सच्चं’ म्हणजे दृष्टीचे सत्य (दृष्टिसत्य). त्याचे मी निंदण करतो, म्हणजेच कापण्यायोग्य, छाटण्यायोग्य, उपटण्यायोग्य करतो, असेही द्वितीया विभक्तीने म्हणणे योग्य ठरते.

Soraccaṃ me pamocananti ettha yaṃ taṃ ‘‘kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo’’ti, evaṃ sīlameva ‘‘soracca’’nti vuttaṃ, na taṃ idha adhippetaṃ, vuttameva etaṃ ‘‘kāyagutto’’tiādinā nayena, arahattaphalaṃ pana adhippetaṃ. Tampi hi sundare nibbāne ratabhāvato ‘‘soracca’’nti vuccati. Pamocananti yoggavissajjanaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā tava pamocanaṃ punapi sāyanhe vā dutiyadivase vā anāgatasaṃvacchare vā yojetabbato appamocanameva hoti, na mama evaṃ. Na hi mama antarā mocanaṃ nāma atthi. Ahañhi dīpaṅkaradasabalakālato pabhuti paññānaṅgale vīriyabalibadde yojetvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca mahākasiṃ kasanto tāva na muñciṃ, yāva na sammāsambodhiṃ abhisambujjhi. Yadā ca me sabbaṃ taṃ kālaṃ khepetvā bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinnassa sabbaguṇaparivāraṃ arahattaphalaṃ udapādi, tadā mayā taṃ sabbussukkapaṭippassaddhippattiyā pamuttaṃ, na dāni puna yojetabbaṃ bhavissatīti. Etamatthaṃ sandhāyāha bhagavā – ‘‘soraccaṃ me pamocana’’nti.

‘सोरच्चं मे पमोचनं’ (सौम्यता हे माझे मुक्तीचे साधन आहे) यात जे ‘कायिक उल्लंघन न करणे, वाचिक उल्लंघन न करणे’ या रूपाने केवळ शीलालाच ‘सोरच्चं’ (सौम्यता) म्हटले आहे, ते येथे अभिप्रेत नाही; कारण ते ‘कायगुत्तो’ (काया रक्षिलेली) इत्यादी पद्धतीने आधीच सांगितले गेले आहे. येथे तर ‘अर्हत्त्वफळ’ अभिप्रेत आहे. कारण ते अर्हत्त्वफळ देखील सुंदर अशा निर्वाणामध्ये रममाण होण्याच्या स्वभावामुळे ‘सोरच्चं’ म्हटले जाते. ‘पमोचनं’ म्हणजे जुंपण्यातून (श्रमातून) मुक्त होणे. काय सांगायचे आहे? जसे तुझी मुक्ती (बैल सोडणे) ही संध्याकाळी, दुसऱ्या दिवशी किंवा यापुढील वर्षात पुन्हा नांगराला जुंपायचे असल्यामुळे खरी मुक्ती नसतेच, तसे माझ्या बाबतीत नाही. माझ्यासाठी मध्येच तात्पुरती मुक्ती अशी कोणतीही गोष्ट नाही. कारण मी दीपंकर दशबलांच्या (बुद्धांच्या) काळापासून प्रज्ञारूपी नांगराला वीर्यरूपी (उत्साहरूपी) बैल जुंपून, चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत महान शेती नांगरत असताना, जोपर्यंत सम्यक्संबोधित्व प्राप्त केले नाही, तोपर्यंत बैलांना सोडले नाही. आणि जेव्हा मी तो सर्व काळ व्यतीत करून बोधिवृक्षाच्या मुळाशी अपराजित सिंहासनावर बसलो असताना, सर्व गुणांनी युक्त असे अर्हत्त्वफळ उत्पन्न झाले, तेव्हा सर्व प्रयत्नांच्या उपशमामुळे (शांतीमुळे) मी पूर्णपणे मुक्त झालो; आता पुन्हा जुंपण्याची गरज उरलेली नाही. याच अर्थाचा संदर्भ घेऊन भगवान म्हणाले – ‘सोरच्चं मे पमोचनं’.

79. Vīriyaṃ me dhuradhorayhanti ettha vīriyanti ‘‘kāyiko vā, cetasiko vā vīriyārambho’’tiādinā nayena vuttapadhānaṃ. Dhurāyaṃ dhorayhaṃ dhuradhorayhaṃ, dhuraṃ vahatīti attho. Yathā hi brāhmaṇassa dhurāyaṃ dhorayhākaḍḍhitaṃ naṅgalaṃ bhūmighanaṃ bhindati, mūlasantānakāni ca padāleti, evaṃ bhagavato vīriyākaḍḍhitaṃ paññānaṅgalaṃ yathāvuttaṃ ghanaṃ bhindati, kilesasantānakāni ca padāleti. Tenāha – ‘‘vīriyaṃ me dhuradhorayha’’nti. Atha vā purimadhuraṃ vahantā dhurā, mūladhuraṃ vahantā dhorayhā; dhurā ca dhorayhā ca dhuradhorayhā. Tattha yathā brāhmaṇassa ekamekasmiṃ naṅgale catubalibaddappabhedaṃ dhuradhorayhaṃ vahantaṃ uppannānuppannatiṇamūlaghātaṃ sassasampattiñca sādheti, evaṃ bhagavato catusammappadhānavīriyappabhedaṃ dhuradhorayhaṃ vahantaṃ uppannānuppannākusalamūlaghātaṃ kusalasampattiñca sādheti. Tenāha – ‘‘vīriyaṃ me dhuradhorayha’’nti.

७९. ‘वीरियं मे धुरधोरय्हं’ (वीर्य हा माझा ओझे वाहणारा बैल आहे) यात ‘वीर्य’ म्हणजे ‘कायिक किंवा मानसिक उत्साहाचा आरंभ’ इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले प्रधान वीर्य होय. ओझे वाहणारा तो ‘धुरधोरय्ह’, म्हणजेच जो ओझे वाहतो असा अर्थ आहे. जसे ब्राह्मणाचा ओझे वाहणाऱ्या बैलाने ओढलेला नांगर कठीण माती फोडतो आणि मुळांचे जाळे तोडून टाकतो, तसेच भगवंतांचा वीर्याने ओढलेला प्रज्ञारूपी नांगर पूर्वोक्त क्लेशांच्या कठीण समूहाला फोडतो आणि क्लेशांच्या मुळांचे जाळे तोडून टाकतो. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – ‘वीरियं मे धुरधोरय्हं’. अथवा, पुढील ओझे वाहणारे ते ‘धुर’ आणि मुख्य ओझे वाहणारे ते ‘धोरय्ह’; धुर आणि धोरय्ह मिळून ‘धुरधोरय्ह’ बनतात. तिथे जसे ब्राह्मणाच्या प्रत्येक नांगराला चार बैलांचे ओझे वाहणारे पथक उत्पन्न झालेल्या व न झालेल्या गवताच्या मुळांचा नाश करते आणि पिकांची समृद्धी साध्य करते, तसेच भगवंतांचे चार सम्यक्प्रधानांच्या (चार योग्य प्रयत्नांच्या) वीर्यरूपी ओझे वाहणारे पथक उत्पन्न झालेल्या व न झालेल्या अकुशल मुळांचा नाश करते आणि कुशल गुणांची समृद्धी साध्य करते. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – ‘वीरियं मे धुरधोरय्हं’.

Yogakkhemādhivāhananti [Pg.135] ettha yogehi khemattā ‘‘yogakkhema’’nti nibbānaṃ vuccati, taṃ adhikatvā vāhīyati, abhimukhaṃ vā vāhīyatīti adhivāhanaṃ. Yogakkhemassa adhivāhanaṃ yogakkhemādhivāhanaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Yathā tava dhuradhorayhaṃ puratthimaṃ disaṃ pacchimādīsu vā aññataraṃ abhimukhaṃ vāhīyati, tathā mama dhuradhorayhaṃ nibbānābhimukhaṃ vāhīyati.

‘योगक्खेमाधिवाहनं’ (योगांपासून क्षेम असलेल्या निर्वाणाकडे वाहून नेणारा) यात योगांपासून (बंधनांपासून) सुरक्षित असल्यामुळे निर्वाणाला ‘योगक्खेम’ म्हटले जाते. त्याला उद्देशून वाहून नेले जाते किंवा त्याच्या सन्मुख वाहून नेले जाते म्हणून ते ‘अधिवाहन’ होय. योगक्षेमाकडे वाहून नेणे म्हणजे ‘योगक्खेमाधिवाहन’. याने काय दर्शविले जाते? जसे तुझा ओझे वाहणारा बैल पूर्व दिशेकडे किंवा पश्चिम इत्यादींपैकी एखाद्या दिशेकडे सन्मुख होऊन चालतो, तसेच माझा ओझे वाहणारा बैल निर्वाणाभिमुख (निर्वाणाकडे सन्मुख) होऊन चालतो.

Evaṃ vāhiyamānañca gacchati anivattantaṃ. Yathā tava naṅgalaṃ vahantaṃ dhuradhorayhaṃ khettakoṭiṃ patvā puna nivattati, evaṃ anivattantaṃ dīpaṅkarakālato pabhuti gacchateva. Yasmā vā tena tena maggena pahīnā kilesā punappunaṃ pahātabbā na honti, yathā tava naṅgalena chinnāni tiṇāni punapi aparasmiṃ samaye chinditabbāni honti, tasmāpi etaṃ paṭhamamaggavasena diṭṭhekaṭṭhe kilese, dutiyavasena oḷārike, tatiyavasena anusahagate kilese, catutthavasena sabbakilese pajahantaṃ gacchati anivattantaṃ. Atha vā gacchati anivattanti nivattanarahitaṃ hutvā gacchatīti attho. Nti taṃ dhuradhorayhaṃ. Evampettha padacchedo veditabbo. Evaṃ gacchantañca yathā tava dhuradhorayhaṃ na taṃ ṭhānaṃ gacchati, yattha gantvā kassako asoko nissoko virajo hutvā na socati, etaṃ pana taṃ ṭhānaṃ gacchati, yattha gantvā na socati. Yattha satipācanena etaṃ vīriyadhuradhorayhaṃ codento gantvā mādiso kassako asoko nissoko virajo hutvā na socati, taṃ sabbasokasallasamugghātabhūtaṃ nibbānāmatasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ gacchatīti.

अशा प्रकारे वाहून नेले जात असताना ते ‘अनिवत्तन्तं’ (परत न फिरता) पुढे जाते. जसे तुझा नांगर ओढणारा बैल शेताच्या टोकाला पोहोचून पुन्हा मागे फिरतो, तसा हा मागे न फिरता दीपंकर बुद्धांच्या काळापासून पुढेच जात राहतो. किंवा ज्या अर्थी त्या त्या मार्गाने नष्ट केलेले क्लेश पुन्हा पुन्हा नष्ट करावे लागत नाहीत (जसे तुझ्या नांगराने कापलेले गवत पुन्हा दुसऱ्या वेळी कापावे लागते, तसे नाही), त्या अर्थी देखील हा पहिल्या मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) दृष्टियुक्त क्लेशांना, दुसऱ्या मार्गाने (सकदागामी मार्गाने) स्थूल क्लेशांना, तिसऱ्या मार्गाने (अनागामी मार्गाने) सूक्ष्म क्लेशांना आणि चौथ्या मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) सर्व क्लेशांना नष्ट करत परत न फिरता पुढे जातो. अथवा ‘गच्छति अनिवत्तं’ म्हणजे परत न फिरणारा होऊन जातो असा अर्थ आहे. ‘न्ति’ म्हणजे तो ओझे वाहणारा बैल (तं धुरधोरय्हं). असा येथे पदच्छेद समजला पाहिजे. आणि अशा प्रकारे जात असताना, जसा तुझा बैल अशा ठिकाणी जात नाही, जिथे जाऊन शेतकरी शोकरहित, दुःखमुक्त आणि मलरहित (राग-द्वेष-मोहरहित) होऊन शोक करत नाही; परंतु हा अशा ठिकाणी जातो, जिथे जाऊन मनुष्य शोक करत नाही. जिथे स्मृतीरूपी चाबकाने (आरने) या वीर्यरूपी ओझे वाहणाऱ्या बैलाला प्रेरित करत माझ्यासारखा शेतकरी पोहोचून शोकरहित, दुःखमुक्त आणि मलरहित होऊन शोक करत नाही, त्या सर्व शोक-शल्यांचे (शोकरूपी बाणांचे) समूळ उच्चाटन करणाऱ्या ‘निर्वाण-अमृत’ नावाच्या स्थानाला तो प्राप्त करतो.

80. Idāni nigamanaṃ karonto bhagavā imaṃ gāthamāha –

८०. आता उपसंहार करताना भगवान ही गाथा म्हणाले –

‘‘Evamesā kasī kaṭṭhā, sā hoti amatapphalā;

Etaṃ kasiṃ kasitvāna, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.

‘अशा प्रकारे ही शेती केली जाते, जी अमृतफळ (निर्वाणरूपी फळ) देणारी ठरते. अशी शेती करून मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो.’

Tassāyaṃ saṅkhepattho – mayā brāhmaṇa esā saddhābījā tapovuṭṭhiyā anuggahitā kasi, paññāmayaṃ yuganaṅgalaṃ, hirimayañca īsaṃ, manomayena yottena, ekābaddhaṃ katvā, paññānaṅgale satiphālaṃ ākoṭetvā, satipācanaṃ gahetvā, kāyavacīāhāraguttiyā gopetvā, saccaṃ niddānaṃ katvā, soraccaṃ pamocanaṃ vīriyaṃ dhuradhorayhaṃ yogakkhemābhimukhaṃ anivattantaṃ vāhentena kaṭṭhā, kasikammapariyosānaṃ catubbidhaṃ sāmaññaphalaṃ pāpitā, sā [Pg.136] hoti amatapphalā, sā esā kasi amatapphalā hoti. Amataṃ vuccati nibbānaṃ, nibbānānisaṃsā hotīti attho. Sā kho panesā kasi na mamevekassa amatapphalā hoti, apica, kho, pana yo koci khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā etaṃ kasiṃ kasati, so sabbopi etaṃ kasiṃ kasitvāna, sabbadukkhā pamuccati, sabbasmā vaṭṭadukkhadukkhadukkhasaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhā pamuccatīti. Evaṃ bhagavā brāhmaṇassa arahattanikūṭena nibbānapariyosānaṃ katvā desanaṃ niṭṭhāpesi.

याचा संक्षिप्त अर्थ असा आहे – "हे ब्राह्मणा, पहा! ही शेती (नांगरणी) तपाच्या (संयमाच्या) वर्षावाने सिंचित अशा श्रद्धा रूपी बीजाद्वारे केली जाते; प्रज्ञारूपी जू आणि नांगर असून, लज्जा (ह्री) रूपी नांगराची दांडी (ईषा) आहे; मनरूपी दोरीने ती एकत्र बांधलेली आहे. प्रज्ञारूपी नांगरावर स्मृतिरूपी फाळ बसवून, स्मृतिरूपी चाबूक हातात धरून, काया, वाचा आणि आहाराच्या संयमाने स्वतःचे रक्षण करून, सत्यरूपी खुरपणी करून, सौम्यता (शील) हेच मुक्तीचे साधन बनवून, आणि वीर्य (उत्साह) हाच भार वाहणारा बैल बनवून, मनुष्य मागे न फिरता थेट योगक्षेमाकडे (निर्वाणाकडे) वाटचाल करतो. नांगरणीच्या समाप्तीनंतर, ही शेती मनुष्याला चार प्रकारच्या श्रामण्यफळाप्रत पोहोचवते, आणि म्हणून ती अमृतफळ देणारी ठरते; ही अशी शेती अमृतफळ देणारी आहे. 'अमृत' म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते; म्हणजेच या शेतीचे फळ निर्वाण आहे, असा याचा अर्थ आहे. शिवाय, ही शेती केवळ माझ्या एकट्यासाठीच अमृतफळ देणारी नाही, तर जो कोणी क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) अशा प्रकारची शेती करतो, तो सर्वजण ही शेती करून सर्व दुःखांतून मुक्त होतो – म्हणजेच तो संसारदुःख, दुःखदुःख, संस्कारदुःख आणि विपरिणामदुःखातून मुक्त होतो." अशा प्रकारे भगवंतांनी अर्हतपदाच्या शिखराद्वारे निर्वाणात पर्यवसान करून ब्राह्मणाला दिलेल्या उपदेशाची समाप्ती केली.

Tato brāhmaṇo gambhīratthaṃ desanaṃ sutvā ‘‘mama kasiphalaṃ bhuñjitvā aparajju eva chāto hoti, imassa pana kasi amatapphalā, tassā phalaṃ bhuñjitvā sabbadukkhā pamuccatī’’ti ca viditvā pasanno pasannākāraṃ kātuṃ pāyāsaṃ dātumāraddho. Tenāha ‘‘atha kho kasibhāradvājo’’ti. Tattha mahatiyāti mahatiyanti attho. Kaṃsapātiyāti suvaṇṇapātiyaṃ, satasahassagghanake attano suvaṇṇathāle. Vaḍḍhetvāti chupitvā, ākiritvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato upanāmesīti sappimadhuphāṇitādīhi vicitraṃ katvā, dukūlavitānena paṭicchādetvā, ukkhipitvā, sakkaccaṃ tathāgatassa abhihari. Kinti? ‘‘Bhuñjatu bhavaṃ gotamo pāyāsaṃ, kassako bhava’’nti. Tato kassakabhāvasādhakaṃ kāraṇamāha ‘‘yañhi…pe… kasatī’’ti, yasmā bhavaṃ…pe… kasatīti vuttaṃ hoti. Atha bhagavā ‘‘gāthābhigītaṃ me’’ti āha.

त्यानंतर, तो गंभीर अर्थ असलेला उपदेश ऐकून ब्राह्मणाने जाणले की, "माझ्या शेतीचे फळ खाल्ल्यानंतर मनुष्य दुसऱ्याच दिवशी पुन्हा भुकेला होतो, परंतु या श्रमण गोतमांची शेती तर अमृतफळ देणारी आहे, जिचे फळ भोगून मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो." असे समजून प्रसन्न झालेल्या ब्राह्मणाने आपली प्रसन्नता व्यक्त करण्यासाठी खीर (पायस) देण्यास सुरुवात केली. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यानंतर कसिभारद्वाज..." इत्यादी. त्यामध्ये, 'महतीया' (mahatiyā) म्हणजे मोठ्या पात्रात, असा अर्थ आहे. 'कंसपातीया' (kaṃsapātiyā) म्हणजे सोन्याच्या पात्रात, जे त्याच्या स्वतःचे एक लाख मूल्य असलेले सोन्याचे ताट होते. 'वड्ढेत्वा' (vaḍḍhetvā) म्हणजे काठोकाठ भरून किंवा वाढून, असा अर्थ आहे. 'भगवतो उपनामेसि' (bhagavato upanāmesi) म्हणजे तूप, मध, गूळ इत्यादींनी ती खीर स्वादिष्ट करून, रेशमी वस्त्राने झाकून, ती उचलून आदरपूर्वक तथागतांच्या समोर आणली. काय म्हणून? "श्रमण गोतम या खिरीचे ग्रहण करोत, आपण खरोखरच शेतकरी आहात," असे म्हणून ती सादर केली. त्यानंतर, आपण शेतकरी असल्याचे सिद्ध करणारे कारण सांगताना तो म्हणाला – "कारण आपण... (पे)... शेती करता," म्हणजेच "कारण आपण अमृतफळ देणारी शेती करता," असा याचा अर्थ आहे. त्यानंतर भगवान "गाथाभिगीतं मे" (माझ्याद्वारे गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न...) असे म्हणाले.

81. Tattha gāthābhigītanti gāthāhi abhigītaṃ, gāthāyo bhāsitvā laddhanti vuttaṃ hoti. Meti mayā. Abhojaneyyanti bhuñjanārahaṃ na hoti. Sampassatanti sammā ājīvasuddhiṃ passataṃ, samantā vā passataṃ sampassataṃ, buddhānanti vuttaṃ hoti. Nesa dhammoti ‘‘gāthābhigītaṃ bhuñjitabba’’nti esa dhammo etaṃ cārittaṃ na hoti, tasmā gāthābhigītaṃ panudanti buddhā paṭikkhipanti na bhuñjantīti. Kiṃ pana bhagavatā pāyāsatthaṃ gāthā abhigītā, yena evamāhāti? Na etadatthaṃ abhigītā, apica, kho, pana pāto paṭṭhāya khettasamīpe ṭhatvā kaṭacchubhikkhampi alabhitvā puna sakalabuddhaguṇe pakāsetvā laddhaṃ tadetaṃ naṭanaccakādīhi naccitvā gāyitvā ca laddhasadisaṃ hoti, tena ‘‘gāthābhigīta’’nti vuttaṃ. Tādisañca yasmā [Pg.137] buddhānaṃ na kappati, tasmā ‘‘abhojaneyya’’nti vuttaṃ. Appicchatānurūpañcetaṃ na hoti, tasmāpi pacchimaṃ janataṃ anukampamānena ca evaṃ vuttaṃ. Yatra ca nāma parappakāsitenāpi attano guṇena uppannaṃ lābhaṃ paṭikkhipanti seyyathāpi appiccho ghaṭikāro kumbhakāro, tatra kathaṃ koṭippattāya appicchatāya samannāgato bhagavā attanāva attano guṇappakāsanena uppannaṃ lābhaṃ sādiyissati, yato yuttameva etaṃ bhagavato vattunti.

८१. त्या गाथेत, 'गाथाभिगीतम्' (gāthābhigītaṃ) म्हणजे गाथा म्हणून किंवा श्लोक म्हणून मिळवलेले अन्न, असा अर्थ आहे. 'मे' (me) म्हणजे माझ्याद्वारे. 'अभोजनेय्यम्' (abhojaneyyaṃ) म्हणजे खाण्यास अयोग्य. 'सम्पस्सतम्' (sampassataṃ) म्हणजे जे उपजीविकेची शुद्धता योग्य प्रकारे पाहतात, किंवा जे सर्व बाजूंनी पाहतात; हे बुद्धांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'नेष धम्मो' (nesa dhammo) म्हणजे "गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न खावे" हा बुद्धांचा धर्म किंवा आचरण नाही. म्हणूनच, बुद्ध गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न नाकारतात, त्याचा त्याग करतात आणि ते ग्रहण करत नाहीत. पण मग भगवंतांनी खिरीसाठी गाथा म्हटली होती का, ज्यामुळे त्यांनी असे म्हटले? नाही, त्यांनी या हेतूने गाथा म्हटली नव्हती. उलट, सकाळपासून शेताजवळ उभे राहूनही त्यांना पळीभर अन्नही मिळाले नव्हते. त्यानंतर स्वतःच्या बुद्धगुणांचे प्रकटीकरण करून जे काही मिळाले असते, ते नर्तक किंवा गायकांनी नाचून-गाऊन मिळवलेल्या बिदागीसारखे झाले असते; म्हणूनच त्याला 'गाथाभिगीत' म्हटले गेले आहे. आणि अशा प्रकारचे अन्न बुद्धांसाठी अयोग्य असल्याने त्याला 'अभोजनेय्य' (अखाद्य) म्हटले आहे. हे अल्पेच्छतेच्या (कमी इच्छा असण्याच्या) तत्त्वाला धरूनही नाही; म्हणूनच भावी पिढ्यांवर अनुकंपा (दया) करण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले. जेव्हा इतर लोकांद्वारे स्वतःच्या गुणांचे कौतुक केल्यावर मिळालेला लाभही काही लोक नाकारतात – जसे की अल्पेच्छ घटिकार कुंभार – अशा वेळी, अल्पेच्छतेच्या शिखरावर पोहोचलेले भगवान स्वतःच स्वतःच्या गुणांचे प्रकटीकरण करून मिळालेला लाभ कसा स्वीकारतील? म्हणूनच भगवंतांचे हे म्हणणे अत्यंत योग्य आहे, असे जाणावे.

Ettāvatā ‘‘appasannaṃ adātukāmaṃ brāhmaṇaṃ gāthāgāyanena dātukāmaṃ katvā, samaṇo gotamo bhojanaṃ paṭiggahesi, āmisakāraṇā imassa desanā’’ti imamhā lokāpavādā attānaṃ mocento desanāpārisuddhiṃ dīpetvā, idāni ājīvapārisuddhiṃ dīpento āha ‘‘dhamme satī brāhmaṇa vuttiresā’’ti tassattho – ājīvapārisuddhidhamme vā dasavidhasucaritadhamme vā buddhānaṃ cārittadhamme vā sati saṃvijjamāne anupahate vattamāne vuttiresā ekantavodātā ākāse pāṇippasāraṇakappā esanā pariyesanā jīvitavutti buddhānaṃ brāhmaṇāti.

इथपर्यंत भगवंतांनी आपल्या उपदेशाची शुद्धता दर्शवली आहे, जेणेकरून लोकांच्या अशा अपवादापासून (टीकेपासून) स्वतःचा बचाव करता यावा की – "श्रद्धा नसलेल्या आणि दान देण्याची इच्छा नसलेल्या ब्राह्मणाला गाथा गाऊन दान देण्यास प्रवृत्त केले आणि श्रमण गोतमांनी भोजन स्वीकारले; त्यांचा उपदेश केवळ आमिषासाठी (भौतिक लाभासाठी) होता." आता आपल्या उपजीविकेची शुद्धता (आजीवपारिसुद्धि) दर्शवताना ते म्हणतात – "धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा" (हे ब्राह्मणा, असा धर्म अस्तित्वात असताना हीच बुद्धांची उपजीविका आहे). याचा अर्थ असा आहे – "हे ब्राह्मणा, उपजीविकेच्या शुद्धतेचा धर्म, किंवा दहा प्रकारच्या सुचरितांचा धर्म, किंवा बुद्धांचा आचरणधर्म अस्तित्वात असताना आणि तो अखंडितपणे पाळला जात असताना, हीच बुद्धांची उपजीविका आहे. बुद्धांची ही उपजीविका, त्यांची अन्न शोधण्याची आणि मिळवण्याची पद्धत अत्यंत शुद्ध असून, ती आकाशात हात पसरण्यासारखी (अनासक्त) आहे."

82. Evaṃ vutte brāhmaṇo ‘‘pāyāsaṃ me paṭikkhipati, akappiyaṃ kiretaṃ bhojanaṃ, adhañño vatasmiṃ, dānaṃ dātuṃ na labhāmī’’ti domanassaṃ uppādetvā ‘‘appeva nāma aññaṃ paṭiggaṇheyyā’’ti ca cintesi. Taṃ ñatvā bhagavā ‘‘ahaṃ bhikkhācāravelaṃ paricchinditvā āgato – ‘ettakena kālena imaṃ brāhmaṇaṃ pasādessāmī’ti, brāhmaṇo ca domanassaṃ akāsi. Idāni tena domanassena mayi cittaṃ pakopetvā amatavaradhammaṃ paṭivijjhituṃ na sakkhissatī’’ti brāhmaṇassa pasādajananatthaṃ tena patthitamanorathaṃ pūrento āha ‘‘aññena ca kevalina’’nti. Tattha kevalinanti sabbaguṇaparipuṇṇaṃ, sabbayogavisaṃyuttaṃ vāti attho. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ guṇānaṃ esanato mahesiṃ. Parikkhīṇasabbāsavattā khīṇāsavaṃ. Hatthapādakukkuccamādiṃ katvā vūpasantasabbakukkuccattā kukkuccavūpasantaṃ. Upaṭṭhahassūti parivisassu paṭimānayassu. Evaṃ brāhmaṇena citte uppāditepi pariyāyameva bhaṇati, na tu bhaṇati ‘‘dehi, āharāhī’’ti. Sesamettha uttānameva.

८२. असे म्हटल्यावर ब्राह्मण खिन्न झाला आणि विचार करू लागला, "त्यांनी माझी खीर नाकारली. हे भोजन अयोग्य (अकल्पनीय) असल्याचे म्हटले जाते. मी खरोखरच अभागी आहे की मला दान देण्याची संधी मिळाली नाही!" आणि त्याने विचार केला, "कदाचित ते इतर काहीतरी स्वीकारतील." त्याचा हा विचार जाणून भगवंतांनी विचार केला, "मी माझ्या भिक्षाटनाची वेळ निश्चित करून येथे आलो होतो की, 'एवढ्या वेळात मी या ब्राह्मणाच्या मनात श्रद्धा निर्माण करीन,' परंतु हा ब्राह्मण तर खिन्न झाला आहे. आता या खिन्नतेमुळे जर तो माझ्यावर रागवला, तर तो अमृत अशा श्रेष्ठ धर्माचे आकलन करू शकणार नाही." म्हणून ब्राह्मणाच्या मनात श्रद्धा निर्माण करण्यासाठी आणि त्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भगवंत म्हणाले – "अञ्ञेन च केवलिनं..." (इतर अन्न-पाण्याने त्या परिपूर्ण पुरुषाची सेवा कर). येथे 'केवलिनं' (kevalinaṃ) म्हणजे सर्व गुणांनी परिपूर्ण असलेला किंवा सर्व बंधनांतून मुक्त असलेला, असा अर्थ आहे. शीलस्कंध इत्यादी महान गुणांचा शोध घेणारा असल्यामुळे त्यांना 'महेसी' (mahesiṃ - महर्षी) म्हटले आहे. सर्व आसव (क्लेश) नष्ट झाल्यामुळे त्यांना 'खीणासवं' (khīṇāsavaṃ - क्षीणास्रव) म्हटले आहे. हात-पायांची हालचाल किंवा चंचलता इत्यादी सर्व प्रकारचे कुक्कुच्च (पश्चात्ताप/चंचलता) शांत झाल्यामुळे त्यांना 'कुक्कुच्चवूपसंतं' (kuccuccavūpasantaṃ) म्हटले आहे. 'उपट्ठहस्सु' (upaṭṭhahassu) म्हणजे सेवा कर किंवा आदरपूर्वक अर्पण कर. अशा प्रकारे ब्राह्मणाच्या मनात खिन्नता निर्माण झाली असतानाही भगवंत अप्रत्यक्षपणे (पर्यायाने) बोलतात, परंतु "दे, घेऊन या" असे थेट सांगत नाहीत. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Atha [Pg.138] brāhmaṇo ‘‘ayaṃ pāyāso bhagavato ānīto nāhaṃ arahāmi taṃ attano chandena kassaci dātu’’nti cintetvā āha ‘‘atha kassa cāha’’nti. Tato bhagavā ‘‘taṃ pāyāsaṃ ṭhapetvā tathāgataṃ tathāgatasāvakañca aññassa ajīraṇadhammo’’ti ñatvā āha – ‘‘na khvāhaṃ ta’’nti. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena rūpāvacarabrahmaggahaṇaṃ arūpāvacarā pana bhuñjeyyunti asambhāvaneyyā. Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanapaccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi vacanehi okāsaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo. Esa saṅkhepo, vitthāraṃ pana āḷavakasutte vaṇṇayissāma.

तेव्हा ब्राह्मणाने विचार केला, "हा पायस (खीर) भगवंतांसाठी आणला गेला आहे, त्यामुळे मी स्वतःच्या इच्छेने तो इतर कोणालाही देणे योग्य नाही." असा विचार करून तो म्हणाला, "तर मग मी हा कोणाला देऊ?" त्यानंतर भगवंतांनी, "तथागत आणि तथागतांच्या श्रावकांशिवाय इतर कोणालाही हा पायस पचणे शक्य नाही (इतरांना तो अजीर्ण होईल)," हे जाणून म्हटले – "मला असा कोणीही दिसत नाही..." येथे 'सदेवक' (देवांसह) या शब्दाने पाच कामावचर देवलोकातील देवांचे ग्रहण होते; 'समारक' (मारासह) या शब्दाने सहाव्या कामावचर देवलोकातील देवांचे ग्रहण होते; 'सब्रह्मक' (ब्रह्मासह) या शब्दाने रूपावचर ब्रह्मलोकातील ब्रह्मांचे ग्रहण होते – परंतु अरूपावचर देवांचे ग्रहण होत नाही, कारण "ते भोजन करू शकतील" हे असंभाव्य आहे. 'ससमणब्राह्मणी' (श्रमण आणि ब्राह्मणांसह) या शब्दाने शासनाचे (बुद्धशासनाचे) शत्रू व विरोधी असणारे श्रमण-ब्राह्मण आणि ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे व पापांना दूर केले आहे अशा श्रमण-ब्राह्मणांचे (अर्हतांचे) ग्रहण होते. 'पजा' (प्रजा) या शब्दाने सत्त्वलोकाचे (प्राणीमात्रांच्या जगाचे) ग्रहण होते. 'सदेवमनुस्स' (देव आणि मनुष्यांसह) या शब्दाने संमुती-देव (राजे-महाराजे) आणि उर्वरित मनुष्यांचे ग्रहण होते. अशा प्रकारे, येथे तीन शब्दांद्वारे 'ओकासलोक' (अवकाशलोक) आणि दोन शब्दांद्वारे 'प्रजा' या अर्थाने 'सत्त्वलोक' ग्रहण केला गेला आहे, असे समजावे. हा संक्षिप्त परिचय आहे, याचे सविस्तर वर्णन आम्ही 'आळवक सुत्ता'च्या भाष्यग्रंथात करू.

Kasmā pana sadevakādīsu kassaci na sammā pariṇāmaṃ gaccheyyāti? Oḷārike sukhumojāpakkhipanato. Imasmiñhi pāyāse bhagavantaṃ uddissa gahitamatteyeva devatāhi ojā pakkhittā yathā sujātāya pāyāse, cundassa ca sūkaramaddave paccamāne, verañjāyañca bhagavatā gahitagahitālope, bhesajjakkhandhake ca kaccānassa guḷhakumbhasmiṃ avasiṭṭhaguḷhe. So oḷārike sukhumojāpakkhipanato devānaṃ na pariṇamati. Devā hi sukhumasarīrā, tesaṃ oḷāriko manussāhāro na sammā pariṇamati. Manussānampi na pariṇamati. Manussā hi oḷārikasarīrā, tesaṃ sukhumā dibbojā na sammā pariṇamati. Tathāgatassa pana pakatiaggināva pariṇamati, sammā jīrati. Kāyabalañāṇabalappabhāvenāti eke tathāgatasāvakassa khīṇāsavassetaṃ samādhibalena mattaññutāya ca pariṇamati, itaresaṃ iddhimantānampi na pariṇamati. Acintanīyaṃ vā ettha kāraṇaṃ, buddhavisayo esoti.

पण देवलोकांसह या सर्व जगात कोणालाही हा पायस चांगल्या प्रकारे का पचू शकत नाही? कारण स्थूल अन्नामध्ये सूक्ष्म दिव्य ओज (पोषक तत्त्व) मिसळले गेले होते. जेव्हा हा पायस भगवंतांच्या उद्देशाने घेतला गेला, त्याच क्षणी देवतांनी त्यात दिव्य ओज टाकले; जसे सुजातेने दिलेल्या पायसामध्ये, चुंदाने शिजवलेल्या 'सूकरमद्दव' (डुकराचे सुकुमार मांस किंवा कंदविशेष) मध्ये, वेरंजामध्ये भगवंतांनी ग्रहण केलेल्या प्रत्येक अन्नाच्या घासामध्ये आणि भेषज्जखंधकामध्ये कच्चायनाच्या गुळाच्या घागरीत उरलेल्या गुळामध्ये देवतांनी ओज टाकले होते. स्थूल अन्नात सूक्ष्म ओज टाकल्यामुळे ते देवांना पचत नाही. कारण देव हे सूक्ष्म शरीराचे असतात, त्यांना मनुष्यांचे स्थूल अन्न चांगल्या प्रकारे पचत नाही. मनुष्यांनाही ते पचत नाही; कारण मनुष्य हे स्थूल शरीराचे असतात, त्यांना सूक्ष्म दिव्य ओज चांगल्या प्रकारे पचत नाही. परंतु तथागतांना मात्र त्यांच्या नैसर्गिक जठराग्नीनेच ते पचते आणि त्याचे योग्य प्रकारे सात्मीकरण होते. काही आचार्य म्हणतात: "हे त्यांच्या शारीरिक बल आणि ज्ञानबलाच्या प्रभावाने होते." तथागतांचे श्रावक असणाऱ्या क्षीणासवांना (अर्हतांना) हे समाधीच्या बलाने आणि भोजनमात्रेच्या ज्ञानामुळे (मितआहारपणामुळे) पचते. इतरांना, अगदी ऋद्धीमान (चमत्कारिक शक्ती असलेल्या) व्यक्तींनाही ते पचत नाही. किंवा यामागील कारण अचिंत्य आहे; हा केवळ 'बुद्धविषय' (बुद्धांचेच क्षेत्र) आहे.

Tena hi tvanti yasmā aññaṃ na passāmi, mama na kappati, mama akappantaṃ sāvakassāpi me na kappati, tasmā tvaṃ brāhmaṇāti vuttaṃ hoti. Appahariteti parittaharitatiṇe, apparuḷharitatiṇe vā pāsāṇapiṭṭhisadise. Appāṇaketi nippāṇake, pāyāsajjhottharaṇakāraṇena maritabbapāṇarahite vā mahāudakakkhandhe. Saha tiṇanissitehi pāṇehi tiṇānaṃ pāṇakānañca anurakkhaṇatthāya etaṃ vuttaṃ. Cicciṭāyati ciṭiciṭāyatīti [Pg.139] evaṃ saddaṃ karoti. Saṃdhūpāyatīti samantā dhūpāyati. Sampadhūpāyatīti tatheva adhimattaṃ dhūpāyati. Kasmā evaṃ ahosīti? Bhagavato ānubhāvena, na udakassa, na pāyāsassa, na brāhmaṇassa, na aññesaṃ devayakkhādīnaṃ. Bhagavā hi brāhmaṇassa dhammasaṃvegatthaṃ tathā adhiṭṭhāsi. Seyyathāpi nāmāti opammanidassanamattametaṃ, yathā phāloti ettakameva vuttaṃ hoti. Saṃviggo cittena, lomahaṭṭhajāto sarīrena. Sarīre kirassa navanavutilomakūpasahassāni suvaṇṇabhittiyā āhatamaṇināgadantā viya uddhaggā ahesuṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

"त्यामुळे तू..." याचा अर्थ असा आहे: "ज्याअर्थी मला दुसरा कोणी दिसत नाही, आणि हे माझ्यासाठी कल्प्य (योग्य) नाही, आणि जे माझ्यासाठी अयोग्य आहे ते माझ्या श्रावकांसाठीही अयोग्य आहे, म्हणून हे ब्राह्मणा, तू..." असे म्हटले आहे. 'अप्पहरिते' (जिथे हिरवळ कमी आहे) म्हणजे जिथे थोडेच गवत उगवले आहे किंवा खडकाच्या पाठीसारख्या (दगडाच्या पृष्ठभागासारख्या) ठिकाणी जिथे गवत उगवलेले नाही. 'अप्पाणके' (जीवजंतू नसलेल्या) म्हणजे जीवजंतू नसलेल्या किंवा पायस टाकल्यामुळे मरू शकतील असे जीवजंतू नसलेल्या मोठ्या जलाशयात. गवतावर अवलंबून असणाऱ्या जीवजंतूंसह गवत आणि जीवजंतूंचे रक्षण करण्यासाठी (त्यांच्यावरील अनुकंपेपोटी) असे म्हटले आहे. 'चिच्चिटायति चिटिचिटायति' म्हणजे असा आवाज करतो. 'संधूपायति' म्हणजे चहूबाजूंनी धूर निघणे. 'संपधूपायति' म्हणजे त्याचप्रमाणे अत्यंत तीव्रतेने धूर निघणे. हे असे का झाले? भगवंतांच्या प्रभावामुळे झाले, पाण्याच्या, पायसाच्या, ब्राह्मणाच्या किंवा इतर देव-यक्षांच्या प्रभावामुळे नाही. कारण भगवंतांनी ब्राह्मणाच्या मनात धर्माविषयी संवेग (तीव्र तळमळ/वैराग्य) निर्माण करण्यासाठी तसा अधिष्ठान (संकल्प) केला होता. 'सेय्यथापि नाम' (ज्याप्रमाणे) हा शब्द केवळ उपमा दर्शवण्यासाठी आहे, 'ज्याप्रमाणे नांगराचा फाळ' एवढेच येथे सांगितले आहे. 'संविग्गो' म्हणजे मनाने उद्विग्न (थक्क) झालेला आणि 'लोमहट्ठजातो' म्हणजे शरीरावर रोमांच उभे राहिलेला. असे म्हणतात की, त्याच्या शरीरावरील नव्व्याण्णव हजार रोमकुप (केसांची छिद्रे) सोन्याच्या भिंतीवर ठोकलेल्या रत्नांच्या हस्तिदंती खुंट्यांप्रमाणे वरच्या दिशेने उभे राहिले होते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Pādesu pana nipatitvā bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno bhagavantaṃ etadavoca ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti. Abbhanumodane hi ayamidha abhikkanta saddo. Vitthārato panassa maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ atthavaṇṇanā āvi bhavissati. Yasmā ca abbhanumodanatthe, tasmā sādhu sādhu bho gotamāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून लोटांगण घालत आणि भगवंतांच्या धम्मदेशनेचा अत्यंत आनंद घेत तो भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम!" येथे 'अभिक्कन्त' हा शब्द अत्यंत आनंदाने अनुमोदन देण्याच्या अर्थाने वापरला गेला आहे. याचे सविस्तर स्पष्टीकरण 'मंगल सुत्ता'च्या भाष्यग्रंथात स्पष्ट होईल. आणि ज्याअर्थी हा शब्द अनुमोदनाच्या अर्थाने आहे, त्याअर्थी "साधू, साधू (उत्कृष्ट, उत्कृष्ट), हे गौतम!" असा याचा अर्थ समजावे.

‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti. –

"भय, क्रोध, प्रशंसा, घाई, कुतूहल, आश्चर्य, हास्य, शोक आणि प्रसन्नता (श्रद्धा) असताना विद्वानाने शब्दांची द्विरुक्ती (पुनरुक्ती) करावी."

Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Atha vā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ, atimanāpaṃ, atisundaranti vuttaṃ hoti.

या लक्षणानुसार, येथे प्रसन्नतेमुळे (श्रद्धेमुळे) आणि प्रंशसेमुळे हा शब्द दोनदा वापरला गेला आहे, असे समजावे. किंवा 'अभिक्कन्त' म्हणजे अत्यंत प्रिय, अत्यंत मनपसंत, अत्यंत सुंदर असे म्हटले आहे.

Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhi ettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bho gotama, yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavato eva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

त्यात, एका 'अभिक्कन्त' शब्दाने तो धम्मदेशनेची प्रशंसा करतो आणि दुसऱ्याने स्वतःच्या प्रसन्नतेची (श्रद्धेची). येथे हाच अभिप्राय आहे – "हे गौतम, आपली धम्मदेशना अतिशय सुंदर आहे! आणि आपल्या धम्मदेशनेमुळे माझ्या मनात निर्माण झालेली श्रद्धा अतिशय सुंदर आहे!" किंवा तो भगवंतांच्या वचनाची दोन-दोन अर्थांनी प्रशंसा करतो – "आदरणीय गौतमांचे वचन दोषांचा नाश करणारे असल्यामुळे अतिशय सुंदर आहे, गुणांची प्राप्ती करून देणारे असल्यामुळे अतिशय सुंदर आहे; तसेच श्रद्धा निर्माण करणारे, प्रज्ञा जागृत करणारे, अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त (सुस्पष्ट अक्षरांचे), सुबोध पदांचे, गंभीर अर्थाचे, कानाला सुखद वाटणारे, हृदयाला भिडणारे, स्वतःची प्रशंसा न करणारे, इतरांची निंदा न करणारे, करुणेने शीतल असणारे, प्रज्ञेने निर्मळ असणारे, ऐकल्याबरोबर आनंद देणारे, चिकित्सेला तोंड देणारे (परीक्षेला टिकणारे), ऐकताना सुख देणारे आणि विचार केला असता हितकारक ठरणारे असल्यामुळे अतिशय सुंदर आहे," अशा प्रकारे याचा संबंध जोडला पाहिजे.

Tato [Pg.140] parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭṭhapitaṃ, heṭṭhā mukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti uparimukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādicchāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tamasi. Ayaṃ tāva padattho.

त्यानंतर तो चार उपमांद्वारे धम्मदेशनेचीच प्रशंसा करतो. त्यात 'निक्कुज्जितं' म्हणजे पालथे घातलेले किंवा ज्याचे तोंड खाली आहे असे. 'उक्कुज्जेय्य' म्हणजे ते उताणे करणे (तोंड वर करणे). 'पटिच्छन्नं' म्हणजे गवत, पाने इत्यादींनी झाकलेले. 'विवरेय्य' म्हणजे ते उघडे करणे. 'मूळ्हस्स' म्हणजे दिशा हरवलेल्याला. 'मग्गं आचिक्खेय्य' म्हणजे हाताला धरून "हा मार्ग आहे" असे सांगणे. 'अन्धकारे' म्हणजे कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीच्या मध्यरात्री, घनदाट जंगलात आणि ढगांच्या दाट थरामुळे निर्माण झालेल्या चतुरंग (अतिशय गडद) अंधारात. हा या पदांचा अर्थ आहे.

Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhammapatitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya; evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggapaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ ācikkhantena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhāraṇena mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi desitattā anekapariyāyena dhammo pakāsito.

याचा अभिप्रेत अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे कोणी पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, त्याप्रमाणे सद्धम्मापासून परावृत्त झालेल्या आणि असद्धम्मात पडलेल्या मला असद्धम्मातून वर काढत; ज्याप्रमाणे झाकलेले उघडे करावे, त्याप्रमाणे भगवान कश्यपांच्या शासनाच्या अंतर्धानापासून मिथ्यादृष्टीच्या गहन अरण्याने झाकलेले शासन उघडे करत; ज्याप्रमाणे वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, त्याप्रमाणे कुमार्गावर व मिथ्या मार्गावर चालणाऱ्या मला स्वर्ग आणि मोक्षाचा मार्ग दाखवत; ज्याप्रमाणे अंधारात तेलाचा दिवा लावावा, त्याप्रमाणे मोहाच्या अंधारात बुडलेल्या आणि बुद्ध इत्यादी रत्नरुपी रूपांना न पाहू शकणाऱ्या माझ्यासाठी, त्या झाकणाऱ्या मोहांधकाराचा नाश करणाऱ्या देशनेचा दिवा धरत, आदरणीय गोतमांनी मला या विविध प्रकारांनी धम्म उपदेशिला असल्यामुळे, अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे.

Atha vā ekacciyena mattena yasmā ayaṃ dhammo dukkhadassanena asubhe ‘‘subha’’nti vipallāsappahānena ca nikkujjitukkujjitasadiso, samudayadassanena dukkhe ‘‘sukha’’nti vipallāsappahānena ca paṭicchannavivaraṇasadiso, nirodhadassanena anicce ‘‘nicca’’nti vipallāsappahānena ca mūḷhassa maggācikkhaṇasadiso, maggadassanena anattani ‘‘attā’’ti vipallāsappahānena ca andhakāre pajjotasadiso, tasmā seyyathāpi nāma nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya…pe… pajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti, evaṃ pakāsito hoti.

अथवा, काहींच्या मते, ज्याअर्थी हा धम्म दुःखदर्शनाद्वारे अशुभाला 'शुभ' मानण्याच्या विपर्यासाचा (विपल्लासाचा) त्याग करत असल्यामुळे पालथे घातलेले उताणे करण्यासारखा आहे; समुदयदर्शनाद्वारे दुःखाला 'सुख' मानण्याच्या विपर्यासाचा त्याग करत असल्यामुळे झाकलेले उघडे करण्यासारखा आहे; निरोधदर्शनाद्वारे अनित्याला 'नित्य' मानण्याच्या विपर्यासाचा त्याग करत असल्यामुळे वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवण्यासारखा आहे; आणि मार्गदर्शनाद्वारे अनात्म्याला 'आत्मा' मानण्याच्या विपर्यासाचा त्याग करत असल्यामुळे अंधारातील दिव्यासारखा आहे; म्हणूनच, 'ज्याप्रमाणे पालथे घातलेले उताणे करावे... पे... अंधारात दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसतील', याप्रमाणे तो प्रकाशित केला गेला आहे.

Yasmā panettha saddhātapakāyaguttatādīhi sīlakkhandho pakāsito hoti, paññāya paññākkhandho, hirimanādīhi samādhikkhandho, yogakkhemena nirodhoti evaṃ tikkhandho ariyamaggo nirodho cāti sarūpeneva dve ariyasaccāni pakāsitāni. Tattha maggo paṭipakkho samudayassa, nirodho dukkhassāti paṭipakkhena dve. Iti iminā pariyāyena cattāri saccāni pakāsitāni. Tasmā anekapariyāyena pakāsito hotīti veditabbo.

येथे श्रद्धा, तप, कायेचे रक्षण इत्यादींद्वारे शीलस्कंध प्रकाशित केला आहे; प्रज्ञेद्वारे प्रज्ञास्कंध; ह्री (लाज), मन इत्यादींद्वारे समाधीस्कंध; आणि योगक्षेमाद्वारे निरोध प्रकाशित केला आहे. अशा प्रकारे, तीन स्कंधांनी युक्त असलेला आर्यमार्ग आणि निरोध, ही दोन आर्यसत्ये त्यांच्या मूळ स्वरूपातच प्रकाशित केली आहेत. त्यापैकी, मार्ग हा समुदयाचा प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे आणि निरोध हा दुःखाचा प्रतिपक्ष आहे; अशा प्रकारे प्रतिपक्षाच्या रूपाने इतर दोन सत्येही दर्शविली आहेत. या प्रकारे, चारही आर्यसत्ये प्रकाशित केली गेली आहेत. म्हणूनच, 'अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे' असे समजावे.

Esāhantiādīsu [Pg.141] eso ahanti esāhaṃ. Saraṇaṃ gacchāmīti pādesu nipatitvā paṇipātena saraṇagamanena gatopi idāni vācāya samādiyanto āha. Atha vā paṇipātena buddhaṃyeva saraṇaṃ gatoti idāni taṃ ādiṃ katvā sese dhammasaṅghepi gantuṃ āha. Ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā, ajjadaggeti vā pāṭho, da-kāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Pāṇehi upetaṃ pāṇupetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ, anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu jānātūti vuttaṃ hoti. Ettāvatā anena sutānurūpā paṭipatti dassitā hoti. Nikkujjitādīhi vā satthusampattiṃ dassetvā iminā ‘‘esāha’’ntiādinā sissasampatti dassitā. Tena vā paññāpaṭilābhaṃ dassetvā iminā saddhāpaṭilābho dassito. Idāni evaṃ paṭiladdhasaddhena paññavatā yaṃ kattabbaṃ, taṃ kattukāmo bhagavantaṃ yācati ‘‘labheyyāha’’nti. Tattha bhagavato iddhiyādīhi abhippasāditacitto ‘‘bhagavāpi cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito, kimaṅgaṃ panāha’’nti saddhāya pabbajjaṃ yācati, tattha paripūrakāritaṃ patthento paññāya upasampadaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

'एसाहं' (मी हा) इत्यादी शब्दांमध्ये 'एसो अहं' मिळून 'एसाहं' असा संधी झाला आहे. 'शरण जातो' (सरण गच्छामि) याचा अर्थ असा की, चरणांवर पडून, नमस्कार करून शरणागमन केले असले तरी, आता तो वाणीने त्याचा स्वीकार करत असे म्हणतो. अथवा, नमस्काराद्वारे केवळ बुद्धालाच शरण गेला होता, आता त्याला आरंभ करून उर्वरित धम्म आणि संघालाही शरण जाण्यासाठी तो असे म्हणतो. 'अज्जतग्गे' (आजपासून) म्हणजे आजच्या दिवसाला आरंभ करून; 'अज्जदग्गे' असाही पाठ आहे, जेथे 'द' हा वर्ण पदसंधीसाठी आहे, म्हणजेच 'आजचा दिवस आरंभ करून' असा याचा अर्थ होतो. 'प्राणांनी युक्त' म्हणजे 'पाणुपेतं' (प्राण असेपर्यंत), जोपर्यंत माझे जीवन चालू आहे, तोपर्यंत युक्त असलेला, 'दुसरा कोणताही शास्ता (गुरु) नसलेला, तीन शरणागमनांद्वारे शरण गेलेला' असा मला आदरणीय गोतमांनी मानावे (जाणावे), असा याचा अर्थ आहे. याद्वारे या ब्राह्मणाने ऐकलेल्या धम्मानुसार आपली प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शविली आहे. किंवा, 'पालथे घातलेले उताणे करणे' इत्यादी शब्दांद्वारे शास्त्यांची (बुद्धांची) श्रेष्ठता दर्शवून, 'एसाहं' इत्यादी शब्दांद्वारे शिष्याची श्रेष्ठता दर्शविली आहे. किंवा, पूर्वोक्त शब्दांद्वारे प्रज्ञेचा लाभ दर्शवून, या शब्दांद्वारे श्रद्धेचा लाभ दर्शविला आहे. आता, अशा प्रकारे श्रद्धा प्राप्त झालेल्या प्रज्ञावंताने जे केले पाहिजे, ते करण्याची इच्छा धरून तो भगवंतांकडे 'लभेय्याहं' (मला प्राप्त व्हावे) अशी याचना करतो. तेथे भगवंतांच्या ऋद्धी इत्यादींमुळे अत्यंत प्रसन्न चित्त झालेला तो, 'भगवंतांनी देखील चक्रवर्ती राज्य सोडून प्रव्रज्या घेतली, मग माझी काय कथा?' असा विचार करून श्रद्धेने प्रव्रज्येची याचना करतो; आणि त्यात परिपूर्णता इच्छिणारा तो प्रज्ञेने उपसंपदेची याचना करतो. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Eko vūpakaṭṭhotiādīsu pana eko kāyavivekena, vūpakaṭṭho cittavivekena, appamatto kammaṭṭhāne satiavijahanena, ātāpī kāyikacetasikavīriyasaṅkhātena ātāpena, pahitatto kāye ca jīvite ca anapekkhatāya viharanto aññatarairiyāpathavihārena. Na cirassevāti pabbajjaṃ upādāya vuccati. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā, jātikulaputtā, ācārakulaputtā ca. Ayaṃ pana ubhayathāpi kulaputto. Agārasmāti gharā. Agārānaṃ hitaṃ agāriyaṃ kasigorakkhādikuṭumbaposanakammaṃ vuccati. Natthi ettha agāriyanti anagāriyaṃ, pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti vuttaṃ hoti. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ ñatvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vā vihāsi. Evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi. Etenassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dasseti.

'एकटा, एकांतात' (एको वूपकट्ठो) इत्यादी शब्दांमध्ये – 'एकटा' म्हणजे कायिक विवेकाने (शारीरिक अलिप्ततेने); 'एकांतात' म्हणजे चित्त विवेकाने (मानसिक अलिप्ततेने); 'अप्रमत्त' म्हणजे कर्मस्थानावरील (ध्यानविषयावरील) स्मृती न सोडता; 'आतापी' (तपस्वी) म्हणजे कायिक आणि मानसिक वीर्याने युक्त अशा तपाने युक्त असलेला; 'प्रहितत्त' (दृढनिश्चयी) म्हणजे शरीर आणि जीवनाची पर्वा न करता, कोणत्याही एका इरियापथात (शारीरिक स्थितीत) विहार करणारा. 'लवकरच' (न चिरस्सेव) हे प्रव्रज्येच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'कुलपुत्र' (कुलपुत्ता) दोन प्रकारचे असतात – जाती-कुलपुत्र आणि आचार-कुलपुत्र. हा ब्राह्मण तर दोन्ही प्रकारे कुलपुत्र आहे. 'घरातून' (अगारस्मा) म्हणजे गृहातून. गृहस्थांचे हित म्हणजे 'अगारिय', ज्याला शेती, गोपालन इत्यादींद्वारे कुटुंबाचे पालनपोषण करण्याचे काम म्हटले जाते. येथे ते 'अगारिय' (गृहस्थपण) नाही, म्हणून ते 'अनगारिय' (गृहहीन अवस्था) आहे; हे प्रव्रज्येचेच दुसरे नाव आहे. 'प्रव्रजित होतात' (पब्बजन्ति) म्हणजे जवळ जातात, प्रवेश करतात. 'ते सर्वोत्तम' (तदनुत्तरं) म्हणजे ते सर्वश्रेष्ठ. 'ब्रह्मचर्य समाप्ती' (ब्रह्मचरियपरियोसानं) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्याची समाप्ती, म्हणजेच 'अर्हत्त्व फल' असा याचा अर्थ आहे. कारण याचसाठी कुलपुत्र प्रव्रजित होतात. 'याच जन्मात' (दिट्ठेव धम्मे) म्हणजे याच अस्तित्वात (आत्मभावात). 'स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून' (सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा) म्हणजे स्वतःच्याच प्रज्ञेने प्रत्यक्ष अनुभवून, 'इतरांवर अवलंबून न राहता जाणून' असा याचा अर्थ आहे. 'उपसंपदा प्राप्त करून विहरला' (उपसम्पज्ज विहासि) म्हणजे प्राप्त करून किंवा परिपूर्ण करून विहरला. आणि अशा प्रकारे विहरत असताना 'जन्म नष्ट झाला आहे... पे... हे त्याने प्रत्यक्ष जाणले'. याद्वारे त्याची 'प्रत्यवेक्षण भूमी' (पुनरावलोकनाची अवस्था) दर्शविली आहे.

Katamā [Pg.142] panassa jāti khīṇā, kathañca naṃ abbhaññāsīti? Vuccate – na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ apaṭisandhikaṃ hotīti jānanto jānāti.

परंतु त्याचा कोणता जन्म नष्ट झाला आणि त्याने ते कसे जाणले? उत्तर दिले जाते – त्याचा भूतकाळातील जन्म नष्ट झाला नाही, कारण तो आधीच संपलेला आहे; भविष्यकाळातील जन्मही नाही, कारण भविष्यात प्रयत्नांचा अभाव असतो; आणि वर्तमानकाळातील जन्मही नाही, कारण तो आधीच अस्तित्वात आहे. तर मग, जर मार्गाची भावना (विकास) केली नसती, तर जो जन्म उत्पन्न झाला असता – एक, चार किंवा पाच स्कंधयुक्त भवांमध्ये, एक, चार किंवा पाच स्कंधांच्या भेदाने होणारा जन्म – तो मार्गाच्या भावनेमुळे अनुत्पादधर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला) प्राप्त झाल्याने नष्ट झाला आहे. मार्गाच्या भावनेद्वारे नष्ट झालेल्या क्लेशांचे पुनरावलोकन करून, क्लेशांच्या अभावी सध्या अस्तित्वात असलेले कर्म देखील भविष्यात पुनर्जन्म घडवण्यास असमर्थ आहे, हे जाणून तो जाणतो की जन्म नष्ट झाला आहे।

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhāpitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanā natthīti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato, imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi. Aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ. Mahāsāvakānaṃ abbhantaro āyasmā bhāradvājo ahosīti ayaṃ kirettha adhippāyoti.

'वुसितं' (vusitaṃ) म्हणजे आचरले गेले, पूर्ण केले गेले, केले गेले, समाप्त केले गेले असा अर्थ आहे. 'ब्रह्मचरियं' म्हणजे मार्गाचे ब्रह्मचर्य (मग्गब्रह्मचरियं). 'कतं करणीयं' (जे करायचे होते ते केले गेले) म्हणजे चार आर्य सत्यांच्या संदर्भात चार मार्गांद्वारे परिज्ञा (पूर्ण आकलन), प्रहाण (त्याग), सच्चिकिरिया (साक्षात्कार) आणि भावना (विकास) यांच्या माध्यमातून सोळा प्रकारचे कार्य पूर्ण केले गेले असा अर्थ आहे. 'नापरं इत्थत्ताय' म्हणजे आता पुन्हा अशा अस्तित्वासाठी किंवा सोळा प्रकारच्या कार्यांसाठी किंवा क्लेशांच्या क्षयासाठी मार्गभावना शिल्लक नाही. किंवा 'इत्थत्ताय' म्हणजे या अस्तित्वातून, आता अस्तित्वात असलेल्या या पंचस्कंधांच्या प्रवाहातून पुढे दुसरा कोणताही स्कंधप्रवाह निर्माण होणार नाही. "हे पाच स्कंध पूर्णपणे जाणले गेल्यामुळे, मुळापासून कापलेल्या झाडाप्रमाणे उभे आहेत," असे त्यांनी प्रत्यक्ष जाणले (अब्भञ्ञासि). 'अञ्ञतरो' म्हणजे एक. 'अरहतं' म्हणजे अर्हतांपैकी. आयुष्यमान भारद्वाज हे महान सावकांपैकी (महाश्रावकांपैकी) एक अर्हत झाले, असा येथे अभिप्राय आहे.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेमध्ये (खुद्दक निकायाच्या अट्ठकथेत).

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kasibhāradvājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील कसिभारद्वाजसुत्ताचे वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

5. Cundasuttavaṇṇanā

५. चुन्दसुत्तवर्णन (चुन्द सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

83. Pucchāmi muniṃ pahūtapaññanti cundasuttaṃ. Kā uppatti? Saṅkhepato tāva attajjhāsayaparajjhāsayaaṭṭhuppattipucchāvasikabhedato catūsu uppattīsu imassa suttassa pucchāvasikā uppatti. Vitthārato pana ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāvā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane. Ito pabhuti yāva ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena cundassa [Pg.143] kammāraputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdī’’ti (dī. ni. 2.189), tāva sutte āgatanayeneva vitthāretabbaṃ.

८३. 'पुच्छामि मुनिं पहूतपञ्ञं' (मी विपुल प्रज्ञा असलेल्या मुनींना विचारतो) हे चुन्दसुत्त आहे. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? संक्षेपाने सांगायचे तर—स्वतःची इच्छा (अत्तज्झासय), इतरांची इच्छा (परज्झासय), विशिष्ट प्रसंग (अट्ठुप्पत्ति) आणि प्रश्नाचे उत्तर (पुच्छावसिक) या चार प्रकारच्या उत्पत्तींपैकी या सुत्ताची उत्पत्ती 'पुच्छावसिक' (प्रश्नाच्या उत्तरातून झालेली) आहे. विस्ताराने सांगायचे तर, एक वेळ भगवान मल्लांच्या देशात चारिका (भ्रमण) करत असताना मोठ्या भिक्खू संघासह पावा येथे पोहोचले. तिथे भगवान पावा येथे सुवर्णकारपुत्र (लोहारपुत्र) चुन्द याच्या आंब्याच्या बागेत (अम्बवन) राहत होते. येथून पुढे "त्यानंतर भगवान पूर्वान्हसमयी (सकाळी) वस्त्र परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन भिक्खू संघासह चुन्द सुवर्णकारपुत्राच्या घराकडे गेले; तिथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले" इथपर्यंत सुत्तात आलेल्या पद्धतीनुसारच विस्तार करावा.

Evaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nisinne bhagavati cundo kammāraputto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto byañjanasūpādigahaṇatthaṃ bhikkhūnaṃ suvaṇṇabhājanāni upanāmesi. Apaññatte sikkhāpade keci bhikkhū suvaṇṇabhājanāni paṭicchiṃsu keci na paṭicchiṃsu. Bhagavato pana ekameva bhājanaṃ attano selamayaṃ pattaṃ, dutiyabhājanaṃ buddhā na gaṇhanti. Tattha aññataro pāpabhikkhu sahassagghanakaṃ suvaṇṇabhājanaṃ attano bhojanatthāya sampattaṃ theyyacittena kuñcikatthavikāya pakkhipi. Cundo parivisitvā hatthapādaṃ dhovitvā bhagavantaṃ namassamāno bhikkhusaṅghaṃ olokento taṃ bhikkhuṃ addasa, disvā ca pana apassamāno viya hutvā na naṃ kiñci abhaṇi bhagavati theresu ca gāravena, apica ‘‘micchādiṭṭhikānaṃ vacanapatho mā ahosī’’ti. So ‘‘kiṃ nu kho saṃvarayuttāyeva samaṇā, udāhu bhinnasaṃvarā īdisāpi samaṇā’’ti ñātukāmo sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘pucchāmi muni’’nti.

अशा प्रकारे भगवान भिक्खू संघासह बसले असता, सुवर्णकारपुत्र चुन्द याने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला भोजन वाढताना, भाजी आणि आमटी इत्यादी घेण्यासाठी भिक्खूंना सोन्याची पात्रे (भांडी) दिली. त्यावेळी (सोन्याची भांडी न वापरण्याचा) शिक्षापद (नियम) प्रज्ञापित (लागू) केला नसूनही, काही भिक्खूंनी सोन्याची पात्रे स्वीकारली तर काहींनी स्वीकारली नाहीत. भगवंतांचे स्वतःचे मात्र एकच पात्र होते, जे दगडाचे बनलेले (सेलमय) होते; कारण बुद्ध दुसरे पात्र स्वीकारत नाहीत. तिथे एका पाप-भिक्खूने (दुष्ट भिक्खूने) स्वतःच्या भोजनासाठी आलेले हजार मोहरांचे सोन्याचे पात्र चोरीच्या उद्देशाने (थेय्यचित्तेन) आपल्या चावीच्या पिशवीत (कुञ्चिकत्थविकाय) लपवून ठेवले. चुन्द याने भोजन वाढून झाल्यावर, हात-पाय धुवून भगवंतांना वंदन केले आणि भिक्खू संघाकडे पाहत असताना त्याला तो भिक्खू दिसला. ते पाहूनही, न पाहिल्यासारखे करून, भगवंतांबद्दल आणि स्थविरांबद्दल (थेरांबद्दल) असलेल्या आदरामुळे तो त्या भिक्खूला काहीही बोलला नाही. शिवाय, "मिथ्यादृष्टी लोकांना (बौद्ध संघावर) टीका करण्याची संधी मिळू नये" असाही त्याचा विचार होता. "केवळ संवरयुक्त (संयमी) असलेलेच श्रमण असतात की संयम नसलेले असे लोकही श्रमण असतात?" हे जाणून घेण्याच्या इच्छेने तो संध्याकाळच्या वेळी भगवंतांकडे गेला आणि म्हणाला, "मी मुनींना विचारतो..."

Tattha pucchāmīti idaṃ ‘‘tisso pucchā adiṭṭhajotanā pucchā’’tiādinā (cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) nayena niddese vuttanayameva. Muninti etampi ‘‘monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni, monappattoti, tīṇi moneyyāni kāyamoneyya’’ntiādinā (mahāni. 14) nayena tattheva vuttanayameva. Ayampanettha saṅkhepo. Pucchāmīti okāsaṃ kārento muninti munimuniṃ bhagavantaṃ ālapati. Pahūtapaññantiādīni thutivacanāni, tehi taṃ muniṃ thunāti. Tattha pahūtapaññanti vipulapaññaṃ. Ñeyyapariyantikattā cassa vipulatā veditabbā. Iti cundo kammāraputtoti idaṃ dvayaṃ dhaniyasutte vuttanayameva. Ito paraṃ pana ettakampi avatvā sabbaṃ vuttanayaṃ chaḍḍetvā avuttanayameva vaṇṇayissāma.

त्यात 'पुच्छामि' (मी विचारतो) हे पद "तिन्ही प्रश्न, न पाहिलेल्या गोष्टी स्पष्ट करणारे प्रश्न" इत्यादी पद्धतीने 'निद्देस' ग्रंथात सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'मुनिं' हे पद देखील "ज्ञान म्हणजेच मुनिभाव (मोनं) म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, समज... पे... सम्यक् दृष्टी आहे, त्या ज्ञानाने युक्त असलेला तो मुनी, मुनिभाव प्राप्त केलेला, तीन प्रकारचे मुनिभाव म्हणजे कायमुनिभाव (शारीरिक मुनिभाव)..." इत्यादी पद्धतीने तिथेच (निद्देसमध्ये) सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु येथे हा संक्षेप आहे: 'पुच्छामि' असे म्हणून विचारण्याची परवानगी मिळवत तो भगवंतांना, जे मुनींचे मुनी आहेत, 'मुनी' म्हणून संबोधित करतो. 'पहूतपञ्ञं' (विपुल प्रज्ञा असलेले) इत्यादी स्तुतीची वचने आहेत, ज्यांच्याद्वारे तो त्या मुनींची स्तुती करतो. त्यात 'पहूतपञ्ञं' म्हणजे विपुल प्रज्ञा असलेले (विपुलपञ्ञं). ज्ञेय गोष्टींच्या मर्यादेपर्यंत त्यांची प्रज्ञा पसरलेली असल्यामुळे तिची विपुलता समजून घ्यावी. 'इति चुन्दो कम्मारपुत्तो' हे दोन्ही शब्द धनियसुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत. यापुढे मात्र, एवढेही न सांगता, आधी सांगितलेली सर्व पद्धत सोडून देऊन, केवळ न सांगितलेल्या भागाचेच आम्ही स्पष्टीकरण करू.

Buddhanti tīsu buddhesu tatiyabuddhaṃ. Dhammassāminti maggadhammassa janakattā puttasseva pitaraṃ attanā uppāditasippāyatanādīnaṃ viya ca ācariyaṃ dhammassa sāmiṃ, dhammissaraṃ dhammarājaṃ dhammavasavattinti attho. Vuttampi cetaṃ –

'बुद्धं' म्हणजे तीन प्रकारच्या बुद्धांमध्ये तिसरे बुद्ध (सम्यक् सम्बुद्ध). 'धम्मसामिं' म्हणजे मार्गधम्माचे जनक असल्यामुळे, जसा मुलाचा पिता असतो किंवा स्वतः निर्माण केलेल्या शिल्प-कलांचा जसा आचार्य (शिक्षक) असतो, तसे ते धम्माचे स्वामी, धम्मेश्वर, धम्मराज आणि धम्मवशवर्ती (धम्मावर प्रभुत्व असणारे) आहेत असा अर्थ आहे. हे असे म्हटलेही आहे –

‘‘So [Pg.144] hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū, maggavidū, maggakovido. Maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’’ti (ma. ni. 3.79).

"हे ब्राह्मणा! ते भगवान पूर्वी उत्पन्न न झालेल्या मार्गाचे उत्पादक (उत्पन्न करणारे), पूर्वी निर्माण न झालेल्या मार्गाचे निर्माते, पूर्वी न सांगितलेल्या मार्गाचे सांगणारे, मार्ग जाणणारे (मार्गज्ञू), मार्गविद् (मार्गाचा शोध घेणारे) आणि मार्गकोविद (मार्गात कुशल) आहेत. आणि त्यांचे श्रावक आता त्या मार्गाचे अनुसरण करत विहरतात आणि नंतर त्या मार्गाने युक्त होतात."

Vītataṇhanti vigatakāmabhavavibhavataṇhaṃ. Dvipaduttamanti dvipadānaṃ uttamaṃ. Tattha kiñcāpi bhagavā na kevalaṃ dvipaduttamo eva, atha kho yāvatā sattā apadā vā dvipadā vā…pe… nevasaññīnāsaññino vā, tesaṃ sabbesaṃ uttamo. Atha kho ukkaṭṭhaparicchedavasena dvipaduttamotveva vuccati. Dvipadā hi sabbasattānaṃ ukkaṭṭhā cakkavattimahāsāvakapaccekabuddhānaṃ tattha uppattito, tesañca uttamoti vutte sabbasattuttamoti vuttoyeva hoti. Sārathīnaṃ pavaranti sāretīti sārathi, hatthidamakādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tesañca bhagavā pavaro anuttarena damanena purisadamme dametuṃ samatthabhāvato. Yathāha –

'वीततण्हं' म्हणजे कामतण्हा (काम-तृष्णा), भवतण्हा आणि विभवतण्हा नष्ट झालेले. 'द्विपदुत्तमं' म्हणजे दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) श्रेष्ठ. येथे जरी भगवान केवळ दोन पायांच्या प्राण्यांमध्येच श्रेष्ठ नसून, पाय नसलेले, दोन पाय असलेले... पे... नैवसंज्ञा-नासंज्ञा असलेले जेवढे काही प्राणी आहेत, त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ आहेत, तरीही सर्वश्रेष्ठतेच्या मर्यादेनुसार त्यांना 'द्विपदुत्तम' (द्विपदांमध्ये श्रेष्ठ) असेच म्हटले जाते. कारण सर्व प्राण्यांमध्ये दोन पाय असलेले (मनुष्या) श्रेष्ठ असतात, कारण चक्रवर्ती, महासावक, पच्चेकबुद्ध आणि बुद्ध यांचा जन्म त्यांच्यातच होतो; आणि त्यांच्यामध्येही ते श्रेष्ठ आहेत असे म्हटले असता, ते सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत असेच म्हटले जाते. 'सारथीनां पवरं' म्हणजे जो चालवतो (मार्ग दाखवतो) तो सारथी; हे हत्तींना वश करणाऱ्या इत्यादींसाठी वापरले जाणारे नाव आहे. त्यांच्यामध्येही भगवान श्रेष्ठ आहेत, कारण ते अनुपमेय अशा दमनाने (संयमाने) वश करण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींना (पुरिसदम्म) वश करण्यास समर्थ आहेत. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthidammo sārito ekaṃ eva disaṃ dhāvati puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā. Assadamakena, bhikkhave, assadammo…pe… godamakena, bhikkhave, godammo…pe… dakkhiṇaṃ vā. Tathāgatena hi, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito aṭṭha disā vidhāvati, rūpī rūpāni passati, ayamekā disā…pe… saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamī disā’’ti (ma. ni. 3.312).

"भिक्खूंनो! हत्तीला वश करणाऱ्याने (हत्तीच्या सारथ्याने) चालवलेला हत्ती एकाच दिशेला धावतो—पूर्वेकडे, पश्चिमेकडे, उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे. भिक्खूंनो! घोड्याला वश करणाऱ्याने चालवलेला घोडा... पे... बैलाला वश करणाऱ्याने चालवलेला बैल... पे... दक्षिणेकडे धावतो. परंतु भिक्खूंनो! तथागत, अर्हत, सम्यक् सम्बुद्धांद्वारे चालवलेला वश करण्यायोग्य मनुष्य आठ दिशांना धावतो. रूपी (रूपवान) असून रूपांना पाहतो, ही पहिली दिशा आहे... पे... संज्ञा आणि वेदयित यांच्या निरोधाला (संज्ञावेदयितनिरोध) प्राप्त करून विहरतो, ही आठवी दिशा आहे."

Katīti atthappabhedapucchā. Loketi sattaloke. Samaṇāti pucchitabbaatthanidassanaṃ. Iṅghāti yācanatthe nipāto. Tadiṅghāti te iṅgha. Brūhīti ācikkha kathayassūti.

‘कती’ (किती) हा अर्थाच्या विविध प्रकारांविषयी विचारणारा प्रश्न (अत्थप्पभेदपुच्छा) आहे. ‘लोके’ (लोकात) म्हणजे सत्त्वलोकात (प्राणिमात्रांच्या जगात). ‘समणा’ (श्रमण) हा विचारल्या जाणाऱ्या विषयाचा निर्देश करणारा शब्द आहे. ‘इङ्घ’ हा विनंती किंवा याचना करण्याच्या अर्थातील एक निपात (अव्यय) आहे. ‘तदिङ्घ’ म्हणजे ‘म्हणून कृपया’. ‘ब्रूहि’ म्हणजे सांगा, स्पष्ट करा किंवा उपदेश करा.

84. Evaṃ vutte bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusala’’ntiādinā (ma. ni. 3.296) nayena gihipañhaṃ apucchitvā samaṇapañhaṃ pucchantaṃ disvā āvajjento ‘‘taṃ pāpabhikkhuṃ sandhāya ayaṃ pucchatī’’ti ñatvā tassa aññatra vohāramattā assamaṇabhāvaṃ dīpento āha ‘‘caturo samaṇā’’ti. Tattha caturoti saṅkhyāparicchedo. Samaṇāti kadāci [Pg.145] bhagavā titthiye samaṇavādena vadati; yathāha – ‘‘yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vatakotūhalamaṅgalānī’’ti (ma. ni. 1.407). Kadāci puthujjane; yathāha – ‘‘samaṇā samaṇāti kho, bhikkhave, jano sañjānātī’’ti (ma. ni. 1.435). Kadāci sekkhe; yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214; a. ni. 4.241). Kadāci khīṇāsave; yathāha – ‘‘āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438). Kadāci attānaṃyeva; yathāha – ‘‘samaṇoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85). Idha pana tīhi padehi sabbepi ariye sīlavantaṃ puthujjanañca, catutthena itaraṃ assamaṇampi bhaṇḍuṃ kāsāvakaṇṭhaṃ kevalaṃ vohāramattakena samaṇoti saṅgaṇhitvā ‘‘caturo samaṇā’’ti āha. Na pañcamatthīti imasmiṃ dhammavinaye vohāramattakena paṭiññāmattakenāpi pañcamo samaṇo nāma natthi.

८४. असे म्हटले असता, भगवान बुद्धांनी पाहिले की लोहारपुत्र चुंदाने ‘भन्ते, कुशल काय आहे आणि अकुशल काय आहे?’ इत्यादींसारखा गृहस्थाचा प्रश्न न विचारता श्रमणांविषयीचा प्रश्न विचारला आहे. यावर विचार करत भगवंतांनी जाणले की, ‘हा त्या पापी भिक्खूला उद्देशून विचारत आहे.’ म्हणून, केवळ नावापुरता श्रमण असलेल्या त्या भिक्खूचे श्रमण नसणे (अश्रमणत्व) स्पष्ट करण्यासाठी भगवंत म्हणाले—‘चार प्रकारचे श्रमण असतात.’ येथे ‘चतुरो’ (चार) हा संख्या निश्चित करणारा शब्द आहे. ‘समणा’ (श्रमण) या शब्दाचा वापर भगवंत कधी कधी इतर पंथांच्या लोकांसाठी (तीर्थिकांसाठी) करतात; जसे की त्यांनी म्हटले आहे—‘अनेक श्रमण-ब्राह्मणांचे जे काही व्रत, कुतूहल आणि मंगल विधी असतात...’ कधी कधी ते पृथग्जनांसाठी (सामान्य लोकांसाठी) हा शब्द वापरतात; जसे की त्यांनी म्हटले आहे—‘भिक्खूहो, लोक तुम्हाला श्रमण, श्रमण असे ओळखतात.’ कधी कधी ते शैक्षांसाठी (सेक्ख) हा शब्द वापरतात; जसे की त्यांनी म्हटले आहे—‘भिक्खूहो, याच शासनात पहिला श्रमण आहे, येथेच दुसरा श्रमण आहे.’ कधी कधी ते क्षीणासवांसाठी (अर्हतांसाठी) हा शब्द वापरतात; जसे की त्यांनी म्हटले आहे—‘आसवांचा क्षय झाल्यामुळे मनुष्य श्रमण होतो.’ आणि कधी कधी ते स्वतःसाठीच हा शब्द वापरतात; जसे की त्यांनी म्हटले आहे—‘भिक्खूहो, श्रमण हे तथागतांचेच एक नाव (अधिवचन) आहे.’ परंतु येथे पहिल्या तीन पदांद्वारे सर्व आर्य आणि शीलवान पृथग्जनांना एकत्र करून, आणि चौथ्या पदाद्वारे जो श्रमण नसतानाही केवळ मुंडित डोके आणि गळ्यात काषाय वस्त्र धारण केल्यामुळे केवळ नावापुरता श्रमण म्हटला जातो, अशा इतर व्यक्तीला समाविष्ट करून भगवंतांनी ‘चार प्रकारचे श्रमण’ असे म्हटले आहे. ‘पाचवा नाही’ (न पञ्चमत्थि) म्हणजे या धम्म आणि विनयात केवळ नावापुरता किंवा केवळ प्रतिज्ञेपुरता पाचवा श्रमण अस्तित्त्वात नाही.

Te te āvikaromīti te caturo samaṇe tava pākaṭe karomi. Sakkhipuṭṭhoti sammukhā pucchito. Maggajinoti maggena sabbakilese vijitāvīti attho. Maggadesakoti paresaṃ maggaṃ desetā. Magge jīvatīti sattasu sekkhesu yo koci sekkho apariyositamaggavāsattā lokuttare, sīlavantaputhujjano ca lokiye magge jīvati nāma, sīlavantaputhujjano vā lokuttaramagganimittaṃ jīvanatopi magge jīvatīti veditabbo. Yo ca maggadūsīti yo ca dussīlo micchādiṭṭhi maggapaṭilomāya paṭipattiyā maggadūsakoti attho.

‘ते ते आविकरोमि’ म्हणजे त्या चार श्रमणांना मी तुझ्यासमोर स्पष्ट करतो. ‘सक्खिपुट्ठो’ म्हणजे प्रत्यक्ष समोर विचारले गेलेले. ‘मग्गजिनो’ (मार्गविजेता) म्हणजे मार्गाच्या द्वारे सर्व क्लेशांवर विजय मिळवणारा, असा अर्थ आहे. ‘मग्गदेसको’ (मार्गदर्शक) म्हणजे इतरांना मार्गाचा उपदेश करणारा. ‘मग्गे जीवति’ (मार्गावर जगणारा) म्हणजे सात प्रकारच्या शैक्षांपैकी (सेक्ख) कोणताही शैक्ष, ज्यांचे मार्गावरील वास्तव्य अजून पूर्ण झाले नसल्यामुळे ते लोकोत्तर मार्गावर जगतात; आणि शीलवान पृथग्जन जो लौकिक मार्गावर जगतो. किंवा शीलवान पृथग्जन हा लोकोत्तर मार्गाला आपले ध्येय मानून जगत असल्यामुळे तो ‘मार्गावर जगतो’ असे समजावे. ‘यो च मग्गदूसी’ (आणि जो मार्गदूषक आहे) म्हणजे जो दुःशील (चरित्रहीन) असून, मिथ्यादृष्टीच्या आणि मार्गाच्या विरुद्ध असलेल्या आचरणामुळे मार्गाला दूषित करतो, असा अर्थ आहे.

85. ‘‘Ime te caturo samaṇā’’ti evaṃ bhagavatā saṅkhepena uddiṭṭhe caturo samaṇe ‘‘ayaṃ nāmettha maggajino, ayaṃ maggadesako, ayaṃ magge jīvati, ayaṃ maggadūsī’’ti evaṃ paṭivijjhituṃ asakkonto puna pucchituṃ cundo āha ‘‘kaṃ maggajina’’nti. Tattha magge jīvati meti yo so magge jīvati, taṃ me brūhi puṭṭhoti. Sesaṃ pākaṭameva.

८५. ‘हे ते चार प्रकारचे श्रमण आहेत’ अशा प्रकारे भगवंतांनी संक्षेपाने निर्देश केलेल्या चार श्रमणांविषयी—‘यांच्यापैकी हा मार्गविजेता आहे, हा मार्गदर्शक आहे, हा मार्गावर जगणारा आहे आणि हा मार्गदूषक आहे’—असे स्पष्टपणे जाणण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, चुंदाने पुन्हा विचारण्यासाठी विचारले—‘मार्गविजेता कोणाला म्हणतात?’ (कं मग्गजिनं...). त्यामध्ये ‘मग्गे जीवति मे’ म्हणजे ‘जो मार्गावर जगतो, मी विचारले असता त्याच्याविषयी मला सांगा.’ उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

86. Idānissa bhagavā caturopi samaṇe catūhi gāthāhi niddisanto āha ‘‘yo tiṇṇakathaṃkatho visallo’’ti. Tattha tiṇṇakathaṃkatho visalloti etaṃ uragasutte vuttanayameva. Ayaṃ pana viseso. Yasmā imāya gāthāya maggajinoti buddhasamaṇo adhippeto, tasmā sabbaññutaññāṇena [Pg.146] kathaṃkathāpatirūpakassa sabbadhammesu aññāṇassa tiṇṇattāpi ‘‘tiṇṇakathaṃkatho’’ti veditabbo. Pubbe vuttanayena hi tiṇṇakathaṃkathāpi sotāpannādayo paccekabuddhapariyosānā sakadāgāmivisayādīsu buddhavisayapariyosānesu paṭihatañāṇappabhāvattā pariyāyena atiṇṇakathaṃkathāva honti. Bhagavā pana sabbappakārena tiṇṇakathaṃkathoti. Nibbānābhiratoti nibbāne abhirato, phalasamāpattivasena sadā nibbānaninnacittoti attho. Tādiso ca bhagavā. Yathāha –

८६. आता भगवंत त्या चारही श्रमणांचे चार गाथांद्वारे वर्णन करताना म्हणाले—‘यो तिण्णकथंकथो विसल्लो’ (जो शंका ओलांडून गेलेला, शल्यविरहित आहे). येथे ‘तिण्णकथंकथो विसल्लो’ याचा अर्थ ‘उरग सुत्ता’मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. परंतु येथे हा विशेष फरक आहे: या गाथेत ‘मार्गविजेता’ (मग्गजिन) म्हणून ‘बुद्ध-श्रमण’ अभिप्रेत असल्यामुळे, त्यांनी आपल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाने (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) सर्व धम्मांमधील शंकेसारख्या अज्ञानाला पार केले असल्यामुळे त्यांना ‘तिण्णकथंकथो’ (शंका ओलांडून गेलेले) समजावे. कारण पूर्वी सांगितलेल्या नियमानुसार, स्रोतापन्नांपासून ते प्रत्येकबुद्धांपर्यंतचे सर्व जण जरी शंका ओलांडून गेलेले असले, तरी सकृदागामीच्या क्षेत्रापासून ते बुद्ध-क्षेत्रापर्यंतच्या विषयांमध्ये त्यांचे ज्ञान मर्यादित (प्रतिहत) असल्यामुळे, ते पर्यायाने ‘पूर्णपणे शंका न ओलांडलेले’ (अतिण्णकथंकथा) ठरतात. परंतु भगवान बुद्ध सर्व प्रकारे शंका ओलांडून गेलेले आहेत. ‘निब्बानाभिरतो’ (निर्वाणात रममाण असणारे) म्हणजे निर्वाणात अत्यंत आनंद घेणारे; फलसमापत्तीच्या प्रभावाने ज्यांचे चित्त नेहमी निर्वाणाकडे झुकलेले असते, असा अर्थ आहे. आणि भगवान बुद्ध असेच आहेत. जसे की त्यांनी म्हटले आहे—

‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, tassā eva kathāya pariyosāne, tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi, sannisādemi, ekodiṃ karomi, samādahāmī’’ti (ma. ni. 1.387).

‘हे अग्गिवेसना! त्या संभाषणाच्या शेवटी, मी माझे चित्त पूर्वीच्याच समाधीच्या निमित्तावर (ध्येयावर) अंतर्मुख करून स्थिर करतो, शांत करतो, एकाग्र करतो आणि समाधीत स्थापित करतो.’

Anānugiddhoti kañci dhammaṃ taṇhāgedhena ananugijjhanto. Lokassa sadevakassa netāti āsayānusayānulomena dhammaṃ desetvā pārāyanamahāsamayādīsu anekesu suttantesu aparimāṇānaṃ devamanussānaṃ saccapaṭivedhasampādanena sadevakassa lokassa netā, gamayitā, tāretā, pāraṃ sampāpetāti attho. Tādinti tādisaṃ yathāvuttappakāralokadhammehi nibbikāranti attho. Sesamettha pākaṭameva.

‘अननुगिद्धो’ (आसक्ती नसलेले) म्हणजे तृष्णेच्या लोभाने कोणत्याही धम्मात आसक्त न होणारे. ‘लोकस्स सदेवकस्स नेता’ (देवलोकासह या जगाचे मार्गदर्शक/नेते) म्हणजे प्राण्यांच्या आशय आणि अनुशायांच्या (प्रवृत्ती आणि सुप्त वासनांच्या) अनुकूलतेनुसार धम्माचा उपदेश करून, ‘पारायण सुत्त’ आणि ‘महासमय सुत्त’ इत्यादी अनेक सुत्तांमध्ये असंख्य देव आणि मनुष्यांना सत्य साक्षात्कृत (सच्चपटिवेध) करवून देऊन, देवलोकासह या संपूर्ण जगाला पार नेणारे, गंतव्य स्थानी पोहोचवणारे, तारणारे आणि निर्वाणरूपी पैलतीराला पोहोचवणारे आहेत, असा अर्थ आहे. ‘तादिं’ (तादी) म्हणजे तशा प्रकारचे, म्हणजेच वर सांगितलेल्या लोकधर्मांनी विचलित न होणारे (निर्विकार राहणारे), असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

87. Evaṃ bhagavā imāya gāthāya ‘‘maggajina’’nti buddhasamaṇaṃ niddisitvā idāni khīṇāsavasamaṇaṃ niddisanto āha ‘‘paramaṃ paramantī’’ti. Tattha paramaṃ nāma nibbānaṃ, sabbadhammānaṃ aggaṃ uttamanti attho. Paramanti yodha ñatvāti taṃ paramaṃ paramamicceva yo idha sāsane ñatvā paccavekkhaṇañāṇena. Akkhāti vibhajate idheva dhammanti nibbānadhammaṃ akkhāti, attanā paṭividdhattā paresaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘idaṃ nibbāna’’nti, maggadhammaṃ vibhajati ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Ubhayampi vā ugghaṭitaññūnaṃ saṅkhepadesanāya ācikkhati, vipañcitaññūnaṃ vitthāradesanāya vibhajati. Evaṃ ācikkhanto vibhajanto ca ‘‘idheva sāsane ayaṃ dhammo, na ito bahiddhā’’ti sīhanādaṃ nadanto akkhāti ca vibhajati ca. Tena vuttaṃ ‘‘akkhāti vibhajate idheva dhamma’’nti. Taṃ kaṅkhachidaṃ muniṃ anejanti taṃ evarūpaṃ catusaccapaṭivedhena attano, desanāya ca paresaṃ kaṅkhacchedanena kaṅkhacchidaṃ[Pg.147], moneyyasamannāgamena muniṃ, ejāsaṅkhātāya taṇhāya abhāvato anejaṃ dutiyaṃ bhikkhunamāhu maggadesinti.

८७. अशा प्रकारे भगवंतांनी या गाथेद्वारे ‘मार्गविजेता’ (मग्गजिन) म्हणून बुद्ध-श्रमणाचा निर्देश करून, आता क्षीणासव (अर्हत) श्रमणाचा निर्देश करताना म्हटले आहे—‘परमं परमन्ति’ (परम तत्त्वाला परम मानून). येथे ‘परम’ म्हणजे निर्वाण, जे सर्व धम्मांमध्ये श्रेष्ठ आणि उत्तम आहे, असा अर्थ आहे. ‘परमन्ति योध ञत्वा’ म्हणजे या शासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) ज्या श्रमणाने त्या परम निर्वाणाला प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने (पच्चवेक्खणञाण) ‘हेच परम आहे’ असे जाणले आहे. ‘अक्खाति विभजते इधेव धम्मं’ म्हणजे तो निर्वाणधम्माचा उपदेश करतो; स्वतः त्याचा साक्षात्कार केल्यामुळे तो इतरांसमोर स्पष्ट करतो की ‘हे निर्वाण आहे’, आणि मार्गधम्माचे विभाजन करून सांगतो की ‘हे चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) आहेत... पे... हा आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे.’ किंवा, तो शीघ्र बुद्धीच्या लोकांना (उग्घटितञ्ञू) संक्षिप्त उपदेशाद्वारे दोन्ही गोष्टी सांगतो आणि विस्तृत उपदेशाद्वारे त्यांचे विश्लेषण करतो. अशा प्रकारे उपदेश करत आणि विश्लेषण करत तो ‘हा धम्म केवळ याच शासनात आहे, याबाहेर नाही’ असा सिंहनाद करत उपदेश करतो आणि विश्लेषण करतो. म्हणूनच म्हटले आहे—‘अक्खाति विभजते इधेव धम्मं’. ‘तं कङ्खछिंद मुनिं अनेजं’ म्हणजे अशा प्रकारचा श्रमण, ज्याने चार आर्य सत्यांच्या साक्षात्काराने स्वतःच्या शंकांचे आणि उपदेशाद्वारे इतरांच्या शंकांचे निरसन केले आहे (शंकाच्छेदक), जो मुनिभावाने (मोनेय्य) युक्त असल्यामुळे ‘मुनी’ आहे, आणि ‘एजा’ नावाच्या तृष्णेचा अभाव असल्यामुळे जो ‘अनेज’ (तृष्णारहित) आहे; त्याला भिक्खूंमध्ये दुसरा श्रमण म्हणजेच ‘मार्गदर्शक’ (मग्गदेसी) म्हटले जाते.

88. Evaṃ imāya gāthāya sayaṃ anuttaraṃ maggaṃ uppādetvā desanāya anuttaro maggadesī samānopi dūtamiva lekhavācakamiva ca rañño attano sāsanaharaṃ sāsanajotakañca ‘‘maggadesi’’nti khīṇāsavasamaṇaṃ niddisitvā idāni sekkhasamaṇañca sīlavantaputhujjanasamaṇañca niddisanto āha ‘‘yo dhammapade’’ti. Tattha padavaṇṇanā pākaṭāyeva. Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – yo nibbānadhammassa padattā dhammapade, ubho ante anupagamma desitattā āsayānurūpato vā satipaṭṭhānādinānappakārehi desitattā sudesite, maggasamaṅgīpi anavasitamaggakiccattā magge jīvati, sīlasaṃyamena saññato, kāyādīsu sūpaṭṭhitāya cirakatādisaraṇāya vā satiyā satimā, aṇumattassāpi vajjassa abhāvato anavajjattā, koṭṭhāsabhāvena ca padattā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātāni anavajjapadāni bhaṅgañāṇato pabhuti bhāvanāsevanāya sevamāno, taṃ bhikkhunaṃ tatiyaṃ maggajīvinti āhūti.

८८. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे स्वतः अनुत्तर मार्गाची उत्पत्ती करून, उपदेश करण्यात अनुत्तर मार्गदर्शक (मग्गदेसी) असूनही, राजाचा संदेश वाहून नेणाऱ्या आणि वाचणाऱ्या दूताप्रमाणे स्वतःच्या शासनाचे वहन करणाऱ्या व ते प्रकाशित करणाऱ्या क्षीणास्रव श्रमणाला (अर्हताला) 'मार्गदर्शक' (मग्गदेसी) म्हणून निर्देशित करून, आता शैक्ष श्रमण (सेक्खसमण) आणि शीलवान पृथग्जन श्रमणाचा (सीलवन्तपुथुज्जनसमण) निर्देश करताना भगवान म्हणाले - 'यो धम्मपदे' (जो धम्मपथावर...). तेथे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) स्पष्टच आहे. परंतु येथे अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे आहे - जो निर्वाणधम्माचा मार्ग असल्यामुळे 'धम्मपदे' (धम्मपथावर), दोन्ही टोकांना न जाता (उभो अन्ते अनुपुगम्म) उपदेशिला गेल्यामुळे किंवा श्रोत्यांच्या आशयानुसार (इच्छेनुसार) सतीपट्ठानादी विविध प्रकारांनी उपदेशिला गेल्यामुळे 'सुदेसिते' (सु-उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये), मार्गाशी युक्त असलेला देखील मार्गाचे कार्य पूर्ण न झाल्यामुळे मार्गावर जगतो (मग्गे जीवति), शीलसंयमाने संयमित (सञ्ञतो) आहे, काया इत्यादींवर स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित असल्यामुळे किंवा दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या व बोललेल्या गोष्टींचे स्मरण करण्याच्या क्षमतेमुळे स्मृतीवान (सतिमा) आहे, अणुमात्रही दोष नसल्यामुळे दोषरहित (अनवज्ज) आहे, आणि भागांच्या स्वरूपात मार्ग असल्यामुळे सदतीस बोधीपाक्षिक धम्मांनी युक्त अशा निर्दोष मार्गांचे भंगज्ञानापासून (भङ्गञाण) भावना व सेवनाद्वारे आचरण करतो, त्याला भिक्खूंमध्ये तिसरा 'मार्गजीवी' (मग्गजीवी - मार्गावर जगणारा) असे बुद्ध म्हणतात.

89. Evaṃ bhagavā imāya gāthāya ‘‘maggajīvi’’nti sekkhasamaṇaṃ sīlavantaputhujjanasamaṇañca niddisitvā idāni taṃ bhaṇḍuṃ kāsāvakaṇṭhaṃ kevalaṃ vohāramattasamaṇaṃ niddisanto āha ‘‘chadanaṃ katvānā’’ti. Tattha chadanaṃ katvānāti patirūpaṃ karitvā, vesaṃ gahetvā, liṅgaṃ dhāretvāti attho. Subbatānanti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ. Tesañhi sundarāni vatāni, tasmā te subbatāti vuccanti. Pakkhandīti pakkhandako, anto pavisakoti attho. Dussīlo hi gūthapaṭicchādanatthaṃ tiṇapaṇṇādicchadanaṃ viya attano dussīlabhāvaṃ paṭicchādanatthaṃ subbatānaṃ chadanaṃ katvā ‘‘ahampi bhikkhū’’ti bhikkhumajjhe pakkhandati, ‘‘ettakavassena bhikkhunā gahetabbaṃ eta’’nti lābhe dīyamāne ‘‘ahaṃ ettakavasso’’ti gaṇhituṃ pakkhandati, tena vuccati ‘‘chadanaṃ katvāna subbatānaṃ pakkhandī’’ti. Catunnampi khattiyādikulānaṃ uppannaṃ pasādaṃ ananurūpapaṭipattiyā dūsetīti kuladūsako. Pagabbhoti aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca samannāgatoti attho. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana mettasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

८९. अशा प्रकारे, भगवंतांनी या गाथेद्वारे शैक्ष श्रमण आणि शीलवान पृथग्जन श्रमणाचा 'मार्गजीवी' (मग्गजीवी) म्हणून निर्देश करून, आता केवळ नावापुरता श्रमण असलेल्या (वोहारमत्तसमण), मुंडण केलेल्या आणि गळ्यात काषाय वस्त्र धारण करणाऱ्या भिक्खूचा निर्देश करताना भगवान म्हणाले - 'छदनं कत्वान' (वेष धारण करून). तेथे 'छदनं कत्वान' म्हणजे योग्य रूप धारण करून, वेष घेऊन, श्रमणाचे चिन्ह धारण करून, असा अर्थ आहे. 'सुब्बतानं' म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि त्यांच्या श्रावकांचे; कारण त्यांची व्रते (आचरण) सुंदर (उत्कृष्ट) असतात, म्हणून त्यांना 'सुब्बत' (सुव्रत/उत्कृष्ट आचरण करणारे) म्हटले जाते. 'पक्खन्दी' म्हणजे घुसखोर, आत प्रवेश करणारा (अन्तो पविसको). ज्याप्रमाणे एखादा दुःशील मनुष्य विष्ठा झाकण्यासाठी गवत, पाने इत्यादींचे आच्छादन करतो, त्याप्रमाणे स्वतःचे दुःशीलत्व लपवण्यासाठी सुव्रत श्रमणांचे आच्छादन (वेष) धारण करून 'मीसुद्धा भिक्खू आहे' असे म्हणत भिक्खूंच्या समूहात घुसतो. जेव्हा 'इतकी वर्षे दीक्षा घेतलेल्या भिक्खूने हे ग्रहण करावे' असे सांगून लाभ दिला जात असतो, तेव्हा 'माझी इतकी वर्षे झाली आहेत' असे सांगून तो लाभ घेण्यासाठी घुसतो, म्हणून 'छदनं कत्वान सुब्बतानं पक्खन्दी' (सुव्रतांचा वेष धारण करून घुसणारा) असे म्हटले आहे. क्षत्रिय इत्यादी चारही कुळांमध्ये निर्माण झालेली श्रद्धा अयोग्य आचरणाने दूषित करतो, म्हणून तो 'कुलदूषक' (कुलदूसको) होय. 'पगब्भो' (प्रगल्भ/धिटाई करणारा) म्हणजे आठ प्रकारच्या कायिक धिटाईने (कायपागब्भिय), चार प्रकारच्या वाचिक धिटाईने (वचीपागब्भिय) आणि अनेक प्रकारच्या मानसिक धिटाईने (मनोपागब्भिय) युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात सारांश) आहे, सविस्तर स्पष्टीकरण आपण 'मेत्तसुत्त'च्या स्पष्टीकरणात करू.

Katapaṭicchādanalakkhaṇāya [Pg.148] māyāya samannāgatattā māyāvī. Sīlasaṃyamābhāvena asaññato. Palāpasadisattā palāpo. Yathā hi palāpo anto taṇḍularahitopi bahi thusena vīhi viya dissati, evamidhekacco anto sīlādiguṇasāravirahitopi bahi subbatacchadanena samaṇavesena samaṇo viya dissati. So evaṃ palāpasadisattā ‘‘palāpo’’ti vuccati. Ānāpānassatisutte pana ‘‘apalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā, nippalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā, suddhā sāre patiṭṭhitā’’ti (ma. ni. 3.146) evaṃ puthujjanakalyāṇopi ‘‘palāpo’’ti vutto. Idha pana kapilasutte ca ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti (su. ni. 284) evaṃ parājitako ‘‘palāpo’’ti vutto. Patirūpena caraṃ samaggadūsīti taṃ subbatānaṃ chadanaṃ katvā yathā carantaṃ ‘‘āraññiko ayaṃ rukkhamūliko, paṃsukūliko, piṇḍapātiko, appiccho, santuṭṭho’’ti jano jānāti, evaṃ patirūpena yuttarūpena bāhiramaṭṭhena ācārena caranto puggalo attano lokuttaramaggassa, paresaṃ sugatimaggassa ca dūsanato ‘‘maggadūsī’’ti veditabbo.

केलेल्या पापाला लपवण्याच्या लक्षणायुक्त अशा मायेने (कपटतेने) युक्त असल्यामुळे तो 'मायावी' (मायावी) होय. शीलसंयमाचा अभाव असल्यामुळे तो 'असंयत' (असंञतो) होय. फोलकटासारखा (धान्याच्या तुसासारखा) असल्यामुळे तो 'पलाप' (पलापो - फोलकट) होय. ज्याप्रमाणे फोलकटामध्ये आत तांदूळ नसला तरी बाहेरून तुसामुळे ते धान्यासारखे दिसते, त्याचप्रमाणे येथे काही भिक्खू आतून शील इत्यादी गुणांच्या साराने रहित असूनही बाहेरून सुव्रतांचे आच्छादन घेऊन श्रमणवेषात श्रमणासारखे दिसतात. तो अशा प्रकारे फोलकटासारखा असल्यामुळे त्याला 'पलाप' असे म्हटले जाते. परंतु आनापानसती सुत्तात - 'भिक्खूंनो, ही परिषद फोलकटरहित (अपलापा) आहे, ही परिषद फोलकटापासून मुक्त (निप्पलापा) आहे, शुद्ध आहे आणि सारामध्ये प्रस्थापित आहे' - येथे कल्याणकारी पृथग्जनालाही (पुथुज्जनकल्याण) 'पलाप' म्हटले गेले आहे. परंतु येथे आणि कपिल सुत्तात - 'त्यानंतर त्या फोलकटांना बाहेर काढा, जे श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण मानतात' - येथे पाराजिकाचा (पाराजिक पत्त झालेल्या) गुन्हा केलेल्याला 'पलाप' म्हटले गेले आहे. 'पतिरूपेन चरं समग्गदूसी' (योग्य वेष धारण करून फिरणारा आणि मार्गाचा नाश करणारा): सुव्रतांचा वेष धारण करून तो अशा प्रकारे वागतो की लोक त्याला 'हा आरण्यक (अरण्यात राहणारा) आहे, वृक्षमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणारा) आहे, पांसुकूलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणारा) आहे, पिंडपातिक (भिक्षेवर जगणारा) आहे, अल्पेच्छ (कमी इच्छा असलेला) आहे, संतुष्ट आहे' असे समजतात. अशा प्रकारे योग्य वाटणाऱ्या आणि बाह्यतः सुंदर दिसणाऱ्या आचरणाने वागणारा हा मनुष्य स्वतःसाठी लोकोत्तर मार्गाचा आणि इतरांसाठी सुगतीचा मार्ग दूषित करत असल्यामुळे त्याला 'मार्गदूषक' (मग्गदूसी) समजावे.

90. Evaṃ imāya gāthāya ‘‘maggadūsī’’ti dussīlaṃ vohāramattakasamaṇaṃ niddisitvā idāni tesaṃ aññamaññaṃ abyāmissībhāvaṃ dīpento āha ‘‘ete ca paṭivijjhī’’ti. Tassattho – ete caturo samaṇe yathāvuttena lakkhaṇena paṭivijjhi aññāsi sacchākāsi yo gahaṭṭho khattiyo vā brāhmaṇo vā añño vā koci, imesaṃ catunnaṃ samaṇānaṃ lakkhaṇassavanamattena sutavā, tasseva lakkhaṇassa ariyānaṃ santike sutattā ariyasāvako, teyeva samaṇe ‘‘ayañca ayañca evaṃlakkhaṇo’’ti pajānanamattena sappañño, yādiso ayaṃ pacchā vutto maggadūsī, itarepi sabbe netādisāti ñatvā iti disvā evaṃ pāpaṃ karontampi etaṃ pāpabhikkhuṃ disvā. Tatthāyaṃ yojanā – ete ca paṭivijjhi yo gahaṭṭho sutavā ariyasāvako sappañño, tassa tāya paññāya sabbe ‘‘netādisā’’ti ñatvā viharato iti disvā na hāpeti saddhā, evaṃ pāpakammaṃ karontaṃ pāpabhikkhuṃ disvāpi na hāpeti, na hāyati, na nassati saddhāti.

९०. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे केवळ नावापुरता श्रमण असलेल्या दुःशीलाला 'मार्गदूषक' (मग्गदूसी) म्हणून निर्देशित करून, आता त्यांच्यातील परस्परांचा अमिश्रित भाव (एकमेकांत न मिसळणे) दर्शवण्यासाठी भगवान म्हणाले - 'एते च पटिविज्झी' (आणि ज्याने यांना जाणले आहे). त्याचा अर्थ असा आहे - या चारही श्रमणांना पूर्वोक्त लक्षणांद्वारे ज्याने जाणले आहे, ओळखले आहे, प्रत्यक्ष केले आहे, मग तो गृहस्थ असो, क्षत्रिय असो, ब्राह्मण असो किंवा इतर कोणीही असो; या चार श्रमणांच्या लक्षणांचे केवळ श्रवण केल्यामुळे तो 'श्रुतवान' (सुतवा) आहे; आर्यांच्या सन्निध त्या लक्षणांचे श्रवण केल्यामुळे तो 'आर्यश्रावक' (अरियसावको) आहे; आणि 'हा श्रमण अशा लक्षणांचा आहे आणि तो श्रमण तशा लक्षणांचा आहे' असे केवळ जाणण्याने तो 'प्रज्ञावान' (सप्पञ्ञो) आहे. नंतर सांगितलेला हा मार्गदूषक जसा आहे, तसे इतर सर्व श्रमण नसतात, असे जाणून आणि असे पाहून, पाप करणाऱ्या त्या पाप-भिक्खूला पाहूनही त्याची श्रद्धा ढळत नाही. येथे वाक्यरचना (योजना) अशी आहे - 'ज्या गृहस्थ, श्रुतवान, आर्यश्रावक आणि प्रज्ञावानाने यांना जाणले आहे, तो आपल्या प्रज्ञेने सर्व श्रमण या मार्गदूषकासारखे नसतात असे जाणून आणि पाहून आपली श्रद्धा ढळू देत नाही; अशा प्रकारे पापकर्म करणाऱ्या पाप-भिक्खूला पाहूनही त्याची श्रद्धा कमी होत नाही, नष्ट होत नाही आणि नाहीशी होत नाही.'

Evaṃ [Pg.149] imāya gāthāya tesaṃ abyāmissībhāvaṃ dīpetvā idāni iti disvāpi ‘‘sabbe netādisā’’ti jānantaṃ ariyasāvakaṃ pasaṃsanto āha ‘‘kathañhi duṭṭhenā’’ti. Tassa sambandho – etadeva ca yuttaṃ sutavato ariyasāvakassa, yadidaṃ ekaccaṃ pāpaṃ karontaṃ iti disvāpi sabbe ‘‘netādisā’’ti jānanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Kathañhi duṭṭhena asampaduṭṭhaṃ, suddhaṃ asuddhena samaṃ kareyyāti? Tassattho – kathañhi sutavā ariyasāvako sappañño, sīlavipattiyā duṭṭhena maggadūsinā aduṭṭhaṃ itaraṃ samaṇattayaṃ, suddhaṃ samaṇattayamevaṃ aparisuddhakāyasamācāratādīhi asuddhena pacchimena vohāramattakasamaṇena samaṃ kareyya sadisanti jāneyyāti. Suttapariyosāne upāsakassa maggo vā phalaṃ vā na kathitaṃ. Kaṅkhāmattameva hi tassa pahīnanti.

अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे त्यांच्यातील अमिश्रित भाव दर्शवून, आता असे पाहूनही 'सर्व श्रमण याच्यासारखे नसतात' असे जाणणाऱ्या आर्यश्रावकाची प्रशंसा करताना भगवान म्हणाले - 'कथञ्हि दुट्ठेन' (दुष्टाशी तुलना कशी करावी?). त्याचा संबंध असा आहे - श्रुतवान आर्यश्रावकासाठी हेच योग्य आहे की, एखाद्याला पापकर्म करताना पाहूनही 'सर्व श्रमण याच्यासारखे नसतात' असे तो जाणतो. काय कारण आहे? 'दुष्टाशी अदुष्टाची आणि अशुद्धाशी शुद्धाची तुलना कशी करावी?' त्याचा अर्थ असा आहे - शीलविपत्तीमुळे दूषित झालेल्या मार्गदूषकाशी, अदूषित असलेल्या इतर तीन श्रमणांची तुलना प्रज्ञावान आणि श्रुतवान आर्यश्रावक कशी बरे करेल? अपवित्र कायिक आचरण इत्यादींमुळे अशुद्ध असलेल्या आणि केवळ नावापुरत्या श्रमण असलेल्या शेवटच्या भिक्खूशी, शुद्ध असलेल्या इतर तीन श्रमणांना तो समान कसे मानेल किंवा त्यांना सारखे कसे समजेल? सुत्ताच्या समाप्तीला उपासकाला (चुंदाला) मार्ग किंवा फल प्राप्त झाल्याचे सांगितले नाही. केवळ त्याची या विषयातील शंका (शंकेचे प्रमाण) नष्ट झाली.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेतील (खुद्दकनिकाय अट्ठकथा)

Suttanipāta-aṭṭhakathāya cundasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील चुन्दसुत्ताचे स्पष्टीकरण (चुन्दसुत्तवण्णना) समाप्त झाले.

6. Parābhavasuttavaṇṇanā

६. पराभवसुत्ताचे स्पष्टीकरण (पराभवसुत्तवण्णना)

Evaṃ me sutanti parābhavasuttaṃ. Kā uppatti? Maṅgalasuttaṃ kira sutvā devānaṃ etadahosi – ‘‘bhagavatā maṅgalasutte sattānaṃ vuḍḍhiñca sotthiñca kathayamānena ekaṃsena bhavo eva kathito, no parābhavo. Handa dāni yena sattā parihāyanti vinassanti, taṃ nesaṃ parābhavampi pucchāmā’’ti. Atha maṅgalasuttaṃ kathitadivasato dutiyadivase dasasahassacakkavāḷesu devatāyo parābhavasuttaṃ sotukāmā imasmiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejena ca adhigayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tato sakkena devānamindena āṇatto aññataro devaputto bhagavantaṃ parābhavapañhaṃ pucchi. Atha bhagavā pucchāvasena imaṃ suttamabhāsi.

"एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) हे पराभवसुत्त आहे. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? असे म्हटले जाते की, मंगलसुत्त ऐकल्यानंतर देवांच्या मनात असा विचार आला – "भगवंतांनी मंगलसुत्तात प्राण्यांच्या वृद्धीबद्दल आणि कल्याणाबद्दल सांगताना केवळ अभ्युदयाविषयीच (भवाविषयीच) सांगितले आहे, पराभवाविषयी (अधोगतीविषयी) नाही. चला तर मग, आता ज्या कारणांमुळे प्राणी अधोगतीला जातात आणि नष्ट होतात, त्या त्यांच्या पराभवाविषयी देखील आपण भगवंतांना विचारूया." त्यानंतर, मंगलसुत्त उपदेशिलेल्या दिवसाच्या दुसऱ्या दिवशी, पराभवसुत्त ऐकण्याची इच्छा असणारे दहा हजार चक्रवाळांतील देव या एका चक्रवाळात एकत्र आले. एका केसाच्या टोकाएवढ्या जागेत दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास, साठ, सत्तर आणि ऐंशी देव मावतील अशी सूक्ष्म शरीरे धारण करून, सर्व देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यापेक्षा आपल्या कीर्तीने व तेजाने अधिक प्रकाशमान असणाऱ्या आणि मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धआसनावर विराजमान झालेल्या भगवंतांना वेढून ते उभे राहिले. त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने आज्ञा दिलेला एक देवपुत्र भगवंतांकडे आला आणि त्याने भगवंतांना पराभवाविषयी प्रश्न विचारला. तेव्हा भगवंतांनी त्या प्रश्नाच्या उत्तरात हे सुत्त सांगितले.

Tattha [Pg.150] ‘‘evaṃ me suta’’ntiādi āyasmatā ānandena vuttaṃ. ‘‘Parābhavantaṃ purisa’’ntiādinā nayena ekantarikā gāthā devaputtena vuttā, ‘‘suvijāno bhavaṃ hotī’’tiādinā nayena ekantarikā eva avasānagāthā ca bhagavatā vuttā, tadetaṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘parābhavasutta’’nti vuccati. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

त्यात "एवं मे सुतं" इत्यादी शब्द आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहेत. "पराभवन्तं पुरिसं" इत्यादी स्वरूपातील एकाआड एक गाथा देवपुत्राने म्हटल्या आहेत, आणि "सुविजानो भवं होति" इत्यादी स्वरूपातील एकाआड एक गाथा तसेच अंतिम गाथा भगवंतांनी म्हटल्या आहेत. या सर्वांचे संकलन करून याला "पराभवसुत्त" असे म्हटले जाते. त्यातील "एवं मे सुतं" इत्यादी शब्दांविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते सर्व आम्ही मंगलसुत्ताच्या वर्णनात सांगू.

91. Parābhavantaṃ purisantiādīsu pana parābhavantanti parihāyantaṃ vinassantaṃ. Purisanti yaṃkiñci sattaṃ jantuṃ. Mayaṃ pucchāma gotamāti sesadevehi saddhiṃ attānaṃ nidassetvā okāsaṃ kārento so devaputto gottena bhagavantaṃ ālapati. Bhavantaṃ puṭṭhumāgammāti mayañhi bhavantaṃ pucchissāmāti tato tato cakkavāḷā āgatāti attho. Etena ādaraṃ dasseti. Kiṃ parābhavato mukhanti evaṃ āgatānaṃ amhākaṃ brūhi parābhavato purisassa kiṃ mukhaṃ, kiṃ dvāraṃ, kā yoni, kiṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ parābhavantaṃ purisaṃ jāneyyāmāti attho. Etena ‘‘parābhavantaṃ purisa’’nti ettha vuttassa parābhavato purisassa parābhavakāraṇaṃ pucchati. Parābhavakāraṇe hi ñāte tena kāraṇasāmaññena sakkā yo koci parābhavapuriso jānitunti.

९१. "पराभवन्तं पुरिसं" इत्यादी शब्दांमध्ये, "पराभवन्तं" म्हणजे अधोगतीला जाणारा, नष्ट होणारा. "पुरिसं" म्हणजे कोणताही प्राणी किंवा जीव. "मयं पुच्छाम गोतमं" (आम्ही गोतमांना विचारतो) याद्वारे इतर देवांसह स्वतःचा उल्लेख करून आणि संभाषणाची संधी साधत तो देवपुत्र भगवंतांना त्यांच्या गोत्राने संबोधित करतो. "भवन्तं पुट्ठुमागम्म" (भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत) याचा अर्थ असा की, "आम्ही भगवंतांना विचारणार आहोत, म्हणूनच आम्ही वेगवेगळ्या चक्रवाळांतून आलो आहोत." याद्वारे तो आदर व्यक्त करतो. "किं पराभवतो मुखं" (पराभवाचे कारण काय आहे?) याचा अर्थ असा की, "अशा प्रकारे आलेल्या आम्हांला सांगा की, मनुष्याच्या पराभवाचे कारण काय आहे, त्याचे द्वार काय आहे, त्याचे मूळ काय आहे, त्याचे कारण काय आहे, ज्यायोगे आम्ही पराभूत होणाऱ्या मनुष्याला ओळखू शकू." याद्वारे तो "पराभवन्तं पुरिसं" या पदात उल्लेखिलेल्या पराभूत होणाऱ्या मनुष्याच्या पराभवाचे कारण विचारत आहे. कारण पराभवाचे कारण माहीत झाल्यावर, त्या सामान्य कारणावरून कोणताही पराभूत होणारा मनुष्य ओळखणे शक्य होते.

92. Athassa bhagavā suṭṭhu pākaṭīkaraṇatthaṃ paṭipakkhaṃ dassetvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya parābhavamukhaṃ dīpento āha ‘‘suvijāno bhava’’nti. Tassattho – yvāyaṃ bhavaṃ vaḍḍhanto aparihāyanto puriso, so suvijāno hoti, sukhena akasirena akicchena sakkā vijānituṃ. Yopāyaṃ parābhavatīti parābhavo, parihāyati vinassati, yassa tumhe parābhavato purisassa mukhaṃ maṃ pucchatha, sopi suvijāno. Kathaṃ? Ayañhi dhammakāmo bhavaṃ hoti dasakusalakammapathadhammaṃ kāmeti, piheti, pattheti, suṇāti, paṭipajjati, so taṃ paṭipattiṃ disvā sutvā ca jānitabbato suvijāno hoti. Itaropi dhammadessī parābhavo, tameva dhammaṃ dessati, na kāmeti, na piheti, na pattheti, na suṇāti, na paṭipajjati, so taṃ vippaṭipattiṃ disvā sutvā ca jānitabbato suvijāno hotīti. Evamettha bhagavā paṭipakkhaṃ dassento atthato dhammakāmataṃ bhavato mukhaṃ dassetvā dhammadessitaṃ parābhavato mukhaṃ dassetīti veditabbaṃ.

९२. त्यानंतर भगवंतांनी त्याला स्पष्टपणे समजवण्यासाठी विरोधी बाजू दर्शवून आणि पुद्गलाधिष्ठित देशनेद्वारे पराभवाचे कारण स्पष्ट करताना "सुविजानो भवं" असे म्हटले. त्याचा अर्थ असा आहे – जो मनुष्य आपली प्रगती वाढवतो, ज्याची अधोगती होत नाही, तो सहज ओळखता येण्याजोगा असतो; त्याला सुखद रीतीने, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय ओळखता येते. आणि जो अधोगतीला जातो तो 'पराभव' (पराभूत) होय, म्हणजेच तो ऱ्हास पावतो, नष्ट होतो. ज्या पराभूत होणाऱ्या मनुष्याच्या पराभवाचे कारण तुम्ही मला विचारत आहात, तो देखील सहज ओळखता येण्याजोगा आहे. तो कसा? कारण जो धम्माची आवड असणारा (धम्मकामी) असतो, त्याची प्रगती होते; तो दहा कुशल कर्मपथांच्या धम्माची इच्छा करतो, त्याची आकांक्षा धरतो, त्याची प्रार्थना करतो, तो ऐकतो आणि त्याचे आचरण करतो. त्याचे ते सदाचरण पाहून आणि ऐकून तो सहज ओळखता येण्याजोगा होतो. याउलट, जो धम्माचा द्वेष करणारा (धम्मद्वेषी) असतो, त्याचा पराभव होतो; तो त्याच धम्माचा द्वेष करतो, त्याची इच्छा करत नाही, त्याची आकांक्षा धरत नाही, त्याची प्रार्थना करत नाही, तो ऐकत नाही आणि त्याचे आचरण करत नाही. त्याचे ते दुराचरण पाहून आणि ऐकून तो सहज ओळखता येण्याजोगा होतो. अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी विरोधी बाजू दर्शवून, अर्थाच्या दृष्टीने धम्माची आवड असणे हे प्रगतीचे कारण आहे आणि धम्माचा द्वेष करणे हे पराभवाचे कारण आहे, हे दर्शवले आहे, असे समजावे.

93. Atha [Pg.151] sā devatā bhagavato bhāsitaṃ abhinandamānā āha ‘‘iti heta’’nti. Tassattho – iti hi yathā vutto bhagavatā, tatheva etaṃ vijānāma, gaṇhāma, dhārema, paṭhamo so parābhavo so dhammadessitālakkhaṇo paṭhamo parābhavo. Yāni mayaṃ parābhavamukhāni vijānituṃ āgatamhā, tesu idaṃ tāva ekaṃ parābhavamukhanti vuttaṃ hoti. Tattha viggaho, parābhavanti etenāti parābhavo. Kena ca parābhavanti? Yaṃ parābhavato mukhaṃ, kāraṇaṃ, tena. Byañjanamattena eva hi ettha nānākaraṇaṃ, atthato pana parābhavoti vā parābhavato mukhanti vā nānākaraṇaṃ natthi. Evamekaṃ parābhavato mukhaṃ vijānāmāti abhinanditvā tato paraṃ ñātukāmatāyāha ‘‘dutiyaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukha’’nti. Ito parañca tatiyaṃ catutthantiādīsupi imināva nayenattho veditabbo.

९३. त्यानंतर ती देवता भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन करत म्हणाली – "इति हेतं" (असे हे आहे). त्याचा अर्थ असा आहे – भगवंतांनी जसे सांगितले आहे, तसेच आम्ही हे जाणतो, ग्रहण करतो आणि लक्षात ठेवतो. तो पहिला पराभव आहे; धम्माचा द्वेष करणे हे लक्षण असलेला हा पहिला पराभव आहे. आम्ही ज्या पराभवाच्या कारणांना जाणून घेण्यासाठी आलो आहोत, त्यापैकी हे पहिले पराभवाचे कारण सांगितले गेले आहे, असा याचा अर्थ आहे. येथे शब्दविश्लेषण असे आहे – "ज्याद्वारे प्राणी पराभूत होतात, तो पराभव होय." आणि ते कशाने पराभूत होतात? जे पराभवाचे कारण आहे, त्याने. येथे केवळ शब्दांच्या बाबतीतच फरक आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने "पराभव" किंवा "पराभवाचे कारण" यात काहीही फरक नाही. अशा प्रकारे, "आम्ही पराभवाचे हे एक कारण जाणतो" असे म्हणून आनंद व्यक्त केल्यानंतर, पुढील कारण जाणून घेण्याच्या इच्छेने तो म्हणाला – "भगवंतांनी दुसरे कारण सांगावे, पराभवाचे दुसरे कारण काय आहे?" यापुढील तिसऱ्या, चौथ्या इत्यादी गाथांचा अर्थ देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावा.

94. Byākaraṇapakkhepi ca yasmā te te sattā tehi tehi parābhavamukhehi samannāgatā, na ekoyeva sabbehi, na ca sabbe ekeneva, tasmā tesaṃ tesaṃ tāni tāni parābhavamukhāni dassetuṃ ‘‘asantassa piyā hontī’’tiādinā nayena puggalādhiṭṭhānāya eva desanāya nānāvidhāni parābhavamukhāni byākāsīti veditabbā.

९४. उत्तराच्या बाजूने देखील, ज्याअर्थी वेगवेगळे प्राणी वेगवेगळ्या पराभवाच्या कारणांनी युक्त असतात – सर्वांमध्ये एकच कारण असते असे नाही, आणि सर्वजण एकाच कारणाने युक्त असतात असेही नाही – म्हणूनच त्या त्या प्राण्यांची ती ती पराभवाची कारणे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "असन्तस्स पिया होन्ति" (त्याला असंत प्रिय असतात) इत्यादी पद्धतीने पुद्गलाधिष्ठित देशनेद्वारे विविध प्रकारची पराभवाची कारणे स्पष्ट केली आहेत, असे समजावे.

Tatrāyaṃ saṅkhepato atthavaṇṇanā – asanto nāma cha satthāro, ye vā panaññepi avūpasantena kāyavacīmanokammena samannāgatā, te asanto assapiyā honti sunakkhattādīnaṃ acelakakorakhattiyādayo viya. Santo nāma buddhapaccekabuddhasāvakā. Ye vā panaññepi vūpasantena kāyavacīmanokammena samannāgatā, te sante na kurute piyaṃ, attano piye iṭṭhe kante manāpe na kuruteti attho. Veneyyavasena hettha vacanabhedo katoti veditabbo. Atha vā sante na kuruteti sante na sevatīti attho, yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiñhi atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddavidū mantenti. Piyanti piyamāno, tussamāno, modamānoti attho. Asataṃ [Pg.152] dhammo nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, dasākusalakammapathā vā. Taṃ asataṃ dhammaṃ roceti, piheti, pattheti, sevati. Evametāya gāthāya asantapiyatā, santaappiyatā, asaddhammarocanañcāti tividhaṃ parābhavato mukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato puriso parābhavati parihāyati, neva idha na huraṃ vuḍḍhiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuccati. Vitthāraṃ panettha ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti gāthāvaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

येथे संक्षेपाने अर्थ स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे – 'असंत' (दुर्जन) म्हणजे मक्खलि गोशाल इत्यादी सहा शास्ते (गुरू), किंवा इतरही जे कोणी अशांत कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मांनी युक्त आहेत. ते असंत त्याला प्रिय असतात, जसे सुनक्खत्त इत्यादींना अचेलक कोरखत्तिय इत्यादी प्रिय होते. 'संत' (सज्जन) म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धांचे श्रावक. किंवा इतरही जे कोणी शांत कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मांनी युक्त आहेत. 'सज्जनांना प्रिय करत नाही' (सते न कुरुते पियं) याचा अर्थ असा की, तो त्यांना स्वतःसाठी प्रिय, इष्ट, कांत आणि मनाजोगते मानत नाही. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्ती) च्या क्षमतेनुसार येथे वचनात भेद केला आहे असे समजावे. अथवा 'सते न कुरुते' म्हणजे सज्जनांची सेवा (संगती) करत नाही असा अर्थ आहे; जसे 'राजाची सेवा करतो' या अर्थामध्ये व्याकरणकार 'राजाला प्रिय करतो' असा विचार करतात. 'पियं' म्हणजे प्रिय मानणारा, संतुष्ट होणारा, आनंदित होणारा असा अर्थ आहे. 'असतांचा धर्म' (असतं धम्मो) म्हणजे बासष्ट (६२) मिथ्या दृष्टी किंवा दहा अकुशल कर्मपथ. तो त्या असतांच्या धर्माला पसंत करतो, त्याची इच्छा करतो, त्याची आकांक्षा करतो आणि त्याचे सेवन करतो. अशा प्रकारे या गाथेमध्ये असंतांविषयीचे प्रेम, संतांविषयीचे अप्रेम आणि असद्धर्माची आवड असे तीन प्रकारचे पराभवाचे (अधोगतीचे) द्वार सांगितले आहे. कारण याने युक्त असलेला मनुष्य पराभूत होतो, त्याचा ऱ्हास होतो, तो या लोकात किंवा परलोकात वृद्धी (प्रगती) पावत नाही; म्हणूनच याला 'पराभवाचे द्वार' असे म्हटले जाते. याचा सविस्तर विस्तार आम्ही 'असेवना च बालानं, पंडितानंच सेवना' या गाथेच्या स्पष्टीकरणात करू।

96. Niddāsīlī nāma yo gacchantopi, nisīdantopi, tiṭṭhantopi, sayānopi niddāyatiyeva. Sabhāsīlī nāma saṅgaṇikārāmataṃ, bhassārāmatamanuyutto. Anuṭṭhātāti vīriyatejavirahito uṭṭhānasīlo na hoti, aññehi codiyamāno gahaṭṭho vā samāno gahaṭṭhakammaṃ, pabbajito vā pabbajitakammaṃ ārabhati. Alasoti jātialaso, accantābhibhūto thinena ṭhitaṭṭhāne ṭhito eva hoti, nisinnaṭṭhāne nisinno eva hoti, attano ussāhena aññaṃ iriyāpathaṃ na kappeti. Atīte araññe aggimhi uṭṭhite apalāyanaalasā cettha nidassanaṃ. Ayamettha ukkaṭṭhaparicchedo, tato lāmakaparicchedenāpi pana alaso alasotveva veditabbo. Dhajova rathassa, dhūmova aggino, kodho paññāṇamassāti kodhapaññāṇo. Dosacarito khippakopī arukūpamacitto puggalo evarūpo hoti. Imāya gāthāya niddāsīlatā, sabhāsīlatā, anuṭṭhānatā, alasatā, kodhapaññāṇatāti pañcavidhaṃ parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato neva gahaṭṭho gahaṭṭhavuḍḍhiṃ, na pabbajito pabbajitavuḍḍhiṃ pāpuṇāti, aññadatthu parihāyatiyeva parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuccati.

९६. 'निद्राशील' म्हणजे जो चालताना, बसताना, उभा असताना किंवा झोपलेला असतानाही केवळ डुलक्या घेतो (झोपतो). 'सभाशील' म्हणजे जो जनसमुदायात रमणारा आणि निरर्थक गप्पागोष्टींमध्ये मग्न असणारा असतो. 'अनुट्ठाता' (उद्योगहीन) म्हणजे जो वीर्य आणि तेजाने रहित असतो, ज्याच्यात उत्थानशीलता (प्रयत्नशीलता) नसते; इतरांनी प्रवृत्त केले असताही गृहस्थ असल्यास गृहस्थाची कर्तव्ये किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) असल्यास प्रव्रजिताची कर्तव्ये सुरू करत नाही. 'आळशी' (अलसो) म्हणजे जो जन्मापासूनच आळशी असतो, आळसाने अत्यंत ग्रासलेला असतो; उभा असल्यास उभ्या राहिलेल्या जागीच उभा राहतो, बसलेला असल्यास बसलेल्या जागीच बसून राहतो, स्वतःच्या प्रयत्नाने दुसरी कोणतीही शारीरिक स्थिती (इरियापथ) बदलत नाही. भूतकाळात जंगलाला आग लागली असता पळून न जाणारे आळशी लोक हे याचे उदाहरण समजावे. ही यातील अत्यंत टोकाची मर्यादा आहे, परंतु त्यापेक्षा कमी दर्जाचा आळशी मनुष्य देखील आळशी म्हणूनच समजावा. जसे रथाची ओळख ध्वजाने होते, अग्नीची ओळख धुराने होते, तसेच ज्याची ओळख क्रोधाने होते तो 'क्रोधप्रज्ञ' (क्रोधाने ओळखला जाणारा) होय. द्वेष स्वभावाचा, लवकर रागवणारा आणि जखमेसारखे संवेदनशील मन असलेला मनुष्य असा असतो. या गाथेमध्ये अतिनिद्रा, अतिसंभाषण (सभाशीलता), उद्योगहीनता, आळस आणि क्रोधप्रज्ञता असे पाच प्रकारचे पराभवाचे द्वार सांगितले आहे. कारण याने युक्त असलेला गृहस्थ गृहस्थाच्या प्रगतीला प्राप्त करत नाही आणि प्रव्रजित प्रव्रजिताच्या प्रगतीला प्राप्त करत नाही; उलट त्याचा केवळ ऱ्हासच होतो आणि पराभवच होतो, म्हणूनच याला 'पराभवाचे द्वार' असे म्हटले जाते।

98. Mātāti janikā veditabbā. Pitāti janakoyeva. Jiṇṇakaṃ sarīrasithilatāya. Gatayobbanaṃ yobbanātikkamena āsītikaṃ vā nāvutikaṃ vā sayaṃ kammāni kātumasamatthaṃ. Pahu santoti samattho samāno sukhaṃ jīvamāno. Na bharatīti na poseti. Imāya gāthāya mātāpitūnaṃ abharaṇaṃ, aposanaṃ, anupaṭṭhānaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato yaṃ taṃ –

९८. 'माता' म्हणजे जन्म देणारी जननी समजावी. 'पिता' म्हणजे जन्म देणारा जनकच होय. 'वृद्ध' म्हणजे शरीराच्या अशक्ततेमुळे जर्जर झालेले. 'वय निघून गेलेले' म्हणजे तारुण्य ओलांडून ऐंशी किंवा नव्वद वर्षांचे झालेले, जे स्वतःची कामे करण्यास असमर्थ आहेत. 'समर्थ असूनही' (पहु संतो) म्हणजे सक्षम असताना आणि स्वतः सुखाने जगत असताना. 'पोषण करत नाही' (न भरति) म्हणजे सांभाळ करत नाही. या गाथेमध्ये माता-पित्यांचे पालनपोषण न करणे, त्यांचा सांभाळ न करणे आणि त्यांची सेवा न करणे हे एकच पराभवाचे द्वार सांगितले आहे. कारण याने युक्त असलेला मनुष्य त्या गोष्टीला प्राप्त करत नाही जी –

‘‘Tāya [Pg.153] naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (itivu. 106;

a. ni. 4.63) –

'माता-पित्यांच्या त्या सेवेमुळे, विद्वान लोक या लोकातच त्याची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो।'

Mātāpitubharaṇe ānisaṃsaṃ vuttaṃ. Taṃ na pāpuṇāti, aññadatthu ‘‘mātāpitaropi na bharati, kaṃ aññaṃ bharissatī’’ti nindañca vajjanīyatañca duggatiñca pāpuṇanto parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuccati.

असे माता-पित्यांच्या पालनाचे जे कल्याणकारी फळ (आनिसंस) सांगितले आहे, त्याला तो प्राप्त करत नाही. उलट, 'जो स्वतःच्या माता-पित्यांचेही पालन करत नाही, तो इतरांचे काय पालन करणार?' अशा निंदेला, तिरस्काराला आणि दुर्गतीला प्राप्त होऊन त्याचा पराभवच होतो; म्हणूनच याला 'पराभवाचे द्वार' असे म्हटले जाते।

100. Pāpānaṃ bāhitattā brāhmaṇaṃ, samitattā samaṇaṃ. Brāhmaṇakulappabhavampi vā brāhmaṇaṃ, pabbajjupagataṃ samaṇaṃ, tato aññaṃ vāpi yaṃkiñci yācanakaṃ. Musāvādena vañcetīti ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti pavāretvā yācito vā paṭijānitvā pacchā appadānena tassa taṃ āsaṃ visaṃvādeti. Imāya gāthāya brāhmaṇādīnaṃ musāvādena vañcanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato idha nindaṃ, samparāye duggatiṃ sugatiyampi adhippāyavipattiñca pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ –

१००. पापांना दूर केल्यामुळे 'ब्राह्मण' आणि पापांचे शमन केल्यामुळे 'श्रमण' म्हटले जाते. अथवा ब्राह्मण कुळात जन्मलेल्याला 'ब्राह्मण' आणि प्रव्रज्या घेतलेल्याला 'श्रमण' म्हणावे, किंवा त्याव्यतिरिक्त इतर कोणताही याचक (भिक्षेकरी) असो. 'असत्याद्वारे फसवतो' (मुसावादेन वंचेति) म्हणजे 'भंते, आपल्याला आवश्यक असलेल्या वस्तू सांगा' असे निमंत्रण देऊन, किंवा याचना केली असता होकार देऊन, नंतर न दिल्यामुळे त्याची आशा भंग करतो. या गाथेमध्ये ब्राह्मण इत्यादींना असत्याद्वारे फसवणे हे एकच पराभवाचे द्वार सांगितले आहे. कारण याने युक्त असलेला मनुष्य या लोकात निंदेला आणि परलोकात दुर्गतीला प्राप्त होतो, तसेच सुगतीमध्येही त्याच्या इच्छित फळाचा नाश होतो. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213; mahāva. 285).

'दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्याची वाईट कीर्ती (अपकीर्ती) सर्वत्र पसरते।'

Tathā –

तसेच –

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Musāvādī hotī’’tiādi (a. ni. 4.82).

'भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? तो असत्य बोलणारा असतो...' इत्यादी।

Tathā –

तसेच –

‘‘Idha, sāriputta, ekacco samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pavāreti, ‘vada, bhante, paccayenā’ti, so yena pavāreti, taṃ na deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati. So yaṃ yadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa hoti chedagāminī. Idha pana sāriputta…pe… so yena pavāreti, na taṃ yathādhippāyaṃ deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati. So yaṃ yadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa na hoti yathādhippāyā’’ti (a. ni. 4.79).

'येथे, सारिपुत्ता, एखादा मनुष्य श्रमण किंवा ब्राह्मणाकडे जाऊन त्यांना निमंत्रित करतो की, 'भंते, आपल्याला आवश्यक असलेल्या वस्तू सांगा', परंतु ज्या गोष्टीसाठी तो निमंत्रित करतो, ती देत नाही. तो तेथून च्युत होऊन (मरण पावून) जेव्हा या मनुष्यलोकात येतो, तेव्हा तो जो जो व्यापार करतो, त्यात त्याला तोटाच होतो. परंतु येथे, सारिपुत्ता... पे... तो ज्या गोष्टीसाठी निमंत्रित करतो, ती त्यांच्या इच्छेनुसार देत नाही. तो तेथून च्युत होऊन जेव्हा या मनुष्यलोकात येतो, तेव्हा तो जो जो व्यापार करतो, तो त्याच्या इच्छेनुसार यशस्वी होत नाही।'

Evamimāni [Pg.154] nindādīni pāpuṇanto parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuttaṃ.

अशा प्रकारे या निंदा इत्यादींना प्राप्त होऊन त्याचा पराभवच होतो, म्हणूनच याला 'पराभवाचे द्वार' असे म्हटले आहे।

102. Pahūtavittoti pahūtajātarūparajatamaṇiratano. Sahiraññoti sakahāpaṇo. Sabhojanoti anekasūpabyañjanabhojanasampanno. Eko bhuñjati sādūnīti sādūni bhojanāni attano puttānampi adatvā paṭicchannokāse bhuñjatīti eko bhuñjati sādūni. Imāya gāthāya bhojanagiddhatāya bhojanamacchariyaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato nindaṃ vajjanīyaṃ duggatinti evamādīni pāpuṇanto parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuttaṃ. Vuttanayeneva sabbaṃ suttānusārena yojetabbaṃ, ativitthārabhayena pana idāni yojanānayaṃ adassetvā atthamattameva bhaṇāma.

१०२. 'प्रभूतवित्त' (पहुतवित्तो) म्हणजे ज्याच्याकडे भरपूर सोने, चांदी, मणी आणि रत्ने आहेत. 'सहिरण्यो' म्हणजे कार्षापणांनी (नाण्यांनी) युक्त असलेला. 'सभोजनो' म्हणजे अनेक प्रकारच्या भाज्या, व्यंजने आणि अन्नाने संपन्न असलेला. 'एकटाच स्वादिष्ट भोजन करतो' (एको भुंजति सादूनि) म्हणजे स्वादिष्ट भोजन स्वतःच्या मुलांनाही न देता गुप्त ठिकाणी एकटाच खातो. या गाथेमध्ये भोजनाच्या लोभामुळे अन्नाचा संकोच (कंजूषपणा) करणे हे एकच पराभवाचे द्वार सांगितले आहे. कारण याने युक्त असलेला मनुष्य निंदा, तिरस्कार, दुर्गती इत्यादींना प्राप्त होऊन पराभूतच होतो; म्हणूनच याला 'पराभवाचे द्वार' असे म्हटले आहे. सांगितलेल्या पद्धतीनेच सर्व सूत्रांनुसार योजना करावी, परंतु अतिविस्ताराच्या भयाने आता आम्ही योजनेची पद्धत न दाखवता केवळ अर्थच सांगत आहोत।

104. Jātitthaddho nāma yo ‘‘ahaṃ jātisampanno’’ti mānaṃ janetvā tena thaddho vātapūritabhastā viya uddhumāto hutvā na kassaci onamati. Esa nayo dhanagottatthaddhesu. Saññātiṃ atimaññetīti attano ñātimpi jātiyā atimaññati sakyā viya viṭaṭūbhaṃ. Dhanenāpi ca ‘‘kapaṇo ayaṃ daliddo’’ti atimaññati, sāmīcimattampi na karoti, tassa te ñātayo parābhavameva icchanti. Imāya gāthāya vatthuto catubbidhaṃ, lakkhaṇato ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

१०४. जातीचा अभिमान बाळगणारा (जातिथद्ध) म्हणजे जो 'मी उच्च कुळातील (जातिसंपन्न) आहे' असा मान (अहंकार) निर्माण करून, त्याने ताठर बनतो आणि हवेने भरलेल्या चामड्याच्या पिशवीप्रमाणे (भात्याप्रमाणे) फुगून कोणासमोरही नम्र होत नाही. हाच नियम संपत्ती आणि गोत्राचा अभिमान बाळगणाऱ्यांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'सञ्ञातिं अतिमञ्ञेति' म्हणजे तो आपल्या स्वतःच्या नातेवाईकालाही त्याच्या जातीवरून तुच्छ मानतो, जसे शाक्यांनी विडूढभाला मानले होते. तसेच संपत्तीच्या जोरावर 'हा गरीब, दरिद्री आहे' असे म्हणून तो इतरांना तुच्छ मानतो आणि त्यांच्याशी साधा आदरयुक्त व्यवहारही करत नाही. त्याचे ते नातेवाईक त्याचा केवळ पराभवच (पतनच) इच्छितात. या गाथेमध्ये वस्तूच्या (कारणाच्या) आधारावर चार प्रकारचे, तर लक्षणाच्या आधारावर केवळ एकच पराभवाचे द्वार (पतनमार्ग) सांगितले आहे.

106. Itthidhuttoti itthīsu sāratto, yaṃkiñci atthi, taṃ sabbampi datvā aparāparaṃ itthiṃ saṅgaṇhāti. Tathā sabbampi attano santakaṃ nikkhipitvā surāpānapayutto surādhutto. Nivatthasāṭakampi nikkhipitvā jūtakīḷanamanuyutto akkhadhutto. Etehi tīhi ṭhānehi yaṃkiñcipi laddhaṃ hoti, tassa vināsanato laddhaṃ laddhaṃ vināsetīti veditabbo. Evaṃvidho parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya tividhaṃ parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

१०६. 'इत्थिधुत्तो' (स्त्रीलंपट) म्हणजे स्त्रियांमध्ये आसक्त असलेला; त्याच्याकडे जे काही असेल ते सर्व देऊन तो एकामागून एक स्त्रीला वश करतो. त्याचप्रमाणे, आपले सर्वस्व पणाला लावून मद्यपानात मग्न असणारा तो 'सुराधुत्तो' (मद्यपी) होय. परिधान केलेले वस्त्रही गहाण ठेवून द्यूत खेळण्यात (जुगारात) मग्न असणारा तो 'अक्खधुत्तो' (जुगारी) होय. या तीन कारणांमुळे जे काही प्राप्त होते, त्याचा नाश होत असल्यामुळे 'मिळालेल्या संपत्तीचा तो नाश करतो' (लद्धं विनासेति) असे समजावे. अशा प्रकारचा मनुष्य पराभवालाच (पतनालाच) प्राप्त होतो, म्हणूनच या गाथेमध्ये त्याच्या पराभवाची तीन द्वारे सांगितली आहेत.

108. Sehi dārehīti attano dārehi. Yo attano dārehi asantuṭṭho hutvā vesiyāsu padussati, tathā paradāresu, so [Pg.155] yasmā vesīnaṃ dhanappadānena paradārasevanena ca rājadaṇḍādīhi parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya duvidhaṃ parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

१०८. 'सेहि दारेहि' म्हणजे स्वतःच्या पत्नीशी. जो स्वतःच्या पत्नीने संतुष्ट न राहता वेश्यांकडे जातो, तसेच परस्त्रीगमन करतो, तो वेश्यांना धन दिल्यामुळे आणि परस्त्रीगमनामुळे राजाकडून मिळणारा दंड इत्यादींमुळे पराभवालाच (पतनालाच) प्राप्त होतो. म्हणूनच या गाथेमध्ये त्याच्या पराभवाची दोन द्वारे सांगितली आहेत.

110. Atītayobbanoti yobbanamaticca āsītiko vā nāvutiko vā hutvā āneti pariggaṇhāti. Timbarutthaninti timbaruphalasadisatthaniṃ taruṇadārikaṃ. Tassā issā na supatīti ‘‘daharāya mahallakena saddhiṃ rati ca saṃvāso ca amanāpo, mā heva kho taruṇaṃ pattheyyā’’ti issāya taṃ rakkhanto na supati. So yasmā kāmarāgena ca issāya ca ḍayhanto bahiddhā kammante ca appayojento parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya imaṃ issāya asupanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

११०. 'अतीतयोब्बनो' म्हणजे तारुण्य निघून गेलेला, ऐंशी किंवा नव्वद वर्षांचा वृद्ध होऊन जो लग्न करतो (तरुण स्त्रीला घरी आणतो). 'तिम्बरुत्थनिं' म्हणजे तिम्बरूच्या (कवठाच्या) फळासारखे स्तन असणाऱ्या तरुण मुलीशी. 'तस्सा इस्सा न सुपति' म्हणजे 'तरुण मुलीला वृद्ध पुरुषासोबत रती (भोग) आणि सहवास आवडत नाही, ती एखाद्या तरुण पुरुषाची इच्छा करू नये' या ईर्षेने (मत्सरतेने) तिचे रक्षण करत तो झोपत नाही. तो कामराग आणि ईर्षेने जळत असल्यामुळे बाहेरच्या कामांमध्ये लक्ष घालत नाही आणि पराभवालाच प्राप्त होतो. म्हणूनच या गाथेमध्ये ईर्षेमुळे न झोपणे हे एकच पराभवाचे द्वार सांगितले आहे.

112. Soṇḍinti macchamaṃsādīsu lolaṃ gedhajātikaṃ. Vikiraṇinti tesaṃ atthāya dhanaṃ paṃsukaṃ viya vikiritvā nāsanasīlaṃ. Purisaṃ vāpi tādisanti puriso vāpi yo evarūpo hoti, taṃ yo issariyasmiṃ ṭhapeti, lañchanamuddikādīni datvā gharāvāse kammante vā vaṇijjādivohāresu vā tadeva vāvaṭaṃ kāreti. So yasmā tassa dosena dhanakkhayaṃ pāpuṇanto parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya tathāvidhassa issariyasmiṃ ṭhapanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

११२. 'सोण्डिं' म्हणजे मासे, मांस इत्यादींमध्ये लंपट आणि आसक्त असणारी स्त्री. 'विकिरणिं' म्हणजे त्यांच्यासाठी संपत्ती धुळीसारखी उडवून नष्ट करण्याची सवय असणारी स्त्री. 'पुरिसं वापि तादिसं' म्हणजे अशाच स्वभावाचा पुरुष. अशा व्यक्तीला जो अधिकाराच्या पदावर (ऐश्वर्यावर) स्थापित करतो, त्याला राजमुद्रा इत्यादी देऊन घरातील कामात किंवा व्यापार इत्यादी व्यवहारांमध्ये नियुक्त करतो. त्याच्या या दोषांमुळे संपत्तीचा क्षय होऊन तो पराभवालाच प्राप्त होतो. म्हणूनच या गाथेमध्ये अशा प्रकारच्या व्यक्तीला अधिकारावर स्थापित करणे हे एकच पराभवाचे द्वार सांगितले आहे.

114. Appabhogo nāma sannicitānañca bhogānaṃ āyamukhassa ca abhāvato. Mahātaṇhoti mahatiyā bhogataṇhāya samannāgato, yaṃ laddhaṃ, tena asantuṭṭho. Khattiye jāyate kuleti khattiyānaṃ kule jāyati. So ca rajjaṃ patthayatīti so etāya mahātaṇhatāya anupāyena uppaṭipāṭiyā attano dāyajjabhūtaṃ alabbhaneyyaṃ vā parasantakaṃ rajjaṃ pattheti, so evaṃ patthento yasmā tampi appakaṃ bhogaṃ yodhājīvādīnaṃ datvā rajjaṃ apāpuṇanto parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya rajjapatthanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

११४. 'अप्पभोगो' म्हणजे साठवलेली संपत्ती आणि उत्पन्नाचे साधन नसल्यामुळे अल्प संपत्ती असलेला. 'महातण्हो' म्हणजे संपत्ती की तीव्र तृष्णा असलेला, जे काही मिळाले त्याने असंतुष्ट राहणारा. 'खत्तिये जायते कुले' म्हणजे क्षत्रियांच्या कुळात जन्मलेला. 'सो च रज्जं पत्थयति' म्हणजे तो या तीव्र तृष्णेमुळे अयोग्य मार्गाने, क्रमोल्लंघन करून स्वतःच्या वारसाहक्काचे किंवा मिळण्यास कठीण असलेले दुसऱ्याचे राज्य मिळवण्याची इच्छा करतो. अशी इच्छा करत असताना, तो आपली ती थोडीफार संपत्तीही योद्धे इत्यादींना देऊन टाकतो आणि राज्य न मिळाल्यामुळे पराभवालाच प्राप्त होतो. म्हणूनच या गाथेमध्ये राज्याची इच्छा करणे हे एकच पराभवाचे द्वार सांगितले आहे.

115. Ito [Pg.156] paraṃ yadi sā devatā ‘‘terasamaṃ bhagavā brūhi…pe… satasahassimaṃ bhagavā brūhī’’ti puccheyya, tampi bhagavā katheyya. Yasmā pana sā devatā ‘‘kiṃ imehi pucchitehi, ekamettha vuḍḍhikaraṃ natthī’’ti tāni parābhavamukhāni asuyyamānā ettakampi pucchitvā vippaṭisārī hutvā tuṇhī ahosi, tasmā bhagavā tassāsayaṃ viditvā desanaṃ niṭṭhāpento imaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘ete parābhave loke’’ti.

११५. यानंतर जर त्या देवतेने विचारले असते की, 'भगवंता, आम्हाला तेरावे सांगा... पे... एक लाखवे सांगा,' तर भगवंतांनी तेही सांगितले असते. परंतु, 'हे विचारून काय फायदा, यात प्रगतीचा एकही मार्ग नाही' असा विचार करून, त्या पराभवाच्या मार्गांबद्दल ऐकण्याची इच्छा नसलेल्या देवतेने एवढेच विचारून पश्चात्ताप व्यक्त केला आणि ती शांत झाली. म्हणून भगवंतांनी तिचा आशय ओळखून, उपदेशाचा समारोप करताना 'एते पराभवे लोके' ही गाथा म्हटली.

Tattha paṇḍitoti parivīmaṃsāya samannāgato. Samavekkhiyāti paññācakkhunā upaparikkhitvā. Ariyoti na maggena, na phalena, apica kho, pana etasmiṃ parābhavasaṅkhāte anaye na iriyatīti ariyo. Yena dassanena yāya paññāya parābhave disvā vivajjeti, tena sampannattā dassanasampanno. Sa lokaṃ bhajate sivanti so evarūpo sivaṃ khemamuttamamanupaddavaṃ devalokaṃ bhajati, allīyati, upagacchatīti vuttaṃ hoti. Desanāpariyosāne parābhavamukhāni sutvā uppannasaṃvegānurūpaṃ yoniso padahitvā sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalāni pattā devatā gaṇanaṃ vītivattā. Yathāha –

त्यामध्ये 'पण्डितो' (पंडित) म्हणजे चहूबाजूंनी विचार करण्याची क्षमता असलेला (बुद्धिमान). 'समवेक्खिया' म्हणजे प्रज्ञाचक्षूने नीट विचार करून. 'अरियो' (आर्य) म्हणजे मार्गाने किंवा फलाने नव्हे, तर पराभव नावाच्या या अयोग्य मार्गावर न चालणारा तो आर्य होय. ज्या दर्शनाने किंवा ज्या प्रज्ञेने पराभवाचे मार्ग पाहून तो त्यांचा त्याग करतो, त्या प्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे तो 'दस्सनसम्पन्नो' (दर्शनसंपन्न) होय. 'स लोकं भजते सिवं' म्हणजे अशा प्रकारचा मनुष्य कल्याणकारी, सुरक्षित, उत्तम आणि उपद्रवरहित अशा देवलोकाला प्राप्त करतो, तिथे आश्रय घेतो, असा याचा अर्थ आहे. उपदेशाच्या शेवटी पराभवाचे मार्ग ऐकून, निर्माण झालेल्या संवेगाला (वैराग्याला) अनुसरून योग्य प्रकारे प्रयत्न करून सोतापत्ती, सकदागामी आणि अनागामी फल प्राप्त करणाऱ्या देवतांची संख्या मोजता येण्यापलीकडे होती. जसे म्हटले आहे –

‘‘Mahāsamayasutte ca, atho maṅgalasuttake;

Samacitte rāhulovāde, dhammacakke parābhave.

"महासमय सुत्तात, तसेच मंगल सुत्तात, समचित्त सुत्तात, राहुलोवाद सुत्तात, धम्मचक्कपवत्तन सुत्तात आणि पराभव सुत्तात,"

‘‘Devatāsamitī tattha, appameyyā asaṅkhiyā;

Dhammābhisamayo cettha, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti.

"तेथे जमलेल्या देवतांची संख्या अमर्याद आणि असंख्य होती; आणि तेथे झालेला धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) मोजता येण्यापलीकडे असंख्य होता."

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेमध्ये

Suttanipāta-aṭṭhakathāya parābhavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील पराभवसुत्ताचे वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

7. Aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā

७. अग्गिकभारद्वाजसुत्ताचे वर्णन (स्पष्टीकरण)

Evaṃ me sutanti aggikabhāradvājasuttaṃ, ‘‘vasalasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Kasibhāradvājasutte vuttanayena pacchābhattakiccāvasāne buddhacakkhunā lokaṃ [Pg.157] volokento aggikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ saraṇasikkhāpadānaṃ upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate kathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo saraṇaṃ gantvā sikkhāpadāni samādiyissatī’’ti ñatvā, tattha gantvā, pavattāya kathāya brāhmaṇena dhammadesanaṃ yācito imaṃ suttaṃ abhāsi. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiṃ maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vaṇṇayissāma, ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamaya’’ntiādi kasibhāradvājasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) ने सुरू होणाऱ्या या सुत्ताला अग्गिकभारद्वाजसुत्त किंवा 'वसलसुत्त' (वसल सुत्त) असेही म्हणतात. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. कसिभारद्वाजसुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने, भोजनोत्तर कृत्यांच्या समाप्तीनंतर बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहत असताना, त्यांनी अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाला शरण आणि शील ग्रहण करण्याची पात्रता (उपनिश्रय) असलेला पाहिले. 'मी तिथे गेल्यावर आमच्यात संवाद होईल, आणि संवादाच्या शेवटी धम्मोपदेश ऐकून हा ब्राह्मण शरण जाईल आणि शील ग्रहण करेल' असे जाणून, ते तिथे गेले. तेथे झालेल्या संवादादरम्यान ब्राह्मणाने धम्मोपदेशाची याचना केल्यावर भगवंतांनी हे सुत्त सांगितले. त्यातील 'एवं मे सुतं' इत्यादी शब्दांचे स्पष्टीकरण आम्ही मंगलसुत्ताच्या वर्णनात करू. 'अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं' (त्यानंतर भगवान पूर्वान्हकाळी...) इत्यादी कसिभारद्वाजसुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Tena kho pana samayena aggikabhāradvājassāti yaṃ yaṃ avuttapubbaṃ, taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Seyyathidaṃ – so hi brāhmaṇo aggiṃ juhati paricaratīti katvā aggikoti nāmena pākaṭo ahosi, bhāradvājoti gottena. Tasmā vuttaṃ ‘‘aggikabhāradvājassā’’ti. Nivesaneti ghare. Tassa kira brāhmaṇassa nivesanadvāre antaravīthiyaṃ aggihutasālā ahosi. Tato ‘‘nivesanadvāre’’ti vattabbe tassapi padesassa nivesaneyeva pariyāpannattā ‘‘nivesane’’ti vuttaṃ. Samīpatthe vā bhummavacanaṃ, nivesanasamīpeti attho. Aggi pajjalito hotīti aggiyādhāne ṭhito aggi katabbhuddharaṇo samidhāpakkhepaṃ bījanavātañca labhitvā jalito uddhaṃ samuggataccisamākulo hoti. Āhuti paggahitāti sasīsaṃ nhāyitvā mahatā sakkārena pāyāsasappimadhuphāṇitādīni abhisaṅkhatāni hontīti attho. Yañhi kiñci aggimhi juhitabbaṃ, taṃ sabbaṃ ‘‘āhutī’’ti vuccati. Sapadānanti anugharaṃ. Bhagavā hi sabbajanānuggahatthāya āhārasantuṭṭhiyā ca uccanīcakulaṃ avokkamma piṇḍāya carati. Tena vuttaṃ ‘‘sapadānaṃ piṇḍāya caramāno’’ti.

"त्या वेळी अग्निकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या घरी" (तेन खो पन समयेन अग्गिकभारद्वाजस्स) या वाक्यात जे पूर्वी स्पष्ट केले गेले नाही, केवळ त्याचेच आम्ही स्पष्टीकरण करू. ते खालीलप्रमाणे आहे – तो ब्राह्मण अग्नीमध्ये आहुती देत असे व अग्नीची सेवा करत असे, म्हणून तो 'अग्निक' या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि 'भारद्वाज' हे त्याचे गोत्र होते. म्हणून "अग्निकभारद्वाजस्य" असे म्हटले आहे. 'निवेसने' म्हणजे घरात. असे म्हटले जाते की, त्या ब्राह्मणाच्या घराच्या दारापाशी, गल्लीच्या मध्यभागी अग्निहोत्र शाळा (यज्ञशाळा) होती. म्हणून "घराच्या दारापाशी" असे म्हणण्याऐवजी, तो भाग घराचाच एक हिस्सा असल्यामुळे "घरात" (निवेसने) असे म्हटले आहे. किंवा हे सप्तमी विभक्तीचे रूप 'समीपता' (जवळ असणे) या अर्थाने आहे, म्हणजेच "घराजवळ" असा याचा अर्थ आहे. 'अग्नी प्रज्वलित झाला होता' (अग्गि पज्जलितो होति) म्हणजे शेगडीत किंवा अग्निकुंडात ठेवलेला अग्नी, बाहेर काढलेला कोळसा, समिधा टाकल्याने आणि पंख्याने वारा घातल्याने प्रज्वलित होऊन वर उठणाऱ्या ज्वालांनी युक्त झाला होता. 'आहुती तयार केली होती' (आहुति पग्गहिता) म्हणजे डोक्यावरून स्नान करून, मोठ्या आदराने खीर (पायस), तूप, मध आणि गूळ इत्यादी पदार्थ तयार केले होते, असा अर्थ आहे. कारण अग्नीमध्ये जे काही अर्पण केले जाते, त्या सर्वांना 'आहुती' असे म्हणतात. 'सपदानं' म्हणजे घराघरांच्या क्रमाने (अनुघरं). कारण भगवान सर्व लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी आणि आहारामध्ये संतुष्ट असल्यामुळे, उच्च-नीच कुळांचा भेद न करता क्रमाने भिक्षेसाठी फिरत असत. म्हणून "घराघरांच्या क्रमाने भिक्षेसाठी फिरत असताना" (सपदानं पिण्डाय चरमानो) असे म्हटले आहे.

Atha kimatthaṃ sabbākārasampannaṃ samantapāsādikaṃ bhagavantaṃ disvā brāhmaṇassa cittaṃ nappasīdati? Kasmā ca evaṃ pharusena vacanena bhagavantaṃ samudācaratīti? Vuccate – ayaṃ kira brāhmaṇo ‘‘maṅgalakiccesu samaṇadassanaṃ avamaṅgala’’nti evaṃdiṭṭhiko, tato ‘‘mahābrahmuno bhuñjanavelāya kāḷakaṇṇī muṇḍakasamaṇako mama nivesanaṃ upasaṅkamatī’’ti mantvā cittaṃ nappasādesi, aññadatthu dosavasaṃyeva agamāsi. Atha kuddho anattamano anattamanavācaṃ nicchāresi ‘‘tatreva muṇḍakā’’tiādi. Tatrāpi [Pg.158] ca yasmā ‘‘muṇḍo asuddho hotī’’ti brāhmaṇānaṃ diṭṭhi, tasmā ‘‘ayaṃ asuddho, tena devabrāhmaṇapūjako na hotī’’ti jigucchanto ‘‘muṇḍakā’’ti āha. Muṇḍakattā vā ucchiṭṭho esa, na imaṃ padesaṃ arahati āgacchitunti samaṇo hutvāpi īdisaṃ kāyakilesaṃ na vaṇṇetīti ca samaṇabhāvaṃ jigucchanto ‘‘samaṇakā’’ti āha. Na kevalaṃ dosavaseneva, vasale vā pabbājetvā tehi saddhiṃ ekato sambhogaparibhogakaraṇena patito ayaṃ vasalatopi pāpataroti jigucchanto ‘‘vasalakā’’ti āha – ‘‘vasalajātikānaṃ vā āhutidassanamattasavanena pāpaṃ hotī’’ti maññamānopi evamāha.

तर मग, सर्व गुणांनी संपन्न आणि सर्व बाजूंनी अत्यंत प्रसन्न व्यक्तिमत्त्व असलेल्या भगवंतांना पाहूनही त्या ब्राह्मणाचे मन प्रसन्न का झाले नाही? आणि त्याने भगवंतांशी अशा कठोर शब्दांत का संभाषण केले? याचे उत्तर दिले जाते – असे म्हटले जाते की, या ब्राह्मणाची अशी धारणा (दृष्टी) होती की, "मांगलिक कार्यात श्रमणाचे दर्शन होणे हे अमंगल आहे." त्यामुळे, "महाब्रह्मदेवाच्या भोजनाच्या वेळी हा अलक्ष्मीचा अवतार असलेला, मुंडण केलेला हीन श्रमण माझ्या घरी येत आहे," असा विचार करून त्याचे मन प्रसन्न झाले नाही, उलट तो क्रोधाच्या आहारी गेला. मग क्रोधी व अप्रसन्न होऊन त्याने अप्रसन्नतेचे उद्गार काढले, "तिथेच थांब, ए मुंडका!" इत्यादी. त्यातही, "मुंडण केलेला मनुष्य अपवित्र असतो" अशी ब्राह्मणांची समजूत असल्यामुळे, "हा अपवित्र आहे, त्यामुळे तो देव आणि ब्राह्मणांना दिल्या जाणाऱ्या आहुतीस पात्र नाही," असा तिरस्कार करत त्याने त्याला 'मुंडक' (मुंडण केलेला) म्हटले. किंवा, "हा मुंडण केलेला असल्यामुळे उच्छिष्ट (अपवित्र) आहे, याने या यज्ञस्थानी येणे योग्य नाही," आणि "श्रमण असूनही तो अशा शारीरिक क्लेशांची (मळकटपणाची) प्रशंसा करत नाही," असा श्रमणत्वाचा तिरस्कार करत त्याने त्याला 'श्रमणक' (हीन श्रमण) म्हटले. केवळ क्रोधाच्या भरातच नव्हे, तर "हा हीन जातीच्या लोकांना (वृषलांना) प्रव्रज्या देतो आणि त्यांच्यासोबत एकत्र भोजन व वस्तूंचा वापर करतो, त्यामुळे तो पतित असून वृषलापेक्षाही अधिक पापी आहे," असा तिरस्कार करत त्याने त्याला 'वृषलक' (शूद्र/हीन) म्हटले – किंवा "वृषल जातीच्या लोकांनी आहुती पाहणे किंवा मंत्र ऐकणे यानेही पाप लागते," असे मानूनही त्याने असे म्हटले.

Bhagavā tathā vuttopi vippasanneneva mukhavaṇṇena madhurena sarena brāhmaṇassa upari anukampāsītalena cittena attano sabbasattehi asādhāraṇatādibhāvaṃ pakāsento āha ‘‘jānāsi pana, tvaṃ brāhmaṇā’’ti. Atha brāhmaṇo bhagavato mukhappasādasūcitaṃ tādibhāvaṃ ñatvā anukampāsītalena cittena nicchāritaṃ madhurassaraṃ sutvā amateneva abhisittahadayo attamano vippasannindriyo nihatamāno hutvā taṃ jātisabhāvaṃ visauggirasadisaṃ samudācāravacanaṃ pahāya ‘‘nūna yamahaṃ hīnajaccaṃ vasalanti paccemi, na so paramatthato vasalo, na ca hīnajaccatā eva vasalakaraṇo dhammo’’ti maññamāno ‘‘na khvāhaṃ, bho gotamā’’ti āha. Dhammatā hesā, yaṃ hetusampanno paccayālābhena pharusopi samāno laddhamatte paccaye muduko hotīti.

भगवंतांना असे म्हटले गेले तरीही, त्यांनी अत्यंत प्रसन्न मुखमुद्रेने, मधुर स्वराने आणि ब्राह्मणाविषयीच्या करुणेने शीतल झालेल्या चित्ताने, सर्व प्राण्यांपेक्षा आपले जे असाधारणत्व (अद्वितीयत्व) आहे ते प्रकट करत विचारले, "पण ब्राह्मणा, तुला माहीत आहे का?" तेव्हा भगवंतांच्या चेहऱ्यावरील प्रसन्नतेने सूचित होणारी त्यांची समता जाणून आणि करुणेने शीतल झालेल्या चित्तातून निघालेला मधुर स्वर ऐकून, जणू काही अमृताने हृदय सिंचित झाले असावे असा तो ब्राह्मण अत्यंत आनंदित झाला. त्याची इंद्रिये शांत व प्रसन्न झाली, त्याचा अहंकार गळून पडला. विषाची गुळणी टाकणाऱ्या सापाप्रमाणे आपल्या जातीच्या अभिमानावर आधारित असलेले ते कठोर संभाषण सोडून देऊन त्याने विचार केला, "ज्याला मी हीन जन्माचा 'वृषल' (शूद्र) मानत होतो, तो परमार्थतः वृषल नाही; आणि हीन जन्म हा काही माणसाला वृषल बनवणारा धर्म (गुण) नाही." असा विचार करून तो म्हणाला, "हे गौतम, मला हे माहीत नाही." कारण हा स्वभावच आहे की, जो मनुष्य कल्याणाच्या हेतूंनी युक्त असतो, तो अनुकूल परिस्थिती (प्रत्यय) न मिळाल्यामुळे जरी कठोर वाटला, तरी अनुकूल परिस्थिती मिळताच अत्यंत मृदू बनतो.

Tattha sādhūti ayaṃ saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundaradaḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95; a. ni. 7.83) hi āyācane. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu, sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

त्यामध्ये 'साधु' हा शब्द याचना (विनंती), संप्रतीच्छन (स्वीकार), संप्रहंसन (प्रशंसा/हर्ष), सुंदर (उत्कृष्ट) आणि दृढीकरण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. "भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा, हे माझ्यासाठी साधु (चांगले) होईल" इत्यादी वाक्यांमध्ये हा शब्द 'याचना' (विनंती) या अर्थाने आला आहे. "भंते, साधु (फार छान)!" असे म्हणून त्या भिक्खूने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन केले, इत्यादी वाक्यांमध्ये हा शब्द 'स्वीकार' या अर्थाने आला आहे. "साधु, साधु, सारिपुत्त!" इत्यादी वाक्यांमध्ये हा शब्द 'संप्रहंसन' (प्रशंसा/हर्ष) या अर्थाने आला आहे.

‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.18.101) –

"धर्माची आवड असणारा राजा चांगला (साधु) असतो, प्रज्ञावान मनुष्य चांगला असतो; मित्रांशी द्रोह न करणारा चांगला असतो आणि पापाचा अकरण (पाप न करणे) सुखकारक असते."

Ādīsu [Pg.159] sundare. ‘‘Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karothā’’tiādīsu (ma. ni. 1.1) daḷhīkamme. Idha pana āyācane.

इत्यादी गाथांमध्ये हा शब्द 'सुंदर' (उत्कृष्ट) या अर्थाने आला आहे. "ते ऐका, चांगल्या प्रकारे मनात साठवा (साधुकं मनसि करोथ)" इत्यादी वाक्यांमध्ये हा शब्द 'दृढीकरण' (निश्चय) या अर्थाने आला आहे. परंतु येथे (प्रस्तुत संदर्भात) हा शब्द 'याचना' (विनंती) या अर्थाने आला आहे.

Tena hīti tassādhippāyanidassanaṃ, sace ñātukāmosīti vuttaṃ hoti. Kāraṇavacanaṃ vā, tassa yasmā ñātukāmosi, tasmā, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, tathā te bhāsissāmi, yathā tvaṃ jānissasīti evaṃ parapadehi saddhiṃ sambandho veditabbo. Tatra ca suṇāhīti sotindriyavikkhepavāraṇaṃ, sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepavāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇatthūpaparikkhādīsu. Purimena ca ‘‘sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyo’’ti dīpeti, pacchimena ‘‘sāttho, tasmā manasi kātabbo’’ti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā ‘‘yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ. Yasmā atthagambhīro paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohī’’ti etamatthaṃ dīpento āha – ‘‘suṇāhi sādhukaṃ manasi karohī’’ti.

'तेन हि' (तर मग) हा शब्द त्याचा अभिप्राय दर्शवणारा आहे, म्हणजेच "जर तुला जाणून घेण्याची इच्छा असेल तर..." असा याचा अर्थ होतो. किंवा हे कारणाचे वचन आहे; त्याचा पुढील शब्दांशी संबंध असा समजला पाहिजे: "हे ब्राह्मणा, ज्याअर्थी तुला जाणून घेण्याची इच्छा आहे, त्याअर्थी तू ऐक, चांगल्या प्रकारे मनात साठवा; मी तुला अशा प्रकारे सांगेन की तुला ते समजेल." आणि त्यामध्ये 'ऐक' (सुणाही) हे श्रवणेंद्रियाच्या विक्षेपाचे (भटकण्याचे) निवारण करण्यासाठी आहे; 'चांगल्या प्रकारे मनात साठव' (साधुकं मनसि करोही) हे मनन करण्यामध्ये दृढता आणून मनेंद्रियाच्या विक्षेपाचे निवारण करण्यासाठी आहे. यातील पहिले (ऐकणे) हे शब्दांच्या चुकीच्या आकलनाचे (व्यंजनविपर्यास) निवारण करण्यासाठी आहे, आणि दुसरे (मनात साठवणे) हे अर्थाच्या चुकीच्या आकलनाचे (अर्थविपर्यास) निवारण करण्यासाठी आहे. पहिल्याद्वारे धम्म ऐकण्यामध्ये प्रवृत्त केले जाते, तर दुसऱ्याद्वारे ऐकलेल्या धम्माचे धारण करणे, अर्थाची परीक्षा करणे इत्यादींमध्ये प्रवृत्त केले जाते. पहिल्याद्वारे "हा धम्म सुंदर शब्दांनी युक्त (सव्यंजन) आहे, म्हणून तो ऐकण्यायोग्य आहे" हे दर्शवले जाते; तर दुसऱ्याद्वारे "हा धम्म अर्थपूर्ण (सार्थ) आहे, म्हणून तो मनात साठवण्यायोग्य आहे" हे दर्शवले जाते. किंवा 'साधुकं' (चांगल्या प्रकारे) हा शब्द दोन्ही पदांशी जोडून – "ज्याअर्थी हा धम्म धम्मगंभीर आणि देशनागंभीर आहे, म्हणून चांगल्या प्रकारे ऐक; आणि ज्याअर्थी तो अर्थगंभीर आणि प्रतिवेधगंभीर (साक्षात्काराच्या दृष्टीने गंभीर) आहे, म्हणून चांगल्या प्रकारे मनात साठव" – हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी "चांगल्या प्रकारे ऐक आणि मनात साठव" असे म्हटले आहे.

Tato ‘‘evaṃ gambhīre kathamahaṃ patiṭṭhaṃ labhissāmī’’ti visīdantamiva taṃ brāhmaṇaṃ samussāhento āha – ‘‘bhāsissāmī’’ti. Tattha ‘‘yathā tvaṃ ñassasi, tathā parimaṇḍalehi padabyañjanehi uttānena nayena bhāsissāmī’’ti evamadhippāyo veditabbo. Tato ussāhajāto hutvā ‘‘evaṃ bho’’ti kho aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato paccassosi, sampaṭicchi paṭiggahesīti vuttaṃ hoti, yathānusiṭṭhaṃ vā paṭipajjanena abhimukho assosīti. Athassa ‘‘bhagavā etadavocā’’ti idāni vattabbaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kodhano upanāhī’’ti evamādikaṃ.

त्यानंतर, "अशा गंभीर विषयात मला आधार कसा मिळणार?" या विचाराने खचून चाललेल्या त्या ब्राह्मणाला धीर देत भगवान म्हणाले – "मी सांगेन (भासिस्सामि)." येथे अभिप्राय असा समजला पाहिजे की, "ज्या प्रकारे तुला समजेल, त्या प्रकारे मी सुस्पष्ट शब्दांत आणि पदांत, अगदी सोप्या पद्धतीने सांगेन." त्यानंतर उत्सुक झालेला अग्निकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "होय, महाराज (एवं भो)." त्याने भगवंतांचे वचन स्वीकारले, असा याचा अर्थ आहे; किंवा उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करण्याच्या इच्छेने तो सन्मुख होऊन ऐकू लागला. त्यानंतर भगवंतांनी त्याला हे सांगितले. आता, स्पष्ट करावयाच्या विषयाचा संदर्भ देऊन "क्रोधी आणि द्वेषी" इत्यादी गाथा म्हटली आहे.

116. Tattha kodhanoti kujjhanasīlo. Upanāhīti tasseva kodhassa daḷhīkammena upanāhena samannāgato. Paresaṃ guṇe makkheti puñchatīti makkhī, pāpo ca so makkhī cāti pāpamakkhī. Vipannadiṭṭhīti vinaṭṭhasammādiṭṭhi, vipannāya vā virūpaṃ gatāya dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato. Māyāvīti attani vijjamānadosapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya [Pg.160] samannāgato. Taṃ jaññā vasalo itīti taṃ evarūpaṃ puggalaṃ etesaṃ hīnadhammānaṃ vassanato siñcanato anvāssavanato ‘‘vasalo’’ti jāneyyāti, etehi sabbehi brāhmaṇamatthake jāto. Ayañhi paramatthato vasalo eva, attano hadayatuṭṭhimattaṃ, na paranti. Evamettha bhagavā ādipadeneva tassa brāhmaṇassa kodhaniggahaṃ katvā ‘‘kodhādidhammo hīnapuggalo’’ti puggalādhiṭṭhānāya ca desanāya kodhādidhamme desento ekena tāva pariyāyena vasalañca vasalakaraṇe ca dhamme desesi. Evaṃ desento ca ‘‘tvaṃ aha’’nti paravambhanaṃ attukkaṃsanañca akatvā dhammeneva samena ñāyena taṃ brāhmaṇaṃ vasalabhāve, attānañca brāhmaṇabhāve ṭhapesi.

११६. तेथे 'कोधनो' (क्रोधी) म्हणजे क्रोध करण्याचा स्वभाव असलेला. 'उपनाही' (द्वेषी) म्हणजे त्याच क्रोधाला दृढ करणाऱ्या वैराने (द्वेषाने) युक्त असलेला. जो इतरांच्या गुणांवर माखतो (दूषण लावतो), पुसून टाकतो, तो 'मक्खी' (गुणनाशक) होय; आणि तो पापी व गुणनाशक असल्यामुळे 'पापमक्खी' होय. 'विपन्नदिट्ठी' (दृष्टीभ्रष्ट) म्हणजे ज्याची सम्यक् दृष्टी नष्ट झाली आहे, किंवा जो विकृत झालेल्या दहा प्रकारच्या मिथ्या दृष्टीने युक्त आहे. 'मायावी' (कपटी) म्हणजे स्वतःमधील दोष लपविण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला. 'तं जञ्ञा वसलो इति' (त्याला वसळ समजावे) म्हणजे अशा व्यक्तीला या हीन धर्मांच्या वास्तव्यामुळे, सिंचनामुळे आणि प्रवाहामुळे 'वसळ' (हीन/चंडाल) समजावे. कारण तो जरी ब्रह्माच्या डोक्यावर जन्मला असला, तरी परमार्थतः तो 'वसळ'च आहे; हे केवळ स्वतःच्या मनाच्या समाधानासाठी आहे, इतरांसाठी नाही. अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी पहिल्याच पदाने त्या ब्राह्मणाच्या क्रोधाचे दमन करून, "क्रोधादी धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य हा हीन पुरुष असतो" अशा पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीवर आधारित) देशनेद्वारे क्रोधादी धर्मांचा उपदेश करताना, एका पद्धतीने 'वसळ' आणि 'वसळ' बनविणाऱ्या धर्मांचा उपदेश केला. आणि असा उपदेश करताना "तू" किंवा "मी" असे म्हणून दुसऱ्याची निंदा व स्वतःची प्रशंसा न करता, केवळ धम्माच्या न्याय्य मार्गाने त्या ब्राह्मणाला 'वसळ' भावात आणि स्वतःला 'ब्राह्मण' भावात प्रस्थापित केले.

117. Idāni yāyaṃ brāhmaṇānaṃ diṭṭhi ‘‘kadāci pāṇātipātaadinnādānādīni karontopi brāhmaṇo evā’’ti. Taṃ diṭṭhiṃ paṭisedhento, ye ca sattavihiṃsādīsu akusaladhammesu tehi tehi samannāgatā ādīnavaṃ apassantā te dhamme uppādenti, tesaṃ ‘‘hīnā ete dhammā vasalakaraṇā’’ti tattha ādīnavañca dassento aparehipi pariyāyehi vasalañca vasalakaraṇe ca dhamme desetuṃ ‘‘ekajaṃ vā dvijaṃ vā’’ti evamādigāthāyo abhāsi.

११७. आता, "कधी प्राणातिपात (जीवहिंसा) किंवा अदत्तादान (चोरी) इत्यादी कृत्ये केली तरीही तो ब्राह्मणच राहतो" या ब्राह्मणांच्या चुकीच्या दृष्टीचे खंडन करण्यासाठी, आणि जे प्राणीहिंसेसारख्या अकुशल धर्मांनी युक्त असूनही त्यांतील दोष न पाहता ते अकुशल धर्म उत्पन्न करतात, त्यांना "हे हीन धर्म माणसाला वसळ (हीन) बनवणारे आहेत" असा त्यांतील दोष दाखवून देण्यासाठी, इतरही अनेक पर्यायांनी 'वसळ' आणि 'वसळ' बनविणाऱ्या धर्मांचा उपदेश करण्यासाठी भगवंतांनी "एकजं वा द्विजं वा" (एकदा जन्मलेला किंवा दोनदा जन्मलेला) इत्यादी गाथा म्हटल्या.

Tattha ekajoti ṭhapetvā aṇḍajaṃ avasesayonijo. So hi ekadā eva jāyati. Dvijoti aṇḍajo. So hi mātukucchito aṇḍakosato cāti dvikkhattuṃ jāyati. Taṃ ekajaṃ vā dvijaṃ vāpi. Yodha pāṇanti yo idha sattaṃ. Vihiṃsatīti kāyadvārikacetanāsamuṭṭhitena vā vacīdvārikacetanāsamuṭṭhitena vā payogena jīvitā voropeti. ‘‘Pāṇāni hiṃsatī’’tipi pāṭho. Tattha ekajaṃ vā dvijaṃ vāti evaṃpabhedāni yodha pāṇāni hiṃsatīti evaṃ sambandho veditabbo. Yassa pāṇe dayā natthīti etena manasā anukampāya abhāvaṃ āha. Sesamettha vuttanayameva. Ito parāsu ca gāthāsu, yato ettakampi avatvā ito paraṃ uttānatthāni padāni pariharantā avaṇṇitapadavaṇṇanāmattameva karissāma.

तेथे 'एकजं' (एकदा जन्मलेला) म्हणजे अंडज (अंड्यातून जन्मणारे) सोडून इतर योनीतून जन्मणारे प्राणी; कारण त्यांचा जन्म एकदाच होतो. 'द्विजं' (दोनदा जन्मलेला) म्हणजे अंडज प्राणी; कारण त्यांचा जन्म दोनदा होतो – एकदा मातेच्या उदरातून आणि दुसऱ्यांदा अंड्याच्या कवचातून. 'त्या एकदा जन्मलेल्या किंवा दोनदा जन्मलेल्या प्राण्याला'. 'योध पाणं' म्हणजे जो या लोकात प्राण्याला. 'विहिंसति' (हिंसा करतो) म्हणजे कायद्वाराच्या चेतनेने किंवा वचीद्वाराच्या चेतनेने प्रवृत्त होऊन प्रयत्नाने जीवाचा नाश करतो. 'पाणानि हिंसति' असाही पाठ आढळतो. तेथे 'एकदा जन्मलेल्या किंवा दोनदा जन्मलेल्या' अशा विविध प्रकारच्या प्राण्यांची जो या लोकात हिंसा करतो, असा संबंध समजला पाहिजे. 'यस्स पाणे दया नत्थि' (ज्याला प्राण्यांविषयी दया नाही) याने मनातील अनुकंपेचा (करुणेचा) अभाव दर्शविला आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. यापुढील गाथांमध्ये, जे शब्द अगदी स्पष्ट अर्थाचे आहेत ते सोडून, केवळ ज्या शब्दांचे स्पष्टीकरण अद्याप केलेले नाही, त्यांचेच स्पष्टीकरण आम्ही करू.

118. Hantīti [Pg.161] hanati vināseti. Parirundhatīti senāya parivāretvā tiṭṭhati. Gāmāni nigamāni cāti ettha ca-saddena nagarānītipi vattabbaṃ. Niggāhako samaññātoti iminā hananaparirundhanena gāmanigamanagaraghātakoti loke vidito.

११८. 'हन्ति' म्हणजे मारतो, विनाश करतो. 'परिरुन्धति' म्हणजे सैन्याने वेढा घालून उभा राहतो. 'गामानि निगमानि च' येथे 'च' शब्दाने 'नगरे' (शहरे) देखील अभिप्रेत आहेत. 'निग्गाहको समञ्ञातो' (पीडक म्हणून प्रसिद्ध असलेला) म्हणजे या मारण्याने आणि वेढा घालण्याने जो जगात गाव, नगर आणि शहरांचा विनाश करणारा म्हणून ओळखला जातो.

119. Gāme vā yadi vāraññeti gāmopi nigamopi nagarampi sabbova idha gāmo saddhiṃ upacārena, taṃ ṭhapetvā sesaṃ araññaṃ. Tasmiṃ gāme vā yadi vāraññe yaṃ paresaṃ mamāyitaṃ, yaṃ parasattānaṃ pariggahitamapariccattaṃ satto vā saṅkhāro vā. Theyyā adinnamādetīti tehi adinnaṃ ananuññātaṃ theyyacittena ādiyati, yena kenaci payogena yena kenaci avahārena attano gahaṇaṃ sādheti.

११९. 'गामे वा यदि वारण्ये' (गावात किंवा अरण्यात) येथे गाव, नगर आणि शहर हे सर्व त्यांच्या परिसरासह 'गाव' या संज्ञेत येतात; ते सोडून उर्वरित भाग म्हणजे 'अरण्य' (जंगल) होय. त्या गावात किंवा अरण्यात 'यं परेसं ममायितं' (जे इतरांचे मानलेले आहे) म्हणजे इतर प्राण्यांच्या मालकीचे असलेले आणि त्यांनी न सोडलेले, मग तो सजीव प्राणी असो वा निर्जीव वस्तू (संस्कार). 'थेय्या अदिन्नमादेति' (चोरीच्या उद्देशाने न दिलेले घेतो) म्हणजे त्यांच्याकडून न दिलेले किंवा परवानगी नसलेले धन चोरीच्या बुद्धीने घेतो, आणि कोणत्याही प्रयत्नाने किंवा चोरीच्या मार्गाने ते स्वतःकडे घेण्याचे काम पूर्ण करतो.

120. Iṇamādāyāti attano santakaṃ kiñci nikkhipitvā nikkhepaggahaṇena vā, kiñci anikkhipitvā ‘‘ettakena kālena ettakaṃ vaḍḍhiṃ dassāmī’’ti vaḍḍhiggahaṇena vā, ‘‘yaṃ ito udayaṃ bhavissati, taṃ mayhaṃ mūlaṃ taveva bhavissatī’’ti vā ‘‘udayaṃ ubhinnampi sādhāraṇa’’nti vā evaṃ taṃtaṃāyogaggahaṇena vā iṇaṃ gahetvā. Cujjamāno palāyati na hi te iṇamatthīti tena iṇāyikena ‘‘dehi me iṇa’’nti codiyamāno ‘‘na hi te iṇamatthi, mayā gahitanti ko sakkhī’’ti evaṃ bhaṇanena ghare vasantopi palāyati.

१२०. 'इणमादाय' (कर्ज घेऊन) म्हणजे स्वतःची एखादी वस्तू गहाण ठेवून कर्ज घेणे, किंवा काहीही गहाण न ठेवता "इतक्या काळात मी इतके व्याज देईन" असे सांगून व्याजाने कर्ज घेणे, किंवा "यातून जो नफा होईल तो माझा असेल आणि मुद्दल तुझेच राहील" किंवा "नफा आपल्या दोघांमध्ये समान वाटला जाईल" अशा विविध करारांद्वारे कर्ज घेणे. 'चुज्जमानो पलायति न हि ते इणमत्थि' (मागणी केली असता पळून जातो आणि म्हणतो की तुझे माझ्यावर काही कर्ज नाही) म्हणजे धनकोने (कर्ज देणाऱ्याने) "माझे कर्ज परत दे" अशी मागणी केली असता, "तुझे माझ्यावर काही कर्ज नाही, मी कर्ज घेतले याचा पुरावा काय?" असे म्हणून घरात राहत असूनही तो कर्ज देण्यापासून पळ काढतो.

121. Kiñcikkhakamyatāti appamattakepi kismiñcideva icchāya. Panthasmiṃ vajantaṃ jananti magge gacchantaṃ yaṃkiñci itthiṃ vā purisaṃ vā. Hantvā kiñcikkhamādetīti māretvā koṭṭetvā taṃ bhaṇḍakaṃ gaṇhāti.

१२१. 'किञ्चिक्खकम्यता' म्हणजे अगदी क्षुल्लक अशा कोणत्याही वस्तूच्या इच्छेने/लोभाने. 'पन्थस्मिं वजन्तं जनं' म्हणजे रस्त्याने जाणाऱ्या कोणत्याही स्त्री किंवा पुरुषाला. 'हन्त्वा किञ्चिक्खमादेति' म्हणजे मारून किंवा मारहाण करून त्याचे सामान/वस्तू हिरावून घेतो.

122. Attahetūti attano jīvitakāraṇā, tathā parahetu. Dhanahetūti sakadhanassa vā paradhanassa vā kāraṇā. Ca-kāro sabbattha vikappanattho. Sakkhipuṭṭhoti yaṃ jānāsi, taṃ vadehīti pucchito. Musā brūtīti jānanto vā ‘‘na jānāmī’’ti ajānanto vā ‘‘jānāmī’’ti bhaṇati, sāmike asāmike, asāmike ca sāmike karoti.

१२२. 'अत्तहेतु' म्हणजे स्वतःच्या जीवासाठी, तसेच 'परहेतु' म्हणजे दुसऱ्याच्या जीवासाठी. 'धनहेतु' म्हणजे स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या धनाच्या कारणाने. येथे 'च' हा शब्द सर्वत्र विकल्पार्थी (किंवा या अर्थाने) आहे. 'सक्खिपुट्ठो' (साक्षीदार म्हणून विचारले असता) म्हणजे "तुला जे माहीत आहे ते सांग" असे विचारले असता. 'मुसा ब्रूति' (असत्य बोलतो) म्हणजे माहीत असूनही "मला माहीत नाही" असे म्हणतो, किंवा माहीत नसताना "मला माहीत आहे" असे सांगतो; आणि खऱ्या मालकाला बिगरमालक आणि बिगरमालकाला खरा मालक बनवतो.

123. Ñātīnanti [Pg.162] sambandhīnaṃ. Sakhīnanti vayassānaṃ dāresūti parapariggahitesu. Paṭidissatīti paṭikūlena dissati, aticaranto dissatīti attho. Sāhasāti balakkārena anicchaṃ. Sampiyenāti tehi tesaṃ dārehi patthiyamāno sayañca patthayamāno, ubhayasinehavasenāpīti vuttaṃ hoti.

१२३. 'ञातीनं' म्हणजे नातेवाइकांच्या. 'सखीनं' म्हणजे समवयस्क मित्रांच्या. 'दारेसु' म्हणजे इतरांच्या पत्नींच्या बाबतीत. 'पटिदिस्सति' (दिसून येतो) म्हणजे गैरवर्तणूक करताना दिसून येतो, म्हणजेच व्यभिचार करताना दिसतो असा अर्थ आहे. 'साहसा' म्हणजे बळजबरीने, तिच्या इच्छेविरुद्ध. 'सम्पियेन' म्हणजे त्या पत्नींकडून इच्छा केली असता आणि स्वतःही इच्छा करत असल्यामुळे, म्हणजेच दोघांच्या परस्पर प्रेमामुळे, असा अर्थ आहे.

124. Mātaraṃ pitaraṃ vāti evaṃ mettāya padaṭṭhānabhūtampi, jiṇṇakaṃ gatayobbananti evaṃ karuṇāya padaṭṭhānabhūtampi. Pahu santo na bharatīti atthasampanno upakaraṇasampanno hutvāpi na poseti.

१२४. 'मातरं पितरं वा' (माता किंवा पिता) म्हणजे जे मैत्रीचे (मेत्ता) अधिष्ठान आहेत. 'जिण्णकं गतयोब्बनं' (वृद्ध, ज्यांचे तारुण्य निघून गेले आहे) म्हणजे जे करुणेचे अधिष्ठान आहेत. 'पहु सन्तो न भरति' (समर्थ असूनही सांभाळत नाही) म्हणजे संपत्ती आणि साधने असूनही त्यांचे पालनपोषण करत नाही.

125. Sasunti sassuṃ. Hantīti pāṇinā vā leḍḍunā vā aññena vā kenaci paharati. Rosetīti kodhamassa sañjaneti vācāya pharusavacanena.

१२५. 'सासुन्ति' म्हणजे सासूला. 'हन्ति' (मारतो) म्हणजे हाताने, ढेकळाने किंवा इतर कोणत्याही साधनाने प्रहार करतो. 'रोसेति' (क्रोधित करतो) म्हणजे कठोर शब्दांनी किंवा शिवीगाळ करून त्यांच्यात क्रोध निर्माण करतो.

126. Atthanti sandiṭṭhikasamparāyikaparamatthesu yaṃkiñci. Pucchito santoti puṭṭho samāno. Anatthamanusāsatīti tassa ahitameva ācikkhati. Paṭicchannena mantetīti atthaṃ ācikkhantopi yathā so na jānāti, tathā apākaṭehi padabyañjanehi paṭicchannena vacanena manteti, ācariyamuṭṭhiṃ vā katvā dīgharattaṃ vasāpetvā sāvasesameva manteti.

१२६. 'अत्थं' (कल्याण/हित) म्हणजे ऐहिक (सन्दिट्ठिक), पारलौकिक (साम्परायिक) किंवा परमार्थ यांपैकी कोणतेही हित. 'पुच्छितो सन्तो' म्हणजे विचारले असता. 'अनत्थमनुसासति' (अहिताचा उपदेश करतो) म्हणजे त्याचे केवळ अहितच सांगतो. 'पटिच्छन्नेन मन्तेति' (गुप्तपणे किंवा अस्पष्टपणे सल्ला देतो) म्हणजे हित सांगतानाही, समोरच्याला ते समजू नये अशा प्रकारे अस्पष्ट शब्दांनी व व्यंजनांनी किंवा गुप्त भाषेने सल्ला देतो; अथवा 'आचार्यमुठ्ठी' (शिक्षकाची बंद मूठ - ज्ञान लपवून ठेवणे) ठेवून, त्याला दीर्घकाळ आपल्याकडे ठेवून घेऊन, केवळ अपूर्ण ज्ञानच देतो.

127. Yo katvāti ettha mayā pubbabhāge pāpicchatā vuttā. Yā sā ‘‘idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā, tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati, mā maṃ jaññāti icchatī’’ti evaṃ āgatā. Yathā aññe na jānanti, tathā karaṇena katānañca avivaraṇena paṭicchannā assa kammantāti paṭicchannakammanto.

१२७. 'यो कत्वा' (ज्याने करून) याविषयी मी पूर्वभागात 'पापिच्छता' (पापी इच्छा/दुष्ट वासना) असे म्हटले आहे. ते असे आले आहे: "येथे एखादी व्यक्ती कायेने दुष्कृत्य करून, वाचेने दुष्कृत्य करून, मनाने दुष्कृत्य करून, ते लपवण्यासाठी पापी इच्छा बाळगते की, 'कोणालाही माझ्याबद्दल समजू नये'." इतरांना समजू नये अशा प्रकारे वागल्यामुळे आणि केलेल्या कृत्यांचे प्रकटीकरण न केल्यामुळे ज्याचे कर्म गुप्त असते, त्याला 'पटिच्छन्नकम्मन्तो' (गुप्त कर्माचा कर्ता) असे म्हणतात.

128. Parakulanti ñātikulaṃ vā mittakulaṃ vā. Āgatanti yassa tena kule bhuttaṃ, taṃ attano gehamāgataṃ pānabhojanādīhi nappaṭipūjeti, na vā deti, avabhuttaṃ vā detīti adhippāyo.

१२८. 'परकुलं' म्हणजे नातेवाईकांचे किंवा मित्रांचे कुटुंब. 'आगतं' म्हणजे ज्या कुटुंबाच्या घरी त्याने भोजन केले आहे, ते कुटुंब जेव्हा स्वतःच्या घरी येते, तेव्हा तो त्यांचे अन्न-पाण्याने आदरातिथ्य करत नाही, किंवा त्यांना काही देत नाही, अथवा निकृष्ट दर्जाचे अन्न देतो, असा याचा अभिप्राय आहे.

129. Yo brāhmaṇaṃ vāti parābhavasutte vuttanayameva.

१२९. 'यो ब्राह्मणं वा' हे 'पराभव सुत्ता'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

130. Bhattakāle [Pg.163] upaṭṭhiteti bhojanakāle jāte. Upaṭṭhitantipi pāṭho, bhattakāle āgatanti attho. Roseti vācā na ca detīti ‘‘atthakāmo me ayaṃ balakkārena maṃ puññaṃ kārāpetuṃ āgato’’ti acintetvā appatirūpena pharusavacanena roseti, antamaso sammukhabhāvamattampi cassa na deti, pageva bhojananti adhippāyo.

१३०. 'भत्तकाले उपट्ठिते' म्हणजे भोजनाची वेळ झाली असता. 'उपट्ठितं' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'भोजनाच्या वेळी आलेला' (श्रमण किंवा ब्राह्मण) असा आहे. 'रोसेति वाचा न च देति' (वाचेने अपमान करतो आणि देत नाही) म्हणजे "माझे कल्याण इच्छिणारा हा याचक मला बळजबरीने पुण्यकर्म करायला लावण्यासाठी आला आहे," असा विचार न करता, अयोग्य व कठोर शब्दांनी त्याचा अपमान करतो; तो त्याला साधे सौजन्यही दाखवत नाही, मग भोजन देण्याची तर गोष्टच दूर, असा याचा अभिप्राय आहे.

131. Asataṃ yodha pabrūtīti yo idha yathā nimittāni dissanti ‘‘asukadivase idañcidañca te bhavissatī’’ti evaṃ asajjanānaṃ vacanaṃ pabrūti. ‘‘Asanta’’ntipi pāṭho, abhūtanti attho. Pabrūtīti bhaṇati ‘‘amukasmiṃ nāma gāme mayhaṃ īdiso gharavibhavo, ehi tattha gacchāma, gharaṇī me bhavissasi, idañcidañca te dassāmī’’ti parabhariyaṃ paradāsiṃ vā vañcento dhutto viya. Nijigīsānoti nijigīsamāno maggamāno, taṃ vañcetvā yaṃkiñci gahetvā palāyitukāmoti adhippāyo.

१३१. 'असतं योध पब्रूति' (जो येथे असज्जनांचे बोल बोलतो) म्हणजे जो येथे शकुन किंवा चिन्हे पाहून "अमुक दिवशी तुझ्यासोबत असे आणि असे घडेल," असे असज्जनांचे (दुर्जनांचे) शब्द बोलतो. 'असन्तं' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'असत्य' (खोटे) असा आहे. 'पब्रूति' म्हणजे बोलतो - जसे की एखादा लबाड माणूस दुसऱ्याच्या पत्नीला किंवा दासीला फसवण्यासाठी म्हणतो, "अमुक नावाच्या गावात माझी अशी अशी संपत्ती व घर आहे. चल, आपण तिथे जाऊ या, तू माझी पत्नी हो, मी तुला हे आणि ते देईन." 'निजिगीसानो' म्हणजे स्वतःच्या स्वार्थासाठी शोधणारा, दुसऱ्याला फसवून काहीतरी मिळवून पळून जाण्याची इच्छा असणारा, असा याचा अभिप्राय आहे.

132. Yo cattānanti yo ca attānaṃ. Samukkaṃseti jātiādīhi samukkaṃsati uccaṭṭhāne ṭhapeti. Pare ca mavajānātīti tehiyeva pare avajānāti, nīcaṃ karoti. Ma-kāro padasandhikaro. Nihīnoti guṇavuḍḍhito parihīno, adhamabhāvaṃ vā gato. Sena mānenāti tena ukkaṃsanāvajānanasaṅkhātena attano mānena.

१३२. 'यो चत्तानं' म्हणजे जो स्वतःला. 'समुक्कंसेति' म्हणजे जाती इत्यादींच्या आधारे स्वतःची प्रशंसा करतो, स्वतःला उच्च स्थानावर ठेवतो. 'परे च मवजानाति' म्हणजे त्याच कारणांमुळे इतरांना तुच्छ लेखतो, त्यांना कमी लेखतो. येथील 'म' हा वर्ण पदसंधीसाठी (शब्दांच्या जोडणीसाठी) आला आहे. 'निहीनो' म्हणजे गुणांच्या वृद्धीपासून वंचित झालेला किंवा अधम अवस्थेला प्राप्त झालेला. 'सेन मानेन' म्हणजे स्वतःची प्रशंसा करणे आणि इतरांना तुच्छ लेखणे या स्वरूपाच्या स्वतःच्या त्या अहंकाराने (मानाने).

133. Rosakoti kāyavācāhi paresaṃ rosajanako. Kadariyoti thaddhamaccharī, yo pare paresaṃ dente aññaṃ vā puññaṃ karonte vāreti, tassetaṃ adhivacanaṃ. Pāpicchoti asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgato. Maccharīti āvāsādimacchariyayutto. Saṭhoti asantaguṇappakāsanalakkhaṇena sāṭheyyena samannāgato, asammābhāsī vā akātukāmopi ‘‘karomī’’tiādivacanena. Nāssa pāpajigucchanalakkhaṇā hirī, nāssa uttāsanato ubbegalakkhaṇaṃ ottappanti ahiriko anottappī.

१३३. 'रोसको' म्हणजे कायिक आणि वाचिक कृतींनी इतरांना क्रोधित करणारा. 'कदरियो' म्हणजे अत्यंत कंजूष (मत्सरी), जो इतरांना दान देण्यापासून किंवा पुण्यकर्म करण्यापासून रोखतो; हे त्याचेच विशेषण आहे. 'पापिच्छो' म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांची प्रशंसा मिळवण्याची इच्छा बाळगणारा. 'मच्छरी' म्हणजे निवासस्थान (आवास) इत्यादींविषयी मत्सर (कंजूषपणा) बाळगणारा. 'सठो' म्हणजे ढोंगी/कपट वृत्तीचा, स्वतःमध्ये नसलेले गुण दाखवण्याचे लक्षण असलेला, किंवा करण्याची इच्छा नसतानाही "मी करतो" असे खोटे बोलणारा. ज्याच्यामध्ये पापाबद्दल घृणा वाटण्याचे लक्षण असलेली 'हिरी' (नैतिक लाज) नाही आणि पापाच्या परिणामांची भीती वाटण्याचे लक्षण असलेले 'ओत्तप्प' (नैतिक भीती) नाही, तो 'अहिरिको अनोत्तप्पी' (लज्जाहीन व भीतीहीन) होय.

134. Buddhanti sammāsambuddhaṃ. Paribhāsatīti ‘‘asabbaññū’’tiādīhi apavadati, sāvakañca ‘‘duppaṭipanno’’tiādīhi. Paribbājaṃ gahaṭṭhaṃ vāti sāvakavisesanamevetaṃ [Pg.164] pabbajitaṃ vā tassa sāvakaṃ, gahaṭṭhaṃ vā paccayadāyakanti attho. Bāhirakaṃ vā paribbājakaṃ yaṃkiñci gahaṭṭhaṃ vā abhūtena dosena paribhāsatīti evampettha atthaṃ icchanti porāṇā.

१३४. 'बुद्धं' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांना. 'परिभासति' म्हणजे "ते सर्वज्ञ नाहीत" इत्यादी शब्दांनी त्यांची निंदा करतो, आणि त्यांच्या श्रावकांची (शिष्यांची) "ते चुकीच्या मार्गाने चालणारे आहेत" इत्यादी शब्दांनी निंदा करतो. 'परिव्बाजं गहट्ठं वा' (परिव्राजक किंवा गृहस्थ) हे श्रावकांचेच विशेषण आहे, ज्याचा अर्थ त्यांचा संन्यासी (प्रव्रजित) शिष्य किंवा त्यांना दान देणारा गृहस्थ असा आहे. प्राचीन आचार्यांच्या मते याचा अर्थ असाही आहे की, जो कोणत्याही बाह्य (बौद्धेतर) परिव्राजकाची किंवा गृहस्थाची खोट्या आरोपांनी निंदा करतो.

135. Anarahaṃ santoti akhīṇāsavo samāno. Arahaṃ paṭijānātīti ‘‘ahaṃ arahā’’ti paṭijānāti, yathā naṃ ‘‘arahā aya’’nti jānanti, tathā vācaṃ nicchāreti, kāyena parakkamati, cittena icchati adhivāseti. Coroti theno. Sabrahmake loketi ukkaṭṭhavasena āha – sabbaloketi vuttaṃ hoti. Loke hi sandhicchedananillopaharaṇaekāgārikakaraṇaparipanthatiṭṭhanādīhi paresaṃ dhanaṃ vilumpantā corāti vuccanti. Sāsane pana parisasampattiādīhi paccayādīni vilumpantā. Yathāha –

१३५. 'अनरहं सन्तो' म्हणजे जो अर्हत (आसवांचा क्षय झालेला) नसतानाही. 'अरहं पटिजानाति' म्हणजे "मी अर्हत आहे" असा दावा करतो. लोक त्याला "हा अर्हत आहे" असे समजतील अशा प्रकारे तो बोलतो, शरीराची हालचाल करतो, मनात तशी इच्छा बाळगतो आणि ती सहन करतो. 'चोरो' म्हणजे चोर. 'सब्रह्मके लोके' (ब्रह्मदेवांसहित या लोकात) हे श्रेष्ठत्वाच्या दृष्टीने म्हटले आहे - याचा अर्थ 'संपूर्ण जगात' असा आहे. कारण जगात जे लोक घरफोडी करून, दरोडे घालून, चोरी करून, वाटमारी करून किंवा प्रवाशांना लुटून इतरांचे धन लुटतात, त्यांना चोर म्हटले जाते. परंतु बुद्धांच्या शासनात (धम्मात) जे लोक संघाच्या प्रभावाचा गैरवापर करून चिवर इत्यादी प्रत्यय (साधने) लुटतात, त्यांना चोर म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे -

‘‘Pañcime, bhikkhave, mahācorā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekaccassa mahācorassa evaṃ hoti ‘kudāssu nāmāhaṃ satena vā sahassena vā parivuto gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍissāmi hananto, ghātento, chindanto, chedāpento, pacanto pācentoti, so aparena samayena satena vā sahassena vā parivuto gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍati hananto…pe… pācento. Evameva kho, bhikkhave, idhekaccassa pāpabhikkhuno evaṃ hoti ‘kudāssu nāmāhaṃ satena vā…pe… rājadhānīsu cārikaṃ carissāmi sakkato, garukato, mānito, pūjito, apacito, gahaṭṭhānañceva pabbajitānañca lābhī cīvara…pe… parikkhārāna’nti. So aparena samayena satena vā sahassena vā parivuto gāmanigamarājadhānīsu cārikaṃ carati sakkato…pe… parikkhārānaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo mahācoro santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

"भिक्खूहो, या जगात पाच प्रकारचे महाचोर अस्तित्वात आहेत. ते पाच कोणते? येथे, भिक्खूहो, एखाद्या महाचोराच्या मनात असा विचार येतो, 'कधी बरं मी शंभर किंवा हजार लोकांनी वेढलेला होऊन गावे, नगरे आणि राजधानीच्या शहरांमध्ये फिरत, लोकांना मारत, मारण्याची आज्ञा देत, अवयव तोडत, तोडण्याची आज्ञा देत, छळ करत आणि छळण्याची आज्ञा देत फिरेन?' काही काळानंतर तो शंभर किंवा हजार लोकांनी वेढलेला होऊन गावे, नगरे आणि राजधानीच्या शहरांमध्ये फिरतो, लोकांना मारत... आणि छळत फिरतो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, येथे एखाद्या पापी भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो, 'कधी बरं मी शंभर किंवा... राजधानीच्या शहरांमध्ये गृहस्थ आणि प्रव्रजितांकडून आदर-सत्कार, मान-सन्मान, पूजा-अर्चा प्राप्त करत आणि चिवर... इत्यादी परिष्कारांचा (साधनांचा) लाभ मिळवत चारीका (प्रवास) करेन?' काही काळानंतर तो शंभर किंवा हजार लोकांनी वेढलेला होऊन गावे, नगरे आणि राजधानीच्या शहरांमध्ये आदर-सत्कार... आणि परिष्कारांचा लाभ मिळवत चारीका करतो. भिक्खूहो, हा या जगात अस्तित्वात असलेला पहिला महाचोर आहे."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahati, ayaṃ, bhikkhave, dutiyo…pe… lokasmiṃ.

"पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखादा पापी भिक्खू तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म आणि विनयाचा अभ्यास करून (शिकून) तो स्वतःचाच असल्याचा दावा करतो. भिक्खूहो, हा या जगात दुसरा [महाचोर] आहे."

‘‘Puna [Pg.165] caparaṃ, bhikkhave, idhekacco pāpabhikkhu suddhaṃ brahmacāriṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃseti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo…pe… lokasmiṃ.

"पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखादा पापी भिक्खू शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या आणि अत्यंत पवित्र जीवन जगणाऱ्या भिक्खूवर अब्रह्मचर्याचा (व्यभिचाराचा) खोटा (निराधारी) आरोप करून त्याला कलंकित करतो. भिक्खूहो, हा या जगात तिसरा [महाचोर] आहे."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco, pāpabhikkhu yāni tāni saṅghassa garubhaṇḍāni garuparikkhārāni, seyyathidaṃ – ārāmo, ārāmavatthu, vihāro, vihāravatthu, mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, lohakumbhī, lohabhāṇakaṃ, lohavārako, lohakaṭāhaṃ, vāsi, pharasu, kuṭhārī, kudālo, nikhādanaṃ, valli, veḷu, muñjaṃ, pabbajaṃ, tiṇaṃ, mattikā, dārubhaṇḍaṃ, mattikābhaṇḍaṃ, tehi gihiṃ saṅgaṇhāti upalāpeti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho…pe… lokasmiṃ.

पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, येथे एखादा पापी भिक्खू संघाच्या ज्या काही जड वस्तू (गरुभांड) आणि जड उपकरणे (गरुपरिक्खार) आहेत, जसे की – आराम (उद्यान), आरामाची जागा, विहार, विहाराची जागा, मंच (पलंग), पीठ (आसन/पाट), भिसी (गादी), बिम्बोहन (उशी), लोहकुंभी (लोखंडी/तांब्याचे भांडे), लोहभाणक (लोखंडी घडा), लोहवारक (लोखंडी बादली/पात्र), लोहकटाह (लोखंडी कढई), वासी (तसई), फरसू (परशू), कुठारी (कुऱ्हाड), कुदळ, निखादन (छिन्नी), वेल, बांबू, मुंज गवत, पब्बज गवत, साधे गवत, माती, लाकडी भांडी, मातीची भांडी; यांच्याद्वारे गृहस्थांना अनुकूल करून घेतो, त्यांचे मन वळवतो. भिक्खूंनो, हा चौथा...पे... लोकात (महाचोर आहे).

‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya ayaṃ aggo mahācoro, yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (pārā. 195).

भिक्खूंनो, देवलोकासहित या जगात...पे... देव आणि मनुष्यांसह या जगात हा सर्वात मोठा महाचोर आहे, जो स्वतःमध्ये नसलेल्या, असत्य अशा उत्तरिमनुस्सधम्माचा (अतिमानुष गुणांचा) दावा करतो.

Tattha lokiyacorā lokiyameva dhanadhaññādiṃ thenenti. Sāsane vuttacoresu paṭhamo tathārūpameva cīvarādipaccayamattaṃ, dutiyo pariyattidhammaṃ, tatiyo parassa brahmacariyaṃ, catuttho saṅghikagarubhaṇḍaṃ, pañcamo jhānasamādhisamāpattimaggaphalappabhedaṃ lokiyalokuttaraguṇadhanaṃ, lokiyañca cīvarādipaccayajātaṃ. Yathāha – ‘‘theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti. Tattha yvāyaṃ pañcamo mahācoro, taṃ sandhāyāha bhagavā ‘‘coro sabrahmake loke’’ti. So hi ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya ayaṃ aggo mahācoro, yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (pārā. 195) evaṃ lokiyalokuttaradhanathenanato aggo mahācoroti vutto, tasmā taṃ idhāpi ‘‘sabrahmake loke’’ti iminā ukkaṭṭhaparicchedena pakāsesi.

त्यात, लौकिक चोर हे केवळ लौकिक धनधान्य इत्यादींचीच चोरी करतात. शासनात (बुद्धशासनात) सांगितलेल्या चोरांमध्ये – पहिला चोर तशाच प्रकारच्या चीवर इत्यादी प्रत्ययांची (गरजांची) चोरी करतो; दुसरा परियत्तिधम्माची (ज्ञानाची) चोरी करतो; तिसरा दुसऱ्याच्या ब्रह्मचर्याची चोरी करतो; चौथा संघाच्या जड वस्तूंची (गरुभांडांची) चोरी करतो; आणि पाचवा चोर ध्यान, समाधी, समापत्ती, मार्ग आणि फल अशा विविध प्रकारच्या लौकिक व लोकोत्तर गुणरूपी धनाची, तसेच चीवर इत्यादी लौकिक प्रत्ययांची चोरी करतो. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, तुमच्याकडून चोरीने राष्ट्राचा पिंड (लोकांनी दिलेले अन्न) खाल्ला गेला आहे.' त्या पाच चोरांपैकी जो हा पाचवा महाचोर आहे, त्याला उद्देशून भगवंतांनी 'ब्रह्मलोकासह या जगात चोर' असे म्हटले आहे. कारण तो 'भिक्खूंनो, देवलोकासहित या जगात...पे... देव आणि मनुष्यांसह हा सर्वात मोठा महाचोर आहे, जो स्वतःमध्ये नसलेल्या, असत्य अशा उत्तरिमनुस्सधम्माचा दावा करतो' अशा प्रकारे लौकिक व लोकोत्तर धनाच्या चोरीमुळे 'महाचोर' म्हटला गेला आहे; म्हणूनच त्याला येथेही 'ब्रह्मलोकासह या जगात' या श्रेष्ठ मर्यादेद्वारे (उत्कट्ठपरिच्छेदाने) प्रकट केले आहे.

Eso kho vasalādhamoti. Ettha khoti avadhāraṇattho, tena eso eva vasalādhamo. Vasalānaṃ hīno sabbapacchimakoti avadhāreti. Kasmā? Visiṭṭhavatthumhi theyyadhammavassanato, yāva taṃ paṭiññaṃ na vissajjeti, tāva avigatavasalakaraṇadhammato cāti.

'हाच खरोखर नीच धर्म (वसलधम्म) आहे' (एषो खो वसलधम्मो) यामध्ये 'खो' (खरोखर) हा शब्द अवधारणार्थक (निश्चय दर्शवणारा) आहे. त्याद्वारे 'हाच वसलधम्म (नीच धर्म) आहे' असा निश्चय होतो. हा सर्व वसलांमध्ये (नीच लोकांमध्ये) अत्यंत हीन आणि सर्वात शेवटचा आहे, असा निश्चय केला जातो. का? कारण एका विशिष्ट (उत्कृष्ट) वस्तूच्या बाबतीत चोरीची प्रवृत्ती असल्यामुळे, आणि जोपर्यंत तो आपला तो (खोटा) दावा सोडत नाही, तोपर्यंत त्याच्यातील नीच बनवणारे धर्म (गुण) नष्ट होत नसल्यामुळे तो नीचच (वसलच) राहतो.

Ete [Pg.166] kho vasalāti. Idāni ye te paṭhamagāthāya āsayavipattivasena kodhanādayo pañca, pāpamakkhiṃ vā dvidhā katvā cha, dutiyagāthāya payogavipattivasena pāṇahiṃsako eko, tatiyāya payogavipattivaseneva gāmanigamaniggāhako eko, catutthāya theyyāvahāravasena eko, pañcamāya iṇavañcanavasena eko, chaṭṭhāya pasayhāvahāravasena panthadūsako eko, sattamāya kūṭasakkhivasena eko, aṭṭhamāya mittadubbhivasena eko, navamāya akataññuvasena eko, dasamāya katanāsanavihesanavasena eko, ekādasamāya hadayavañcanavasena eko, dvādasamāya paṭicchannakammantavasena dve, terasamāya akataññuvasena eko, cuddasamāya vañcanavasena eko, pannarasamāya vihesanavasena eko, soḷasamāya vañcanavasena eko, sattarasamāya attukkaṃsanaparavambhanavasena dve, aṭṭhārasamāya payogāsayavipattivasena rosakādayo satta, ekūnavīsatimāya paribhāsanavasena dve, vīsatimāya aggamahācoravasena ekoti evaṃ tettiṃsa catuttiṃsa vā vasalā vuttā. Te niddisanto āha ‘‘ete kho vasalā vuttā, mayā ye te pakāsitā’’ti. Tassattho – ye te mayā pubbe ‘‘jānāsi pana tvaṃ, brāhmaṇa, vasala’’nti evaṃ saṅkhepato vasalā vuttā, te vitthārato ete kho pakāsitāti. Atha vā ye te mayā puggalavasena vuttā, te dhammavasenāpi ete kho pakāsitā. Atha vā ete kho vasalā vuttā ariyehi kammavasena, na jātivasena, mayā ye te pakāsitā ‘‘kodhano upanāhī’’tiādinā nayena.

'हेच खरोखर वसल (नीच) आहेत' (एते खो वसला). आता, पहिल्या गाथेमध्ये आशिया-विपत्तीमुळे (दुष्ट हेतूमुळे) क्रोधी इत्यादी पाच, किंवा 'पाप' आणि 'मक्खी' (गुणनाशक) यांचे दोन भाग करून सहा; दुसऱ्या गाथेत प्रयोगाच्या विपत्तीमुळे (चुकीच्या कृतीमुळे) प्राण्यांची हिंसा करणारा एक; तिसऱ्या गाथेत प्रयोग-विपत्तीमुळेच गाव व नगरांना त्रास देणारा एक; चौथ्या गाथेत चोरीच्या प्रवृत्तीमुळे एक; पाचव्या गाथेत कर्ज बुडवण्याच्या (फसवणुकीच्या) प्रवृत्तीमुळे एक; सहाव्या गाथेत बळजबरीने चोरी करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे वाटमारी करणारा एक; सातव्या गाथेत खोटी साक्ष देणारा एक; आठव्या गाथेत मित्राचा द्रोह करणारा एक; नवव्या गाथेत कृतघ्नतेमुळे एक; दहाव्या गाथेत उपकारकर्त्यांना त्रास देण्याच्या प्रवृत्तीमुळे एक; अकराव्या गाथेत मनाची फसवणूक करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे एक; बाराव्या गाथेत लपवून पापकृत्ये करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे दोन; तेराव्या गाथेत कृतघ्नतेमुळे एक; चौदाव्या गाथेत फसवणुकीमुळे एक; पंधराव्या गाथेत छळ करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे एक; सोळाव्या गाथेत फसवणुकीमुळे एक; सतराव्या गाथेत स्वतःची प्रशंसा व दुसऱ्याची निंदा करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे दोन; अठराव्या गाथेत प्रयोग आणि आशियाच्या विपत्तीमुळे क्रोधी इत्यादी सात; एकोणिसाव्या गाथेत शिवीगाळ करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे दोन; आणि विसाव्या गाथेत मुख्य महाचोर म्हणून एक – अशा प्रकारे तेहतीस किंवा चौतीस प्रकारचे वसल (नीच लोक) सांगितले आहेत. त्यांचे निर्देश करत (भगवंत) म्हणाले – 'हेच खरोखर वसल सांगितले आहेत, जे मी तुमच्यासमोर प्रकट केले आहेत.' त्याचा अर्थ असा आहे – मी पूर्वी 'हे ब्राह्मणा, तुला वसल (नीच) कोण आहे हे ठाऊक आहे काय?' अशा प्रकारे संक्षेपाने जे वसल सांगितले होते, तेच आता विस्ताराने येथे प्रकट केले आहेत. अथवा, जे मी व्यक्तीच्या रूपाने सांगितले होते, तेच गुणांच्या (धर्माच्या) रूपानेही येथे प्रकट केले आहेत. अथवा, हे वसल आर्यांनी कर्माच्या आधारे सांगितले आहेत, जातीच्या आधारे नाही, जे मी 'कोधनो उपनाही' (क्रोधी आणि द्वेषी) इत्यादी पद्धतीने प्रकट केले आहेत.

136. Evaṃ bhagavā vasalaṃ dassetvā idāni yasmā brāhmaṇo sakāya diṭṭhiyā atīva abhiniviṭṭho hoti, tasmā taṃ diṭṭhiṃ paṭisedhento āha ‘‘na jaccā vasalo hotī’’ti. Tassattho – paramatthato hi na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo, apica kho kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo, aparisuddhakammavassanato vasalo hoti, parisuddhena kammunā aparisuddhavāhanato brāhmaṇo hoti. Yasmā vā tumhe hīnaṃ vasalaṃ ukkaṭṭhaṃ [Pg.167] brāhmaṇaṃ maññittha, tasmā hīnena kammunā vasalo hoti, ukkaṭṭhena kammunā brāhmaṇo hotīti evampi atthaṃ ñāpento evamāha.

१३६. अशा प्रकारे भगवंतांनी वसल (नीच) कोण हे दाखवून दिले. आता, तो ब्राह्मण आपल्या स्वतःच्या (जातीविषयक) दृष्टीमध्ये अत्यंत दृढपणे गुंतलेला असल्यामुळे, त्याच्या त्या चुकीच्या दृष्टीचा निषेध करत भगवंत म्हणाले – 'जन्माने कोणी वसल (नीच) होत नाही.' त्याचा अर्थ असा आहे – परमार्थतः (वास्तविक पाहता) जन्माने कोणी वसल होत नाही आणि जन्माने कोणी ब्राह्मणही होत नाही; तर कर्मानेच माणूस वसल होतो आणि कर्मानेच ब्राह्मण होतो. अपवित्र कर्माच्या प्रवृत्तीमुळे माणूस वसल होतो, तर पवित्र कर्माद्वारे अपवित्रतेचा नाश केल्यामुळे माणूस ब्राह्मण होतो. किंवा, तुम्ही लोक हीन (कनिष्ठ) व्यक्तीला वसल मानता आणि उच्च व्यक्तीला ब्राह्मण मानता; म्हणून हीन कर्मामुळे माणूस वसल होतो आणि उच्च कर्मामुळे माणूस ब्राह्मण होतो – अशा प्रकारे हा अर्थ समजावून सांगताना भगवंतांनी असे म्हटले.

137-139. Idāni tamevatthaṃ nidassanena sādhetuṃ ‘‘tadamināpi jānāthā’’tiādikā tisso gāthāyo āha. Tāsu dve catuppādā, ekā chappādā, tāsaṃ attho – yaṃ mayā vuttaṃ ‘‘na jaccā vasalo hotī’’tiādi, tadamināpi jānātha, yathā medaṃ nidassanaṃ, taṃ imināpi pakārena jānātha, yena me pakārena yena sāmaññena idaṃ nidassananti vuttaṃ hoti. Katamaṃ nidassananti ce? Caṇḍālaputto sopāko…pe… brahmalokūpapattiyāti.

१३७-१३९. आता तोच अर्थ उदाहरणाद्वारे सिद्ध करण्यासाठी (भगवंतांनी) 'तदमिनापि जानाथ' (यावरूनही हे जाणून घ्या) इत्यादी तीन गाथा म्हटल्या. त्यांपैकी दोन गाथा चार चरणांच्या आहेत आणि एक गाथा सहा चरणांची आहे. त्यांचा अर्थ असा आहे – मी जे म्हटले आहे की 'जन्माने कोणी वसल होत नाही' इत्यादी, ते यावरूनही जाणून घ्या. जसे की हे माझे उदाहरण आहे, ते या प्रकारेही जाणून घ्या, ज्या प्रकारे आणि ज्या सामान्य तत्त्वाने मी हे उदाहरण दिले आहे. ते उदाहरण कोणते? तर 'चांडाळपुत्र सोपाक...पे... ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला' हे ते उदाहरण होय.

Caṇḍālassa putto caṇḍālaputto. Attano khādanatthāya mate sunakhe labhitvā pacatīti sopāko. Mātaṅgoti evaṃnāmo vissutoti evaṃ hīnāya jātiyā ca jīvikāya ca nāmena ca pākaṭo.

चांडाळाचा मुलगा तो 'चांडाळपुत्र'. स्वतःच्या खाण्यासाठी मृत कुत्र्यांना मिळवून शिजवणारा तो 'सोपाक'. 'मातंग' या नावाने प्रसिद्ध असलेला – अशा प्रकारे तो आपल्या हीन जातीमुळे, हीन उपजीविकेमुळे आणि नावाने प्रसिद्ध होता.

Soti purimapadena sambandhitvā so mātaṅgo yasaṃ paramaṃ patto, abbhutaṃ uttamaṃ ativisiṭṭhaṃ yasaṃ kittiṃ pasaṃsaṃ patto. Yaṃ sudullabhanti yaṃ uḷārakulūpapannenāpi dullabhaṃ, hīnakulūpapannena sudullabhaṃ. Evaṃ yasappattassa ca āgacchuṃ tassupaṭṭhānaṃ, khattiyā brāhmaṇā bahū, tassa mātaṅgassa pāricariyatthaṃ khattiyā ca brāhmaṇā ca aññe ca bahū vessasuddādayo jambudīpamanussā yebhuyyena upaṭṭhānaṃ āgamiṃsūti attho.

'तो' (सो) या शब्दाचा मागील पदाशी संबंध जोडून – तो मातंग ऋषी परम यशाला प्राप्त झाला, म्हणजेच त्याने अद्भुत, उत्तम आणि अत्यंत विशिष्ट अशी कीर्ती व प्रशंसा प्राप्त केली. 'जे मिळणे अत्यंत कठीण आहे' (यं सुदुल्लभं) म्हणजेच जे उच्च कुळात जन्मलेल्या व्यक्तीलाही मिळणे कठीण असते, ते हीन कुळात जन्मलेल्या मातंग ऋषींना सहज मिळाले. अशा प्रकारे यशाने संपन्न झालेल्या 'त्यांच्या सेवेसाठी अनेक क्षत्रिय आणि ब्राह्मण आले' (आगच्छुं तस्सुपट्ठानं खत्तिया ब्राह्मणा बहू) – त्या मातंग ऋषींची सेवा करण्यासाठी क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि इतर अनेक वैश्य, शूद्र इत्यादी जंबुद्वीपातील लोक बहुसंख्येने त्यांच्या सेवेसाठी आले, असा याचा अर्थ आहे.

Evaṃ upaṭṭhānasampanno so mātaṅgo vigatakilesarajattā virajaṃ, mahantehi buddhādīhi paṭipannattā mahāpathaṃ, brahmalokasaṅkhātaṃ devalokaṃ yāpetuṃ samatthattā devalokayānasaññitaṃ aṭṭhasamāpattiyānaṃ abhiruyha, tāya paṭipattiyā kāmarāgaṃ virājetvā, kāyassa bhedā brahmalokūpago ahu, sā tathā hīnāpi na naṃ jāti nivāresi brahmalokūpapattiyā, brahmalokūpapattitoti vuttaṃ hoti.

अशा प्रकारे परिचर्या (सेवा) प्राप्त झालेल्या त्या मातंगाने, क्लेशांच्या धुळीपासून मुक्त असल्यामुळे 'विरज' (धूलिमुक्त) असलेल्या, आणि बुद्ध इत्यादी थोर पुरुषांनी आचरलेला असल्यामुळे 'महापथ' (महान मार्ग) असलेल्या, ब्रह्मलोकरूपी देवलोकात पोहोचवण्यास समर्थ असल्यामुळे 'देवलोकयान' म्हटल्या गेलेल्या आठ समापत्तीरूपी वाहनावर आरूढ होऊन, त्या आचरणाने कामरागाचा त्याग केला आणि शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला. त्याची ती जात अत्यंत हीन असूनही, तिने त्याला ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्यापासून रोखले नाही; 'ब्रह्मलोकातील उत्पत्ती' या शब्दाचा हाच अर्थ आहे.

Ayaṃ panattho evaṃ veditabbo – atīte kira mahāpuriso tena tenupāyena sattahitaṃ karonto sopākajīvike caṇḍālakule uppajji. So nāmena mātaṅgo, rūpena duddasiko hutvā bahinagare cammakuṭikāya vasati, antonagare bhikkhaṃ caritvā jīvikaṃ kappeti. Athekadivasaṃ [Pg.168] tasmiṃ nagare surānakkhatte ghosite dhuttā yathāsakena parivārena kīḷanti. Aññatarāpi brāhmaṇamahāsāladhītā pannarasasoḷasavassuddesikā devakaññā viya rūpena dassanīyā pāsādikā ‘‘attano kulavaṃsānurūpaṃ kīḷissāmī’’ti pahūtaṃ khajjabhojjādikīḷanasambhāraṃ sakaṭesu āropetvā sabbasetavaḷavayuttaṃ yānamāruyha mahāparivārena uyyānabhūmiṃ gacchati diṭṭhamaṅgalikāti nāmena. Sā kira ‘‘dussaṇṭhitaṃ rūpaṃ avamaṅgala’’nti daṭṭhuṃ na icchati, tenassā diṭṭhamaṅgalikātveva saṅkhā udapādi.

या कथेचा अर्थ असा समजून घ्यावा – भूतकाळात, महापुरुष (बोधिसत्व) वेगवेगळ्या उपायांनी प्राण्यांचे हित करत असताना, सोपाक (कुत्र्याचे मांस शिजवून उपजीविका करणाऱ्या) चंडाळ कुळात जन्माला आले. त्यांचे नाव मातंग होते. ते दिसायला कुरूप होते आणि नगराबाहेर चामड्याच्या झोपडीत राहत असत. नगराच्या आत भिक्षा मागून ते आपली उपजीविका करत असत. एके दिवशी त्या नगरात मद्य-उत्सवाची घोषणा झाली तेव्हा विलासी लोक आपापल्या परिवारासह क्रीडा करू लागले. त्याच वेळी एका अत्यंत श्रीमंत ब्राह्मण घराण्यातील पंधरा-सोळा वर्षांची मुलगी, जी देवकन्येसारखी रूपवान, दर्शनीय आणि प्रसन्न होती, तिने विचार केला: 'मी माझ्या कुळाच्या परंपरेला साजेसा खेळ खेळेन.' तिने खाण्यापिण्याचे व क्रीडेचे भरपूर साहित्य गाड्यांवर लादले आणि सर्वस्वी पांढऱ्या घोड्यांनी जुंपलेल्या रथात बसून मोठ्या परिवारासह ती उद्यानाकडे निघाली. तिचे नाव 'दिट्ठमंगलिक' (दृष्टमांगलिका) होते. असे म्हणतात की, तिला कोणतेही कुरूप किंवा अमंगल रूप पाहणे आवडत नसे, म्हणूनच तिचे नाव 'दिट्ठमंगलिक' असे पडले होते.

Tadā so mātaṅgo kālasseva vuṭṭhāya paṭapilotikaṃ nivāsetvā, kaṃsatāḷaṃ hatthe bandhitvā, bhājanahattho nagaraṃ pavisati, manusse disvā dūrato eva kaṃsatāḷaṃ ākoṭento. Atha diṭṭhamaṅgalikā ‘‘ussaratha, ussarathā’’ti purato purato hīnajanaṃ apanentehi purisehi nīyamānā nagaradvāramajjhe mātaṅgaṃ disvā ‘‘ko eso’’ti āha. Ahaṃ mātaṅgacaṇḍāloti. Sā ‘‘īdisaṃ disvā gatānaṃ kuto vuḍḍhī’’ti yānaṃ nivattāpesi. Manussā ‘‘yaṃ mayaṃ uyyānaṃ gantvā khajjabhojjādiṃ labheyyāma, tassa no mātaṅgena antarāyo kato’’ti kupitā ‘‘gaṇhatha caṇḍāla’’nti leḍḍūhi paharitvā ‘‘mato’’ti pāde gahetvā ekamante chaḍḍetvā kacavarena paṭicchādetvā agamaṃsu. So satiṃ paṭilabhitvā uṭṭhāya manusse pucchi – ‘‘kiṃ, ayyā, dvāraṃ nāma sabbasādhāraṇaṃ, udāhu brāhmaṇānaṃyeva kata’’nti? Manussā āhaṃsu – ‘‘sabbesaṃ sādhāraṇa’’nti. ‘‘Evaṃ sabbasādhāraṇadvārena pavisitvā bhikkhāhārena yāpentaṃ maṃ diṭṭhamaṅgalikāya manussā imaṃ anayabyasanaṃ pāpesu’’nti rathikāya rathikaṃ āhiṇḍanto manussānaṃ ārocetvā brāhmaṇassa gharadvāre nipajji – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmī’’ti.

त्या वेळी तो मातंग पहाटेच उठला, त्याने चिंध्या पांघरल्या, हातात कांस्यताल बांधला आणि हातात भिक्षेचे भांडे घेऊन तो नगरात शिरला. लोकांना पाहून तो दुरूनच तो कांस्यताल वाजवू लागला. दरम्यान, दिट्ठमंगलिकेचे सेवक 'बाजूला व्हा, बाजूला व्हा!' असे ओरडत तिच्या पुढे चालणाऱ्या हीन लोकांना बाजूला सारत तिला घेऊन जात होते. नगरद्वाराच्या मध्यभागी मातंगाला पाहून दिट्ठमंगलिकेने विचारले, 'हा कोण आहे?' 'मी मातंग चंडाळ आहे,' असे उत्तर मिळाले. ती म्हणाली, 'अशा माणसाला पाहून पुढे गेल्यावर आपले काय कल्याण होणार?' आणि तिने आपला रथ मागे फिरवला. तिचे लोक संतप्त झाले आणि विचार करू लागले, 'आम्ही उद्यानात गेलो असतो तर आम्हाला विविध प्रकारचे अन्न मिळाले असते, पण या मातंगाने आमच्या आनंदात अडथळा आणला.' मग ते म्हणाले, 'पकडा या चंडाळाला!' आणि त्यांनी त्याला ढेकळांनी मारहाण केली. तो मेला असे समजून त्यांनी त्याचे पाय धरले, त्याला एका बाजूला फेकून दिले, कचऱ्याने झाकले आणि निघून गेले. जेव्हा तो शुद्धीवर आला, तेव्हा तो उठला आणि त्याने लोकांना विचारले, 'महाराज, नगरद्वार हे सर्वांसाठी खुले आहे की केवळ ब्राह्मणांसाठीच बनवले आहे?' लोक म्हणाले, 'ते सर्वांसाठी खुले आहे.' 'असे असताना, सर्वांसाठी खुल्या असलेल्या द्वारातून प्रवेश करून भिक्षेवर जगणाऱ्या माझ्यावर दिट्ठमंगलिकेच्या माणसांनी हे संकट आणि अनर्थ ओढवून आणला.' असे म्हणत तो गल्लीगल्लीत फिरून लोकांना हे सांगू लागला आणि शेवटी त्या ब्राह्मणाच्या घराच्या दाराशी आडवा पडला आणि म्हणाला, 'दिट्ठमंगलिकेला मिळवल्याशिवाय मी उठणार नाही.'

Brāhmaṇo ‘‘gharadvāre mātaṅgo nipanno’’ti sutvā ‘‘tassa kākaṇikaṃ detha, telena aṅgaṃ makkhetvā gacchatū’’ti āha. So taṃ na icchati, ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmi’’cceva āha. Tato brāhmaṇo ‘‘dve kākaṇikāyo detha, kākaṇikāya pūvaṃ khādatu, kākaṇikāya [Pg.169] telena aṅgaṃ makkhetvā gacchatū’’ti āha. So taṃ na icchati, tatheva vadati. Brāhmaṇo sutvā ‘‘māsakaṃ detha, pādaṃ, upaḍḍhakahāpaṇaṃ, kahāpaṇaṃ dve tīṇī’’ti yāva sataṃ āṇāpesi. So na icchati, tatheva vadati. Evaṃ yācantānaṃyeva sūriyo atthaṅgato. Atha brāhmaṇī pāsādā oruyha sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā taṃ upasaṅkamitvā yāci – ‘‘tāta mātaṅga, diṭṭhamaṅgalikāya aparādhaṃ khama, sahassaṃ gaṇhāhi, dve tīṇī’’ti yāva ‘‘satasahassaṃ gaṇhāhī’’ti āha. So tuṇhībhūto nipajjiyeva.

ब्राह्मणाने जेव्हा ऐकले की मातंग त्याच्या घराच्या दाराशी आडवा पडला आहे, तेव्हा तो म्हणाला, 'त्याला एक काकणिका द्या. त्याने अंगाला तेल लावून निघून जावे.' पण मातंगाने ते स्वीकारले नाही आणि तो एवढेच म्हणाला, 'दिट्ठमंगलिकेला मिळवल्याशिवाय मी उठणार नाही.' मग ब्राह्मण म्हणाला, 'त्याला दोन काकणिका द्या. एका काकणिकेने त्याने खाद्यपदार्थ खावा आणि दुसऱ्या काकणिकेने अंगाला तेल लावून निघून जावे.' त्याने तेही नाकारले आणि पूर्वीप्रमाणेच उत्तर दिले. ब्राह्मणाने ऐकून सांगितले, 'त्याला एक माषक द्या, एक पाद द्या, अर्धा कहापण द्या, एक, दोन, तीन कहापण द्या, अगदी शंभर कहापणांपर्यंत द्या.' पण त्याने ते नाकारले आणि पूर्वीप्रमाणेच उत्तर दिले. अशा प्रकारे ते त्याची विनवणी करत असतानाच सूर्य मावळला. मग ब्राह्मणाची पत्नी महालातून खाली उतरली, तिने त्याच्याभोवती पडदा लावून घेतला आणि त्याच्याजवळ जाऊन विनवणी केली, 'बाळ मातंग, दिट्ठमंगलिकेचा अपराध क्षमा कर. एक हजार कहापण घे, दोन हजार, three हजार... अगदी एक लाख कहापण घे.' पण तो शांतपणे तिथेच पडून राहिला.

Evaṃ catūhapañcāhe vītivatte bahumpi paṇṇākāraṃ datvā diṭṭhamaṅgalikaṃ alabhantā khattiyakumārādayo mātaṅgassa upakaṇṇake ārocāpesuṃ – ‘‘purisā nāma anekānipi saṃvaccharāni vīriyaṃ katvā icchitatthaṃ pāpuṇanti, mā kho tvaṃ nibbijji, addhā dvīhatīhaccayena diṭṭhamaṅgalikaṃ lacchasī’’ti. So tuṇhībhūto nipajjiyeva. Atha sattame divase samantā paṭivissakā uṭṭhahitvā ‘‘tumhe mātaṅgaṃ vā uṭṭhāpetha, dārikaṃ vā detha, mā amhe sabbe nāsayitthā’’ti āhaṃsu. Tesaṃ kira ayaṃ diṭṭhi ‘‘yassa gharadvāre evaṃ nipanno caṇḍālo marati, tassa gharena saha samantā sattasattagharavāsino caṇḍālā hontī’’ti. Tato diṭṭhamaṅgalikaṃ nīlapaṭapilotikaṃ nivāsāpetvā uḷuṅkakaḷopikādīni datvā paridevamānaṃ tassa santikaṃ netvā ‘‘gaṇha dārikaṃ, uṭṭhāya gacchāhī’’ti adaṃsu. Sā passe ṭhatvā ‘‘uṭṭhāhī’’ti āha, so ‘‘hatthena maṃ gahetvā uṭṭhāpehī’’ti āha. Sā naṃ uṭṭhāpesi. So nisīditvā āha – ‘‘mayaṃ antonagare vasituṃ na labhāma, ehi maṃ bahinagare cammakuṭiṃ nehī’’ti. Sā naṃ hatthe gahetvā tattha nesi. ‘‘Piṭṭhiyaṃ āropetvā’’ti jātakabhāṇakā. Netvā cassa sarīraṃ telena makkhetvā, uṇhodakena nhāpetvā, yāguṃ pacitvā adāsi. So ‘‘brāhmaṇakaññā ayaṃ mā vinassī’’ti jātisambhedaṃ akatvāva aḍḍhamāsamattaṃ balaṃ gahetvā ‘‘ahaṃ vanaṃ gacchāmi, ‘aticirāyatī’ti mā tvaṃ ukkaṇṭhī’’ti vatvā gharamānusakāni ca ‘‘imaṃ mā pamajjitthā’’ti āṇāpetvā gharā nikkhamma tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā, kasiṇaparikammaṃ katvā, katipāheneva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvā ‘‘idānāhaṃ diṭṭhamaṅgalikāya [Pg.170] manāpo bhavissāmī’’ti ākāsenāgantvā nagaradvāre orohitvā diṭṭhamaṅgalikāya santikaṃ pesesi.

अशा प्रकारे चार-पाच दिवस उलटून गेले. अनेक नजराणे देऊनही दिट्ठमंगलिकेला मिळवू न शकलेले क्षत्रिय कुमार व इतरांनी मातंगाच्या कानात सांगितले, 'पुरुष अनेक वर्षे प्रयत्न करून आपले इच्छित साध्य करतात. तू निराश होऊ नकोस, नक्कीच दोन-तीन दिवसांत तुला दिट्ठमंगलिका मिळेल.' पण तो शांतपणे पडूनच राहिला. शेवटी सातव्या दिवशी आजूबाजूचे शेजारी एकत्र आले आणि म्हणाले, 'तुम्ही एकतर मातंगाला उठवा किंवा त्याला मुलगी द्या, आम्हा सर्वांचा नाश करू नका.' त्यांची अशी समजूत होती की, ज्याच्या घराच्या दाराशी असा चंडाळ पडून मरतो, त्याच्या घरासह आजूबाजूच्या सात-सात घरांतील रहिवासी चंडाळ बनतात. त्यानंतर त्यांनी दिट्ठमंगलिकेला निळ्या रंगाच्या चिंध्या नेसवल्या, तिच्या हातात पळी आणि भांडे दिले आणि रडणाऱ्या त्या मुलीला मातंगाजवळ आणून त्याला सोपवले आणि म्हणाले, 'घे या मुलीला, उठ आणि निघून जा!' ती त्याच्या शेजारी उभी राहिली आणि म्हणाली, 'उठा.' तो म्हणाला, 'माझा हात धरून मला उठव.' तिने त्याला उठवले. तो बसला आणि म्हणाला, 'आम्हाला नगराच्या आत राहू दिले जाणार नाही. चल, मला नगराबाहेर माझ्या चामड्याच्या झोपडीत घेऊन चल.' तिने त्याचा हात धरला आणि त्याला तिथे नेले. जातक सांगणारे (जातकभाणक) म्हणतात की, तिने त्याला पाठीवर वाहून नेले. तिथे नेल्यावर तिने त्याच्या शरीराला तेल लावले, गरम पाण्याने आंघोळ घातली आणि पेज शिजवून त्याला दिली. 'ही ब्राह्मणकन्या नष्ट होऊ नये' असा विचार करून त्याने जातीचे संकर न करता, अर्ध्या महिन्यात शक्ती मिळवल्यावर तिला सांगितले, 'मी जंगलात जात आहे. खूप वेळ झाला असा विचार करून तू खिन्न होऊ नकोस.' आणि घरातील लोकांना 'तिची काळजी घ्या, दुर्लक्ष करू नका' असा आदेश देऊन तो घरातून बाहेर पडला. त्याने तापस प्रव्रज्या घेतली, कसिण परिकर्म केले आणि काही दिवसांतच आठ समापत्ती आणि पाच अभिज्ञा प्राप्त केल्या. 'आता मी दिट्ठमंगलिकेच्या मनासारखा होईन' असा विचार करून तो आकाशातून आला, नगरद्वारापाशी उतरला आणि त्याने दिट्ठमंगलिकेकडे निरोप पाठवला.

Sā sutvā ‘‘koci maññe mama ñātako pabbajito maṃ dukkhitaṃ ñatvā daṭṭhuṃ āgato bhavissatī’’ti cintayamānā gantvā, taṃ ñatvā, pādesu nipatitvā ‘‘kissa maṃ anāthaṃ tumhe akatthā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘mā tvaṃ diṭṭhamaṅgalike dukkhinī ahosi, sakalajambudīpavāsīhi te sakkāraṃ kāressāmī’’ti vatvā etadavoca – ‘‘gaccha tvaṃ ghosanaṃ karohi – ‘mahābrahmā mama sāmiko na mātaṅgo, so candavimānaṃ bhinditvā sattame divase mama santikaṃ āgamissatī’’’ti. Sā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, brāhmaṇamahāsāladhītā hutvā attano pāpakammena imaṃ caṇḍālabhāvaṃ pattā, na sakkomi evaṃ vattu’’nti. Mahāpuriso ‘‘na tvaṃ mātaṅgassa ānubhāvaṃ jānāsī’’ti vatvā yathā sā saddahati, tathā anekāni pāṭihāriyāni dassetvā tatheva taṃ āṇāpetvā attano vasatiṃ agamāsi. Sā tathā akāsi.

ती हे ऐकून, “माझा कोणीतरी ओळखीचा प्रव्रजित मला दुःखी पाहून मला भेटायला आला असावा,” असा विचार करत तिथे गेली. त्याला ओळखून ती त्याच्या पाया पडली आणि म्हणाली, “तुम्ही मला असे अनाथ का केले?” महापुरुषांनी म्हटले, “दिठ्ठमंगलिके, तू दुःखी होऊ नकोस. मी संपूर्ण जंबुद्विपातील रहिवाशांकडून तुझा सत्कार करवून घेईन.” असे सांगून ते पुढे म्हणाले, “तू जा आणि अशी घोषणा कर की, ‘महाब्रह्म हे माझे पती आहेत, मातंग नव्हे. ते चंद्रविमानाचा भेद करून सातव्या दिवशी माझ्याकडे येतील.’” ती म्हणाली, “भन्ते, मी एका महाशाल ब्राह्मणाची मुलगी असून स्वतःच्या पापकर्मामुळे या चांडाल अवस्थेला प्राप्त झाले आहे. मी असे बोलू शकत नाही.” महापुरुषांनी म्हटले, “तुला मातंगाचा प्रभाव माहीत नाही.” आणि तिला विश्वास पटावा म्हणून अनेक प्रातिहार्ये दाखवून, तिला पुन्हा तशीच आज्ञा देऊन ते आपल्या निवासस्थानी निघून गेले. तिने तसेच केले.

Manussā ujjhāyanti hasanti – ‘‘kathañhi nāmāyaṃ attano pāpakammena caṇḍālabhāvaṃ patvā puna taṃ mahābrahmānaṃ karissatī’’ti. Sā adhimānā eva hutvā divase divase ghosantī nagaraṃ āhiṇḍati ‘‘ito chaṭṭhe divase, pañcame, catutthe, tatiye, suve, ajja āgamissatī’’ti. Manussā tassā vissatthavācaṃ sutvā ‘‘kadāci evampi siyā’’ti attano attano gharadvāresu maṇḍapaṃ kārāpetvā, sāṇipākāraṃ sajjetvā, vayappattā dārikāyo alaṅkaritvā ‘‘mahābrahmani āgate kaññādānaṃ dassāmā’’ti ākāsaṃ ullokentā nisīdiṃsu. Atha mahāpuriso puṇṇamadivase gaganatalaṃ upārūḷhe cande candavimānaṃ phāletvā passato mahājanassa mahābrahmarūpena niggacchi. Mahājano ‘‘dve candā jātā’’ti atimaññi. Tato anukkamena āgataṃ disvā ‘‘saccaṃ diṭṭhamaṅgalikā āha, mahābrahmāva ayaṃ diṭṭhamaṅgalikaṃ dametuṃ pubbe mātaṅgavesenāgacchī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Evaṃ so mahājanena dissamāno diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhāne eva otari. Sā ca tadā utunī ahosi. So tassā nābhiṃ aṅguṭṭhakena parāmasi. Tena phassena gabbho patiṭṭhāsi. Tato naṃ ‘‘gabbho te saṇṭhito[Pg.171], puttamhi jāte taṃ nissāya jīvāhī’’ti vatvā passato mahājanassa puna candavimānaṃ pāvisi.

लोक तक्रार करू लागले आणि हसू लागले, “स्वतःच्या पापकर्मामुळे चांडालत्वाला प्राप्त झालेली ही स्त्री त्या महाब्रह्मांना आपले पती कसे काय बनवणार?” पण ती अत्यंत आत्मविश्वासाने रोज घोषणा करत शहरात फिरू लागली, “आजपासून सहाव्या दिवशी... पाचव्या दिवशी... चौथ्या दिवशी... तिसऱ्या दिवशी... उद्या... आज ते येणार आहेत.” तिचे हे आत्मविश्वासाचे शब्द ऐकून लोकांनी विचार केला, “कदाचित असे घडूही शकते.” त्यांनी आपापल्या घरांच्या दारांसमोर मंडप उभारले, कनाती लावून जागा सजवली, उपवर मुलींना नटवले आणि “महाब्रह्म आल्यावर आम्ही या मुली त्यांना दान करू,” असे म्हणत आकाशाकडे पाहत बसले. त्यानंतर, पौर्णिमेच्या दिवशी जेव्हा चंद्र आकाशात वर आला, तेव्हा महापुरुषांनी चंद्रविमानाचा भेद केला आणि लोक पाहत असतानाच ते महाब्रह्माच्या रूपात खाली उतरले. लोकांना वाटले, “दोन चंद्र उगवले आहेत!” त्यांना हळूहळू खाली येताना पाहून लोकांनी असा निष्कर्ष काढला, “दिठ्ठमंगलिकेने खरेच सांगितले होते! हा प्रत्यक्ष महाब्रह्मच आहे, जो पूर्वी दिठ्ठमंगलिकेला वश करण्यासाठी मातंगाच्या वेषात आला होता.” अशा प्रकारे, लोकांच्या देखत ते थेट दिठ्ठमंगलिकेच्या निवासस्थानी उतरले. ती त्यावेळी ऋतुमती होती. त्यांनी तिच्या नाभीला आपल्या अंगठ्याने स्पर्श केला. त्या स्पर्शाने तिला गर्भधारणा झाली. त्यानंतर त्यांनी तिला सांगितले, “तुला गर्भ राहिला आहे. मुलगा जन्माला आल्यावर त्याच्या आधाराने तू आपले जीवन जग.” आणि लोकांच्या देखत ते पुन्हा चंद्रविमानात निघून गेले.

Brāhmaṇā ‘‘diṭṭhamaṅgalikā mahābrahmuno pajāpati amhākaṃ mātā jātā’’ti vatvā tato tato āgacchanti. Taṃ sakkāraṃ kātukāmānaṃ manussānaṃ sampīḷanena nagaradvārāni anokāsāni ahesuṃ. Te diṭṭhamaṅgalikaṃ hiraññarāsimhi ṭhapetvā, nhāpetvā, maṇḍetvā, rathaṃ āropetvā, mahāsakkārena nagaraṃ padakkhiṇaṃ kārāpetvā, nagaramajjhe maṇḍapaṃ kārāpetvā, tatra naṃ ‘‘mahābrahmuno pajāpatī’’ti diṭṭhaṭṭhāne ṭhapetvā vasāpenti ‘‘yāvassā patirūpaṃ vasanokāsaṃ karoma, tāva idheva vasatū’’ti. Sā maṇḍape eva puttaṃ vijāyi. Taṃ visuddhadivase saddhiṃ puttena sasīsaṃ nhāpetvā maṇḍape jātoti dārakassa ‘‘maṇḍabyakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tato pabhuti ca naṃ brāhmaṇā ‘‘mahābrahmuno putto’’ti parivāretvā caranti. Tato anekasatasahassappakārā paṇṇākārā āgacchanti, te brāhmaṇā kumārassārakkhaṃ ṭhapesuṃ, āgatā lahuṃ kumāraṃ daṭṭhuṃ na labhanti.

ब्राह्मण म्हणाले, “दिठ्ठमंगलिकी ही महाब्रह्मांची पत्नी असल्याने ती आपली माता झाली आहे.” असे म्हणून ते सर्व बाजूंनी येऊ लागले. तिचा सत्कार करू इच्छिणाऱ्या लोकांच्या गर्दीमुळे शहराचे दरवाजे कोंडले गेले. त्यांनी दिठ्ठमंगलिकेला सुवर्णराशीवर बसवले, तिला स्नान घालून नटवले, रथावर बसवले आणि मोठ्या आदराने तिची नगरप्रदक्षिणा करवून घेतली. शहराच्या मध्यभागी एक मंडप उभारून, तिला “महाब्रह्मांची पत्नी” म्हणून सर्वांना दिसेल अशा ठिकाणी ठेवले आणि म्हटले, “जोपर्यंत आम्ही तिच्यासाठी योग्य निवासस्थान तयार करत नाही, तोपर्यंत तिने याच मंडपात राहावे.” तिने त्याच मंडपात एका मुलाला जन्म दिला. शुद्धीकरणाच्या दिवशी मुलासह तिला शिरस्नान घालण्यात आले. मंडपात जन्म झाल्यामुळे त्या बालकाचे नाव त्यांनी “मण्डव्यकुमार” असे ठेवले. तेव्हापासून ब्राह्मण त्याला “महाब्रह्मांचा पुत्र” असे म्हणून त्याच्याभोवती घोळका करून फिरू लागले. त्यानंतर लाखो प्रकारचे नजराणे येऊ लागले. त्या ब्राह्मणांनी कुमाराच्या रक्षणासाठी पहारेकरी ठेवले, त्यामुळे येणाऱ्या लोकांना कुमाराचे दर्शन सहज मिळत नसे.

Kumāro anupubbena vuḍḍhimanvāya dānaṃ dātuṃ āraddho. So sālāya sampattānaṃ kapaṇaddhikānaṃ adatvā brāhmaṇānaṃyeva deti. Mahāpuriso ‘‘kiṃ mama putto dānaṃ detī’’ti āvajjetvā brāhmaṇānaṃyeva dānaṃ dentaṃ disvā ‘‘yathā sabbesaṃ dassati, tathā karissāmī’’ti cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ gahetvā ākāsena āgamma puttassa gharadvāre aṭṭhāsi. Kumāro taṃ disvā ‘‘kuto ayaṃ evaṃ virūpaveso vasalo āgato’’ti kuddho imaṃ gāthamāha –

तो कुमार हळूहळू मोठा झाल्यावर त्याने दान देण्यास प्रारंभ केला. तो आपल्या दानशाळेत आलेल्या गरीब, अनाथ आणि वाटसरूंना दान न देता केवळ ब्राह्मणांनाच दान देत असे. महापुरुषांनी “माझा मुलगा दान कसे देतो आहे?” असा विचार केला आणि तो केवळ ब्राह्मणांनाच दान देत असल्याचे पाहून, “तो सर्वांना दान देईल असे मी करीन,” असा निश्चय केला. त्यांनी चीवर परिधान केले, हातात भिक्षापात्र घेतले आणि आकाशातून येऊन ते आपल्या पुत्राच्या घराच्या दाराशी उभे राहिले. कुमाराने त्यांना पाहिले आणि “हा असा कुरूप वेष असलेला हीन माणूस कोठून आला?” असा संताप करून ही गाथा म्हटली –

‘‘Kuto nu āgacchasi dummavāsī, otallako paṃsupisācakova;

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe, ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti.

“अरे मळकट वस्त्रे नेसलेल्या, धुळीतील पिशाचासारख्या दिसणाऱ्या माणसा, तू कोठून येत आहेस? गळ्यात कचऱ्यातील चिंध्या गुंडाळणारा तू कोण आहेस? अरे, तू तर दानास मुळीच पात्र नाहीस!”

Brāhmaṇā ‘‘gaṇhatha gaṇhathā’’ti taṃ gahetvā ākoṭetvā anayabyasanaṃ pāpesuṃ. So ākāsena gantvā bahinagare paccaṭṭhāsi[Pg.172]. Devatā kupitā kumāraṃ gale gahetvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ ṭhapesuṃ. So akkhīhi niggatehi mukhena kheḷaṃ paggharantena gharugharupassāsī dukkhaṃ vedayati. Diṭṭhamaṅgalikā sutvā ‘‘koci āgato atthī’’ti pucchi. ‘‘Āma, pabbajito āgacchī’’ti. ‘‘Kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Evaṃ gato’’ti. Sā tattha gantvā ‘‘khamatha, bhante, attano dāsassā’’ti yācantī tassa pādamūle bhūmiyā nipajji. Tena ca samayena mahāpuriso piṇḍāya caritvā, yāguṃ labhitvā, taṃ pivanto tattha nisinno hoti, so avasiṭṭhaṃ thokaṃ yāguṃ diṭṭhamaṅgalikāya adāsi. ‘‘Gaccha imaṃ yāguṃ udakakumbhiyā āloletvā yesaṃ bhūtavikāro atthi, tesaṃ akkhimukhakaṇṇanāsābilesu āsiñca, sarīrañca paripphosehi, evaṃ nibbikārā bhavissantī’’ti. Sā tathā akāsi. Tato kumāre pakatisarīre jāte ‘‘ehi, tāta maṇḍabya, taṃ khamāpessāmā’’ti puttañca sabbe brāhmaṇe ca tassa pādamūle nikkujjitvā nipajjāpetvā khamāpesi.

ब्राह्मण “पकडा, पकडा!” असे ओरडू लागले आणि त्यांनी त्यांना पकडून मारहाण केली व त्यांचे मोठे नुकसान केले. ते आकाशातून निघून गेले आणि शहराबाहेर एका ठिकाणी थांबले. संतप्त झालेल्या देवतांनी कुमाराला गळ्याला धरले आणि त्याचे पाय वर व डोके खाली करून त्याला उलटे टांगले. डोळे बाहेर आलेले, तोंडातून लाळ गळत असलेली आणि घरघर असा श्वास घेत तो तीव्र वेदना सहन करू लागला. दिठ्ठमंगलिकेने हे ऐकल्यावर विचारले, “कोणी आले होते का?” लोक म्हणाले, “होय, एक प्रव्रजित आले होते.” ती म्हणाली, “ते कोठे गेले?” लोकांनी सांगितले, “ते या देशाने गेले.” ती तिथे गेली आणि “भन्ते, आपल्या या दासाला क्षमा करा,” अशी प्रार्थना करत त्यांच्या पायाशी जमिनीवर आडवी पडली. त्याच वेळी, महापुरुष भिक्षेसाठी फिरून यागू मिळवून ती पीत तिथे बसले होते. त्यांनी उरलेली थोडी यागू दिठ्ठमंगलिकेला दिली आणि म्हणाले, “जा, ही यागू पाण्याच्या घागरीत मिसळ आणि ज्यांना पिशाचबाधा झाली आहे, त्यांच्या डोळ्यांत, तोंडात, कानात आणि नाकात ती टाक आणि त्यांच्या शरीरावरही ती शिंपड. असे केल्याने ते पुन्हा पूर्ववत होतील.” तिने तसेच केले. त्यानंतर जेव्हा कुमाराचे शरीर पूर्ववत झाले, तेव्हा ती म्हणाली, “ये, प्रिय मण्डव्य, आपण त्यांची क्षमा मागू या.” तिने आपल्या पुत्राला आणि सर्व ब्राह्मणांना त्यांच्या पायाशी पालथे पाडून क्षमा मागितली.

So ‘‘sabbajanassa dānaṃ dātabba’’nti ovaditvā, dhammakathaṃ katvā, attano vasanaṭṭhānaṃyeva gantvā, cintesi ‘‘itthīsu pākaṭā diṭṭhamaṅgalikā damitā, purisesu pākaṭo maṇḍabyakumāro, idāni ko dametabbo’’ti. Tato jātimantatāpasaṃ addasa bandhumatīnagaraṃ nissāya kumbhavatīnadītīre viharantaṃ. So ‘‘ahaṃ jātiyā visiṭṭho, aññehi paribhuttodakaṃ na paribhuñjāmī’’ti uparinadiyā vasati. Mahāpuriso tassa uparibhāge vāsaṃ kappetvā tassa udakaparibhogavelāyaṃ dantakaṭṭhaṃ khāditvā udake pakkhipi. Tāpaso taṃ udakena vuyhamānaṃ disvā ‘‘kenidaṃ khitta’’nti paṭisotaṃ gantvā mahāpurisaṃ disvā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Mātaṅgacaṇḍālo, ācariyā’’ti. ‘‘Apehi, caṇḍāla, mā uparinadiyā vasī’’ti. Mahāpuriso ‘‘sādhu, ācariyā’’ti heṭṭhānadiyā vasati, paṭisotampi dantakaṭṭhaṃ tāpasassa santikaṃ āgacchati. Tāpaso puna gantvā ‘‘apehi, caṇḍāla, mā heṭṭhānadiyaṃ vasa, uparinadiyāyeva vasā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘sādhu, ācariyā’’ti tathā akāsi, punapi tatheva ahosi. Tāpaso punapi ‘‘tathā karotī’’ti duṭṭho mahāpurisaṃ sapi ‘‘sūriyassa te uggamanavelāya sattadhā muddhā phalatū’’ti. Mahāpurisopi ‘‘sādhu, ācariya, ahaṃ pana sūriyuṭṭhānaṃ na demī’’ti vatvā sūriyuṭṭhānaṃ nivāresi[Pg.173]. Tato ratti na vibhāyati, andhakāro jāto, bhītā bandhumatīvāsino tāpasassa santikaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho, ācariya, amhākaṃ sotthibhāvo’’ti pucchiṃsu. Te hi taṃ ‘‘arahā’’ti maññanti. So tesaṃ sabbamācikkhi. Te mahāpurisaṃ upasaṅkamitvā ‘‘sūriyaṃ, bhante, muñcathā’’ti yāciṃsu. Mahāpuriso ‘‘yadi tumhākaṃ arahā āgantvā maṃ khamāpeti, muñcāmī’’ti āha.

त्यांनी (मातंग ऋषींनी) "प्रत्येकाला दान दिले पाहिजे" असा उपदेश करून, धम्मकथा सांगून, आपल्या स्वतःच्या निवासस्थानी जाऊन विचार केला: "स्त्रियांमध्ये प्रसिद्ध असलेली दिट्ठमंगलिका दमित झाली आहे, आणि पुरुषांमध्ये प्रसिद्ध असलेला मंडव्यकुमार दमित झाला आहे. आता कोणाला दमित करावे?" त्यानंतर त्यांनी बंधुमती नगराचा आश्रय घेऊन कुंभवती नदीच्या तीरावर राहणाऱ्या जातिमंत नावाच्या तपस्व्याला पाहिले. तो "मी जातीने श्रेष्ठ आहे, इतरांनी वापरलेले पाणी मी वापरत नाही" असे मानून नदीच्या वरच्या भागात राहत असे. महापुरुषांनी त्याच्या वरच्या भागात आपले वास्तव्य केले आणि त्याच्या पाणी वापरण्याच्या वेळी दात घासून दंतकाष्ठ पाण्यात टाकले. तपस्व्याने ते पाण्यात वाहून येत असलेले पाहून "हे कोणी टाकले?" असा विचार करून प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाऊन महापुरुषांना पाहिले आणि विचारले, "येथे कोण आहे?" "मातंग चंडाल, आचार्य!" (महापुरुषांनी उत्तर दिले). "दूर हो, चंडाल! नदीच्या वरच्या भागात राहू नकोस." महापुरुषांनी "ठीक आहे, आचार्य" असे म्हणून नदीच्या खालच्या भागात वास्तव्य केले, तरीही प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने ते दंतकाष्ठ तपस्व्याजवळ आले. तपस्वी पुन्हा तिथे गेला आणि म्हणाला, "दूर हो, चंडाल! नदीच्या खालच्या भागात राहू नकोस, नदीच्या वरच्या भागातच राहा." महापुरुषांनी "ठीक आहे, आचार्य" असे म्हणून तसेच केले. पुन्हा तसेच घडले. तपस्वी पुन्हा "हा तसेच करत आहे" म्हणून संतप्त झाला आणि त्याने महापुरुषांना शाप दिला: "सूर्योदयाच्या वेळी तुझ्या डोक्याचे सात तुकडे होवोत!" महापुरुषांनीही "ठीक आहे, आचार्य, पण मी सूर्य उगवूच देणार नाही" असे म्हणून सूर्योदयाला रोखले. त्यानंतर रात्र संपली नाही, अंधार पसरला. घाबरलेले बंधुमतीचे रहिवासी तपस्व्याकडे गेले आणि त्यांनी विचारले, "आचार्य, आमचे काही कल्याण होईल का?" कारण ते त्याला "अर्हत" मानत असत. त्याने त्यांना सर्व काही सांगितले. ते महापुरुषांकडे गेले आणि त्यांनी विनंती केली, "भंते, कृपया सूर्य मुक्त करा." महापुरुष म्हणाले, "जर तुमचा अर्हत येऊन माझी क्षमा मागेल, तरच मी त्याला मुक्त करेन।"

Manussā gantvā tāpasaṃ āhaṃsu – ‘‘ehi, bhante, mātaṅgapaṇḍitaṃ khamāpehi, mā tumhākaṃ kalahakāraṇā mayaṃ nassimhā’’ti. So ‘‘nāhaṃ caṇḍālaṃ khamāpemī’’ti āha. Manussā ‘‘amhe tvaṃ nāsesī’’ti taṃ hatthapādesu gahetvā mahāpurisassa santikaṃ nesuṃ. Mahāpuriso ‘‘mama pādamūle kucchiyā nipajjitvā khamāpente khamāmī’’ti āha. Manussā ‘‘evaṃ karohī’’ti āhaṃsu. Tāpaso ‘‘nāhaṃ caṇḍālaṃ vandāmī’’ti. Manussā ‘‘tava chandena na vandissasī’’ti hatthapādamassugīvādīsu gahetvā mahāpurisassa pādamūle sayāpesuṃ. So ‘‘khamāmahaṃ imassa, apicāhaṃ tassevānukampāya sūriyaṃ na muñcāmi, sūriye hi uggatamatte muddhā assa sattadhā phalissatī’’ti āha. Manussā ‘‘idāni, bhante, kiṃ kātabba’’nti āhaṃsu. Mahāpuriso ‘‘tena hi imaṃ galappamāṇe udake ṭhapetvā mattikāpiṇḍenassa sīsaṃ paṭicchādetha, sūriyarasmīhi phuṭṭho mattikāpiṇḍo sattadhā phalissati. Tasmiṃ phalite esa aññatra gacchatū’’ti āha. Te tāpasaṃ hatthapādādīsu gahetvā tathā akaṃsu. Sūriye muñcitamatte mattikāpiṇḍo sattadhā phalitvā pati, tāpaso bhīto palāyi. Manussā disvā ‘‘passatha, bho, samaṇassa ānubhāva’’nti dantakaṭṭhapakkhipanamādiṃ katvā sabbaṃ vitthāretvā ‘‘natthi īdiso samaṇo’’ti tasmiṃ pasīdiṃsu. Tato pabhuti sakalajambudīpe khattiyabrāhmaṇādayo gahaṭṭhapabbajitā mātaṅgapaṇḍitassa upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā brahmaloke uppajji. Tenāha bhagavā ‘‘tadamināpi jānātha…pe… brahmalokūpapattiyā’’ti.

लोक गेले आणि तपस्व्याला म्हणाले— "भंते, चला, मातंग पंडितांची क्षमा मागा. तुमच्या भांडणामुळे आमचा नाश होऊ देऊ नका." तो म्हणाला, "मी चंडालाची क्षमा मागणार नाही." लोक म्हणाले, "तू आमचा नाश करत आहेस," आणि त्यांनी त्याचे हात-पाय धरून त्याला महापुरुषांकडे आणले. महापुरुष म्हणाले, "माझ्या पायाशी पोटावर पालथे पडून क्षमा मागितली, तरच मी क्षमा करेन." लोक म्हणाले, "तसेच कर." तपस्वी म्हणाला, "मी चंडालाला वंदन करणार नाही." लोक म्हणाले, "तू तुझ्या इच्छेने वंदन करणार नाहीस," आणि त्यांनी त्याचे हात, पाय, दाढी आणि मान पकडून त्याला महापुरुषांच्या पायाशी झोपवले. त्यांनी (महापुरुषांनी) सांगितले, "मी याला क्षमा करतो, परंतु त्याच्यावर अनुकंपा म्हणून मी सूर्य मुक्त करत नाही; कारण सूर्य उगवताच त्याच्या डोक्याचे सात तुकडे होतील." लोक म्हणाले, "भंते, आता काय करावे?" महापुरुष म्हणाले, "तर मग याला गळ्यापर्यंत पाण्यात उभे करा आणि त्याच्या डोक्यावर मातीचा गोळा ठेवा. सूर्याची किरणे पडताच तो मातीचा गोळा सात तुकड्यांत फुटेल. तो फुटल्यावर याला दुसरीकडे जाऊ द्या." त्यांनी तपस्व्याचे हात-पाय धरून तसेच केले. सूर्य मुक्त होताच तो मातीचा गोळा सात तुकड्यांत फुटून पडला आणि तपस्वी घाबरून पळून गेला. लोकांनी हे पाहून, "पहा, मित्रांनो, श्रमणांचा प्रभाव!" असे म्हणून दंतकाष्ठ टाकण्यापासूनची सर्व हकीकत सविस्तर सांगितली आणि "असा दुसरा कोणताही श्रमण नाही" असे म्हणून त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवली. तेव्हापासून संपूर्ण जंबुद्विपातील क्षत्रिय, ब्राह्मण इत्यादी गृहस्थ आणि प्रव्रजित मातंग पंडितांच्या सेवेसाठी येऊ लागले. ते आयुष्यभर जगून, शरीराच्या भेदानंतर ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: "यावरूनही जाणा... पे... ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्याने।"

140-141. Evaṃ ‘‘na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hotī’’ti sādhetvā idāni ‘‘na jaccā hoti brāhmaṇo, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti etaṃ sādhetuṃ āha ‘‘ajjhāyakakule jātā [Pg.174] …pe… duggatyā garahāya vā’’ti. Tattha ajjhāyakakule jātāti mantajjhāyake brāhmaṇakule jātā. ‘‘Ajjhāyakākuḷe jātā’’tipi pāṭho. Mantānaṃ ajjhāyake anupakuṭṭhe ca brāhmaṇakule jātāti attho. Mantā bandhavā etesanti mantabandhavā. Vedabandhū vedapaṭissaraṇāti vuttaṃ hoti. Te ca pāpesu kammesu abhiṇhamupadissareti te evaṃ kule jātā mantabandhavā ca samānāpi yadi pāṇātipātādīsu pāpakammesu punappunaṃ upadissanti, atha diṭṭheva dhamme gārayhā samparāye ca duggati te evamupadissamānā imasmiṃyeva attabhāve mātāpitūhipi ‘‘nayime amhākaṃ puttā, dujjātā ete kulassa aṅgārabhūtā, nikkaḍḍhatha ne’’ti, brāhmaṇehipi ‘‘gahapatikā ete, na ete brāhmaṇā, mā nesaṃ saddhayaññathālipākādīsu pavesaṃ detha, mā nehi saddhiṃ sallapathā’’ti, aññehipi manussehi ‘‘pāpakammantā ete, na ete brāhmaṇā’’ti evaṃ gārayhā honti. Samparāye ca nesaṃ duggati nirayādibhedā, duggati etesaṃ paraloke hotīti attho. Samparāye vātipi pāṭho. Paraloke etesaṃ dukkhassa gati duggati, dukkhappattiyeva hotīti attho. Na ne jāti nivāreti, duggatyā garahāya vāti sā tathā ukkaṭṭhāpi yaṃ tvaṃ sārato paccesi, jāti ete pāpakammesu padissante brāhmaṇe ‘‘samparāye ca duggatī’’ti ettha vuttappakārāya duggatiyā vā, ‘‘diṭṭheva dhamme gārayhā’’ti ettha vuttappakārāya garahāya vā na nivāreti.

१४०-१४१. अशा प्रकारे "जन्माने कोणी वृषल होत नाही, कर्मानेच वृषल होतो" हे सिद्ध करून, आता "जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही, कर्मानेच ब्राह्मण होतो" हे सिद्ध करण्यासाठी भगवंतांनी पुढील गाथा म्हटली: "अध्यायक कुळात जन्मलेले... पे... दुर्गती किंवा निंदेपासून." तेथे 'अध्यायक कुळात जन्मलेले' म्हणजे मंत्रांचे अध्ययन करणाऱ्या ब्राह्मण कुळात जन्मलेले. "अज्झायकाकुळे जाता" असाही पाठ आहे. मंत्रांचे अध्ययन करणाऱ्या आणि निंदारहित अशा ब्राह्मण कुळात जन्मलेले, असा याचा अर्थ आहे. मंत्र ज्यांचे बांधव आहेत ते 'मंत्रबंधू'. वेदांचे बांधव किंवा वेदांचा आश्रय घेणारे, असे म्हटले आहे. 'ते च पापेसु कम्मेसु अभिण्हमुपदिसरे' म्हणजे ते अशा कुळात जन्मलेले आणि मंत्रबंधू असूनही जर प्राणातिपात इत्यादी पापकर्मांमध्ये वारंवार गुंतलेले दिसले, तर ते या प्रत्यक्ष जन्मात निंदनीय ठरतात आणि परलोकात दुर्गतीला प्राप्त होतात. असे पापकर्मात गुंतलेले दिसल्यास, याच जन्मात त्यांचे माता-पिता देखील "हे आमचे पुत्र नाहीत, हे दुर्जन कुळाचे निखारे आहेत, यांना बाहेर हाकलून द्या" असे म्हणतात; ब्राह्मणही "हे गृहस्थ आहेत, हे ब्राह्मण नाहीत, यांना यज्ञाच्या अन्नात किंवा हविर्भागात प्रवेश देऊ नका, यांच्याशी संभाषण करू नका" असे म्हणतात; आणि इतर लोकही "हे पापी कर्माचे आहेत, हे ब्राह्मण नाहीत" अशी त्यांची निंदा करतात. आणि परलोकात त्यांची दुर्गती म्हणजे नरक इत्यादींमध्ये गमन होते; परलोकात त्यांना दुर्गती प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. 'संपराये वा' असाही पाठ आहे. परलोकात त्यांच्या दुःखाची गती म्हणजे दुर्गती, म्हणजेच केवळ दुःखाची प्राप्ती होते, असा अर्थ आहे. 'न ने जाती निवारती, दुग्गत्या गरहाय वा' म्हणजे ती जात कितीही उच्च असली, ज्या जातीवर तू अत्यंत विश्वास ठेवतोस, ती जात पापकर्मात गुंतलेल्या ब्राह्मणांना "परलोकात दुर्गती" या शब्दाने सांगितलेल्या दुर्गतीपासून किंवा "प्रत्यक्ष जन्मात निंदनीय" या शब्दाने सांगितलेल्या निंदेपासून वाचवू शकत नाही।

142. Evaṃ bhagavā ajjhāyakakule jātānampi brāhmaṇānaṃ gārayhādikammavasena diṭṭheva dhamme patitabhāvaṃ dīpento duggatigamanena ca samparāye brāhmaṇajātiyā abhāvaṃ dīpento ‘‘na jaccā hoti brāhmaṇo, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti etampi atthaṃ sādhetvā idāni duvidhampi atthaṃ nigamento āha, evaṃ brāhmaṇa –

१४२. अशा प्रकारे भगवंतांनी अध्यायक कुळात जन्मलेल्या ब्राह्मणांचेही निंदनीय कर्मांमुळे याच जन्मात होणारे पतन दाखवून दिले, आणि दुर्गतीला प्राप्त झाल्यामुळे परलोकात त्यांच्या ब्राह्मण जातीचा अभाव दाखवून दिला. "जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही, कर्मानेच ब्राह्मण होतो" हा अर्थ सिद्ध करून, आता दोन्ही अर्थांचा उपसंहार करताना भगवंत म्हणाले, "अशा प्रकारे, हे ब्राह्मणा—"

‘‘Na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo;

Kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti.

"जन्माने कोणी वृषल (हीन) होत नाही, जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही; कर्मानेच मनुष्य वृषल होतो, कर्मानेच मनुष्य ब्राह्मण होतो."

Sesaṃ kasibhāradvājasutte vuttanayameva. Visesato vā ettha nikkujjitaṃ vātiādīnaṃ evaṃ yojanā veditabbā – yathā koci nikkujjitaṃ vā [Pg.175] ukkujjeyya, evaṃ maṃ kammavimukhaṃ jātivāde patitaṃ ‘‘jātiyā brāhmaṇavasalabhāvo hotī’’ti diṭṭhito vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ jātivādapaṭicchannaṃ kammavādaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ brāhmaṇavasalabhāvassa asambhinnaujumaggaṃ ācikkhantena, yathā andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mātaṅgādinidassanapajjotadhāraṇena mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

उर्वरित भाग हा कसिभारद्वाज सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. विशेषतः येथे 'निक्कुज्जितं वा' (पालथा घातलेला घडा जसा सुल्टा करावा) इत्यादी शब्दांची योजना याप्रमाणे समजून घ्यावी – ज्याप्रमाणे कोणी पालथी घातलेली वस्तू सुल्टी करावी, त्याचप्रमाणे कर्माकडे पाठ फिरवून जन्मवादाच्या (जातिवादाच्या) गर्तेत पडलेल्या आणि 'जन्मानेच माणूस ब्राह्मण किंवा वृषल होतो' या चुकीच्या दृष्टिकोनात अडकलेल्या मला पूज्य गोतमांनी बाहेर काढले. ज्याप्रमाणे झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, त्याचप्रमाणे जन्मवादाने झाकलेला कर्मवाद त्यांनी उघडून दाखवला. ज्याप्रमाणे वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, त्याचप्रमाणे ब्राह्मण आणि वृषल असण्याचा स्पष्ट आणि सरळ मार्ग त्यांनी दाखवला. आणि ज्याप्रमाणे अंधारात तेलाचा दिवा धरावा, त्याचप्रमाणे मातंग इत्यादींचे उदाहरण देऊन त्यांनी ज्ञानाचा प्रकाश दाखवला. अशा प्रकारे पूज्य गोतमांनी मला अनेक मार्गांनी (विविध प्रकारे) धम्म स्पष्ट करून सांगितला आहे.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील अग्गिकभारद्वाजसुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

8. Mettasuttavaṇṇanā

८. मेत्तसुत्त वर्णन (मेत्तसुत्ताची टीका)

Karaṇīyamatthakusalenāti mettasuttaṃ. Kā uppatti? Himavantapassato kira devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ sāvatthiṃ āgacchiṃsu. Tesaṃ bhagavā parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca imaṃ suttaṃ abhāsi. Ayaṃ tāva saṅkhepo.

'करणीयमत्थकुसलेन' ने सुरू होणारे सुत्त म्हणजेच 'मेत्तसुत्त' होय. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? असे म्हटले जाते की, हिमालयाच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या देवतांकडून त्रास दिले गेलेले भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी सावत्थी येथे आले. भगवंतांनी त्यांच्या संरक्षणासाठी (परित्त) आणि कम्मट्ठानासाठी (ध्यानविषयासाठी) हे सुत्त सांगितले. हा संक्षिप्त वृत्तांत आहे.

Ayaṃ pana vitthāro – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya. Tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti. Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ, dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ, mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni, vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni, saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni, buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthanādīnīti iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti.

याचा सविस्तर वृत्तांत असा आहे – एक वेळ भगवान सावत्थी येथे विहार करत होते, तेव्हा वर्षावास जवळ आला होता. त्या वेळी, वेगवेगळ्या प्रांतांतील अनेक भिक्खू भगवंतांकडून कम्मट्ठान (ध्यानविषय) शिकून घेऊन, इतर ठिकाणी वर्षावास घालवण्याच्या इच्छेने भगवंताकडे आले. तेथे भगवंतांनी मानवाच्या चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) प्रकारच्या स्वभाववैशिष्ट्यांनुसार (चरित) त्यांना अनुकूल असे कम्मट्ठान सांगितले: रागचरित (आसक्तीप्रधान स्वभाव) असलेल्यांसाठी सजीव आणि निर्जीव शरीरांच्या आधारे अकरा प्रकारची असुभ-कम्मट्ठाने (अशुचि ध्यान); दोसचरित (द्वेषप्रधान स्वभाव) असलेल्यांसाठी मेत्ता (मैत्री) इत्यादी चार प्रकारची कम्मट्ठाने; मोहचरित (भ्रमित स्वभाव) असलेल्यांसाठी मरणस्सती (मृत्यूचे अनुस्मरण) इत्यादी कम्मट्ठाने; वितक्कचरित (विचारप्रधान स्वभाव) असलेल्यांसाठी आनापानस्सती (श्वासोच्छ्वासाचे ध्यान) आणि पठवीकसिण (पृथ्वी कसिण) इत्यादी कम्मट्ठाने; सद्धाचरित (श्रद्धाप्रधान स्वभाव) असलेल्यांसाठी बुद्धानुस्सती (बुद्धांचे अनुस्मरण) इत्यादी कम्मट्ठाने; आणि बुद्धीचरित (प्रज्ञाप्रधान स्वभाव) असलेल्यांसाठी चतुधातुववत्थान (चार घटकांचे विश्लेषण) इत्यादी कम्मट्ठाने या पद्धतीने शिकवली.

Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā [Pg.176] paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttātalarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu. Atha kho te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Gāmo ghananivesasanniviṭṭhakulasahassayutto, manussā cettha saddhā pasannā, te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti yācitvā pañcapadhānakuṭisatāni kārāpetvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ.

त्यानंतर, भगवंतांकडून कम्मट्ठान शिकून घेतलेले सुमारे पाचशे भिक्खू स्वतःसाठी अनुकूल निवासस्थान (सेनासन) आणि भिक्षेसाठी गाव शोधत निघाले. क्रमशः प्रवास करत ते सीमावर्ती भागात पोहोचले, जेथे त्यांना हिमालयाला लागून असलेला एक पर्वत दिसला. तो पर्वत निळ्या स्फटिकासारख्या शिळांनी बनलेला होता, तेथे थंड व दाट सावली देणारी हिरवीगार वनराई होती. तेथील जमीन मोत्यांच्या जाळीने मढवलेल्या चांदीच्या पत्र्यासारख्या वाळूने पसरलेली होती आणि ती शुद्ध, गोड व थंड पाण्याच्या जलाशयांनी वेढलेली होती. त्या भिक्खूंनी तेथे एक रात्र घालवली आणि पहाटे शारीरिक विधी आटोपल्यानंतर ते जवळच्याच एका गावात भिक्षेसाठी गेले. ते गाव दाटीवाटीने राहणाऱ्या एक हजार कुटुंबांचे होते आणि तेथील लोक श्रद्धाळू व प्रसन्न मनाचे होते. सीमावर्ती भागात प्रव्रजितांचे (संन्याशांचे) दर्शन दुर्मिळ असल्याने, भिक्खूंना पाहताच लोक अत्यंत आनंदित व प्रफुल्लित झाले. त्यांनी भिक्खूंना भोजन दिले आणि विनंती केली: 'भंते, आपण वर्षावासाचे तीन महिने येथेच राहावे.' त्यांनी भिक्खूंसाठी पाचशे ध्यानकुटी (पधानकुटी) बांधल्या आणि तेथे खाटा, आसने, पिण्याचे व वापराचे पाणी ठेवण्याचे घडे इत्यादी सर्व आवश्यक वस्तूंची व्यवस्था केली.

Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Tatthāpi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu. Bhikkhū ‘‘asati antarāye’’ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā hutvā yāmagaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu. Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito ca vicaranti. Seyyathāpi nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamānusakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘kadā nu kho gamissantī’’ti dūrato olokenti; evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti – ‘‘kadā nu kho bhadantā gamissantī’’ti. Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti. Mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkhissāma. Handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā’’ti. Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā purato purato tiṭṭhanti, bheravasaddañca karonti. Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni passantānaṃ tañca saddaṃ suṇantānaṃ hadayaṃ phandi, dubbaṇṇā ca ahesuṃ uppaṇḍupaṇḍukajātā. Tena te cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu. Tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi. Tato nesaṃ muṭṭhassatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ. Tesaṃ tena [Pg.177] duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi, bāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu, na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ.

दुसऱ्या दिवशी ते भिक्खू भिक्षेसाठी दुसऱ्या गावात गेले. तेथेही लोकांनी त्यांची तशीच सेवा केली आणि त्यांना वर्षावासासाठी राहण्याची विनंती केली. 'काही अडथळा न आल्यास राहू' असे म्हणून भिक्खूंनी त्यांची विनंती स्वीकारली. त्यानंतर त्यांनी त्या वनराईत प्रवेश केला आणि रात्रंदिवस अत्यंत उत्साहाने ध्यान करू लागले. प्रहराची घंटा वाजवली की ते सजगतेने ध्यान करत वृक्षांच्या मुळाशी जाऊन बसत असत. त्या शीलवान भिक्खूंच्या तेजामुळे वृक्षदेवतांचे तेज फिके पडले. त्यामुळे त्या देवता आपल्या विमानांतून (वृक्षांवरील निवासस्थानांतून) खाली उतरल्या आणि आपल्या मुलांना घेऊन इकडेतिकडे फिरू लागल्या. हे अगदी तसे होते, जसे की जेव्हा राजे किंवा त्यांचे मंत्री एखाद्या गावात येतात आणि गावकऱ्यांच्या घरांमध्ये जागा घेतात, तेव्हा घरातील लोक बाहेर पडून दुसरीकडे राहतात आणि दुरूनच पाहत राहतात की, 'हे कधी जातील?' त्याचप्रमाणे, त्या देवतांनी आपली विमाने सोडली आणि इकडेतिकडे फिरत दुरूनच पाहू लागल्या की, 'हे पूजनीय भिक्खू कधी जातील?' नंतर त्यांनी विचार केला: 'भिक्खूंनी पहिल्या वर्षावासात प्रवेश केला आहे, त्यामुळे ते नक्कीच तीन महिने येथे राहतील. परंतु आम्ही आमच्या मुलांना घेऊन इतका काळ बाहेर राहू शकणार नाही. चला, आपण या भिक्खूंना काहीतरी भयानक दृश्ये दाखवू या.' त्या रात्री, जेव्हा भिक्खू श्रमणधर्माचे (ध्यानाचे) आचरण करत होते, तेव्हा देवतांनी त्यांच्यासमोर भयानक यक्षांची रूपे निर्माण केली आणि ते त्यांच्यासमोर उभे राहिले, तसेच त्यांनी भयानक आवाजही केले. ती रूपे पाहून आणि तो आवाज ऐकून भिक्खूंचे हृदय थरथरले, त्यांचे चेहरे फिके व पांढरे पडले. त्यामुळे ते आपले चित्त एकाग्र करू शकले नाहीत. चित्त विचलित झाल्यामुळे आणि भयाने वारंवार व्याकुळ झाल्यामुळे त्यांची स्मृती (सती) नाहीशी झाली. त्यानंतर, त्यांची स्मृती नष्ट झाल्यावर देवतांनी तेथे दुर्गंधी पसरवली. त्या दुर्गंधीमुळे त्यांचे मेंदू जणू चिरडले जात आहेत असे त्यांना वाटू लागले आणि त्यांना तीव्र डोकेदुखी सुरू झाली, तरीही त्यांनी एकमेकांना याबद्दल काहीही सांगितले नाही।

Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi – ‘‘tumhākaṃ, āvuso, imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto, vippasannāni ca indriyāni etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍupaṇḍukajātā, kiṃ vo idha asappāya’’nti? Tato eko bhikkhu āha – ‘‘ahaṃ, bhante, rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca, īdisañca gandhaṃ ghāyāmi, tena me cittaṃ na samādhiyatī’’ti. Eteneva upāyena sabbe taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Saṅghatthero āha – ‘‘bhagavatā āvuso dve vassūpanāyikā paññattā, amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ, āyāmāvuso bhagavato santikaṃ, gantvā aññaṃ sappāyaṃ senāsanaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Sādhu bhante’’ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbe senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu. Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ agamiṃsu.

एक दिवशी, संघस्थविरांच्या (संघाच्या ज्येष्ठ भिक्खूंच्या) उपस्थानाच्या (सेवेच्या) वेळी सर्व भिक्खू एकत्र जमले असता, संघस्थविरांनी विचारले – “मित्रांनो, जेव्हा तुम्ही या वनखंडात (जंगलात) प्रवेश केला होता, तेव्हा काही दिवस तुमचा वर्ण अत्यंत शुद्ध, उजळ आणि इंद्रिये प्रसन्न होती. परंतु आता तुम्ही कृश, निस्तेज आणि फिकट (पांढुरके) झाले आहात. येथे तुमच्यासाठी काही अहितकारक (असुविधाजनक) आहे का?” त्यावर एका भिक्खूने म्हटले – “भंते, रात्री मला अशा प्रकारचे भयानक दृश्य दिसते व ऐकू येते, आणि असा दुर्गंध येतो की ज्यामुळे माझे चित्त समाहित (एकाग्र) होत नाही.” याच प्रकारे सर्व भिक्खूंनी ती हकीकत सांगितली. संघस्थवीर म्हणाले – “मित्रांनो, भगवंतांनी वर्षावासाचे दोन काळ प्रज्ञप्त (निश्चित) केले आहेत, आणि हे सेनासन (निवासस्थान) आपल्यासाठी अनुकूल नाही. चला मित्रांनो, आपण भगवंतांच्या सन्निध (जवळ) जाऊ या आणि तेथे जाऊन दुसऱ्या एखाद्या अनुकूल सेनासनाविषयी विचारू या.” “साधू भंते!” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी स्थविरांचे म्हणणे मान्य केले. सर्वांनी आपले सेनासन व्यवस्थित आवरले, आपले पात्र व चीवर घेतले आणि कुळांमध्ये (गृहस्थांमध्ये) कोणतीही आसक्ती नसल्यामुळे कोणाचाही निरोप न घेता, ज्या मार्गाने सावत्थीला जाता येते, त्या मार्गाने चारिकेसाठी निघाले. क्रमाने प्रवास करत ते सावत्थीला पोहोचले आणि भगवंतांच्या सन्निध गेले।

Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, kissa tumhe cārikaṃ carathā’’ti. Te bhagavato sabbaṃ ārocesuṃ. Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catuppādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyaṃ senāsanaṃ nāddasa. Atha te bhikkhū āha – ‘‘na, bhikkhave, tumhākaṃ aññaṃ sappāyaṃ senāsanaṃ atthi, tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇeyyātha. Gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharatha. Sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha, imaṃ parittaṃ uggaṇhatha, etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī’’ti imaṃ suttamabhāsi.

त्या भिक्खूंना पाहून भगवान त्यांना म्हणाले – “भिक्खूंनो, ‘वर्षावासाच्या काळात चारिका करू नये’ असा नियम (सिक्खापद) मी प्रज्ञप्त केला आहे. मग तुम्ही चारिका का करत आहात?” त्यांनी भगवंतांना सर्व हकीकत सांगितली. भगवंतांनी आपल्या मनाने संपूर्ण जम्बुद्विपाचे निरीक्षण केले, परंतु त्यांना त्या भिक्खूंसाठी अगदी चार पायांच्या पाटाएवढी (आसनाएवढी) जागासुद्धा दुसरी कोणतीही अनुकूल जागा दिसली नाही. त्यानंतर भगवान त्या भिक्खूंना म्हणाले – “भिक्खूंनो, तुमच्यासाठी दुसरे कोणतेही अनुकूल सेनासन नाही. तेथेच विहार करत असताना तुम्ही आसवांचा क्षय (अर्हत पद) प्राप्त कराल. जा, भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा. जर तुम्हाला देवतांपासून अभय हवे असेल, तर हे परित्त (संरक्षण सूत्र) ग्रहण करा (शिकून घ्या). हेच तुमचे परित्त आणि कम्मट्ठान (ध्यानविषय) होईल.” असे सांगून भगवंतांनी हे सुत्त (करणीयमेत्त सुत्त) उपदेशिले।

Apare panāhu – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā’’ti idañca vatvā bhagavā āha – ‘‘apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ. Seyyathidaṃ – sāyaṃpātaṃ karaṇavasena dve mettā, dve parittā, dve asubhā, dve maraṇassatī aṭṭha mahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca. Aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jāti jarā byādhi maraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti[Pg.178]. Atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkha’’nti. Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajhānatthañca imaṃ suttaṃ abhāsīti.

इतर आचार्य म्हणतात की, “जा, भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा,” असे सांगून भगवान म्हणाले – “तसेच, अरण्यवासी भिक्खूने स्वतःचे रक्षण कसे करावे (परिहरण) हे जाणले पाहिजे. ते असे – सकाळी आणि संध्याकाळी करण्याच्या अभ्यासाने दोन वेळा मेत्ता (मैत्री भावना), दोन वेळा परित्त (संरक्षण सूत्र पठण), दोन वेळा असुभ (अशुभ भावना), दोन वेळा मरणस्सती (मरणाचे अनुस्मरण) आणि आठ महासंवेगवस्तूंचे चिंतन करावे. आठ महासंवेगवस्तू म्हणजे – जाती (जन्म), जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण), मरण आणि चार अपायांमधील (दुर्गतींमधील) दुःख. अथवा जन्म, जरा, व्याधी आणि मरण या चार गोष्टी; पाचवे अपायदुःख; भूतकाळातील संसारचक्रामुळे (वट्ट) निर्माण झालेले दुःख; भविष्यकाळातील संसारचक्रामुळे निर्माण होणारे दुःख; आणि वर्तमानकाळात आहाराच्या शोधातून निर्माण होणारे दुःख.” अशा प्रकारे भगवंतांनी संरक्षणाचा मार्ग दाखवून त्या भिक्खूंना मैत्रीसाठी, रक्षणासाठी आणि विपनाचा आधार असलेल्या ध्यानाची (झान) प्राप्ती करण्यासाठी हे सुत्त उपदेशिले, असे इतर आचार्य म्हणतात।

143. Tattha karaṇīyamatthakusalenāti imissā paṭhamagāthāya tāva ayaṃ padavaṇṇanā – karaṇīyanti kātabbaṃ, karaṇārahanti attho. Atthoti paṭipadā, yaṃ vā kiñci attano hitaṃ, taṃ sabbaṃ araṇīyato atthoti vuccati, araṇīyato nāma upagantabbato. Atthe kusalena atthakusalena, atthachekenāti vuttaṃ hoti. Yanti aniyamitapaccattaṃ. Nti niyamitaupayogaṃ. Ubhayampi vā yaṃ tanti paccattavacanaṃ. Santaṃ padanti upayogavacanaṃ. Tattha lakkhaṇato santaṃ, pattabbato padaṃ, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhisameccāti abhisamāgantvā. Sakkotīti sakko, samattho paṭibaloti vuttaṃ hoti. Ujūti ajjavayutto. Suṭṭhu ujūti suhuju. Sukhaṃ vaco asminti suvaco. Assāti bhaveyya. Mudūti maddavayutto. Na atimānīti anatimānī.

१४३. त्यात, 'करणीयमत्थकुसलेन' या पहिल्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) प्रथम खालीलप्रमाणे आहे – 'करणीयम्' म्हणजे जे केले पाहिजे, जे करण्यायोग्य आहे असा अर्थ आहे. 'अत्थ' म्हणजे प्रतिपदा (आचरण), किंवा जे काही स्वतःचे हित आहे, ते सर्व आचरणात आणण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'अत्थ' (हित/कल्याण) म्हटले जाते. 'अरणीयतो' म्हणजे प्राप्त करण्यायोग्य. 'अत्थकुसलेन' म्हणजे हिताच्या बाबतीत कुशल असलेला, हिताचा जाणकार असलेला, असा अर्थ होतो. 'यं' हे अनिश्चित प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. 'तं' हे निश्चित द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. किंवा 'यं तं' हे दोन्ही प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. 'सन्तं पदं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. त्यात लक्षणाने जे शांत आहे आणि प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे जे 'पद' आहे, ते 'निब्बान' (निर्वाण) चेच नाव (अधिवाचन) आहे. 'अभिसमेच्च' म्हणजे पूर्णपणे साक्षात्कृत करून, जवळ जाऊन. 'सक्को' म्हणजे जो समर्थ आहे, सक्षम आहे, कार्यक्षम आहे, असा अर्थ होतो. 'उजू' म्हणजे ऋजू (सरळ, प्रामाणिक). अत्यंत सरळ असणे म्हणजे 'सुहुजू'. ज्याचे बोलणे सुखद (मृदू) आहे तो 'सुवचो' (सुवचन). 'अस्स' म्हणजे असावा. 'मुदू' म्हणजे मृदू (सौम्य). 'न अतिमानी' म्हणजे जो गर्विष्ठ (अहंकारी) नाही तो 'अनतिमानी'.

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – karaṇīyamatthakusalena yanta santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ettha tāva atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīyaṃ, sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipatti, ājīvavipattīti evamādi akaraṇīyaṃ. Tathā atthi atthakusalo, atthi anatthakusalo.

आता याचा अर्थ-स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे – 'करणीयमत्थकुसलेन यं तं सन्तं पदं अभिसमेच्च' या गाथेत – प्रथम, जे केले पाहिजे (करणीय) आणि जे करू नये (अकरणीय) अशा दोन गोष्टी आहेत. त्यात संक्षेपाने त्रिशिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) हे 'करणीय' आहे; आणि शील-विपत्ती (शीलाचा नाश), दिट्ठि-विपत्ती (सम्यक दृष्टीचा नाश), आचार-विपत्ती (सदाचाराचा नाश), आजीव-विपत्ती (सम्यक आजीविकेचा नाश) इत्यादी गोष्टी 'अकरणीय' आहेत. त्याचप्रमाणे, एक हितामध्ये कुशल (अत्थकुसल) असतो आणि दुसरा अहितामध्ये कुशल (अनत्थकुसल) असतो.

Tattha yo imasmiṃ sāsane pabbajitvā na attānaṃ sammā payojeti, khaṇḍasīlo hoti, ekavīsatividhaṃ anesanaṃ nissāya jīvikaṃ kappeti. Seyyathidaṃ – veḷudānaṃ, pattadānaṃ, pupphadānaṃ, phaladānaṃ, dantakaṭṭhadānaṃ, mukhodakadānaṃ, sinānadānaṃ, cuṇṇadānaṃ, mattikādānaṃ, cāṭukamyataṃ, muggasūpyataṃ, pāribhaṭutaṃ, jaṅghapesaniyaṃ, vejjakammaṃ, dūtakammaṃ, pahiṇagamanaṃ, piṇḍapaṭipiṇḍadānānuppadānaṃ, vatthuvijjaṃ, nakkhattavijjaṃ, aṅgavijjanti. Chabbidhe ca agocare carati[Pg.179]. Seyyathidaṃ – vesiyagocare vidhavāthullakumārikapaṇḍakabhikkhunipānāgāragocareti. Saṃsaṭṭho ca viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni asaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitaaphāsukaayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ…pe… upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati. Ayaṃ anatthakusalo.

त्यात, जो या शासनात (बुद्ध शासनात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य प्रकारे जोडत नाही (साधना करत नाही), ज्याचे शील खंडित (दोषयुक्त) असते, आणि जो एकवीस प्रकारच्या अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) अवलंब करून आपली उपजीविका चालवतो. ते एकवीस अयोग्य मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत – बांबू देणे, पाने देणे, फुले देणे, फळे देणे, दंतकाष्ठ (दातवण) देणे, मुखप्रक्षालनाचे पाणी देणे, स्नानाचे साहित्य देणे, स्नानचूर्ण देणे, माती देणे, खुशामत करणे (चाटुकारिता), डाळीच्या सूपसारखे खोटे बोलणे (मुग्गसूप्यता), मुलांचे संगोपन करणे, संदेशवाहक म्हणून काम करणे, वैद्यकीय व्यवसाय करणे, दूताचे काम करणे, निरोप पोहोचवणे, पिंडपाताचा (अन्नाचा) व्यापार करणे, वास्तूविद्या, नक्षत्रविद्या (ज्योतिष) आणि अंगविद्या (हस्तसामुद्रिक). तसेच तो सहा प्रकारच्या अयोग्य ठिकाणी (अगोचर) वावरतो. जसे की – वेश्यांचे ठिकाण, विधवा, प्रौढ कुमारिका, नपुंसक, भिक्खुनी आणि मद्यशाळा (दारूचे गुत्ते). आणि तो राजे, राजमहामात्र (मंत्री), अन्य धर्मीय (तीर्थक) आणि त्यांचे श्रावक यांच्याशी अयोग्य प्रकारे गृहस्थांसारखा संसर्ग ठेवून विहार करतो. किंवा जी कुळे (कुटुंबे) अश्रद्ध आहेत, अप्रसन्न आहेत, भिक्खूंना दान न देणारी आहेत, शिवीगाळ व निंदा करणारी आहेत, अहित चिंतणारी आहेत, आणि भिक्खू... तसेच उपासिकांच्या अकल्याणाची, त्रासाची व असुरक्षिततेची इच्छा ठेवणारी आहेत, अशा कुलांचे तो सेवन करतो, त्यांच्याशी संगत करतो आणि त्यांची उपासना करतो. याला 'अहित-कुशल' (अनत्थकुसल) म्हणतात.

Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā attānaṃ sammā payojeti, anesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhātukāmo saddhāsīsena pātimokkhasaṃvaraṃ, satisīsena indriyasaṃvaraṃ, vīriyasīsena ājīvapārisuddhiṃ, paññāsīsena paccayapaṭisevanaṃ pūreti ayaṃ atthakusalo.

परंतु, जो या शासनात प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य प्रकारे साधनेत जोडतो, अयोग्य उपजीविकेचा (अनेसना) त्याग करून चतुपारिसुद्धिशीलामध्ये (चार प्रकारच्या शुद्ध शीलांमध्ये) प्रतिष्ठित होण्याची इच्छा धरतो; श्रद्धेला मुख्य मानून पातिमोक्खसंवर शील, सतीला (स्मृतीला) मुख्य मानून इंद्रियसंवर शील, वीर्याला (प्रयत्नाला) मुख्य मानून आजीवपारिसुद्धि शील, आणि प्रज्ञेला मुख्य मानून प्रत्यय-प्रतिसेवन (गरजांचा योग्य वापर) शील पूर्ण करतो, त्याला 'हित-कुशल' (अत्थकुसल) म्हणतात.

Yo vā sattāpattikkhandhasodhanavasena pātimokkhasaṃvaraṃ, chadvāre ghaṭṭitārammaṇesu abhijjhādīnaṃ anuppattivasena indriyasaṃvaraṃ, anesanaparivajjanavasena viññupasatthabuddhabuddhasāvakavaṇṇitapaccayapaṭisevanena ca ājīvapārisuddhiṃ, yathāvuttapaccavekkhaṇavasena paccayapaṭisevanaṃ, catuiriyāpathaparivattane sātthakādīnaṃ paccavekkhaṇavasena sampajaññañca sodheti, ayampi atthakusalo.

किंवा जो भिक्खू सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहाचे (सत्तापत्तिक्खन्ध) विशोधन करण्याद्वारे पातिमोक्खसंवर शुद्ध करतो; सहा इंद्रियद्वारांवर आदळणाऱ्या विषयांमध्ये अभिज्झा (लोभ) इत्यादी उत्पन्न न होऊ देण्याद्वारे इंद्रियसंवर शुद्ध करतो; चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करणे (अनेसना) वर्ज्य करून, सुज्ञांनी प्रशंसिलेल्या आणि बुद्ध व बुद्धश्रावकांनी वाखाणलेल्या पद्धतीने प्रत्यय (जीवनावश्यक वस्तू) ग्रहण करण्याद्वारे आजीवपारिसुद्धि (उपजीविकेची शुद्धता) साध्य करतो; पूर्वोक्त प्रत्यवेक्षणाद्वारे (चिंतनाद्वारे) प्रत्यय-सेवन शुद्ध करतो; आणि चारही इरियापथांच्या (शारीरिक स्थितींच्या) परिवर्तनामध्ये सार्थकता इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण करण्याद्वारे संपजन्य (जागृत सजगता) शुद्ध करतो, तो देखील 'अत्थकुसल' (कल्याणामध्ये कुशल) होय.

Yo vā yathā ūsodakaṃ paṭicca saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pariyodāyati, chārikaṃ paṭicca ādāso, ukkāmukhaṃ paṭicca jātarūpaṃ, tathā ñāṇaṃ paṭicca sīlaṃ vodāyatīti ñatvā ñāṇodakena dhovanto sīlaṃ pariyodāpeti. Yathā ca kikī sakuṇikā aṇḍaṃ, camarīmigo vāladhiṃ, ekaputtikā nārī piyaṃ ekaputtakaṃ, ekanayano puriso taṃ ekanayanaṃ rakkhati, tathā ativiya appamatto attano sīlakkhandhaṃ rakkhati, sāyaṃpātaṃ paccavekkhamāno aṇumattampi vajjaṃ na passati, ayampi atthakusalo.

किंवा ज्याप्रमाणे खारट पाण्याचा (ऊसोदक) आश्रय घेऊन मळलेला कपडा स्वच्छ केला जातो, राखेचा आश्रय घेऊन आरसा स्वच्छ केला जातो, मुशीतील अग्नीचा आश्रय घेऊन सोने शुद्ध केले जाते; त्याचप्रमाणे ज्ञानाचा आश्रय घेऊन शील शुद्ध होते, हे जाणून जो ज्ञानाच्या पाण्याने धुवून आपले शील अत्यंत निर्मळ करतो. आणि ज्याप्रमाणे टिटवी पक्षीण आपल्या अंड्याचे रक्षण करते, चमरी मृग आपल्या शेपटीचे (केसांचे) रक्षण करतो, एकुलती एक अपत्य असणारी माता आपल्या प्रिय एकुलत्या एक पुत्राचे रक्षण करते, आणि एका डोळ्याचा माणूस आपल्या त्या एका डोळ्याचे रक्षण करतो; त्याचप्रमाणे जो अत्यंत अप्रमत्त (सावध) राहून आपल्या शीलस्कंधाचे रक्षण करतो, आणि सकाळ-संध्याकाळ आत्मपरीक्षण (प्रत्यवेक्षण) करताना ज्याला स्वतःमध्ये अणुमात्रही दोष दिसत नाही, तो देखील 'अत्थकुसल' (कल्याणामध्ये कुशल) होय.

Yo vā pana avippaṭisārakarasīle patiṭṭhāya kilesavikkhambhanapaṭipadaṃ paggaṇhāti, taṃ paggahetvā kasiṇaparikammaṃ karoti, kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbatteti, ayampi atthakusalo. Yo vā pana samāpattito [Pg.180] vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ atthakusalānaṃ aggo.

अथवा जो भिक्खू पश्चात्तापरहित करणाऱ्या (अविप्पटिसारकर) शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा (अभ्यासाचा) स्वीकार करतो, तिचा स्वीकार करून कसिण-परिकम्म (ध्यानसाधनेची पूर्वतयारी) करतो, आणि कसिण-परिकम्म करून समापत्ती (ध्यान-अवस्था) प्राप्त करतो, तो देखील 'अत्थकुसल' होय. आणि जो समापत्तीमधून उठून, संस्कारांचे (संखारांचे) विपश्यनेद्वारे परीक्षण करून अरहंतपद प्राप्त करतो, तो सर्व 'अत्थकुसल' लोकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (अग्गो) होय.

Tattha ye ime yāva avippaṭisārakarasīle patiṭṭhānena, yāva vā kilesavikkhambhanapaṭipadāya paggahaṇena maggaphalena vaṇṇitā atthakusalā, te imasmiṃ atthe atthakusalāti adhippetā. Tathāvidhā ca te bhikkhū. Tena bhagavā te bhikkhū sandhāya ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti āha.

त्यामध्ये, जे पश्चात्तापरहित करणाऱ्या शीलामध्ये प्रतिष्ठित राहून, किंवा क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा स्वीकार करून, मार्ग व फलाच्या प्राप्तीमुळे 'अत्थकुसल' म्हणून प्रशंसिले गेले आहेत, तेच या अर्थाने येथे 'अत्थकुसल' अभिप्रेत आहेत. आणि ते भिक्खू देखील तसेच होते. म्हणूनच, भगवंतांनी त्या भिक्खूंना उद्देशून, एका व्यक्तीला केंद्रस्थानी ठेवून केलेल्या उपदेशात (एकपुग्गलाधिट्ठाना देसना) 'करणीयमत्थकुसलेन' (कल्याणामध्ये कुशल असलेल्याने हे करावे) असे म्हटले आहे.

Tato ‘‘kiṃ karaṇīya’’nti tesaṃ sañjātakaṅkhānaṃ āha ‘‘yanta santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Ayamettha adhippāyo – taṃ buddhānubuddhehi vaṇṇitaṃ santaṃ nibbānapadaṃ paṭivedhavasena abhisamecca viharitukāmena yaṃ karaṇīyanti. Ettha ca yanti imassa gāthāpādassa ādito vuttameva karaṇīyanti. Adhikārato anuvattati taṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ayaṃ pana yasmā sāvasesapāṭho attho, tasmā ‘‘viharitukāmenā’’ti vuttanti veditabbaṃ.

त्यानंतर, 'काय करावे?' अशी शंका निर्माण झालेल्या त्या भिक्खूंना उद्देशून भगवंतांनी 'यन्त सन्तं पदं अभिसमेच्च' (ज्या शांत पदाचा साक्षात्कार करून) असे म्हटले. याचा अर्थ असा आहे – बुद्ध आणि बुद्धानुबुद्धांनी (बुद्धांनंतर ज्ञानप्राप्त अरहंतांनी) प्रशंसिलेल्या त्या शांत निर्वाणपदाचा (निब्बानपद) प्रवेध (साक्षात्कार) करून राहण्याची इच्छा असणाऱ्या कल्याणामध्ये कुशल व्यक्तीने जे काही करावे (ते येथे सांगितले आहे). आणि येथे 'यं' (जे) हा शब्द या गाथेच्या चरणाच्या सुरुवातीला आलेल्या 'करणीयं' (करावे) या शब्दाशी संबंध जोडतो. 'तं सन्तं पदं अभिसमेच्च' (त्या शांत पदाचा साक्षात्कार करून) हा पाठ अपूर्ण अर्थाचा असल्याने, येथे 'राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने' (विहरितुकामेन) असा अर्थ अध्याहृत आहे, हे समजून घ्यावे.

Atha vā santaṃ padaṃ abhisameccāti anussavādivasena lokiyapaññāya nibbānapadaṃ santanti ñatvā taṃ adhigantukāmena yantaṃ karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ karaṇīyamatthakusalenāti evampettha adhippāyo veditabbo. Atha vā ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti vutte ‘‘ki’’nti cintentānaṃ āha ‘‘yanta santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Tassevaṃ adhippāyo veditabbo – lokiyapaññāya santaṃ padaṃ abhisamecca yaṃ karaṇīyaṃ, tanti. Yaṃ kātabbaṃ, taṃ karaṇīyaṃ, karaṇārahameva tanti vuttaṃ hoti.

अथवा, 'सन्तं पदं अभिसमेच्च' याचा अर्थ असा समजावा की – श्रुती (ऐकीव माहिती) इत्यादींद्वारे लौकिक प्रज्ञेने निर्वाणपद हे 'शांत' आहे असे जाणून, ते प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे काही करावे, ते 'अत्थकुसल' (कल्याणात कुशल) असलेल्या व्यक्तीने करावे, असा येथे अभिप्राय समजून घ्यावा. अथवा, 'करणीयमत्थकुसलेन' (कल्याणात कुशल असलेल्याने करावे) असे म्हटले असता, 'काय करावे?' असा विचार करणाऱ्या भिक्खूंना उद्देशून भगवंतांनी 'यन्त सन्तं पदं अभिसमेच्च' असे म्हटले. त्याचा अभिप्राय असा समजावा – लौकिक प्रज्ञेने शांत पदाचा साक्षात्कार करून जे काही करावे, तेच हे होय. जे करणे योग्य आहे, तेच 'करणीय' आहे, म्हणजेच 'ते निश्चितच करण्यायोग्य आहे' असा याचा अर्थ होतो.

Kiṃ pana tanti? Kimaññaṃ siyā aññatra tadadhigamūpāyato. Kāmañcetaṃ karaṇārahatthena sikkhattayadīpakena ādipadeneva vuttaṃ. Tathā hi tassa atthavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘atthi karaṇīyaṃ atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīya’’nti. Atisaṅkhepadesitattā pana tesaṃ bhikkhūnaṃ kehici viññātaṃ, kehici na viññātaṃ. Tato yehi na viññātaṃ, tesaṃ viññāpanatthaṃ yaṃ visesato āraññakena bhikkhunā kātabbaṃ, taṃ vitthārento [Pg.181] ‘‘sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī’’ti imaṃ tāva upaḍḍhagāthaṃ āha.

पण ते काय आहे? ते प्राप्त करण्याच्या उपायाव्यतिरिक्त दुसरे काय असू शकते? आणि निश्चितच, हे करण्यायोग्य असल्याच्या अर्थाने, त्रिविध शिक्षेचे (सिक्खत्तय - शील, समाधी, प्रज्ञा) दर्शन घडवणाऱ्या पहिल्या पदानेच सांगितले गेले आहे. म्हणूनच, त्याच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणात आम्ही म्हटले होते: 'काही गोष्टी करण्यायोग्य असतात (करणीय) आणि काही न करण्यायोग्य (अकरणीय). त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिविध शिक्षा हीच करणीय आहे.' परंतु हा उपदेश अत्यंत संक्षिप्त असल्यामुळे, त्या भिक्खूंपैकी काहींना तो समजला, तर काहींना समजला नाही. म्हणून, ज्यांना तो समजला नाही त्यांना समजावून सांगण्यासाठी, विशेषतः अरण्यवासी (आरण्यक) भिक्खूने जे काही केले पाहिजे, त्याचे सविस्तर वर्णन करताना भगवंतांनी सर्वप्रथम 'सक्को उजू च सुहुजू च, सुवचो चस्स मुदु अनतिमानी' (तो समर्थ, सरळ, अत्यंत सरळ, सुवच [उपदेश ऐकणारा], मृदू आणि निरहंकारी असावा) ही अर्धी गाथा म्हटली.

Kiṃ vuttaṃ hoti? Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo lokiyapaññāya vā taṃ abhisamecca tadadhigamāya paṭipajjamāno āraññako bhikkhu dutiyacatutthapadhāniyaṅgasamannāgamena kāye ca jīvite ca anapekkho hutvā saccapaṭivedhāya paṭipajjituṃ sakko assa, tathā kasiṇaparikammavattasamādānādīsu, attano pattacīvarapaṭisaṅkharaṇādīsu ca yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tesu aññesu ca evarūpesu sakko assa dakkho analaso samattho. Sakko hontopi ca tatiyapadhāniyaṅgasamannāgamena uju assa. Uju hontopi ca sakiṃ ujubhāvena santosaṃ anāpajjitvā yāvajīvaṃ punappunaṃ asithilakaraṇena suṭṭhutaraṃ uju assa. Asaṭhatāya vā uju, amāyāvitāya suhuju. Kāyavacīvaṅkappahānena vā uju, manovaṅkappahānena suhuju. Asantaguṇassa vā anāvikaraṇena uju, asantaguṇena uppannassa lābhassa anadhivāsanena suhuju. Evaṃ ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānehi purimadvayatatiyasikkhāhi payogāsayasuddhīhi ca uju ca suhuju ca assa.

याचा काय अर्थ होतो? शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून राहण्याची इच्छा असणारा, किंवा लौकिक प्रज्ञेने त्याचा साक्षात्कार करून ते प्राप्त करण्यासाठी साधना करणारा अरण्यवासी भिक्खू, दुसऱ्या आणि चौथ्या प्रधानियंगाने (प्रयत्नांच्या अंगांनी) युक्त होऊन, आपल्या शरीराची आणि प्राणाची पर्वा न करता, सत्याचा प्रवेध (साक्षात्कार) करण्यासाठी साधना करण्यास समर्थ (सक्को) असावा. तसेच कसिण-परिकम्माच्या नियमांचे पालन करणे इत्यादींमध्ये, स्वतःचे पात्र व चीवर दुरुस्त करणे इत्यादींमध्ये, आणि सतीर्थ्यांसाठी (सब्रह्मचारी भिक्खूंसाठी) करावयाच्या लहान-मोठ्या कर्तव्यांमध्ये आणि अशाच इतर कामांमध्ये तो समर्थ, चतुर, आळस नसलेला आणि कार्यक्षम असावा. समर्थ असूनही, तिसऱ्या प्रधानियंगाने युक्त होऊन तो सरळ (उजू) असावा. सरळ असूनही, केवळ एकदाच सरळ असण्याने संतुष्ट न होता, आयुष्यभर पुन्हा पुन्हा, शिथिलता न आणता तो अत्यंत सरळ (सुहुजू) असावा. किंवा कपट नसल्यामुळे तो सरळ (उजू) आणि मायावीपणा नसल्यामुळे अत्यंत सरळ (सुहुजू) असावा. कायिक व वाचिक वक्रतेचा त्याग केल्यामुळे तो सरळ, आणि मानसिक वक्रतेचा त्याग केल्यामुळे अत्यंत सरळ असावा. स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांचे प्रदर्शन न केल्यामुळे तो सरळ, आणि नसलेल्या गुणांमुळे मिळणाऱ्या लाभाचा स्वीकार न केल्यामुळे अत्यंत सरळ असावा. अशा प्रकारे, आलंबन आणि लक्षण यांच्या सूक्ष्म ध्यानाद्वारे (आरम्मणूपनिज्झान आणि लक्खणूपनिज्झान), पहिल्या दोन शिक्षा आणि तिसरी शिक्षा यांच्याद्वारे, आणि प्रयोग व आशयाच्या शुद्धतेद्वारे तो सरळ आणि अत्यंत सरळ असावा.

Na kevalañca uju ca suhuju ca, apica pana subbaco ca assa. Yo hi puggalo ‘‘idaṃ na kātabba’’nti vutto ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ te sutaṃ, ko me hutvā vadasi, kiṃ upajjhāyo ācariyo sandiṭṭho sambhatto vā’’ti vadati, tuṇhībhāvena vā taṃ viheṭheti, sampaṭicchitvā vā na tathā karoti, so visesādhigamassa dūre hoti. Yo pana ovadiyamāno ‘‘sādhu, bhante, suṭṭhu vuttaṃ, attano vajjaṃ nāma duddasaṃ hoti, punapi maṃ evarūpaṃ disvā vadeyyātha anukampaṃ upādāya, cirassaṃ me tumhākaṃ santikā ovādo laddho’’ti vadati, yathānusiṭṭhañca paṭipajjati, so visesādhigamassa avidūre hoti. Tasmā evaṃ parassa vacanaṃ sampaṭicchitvā karonto subbaco ca assa.

तो केवळ सरळ आणि अत्यंत सरळच असावा असे नाही, तर तो सुवच (उपदेश सहज स्वीकारणारा/ऐकणारा) देखील असावा. कारण ज्या व्यक्तीला 'हे करू नये' असे सांगितले असता, ती म्हणते: 'तुम्ही काय पाहिले आहे? तुम्ही काय ऐकले आहे? तुम्ही मला सांगणारे कोण? तुम्ही माझे उपाध्याय आहात की आचार्य, की मित्र की सोबती आहात?' किंवा जी मौन बाळगून दुसऱ्याला त्रास देते, किंवा उपदेश स्वीकारूनही त्याप्रमाणे वागत नाही, ती व्यक्ती विशेष गुणांच्या (ध्यान, मार्ग, फल) प्राप्तीपासून खूप दूर असते. परंतु, उपदेश केला असता जो म्हणतो: 'खूप छान, भंते! आपण अगदी योग्य सांगितले. स्वतःचे दोष स्वतःला दिसणे कठीण असते. पुन्हा कधी मला असे करताना पाहिले, तर माझ्यावर अनुकंपा (दया) करून मला नक्की सांगा. खूप दिवसांनी मला आपल्याकडून उपदेश मिळाला आहे,' आणि उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करतो, ती व्यक्ती विशेष गुणांच्या प्राप्तीपासून दूर नसते. म्हणून, दुसऱ्याचे सांगणे स्वीकारून त्याप्रमाणे वागणारा तो भिक्खू सुवच (सुवचो) असावा.

Yathā ca suvaco, evaṃ mudu assa. Mudūti gahaṭṭhehi dūtagamanappahiṇagamanādīsu niyuñjiyamāno tattha mudubhāvaṃ akatvā thaddho hutvā vattapaṭipattiyaṃ sakalabrahmacariye ca mudu assa suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya tattha tattha viniyogakkhamo. Atha vā mudūti abhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso [Pg.182] paṭisanthāravutti sutitthaṃ viya sukhāvagāho assa. Na kevalañca mudu, apica pana anatimānī assa, jātigottādīhi atimānavatthūhi pare nātimaññeyya, sāriputtatthero viya caṇḍālakumārakasamena cetasā vihareyyāti.

ज्याप्रमाणे तो सुवच (वचनाचे पालन करणारा/नम्र) असावा, त्याचप्रमाणे तो मृदू (सौम्य) असावा. 'मृदू' म्हणजे गृहस्थांनी त्याला निरोप देणे किंवा कामासाठी पाठवणे इत्यादी गोष्टींमध्ये नियुक्त केले असता, तिथे मृदूपणा न दाखवता दृढ राहून, कर्तव्यपालनात आणि संपूर्ण ब्रह्मचर्यामध्ये मृदू असावा; ज्याप्रमाणे उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेले सोने वेगवेगळ्या आभूषणांमध्ये घडवण्यास योग्य असते, त्याप्रमाणे तो वेगवेगळ्या योग्य कार्यांमध्ये अनुकूल असावा. अथवा 'मृदू' म्हणजे ज्याच्या चेहऱ्यावर आठी नसेल, जो प्रसन्नमुख असेल, सुसंभाषण करणारा असेल, आदरातिथ्य करणारा असेल आणि चांगल्या घाटासारखा सहज प्रवेश करण्यायोग्य असेल. आणि केवळ मृदूच नव्हे, तर तो अनतिमानो (अहंकाररहित) असावा; जात, गोत्र इत्यादी अहंकाराच्या कारणांमुळे त्याने इतरांना तुच्छ लेखू नये, तर सारिपुत्त थेरांप्रमाणे चंडाल मुलासारख्या नम्र चित्ताने विहरावे.

144. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjamānassa visesato āraññakassa bhikkhuno ekaccaṃ karaṇīyaṃ vatvā puna tatuttaripi vattukāmo ‘‘santussako cā’’ti dutiyaṃ gāthamāha.

१४४. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा ते प्राप्त करण्यासाठी प्रतिपन्न (साधना करत) असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूच्या काही कर्तव्यांविषयी सांगून, पुन्हा त्यापुढील साधना सांगण्याच्या इच्छेने 'सन्तुस्सको च' (आणि संतुष्ट असावा) ही दुसरी गाथा म्हटली.

Tattha ‘‘santuṭṭhī ca kataññutā’’ti ettha vuttappabhedena dvādasavidhena santosena santussatīti santussako. Atha vā tussatīti tussako, sakena tussako, santena tussako, samena tussakoti santussako. Tattha sakaṃ nāma ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 73) evaṃ upasampadamāḷake uddiṭṭhaṃ attanā ca sampaṭicchitaṃ catupaccayajātaṃ. Tena sundarena vā asundarena vā sakkaccaṃ vā asakkaccaṃ vā dinnena paṭiggahaṇakāle paribhogakāle ca vikāramadassetvā yāpento ‘‘sakena tussako’’ti vuccati. Santaṃ nāma yaṃ laddhaṃ hoti attano vijjamānaṃ, tena santeneva tussanto tato paraṃ na patthento atricchataṃ pajahanto ‘‘santena tussako’’ti vuccati. Samaṃ nāma iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighappahānaṃ. Tena samena sabbārammaṇesu tussanto ‘‘samena tussako’’ti vuccati.

तेथे 'सन्तुट्ठी च कतञ्ञुता' (संतोष आणि कृतज्ञता) यामध्ये सांगितलेल्या प्रकारांनुसार बारा प्रकारच्या संतोषाने जो संतुष्ट होतो तो 'सन्तुस्सको' (संतुष्ट) होय. अथवा जो संतुष्ट होतो तो 'तुस्सको' होय; स्वतःला मिळालेल्या गोष्टीने संतुष्ट असणारा (सकेन तुस्सको), विद्यमान गोष्टीने संतुष्ट असणारा (सन्तेन तुस्सको) आणि समभावाने संतुष्ट असणारा (समेन तुस्सको) म्हणजे 'सन्तुस्सको' होय. तेथे 'स्वतःचे' (सकं) म्हणजे 'पिंडपात भोजनाचा आश्रय घेऊन' अशा प्रकारे उपसंपदा मंडळात निर्दिष्ट केलेले आणि स्वतः स्वीकारलेले चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, औषध) होय. त्या चांगल्या किंवा वाईट, आदराने किंवा अनादराने दिलेल्या गोष्टी स्वीकारताना आणि त्यांचा उपभोग घेताना कोणताही विकार (नाराजी) न दाखवता जीवन कंठणाऱ्याला 'स्वतःला मिळालेल्या गोष्टीने संतुष्ट असणारा' (सकेन तुस्सको) असे म्हणतात. 'विद्यमान' (सन्तं) म्हणजे जे काही स्वतःला प्राप्त झाले आहे आणि उपलब्ध आहे, त्या विद्यमान गोष्टीनेच संतुष्ट राहून, त्यापलीकडे इतर कशाचीही इच्छा न करता, अतिलोभाचा त्याग करणाऱ्याला 'विद्यमान गोष्टीने संतुष्ट असणारा' (सन्तेन तुस्सको) असे म्हणतात. 'सम' (समं) म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींविषयी अनुनय (आसक्ती) आणि प्रतिघ (द्वेष) यांचा त्याग करणे. त्या समभावाने सर्व आरंभांमध्ये (विषयांमध्ये) संतुष्ट राहणाऱ्याला 'समभावाने संतुष्ट असणारा' (समेन तुस्सको) असे म्हणतात.

Sukhena bharīyatīti subharo, suposoti vuttaṃ hoti. Yo hi bhikkhu sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, esa dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā positu’’nti. Yo pana yaṃkiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā appaṃ vā bahuṃ vā labhitvā attamano vippasannamukho hutvā yāpeti, esa subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti – ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo thokathokenapi [Pg.183] tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. Evarūpo idha subharoti adhippeto.

ज्याचे सहजतेने पोषण करता येते तो 'सुभरो' (पोषण्यास सोपा) होय, म्हणजेच त्याचे संगोपन करणे सोपे असते. जो भिक्खू आपल्या पात्रात शालि-तांदूळ, मांस, भात इत्यादी उत्तम अन्न भरून दिले तरीही चेहऱ्यावर नाराजी आणि असमाधानच दाखवतो, किंवा दात्यांच्या समोरच त्या पिंडपाताची 'तुम्ही हे काय दिले आहे?' अशी निर्भत्सना करून ते शामणेर किंवा गृहस्थांना देऊन टाकतो, तो 'दुब्भरो' (पोषण्यास कठीण) होय. हे पाहून लोक लांबूनच त्याला टाळतात आणि म्हणतात, 'हा भिक्खू पोषण्यास कठीण आहे, याचे संगोपन करणे शक्य नाही.' परंतु जो भिक्खू जे काही कोरडे किंवा उत्तम, थोडे किंवा जास्त मिळेल, ते प्राप्त करून प्रसन्न मनाने आणि प्रसन्न मुखाने जीवन कंठतो, तो 'सुभरो' (पोषण्यास सोपा) होय. हे पाहून लोक अत्यंत विश्वासू होतात आणि 'आमचे भदंत पोषण्यास सोपे आहेत, ते थोड्याशा गोष्टीनेही संतुष्ट होतात, आम्हीच त्यांचे संगोपन करू' अशी प्रतिज्ञा करून त्यांचे संगोपन करतात. अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सुभरो' म्हणून अभिप्रेत आहे.

Appaṃ kiccamassāti appakicco, na kammārāmatābhassārāmatāsaṅgaṇikārāmatādianekakiccabyāvaṭo. Atha vā sakalavihāre navakammasaṅghabhogasāmaṇeraārāmikavosāsanādikiccavirahito, attano kesanakhacchedanapattacīvaraparikammādiṃ katvā samaṇadhammakiccaparo hotīti vuttaṃ hoti.

ज्याला अल्प (कमी) कर्तव्ये आहेत तो 'अप्पकिच्चो' (अल्पकर्तव्य असलेला) होय. तो कामात रमणारा (कम्मारामता), गप्पा मारण्यात रमणारा (भस्सारामता), समूहात रमणारा (संगणिकारामता) इत्यादी अनेक कामांमध्ये गुंतलेला नसतो. अथवा संपूर्ण विहारात नवीन बांधकाम, संघाचे व्यवहार, शामणेर आणि आरामातील सेवक यांना सूचना देणे इत्यादी कर्तव्यांपासून जो मुक्त असतो, आणि स्वतःचे केस कापणे, नखे काढणे, पात्र व चीवर स्वच्छ करणे इत्यादी वैयक्तिक कामे करून केवळ श्रमणधर्माच्या कर्तव्यात मग्न असतो, त्याला 'अप्पकिच्चो' असे म्हणतात.

Sallahukā vutti assāti sallahukavutti. Yathā ekacco bahubhaṇḍo bhikkhu disāpakkamanakāle bahuṃ pattacīvarapaccattharaṇatelaguḷādiṃ mahājanena sīsabhārakaṭibhārādīhi uccārāpetvā pakkamati, evaṃ ahutvā yo appaparikkhāro hoti, pattacīvarādiaṭṭhasamaṇaparikkhāramattameva pariharati, disāpakkamanakāle pakkhī sakuṇo viya samādāyeva pakkamati, evarūpo idha sallahukavuttīti adhippeto. Santāni indriyāni assāti santindriyo, iṭṭhārammaṇādīsu rāgādivasena anuddhatindriyoti vuttaṃ hoti. Nipakoti viññū vibhāvī paññavā, sīlānurakkhaṇapaññāya cīvarādivicāraṇapaññāya āvāsādisattasappāyaparijānanapaññāya ca samannāgatoti adhippāyo.

ज्याची उपजीविका हलकी (साधी) आहे तो 'सल्लहुकवुत्ती' (लघुवृत्ती असलेला) होय. ज्याप्रमाणे एखादा पुष्कळ वस्तू बाळगणारा भिक्खू दुसऱ्या दिशेला प्रवास करताना अनेक पात्रे, चीवर, बिछाने, तेल, गूळ इत्यादी गोष्टी लोकांकडून डोक्यावर आणि कंबरेवर वाहून घेऊन प्रवास करतो, तसे न करता जो अल्प परिष्कार (कमी वस्तू) बाळगणारा असतो, जो केवळ पात्र आणि चीवर इत्यादी आठ श्रमण परिष्कारच सोबत बाळगतो आणि प्रवास करताना पंख असलेल्या पक्षाप्रमाणे सर्व काही सोबत घेऊन सहज उडून जातो (प्रवास करतो), अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सल्लहुकवुत्ती' म्हणून अभिप्रेत आहे. ज्याची इंद्रिये शांत आहेत तो 'सन्तिन्द्रियो' (शांत इंद्रिये असलेला) होय, म्हणजेच इष्ट विषयांमध्ये राग (आसक्ती) इत्यादींच्या प्रभावामुळे ज्याची इंद्रिये विचलित होत नाहीत. 'निपको' म्हणजे चतुर, विवेकी आणि प्रज्ञावान; जो शील रक्षणाच्या प्रज्ञेने, चीवर इत्यादींच्या वापराच्या प्रज्ञेने आणि आवास (निवास) इत्यादी सात अनुकूल गोष्टी ओळखण्याच्या प्रज्ञेने युक्त असतो, असा तो अभिप्रेत आहे.

Na pagabbhoti appagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho.

जो उद्धट नाही तो 'अप्पगब्भो' (अनुद्धट/विनम्र) होय. तो आठ प्रकारच्या शारीरिक उद्धटपणापासून (काय-पागब्भिय), चार प्रकारच्या वाचिक उद्धटपणापासून (वची-पागब्भिय) आणि अनेक प्रकारच्या मानसिक उद्धटपणापासून मुक्त असतो, असा याचा अर्थ आहे.

Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālājantāgharanhānatitthabhikkhācāramaggaantaragharapavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati, pāde pādamodahitvā vāti evamādi, tathā gaṇamajjhe, gaṇamajjheti catuparisasannipāte, tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāyaṃ pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati, tathā jantāghare. Vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijālanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ[Pg.184], tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādheti. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍatthaṃ vuḍḍhānaṃ purato purato yāti bāhāya bāhaṃ paharanto, antaragharappavesane vuḍḍhānaṃ paṭhamataraṃ pavisati, daharehi kāyakīḷanaṃ karotīti evamādi.

आठ प्रकारचा शारीरिक उद्धटपणा (काय-पागब्भिय) म्हणजे संघ, गण, व्यक्ती, भोजनशाळा, जंताघर (उष्ण स्नानगृह), स्नानघाट, भिक्षाटन मार्ग आणि घरांमध्ये प्रवेश करताना शरीराने अयोग्य वर्तन करणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्ये मांडी घालून (अयोग्य पद्धतीने) बसतो किंवा पायावर पाय ठेवून बसतो इत्यादी; तसेच गणाच्या मध्ये, गणाच्या मध्ये म्हणजे चार प्रकारच्या परिषदेच्या बैठकीत, तसेच वयाने मोठ्या असलेल्या (ज्येष्ठ) व्यक्तीच्या समोर अयोग्य पद्धतीने बसतो. भोजनशाळेत ज्येष्ठांना आसन देत नाही, कनिष्ठांना आसनापासून वंचित करतो; तसेच जंताघरात (स्नानगृहात) करतो. तेथे ज्येष्ठांना न विचारता अग्नी प्रज्वलित करणे इत्यादी गोष्टी करतो. स्नानघाटावर 'लहान किंवा मोठा असा भेद न करता, आलेल्या क्रमानुसार स्नान करावे' या नियमाचा अनादर करून, उशिरा येऊन पाण्यात उतरतो आणि ज्येष्ठ व कनिष्ठ दोघांनाही त्रास देतो. भिक्षाटन मार्गावर अग्र आसन, अग्र पाणी आणि अग्र पिंड (भोजन) मिळवण्यासाठी ज्येष्ठांच्या पुढे पुढे जातो आणि हाताने धक्का मारत चालतो. घरांमध्ये प्रवेश करताना ज्येष्ठांच्या आधी प्रवेश करतो आणि लहान मुलांसोबत शारीरिक खेळ खेळतो इत्यादी.

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati, tathā pubbe vuttappakāre gaṇe vuḍḍhatare puggale ca. Tattha manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti. Antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi, kiṃ yāgu udāhu khādanīyaṃ bhojanīyaṃ, kiṃ me dassasi, kimajja khādissāmi, kiṃ bhuñjissāmi, kiṃ pivissāmī’’ti edamādiṃ bhāsati.

चार प्रकारचा वाचिक उद्धटपणा (वची-पागब्भिय) म्हणजे संघ, गण, व्यक्ती आणि घरांमध्ये अयोग्य शब्द बोलणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्ये ज्येष्ठांना न विचारता धम्म उपदेश करतो; तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गणात आणि ज्येष्ठ व्यक्तीच्या समोर न विचारता बोलतो. तेथे लोकांनी प्रश्न विचारला असता, ज्येष्ठ भिक्खूला न विचारता स्वतःच उत्तर देतो. घरांमध्ये गेल्यावर 'अमुक नावाच्या स्त्री, काय आहे? कांजी आहे की काही खाद्य-भोज्य पदार्थ आहे? मला काय द्याल? आज मी काय खाणार? काय जेवणार? काय पिणार?' अशा प्रकारच्या गोष्टी बोलतो.

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā eva kāmavitakkādinānappakāraappatirūpavitakkanaṃ.

'मनोपागब्भिय' (मनाची धिटाई) म्हणजे अनेक प्रसंगी काया आणि वाचेने कोणत्याही प्रकारच्या दुराचाराला प्राप्त न होता, केवळ मनानेच कामवितर्क इत्यादी विविध प्रकारचे अयोग्य विचार करणे होय.

Kulesvananugiddhoti yāni kulāni upasaṅkamati, tesu paccayataṇhāya vā ananulomiyagihisaṃsaggavasena vā ananugiddho, na sahasokī, na sahanandī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, na uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā yogamāpajjitāti vuttaṃ hoti. Imissā ca gāthāya yaṃ ‘‘suvaco cassā’’ti ettha vuttaṃ ‘‘assā’’ti vacanaṃ, taṃ sabbapadehi saddhiṃ ‘‘santussako ca assa, subharo ca assā’’ti evaṃ yojetabbaṃ.

'कुलेस्वननुगिद्धो' (कुलांमध्ये आसक्त न होणारा) म्हणजे ज्या कुलांकडे तो भिक्खू जातो, त्यांच्याविषयी प्रत्यय-तण्हा (चार प्रत्ययांची तृष्णा) किंवा गृहस्थांशी अयोग्य संसर्ग यामुळे आसक्त न होणे. तो त्यांच्या दुःखात दुःखी होत नाही, त्यांच्या आनंदात आनंदी होत नाही, ते सुखी असताना स्वतः सुखी आणि ते दुःखी असताना स्वतः दुःखी होत नाही, तसेच त्यांच्या घरगुती कामांमध्ये किंवा कर्तव्यांमध्ये स्वतःला गुंतवून घेत नाही, असा याचा अर्थ आहे. आणि या गाथेमध्ये जे 'सुवचो चस्स' (सुवचनी असावा) असे म्हटले आहे, त्यातील 'अस्स' (असावा) हा शब्द सर्व पदांशी जोडावा, जसे की 'सन्तुस्सको च अस्स' (संतुष्ट असावा), 'सुभरो च अस्स' (सहज पोषणीय असावा) इत्यादी प्रकारे योजना करावी.

145. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa bhikkhuno tatuttaripi karaṇīyaṃ ācikkhitvā idāni akaraṇīyampi ācikkhitukāmo ‘‘na ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyu’’nti imaṃ upaḍḍhagāthamāha. Tassattho – evamimaṃ karaṇīyaṃ karonto yaṃ taṃ kāyavacīmanoduccaritaṃ khuddaṃ lāmakanti vuccati, taṃ na ca khuddaṃ samācare. Asamācaranto ca na kevalaṃ oḷārikaṃ, kiṃ pana kiñci na samācare, appamattakaṃ aṇumattampi na samācareti vuttaṃ hoti.

१४५. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा ते प्राप्त करण्यासाठी प्रतिपदेचे (साधनेचे) आचरण करू इच्छिणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूसाठी याहून अधिक काय कर्तव्य आहे हे सांगितले. आता काय करू नये (अकरणीय) हे सांगण्याची इच्छा धरून त्यांनी ही अर्धी गाथा म्हटली: "न च खुद्दमचरे किञ्चि, येन विञ्ञू परे उपवदेय्युं" (त्याने थोडेही असे आचरण करू नये, ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक त्याच्यावर टीका करतील). याचा अर्थ असा आहे – हे कर्तव्य करत असताना, काया, वाचा आणि मनाचे जे दुश्चरित आहे, ज्याला 'क्षुद्र' किंवा 'हीन' म्हटले जाते, तसे क्षुद्र आचरण करू नये. आचरण न करताना केवळ स्थूल (मोठे) दोषच नव्हे, तर कोणतेही क्षुद्र, अगदी अल्प किंवा अणुमात्रही चुकीचे आचरण करू नये, असा याचा अर्थ आहे.

Tato [Pg.185] tassa samācāre sandiṭṭhikamevādīnavaṃ dasseti ‘‘yena viññū pare upavadeyyu’’nti. Ettha ca yasmā aviññū pare appamāṇaṃ. Te hi anavajjaṃ vā sāvajjaṃ karonti, appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ. Viññū eva pana pamāṇaṃ. Te hi anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsanti, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsanti, tasmā ‘‘viññū pare’’ti vuttaṃ.

त्यानंतर, जर असे आचरण घडले तर त्याचा प्रत्यक्ष दिसणारा (संदिट्ठिक) दुष्परिणाम 'येन विञ्ञू परे उपवदेय्युं' या शब्दांनी दाखवला आहे. आणि येथे जे अज्ञानी (अविज्ञ) लोक आहेत, ते प्रमाण मानले जात नाहीत. कारण ते निर्दोष गोष्टीला सदोष ठरवतात आणि अल्प दोषाला मोठा दोष मानतात. केवळ सुज्ञ (विज्ञ) लोकच प्रमाण आहेत. कारण ते चौकशी करून आणि नीट तपासून निंदेस पात्र असणाऱ्याची निंदा करतात आणि स्तुतीस पात्र असणाऱ्याची स्तुती करतात. म्हणूनच 'विञ्ञू परे' (इतर सुज्ञ लोक) असे म्हटले आहे.

Evaṃ bhagavā imāhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa, tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa āraññakasīsena ca sabbesampi kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharitukāmānaṃ karaṇīyākaraṇīyabhedaṃ kammaṭṭhānūpacāraṃ vatvā idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ tassa devatābhayassa paṭighātāya parittatthaṃ vipassanāpādakajjhānavasena kammaṭṭhānatthañca ‘‘sukhino va khemino hontū’’tiādinā nayena mettakathaṃ kathetumāraddho.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या अडीच गाथांद्वारे, शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा ते प्राप्त करण्यासाठी प्रतिपदेचे आचरण करू इच्छिणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक भिक्खूसाठी आणि आरण्यक भिक्खूंच्या उदाहरणाने कम्मट्ठाण (कर्मस्थान/ध्यानविषय) ग्रहण करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या सर्वच भिक्खूंसाठी काय करावे आणि काय करू नये या भेदांसह कम्मट्ठाण-उपचार (ध्यान पद्धतीची पूर्वतयारी) सांगितली. आता त्या भिक्खूंना देवतेच्या भयापासून वाचवण्यासाठी (संरक्षणासाठी) आणि विपस्सना-पादक-झान (विपश्यनेचा पाया असणारे ध्यान) प्राप्त करून कम्मट्ठाण ग्रहण करण्यासाठी "सुखिनो वा खेमिनो होन्तु" (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित असोत) इत्यादी पद्धतीने मेत्ता-कथा (मैत्रीची शिकवण) देण्यास प्रारंभ केला.

Tattha sukhinoti sukhasamaṅgino. Kheminoti khemavanto, abhayā nirupaddavāti vuttaṃ hoti. Sabbeti anavasesā. Sattāti pāṇino. Sukhitattāti sukhitacittā. Ettha ca kāyikena sukhena sukhino, mānasena sukhitattā, tadubhayenāpi sabbabhayūpaddavavigamena vā kheminoti veditabbā. Kasmā pana evaṃ vuttaṃ? Mettābhāvanākāradassanatthaṃ. Evañhi mettā bhāvetabbā ‘‘sabbe sattā sukhino hontū’’ti vā, ‘‘khemino hontū’’ti vā, ‘‘sukhitattā hontū’’ti vā.

त्यामध्ये 'सुखिनो' म्हणजे सुखाने युक्त असणारे. 'खेमिनो' म्हणजे सुरक्षित, भयमुक्त आणि उपद्रवरहित असणारे, असा याचा अर्थ आहे. 'सब्बे' म्हणजे सर्व (काहीही शिल्लक न ठेवता). 'सत्ता' म्हणजे प्राणी (जीव). 'सुखितत्ता' म्हणजे सुखी चित्त असणारे. आणि येथे शारीरिक सुखाने 'सुखिनो', मानसिक सुखाने 'सुखितत्ता' आणि या दोन्ही प्रकारच्या सुखांनी तसेच सर्व भय व उपद्रव नष्ट झाल्याने 'खेमिनो' असे जाणावे. पण हे असे का म्हटले आहे? मेत्ता-भावनेचा (मैत्री भावनेचा) प्रकार दाखवण्यासाठी हे म्हटले आहे. कारण मेत्ता भावना अशी वाढवावी – "सर्व प्राणी सुखी असोत" किंवा "सुरक्षित असोत" किंवा "सुखी चित्त असोत".

146. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi, tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti, ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā kamena saṇṭhāti, tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa tattha cittaṃ sukhaṃ tiṭṭhati. Tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ, tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukattikaārammaṇappabhedadīpakaṃ ‘‘ye kecī’’ti imaṃ gāthādvayamāha.

१४६. अशा प्रकारे उपचारापासून (उपचार समाधी) अप्पना (अर्पणा समाधी) च्या शिखरापर्यंत संक्षेपाने मेत्ता-भावना दाखवून, आता तीच भावना सविस्तरपणे दाखवण्यासाठी त्यांनी "ye kecī" (जे कोणी प्राणी आहेत) या दोन गाथा म्हटल्या. किंवा, अनेक प्रकारच्या आलंबनांची (ध्यानाच्या विषयांची) सवय असलेले चित्त सुरुवातीलाच एकाग्रतेमध्ये स्थिर होत नाही, तर आलंबनांच्या विविध प्रकारांचे अनुसरण करत हळूहळू स्थिर होते; म्हणून 'तस' (भयभीत होणारे) आणि 'थावर' (स्थिर असणारे) इत्यादी द्विक (दोनचे गट) आणि त्रिक (तीनचे गट) या आलंबनांचे अनुसरण करून चित्त स्थिर व्हावे, यासाठी त्यांनी "ye kecī" या दोन गाथा म्हटल्या. किंवा, ज्या भिक्खूला जे आलंबन स्पष्ट (विभूत) होते, त्याचे चित्त तिथे सहज स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूंपैकी ज्याला जे आलंबन स्पष्ट झाले असेल, त्याचे चित्त तिथे स्थिर व्हावे या इच्छेने, 'तस' व 'थावर' इत्यादी द्विक व त्रिक आलंबनांचे प्रकार स्पष्ट करणाऱ्या "ye kecī" या दोन गाथा त्यांनी म्हटल्या.

Ettha [Pg.186] hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāri dukāni, dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu, aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimattikaṃ mahantāṇukamajjhimattikaṃ thūlāṇukamajjhimattikanti tayo tike dīpeti. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā. Atha vā pāṇantīti pāṇā. Etena assāsapassāsapaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti. Bhavantīti bhūtā. Etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti. Atthīti santi, saṃvijjanti.

येथे चार द्विक (जोड्या) आहेत: तस-थावर द्विक (भयभीत व स्थिर), दिट्ठ-अदिट्ठ द्विक (पाहिलेले व न पाहिलेले), दूर-सन्तिक द्विक (दूर व जवळ असणारे) आणि भूत-सम्भवेसी द्विक (उत्पन्न झालेले व उत्पन्न होऊ इच्छिणारे). तसेच 'दीघ' (लांब) इत्यादी सहा पदांद्वारे, 'मज्झिम' (मध्यम) हे पद तीन त्रिकांमध्ये आणि 'अणुक' (सूक्ष्म) हे पद दोन त्रिकांमध्ये अर्थाच्या सुसंगतीनुसार जोडून तीन त्रिक स्पष्ट केले आहेत: दीघ-रस्स-मज्झिम त्रिक (लांब, आखूड व मध्यम), महान्त-अणुक-मज्झिम त्रिक (मोठे, सूक्ष्म व मध्यम) आणि थूल-अणुक-मज्झिम त्रिक (स्थूल, सूक्ष्म व मध्यम). त्यामध्ये 'ये केचि' हा शब्द काहीही शिल्लक न ठेवता सर्वांचा समावेश करणारा (अनवसेस-वचन) आहे. जे प्राणी आहेत तेच उत्पन्न झालेले असल्याने त्यांना 'पाणभूता' म्हटले आहे. किंवा जे श्वास घेतात ते 'पाणा' (प्राण). याद्वारे श्वासोच्छ्वासावर अवलंबून असणाऱ्या पंचवोकार (पाच स्कंध असणाऱ्या) प्राण्यांचा ग्रहण केला आहे. जे अस्तित्वात येतात ते 'भूता'. याद्वारे एकवोकार (एक स्कंध असणारे) आणि चतुवोकार (चार स्कंध असणारे) प्राण्यांचा ग्रहण केला आहे. 'अत्थि' म्हणजे आहेत, अस्तित्वात आहेत.

Evaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthī’’ti iminā vacanena dukattikehi saṅgahetabbe sabbe satte ekajjhaṃ dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā vā anavasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti.

अशा प्रकारे "ye keci pāṇabhūtatthi" या शब्दांनी द्विक आणि त्रिकांमध्ये समाविष्ट होणाऱ्या सर्व प्राण्यांना एकत्रितपणे दाखवून, आता "tasā vā thāvarā vā anavasesā" (भयभीत असणारे किंवा स्थिर असणारे, सर्वच्या सर्व) या द्विकाद्वारे सर्वांचा संग्रह करून दाखवला आहे.

Tattha tasantīti tasā, sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ. Tiṭṭhantīti thāvarā, pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā, sabbepīti vuttaṃ hoti. Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ, taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ – ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā. Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattāti.

त्यामध्ये जे भयभीत होतात (थरथर कापतात) ते 'तसा' (त्रस/भयभीत). हे तृष्णा आणि भय असणाऱ्या प्राण्यांचे नाव आहे. जे स्थिर राहतात ते 'थावरा' (स्थावर/स्थिर). हे तृष्णा आणि भय नष्ट झालेल्या अरहंतांचे नाव आहे. ज्यांच्यामध्ये काहीही शिल्लक नाही ते 'अनवसेसा' (सर्वच्या सर्व), असा याचा अर्थ आहे. आणि दुसऱ्या गाथेच्या शेवटी जे म्हटले आहे, ते सर्व द्विक आणि त्रिकांशी जोडले जावे – "जे कोणी प्राणी आहेत, भयभीत असणारे किंवा स्थिर असणारे, सर्वच्या सर्व, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असोत." याचप्रमाणे पुढे "उत्पन्न झालेले असोत किंवा उत्पन्न होऊ इच्छिणारे असोत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असोत" इथपर्यंत जोडावे.

Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo. Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇāpi macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti. Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo, thale hatthināgādayo, amanussesu dānavādayo. Āha ca – ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīna’’nti (a. ni. 4.15). Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni, bāhū dvādasayojanasataparimāṇā, paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ, tathā aṅgulantarikā, hatthatalāni dve yojanasatānīti. Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā. Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā. Aṇukāti maṃsacakkhussa [Pg.187] agocarā, dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā, ūkādayo vā. Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā, te aṇukāti veditabbā. Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā macchakummasippikasambukādayo sattā.

आता, 'दीर्घ' (लांब), 'ह्रस्व' (लहान) आणि 'मध्यम' इत्यादी तीन त्रिकांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या सहा पदांपैकी, 'दीघा वा' (दीर्घ किंवा) इत्यादींमध्ये 'दीर्घ' म्हणजे लांब शरीर असलेले प्राणी, जसे की नाग, मासे आणि घोरपडी इत्यादी. कारण महासागरातील नागांचे शरीर अनेक शेकडो व्याम (हात) प्रमाणाचे असते, तर मासे, घोरपडी इत्यादींचे शरीर अनेक योजन प्रमाणाचे असते. 'महान्त' (मोठे) म्हणजे मोठे शरीर असलेले प्राणी, जसे की पाण्यातील मासे आणि कासव इत्यादी, जमिनीवरील हत्ती आणि नाग इत्यादी, आणि अमनुष्यांमध्ये दानव इत्यादी. भगवंतांनी म्हटलेच आहे— "शरीरधाऱ्यांमध्ये राहू हा सर्वश्रेष्ठ (सर्वात मोठा) आहे." कारण त्याचे शरीर उंचीने चार हजार आठशे (४,८००) योजने आहे, त्याचे बाहू बाराशे (१,२००) योजने लांबीचे आहेत, त्याच्या भुवयांमधील अंतर पन्नास (५०) योजने आहे, तसेच बोटांमधील अंतर (पन्नास योजने) आणि तळहात दोनशे (२००) योजने आकाराचे आहेत. 'मध्यम' म्हणजे घोडे, गायी, म्हशी, डुकरे इत्यादींचे शरीर. 'ह्रस्व' म्हणजे त्या त्या योनींमधील बुटके इत्यादी प्राणी, जे लांब आणि मध्यम प्राण्यांपेक्षा आकाराने लहान असतात. 'अणू' (सूक्ष्म) म्हणजे जे चर्मचक्षूंचे विषय नसून दिव्यचक्षूंचे विषय आहेत, जे पाण्यात इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होतात आणि अत्यंत सूक्ष्म शरीर असलेले प्राणी असतात, किंवा उवा इत्यादी. शिवाय, त्या त्या योनींमध्ये जे मोठे व मध्यम आणि स्थूल व मध्यम प्राण्यांपेक्षा आकाराने लहान असतात, त्यांना 'अणू' (सूक्ष्म) समजावे. 'स्थूल' म्हणजे गोलाकार शरीर असलेले मासे, कासव, शिंपले, गोगलगायी इत्यादी प्राणी.

147. Evaṃ tīhi tikehi anavasesato satte dassetvā idāni ‘‘diṭṭhā vā yeva adiṭṭhā’’tiādīhi tīhi dukehipi te saṅgahetvā dasseti.

१४७. अशा प्रकारे तीन त्रिकांद्वारे सर्व प्राण्यांचे पूर्णपणे वर्णन केल्यानंतर, आता "दिट्ठा वा येव अदिट्ठा" (जे पाहिलेले आहेत किंवा न पाहिलेले आहेत) इत्यादी तीन द्विकांद्वारे (जोड्यांद्वारे) देखील त्यांचा संग्रह करून भगवान ते दर्शवितात.

Tattha diṭṭhāti ye attano cakkhussa āpāthamāgatavasena diṭṭhapubbā. Adiṭṭhāti ye parasamuddaparaselaparacakkavāḷādīsu ṭhitā. ‘‘Yeva dūre vasanti avidūre’’ti iminā pana dukena attano attabhāvassa dūre ca avidūre ca vasante satte dasseti. Te upādāyupādāvasena veditabbā. Attano hi kāye vasantā sattā avidūre, bahikāye vasantā dūre. Tathā antoupacāre vasantā avidūre, bahiupacāre vasantā dūre. Attano vihāre gāme janapade dīpe cakkavāḷe vasantā avidūre, paracakkavāḷe vasantā dūre vasantīti vuccanti.

तेथे 'दिट्ठा' (पाहिलेले) म्हणजे जे स्वतःच्या दृष्टीच्या टप्प्यात आल्यामुळे पूर्वी पाहिलेले आहेत. 'अदिट्ठा' (न पाहिलेले) म्हणजे जे दुसऱ्या महासागराच्या पलीकडे, पर्वतांच्या पलीकडे, दुसऱ्या चक्रवाळांमध्ये (विश्वमंडलांमध्ये) इत्यादी ठिकाणी राहतात. "येव दूरे वसन्ति अविदूरे" (जे दूर राहतात किंवा जवळ राहतात) या द्विकाद्वारे स्वतःच्या शरीराच्या संदर्भात दूर आणि जवळ राहणाऱ्या प्राण्यांना दर्शविले आहे. हे सापेक्षतेने (तुलनेने) समजून घेतले पाहिजे. कारण स्वतःच्या शरीरात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत आणि शरीराबाहेर राहणारे 'दूर' आहेत. तसेच, स्वतःच्या परिसरात (उपचारात) राहणारे 'जवळ' आहेत आणि परिसराबाहेर राहणारे 'दूर' आहेत. स्वतःच्या विहारात, गावात, जनपदात, द्वीपात किंवा चक्रवाळात राहणारे 'जवळ' आहेत आणि दुसऱ्या चक्रवाळात राहणारे 'दूर' राहतात असे म्हटले जाते.

Bhūtāti jātā, abhinibbattā. Ye bhūtā eva, na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānametaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesī. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma. Aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma. Dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī nāma. Tato paraṃ bhūtāti.

'भूता' (जे अस्तित्वात आले आहेत) म्हणजे जे जन्मलेले आहेत, उत्पन्न झालेले आहेत. जे केवळ अस्तित्वात आले आहेत आणि पुन्हा जन्माला येणार नाहीत, अशी ज्यांची गणना केली जाते, ते 'क्षीणासव' (अर्हत) यांचे नाव आहे. जे उत्पत्तीचा (पुनर्जन्माचा) शोध घेत आहेत ते 'सम्भवेसी' (संभवेषी). भव-संयोजनांचा (अस्तित्वाच्या बंधनांचा) त्याग न केल्यामुळे भविष्यातही उत्पत्तीचा शोध घेणाऱ्या 'शैक्ष' (सेक्ख - मार्गावरील साधक) आणि 'पृथग्जन' (पुथुज्जन - सामान्य लोक) यांचे हे नाव आहे. अथवा, चार प्रकारच्या योनींपैकी (उत्पत्तीच्या प्रकारांपैकी) अंडज (अंड्यातून जन्मणारे) आणि जरायुज (गर्भाशयातून जन्मणारे) प्राणी जोपर्यंत अंड्याचे कवच किंवा गर्भाशयाचे आवरण फोडत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना 'संभवेषी' म्हटले जाते. अंड्याचे कवच किंवा गर्भाशयाचे आवरण फोडून बाहेर पडल्यावर त्यांना 'भूत' म्हटले जाते. संस्वेदज (दमटपणातून जन्मणारे) आणि औपपातिक (अचानक प्रकट होणारे) प्राणी पहिल्या चित्तक्षणी 'संभवेषी' असतात आणि दुसऱ्या चित्तक्षणापासून त्यांना 'भूत' म्हटले जाते. किंवा, ज्या शारीरिक मुद्रेत (इरियापथात) ते जन्माला येतात, जोपर्यंत ते दुसरी मुद्रा धारण करत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना 'संभवेषी' म्हटले जाते आणि त्यानंतर त्यांना 'भूत' म्हटले जाते.

148. Evaṃ bhagavā ‘‘sukhino vā’’tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ [Pg.188] dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘na paro paraṃ nikubbethā’’ti. Esa porāṇapāṭho, idāni pana ‘‘paraṃ hī’’tipi paṭhanti, ayaṃ na sobhano.

१४८. अशा प्रकारे भगवंतांनी "सुखिनो वा" (सर्व प्राणी सुखी असोत) इत्यादी अडीच गाथांद्वारे विविध प्रकारे त्या भिक्षूंना प्राण्यांच्या कल्याणाची आणि सुखाची कामना करण्याच्या स्वरूपात मैत्रीभावनेचा (मेत्ताभावनेचा) उपदेश केला. आता, प्राण्यांना अहित आणि दुःख प्राप्त होऊ नये या कामनेने देखील ती भावना दर्शविताना भगवान म्हणाले— "न परो परं निकुब्बेथ" (कोणीही दुसऱ्याची फसवणूक करू नये). हा प्राचीन पाठ आहे, परंतु आता काही जण "परं ही" असाही पाठ वाचतात, जो योग्य वाटत नाही.

Tattha paroti parajano. Paranti parajanaṃ. Na nikubbethāti na vañceyya. Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya. Katthacīti katthaci okāse, gāme vā nigame vā khette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi. Nanti etaṃ. Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sugataṃ vā duggataṃ vātiādi. Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca, manovikārena paṭighasaññāya ca. ‘‘Byārosanāya paṭighasaññāyā’’ti hi vattabbe ‘‘byārosanā paṭighasaññā’’ti vuccati yathā ‘‘samma daññāya vimuttā’’ti vattabbe ‘‘samma daññā vimuttā’’ti, yathā ca ‘‘anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā’’ti vattabbe ‘‘anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā’’ti (a. ni. 8.19; udā. 45; cūḷava. 385). Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādi manasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya. Kiṃ pana ‘‘aho vata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha, jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese yaṃ kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya, aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā’’ti evampi manasi karonto bhāveyyāti.

तेथे 'परो' म्हणजे दुसरा मनुष्य. 'परं' म्हणजे दुसऱ्या मनुष्याला. 'न निकुब्बेथ' म्हणजे फसवणूक करू नये. 'नातिमञ्ञेथ' म्हणजे कोणाचाही अनादर किंवा तिरस्कार करू नये. 'कत्थचि' म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी, जसे की गावात, नगरात, शेतात, नातेवाईकांमध्ये किंवा समूहामध्ये इत्यादी. 'नं' म्हणजे त्याला. 'कञ्चि' म्हणजे कोणाही क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहस्थ, प्रव्रजित (भिक्षू), सुखी किंवा दुःखी व्यक्तीला इत्यादी. 'ब्यारोसना पटिघसञ्ञा' (क्रोध आणि प्रतिघ-संज्ञा) म्हणजे कायिक व वाचिक विकारांमुळे होणारा क्रोध आणि मानसिक विकारामुळे निर्माण होणारी प्रतिघ-संज्ञा (द्वेषयुक्त विचार). वास्तविक "ब्यारोसनाय पटिघसञ्ञाय" असे म्हणायला हवे होते, परंतु येथे "ब्यारोसना पटिघसञ्ञा" असे म्हटले आहे; जसे की "सम्मा दञ्ञाय विमुत्ता" म्हणण्याऐवजी "सम्मा दञ्ञा विमुत्ता" म्हटले जाते, आणि "अनुपुब्बसिक्खाय अनुपुब्बकिरियाय अनुपुब्बपटिपदाय" म्हणण्याऐवजी "अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा" असे म्हटले जाते. 'नाञ्ञमञ्ञस्स दुक्खमिच्छेय्य' म्हणजे एकमेकांच्या दुःखाची इच्छा करू नये. याचा अर्थ काय? केवळ "सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित असोत" अशा मनस्कारानेच मैत्रीची भावना वाढवू नये, तर "अहो! कोणत्याही व्यक्तीने दुसऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला फसवणुकीने किंवा कपटाने फसवू नये; जात इत्यादी नऊ प्रकारच्या मान-वस्तूंच्या (अभिमानाच्या कारणांच्या) आधारे कोणत्याही ठिकाणी कोणाचाही अनादर करू नये; आणि क्रोधाने किंवा द्वेषाने एकमेकांच्या दुःखाची इच्छा करू नये," असा विचार करूनही मैत्रीची भावना वाढवावी.

149. Evaṃ ahitadukkhānāgamapatthanāvasena atthato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tameva upamāya dassento āha ‘‘mātā yathā niyaṃ putta’’nti.

१४९. अशा प्रकारे, प्राण्यांना अहित आणि दुःख प्राप्त होऊ नये या कामनेच्या स्वरूपात मैत्रीभावनेचा अर्थ स्पष्ट केल्यानंतर, आता तीच भावना एका उपमेद्वारे दर्शविताना भगवान म्हणाले— "माता यथा नियं पुत्तं" (ज्याप्रमाणे माता आपल्या स्वतःच्या पुत्राचे...).

Tassattho – yathā mātā niyaṃ puttaṃ attani jātaṃ orasaṃ puttaṃ, tañca ekaputtameva āyusā anurakkhe, tassa dukkhāgamapaṭibāhanatthaṃ attano āyumpi cajitvā taṃ anurakkhe, evampi sabbabhūtesu idaṃ mettamānasaṃ bhāvaye, punappunaṃ janaye vaḍḍhaye, tañca aparimāṇasattārammaṇavasena ekasmiṃ vā satte anavasesapharaṇavasena aparimāṇaṃ bhāvayeti.

याचा अर्थ असा आहे— ज्याप्रमाणे माता आपल्या स्वतःच्या पोटी जन्मलेल्या औरस पुत्राचे, आणि तोही एकुलता एक पुत्र असल्यासारखे, स्वतःच्या प्राणांची आहुती देऊनही त्याचे दुःखापासून रक्षण करण्यासाठी रक्षण करते; त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांच्या प्रति हे मैत्रीपूर्ण मन (मैत्रीभाव) विकसित करावे, ते वारंवार उत्पन्न करावे आणि वाढवावे. तसेच, अमर्याद प्राण्यांना आलंबन (विषय) बनवून किंवा एकाच प्राण्यावर संपूर्णपणे पसरवून या अमर्याद मैत्रीभावनेचा विकास करावा.

150. Evaṃ [Pg.189] sabbākārena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tasseva vaḍḍhanaṃ dassento āha ‘‘mettañca sabbalokasmī’’ti.

१५०. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे मैत्रीभावनेचा उपदेश केल्यानंतर, आता त्याच भावनेचा विस्तार दर्शविताना भगवान म्हणाले— "मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं" (आणि संपूर्ण जगाप्रती मैत्रीभाव...).

Tattha mijjati tāyati cāti mitto, hitajjhāsayatāya siniyhati, ahitāgamato rakkhati cāti attho. Mittassa bhāvo mettaṃ. Sabbasminti anavasese. Lokasminti sattaloke. Manasi bhavanti mānasaṃ. Tañhi cittasampayuttattā evaṃ vuttaṃ. Bhāvayeti vaḍḍhaye. Nāssa parimāṇanti aparimāṇaṃ, appamāṇasattārammaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Uddhanti upari. Tena arūpabhavaṃ gaṇhāti. Adhoti heṭṭhā. Tena kāmabhavaṃ gaṇhāti. Tiriyanti vemajjhaṃ. Tena rūpabhavaṃ gaṇhāti. Asambādhanti sambādhavirahitaṃ, bhinnasīmanti vuttaṃ hoti. Sīmā nāma paccatthiko vuccati, tasmimpi pavattanti attho. Averanti veravirahitaṃ, antarantarāpi veracetanāpātubhāvavirahitanti vuttaṃ hoti. Asapattanti vigatapaccatthikaṃ. Mettāvihārī hi puggalo manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, nāssa koci paccatthiko hoti, tenassa taṃ mānasaṃ vigatapaccatthikattā ‘‘asapatta’’nti vuccati. Pariyāyavacanañhi etaṃ, yadidaṃ paccatthiko sapattoti. Ayaṃ anupadato atthavaṇṇanā.

तेथे (त्या गाथेत), जो स्नेह करतो (स्निग्ध होतो) आणि रक्षण करतो तो 'मित्र' होय; म्हणजेच कल्याणाच्या इच्छेने जो स्नेह करतो आणि अकल्याणापासून रक्षण करतो, असा याचा अर्थ आहे. मित्राचा भाव म्हणजे 'मेत्ता' (मैत्री) होय. 'सर्वस्मिं' म्हणजे संपूर्ण किंवा निरवशेष. 'लोकस्मिं' म्हणजे सत्त्वलोकात (प्राणिमात्रांच्या जगात). मनात उत्पन्न होणारे ते 'मानसं' (मनोभाव) होय. चित्ताशी संप्रयुक्त (युक्त) असल्यामुळे त्याला असे म्हटले आहे. 'भावये' म्हणजे वाढवावे (विस्तार करावा). ज्याला मर्यादा नाही ते 'अपरिमाणं' (अमर्याद) होय; अमर्याद सत्त्व (प्राणी) हेच त्याचे आलंबन (विषय) असल्यामुळे त्याला असे म्हटले आहे. 'उद्धं' म्हणजे वर; याद्वारे अरूपभवाचे ग्रहण होते. 'अधो' म्हणजे खाली; याद्वारे कामभवाचे ग्रहण होते. 'तिरियं' म्हणजे तिरपे (मध्यभागी); याद्वारे रूपभवाचे ग्रहण होते. 'असंबाधं' म्हणजे संकोचविरहित (मर्यादा नसलेले), म्हणजेच सीमा तोडलेले, असा अर्थ आहे. 'सीमा' म्हणजे शत्रू असे म्हटले जाते, त्या शत्रूच्या प्रति देखील मैत्री प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे. 'अवेरं' म्हणजे वैररहित, म्हणजेच मधूनमधून देखील वैरभावनेचा प्रादुर्भाव न होणे, असा अर्थ आहे. 'असपत्तं' म्हणजे शत्रू नसणे. मैत्रीत विहार करणारा मनुष्य मानवांना प्रिय असतो, अमानवांना (यक्ष इत्यादींना) प्रिय असतो, त्याचा कोणीही शत्रू नसतो; म्हणून शत्रूच्या अभावामुळे त्याच्या त्या मनाला 'असपत्तं' (शत्रुरहित) असे म्हटले जाते. कारण 'पच्चत्थिक' (शत्रू) आणि 'सपत्त' (प्रतिस्पर्धी) हे समानार्थी शब्द आहेत. ही शब्दांनुसार केलेली अर्थ-स्पष्टता (पदवर्णना) आहे.

Ayaṃ panettha adhippetatthavaṇṇanā – yadetaṃ ‘‘evampi sabbabhūtesu mānasaṃ bhāvaye aparimāṇa’’nti vuttaṃ. Tañcetaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhaye, vuḍḍhiṃ, virūḷhiṃ, vepullaṃ gamaye. Kathaṃ? Uddhaṃ adho ca tiriyañca, uddhaṃ yāva bhavaggā, adho yāva avīcito, tiriyaṃ yāva avasesadisā. Uddhaṃ vā āruppaṃ, adho kāmadhātuṃ, tiriyaṃ rūpadhātuṃ anavasesaṃ pharanto. Evaṃ bhāventopi ca taṃ yathā asambādhaṃ, averaṃ, asapattañca, hoti tathā sambādhaverasapattābhāvaṃ karonto bhāvaye. Yaṃ vā taṃ bhāvanāsampadaṃ pattaṃ sabbattha okāsalābhavasena asambādhaṃ. Attano paresu āghātapaṭivinayena averaṃ, attani ca paresaṃ āghātapaṭivinayena asapattaṃ hoti, taṃ asambādhaṃ averaṃ asapattaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ uddhaṃ adho tiriyañcāti tividhaparicchede sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhayeti.

परंतु, येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ स्पष्ट करणारी व्याख्या (अभिप्रायवर्णना) अशी आहे – 'याचप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांच्या प्रति अमर्याद मनोभाव (मैत्रीभाव) वाढवावा' असे जे म्हटले आहे, त्या अमर्याद मैत्रीपूर्ण मनोभावाला संपूर्ण लोकात वाढवावे, विकसित करावे, त्याची वृद्धी, प्रगती आणि विशालता करावी. कशी करावी? वर, खाली आणि तिरपे (सर्व दिशांना); वर म्हणजे भवाग्र (अस्तित्वाच्या शिखरा) पर्यंत, खाली म्हणजे अवीची नरकापर्यंत, आणि तिरपे म्हणजे उर्वरित सर्व दिशांपर्यंत. किंवा वर म्हणजे अरूप धातूमध्ये, खाली म्हणजे काम धातूमध्ये, आणि तिरपे म्हणजे रूप धातूमध्ये निरवशेषपणे (पूर्णपणे) पसरवून मैत्रीभाव वाढवावा. अशा प्रकारे भावना (साधना) करत असताना देखील, ती जशी संकोचविरहित (असंबाध), वैररहित (अवेर) आणि शत्रुरहित (असपत्त) होईल, तशी संकोच, वैर आणि शत्रूचा अभाव करत ती वाढवावी. किंवा त्या भावनेच्या समृद्धीला प्राप्त झाल्यावर, सर्व ठिकाणी अवकाश प्राप्त झाल्यामुळे ती 'असंबाध' (संकोचविरहित) होते; स्वतःच्या मनात इतरांबद्दलचा द्वेष नष्ट केल्यामुळे ती 'अवेर' (वैररहित) होते; आणि स्वतःच्या प्रति इतरांचा द्वेष नष्ट केल्यामुळे ती 'असपत्त' (शत्रुरहित) होते. अशा त्या संकोचविरहित, वैररहित, शत्रुरहित आणि अमर्याद मैत्रीपूर्ण मनोभावाला वर, खाली आणि तिरपे अशा त्रिविध परिच्छेदाने (मर्यादेने) संपूर्ण लोकात वाढवावे, त्याचा विस्तार करावा.

151. Evaṃ [Pg.190] mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni taṃ bhāvanamanuyuttassa viharato iriyāpathaniyamābhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ…pe… adhiṭṭheyyā’’ti.

१५१. अशा प्रकारे मैत्रीभावनेचा विस्तार दाखवून, आता या भावनेच्या अभ्यासात मग्न असलेल्या साधकासाठी कोणत्याही एकाच शारीरिक स्थितीचा (इरियापथाचा) नियम नसतो, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले: 'उभा असताना, चालत असताना... (इत्यादी) या स्मृतीचे अधिष्ठान करावे (दृढ धारणा करावी).'

Tassattho – evametaṃ mettaṃ mānasaṃ bhāvento so ‘‘nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’tiādīsu (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; vibha. 508) viya iriyāpathaniyamaṃ akatvā yathāsukhaṃ aññataraññatarairiyāpathabādhanavinodanaṃ karonto tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā vigatamiddho assa, atha etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭheyya.

याचा अर्थ असा आहे – अशा प्रकारे या मैत्रीपूर्ण मनोभावाची साधना करणाऱ्या त्या भिक्खूने, 'मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून बसतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे शारीरिक स्थितीचा (इरियापथाचा) कोणताही कडक नियम न ठेवता, आपल्या सुविधेनुसार कोणत्याही शारीरिक स्थितीतील थकवा किंवा त्रास दूर करत, उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, जोपर्यंत तो ग्लानी (झोप/आळस) विरहित असेल, तोपर्यंत त्याने या मैत्री-ध्यान-स्मृतीचे (मैत्री ध्यानाच्या जागरूकतेचे) अधिष्ठान करावे (ती टिकवून ठेवावी).

Atha vā evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni vasībhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ cara’’nti. Vasippatto hi tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā iriyāpathena etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti. Atha vā tiṭṭhaṃ vā caraṃ vāti na tassa ṭhānādīni antarāyakarāni honti, apica kho so yāvatā etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, tāvatā vitamiddho hutvā adhiṭṭhāti, natthi tassa tattha dandhāyitattaṃ. Tenāha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va sayāno, yāvatāssa vitamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti.

अथवा, अशा प्रकारे मैत्रीभावनेचा विस्तार दाखवून, आता त्यावर मिळवलेले प्रभुत्व (वशीभाव) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले: 'उभा असताना, चालत असताना' इत्यादी. कारण ज्याने प्रभुत्व प्राप्त केले आहे, तो उभा असताना, चालत असताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, ज्या शारीरिक स्थितीत असेल त्या स्थितीत या मैत्री-ध्यान-स्मृतीचे अधिष्ठान करण्याची इच्छा करतो. किंवा उभे राहणे किंवा चालणे हे त्याच्यासाठी अडथळा ठरत नाही. शिवाय, जोपर्यंत तो या मैत्री-ध्यान-स्मृतीचे अधिष्ठान करू इच्छितो, तोपर्यंत तो ग्लानीरहित (जागृत) राहून तिचे अधिष्ठान करतो; त्याच्यामध्ये कोणताही आळस किंवा मंदपणा नसतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: 'उभा असताना, चालत असताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानीरहित असेल, तोपर्यंत त्याने या स्मृतीचे अधिष्ठान करावे.'

Tassāyamadhippāyo – yaṃ taṃ ‘‘mettañca sabbalokasmi, mānasaṃ bhāvaye’’ti vuttaṃ, taṃ tathā bhāvaye, yathā ṭhānādīsu yāvatā iriyāpathena, ṭhānādīni vā anādiyitvā yāvatā etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭhātukāmo assa, tāvatā vitamiddho hutvā etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

याचा अभिप्राय असा आहे – 'संपूर्ण लोकात मैत्रीपूर्ण मनोभाव वाढवावा' असे जे म्हटले आहे, ते अशा प्रकारे वाढवावे की, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये, किंवा त्या शारीरिक स्थितींची पर्वा न करता, जोपर्यंत तो या मैत्री-ध्यान-स्मृतीचे अधिष्ठान करू इच्छितो, तोपर्यंत ग्लानीरहित (जागृत) होऊन त्याने या स्मृतीचे अधिष्ठान करावे.

Evaṃ mettābhāvanāya vasībhāvaṃ dassento ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti tasmiṃ mettāvihāre niyojetvā idāni taṃ vihāraṃ thunanto āha ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti.

अशा प्रकारे मैत्रीभावनेवरील प्रभुत्व दर्शवत, 'या स्मृतीचे अधिष्ठान करावे' असे सांगून त्या मैत्रीविहारात नियुक्त केल्यानंतर, आता त्या विहाराची प्रशंसा करताना भगवंतांनी म्हटले: 'यालाच येथे ब्रह्मविहार (श्रेष्ठ विहार) म्हणतात.'

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘sukhinova khemino hontū’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti saṃvaṇṇito mettāvihāro, etaṃ catūsu dibbabrahmaariyairiyāpathavihāresu niddosattā attanopi paresampi atthakarattā ca idha ariyassa dhammavinaye brahmavihāramāhu, seṭṭhavihāramāhūti. Yato satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno [Pg.191] vā sayāno vā yāvatāssa vitamiddho, etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

याचा अर्थ असा आहे – 'सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित असोत' इथपासून ते 'या स्मृतीचे अधिष्ठान करावे' इथपर्यंत ज्या मैत्रीविहाराचे वर्णन केले आहे, त्याला दिव्य विहार, ब्रह्म विहार, आर्य विहार आणि इरियापथ विहार या चार विहारांमध्ये दोषरहित असल्यामुळे आणि स्वतःसाठी तसेच इतरांसाठी कल्याणकारी असल्यामुळे, या आर्यांच्या धम्म आणि विनयामध्ये 'ब्रह्मविहार' (श्रेष्ठ विहार) म्हटले आहे, उत्तम विहार म्हटले आहे. म्हणूनच, निरंतर, सतत आणि अखंडपणे, उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, जोपर्यंत ग्लानी नसेल, तोपर्यंत या स्मृतीचे अधिष्ठान करावे.

152. Evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ nānappakārato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni yasmā mettā sattārammaṇattā attadiṭṭhiyā āsannā hoti tasmā diṭṭhigahaṇanisedhanamukhena tesaṃ bhikkhūnaṃ tadeva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā ariyabhūmippattiṃ dassento āha ‘‘diṭṭhiñca anupaggammā’’ti. Imāya gāthāya desanaṃ samāpesi.

१५२. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या भिक्खूंना विविध प्रकारे मैत्रीभावनेची साधना दाखवून, आता मैत्री ही प्राण्यांना (सत्त्वांना) आलंबन बनवणारी असल्यामुळे ती आत्मदृष्टीच्या (अहंभावाच्या) जवळ असते, म्हणून चुकीच्या दृष्टीचे (मताचे) ग्रहण रोखण्याच्या उद्देशाने, त्या भिक्खूंना त्याच मैत्री-ध्यानाला आधार बनवून आर्यभूमीची (आर्य अवस्थेची) प्राप्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'दृष्टीचा स्वीकार न करता' (दिट्ठिञ्च अनुपगम्म) असे म्हटले. या गाथेने त्यांनी आपल्या उपदेशाची समाप्ती केली.

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti saṃvaṇṇito mettājhānavihāro, tato vuṭṭhāya ye tattha vitakkavicārādayo dhammā, te, tesañca vatthādianusārena rūpadhamme pariggahetvā iminā nāmarūpaparicchedena ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, na idha sattūpalabbhatī’’ti (saṃ. ni. 1.171) evaṃ diṭṭhiñca anupaggamma anupubbena lokuttarasīlena sīlavā hutvā lokuttarasīlasampayutteneva sotāpattimaggasammādiṭṭhisaṅkhātena dassanena sampanno. Tato paraṃ yopāyaṃ vatthukāmesu gedho kilesakāmo appahīno hoti, tampi sakadāgāmianāgāmimaggehi tanubhāvena anavasesappahānena ca kāmesu gedhaṃ vineyya vinayitvā vūpasametvā na hi jātu gabbhaseyya puna reti ekaṃseneva puna gabbhaseyyaṃ na eti, suddhāvāsesu nibbattitvā tattheva arahattaṃ pāpuṇitvā parinibbātīti.

याचा अर्थ असा आहे – 'याला येथे ब्रह्मविहार म्हणतात' अशा प्रकारे वर्णन केलेल्या ज्या या मैत्री-ध्यान विहारातून (मेत्ताझानविहार) उठून, तेथे जे वितर्क-विचार इत्यादी धर्म आहेत, त्यांना आणि त्यांच्या वस्तू (इंद्रिय-विषय) इत्यादींच्या अनुषंगाने रूपधर्मांना ग्रहण करून, 'हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, येथे कोणताही जीव आढळत नाही' अशा या नाम-रूप परिच्छेदाद्वारे (विभाजनाद्वारे) चुकीच्या दृष्टीला (मिथ्या दृष्टीला) प्राप्त न होता, अनुक्रमाने लोकोत्तर शीलाने शीलवान होऊन, लोकोत्तर शीलाने युक्त अशा स्रोतापत्ती मार्ग सम्यक् दृष्टी नावाच्या दर्शनाने (ज्ञानाने) संपन्न होतो. त्यानंतर, वस्तू-कामांवरील (भौतिक सुखांवरील) जो हा आसक्तीरूप क्लेशकाम नष्ट झालेला नसतो, त्यालाही सकदागामी आणि अनागामी मार्गांद्वारे अनुक्रमे क्षीण करून आणि पूर्णपणे नष्ट करून, कामांमधील आसक्ती दूर करून व ती शांत करून, तो पुन्हा कधीही गर्भावासात (पुनर्जन्मात) येत नाही, म्हणजेच तो निश्चितपणे पुन्हा गर्भावासाला प्राप्त होत नाही. तो शुद्धावास लोकांमध्ये जन्म घेऊन तेथेच अर्हत्त्व प्राप्त करतो आणि परिनिर्वाण पावतो.

Evaṃ bhagavā desanaṃ samāpetvā te bhikkhū āha – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tasmiṃyeva vanasaṇḍe viharatha. Imañca suttaṃ māsassa aṭṭhasu dhammassavanadivasesu gaṇḍiṃ ākoṭetvā ussāretha, dhammakathaṃ karotha, sākacchatha, anumodatha, idameva kammaṭṭhānaṃ āsevatha, bhāvetha, bahulīkarotha. Tepi vo amanussā taṃ bheravārammaṇaṃ na dassessanti, aññadatthu atthakāmā hitakāmā bhavissantī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti bhagavato paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā, padakkhiṇaṃ katvā, tattha gantvā, tathā akaṃsu. Devatāyo ca ‘‘bhadantā amhākaṃ atthakāmā hitakāmā’’ti pītisomanassajātā hutvā sayameva senāsanaṃ sammajjanti, uṇhodakaṃ paṭiyādenti, piṭṭhiparikammapādaparikammaṃ karonti, ārakkhaṃ saṃvidahanti. Te bhikkhū tatheva mettaṃ bhāvetvā tameva [Pg.192] ca pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā sabbeva tasmiṃyeva antotemāse aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇitvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresunti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी उपदेश समाप्त करून त्या भिक्खूंना म्हटले – 'भिक्खूंनो, जा, त्याच वनखंडात निवास करा. आणि महिन्याच्या आठ धर्मश्रवण दिवसांमध्ये (उपोसथ दिवशी) घंटा वाजवून या सूत्राचे पठण करा, धर्मचर्चा करा, संवाद साधा, अनुमोदन करा आणि याच कर्मस्थानाचा अभ्यास करा, त्याची भावना करा व त्याचा वारंवार सराव करा. ते अमनुष्य (यक्ष/देवता) तुम्हाला ते भयानक दृश्य दाखवणार नाहीत, उलट ते तुमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे होतील.' त्यांनी 'साधू' (फार चांगले) असे म्हणून भगवंतांचे वचन स्वीकारले, आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तेथे जाऊन तसेच केले. आणि देवताही 'हे भदंत आमचे हित व कल्याण इच्छिणारे आहेत' असे समजून अत्यंत प्रफुल्लित व आनंदी झाल्या आणि त्यांनी स्वतःच त्यांच्या निवासस्थानाची (सेनासनाची) स्वच्छता केली, गरम पाणी तयार केले, पाठ व पाय दाबण्याची सेवा केली आणि त्यांच्या रक्षणाची उत्तम व्यवस्था केली. त्या भिक्खूंनी त्याचप्रमाणे मैत्रीची भावना केली आणि त्यालाच आधार बनवून विपश्यनेला सुरुवात केली. त्या सर्वांनीच त्याच तीन महिन्यांच्या वर्षावासाच्या आत अग्रफल असणारे अर्हत्त्व प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी शुद्ध प्रवारणा केली.

Evañhi atthakusalena tathāgatena,Dhammissarena kathitaṃ karaṇīyamatthaṃ;

Katvānubhuyya paramaṃ hadayassa santiṃ,Santaṃ padaṃ abhisamenti samattapaññā.

अशा प्रकारे, कल्याणामध्ये कुशल असलेल्या, धर्माचे स्वामी असलेल्या तथागतांनी सांगितलेले जे कर्तव्य कर्म आहे, ते करून आणि हृदयाच्या परम शांतीचा अनुभव घेऊन, परिपूर्ण प्रज्ञा असलेले (भिक्खू) त्या शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतात.

Tasmā hi taṃ amatamabbhutamariyakantaṃ,Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo;

Viññū jano vimalasīlasamādhipaññā,Bhedaṃ kareyya satataṃ karaṇīyamatthanti.

म्हणूनच, त्या अमृत, अद्भुत, आर्यांना प्रिय असलेल्या शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या सुज्ञ माणसाने, निर्मळ शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांनी युक्त अशा कर्तव्य कर्माचे निरंतर आचरण करावे.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील मेत्तसुत्त-वर्णना (मैत्री सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

9. Hemavatasuttavaṇṇanā

९. हेमवतसुत्त-वर्णना (हेमवत सूत्राचे स्पष्टीकरण)

Ajja pannarasoti hemavatasuttaṃ. Kā uppatti? Pucchāvasikā uppatti. Hemavatena hi puṭṭho bhagavā ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādīni abhāsi. Tattha ‘‘ajja pannaraso’’tiādi sātāgirena vuttaṃ, ‘‘iti sātāgiro’’tiādi saṅgītikārehi, ‘‘kaccimano’’tiādi hemavatena, ‘‘chasu loko’’tiādi bhagavatā, taṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘hemavatasutta’’nti vuccati. ‘‘Sātāgirisutta’’nti ekaccehi.

'अज्ज पन्नरसो' (आज पंधरावी आहे) हेमवत सुत्त आहे. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? प्रश्नाच्या उत्तरादाखल याची उत्पत्ती झाली आहे. कारण हेमवत यक्षाने विचारलेल्या प्रश्नावर भगवंतांनी 'सहा गोष्टींमध्ये जग उत्पन्न झाले आहे' इत्यादी उपदेश केला. त्यामध्ये 'अज्ज पन्नरसो' इत्यादी गाथा सातागिरी यक्षाने म्हटली आहे, 'इति सातागिरो' इत्यादी संगीतिकारांनी (धम्म संगीती करणाऱ्या थेरांनी) म्हटले आहे, 'कच्चि मनो' इत्यादी हेमवताने म्हटले आहे, आणि 'छसु लोको' इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे. या सर्वांचे संकलन करून याला 'हेमवत सुत्त' असे म्हटले जाते. काही आचार्य याला 'सातागिरि सुत्त' असेही म्हणतात.

Tattha yāyaṃ ‘‘ajja pannaraso’’tiādi gāthā. Tassā uppatti – imasmiṃyeva bhaddakappe vīsativassasahassāyukesu purisesu uppajjitvā soḷasavassasahassāyukāni ṭhatvā parinibbutassa bhagavato kassapasammāsambuddhassa mahatiyā pūjāya sarīrakiccaṃ akaṃsu. Tassa dhātuyo avikiritvā [Pg.193] suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā aṭṭhaṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi esā dhammatā. Appāyukabuddhā pana yasmā bahutarena janena adiṭṭhā eva parinibbāyanti, tasmā dhātupūjampi katvā ‘‘tattha tattha janā puññaṃ pasavissantī’’ti anukampāya ‘‘dhātuyo vikirantū’’ti adhiṭṭhahanti. Tena tesaṃ suvaṇṇacuṇṇāni viya dhātuyo vikiranti, seyyathāpi amhākaṃ bhagavato.

त्यामध्ये 'अज्ज पन्नरसो' इत्यादी जी गाथा आहे, तिची उत्पत्ती अशी आहे – याच भद्रकल्पामध्ये, जेव्हा मानवाचे आयुष्य वीस हजार वर्षांचे होते, तेव्हा उत्पन्न होऊन आणि सोळा हजार वर्षे राहून परिनिर्वाण पावलेल्या भगवान कस्सप सम्यक् संबुद्धांच्या शरीराचे लोकांनी मोठ्या पूजेने अंत्यसंस्कार (शरीरकृत्य) केले. त्यांचे धातू (अस्थी अवशेष) विखुरले न जाता सोन्याच्या ठोकळ्याप्रमाणे एकसंध होऊन राहिले. दीर्घायुषी बुद्धांचा हाच स्वभाव (नियम) असतो. परंतु, अल्पायुषी बुद्ध हे बहुसंख्य लोकांनी न पाहताच परिनिर्वाण पावतात, म्हणून धातूंची पूजा करून 'त्या त्या ठिकाणी लोक पुण्याचा संचय करतील' या अनुकंपेने (दयेने) 'माझे धातू विखुरले जावोत' असा ते अधिष्ठान (संकल्प) करतात. त्यामुळे त्यांचे धातू सोन्याच्या धुळीप्रमाणे विखुरतात, जसे की आपल्या भगवंतांचे (बुद्धांचे) झाले.

Manussā tassa bhagavato ekaṃyeva dhātugharaṃ katvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ yojanaṃ ubbedhena parikkhepena ca. Tassa ekekagāvutantarāni cattāri dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ kikī rājā aggahesi; ekaṃ tasseva putto pathavindharo nāma; ekaṃ senāpatipamukhā amaccā; ekaṃ seṭṭhipamukhā jānapadā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā suvaṇṇarasapaṭibhāgā ca nānāratanamayā iṭṭhakā ahesuṃ ekekā satasahassagghanikā. Te haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ surabhitelena udakakiccañca katvā taṃ cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

लोकांनी त्या भगवंतांसाठी एकच धातूगृह (धातू ठेवण्याची जागा) बनवून एक योजन उंच आणि एक योजन परिघाचे चैत्य (स्तूप) उभारले. त्याला प्रत्येकी एक गावुताच्या अंतरावर चार द्वारे (दरवाजे) होती. एक द्वार राजा किकी याने घेतले; एक त्याच्याच पथविंधर नावाच्या पुत्राने घेतले; एक सेनापतीच्या नेतृत्वाखालील अमात्यांनी घेतले; आणि एक श्रेष्ठींच्या नेतृत्वाखालील जनपदवासीयांनी घेतले. तांबड्या सोन्याने बनवलेल्या, एकसंध, सुवर्णरसासारख्या चमकणाऱ्या आणि विविध रत्नांनी जडवलेल्या विटा होत्या, ज्यातील प्रत्येक वीट एक लाख कार्षापण मूल्याची होती. त्यांनी हरताळ आणि मनशिल यांचा गिलावा म्हणून वापर करून आणि सुगंधी तेलाचा पाण्याचा पर्याय म्हणून वापर करून ते चैत्य उभारले.

Evaṃ patiṭṭhite cetiye dve kulaputtā sahāyakā nikkhamitvā sammukhasāvakānaṃ therānaṃ santike pabbajiṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi sammukhasāvakāyeva pabbājenti, upasampādenti, nissayaṃ denti, itare na labhanti. Tato te kulaputtā ‘‘sāsane, bhante, kati dhurānī’’ti pucchiṃsu. Therā ‘‘dve dhurānī’’ti kathesuṃ – ‘‘vāsadhuraṃ, pariyattidhurañcā’’ti. Tattha pabbajitena kulaputtena ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā, vattapaṭivattaṃ pūretvā, pātimokkhaṃ dve tīṇi bhāṇavārasuttantāni ca paguṇaṃ katvā, kammaṭṭhānaṃ uggahetvā, kule vā gaṇe vā nirālayena araññaṃ pavisitvā, arahattasacchikiriyāya ghaṭitabbaṃ vāyamitabbaṃ, etaṃ vāsadhuraṃ. Attano thāmena pana ekaṃ vā nikāyaṃ pariyāpuṇitvā dve vā pañca vā nikāye pariyattito ca atthato ca suvisadaṃ sāsanaṃ anuyuñjitabbaṃ, etaṃ pariyattidhuranti. Atha te kulaputtā ‘‘dvinnaṃ dhurānaṃ vāsadhurameva seṭṭha’’nti vatvā ‘‘mayaṃ panamhā daharā, vuḍḍhakāle vāsadhuraṃ paripūressāma, pariyattidhuraṃ tāva pūremā’’ti pariyattiṃ ārabhiṃsu. Te pakatiyāva paññavanto nacirasseva sakale buddhavacane pakataññano vinaye ca ativiya vinicchayakusalā ahesuṃ. Tesaṃ pariyattiṃ nissāya parivāro uppajji, parivāraṃ nissāya [Pg.194] lābho, ekamekassa pañcasatapañcasatā bhikkhū parivārā ahesuṃ. Te satthusāsanaṃ dīpentā vihariṃsu, puna buddhakālo viya ahosi.

अशा प्रकारे चैत्याची स्थापना झाल्यावर, दोन कुलपुत्र जे मित्र होते, त्यांनी गृहत्याग करून प्रत्यक्ष श्रावक असलेल्या स्थविरांच्या जवळ प्रव्रज्या घेतली. कारण दीर्घायुषी बुद्धांच्या काळात केवळ त्यांचे प्रत्यक्ष श्रावकच प्रव्रज्या देतात, उपसंपदा देतात आणि निश्रय (आश्रय) देतात; इतरांना हा अधिकार मिळत नाही. त्यानंतर त्या कुलपुत्रांनी विचारले, “भंते, शासनात किती धुर (कर्तव्ये) आहेत?” स्थविरांनी सांगितले, “दोन धुर आहेत - वासधुर आणि परियत्तिधुर.” त्यापैकी, प्रव्रज्या घेतलेल्या कुलपुत्राने आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या जवळ पाच वर्षे वास करून, वत्त-प्रतिवत्त (कर्तव्ये व आचार) पूर्ण करून, पातिमोक्ख आणि दोन किंवा तीन भाणवार सुत्तांचे पाठांतर करून, कर्मस्थान (ध्यानसाधना) शिकून घेऊन, कुटुंब किंवा गणाविषयी कोणतीही आसक्ती न ठेवता अरण्यात प्रवेश करावा आणि अर्हतपदाच्या साक्षात्कारासाठी प्रयत्न व परिश्रम करावेत; याला ‘वासधुर’ म्हणतात. परंतु, आपल्या क्षमतेनुसार एका निकायाचे अध्ययन करून किंवा दोन अथवा पाच निकायांचे अध्ययन करून, पाठाच्या व अर्थाच्या दृष्टीने अत्यंत स्पष्ट अशा शासनाचा (धम्माचा) अभ्यास करावा; याला ‘परियत्तिधुर’ म्हणतात. तेव्हा त्या कुलपुत्रांनी “दोन्ही धुरांमध्ये वासधुरच श्रेष्ठ आहे” असे म्हणून, “परंतु आम्ही अजून तरुण आहोत, वृद्धपकाळी आम्ही वासधुर पूर्ण करू, तोपर्यंत आम्ही परियत्तिधुर पूर्ण करू” असे ठरवून परियत्तीचा (अध्ययनाचा) आरंभ केला. ते स्वभावानेच बुद्धिमान असल्याने त्यांनी लवकरच संपूर्ण बुद्धवचनांचे ज्ञान प्राप्त केले आणि ते विनय नियमांच्या निर्णयांमध्ये अत्यंत कुशल झाले. त्यांच्या परियत्तीमुळे त्यांचे अनुयायी (परिवार) वाढले, अनुयायांमुळे त्यांना लाभ प्राप्त झाला. त्यांच्यापैकी प्रत्येकाचे पाच-पाचशे भिक्खूंचे परिवार झाले. ते शास्त्यांच्या शासनाला प्रकाशित करत विहरत राहिले, जणू काही पुन्हा बुद्धकाळच अवतरला होता.

Tadā dve bhikkhū gāmakāvāse viharanti dhammavādī ca adhammavādī ca. Adhammavādī caṇḍo hoti pharuso, mukharo, tassa ajjhācāro itarassa pākaṭo hoti. Tato naṃ ‘‘idaṃ te, āvuso, kammaṃ sāsanassa appatirūpa’’nti codesi. So ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ suta’’nti vikkhipati. Itaro ‘‘vinayadharā jānissantī’’ti āha. Tato adhammavādī ‘‘sace imaṃ vatthuṃ vinayadharā vinicchinissanti, addhā me sāsane patiṭṭhā na bhavissatī’’ti ñatvā attano pakkhaṃ kātukāmo tāvadeva parikkhāre ādāya te dve there upasaṅkamitvā samaṇaparikkhāre datvā tesaṃ nissayena viharitumāraddho. Sabbañca nesaṃ upaṭṭhānaṃ karonto sakkaccaṃ vattapaṭivattaṃ pūretukāmo viya akāsi. Tato ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā tehi vissajjiyamānopi aṭṭhāsiyeva. Therā ‘‘kiñci vattabbamatthī’’ti taṃ pucchiṃsu. So ‘‘āma, bhante, ekena me bhikkhunā saha ajjhācāraṃ paṭicca vivādo atthi. So yadi taṃ vatthuṃ idhāgantvā āroceti, yathāvinicchayaṃ na vinicchinitabba’’nti. Therā ‘‘osaṭaṃ vatthuṃ yathāvinicchayaṃ na vinicchinituṃ na vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. So ‘‘evaṃ kariyamāne, bhante, mama sāsane patiṭṭhā natthi, mayhetaṃ pāpaṃ hotu, mā tumhe vinicchinathā’’ti. Te tena nippīḷiyamānā sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā puna taṃ āvāsaṃ gantvā ‘‘sabbaṃ vinayadharānaṃ santike niṭṭhita’’nti taṃ dhammavādiṃ suṭṭhutaraṃ avamaññanto pharusena samudācarati. Dhammavādī ‘‘nissaṅko ayaṃ jāto’’ti tāvadeva nikkhamitvā therānaṃ parivāraṃ bhikkhusahassaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘nanu, āvuso, osaṭaṃ vatthu yathādhammaṃ vinicchinitabbaṃ, anosarāpetvā eva vā aññamaññaṃ accayaṃ desāpetvā sāmaggī kātabbā. Ime pana therā neva vatthuṃ vinicchiniṃsu, na sāmaggiṃ akaṃsu. Kiṃ nāmeta’’nti? Tepi sutvā tuṇhī ahesuṃ – ‘‘nūna kiñci ācariyehi ñāta’’nti. Tato adhammavādī okāsaṃ labhitvā ‘‘tvaṃ pubbe ‘vinayadharā jānissantī’ti bhaṇasi. Idāni tesaṃ vinayadharānaṃ ārocehi taṃ [Pg.195] vatthu’’nti dhammavādiṃ pīḷetvā ‘‘ajjatagge parājito tvaṃ, mā taṃ āvāsaṃ āgacchī’’ti vatvā pakkāmi. Tato dhammavādī there upasaṅkamitvā ‘‘tumhe sāsanaṃ anapekkhitvā ‘amhe upaṭṭhesi paritosesī’ti puggalameva apekkhittha, sāsanaṃ arakkhitvā puggalaṃ rakkhittha, ajjatagge dāni tumhākaṃ vinicchayaṃ vinicchinituṃ na vaṭṭati, ajja parinibbuto kassapo bhagavā’’ti mahāsaddena kanditvā ‘‘naṭṭhaṃ satthu sāsana’’nti paridevamāno pakkāmi.

त्या काळी, एका ग्राम-आवासात (खेडेगावातील विहारात) दोन भिक्खू राहत होते - एक धम्मवादी आणि दुसरा अधम्मवादी. अधम्मवादी भिक्खू क्रूर, उद्धट आणि वाचाळ होता. त्याचे गैरवर्तन (अज्झाचार) दुसऱ्या भिक्खूला स्पष्टपणे माहीत झाले. म्हणून त्याने त्याला टोकले, “आवुसो, तुझे हे कृत्य शासनाला शोभणारे नाही.” त्याने विषय टाळत विचारले, “तू काय पाहिले आहेस? तू काय ऐकले आहेस?” दुसऱ्याने म्हटले, “विनयधर (विनय नियमांचे जाणकार) हे जाणतील.” तेव्हा अधम्मवादी भिक्खूने विचार केला, “जर विनयधरांनी या प्रकरणाचा न्यायनिवाडा केला, तर नक्कीच मला शासनात स्थान उरणार नाही.” असे जाणून, स्वतःचा गट तयार करण्याच्या इच्छेने, त्याने तात्काळ आपले परिष्कार (साहित्य) घेतले आणि त्या दोन स्थविरांकडे गेला. त्यांना श्रमण-परिष्कार देऊन तो त्यांच्या आश्रयाने (निश्रयाने) राहू लागला. तो त्यांची सर्व प्रकारे सेवा करू लागला आणि अत्यंत आदराने सर्व कर्तव्ये पूर्ण करू इच्छिणाऱ्यासारखा वागू लागला. त्यानंतर एके दिवशी, सेवेसाठी जाऊन वंदन करून, त्यांनी जाण्याची परवानगी दिली तरीही तो तिथेच उभा राहिला. स्थविरांनी त्याला विचारले, “काही सांगायचे आहे का?” तो म्हणाला, “होय भंते, एका भिक्खूशी माझ्या गैरवर्तनावरून वाद सुरू आहे. जर तो हे प्रकरण घेऊन येथे आला आणि त्याने तुम्हाला सांगितले, तर तुम्ही विनय नियमांनुसार त्याचा निवाडा करू नये.” स्थविरांनी म्हटले, “सादर केलेले प्रकरण विनय नियमांनुसार न सोडवणे योग्य नाही.” तो म्हणाला, “भंते, जर असे केले गेले, तर मला शासनात स्थान उरणार नाही. हे पाप माझे असू द्या, पण तुम्ही निवाडा करू नका.” त्याच्या आग्रहामुळे त्यांनी ते मान्य केले. त्यांचे वचन घेऊन तो पुन्हा आपल्या विहारात गेला आणि “विनयधरांच्या समोर सर्व काही मिटले आहे” असे सांगून, त्या धम्मवादी भिक्खूचा पूर्वीपेक्षा अधिक अनादर करत त्याला कठोर शब्दांत बोलू लागला. धम्मवादी भिक्खूने विचार केला, “हा आता निर्भय झाला आहे.” त्याने तात्काळ तिथून निघून स्थविरांच्या हजार भिक्खूंच्या परिवाराकडे जाऊन म्हटले - “आवुसो, सादर केलेले प्रकरण धम्मानुसार सोडवले पाहिजे ना? किंवा निवाडा न करताही, एकमेकांचे अपराध कबूल करून घेऊन संघात सलोखा प्रस्थापित केला पाहिजे ना? परंतु या स्थविरांनी प्रकरणाचा निवाडाही केला नाही आणि सलोखाही प्रस्थापित केला नाही. हा कसला निवाडा आहे?” ते ऐकून ते सर्व भिक्खू शांत राहिले - “नक्कीच आचार्यांना काहीतरी ठाऊक असेल” असे वाटून ते गप्प राहिले. त्यानंतर अधम्मवादी भिक्खूला संधी मिळाली, तो आला आणि म्हणाला, “तू पूर्वी म्हणत होतास ना की ‘विनयधर जाणतील’. आता हे विनयधर आहेत, त्यांना सांग ते प्रकरण.” असे म्हणून त्याने धम्मवादी भिक्खूला त्रास दिला आणि म्हटले, “आजपासून तू पराजित झाला आहेस, या विहारात पुन्हा येऊ नकोस.” असे सांगून तो निघून गेला. त्यानंतर धम्मवादी भिक्खू त्या स्थविरांकडे गेला आणि म्हणाला, “तुम्ही शासनाची पर्वा न करता, ‘याने आपली सेवा केली, आपल्याला संतुष्ट केले’ म्हणून केवळ व्यक्तीचीच पर्वा केली. शासनाचे रक्षण न करता तुम्ही व्यक्तीचे रक्षण केले. आजपासून तुम्हाला कोणताही निवाडा करण्याचा अधिकार नाही. आज भगवान कश्यप खरोखरच परिनिर्वाण पावले आहेत!” असे मोठ्या आवाजात ओरडून, “शास्त्यांचे शासन नष्ट झाले!” असा विलाप करत तो निघून गेला.

Atha kho te bhikkhū saṃviggamānasā ‘‘mayaṃ puggalamanurakkhantā sāsanaratanaṃ sobbhe pakkhipimhā’’ti kukkuccaṃ uppādesuṃ. Te teneva kukkuccena upahatāsayattā kālaṃ katvā sagge nibbattitumasakkontā ekācariyo himavati hemavate pabbate nibbatti hemavato yakkhoti nāmena. Dutiyācariyo majjhimadese sātapabbate sātāgiroti nāmena. Tepi nesaṃ parivārā bhikkhū tesaṃyeva anuvattitvā sagge nibbattitumasakkontā tesaṃ parivārā yakkhāva hutvā nibbattiṃsu. Tesaṃ pana paccayadāyakā gahaṭṭhā devaloke nibbatiṃsu. Hemavatasātāgirā aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnamabbhantarā mahānubhāvā yakkharājāno ahesuṃ.

तेव्हा ते भिक्खू संविग्न मनाचे झाले आणि “आम्ही एका व्यक्तीचे रक्षण करताना शासनरूपी रत्नाला खड्ड्यात फेकून दिले” असा पश्चात्ताप करू लागले. त्याच पश्चात्तापाने ग्रस्त होऊन, त्यांनी प्राण सोडले आणि स्वर्गात उत्पन्न होण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, त्यापैकी एक आचार्य हिमालयातील हेमवत पर्वतावर ‘हेमवत’ नावाचा यक्ष म्हणून उत्पन्न झाले. दुसरे आचार्य मध्यदेशातील सात पर्वतावर ‘सातागिरि’ नावाचे यक्ष म्हणून उत्पन्न झाले. त्यांचे अनुकरण करणारे त्यांचे अनुयायी भिक्खूही स्वर्गात उत्पन्न होण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, त्यांचेच अनुयायी यक्ष म्हणून उत्पन्न झाले. परंतु, त्यांना चारी प्रत्यय देणारे गृहस्थ देवलोकात उत्पन्न झाले. हेमवत आणि सातागिरि हे अठ्ठावीस यक्ष सेनापतींपैकी महान प्रभावशाली यक्षराज झाले।

Yakkhasenāpatīnañca ayaṃ dhammatā – māse māse aṭṭha divasāni dhammavinicchayatthaṃ himavati manosilātale nāgavatimaṇḍape devatānaṃ sannipāto hoti, tattha sannipatitabbanti. Atha sātāgirahemavatā tasmiṃ samāgame aññamaññaṃ disvā sañjāniṃsu – ‘‘tvaṃ, samma, kuhiṃ uppanno, tvaṃ kuhi’’nti attano attano uppattiṭṭhānañca pucchitvā vippaṭisārino ahesuṃ. ‘‘Naṭṭhā mayaṃ, samma, pubbe vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā ekaṃ pāpasahāyaṃ nissāya yakkhayoniyaṃ uppannā, amhākaṃ pana paccayadāyakā kāmāvacaradevesu nibbattā’’ti. Atha sātāgiro āha – ‘‘mārisa, himavā nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Hemavatopi āha – ‘‘mārisa, majjhimadeso nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Evaṃ tesu dvīsu sahāyesu aññamaññaṃ katikaṃ katvā, tameva uppattiṃ avivajjetvā vasamānesu ekaṃ buddhantaraṃ vītivattaṃ, mahāpathavī ekayojanatigāvutamattaṃ ussadā.

यक्ष सेनापतींचा हा नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे की, दरमहा आठ दिवस हिमालयातील मनोसिलातलावर (मनःशिलातलावर) नागवती मण्डपात देवगणांची न्यायनिवाड्यासाठी सभा भरते, आणि त्यांनी तिथे एकत्र येणे आवश्यक असते. त्या सभेत सातागिर आणि हेमवत यांनी एकमेकांना पाहिले व ओळखले. 'मित्रा, तुझा जन्म कुठे झाला? तुझा जन्म कुठे झाला?' अशी आपापल्या जन्मस्थानाची विचारपूस केल्यावर ते पश्चात्ताप करू लागले: 'मित्रा, आपण नष्ट झालो (भरकटलो). पूर्वी आपण वीस हजार वर्षे श्रमणधर्माचे आचरण केले, परंतु एका पापमित्राच्या (वाईट मित्राच्या) संगतीमुळे आपण यक्षयोनीत जन्माला आलो; तर आपले पच्चयदायक (दानशूर समर्थक) मात्र कामावचर देवलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' तेव्हा सातागिर म्हणाला, 'प्रिय मित्रा, लय हा अत्यंत आश्चर्यकारक आणि अद्भुत मानला जातो. जर तुला काही आश्चर्यकारक दिसले किंवा ऐकू आले, तर मलाही नक्की सांग.' हेमवतही म्हणाला, 'प्रिय मित्रा, मज्झिमदेस (मध्यदेश) हा अत्यंत आश्चर्यकारक आणि अद्भुत मानला जातो. जर तुला काही आश्चर्यकारक दिसले किंवा ऐकू आले, तर मलाही नक्की सांग.' अशा प्रकारे त्या दोन मित्रांनी परस्परांशी करार केला. त्या यक्षयोनीतील जन्मात राहत असतानाच, एक बुद्धंतर (दोन बुद्धांमधील काळ) निघून गेले आणि ही महापृथ्वी एक योजन आणि तीन गावुत एवढी वाढली.

Athamhākaṃ [Pg.196] bodhisatto dīpaṅkarapādamūle katapaṇidhāno yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā, tusitabhavane uppajjitvā, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā, dhammapadanidāne vuttanayena devatāhi āyācito pañca mahāvilokanāni viloketvā, devatānaṃ ārocetvā, dvattiṃsāya pubbanimittesu vattamānesu idha paṭisandhiṃ aggahesi dasasahassilokadhātuṃ kampetvā. Tāni disvāpi ime rājayakkhā ‘‘iminā kāraṇena nibbattānī’’ti na jāniṃsu. ‘‘Khiḍḍāpasutattā nevāddasaṃsū’’ti eke. Esa nayo jātiyaṃ abhinikkhamane bodhiyañca. Dhammacakkappavattane pana pañcavaggiye āmantetvā bhagavati tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ varadhammacakkaṃ pavattente mahābhūmicālaṃ pubbanimittaṃ pāṭihāriyāni ca etesaṃ eko sātāgiroyeva paṭhamaṃ addasa. Nibbattikāraṇañca tesaṃ ñatvā sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kiñci visesaṃ adhigacchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘‘āgato nu kho me sahāyako, no’’ti parisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ bhagavato dhammadesanaṃ na suṇātī’’ti vikkhittacitto ahosi. Bhagavā ca atthaṅgatepi ca sūriye desanaṃ na niṭṭhāpesi.

दरम्यान, आमच्या बोधिसत्त्वांनी दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी प्रणिधान (प्रतिज्ञा) केल्यापासून ते वेस्सन्तर जातकापर्यंत पारमिता पूर्ण केल्या, त्यानंतर ते तुषित देवलोकात उत्पन्न झाले. तिथे आयुष्य संपेपर्यंत राहून, धम्मपदनिदानात सांगितलेल्या पद्धतीने देवगणांनी याचना केल्यावर त्यांनी पाच महाविलोकने (अवलोकने) केली, देवगणांना सूचित केले, आणि बत्तीस पूर्वलक्षणे प्रकट होत असताना, दहा हजार लोकधातू कंपित करून या मनुष्यलोकात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतली. ती लक्षणे पाहूनही या राजयक्षांना 'या कारणामुळे ही लक्षणे प्रकट झाली आहेत' हे समजले नाही. काही आचार्यांच्या मते, ते क्रीडामग्न असल्यामुळे त्यांनी ती पाहिलीच नाहीत. हाच नियम त्यांच्या जन्माच्या वेळी, अभिनिष्क्रमणाच्या (गृहत्यागाच्या) वेळी आणि बोधी (ज्ञानप्राप्ती) प्राप्तीच्या वेळीही लागू होतो. परंतु, धम्मचक्कपवत्तनाच्या (धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या) वेळी, जेव्हा भगवंतांनी पंचवर्गीय भिक्खूंना संबोधित करून तीन फेऱ्यांचे आणि बारा आकारांचे श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित केले, तेव्हा महाभूकंप आणि पूर्वलक्षणांचे प्रातिहार्य या यक्षांपैकी केवळ सातागिरनेच सर्वप्रथम पाहिले. त्यांच्या उत्पत्तीचे कारण जाणून घेऊन, तो आपल्या परिवारासह भगवंतांकडे गेला आणि त्यांनी धम्मदेशना ऐकली, परंतु त्याला कोणताही विशेष गुण (मार्गफल) प्राप्त झाला नाही. असे का? कारण धम्म ऐकत असताना त्याला हेमवताची आठवण आली आणि 'माझा मित्र आला आहे की नाही?' हे पाहण्यासाठी तो सभेकडे पाहू लागला. त्याला न पाहून, 'माझा मित्र वंचित राहिला, जो भगवंतांची अशी अद्भुत आणि प्रतिभावंत धम्मदेशना ऐकू शकत नाही,' या विचाराने त्याचे चित्त विचलित झाले. आणि सूर्य मावळला तरी भगवंतांनी आपली देशना समाप्त केली नाही.

Atha sātāgiro ‘‘sahāyaṃ gahetvā tena sahāgamma dhammadesanaṃ sossāmī’’ti hatthiyānaassayānagaruḷayānādīni māpetvā pañcahi yakkhasatehi parivuto himavantābhimukho pāyāsi, tadā hemavatopi. Yasmā paṭisandhijāti-abhinikkhamana-bodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva pativigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, dhammacakkapavattane pana tāni savisesāni hutvā, cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā himavati taṃ acchariyapātubhāvaṃ disvā ‘‘yato ahaṃ jāto, na kadāci ayaṃ pabbato evaṃ abhirāmo bhūtapubbo, handa dāni mama sahāyaṃ gahetvā āgamma tena saha imaṃ pupphasiriṃ anubhavissāmī’’ti tatheva majjhimadesābhimukho āgacchati. Te ubhopi rājagahassa upari samāgantvā aññamaññassa āgamanakāraṇaṃ pucchiṃsu. Hemavato āha – ‘‘yato ahaṃ, mārisa, jāto, nāyaṃ pabbato evaṃ akālakusumitehi rukkhehi abhirāmo bhūtapubbo, tasmā etaṃ pupphasiriṃ tayā saddhiṃ anubhavissāmīti āgatomhī’’ti[Pg.197]. Sātāgiro āha – ‘‘jānāsi, pana, tvaṃ mārisa, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jāta’’nti? ‘‘Na jānāmi, mārisā’’ti. ‘‘Imaṃ, mārisa, pāṭihāriyaṃ na kevala himavanteyeva, apica kho pana dasasahassilokadhātūsu nibbattaṃ, sammāsambuddho loke uppanno, ajja dhammacakkaṃ pavattesi, tena kāraṇenā’’ti. Evaṃ sātāgiro hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā, taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo imaṃ gāthamāha. Keci pana gotamake cetiye viharante bhagavati ayamevamāhāti bhaṇanti ‘‘ajja pannaraso’’ti.

तेव्हा सातागिरने विचार केला, 'मी माझ्या मित्राला घेऊन येतो आणि त्याच्यासोबत मिळून धम्मदेशना ऐकतो.' म्हणून त्याने हत्तीचे वाहन, घोड्याचे वाहन, गरुडाचे वाहन इत्यादींची निर्मिती केली आणि पाचशे यक्षांच्या परिवारासह तो हिमालयाच्या दिशेने निघाला. त्याच वेळी हेमवतही निघाला. कारण प्रतिसंधी, जन्म, अभिनिष्क्रमण, बोधी आणि परिनिर्वाणाच्या वेळी बत्तीस पूर्वलक्षणे प्रकट होऊन लगेच नाहीशी होतात, ती फार काळ टिकत नाहीत; परंतु धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या वेळी ती विशेष स्वरूपात प्रकट होतात आणि दीर्घकाळ टिकून मगच शांत होतात. त्यामुळे हिमालयात ते आश्चर्यकारक प्रातिहार्य पाहून हेमवतने विचार केला, 'माझा जन्म झाल्यापासून हा पर्वत कधीही इतका नयनरम्य झाला नव्हता. आता मी माझ्या मित्राला घेऊन येतो आणि त्याच्यासोबत या फुलांच्या सौंदर्याचा आनंद घेतो.' असे विचार करून तो मध्यदेशाच्या दिशेने निघाला. ते दोघेही राजगृहाच्या वर आकाशात एकत्र आले आणि त्यांनी एकमेकांना येण्याचे कारण विचारले. हेमवत म्हणाला, 'प्रिय मित्रा, माझा जन्म झाल्यापासून हा पर्वत अकाली फुललेल्या वृक्षांमुळे कधीही इतका नयनरम्य झाला नव्हता. म्हणून या फुलांच्या सौंदर्याचा तुझ्यासोबत आनंद घेण्यासाठी मी आलो आहे.' सातागिर म्हणाला, 'प्रिय मित्रा, हे अकाली फुले फुलण्याचे प्रातिहार्य कोणत्या कारणामुळे झाले आहे, हे तुला माहीत आहे का?' 'मला माहीत नाही, मित्रा.' 'मित्रा, हे प्रातिहार्य केवळ हिमालयातच नाही, तर संपूर्ण दहा हजार लोकधातूंमध्ये घडले आहे. जगात सम्यक संबुद्ध उत्पन्न झाले आहेत आणि आज त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तित केले आहे, याच कारणामुळे हे घडले आहे.' अशा प्रकारे सातागिरने हेमवतला बुद्धोत्पाद (बुद्धांचा जन्म) सांगितला आणि त्याला भगवंतांच्या सन्निध घेऊन जाण्याच्या इच्छेने ही गाथा म्हटली. परंतु काही आचार्यांच्या मते, भगवंत जेव्हा गोतमक चेतियात (गोतमक चैत्य) विहार करत होते, तेव्हा त्यांनी स्वतः ही गाथा म्हटली: 'अज्ज पन्नरसो...' (आज पंधरावी आहे...).

153. Tattha ajjāti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato pannaraso, upavasitabbato uposatho. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasī uposatho, na sāmaggīuposatho. Yasmā vā pātimokkhuddesaaṭṭhaṅgaupavāsapaññattidivasādīsu sambahulesu atthesu uposathasaddo vattati. ‘‘Āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddese uposathasaddo. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) pāṇātipātā veramaṇiādikesu aṭṭhaṅgesu. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyaṃ. ‘‘Tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassā’’tiādīsu (dī. ni. 3.85; ma. ni. 3.256) divase. Tasmā avasesatthaṃ paṭikkhipitvā āsāḷhīpuṇṇamadivasaṃyeva niyāmento āha – ‘‘ajja pannaraso uposatho’’ti. Pāṭipado dutiyoti evaṃ gaṇiyamāne ajja pannaraso divasoti attho.

१५३. त्या गाथेत, 'अज्ज' (आज) म्हणजे हा अहोरात्र (रात्र आणि दिवस) पंधरवड्याच्या गणनेनुसार पंधरावा दिवस आहे, आणि पालन करायचा असल्यामुळे याला 'उपोसाथ' म्हटले जाते. किंवा, तीन प्रकारच्या उपोसाथांपैकी आज पंधरावा उपोसाथ आहे, चौदावा उपोसाथ नाही किंवा सामग्गी (सामग्री) उपोसाथ नाही. कारण 'उपोसाथ' हा शब्द पातिमोक्ख-उद्देश (प्रातिमोक्ष पाठ), अष्टांग उपवास, प्रज्ञप्ती (नाव), दिवस इत्यादी अनेक अर्थांनी वापरला जातो. जसे की, 'चला मित्रा कप्पिन, आपण उपोसाथाला जाऊ या' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'उपोसाथ' हा शब्द पातिमोक्ख-उद्देशासाठी वापरला आहे. 'हे विशाखे, अशा प्रकारे आठ अंगांनी युक्त उपोसाथाचे पालन केले जाते' इत्यादी वाक्यांमध्ये प्राणातिपातापासून विरती इत्यादी आठ अंगांसाठी (अष्टांग शील) हा शब्द वापरला आहे. 'शुद्ध माणसासाठी नेहमीच फग्गु (पवित्र काळ) असतो, शुद्ध माणसासाठी नेहमीच उपोसाथ असतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये उपवासासाठी हा शब्द वापरला आहे. 'उपोसाथ नावाचा नागराज' इत्यादी वाक्यांमध्ये प्रज्ञप्तीसाठी (नावासाठी) हा शब्द वापरला आहे. 'त्या पंधराव्या उपोसाथाच्या दिवशी डोक्यावरून स्नान केलेल्या...' इत्यादी वाक्यांमध्ये दिवसासाठी हा शब्द वापरला आहे. म्हणून, इतर अर्थ बाजूला ठेवून, केवळ आसाळ्ही पौर्णिमेचा दिवस निश्चित करण्यासाठी सातागिरने म्हटले आहे: 'आज पंधरावा उपोसाथ आहे.' प्रतिपदा, द्वितीया अशी गणना केली असता, आज पंधरावा दिवस आहे, असा याचा अर्थ होतो.

Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti dibbā. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosi. Visesālaṅkato ca paramavisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha ‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’ti.

स्वर्गात उत्पन्न होणारे ते 'दिव्य' होय, किंवा ज्या रात्री दिव्य प्रकाश असतो ती 'दिव्य' होय. ते काय आहेत? रूपे (तेजस्वी रूपे). कारण, त्या रात्री दहा हजार लोकधातूंतून एकत्र आलेल्या देवांच्या शरीरांचे तेज, वस्त्रे, अलंकार आणि विमानांच्या प्रभांमुळे, तसेच ढग इत्यादी उपक्लेशांपासून मुक्त असलेल्या चंद्राच्या प्रकाशामुळे संपूर्ण जंबुद्वीप सुशोभित झाले होते. आणि परम विशुद्ध देव असलेल्या भगवंतांच्या शारीरिक तेजाने ते विशेष रूपाने सुशोभित झाले होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दिव्य रात्र उपस्थित झाली आहे' (दिब्बा रत्ति उपट्ठिता).

Evaṃ [Pg.198] rattiguṇavaṇṇanāpadesenāpi sahāyassa cittappasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha ‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ, ‘‘bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena ca anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādīsu atthesu devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Apica ‘‘satthā bhagavā satthavāho, yathā satthavāho satte kantāraṃ tāretī’’tiādinā (mahāni. 190) niddese vuttanayenāpi satthā. Taṃ anomanāmaṃ satthāraṃ. Handāti byavasānatthe nipāto. Passāmāti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannavacanaṃ. Gotamanti gotamagottaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti.

अशा प्रकारे, रात्रीच्या गुणांचे वर्णन करण्याच्या निमित्ताने आपल्या मित्राच्या मनात श्रद्धा (चित्तप्रसाद) निर्माण करत आणि बुद्धोत्पाद (बुद्धांचा जन्म) झाल्याचे सांगत त्यांनी म्हटले - 'चला, आपण त्या उत्तम नावाच्या (अनोमनाम) शास्त्या गौतम बुद्धांचे दर्शन घेऊ या' (अनोमनामं सत्थारं, हन्द पस्साम गोतमं). तेथे, ज्यांचे नाव हीन नसलेल्या (अनोम), सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा गुणांमुळे पडले आहे, ते 'अनोमनाम' (उत्कृष्ट नावाचे) होत. तसेच, 'सत्यांचे आकलन करणारे असल्यामुळे ते बुद्ध आहेत, प्रजेला बोध देणारे असल्यामुळे ते बुद्ध आहेत' इत्यादी पद्धतीने 'बुद्ध' हे त्यांचे नाव हीन नसलेल्या गुणांमुळेच पडले आहे. 'ज्यांनी रागाचा नाश केला आहे ते भगवान, ज्यांनी द्वेषाचा नाश केला आहे ते भगवान' इत्यादी पद्धतीने 'भगवान' हे नाव देखील त्यांच्या श्रेष्ठ गुणांमुळेच आहे. हाच नियम 'अरहंत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न' इत्यादी पदांच्या बाबतीतही समजावा. ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी हिताच्या गोष्टींच्या बाबतीत देव आणि मनुष्यांना 'याचा त्याग करा, हे ग्रहण करून आचरण करा' असा उपदेश करतात, म्हणून ते 'शास्ता' (सत्था) होत. शिवाय, 'भगवान हे शास्ता आहेत, सार्थवाह (तांड्याचे प्रमुख) आहेत; ज्याप्रमाणे सार्थवाह प्राण्यांना दुर्गम वाळवंटातून पार नेतो...' इत्यादी निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीनेही ते 'शास्ता' आहेत. त्या उत्तम नावाच्या शास्त्यांचे. 'हन्द' हा निश्चय दर्शवणारा निपात आहे. 'पस्साम' (पाहू या) हे स्वतःलाही त्यात समाविष्ट करून घेतलेले वर्तमानकाळाचे क्रियापद आहे. 'गोतमं' म्हणजे गौतम गोत्रातील. काय सांगायचे आहे? 'ते शास्ता आहेत की नाहीत' अशी शंका घेऊ नकोस, तर पूर्ण निश्चय करून 'ये, आपण गौतमांचे दर्शन घेऊ या' असे म्हटले आहे.

154. Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇappatto bhavissati, tena taṃ evaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – ‘‘kacci mano’’ti.

१५४. असे म्हटले असता, हेमवत यक्षाने विचार केला - 'हा सातागिरि 'उत्कृष्ट नावाचे शास्ता' असे म्हणून त्यांची सर्वज्ञता प्रकट करत आहे. परंतु जगात सर्वज्ञ व्यक्ती मिळणे कठीण आहे, आणि स्वतःला सर्वज्ञ म्हणवून घेणाऱ्या पूरण कस्सप इत्यादींसारख्या लोकांमुळे जग त्रस्त झाले आहे. जर ते खरोखरच सर्वज्ञ असतील, तर नक्कीच ते तादिलक्षणाने (समतेच्या किंवा अचलतेच्या लक्षणाने) युक्त असतील. म्हणून मी त्यांची अशा प्रकारे परीक्षा घेईन.' असा विचार करून तादिलक्षणाविषयी विचारताना तो म्हणाला - 'कच्चि मनो' (काय त्यांचे मन...).

Tattha kaccīti pucchā. Manoti cittaṃ. Supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu sabbabhūtesu. Tādinoti tādilakkhaṇappattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. Iṭṭhe aniṭṭhe cāti evarūpe ārammaṇe. Saṅkappāti vitakkā. Vasīkatāti vasaṃ gamitā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ tvaṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno kacci tādilakkhaṇappattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva calanapaccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu samacittena tādī, udāhu no, ye ca kho iṭṭhāniṭṭhesu [Pg.199] ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti.

तेथे 'कच्चि' म्हणजे प्रश्न विचारणे. 'मनो' म्हणजे चित्त. 'सुपणिहितो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेले, अचल, न डगमगणारे. 'सब्बभूतेसु' म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत. 'तादिनो' म्हणजे तादिलक्षण प्राप्त झालेल्या (समचित्त असलेल्या) व्यक्तीचे. किंवा हा असा प्रश्न आहे की - 'ते तुझे शास्ता सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत तादी (समचित्त) आहेत की नाहीत?' 'इठ्ठे अनिट्ठे च' म्हणजे अशा प्रकारच्या इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांच्या (विषयांच्या) बाबतीत. 'संकप्पा' म्हणजे विचार (वितर्क). 'वसीकता' म्हणजे वश केलेले (नियंत्रणात आणलेले). काय सांगायचे आहे? 'ज्यांच्याविषयी तू शास्ता म्हणून सांगत आहेस, त्या तादिलक्षण प्राप्त झालेल्या तुझ्या शास्त्यांचे मन सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित (सुप्रणिहित) आहे काय? की जोपर्यंत विचलित होण्याचे कारण मिळत नाही, तोपर्यंतच ते सुप्रणिहित असल्यासारखे दिसते? किंवा तुझे ते शास्ता सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत समचित्ताने युक्त (तादी) आहेत की नाहीत? आणि इष्ट व अनिष्ट आलंबनांच्या बाबतीत राग व द्वेषामुळे जे विचार उत्पन्न होऊ शकतात, ते त्यांच्या नियंत्रणात आहेत की कधीकधी ते त्यांच्या आहारी जातात?'

155. Tato sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasitattā sabbe sabbaññuguṇe anujānanto āha ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādi. Tattha supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, pathavīsamo avirujjhanaṭṭhena, sinerusamo suppatiṭṭhitācalanaṭṭhena, indakhīlasamo catubbidhamāraparavādigaṇehi akampiyaṭṭhena. Anacchariyañcetaṃ, bhagavato idāni sabbākārasampannattā sabbaññubhāve ṭhitassa mano supaṇihito acalo bhaveyya. Yassa tiracchānabhūtassāpi sarāgādikāle chaddantanāgakule uppannassa savisena sallena viddhassa acalo ahosi, vadhakepi tasmiṃ nappadussi, aññadatthu tasseva attano dante chetvā adāsi; tathā mahākapibhūtassa mahatiyā silāya sīse pahaṭassāpi tasseva ca maggaṃ dassesi; tathā vidhurapaṇḍitabhūtassa pādesu gahetvā saṭṭhiyojane kāḷapabbatapapāte pakkhittassāpi aññadatthu tasseva yakkhassatthāya dhammaṃ desesi. Tasmā sammadeva āha sātāgiro – ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti.

१५५. त्यानंतर, भगवंतांच्या सर्वज्ञतेविषयी पूर्ण खात्री असल्यामुळे, सर्वज्ञांच्या सर्व गुणांचा स्वीकार करत सातागिरि म्हणाला - 'त्यांचे मन सुप्रणिहित (चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित) आहे' इत्यादी. तेथे 'सुपणिहितो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेले; विरोध न करण्याच्या अर्थाने पृथ्वीसारखे; चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित आणि अचल असण्याच्या अर्थाने सुमेरू पर्वतासारखे; आणि चार प्रकारचे मार व परवादी (विरोधी पंथ) यांच्या समूहाकडून विचलित न होण्याच्या अर्थाने इंद्रखिलासारखे (नगरद्वाराच्या खांबासारखे) दृढ. आणि यात काही आश्चर्य नाही की, आता सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा सर्वज्ञतेच्या अवस्थेत स्थित असलेल्या भगवंतांचे मन सुप्रणिहित आणि अचल असावे. कारण, जेव्हा ते पूर्वजन्मात तिर्यक योनीत (प्राणी म्हणून) होते, राग इत्यादींनी युक्त असण्याच्या काळात जेव्हा ते षड्दंत हत्तीच्या कुळात जन्मले होते, तेव्हा विषारी बाणाने विद्ध झाले असतानाही त्यांचे मन अचल राहिले; त्यांनी त्या मारेकऱ्यावरही द्वेष केला नाही, उलट स्वतःचे सुळे कापून त्याला दान दिले. तसेच, महाकपी (वानरराज) असताना डोक्यावर मोठ्या दगडाने प्रहार केला गेला तरी त्यांनी त्याच मारेकऱ्याला मार्ग दाखवला. तसेच, विधुर पंडित असताना यक्षाने त्यांचे पाय पकडून साठ योजन खोल काळ पर्वताच्या दरीत फेकून दिले तरी त्यांनी उलट त्या यक्षाच्या कल्याणासाठीच धर्माचा उपदेश केला. म्हणूनच सातागिरिने अगदी योग्य म्हटले आहे - 'त्यांचे मन सुप्रणिहित आहे'.

Sabbabhūtesu tādinoti sabbasattesu tādilakkhaṇappattasseva sato mano supaṇihito, na yāva paccayaṃ na labhatīti attho. Tattha bhagavato tādilakkhaṇaṃ pañcadhā veditabbaṃ. Yathāha –

'सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत तादी (समचित्त) असलेल्यांचे' याचा अर्थ असा की, सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत तादिलक्षण प्राप्त झालेल्या भगवंतांचे मन सुप्रणिहित असते; केवळ विचलित होण्याचे कारण मिळेपर्यंतच नव्हे. तेथे भगवंतांचे तादिलक्षण पाच प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. जसे म्हटले आहे -

‘‘Bhagavā pañcahākārehi tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, muttāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī. Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī’’ti (mahāni. 38).

'भगवान पाच प्रकारांनी तादी (समचित्त) आहेत - इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींच्या बाबतीत तादी आहेत, त्याग केला असल्यामुळे (चत्तावी) तादी आहेत, मुक्त झाले असल्यामुळे (मुत्तावी) तादी आहेत, पार गेले असल्यामुळे (तिण्णावी) तादी आहेत, आणि त्या लक्षणांचे निर्देश करणारे असल्यामुळे तादी आहेत. भगवान इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींच्या बाबतीत कसे तादी आहेत? भगवान लाभाच्या बाबतीतही तादी आहेत' इत्यादी.

Evamādi sabbaṃ niddese vuttanayeneva gahetabbaṃ. Lābhādayo ca tassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthāritanayena veditabbā. ‘‘Pucchā eva vā ayaṃ. So te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti imasmimpi vikappe sabbabhūtesu samacittatāya tādī amhākaṃ satthāti attho. Ayañhi bhagavā sukhūpasaṃhārakāmatāya dukkhāpanayanakāmatāya ca sabbasattesu samacitto, yādiso attani, tādiso paresu, yādiso [Pg.200] mātari mahāmāyāya, tādiso ciñcamāṇavikāya, yādiso pitari suddhodane, tādiso suppabuddhe, yādiso putte rāhule, tādiso vadhakesu devadattadhanapālakaaṅgulimālādīsu. Sadevake lokepi tādī. Tasmā sammadevāha sātāgiro – ‘‘sabbabhūtesu tādino’’ti.

हे सर्व निर्देशात (महानिद्देस) सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. आणि लाभ इत्यादी गोष्टी महाअट्ठकथेत सविस्तर सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्याव्यात. किंवा 'ते तुझे शास्ता सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत तादी आहेत की नाहीत?' या प्रश्नाचा पर्याय म्हणून विचार केला असता, 'सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत समचित्त असल्यामुळे आमचे शास्ता तादी आहेत' असा अर्थ होतो. कारण हे भगवान सर्वांना सुख प्राप्त करून देण्याच्या इच्छेने आणि त्यांचे दुःख दूर करण्याच्या इच्छेने सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत समचित्त आहेत. जसे ते स्वतःच्या बाबतीत आहेत, तसेच इतरांच्या बाबतीतही आहेत; जसे ते आपली माता महामाया हिच्या बाबतीत आहेत, तसेच चिंचा माणविकेच्या बाबतीतही आहेत; जसे ते आपले पिता शुद्धोदन यांच्या बाबतीत आहेत, तसेच सुप्पबुद्धाच्या बाबतीतही आहेत; जसे ते आपला पुत्र राहुल याच्या बाबतीत आहेत, तसेच त्यांचे प्राण घेऊ पाहणाऱ्या देवदत्त, धनपालक हत्ती आणि अंगुलिमाल इत्यादींच्या बाबतीतही आहेत. देवांसह संपूर्ण लोकाच्या बाबतीतही ते तादी (समचित्त) आहेत. म्हणूनच सातागिरिने अगदी योग्य म्हटले आहे - 'सब्बभूतेसु तादिनो' (सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत समचित्त असलेल्यांचे).

Atho iṭṭhe aniṭṭhe cāti. Ettha pana evaṃ attho daṭṭhabbo – yaṃ kiñci iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ārammaṇaṃ, sabbappakārehi tattha ye rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa anuttarena maggena rāgādīnaṃ pahīnattā vasīkatā, na kadāci tesaṃ vase vattati. So hi bhagavā anāvilasaṅkappo suvimuttacitto suvimuttapaññoti. Ettha ca supaṇihitamanatāya ayonisomanasikārābhāvo vutto. Sabbabhūtesu iṭṭhāniṭṭhehi so yattha bhaveyya, taṃ sattasaṅkhārabhedato duvidhamārammaṇaṃ vuttaṃ. Saṅkappavasībhāvena tasmiṃ ārammaṇe tassa manasikārābhāvato kilesappahānaṃ vuttaṃ. Supaṇihitamanatāya ca manosamācārasuddhi, sabbabhūtesu tāditāya kāyasamācārasuddhi, saṅkappavasībhāvena vitakkamūlakattā vācāya vacīsamācārasuddhi. Tathā supaṇihitamanatāya lobhādisabbadosābhāvo, sabbabhūtesu tāditāya mettādiguṇasabbhāvo, saṅkappavasībhāvena paṭikūle appaṭikūlasaññitādibhedā ariyiddhi, tāya cassa sabbaññubhāvo vutto hotīti veditabbo.

‘अथो इठ्ठे अनिट्ठे चाति’ (इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींच्या प्रति) या गाथेचा अर्थ असा समजला पाहिजे – जे काही इष्ट (प्रिय) किंवा अनिष्ट (अप्रिय) आलंबन (विषय) समोर येते, त्यामध्ये सर्व प्रकारे राग (लोभ) आणि द्वेषाच्या प्रभावाने जे काही संकल्प (विचार) उत्पन्न होऊ शकतात, ते भगवंतांनी अनुत्तर मार्गाने (अर्हतमार्गाने) राग इत्यादी क्लेशांचे प्रहाण केल्यामुळे पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात आणले आहेत. ते कधीही त्यांच्या (क्लेशांच्या) अधीन होत नाहीत. कारण ते भगवान कलुषतारहित संकल्प असणारे, सुविमुक्त चित्त असणारे आणि सुविमुक्त प्रज्ञा असणारे आहेत. येथे ‘सुप्रणिहित मन’ (चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित मन) असल्यामुळे ‘अयोनिसो मनसिकार’ (अयोग्य विचार) चा अभाव सांगितला आहे. सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत, इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये ते जेथे कुठे असतील, ते सत्व (प्राणी) आणि संस्कार (संस्कृत गोष्टी) या भेदाने दोन प्रकारचे आलंबन सांगितले आहे. संकल्पांवर नियंत्रण असल्यामुळे, त्या आलंबनावर अयोग्य मनसिकार न झाल्याने क्लेशांचे प्रहाण सांगितले आहे. सुप्रणिहित मन असल्यामुळे मानसिक सदाचाराची शुद्धी (मनोसमाचारशुद्धी), सर्व प्राण्यांच्या प्रति समभाव (तादिता) असल्यामुळे शारीरिक सदाचाराची शुद्धी (कायसमाचारशुद्धी), आणि संकल्पांवर नियंत्रण असल्यामुळे (कारण वाणी ही वितर्कमूलक असते) वाणीची सदाचार शुद्धी (वचीसमाचारशुद्धी) सांगितली आहे. तसेच, सुप्रणिहित मन असल्यामुळे लोभ इत्यादी सर्व दोषांचा अभाव, सर्व प्राण्यांच्या प्रति समभाव असल्यामुळे मैत्री इत्यादी गुणांचे अस्तित्व, आणि संकल्पांवर नियंत्रण असल्यामुळे प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अप्रतिकूल (अनुकूल) संज्ञा असणे इत्यादी प्रकारची आर्य ऋद्धी (अरियिद्धि) सांगितली आहे; आणि याद्वारे त्यांची सर्वज्ञता (सब्बञ्ञुभाव) प्रकट होते, असे समजले पाहिजे.

156. Evaṃ hemavato pubbe manodvāravaseneva tādibhāvaṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthaṃ idāni dvārattayavasenāpi, pubbe vā saṅkhepena kāyavacīmanodvārasuddhiṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthameva vitthārenāpi pucchanto āha ‘‘kacci adinna’’nti. Tattha gāthābandhasukhatthāya paṭhamaṃ adinnādānaviratiṃ pucchati. Ārā pamādamhāti pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggato dūrībhāvena abrahmacariyaviratiṃ pucchati. ‘‘Ārā pamadamhā’’tipi paṭhanti, ārā mātugāmāti vuttaṃ hoti. Jhānaṃ na riñcatīti iminā pana tassāyeva tividhāya kāyaduccaritaviratiyā balavabhāvaṃ pucchati. Jhānayuttassa hi virati balavatī hotīti.

१५६. अशा प्रकारे, हेमवत यक्षाने पूर्वी केवळ मन-द्वाराच्या माध्यमातूनच भगवंतांच्या समभावाविषयी (तादिभाव) विचारले होते. भगवंतांनी त्याचा स्वीकार केला हे ऐकून, आपला विश्वास अधिक दृढ करण्यासाठी आता तो तिन्ही द्वारांच्या (काया, वाचा, मन) माध्यमातून विचारत आहे. किंवा आधी थोडक्यात काया, वाचा आणि मनाच्या शुद्धीबद्दल विचारून, आणि भगवंतांनी त्याचा स्वीकार केला हे ऐकून, आपला विश्वास अधिक दृढ करण्यासाठीच आता सविस्तर विचारताना तो म्हणाला – ‘कच्चि अदिन्नं’ (ते न दिलेले घेत नाहीत ना?). त्यामध्ये, गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी तो प्रथम अदत्तादान विरती (चोरी न करणे) बद्दल विचारतो. ‘आरा पमादम्हा’ (प्रमादापासून दूर) याद्वारे तो पाच कामगुणांमध्ये चित्त मोकळे सोडण्यापासून दूर राहण्याविषयी म्हणजेच अब्रह्मचर्य विरतीबद्दल विचारतो. काही ठिकाणी ‘आरा पमदम्हा’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ ‘स्त्री-संगापासून दूर राहणे’ असा होतो. ‘झानं न रिञ्चति’ (ते ध्यानाचा त्याग करत नाहीत) याद्वारे तो त्यांच्या तीन प्रकारच्या शारीरिक दुष्कृत्यांच्या विरतीची प्रबळता विचारतो. कारण ध्यानयुक्त व्यक्तीची विरती अत्यंत प्रबळ असते.

157. Atha [Pg.201] sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ adinnādānādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo’’tiādinā nayena vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti. Taṃ atthato pākaṭameva. Imissāpi gāthāya tatiyapāde ‘‘pamādamhā pamadamhā’’ti dvidhā pāṭho. Catutthapāde ca jhānaṃ na riñcatīti jhānaṃ rittakaṃ suññakaṃ na karoti, na pariccajatīti attho veditabbo.

१५७. त्यावर सातागिरि यक्षाने विचार केला की, भगवान केवळ आत्ताच नव्हे, तर भूतकाळातही दीर्घकाळ अदत्तादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहिले आहेत. आणि त्याच विरतीच्या प्रभावामुळे त्यांनी ती ती महापुरुष लक्षणे प्राप्त केली आहेत. देवलोकासह सर्व लोक ‘श्रमण गौतम अदत्तादानापासून अलिप्त आहेत’ अशी त्यांची स्तुती करतात. म्हणून, स्पष्ट वाणीने सिंहगर्जना करत तो म्हणाला – ‘न सो अदिन्नं आदियति’ (ते न दिलेले घेत नाहीत). याचा अर्थ स्पष्टच आहे. या गाथेच्या तिसऱ्या चरणातही ‘पमादम्हा’ आणि ‘पमदम्हा’ असे दोन पाठ आहेत. आणि चौथ्या चरणात ‘झानं न रिञ्चति’ याचा अर्थ असा समजला पाहिजे की, ते ध्यानाला रिक्त किंवा शून्य करत नाहीत, म्हणजेच ध्यानाचा त्याग करत नाहीत.

158. Evaṃ kāyadvāre suddhiṃ sutvā idāni vacīdvāre suddhiṃ pucchanto āha – ‘‘kacci musā na bhaṇatī’’ti. Ettha khīṇātīti khīṇo, vihiṃsati badhatīti attho. Vācāya patho byappatho, khīṇo byappatho assāti khīṇabyappatho. Taṃ na-kārena paṭisedhetvā pucchati ‘‘na khīṇabyappatho’’ti, na pharusavācoti vuttaṃ hoti. ‘‘Nākhīṇabyappatho’’tipi pāṭho, na akhīṇavacanoti attho. Pharusavacanañhi paresaṃ hadaye akhīyamānaṃ tiṭṭhati. Tādisavacano kacci na soti vuttaṃ hoti. Vibhūtīti vināso, vibhūtiṃ kāsati karoti vāti vibhūtikaṃ, vibhūtikameva vebhūtikaṃ, vebhūtiyantipi vuccati, pesuññassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi sattānaṃ aññamaññato bhedanena vināsaṃ karoti. Sesaṃ uttānatthameva.

१५८. अशा प्रकारे काय-द्वाराची शुद्धी ऐकून, आता वाचेच्या द्वाराची शुद्धी विचारताना तो म्हणाला – ‘कच्चि मुसा न भणति’ (ते असत्य बोलत नाहीत ना?). येथे ‘खीण’ म्हणजे नष्ट करणारी, हिंसा करणारी किंवा बाधा आणणारी वाणी असा अर्थ आहे. वाणीचा मार्ग म्हणजे ‘व्यप्पथ’ (भाषण मार्ग). ज्याचा भाषण मार्ग कठोर किंवा हिंसक आहे, त्याला ‘खीणव्यप्पथ’ म्हणतात. त्याला ‘न’ कार लावून निषेध करत तो विचारतो – ‘न खीणव्यप्पतो’ (त्यांची वाणी कठोर नाही ना?), म्हणजेच ते परुषवचनी (कठोर बोलणारे) नाहीत ना, असे विचारले आहे. ‘नाखीणव्यप्पथो’ असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ ‘अक्षीण वचन न बोलणारे’ असा आहे. कारण कठोर वचन इतरांच्या हृदयात कधीही न संपणारे (अक्षीण) होऊन राहते. ते असे वचन बोलणारे नाहीत ना, असे विचारले आहे. ‘विभूती’ म्हणजे विनाश. जो विनाश करतो तो ‘विभूतिक’. विभूतिक म्हणजेच ‘वेभूतिक’ किंवा ‘वेभूतिय’. हे चहाडी (पिशुन वाचा) चे समानार्थी नाव आहे. कारण चहाडी प्राण्यांमध्ये आपापसात फूट पाडून त्यांचा विनाश करते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

159. Atha sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ musāvādādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti. Tattha musāti vinidhāya diṭṭhādīni paravisaṃvādanavacanaṃ. Taṃ so na bhaṇati. Dutiyapāde pana paṭhamatthavasena na khīṇabyappathoti, dutiyatthavasena nākhīṇabyappathoti pāṭho. Catutthapāde mantāti paññā vuccati. Bhagavā yasmā tāya mantāya paricchinditvā atthameva bhāsati atthato anapetavacanaṃ, na samphaṃ[Pg.202]. Aññāṇapurekkhārañhi niratthakavacanaṃ buddhānaṃ natthi. Tasmā āha – ‘‘mantā atthaṃ so bhāsatī’’ti. Sesamettha pākaṭameva.

१५९. त्यावर सातागिरि यक्षाने विचार केला की, भगवान केवळ आत्ताच नव्हे, तर भूतकाळातही दीर्घकाळ मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहिले आहेत. आणि त्याच विरतीच्या प्रभावामुळे त्यांनी ती ती महापुरुष लक्षणे प्राप्त केली आहेत. देवलोकासह सर्व लोक ‘श्रमण गौतम मृषावादापासून अलिप्त आहेत’ अशी त्यांची स्तुती करतात. म्हणून, स्पष्ट वाणीने सिंहगर्जना करत तो म्हणाला – ‘मुसा च सो न भणति’ (ते असत्य बोलत नाहीत). येथे ‘मृषा’ म्हणजे पाहिलेल्या गोष्टी लपवून इतरांना फसवणारे वचन बोलणे. ते असे बोलत नाहीत. दुसऱ्या चरणात पहिल्या अर्थानुसार ‘न खीणव्यप्पथो’ आणि दुसऱ्या अर्थानुसार ‘नाखीणव्यप्पथो’ असा पाठ आहे. चौथ्या चरणात ‘मन्ता’ म्हणजे प्रज्ञा (बुद्धी) म्हटले आहे. भगवान त्या प्रज्ञेने विचार करून केवळ अर्थपूर्ण (हितकारक) गोष्टीच बोलतात, जे अर्थापासून विलग नसलेले वचन असते, निरर्थक नसते. कारण अज्ञानाने प्रेरित असलेले निरर्थक वचन बुद्धांच्या मुखातून कधीही निघत नाही. म्हणून तो म्हणाला – ‘मन्ता अत्थं सो भासति’ (ते प्रज्ञेने विचार करून अर्थपूर्ण बोलतात). उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

160. Evaṃ vacīdvārasuddhimpi sutvā idāni manodvārasuddhiṃ pucchanto āha ‘‘kacci na rajjati kāmesū’’ti. Tattha kāmāti vatthukāmā. Tesu kilesakāmena na rajjatīti pucchanto anabhijjhālutaṃ pucchati. Anāvilanti pucchanto byāpādena āvilabhāvaṃ sandhāya abyāpādataṃ pucchati. Mohaṃ atikkantoti pucchanto yena mohena mūḷho micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti, tassātikkamena sammādiṭṭhitaṃ pucchati. Dhammesu cakkhumāti pucchanto sabbadhammesu appaṭihatassa ñāṇacakkhuno, pañcacakkhuvisayesu vā dhammesu pañcannampi cakkhūnaṃ vasena sabbaññutaṃ pucchati ‘‘dvārattayapārisuddhiyāpi sabbaññū na hotī’’ti cintetvā.

१६०. अशा प्रकारे वाचेच्या द्वाराची शुद्धी ऐकून, आता मनाच्या द्वाराची शुद्धी विचारताना तो म्हणाला – ‘कच्चि न रज्जति कामेसु’ (ते कामासक्तीत अडकत नाहीत ना?). येथे ‘काम’ म्हणजे वस्तुरूप काम (वत्थुकाम). त्यामध्ये क्लेशरूप कामामुळे (किलेसकाम) ते आसक्त होत नाहीत ना, असे विचारून तो त्यांच्या अनभिध्या (लोभरहितता) बद्दल विचारतो. ‘अनाविलं’ (कलुषतारहित) असे विचारून, तो व्यापादाने (द्वेषाने) मन कलुषित न होण्याविषयी म्हणजेच अव्यापाद (द्वेषरहितता) बद्दल विचारतो. ‘मोहं अतिक्कन्तो’ (मोहाच्या पलीकडे गेलेले) असे विचारून, ज्या मोहामुळे मोहित होऊन माणूस मिथ्या दृष्टी ग्रहण करतो, त्या मोहाचे उल्लंघन केल्यामुळे त्यांच्या सम्यक दृष्टीबद्दल विचारतो. ‘धम्मेसु चक्खुमा’ (धम्मामध्ये चक्षु असणारे) असे विचारून, सर्व धम्मांमध्ये अडथळारहित असणाऱ्या ज्ञानचक्षूच्या द्वारे, किंवा पाच चक्षूंच्या विषयांमध्ये असणाऱ्या धम्मांमध्ये पाचही चक्षूंच्या द्वारे त्यांच्या सर्वज्ञतेबद्दल विचारतो; कारण ‘केवळ तीन द्वारांच्या शुद्धीनेच कोणी सर्वज्ञ होत नाही’ असा विचार त्याने केला होता.

161. Atha sātāgiro yasmā bhagavā appatvāva arahattaṃ anāgāmimaggena kāmarāgabyāpādānaṃ pahīnattā neva kāmesu rajjati, na byāpādena āvilacitto, sotāpattimaggeneva ca micchādiṭṭhipaccayassa saccapaṭicchādakamohassa pahīnattā mohaṃ atikkanto, sāmañca saccāni abhisambujjhitvā buddhoti vimokkhantikaṃ nāmaṃ yathāvuttāni ca cakkhūni paṭilabhi, tasmā tassa manodvārasuddhiṃ sabbaññutañca ugghosento āha ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti.

१६१. त्यावर सातागिरि यक्षाने विचार केला की, भगवंतांनी अर्हत्त्व प्राप्त करण्यापूर्वीच अनागामी मार्गाने कामराग आणि व्यापाद नष्ट केल्यामुळे, ते कामासक्तीत अडकत नाहीत आणि त्यांचे चित्त व्यापादाने कलुषित होत नाही. तसेच सोतापत्ती मार्गानेच मिथ्या दृष्टीचे कारण असणाऱ्या आणि सत्याला झाकणाऱ्या मोहाचा नाश केल्यामुळे ते मोहाच्या पलीकडे गेले आहेत. त्यांनी स्वतः सत्याचा साक्षात्कार करून ‘बुद्ध’ हे विमुक्तीच्या अंती मिळणारे नाव आणि वर सांगितलेले चक्षू प्राप्त केले आहेत. म्हणून, त्यांच्या मन-द्वाराची शुद्धी आणि सर्वज्ञतेची घोषणा करत तो म्हणाला – ‘न सो रज्जति कामेसु’ (ते कामासक्तीत अडकत नाहीत).

162. Evaṃ hemavato bhagavato dvārattayapārisuddhiṃ sabbaññutañca sutvā haṭṭho udaggo atītajātiyaṃ bāhusaccavisadāya paññāya asajjamānavacanappatho hutvā acchariyabbhutarūpe sabbaññuguṇe sotukāmo āha ‘‘kacci vijjāya sampanno’’ti. Tattha vijjāya sampannoti iminā dassanasampattiṃ pucchati, saṃsuddhacāraṇoti iminā gamanasampattiṃ. Chandavasena cettha dīghaṃ katvā cākāramāha, saṃsuddhacaraṇoti attho. Āsavā khīṇāti iminā etāya dassanagamanasampattiyā pattabbāya āsavakkhayasaññitāya paṭhamanibbānadhātuyā pattiṃ pucchati, natthi punabbhavoti iminā dutiyanibbānadhātupattisamatthataṃ, paccavekkhaṇañāṇena vā paramassāsappattiṃ ñatvā ṭhitabhāvaṃ.

१६२. अशा प्रकारे, हेमावत यक्षाने भगवंतांच्या तीन द्वारांची (काया, वाचा, मन) शुद्धता आणि त्यांच्या सर्वज्ञतेविषयी ऐकून हर्षित व प्रफुल्लित होऊन, पूर्वजन्मातील बहुश्रुततेमुळे निर्मळ झालेल्या प्रज्ञेच्या बळावर, न अडखळता बोलणारा होऊन, सर्वज्ञांच्या आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांविषयी ऐकण्याच्या इच्छेने विचारले: "काय ते विद्येने संपन्न आहेत?" (कच्चि विज्जाय सम्पन्नो). येथे, "विद्येने संपन्न आहेत काय?" याने तो दर्शनाची समृद्धी (दस्सनसम्पत्ति) विचारतो. "अत्यंत शुद्ध आचरण असणारे आहेत काय?" (संसुद्धचारणो) याने तो गमनाची समृद्धी (गमनसम्पत्ति - आचरण समृद्धी) विचारतो. येथे छंदाच्या आवश्यकतेनुसार 'च' कार दीर्घ करून 'चा' केला आहे, ज्याचा अर्थ 'संसुद्धचरणो' (शुद्ध आचरण असणारे) असा आहे. "आसव नष्ट झाले आहेत काय?" (आसवा खीणा) याने तो या दर्शन आणि गमन समृद्धीद्वारे प्राप्त होणाऱ्या, 'आसवक्षय' संज्ञित पहिल्या निर्वाणधातूच्या (सउपादिशेष निर्वाणधातूच्या) प्राप्तीविषयी विचारतो. "पुन्हा जन्म नाही काय?" (नत्थि पुनब्भवो) याने तो दुसऱ्या निर्वाणधातूच्या (अनुपादिशेष निर्वाणधातूच्या) प्राप्तीची सामर्थ्यता किंवा प्रत्यावेक्षण ज्ञानाद्वारे (पच्चवेक्खणञाण) परम शांती जाणून घेतलेल्या स्थितीविषयी विचारतो.

163. Tato [Pg.203] yā esā ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsa’’ntiādinā (ma. ni. 1.52) nayena bhayabheravādīsu tividhā, ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.279) nayena ambaṭṭhādīsu aṭṭhavidhā vijjā vuttā, tāya yasmā sabbāyapi sabbākārasampannāya bhagavā upeto. Yañcetaṃ ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti, indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti, sattahi saddhammehi samannāgato hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hotī’’ti evaṃ uddisitvā ‘‘kathañca, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hotī’’tiādinā (ma. ni. 2.24) nayena sekhasutte niddiṭṭhaṃ pannarasappabhedaṃ caraṇaṃ. Tañca yasmā sabbūpakkilesappahānena bhagavato ativiya saṃsuddhaṃ. Yepime kāmāsavādayo cattāro āsavā, tepi yasmā sabbe saparivārā savāsanā bhagavato khīṇā. Yasmā ca imāya vijjācaraṇasampadāya khīṇāsavo hutvā tadā bhagavā ‘‘natthi dāni punabbhavo’’ti paccavekkhitvā ṭhito, tasmā sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasāyena samussāhitahadayo sabbepi guṇe anujānanto āha ‘‘vijjāya ceva sampanno’’ti.

१६३. त्यानंतर, 'भयभेरव सुत्त' इत्यादींमध्ये "त्यांनी अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण केले" अशा पद्धतीने सांगितलेली त्रिविध विद्या (तीन प्रकारची विद्या), आणि 'अम्बट्ठ सुत्त' इत्यादींमध्ये "त्यांचे चित्त असे समाहित झाले असता... अचलता प्राप्त झाल्यावर ते ज्ञानदर्शनासाठी चित्त वळवतात" अशा पद्धतीने सांगितलेली अष्टविध विद्या (आठ प्रकारची विद्या) - या सर्व प्रकारच्या आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असलेल्या विद्येने भगवान संपन्न होते. तसेच, सर्व उपक्किलेशांच्या (मळांच्या) प्रहाणामुळे भगवंतांचे आचरण अत्यंत शुद्ध होते; म्हणजेच 'सेख सुत्तात' पंधरा प्रकारच्या आचरणाचा (पन्नरसप्पभेदं चरणं) निर्देश केला आहे, जो संक्षेपाने असा सांगितला आहे: "येथे, हे महानाम, आर्य श्रावक शीलसंपन्न असतो, इंद्रियांचे रक्षण करणारा (इंद्रियसंवर असणारा) असतो, भोजनात मात्रा जाणणारा (मितहारी) असतो, जागृततेत तत्पर असतो, सात सद्धर्मांनी युक्त असतो, आणि वर्तमान जीवनात सुख देणाऱ्या व उच्च चित्ताशी संबंधित अशा चार ध्यानांचा सहज लाभ घेणारा असतो." आणि पुढे "महानाम, आर्य श्रावक शीलसंपन्न कसा असतो?" इत्यादी पद्धतीने त्याचे सविस्तर वर्णन केले आहे. भगवंतांच्या बाबतीत हे पंधरा प्रकारचे आचरण अत्यंत शुद्ध होते. तसेच, कामासव इत्यादी जे चार आसव आहेत, ते सर्व सपरिवारासह आणि वासनांसह (संस्कारांसह) भगवंतांचे नष्ट झाले होते. आणि ज्याअर्थी या विद्या-चरण संपदेमुळे क्षीणासव (आसवमुक्त) होऊन भगवान "आता पुन्हा जन्म नाही" असे प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन) करून स्थित होते, म्हणूनच सातागिर यक्षाने भगवंतांच्या सर्वज्ञतेबद्दलच्या निश्चयाने उत्साहित अंतःकरणाने त्यांच्या सर्व गुणांचा स्वीकार करत म्हटले: "ते विद्येने आणि आचरणाने संपन्न आहेत."

164. Tato hemavato ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti bhagavati nikkaṅkho hutvā ākāse ṭhitoyeva bhagavantaṃ pasaṃsanto sātāgirañca ārādhento āha ‘‘sampannaṃ munino citta’’nti. Tassattho – sampannaṃ munino cittaṃ, ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti ettha vuttatādibhāvena puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti ettha vuttakāyakammunā, ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti ettha vuttamanokammunā ca puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti ettha vuttabyappathena ca vacīkammunāti vuttaṃ hoti. Evaṃ sampannacittañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sampannattā vijjācaraṇasampannañca imehi guṇehi ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādinā nayena dhammato naṃ pasaṃsasi, sabhāvato tacchato bhūtato eva naṃ pasaṃsasi, na kevalaṃ saddhāmattakenāti dasseti.

१६४. त्यानंतर, "भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत" असा भगवंतांविषयी संशयरहित होऊन, हेमावत यक्षाने आकाशात उभे राहूनच भगवंतांची प्रशंसा करत आणि सातागिराला संतुष्ट करत म्हटले: "मुनींचे चित्त संपन्न (परिपूर्ण) आहे" (सम्पन्नं मुनिनो चित्तं). याचा अर्थ असा आहे – मुनींचे चित्त संपन्न आहे, म्हणजे "त्यांचे मन सुप्रणिहित (चांगल्या प्रकारे एकाग्र/स्थित) आहे" यामध्ये सांगितलेल्या तादिभावाने (समभावाने) ते पूर्ण व परिपूर्ण आहे; "ते न दिलेले घेत नाहीत" यामध्ये सांगितलेल्या कायकर्माद्वारे (शारीरिक कर्माद्वारे) ते परिपूर्ण आहे; "ते कामासक्तीमध्ये रमत नाहीत" यामध्ये सांगितलेल्या मनःकर्माद्वारे ते परिपूर्ण आहे; आणि "ते असत्य बोलत नाहीत" यामध्ये सांगितलेल्या वचनप्रवृत्तीद्वारे म्हणजेच वचीकर्माद्वारे (वाचिक कर्माद्वारे) ते परिपूर्ण आहे, असा याचा अर्थ होतो. अशा प्रकारे संपन्न चित्त असणाऱ्या आणि अनुत्तर विद्या-चरण संपदेने युक्त असल्यामुळे 'विद्या-चरण संपन्न' असणाऱ्या भगवंतांची तुम्ही "त्यांचे मन सुप्रणिहित आहे" इत्यादी पद्धतीने धर्माला अनुसरून (धम्मतः) प्रशंसा करत आहात. तुम्ही त्यांची केवळ केवळ श्रद्धेपोटी नव्हे, तर त्यांच्या वास्तविक स्वभावाप्रमाणे, यथार्थपणे आणि सत्यतेनेच प्रशंसा करत आहात, हे तो दर्शवतो.

165-166. Tato [Pg.204] sātāgiropi ‘‘evametaṃ, mārisa, suṭṭhu tayā ñātañca anumoditañcā’’ti adhippāyena tameva saṃrādhento āha – ‘‘sampannaṃ munino…pe… dhammato anumodasī’’ti. Evañca pana vatvā puna bhagavato dassane taṃ abhitthavayamāno āha ‘‘sampannaṃ…pe… handa passāma gotama’’nti.

१६५-१६६. त्यानंतर सातागिर यक्षानेही, "हे मित्रा (मारिस), हे असेच आहे, तू हे चांगल्या प्रकारे जाणले आहेस आणि याचे अनुमोदन केले आहेस" या अभिप्रायाने त्याला संतुष्ट करत म्हटले – "मुनींचे चित्त संपन्न आहे... पे... तू धर्माला अनुसरून आनंद व्यक्त करत आहेस." आणि असे बोलून, पुन्हा भगवंतांच्या दर्शनासाठी त्याला प्रवृत्त करत (प्रशंसा करत) तो म्हणाला – "मुनींचे चित्त संपन्न आहे... पे... चला, आपण गोतमांना पाहू या (त्यांचे दर्शन घेऊ या)."

167. Atha hemavato attano abhirucitaguṇehi purimajātibāhusaccabalena bhagavantaṃ abhitthunanto sātāgiraṃ āha – ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti. Tassattho – eṇimigasseva jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Buddhānañhi eṇimigasseva anupubbavaṭṭā jaṅghā honti, na purato nimmaṃsā pacchato susumārakucchi viya uddhumātā. Kisā ca buddhā honti dīgharassasamavaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathārūpāya aṅgapaccaṅgasampattiyā, na vaṭharapurisā viya thūlā. Paññāya vilikhitakilesattā vā kisā. Ajjhattikabāhirasapattaviddhaṃsanato vīrā. Ekāsanabhojitāya parimitabhojitāya ca appāhārā, na dvattimattālopabhojitāya. Yathāha –

१६७. त्यानंतर हेमावत यक्षाने, आपल्या आवडीच्या गुणांद्वारे आणि पूर्वजन्मातील बहुश्रुततेच्या बळावर भगवंतांची स्तुती करत सातागिराला म्हटले – "हरणाच्या पायांसारखे पाय असणारे... पे... चला, आपण गोतमांना पाहू या." याचा अर्थ असा आहे – एणी नावाच्या हरणासारखी ज्यांची जंघा (पिंढरी) आहे, ते 'एणीजंघ' (एणिजङ्घ) होत. कारण बुद्धांच्या पिंढऱ्या हरणासारख्याच अनुक्रमाने गोलाकार असतात; त्या पुढच्या बाजूने मांसरहित आणि मागच्या बाजूने मगरीच्या पोटासारख्या फुगलेल्या नसतात. बुद्ध हे योग्य ठिकाणी लांब, आखूड, समप्रमाणात आणि गोलाकार अशा शारीरिक अवयवांच्या समृद्धीमुळे सडपातळ (कृश) असतात, ते स्थूल माणसांसारखे जाडजूड नसतात. किंवा प्रज्ञेच्या बळावर क्लेशांचे निर्मूलन केल्यामुळे ते कृश असतात. आंतरिक आणि बाह्य शत्रूंचा (क्लेशांचा) नाश केल्यामुळे ते 'वीर' असतात. दिवसातून एकदाच भोजन करणारे (एकासनभोजी) असल्यामुळे आणि मर्यादित भोजन करत असल्यामुळे ते 'अल्पाहारी' असतात, केवळ दोन-तीन घास खाणारे या अर्थाने नव्हे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Ahaṃ kho pana, udāyi, appekadā iminā pattena samatittikampi bhuñjāmi, bhiyyopi bhuñjāmi. ‘Appāhāro samaṇo gotamo appāhāratāya ca vaṇṇavādī’ti iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ, garuṃ kareyyuṃ, māneyyuṃ, pūjeyyuṃ, sakkatvā, garuṃ katvā, upanissāya vihareyyuṃ. Ye te, udāyi, mama sāvakā kosakāhārāpi aḍḍhakosakāhārāpi beluvāhārāpi aḍḍhabeluvāhārāpi, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ…pe… upanissāya vihareyyu’’nti (ma. ni. 2.242).

"परंतु उदायी, मी कधीकधी या पात्रात काठोकाठ भरलेले अन्नही जेवतो आणि त्याहून अधिकही जेवतो. जर माझे श्रावक माझा आदर, सत्कार, मान आणि पूजा केवळ 'श्रमण गोतम अल्पाहारी आहेत आणि अल्पाहाराची प्रशंसा करतात' या विचाराने करत असतील, आणि आदर-सत्कार करून माझ्या आश्रयाने राहत असतील; तर उदायी, माझे जे श्रावक केवळ एक वाटीभर (कोसक), अर्धी वाटीभर, किंवा बेलफळाएवढे किंवा अर्ध्या बेलफळाएवढे अन्न खाऊन राहतात, त्यांनी या गुणामुळे माझा आदर-सत्कार करू नये... पे... आणि माझ्या आश्रयाने राहू नये."

Āhāre chandarāgābhāvena alolupā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārenti moneyyasampattiyā munino. Anagārikatāya vivekaninnamānasatāya ca vane jhāyanti. Tenāha hemavato yakkho ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti.

अन्नाविषयी छंद-राग (आसक्ती व वासना) नसल्यामुळे ते अलोलुप (लोभ नसलेले) असतात आणि अष्टांगयुक्त (आठ गुणांनी युक्त) आहाराचे ग्रहण करतात. मौन-संपदेने (मुनिभावाने) युक्त असल्यामुळे ते 'मुनी' आहेत. गृहत्याग केल्यामुळे (अनागारिकतेमुळे) आणि एकांताकडे झुकलेल्या चित्तामुळे ते वनात ध्यान करतात. म्हणूनच हेमावत यक्षाने म्हटले – "हरणाच्या पायांसारखे पाय असणारे... पे... चला, आपण गोतमांना पाहू या."

168. Evañca vatvā puna tassa bhagavato santike dhammaṃ sotukāmatāya ‘‘sīhaṃvekacara’’nti imaṃ gāthamāha. Tassattho – sīhaṃvāti durāsadaṭṭhena [Pg.205] khamanaṭṭhena nibbhayaṭṭhena ca kesarasīhasadisaṃ. Yāya taṇhāya ‘‘taṇhādutiyo puriso’’ti vuccati, tassā abhāvena ekacaraṃ, ekissā lokadhātuyā dvinnaṃ buddhānaṃ anuppattitopi ekacaraṃ. Khaggavisāṇasutte vuttanayenāpi cettha taṃ taṃ attho daṭṭhabbo. Nāganti punabbhavaṃ neva gantāraṃ nāgantāraṃ. Atha vā āguṃ na karotītipi nāgo. Balavātipi nāgo. Taṃ nāgaṃ. Kāmesu anapekkhinanti dvīsupi kāmesu chandarāgābhāvena anapekkhinaṃ. Upasaṅkamma pucchāma, maccupāsappamocananti taṃ evarūpaṃ mahesiṃ upasaṅkamitvā tebhūmakavaṭṭassa maccupāsassa pamocanaṃ vivaṭṭaṃ nibbānaṃ pucchāma. Yena vā upāyena dukkhasamudayasaṅkhātā maccupāsā pamuccati, taṃ maccupāsappamocanaṃ pucchāmāti. Imaṃ gāthaṃ hemavato sātāgirañca sātāgiraparisañca attano parisañca sandhāya āha.

१६८. असे बोलून, पुन्हा त्या भगवंतांच्या सन्निध धम्म ऐकण्याच्या इच्छेने त्यांनी "सीहंवेकचरं" (सिंहाप्रमाणे एकटे विहार करणारे) ही गाथा म्हटली. तिचा अर्थ असा आहे – 'सीहंवा' म्हणजे अनाक्रमणीय (दुर्धर्ष) असणे, सहनशील असणे आणि निर्भय असणे या अर्थाने केसरसिंहासारखे असणे. ज्या तृष्णेमुळे (तण्हा) "तृष्णा-द्वितीय पुरुष" (तृष्णेला सोबती बनवणारा माणूस) असे म्हटले जाते, तिच्या अभावामुळे ते 'एकचर' (एकटे विहार करणारे) आहेत; तसेच एका लोकधातूमध्ये दोन बुद्धांचा एकाच वेळी उत्पाद होत नसल्यानेही ते 'एकचर' आहेत. खग्गविसाण सुत्तात (खड्गविषाण सुत्तात) सांगितलेल्या पद्धतीनेही येथील विविध पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. 'नागं' म्हणजे पुनर्भावाकडे (पुनर्जन्माकडे) न जाणारे. किंवा जे पाप (अकुशल कर्म) करत नाहीत, म्हणूनही ते 'नाग' आहेत. बलवान आहेत म्हणूनही ते 'नाग' आहेत. अशा त्या नागाला (बुद्धांना). 'कामेसु अनपेक्खिनं' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या कामांमध्ये (वस्तूकाम आणि क्लेशकाम) छंदरागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) अभाव असल्यामुळे अपेक्षा नसलेले (अनासक्त). 'उपसङ्कम्म पुच्छामा, मच्चुपासप्पमोचनं' म्हणजे अशा प्रकारच्या त्या महर्षींच्या (महेसिं) जवळ जाऊन, तिन्ही भूमींच्या संसारातील मृत्यूच्या पाशातून (मच्चुपास) मुक्त करणाऱ्या, संसाराचे चक्र थांबवणाऱ्या निर्वाणाविषयी (विवट्टं निब्बानं) आम्ही विचारू या. किंवा ज्या उपायाने दुःखसमुदय नावाच्या मृत्यूच्या पाशातून मुक्तता होते, त्या मृत्यूच्या पाशातून मुक्त करणाऱ्या निर्वाणाविषयी आम्ही विचारू या. हेमावताने ही गाथा सातागिर, सातागिराचे अनुयायी आणि स्वतःचे अनुयायी यांना उद्देशून म्हटली.

Tena kho pana samayena āsāḷhīnakkhattaṃ ghositaṃ ahosi. Atha samantato alaṅkatapaṭiyatte devanagare siriṃ paccanubhontī viya rājagahe kāḷī nāma kuraragharikā upāsikā pāsādamāruyha sīhapañjaraṃ vivaritvā gabbhaparissamaṃ vinodentī savātappadese utuggahaṇatthaṃ ṭhitā tesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ taṃ buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ ādimajjhapariyosānato assosi. Sutvā ca ‘‘evaṃ vividhaguṇasamannāgatā buddhā’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tāya nīvaraṇāni vikkhambhetvā tattheva ṭhitā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tato eva bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ anussavappasannānaṃ, yadidaṃ kāḷī upāsikā kuraragharikā’’ti (a. ni. 1.267) etadagge ṭhapitā.

त्या वेळी राजगृहामध्ये आषाढी नक्षत्राच्या (उत्सवाची) घोषणा करण्यात आली होती. तेव्हा चोहोबाजूने सजवलेल्या आणि सुशोभित केलेल्या, जणू देवलोकातील वैभवाचा अनुभव घेत असलेल्या राजगृहामध्ये, कुररघर येथील 'काळी' नावाची उपासिका प्रासादावर (महालावर) चढली आणि तिने सिंहपंजर (खिडकी) उघडून खोलीतील कोंदटपणा दूर करण्यासाठी हवेशीर जागी उभे राहून, त्या यक्ष सेनापतींचे बुद्धगुणांशी संबंधित ते संभाषण सुरुवातीपासून, मध्यापासून ते शेवटापर्यंत ऐकले. ते ऐकून, "बुद्ध अशा विविध गुणांनी संपन्न असतात" असा विचार करून तिने बुद्धांना आलंबन बनवून प्रीती (हर्ष) उत्पन्न केली. त्या प्रीतीद्वारे नीवरणांचा (मानसिक अडथळ्यांचा) उपशम करून, तिथेच उभी असताना ती स्रोतापत्ती फळामध्ये प्रतिष्ठित झाली. याच कारणामुळे भगवंतांनी तिला, "भिक्खूंनो, केवळ ऐकून (अनुश्रवाने) प्रसन्न होणाऱ्या माझ्या उपासिका-श्राविकांमध्ये कुररघरची काळी उपासिका सर्वश्रेष्ठ आहे," असे म्हणून अग्रस्थानी (एतदग्ग) प्रस्थापित केले.

169. Tepi yakkhasenāpatayo sahassayakkhaparivārā majjhimayāmasamaye isipatanaṃ patvā, dhammacakkappavattitapallaṅkeneva nisinnaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā, imāya gāthāya bhagavantaṃ abhitthavitvā okāsamakārayiṃsu ‘‘akkhātāraṃ pavattāra’’nti. Tassattho – ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmake dhamme ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14) nayena saccānaṃ vavatthānakathāya akkhātāraṃ, ‘‘‘taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’nti me bhikkhave’’tiādinā nayena tesu kiccañāṇakatañāṇappavattanena pavattāraṃ. Ye vā dhammā yathā voharitabbā, tesu tathā [Pg.206] vohārakathanena akkhātāraṃ, tesaṃyeva dhammānaṃ sattānurūpato pavattāraṃ. Ugghaṭitaññuvipañcitaññūnaṃ vā desanāya akkhātāraṃ, neyyānaṃ paṭipādanena pavattāraṃ. Uddesena vā akkhātāraṃ, vibhaṅgena tehi tehi pakārehi vacanato pavattāraṃ. Bodhipakkhiyānaṃ vā salakkhaṇakathanena akkhātāraṃ, sattānaṃ cittasantāne pavattanena pavattāraṃ. Saṅkhepato vā tīhi parivaṭṭehi saccānaṃ kathanena akkhātāraṃ, vitthārato pavattāraṃ. ‘‘Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti dhammacakka’’nti (paṭi. ma. 2.40) evamādinā paṭisambhidānayena vitthāritassa dhammacakkassa pavattanato pavattāraṃ.

१६९. ते यक्ष सेनापतीसुद्धा आपल्या हजार यक्षांच्या परिवारासह रात्रीच्या मध्यम प्रहरात (मध्यम यामाच्या वेळी) इसिपतन येथे पोहोचले. धम्मचक्र प्रवर्तन करताना ज्या आसनावर (पल्लंक) ते बसले होते, त्याच आसनावर बसलेल्या भगवंतांच्या जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून, या गाथेने भगवंतांची स्तुती करत त्यांनी "अक्खातारं पवत्तारं" (व्याख्याता आणि प्रवर्तक) या गाथापदाने प्रश्न विचारण्याची अनुमती मागितली. त्याचा अर्थ असा आहे – तृष्णा वगळता तिन्ही भूमींमधील धम्मांना "भिक्खूंनो, हे दुःखाचे आर्यसत्य आहे" इत्यादी पद्धतीने सत्यांचे वर्गीकरण करणाऱ्या उपदेशाद्वारे स्पष्ट करणारे ते 'व्याख्याता' (अक्खातारं) आहेत. आणि "भिक्खूंनो, ते हे दुःखाचे आर्यसत्य परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणून घेण्याजोगे) आहे" इत्यादी पद्धतीने त्या सत्यांविषयी कृत्यज्ञान (किच्चञाण) आणि कृतज्ञान (कतञाण) प्रवृत्त करणारे ते 'प्रवर्तक' (पवत्तारं) आहेत. किंवा, जे धम्म ज्या प्रकारे व्यवहारात आणले पाहिजेत, त्या धम्मांचे त्याच प्रकारे व्यावहारिक कथनाने स्पष्टीकरण करणारे ते 'व्याख्याता' आहेत, आणि त्या धम्मांना प्राण्यांच्या योग्यतेनुसार प्रवृत्त करणारे ते 'प्रवर्तक' आहेत. किंवा, उग्घटितञ्ञू (शीघ्र समजणारे) आणि विपञ्चितञ्ञू (विस्ताराने समजणारे) व्यक्तींना देशनेद्वारे उपदेश करणारे ते 'व्याख्याता' आहेत, आणि नेय्य (मार्गदर्शनायोग्य) व्यक्तींना आचरणात आणायला लावणारे ते 'प्रवर्तक' आहेत. किंवा, संक्षेपाने (उद्देसेन) सांगणारे ते 'व्याख्याता' आहेत, आणि विभंगाद्वारे (विभाजनाद्वारे) वेगवेगळ्या प्रकारे त्याचे विश्लेषण करणारे ते 'प्रवर्तक' आहेत. किंवा, बोधिपक्खिय धम्मांचे त्यांच्या लक्षणांसह कथन करणारे ते 'व्याख्याता' आहेत, आणि प्राण्यांच्या चित्तसंतानामध्ये ते प्रवृत्त करणारे ते 'प्रवर्तक' आहेत. किंवा, संक्षेपाने तीन आवर्तनांद्वारे (तीहि परिवट्टेहि) सत्यांचे कथन करणारे ते 'व्याख्याता' आहेत, आणि विस्ताराने प्रवृत्त करणारे ते 'प्रवर्तक' आहेत. "सद्धिंद्रिय (श्रद्धेचे इंद्रिय) हा धम्म आहे, त्या धम्माला प्रवृत्त करतात म्हणून धम्मचक्र" इत्यादी पटिसम्भिदामग्गाच्या पद्धतीने विस्तारित केलेल्या धम्मचक्राचे प्रवर्तन करणारे म्हणून ते 'प्रवर्तक' आहेत.

Sabbadhammānanti catubhūmakadhammānaṃ. Pāragunti chahākārehi pāraṃ gataṃ abhiññāya, pariññāya, pahānena, bhāvanāya, sacchikiriyāya, samāpattiyā. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū, pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū, sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū, cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū, nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū, sabbā samāpattiyo samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Evaṃ sabbadhammānaṃ pāraguṃ. Buddhaṃ verabhayātītanti aññāṇasayanato paṭibuddhattā buddhaṃ, sabbena vā saraṇavaṇṇanāyaṃ vuttenatthena buddhaṃ, pañcaverabhayānaṃ atītattā verabhayātītaṃ. Evaṃ bhagavantaṃ atitthavantā ‘‘mayaṃ pucchāma gotama’’nti okāsamakārayiṃsu.

'सब्बधम्मानं' म्हणजे चारही भूमींमधील धम्मांचे. 'पारगुं' म्हणजे सहा प्रकारांनी पार गेलेले (पारगामी) – अभिज्ञा (विशेष ज्ञान), परिज्ञा (पूर्ण आकलन), प्रहाण (त्याग), भावना (विकास/अभ्यास), साक्षात्क्रिया (प्रत्यक्ष अनुभव) आणि समापत्ती (ध्यान समाधी) याद्वारे. कारण ते भगवंत सर्व धम्मांना अभिज्ञेच्या (विशेष ज्ञानाच्या) साहाय्याने जाणत पार गेले आहेत, म्हणून ते 'अभिज्ञा-पारगू' आहेत; पाच उपादानस्कंधांना परिज्ञेच्या (पूर्ण आकलनाच्या) साहाय्याने जाणत पार गेले आहेत, म्हणून ते 'परिज्ञा-पारगू' आहेत; सर्व क्लेशांचा त्याग करत पार गेले आहेत, म्हणून ते 'प्रहाण-पारगू' आहेत; चार मार्गांची भावना (अभ्यास) करत पार गेले आहेत, म्हणून ते 'भावना-पारगू' आहेत; निरोधाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करत पार गेले आहेत, म्हणून ते 'साक्षात्क्रिया-पारगू' आहेत; आणि सर्व समापत्तींमध्ये समापन्न होत (प्रवेश करत) पार गेले आहेत, म्हणून ते 'समापत्ती-पारगू' आहेत. अशा प्रकारे ते सर्व धम्मांचे पारगामी आहेत. 'बुद्धं वेरभयातीतं' म्हणजे अज्ञानरूपी निद्रेतून जागे झाल्यामुळे (प्रतिबुद्ध झाल्यामुळे) ते 'बुद्ध' आहेत, किंवा शरणगमनाच्या वर्णनात सांगितलेल्या सर्व अर्थांनी ते 'बुद्ध' आहेत; आणि पाच प्रकारच्या वैर व भयांच्या पार गेल्यामुळे ते 'वैर-भयातीत' आहेत. अशा प्रकारे भगवंतांची स्तुती करत त्यांनी "आम्ही गोतमांना विचारतो" (मयं पुच्छामा गोतमं) असे म्हणून प्रश्न विचारण्याची अनुमती मागितली.

170. Atha nesaṃ yakkhānaṃ tejena ca paññāya ca aggo hemavato yathādhippetaṃ pucchitabbaṃ pucchanto ‘‘kismiṃ loko’’ti imaṃ gāthamāha. Tassādipāde kisminti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ, kismiṃ uppanne loko samuppanno hotīti ayañhettha adhippāyo. Sattalokasaṅkhāraloke sandhāya pucchati. Kismiṃ kubbati santhavanti ahanti vā mamanti vā taṇhādiṭṭhisanthavaṃ kismiṃ kubbati, adhikaraṇatthe bhummavacanaṃ. Kissa lokoti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiṃ upādāya lokoti saṅkhyaṃ gacchatīti ayañhettha adhippāyo. Kismiṃ lokoti bhāvenabhāvalakkhaṇakāraṇatthesu bhummavacanaṃ. Kismiṃ sati kena kāraṇena loko vihaññati pīḷīyati bādhīyatīti ayañhettha adhippāyo.

१७०. त्यानंतर त्या यक्षांमध्ये तेज आणि प्रज्ञेने श्रेष्ठ असलेल्या हेमावताने, स्वतःला अभिप्रेत असलेला प्रश्न विचारताना "किस्मिं लोको" (कशामध्ये लोक उत्पन्न होतो?) ही गाथा म्हटली. तिच्या पहिल्या चरणातील 'किस्मिं' (कशामध्ये) हा शब्द भावलक्षण अर्थाने सप्तमी विभक्तीमध्ये आहे. "काय उत्पन्न झाले असता लोक उत्पन्न होतो?" असा येथे अभिप्राय आहे. तो सत्त्वलोक आणि संस्कारलोक यांना उद्देशून विचारत आहे. 'किस्मिं कुब्बति सन्थवं' म्हणजे "मी" किंवा "माझे" अशा तृष्णा आणि दृष्टीरूप संबंध (आसक्ती) कशामध्ये जोडतो? येथे 'किस्मिं' हा शब्द अधिकरण अर्थाने सप्तमी विभक्तीमध्ये आहे. 'किस्स लोको' यामध्ये द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. "कशाचा उपादान (आश्रय) घेऊन त्याला 'लोक' अशी संज्ञा प्राप्त होते?" असा येथे अभिप्राय आहे. 'किस्मिं लोको' यामध्ये भावलक्षण आणि कारण या अर्थांमध्ये सप्तमी विभक्ती आहे. "काय अस्तित्वात असताना, कोणत्या कारणाने लोक पीडित होतो, क्लेश पावतो किंवा बाधित होतो?" असा येथे अभिप्राय आहे.

171. Atha [Pg.207] bhagavā yasmā chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu uppannesu sattaloko ca dhanadhaññādivasena saṅkhāraloko ca uppanno hoti, yasmā cettha sattaloko tesveva chasu duvidhampi santhavaṃ karoti. Cakkhāyatanaṃ vā hi ‘‘ahaṃ mama’’nti gaṇhāti avasesesu vā aññataraṃ. Yathāha – ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjatī’’tiādi (ma. ni. 3.422). Yasmā ca etāniyeva cha upādāya duvidhopi lokoti saṅkhyaṃ gacchati, yasmā ca tesveva chasu sati sattaloko dukkhapātubhāvena vihaññati. Yathāha –

१७१. त्यानंतर, जेव्हा सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य आयतने उत्पन्न होतात, तेव्हाच सत्वलोक आणि धन-धान्य इत्यादींच्या रूपाने संस्कारलोक उत्पन्न होतो. आणि येथे सत्वलोक त्याच सहा आयतनांच्या आधारे द्विविध जवळीक (संथव/आसक्ती) निर्माण करतो; कारण 'मी' आणि 'माझे' असे ग्रहण करताना तो चक्षुआयतन किंवा इतर आयतनांपैकी एकाचे ग्रहण करतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – 'जो कोणी असे म्हणेल की चक्षू हाच आत्मा आहे, तर ते योग्य ठरणार नाही' इत्यादी (म. नि. ३.४२२). आणि ज्या अर्थी याच सहा आयतनांवर अवलंबून राहून द्विविध लोक (सत्वलोक आणि संस्कारलोक) संज्ञेस प्राप्त होतो, आणि ज्या अर्थी तीच सहा आयतने अस्तित्वात असताना सत्वलोक दुःखाच्या प्रादुर्भावाने पीडित होतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Hatthesu, bhikkhave, sati ādānanikkhepanaṃ hoti, pādesu sati abhikkamapaṭikkamo hoti, pabbesu sati samiñjanapasāraṇaṃ hoti, kucchismiṃ sati jighacchāpipāsā hoti; evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’ntiādi (saṃ. ni. 4.237).

“भिक्खूंनो, हात असताना वस्तू घेणे व ठेवणे होते; पाय असताना पुढे जाणे व मागे येणे होते; सांधे असताना अवयव आकुंचन व प्रसरण पावतात; पोट असताना भूक व तहान लागते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, चक्षू असताना चक्षु-संस्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) आध्यात्मिक (अंतर्गत) सुख किंवा दुःख उत्पन्न होते” इत्यादी (सं. नि. ४.२३७).

Tathā tesu ādhārabhūtesu paṭihato saṅkhāraloko vihaññati. Yathāha –

त्याचप्रमाणे, ही आयतने आधारभूत असताना, त्यांच्यावर आघात झाल्यामुळे संस्कारलोक पीडित होतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Cakkhusmiṃ anidassane sappaṭighe paṭihaññi vā’’iti (dha. sa. 597-8) ca.

“अदर्शन (अदृश्य) आणि सप्रतिघ (आघातास पात्र) अशा चक्षूवर (रूपाचा) आघात होतो” (ध. स. ५९७-८) आणि

‘‘Cakkhu, bhikkhave, paṭihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) evamādi.

“भिक्खूंनो, चक्षूवर प्रिय आणि अप्रिय रूपांचा आघात होतो” (सं. नि. ४.२३८) इत्यादी.

Tathā tehiyeva kāraṇabhūtehi duvidhopi loko vihaññati. Yathāha –

त्याचप्रमाणे, तीच आयतने कारणभूत असताना द्विविध लोकही पीडित होतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Cakkhu vihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) ca.

“प्रिय आणि अप्रिय रूपांमुळे चक्षू पीडित होतो” (सं. नि. ४.२३८) आणि

‘‘Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā. Kena ādittaṃ? Rāgagginā’’ti (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) evamādi.

“भिक्खूंनो, चक्षू प्रदीप्त (पेटलेला) आहे, रूपे प्रदीप्त आहेत. कशाने प्रदीप्त आहेत? राग-अग्नीने (आसक्तीच्या अग्नीने)” (सं. नि. ४.२८; महाव. ५४) इत्यादी.

Tasmā chaajjhattikabāhirāyatanavasena taṃ pucchaṃ vissajjento āha ‘‘chasu loko samuppanno’’ti.

म्हणूनच, सहा आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांच्या आधारे त्या प्रश्नाचे उत्तर देताना भगवंतांनी म्हटले – “सहा आयतनांमध्ये लोक उत्पन्न होतो.”

172. Atha so yakkho attanā vaṭṭavasena puṭṭhapañhaṃ bhagavatā dvādasāyatanavasena saṅkhipitvā vissajjitaṃ na suṭṭhu upalakkhetvā tañca atthaṃ [Pg.208] tappaṭipakkhañca ñātukāmo saṅkhepeneva vaṭṭavivaṭṭaṃ pucchanto āha ‘‘katamaṃ ta’’nti. Tattha upādātabbaṭṭhena upādānaṃ, dukkhasaccassetaṃ adhivacanaṃ. Yattha loko vihaññatīti ‘‘chasu loko vihaññatī’’ti evaṃ bhagavatā yattha chabbidhe upādāne loko vihaññatīti vutto, taṃ katamaṃ upādānanti? Evaṃ upaḍḍhagāthāya sarūpeneva dukkhasaccaṃ pucchi. Samudayasaccaṃ pana tassa kāraṇabhāvena gahitameva hoti. Niyyānaṃ pucchitoti imāya pana upaḍḍhagāthāya maggasaccaṃ pucchi. Maggasaccena hi ariyasāvako dukkhaṃ parijānanto, samudayaṃ pajahanto, nirodhaṃ sacchikaronto, maggaṃ bhāvento lokamhā niyyāti, tasmā niyyānanti vuccati. Kathanti kena pakārena. Dukkhā pamuccatīti ‘‘upādāna’’nti vuttā vaṭṭadukkhā pamokkhaṃ pāpuṇāti. Evamettha sarūpeneva maggasaccaṃ pucchi, nirodhasaccaṃ pana tassa visayabhāvena gahitameva hoti.

१७२. त्यानंतर, त्या यक्षाने स्वतः संसाराच्या चक्राच्या (वट्ट) संदर्भात विचारलेल्या प्रश्नाचे भगवंतांनी बारा आयतनांच्या आधारे संक्षेपात दिलेले उत्तर नीट न समजल्यामुळे, तो त्याचा अर्थ आणि त्याचा उतारा (प्रतिपक्ष) जाणून घेण्याच्या इच्छेने, संक्षेपातच संसारचक्र आणि संसारचक्रातून मुक्ती (वट्ट-विवट्ट) याविषयी विचारताना म्हणाला – “ते कोणते (उपादान आहे)?” येथे 'उपादान' म्हणजे ज्याचे ग्रहण केले जाऊ शकते (उपादातब्ब) या अर्थाने आहे; हे दुःखसत्याचेच नाव आहे. 'ज्यामध्ये लोक पीडित होतो' म्हणजे “सहा आयतनांमध्ये लोक पीडित होतो” असे भगवंतांनी म्हटले आहे, ज्या सहा प्रकारच्या उपादानांमध्ये लोक पीडित होतो, ते उपादान कोणते? अशा प्रकारे, अर्ध्या गाथेने त्याने प्रत्यक्षपणे दुःखसत्याविषयी विचारले, परंतु त्याचे कारण असल्यामुळे त्यात समुदयसत्य देखील समाविष्ट झालेच आहे. 'निर्गमनाविषयी (निय्यान) विचारले असता' या अर्ध्या गाथेने त्याने मार्गसत्याविषयी विचारले; कारण मार्गसत्याद्वारेच आर्यश्रावक दुःखाला पूर्णपणे जाणतो (परिज्ञान करतो), समुदयाचा त्याग करतो, निरोधाचा साक्षात्कार करतो, मार्गाची भावना (विकास) करतो आणि जगातून बाहेर पडतो (निर्गमन करतो), म्हणूनच त्याला 'निय्यान' (निर्गमन/मुक्तीचा मार्ग) म्हटले जाते. 'कसे' म्हणजे कोणत्या प्रकारे. 'दुःखातून मुक्त होतो' म्हणजे 'उपादान' म्हटलेल्या संसारदुःखातून मुक्ती (निर्वाण) प्राप्त करतो. अशा प्रकारे, येथे त्याने प्रत्यक्षपणे मार्गसत्याविषयी विचारले, तर निरोधसत्य हे त्याचा विषय असल्यामुळे त्यात समाविष्ट झालेच आहे.

173. Evaṃ yakkhena sarūpena dassetvā ca adassetvā ca catusaccavasena pañhaṃ puṭṭho bhagavā teneva nayena vissajjento āha ‘‘pañca kāmaguṇā’’ti. Tattha pañcakāmaguṇasaṅkhātagocaraggahaṇena taggocarāni pañcāyatanāni gahitāneva honti. Mano chaṭṭho etesanti manochaṭṭhā. Paveditāti pakāsitā. Ettha ajjhattikesu chaṭṭhassa manāyatanassa gahaṇena tassa visayabhūtaṃ dhammāyatanaṃ gahitameva hoti. Evaṃ ‘‘katamaṃ taṃ upādāna’’nti imaṃ pañhaṃ vissajjento punapi dvādasāyatanānaṃ vaseneva dukkhasaccaṃ pakāsesi. Manogahaṇena vā sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ gahitattā tāsu purimapañcaviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthūni pañca cakkhādīni āyatanāni, manodhātumanoviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthugocarabhedaṃ dhammāyatanaṃ gahitamevāti evampi dvādasāyatanavasena dukkhasaccaṃ pakāsesi. Lokuttaramanāyatanadhammāyatanekadeso panettha yattha loko vihaññati, taṃ sandhāya niddiṭṭhattā na saṅgayhati.

१७३. अशा प्रकारे, यक्षाने प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष रूपाने चार आर्य सत्यांच्या आधारे प्रश्न विचारला असता, भगवंतांनी त्याच पद्धतीने उत्तर देताना म्हटले – “पाच कामगुण.” येथे 'पाच कामगुण' या त्यांच्या विषयाचा उल्लेख केल्याने, त्यांना विषय बनवणारी पाच आध्यात्मिक आयतने (चक्षू इत्यादी) समाविष्ट होतातच. 'मन सहावे आहे ज्यांचे' ते 'मनोछठ्ठा' (मन ज्यांचे सहावे आहे). 'पवेदिता' म्हणजे प्रकाशित केले (सांगितले). येथे आध्यात्मिक आयतनांमध्ये सहावे असलेल्या मनायतनाचे ग्रहण केल्याने, त्याचा विषय असलेले धम्मायतन देखील समाविष्ट होतेच. अशा प्रकारे, “ते उपादान कोणते?” या प्रश्नाचे उत्तर देताना भगवंतांनी पुन्हा एकदा बारा आयतनांच्या आधारेच दुःखसत्य प्रकाशित केले. किंवा, 'मन' या शब्दाच्या ग्रहणाने सात विज्ञाणधातू समाविष्ट होतात, आणि त्यापैकी पहिल्या पाच विज्ञाणधातूंच्या ग्रहणाने त्यांचे आधार असलेले चक्षू इत्यादी पाच आयतने समाविष्ट होतात; आणि मनोधातू व मनोविज्ञाणधातू यांच्या ग्रहणाने त्यांचा आधार व विषय या भेदाने युक्त असलेले धम्मायतन समाविष्ट होतेच – अशा प्रकारे देखील बारा आयतनांच्या आधारे दुःखसत्य प्रकाशित केले आहे. परंतु, लोकोत्तर मनायतन आणि धम्मायतन यांचा एक भाग येथे समाविष्ट होत नाही, कारण हा उपदेश “ज्यामध्ये लोक पीडित होतो” या संदर्भाने केला गेला आहे.

Ettha chandaṃ virājetvāti ettha dvādasāyatanabhede dukkhasacce tānevāyatanāni khandhato dhātuto nāmarūpatoti tathā tathā vavatthapetvā, tilakkhaṇaṃ āropetvā, vipassanto arahattamaggapariyosānāya vipassanāya taṇhāsaṅkhātaṃ chandaṃ sabbaso virājetvā vinetvā viddhaṃsetvāti attho. Evaṃ dukkhā pamuccatīti iminā pakārena etasmā [Pg.209] vaṭṭadukkhā pamuccatīti. Evamimāya upaḍḍhagāthāya ‘‘niyyānaṃ pucchito brūhi, kathaṃ dukkhā pamuccatī’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti, maggasaccañca pakāsitaṃ samudayanirodhasaccāni panettha purimanayeneva saṅgahitattā pakāsitāneva hontīti veditabbāni. Upaḍḍhagāthāya vā dukkhasaccaṃ, chandena samudayasaccaṃ, ‘‘virājetvā’’ti ettha virāgena nirodhasaccaṃ, ‘‘virāgāvimuccatī’’ti vacanato vā maggasaccaṃ. ‘‘Eva’’nti upāyanidassanena maggasaccaṃ, dukkhanirodhanti vacanato vā. ‘‘Dukkhā pamuccatī’’ti dukkhapamokkhena nirodhasaccanti evamettha cattāri saccāni pakāsitāni hontīti veditabbāni.

येथे 'छंदं विराजेत्वा' (त्याкихवरील छंद/आसक्ती दूर करून) याचा अर्थ असा आहे: “येथे बारा आयतनांच्या रूपात विभागलेल्या दुःखसत्यामध्ये, त्याच आयतनांना स्कंध, धातू आणि नाम-रूपाच्या दृष्टीने वेगवेगळ्या प्रकारे निश्चित करून, त्यांच्यावर त्रिलक्षण (अनित्य, दुःख, अनात्मा) आरोपित करून विपश्यना करावी. जेव्हा ही विपश्यना अर्हत्-मार्गाच्या प्राप्तीमध्ये परिणत होते, तेव्हा त्या आयतनांविषयीचा तृष्णारूपी 'छंद' (आसक्ती) पूर्णपणे नाहीसा करून, नियंत्रित करून आणि नष्ट करून टाकणे.” 'अशा प्रकारे दुःखातून मुक्त होतो' म्हणजे या उपायाने या संसारदुःखातून मुक्त होतो. अशा प्रकारे, या अर्ध्या गाथेने “निर्गमनाविषयी विचारले असता सांगा, दुःखातून कशी मुक्ती मिळते?” या प्रश्नाचे उत्तर दिले गेले आहे आणि मार्गसत्य प्रकाशित केले गेले आहे. तसेच, समुदय आणि निरोध ही सत्ये देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने येथे समाविष्ट असल्यामुळे ती प्रकाशित झाली आहेत असे समजावे. किंवा, पहिल्या अर्ध्या गाथेने दुःखसत्य, 'छंद' शब्दाने समुदयसत्य, 'विराजेत्वा' मधील विरागाने निरोधसत्य, किंवा “विरागामुळे मुक्त होतो” या वचनानुसार मार्गसत्य प्रकाशित होते. 'एवं' (अशा प्रकारे) या उपायाच्या दर्शनाने मार्गसत्य, किंवा 'दुःख निरोध' या वचनानुसार. 'दुःखातून मुक्त होतो' याने दुःखाच्या निरोधाद्वारे निरोधसत्य प्रकाशित होते – अशा प्रकारे येथे चारही आर्यसत्ये प्रकाशित झाली आहेत असे समजावे.

174. Evaṃ catusaccagabbhāya gāthāya lakkhaṇato niyyānaṃ pakāsetvā puna tadeva sakena niruttābhilāpena nigamento āha ‘‘etaṃ lokassa niyyāna’’nti. Ettha etanti pubbe vuttassa niddeso, lokassāti tedhātukalokassa. Yathātathanti aviparītaṃ. Etaṃ vo ahamakkhāmīti sacepi maṃ sahassakkhattuṃ puccheyyātha, etaṃ vo ahamakkhāmi, na aññaṃ. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati, na aññathāti adhippāyo. Atha vā etena niyyānena ekadvattikkhatuṃ niggatānampi etaṃ vo ahamakkhāmi, uparivisesādhigamāyapi etadeva ahamakkhāmīti attho. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati asesanissesāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne dvepi yakkhasenāpatayo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ yakkhasahassena.

१७४. अशा प्रकारे, चार आर्यसत्यांचा गर्भ असलेल्या गाथेद्वारे लक्षणावरून (संसारातून) सुटकेचा मार्ग (निर्याण) प्रकाशित करून, पुन्हा तोच मार्ग स्वतःच्या शब्दांत सांगून त्याचा समारोप करताना भगवान म्हणाले, 'हेच जगातून बाहेर पडण्याचे साधन (निर्याण) आहे.' येथे 'एतं' (हे) हा शब्द पूर्वी सांगितलेल्या गोष्टीचा निर्देश करतो, आणि 'लोकस्स' म्हणजे तिन्ही धातूंनी (काम, रूप, अरूप) युक्त असलेल्या जगाचा. 'यथातथं' म्हणजे जसे आहे तसे, यथार्थ (अविपरीत). 'मी तुम्हाला हेच सांगतो' (एतं vo अह मक्खामि) याचा अर्थ असा की, जरी तुम्ही मला हजार वेळा विचारले, तरी मी तुम्हाला हेच सांगेन, दुसरे काही नाही. का? कारण या मार्गानेच मनुष्य दुःखातून मुक्त होतो, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. किंवा, या निर्याण मार्गाने जे एकदा, दोनदा किंवा तीनदा बाहेर पडले आहेत, त्यांनाही मी हेच सांगेन; आणि पुढील उच्च अवस्था प्राप्त करण्यासाठी देखील मी हेच सांगेन, असा याचा अर्थ आहे. का? कारण अशा प्रकारे मनुष्य दुःखातून पूर्णपणे आणि निरवशेषपणे मुक्त होतो. अशा प्रकारे भगवंतांनी अर्हतपदाच्या शिखरावर नेऊन या उपदेशाची समाप्ती केली. उपदेशाच्या शेवटी, दोन्ही यक्ष सेनापती आपल्या एक हजार यक्ष अनुयायांसह स्रोतापत्ती फळावर प्रतिष्ठित झाले।

175. Atha hemavato pakatiyāpi dhammagaru idāni ariyabhūmiyaṃ patiṭṭhāya suṭṭhutaraṃ atitto bhagavato vicitrapaṭibhānāya desanāya bhagavantaṃ sekkhāsekkhabhūmiṃ pucchanto ‘‘ko sūdha taratī’’ti gāthamabhāsi. Tattha ko sūdha tarati oghanti iminā caturoghaṃ ko taratīti sekkhabhūmiṃ pucchati avisesena. Yasmā aṇṇavanti na vitthatamattaṃ nāpi gambhīramattaṃ apica pana yaṃ vitthatatarañca gambhīratarañca, taṃ vuccati. Tādiso ca saṃsāraṇṇavo. Ayañhi samantato pariyantābhāvena vitthato, heṭṭhā patiṭṭhābhāvena upari ālambanābhāvena ca gambhīro, tasmā ‘‘ko idha tarati aṇṇavaṃ, tasmiñca appatiṭṭhe anālambe gambhīre aṇṇave ko na sīdatī’’ti asekkhabhūmiṃ pucchati.

१७५. त्यानंतर, हेमवत यक्ष जो स्वभावतःच धर्माचा आदर करणारा होता, आता आर्यभूमीत प्रतिष्ठित झाल्यामुळे भगवंतांच्या विविध आणि प्रतिभावान उपदेशांनी अधिकच अतृप्त (उत्सुक) होऊन, भगवंतांना शैक्ष आणि अशैक्ष भूमीबद्दल विचारण्यासाठी 'येथे कोण तरून जातो?' ही गाथा म्हणाला. त्या गाथेत, 'येथे महापूर (ओघ) कोण तरून जातो?' या प्रश्नाने तो चार प्रकारच्या ओघांना कोण पार करतो, याबद्दल सामान्यतः शैक्ष भूमीविषयी विचारतो. कारण 'अण्णव' (समुद्र) म्हणजे केवळ विस्तीर्ण किंवा केवळ खोल नव्हे, तर जे अत्यंत विस्तीर्ण आणि अत्यंत खोल असते त्याला समुद्र म्हणतात. आणि संसाररूपी समुद्र देखील तसाच आहे. कारण हा संसार समुद्र सर्व बाजूंनी मर्यादा नसल्यामुळे विस्तीर्ण आहे, आणि खाली आधार नसल्यामुळे व वर अवलंबन नसल्यामुळे खोल आहे. म्हणूनच, 'येथे या समुद्राला कोण पार करतो? आणि ज्याला कोणताही आधार नाही, अवलंबन नाही, अशा या खोल समुद्रात कोण बुडत नाही?' असे विचारून तो अशैक्ष भूमीबद्दल विचारतो।

176. Atha [Pg.210] bhagavā yo bhikkhu jīvitahetupi vītikkamaṃ akaronto sabbadā sīlasampanno lokiyalokuttarāya ca paññāya paññavā, upacārappanāsamādhinā iriyāpathaheṭṭhimamaggaphalehi ca susamāhito, tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāya niyakajjhattacintanasīlo, sātaccakiriyāvahāya appamādasatiyā ca samannāgato. Yasmā so catutthena maggena imaṃ suduttaraṃ oghaṃ anavasesaṃ tarati, tasmā sekkhabhūmiṃ vissajjento ‘‘sabbadā sīlasampanno’’ti imaṃ tisikkhāgabbhaṃ gāthamāha. Ettha hi sīlasampadāya adhisīlasikkhā, satisamādhīhi adhicittasikkhā, ajjhattacintitāpaññāhi adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā saupakārā sānisaṃsā ca vuttā. Upakāro hi sikkhānaṃ lokiyapaññā sati ca, anisaṃso sāmaññaphalānīti.

१७६. त्यावर भगवान म्हणाले: जो भिक्खू प्राणांच्या मोलानेही शीलभंग करत नाही, जो नेहमी शीलसंपन्न असतो, आणि लौकिक व लोकोत्तर प्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे प्रज्ञावान असतो; जो उपचार व अप्पना समाधीने आणि इरियापथ तसेच खालच्या मार्ग व फळांनी सुसमाहित असतो; त्रिलक्षणांचे (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपण करून विपश्यनेद्वारे नेहमी आपल्या अध्यात्माचे चिंतन करणारा असतो; आणि निरंतर प्रयत्नाने व अप्रमादयुक्त स्मृतीने संपन्न असतो. ज्याअर्थी तो चौथ्या मार्गाने (अर्हतमार्गाने) या अत्यंत कठीण अशा ओघाला पूर्णपणे पार करतो, म्हणून शैक्ष भूमीचे उत्तर देताना भगवंतांनी 'नेहमी शीलसंपन्न असलेला' ही त्रिशिक्षागर्भ गाथा म्हटली. कारण येथे शीलसंपदेने 'अधिशील-शिक्षा', स्मृती व समाधीने 'अधिचित्त-शिक्षा' आणि अध्यात्म चिंतनरूपी प्रज्ञेने 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा' अशा तीन शिक्षा त्यांच्या उपकारक साधनांसह आणि फायद्यांसह (आनिशंस) सांगितल्या आहेत. लौकिक प्रज्ञा आणि स्मृती हे या शिक्षांचे उपकारक (साधन) आहेत, आणि श्रामण्यफळे हे त्यांचे फायदे (आनिशंस) आहेत।

177. Evaṃ paṭhamagāthāya sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento dutiyagāthamāha. Tassattho virato kāmasaññāyāti yā kāci kāmasaññā, tato sabbato catutthamaggasampayuttāya samucchedaviratiyā virato. ‘‘Viratto’’tipi pāṭho. Tadā ‘‘kāmasaññāyā’’ti bhummavacanaṃ hoti, sagāthāvagge pana ‘‘kāmasaññāsū’’tipi (saṃ. ni. 1.96) pāṭho. Catūhipi maggehi dasannaṃ saṃyojanānaṃ atītattā sabbasaṃyojanātigo, catuttheneva vā uddhambhāgiyasabbasaṃyojanātigo, tatratatrābhinandinītaṇhāsaṅkhātāya nandiyā tiṇṇañca bhavānaṃ parikkhīṇattā nandībhavaparikkhīṇo so tādiso khīṇāsavo bhikkhu gambhīre saṃsāraṇṇave na sīdati nandīparikkhayena saupādisesaṃ, bhavaparikkhayena ca anupādisesaṃ nibbānathalaṃ samāpajja paramassāsappattiyāti.

१७७. अशा प्रकारे पहिल्या गाथेने शैक्ष भूमी दाखवून, आता अशैक्ष भूमी दाखवताना दुसरी गाथा म्हटली. तिचा अर्थ असा आहे: 'कामसंज्ञेपासून विरत झालेला' (विरतो कामसञ्ञाय) म्हणजे कोणत्याही प्रकारच्या कामसंज्ञेपासून, चौथ्या मार्गाने (अर्हतमार्गाने) युक्त असलेल्या समुच्छेद-विरतीद्वारे पूर्णपणे विरत झालेला. 'विरत्तो' (विराग पावलेला) असाही पाठ आढळतो. त्या वेळी 'कामसञ्ञाय' ही सप्तमी विभक्ती होते. परंतु सगाथावग्गात 'कामसञ्ञासु' असाही पाठ आहे. चारही मार्गांनी दहा संयोजनांना पार केल्यामुळे तो 'सर्वसंयोजनातिग' (सर्व बंधनांच्या पलीकडे गेलेला) आहे, किंवा केवळ चौथ्या मार्गानेच सर्व ऊर्ध्वभागीय संयोजनांना पार केल्यामुळे तो 'सर्वसंयोजनातिग' आहे. त्या त्या भवांमध्ये आनंद घेणारी तृष्णारूपी 'नंदी' (आसक्ती) आणि तिन्ही भव नष्ट झाल्यामुळे तो 'नंदीभवपरिक्षीण' (आसक्ती आणि भव नष्ट झालेला) आहे. असा तो क्षीणासव भिक्खू या खोल संसाररूपी समुद्रात बुडत नाही. कारण आसक्तीच्या क्षयामुळे स-उपादिशेष आणि भवाच्या क्षयामुळे अनुपादिशेष निर्वाणधातू प्राप्त करून तो परम शांतीला (परम आश्वासाला) प्राप्त झाला आहे।

178. Atha hemavato sahāyañca yakkhaparisañca oloketvā pītisomanassajāto ‘‘gambhīrapañña’’nti evamādīhi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavitvā sabbāvatiyā parisāya sahāyena ca saddhiṃ abhivādetvā, padakkhiṇaṃ katvā, attano vasanaṭṭhānaṃ agamāsi.

१७८. त्यानंतर, हेमवत यक्षाने आपला मित्र आणि यक्ष समुदायाकडे पाहिले आणि प्रीती व आनंदाने प्रफुल्लित होऊन 'गंभीरप्रज्ञ' इत्यादी गाथांनी भगवंतांची स्तुती केली. आणि आपल्या संपूर्ण समुदायासह व मित्रासह भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो आपल्या निवासस्थानी निघून गेला।

Tāsaṃ pana gāthānaṃ ayaṃ atthavaṇṇanā – gambhīrapaññanti gambhīrāya paññāya samannāgataṃ. Tattha paṭisambhidāyaṃ vuttanayena gambhīrapaññā veditabbā. Vuttañhi tattha [Pg.211] ‘‘gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā’’tiādi (paṭi. ma. 3.4). Nipuṇatthadassinti nipuṇehi khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhatānaṃ pañhānaṃ atthadassiṃ atthānaṃ vā yāni nipuṇāni kāraṇāni duppaṭivijjhāni aññehi tesaṃ dassanena nipuṇatthadassiṃ. Rāgādikiñcanābhāvena akiñcanaṃ. Duvidhe kāme tividhe ce bhave alagganena kāmabhave asattaṃ. Khandhādibhedesu sabbārammaṇesu chandarāgabandhanābhāvena sabbadhi vippamuttaṃ. Dibbe pathe kamamānanti aṭṭhasamāpattibhede dibbe pathe samāpajjanavasena caṅkamantaṃ. Tattha kiñcāpi na tāya velāya bhagavā dibbe pathe kamati, apica kho pubbe kamanaṃ upādāya kamanasattisabbhāvena tattha laddhavasībhāvatāya evaṃ vuccati. Atha vā ye te visuddhidevā arahanto, tesaṃ pathe santavihāre kamanenāpetaṃ vuttaṃ. Mahantānaṃ guṇānaṃ esanena mahesiṃ.

आता त्या गाथांची अर्थ-वर्णना (टीका) खालीलप्रमाणे आहे: 'गंभीरपञ्ञं' (गंभीरप्रज्ञ) म्हणजे गंभीर प्रज्ञेने संपन्न असलेले. त्या संदर्भात, पटिसम्भिदामग्गात सांगितलेल्या पद्धतीने 'गंभीरप्रज्ञा' समजून घ्यावी. तेथे म्हटलेच आहे: 'गंभीर अशा स्कंधांविषयी ज्यांचे ज्ञान प्रवृत्त होते, ते गंभीरप्रज्ञ होत' इत्यादी. 'निपुणत्थदस्सिं' (निपुणार्थदर्शी) म्हणजे चतुर अशा क्षत्रिय पंडितांनी विचारलेल्या कठीण प्रश्नांचा अर्थ पाहणारे (जाणणारे); किंवा अर्थांची जी सूक्ष्म व इतरांना समजण्यास कठीण अशी कारणे आहेत, ती पाहणारे (जाणणारे) असल्यामुळे त्यांना 'निपुणार्थदर्शी' म्हटले आहे. राग इत्यादी किंचनांच्या (मळ/आसक्ती) अभावामुळे जे 'अकिंचन' आहेत. दोन प्रकारच्या कामांमध्ये आणि तीन प्रकारच्या भवांमध्ये आसक्त न झाल्यामुळे जे 'अनासक्त' आहेत. स्कंध इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या सर्व आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) छंद-रागाचे बंधन नसल्यामुळे जे 'सर्व बाजूंनी विमुक्त' आहेत. 'दिव्य पथावर चालणारे' (दिब्बे पथे कममानं) म्हणजे आठ प्रकारच्या समापत्तीरूपी दिव्य पथावर समाधीच्या माध्यमातून विहार करणारे. जरी त्या वेळी भगवान दिव्य पथावर विहार करत नव्हते, तरी पूर्वीच्या विहाराचा संदर्भ घेऊन आणि त्यांच्यामध्ये विहार करण्याची शक्ती असल्यामुळे व त्यावर त्यांचे पूर्ण नियंत्रण (वशीभाव) असल्यामुळे असे म्हटले आहे. किंवा जे विशुद्धदेव म्हणजेच अर्हत आहेत, त्यांच्या शांत विहाराच्या मार्गावर चालणारे असल्यामुळे असे म्हटले आहे. महान गुणांचा शोध घेणारे असल्यामुळे त्यांना 'महर्षी' (महेसिं) म्हटले आहे।

179. Dutiyagāthāya aparena pariyāyena thuti āraddhāti katvā puna nipuṇatthadassiggahaṇaṃ nidasseti. Atha vā nipuṇatthe dassetāranti attho. Paññādadanti paññāpaṭilābhasaṃvattanikāya paṭipattiyā kathanena paññādāyakaṃ. Kāmālaye asattanti yvāyaṃkāmesu taṇhādiṭṭhivasena duvidho ālayo, tattha asattaṃ. Sabbavidunti sabbadhammaviduṃ, sabbaññunti vuttaṃ hoti. Sumedhanti tassa sabbaññubhāvassa maggabhūtāya pāramīpaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgataṃ. Ariye patheti aṭṭhaṅgike magge, phalasamāpattiyaṃ vā. Kamamānanti paññāya ajjhogāhamānaṃ maggalakkhaṇaṃ ñatvā desanato, pavisamānaṃ vā khaṇe khaṇe phalasamāpattisamāpajjanato, catubbidhamaggabhāvanāsaṅkhātāya kamanasattiyā kamitapubbaṃ vā.

१७९. दुसऱ्या गाथेत दुसऱ्या पद्धतीने स्तुती केली आहे असे मानून, पुन्हा सूक्ष्म अर्थाचे दर्शन घडवून ते ग्रहण करावे हे दर्शवितात. किंवा 'सूक्ष्म अर्थ दाखवणारे' असा याचा अर्थ आहे. 'प्रज्ञाददं' (प्रज्ञा देणारे) म्हणजे प्रज्ञा प्राप्तीस कारणीभूत ठरणाऱ्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) कथन करून प्रज्ञा प्रदान करणारे. 'कामालयी अनासक्त' (कामालये असत्तं) म्हणजे कामांमध्ये (इच्छांमध्ये) तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने जो द्विविध (दोन प्रकारचा) आश्रय (आलय) आहे, त्यामध्ये अनासक्त असणारे. 'सब्बविदुं' (सर्वविद्) म्हणजे सर्व धर्मांना जाणणारे, म्हणजेच 'सर्वज्ञ' असा अर्थ आहे. 'सुमेधं' (सुमेध) म्हणजे त्या सर्वज्ञतेचा मार्ग असलेल्या आणि पारमिता-प्रज्ञारूप बुद्धीने (मेधेने) युक्त असणारे. 'आर्य पथावर' (अरिये पथे) म्हणजे अष्टांगिक मार्गावर किंवा फलसमापत्तीमध्ये. 'क्रमण करणारे' (कममानं) म्हणजे प्रज्ञेने त्यात प्रवेश करणारे, मार्गाचे लक्षण जाणून उपदेश करणारे, किंवा क्षणाक्षणाला फलसमापत्तीमध्ये प्रवेश करणारे, अथवा चार प्रकारच्या मार्गभावनेने युक्त अशा गमनशक्तीने पूर्वी गमन केलेले.

180. Sudiṭṭhaṃ vata no ajjāti. Ajja amhehi sundaraṃ diṭṭhaṃ, ajja vā amhākaṃ sundaraṃ diṭṭhaṃ, dassananti attho. Suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja amhākaṃ suṭṭhu pabhātaṃ sobhanaṃ vā pabhātaṃ ahosi. Ajja ca no sundaraṃ uṭṭhitaṃ ahosi, anuparodhena sayanato uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Yaṃ addasāma sambuddhaṃ, yasmā sambuddhaṃ addasāmāti attano lābhasampattiṃ ārabbha pāmojjaṃ pavedeti.

१८०. 'सुदिट्ठं वत नो अज्ज' (आज खरोखर आपल्याला सुदर्शन झाले) म्हणजे आज आपण चांगले पाहिले, किंवा आज आपले दर्शन कल्याणकारी झाले, असा अर्थ आहे. 'सुप्पभातं सुहुट्ठितं' (सुप्रभात आणि सुउत्थान झाले) म्हणजे आज आपली सकाळ उत्तम झाली किंवा सुंदर प्रभात झाली. आणि आज आपले उठणे (जागे होणे) कल्याणकारी झाले, कोणत्याही अडथळ्याशिवाय झोपेतून उठणे झाले. काय कारण आहे? 'कारण आपण सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेतले', ज्याअर्थी आपण सम्यक्संबुद्धांना पाहिले, यावरून स्वतःच्या लाभसंपत्तीचा (सौभाग्याचा) उल्लेख करून ते आपला आनंद व्यक्त करतात.

181. Iddhimantoti [Pg.212] kammavipākajiddhiyā samannāgatā. Yasassinoti lābhaggaparivāraggasampannā. Saraṇaṃ yantīti kiñcāpi maggeneva gatā, tathāpi sotāpannabhāvaparidīpanatthaṃ pasādadassanatthañca vācaṃ bhindati.

१८१. 'इद्धि मंतो' (ऋद्धीमान) म्हणजे कर्मविपाकापासून उत्पन्न झालेल्या ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) युक्त असलेले. 'यसस्सिनो' (यशस्वी) म्हणजे श्रेष्ठ लाभ आणि श्रेष्ठ परिवाराने संपन्न असलेले (यक्ष). 'शरणं यन्ति' (शरण जातात) म्हणजे जरी ते मार्गाच्या (स्रोतापत्ती मार्गाच्या) क्षणीच शरण गेले असले, तरीही स्रोतापन्न अवस्था प्रकट करण्यासाठी आणि आपली प्रसन्नता (श्रद्धा) दर्शवण्यासाठी ते असे शब्द उच्चारतात.

182. Gāmā gāmanti devagāmā devagāmaṃ. Nagā naganti devapabbatā devapabbataṃ. Namassamānā sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatanti ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā, svākkhāto vata bhagavato dhammo’’tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca. ‘‘Suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅgha-suppaṭipattiñca abhitthavitvā abhitthavitvā namassamānā dhammaghosakā hutvā vicarissāmāti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthamevāti.

१८२. 'गामा गामं' (गावाहून गावाकडे) म्हणजे एका देवगावाहून दुसऱ्या देवगावाकडे. 'नगा नगं' (पर्वताहून पर्वताकडे) म्हणजे एका देवपर्वताहून दुसऱ्या देवपर्वताकडे. 'नमस्समाना संबुद्धं, धम्मस्स च सुधम्मतं' (संबुद्धांना आणि धर्माच्या सुधर्मातेला नमस्कार करत) म्हणजे 'भगवान खरोखर सम्यक्संबुद्ध आहेत, भगवंतांचा धर्म सुविख्यात (स्वाख्यात) आहे' इत्यादी पद्धतीने बुद्धांचे सुबोधित्व आणि धर्माची सुधर्माता (उत्कृष्टता) यांची स्तुती करून, 'भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न (सदाचारी) आहे' इत्यादी प्रकारे संघाच्या सुप्रतिपत्तीची वारंवार प्रशंसा करून, नमस्कार करत आणि धर्माचे उद्घोषक बनून आपण संचार करू, असा याचा अर्थ आहे. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकनिकाय अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hemavatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात अट्ठकथेतील हेमवतसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

10. Āḷavakasuttavaṇṇanā

१०. आळवकसुत्त-वर्णना (आळवक सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

Evaṃ me sutanti āḷavakasuttaṃ. Kā uppatti? Atthavaṇṇanānayenevassa uppatti āvibhavissati. Atthavaṇṇanāya ca ‘‘evaṃ me sutaṃ, ekaṃ samayaṃ bhagavā’’ti etaṃ vuttatthameva. Āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavaneti ettha pana kā āḷavī, kasmā ca bhagavā tassa yakkhassa bhavane viharatīti? Vuccate – āḷavīti raṭṭhampi nagarampi vuccati, tadubhayampi idha vaṭṭati. Āḷavīnagarassa hi samīpe viharantopi ‘‘āḷaviyaṃ viharatī’’ti vuccati. Tassa ca nagarassa samīpe avidūre gāvutamatte taṃ bhavanaṃ, āḷavīraṭṭhe viharantopi ‘‘āḷaviyaṃ viharatī’’ti vuccati, āḷavīraṭṭhe cetaṃ bhavanaṃ.

'एवं मे सुतं' (असे मी ऐकले आहे) इत्यादी मजकूर म्हणजे आळवकसुत्त होय. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? अर्थाच्या स्पष्टीकरणाच्या ओघातच याची उत्पत्ती स्पष्ट होईल. आणि अर्थ स्पष्टीकरणात 'एवं मे सुतं, एकं समयं भगवा' याचा अर्थ आधीच सांगितलेला आहे. 'आळवी येथे आळवक यक्षाच्या भवनात विहार करत होते' या वाक्यात 'आळवी' म्हणजे काय आणि भगवान त्या यक्षाच्या भवनात का विहार करत होते? याचे उत्तर असे आहे – 'आळवी' हे राष्ट्राचे (देशाचे) नावही आहे आणि नगराचेही नाव आहे, येथे दोन्ही अर्थ योग्य ठरतात. आळवी नगराच्या जवळ विहार करत असतानाही 'आळवीमध्ये विहार करत होते' असे म्हटले जाते. आणि त्या नगराच्या जवळ, फार दूर नसलेल्या, सुमारे एक गाऊत (गव्यूत) अंतरावर ते भवन होते. आळवी देशात विहार करत असतानाही 'आळवीमध्ये विहार करत होते' असे म्हटले जाते, कारण ते भवन आळवी देशातच स्थित होते.

Yasmā pana āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corapaṭibāhanatthaṃ paṭirājanisedhanatthaṃ byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘yassa passena [Pg.213] migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti. Atha tasseva passena migo palāyi, javasampanno rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migaṃ anubandhi. Eṇimigā ca tiyojanavegā eva honti. Atha parikkhīṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā, ṭhitaṃ vadhitvā, dvidhā chetvā, anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato. Tasmiñca nigrodhe āḷavako yakkho mahārājasantikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto paṭivasati. So taṃ disvā khādituṃ upagato. Atha rājā tena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘muñca maṃ, ahaṃ te divase divase manussañca thālipākañca pesessāmī’’ti. Yakkho ‘‘tvaṃ rājūpabhogena pamatto sammussasi, ahaṃ pana bhavanaṃ anupagatañca ananuññātañca khādituṃ na labhāmi, svāhaṃ bhavantampi jīyeyya’’nti na muñci. Rājā ‘‘yaṃ divasaṃ na pesemi, taṃ divasaṃ maṃ gahetvā khādāhī’’ti attānaṃ anujānitvā tena mutto nagarābhimukho agamāsi.

आळवीचा राजा विविध नर्तकींच्या उपभोगाचा त्याग करून, चोरांचा बंदोबस्त करण्यासाठी, शत्रू राजांना रोखण्यासाठी आणि व्यायामासाठी दर सातव्या दिवशी शिकारीला जात असे. एका दिवशी त्याने आपल्या सैन्यासोबत असा करार केला – 'ज्याच्या बाजूने हरीण पळून जाईल, त्याचीच ती जबाबदारी असेल.' त्यानंतर त्याच्याच बाजूने एक हरीण पळाले. वेगवान राजाने धनुष्य हाती घेतले आणि पायीच तीन योजने त्या हरणाचा पाठलाग केला. एणी जातीची हरणे तीन योजने वेगाने धावू शकतात. शेवटी, थकलेले ते हरीण पाण्यात शिरून उभे राहिले असता राजाने त्याला मारले, त्याचे दोन तुकडे केले. मांसाची गरज नसतानाही, 'हरीण पकडता आले नाही' या अपवादातून (निंदेपासून) सुटण्यासाठी त्याने ते कावडीने वाहून आणले. नगराच्या जवळच दाट पानांनी युक्त असा एक मोठा वडाचा वृक्ष (न्यग्रोध) पाहून थकवा घालवण्यासाठी तो त्याच्या मुळाशी (खाली) गेला. त्या वडाच्या झाडावर आळवक नावाचा यक्ष राहत असे, ज्याला महाराज (चार लोकपाल देव) यांच्याकडून वर मिळाला होता की, दुपारच्या वेळी त्या वृक्षाच्या छायेत प्रवेश करणाऱ्या प्राण्यांना तो खाऊ शकत असे. राजाला पाहून तो त्याला खाण्यासाठी जवळ आला. तेव्हा राजाने त्याच्याशी करार केला – 'मला सोडून दे, मी तुला दररोज एक माणूस आणि अन्नाचे भांडे पाठवत जाईन.' यक्षाने म्हटले, 'तू राजवैभवात मग्न होऊन विसरून जाशील. आणि मला माझ्या भवनात न आलेल्या किंवा परवानगी नसलेल्या प्राण्याला खाण्याची मुभा नाही. मग मी तुला सोडून दिले तर मी कसा जगणार?' असे म्हणून त्याने राजाला सोडले नाही. राजाने 'ज्या दिवशी मी पाठवणार नाही, त्या दिवशी तू मला पकडून खावे' असे स्वतःला संमती देऊन स्वतःची सुटका करून घेतली आणि तो नगराच्या दिशेने निघून गेला.

Balakāyo magge khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā – ‘‘kiṃ, mahārāja, ayasamattabhayā evaṃ kilantosī’’ti vadanto paccuggantvā paṭiggahesi. Rājā taṃ pavattiṃ anārocetvā nagaraṃ gantvā, katapātarāso nagaraguttikaṃ āmantetvā etamatthaṃ ārocesi. Nagaraguttiko – ‘‘kiṃ, deva, kālaparicchedo kato’’ti āha. Rājā ‘‘na kato, bhaṇe’’ti āha. ‘‘Duṭṭhu kataṃ, deva, amanussā hi paricchinnamattameva labhanti, aparicchinne pana janapadassa ābādho bhavissati. Hotu, deva, kiñcāpi evamakāsi, appossukko tvaṃ rajjasukhaṃ anubhohi, ahamettha kātabbaṃ karissāmī’’ti. So kālasseva vuṭṭhāya bandhanāgāraṃ gantvā ye ye vajjhā honti, te te sandhāya – ‘‘yo jīvitatthiko hoti, so [Pg.214] nikkhamatū’’ti bhaṇati. Yo paṭhamaṃ nikkhamati taṃ gehaṃ netvā, nhāpetvā, bhojetvā ca, ‘‘imaṃ thālipākaṃ yakkhassa dehī’’ti peseti. Taṃ rukkhamūlaṃ paviṭṭhamattaṃyeva yakkho bheravaṃ attabhāvaṃ nimminitvā mūlakandaṃ viya khādati. Yakkhānubhāvena kira manussānaṃ kesādīni upādāya sakalasarīraṃ navanītapiṇḍo viya hoti. Yakkhassa bhattaṃ gāhāpettuṃ gatapurisā taṃ disvā bhītā yathāmittaṃ ārocesuṃ. Tato pabhuti ‘‘rājā core gahetvā yakkhassa detī’’ti manussā corakammato paṭiviratā. Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ.

दरम्यान, सैन्याने रस्त्यावर तळ ठोकला होता. राजाला पाहून ते सामोरे गेले, त्याचे साहित्य घेतले आणि म्हणाले, "महाराज, केवळ अपकीर्तीच्या भयाने आपण स्वतःला एवढे का थकवले?" राजाने त्यांना ती हकीकत न सांगता नगरात प्रवेश केला. सकाळची न्याहारी केल्यावर, त्याने नगररक्षकाला (कोतवालाला) बोलावून ही सर्व हकीकत सांगितली. नगररक्षक म्हणाला, "हे देवा, आपण काही कालमर्यादा निश्चित केली आहे का?" राजा म्हणाला, "नाही केली, भणे." नगररक्षक म्हणाला, "हे देवा, हे वाईट झाले. कारण अमनुष्य केवळ मर्यादित काळासाठीच बळी मिळवू शकतात; जर मर्यादा नसेल, तर संपूर्ण जनपदावर संकट येईल. असो देवा, आपण असे केले असले तरी, आपण निश्चिंत होऊन राज्यसुखाचा उपभोग घ्यावा. मी या बाबतीत जे करणे आवश्यक आहे ते करीन." तो नगररक्षक पहाटेच उठून कारागृहात गेला आणि जे मृत्युदंडाच्या शिक्षेस पात्र होते, त्यांना उद्देशून म्हणाला, "ज्याला जगण्याची इच्छा असेल, त्याने बाहेर यावे." जो सर्वात आधी बाहेर आला, त्याला त्याने घरी नेले, स्नान घातले, भोजन दिले आणि "हा अन्नाचा थालीपाक यक्षाला दे," असे सांगून पाठवले. तो माणूस झाडाच्या मुळाशी पोहोचताच, यक्षाने भयानक रूप धारण करून त्याला एखाद्या कंदासारखे (मुळ्यासारखे) खाऊन टाकले. असे म्हणतात की, यक्षाच्या प्रभावामुळे माणसाचे केसांपासून संपूर्ण शरीर लोण्याच्या गोळ्यासारखे मऊ होते. यक्षाचे अन्न पोहोचवण्यासाठी गेलेल्या माणसांनी हे पाहिले तेव्हा ते भयभीत झाले आणि त्यांनी आपल्या मित्रांना ही गोष्ट सांगितली. तेव्हापासून, "राजा चोरांना पकडून यक्षाला देतो," या भीतीने लोक चोरीच्या कर्मापासून परावृत्त झाले. त्यानंतर काही काळाने, नवीन चोर न मिळाल्यामुळे आणि जुने चोर संपल्यामुळे कारागृहे रिकामी झाली.

Atha nagaraguttiko rañño ārocesi. Rājā attano dhanaṃ nagararacchāsu chaḍḍāpesi – ‘‘appeva nāma koci lobhena gaṇheyyā’’ti. Taṃ pādenapi na koci chupi. So core alabhanto amaccānaṃ ārocesi. Amaccā ‘‘kulapaṭipāṭiyā ekamekaṃ jiṇṇakaṃ pesema, so pakatiyāpi maccumukhe vattatī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘‘amhākaṃ pitaraṃ, amhākaṃ pitāmahaṃ pesetī’ti manussā khobhaṃ karissanti, mā vo etaṃ ruccī’’ti nivāresi. ‘‘Tena hi, deva, dārakaṃ pesema uttānaseyyakaṃ, tathāvidhassa hi ‘mātā me pitā me’ti sineho natthī’’ti āhaṃsu. Rājā anujāni. Te tathā akaṃsu. Nagare dārakamātaro ca dārake gahetvā gabbhiniyo ca palāyitvā parajanapade dārake saṃvaḍḍhetvā ānenti. Evaṃ sabbānipi dvādasa vassāni gatāni.

तेव्हा नगररक्षकाने राजाला ही माहिती दिली. राजाने आपले स्वतःचे धन नगराच्या रस्त्यांवर टाकून दिले, या विचाराने की, "कदाचित कोणीतरी लोभाने हे घेईल." परंतु त्याला कोणी पायानेही स्पर्श केला नाही. चोर मिळत नसल्यामुळे राजाने मंत्र्यांना ही गोष्ट सांगितली. मंत्री म्हणाले, "आपण प्रत्येक घराण्यातून आळीपाळीने एका वृद्ध व्यक्तीला पाठवू, कारण ती व्यक्ती आधीच मृत्यूच्या दारात उभी आहे." राजाने त्यांना विरोध करत म्हटले, "लोक क्षोभ करतील की, 'हा आमच्या वडिलांना, आमच्या आजोबांना पाठवत आहे.' तुम्हाला हा विचार योग्य वाटू नये (हा विचार सोडून द्या)." "तर मग, हे देवा, आपण पाळण्यात पाठीवर झोपणाऱ्या लहान बालकाला पाठवू. कारण अशा बालकाला 'ही माझी आई, हे माझे वडील' अशी माया (आसक्ती) नसते." राजाने याला परवानगी दिली. त्यांनी तसेच केले. नगरातील बालकांच्या माता आपल्या बालकांना घेऊन आणि गरोदर स्त्रियाही तेथून पळून गेल्या, आणि दुसऱ्या जनपदात बालकांना मोठे करून परत आणू लागल्या. अशा प्रकारे पूर्ण बारा वर्षे निघून गेली.

Tato ekadivasaṃ sakalanagaraṃ vicinitvā ekampi dārakaṃ alabhitvā rañño ārocesuṃ – ‘‘natthi, deva, nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāra’’nti. Rājā ‘‘yathā mama putto piyo, evaṃ sabbalokassa, attanā pana piyataraṃ natthi, gacchatha, tampi datvā mama jīvitaṃ rakkhathā’’ti āha. Tena ca samayena āḷavakakumārassa mātā puttaṃ nhāpetvā, maṇḍetvā, dukūlacumbaṭake katvā, aṅke sayāpetvā, nisinnā hoti. Rājapurisā rañño āṇāya tattha gantvā vippalapantiyā tassā soḷasannañca itthisahassānaṃ saddhiṃ dhātiyā taṃ ādāya pakkamiṃsu ‘‘sve yakkhabhakkho bhavissatī’’ti. Taṃ divasañca bhagavā paccūsasamaye [Pg.215] paccuṭṭhāya jetavanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā puna buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa āḷavakassa kumārassa anāgāmiphaluppattiyā upanissayaṃ, yakkhassa ca sotāpattiphaluppattiyā upanissayaṃ desanāpariyosāne ca caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammacakkhupaṭilābhassāti. Tasmā vibhātāya rattiyā purebhattakiccaṃ katvā aniṭṭhitapacchābhattakiccova kāḷapakkhauposathadivase vattamāne oggate sūriye ekakova adutiyo pattacīvaramādāya pādagamaneneva sāvatthito tiṃsa yojanāni gantvā tassa yakkhassa bhavanaṃ pāvisi. Tena vuttaṃ ‘‘āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

त्यानंतर एका दिवशी संपूर्ण नगरात शोध घेऊनही एकही बालक न मिळाल्यामुळे त्यांनी राजाला सांगितले, "हे देवा, अंतःपुरातील आपला पुत्र आळवक कुमार सोडल्यास नगरात एकही बालक नाही." राजा म्हणाला, "जसा माझा पुत्र मला प्रिय आहे, तसेच संपूर्ण जगालाही (आपले अपत्य प्रिय असते). परंतु स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय काहीही नाही. जा, त्यालाही (यक्षाला) देऊन माझ्या प्राणांचे रक्षण करा." त्या वेळी आळवक कुमाराच्या आईने आपल्या पुत्राला स्नान घालून, सजवून, रेशमी वस्त्राच्या मऊ उशीवर ठेवून, मांडीवर झोपवले होते आणि ती बसली होती. राजाचे सेवक राजाच्या आज्ञेने तिथे गेले आणि ती आई, सोळा हजार राण्या व दाई यांच्या विलाप करत असतानाच, "उद्या हा यक्षाचे भक्ष्य बनेल," असे म्हणत त्या बालकाला घेऊन निघून गेले. त्याच दिवशी भगवान पहाटेच्या वेळी उठून जेतवन महाविहारातील गंधकुटीमध्ये महाकरुणा समापत्तीमध्ये लीन झाले. पुन्हा बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहत असताना त्यांनी पाहिले की, आळवक कुमाराला अनागामी-फल प्राप्तीची क्षमता (उपनिश्रय) आहे, यक्षाला सोतापत्ती-फल प्राप्तीची क्षमता आहे आणि उपदेशाच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्मचक्षू प्राप्त होण्याची क्षमता आहे. म्हणून रात्र संपून उजाडल्यावर, त्यांनी सकाळची कृत्ये आटोपली आणि दुपारची कृत्ये अपूर्ण असतानाच, कृष्ण पक्षातील उपोसथ दिवशी सूर्य मावळत असताना, एकटेच, कोणाच्याही सोबतीशिवाय, आपले पात्र आणि चीवर घेऊन पायी चालतच श्रावस्तीहून तीस योजन अंतर पार करून त्या यक्षाच्या भवनात प्रवेश केला. म्हणूनच म्हटले आहे, "आळवक यक्षाच्या भवनात."

Kiṃ pana bhagavā yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūle vihāsi, udāhu bhavaneyevāti? Vuccate – bhavaneyeva. Yatheva hi yakkhā attano bhavanaṃ passanti, tathā bhagavāpi. So tattha gantvā bhavanadvāre aṭṭhāsi. Tadā āḷavako himavante yakkhasamāgamaṃ gato hoti. Tato āḷavakassa dvārapālo gadrabho nāma yakkho bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, vanditvā – ‘‘kiṃ, bhante, bhagavā vikāle āgato’’ti āha. ‘‘Āma, gadrabha, āgatomhi. Sace te agaru, vihareyyāmekarattiṃ āḷavakassa bhavane’’ti. ‘‘Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho kakkhaḷo pharuso, mātāpitūnampi abhivādanādīni na karoti, mā rucci bhagavato idha vāso’’ti. ‘‘Jānāmi, gadrabha, tassa kakkhaḷattaṃ, na koci mamantarāyo bhavissati, sace te agaru, vihareyyāmekaratti’’nti.

पण भगवान ज्या वडाच्या झाडावर आळवकाचे भवन होते, त्याच्या मुळाशी राहिले की स्वतः भवनातच राहिले? उत्तर दिले जाते – भवनातच राहिले. कारण जसे यक्ष आपले स्वतःचे भवन पाहतात, तसेच भगवानही पाहतात. त्यांनी तिथे जाऊन भवनाच्या दाराशी उभे राहिले. त्या वेळी आळवक हिमालयात यक्षांच्या सभेला गेला होता. तेव्हा आळवकाचा द्वारपाल 'गद्रभ' नावाचा यक्ष भगवंतांजवळ आला, त्यांना वंदन करून म्हणाला, "भन्ते, भगवान अवेळी का आले आहेत?" "होय गद्रभ, मी आलो आहे. जर तुला काही अडचण नसेल, तर मी एक रात्र आळवकाच्या भवनात घालवू इच्छितो." "भन्ते, मला काही अडचण नाही, परंतु तो यक्ष अत्यंत क्रूर आणि कठोर आहे. तो आपल्या माता-पित्यांनाही वंदन इत्यादी करत नाही. भगवंतांनी येथे राहण्याचा विचार करू नये." "गद्रभ, मला त्याचा क्रूर स्वभाव माहीत आहे, मला कोणताही धोका होणार नाही. जर तुला काही अडचण नसेल, तर मी एक रात्र येथेच राहीन."

Dutiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aggitattakapālasadiso, bhante, āḷavako, ‘mātāpitaro’ti vā ‘samaṇabrāhmaṇā’ti vā ‘dhammo’ti vā na jānāti, idhāgatānaṃ cittakkhepampi karoti, hadayampi phāleti, pādepi gahetvā parasamudde vā paracakkavāḷe vā khipatī’’ti. Dutiyampi bhagavā āha – ‘‘jānāmi, gadrabha, sace te agaru, vihareyyāmekaratti’’nti. Tatiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aggitattakapālasadiso, bhante, āḷavako, ‘mātāpitaro’ti vā ‘samaṇabrāhmaṇā’ti vā ‘dhammo’ti vā na jānāti, idhāgatānaṃ cittakkhepampi karoti, hadayampi phāleti, pādepi gahetvā parasamudde [Pg.216] vā paracakkavāḷe vā khipatī’’ti. Tatiyampi bhagavā āha – ‘‘jānāmi, gadrabha, sace te agaru, vihareyyāmekaratti’’nti. ‘‘Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho attano anārocetvā anujānantaṃ maṃ jīvitā voropeyya, ārocemi, bhante, tassā’’ti. ‘‘Yathāsukhaṃ, gadrabha, ārocehī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, tvameva jānāhī’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā himavantābhimukho pakkāmi. Bhavanadvārampi sayameva bhagavato vivaramadāsi. Bhagavā antobhavanaṃ pavisitvā yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu nisīditvā āḷavako siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīditvā suvaṇṇābhaṃ muñci. Taṃ disvā yakkhassa itthiyo āgantvā, bhagavantaṃ vanditvā, samparivāretvā nisīdiṃsu. Bhagavā ‘‘pubbe tumhe dānaṃ datvā, sīlaṃ samādiyitvā, pūjaneyyaṃ pūjetvā, imaṃ sampattiṃ pattā, idānipi tatheva karotha, mā aññamaññaṃ issāmacchariyābhibhūtā viharathā’’tiādinā nayena tāsaṃ pakiṇṇakadhammakathaṃ kathesi. Tā ca bhagavato madhuranigghosaṃ sutvā, sādhukārasahassāni datvā, bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsuyeva. Gadrabhopi himavantaṃ gantvā āḷavakassa ārocesi – ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, vimāne te bhagavā nisinno’’ti. So gadrabhassa saññamakāsi ‘‘tuṇhī hohi, gantvā kattabbaṃ karissāmī’’ti. Purisamānena kira lajjito ahosi, tasmā ‘‘mā koci parisamajjhe suṇeyyā’’ti vāresi.

दुसऱ्यांदाही गद्रभ यक्षाने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, आळवक हा तापलेल्या लोखंडी तव्यासारखा (अतिशय क्रोधी) आहे. तो आई-वडिलांना मानत नाही, श्रमण-ब्राह्मणांना मानत नाही आणि धम्मालाही जाणत नाही. येथे येणाऱ्या लोकांचे तो चित्त विचलित करतो, त्यांचे हृदय फाडून टाकतो आणि त्यांचे पाय पकडून त्यांना महासागराच्या पलीकडे किंवा चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) पलीकडे फेकून देतो." दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी म्हटले – "गद्रभ, मला ठाऊक आहे. जर तुला काही अडचण नसेल, तर मी येथे एक रात्र घालवीन." तिसऱ्यांदाही गद्रभ यक्षाने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, आळवक हा तापलेल्या लोखंडी तव्यासारखा आहे. तो आई-वडिलांना मानत नाही, श्रमण-ब्राह्मणांना मानत नाही आणि धम्मालाही जाणत नाही. येथे येणाऱ्या लोकांचे तो चित्त विचलित करतो, त्यांचे हृदय फाडून टाकतो आणि त्यांचे पाय पकडून त्यांना महासागराच्या पलीकडे किंवा चक्रवाळाच्या पलीकडे फेकून देतो." तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी म्हटले – "गद्रभ, मला ठाऊक आहे. जर तुला काही अडचण नसेल, तर मी येथे एक रात्र घालवीन." "भंते, मला काही अडचण नाही, परंतु त्या यक्षाला न सांगता जर मी आपल्याला परवानगी दिली, तर तो माझा जीव घेईल. भंते, मी त्याला याबद्दल माहिती देतो." "गद्रभ, तुझ्या इच्छेनुसार तू त्याला सांग." "तसे असेल तर भंते, आपण स्वतःच पाहून घ्यावे," असे म्हणून भगवंतांना अभिवादन करून तो हिमालयाच्या दिशेने निघून गेला. भवनाचे द्वारही भगवंतांसाठी स्वतःहून उघडले गेले. भगवंतांनी भवनाच्या आत प्रवेश केला आणि ज्या दिव्य रत्नजडित पलंगावर बसून आळवक शुभ प्रसंगी आपल्या वैभवाचा उपभोग घेत असे, त्याच पलंगावर बसून भगवंतांनी सुवर्ण प्रकाश (सुवर्ण आभा) प्रक्षेपित केला. ते पाहून यक्षाच्या स्त्रिया तेथे आल्या, त्यांनी भगवंतांना वंदन केले आणि त्यांच्याभोवती वेढा घालून बसल्या. भगवंतांनी त्यांना विविध प्रकारचा धम्मोपदेश केला: "पूर्वी तुम्ही दान दिले, शील ग्रहण केले आणि पूजनीयांची पूजा केली, म्हणूनच तुम्हाला हे वैभव प्राप्त झाले आहे. आताही तुम्ही तसेच करा. परस्परांबद्दल ईर्ष्या आणि मत्सर बाळगून राहू नका." भगवंतांचा मधुर आवाज ऐकून त्यांनी हजारो वेळा साधुकार दिला आणि भगवंतांच्या भोवती वेढा घालून त्या बसूनच राहिल्या. गद्रभ देखील हिमालयात गेला आणि त्याने आळवकाला सांगितले – "हे महाशय, आपल्याला ठाऊक असावे की, भगवंत आपल्या महालात (भवनात) बसले आहेत." त्याने गद्रभला इशारा केला – "शांत राहा, मी जाऊन जे काही करायचे आहे ते करीन." असे म्हणतात की, आपल्या पुरुषी अहंकारामुळे त्याला लाज वाटली, म्हणून त्याने गद्रभला रोखले की, "सभेमध्ये कोणालाही हे ऐकू जाऊ नये."

Tadā sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti. Ākāse ca yakkhānaṃ na sabbattha maggo atthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti. Āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ, upari kaṃsajālasañchannaṃ mañjūsasadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena. Tassa upari maggo hoti. Te taṃ padesamāgamma gantuṃ asamatthā ahesuṃ. Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā, tāva koci gantuṃ asamattho. Te ‘‘kimida’’nti āvajjetvā bhagavantaṃ disvā ākāse khittaleḍḍu viya oruyha vanditvā, dhammaṃ sutvā, padakkhiṇaṃ katvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gacchāma bhagavā’’ti tīṇi vatthūni pasaṃsantā yakkhasamāgamaṃ agamaṃsu. Āḷavako te disvā ‘‘idha nisīdathā’’ti paṭikkamma okāsamadāsi. Te [Pg.217] āḷavakassa nivedesuṃ ‘‘lābhā te, āḷavaka, yassa te bhavane bhagavā viharati, gacchāvuso bhagavantaṃ payirupāsassū’’ti. Evaṃ bhagavā bhavaneyeva vihāsi, na yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūleti. Tena vuttaṃ ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

त्या वेळी सातागिरि आणि हेमवत यक्ष भगवंतांना जेतवनातच वंदन करून, "आम्ही यक्षसभेला जाऊ" असे म्हणून आपापल्या परिवारासह विविध वाहनांनी आकाशातून जात होते. आकाशात यक्षांसाठी सर्वत्र मार्ग नसतो; आकाशातील विमानांना टाळून ठराविक मार्गानेच जावे लागते. परंतु आळवकाचे भवन जमिनीवर होते, ते सुरक्षित होते, तटबंदीने वेढलेले होते, त्याचे दरवाजे, बुरूज आणि प्रवेशद्वार सुव्यवस्थित होते, वरून ते तांब्याच्या जाळीने झाकलेले होते आणि एखाद्या पेटीसारखे तीन योजन उंच होते. त्याच्या वरून जाण्याचा मार्ग होता. त्या प्रदेशात आल्यावर ते पुढे जाण्यास असमर्थ ठरले. कारण बुद्ध ज्या ठिकाणी बसलेले असतात, त्याच्या वरच्या भागातून अगदी भवाग्र (अस्तित्वाच्या शिखरा) पर्यंत कोणीही प्रवास करू शकत नाही. "हे काय आहे?" असा विचार करून त्यांनी खाली पाहिले आणि भगवंतांना पाहिले. आकाशातून फेकलेल्या मातीच्या ढेकळाप्रमाणे ते खाली उतरले, त्यांनी भगवंतांना वंदन केले, धम्म ऐकला, प्रदक्षिणा घातली आणि "भगवंत, आम्ही यक्षसभेला जात आहोत" असे म्हणून त्रिरत्नांची प्रशंसा करत ते यक्षसभेला गेले. आळवकाने त्यांना पाहून "येथे बसा" असे सांगून मागे सरकून त्यांना जागा दिली. त्यांनी आळवकाला सांगितले – "आळवक, तू भाग्यवान आहेस, कारण तुझ्या भवनात भगवंत वास्तव्य करत आहेत. मित्रा, जा आणि भगवंतांची सेवा-उपासना कर." अशा प्रकारे भगवंत भवनातच राहिले, ज्या वडाच्या झाडाखाली आळवकाचे भवन होते, त्याच्या मुळाशी (झाडाखाली) नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – "एका समयाला भगवंत आळवी येथे आळवक यक्षाच्या भवनात वास्तव्य करत होते."

Atha kho āḷavako…pe… bhagavantaṃ etadavoca ‘‘nikkhama samaṇā’’ti. ‘‘Kasmā panāyaṃ etadavocā’’ti? Vuccate – rosetukāmatāya. Tatrevaṃ ādito pabhuti sambandho veditabbo – ayañhi yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlādikathā viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantarakopena taṭataṭāyamānahadayo hutvā ‘‘ko so bhagavā nāma, yo mama bhavanaṃ paviṭṭho’’ti āha. Te āhaṃsu – ‘‘na tvaṃ, āvuso, jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ, yo tusitabhavane ṭhito pañca mahāvilokanāni viloketvā’’tiādinā nayena yāva dhammacakkappavattanaṃ kathentā paṭisandhiādinā dvattiṃsa pubbanimittāni vatvā ‘‘imānipi tvaṃ, āvuso, acchariyāni nāddasā’’ti codesuṃ. So disvāpi kodhavasena ‘‘nāddasa’’nti āha. Āvuso āḷavaka passeyyāsi vā tvaṃ, na vā, ko tayā attho passatā vā apassatā vā, kiṃ tvaṃ karissasi amhākaṃ satthuno, yo tvaṃ taṃ upanidhāya calakkakudhamahāusabhasamīpe tadahujātavacchako viya, tidhāpabhinnamattavāraṇasamīpe bhiṅkapotako viya, bhāsuravilambakesaraupasobhitakkhandhassa migarañño samīpe jarasiṅgālo viya, diyaḍḍhayojanasatappavaḍḍhakāyasupaṇṇarājasamīpe chinnapakkhakākapotako viya khāyasi, gaccha yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohīti. Evaṃ vutte kuddho āḷavako uṭṭhahitvā manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami, taṃ ayokūṭapahaṭo niddhantaayopiṇḍo viya papaṭikāyo muñci. So tatra ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ghosesi, sakalajambudīpaṃ saddo phari.

त्यानंतर आळवक यक्ष भगवंतांजवळ गेला आणि त्यांना म्हणाला – "श्रमणा, बाहेर नीघ!" पण त्याने असे का म्हटले? उत्तर आहे – त्याला भगवंतांचा अपमान करायचा होता (त्यांना क्रोधित करायचे होते). येथे सुरुवातीपासूनचा संदर्भ असा समजून घ्यावा – ज्याप्रमाणे श्रद्धा नसलेल्या व्यक्तीला श्रद्धेची कथा आणि दुःशील (चरित्रहीन) व्यक्तीला शीलाची कथा आवडत नाही, त्याचप्रमाणे त्या यक्षांकडून भगवंतांची स्तुती ऐकून, आगीत टाकलेल्या मीठ आणि साखरेप्रमाणे त्याचा अंतरात्मा क्रोधाने तडतडू लागला. तो म्हणाला – "तो भगवंत नावाचा कोण आहे, जो माझ्या भवनात शिरला आहे?" ते म्हणाले – "मित्रा, तू आमच्या शास्ता (गुरू) असलेल्या भगवंतांना जाणत नाहीस का, ज्यांनी तुषित भवनात (स्वर्गात) असताना पाच महाविलोकने (अवलोकने) केली?" अशा प्रकारे त्यांनी गर्भधारणेपासून ते धम्मचक्रप्रवर्तनापर्यंतची सर्व माहिती दिली आणि गर्भाधानाच्या वेळच्या बत्तीस पूर्वसंकेतांबद्दल (शुभ चिन्हांबद्दल) सांगून त्याला विचारले – "मित्रा, तू ही आश्चर्यकारक चिन्हे पाहिली नाहीत का?" त्याने ती पाहिली असूनही क्रोधाच्या भरात म्हटले – "मी पाहिली नाहीत." "मित्रा आळवक, तू ती पाहिली असशील किंवा नसेलही, तुझ्या पाहण्याने किंवा न पाहण्याने काय फरक पडतो? तू आमच्या शास्त्यांचे काय वाकडे करणार? त्यांच्याशी तुलना करता तू म्हणजे हलणाऱ्या वशिंडाच्या मोठ्या बैलासमोर नुकतेच जन्मलेले वासरू असल्यासारखा आहेस; मदमस्त हत्तीसमोर हत्तीच्या पिल्लासारखा आहेस; सुंदर आणि पसरलेल्या आयाळीने सुशोभित खांदे असलेल्या मृगराज सिंहासमोर म्हाताऱ्या कोल्ह्यासारखा आहेस; दीडशे योजन शरीराचा विस्तार असलेल्या गरुडराजासमोर पंख तुटलेल्या कावळ्याच्या पिल्लासारखा दिसतोस. जा, तुला जे करायचे आहे ते कर!" असे म्हटल्यावर संतप्त झालेला आळवक उठला आणि मनःशिला (तांबड्या दगडाच्या) शिळेवर डावा पाय ठेवून उभा राहिला आणि म्हणाला – "आता पहा, तुमचे शास्ते अधिक प्रभावशाली आहेत की मी!" असे म्हणून त्याने आपला उजवा पाय साठ योजन पसरलेल्या कैलास पर्वताच्या शिखरावर ठेवला. लोखंडी हातोड्याने मारलेल्या तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्याप्रमाणे त्या पर्वताचे तुकडे उडून ठिणग्या पडू लागल्या. तो तेथे उभा राहून ओरडला – "मी आळवक आहे!" आणि तो आवाज संपूर्ण जंबुद्विपात पसरला.

Cattāro [Pg.218] kira saddā sakalajambudīpe suyyiṃsu – yañca puṇṇako yakkhasenāpati dhanañcayakorabyarājānaṃ jūte jinitvā apphoṭetvā ‘‘ahaṃ jini’’nti ugghosesi, yañca sakko devānamindo kassapassa bhagavato sāsane parihāyamāne vissakammaṃ devaputtaṃ sunakhaṃ kāretvā ‘‘ahaṃ pāpabhikkhū ca pāpabhikkhuniyo ca upāsake ca upāsikāyo ca sabbeva adhammavādino khādāmī’’ti ugghosāpesi, yañca kusajātake pabhāvatihetu sattahi rājūhi nagare uparuddhe pabhāvatiṃ attanā saha hatthikkhandhaṃ āropetvā nagarā nikkhamma ‘‘ahaṃ sīhassarakusamahārājā’’ti mahāpuriso ugghosesi, yañca āḷavako kelāsamuddhani ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti. Tadā hi sakalajambudīpe dvāre dvāre ṭhatvā ugghositasadisaṃ ahosi, tiyojanasahassavitthato ca himavāpi saṅkampi yakkhassa ānubhāvena.

असे म्हटले जाते की संपूर्ण जंबुद्विपात चार आवाज ऐकू गेले होते – पहिला, यक्षसेनापती पुण्णकाने कोरव्य राजा धनंजयाला द्यूतात जिंकून, टाळ्या वाजवून 'मी जिंकलो!' अशी जी गर्जना केली होती; दुसरा, भगवान कस्सपांचे शासन (धम्म) ऱ्हास पावत असताना, देवांचा राजा सक्क याने विस्सकम्म देवपुत्राला कुत्र्याचे रूप धारण करायला लावून 'मी पापी भिक्खू, पापी भिक्खुणी, पापी उपासक, पापी उपासिका आणि सर्व अधम्मवादी लोकांना खाऊन टाकीन!' अशी जी घोषणा करवून घेतली होती; तिसरा, कुस जातकात पभावतीच्या कारणावरून सात राजांनी नगराला वेढा घातला असता, त्या महापुरुषाने पभावतीला स्वतःसोबत हत्तीच्या पाठीवर बसवून नगरातून बाहेर पडून 'मी सिंहनाद करणारा कुस महाराज आहे!' अशी जी गर्जना केली होती; आणि चौथा, आळवक यक्षाने कैलास पर्वताच्या शिखरावर उभे राहून 'मी आळवक आहे!' अशी जी गर्जना केली होती. त्यावेळी संपूर्ण जंबुद्विपात जणू काही प्रत्येक दारापाशी उभे राहून गर्जना केल्यासारखा तो आवाज झाला आणि त्या यक्षाच्या प्रभावाने तीन हजार योजन विस्तारलेला लय पर्वतही थरथर कापला.

So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘eteneva samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavīnagaraṃ pakkhantā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse bhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā vassiṃsu, vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi, vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi, mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi, ekatodhārāubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ. Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi, kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato kukkulavassaṃ samuṭṭhāpesi, accuṇho kukkulo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati. Tato vālukāvassaṃ [Pg.219] samuṭṭhāpesi, atisukhumā vālukā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi, taṃ kalalavassaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Taṃ caturaṅgasamannāgatandhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi.

त्याने 'यानेच मी या श्रमणाला पळवून लावीन' असा विचार करून एक मोठे वादळ निर्माण केले. पूर्व आदी दिशांनी उठलेल्या त्या वादळी वाऱ्यांनी अर्धा योजन, एक योजन, दोन योजन आणि तीन योजन आकाराची पर्वतशिखरे फोडून काढली, जंगलातील झाडेझुडपे मुळासकट उपटून टाकली आणि आळवी नगरात प्रवेश करून जुने हत्तीखाने चूर्ण करून टाकले व छताच्या विटा आकाशात फिरवू लागल्या. भगवंतांनी 'कोणालाही बाधा होऊ नये' असा अधिष्ठान केला. ते वादळी वारे दशबलांच्या (बुद्ध भगवंतांच्या) जवळ पोहोचल्यावर त्यांच्या चीवराचा कोपरासुद्धा हलवू शकले नाहीत. त्यानंतर त्याने 'पाण्याने बुडवून मी या श्रमणाला ठार मारीन' असा विचार करून मुसळधार पाऊस पाडण्यास सुरुवात केली. त्याच्या प्रभावाने वरच्या वर शेकडो आणि हजारो थरांचे ढग दाटून आले आणि बरसले. पावसाच्या धारेच्या वेगाने पृथ्वी दुभंगली. जंगलातील झाडांवरून पाण्याचा मोठा लोंढा आला, पण तो दशबलांच्या चीवराला दवबिंदूइतकाही ओला करू शकला नाही. त्यानंतर त्याने दगडांचा पाऊस पाडला. धूर सोडणारी आणि पेटलेली मोठी मोठी पर्वतशिखरे आकाशातून आली, पण दशबलांच्या जवळ पोहोचताच ती दिव्य फुलांचे हार बनली. त्यानंतर त्याने शस्त्रास्त्रांचा पाऊस पाडला. एकीकडे धार असलेली आणि दोन्हीकडे धार असलेली तलवारी, भाले, वस्तारे इत्यादी शस्त्रे धूर सोडत आणि पेटत आकाशातून आली, पण दशबलांच्या जवळ पोहोचताच ती दिव्य फुले बनली. त्यानंतर त्याने निखाऱ्यांचा पाऊस पाडला. पळसाच्या फुलांसारखे लालभडक निखारे आकाशातून आले, पण दशबलांच्या पाऊलांशी ते दिव्य फुले बनून विखुरले गेले. त्यानंतर त्याने उष्ण राखेचा पाऊस पाडला. अत्यंत उष्ण राख आकाशातून आली, पण दशबलांच्या पाऊलांशी ती चंदनाची सुगंधी पावडर बनून पडली. त्यानंतर त्याने वाळूचा पाऊस पाडला. अत्यंत बारीक वाळू धूर सोडत आणि पेटत आकाशातून आली, पण दशबलांच्या पाऊलांशी ती दिव्य फुले बनून पडली. त्यानंतर त्याने चिखलाचा पाऊस पाडला. तो चिखलाचा पाऊस धूर सोडत आणि पेटत आकाशातून आला, पण दशबलांच्या पाऊलांशी तो दिव्य सुगंध बनून पडला. त्यानंतर त्याने 'श्रमणाला घाबरवून पळवून लावीन' असा विचार करून अंधार पसरवला. तो चार अंगांनी युक्त अशा घनघोर अंधारासारखा होता, पण दशबलांच्या जवळ पोहोचताच तो अंधार सूर्याच्या प्रकाशाने नष्ट व्हावा तसा नाहीसा झाला.

Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkulavālukakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetuṃ asakkonto nānāvidhapaharaṇahatthāya anekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāre vikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya honti, apica te niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā, bhagavantaṃ allīyituṃ asamatthā evaṃ ahesuṃ. Evaṃ santepi yathā bodhimaṇḍe māro āgatavelāyameva nivatto, tathā anivattitvā upaḍḍharattimattaṃ byākulamakaṃsu. Evaṃ upaḍḍharattimattaṃ anekappakāravibhiṃsanadassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti.

अशा प्रकारे, वादळ, पाऊस, दगड, शस्त्रे, निखारे, उष्ण राख, वाळू, चिखल आणि अंधार या नऊ प्रकारच्या वर्षावांनी भगवंतांना पळवून लावण्यास असमर्थ ठरलेला तो यक्ष, स्वतःच विविध प्रकारची शस्त्रे हातात घेतलेल्या आणि अनेक रूपांतील भयानक भूतगणांच्या समूहाने युक्त अशा चतुरंग सेनेसह भगवंतांवर चालून गेला. ते भूतगण विविध प्रकारचे भयानक हावभाव करत 'पकडा! मारा!' असे ओरडत भगवंतांच्या अंगावर धावून येत असल्यासारखे वाटत होते. परंतु, तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्यावर माशा बसू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे ते भगवंतांच्या जवळ जाण्यासही असमर्थ ठरले. असे असूनही, बोधिमंडळावर मार जसा आल्या पावली लगेच परत फिरला होता, तसे न करता ते परत न फिरता अर्ध्या रात्रीपर्यंत गोंधळ घालत राहिले. अशा प्रकारे अर्ध्या रात्रीपर्यंत अनेक प्रकारची भयानक दृश्ये दाखवूनही भगवंतांना विचलित करण्यास असमर्थ ठरलेल्या आळवकाने विचार केला – 'आता मी माझे कोणालाही अजिंक्य असलेले दुस्सायुध (वस्त्ररूप शस्त्र) का सोडू नये?'

Cattāri kira āvudhāni loke seṭṭhāni – sakkassa vajirāvudhaṃ, vessavaṇassa gadāvudhaṃ, yamassa nayanāvudhaṃ, āḷavakassa dussāvudhanti. Yadi hi sakko kuddho vajirāvudhaṃ sinerumatthake pahareyya aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassaṃ sineruṃ vinivijjhitvā heṭṭhato gaccheyya. Vessavaṇassa puthujjanakāle vissajjitagadā bahūnaṃ yakkhasahassānaṃ sīsaṃ pātetvā puna hatthapāsaṃ āgantvā tiṭṭhati. Yamena kuddhena nayanāvudhena olokitamatte anekāni kumbhaṇḍasahassāni tattakapāle tilā viya vipphurantāni vinassanti. Āḷavako kuddho sace ākāse dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya, sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbamudakaṃ susseyya. Sace sinerusadisepi pabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃ mahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarīyakataṃ muñcitvā aggahesi[Pg.220]. Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu – ‘‘ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti. Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi puripuṇṇamahosi.

असे म्हटले जाते की जगात चार श्रेष्ठ शस्त्रे आहेत – सक्काचे वजिरायुध, वेस्सवाणाचे गदायुध, यमाचे नयनायुध आणि आळवकाचे दुस्सायुध. जर सक्काने क्रोधाविष्ट होऊन आपले वजिरायुध सिनेरु पर्वताच्या शिखरावर प्रहार केले, तर ते एक लाख अडुसष्ट हजार योजन सिनेरु पर्वताला भेदून खाली निघून जाईल. वेस्सवाणाने आपल्या पुथुज्जन काळात सोडलेली गदा अनेक हजार यक्षांची डोकी उडवून पुन्हा त्याच्या हातात येऊन थांबत असे. यमाने क्रोधाविष्ट होऊन आपल्या नयनायुधाने केवळ पाहिले असता, हजारो कुंभांड तापलेल्या तव्यावर तिळासारखे तडतडून नष्ट होतात. आणि आळवकाने क्रोधाविष्ट होऊन जर आपले दुस्सायुध आकाशात सोडले, तर बारा वर्षे पाऊस पडणार नाही. जर ते पृथ्वीवर सोडले, तर सर्व झाडे, गवत इत्यादी सुकतील आणि पुढील बारा वर्षे पुन्हा उगवणार नाहीत. जर ते समुद्रात सोडले, तर तापलेल्या तव्यावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे सर्व समुद्र सुकवून टाकील. जर ते सिनेरुसारख्या पर्वतावर सोडले, तर त्या पर्वताचे तुकडे तुकडे होऊन तो विखुरला जाईल. त्याने अशा महाप्रतापी दुस्सायुधाला (आपल्या खांद्यावरील उपरणे) काढून हातात घेतले. 'आज भगवान आळवकाचे दमन करतील, तिथे आपण धम्म ऐकू या' असा विचार करून दहा हजार लोकधातूतील बहुतांश देवता वेगाने एकत्र जमल्या. युद्ध पाहण्याची इच्छा असणाऱ्या देवताही एकत्र जमल्या. अशा प्रकारे संपूर्ण आकाश देवतांनी तुडुंब भरून गेले।

Atha āḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci. Taṃ asanivicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādamuñchanacoḷakaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho, uddhaṭadāṭho viya sappo, nittejo nimmado nipatitamānaddhajo hutvā cintesi – ‘‘dussāvudhampi samaṇaṃ nabhibhosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? Idaṃ kāraṇaṃ, mettāvihārayutto samaṇo, handa naṃ rosetvā mettāya viyojemīti. Iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā…pe… nikkhama samaṇā’’ti. Tatrāyamadhippāyo – kasmā mayā ananuññāto mama bhavanaṃ pavisitvā gharasāmiko viya itthāgārassa majjhe nisinnosi, nanu ayuttametaṃ samaṇassa yadidaṃ adinnapaṭibhogo itthisaṃsaggo ca, tasmā yadi tvaṃ samaṇadhamme ṭhito, nikkhama samaṇāti. Eke pana ‘‘etāni aññāni ca pharusavacanāni vatvā evāyaṃ etadavocā’’ti bhaṇanti.

त्यानंतर, आळवक यक्षाने भगवंतांच्या जवळ वरच्या वर फिरून आपले 'वत्थावुध' (वस्त्र-शस्त्र) सोडले. आकाशात वीज कोसळल्यासारखा भयानक आवाज करत, धूर सोडत आणि जळत ते वस्त्र-शस्त्र भगवंतांच्या जवळ पोहोचले, परंतु यक्षाचा गर्व हरण करण्यासाठी ते पाय पुसण्याचे कापड बनून भगवंतांच्या चरणांशी पडले. हे पाहून आळवक यक्ष शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा आणि सुळे काढलेल्या सापासारखा निस्तेज, गर्वरहित आणि मानमर्दन झालेला होऊन विचार करू लागला – 'माझे वस्त्र-शस्त्र देखील या श्रमणाला पराभूत करू शकले नाही, याचे काय कारण असावे?' [त्याला समजले की] 'याचे कारण हे आहे की हा श्रमण मैत्रीभावात (मेत्ताविहारात) मग्न आहे. चला, मी याला क्रोधीत करतो आणि याच्या मैत्रीभावापासून याला दूर करतो!' याच संदर्भात हे म्हटले गेले आहे – 'त्यानंतर आळवक यक्ष जेथे भगवंत होते... श्रमणा, बाहेर निघ.' याचा अर्थ असा आहे – 'माझ्या परवानगीशिवाय तू माझ्या भवनात प्रवेश करून एखाद्या गृहस्वामीसारखा अंतःपुरातील स्त्रियांच्या मध्ये का बसला आहेस? न दिलेल्या वस्तूंचा उपभोग घेणे आणि स्त्रियांच्या संपर्कात राहणे हे श्रमणाला अयोग्य नाही का? म्हणून, जर तू श्रमणधर्मावर ठाम असशील, तर श्रमणा, बाहेर निघ!' काही आचार्य असेही म्हणतात की, त्याने हे आणि इतर कठोर शब्द बोलल्यानंतर असे म्हटले.

Atha bhagavā ‘‘yasmā thaddho paṭithaddhabhāvena vinetuṃ na sakkā, so hi paṭithaddhabhāve kariyamāne seyyathāpi caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya, so bhiyyoso mattāya caṇḍataro assa, evaṃ thaddhataro hoti, mudunā pana so sakkā vinetu’’nti ñatvā ‘‘sādhāvuso’’ti piyavacanena tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhami. Tena vuttaṃ ‘‘sādhāvusoti bhagavā nikkhamī’’ti.

त्यानंतर भगवंतांनी विचार केला, 'एका उद्धट व्यक्तीला उद्धटपणाने सुधारणे शक्य नाही. जर एखाद्या हिंस्त्र कुत्र्याच्या नाकावर पित्त फोडले, तर तो अधिकच हिंस्त्र बनतो; त्याचप्रमाणे, जर मी देखील उद्धटपणा दाखवला, तर तो यक्ष आणखीनच उद्धट होईल. परंतु, सौम्यतेने त्याला सुधारणे शक्य आहे.' हे जाणून त्यांनी 'ठीक आहे, मित्रा' अशा प्रिय शब्दांत त्याचे म्हणणे स्वीकारले आणि ते बाहेर पडले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ठीक आहे, मित्रा,' असे म्हणून भगवंत बाहेर पडले.

Tato āḷavako ‘‘suvaco vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto, evaṃ nāma nikkhametuṃ sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsi’’nti muducitto hutvā puna cintesi ‘‘idānipi na sakkā jānituṃ, kiṃ nu kho suvacatāya nikkhanto, udāhu kodhena, handa naṃ vīmaṃsāmī’’ti. Tato ‘‘pavisa samaṇā’’ti āha. Atha ‘‘suvaco’’ti mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthaṃ punapi piyavacanaṃ vadanto sādhāvusoti bhagavā pāvisi. Āḷavako punappunaṃ tameva suvacabhāvaṃ vīmaṃsanto [Pg.221] dutiyampi tatiyampi ‘‘nikkhama pavisā’’ti āha. Bhagavāpi tathā akāsi. Yadi na kareyya, pakatiyāpi thaddhayakkhassa cittaṃ thaddhataraṃ hutvā dhammakathāya bhājanaṃ na bhaveyya. Tasmā yathā nāma mātā rodantaṃ puttakaṃ yaṃ so icchati, taṃ datvā vā katvā vā saññāpeti, tathā bhagavā kilesarodanena rodantaṃ yakkhaṃ saññāpetuṃ yaṃ so bhaṇati, taṃ akāsi. Yathā ca dhātī thaññaṃ apivantaṃ dārakaṃ kiñci datvā upalāḷetvā pāyeti, tathā bhagavā yakkhaṃ lokuttaradhammakhīraṃ pāyetuṃ tassa patthitavacanakaraṇena upalāḷento evamakāsi. Yathā ca puriso lābumhi catumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantaraṃ sodheti, evaṃ bhagavā yakkhassa citte lokuttaracatumadhuraṃ pūretukāmo tassa abbhantare kodhamalaṃ sodhetuṃ yāva tatiyaṃ nikkhamanapavesanaṃ akāsi.

त्यानंतर आळवकाचे मन मऊ झाले आणि त्याने विचार केला, 'हा श्रमण खरोखरच किती आज्ञाधारक आहे! केवळ एका शब्दासरशी तो बाहेर पडला. मी विनाकारण संपूर्ण रात्र या श्रमणाशी युद्ध करण्यात घालवली, तर हा इतक्या सहजपणे बाहेर पडतो.' त्याने पुन्हा विचार केला, 'पण अजूनही हे समजू शकत नाही की तो आज्ञाधारकतेमुळे बाहेर पडला की क्रोधाने. चला, मी त्याची परीक्षा घेतो!' मग तो म्हणाला, 'श्रमणा, आत या.' आता आळवकाचे मन मऊ झाले होते, म्हणून तो आज्ञाधारक आहे या विश्वासाला दृढ करण्यासाठी पुन्हा एकदा प्रिय शब्दांत 'ठीक आहे, मित्रा' असे म्हणत भगवंत आत गेले. त्याच्या आज्ञाधारकतेची वारंवार परीक्षा घेण्यासाठी आळवकाने दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदाही 'बाहेर जा, आत या' असे म्हटले आणि भगवंतांनी तसेच केले. जर भगवंतांनी तसे केले नसते, तर स्वभावानेच उद्धट असलेल्या त्या यक्षाचे मन आणखीनच उद्धट झाले असते आणि तो धम्मदेशना ऐकण्यास पात्र ठरला नसता. म्हणून, ज्याप्रमाणे एखादी माता आपल्या रडणाऱ्या मुलाला त्याला हवे ते देऊन किंवा करून शांत करते, त्याचप्रमाणे क्लेशांच्या रडण्याने रडणाऱ्या यक्षाला शांत करण्यासाठी भगवंतांनी तो जे काही सांगत होता, ते केले. आणि ज्याप्रमाणे एखादी दाई दूध न पिणाऱ्या बालकाला काहीतरी देऊन किंवा कुरवाळून दूध पाजते, त्याचप्रमाणे यक्षाला लोकोत्तर धम्मरूपी दूध पाजण्यासाठी भगवंतांनी त्याच्या इच्छेनुसार वागून त्याला कुरवाळले. आणि ज्याप्रमाणे एखादा माणूस भोपळ्यात 'चतुमधुर' (चार गोड पदार्थ) भरू इच्छितो, तेव्हा तो आधी त्याचा आतील भाग स्वच्छ करतो, त्याचप्रमाणे यक्षाच्या मनात लोकोत्तर चतुमधुर भरण्याची इच्छा असल्याने, भगवंतांनी त्याच्या मनात लोकोत्तर चतुमधुर भरण्यासाठी त्याच्या आतील क्रोधाचा मळ स्वच्छ करण्यासाठी तिसऱ्या वेळेपर्यंत बाहेर जाणे आणि आत येणे चालू ठेवले.

Atha āḷavako ‘‘suvaco ayaṃ samaṇo, ‘nikkhamā’ti vutto nikkhamati, ‘pavisā’ti vutto pavisati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evamevaṃ sakalarattiṃ kilametvā, pāde gahetvā, pāragaṅgāya khipeyya’’nti pāpakaṃ citaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha – ‘‘nikkhama samaṇā’’ti. Taṃ ñatvā bhagavā ‘‘na khvāhaṃ ta’’nti āha. ‘‘Evaṃ vutte taduttariṃ karaṇīyaṃ pariyesamāno pañhaṃ pucchitabbaṃ maññissati, taṃ dhammakathāya mukhaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘na khvāhaṃ ta’’nti āha. Tattha naiti paṭikkhepe, khoiti avadhāraṇe. Ahanti attanidassanaṃ, nti hetuvacanaṃ. Tenettha ‘‘yasmā tvaṃ evaṃ cintesi, tasmā ahaṃ āvuso neva nikkhamissāmi, yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti evamattho daṭṭhabbo.

त्यानंतर आळवकाने विचार केला, 'हा श्रमण खूपच आज्ञाधारक आहे. बाहेर जा म्हटले की बाहेर जातो, आत ये म्हटले की आत येतो. मी या श्रमणाला संपूर्ण रात्रभर असेच थकवून, त्याचे पाय पकडून त्याला गंगा नदीच्या पलीकडे फेकून देईन.' असा पापी विचार मनात आणून त्याने चौथ्यांदा म्हटले – 'श्रमणा, बाहेर निघ!' त्याचा हा हेतू जाणून भगवंत म्हणाले – 'मी बाहेर जाणार नाही.' भगवंतांना हे देखील ठाऊक होते की, 'मी असे म्हटल्यावर, पुढे काय करावे याचा विचार करत तो मला प्रश्न विचारणे योग्य समजेल आणि तीच माझ्या धम्मदेशनेची सुरुवात ठरेल.' हे जाणून त्यांनी 'मी बाहेर जाणार नाही' असे म्हटले. येथे 'न' हा शब्द नकारासाठी आहे, 'खो' हा शब्द निश्चयासाठी आहे. 'अहं' हा स्वतःचा निर्देश करणारा शब्द आहे आणि 'तं' हा कारणाचा वाचक आहे. म्हणून येथे असा अर्थ समजला पाहिजे – 'तू असा विचार केला आहेस, म्हणून हे मित्रा, मी मुळीच बाहेर जाणार नाही. तुला जे काही करायचे आहे, ते तू कर.'

Tato āḷavako yasmā pubbepi ākāsenāgamanavelāyaṃ ‘‘kiṃ nu kho, etaṃ suvaṇṇavimānaṃ, udāhu rajatamaṇivimānānaṃ aññataraṃ, handa naṃ passāmā’’ti evaṃ attano vimānaṃ āgate iddhimante tāpasaparibbājake pañhaṃ pucchitvā vissajjetumasakkonte cittakkhepādīhi viheṭheti. Kathaṃ? Amanussā hi bhiṃsanakarūpadassanena vā hadayavatthuparimaddanena vāti dvīhākārehi cittakkhepaṃ karonti. Ayaṃ pana yasmā ‘‘iddhimanto bhiṃsanakarūpadassanena na tasantī’’ti ñatvā attano iddhippabhāvena sukhumattabhāvaṃ nimminitvā, tesaṃ anto pavisitvā hadayavatthuṃ parimaddati, tato cittasantati na saṇṭhāti, tassā asaṇṭhamānāya ummattakā honti [Pg.222] khittacittā. Evaṃ khittacittānaṃ etesaṃ urampi phāleti, pādepi ne gahetvā pāragaṅgāya khipati ‘‘māssu me puna evarūpā bhavanamāgamiṃsū’’ti, tasmā te pañhe saritvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ idāni evaṃ viheṭheyya’’nti cintetvā āha ‘‘pañhaṃ taṃ samaṇā’’tiādi.

पूर्वी देखील जेव्हा ऋद्धीमान (अलौकिक शक्ती असलेले) तपस्वी आणि परिव्राजक आकाशातून जात असताना, 'हे सोन्याचे भवन आहे की चांदी आणि रत्नांचे बनलेले एखादे भवन आहे? चला, आपण ते पाहू या,' असा विचार करून आळवकाच्या भवनात येत असत, तेव्हा आळवक त्यांना प्रश्न विचारत असे. जेव्हा ते उत्तर देण्यास असमर्थ ठरत, तेव्हा तो त्यांना वेडे करून आणि इतर मार्गांनी छळत असे. ते कसे? कारण अमनुष्य दोन प्रकारे चित्तविक्षेप करतात: एक तर भयानक रूप दाखवून किंवा त्यांच्या हृदयवस्तूला पिळून. परंतु, या आळवक यक्षाला ठाऊक होते की, ऋद्धीमान पुरुष भयानक रूप पाहून घाबरत नाहीत. म्हणून तो आपल्या ऋद्धीच्या प्रभावाने एक सूक्ष्म शरीर धारण करून त्यांच्या शरीरात प्रवेश करत असे आणि त्यांच्या हृदयवस्तूला पिळत असे. त्यामुळे त्यांच्या चित्ताची संतती स्थिर राहू शकत नव्हती आणि चित्त स्थिर न राहिल्यामुळे ते वेडे व विक्षिप्त होत असत. अशा विक्षिप्त झालेल्या लोकांची छाती देखील तो फाडत असे आणि त्यांचे पाय पकडून त्यांना गंगा नदीच्या पलीकडे फेकून देत असे, आणि विचार करत असे की, 'अशा प्रकारचे लोक पुन्हा कधीही माझ्या भवनात येऊ नयेत.' म्हणून, त्या जुन्या प्रश्नांचे स्मरण करून आळवकाने विचार केला, 'आता मी या श्रमणाला देखील अशाच प्रकारे छळतो.' असे विचार करून तो म्हणाला – 'श्रमणा, मी तुला प्रश्न विचारतो...' इत्यादी.

Kuto panassa te pañhāti? Tassa kira mātāpitaro kassapaṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā aṭṭha pañhe savissajjane uggahesuṃ. Te daharakāle āḷavakaṃ pariyāpuṇāpesuṃ. So kālaccayena vissajjanaṃ sammussi. Tato ‘‘ime pañhāpi mā vinassantū’’ti suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhāpetvā vimāne nikkhipi. Evamete buddhapañhā buddhavisayā eva honti. Bhagavā taṃ sutvā yasmā buddhānaṃ pariccattalābhantarāyo vā jīvitantarāyo vā sabbaññutaññāṇabyāmappabhānaṃ paṭighāto vā na sakkā kenaci kātuṃ, tasmā taṃ loke asādhāraṇaṃ buddhānubhāvaṃ dassento āha ‘‘na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loke’’ti.

पण त्याला हे प्रश्न कोठून मिळाले? असे म्हटले जाते की, त्याच्या मातापित्यांनी कश्यप भगवंतांची सेवा करून उत्तरांसह हे आठ प्रश्न शिकून घेतले होते. त्यांनी आळवकाला त्याच्या बालपणी ते शिकवले. परंतु काळाच्या ओघात तो त्यांची उत्तरे विसरला. त्यानंतर, 'हे प्रश्नही नष्ट होऊ नयेत' असा विचार करून त्याने ते एका सुवर्णपत्रावर शुद्ध हिंगुळाने लिहून घेतले आणि आपल्या विमानामध्ये (भवनात) ठेवून दिले. अशा प्रकारे हे बुद्ध-प्रश्न केवळ बुद्धांच्याच क्षेत्रातील होते. भगवंतांनी ते ऐकले; आणि ज्याअर्थी बुद्धांना अर्पण केलेल्या लाभाचा अंतराय, किंवा त्यांच्या जीविताचा अंतराय, किंवा त्यांच्या सर्वज्ञता-ज्ञानाचा आणि व्यामप्रभेचा (शरीराभोवतीच्या प्रभेचा) अडथळा कोणीही करू शकत नाही, त्याअर्थी जगातील बुद्धांचा हा असाधारण प्रभाव दाखवत भगवंत म्हणाले, 'हे आवुसो (मित्रा), देवलोकासहित या जगात मला असा कोणीही दिसत नाही...'

Tattha ‘‘sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇa’’ntiādinā nayena etesaṃ padānaṃ atthamattadassanena saṅkhepo vutto, na anusandhiyojanākkamena vitthāro. Svāyaṃ vuccati – sadevakavacanena hi ukkaṭṭhaparicchedato sabbadevesu gahitesupi yesaṃ tattha sannipatite devagaṇe vimati ahosi ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī paccanīkasāto dhammadessī kururakammanto, kiṃ nu kho, sopissa cittakkhepādīni na kareyyā’’ti, tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘samārake’’ti āha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekacakkavāḷasahasse ālokaṃ karoti, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi na kareyyā’’ti, tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘sabrahmake’’ti āha. Atha yesaṃ ahosi ‘‘puthu samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā paccāmittā mantādibalasamannāgatā, kiṃ tepi na kareyyu’’nti, tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’’ti āha. Evaṃ ukkaṭṭhaṭṭhānesu kassaci abhāvaṃ dassetvā idāni sadevamanussāyāti vacanena [Pg.223] sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavaseneva sesasattalokepi kassaci abhāvaṃ dassesīti evamettha anusandhiyojanākkamo veditabbo.

तेथे 'सदेवक' या शब्दाने पाच कामावचर देवलोकांचे ग्रहण होते, इत्यादी पद्धतीने या पदांचा केवळ अर्थ दाखवून संक्षेप सांगितला आहे, अनुसंधीच्या (संबंधाच्या) योजनेच्या क्रमाने सविस्तर स्पष्टीकरण केलेले नाही. ते सविस्तर स्पष्टीकरण असे आहे – 'सदेवक' या शब्दाने उत्कृष्टतेच्या मर्यादेनुसार सर्व देवांचे ग्रहण होत असले, तरी तेथे जमलेल्या देवगणांमध्ये ज्यांना अशी शंका आली की, 'मार हा महान प्रभावशाली, सहा कामावचर लोकांचा स्वामी, वशवर्ती, धर्माचा द्वेष करणारा आणि क्रूर कर्माचा आहे; मग तो बुद्धांचे चित्तविक्षेप इत्यादी करू शकणार नाही का?' त्यांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी भगवंतांनी 'समारके' (मारासहित) असे म्हटले. त्यानंतर ज्यांना वाटले की, 'ब्रह्मा हा महान प्रभावशाली आहे, तो आपल्या एका बोटाने एक हजार चक्रवाळांमध्ये (विश्वप्रणालींमध्ये) प्रकाश करू शकतो, दोन... आणि दहा बोटांनी दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रकाश करू शकतो, आणि तो अनुत्तर ध्यान-समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेतो; मग तोही हे करू शकणार नाही का?' त्यांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'सब्रह्मके' (ब्रह्मदेवांसहित) असे म्हटले. त्यानंतर ज्यांना वाटले की, 'अनेक श्रमण आणि ब्राह्मण शासनाचे (धम्माचे) विरोधी, शत्रू आणि मंत्र इत्यादी शक्तींनी युक्त आहेत; मग तेही हे करू शकणार नाहीत का?' त्यांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'sashramaṇabrāhmaṇiyā pajāyā' (श्रमण आणि ब्राह्मणांसह) असे म्हटले. अशा प्रकारे उच्च स्थानांवर असलेल्या कोणामध्येही ही क्षमता नसल्याचे दाखवून, आता 'सदेवमनुष्या' या शब्दाने संम्युती-देव (राजे-महाराजे) आणि उर्वरित मनुष्य यांना घेऊन, उत्कृष्टतेच्या मर्यादेनुसारच उर्वरित सत्वलोकातही कोणामध्येही ही क्षमता नसल्याचे दाखवले आहे. अशा प्रकारे येथील अनुसंधी-योजनाक्रम समजून घ्यावा.

Evaṃ bhagavā tassa bādhanacittaṃ paṭisedhetvā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha ‘‘apica tvaṃ, āvuso, puccha yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – puccha, yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi. Atha vā ‘‘puccha yaṃ ākaṅkhasi, te sabbaṃ vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi ‘‘pucchāvuso sutvā vedissāmā’’ti vadanti. Buddhā pana ‘‘pucchāvuso yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237, 246) vā,

अशा प्रकारे भगवंतांनी त्याच्या पीडा देण्याच्या विचाराला प्रतिबंध करून, त्याला प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करत म्हटले, 'हे आवुसो, तुला जे काही विचारायचे असेल ते तू विचार.' याचा अर्थ असा – 'जर तुझी इच्छा असेल तर विचार, मला प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा कोणताही भार वाटत नाही.' किंवा 'तुला जे हवे असेल ते विचार, मी तुझ्या सर्व प्रश्नांची उत्तरे देईन,' असे म्हणून त्यांनी प्रत्येक बुद्ध, अग्रश्रावक आणि महाश्रावकांमध्ये असाधारण असलेले 'सर्वज्ञ-निमंत्रण' (सब्बञ्ञुपवारणा) दिले. कारण ते (श्रावक) म्हणतात, 'हे आवुसो, तुम्ही विचारा, आम्ही ऐकून ते जाणून घेऊ.' परंतु बुद्ध म्हणतात, 'हे आवुसो, तुला जे हवे असेल ते विचार,' किंवा

‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasī’’ti vā. (dī. ni. 2.356);

'हे वासवा (इंद्रा), तुझ्या मनात जो काही प्रश्न असेल, तो तू मला विचार,' किंवा

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti vā. (su. ni. 1036) –

'बावरीचा किंवा तुझा, अथवा सर्वांचा जो काही संशय असेल; तुम्हाला परवानगी दिली आहे, तुमच्या मनात जे काही असेल ते तुम्ही विचारा,' किंवा

Evamādinā nayena devamanussānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā evaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya, yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe vattamānopi –

अशा प्रकारे ते देव आणि मनुष्यांना सर्वज्ञ-निमंत्रण देतात. भगवंतांनी बुद्धत्व प्राप्त केल्यानंतर असे निमंत्रण देणे यात काही आश्चर्य नाही, कारण बोधिसत्व अवस्थेत असताना, केवळ प्रादेशिक ज्ञानाने (अंशत: ज्ञानाने) युक्त असतानाही त्यांनी असे केले होते –

‘‘Koṇḍañña pañhāni viyākarohi, yācanti taṃ isayo sādhurūpā;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo, yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60) –

'हे कोंडण्य, प्रश्नांची उत्तरे दे, हे सदाचारी ऋषी तुला प्रार्थना करत आहेत. हे कोंडण्य, मनुष्यांमध्ये हाच धर्म (नियम) आहे की, जो ज्येष्ठत्वाप्रत पोहोचतो, त्याच्यावरच हा भार येतो.'

Evaṃ isīhi yācito –

अशा प्रकारे ऋषींनी प्रार्थना केली असता –

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto, yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ, ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. –

'आपणा सर्वांना संधी दिली आहे, आपल्या मनात इच्छित असलेला कोणताही प्रश्न आपण विचारावा. मी स्वतः हा लोक आणि परलोक जाणून घेऊन आपल्या त्या सर्व प्रश्नांचे स्पष्टीकरण करीन.'

Evaṃ [Pg.224] sarabhaṅgakāle sambhavajātake ca sakalajambudīpe tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsukīḷikaṃ kīḷanto suciratena brāhmaṇena puṭṭho –

अशा प्रकारे शरभंग ऋषींच्या काळात आणि संभव जातकामध्ये, संपूर्ण जंबुद्विपात तीन वेळा फिरूनही प्रश्नांचा अंत करणारा (उत्तर देणारा) कोणी न आढळल्यामुळे, रस्त्यावर धुळीत खेळत असलेल्या सात वर्षांच्या बोधिसत्वाला जेव्हा सुचिरत नावाच्या ब्राह्मणाने विचारले –

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho naṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172) –

'निश्चयपूर्वक मी तुला हे सांगेन, जसे एखादा कुशल मनुष्य सांगतो; राजा देखील ते जाणून घेईल, मग तो त्यानुसार कृती करो वा न करो.'

Evaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Evaṃ bhagavatā āḷavakassa sabbaññupavāraṇāya pavāritāya atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi ‘‘kiṃ sūdha vitta’’nti.

अशा प्रकारे त्यांनी सर्वज्ञ-निमंत्रण दिले. भगवंतांनी आळवकाला अशा प्रकारे सर्वज्ञ-निमंत्रण दिल्यानंतर, आळवक यक्षाने भगवंतांना गाथेने विचारले, 'किं सूध वित्तं...' (या जगात मनुष्याचे श्रेष्ठ धन कोणते?)

183. Tattha kinti pucchāvacanaṃ. Sūti padapūraṇamatte nipāto. Idhāti imasmiṃ loke. Vittanti vidati, pītiṃ karotīti vittaṃ, dhanassetaṃ adhivacanaṃ. Suciṇṇanti sukataṃ. Sukhanti kāyikacetasikaṃ sātaṃ. Āvahātīti āvahati, āneti, deti, appetīti vuttaṃ hoti haveti daḷhatthe nipāto. Sādutaranti atisayena sāduṃ. ‘‘Sādhutara’’ntipi pāṭho. Rasānanti rasasaññitānaṃ dhammānaṃ. Kathanti kena pakārena, kathaṃjīvino jīvitaṃ kathaṃjīvijīvitaṃ, gāthābandhasukhatthaṃ pana sānunāsikaṃ vuccati. ‘‘Kathaṃjīviṃ jīvata’’nti vā pāṭho. Tassa jīvantānaṃ kathaṃjīvinti attho. Sesamettha pākaṭameva. Evamimāya gāthāya ‘‘kiṃ su idha loke purisassa vittaṃ seṭṭhaṃ, kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti, kiṃ rasānaṃ sādutaraṃ, kathaṃjīvino jīvitaṃ seṭṭhamāhū’’ti ime cattāro pañhe pucchi.

१८३. तेथे 'किं' हा प्रश्नार्थक शब्द आहे. 'सु' हा केवळ पादपूर्तीसाठी वापरलेला निपात आहे. 'इध' म्हणजे या लोकात. 'वित्तं' म्हणजे जे आनंद देते, समाधान देते ते 'वित्त' होय; हा धनाचाच समानार्थी शब्द आहे. 'सुचिण्णं' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आचरलेले (सुकृत). 'सुखं' म्हणजे कायिक आणि मानसिक सुख. 'आवहाति' म्हणजे प्राप्त करून देणे, आणणे, देणे किंवा पोहोचवणे असा अर्थ आहे. 'हवे' हा दृढता दर्शवणारा निपात आहे. 'सादुतरं' म्हणजे अत्यंत गोड (मधुर). 'साधुतरं' (अतिशय कल्याणकारी) असाही पाठ आढळतो. 'रसानां' म्हणजे रस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये. 'कथं' म्हणजे कोणत्या प्रकारे. 'कथं जीविनो जीवितं' (कसे जगणाऱ्याचे जीवन) याला गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी अनुनासिकासह 'कथंजीविजीवितं' असे म्हटले आहे. 'कथंजीविं जीवतं' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'जगणाऱ्यांमध्ये कशा प्रकारे जगणे श्रेष्ठ आहे' असा होतो. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. अशा प्रकारे या गाथेद्वारे त्याने हे चार प्रश्न विचारले: 'या जगात मनुष्याचे श्रेष्ठ धन कोणते? काय चांगल्या प्रकारे आचरल्यास सुख मिळते? रसांमध्ये सर्वात मधुर काय आहे? आणि कशा प्रकारे जगणाऱ्याचे जीवन श्रेष्ठ म्हटले जाते?'

184. Athassa bhagavā kassapadasabalena vissajjitanayeneva vissajjento imaṃ gāthamāha ‘‘saddhīdha vitta’’nti. Tattha yathā hiraññasuvaṇṇādi vittaṃ upabhogaparibhogasukhaṃ āvahati, khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati, dāliddiyaṃ vūpasameti, muttādiratanapaṭilābhahetu hoti, lokasanthutiñca āvahati, evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaravipākasukhamāvahati, saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati, guṇadāliddiyaṃ vūpasameti, satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti.

१८४. त्यानंतर, भगवान कश्यप दसबल यांनी ज्या पद्धतीने उत्तर दिले होते, त्याच पद्धतीने उत्तर देत भगवंतांनी ही गाथा म्हटली: "श्रद्धा हेच या जगात मनुष्याचे श्रेष्ठ धन आहे" (सद्धीध वित्तं). येथे, ज्याप्रमाणे सोने-चांदी इत्यादी धन उपभोग आणि वापराचे सुख आणते, भूक-तहान इत्यादी दुःख दूर करते, गरिबीचे शमन करते, मोती इत्यादी रत्नांच्या प्राप्तीचे कारण बनते आणि जगामध्ये प्रशंसा मिळवून देते; त्याचप्रमाणे, लौकिक आणि लोकोत्तर श्रद्धा देखील योग्य प्रकारे लौकिक आणि लोकोत्तर विपाक-सुख मिळवून देते; श्रद्धेला अग्रभागी ठेवून आचरण करणाऱ्यांचे जन्म, जरा (वृद्धत्व) इत्यादी दुःख दूर करते, गुणांच्या दारिद्र्याचे शमन करते आणि सति-संबोज्झंग (स्मृती-संबोध्यंग) इत्यादी रत्नांच्या प्राप्तीचे कारण बनते.

‘‘Saddho [Pg.225] sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303) –

"जो मनुष्य श्रद्धावान आणि शीलसंपन्न आहे, ज्याच्याकडे कीर्ती आणि भोग (संपत्ती) आहे; तो ज्या ज्या प्रदेशात जातो, तिथे तिथे त्याचा सत्कार (पूजन) केला जातो." (धम्मपद ३०३)

Vacanato lokasanthutiñca āvahatīti katvā ‘‘vitta’’nti vuttā. Yasmā panetaṃ saddhāvittaṃ anugāmikaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbasampattihetu, lokiyassa hiraññasuvaṇṇādivittassāpi nidānaṃ. Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā vittaṃ adhigacchati, assaddhassa pana vittaṃ yāvadeva anatthāya hoti, tasmā ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Purisassāti ukkaṭṭhaparicchedadesanā; tasmā na kevalaṃ purisassa, itthiādīnampi saddhāvittameva seṭṭhanti veditabbaṃ.

या वचनानुसार, ते जगाची प्रशंसा मिळवून देते म्हणून त्याला "धन" (वित्तं) म्हटले गेले आहे. कारण हे श्रद्धा-धन पाठीमागे येणारे (अनुगामी), इतरांशी सामायिक नसलेले (असाधारण) आणि सर्व संपत्तीचे कारण आहे; तसेच ते लौकिक सोने-चांदी इत्यादी धनाचेही मूळ कारण (निदान) आहे. कारण श्रद्धावान मनुष्यच दान इत्यादी पुण्यकर्मे करून धन प्राप्त करतो, तर अश्रद्धावान माणसाचे धन केवळ अनर्थासाठीच ठरते; म्हणूनच याला "श्रेष्ठ" म्हटले आहे. 'पुरुषाचे' (पुरिसस्स) असे म्हणणे हे श्रेष्ठत्वाच्या मर्यादेने केलेले उपदेशन आहे; म्हणून केवळ पुरुषासाठीच नव्हे, तर स्त्रिया इत्यादींसाठीही श्रद्धा-धन हेच श्रेष्ठ आहे, असे जाणावे.

Dhammoti dasakusalakammapathadhammo, dānasīlabhāvanādhammo vā. Suciṇṇoti sukato sucarito. Sukhamāvahātīti soṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālādīnaṃ viya manussasukhaṃ, sakkādīnaṃ viya dibbasukhaṃ, pariyosāne ca mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahatīti.

"धम्म" म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचा धम्म, किंवा दान, शील आणि भावना (ध्यान) रूपी धम्म होय. "सुचिण्णो" (सुचरित) म्हणजे चांगल्या प्रकारे आचरलेला, सुकृत. "सुख मिळवून देतो" (सुखमावहति) म्हणजे सोण श्रेष्ठिपुत्र, राष्ट्रपाल इत्यादींप्रमाणे मानवी सुख, शक्र (इंद्र) इत्यादींप्रमाणे दिव्य (देवलोकातील) सुख आणि शेवटी महापदुम इत्यादींप्रमाणे निर्वाणसुख मिळवून देतो.

Saccanti ayaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, brāhmaṇasaccānī’’tiādīsu (a. ni. 4.185) brāhmaṇasacce. ‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’tiādīsu (su. ni. 890) paramatthasacce. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Idha pana paramatthasaccaṃ nibbānaṃ, viratisaccaṃ vā abbhantaraṃ katvā vācāsaccaṃ adhippetaṃ, yassānubhāvena udakādīni vase vattenti jātijarāmaraṇapāraṃ taranti. Yathāha –

"सच्च" (सत्य) हा शब्द अनेक अर्थांनी आढळतो. जसे की – "सत्य बोलावे, क्रोध करू नये" (धम्मपद २२४) इत्यादींमध्ये 'वाचा-सत्य' (सत्य भाषण). "सत्यामध्ये प्रतिष्ठित असलेले श्रमण आणि ब्राह्मण" इत्यादींमध्ये 'विरती-सत्य' (पापापासून अलिप्त राहणे). "कुशलतेचा दावा करणारे विविध वादांचे प्रवक्ते वेगवेगळ्या सत्यांचे प्रतिपादन का करतात?" (सुत्तनिपात ८९१) इत्यादींमध्ये 'दृष्टी-सत्य' (मत किंवा विचारप्रणाली). "भिक्खूहो, ही चार ब्राह्मण-सत्ये आहेत" (अंगुत्तरनिकाय ४.१८५) इत्यादींमध्ये 'ब्राह्मण-सत्य'. "सत्य एकच आहे, दुसरे नाही" (सुत्तनिपात ८९०) इत्यादींमध्ये 'परमार्थ-सत्य'. "चार सत्यांपैकी किती कुशल आहेत" (विभंग २१६) इत्यादींमध्ये 'आर्य-सत्य'. परंतु येथे, परमार्थ-सत्य असलेले निर्वाण किंवा विरती-सत्य अंतर्भूत करून 'वाचा-सत्य' अभिप्रेत आहे, ज्याच्या प्रभावाने पाणी इत्यादींना आपल्या नियंत्रणात आणले जाते आणि जन्म, जरा व मरणाच्या पलीकडच्या तीरावर (निर्वाणाकडे) पार केले जाते. जसे म्हटले आहे –

‘‘Saccena vācenudakampi dhāvati, visampi saccena hananti paṇḍitā;

Saccena devo thanayaṃ pavassati, sacce ṭhitā nibbutiṃ patthayanti.

"सत्य वचनाने पाणी देखील वाहते, सत्याच्या बळावर पंडित विषाचाही नाश करतात; सत्याने देव (मेघ) गर्जना करत पाऊस पाडतो, सत्यात प्रतिष्ठित असलेले निर्वाणाची आकांक्षा धरतात."

‘‘Ye [Pg.226] kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ;

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca, taranti jātimaraṇassa pāra’’nti. (jā. 2.21.433);

"या पृथ्वीवर जे काही रस (चवी) आहेत, त्या सर्व रसांमध्ये सत्य हाच सर्वात मधुर (उत्कृष्ट) रस आहे; सत्यामध्ये प्रतिष्ठित असलेले श्रमण आणि ब्राह्मण जन्म-मरणाच्या पलीकडच्या तीरावर जातात." (जातक २.२१.४३३)

Sādutaranti madhurataraṃ, paṇītataraṃ. Rasānanti ye ime ‘‘mūlaraso, khandharaso’’tiādinā (dha. sa. 628-630) nayena sāyanīyadhammā, ye cime ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbaṃ phalarasaṃ (mahāva. 300) arasarūpo bhavaṃ gotamo, ye te, brāhmaṇa, rūparasā, saddarasā (a. ni. 8.11; pārā. 3), anāpatti rasarase (pāci. 607-609), ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso (a. ni. 8.19; cūḷava. 385), bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādinā (mahāni. 149; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) nayena vācārasūpavajjā avasesabyañjanādayo dhammā ‘‘rasā’’ti vuccanti, tesaṃ rasānaṃ saccaṃ have sādutaraṃ saccameva sādutaraṃ, sādhutaraṃ vā seṭṭhataraṃ, uttamataraṃ. Mūlarasādayo hi sarīraṃ upabrūhenti, saṃkilesikañca sukhamāvahanti. Saccarase viratisaccavācāsaccarasā samathavipassanādīhi cittamupabrūhenti, asaṃkilesikañca sukhamāvahanti, vimuttiraso paramatthasaccarasaparibhāvitattā sādu, attharasadhammarasā ca tadadhigamūpāyabhūtaṃ atthañca dhammañca nissāya pavattitoti.

"सादुतरं" म्हणजे अधिक मधुर, अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट). "रसानां" म्हणजे जे हे "मूळ-रस, स्कंध-रस" (धम्मसंगणी ६२८-६३०) इत्यादी पद्धतीने आस्वाद घेण्याजोगे धर्म आहेत; आणि जे "भिक्खूहो, मी तुम्हाला सर्व फळांच्या रसाची अनुमती देतो", "श्रमण गौतम हे नीरस (चव नसलेले) आहेत", "हे ब्राह्मणा, जे रूप-रस, शब्द-रस आहेत", "केवळ रसाच्या आस्वादात आपत्ती (दोष) नाही", "या धम्म-विनयाचा एकच रस आहे – विमुक्ती-रस", "भगवंत हे अर्थ-रस आणि धम्म-रसाचे वाटेकरी आहेत" इत्यादी पद्धतीने वाचा-रसाला वर्ज्य करून उर्वरित व्यंजन इत्यादी धर्म "रस" म्हणून ओळखले जातात; त्या सर्व रसांमध्ये सत्य हेच खरोखर अधिक मधुर आहे, सत्यच अधिक मधुर आहे, किंवा अधिक कल्याणकारी, श्रेष्ठ आणि उत्तम आहे. कारण मूळ-रस इत्यादी शरीराचे पोषण करतात आणि संक्लेशयुक्त (मलीन) सुख आणतात. परंतु सत्य-रसामध्ये, विरती-सत्य आणि वाचा-सत्य रूपी रस समथ व विपस्सना इत्यादींच्या माध्यमातून चित्ताचे संवर्धन करतात आणि असंक्लेशयुक्त (शुद्ध) सुख आणतात. विमुक्ती-रस हा परमार्थ-सत्य रसाने भावित असल्यामुळे मधुर आहे, आणि अर्थ-रस व धम्म-रस हे त्या विमुक्ती-रसाच्या प्राप्तीचे उपाय असलेल्या अर्थ आणि धम्माचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होतात.

Paññājīvinti ettha pana yvāyaṃ andhekacakkhudvicakkhukesu dvicakkhupuggalo gahaṭṭho vā kammantānuṭṭhānasaraṇagamanadānasaṃvibhāgasīlasamādānauposathakammādigahaṭṭhapaṭipadaṃ, pabbajito vā avippaṭisārakarasīlasaṅkhātaṃ taduttaricittavisuddhiādibhedaṃ vā pabbajitapaṭipadaṃ paññāya ārādhetvā jīvati, tassa paññājīvino jīvitaṃ, taṃ vā paññājīviṃ jīvitaṃ seṭṭhamāhūti evamattho daṭṭhabbo.

"प्रज्ञा-जीवन" (पञ्ञाजीवं) याविषयी: येथे अंध, एका डोळ्याचा आणि दोन डोळ्यांचे लोक यांच्यामध्ये, जो दोन डोळ्यांचा गृहस्थ आहे, जो प्रज्ञेने गृहस्थाच्या कर्तव्यांचे पालन करतो – जसे की उद्योग-व्यवसाय करणे, शरणगमन करणे, दान व वाटप करणे, शील ग्रहण करणे, उपोसथ व्रत पाळणे इत्यादी गृहस्थ-प्रतिपदेचे आचरण करतो; किंवा जो प्रव्रजित (भिक्खू) आहे, जो पश्चात्तापरहित शील आणि त्याहून उच्च अशा चित्त-विशुद्धी इत्यादी प्रव्रजित-प्रतिपदेचे प्रज्ञेने आचरण करून जीवन जगतो; त्या प्रज्ञावानाचे जीवन, किंवा प्रज्ञेने जगणाऱ्याचे जीवन श्रेष्ठ म्हटले आहे, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे.

185-6. Evaṃ bhagavatā vissajjite cattāropi pañhe sutvā attamano yakkho avasesepi cattāro pañhe pucchanto ‘‘kathaṃ su tarati ogha’’nti gāthamāha. Athassa bhagavā purimanayeneva vissajjento ‘‘saddhāya taratī’’ti gāthamāha. Tattha kiñcāpi yo catubbidhaṃ oghaṃ tarati, so saṃsāraṇṇavampi tarati, vaṭṭadukkhampi acceti, kilesamalāpi parisujjhati, evaṃ [Pg.227] santepi pana yasmā assaddho oghataraṇaṃ asaddahanto na pakkhandati, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggena pamatto tattheva sattavisattatāya saṃsāraṇṇavaṃ na tarati, kusīto dukkhaṃ viharati vokiṇṇo akusalehi dhammehi, appañño suddhimaggaṃ ajānanto na parisujjhati, tasmā tappaṭipakkhaṃ dassentena bhagavatā ayaṃ gāthā vuttā.

१८५-६. अशा प्रकारे भगवंतांनी दिलेल्या चारही प्रश्नांची उत्तरे ऐकून संतुष्ट झालेल्या यक्षाने उर्वरित चार प्रश्न विचारताना "कशा प्रकारे ओघ (पूर) पार केला जातो?" (कथं सु तरति ओघं) ही गाथा म्हटली. त्यावर भगवंतांनी पूर्वीच्याच पद्धतीने उत्तर देत "श्रद्धेने ओघ पार केला जातो" (सद्धाय तरति) ही गाथा म्हटली. येथे, जरी जो चार प्रकारचा ओघ पार करतो, तो संसार-सागरालाही पार करतो, वट्ट-दुःखाचे (संसारचक्राच्या दुःखाचे) उल्लंघन करतो आणि क्लेशरूपी मळापासून पूर्णपणे शुद्ध होतो; तरीही, जो अश्रद्धावान आहे तो ओघ पार करण्यावर विश्वास न ठेवल्यामुळे त्यात प्रवृत्त होत नाही; आणि जो पाच कामगुणांमध्ये चित्त मोकळे सोडून दिल्यामुळे प्रमादी (बेसावध) बनतो, तो तिथेच आसक्त राहिल्यामुळे संसार-सागर पार करू शकत नाही; आळशी मनुष्य अकुशल धर्मांनी युक्त होऊन दुःखद जीवन जगतो; आणि प्रज्ञाहीन मनुष्य शुद्धीचा मार्ग न जाणल्यामुळे शुद्ध होऊ शकत नाही; म्हणूनच, त्यांच्या विरुद्ध बाजूचे (प्रतिपक्षाचे) दर्शन घडवण्यासाठी भगवंतांनी ही गाथा म्हटली।

Evaṃ vuttāya cetāya yasmā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyaṃ, tasmā ‘‘saddhāya tarati ogha’’nti iminā padena diṭṭhoghataraṇaṃ sotāpattimaggaṃ sotāpannañca pakāseti. Yasmā pana sotāpanno kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sātaccakiriyāsaṅkhātena appamādena samannāgato dutiyamaggaṃ ārādhetvā ṭhapetvā sakideva imaṃ lokaṃ āgamanamattaṃ avasesaṃ sotāpattimaggena atiṇṇaṃ bhavoghavatthuṃ saṃsāraṇṇavaṃ tarati, tasmā ‘‘appamādena aṇṇava’’nti iminā padena bhavoghataraṇaṃ sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiñca pakāseti. Yasmā sakadāgāmī vīriyena tatiyamaggaṃ ārādhetvā sakadāgāmimaggena anatītaṃ kāmoghavatthuṃ; kāmoghasaññitañca kāmadukkhamacceti, tasmā ‘‘vīriyena dukkhamaccetī’’ti iminā padena kāmoghataraṇaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiñca pakāseti. Yasmā pana anāgāmī vigatakāmapaṅkatāya parisuddhāya paññāya ekantaparisuddhaṃ catutthamaggapaññaṃ ārādhetvā anāgāmimaggena appahīnaṃ avijjāsaṅkhātaṃ paramamalaṃ pajahati, tasmā ‘‘paññāya parisujjhatī’’ti iminā padena avijjoghataraṇaṃ arahattamaggaṃ arahantañca pakāseti. Imāya ca arahattanikūṭena kathitāya gāthāya pariyosāne yakkho sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

अशा प्रकारे उपदेशिलेल्या या गाथेमध्ये, ज्याअर्थी श्रद्धा हे इंद्रिय (सद्धिन्द्रिय) हे स्रोतापत्तीच्या अंगाचे अधिष्ठान (निकटचे कारण) आहे, त्याअर्थी "श्रद्धेने पूर ओलांडतो" (सद्धाय तरति ओघं) या पदाद्वारे भगवान दृष्टीच्या पुराला ओलांडणे (दिट्ठोघतरण), स्रोतापत्ती मार्ग आणि स्रोतापन्नाला प्रकाशित करतात. परंतु, ज्याअर्थी स्रोतापन्न हा कुशल धर्मांच्या भावनेमध्ये निरंतर प्रयत्न करण्याच्या स्वरूपातील अप्रमादाने (जागरूकतेने) युक्त होऊन, दुसऱ्या मार्गाला (सकृदागामी मार्गाला) प्राप्त करतो आणि या जगात केवळ एकदाच परत येणे वगळता, स्रोतापत्ती मार्गाने न ओलांडलेल्या उर्वरित भवपूररूप संसारसागराला ओलांडतो, त्याअर्थी "अप्रमादाने महासागर ओलांडतो" (अप्पमादेन अण्णवं) या पदाद्वारे भवपुराला ओलांडणे, सकृदागामी मार्ग आणि सकृदागामीला प्रकाशित करतात. ज्याअर्थी सकृदागामी हा वीर्याने (प्रयत्नाने) तिसऱ्या मार्गाला (अनागामी मार्गाला) प्राप्त करतो आणि सकृदागामी मार्गाने न ओलांडलेल्या कामपूररूप वस्तूला आणि कामपूर संज्ञित कामदुःखाला ओलांडतो, त्याअर्थी "वीर्याने दुःखाला ओलांडतो" (वीरियेन दुक्खमच्चेति) या पदाद्वारे कामपुराला ओलांडणे, अनागामी मार्ग आणि अनागामीला प्रकाशित करतात. परंतु, ज्याअर्थी अनागामी हा कामरूपी चिखलापासून मुक्त झाल्यामुळे अत्यंत शुद्ध झालेल्या प्रज्ञेने चौथ्या मार्गाच्या (अर्हत मार्गाच्या) अत्यंत शुद्ध प्रज्ञेला प्राप्त करतो आणि अनागामी मार्गाने नष्ट न झालेल्या अविद्या नावाच्या परम मळाचा (अज्ञानाचा) त्याग करतो, त्याअर्थी "प्रज्ञेने मनुष्य शुद्ध होतो" (पञ्ञाय परिसुज्झति) या पदाद्वारे अविद्यापुराला ओलांडणे, अर्हत मार्ग आणि अर्हताला प्रकाशित करतात. अर्हतपदाच्या शिखरावर पोहोचवून उपदेशिलेल्या या गाथेच्या शेवटी, यक्ष (आळवक) स्रोतापत्ती फलामध्ये प्रतिष्ठित झाला.

187. Idāni tameva ‘‘paññāya parisujjhatī’’ti ettha vuttaṃ paññāpadaṃ gahetvā attano paṭibhānena lokiyalokuttaramissakaṃ pañhaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ su labhate pañña’’nti imaṃ chappadagāthamāha. Tattha kathaṃ sūti sabbattheva atthayuttipucchā hoti. Ayañhi paññādiatthaṃ ñatvā tassa yuttiṃ pucchati ‘‘kathaṃ kāya yuttiyā kena kāraṇena paññaṃ labhatī’’ti. Esa nayo dhanādīsu.

१८७. आता, "प्रज्ञेने मनुष्य शुद्ध होतो" यामध्ये सांगितलेल्या 'प्रज्ञा' या पदालाच ग्रहण करून, आपल्या स्वतःच्या प्रतिभेने लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित प्रश्न विचारताना, त्याने (आळवक यक्षाने) "मनुष्य प्रज्ञा कशी प्राप्त करतो?" (कथं सु लभते पञ्ञं) ही सहा चरणांची गाथा म्हटली. तेथे "कसे" (कथं सु) हा प्रश्न सर्व ठिकाणी अर्थाच्या योग्यतेविषयीचा (साधनाविषयीचा) प्रश्न असतो. कारण, या यक्षाने प्रज्ञा इत्यादींचा अर्थ जाणून घेऊन, त्याच्या योग्यतेविषयी विचारले आहे की, "कशा प्रकारे, कोणत्या कारणाने मनुष्य प्रज्ञा प्राप्त करतो?" हाच नियम धन इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा.

188. Athassa [Pg.228] bhagavā catūhi kāraṇehi paññālābhaṃ dassento ‘‘saddahāno’’tiādimāha. Tassattho – yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena, aparabhāge ca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā, taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānappattiyā lokiyalokuttaraṃ paññaṃ labhati. Tañca kho na saddhāmattakeneva, yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, tasmā upasaṅkamanato pabhuti yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhati. Ki vuttaṃ hoti – taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena upasaṅkamitvā vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti. Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti. Evaṃ susūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati, na itaro. Tenāha ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti.

१८८. त्यानंतर भगवान चार कारणांनी प्रज्ञेचा लाभ दाखवताना "श्रद्धा ठेवणारा" (सद्दहानो) इत्यादी म्हणाले. त्याचा अर्थ असा आहे – ज्या धर्माद्वारे पूर्वभागात कायसुचरित (शारीरिक सदाचार) इत्यादींच्या भेदाने आणि उत्तरभागात सदतीस बोधिपाक्षिक (सत्ततिंस बोधिपक्खिय) धर्मांच्या भेदाने अर्हत, बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धांचे श्रावक निर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत, अर्हतांच्या त्या धर्मावर निर्वाणप्राप्तीसाठी श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य लौकिक आणि लोकोत्तर प्रज्ञा प्राप्त करतो. आणि ती प्रज्ञा केवळ श्रद्धेच्या मात्रेनेच मिळत नाही, तर ज्याअर्थी श्रद्धा उत्पन्न झालेला मनुष्य (शिक्षकांकडे) जातो, गेल्यावर त्यांची सेवा करतो, सेवा करताना कान देतो (लक्षपूर्वक ऐकतो), आणि कान देणारा मनुष्य धर्म ऐकतो; त्याअर्थी जाण्यापासून ते धर्म ऐकण्यापर्यंत त्याला शिकण्याची इच्छा (सुश्रूषा) प्राप्त होते. काय सांगितले आहे? – त्या धर्मावर श्रद्धा ठेवूनही, योग्य वेळी आचार्य आणि उपाध्यायांकडे जाऊन, त्यांची सेवा-शुश्रूषा करून, जेव्हा सेवेने प्रसन्न चित्त झालेले ते आचार्य काही सांगू इच्छितात, तेव्हा ऐकण्याच्या इच्छेने कान देऊन ऐकणारा मनुष्य प्रज्ञा प्राप्त करतो. अशा प्रकारे, शिकण्याची इच्छा असली तरीही, स्मृतीच्या जागरूकतेने युक्त असलेला अप्रमत्त (सावध) आणि सुभाषित व दुभाषित जाणणारा विचक्षण (चतुर) मनुष्यच ती प्रज्ञा प्राप्त करतो, इतर नाही. म्हणूनच त्यांनी "अप्रमत्त आणि विचक्षण" (अप्पमत्तो विचक्खणो) असे म्हटले आहे.

Evaṃ yasmā saddhāya paññālābhasaṃvattanikaṃ paṭipadaṃ paṭipajjati, sussūsāya sakkaccaṃ paññādhigamūpāyaṃ suṇāti, appamādena gahitaṃ na sammussati, vicakkhaṇatāya anūnādhikaṃ aviparītañca gahetvā vitthārikaṃ karoti. Sussūsāya vā ohitasoto paññāpaṭilābhahetuṃ dhammaṃ suṇāti, appamādena sutvā dhammaṃ dhāreti, vicakkhaṇatāya dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, athānupubbena paramatthasaccaṃ sacchikaroti, tasmāssa bhagavā ‘‘kathaṃ su labhate pañña’’nti puṭṭho imāni cattāri kāraṇāni dassento imaṃ gāthamāha – ‘‘saddahāno…pe… vicakkhaṇo’’ti.

अशा प्रकारे, ज्याअर्थी श्रद्धेमुळे मनुष्य प्रज्ञालाभास कारणीभूत ठरणाऱ्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करतो, शिकण्याच्या इच्छेने आदराने प्रज्ञाप्राप्तीचा उपाय ऐकतो, अप्रमादाने ग्रहण केलेले विसरत नाही, आणि विचक्षणतेने (चतुरतेने) कमी-अधिक न करता, यथार्थपणे ग्रहण करून त्याचा विस्तार करतो. किंवा, शिकण्याच्या इच्छेने कान देऊन प्रज्ञाप्राप्तीचे कारण असणारा धर्म ऐकतो, अप्रमादाने ऐकून तो धर्म धारण करतो, विचक्षणतेने धारण केलेल्या धर्मांच्या अर्थाची परीक्षा करतो आणि त्यानंतर अनुक्रमाने परमार्थ सत्याचा साक्षात्कार करतो; त्याअर्थी भगवंतांनी त्याला "मनुष्य प्रज्ञा कशी प्राप्त करतो?" असे विचारले असता, ही चार कारणे दाखवत "श्रद्धा ठेवणारा... पे... विचक्षण" ही गाथा म्हटली.

189. Idāni tato pare tayo pañhe vissajjento ‘‘patirūpakārī’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa vā dhanassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī. Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro. Uṭṭhātāti ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññatī’’tiādinā (theragā. 232; dī. ni. 3.253) nayena kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo. Vindate [Pg.229] dhananti ekamūsikāya na cirasseva dvesatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya lokiyadhanañca, mahallakamahātissatthero viya lokuttaradhanañca labhati. So hi ‘‘tīhi iriyāpathehi viharissāmī’’ti vattaṃ katvā thinamiddhāgamanavelāya palālacumbaṭakaṃ temetvā, sīse katvā, galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā, thinamiddhaṃ paṭibāhento dvādasahi vassehi arahattaṃ pāpuṇi. Saccenāti vacīsaccenāpi ‘‘saccavādī bhūtavādī’’ti, paramatthasaccenāpi ‘‘buddho paccekabuddho ariyasāvako’’ti evaṃ kittiṃ pappoti. Dadanti yaṃkiñci icchitapatthitaṃ dadanto mittāni ganthati, sampādeti karotīti attho. Duddadaṃ vā dadaṃ ganthati, dānamukhena vā cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni. Tehi mittāni karotīti vuttaṃ hoti.

१८९. आता, त्यानंतरच्या इतर तीन प्रश्नांची उत्तरे देताना भगवंतांनी "योग्य कार्य करणारा" (पतिरूपकारी) ही गाथा म्हटली. तेथे देश, काळ इत्यादींचा त्याग न करता (त्यांचा विचार करून), लौकिक किंवा लोकोत्तर धनाच्या प्राप्तीचा योग्य उपाय जो करतो, तो 'पतिरूपकारी' (योग्य कार्य करणारा) होय. 'धुरंधर' (धुरवा) म्हणजे मानसिक वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) बळावर आपले कर्तव्य न सोडणारा (अनिक्खित्तधुरो). 'उद्योगी' (उट्ठाता) म्हणजे "जो थंडी आणि उष्णता यांना गवतापेक्षा अधिक मानत नाही" या नियमाने शारीरिक वीर्याच्या बळावर उद्योगसंपन्न आणि न शिथिल होणारा पराक्रम असलेला मनुष्य. 'धन प्राप्त करतो' (विन्दते धनं) म्हणजे जसे एका मृत उंदराच्या साहाय्याने एका लहान शिष्याने (चुळंतेवासी) लवकरच दोन लाख कार्षापण मिळवून लौकिक धन प्राप्त केले, आणि जसे महल्लक महातिस्स थेरांनी लोकोत्तर धन प्राप्त केले. त्यांनी (महातिस्स थेरांनी) "मी केवळ तीनच शारीरिक स्थितींमध्ये (इरियापथांमध्ये - बसणे, उभे राहणे, चालणे; झोपणे सोडून) राहीन" असा नियम करून, आळस आणि डुलकी (थीनमिद्ध) येण्याच्या वेळी पेंढ्याची चुंभळ (पळालचुम्बटक) ओली करून डोक्यावर ठेवून आणि गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरून आळसाचा प्रतिकार करत बारा वर्षांत अर्हतपद प्राप्त केले. 'सत्याने' (सच्चेन) म्हणजे "सत्य बोलणारा, यथार्थ बोलणारा" अशा वाणीच्या सत्याने आणि "बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, आर्यश्रावक" अशा परमार्थ सत्याने मनुष्य कीर्ती प्राप्त करतो. 'दानाने' (ददं) म्हणजे जे काही इच्छित व अपेक्षित असेल ते देऊन मनुष्य मित्रांना जोडतो (मित्रांचा संग्रह करतो), त्यांना संतुष्ट करतो आणि मित्र बनवतो असा अर्थ आहे. किंवा देणे कठीण असलेले दान देऊन मित्रांना जोडतो, किंवा दानाच्या माध्यमातून चारही संग्रहवस्तू (संग्रहवत्थू) ग्रहण केल्या जातात असे समजावे. त्यांच्याद्वारे मनुष्य मित्र बनवतो, असे सांगितले आहे.

190. Evaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇena lokiyalokuttaramissakena nayena cattāro pañhe vissajjetvā idāni ‘‘kathaṃ pecca na socatī’’ti imaṃ pañcamaṃ pañhaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento āha ‘‘yassete’’ti. Tassattho – yassa ‘‘saddahāno arahata’’nti ettha vuttāya sabbakalyāṇadhammuppādikāya saddhāya samannāgatattā saddhassa gharamesino gharāvāsaṃ pañca vā kāmaguṇe esantassa gavesantassa kāmabhogino gahaṭṭhassa ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakāraṃ saccaṃ, ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsapaññānāmena vutto dhammo, ‘‘dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttā dhīti, ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakāro cāgo cāti ete caturo dhammā santi. Sa ve pecca na socatīti idhalokā paralokaṃ gantvā sa ve na socatīti.

१९०. अशा प्रकारे, गृहस्थ आणि प्रव्रजित दोघांनाही साधारण असलेल्या, तसेच लौकिक व लोकोत्तर अशा मिश्रित पद्धतीने चार प्रश्नांची उत्तरे देऊन, आता 'मृत्यूनंतर (परलोकात गेल्यावर) मनुष्य कसा शोक करत नाही?' या पाचव्या प्रश्नाचे गृहस्थाच्या दृष्टीने उत्तर देताना भगवंतांनी 'यस्सेते' ही गाथा म्हटली. त्याचा अर्थ असा आहे – ज्या 'सद्दहानो अरहतं' यामध्ये सांगितलेल्या, सर्व कल्याणकारी धर्मांना उत्पन्न करणाऱ्या श्रद्धेने युक्त असल्यामुळे श्रद्धावान असलेल्या, 'घरमेसिनो' म्हणजे घर आणि पाच कामगुणांचा शोध घेणाऱ्या, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या गृहस्थाकडे 'सच्चेन कित्तिं पप्पोति' यामध्ये सांगितलेले 'सत्य', 'सुस्सूसं लभते पञ्ञं' यामध्ये 'ऐकण्याची इच्छा व प्रज्ञा' या नावाने सांगितलेला 'धम्म', 'धुरवा उट्ठाता' यामध्ये 'धुर' (कर्तव्य) आणि 'उट्ठान' (उद्योग) या नावाने सांगितलेली 'धृती' (धैर्य/दृढता), आणि 'ददं मित्तानि गन्थति' यामध्ये सांगितलेला 'त्याग' (चाग) – हे चार धर्म (गुण) असतात. 'स वे पेच्च न सोचति' म्हणजे तो मनुष्य या लोकातून परलोकात गेल्यावर खरोखरच शोक करत नाही.

191. Evaṃ bhagavā pañcamampi pañhaṃ vissajjetvā taṃ yakkhaṃ codento āha – ‘‘iṅgha aññepī’’ti. Tattha iṅghāti codanatthe nipāto. Aññepīti aññepi dhamme puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu, aññepi vā pūraṇādayo sabbaññupaṭiññe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu. Yadi amhehi ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakārā saccā bhiyyo kittippattikāraṇaṃ vā, ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsanapaññāpadesena vuttā damā bhiyyo [Pg.230] lokiyalokuttarapaññāpaṭilābhakāraṇaṃ vā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakārā cāgā bhiyyo mittaganthanakāraṇaṃ vā, ‘‘dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttāya mahābhārasahanaṭṭhena ussoḷhībhāvappattāya vīriyasaṅkhātāya khantyā bhiyyo lokiyalokuttaradhanavindanakāraṇaṃ vā, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evaṃ vuttehi imeheva catūhi dhammehi bhiyyo asmā lokā paraṃ lokaṃ pecca asocanakāraṇaṃ vā idha vijjatīti ayamettha saddhiṃ saṅkhepayojanāya atthavaṇṇanā. Vitthārato pana ekamekaṃ padaṃ atthuddhārapaduddhāravaṇṇanānayehi vibhajitvā veditabbā.

१९१. अशा प्रकारे भगवंतांनी पाचव्या प्रश्नाचेही उत्तर देऊन, त्या यक्षाला प्रेरित करत म्हटले – 'इङ्घ अञ्ञेपि'. येथे 'इङ्घ' हा शब्द प्रेरणा देण्याच्या अर्थातील निपात (अव्यय) आहे. 'अञ्ञेपि' म्हणजे – 'तू इतरही अनेक धार्मिक श्रमण आणि ब्राह्मणांना विचार, किंवा पूरण इत्यादी स्वतःला सर्वज्ञ मानणाऱ्या इतर अनेक श्रमण-ब्राह्मणांना विचार.' जर आमच्याद्वारे 'सच्चेन कित्तिं पप्पोति' यामध्ये सांगितलेल्या सत्यापेक्षा कीर्ती मिळवण्याचे अधिक मोठे काही कारण असेल, किंवा 'सुस्सूसं लभते पञ्ञं' यामध्ये ऐकण्याची इच्छा आणि प्रज्ञा या शब्दांनी सांगितलेल्या 'दम' (आत्मसंयम) पेक्षा लौकिक व लोकोत्तर प्रज्ञा प्राप्त करण्याचे अधिक मोठे काही कारण असेल, किंवा 'ददं मित्तानि गन्थति' यामध्ये सांगितलेल्या त्यागापेक्षा मित्र जोडण्याचे अधिक मोठे काही कारण असेल, किंवा 'धुरवा उट्ठाता' यामध्ये त्या त्या हिताचा आश्रय घेऊन 'धुर' (कर्तव्य) आणि 'उट्ठान' (उद्योग) या नावाने सांगितलेल्या, महान भार सहन करण्याच्या अर्थाने अत्यंत उत्साहाच्या अवस्थेला पोहोचलेल्या, वीर्य (प्रयत्न) स्वरूप 'खंती' (सहनशीलता/क्षमा) पेक्षा लौकिक व लोकोत्तर धन प्राप्त करण्याचे अधिक मोठे काही कारण असेल, किंवा 'सच्चं धम्मो धिति चागो' अशा प्रकारे सांगितलेल्या या चार धर्मांपेक्षा या लोकातून परलोकात गेल्यावर शोक न करण्याचे अधिक मोठे काही कारण येथे अस्तित्वात आहे का? – ही येथे संक्षिप्त योजनेसह अर्थाची स्पष्टीकरण-टीका (अत्थवण्णना) आहे. विस्तृतपणे मात्र, प्रत्येक पदाचे 'अत्थुद्धार' (अर्थ-उद्धरण) आणि 'पदुद्धार' (पद-उद्धरण) या व्याख्या-पद्धतींनी वर्गीकरण करून ते समजून घ्यावे.

192. Evaṃ vutte yakkho yena saṃsayena aññe puccheyya, tassa pahīnattā ‘‘kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇeti vatvā yepissa apucchanakāraṇaṃ na jānanti, tepi jānāpento ‘‘yohaṃ ajja pajānāmi, yo attho samparāyiko’’ti āha. Tattha ajjāti ajjādiṃ katvāti adhippāyo. Pajānāmīti yathāvuttena pakārena jānāmi. Yo atthoti ettāvatā ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’ntiādinā nayena vuttaṃ diṭṭhadhammikaṃ dasseti samparāyikoti iminā ‘‘yassete caturo dhammā’’ti vuttaṃ pecca sokābhāvakaraṃ samparāyikaṃ. Atthoti ca kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Ayañhi atthasaddo ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti evamādīsu (pārā. 1; dī. ni. 1.255) pāṭhatthe vattati. ‘‘Attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’’tiādīsu (dī. ni. 2.250; ma. ni. 3.258) kiccatthe ‘‘hoti sīlavataṃ attho’’tiādīsu (jā. 1.1.11) vuḍḍhimhi. ‘‘Bahujano bhajate atthahetū’’tiādīsu (jā. 1.15.89) dhane. ‘‘Ubhinnamatthaṃ caratī’’tiādīsu (jā. 1.7.66; saṃ. ni. 1.250; theragā. 443) hite. ‘‘Atthe jāte ca paṇḍita’’ntiādīsu (jā. 1.1.92) kāraṇe. Idha pana kāraṇe. Tasmā yaṃ paññādilābhādīnaṃ kāraṇaṃ diṭṭhadhammikaṃ, yañca pecca sokābhāvassa kāraṇaṃ samparāyikaṃ, taṃ yohaṃ ajja bhagavatā vuttanayena sāmaṃyeva pajānāmi, so kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ puthū samaṇabrāhmaṇeti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.

१९२. असे म्हटले असता, ज्या संशयामुळे यक्ष इतरांना विचारू शकला असता, तो संशय (सोतापत्ती मार्गाने) नष्ट झाल्यामुळे, 'आता मी अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांना का विचारू?' असे म्हणून, ज्यांना त्याच्या न विचारण्याचे कारण माहीत नव्हते त्यांनाही ते समजावून सांगताना तो म्हणाला – 'योऽहं अज्ज पजानामि, यो अत्थो सम्परायिको'. येथे 'अज्ज' म्हणजे 'आजपासून सुरुवात करून' असा अभिप्राय आहे. 'पजानामि' म्हणजे 'वर सांगितलेल्या पद्धतीने मी जाणतो'. 'यो अत्थो' या शब्दाने 'सुस्सूसं लभते पञ्ञं' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले 'दिट्ठधम्मिक' (या जन्मातील हित) दर्शवले आहे. 'सम्परायिको' या शब्दाने 'यस्सेते चतुरो धम्मा' यामध्ये सांगितलेले, मृत्यूनंतर शोकाचा अभाव करणारे 'साम्परायिक' (परलोकातील हित) दर्शवले आहे. आणि 'अत्थ' हा शब्द 'कारण' (कारणाचे) चे नाव (समानार्थी शब्द) आहे. कारण हा 'अत्थ' शब्द 'सात्थं सब्यञ्जनं' इत्यादींमध्ये पाठाच्या अर्थासाठी वापरला जातो. 'अत्थो मे, gahapati, हिरञ्ञसुवण्णेन' (हे गृहपती, मला सोन्या-चांदीची गरज आहे) इत्यादींमध्ये 'गरज/प्रयोजन' या अर्थाने; 'होति सीलवतं अत्थो' इत्यादींमध्ये 'वृद्धी/कल्याण' या अर्थाने; 'बहुजनो भजते अत्थहेतु' इत्यादींमध्ये 'धन' या अर्थाने; 'उभिन्नमत्थं चरति' (दोघांच्या हितासाठी आचरण करतो) इत्यादींमध्ये 'हित' या अर्थाने; आणि 'अत्थे जाते च पण्डितं' (प्रसंग/कारण उद्भवल्यास पंडिताची गरज असते) इत्यादींमध्ये 'कारण' या अर्थाने वापरला जातो. परंतु येथे तो 'कारण' या अर्थाने आला आहे. म्हणूनच, प्रज्ञा इत्यादी प्राप्त करण्याचे जे या जन्मातील (दिट्ठधम्मिक) कारण आहे, आणि मृत्यूनंतर शोकाचा अभाव करण्याचे जे परलोकातील (साम्परायिक) कारण आहे, ते मी आज भगवंतांनी सांगितलेल्या पद्धतीने स्वतःच जाणले आहे, मग आता मी अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांना का विचारू? – अशा प्रकारे येथे संक्षेपाने अर्थ समजून घ्यावा.

193. Evaṃ [Pg.231] yakkho ‘‘pajānāmi yo attho samparāyiko’’ti vatvā tassa ñāṇassa bhagavaṃmūlakattaṃ dassento ‘‘atthāya vata me buddho’’ti āha. Tattha atthāyāti hitāya, vuḍḍhiyā vā. Yattha dinnaṃ mahapphalanti ‘‘yassete caturo dhammā’’ti (jā. 1.1.97) ettha vuttacāgena yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ aggadakkhiṇeyyaṃ buddhaṃ pajānāmīti attho. Keci pana ‘‘saṅghaṃ sandhāya evamāhā’’ti bhaṇanti.

१९३. अशा प्रकारे यक्षाने 'पजानामि यो अत्थो सम्परायिको' असे म्हणून, आपल्या त्या ज्ञानाचे मूळ भगवंतांमध्येच आहे हे दर्शवताना 'अत्थाय वत मे बुद्धो' (खरोखरच बुद्ध माझ्या हितासाठी आले) असे म्हटले. येथे 'अत्थाय' म्हणजे हितासाठी किंवा वृद्धीसाठी. 'यत्थ दिन्नं महप्फलं' म्हणजे 'यस्सेते चतुरो धम्मा' यामध्ये सांगितलेल्या त्यागाने (दानाने) जेथे दिलेले दान महाफळदायी होते, त्या अग्र-दक्षिणेय्य (दानास सर्वात योग्य अशा) बुद्धांना मी जाणतो, असा अर्थ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'हे संघाला उद्देशून म्हटले आहे.'

194. Evaṃ imāya gāthāya attano hitādhigamaṃ dassetvā idāni parahitāya paṭipattiṃ dīpento āha ‘‘so ahaṃ vicarissāmī’’ti. Tassattho hemavatasutte vuttanayeneva veditabbo.

१९४. अशा प्रकारे या गाथेने स्वतःच्या हिताची प्राप्ती दर्शवून, आता परहितासाठीच्या आचरणाचा मार्ग दाखवताना तो म्हणाला – 'सो अहं विचरिस्सामि' (तो मी आता सर्वत्र संचार करेन). याचा अर्थ 'हेमवत सुत्ता'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Evamimāya gāthāya pariyosānañca rattivibhāyanañca sādhukārasadduṭṭhānañca āḷavakakumārassa yakkhassa bhavanaṃ ānayanañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Rājapurisā sādhukārasaddaṃ sutvā ‘‘evarūpo sādhukārasaddo ṭhapetvā buddhe na aññesaṃ abbhuggacchati, āgato nu kho bhagavā’’ti āvajjentā bhagavato sarīrappabhaṃ disvā, pubbe viya bahi aṭṭhatvā, nibbisaṅkā antoyeva pavisitvā, addasaṃsu bhagavantaṃ yakkhassa bhavane nisinnaṃ, yakkhañca añjaliṃ paggahetvā ṭhitaṃ. Disvāna yakkhaṃ āhaṃsu – ‘‘ayaṃ te, mahāyakkha, rājakumāro balikammāya ānīto, handa naṃ khāda vā bhuñja vā, yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti. So sotāpannattā lajjito visesato ca bhagavato purato evaṃ vuccamāno, atha taṃ kumāraṃ ubhohi hatthehi paṭiggahetvā bhagavato upanāmesi – ‘‘ayaṃ bhante kumāro mayhaṃ pesito, imāhaṃ bhagavato dammi, hitānukampakā buddhā, paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā imaṃ dārakaṃ imassa hitatthāya sukhatthāyā’’ti. Imañca gāthamāha –

अशा प्रकारे या गाथेची समाप्ती, पहाट होणे, साधुकाराचा (जयघोषाचा) आवाज उठणे आणि आळवक राजकुमाराला यक्षाच्या भवनात आणले जाणे – या सर्व गोष्टी एकाच क्षणी घडल्या. राजाच्या माणसांनी साधुकाराचा आवाज ऐकून विचार केला – 'अशा प्रकारचा साधुकार बुद्धांशिवाय इतर कोणासाठीही उठत नाही. खरोखरच भगवान आले आहेत काय?' असा विचार करत असताना त्यांनी भगवंतांच्या शरीराची प्रभा (तेज) पाहिली. पूर्वीप्रमाणे बाहेर न थांबता, ते निर्भयपणे आत गेले आणि त्यांनी भगवंतांना यक्षाच्या भवनात बसलेले आणि यक्षाला हात जोडून उभे असलेले पाहिले. हे पाहून ते यक्षाला म्हणाले – 'हे महायक्ष, हा राजकुमार तुझ्यासाठी बळी (भोजन) म्हणून आणला आहे. घे, याला खा किंवा याचा उपभोग घे, किंवा तुला योग्य वाटेल तसे कर.' तो यक्ष आता सोतापन्न (स्रोतआपन्न) झाल्यामुळे लज्जित झाला, विशेषतः भगवंतांच्या समोर असे म्हटले गेल्यामुळे त्याला संकोच वाटला. मग त्याने त्या राजकुमाराला दोन्ही हातांनी स्वीकारून भगवंतांना अर्पण केले आणि म्हटले – 'भंते, हा बालक माझ्यासाठी पाठवला होता, पण मी हा भगवंतांना दान करत आहे. बुद्ध हे प्राण्यांच्या हिताविषयी अत्यंत कारुणिक असतात. भंते, भगवंतांनी या बालकाचा त्याच्या हितासाठी आणि सुखासाठी स्वीकार करावा.' आणि त्याने ही गाथा म्हटली –

‘‘Imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ, sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ;

Udaggacitto sumano dadāmi te, paṭiggaha lokahitāya cakkhumā’’ti.

“हा राजकुमार शंभर पुण्यलक्षणांनी युक्त आहे, त्याचे सर्व अवयव परिपूर्ण आहेत आणि त्याची वैशिष्ट्ये पूर्ण आहेत. मी प्रसन्न आणि आनंदी मनाने हा आपल्याला अर्पण करत आहे; हे दिव्यदृष्टी असणाऱ्या (बुद्धा), जगाच्या कल्याणासाठी आपण याचा स्वीकार करावा.”

Paṭiggahesi bhagavā kumāraṃ, paṭiggaṇhanto ca yakkhassa ca kumārassa ca maṅgalakaraṇatthaṃ pādūnagāthaṃ abhāsi. Taṃ yakkho kumāraṃ saraṇaṃ gamento tikkhattuṃ catutthapādena pūreti. Seyyathidaṃ –

भगवंतांनी त्या राजकुमाराचा स्वीकार केला. स्वीकार करताना, यक्ष आणि राजकुमार यांच्या कल्याणासाठी त्यांनी एक चरण कमी असलेली (त्रिपदा) गाथा म्हटली. त्यानंतर यक्षाने त्या राजकुमाराला शरण जाण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी तीन वेळा चौथे चरण जोडून ती गाथा पूर्ण केली. ती खालीलप्रमाणे आहे –

‘‘Dīghāyuko [Pg.232] hotu ayaṃ kumāro,Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi;

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha,Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ…pe… dhammaṃ…pe… saṅgha’’nti.

“हा राजकुमार दीर्घायुषी होवो, आणि हे यक्षा, तूही सुखी हो. जगाच्या कल्याणासाठी तुम्ही दोघेही निरोगी (व्याधिरहित) राहा. हा राजकुमार बुद्धांना शरण जात आहे... धम्माला शरण जात आहे... संघाला शरण जात आहे.”

Bhagavā kumāraṃ rājapurisānaṃ adāsi – ‘‘imaṃ vaḍḍhetvā puna mameva dethā’’ti. Evaṃ so kumāro rājapurisānaṃ hatthato yakkhassa hatthaṃ yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato ‘‘hatthako āḷavako’’ti jāto. Taṃ ādāya paṭinivatte rājapurise disvā kassakavanakammikādayo ‘‘kiṃ yakkho kumāraṃ atidaharattā na icchatī’’ti bhītā pucchiṃsu. Rājapurisā ‘‘mā bhāyatha, khemaṃ kataṃ bhagavatā’’ti sabbamārocesuṃ. Tato ‘‘sādhu sādhū’’ti sakalaṃ āḷavīnagaraṃ ekakolāhalena yakkhābhimukhaṃ ahosi. Yakkhopi bhagavato bhikkhācārakāle anuppatte pattacīvaraṃ gahetvā upaḍḍhamaggaṃ āgantvā nivatti.

भगवंतांनी त्या राजकुमाराला राजाच्या माणसांकडे सोपवले आणि म्हणाले – “याचे संगोपन करून याला पुन्हा माझ्याकडेच घेऊन या.” अशा प्रकारे तो राजकुमार राजाच्या माणसांच्या हातातून यक्षाच्या हातात, यक्षाच्या हातातून भगवंतांच्या हातात आणि भगवंतांच्या हातातून पुन्हा राजाच्या माणसांच्या हातात गेल्यामुळे त्याचे नाव “हत्थक आळवक” (हातातून हातात गेलेला आळवक) असे पडले. त्याला घेऊन परतणाऱ्या राजाच्या माणसांना पाहून शेतकरी, लाकूडतोडे व इतर नागरिक घाबरले आणि त्यांनी विचारले, “काय यक्षाने हा बालक अतिशय लहान असल्यामुळे याचा स्वीकार केला नाही का?” राजाच्या माणसांनी सांगितले, “घाबरू नका, भगवंतांनी सर्वांचे कल्याण (सुरक्षितता) केले आहे,” आणि त्यांनी सर्व हकीकत सांगितली. त्यानंतर संपूर्ण आळवी नगरात यक्षाच्या दिशेने “साधू, साधू!” असा एकच जयघोष झाला. जेव्हा भगवंतांची भिक्षाटनाची वेळ झाली, तेव्हा यक्षाने त्यांचे पात्र आणि चीवर घेतले, अर्ध्या वाटेपर्यंत तो त्यांच्यासोबत गेला आणि मग परतला.

Atha bhagavā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagaradvāre aññatarasmiṃ vivitte rukkhamūle paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tato mahājanakāyena saddhiṃ rājā ca nāgarā ca ekato sampiṇḍitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā parivāretvā nisinnā ‘‘kathaṃ, bhante, evaṃ dāruṇaṃ yakkhaṃ damayitthā’’ti pucchiṃsu. Tesaṃ bhagavā yuddhamādiṃ katvā ‘‘evaṃ navavidhavassaṃ vassi, evaṃ vibhiṃsanakaṃ akāsi, evaṃ pañhaṃ pucchi, tassāhaṃ evaṃ vissajjesi’’nti tamevāḷavakasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tato rājā ca nāgarā ca vessavaṇamahārājassa bhavanasamīpe yakkhassa bhavanaṃ katvā pupphagandhādisakkārūpetaṃ niccaṃ baliṃ pavattesuṃ. Tañca kumāraṃ viññutaṃ pattaṃ ‘‘tvaṃ bhagavantaṃ nissāya jīvitaṃ labhi, gaccha, bhagavantaṃyeva payirupāsassu bhikkhusaṅghañcā’’ti vissajjesuṃ. So bhagavantañca bhikkhusaṅghañca payirupāsamāno na cirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya sabbaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā pañcasataupāsakaparivāro ahosi. Bhagavā ca naṃ etadagge niddisi ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ catūhi [Pg.233] saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ yadidaṃ hatthako āḷavako’’ti (a ni. 1.251).

त्यानंतर भगवंत नगरात भिक्षाटन करून आणि भोजन आटोपून नगरद्वाराजवळ एका निर्जन झाडाच्या मुळाशी तयार केलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध-आसनावर बसले. त्यानंतर राजा आणि नागरिक मोठ्या जनसमुदायासह एकत्र आले, त्यांनी भगवंतांजवळ जाऊन त्यांना वंदन केले आणि त्यांच्याभोवती बसून विचारले, “भंते, आपण अशा भयंकर यक्षाचे दमन कसे केले?” भगवंतांनी त्यांना युद्धापासून सुरुवात करून सर्व हकीकत सांगितली: “त्याने माझ्यावर नऊ प्रकारच्या वादळांचा वर्षाव केला, असे भयानक प्रकार केले, असे प्रश्न विचारले आणि मी त्याला अशी उत्तरे दिली.” अशा प्रकारे त्यांनी ‘आळवक सुत्त’ सांगितले. प्रवचनाच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माची प्राप्ती (धम्माभिसमय) झाली. त्यानंतर राजा आणि नागरिकांनी वैश्रवण (वेस्सवण) महाराज यांच्या भवनाजवळ यक्षासाठी एक निवासस्थान बनवले आणि तिथे फुले, सुगंध इत्यादींनी युक्त अशी नियमित पूजा-अर्चा सुरू केली. आणि जेव्हा तो राजकुमार प्रौढ झाला, तेव्हा त्यांनी त्याला भगवंतांकडे पाठवले आणि सांगितले, “तू भगवंतांमुळेच जीवन मिळवले आहेस. जा, भगवंतांची आणि भिक्खू संघाची सेवा कर.” भगवंतांची आणि भिक्खू संघाची सेवा करत असताना, लवकरच तो अनागामी फलावर प्रतिष्ठित झाला, त्याने संपूर्ण बुद्धवचन आत्मसात केले आणि त्याचे पाचशे उपासकांचे अनुयायी झाले. भगवंतांनी त्याला एतदग्ग (सर्वोच्च स्थान) प्रदान केले: “भिक्खूंनो, चार संग्रहवस्तूंच्या (दान, प्रियवचन, अर्थचर्या, समानार्थता) माध्यमातून परिषदेचा संग्रह करणाऱ्या माझ्या उपासक श्रावकांमध्ये हा हत्थक आळवक सर्वश्रेष्ठ आहे.”

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकनिकाय अट्ठकथेमध्ये,

Suttanipāta-aṭṭhakathāya āḷavakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात अट्ठकथेतील आळवक सुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना) समाप्त झाले.

11. Vijayasuttavaṇṇanā

११. विजय सुत्ताचे स्पष्टीकरण (विजयसुत्तवण्णना)

Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhanti nandasuttaṃ. ‘‘Vijayasuttaṃ kāyavicchandanikasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Idaṃ kira suttaṃ dvīsu ṭhānesu vuttaṃ, tasmā assa duvidhā uppatti. Tattha bhagavatā anupubbena kapilavatthuṃ anuppatvā, sākiye vinetvā nandādayo pabbājetvā, anuññātāya mātugāmassa pabbajjāya ānandattherassa bhaginī nandā, khemakasakkarañño dhītā abhirūpanandā, janapadakalyāṇī nandāti tisso nandāyo pabbajiṃsu. Tena ca samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Abhirūpanandā abhirūpā eva ahosi dassanīyā pāsādikā, tenevassā abhirūpanandāti nāmamakaṃsu. Janapadakalyāṇī nandāpi rūpena attanā sadisaṃ na passati. Tā ubhopi rūpamadamattā ‘‘bhagavā rūpaṃ vivaṇṇeti, garahati, anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī’’ti bhagavato upaṭṭhānaṃ na gacchanti, daṭṭhumpi na icchanti. Evaṃ appasannā kasmā pabbajitāti ce? Agatiyā. Abhirūpanandāya hi vāreyyadivaseyeva sāmiko sakyakumāro kālamakāsi. Atha naṃ mātāpitaro akāmakaṃ pabbājesuṃ. Janapadakalyāṇī nandāpi āyasmante nande arahattaṃ patte nirāsā hutvā ‘‘mayhaṃ sāmiko ca mātā ca mahāpajāpati aññe ca ñātakā pabbajitā, ñātīhi vinā dukkho gharāvāso’’ti gharāvāse assādamalabhantī pabbajitā, na saddhāya.

“चरं वा यदि वा तिट्ठं” ने सुरू होणारे सुत्त म्हणजेच नन्द सुत्त होय. याला “विजय सुत्त” किंवा “कायविच्छन्दनिक सुत्त” (शरीरावरील आसक्ती नष्ट करणारे सुत्त) असेही म्हणतात. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? हे सुत्त दोन प्रसंगी सांगितले गेले आहे, म्हणून याची दोन प्रकारची पार्श्वभूमी आहे. त्यापैकी, जेव्हा भगवंत क्रमशः कपिलवस्तूला पोहोचले, तेव्हा त्यांनी शाक्यांना उपदेश केला, नन्द इत्यादींना प्रव्रज्या दिली आणि स्त्रियांना प्रव्रज्या घेण्याची अनुमती दिली. तेव्हा नन्द नावाच्या तीन स्त्रियांनी प्रव्रज्या घेतली: स्थवीर नन्दाची बहीण नन्दा, शाक्य राजा खेमकची कन्या अभिरूपनन्दा आणि जनपदकल्याणी नन्दा. त्या वेळी भगवंत श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते. अभिरूपनन्दा अत्यंत रूपवान, दर्शनीय आणि मनमोहक होती, म्हणूनच तिचे नाव “अभिरूपनन्दा” ठेवले गेले होते. जनपदकल्याणी नन्दा देखील सौंदर्यात स्वतःच्या तोडीची दुसरी स्त्री पाहत नव्हती. त्या दोन्ही आपल्या रूपाच्या गर्वाने मत्त होत्या. “भगवंत रूपाची (सौंदर्याची) निंदा करतात, दोष दाखवतात आणि अनेक प्रकारे रूपात असणारे धोके स्पष्ट करतात,” असा विचार करून त्या भगवंतांच्या दर्शनाला जात नसत आणि त्यांना पाहण्याचीही त्यांची इच्छा नसे. जर त्या भगवंतांवर प्रसन्न नव्हत्या, तर त्यांनी प्रव्रज्या का घेतली? नाईलाजाने (दुसरा पर्याय नसल्यामुळे). कारण अभिरूपनन्दाच्या विवाहाच्या दिवशीच तिचा होणारा पती, एक शाक्य तरुण, मृत्यू पावला. त्यानंतर तिच्या माता-पित्यांनी तिच्या इच्छेविरुद्ध तिला प्रव्रजित केले. जनपदकल्याणी नन्दा देखील, जेव्हा आयुष्यमान नन्द यांनी अर्हतपद प्राप्त केले, तेव्हा निराश झाली आणि तिने विचार केला: “माझा पती (नन्द), माझी माता महाप्रजापती आणि इतर नातेवाईक प्रव्रजित झाले आहेत. नातेवाईकांशिवाय गृहस्थाश्रम दुःखदायक आहे.” अशा प्रकारे गृहस्थाश्रमात कोणताही आनंद न मिळाल्यामुळे तिने प्रव्रज्या घेतली, श्रद्धेने नाही.

Atha bhagavā tāsaṃ ñāṇaparipākaṃ viditvā mahāpajāpatiṃ āṇāpesi ‘‘sabbāpi bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ovādaṃ āgacchantū’’ti. Tā attano vāre sampatte aññaṃ pesenti. Tato bhagavā ‘‘sampatte vāre attanāva [Pg.234] āgantabbaṃ, na aññā pesetabbā’’ti āha. Athekadivasaṃ abhirūpanandā agamāsi. Taṃ bhagavā nimmitarūpena saṃvejetvā ‘‘aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kata’’nti imāya dhammapadagāthāya –

त्यानंतर भगवंतांनी त्यांच्या ज्ञानाची परिपक्वता जाणून महाप्रजापतीला आज्ञा दिली, “सर्व भिक्खुणींनी क्रमाने उपदेश ऐकण्यासाठी यावे.” जेव्हा त्यांची स्वतःची वेळ आली, तेव्हा त्यांनी दुसऱ्या कोणालातरी पाठवले. तेव्हा भगवंत म्हणाले, “स्वतःची वेळ आल्यावर स्वतःच आले पाहिजे, दुसऱ्या कोणाला पाठवू नये.” त्यानंतर एका दिवशी अभिरूपनन्दा आली. भगवंतांनी एका ऋद्धीने निर्माण केलेल्या स्त्री-रूपाद्वारे तिच्या मनात संवेग (वैराग्य) निर्माण केला आणि धम्मपदातील “अट्ठीनं नगरं कतं” (हाडांचे हे नगर बनवले आहे...) या गाथेने तिला उपदेश केला –

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthitaṃ. (therīgā. 19);

“हे नन्दे! पीडित, अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त, (विविध मळाने) पाझरणारे आणि वाहणारे, तसेच मूर्खांना प्रिय असणारे हे शरीर (हाडा-मांसाचा ढीग) तू पाहा.”

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasantā carissasī’’ti. (su. ni. 344;

therīgā. 20) –

“अनिमित्त विपश्यनेची भावना कर आणि मानानुशयाचा (अहंकाराच्या सुप्त प्रवृत्तीचा) त्याग कर. त्यानंतर अहंकाराचा पूर्ण नाश करून तू शांत होऊन विहरण करशील.”

Imāhi therīgāthāhi ca anupubbena arahatte patiṭṭhāpesi. Athekadivasaṃ sāvatthivāsino purebhattaṃ dānaṃ datvā samādinnuposathā sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya dhammassavanatthāya jetavanaṃ gantvā dhammassavanapariyosāne bhagavantaṃ vanditvā nagaraṃ pavisanti. Bhikkhunisaṅghopi dhammakathaṃ sutvā bhikkhuniupassayaṃ gacchati. Tattha manussā ca bhikkhuniyo ca bhagavato vaṇṇaṃ bhāsanti. Catuppamāṇike hi lokasannivāse sammāsambuddhaṃ disvā appasīdanto nāma natthi. Rūpappamāṇikā hi puggalā bhagavato lakkhaṇakhacitamanubyañjanavicitraṃ samujjalitaketumālābyāmappabhāvinaddhamalaṅkāratthamiva lokassa samuppannaṃ rūpaṃ disvā pasīdanti, ghosappamāṇikā anekasatesu jātakesu kittighosaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ karavīkamadhuranigghosaṃ brahmassarañca sutvā, lūkhappamāṇikā pattacīvarādilūkhataṃ dukkarakārikalūkhataṃ vā disvā, dhammappamāṇikā sīlakkhandhādīsu yaṃkiñci dhammakkhandhaṃ upaparikkhitvā. Tasmā sabbaṭṭhānesu bhagavato vaṇṇaṃ bhāsanti. Janapadakalyāṇī nandā bhikkhunipassayaṃ patvāpi anekapariyāyena bhagavato vaṇṇaṃ bhāsantānaṃ tesaṃ sutvā bhagavantaṃ upagantukāmā hutvā bhikkhunīnaṃ ārocesi. Bhikkhuniyo taṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu.

या थेरीगाथांच्या माध्यमातून त्यांनी (भगवंतांनी) तिला अनुक्रमे अर्हतपदावर प्रतिष्ठित केले. त्यानंतर एका दिवशी, सावत्थीचे (श्रावस्तीचे) रहिवासी दुपारच्या जेवणापूर्वी (पूर्वाह्नी) दान देऊन, उपोसथ व्रत ग्रहण करून, उत्तम वस्त्रे परिधान करून व पांघरून, सुगंधी द्रव्ये, फुले इत्यादी घेऊन धम्म ऐकण्यासाठी जेतवनात गेले. धम्मश्रवण संपल्यावर त्यांनी भगवंतांना वंदन केले आणि ते शहरात परतले. भिक्खुनी संघ देखील धम्मप्रवचन ऐकून भिक्खुनी विहारात (भिक्खुनी उपस्सयात) परतला. तेथे लोक आणि भिक्खुनी भगवंतांच्या गुणांचे गुणगान करत होते. कारण या जगात, जिथे लोक चार प्रमाणांवर (निकषांवर) विश्वास ठेवतात, तिथे सम्यक संबुद्धांना पाहून त्यांच्यावर श्रद्धा न ठेवणारा असा कोणीही नाही. जे लोक रूपाला प्रमाण मानतात (रूपप्रमाणिक), ते भगवंतांचे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त, ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, देदीप्यमान केतुमाला आणि व्यामप्रभेने (एक हात पसरलेल्या प्रभेने) वेढलेले, जणू जगासाठी एक अलंकारच असलेले रूप पाहून प्रसन्न (श्रद्धावान) होतात. जे आवाजाला प्रमाण मानतात (घोषप्रमाणिक), ते शेकडो जातकांमधील त्यांच्या कीर्तीचा घोष ऐकून आणि अष्टअंगांनी युक्त, करवीक पक्ष्यासारखा मधुर आणि ब्रह्मस्वरासारखा असणारा त्यांचा आवाज ऐकून प्रसन्न होतात. जे साधेपणाला/कठोरतेला प्रमाण मानतात (लूखप्रमाणिक), ते भगवंतांचे साधे पात्र-चीवर इत्यादी किंवा त्यांनी केलेले दुष्कर कार्य (कठोर तपश्चर्या) पाहून प्रसन्न होतात. आणि जे धम्माला प्रमाण मानतात (धम्मप्रमाणिक), ते शीलस्कंध इत्यादींमधील कोणत्याही धम्मस्कंधाचे परीक्षण करून प्रसन्न होतात. म्हणूनच ते सर्व ठिकाणी भगवंतांच्या गुणांचे गुणगान करतात. जनपदकल्याणी नंदा हिने भिक्खुनी विहारात पोहोचल्यावर, इतर भिक्खुनींना अनेक प्रकारे भगवंतांच्या गुणांचे वर्णन करताना ऐकले, तेव्हा तिच्या मनात भगवंतांकडे जाण्याची इच्छा निर्माण झाली आणि तिने भिक्खुनींना तसे सांगितले. भिक्खुनींनी तिला सोबत घेतले आणि त्या भगवंताकडे गेल्या.

Bhagavā paṭikacceva tassāgamanaṃ viditvā kaṇṭakena kaṇṭakaṃ, āṇiyā ca āṇiṃ nīharitukāmo puriso viya rūpeneva rūpamadaṃ vinetuṃ attano iddhibalena pannarasasoḷasavassuddesikaṃ atidassanīyaṃ itthiṃ passe ṭhatvā bījamānaṃ abhinimmini. Nandā bhikkhunīhi saddhiṃ upasaṅkamitvā, bhagavantaṃ vanditvā, bhikkhunisaṅghassa antare nisīditvā, pādatalā pabhuti yāva kesaggā bhagavato [Pg.235] rūpasampattiṃ disvā puna taṃ bhagavato passe ṭhitaṃ nimmatarūpañca disvā ‘‘aho ayaṃ itthī rūpavatī’’ti attano rūpamadaṃ jahitvā tassā rūpe abhirattabhāvā ahosi. Tato bhagavā taṃ itthiṃ vīsativassappamāṇaṃ katvā dassesi. Mātugāmo hi soḷasavassuddesikoyeva sobhati, na tato uddhaṃ. Atha tassā rūpaparihāniṃ disvā nandāya tasmiṃ rūpe chandarāgo tanuko ahosi. Tato bhagavā avijātavaṇṇaṃ, sakiṃvijātavaṇṇaṃ, majjhimitthivaṇṇaṃ, mahitthivaṇṇanti evaṃ yāva vassasatikaṃ obhaggaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ tilakāhatagattaṃ katvā, dassetvā passamānāyeva nandāya tassā maraṇaṃ uddhumātakādibhedaṃ kākādīhi samparivāretvā khajjamānaṃ duggandhaṃ jegucchapaṭikūlabhāvañca dassesi. Nandāya taṃ kamaṃ disvā ‘‘evamevaṃ mamapi aññesampi sabbasādhāraṇo ayaṃ kamo’’ti aniccasaññā saṇṭhāsi, tadanusārena ca dukkhanattasaññāpi, tayo bhavā ādittamiva agāraṃ appaṭisaraṇā hutvā upaṭṭhahiṃsu. Atha bhagavā ‘‘kammaṭṭhāne pakkhantaṃ nandāya citta’’nti ñatvā tassā sappāyavasena imā gāthāyo abhāsi –

भगवंतांनी आधीच तिचे येणे जाणून घेतले, आणि ज्याप्रमाणे एखादा माणूस काट्याने काटा किंवा खिळ्याने खिळा काढू इच्छितो, त्याप्रमाणे रूपाच्याच साहाय्याने तिचा रूपाचा मद (अभिमान) दूर करण्यासाठी, आपल्या ऋद्धीबलाने (प्रातिहार्य शक्तीने) एक पंधरा-सोळा वर्षांची अत्यंत देखणी स्त्री निर्माण केली, जी त्यांच्या बाजूला उभी राहून त्यांना पंख्याने वारा घालत होती. नंदाने भिक्खुनींसह जवळ येऊन, भगवंतांना वंदन केले आणि भिक्खुनी संघाच्या मध्ये बसून, पायाच्या तळव्यापासून ते केसांच्या टोकापर्यंत भगवंतांचे रूपसौंदर्य पाहिले. पुन्हा तिने भगवंतांच्या बाजूला उभी असलेली ती निर्मित (काल्पनिक) स्त्री पाहिली आणि "अहा! ही स्त्री किती रूपवान आहे!" असा विचार करून स्वतःच्या रूपाचा मद सोडून दिला व ती त्या स्त्रीच्या रूपावर अत्यंत मोहित झाली. त्यानंतर भगवंतांनी त्या स्त्रीला वीस वर्षांच्या वयाची करून दाखवले. कारण स्त्री ही सोळा वर्षांच्या वयातच सर्वात सुंदर दिसते, त्याहून अधिक वयात नाही. नंतर तिचे रूपसौंदर्य कमी झालेले पाहून नंदाचा त्या रूपावरील तीव्र राग (आसक्ती) कमी झाला. त्यानंतर भगवंतांनी तिला अपत्य न झालेल्या स्त्रीच्या रूपात, एकदा बाळंत झालेल्या स्त्रीच्या रूपात, मध्यमवयीन स्त्रीच्या रूपात आणि वृद्ध स्त्रीच्या रूपात, अशा प्रकारे शंभर वर्षांच्या वृद्धेपर्यंत—जिचे शरीर वाकलेले आहे, जी काठीचा आधार घेत आहे आणि जिच्या अंगावर काळे डाग (तीळ) पडले आहेत—असे करून दाखवले. नंदा पाहत असतानाच, भगवंतांनी त्या स्त्रीचा मृत्यू आणि तिचे शरीर फुगणे इत्यादी विविध अवस्थांमध्ये सडणे, कावळे इत्यादी पक्ष्यांनी वेढलेले व खाल्ले जाणारे, दुर्गंधीयुक्त, अत्यंत घृणास्पद आणि प्रतिकूल झालेले दाखवले. नंदाने ती शरीराची गती पाहून विचार केला, "अशाच प्रकारे माझे शरीर आणि इतरांचे शरीर देखील आहे, हा नियम सर्वांसाठी समान आहे." तिच्या मनात अनित्यतेची संज्ञा (जाणीव) दृढ झाली, आणि त्यापाठोपाठ दुःख आणि अनात्मतेची संज्ञा देखील उत्पन्न झाली. तिला तिन्ही लोक (भव) पेटलेल्या घरासारखे, कोणताही आश्रय नसलेले वाटू लागले. तेव्हा भगवंतांनी "नंदाचे चित्त कर्मस्थानात (धर्माचरणात/ध्यात) प्रविष्ट झाले आहे" हे जाणून, तिच्यासाठी अनुकूल अशा या गाथा म्हटल्या –

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthitaṃ. (therīgā. 19);

“हे नंदे! या (शरीररूपी) समूहाकडे (सांगाड्याकडे) पाहा, जो आजारी (व्याधिग्रस्त), अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त, वरून आणि खालून वाहणारा (स्त्राव होणारा) आणि मूर्खांकडून इच्छिला गेलेला आहे.”

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Dhātuso suññato passa, mā lokaṃ punarāgami;

Bhave chandaṃ virājetvā, upasantā carissasī’’ti. (su. ni. 205);

“जसे हे (सडलेले शरीर) आहे, तसेच ते (तुझे शरीर) आहे; जसे ते आहे, तसेच हे आहे. धातूंच्या स्वरूपात याला शून्य (आत्माविरहित) म्हणून पाहा; या जगात पुन्हा येऊ नकोस. भवातील (अस्तित्वातील) तृष्णा नष्ट करून तू शांत होऊन विहरशील.”

Gāthāpariyosāne nandā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Athassā bhagavā uparimaggādhigamatthaṃ suññataparivāraṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ kathento imaṃ suttamabhāsi. Ayaṃ tāvassa ekā uppatti.

गाथांच्या समाप्तीनंतर नंदा स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाली. त्यानंतर भगवंतांनी तिला पुढील मार्ग (उच्च मार्ग) प्राप्त करून देण्यासाठी, शून्यतायुक्त विपश्यना कर्मस्थान सांगताना हे सुत्त (विजिय सुत्त) सांगितले. ही या सुत्ताची पहिली उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) आहे.

Bhagavati pana rājagahe viharante yā sā cīvarakkhandhake (mahāva. 326) vitthārato vuttasamuṭṭhānāya sālavatiyā gaṇikāya dhītā jīvakassa kaniṭṭhā sirimā nāma mātu accayena taṃ ṭhānaṃ labhitvā ‘‘akkodhena jine kodha’’nti (dha. pa. 223; jā. 1.2.1) imissā gāthāya vatthumhi puṇṇakaseṭṭhidhītaraṃ avamaññitvā, bhagavantaṃ khamāpentī dhammadesanaṃ sutvā, sotāpannā hutvā aṭṭha niccabhattāni [Pg.236] pavattesi. Taṃ ārabbha aññataro niccabhattiko bhikkhu rāgaṃ uppādesi. Āhārakiccampi ca kātuṃ asakkonto nirāhāro nipajjīti dhammapadagāthāvatthumhi vuttaṃ. Tasmiṃ tathānipanneyeva sirimā kālaṃ katvā yāmabhavane suyāmassa devī ahosi. Atha tassā sarīrassa aggikiccaṃ nivāretvā āmakasusāne raññā nikkhipāpitaṃ sarīraṃ dassanāya bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto agamāsi, tampi bhikkhuṃ ādāya, tathā nāgarā ca rājā ca. Tattha manussā bhaṇanti ‘‘pubbe sirimāya aṭṭhuttarasahassenāpi dassanaṃ dullabhaṃ, taṃ dānajja kākaṇikāyāpi daṭṭhukāmo natthī’’ti. Sirimāpi devakaññā pañcahi rathasatehi parivutā tatrāgamāsi. Tatrāpi bhagavā sannipatitānaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttaṃ tassa bhikkhuno ovādatthaṃ ‘‘passa cittakataṃ bimba’’nti (dha. pa. 147) imañca dhammapadagāthaṃ abhāsi. Ayamassa dutiyā uppatti.

जेव्हा भगवान राजगृहात विहार करत होते, तेव्हा चीवरस्कंधकात सविस्तर वर्णन केल्याप्रमाणे, सालवती नावाच्या गणिकेची मुलगी आणि जीवकची धाकटी बहीण असलेली 'सिरिमा' नावाची स्त्री होती. आईच्या मृत्यूनंतर तिचे स्थान मिळवून, "अक्रोधेनाने क्रोधाला जिंकावे" या गाथेच्या कथेत सांगितल्याप्रमाणे, तिने पुण्णक श्रेष्ठीच्या मुलीचा अपमान केला होता. नंतर भगवंतांची क्षमा मागून आणि धम्मदेशना ऐकून ती स्रोतापन्न झाली आणि तिने दररोज आठ भिक्खूंना नियमित भोजन (नित्यभक्त) देण्यास सुरुवात केली. त्या भोजनाच्या निमित्ताने एका नियमित भोजन घेणाऱ्या भिक्खूच्या मनात तिच्याबद्दल तीव्र राग (आसक्ती) निर्माण झाला. तो जेवण करण्यासही असमर्थ झाला आणि अन्नपाण्याविना पडून राहिला, असे धम्मपद गाथेच्या कथेत सांगितले आहे. तो तसा पडून असतानाच सिरिमा मरण पावली आणि याम लोकात सुयाम देवाची देवी (राणी) झाली. त्यानंतर तिच्या शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यास मनाई करून, राजाने तिचे शरीर आमाक श्मशानात (खुले श्मशान) ठेवले. ते शरीर पाहण्यासाठी भगवान भिक्खू संघासह तेथे गेले. त्यांनी त्या (आसक्त झालेल्या) भिक्खूलाही सोबत घेतले, तसेच नगरातील लोक आणि राजाही तेथे आले. तेथे लोक म्हणू लागले, "पूर्वी सिरिमाचे दर्शन एक हजार आठ कार्षापण (नाणी) देऊनही मिळणे कठीण होते, पण आज तिला एका ककणिका (कवडी) देऊनही पाहण्याची कोणाची इच्छा नाही." देवकन्या झालेली सिरिमा देखील पाचशे रथांच्या परिवारासह तेथे आली. तेथे जमलेल्या जनसमुदायाला धम्मदेशना देण्यासाठी भगवंतांनी हे सुत्त (विजिय सुत्त) सांगितले आणि त्या भिक्खूला उपदेश करण्यासाठी "चित्तविचित्र बिंबाकडे (शरीराकडे) पाहा" ही धम्मपद गाथा म्हटली. ही या सुत्ताची दुसरी उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) आहे.

195. Tattha caraṃ vāti sakalarūpakāyassa gantabbadisābhimukhenābhinīhārena gacchanto vā. Yadi vā tiṭṭhanti tasseva ussāpanabhāvena tiṭṭhanto vā. Nisinno uda vā sayanti tasseva heṭṭhimabhāgasamiñjanauparimabhāgasamussāpanabhāvena nisinno vā, tiriyaṃ pasāraṇabhāvena sayanto vā. Samiñjeti pasāretīti tāni tāni pabbāni samiñjeti ca pasāreti ca.

१९५. त्यामध्ये, 'चरं वा' (चालताना) म्हणजे संपूर्ण रूपकायाला जाण्याच्या दिशेने पुढे नेत चालणे होय. 'यदि वा तिट्ठं' (किंवा उभे असताना) म्हणजे त्याच शरीराला सरळ उभे ठेवणे होय. 'निसिन्नो उद वा सयं' (बसलेले किंवा निजलेले असताना) म्हणजे शरीराचा खालचा भाग वाकवून आणि वरचा भाग सरळ ठेवून बसणे, किंवा आडवे पसरून झोपणे होय. 'समिञ्जेति पसारेति' (वाकवणे आणि पसरवणे) म्हणजे त्या त्या सांध्यांना वाकवणे आणि पसरवणे (सरळ करणे) होय.

Esā kāyassa iñjanāti sabbāpesā imasseva saviññāṇakassa kāyassa iñjanā calanā phandanā, natthettha añño koci caranto vā pasārento vā, apica kho pana ‘‘carāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa gantabbadisābhimukho abhinīhāro hoti, desantare rūpantarapātubhāvoti attho. Tena ‘‘cara’’nti vuccati. Tathā ‘‘tiṭṭhāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa samussāpanaṃ hoti, uparūpariṭṭhānena rūpapātubhāvoti attho. Tena ‘‘tiṭṭha’’nti vuccati. Tathā ‘‘nisīdāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa heṭṭhimabhāgasamiñjanañca uparimabhāgasamussāpanañca hoti, tathābhāvena rūpapātubhāvoti attho. Tena ‘‘nisinno’’ti vuccati. Tathā ‘‘sayāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā [Pg.237] vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa tiriyaṃ pasāraṇaṃ hoti, tathābhāvena rūpapātubhāvoti attho. Tena ‘‘saya’’nti vuccati.

‘ही शरीराची हालचाल आहे’ (एसा कायस्स इञ्जना) म्हणजे ही सर्व हालचाल, कंपन किंवा स्पंदन या सचेतन शरीराचीच आहे. येथे चालणारा किंवा हातपाय पसरणारा दुसरा कोणीही नाही. उलटपक्षी, जेव्हा ‘मी चालतो’ असा विचार मनात उत्पन्न होतो, तेव्हा त्या विचाराने निर्माण झालेला वायूधातू (वायोधातु) शरीरात पसरतो. त्यामुळे शरीराची इच्छित देशाकडे हालचाल होते आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या रूपांचे प्रकटीकरण होते, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच याला ‘चालणे’ (चरन्ति) असे म्हणतात. तसेच, जेव्हा ‘मी उभा राहतो’ असा विचार मनात उत्पन्न होतो, तेव्हा त्या विचाराने निर्माण झालेला वायूधातू शरीरात पसरतो, ज्यामुळे शरीर वर उचलले जाते आणि वरच्या भागात रूपाचे प्रकटीकरण होते. म्हणूनच याला ‘उभे राहणे’ (तिट्ठन्ति) असे म्हणतात. तसेच, जेव्हा ‘मी बसतो’ असा विचार मनात उत्पन्न होतो, तेव्हा त्या विचाराने निर्माण झालेला वायूधातू शरीरात पसरतो, ज्यामुळे शरीराचा खालचा भाग वाकतो आणि वरचा भाग ताठ राहतो, अशा प्रकारे रूपाचे प्रकटीकरण होते. म्हणूनच याला ‘बसणे’ (निसिन्नो) असे म्हणतात. तसेच, जेव्हा ‘मी झोपतो’ असा विचार मनात उत्पन्न होतो, तेव्हा त्या विचाराने निर्माण झालेला वायूधातू शरीरात पसरतो, ज्यामुळे शरीर आडवे पसरते आणि अशा प्रकारे रूपाचे प्रकटीकरण होते. म्हणूनच याला ‘झोपणे’ (सयन्ति) असे म्हणतात.

Evaṃ cāyamāyasmā yo koci itthannāmo caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ yametaṃ tattha tattha iriyāpathe tesaṃ tesaṃ pabbānaṃ samiñjanappasāraṇavasena samiñjeti pasāretīti vuccati. Tampi yasmā samiñjanappasāraṇacitte uppajjamāne yathāvutteneva nayena hoti, tasmā esā kāyassa iñjanā, natthettha añño koci, suññamidaṃ kenaci carantena vā pasārentena vā sattena vā puggalena vā. Kevalaṃ pana –

अशा प्रकारे, जेव्हा असे म्हटले जाते की अमुक नावाचा हा आयुष्मान व्यक्ती चालताना, उभा असताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, त्या त्या शारीरिक मुद्रेमध्ये (इरियापथात) वेगवेगळ्या सांध्यांचे आकुंचन आणि प्रसरण करतो, तेव्हा ते आकुंचन किंवा प्रसरण करण्याच्या विचाराच्या उत्पत्तीमुळे वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच घडते. म्हणूनच ही केवळ शरीराची हालचाल आहे. येथे दुसरा कोणीही (कर्ता) नाही. चालणाऱ्या, हातपाय पसरणाऱ्या कोणत्याही सत्त्वापासून (प्राण्यापासून) किंवा पुद्गलापासून (व्यक्तीपासून) हे शरीर शून्य आहे. केवळ -

‘‘Cittanānattamāgamma, nānattaṃ hoti vāyuno;

Vāyunānattato nānā, hoti kāyassa iñjanā’’ti. –

“मनाच्या विविधतेमुळे वायूधातूमध्ये विविधता येते; आणि वायूधातूच्या विविधतेमुळे शरीराच्या हालचालींमध्ये विविधता निर्माण होते.”

Ayamettha paramattho.

हाच येथील परमार्थ (परमत्थो - अंतिम सत्य) आहे.

Evametāya gāthāya bhagavā yasmā ekasmiṃ iriyāpathe ciraviniyogena kāyapīḷanaṃ hoti, tassa ca vinodanatthaṃ iriyāpathaparivattanaṃ karīyati, tasmā ‘‘caraṃ vā’’tiādīhi iriyāpathapaṭicchannaṃ dukkhalakkhaṇaṃ dīpeti, tathā caraṇakāle ṭhānādīnamabhāvato sabbametaṃ caraṇādibhedaṃ ‘‘esā kāyassa iñjanā’’ti bhaṇanto santatipaṭicchannaṃ aniccalakkhaṇaṃ. Tāya tāya sāmaggiyā pavattāya ‘‘esā kāyassa iñjanā’’ti ca attapaṭikkhepena bhaṇanto attasaññāghanapaṭicchannaṃ anattalakkhaṇaṃ dīpeti.

अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे भगवान स्पष्ट करतात की, जेव्हा शरीर एकाच शारीरिक मुद्रेत (इरियापथात) दीर्घकाळ ठेवले जाते, तेव्हा शरीराला त्रास (पीडा) होतो आणि तो त्रास दूर करण्यासाठी शारीरिक मुद्रा बदलली जाते. म्हणूनच, ‘चालताना’ इत्यादी शब्दांद्वारे भगवान शारीरिक मुद्रांनी झाकलेले दुःखाचे लक्षण (दुक्खलक्खण) प्रकट करतात. तसेच, चालण्याच्या वेळी उभे राहणे इत्यादी इतर मुद्रा नसतात, म्हणून या सर्व चालणे इत्यादी वेगवेगळ्या अवस्थांना ‘ही शरीराची हालचाल आहे’ असे सांगून ते संततीने (निरंतरतेने) झाकलेले अनित्याचे लक्षण (अनिच्चलक्खण) प्रकट करतात. त्या त्या घटकांच्या समूहाने (सामग्रीने) घडणाऱ्या या क्रियेला ‘ही शरीराची हालचाल आहे’ असे म्हणून आणि ‘आत्मा’ या कल्पनेचा निषेध करून, ते आत्म्याच्या घट्ट कल्पनेने (घनसंज्ञेने) झाकलेले अनात्म्याचे लक्षण (अनत्तलक्खण) प्रकट करतात.

196. Evaṃ lakkhaṇattayadīpanena suññatakammaṭṭhānaṃ kathetvā puna saviññāṇakāviññāṇakaasubhadassanatthaṃ ‘‘aṭṭhinahārusaṃyutto’’ti ārabhi. Tassattho – yassa cesā kāyassa iñjanā, svāyaṃ kāyo visuddhimagge dvattiṃsākāravaṇṇanāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedabhedena abyāpāranayena ca pakāsitehi saṭṭhādhikehi tīhi aṭṭhisatehi navahi nhārusatehi ca saṃyuttattā aṭṭhinahārusaṃyutto. Tattheva pakāsitena aggapādaṅgulitacādinā tacena ca navapesisatappabhedena ca maṃsena avalittattā tacamaṃsāvalepano paramaduggandhajegucchapaṭikūloti veditabbo[Pg.238]. Kiñcettha veditabbaṃ siyā, yadi esa yā sā majjhimassa purisassa sakalasarīrato saṃkaḍḍhitā badaraṭṭhippamāṇā bhaveyya, tāya makkhikāpattasukhumacchaviyā nīlādiraṅgajātena gehabhitti viya paṭicchanno na bhaveyya, ayaṃ pana evaṃ sukhumāyapi chaviyā kāyo paṭicchanno paññācakkhuvirahitehi bālaputhujjanehi yathābhūtaṃ na dissati. Chavirāgarañjito hissa paramajegucchapaṭikūladhammasaṅkhāto tacopi tacapaliveṭhitaṃ yaṃ taṃ pabhedato –

१९६. अशा प्रकारे, तीन लक्षणांचे प्रकटीकरण करून शून्यता-कर्मस्थान (सुञ्ञताकम्मट्ठान) सांगितल्यानंतर, पुन्हा सचेतन आणि अचेतन शरीराची अशुद्धता (असुभ) दाखवण्यासाठी भगवंतांनी ‘अट्ठिनहारुसंयुत्तो’ (हाडे आणि शिरांनी जोडलेले) या शब्दांनी सुरुवात केली. त्याचा अर्थ असा आहे - ज्या शरीराची ही हालचाल होते, ते शरीर विसुद्धिमग्ग मधील बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या वर्णनात (द्वत्तिंसाकारवण्णना) रंग, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांच्या भेदाने आणि अचेतनतेच्या (अव्यापार) पद्धतीने स्पष्ट केलेल्या ३६० हाडांनी आणि ९०० शिरांनी (स्नायूंनी) युक्त असल्यामुळे ‘हाडे आणि शिरांनी जोडलेले’ आहे. तसेच, विसुद्धिमग्ग मध्ये सांगितल्याप्रमाणे पायाच्या बोटांच्या टोकांपासून पसरलेल्या त्वचेने आणि ९०० मांसपेशांनी लिंपलेले असल्यामुळे ते ‘त्वचा आणि मांसाने लिंपलेले’ (तचमंसवलेपनो) असून अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद आणि प्रतिकूल आहे असे समजावे. येथे काय जाणावे? जर मध्यम आकाराच्या माणसाच्या संपूर्ण शरीराची त्वचा एकत्र केली, तर ती एका बोराच्या बियाच्या आकाराची होईल. माशीच्या पंखासारख्या अत्यंत पातळ असलेल्या या त्वचेने आणि निळ्या इत्यादी रंगांनी जर हे शरीर घराच्या भिंतीवर दिलेल्या रंगासारखे झाकलेले नसते, तर त्याचे कुरूप रूप उघडे पडले असते. परंतु, अशा पातळ त्वचेने झाकलेले हे शरीर प्रज्ञाचक्षू नसलेल्या अज्ञानी सामान्य लोकांना (बालपुथुज्जन) जसे आहे तसे दिसत नाही. कारण त्वचेच्या रंगावर मोहित झालेल्या माणसाला अत्यंत घृणास्पद आणि प्रतिकूल अशा चामड्याचे स्वरूप दिसत नाही. त्वचेने वेढलेले हे शरीर विश्लेषणाने पाहिल्यास -

‘‘Navapesisatā maṃsā, avalittā kaḷevare;

Nānākimikulākiṇṇaṃ, miḷhaṭṭhānaṃva pūtikā’’ti. –

“या मृत शरीरावर (कलेवरावर) नऊशे मांसपेशांचे लेपन केलेले आहे; जे विविध प्रकारच्या किड्यांच्या कुळांनी भरलेले असून विष्ठेच्या खड्ड्यासारखे दुर्गंधीयुक्त व सडलेले आहे.”

Evaṃ vuttaṃ navamaṃsasatampi, maṃsāvalittā ye te –

अशा प्रकारे नऊशे मांसपेशांबद्दल सांगितले आहे, ज्या मांसाने लिंपलेल्या आहेत, त्या -

‘‘Navanhārusatā honti, byāmamatte kaḷevare;

Bandhanti aṭṭhisaṅghātaṃ, agāramiva valliyā’’ti. –

“या एक व्याम (माणसाच्या उंचीएवढ्या) कलेवरामध्ये नऊशे शिरा (स्नायू) आहेत; ज्या हाडांच्या सांगाड्याला तशाच प्रकारे बांधून ठेवतात, ज्याप्रमाणे वेली घराला बांधून ठेवतात.”

Tepi, nhārusamuṭṭhitāni paṭipāṭiyā avaṭṭhitāni pūtīni duggandhāni tīṇi saṭṭhādhikāni aṭṭhisatānipi yathābhūtaṃ na dissanti yato anādiyitvā taṃ makkhikāpattasukhumacchaviṃ. Yāni panassa chavirāgarattena tacena paliveṭhitattā sabbalokassa apākaṭāni nānappakārāni abbhantarakuṇapāni paramāsuciduggandhajegucchanīyapaṭikūlāni, tānipi paññācakkhunā paṭivijjhitvā evaṃ passitabbo ‘‘antapūro udarapūro…pe… pittassa ca vasāya cā’’ti.

त्या शिरा आणि त्यांच्याद्वारे व्यवस्थितपणे बांधलेली, एकापाठोपाठ एक असलेली, सडलेली व दुर्गंधीयुक्त ३६० हाडे देखील लोकांना जशी आहेत तशी दिसत नाहीत, कारण ते माशीच्या पंखासारख्या पातळ त्वचेकडे लक्ष देत नाहीत. परंतु, त्वचेच्या रंगावर मोहित झालेल्या लोकांसाठी त्वचेने झाकलेले असल्यामुळे जगाला न दिसणारे, शरीराच्या आत असणारे विविध प्रकारचे सडलेले भाग (कुणप), जे अत्यंत अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद आणि प्रतिकूल आहेत, त्यांना प्रज्ञाचक्षूने भेदून असे पाहिले पाहिजे - ‘हे शरीर आतड्यांनी भरलेले आहे, पचलेल्या अन्नाने (विष्ठेने) भरलेले आहे... पे... पित्ताने आणि चरबीने भरलेले आहे.’

197. Tattha antassa pūro antapūro. Udarassa pūro udarapūro. Udaranti ca udariyassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi ṭhānanāmena ‘‘udara’’nti vuttaṃ. Yakanapeḷassāti yakanapiṇḍassa. Vatthinoti muttassa. Ṭhānūpacārena panetaṃ ‘‘vatthī’’ti vuttaṃ. Pūroti adhikāro, tasmā yakanapeḷassa pūro vatthino pūroti evaṃ yojetabbaṃ. Esa nayo hadayassātiādīsu. Sabbāneva cetāni antādīni vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedabhedena abyāpāranayena ca visuddhimagge vuttanayavaseneva veditabbāni.

१९७. तेथे ‘अंतपूर’ म्हणजे आतड्यांनी भरलेले. ‘उदरपूर’ म्हणजे पचलेल्या अन्नाने (विष्ठेने) भरलेले. ‘उदर’ हा शब्द पचलेल्या अन्नासाठी (उदरिय) वापरला जातो. त्याच्या स्थानाच्या नावावरून त्याला ‘उदर’ असे म्हटले आहे. ‘यकनपेळस्स’ म्हणजे यकृताचा (अंडकोश/पिंड) भाग. ‘वत्थिनो’ म्हणजे मूत्राशयाने (मूत्राने) भरलेले; उपचाराने मूत्राशयाला ‘वत्थी’ असे म्हटले आहे. ‘पूर’ (भरलेले) हा शब्द सर्वत्र लागू होतो, म्हणून ‘यकृताने भरलेले’, ‘मूत्राशयाने भरलेले’ असा संबंध जोडावा. हाच नियम हृदयादी अवयवांच्या बाबतीतही जाणावा. ही आतडी इत्यादी सर्व अंगे विसुद्धिमग्ग मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार रंग, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांच्या भेदाने आणि अचेतनतेच्या (अव्यापार) पद्धतीने जाणावीत.

199-200. Evaṃ bhagavā ‘‘na kiñcettha ekampi gayhūpagaṃ muttāmaṇisadisaṃ atthi, aññadatthu asuciparipūrovāyaṃ kāyo’’ti abbhantarakuṇapaṃ dassetvā [Pg.239] idāni tameva abbhantarakuṇapaṃ bahinikkhamanakuṇapena pākaṭaṃ katvā dassento pubbe vuttañca saṅgaṇhitvā ‘‘athassa navahi sotehī’’ti gāthādvayamāha.

१९९-२००. अशा प्रकारे भगवंतांनी ‘येथे मोती किंवा रत्नासारखे स्वीकारण्यायोग्य एकही गोष्ट नाही, उलट हे शरीर केवळ अशुद्धतेने भरलेले आहे’ असे सांगून शरीराच्या आतील सडलेले भाग दाखवले. आता तेच आतील सडलेले भाग बाहेर पडणाऱ्या घाणीद्वारे स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी आणि पूर्वी सांगितलेल्या गोष्टींचा संक्षेप करण्यासाठी त्यांनी ‘अथस्स नवहि सोतेहि’ (त्यानंतर त्याच्या नऊ छिद्रांमधून) या दोन गाथा म्हटल्या.

Tattha athāti pariyāyantaranidassanaṃ, aparenāpi pariyāyena asucibhāvaṃ passāti vuttaṃ hoti. Assāti imassa kāyassa. Navahi sotehīti ubhoakkhicchiddakaṇṇacchiddanāsāchiddamukhavaccamaggapassāvamaggehi. Asuci savatīti sabbalokapākaṭanānappakāraparamaduggandhajegucchaasuciyeva savati, sandati, paggharati, na aññaṃ kiñci agarucandanādigandhajātaṃ vā maṇimuttādiratanajātaṃ vā. Sabbadāti tañca kho sabbadā rattimpi divāpi pubbaṇhepi sāyanhepi tiṭṭhatopi gacchatopīti. Kiṃ taṃ asucīti ce? ‘‘Akkhimhā akkhigūthako’’tiādi. Etassa hi dvīhi akkhicchiddehi apanītatacamaṃsasadiso akkhigūthako, kaṇṇacchiddehi rajojallasadiso kaṇṇagūthako, nāsāchiddehi pubbasadisā siṅghāṇikā ca savati, mukhena ca vamati. Kiṃ vamatīti ce? Ekadā pittaṃ, yadā abaddhapittaṃ kuppitaṃ hoti, tadā taṃ vamatīti adhippāyo. Semhañcāti na kevalañca pittaṃ, yampi udarapaṭale ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ tiṭṭhati, tampi ekadā vamati. Taṃ panetaṃ vaṇṇādito visuddhimagge (visuddhi. 1.203-204, 210-211) vuttanayeneva veditabbaṃ. ‘‘Semhañcā’’ti ca-saddena semhañca aññañca evarūpaṃ udariyalohitādiasuciṃ vamatīti dasseti. Evaṃ sattahi dvārehi asucivamanaṃ dassetvā kālaññū puggalaññū parisaññū ca bhagavā taduttari dve dvārāni visesavacanena anāmasitvā aparena pariyāyena sabbasmāpi kāyā asucisavanaṃ dassento āha ‘‘kāyamhā sedajallikā’’ti. Tattha sedajallikāti sedo ca loṇapaṭalamalabhedā jallikā ca, tassa ‘‘savati sabbadā’’ti iminā saddhiṃ sambandho.

येथे 'अथ' (शिवाय/पुन्हा) हा शब्द दुसऱ्या पर्यायाचे दिग्दर्शन करतो. याचा अर्थ असा आहे की: 'या शरीराची अशुचिता दुसऱ्याही एका प्रकारे पहा.' 'अस्स' म्हणजे या शरीराचे. 'नऊ स्रोतांतून' (नवहि सोतेहि) म्हणजे दोन्ही डोळ्यांची छिद्रे, दोन्ही कानांची छिद्रे, दोन्ही नाकपुड्या, तोंड, गुदद्वार आणि मूत्रमार्ग या नऊ द्वारांतून. 'अशुचि वाहते' (अशुचि सवति) म्हणजे सर्व जगात प्रसिद्ध असलेली, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त आणि घृणास्पद अशी विविध प्रकारची अशुचिताच वाहते, पाझरते, गळते; त्यातून अगरू, चंदनासारखा कोणताही सुगंध किंवा मणी, मोती यांसारखे कोणतेही रत्न बाहेर पडत नाही. 'सर्वदा' (सब्बदा) म्हणजे रात्रीही आणि दिवसाही, सकाळीही आणि संध्याकाळीही, उभे असताना आणि चालतानाही, नेहमीच ती अशुचिता पाझरत असते. ती अशुचिता कोणती? असे विचारल्यास: 'डोळ्यांतून डोळ्यांची घाण (चिपडे)' इत्यादी सांगितले आहे. कारण या शरीराच्या दोन्ही डोळ्यांतील छिद्रांतून त्वचा आणि मांसासारखी डोळ्यांची घाण (चिपडे) वाहते; कानांच्या छिद्रांतून धुळीच्या मळासारखा कानाचा मळ वाहतो; नाकपुड्यांतून पुवासारखी शेंबूड वाहते आणि तोंडातून उलटी होते. तोंडातून काय ओकतो? असे विचारल्यास: कधी पित्त ओकतो; जेव्हा शरीरातील पित्त कुपित होते, तेव्हा तो ते ओकतो, असा अभिप्राय आहे. 'आणि कफ' (सेम्हञ्च) म्हणजे केवळ पित्तच नाही, तर जठराच्या अस्तरावर एका पात्राच्या (वाटीच्या) प्रमाणाएवढा जो कफ साठलेला असतो, तोही कधीकधी ओकला जातो. त्याचे स्वरूप रंग इत्यादींच्या आधारे 'विशुद्धिमग्ग' ग्रंथात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. 'सेम्हञ्च' मधील 'च' (आणि) या शब्दाने कफाशिवाय जठरातील अन्न, रक्त इत्यादी इतरही अशाच प्रकारची अशुचिता ओकली जाते, हे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे सात द्वारांतून अशुचि बाहेर पडणे दर्शवून, काळ जाणणारे, व्यक्ती जाणणारे आणि परिषद जाणणारे भगवान बुद्ध यांनी त्यापुढील दोन द्वारांचा विशेष शब्दांनी उल्लेख न करता, दुसऱ्या एका पर्यायाने संपूर्ण शरीरातून अशुचि वाहणे दर्शविताना 'कायम्हा स्वेदजल्लिका' (शरीरातून घाम आणि मळ वाहतो) असे म्हटले आहे. तेथे 'स्वेदजल्लिका' म्हणजे घाम आणि मिठाच्या थरासारखा साचलेला शरीराचा मळ; याचा संबंध 'सवति सब्बदा' (नेहमी वाहते) या पदाशी जोडला पाहिजे.

201. Evaṃ bhagavā yathā nāma bhatte paccamāne taṇḍulamalañca udakamalañca pheṇena saddhiṃ uṭṭhahitvā ukkhalimukhaṃ makkhetvā bahi gaḷati, tathā asitapītādibhede āhāre kammajena agginā paccamāne yaṃ asitapītādimalaṃ uṭṭhahitvā ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā bhedena nikkhamantaṃ akkhiādīni makkhetvā bahi gaḷati, tassāpi vasena imassa kāyassa [Pg.240] asucibhāvaṃ dassetvā idāni yaṃ loke uttamaṅgasammataṃ sīsaṃ ativisiṭṭhabhāvato paccentā vandaneyyānampi vandanaṃ na karonti, tassāpi nissāratāya asucitāya cassa asucibhāvaṃ dassento ‘‘athassa susiraṃ sīsa’’nti imaṃ gāthamāha.

२०१. अशा प्रकारे भगवान बुद्धांनी, ज्याप्रमाणे भात शिजत असताना तांदळाचा मळ आणि पाण्याचा मळ फेसासह वर येतो, भांड्याच्या तोंडाला माखतो आणि बाहेर गळतो; त्याचप्रमाणे खाल्लेल्या व पिलेल्या अन्नाचे कर्मज अग्नीद्वारे (पचनशक्तीद्वारे) पचन होत असताना, त्या अन्नाचा जो मळ वर येतो आणि 'डोळ्यांतून डोळ्यांची घाण' इत्यादी रूपाने बाहेर पडतो, तो डोळे इत्यादी अवयवांना माखून बाहेर गळतो, हे स्पष्ट केले. याच्याद्वारेही या शरीराची अशुचिता दर्शवून, आता जगात जे मस्तक 'उत्तम अंग' (सर्वश्रेष्ठ अवयव) मानले जाते, ज्याच्या अतिविशिष्टतेमुळे गर्विष्ठ लोक वंदनीय व्यक्तींनाही वंदन करत नाहीत, त्या मस्तकाचीही निस्सारता आणि अशुचिता दर्शविताना भगवंतांनी 'अथस्स सुसिरं सीसं' (त्याचे पोकळ मस्तक) ही गाथा म्हटली आहे.

Tattha susiranti chiddaṃ. Matthaluṅgassa pūritanti dadhibharitaalābukaṃ viya matthaluṅgabharitaṃ. Tañca panetaṃ matthaluṅgaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ. Subhato naṃ maññati bāloti tamenaṃ evaṃ nānāvidhakuṇapabharitampi kāyaṃ duccintitacintī bālo subhato maññati, subhaṃ suciṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti tīhipi taṇhādiṭṭhimānamaññanāhi maññati. Kasmā? Yasmā avijjāya purakkhato catusaccapaṭicchādakena mohena purakkhato, codito, pavattito, ‘‘evaṃ ādiya, evaṃ abhinivisa evaṃ maññāhī’’ti gāhitoti adhippāyo. Passa yāva anatthakarā cāyaṃ avijjāti.

तेथे 'सुसिरं' म्हणजे छिद्र (पोकळी). 'मत्थलुङ्गस्स पूरितं' म्हणजे दह्याने भरलेल्या दुधी भोपळ्याप्रमाणे मेंदूने भरलेले. तो मेंदू 'विशुद्धिमग्ग' ग्रंथात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. 'मूर्ख मनुष्य त्याला सुंदर मानतो' (सुभतो नं मञ्ञति बालो) म्हणजे अशा प्रकारे विविध प्रकारच्या घाणीने (कुणपाने) भरलेल्या या शरीराला वाईट विचार करणारा मूर्ख मनुष्य सुंदर मानतो; तो तृष्णा, दृष्टी आणि मान या तीन प्रकारच्या कल्पनेने त्याला 'सुंदर, स्वच्छ, इष्ट, प्रिय, मनपसंत' असे मानतो. का? कारण तो अविद्येने वेढलेला असतो, चार आर्यसत्यांना झाकणाऱ्या मोहाने वेढलेला, प्रेरित आणि संचालित असतो. 'असे ग्रहण कर, असा अभिनिवेश ठेव, असे मान' असे त्याला मोहाने शिकवलेले असते, असा अभिप्राय आहे. पहा, ही अविद्या किती अनर्थ घडवून आणणारी आहे!

202. Evaṃ bhagavā saviññāṇakavasena asubhaṃ dassetvā idāni aviññāṇakavasena dassetuṃ, yasmā vā cakkavattiraññopi kāyo yathāvuttakuṇapabharitoyeva hoti, tasmā sabbappakārenapi sampattibhave asubhaṃ dassetvā idāni vipattibhave dassetuṃ ‘‘yadā ca so mato setī’’ti gāthamāha.

२०२. अशा प्रकारे भगवान बुद्धांनी सविज्ञानावस्थेत (सजीव शरीराच्या आधारे) अशुचिता दर्शवून, आता अविज्ञानावस्थेत (निर्जीव शरीराच्या आधारे) ती दर्शविण्यासाठी, किंवा चक्रवर्ती राजाचे शरीरही पूर्वोक्त घाणीनेच भरलेले असते म्हणून सर्व प्रकारे समृद्धीच्या अवस्थेत (संपत्तिभव) अशुचिता दर्शवून, आता विनाशाच्या अवस्थेत (विपत्तिभव) ती दर्शविण्यासाठी 'यदा च सो मतो सेति' (आणि जेव्हा ते मृत होऊन पडलेले असते) ही गाथा म्हटली आहे.

Tassattho – svāyamevaṃvidho kāyo yadā āyuusmāviññāṇāpagamena mato vātabharitabhastā viya uddhumātako vaṇṇaparibhedena vinīlako susānasmiṃ niratthaṃva kaliṅgaraṃ chaḍḍitattā apaviddho seti, atha ‘‘na dānissa puna uṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti ekaṃsatoyeva anapekkhā honti ñātayo. Tattha matoti aniccataṃ dasseti, setīti nirīhakattaṃ. Tadubhayena ca jīvitabalamadappahāne niyojeti. Uddhumātoti saṇṭhānavipattiṃ dasseti, vinīlakoti chavirāgavipattiṃ. Tadubhayena ca rūpamadappahāne vaṇṇapokkharataṃ paṭicca mānappahāne ca niyojeti. Apaviddhoti gahetabbābhāvaṃ dasseti, susānasminti anto adhivāsetumanarahaṃ jigucchanīyabhāvaṃ. Tadubhayenapi ‘‘mama’’nti gāhassa subhasaññāya ca pahāne niyojeti. Anapekkhā honti ñātayoti paṭikiriyābhāvaṃ dasseti, tena ca parivāramadappahāne niyojeti.

याचा अर्थ असा आहे – जेव्हा असे हे शरीर आयुष्य, उष्मा आणि विज्ञानाचा लोप झाल्यामुळे मृत होते, हवेने भरलेल्या चामड्याच्या पिशवीप्रमाणे फुगते (उद्धुमातक), रंगाचा नाश झाल्यामुळे निळसर पडते (विनीलक) आणि स्मशानात निरुपयोगी लाकडाच्या ओंडक्याप्रमाणे टाकून दिल्याने उपेक्षित पडून राहते, तेव्हा 'आता हा पुन्हा कधी उठणार नाही' असे निश्चितपणे समजून नातेवाईक त्याच्याविषयी पूर्णपणे निरपेक्ष (उदासीन) होतात. तेथे 'मृत' (मतो) या शब्दाने अनित्यता दर्शविली आहे; 'पडून राहते' (सेति) या शब्दाने निष्क्रियता दर्शविली आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे जीवनाचा आणि शक्तीचा मद नष्ट करण्यामध्ये प्रवृत्त केले आहे. 'फुगलेले' (उद्धुमातो) या शब्दाने आकाराचा विनाश दर्शविला आहे; 'निळसर पडलेले' (विनीलको) या शब्दाने त्वचेच्या रंगाविषयीच्या रागाचा (आसक्तीचा) विनाश दर्शविला आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे रूपाचा मद नष्ट करण्यामध्ये आणि रंगाच्या सौंदर्यावर आधारित मानाचा (अहंकाराचा) त्याग करण्यामध्ये प्रवृत्त केले आहे. 'टाकून दिलेले' (अपविद्धो) या शब्दाने ते स्वीकारण्यायोग्य नसणे दर्शविले आहे; 'स्मशानात' (सुसानस्मिं) या शब्दाने ते घरात ठेवण्यास अयोग्य आणि घृणास्पद असणे दर्शविले आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे 'माझे' ही पकड आणि 'सुंदर' ही संज्ञा नष्ट करण्यामध्ये प्रवृत्त केले आहे. 'नातेवाईक निरपेक्ष होतात' या शब्दाने कोणतीही प्रतिक्रिया किंवा मदत करण्याची असमर्थता दर्शविली आहे, आणि त्याद्वारे परिवाराच्या मदाचा त्याग करण्यामध्ये प्रवृत्त केले आहे.

203. Evamimāya [Pg.241] gāthāya aparibhinnāviññāṇakavasena asubhaṃ dassetvā idāni paribhinnavasenāpi dassetuṃ ‘‘khādanti na’’nti gāthamāha. Tattha ye caññeti ye ca aññepi kākakulalādayo kuṇapabhakkhā pāṇino santi, tepi naṃ khādantīti attho. Sesaṃ uttānameva.

२०३. अशा प्रकारे या गाथेने छिन्नविच्छिन्न न झालेल्या निर्जीव शरीराच्या आधारे अशुचिता दर्शवून, आता छिन्नविच्छिन्न झालेल्या शरीराच्या आधारेही ती दर्शविण्यासाठी भगवंतांनी 'खादन्ति नं' (त्याला खातात) ही गाथा म्हटली आहे. तेथे 'ye caññe' म्हणजे इतरही जे कावळे, गिधाडे इत्यादी प्रेत खाणारे प्राणी आहेत, तेही त्याला खातात, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

204. Evaṃ ‘‘caraṃ vā’’tiādinā nayena suññatakammaṭṭhānavasena, ‘‘aṭṭhinahārusaṃyutto’’tiādinā saviññāṇakāsubhavasena ‘‘yadā ca so mato setī’’tiādinā aviññāṇakāsubhavasena kāyaṃ dassetvā evaṃ niccasukhattabhāvasuññe ekantaasubhe cāpi kāyasmiṃ ‘‘subhato naṃ maññati bālo, avijjāya purakkhato’’ti iminā bālassa vuttiṃ pakāsetvā avijjāmukhena ca vaṭṭaṃ dassetvā idāni tattha paṇḍitassa vuttiṃ pariññāmukhena ca vivaṭṭaṃ dassetuṃ ‘‘sutvāna buddhavacana’’nti ārabhi.

२०४. अशा प्रकारे 'चालताना किंवा' (चरं वा) इत्यादी पद्धतीने शून्यता-कर्मस्थानाच्या आधारे, 'हाडांनी व शिरांनी बांधलेले' (अट्ठिनहारुसंयुत्तो) इत्यादी पद्धतीने सविज्ञान अशुचिच्या आधारे, आणि 'जेव्हा ते मृत होऊन पडलेले असते' (यदा च सो मतो सेति) इत्यादी पद्धतीने अविज्ञान अशुचिच्या आधारे शरीराचे स्वरूप दर्शवून; नित्यत्व, सुख आणि आत्मभावाने शून्य असलेल्या आणि अत्यंत अशुचि असलेल्या शरीराविषयी 'मूर्ख मनुष्य त्याला सुंदर मानतो, तो अविद्येने वेढलेला असतो' या गाथेने मूर्खाची प्रवृत्ती प्रकट करून आणि अविद्येच्या माध्यमातून संसाराचे चक्र (वट्ट) दर्शवून; आता त्याविषयी विद्वानाची प्रवृत्ती आणि परिज्ञेच्या (पूर्ण आकलनाच्या) माध्यमातून संसारमुक्ती (विवट्ट) दर्शविण्यासाठी भगवंतांनी 'सुत्वान बुद्धवचनं' (बुद्धांचे वचन ऐकून) ही गाथा सुरू केली आहे.

Tattha sutvānāti yoniso nisāmetvā. Buddhavacananti kāyavicchandanakaraṃ buddhavacanaṃ. Bhikkhūti sekkho vā puthujjano vā. Paññāṇavāti paññāṇaṃ vuccati vipassanā aniccādippakāresu pavattattā, tāya samannāgatoti attho. Idhāti sāsane. So kho naṃ parijānātīti so imaṃ kāyaṃ tīhi pariññāhi parijānāti. Kathaṃ? Yathā nāma kusalo vāṇijo idañcidañcāti bhaṇḍaṃ oloketvā ‘‘ettakena gahite ettako nāma udayo bhavissatī’’ti tulayitvā tathā katvā puna saudayaṃ mūlaṃ gaṇhanto taṃ bhaṇḍaṃ chaḍḍeti, evamevaṃ ‘‘aṭṭhinhāruādayo ime kesalomādayo cā’’ti ñāṇacakkhunā olokento ñātapariññāya parijānāti, ‘‘aniccā ete dhammā dukkhā anattā’’ti tulayanto tīraṇapariññāya parijānāti, evaṃ tīrayitvā ariyamaggaṃ pāpuṇanto tattha chandarāgappahānena pahānapariññāya parijānāti. Saviññāṇakāviññāṇakaasubhavasena vā passanto ñātapariññāya parijānāti, aniccādivasena passanto tīraṇapariññāya, arahattamaggena tato chandarāgaṃ apakaḍḍhitvā taṃ pajahanto pahānapariññāya parijānāti.

येथे, 'ऐकून' (सुत्वान) म्हणजे योग्य प्रकारे (योनि सो) मनात धारण करून. 'बुद्धवचन' म्हणजे शरीरावरील आसक्ती नष्ट करणारे बुद्धांचे वचन. 'भिक्खू' म्हणजे शैक्ष (साधक) किंवा पृथग्जन (सामान्य मनुष्य). 'प्रज्ञावान' (पञ्ञाणवा) म्हणजे प्रज्ञा; अनित्यता इत्यादी विविध प्रकारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या विपश्यनेला प्रज्ञा म्हटले जाते, तिच्याशी युक्त असलेला असा अर्थ आहे. 'येथे' (इध) म्हणजे शासनात (बुद्धांच्या धम्मात). 'तो खरोखरच त्याला पूर्णपणे जाणतो' (सो खो नं परिजानाति) म्हणजे तो या शरीराला तीन प्रकारच्या परिज्ञांनी (पूर्ण ज्ञानाने) जाणतो. कसे? जसे एखादा चतुर व्यापारी 'हे आणि हे' असे आपल्या मालाचे निरीक्षण करून, 'एवढ्या किमतीत खरेदी केल्यास एवढा नफा होईल' असा अंदाज लावतो, आणि त्यानुसार व्यवहार करून नफ्यासह मूळ भांडवल परत मिळवतो व त्या मालाचा त्याग करतो (विकून टाकतो); त्याचप्रमाणे, 'हे हाडे, शिरा इत्यादी आहेत, हे केस, रोम इत्यादी आहेत' असे ज्ञानचक्षूने पाहत तो 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे शरीराला पूर्णपणे जाणतो. 'हे सर्व धर्म अनित्य, दुःख आणि अनात्म आहेत' असा विचार करत तो 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे शरीराला पूर्णपणे जाणतो. अशा प्रकारे निर्णय करून आर्यमार्गाप्रत पोहोचताना, तेथील छंद-राग (आसक्ती व वासना) नष्ट करून तो 'प्रहाणपरिज्ञा' द्वारे शरीराला पूर्णपणे जाणतो. अथवा, सचेतन किंवा अचेतन अशा अशुभाच्या रूपाने शरीराला पाहणारा मनुष्य 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे जाणतो; अनित्यता इत्यादी रूपाने पाहणारा 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे जाणतो; आणि अर्हत् मार्गाने त्यातील छंद-राग दूर करून, त्याचा त्याग करणारा 'प्रहाणपरिज्ञा' द्वारे शरीराला पूर्णपणे जाणतो.

Kasmā so evaṃ parijānātīti ce? Yathābhūtañhi passati, yasmā yathābhūtaṃ passatīti attho. ‘‘Paññāṇavā’’tiādinā eva ca etasmiṃ atthe [Pg.242] siddhe yasmā buddhavacanaṃ sutvā tassa paññāṇavattaṃ hoti, yasmā ca sabbajanassa pākaṭopāyaṃ kāyo asutvā buddhavacanaṃ na sakkā parijānituṃ, tasmā tassa ñāṇahetuṃ ito bāhirānaṃ evaṃ daṭṭhuṃ asamatthatañca dassetuṃ ‘‘sutvāna buddhavacana’’nti āha. Nandābhikkhuniṃ tañca vipallatthacittaṃ bhikkhuṃ ārabbha desanāpavattito aggaparisato tappaṭipattippattānaṃ bhikkhubhāvadassanato ca ‘‘bhikkhū’’ti āha.

तो अशा प्रकारे का जाणतो? कारण तो जसे आहे तसे (यथाभूत) पाहतो; कारण तो यथाभूत पाहतो, असा याचा अर्थ आहे. 'प्रज्ञावान' इत्यादी शब्दांनी हा अर्थ सिद्ध होत असतानाही, ज्या अर्थी बुद्धवचन ऐकल्यानेच त्याला प्रज्ञा प्राप्त होते, आणि ज्या अर्थी बुद्धवचन ऐकल्याशिवाय सर्वांना प्रत्यक्ष दिसणारे हे शरीर पूर्णपणे जाणणे शक्य नाही, त्या अर्थी त्याच्या ज्ञानाचे कारण दर्शवण्यासाठी आणि या शासनाबाहेरील लोकांना अशा प्रकारे पाहणे अशक्य आहे हे दाखवण्यासाठी, 'बुद्धवचन ऐकून' (सुत्वान बुद्धवचनं) असे म्हटले आहे. नंदा भिक्खुणी आणि तो विप्रलप्तचित्त (मोहित झालेला) भिक्खू यांना उद्देशून हा उपदेश प्रवृत्त झाल्यामुळे, तसेच श्रेष्ठ परिषदेमध्ये त्या साधनेचे आचरण करणाऱ्यांचा भिक्खूभाव दर्शवण्यासाठी 'भिक्खू' असे म्हटले आहे.

205. Idāni ‘‘yathābhūtañhi passatī’’ti ettha yathā passanto yathābhūtaṃ passati, taṃ dassetuṃ āha ‘‘yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā ida’’nti. Tassattho – yathā idaṃ saviññāṇakāsubhaṃ āyuusmāviññāṇānaṃ anapagamā carati, tiṭṭhati, nisīdati, sayati; tathā etaṃ etarahi susāne sayitaṃ aviññāṇakampi pubbe tesaṃ dhammānaṃ anapagamā ahosi. Yathā ca etaṃ etarahi matasarīraṃ tesaṃ dhammānaṃ apagamā na carati, na tiṭṭhati, na nisīdati, na seyyaṃ kappeti, tathā idaṃ saviññāṇakampi tesaṃ dhammānaṃ apagamā bhavissati. Yathā ca idaṃ saviññāṇakaṃ etarahi na susāne mataṃ seti, na uddhumātakādibhāvamupagataṃ, tathā etaṃ etarahi matasarīrampi pubbe ahosi. Yathā panetaṃ etarahi aviññāṇakāsubhaṃ mataṃ susāne seti, uddhumātakādibhāvañca upagataṃ, tathā idaṃ saviññāṇakampi bhavissatīti.

२०५. आता, 'कारण तो यथाभूत पाहतो' या वाक्यात, पाहणारा मनुष्य कशा प्रकारे यथाभूत पाहतो, हे दर्शवण्यासाठी 'जसे हे, तसे ते; जसे ते, तसे हे' (यथा इदं तथा एतं, यथा एतं तथा इदं) असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – जसे हे सचेतन अशुभरूप शरीर जोपर्यंत आयुष्य, उष्मा (उष्णता) आणि विज्ञान (चेतना) निघून गेलेले नाहीत, तोपर्यंत चालते, उभे राहते, बसते आणि झोपते; तसेच ते आता स्मशानात पडलेले अचेतन शरीर देखील पूर्वी या धर्मांच्या (आयुष्य, उष्मा, विज्ञान) अस्तित्वामुळे तसेच चालत, उभे राहत, बसत आणि झोपत होते. आणि जसे ते आताचे मृत शरीर या धर्मांच्या (आयुष्य इत्यादींच्या) अभावामुळे चालत नाही, उभे राहत नाही, बसत नाही, झोपत नाही; तसेच हे सचेतन शरीर देखील या धर्मांच्या अभावामुळे (भविष्यात) असेच होईल. आणि जसे हे सचेतन शरीर सध्या स्मशानात मृत अवस्थेत पडलेले नाही आणि फुगणे (उद्धुमातक) इत्यादी विकृत अवस्थेला प्राप्त झालेले नाही; तसेच ते आताचे मृत शरीर देखील पूर्वी (सचेतन असताना) होते. परंतु, जसे ते आताचे अचेतन अशुभरूप मृत शरीर स्मशानात पडले आहे आणि फुगणे इत्यादी विकृत अवस्थेला प्राप्त झाले आहे, तसेच हे सचेतन शरीर देखील (एक दिवस) होईल.

Tattha yathā idaṃ tathā etanti attanā matassa sarīrassa samānabhāvaṃ karonto bāhire dosaṃ pajahati. Yathā etaṃ tathā idanti matasarīrena attano samānabhāvaṃ karonto ajjhattike rāgaṃ pajahati. Yenākārena ubhayaṃ sabhaṃ karoti, taṃ pajānanto ubhayattha mohaṃ pajahati. Evaṃ yathābhūtadassanena pubbabhāgeyeva akusalamūlappahānaṃ sādhetvā, yasmā evaṃ paṭipanno bhikkhu anupubbena arahattamaggaṃ patvā sabbaṃ chandarāgaṃ virājetuṃ samattho hoti, tasmā āha ‘‘ajjhattañca bahiddhā ca, kāye chandaṃ virājaye’’ti. Evaṃ paṭipanno bhikkhu anupubbenāti pāṭhaseso.

त्यात, 'जसे हे, तसे ते' या वाक्याने स्वतःची मृत शरीराशी समानता प्रस्थापित करत मनुष्य बाह्य विषयांवरील द्वेष नष्ट करतो. 'जसे ते, तसे हे' या वाक्याने मृत शरीराशी स्वतःची समानता प्रस्थापित करत मनुष्य आंतरिक राग (आसक्ती) नष्ट करतो. ज्या प्रकारे तो या दोन्हीमध्ये (आंतरिक व बाह्य) समानता प्रस्थापित करतो, ते जाणणारा मनुष्य दोन्ही ठिकाणचा मोह नष्ट करतो. अशा प्रकारे यथाभूत दर्शनाने पूर्वभागातच (साधनेच्या सुरुवातीलाच) अकुशल मुळांचा त्याग साध्य करून, ज्या अर्थी अशा प्रकारे आचरण करणारा भिक्खू अनुक्रमाने अर्हत् मार्गाप्रत पोहोचून सर्व छंद-रागाचा संपूर्ण त्याग करण्यास समर्थ होतो, म्हणूनच म्हटले आहे: 'आंतरिक आणि बाह्य शरीरावरील छंद (आसक्ती) नष्ट करावा' (अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, काये छन्दं विराजये). 'अशा प्रकारे आचरण करणारा भिक्खू अनुक्रमाने' हा उर्वरित पाठ समजून घ्यावा.

206. Evaṃ sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento āha ‘‘chandarāgaviratto so’’ti. Tassattho – so bhikkhu arahattamaggañāṇena paññāṇavā maggānantaraṃ phalaṃ pāpuṇāti, atha sabbaso chandarāgassa [Pg.243] pahīnattā ‘‘chandarāgaviratto’’ti ca, maraṇābhāvena paṇītaṭṭhena vā amataṃ sabbasaṅkhāravūpasamanato santiṃ taṇhāsaṅkhātavānābhāvato nibbānaṃ, cavanābhāvato accutanti saṃvaṇṇitaṃ padamajjhagāti ca vuccati. Atha vā so bhikkhu arahattamaggañāṇena paññāṇavā maggānantaraphale ṭhito chandarāgaviratto nāma hoti, vuttappakārañca padamajjhagāti veditabbo. Tena ‘‘idamassa pahīnaṃ, idañcānena laddha’’nti dīpeti.

२०६. अशा प्रकारे शैक्ष-भूमी (साधकाची अवस्था) दर्शवून, आता अशैक्ष-भूमी (अर्हताची अवस्था) दर्शवण्यासाठी 'तो छंद-रागापासून विरक्त झालेला' (छन्दरागविरत्तो सो) असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – तो भिक्खू अर्हत् मार्गज्ञानाने प्रज्ञावान होऊन मार्गाच्या लगेचच नंतर मिळणाऱ्या फळाप्रत (अर्हत् फळाप्रत) पोहोचतो. त्यानंतर, सर्व प्रकारे छंद-रागाचा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे त्याला 'छंद-राग विरक्त' असे म्हटले जाते. मृत्यूचा अभाव असल्यामुळे किंवा श्रेष्ठ अर्थाने त्याला 'अमृत' (अमतं), सर्व संस्कारांच्या उपशमनामुळे 'शांती' (सन्तिं), तृष्णा नावाच्या विणकामाचा (वाण) अभाव असल्यामुळे 'निर्वाण' (निब्बानं), आणि च्युती (पतन/मृत्यू) नसल्यामुळे 'अच्युत' (अच्चुतं) असे वर्णिलेल्या पदाप्रत तो पोहोचला (पदमज्झगा) असे म्हटले जाते. अथवा, तो भिक्खू अर्हत् मार्गज्ञानाने प्रज्ञावान होऊन मार्गाच्या लगेचच नंतर मिळणाऱ्या फळात स्थित असलेला 'छंद-राग विरक्त' होतो, आणि पूर्वोक्त पदाप्रत पोहोचलेला आहे असे जाणावे. याद्वारे, 'त्याने हे नष्ट केले आहे आणि त्याने हे प्राप्त केले आहे' हे स्पष्ट होते.

207-208. Evaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena asubhakammaṭṭhānaṃ saha nipphattiyā kathetvā puna saṅkhepadesanāya evaṃ mahato ānisaṃsassa antarāyakaraṃ pamādavihāraṃ garahanto ‘‘dvipādakoya’’nti gāthādvayamāha. Tattha kiñcāpi apādakādayopi kāyā asucīyeva, idhādhikāravasena pana ukkaṭṭhaparicchedavasena vā, yasmā vā aññe asucibhūtāpi kāyā loṇambilādīhi abhisaṅkharitvā manussānaṃ bhojanepi upanīyanti, na tveva manussakāyo, tasmā asucitarabhāvamassa dassentopi ‘‘dvipādako’’ti āha.

२०७-२०८. अशा प्रकारे सचेतन आणि अचेतन रूपाने अशुभाचे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) त्याच्या फलासह सांगून, पुन्हा संक्षिप्त उपदेशाद्वारे, अशा महान लाभाला बाधा आणणाऱ्या प्रमादविहाराची (बेसावध राहण्याची) निंदा करत 'हा द्विपद (दोन पायांचा) शरीर' (द्विपादकोयं) अशा दोन गाथा म्हटल्या आहेत. त्यात, जरी अपादक (पाय नसलेले प्राणी) इत्यादींचे शरीर देखील अशुद्धच असते, तरीही येथे अधिकाराच्या (प्रकरणाच्या) प्रभावामुळे किंवा श्रेष्ठतेच्या मर्यादेमुळे (मनुष्याला उद्देशून), अथवा इतर प्राण्यांचे शरीर अशुद्ध असूनही मीठ, आंबट इत्यादी पदार्थांनी संस्कारित करून मनुष्यांच्या भोजनासाठी आणले जाते, परंतु मानवी शरीर तसे आणले जात नाही, म्हणून त्याचे अत्यंत अशुद्धत्व दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'द्विपद' (दोन पायांचे शरीर) असे म्हटले आहे.

Ayanti manussakāyaṃ dasseti. Duggandho parihīratīti duggandho samāno pupphagandhādīhi abhisaṅkharitvā parihīrati. Nānākuṇapaparipūroti kesādianekappakārakuṇapabharito. Vissavanto tato tatoti pupphagandhādīhi paṭicchādetuṃ ghaṭentānampi taṃ vāyāmaṃ nipphalaṃ katvā navahi dvārehi kheḷasiṅghāṇikādīni, lomakūpehi ca sedajallikaṃ vissavantoyeva. Tattha dāni passatha – etādisena kāyena yo puriso vā itthī vā koci bālo maññe uṇṇametave taṇhādiṭṭhimānamaññanāhi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā ‘‘nicco’’ti vātiādinā nayena yo uṇṇamituṃ maññeyya, paraṃ vā jātiādīhi avajāneyya attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapento, kimaññatra adassanā ṭhapetvā ariyamaggena ariyasaccadassanābhāvaṃ kimaññaṃ tassa evaṃ uṇṇamāvajānanakāraṇaṃ siyāti.

‘अयं’ (हा) या पदाने मनुष्यशरीर दर्शवले आहे. ‘दुर्गंधीयुक्त असूनही त्याचे जतन केले जाते’ (दुग्गन्धो परिहीरति) म्हणजे ते दुर्गंधीयुक्त असतानाही फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी सुशोभित करून त्याचे जतन केले जाते. ‘विविध प्रकारच्या अशुद्धीने (कुणपाने) भरलेले’ (नानाकुणपपरिपूरो) म्हणजे केस इत्यादी अनेक प्रकारच्या अपवित्र गोष्टींनी ते भरलेले आहे. ‘येथून-तेथून पाझरणारे’ (विस्सवन्तो ततो ततो) म्हणजे फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी ते झाकण्याचा प्रयत्न केला तरी तो प्रयत्न निष्फळ ठरवून नऊ द्वारांमधून लाळ, शेंबूड इत्यादी आणि त्वचेच्या छिद्रांमधून (रोमकूपांमधून) घाम व मळ पाझरतच राहतो. ‘तेव्हा आता पहा’ (तत्थ दानि पस्सथ) – अशा शरीरामुळे जो कोणी मूर्ख पुरुष किंवा स्त्री तृष्णा, दृष्टी (चुकीची धारणा) आणि मान (अहंकार) यांच्या कल्पनेने ‘मी’, ‘माझे’ किंवा ‘नित्य’ इत्यादी प्रकारे स्वतःला श्रेष्ठ मानू इच्छितो, स्वतःला उच्च स्थानी ठेवून जात इत्यादी कारणांवरून इतरांना तुच्छ लेखतो, ते ‘अदर्शनाशिवाय (अदस्सना) इतर कशामुळे असू शकते?’ म्हणजेच, आर्यमार्गाने आर्य सत्यांचे दर्शन न होण्याव्यतिरिक्त (आर्यसत्यांचे दर्शन न झाल्यामुळेच) त्याच्या या आत्म-प्रौढीचे आणि दुसऱ्यांना तुच्छ लेखण्याचे इतर कोणते कारण असू शकते?

Desanāpariyosāne nandā bhikkhunī saṃvegamāpādi – ‘‘aho vata re, ahaṃ bālā, yā maṃyeva ārabbha evaṃ vividhadhammadesanāpavattakassa bhagavato upaṭṭhānaṃ nāgamāsi’’nti. Evaṃ saṃviggā ca tameva dhammadesanaṃ samannāharitvā [Pg.244] teneva kammaṭṭhānena katipayadivasabbhantare arahattaṃ sacchākāsi. Dutiyaṭṭhānepi kira desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, sirimā devakaññā anāgāmiphalaṃ pattā, so ca bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahīti.

देशनेच्या (प्रवचनाच्या) शेवटी नंदा भिक्खुणीला संवेग (तीव्र वैराग्य/पश्चात्ताप) प्राप्त झाला – 'अरेरे! मी किती मूर्ख होते, की माझ्यासाठीच अशा विविध धम्मदेशना देणाऱ्या भगवंतांच्या सेवेसाठी मी उपस्थित राहिले नाही.' अशा प्रकारे संविग्न (उद्विग्न) होऊन, तिने त्याच धम्मदेशनेचे नीट मनन केले आणि त्याच कम्मट्ठानाच्या (ध्यानविषयाच्या) आधारे काही दिवसांतच अर्हतपद (अरहत्त) साक्षात केले. दुसऱ्या प्रसंगी देखील, देशनेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) झाला, सिरीमा देवकन्येने अनागामी फळ प्राप्त केले आणि तो भिक्खू स्रोतापत्ती फळावर प्रतिष्ठित झाला.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेमध्ये

Suttanipāta-aṭṭhakathāya vijayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील विजयसुत्ताचे वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

12. Munisuttavaṇṇanā

१२. मुनिसुत्ताचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

209. Santhavāto bhayaṃ jātanti munisuttaṃ. Kā uppatti? Na sabbasseva suttassa ekā uppatti, apicettha ādito tāva catunnaṃ gāthānaṃ ayamuppatti – bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante gāmakāvāse aññatarā duggatitthī matapatikā puttaṃ bhikkhūsu pabbājetvā attanāpi bhikkhunīsu pabbaji. Te ubhopi sāvatthiyaṃ vassaṃ upagantvā abhiṇhaṃ aññamaññassa dassanakāmā ahesuṃ. Mātā kiñci labhitvā puttassa harati, puttopi mātu. Evaṃ sāyampi pātopi aññamaññaṃ samāgantvā laddhaṃ laddhaṃ saṃvibhajamānā, sammodamānā, sukhadukkhaṃ pucchamānā, nirāsaṅkā ahesuṃ. Tesaṃ evaṃ abhiṇhadassanena saṃsaggo uppajji, saṃsaggā vissāso, vissāsā otāro, rāgena otiṇṇacittānaṃ pabbajitasaññā ca mātuputtasaññā ca antaradhāyi. Tato mariyādavītikkamaṃ katvā asaddhammaṃ paṭiseviṃsu, ayasappattā ca vibbhamitvā agāramajjhe vasiṃsu. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. ‘‘Kiṃ nu so, bhikkhave, moghapuriso maññati na mātā putte sārajjati, putto vā pana mātarī’’ti garahitvā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmī’’tiādinā (a. ni. 5.55) avasesasuttenapi bhikkhū saṃvejetvā ‘‘tasmātiha, bhikkhave –

२०९. ‘सन्थवातो भयं जातं’ (संसर्गातून/नजीकतेतून भय निर्माण होते) हे मुनिसुत्त आहे. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? संपूर्ण सुत्ताची एकच उत्पत्ती नाही, परंतु येथे सुरुवातीच्या चार गाथांची उत्पत्ती अशी आहे – असे म्हटले जाते की, जेव्हा भगवंत सावत्थीमध्ये विहार करत होते, तेव्हा एका गावातील वस्तीत राहणाऱ्या एका गरीब विधवा स्त्रीने आपल्या मुलाला भिक्खूंमध्ये प्रव्रजित केले (दीक्षा दिली) आणि ती स्वतः देखील भिक्खुणींमध्ये प्रव्रजित झाली. त्या दोघांनीही सावत्थीमध्ये वर्षावास केला आणि ते वारंवार एकमेकांना पाहण्याची इच्छा धरू लागले. आईला काही मिळाले की ती मुलासाठी घेऊन जाई, आणि मुलगाही आईसाठी तसेच करी. अशा प्रकारे, संध्याकाळी आणि सकाळी देखील एकमेकांना भेटून, जे काही मिळाले त्याचे वाटप करत, आनंद व्यक्त करत, एकमेकांच्या सुख-दुःखाची विचारपूस करत ते संकोचमुक्त झाले. त्यांचे असे वारंवार भेटणे झाल्यामुळे त्यांच्यात संसर्ग (आसक्ती/जवळिकता) निर्माण झाला; संसर्गामुळे विश्वास (अति-नजीकता) निर्माण झाला; विश्वासातून रागाचा (वासनेचा) शिरकाव झाला. वासनेने चित्त ग्रासले गेल्यामुळे, आपण प्रव्रजित (दीक्षित) आहोत ही संज्ञा आणि आपण आई-मुलगा आहोत ही संज्ञा देखील नष्ट झाली. त्यानंतर त्यांनी शीलमर्यादेचे उल्लंघन करून असद्धम्माचे (मैथुनधर्माचे) सेवन केले. अपकीर्ती प्राप्त झाल्यावर ते गृहस्थाश्रमात परतले (दीक्षा सोडून संसारात राहू लागले). भिक्खूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. भगवंतांनी – 'हे भिक्खूंनो, त्या मोघपुरुषाला (मूर्ख माणसाला) असे वाटते का की आई आपल्या मुलावर आसक्त होत नाही किंवा मुलगा आईवर आसक्त होत नाही?' अशा शब्दांत त्यांचा निषेध केला आणि 'भिक्खूंनो, मला असा दुसरा एकही रूप-विषय दिसत नाही...' इत्यादी उर्वरित सुत्ताद्वारे भिक्खूंमध्ये संवेग (वैराग्य) निर्माण करून सांगितले – 'म्हणूनच, हे भिक्खूंनो –'

‘‘Visaṃ yathā halāhalaṃ, telaṃ pakkuthitaṃ yathā;

Tambalohavilīnaṃva, mātugāmaṃ vivajjaye’’ti ca. –

‘ज्याप्रमाणे हलाहल विष, ज्याप्रमाणे उकळते तेल आणि वितळलेल्या तांब्याप्रमाणे (तप्त तांब्याप्रमाणे) स्त्रीचा (मातुगामाचा) त्याग करावा.’

Vatvā [Pg.245] puna bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ – ‘‘santhavāto bhayaṃ jāta’’nti imā attupanāyikā catasso gāthā abhāsi.

असे सांगून, पुन्हा भिक्खूंना धम्म उपदेश करण्यासाठी – ‘सन्थवातो भयं जातं’ (संसर्गातून भय निर्माण होते) या स्वतःला लागू पडणाऱ्या चार गाथा त्यांनी गायिल्या (म्हटल्या).

Tattha santhavo taṇhādiṭṭhimittabhedena tividhoti pubbe vutto. Idha taṇhādiṭṭhisanthavo adhippeto. Taṃ sandhāya bhagavā āha – ‘‘passatha, bhikkhave, yathā idaṃ tassa moghapurisassa santhavāto bhayaṃ jāta’’nti. Tañhi tassa abhiṇhadassanakāmatāditaṇhāya balavakilesabhayaṃ jātaṃ, yena saṇṭhātuṃ asakkonto mātari vippaṭipajji. Attānuvādādikaṃ vā mahābhayaṃ, yena sāsanaṃ chaḍḍetvā vibbhanto. Niketāti ‘‘rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.3) nayena vuttā ārammaṇappabhedā. Jāyate rajoti rāgadosamoharajo jāyate. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalañca tassa santhavāto bhayaṃ jātaṃ, apica kho pana yadetaṃ kilesānaṃ nivāsaṭṭhena sāsavārammaṇaṃ ‘‘niketa’’nti vuccati, idānissa bhinnasaṃvarattā atikkantamariyādattā suṭṭhutaraṃ tato niketā jāyate rajo, yena saṃkiliṭṭhacitto anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Atha vā passatha, bhikkhave, yathā idaṃ tassa moghapurisassa santhavāto bhayaṃ jātaṃ, yathā ca sabbaputhujjanānaṃ niketā jāyate rajoti evampetaṃ padadvayaṃ yojetabbaṃ.

तेथे, संसर्ग (सन्धवो) हा तृष्णा, दृष्टी आणि मित्र यांच्या भेदाने तीन प्रकारचा असतो, असे पूर्वी (खग्गविसाणसुत्तात) सांगितले आहे. येथे तृष्णा आणि दृष्टी यांमुळे होणारा संसर्ग अभिप्रेत आहे. त्याला अनुसरून भगवंत म्हणाले – 'पहा, भिक्खूंनो, त्या मोघपुरुषाला संसर्गामुळे कसे भय निर्माण झाले.' कारण, आईला वारंवार पाहण्याची इच्छा इत्यादी तृष्णेमुळे त्याच्यात तीव्र क्लेशांचे भय निर्माण झाले, ज्यामुळे स्वतःवर नियंत्रण ठेवण्यास असमर्थ ठरून त्याने आईसोबत गैरवर्तन केले. किंवा स्वतःची निर्भत्सना (आत्म-निंदा) इत्यादींचे मोठे भय निर्माण झाले, ज्यामुळे त्याने शासनाचा (धम्माचा) त्याग केला आणि तो गृहस्थ बनला. ‘निकेता’ (आश्रयापासून/घरापासून) म्हणजे 'हे गृहपती, रूप-निमित्त रूपी आश्रयामध्ये गुंतल्यामुळे माणसाला निकेतसारी (आश्रयात भटकणारा) म्हटले जाते' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले विविध प्रकारचे आलंबन (विषय) होय. ‘जायते रजो’ (धूळ/मळ उत्पन्न होतो) म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह रूपी धूळ उत्पन्न होते. काय सांगितले आहे? केवळ त्या संसर्गामुळेच त्याला भय निर्माण झाले असे नाही, तर क्लेशांचे निवासस्थान असल्यामुळे जे आसवांचे आलंबन आहे त्याला ‘निकेत’ (आश्रय) म्हटले जाते; आता त्याचे शील (संवर) नष्ट झाल्यामुळे आणि मर्यादा ओलांडल्यामुळे, त्या आश्रयापासून अधिक प्रमाणात क्लेशरूपी धूळ उत्पन्न होते, ज्यामुळे कलुषित चित्त असलेला तो अनर्थ आणि विनाशाला प्राप्त होईल. किंवा, 'पहा भिक्खूंनो, त्या मोघपुरुषाला संसर्गामुळे कसे भय निर्माण झाले आणि सर्व सामान्य लोकांना (पुथुज्जनांना) आश्रयामुळे कशी धूळ (क्लेश) उत्पन्न होते,' अशा प्रकारे या दोन्ही पदांची संगती लावली पाहिजे.

Sabbathā pana iminā purimaddhena bhagavā puthujjanadassanaṃ garahitvā attano dassanaṃ pasaṃsanto ‘‘aniketa’’nti pacchimaddhamāha. Tattha yathāvuttaniketapaṭikkhepena aniketaṃ, santhavapaṭikkhepena ca asanthavaṃ veditabbaṃ. Ubhayampetaṃ nibbānassādhivacanaṃ. Etaṃ ve munidassananti etaṃ aniketamasanthavaṃ buddhamuninā diṭṭhanti attho. Tattha veti vimhayatthe nipāto daṭṭhabbo. Tena ca yaṃ nāma niketasanthavavasena mātāputtesu vippaṭipajjamānesu aniketamasanthavaṃ, etaṃ muninā diṭṭhaṃ aho abbhutanti ayamadhippāyo siddho hoti. Atha vā munino dassanantipi munidassanaṃ, dassanaṃ nāma khanti ruci, khamati ceva ruccati cāti attho.

सर्व प्रकारे, या पूर्वार्धाद्वारे भगवंतांनी पुथुज्जनांच्या (सामान्य लोकांच्या) दृष्टीची निंदा करून, स्वतःच्या दृष्टीची प्रशंसा करत उत्तरार्धात ‘अनिकेतं’ (आश्रय नसलेले) असे म्हटले आहे. तेथे, पूर्वोक्त आश्रयाचा निषेध केल्यामुळे ‘अनिकेत’ आणि संसर्गाचा निषेध केल्यामुळे ‘असंसर्ग’ (असंथव) असे समजले पाहिजे. हे दोन्ही शब्द निर्वाणाचे (निब्बानाचे) समानार्थी शब्द आहेत. ‘एतं वे मुनिदस्सनं’ म्हणजे हे आश्रय नसलेले आणि संसर्ग नसलेले निर्वाण बुद्धमुनींनी पाहिले आहे, असा अर्थ आहे. तेथे ‘वे’ हा शब्द आश्चर्याच्या अर्थाने आलेला निपात समजावा. त्याद्वारे असा अभिप्राय सिद्ध होतो की – जेथे आश्रय आणि संसर्गामुळे आई-मुलामध्ये देखील गैरवर्तन घडले, तेथे आश्रय नसलेले आणि संसर्ग नसलेले हे निर्वाण मुनींनी पाहिले आहे, अहो काय हे आश्चर्य! किंवा, मुनींचे दर्शन म्हणजे ‘मुनिदस्सन’. येथे ‘दर्शन’ म्हणजे क्षमा (सहनशीलता) आणि रुची (पसंती) होय; म्हणजेच ते सहनही करतात आणि त्यांना ते आवडतेही, असा अर्थ आहे.

210. Dutiyagāthāya yo jātamucchijjāti yo kismiñcideva vatthusmiṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattaṃ kilesaṃ yathā uppannākusalappahānaṃ hoti, tathā [Pg.246] vāyamanto tasmiṃ vatthusmiṃ puna anibbattanavasena ucchinditvā yo anāgatopi kileso tathārūpappaccayasamodhāne nibbattituṃ abhimukhībhūtattā vattamānasamīpe vattamānalakkhaṇena ‘‘jāyanto’’ti vuccati, tañca na ropayeyya jāyantaṃ, yathā anuppannākusalānuppādo hoti, tathā vāyamanto na nibbatteyyāti attho. Kathañca na nibbatteyya? Assa nānuppavecche, yena paccayena so nibbatteyya taṃ nānuppaveseyya na samodhāneyya. Evaṃ sambhāravekallakaraṇena taṃ na ropayeyya jāyantaṃ. Atha vā yasmā maggabhāvanāya atītāpi kilesā ucchijjanti āyatiṃ vipākābhāvena vattamānāpi na ropīyanti tadabhāvena, anāgatāpi cittasantatiṃ nānuppavesīyanti uppattisāmatthiyavighātena, tasmā yo ariyamaggabhāvanāya jātamucchijja na ropayeyya jāyantaṃ, anāgatampi cassa jāyantassa nānuppavecche, tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ, so ca addakkhi santipadaṃ mahesīti evampettha yojanā veditabbā. Ekantanikkilesatāya ekaṃ, seṭṭhaṭṭhena vā ekaṃ. Muninanti muniṃ, munīsu vā ekaṃ. Carantanti sabbākāraparipūrāya lokatthacariyāya avasesacariyāhi ca carantaṃ. Addakkhīti addasa. Soti yo jātamucchijja aropane ananuppavesane ca samatthatāya ‘‘na ropayeyya jāyantamassa nānuppavecche’’ti vutto buddhamuni. Santipadanti santikoṭṭhāsaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavipassanānibbānabhedāsu tīsu sammutisanti, tadaṅgasanti, accantasantīsu seṭṭhaṃ evaṃ anupasante loke accantasantiṃ addasa mahesīti evamattho veditabbo.

२१०. दुसऱ्या गाथेमध्ये, 'यो जातमुच्छिज्ज' (ज्याने उत्पन्न झालेल्याचा छेद केला आहे) याचा अर्थ असा आहे की: ज्या कोणा व्यक्तीने कोणत्याही वस्तूच्या (किंवा आलंबनाच्या) ठिकाणी उत्पन्न झालेल्या, अस्तित्वात आलेल्या किंवा निर्माण झालेल्या क्लेशाचा (kilesa) — ज्याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या अकुशलाचा प्रहाण (नाश) होतो त्याप्रमाणे — प्रयत्नपूर्वक त्या वस्तूच्या ठिकाणी पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या दृष्टीने छेद केला आहे; आणि जो अनागत (भविष्यातील) क्लेश देखील तशा प्रकारच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगामुळे उत्पन्न होण्यास प्रवृत्त झाल्यामुळे, वर्तमानकाळाच्या समीप वर्तमानकाळाच्या लक्षणाने 'जायन्तो' (उत्पन्न होत असलेला) असे म्हटले जाते, त्याला वाढू देऊ नये (na ropayeyya jāyantaṃ). म्हणजेच, ज्याप्रमाणे अनुत्पन्न अकुशलाची अनुत्पत्ती होते, त्याप्रमाणे प्रयत्न करत असताना त्याला उत्पन्न होऊ देऊ नये, असा अर्थ आहे. आणि तो त्याला कसा उत्पन्न होऊ देणार नाही? 'अस्स नानुप्पवेच्छे' (त्याला आत प्रवेश करू देऊ नये), ज्या प्रत्ययाने (कारणाने) तो क्लेश उत्पन्न होऊ शकतो, तो प्रत्यय त्याला प्राप्त करून देऊ नये किंवा त्याचा संयोग होऊ देऊ नये. अशा प्रकारे, सामग्रीच्या अभावामुळे (सभारविकलतेमुळे) त्याने त्या उत्पन्न होत असलेल्या क्लेशाला वाढवू नये. अथवा: ज्याअर्थी मार्गभावनेद्वारे (maggabhāvanā) भूतकाळातील क्लेशांचा देखील छेद केला जातो, भविष्यात विपाकाच्या अभावामुळे वर्तमानकाळातील क्लेशांचे देखील रोपण केले जात नाही, आणि त्यांच्या अभावामुळे भविष्यातील क्लेश देखील उत्पत्तीच्या सामर्थ्याचा विनाश झाल्यामुळे चित्तसंततीमध्ये प्रवेश करू शकत नाहीत; म्हणूनच, ज्याने आर्यमार्गभावनेद्वारे उत्पन्न झालेल्या क्लेशाचा छेद करून, उत्पन्न होत असलेल्या क्लेशाचे रोपण केले नाही, आणि भविष्यात उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशाला देखील प्रवेश करू दिला नाही, त्यालाच 'एकटाच विहरण करणारा मुनी' असे म्हणतात, आणि त्या महर्षींनी (mahesī) शांतीपद (santipada) पाहिले आहे — अशा प्रकारे येथे संबंध (योजना) समजून घ्यावा. 'एकं' (एकटा/एकमेव) म्हणजे पूर्णपणे निष्क्लेश असल्यामुळे (एकंतनिक्किलेसतया), किंवा श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने (सेट्ठट्ठेन). 'मुनिनं' म्हणजे मुनीला, किंवा मुनींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याला. 'चरन्तं' (विहरण करणारा) म्हणजे सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा लोककल्याणकारी आचरणाने (लोकत्थचरिया) आणि इतर आचरणांनी विहरण करणारा. 'अद्दक्खि' म्हणजे पाहिले (अद्दस). 'सो' (तो) म्हणजे तो बुद्धमुनी, ज्याला उत्पन्न झालेल्या क्लेशाचा छेद करून, नवीन क्लेशाचे रोपण न करण्याच्या आणि त्याला प्रवेश न करू देण्याच्या सामर्थ्यामुळे 'न रोपयेय्य जायन्तमस्स नानुप्पवेच्छे' असे म्हटले गेले आहे. 'सन्तिपदं' (शांतीपद) म्हणजे शांतीचा भाग. बासष्ट दृष्टी (dvāsaṭṭhidiṭṭhi), विपश्यना (vipassanā) आणि निर्वाण (nibbāna) या भेदांनुसार असणाऱ्या तीन प्रकारच्या शांतींमध्ये — म्हणजेच संमृति-शांती (sammutisanti), तदंग-शांती (tadaṅgasanti) आणि अत्यंत-शांती (accantasanti) यांमध्ये — जी श्रेष्ठ आहे, अशा अशांत जगातील अत्यंत-शांतीला महर्षींनी (बुद्धांनी) पाहिले, असा अर्थ समजून घ्यावा.

211. Tatiyagāthāya saṅkhāyāti gaṇayitvā, paricchinditvā vīmaṃsitvā yathābhūtato ñatvā, dukkhapariññāya parijānitvāti attho. Vatthūnīti yesu evamayaṃ loko sajjati, tāni khandhāyatanadhātubhedāni kilesaṭṭhānāni. Pamāya bījanti yaṃ tesaṃ vatthūnaṃ bījaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ, taṃ pamāya hiṃsitvā, bādhitvā, samucchedappahānena pajahitvāti attho. Sinehamassa nānuppaveccheti yena taṇhādiṭṭhisinehena sinehitaṃ taṃ bījaṃ āyatiṃ paṭisandhivasena taṃ yathāvuttaṃ vatthusassaṃ viruheyya, taṃ sinehamassa nānuppavecche, tappaṭipakkhāya maggabhāvanāya taṃ nānuppaveseyyāti attho. Sa ve muni jātikhayantadassīti so evarūpo buddhamuni nibbānasacchikiriyāya jātiyā ca maraṇassa ca antabhūtassa nibbānassa diṭṭhattā jātikkhayantadassī [Pg.247] takkaṃ pahāya na upeti saṅkhaṃ. Imāya catusaccabhāvanāya navappabhedampi akusalavitakkaṃ pahāya saupādisesanibbānadhātuṃ patvā lokatthacariyaṃ karonto anupubbena carimaviññāṇakkhayā anupādisesanibbānadhātuppattiyā ‘‘devo vā manusso vā’’ti na upeti saṅkhaṃ. Aparinibbuto eva vā yathā kāmavitakkādino vitakkassa appahīnattā ‘‘ayaṃ puggalo ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā saṅkhaṃ upeti, evaṃ takkaṃ pahāya na upeti saṅkhanti evampettha attho daṭṭhabbo.

२११. तिसऱ्या गाथेमध्ये, 'संखाय' (समजून घेऊन/जाणून घेऊन) म्हणजे मोजून, निश्चित करून, तपासणी करून, यथार्थ रूपाने जाणून घेऊन; म्हणजेच 'दुःखाच्या परिज्ञे द्वारे (पूर्ण आकलनाद्वारे) पूर्णपणे जाणून घेऊन', असा अर्थ आहे. 'वत्थूनि' (वस्तू/भूमी) म्हणजे ज्यांच्यामध्ये हा लोक (संसार) अशा प्रकारे आसक्त होतो, ते स्कंध, आयतन आणि धातूंच्या भेदांनी युक्त असणारे क्लेशांचे स्थान होय. 'पमाय बीजं' (बीजाचा नाश करून) म्हणजे त्या वस्तूंचे जे बीज आहे — म्हणजेच अभिसंस्कार-विज्ञान (abhisaṅkhāraviññāṇa), त्याचा नाश करून, त्याला बाधा पोहोचवून, समुच्छेद प्रहाणाने (पूर्णपणे मुळासकट नष्ट करून) त्याचा त्याग करून, असा अर्थ आहे. 'सिनेहमस्स नानुप्पवेच्छे' (त्याला स्नेहाने/ओलाव्याने सिंचित करू नये) म्हणजे ज्या तृष्णा आणि दृष्टीरूपी स्नेहाने (ओलाव्याने) सिंचित झालेले ते बीज भविष्यात प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) प्रभावाने पूर्वोक्त वस्तूंचे पीक (vatthusassaṃ) वाढवू शकते, त्या स्नेहाचा त्याने प्रवेश होऊ देऊ नये. म्हणजेच, त्याच्या विरोधी असणाऱ्या मार्गभावनेद्वारे त्या स्नेहाचा प्रवेश होऊ देऊ नये, असा अर्थ आहे. 'स वे मुनि जातिखयन्तदस्सी' (तोच खरोखर जन्माच्या अंताला पाहणारा मुनी आहे) म्हणजे अशा प्रकारचा तो बुद्धमुनी, निर्वाणाच्या साक्षात्काराद्वारे जन्म आणि मृत्यूचा अंत असणाऱ्या निर्वाणाला पाहिल्यामुळे 'जन्माच्या अंताला पाहणारा' (जातिखयन्तदस्सी) आहे. 'तक्कं पहाय न उपेति संखं' (वितर्कांचा त्याग करून तो संख्येस/गणनेस प्राप्त होत नाही): या चार आर्यसत्यांच्या भावनेद्वारे नऊ प्रकारच्या अकुशल वितर्कांचा त्याग करून, स-उपादिशेष निर्वाणधातू प्राप्त करून आणि लोककल्याणकारी आचरण करत असताना, अनुक्रमाने अंतिम विज्ञानाच्या क्षयामुळे (निरुद्धावस्थेमुळे) अनुपपादिशेष निर्वाणधातूच्या प्राप्तीद्वारे 'तो देव आहे की मनुष्य आहे' अशा कोणत्याही संज्ञेस (गणनेस) तो प्राप्त होत नाही. अथवा, जोपर्यंत परिनिर्वाण प्राप्त झाले नाही, तोपर्यंत कामवितर्क इत्यादी वितर्कांचा प्रहाण न झाल्यामुळे 'हा मनुष्य रागी (आसक्त) आहे' किंवा 'द्वेषी आहे' अशा संज्ञेस (गणनेस) मनुष्य प्राप्त होतो; परंतु अशा प्रकारे वितर्कांचा त्याग केल्यावर तो कोणत्याही संज्ञेस (गणनेस) प्राप्त होत नाही, असा अर्थ येथे समजून घ्यावा.

212. Catutthagāthāya aññāyāti aniccādinayena jānitvā. Sabbānīti anavasesāni, nivesanānīti kāmabhavādike bhave. Nivasanti hi tesu sattā, tasmā ‘‘nivesanānī’’ti vuccanti. Anikāmayaṃ aññatarampi tesanti evaṃ diṭṭhādīnavattā tesaṃ nivesanānaṃ ekampi apatthento so evarūpo buddhamuni maggabhāvanābalena taṇhāgedhassa vigatattā vītagedho, vītagedhattā eva ca agiddho, na yathā eke avītagedhā eva samānā ‘‘agiddhamhā’’ti paṭijānanti, evaṃ. Nāyūhatīti tassa tassa nivesanassa nibbattakaṃ kusalaṃ vā akusalaṃ vā na karoti. Kiṃ kāraṇā? Pāragato hi hoti, yasmā evarūpo sabbanivesanānaṃ pāraṃ nibbānaṃ gato hotīti attho.

२१२. चौथ्या गाथेमध्ये, 'अञ्ञाय' (जाणून घेऊन) म्हणजे अनित्य इत्यादी रूपाने जाणून घेऊन. 'सब्बानि' (सर्व) म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता (पूर्णपणे). 'निवेसनानि' (निवासस्थाने) म्हणजे कामभव इत्यादी भव. कारण प्राणी त्यांच्यामध्ये निवास करतात, म्हणून त्यांना 'निवासस्थाने' असे म्हटले जाते. 'अनिकामयं अञ्ञतरम्पि तेसं' (त्यांच्यापैकी एकाचीही इच्छा न बाळगणारा) म्हणजे अशा प्रकारे भवांचे दोष पाहिलेले असल्यामुळे, त्या निवासस्थानांपैकी एकाही भवाची इच्छा न बाळगणारा. असा तो बुद्धमुनी मार्गभावनेच्या बलाने तृष्णारूपी आसक्तीचा नाश झाल्यामुळे 'वीतगेध' (आसक्तीरहित) झाला आहे, आणि वीतगेध असल्यामुळेच तो 'अगीध' (लोभरहित) आहे. तो अशा लोकांसारखा नाही जे स्वतः आसक्तीरहित नसतानाही 'आम्ही लोभरहित आहोत' असा दावा करतात. 'नायूहति' (तो प्रयत्न करत नाही/कर्म गोळा करत नाही) म्हणजे त्या त्या निवासस्थानाला (भवाला) उत्पन्न करणारे कोणतेही कुशल किंवा अकुशल कर्म तो करत नाही. याचे कारण काय? 'पारगतo हि होति' (कारण तो पार गेला आहे), कारण अशा प्रकारचा मुनी सर्व निवासस्थानांच्या पलीकडे असणाऱ्या निर्वाणाला प्राप्त झाला आहे, असा अर्थ आहे.

Evaṃ paṭhamagāthāya puthujjanadassanaṃ garahitvā attano dassanaṃ pasaṃsanto dutiyagāthāya yehi kilesehi puthujjano anupasanto hoti, tesaṃ abhāvena attano santipadādhigamaṃ pasaṃsanto tatiyagāthāya yesu vatthūsu puthujjano takkaṃ appahāya tathā tathā saṅkhaṃ upeti, tesu catusaccabhāvanāya takkaṃ pahāya attano saṅkhānupagamanaṃ pasaṃsanto catutthagāthāya āyatimpi yāni nivesanāni kāmayamāno puthujjano bhavataṇhāya āyūhati, tesu taṇhābhāvena attano anāyūhanaṃ pasaṃsanto catūhi gāthāhi arahattanikūṭeneva ekaṭṭhuppattikaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi.

अशा प्रकारे, पहिल्या गाथेद्वारे पृथग्जनाच्या (सामान्य माणसाच्या) दृष्टीची निंदा करून आणि स्वतःच्या दृष्टीची प्रशंसा करत; दुसऱ्या गाथेद्वारे ज्या क्लेशांमुळे पृथग्जन अशांत असतो, त्यांच्या अभावामुळे स्वतःच्या शांतीपदाच्या प्राप्तीची प्रशंसा करत; तिसऱ्या गाथेद्वारे ज्या वस्तूंच्या ठिकाणी पृथग्जन वितर्कांचा त्याग न केल्यामुळे त्या त्या संज्ञेस (गणनेस) प्राप्त होतो, त्यांच्या ठिकाणी चार आर्यसत्यांच्या भावनेद्वारे वितर्कांचा त्याग करून स्वतः संज्ञेस (गणनेस) प्राप्त न होण्याची प्रशंसा करत; आणि चौथ्या गाथेद्वारे भविष्यातील ज्या निवासस्थानांची (भवांची) इच्छा बाळगून पृथग्जन भवतृष्णेमुळे कर्म गोळा करतो (प्रयत्न करतो), त्यांच्या ठिकाणी तृष्णेचा अभाव असल्यामुळे स्वतः कर्म गोळा न करण्याची (प्रयत्न न करण्याची) प्रशंसा करत; भगवंतांनी अर्हत्त्वाच्या शिखरावर पोहोचवणाऱ्या या चार गाथांद्वारे, एका विशिष्ट घटनेवरून सुरू झालेला हा उपदेश समाप्त केला।

213. Sabbābhibhunti kā uppatti? Mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ katvā anupubbena sabbaññutaṃ patvā dhammacakkappavattanatthāya bārāṇasiṃ gacchanto [Pg.248] bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare upakenājīvakena samāgacchi. Tena ca ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyānī’’tiādinā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11) nayena puṭṭho ‘‘sabbābhibhū’’tiādīni āha. Upako ‘‘hupeyyāvuso’’ti vatvā, sīsaṃ okampetvā, ummaggaṃ gahetvā pakkāmi. Anukkamena ca vaṅkahārajanapade aññataraṃ māgavikagāmaṃ pāpuṇi. Tamenaṃ māgavikajeṭṭhako disvā – ‘‘aho appiccho samaṇo vatthampi na nivāseti, ayaṃ loke arahā’’ti gharaṃ netvā maṃsarasena parivisitvā bhuttāviñca naṃ saputtadāro vanditvā ‘‘idheva, bhante, vasatha, ahaṃ paccayena upaṭṭhahissāmī’’ti nimantetvā, vasanokāsaṃ katvā adāsi. So tattha vasati.

२१३. "सब्बाभिभू" (सर्वविजेता) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? महापुरुषांनी (भगवान बुद्धांनी) महाभिनिष्क्रमण करून, अनुक्रमाने सर्वज्ञत्व (सब्बञ्ञुता) प्राप्त केले आणि धम्मचक्रप्रवर्तनासाठी वाराणसीला जात असताना, बोधिमंडळ आणि गया यांच्या दरम्यान त्यांची 'उपक' नावाच्या आजीवकाशी भेट झाली. त्याने "मित्रा, तुझी इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत" इत्यादी प्रकारे विचारले असता, भगवंतांनी "सब्बाभिभू" (मी सर्वविजेता आहे) इत्यादी गाथा म्हटली. उपकाने "मित्रा, असे असू शकते" असे म्हणून, आपले डोके हलवले आणि दुसरा मार्ग धरून तो निघून गेला. अनुक्रमाने तो वंग देशातील एका शिकाऱ्यांच्या (व्याधांच्या) गावात पोहोचला. शिकाऱ्यांच्या प्रमुखाने त्याला पाहिले आणि विचार केला, "अहो! हा श्रमण किती अल्पेच्छ आहे, वस्त्रही परिधान करत नाही. हा या जगातील अर्हत असावा." त्याने उपकाला आपल्या घरी नेले आणि मांसाच्या रसाने (मांसाहाराने) त्याचे आदरातिथ्य केले. उपकाचे जेवण झाल्यावर, त्या शिकाऱ्याने आपल्या पत्नी आणि मुलांसह त्याला वंदन केले आणि "भंते, आपण येथेच राहावे, मी आपल्या सर्व गरजांची (प्रत्ययांची) पूर्तता करून आपली सेवा करीन," असे आमंत्रण दिले आणि त्याच्या राहण्यासाठी एक जागा तयार करून दिली. तो तिथे राहू लागला.

Māgaviko gimhakāle udakasampanne sītale padese carituṃ dūraṃ apakkantesu migesu tattha gacchanto ‘‘amhākaṃ arahantaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahassū’’ti chāvaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā. Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā, parivisituṃ upagataṃ disvā, rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā, bhattaṃ ekamante nikkhipitvā – ‘‘sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, marāmī’’ti nirāhāro sayi. Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi. Sā – ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha. Māgaviko ‘‘āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti taṅkhaṇaññeva gantvā – ‘‘kiṃ, bhante, aphāsuka’’nti pāde parāmasanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vada, bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, sabbaṃ karissāmī’’ti āha. Upako – ‘‘sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, idheva maraṇaṃ seyyo’’ti āha. ‘‘Jānāsi pana, bhante, kiñci sippa’’nti? ‘‘Na jānāmī’’ti. ‘‘Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti? So āha – ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkiṇissāmī’’ti. Māgavikopi ‘‘amhākaṃ etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā, gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi. Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto [Pg.249] vijāyi. Subhaddotissa nāmaṃ akaṃsu. Chāvā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. So taṃ asahanto ‘‘bhadde, ahaṃ anantajinassa santikaṃ gacchāmī’’ti majjhimadesābhimukho pakkāmi.

उन्हाळ्याच्या दिवसांत, जेव्हा हरणे पाणी असलेल्या थंड आणि दूरच्या प्रदेशात निघून गेली, तेव्हा तिथे जाताना शिकाऱ्याने आपल्या 'छावा' नावाच्या मुलीला आज्ञा दिली, "आपल्या अर्हतांची आदराने सेवा कर." आणि तो आपल्या मुलांसह व भावांसह निघून गेला. त्याची ती मुलगी अत्यंत देखणी आणि सुप्रमाण अवयवांची होती. दुसऱ्या दिवशी उपक घरामध्ये आला असता, त्या मुलीला सर्व तयारी करून आपल्या सेवेसाठी जवळ आलेली पाहून तो कामासक्तीने (रागाने) ग्रस्त झाला. त्याला जेवण करणेही अशक्य झाले, म्हणून तो पात्रात अन्न घेऊन आपल्या राहण्याच्या ठिकाणी गेला. ते अन्न एका बाजूला ठेवून, "जर मला छावा मिळाली तरच मी जगेन, नाहीतर मी मरणार," असा विचार करून तो अन्न न घेता पडून राहिला. सातव्या दिवशी शिकारी परत आला आणि त्याने आपल्या मुलीला उपकाची विचारपूस केली. ती म्हणाली, "ते केवळ एकाच दिवशी आले होते, त्यानंतर पुन्हा कधी आले नाहीत." शिकारी म्हणाला, "मी जंगलातून आल्याच्या वेषातच त्यांच्याकडे जाऊन विचारतो." तो तत्काळ तिथे गेला आणि उपकाचे पाय चेपत विचारू लागला, "भंते, काही प्रकृती अस्वास्थ आहे का?" उपक केवळ कण्हत इकडेतिकडे कुस बदलत राहिला. तो शिकारी म्हणाला, "भंते, सांगा, माझ्याकडून जे काही करणे शक्य आहे, ते सर्व मी करीन." उपक म्हणाला, "जर मला छावा मिळाली तरच मी जगेन, नाहीतर येथेच मरणे श्रेयस्कर आहे." शिकाऱ्याने विचारले, "पण भंते, आपल्याला काही कला किंवा कौशल्य (शिल्प) अवगत आहे का?" उपक म्हणाला, "मी काहीच जाणत नाही." शिकारी म्हणाला, "भंते, कोणतीही कला अवगत नसलेल्या व्यक्तीला गृहस्थाश्रम चालवणे शक्य नाही." त्यावर तो म्हणाला, "मी कोणतीही कला जाणत नाही, पण मी तुमच्यासाठी मांस वाहून आणण्याचे काम करीन आणि मांस विकीन." शिकारी म्हणाला, "आम्हाला हेच मान्य आहे." त्याने उपकाला एक उत्तरीय वस्त्र दिले, त्याला घरी आणले आणि आपली मुलगी त्याला दिली. त्यांच्या सहवासामुळे त्यांना एक मुलगा झाला. त्यांनी त्याचे नाव 'सुभद्द' ठेवले. छावा आपल्या मुलाला शांत करण्याच्या गाण्यातून उपकाची थट्टा करू लागली. ते सहन न झाल्याने उपक म्हणाला, "कल्याणी, मी 'अनंतजिनां'कडे (भगवान बुद्धांकडे) जात आहे," असे सांगून तो मध्यदेशाच्या दिशेने निघून गेला.

Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavanamahāvihāre. Atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi – ‘‘yo, bhikkhave, anantajinoti pucchamāno āgacchati, tassa maṃ dasseyyāthā’’ti. Upakopi kho anupubbeneva sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘imasmiṃ vihāre mama sahāyo anantajino nāma atthi, so kuhiṃ vasatī’’ti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. Bhagavā tassānurūpaṃ dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne anāgāmiphale patiṭṭhāsi. Bhikkhū tassa pubbappavattiṃ sutvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavā paṭhamaṃ nissirikassa naggasamaṇassa dhammaṃ desesī’’ti. Bhagavā taṃ kathāsamuṭṭhānaṃ viditvā gandhakuṭito nikkhamma taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena buddhāsane nisīditvā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te sabbaṃ kathesuṃ. Tato bhagavā – ‘‘na, bhikkhave, tathāgato ahetuappaccayā dhammaṃ deseti, nimmalā tathāgatassa dhammadesanā, na sakkā tattha dosaṃ daṭṭhuṃ. Tena, bhikkhave, dhammadesanūpanissayena upako etarahi anāgāmī jāto’’ti vatvā attano desanāmalābhāvadīpikaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

त्या वेळी भगवान श्रावस्ती येथील जेतवन महाविहारात विहार करत होते. भगवंतांनी आधीच भिक्खूंना आज्ञा दिली होती, "भिक्खूंनो, जो कोणी 'अनंतजिन' असे विचारत येईल, त्याला माझ्याकडे घेऊन या (माझे दर्शन घडवा)." उपक देखील अनुक्रमाने श्रावस्तीला पोहोचला आणि विहाराच्या मध्यभागी उभा राहून विचारू लागला, "या विहारात माझा 'अनंतजिन' नावाचा मित्र आहे का? तो कुठे राहतो?" भिक्खूंनी त्याला भगवंतांकडे नेले. भगवंतांनी त्याला अनुरूप असा धम्मोपदेश केला. उपदेशाच्या शेवटी तो अनागामी फलावर प्रतिष्ठित झाला. भिक्खूंनी त्याची पूर्व हकीकत ऐकल्यावर अशी चर्चा सुरू केली की, "भगवंतांनी सर्वप्रथम एका कफल्लक, नग्न श्रमणाला धम्म उपदेशिला." ही चर्चा सुरू झाल्याचे जाणून, भगवान गंधकुटीतून बाहेर आले आणि त्या प्रसंगाला अनुरूप अशा प्रातिहार्याने (ऋद्धीने) बुद्धासनावर विराजमान होऊन भिक्खूंना उद्देशून म्हणाले, "भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र जमला आहात?" त्यांनी सर्व काही सांगितले. त्यावर भगवान म्हणाले, "भिक्खूंनो, तथागत अहेतुक आणि अप्रत्यय (कारणाशिवाय) धम्म उपदेश करत नाहीत. तथागतांचा धम्मोपदेश निर्मळ असतो, त्यात कोणताही दोष शोधणे शक्य नाही. भिक्खूंनो, त्याच धम्मोपदेशाच्या आधाराने उपक आता अनागामी झाला आहे." असे सांगून त्यांनी आपल्या उपदेशाचे निष्कलंकत्व दर्शवणारी ही गाथा म्हटली.

Tassattho – sāsavesu sabbakhandhāyatanadhātūsu chandarāgappahānena tehi anabhibhūtattā sayañca te dhamme sabbe abhibhuyya pavattattā sabbābhibhuṃ. Tesañca aññesañca sabbadhammānaṃ sabbākārena viditattā sabbaviduṃ. Sabbadhammadesanasamatthāya sobhanāya medhāya samannāgatattā sumedhaṃ. Yesaṃ taṇhādiṭṭhilepānaṃ vasena sāsavakhandhādibhedesu sabbadhammesu upalimpati, tesaṃ lepānaṃ abhāvā tesu sabbesu dhammesu anupalittaṃ. Tesu ca sabbadhammesu chandarāgābhāvena sabbe te dhamme jahitvā ṭhitattā sabbañjahaṃ. Upadhivivekaninnena cittena taṇhakkhaye nibbāne visesena muttattā taṇhakkhaye vimuttaṃ, adhimuttanti vuttaṃ hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi paṇḍitā sattā muniṃ vedayanti jānanti. Passatha yāva paṭivisiṭṭhovāyaṃ muni, tassa kuto desanāmalanti attānaṃ vibhāveti[Pg.250]. Vibhāvanattho hi ettha vāsaddoti. Keci pana vaṇṇayanti – ‘‘upako tadā tathāgataṃ disvāpi ‘ayaṃ buddhamunī’ti na saddahī’’ti evaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, tato bhagavā ‘‘saddahatu vā mā vā, dhīrā pana taṃ muniṃ vedayantī’’ti dassento imaṃ gāthamabhāsīti.

याचा अर्थ असा आहे – आसवांनी युक्त (सासव) अशा सर्व स्कंध, आयतन आणि धातूंमधील छंदरागाचा (आसक्तीचा) त्याग केल्यामुळे, त्यांच्याकडून पराभूत न होता, स्वतः त्या सर्व धर्मांवर (गोष्टींवर) विजय मिळवून स्थित असल्यामुळे ते 'सब्बाभिभू' (सर्वविजेता) आहेत. त्या आणि इतर सर्व धर्मांना सर्व प्रकारे जाणल्यामुळे ते 'सब्बविदू' (सर्वज्ञ) आहेत. सर्व धर्मांचा उपदेश करण्यास समर्थ अशा सुंदर प्रज्ञेने (मेधेने) युक्त असल्यामुळे ते 'सुमेध' आहेत. ज्या तृष्णा आणि दृष्टीच्या लेपामुळे (आसक्तीमुळे) सासव स्कंध इत्यादी विविध सर्व धर्मांमध्ये जीव लिप्त होतो, त्या लेपाचा अभाव असल्यामुळे ते त्या सर्व धर्मांमध्ये 'अनुपलिप्त' (अलिप्त) आहेत. आणि त्या सर्व धर्मांविषयी छंदराग नसल्यामुळे, त्या सर्व धर्मांचा त्याग करून स्थित असल्यामुळे ते 'सब्बञ्जह' (सर्वत्यागी) आहेत. उपधिविवेकाकडे (उपाधींच्या विरक्तीकडे) झुकलेल्या चित्ताने, तृष्णाक्षय रूप निर्वाणामध्ये विशेष रूपाने मुक्त झाल्यामुळे ते 'तृष्णाक्षयात विमुक्त' (अधिमुक्त) आहेत, असे म्हटले आहे। "तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ति" याचा अर्थ असा की, पंडित जन देखील अशा व्यक्तीला 'मुनी' म्हणून ओळखतात (जाणतात). "पहा, हा मुनी किती विशिष्ट आहे, त्यांच्या उपदेशात दोष (मळ) कोठून असणार?" अशा प्रकारे ते स्वतःचे महात्म्य प्रकट करतात. येथे 'वा' हा शब्द प्रकटीकरणाच्या (विभावन) अर्थाने आला आहे. परंतु काही आचार्य असे स्पष्टीकरण देतात की – "त्या वेळी उपकाने तथागतांना पाहूनही 'हे बुद्धमुनी आहेत' यावर विश्वास ठेवला नाही." यावरून भिक्खूंनी चर्चा सुरू केली होती, म्हणून भगवंतांनी "त्याने विश्वास ठेवो वा न ठेवो, ज्ञानी जन मात्र त्या मुनीला जाणतात," हे दर्शवण्यासाठी ही गाथा म्हटली।

214. Paññābalanti kā uppatti? Ayaṃ gāthā revatattheraṃ ārabbha vuttā. Tattha ‘‘gāme vā yadi vāraññe’’ti imissā gāthāya vuttanayeneva revatattherassa ādito pabhuti pabbajjā, pabbajitassa khadiravane vihāro, tattha viharato visesādhigamo, bhagavato tattha gamanapaccāgamanañca veditabbaṃ. Paccāgate pana bhagavati yo so mahallakabhikkhu upāhanaṃ sammussitvā paṭinivatto khadirarukkhe ālaggitaṃ disvā sāvatthiṃ anuppatto visākhāya upāsikāya ‘‘kiṃ, bhante, revatattherassa vasanokāso ramaṇīyo’’ti bhikkhū pucchamānāya yehi bhikkhūhi pasaṃsito, te apasādento ‘‘upāsike, ete tucchaṃ bhaṇanti, na sundaro bhūmippadeso, atilūkhakakkhaḷaṃ khadiravanamevā’’ti āha. So visākhāya āgantukabhattaṃ bhuñjitvā pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatite bhikkhū ujjhāpento āha – ‘‘kiṃ, āvuso, revatattherassa senāsane ramaṇīyaṃ tumhehi diṭṭha’’nti. Bhagavā taṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamma taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena parisamajjhaṃ patvā, buddhāsane nisīditvā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘revataṃ, bhante, ārabbha kathā uppannā ‘evaṃ navakammiko kadā samaṇadhammaṃ karissatī’’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, revato navakammiko, arahā revato khīṇāsavo’’ti vatvā taṃ ārabbha tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

२१४. ‘प्रज्ञाबलं’ (पञ्ञाबलं) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? ही गाथा थेर रेवत (रेवतत्थेर) यांना उद्देशून भगवंतांनी म्हटली आहे. येथे, “गामे वा यदि वारण्ञे” या गाथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच थेर रेवतांचे सुरुवातीपासूनचे प्रव्रज्या ग्रहण करणे, प्रव्रजित झाल्यावर त्यांचे खदिरवनात (खैराच्या अरण्यात) राहणे, तेथे विहार करताना त्यांना विशेष अधिगमाची (मार्गाफलाची) प्राप्ती होणे, आणि भगवंतांचे तेथे जाणे व परत येणे हे समजून घ्यावे. भगवंत परत आल्यावर, एक वृद्ध भिक्खू आपली पादत्राणे विसरल्यामुळे मागे फिरला आणि खैराच्या झाडाला ती अडकलेली पाहून सावत्थीला पोहोचला. तेव्हा विशाखा उपासिकेने विचारले, “भंते, थेर रेवतांचे राहण्याचे ठिकाण रमणीय आहे का?” असे भिक्खूंना विचारत असताना, ज्या भिक्खूंनी त्याची प्रशंसा केली होती, त्यांचा अनादर करत तो वृद्ध भिक्खू म्हणाला, “उपासिके, ते व्यर्थ बोलत आहेत. तो भूभाग चांगला नाही, तो अत्यंत रखरखीत आणि खडतर असा खदिरवनच आहे.” विशाखेने दिलेले आगंतुक भोजन ग्रहण केल्यानंतर, दुपारच्या वेळी मंडळमाळात (सभामंडपात) एकत्र आलेल्या भिक्खूंना तो दोष देत म्हणाला, “आयुष्यमानांनो, थेर रेवतांच्या सेनासनात तुम्हाला काय रमणीय दिसले?” भगवंतांनी हे जाणून गंधकुटीतून बाहेर पडले आणि त्या क्षणाला अनुरूप अशा प्रातिहार्याने (चमत्काराने) परिषदेच्या मध्यभागी पोहोचून, बुद्धासनावर विराजमान झाले आणि भिक्खूंना संबोधित केले, “भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र जमला आहात?” ते म्हणाले, “भंते, थेर रेवतांविषयी चर्चा सुरू होती की, ‘असा नवकर्मिक (नवनिर्माण कार्यात गुंतलेला) कधी श्रमणधर्म आचरणार?’” भगवंत म्हणाले, “भिक्खूंनो, रेवत नवकर्मिक नाही, रेवत हा अर्हत आणि क्षीणास्रव आहे.” असे सांगून त्यांना उद्देशून त्या भिक्खूंना धम्मदेशना देण्यासाठी ही गाथा म्हटली.

Tassattho – dubbalakarakilesappahānasādhakena vikubbanaadhiṭṭhānappabhedena vā paññābalena samannāgatattā paññābalaṃ, catupārisuddhisīlena dhutaṅgavatena ca upapannattā sīlavatūpapannaṃ, maggasamādhinā phalasamādhinā iriyāpathasamādhinā ca samāhitaṃ, upacārappanābhedena jhānena jhāne vā ratattā jhānarataṃ, sativepullappattattā satimaṃ, rāgādisaṅgato pamuttatā saṅgā pamuttaṃ, pañcacetokhilacatuāsavābhāvena akhilaṃ anāsavaṃ taṃ vāpi dhīrā muniṃ vedayanti. Tampi evaṃ paññādiguṇasaṃyuttaṃ saṅgādidosavisaṃyuttaṃ paṇḍitā sattā muniṃ vā vedayanti. Passatha yāva paṭivisiṭṭhovāyaṃ [Pg.251] khīṇāsavamuni, so ‘‘navakammiko’’ti vā ‘‘kadā samaṇadhammaṃ karissatī’’ti vā kathaṃ vattabbo. So hi paññābalena taṃ vihāraṃ niṭṭhāpesi, na navakammakaraṇena, katakiccova so, na idāni samaṇadhammaṃ karissatīti revatattheraṃ vibhāveti. Vibhāvanattho hi ettha vā-saddoti.

याचा अर्थ असा आहे – दुर्बल करणाऱ्या क्लेशांचा प्रहाण (नाश) करणाऱ्या किंवा विकुर्वण व अधिष्ठान इत्यादी प्रकारच्या प्रज्ञाबलाने युक्त असल्यामुळे तो ‘प्रज्ञाबल’ आहे. चतुपारिसुद्धिशील आणि धुतंग नियमांनी युक्त असल्यामुळे तो ‘शीलवत उपपन्न’ आहे. मार्गसमाधी, फलसमाधी आणि इर्यापथसमाधी यांनी युक्त असल्यामुळे तो ‘समाहित’ आहे. उपचार आणि अप्पणा या भेदांनी युक्त अशा ध्यानात रममाण असल्यामुळे तो ‘ध्यानरत’ आहे. स्मृतीच्या विपुलतेमुळे तो ‘स्मृतिमान’ आहे. रागादी आसक्तींपासून मुक्त असल्यामुळे तो ‘आसक्तीमुक्त’ आहे. पाच चेतोखिलांचा (मानसिक अडथळ्यांचा) अभाव आणि चार आसवांचा अभाव असल्यामुळे तो ‘अखिल’ आणि ‘अनास्रव’ आहे; अशा व्यक्तीला ज्ञानी लोक ‘मुनी’ म्हणतात. अशा प्रकारे प्रज्ञा इत्यादी गुणांनी युक्त आणि आसक्ती इत्यादी दोषांपासून मुक्त असलेल्या त्या व्यक्तीलाच पंडित लोक ‘मुनी’ म्हणून ओळखतात. पहा, हा क्षीणास्रव मुनी किती विशिष्ट (श्रेष्ठ) आहे! त्याला “नवकर्मिक” किंवा “तो कधी श्रमणधर्म आचरणार” असे कसे म्हणता येईल? कारण त्याने आपल्या प्रज्ञाबलाने तो विहार पूर्ण केला आहे, नवकर्माच्या (शारीरिक बांधकामाच्या) कर्माने नाही. तो कृतकृत्य झाला आहे, आता त्याला श्रमणधर्म करण्याची गरज नाही, असे सांगून ते थेर रेवतांचे महात्म्य प्रकट करतात. येथे ‘वा’ (vā) हा शब्द स्पष्टीकरण किंवा महात्म्य प्रकट करण्याच्या (विभावन) अर्थाने वापरला आहे.

215. Ekaṃ carantanti kā uppatti? Bodhimaṇḍato pabhuti yathākkamaṃ kapilavatthuṃ anuppatte bhagavati pitāputtasamāgame vattamāne bhagavā sammodamānena raññā suddhodanena ‘‘tumhe, bhante, gahaṭṭhakāle gandhakaraṇḍake vāsitāni kāsikādīni dussāni nivāsetvā idāni kathaṃ chinnakāni paṃsukūlāni dhārethā’’ti evamādinā vutto rājānaṃ anunayamāno –

२१५. ‘एकं चरन्तं’ या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? बोधिमंडळापासून क्रमशः कपिलवस्तूला भगवंत आले असता, पिता-पुत्राच्या भेटीच्या वेळी, भगवंतांचे स्वागत करताना राजा शुद्धोदनाने विचारले, “भंते, गृहस्थाश्रमात असताना आपण सुगंधित पेटीत ठेवलेली काशी देशातील वस्त्रे परिधान करत होतात, आणि आता हे कापलेले पांसुकूल (चिंध्यांचे) वस्त्र कसे काय परिधान करत आहात?” अशा प्रकारे विचारले असता, राजाला धम्माकडे वळवत भगवंतांनी म्हटले –

‘‘Yaṃ tvaṃ tāta vade mayhaṃ, paṭṭuṇṇaṃ dukūlakāsikaṃ;

Paṃsukūlaṃ tato seyyaṃ, etaṃ me abhipatthita’’nti. –

“हे तात (पिताजी), आपण माझ्यासाठी ज्या पट्टुर्ण (रेशमी), दुकूल आणि काशीच्या वस्त्रांविषयी बोलत आहात, त्यापेक्षा पांसुकूल अधिक श्रेष्ठ आहे; आणि मी याच वस्त्राची आकांक्षा केली होती.”

Ādīni vatvā lokadhammehi attano avikampabhāvaṃ dassento rañño dhammadesanatthaṃ imaṃ sattapadagāthamabhāsi.

असे सांगून, लोकधर्मांमुळे स्वतःच्या मनाची अकंपता (अविचल अवस्था) दर्शवत, राजाला धम्मदेशना देण्यासाठी भगवंतांनी ही सात चरणांची गाथा म्हटली.

Tassattho – pabbajjāsaṅkhātādīhi ekaṃ, iriyāpathādīhi cariyāhi carantaṃ. Moneyyadhammasamannāgamena muniṃ. Sabbaṭṭhānesu pamādābhāvato appamattaṃ. Akkosanagarahanādibhedāya nindāya vaṇṇanathomanādibhedāya pasaṃsāya cāti imāsu nindāpasaṃsāsu paṭighānunayavasena avedhamānaṃ. Nindāpasaṃsāmukhena cettha aṭṭhapi lokadhammā vuttāti veditabbā. Sīhaṃva bherisaddādīsu saddesu aṭṭhasu lokadhammesu pakativikārānupagamena asantasantaṃ, pantesu vā senāsanesu santāsābhāvena. Vātaṃva suttamayādibhede jālamhi catūhi maggehi taṇhādiṭṭhijāle asajjamānaṃ, aṭṭhasu vā lokadhammesu paṭighānunayavasena asajjamānaṃ. Padumaṃva toyena loke jātampi yesaṃ taṇhādiṭṭhilepānaṃ vasena sattā lokena lippanti, tesaṃ lepānaṃ pahīnattā lokena alippamānaṃ, nibbānagāmimaggaṃ uppādetvā tena maggena netāramaññesaṃ devamanussānaṃ. Attano pana aññena kenaci maggaṃ dassetvā anetabbattā anaññaneyyaṃ taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti buddhamuniṃ vedayantīti attānaṃ vibhāveti. Sesamettha vuttanayameva.

याचा अर्थ असा आहे – प्रव्रज्या इत्यादींमुळे ‘एकटा’ आणि इर्यापथादी आचरणाने ‘विहार करणारा’. मौनेय्यधर्माच्या (मुनिभावाच्या) प्राप्तीमुळे तो ‘मुनी’ आहे. सर्व ठिकाणी प्रमादाचा अभाव असल्यामुळे तो ‘अप्रमत्त’ आहे. शिवीगाळ, निंदा इत्यादी प्रकारची ‘निंदा’ आणि स्तुती, प्रशंसा इत्यादी प्रकारची ‘प्रशंसा’ या निंदा-प्रशंसेमध्ये राग आणि द्वेषाच्या प्रभावाखाली न येता ‘अकंप’ राहणारा. येथे निंदा आणि प्रशंसेच्या माध्यमातून आठही लोकधर्मांचा उल्लेख केला आहे, असे समजावे. ज्याप्रमाणे सिंह हा भेरीच्या (नगाऱ्याच्या) आवाजाने भयभीत होत नाही, त्याप्रमाणे आठ लोकधर्मांमध्ये आपल्या मूळ स्वभावात कोणताही विकार न आणता ‘भयमुक्त’ राहणारा; किंवा निर्जन सेनासनांमध्ये भीतीचा अभाव असणारा. ज्याप्रमाणे वारा हा सुताने बनवलेल्या जाळ्यात अडकत नाही, त्याप्रमाणे चार मार्गांच्या प्रभावाने तृष्णा आणि दृष्टीरूपी जाळ्यात न अडकणारा; किंवा आठ लोकधर्मांमध्ये राग आणि द्वेषाच्या अधीन न होऊन ‘अनासक्त’ राहणारा. ज्याप्रमाणे कमळ हे पाण्याने लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे जगात जन्म घेऊनही, ज्या तृष्णा आणि दृष्टीरूपी लेपामुळे प्राणी जगात लिप्त होतात, त्या लेपांचा प्रहाण केल्यामुळे जगाने ‘अलिप्त’ राहणारा. निर्वाणगामी मार्गाची उत्पत्ती करून त्या मार्गाने इतर देव आणि मनुष्यांना घेऊन जाणारा ‘नेता’ (मार्गदर्शक). स्वतःसाठी मात्र इतर कोणाकडूनही मार्ग दाखवून नेण्याची गरज नसलेला, म्हणजेच ‘अनन्यनेय्य’. अशा व्यक्तीला ज्ञानी लोक ‘मुनी’ म्हणतात, म्हणजेच ते ‘बुद्धमुनी’ला ओळखतात, असे सांगून भगवंत स्वतःचे महात्म्य प्रकट करतात. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

216. Yo [Pg.252] ogahaṇeti kā uppatti? Bhagavato paṭhamābhisambuddhassa cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritadasapāramidasaupapāramidasaparamatthapāramippabhedaṃ abhinīhāraguṇapāramiyo pūretvā tusitabhavane abhinibbattiguṇaṃ tattha nivāsaguṇaṃ mahāvilokanaguṇaṃ gabbhavokkantiṃ gabbhavāsaṃ gabbhanikkhamanaṃ padavītihāraṃ disāvilokanaṃ brahmagajjanaṃ mahābhinikkhamanaṃ mahāpadhānaṃ abhisambodhiṃ dhammacakkappavattanaṃ catubbidhaṃ maggañāṇaṃ phalañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, dasabalañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chabbidhaṃ asādhāraṇañāṇaṃ, aṭṭhavidhaṃ sāvakasādhāraṇabuddhañāṇaṃ, cuddasavidhaṃ buddhañāṇaṃ, aṭṭhārasabuddhaguṇaparicchedakañāṇaṃ, ekūnavīsatividhapaccavekkhaṇañāṇaṃ, sattasattatividhañāṇavatthu evamiccādiguṇasatasahasse nissāya pavattaṃ mahālābhasakkāraṃ asahamānehi titthiyehi uyyojitāya ciñcamāṇavikāya ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’ti imissā gāthāya vatthumhi vuttanayena catuparisamajjhe bhagavato ayase uppādite tappaccayā bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘evarūpepi nāma ayase uppanne na bhagavato cittassa aññathattaṃ atthī’’ti. Taṃ ñatvā bhagavā gandhakuṭito nikkhamma taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena parisamajjhaṃ patvā, buddhāsane nisīditvā, bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te sabbaṃ ārocesuṃ. Tato bhagavā – ‘‘buddhā nāma, bhikkhave, aṭṭhasu lokadhammesu tādino hontī’’ti vatvā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

२१६. "यो ओगहणे" (जो घाटावरील खांबासारखा) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? भगवंतांनी सर्वप्रथम पूर्ण संबोधी प्राप्त केल्यानंतर, चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत दहा पारमिता, दहा उपपारमिता आणि दहा परमत्थ पारमिता अशा विविध पारमिता पूर्ण केल्या; पारमिता पूर्ण करून तुषित भवनात जन्म घेण्याचा गुण, तेथील वास्तव्याचा गुण, महाविलोकन (जगाचे मोठे निरीक्षण) करण्याचा गुण, गर्भावक्रांती (गर्भात प्रवेश), गर्भवास, गर्भातून बाहेर पडणे, सात पावले चालणे, दिशांचे विलोकन करणे, ब्रह्मगर्जना करणे, महाभिनिष्क्रमण, महाप्रधान (महान संघर्ष), अभिसंबोधी, धम्मचक्कपवत्तन, चार प्रकारचे मग्गञाण (मार्गज्ञान) व फलञाण (फलज्ञान), आठ परिषदांमध्ये अकंपन ज्ञान (अविचल राहण्याचे ज्ञान), दसबलज्ञान, चार योनींचे परिच्छेदक ज्ञान, पाच गतींचे परिच्छेदक ज्ञान, सहा प्रकारचे असाधारण ज्ञान, आठ प्रकारचे सावकसाधारण बुद्धज्ञान, चौदा प्रकारचे बुद्धज्ञान, अठरा बुद्धगुणांचे परिच्छेदक ज्ञान, एकोणीस प्रकारचे पच्चवेक्खणज्ञान (प्रत्यवेक्षण ज्ञान), सत्याहत्तर प्रकारचे ज्ञानवस्तू इत्यादी लाखो गुणांच्या आधारे भगवंतांना मिळालेला महालाभ आणि सत्कार सहन न झाल्यामुळे, तित्थियांनी (तीर्थिकांनी) चिंचामाणविका नावाच्या स्त्रीला चिथावणी दिली. तिने चार परिषदांच्या मध्यभागी भगवंतांवर खोटा आळ आणला, जसे की "एकं धम्मं अतीतस्स" या गाथेच्या कथेत सांगितले आहे. त्या कारणाने भिक्खूंनी अशी चर्चा सुरू केली की, "अशा प्रकारचा अपयश (अपकीर्ती) आला असतानाही भगवंतांच्या चित्तामध्ये कोणताही विकार (बदल) झाला नाही." हे जाणून भगवंतांनी गंधकुटीतून बाहेर पडून, त्या क्षणाला अनुरूप अशा प्रातिहार्याने (चमत्काराने) परिषदेच्या मध्यभागी पोहोचून, बुद्धासनावर बसून भिक्खूंना विचारले – "भिक्खूंनो, तुम्ही सध्या कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात?" त्यांनी सर्व काही सांगितले. त्यानंतर भगवंतांनी – "भिक्खूंनो, बुद्ध हे आठ लोकधम्मांमध्ये (जगाच्या आठ परिस्थितींमध्ये) तादी (अविचल/समता बाळगणारे) असतात," असे सांगून त्या भिक्खूंना धम्मदेशना देण्यासाठी ही गाथा म्हटली.

Tassattho – yathā nāma ogahaṇe manussānaṃ nhānatitthe aṅgaghaṃsanatthāya caturasse vā aṭṭhaṃse vā thambhe nikhāte uccakulīnāpi nīcakulīnāpi aṅgaṃ ghaṃsanti, na tena thambhassa unnati vā onati vā hoti. Evamevaṃ yo ogahaṇe thambhorivābhijāyati yasmiṃ pare vācāpariyantaṃ vadanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmiṃ vatthusmiṃ pare titthiyā vā aññe vā vaṇṇavasena uparimaṃ vā avaṇṇavasena heṭṭhimaṃ vā vācāpariyantaṃ vadanti, tasmiṃ vatthusmiṃ anunayaṃ vā paṭighaṃ vā anāpajjamāno tādibhāvena yo ogahaṇe thambhoriva bhavatīti. Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyanti taṃ iṭṭhārammaṇe rāgābhāvena vītarāgaṃ, aniṭṭhārammaṇe ca dosamohābhāvena susamāhitindriyaṃ, suṭṭhu vā samodhānetvā ṭhapitindriyaṃ, rakkhitindriyaṃ, gopitindriyanti [Pg.253] vuttaṃ hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti buddhamuniṃ vedayanti, tassa kathaṃ cittassa aññathattaṃ bhavissatīti attānaṃ vibhāveti. Sesaṃ vuttanayameva.

याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे लोकांच्या स्नानघाटावर (पाण्यात उतरण्याच्या ठिकाणी) अंग घासण्यासाठी चार कोनांचा किंवा आठ कोनांचा खांब रोवलेला असतो, तिथे उच्च कुळातील असो वा नीच कुळातील लोक आपले अंग घासतात, परंतु त्याने त्या खांबाला कोणतीही उन्नती (हर्ष) किंवा अवनती (खेद) होत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा इतर लोक मर्यादा ओलांडून बोलतात, तेव्हा जो घाटावरील खांबासारखा अचल राहतो. काय सांगितले आहे? ज्या विषयावर इतर तित्थिय (तीर्थिक) किंवा इतर लोक स्तुतीद्वारे उच्च किंवा निंदेने नीच अशा मर्यादा ओलांडणाऱ्या गोष्टी बोलतात, त्या विषयावर अनुनय (आसक्ती) किंवा प्रतिघ (द्वेष) न बाळगता, जो तादीभावाने (समतेने) घाटावरील खांबासारखा स्थिर राहतो. "तं वीतरागं सुसमाहितिन्द्रियं" म्हणजे इष्ट आरंभावर (अनुकूल विषयांवर) रागाचा अभाव असल्यामुळे तो वीतराग आहे, आणि अनिष्ट आरंभावर (प्रतिकूल विषयांवर) द्वेष व मोहाचा अभाव असल्यामुळे तो सुसमाहितेंद्रिय (शांत इंद्रिये असलेला) आहे; किंवा ज्याने आपली इंद्रिये चांगल्या प्रकारे संयमित करून, रक्षित करून आणि सुरक्षित ठेवली आहेत, असा त्याचा अर्थ आहे. त्यालाच ज्ञानी लोक 'मुनी' (बुद्धमुनी) म्हणून ओळखतात. "त्यांच्या चित्तामध्ये कसा काय बदल होईल?" असे म्हणून भगवंत स्वतःचे स्वरूप स्पष्ट करतात. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

217. Yo ve ṭhitattoti kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññatarā seṭṭhidhītā pāsādā oruyha heṭṭhāpāsāde tantavāyasālaṃ gantvā tasaraṃ vaṭṭente disvā tassa ujubhāvena tappaṭibhāganimittaṃ aggahesi – ‘‘aho vata sabbe sattā kāyavacīmanovaṅkaṃ pahāya tasaraṃ viya ujucittā bhaveyyu’’nti. Sā pāsādaṃ abhiruhitvāpi punappunaṃ tadeva nimittaṃ āvajjentī nisīdi. Evaṃ paṭipannāya cassā na cirasseva aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ ahosi, tadanusāreneva ca dukkhānattalakkhaṇānipi. Athassā tayopi bhavā ādittā viya upaṭṭhahiṃsu. Taṃ tathā vipassamānaṃ ñatvā bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ muñci. Sā taṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti āvajjentī bhagavantaṃ passe nisinnamiva disvā uṭṭhāya pañjalikā aṭṭhāsi. Athassā bhagavā sappāyaṃ viditvā dhammadesanāvasena imaṃ gāthamabhāsi.

२१७. "यो वे ठितत्तो" (जो खरोखरच अंतःकरणाने स्थिर आहे) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, सावत्थीमध्ये एका श्रेष्ठिपुत्रीने (श्रीमंत व्यापाऱ्याच्या मुलीने) आपल्या प्रासादावरून (महालावरून) खाली उतरून, महालाच्या खाली असलेल्या विणकरांच्या शाळेत जाऊन विणकरांना माग (शटल/तसर) फिरवताना पाहिले. त्याच्या सरळपणामुळे तिने त्याला एक निमित्त (ध्यानविषय) मानले – "अहाहा! सर्व प्राण्यांनी काय, वाचा आणि मनाची वक्रता सोडून या मागासारखे (शटलसारखे) सरळ चित्त धारण करावे!" ती पुन्हा महालावर गेली आणि वारंवार त्याच निमित्ताचे चिंतन करत बसली. अशा प्रकारे साधना करत असताना, तिला लवकरच अनित्य लक्षण (अनिच्चलक्खण) स्पष्ट झाले, आणि त्यापाठोपाठ दुःख व अनात्म लक्षणेही (दुक्ख-अनत्तलक्खण) स्पष्ट झाली. तेव्हा तिला तिन्ही भव (अस्तित्वाचे तीन स्तर) जळत असल्यासारखे भासू लागले. तिला अशा प्रकारे विपश्यना करताना पाहून, गंधकुटीत बसलेल्या भगवंतांनी स्वतःचा प्रकाश सोडला. तो प्रकाश पाहून "हे काय आहे?" असा विचार करत असताना, तिने भगवंतांना आपल्या शेजारीच बसल्यासारखे पाहिले आणि ती उठून हात जोडून उभी राहिली. त्यानंतर भगवंतांनी तिच्यासाठी जे योग्य आहे ते जाणून धम्मदेशनेच्या रूपात ही गाथा म्हटली.

Tassattho – yo ve ekaggacittatāya akuppavimuttitāya ca vuḍḍhihānīnaṃ abhāvato vikkhīṇajātisaṃsārattā bhavantarūpagamanābhāvato ca ṭhitatto, pahīnakāyavacīmanovaṅkatāya agatigamanābhāvena vā tasaraṃva uju, hirottappasampannattā jigucchati kammehi pāpakehi, pāpakāni kammāni gūthagataṃ viya muttagataṃ viya ca jigucchati, hirīyatīti vuttaṃ hoti. Yogavibhāgena hi upayogatthe karaṇavacanaṃ saddasatthe sijjhati. Vīmaṃsamāno visamaṃ samañcāti kāyavisamādivisamaṃ kāyasamādisamañca pahānabhāvanākiccasādhanena maggapaññāya vīmaṃsamāno upaparikkhamāno. Taṃ vāpi khīṇāsavaṃ dhīrā muniṃ vedayantīti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathāvuttanayena maggapaññāya vīmaṃsamāno visamaṃ samañca yo ve ṭhitatto hoti, so evaṃ tasaraṃva uju hutvā kiñci vītikkamaṃ anāpajjanto jigucchati kammehi pāpakehi. Taṃ vāpi dhīrā muniṃ vedayanti. Yato īdiso hotīti khīṇāsavamuniṃ dassento arahattanikūṭena gāthaṃ desesi. Desanāpariyosāne seṭṭhidhītā sotāpattiphale [Pg.254] patiṭṭhahi. Ettha ca vikappe vā samuccaye vā vāsaddo daṭṭhabbo.

याचा अर्थ असा आहे – जो एकाग्र चित्त आणि अकुप्पविमुत्ती (अक्षय विमुक्ती) यामुळे वृद्धी व हानीच्या अभावामुळे, जन्म-संसार संपल्यामुळे आणि दुसऱ्या भवात न जाण्यामुळे अंतःकरणाने स्थिर (ठितत्तो) आहे; काय, वाचा आणि मनाची वक्रता नष्ट झाल्यामुळे किंवा अगतिक (चुकीच्या मार्गाने) न गेल्यामुळे जो मागासारखा (शटलसारखे) सरळ आहे; आणि हिरी-ओत्तप्प (नैतिक लाज व भीती) यांनी युक्त असल्यामुळे जो पापकर्मांचा तिरस्कार करतो, जसे विष्ठा किंवा मूत्राचा तिरस्कार केला जातो, तसा तो पापकर्मांचा तिरस्कार करतो व लाज बाळगतो, असा याचा अर्थ आहे. व्याकरणशास्त्रानुसार 'योगविभाग' नियमाने तृतीया विभक्तीचा वापर द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात सिद्ध होतो. "वीमंसमानो विसमं समञ्च" म्हणजे काय-वक्रता इत्यादी विषम गोष्टी आणि काय-ऋजुता इत्यादी सम गोष्टींचा त्याग व भावना (विकास) या कार्यांच्या साधनेद्वारे मग्गपञ्ञेने (मार्गज्ञानाने) विचार व परीक्षण करणे. अशा खीणसवाचा (अर्हताचा) ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून निर्देश करतात. काय सांगितले आहे? पूर्वोक्त पद्धतीने मग्गपञ्ञेने विषम आणि सम गोष्टींचे परीक्षण करणारा जो अंतःकरणाने स्थिर असतो, तोच मागासारखा सरळ होऊन, कोणत्याही नियमांचे उल्लंघन न करता पापकर्मांचा तिरस्कार करतो. त्यालाच ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात. अशा प्रकारचा खीणसव मुनी दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेणारी ही गाथा उपदेशिली. देशनेच्या शेवटी ती श्रेष्ठिपुत्री सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाली. आणि येथे 'वा' हा शब्द विकल्प (पर्याय) किंवा समुच्चय (एकत्रित करणे) या अर्थाने समजला पाहिजे.

218. Yo saññatattoti kā uppatti? Bhagavati kira āḷaviyaṃ viharante āḷavīnagare aññataro tantavāyo sattavassikaṃ dhītaraṃ āṇāpesi – ‘‘amma, hiyyo avasiṭṭhatasaraṃ na bahu, tasaraṃ vaṭṭetvā lahuṃ tantavāyasālaṃ āgaccheyyāsi, mā kho cirāyī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. So sālaṃ gantvā tantaṃ vinento aṭṭhāsi. Taṃ divasañca bhagavā mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento tassā dārikāya sotāpattiphalūpanissayaṃ desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānañca dhammābhisamayaṃ disvā pageva sarīrapaṭijagganaṃ katvā pattacīvaramādāya nagaraṃ pāvisi. Manussā bhagavantaṃ disvā – ‘‘addhā ajja koci anuggahetabbo atthi, pageva paviṭṭho bhagavā’’ti bhagavantaṃ upagacchiṃsu. Bhagavā yena maggena sā dārikā pitusantikaṃ gacchati, tasmiṃ aṭṭhāsi. Nagaravāsino taṃ padesaṃ sammajjitvā, paripphositvā, pupphūpahāraṃ katvā, vitānaṃ bandhitvā, āsanaṃ paññāpesuṃ. Nisīdi bhagavā paññatte āsane, mahājanakāyo parivāretvā aṭṭhāsi. Sā dārikā taṃ padesaṃ pattā mahājanaparivutaṃ bhagavantaṃ disvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Taṃ bhagavā āmantetvā – ‘‘dārike kuto āgatāsī’’ti pucchi. ‘‘Na jānāmi bhagavā’’ti. ‘‘Kuhiṃ gamissasī’’ti? ‘‘Na jānāmi bhagavā’’ti. ‘‘Na jānāsī’’ti? ‘‘Jānāmi bhagavā’’ti. ‘‘Jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi bhagavā’’ti.

२१८. "यो सञ्ञतत्तो" (जो संयत आत्मा आहे) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? असे सांगितले जाते की, जेव्हा भगवान आळवी येथे विहार करत होते, तेव्हा आळवी नगरातील एका विणकराने आपल्या सात वर्षांच्या मुलीला आज्ञा दिली – "मुली, काल शिल्लक राहिलेले सूत (तसर) फारसे नाही. सूत गुंडाळून (कांडी वळवून) तू लवकर विणकर शाळेत ये, उशीर करू नकोस." तिने "ठीक आहे" म्हणून ते मान्य केले. तो विणकर शाळेत गेला आणि कापड विणत उभा राहिला. त्या दिवशी भगवान महाकरुणासमापत्तीमधून उठून जगाचे अवलोकन करत असताना, त्यांना त्या मुलीमध्ये स्रोतापत्तिफल प्राप्तीचा उपनिषय (पात्रता) दिसला आणि देशनेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (ज्ञानप्राप्ती) होणार असल्याचे दिसले. म्हणून त्यांनी सकाळीच शरीरकृत्ये आटोपून, पात्र व चीवर घेऊन नगरात प्रवेश केला. लोकांनी भगवंतांना पाहून विचार केला – "नक्कीच आज कोणावर तरी अनुग्रह करायचा आहे, म्हणूनच भगवान एवढ्या लवकर नगरात आले आहेत." असे म्हणून ते भगवंतांच्या जवळ आले. भगवान ज्या मार्गाने ती मुलगी तिच्या वडिलांकडे जाणार होती, त्या मार्गावर उभे राहिले. नगरवासीयांनी ती जागा झाडून, पाणी शिंपडून, फुलांची सजावट करून आणि वितान (चंदवा) बांधून आसन तयार केले. भगवान त्या तयार केलेल्या आसनावर बसले आणि मोठा जनसमुदाय त्यांना वेढून उभा राहिला. ती मुलगी तिथे पोहोचली तेव्हा तिने जनसमुदायाने वेढलेल्या भगवंतांना पाहिले आणि पंचप्रतिष्ठित (साष्टांग) वंदन केले. भगवंतांनी तिला विचारले – "मुली, तू कुठून आली आहेस?" "मला माहीत नाही, भगवंत," ती म्हणाली. "तू कुठे जाणार आहेस?" "मला माहीत नाही, भगवंत." "तुला माहीत नाही?" "मला माहीत आहे, भगवंत." "तुला माहीत आहे?" "मला माहीत नाही, भगवंत."

Taṃ sutvā manussā ujjhāyanti – ‘‘passatha, bho, ayaṃ dārikā attano gharā āgatāpi bhagavatā pucchiyamānā ‘na jānāmī’ti āha, tantavāyasālaṃ gacchantī cāpi pucchiyamānā ‘na jānāmī’ti āha, ‘na jānāsī’ti vuttā ‘jānāmī’ti āha, ‘jānāsī’ti vuttā ‘na jānāmī’ti āha, sabbaṃ paccanīkameva karotī’’ti. Bhagavā manussānaṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ kātukāmo taṃ pucchi – ‘‘kiṃ mayā pucchitaṃ, kiṃ tayā vutta’’nti? Sā āha – ‘‘na maṃ, bhante, koci na jānāti, gharato āgatā tantavāyasālaṃ gacchatī’’ti; apica maṃ tumhe paṭisandhivasena pucchatha, ‘‘kuto āgatāsī’’ti, cutivasena pucchatha, ‘‘kuhiṃ gamissasī’’ti ahañca na jānāmi. ‘‘Kuto camhi āgatā; nirayā vā devalokā vā’’ti, na hi jānāmi, ‘‘kuhimpi gamissāmi nirayaṃ vā devalokaṃ vā’’ti, tasmā ‘‘na jānāmī’’ti [Pg.255] avacaṃ. Tato maṃ bhagavā maraṇaṃ sandhāya pucchi – ‘‘na jānāsī’’ti, ahañca jānāmi. ‘‘Sabbesaṃ maraṇaṃ dhuva’’nti, tenāvocaṃ ‘‘jānāmī’’ti. Tato maṃ bhagavā maraṇakālaṃ sandhāya pucchi ‘‘jānāsī’’ti, ahañca na jānāmi ‘‘kadā marissāmi kiṃ ajja vā udāhu sve vā’’ti, tenāvocaṃ ‘‘na jānāmī’’ti. Bhagavā tāya vissajjitaṃ pañhaṃ ‘‘sādhu sādhū’’ti anumodi. Mahājanakāyopi ‘‘yāva paṇḍitā ayaṃ dārikā’’ti sādhukārasahassāni adāsi. Atha bhagavā dārikāya sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desento –

ते ऐकून लोक कुरकुर करू लागले – "पहा हो! ही मुलगी स्वतःच्या घरातून आली असूनही भगवंतांनी विचारले असता 'मला माहीत नाही' असे म्हणाली; आणि विणकर शाळेत जात असूनही विचारले असता 'मला माहीत नाही' म्हणाली; 'तुला माहीत नाही का?' असे विचारले असता 'मला माहीत आहे' म्हणाली; आणि 'तुला माहीत आहे का?' असे विचारले असता 'मला माहीत नाही' म्हणाली. ही तर सर्व काही उलटच बोलत आहे." भगवंतांनी लोकांना याचा अर्थ स्पष्ट करून सांगण्याच्या इच्छेने तिला विचारले – "मी तुला काय विचारले आणि तू काय उत्तर दिलेस?" ती म्हणाली – "भंते, मी घरातून आले आहे आणि विणकर शाळेत जात आहे, हे कोणाला माहीत नाही असे नाही (सर्वच जाणतात). परंतु आपण मला प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) संदर्भाने विचारले की, 'तू कुठून आली आहेस?' आणि च्युतीच्या (मृत्यूच्या) संदर्भाने विचारले की, 'तू कुठे जाणार आहेस?' आणि मला हे माहीत नाही की मी कुठून आले आहे – नरकातून की देवलोकातून; तसेच मी कुठे जाणार आहे – नरकात की देवलोकात, हेही मला माहीत नाही. म्हणूनच मी 'मला माहीत नाही' असे म्हटले. त्यानंतर भगवंतांनी मला मृत्यूला उद्देशून विचारले – 'तुला माहीत नाही का?' आणि मला माहीत आहे की 'सर्वांचा मृत्यू निश्चित आहे.' म्हणूनच मी 'मला माहीत आहे' असे म्हटले. त्यानंतर भगवंतांनी मला मृत्यूच्या वेळेला उद्देशून विचारले – 'तुला माहीत आहे का?' आणि मला माहीत नाही की मी कधी मरेन – आज की उद्या. म्हणूनच मी 'मला माहीत नाही' असे म्हटले." भगवंतांनी तिने दिलेल्या उत्तरांचे "साधू! साधू!" (उत्तम! उत्तम!) म्हणून कौतुक केले. जनसमुदायानेही "ही मुलगी किती बुद्धिमान आहे!" असे म्हणून हजारो साधुकार दिले. त्यानंतर भगवंतांनी त्या मुलीसाठी अनुकूल असा उपदेश ओळखून धम्मदेशना देताना पुढील गाथा म्हटली –

‘‘Andhabhūto ayaṃ loko, tanukettha vipassati;

Sakuṇo jālamuttova, appo saggāya gacchatī’’ti. (dha. pa. 174) –

"हा संसार (लोक) अंध झाला आहे, येथे फारच थोडे लोक विपश्यना (सत्य दर्शन) करतात. जाळ्यातून सुटलेल्या पक्षाप्रमाणे, फारच थोडे लोक स्वर्गात (सुगतीला) जातात." (धम्मपद १७४)

Imaṃ gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāsi, caturāsītiyā pāṇasahassānañca dhammābhisamayo ahosi.

त्यांनी ही गाथा म्हटली. गाथेच्या शेवटी ती मुलगी स्रोतापत्तिफलामध्ये प्रतिष्ठित झाली आणि चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय झाला.

Sā bhagavantaṃ vanditvā pitu santikaṃ agamāsi. Pitā taṃ disvā ‘‘cirenāgatā’’ti kuddho vegena tante vemaṃ pakkhipi. Taṃ nikkhamitvā dārikāya kucchiṃ bhindi. Sā tattheva kālamakāsi. So disvā – ‘‘nāhaṃ mama dhītaraṃ pahariṃ, apica kho imaṃ vemaṃ vegasā nikkhamitvā imissā kucchiṃ bhindi. Jīvati nu kho nanu kho’’ti vīmaṃsanto mataṃ disvā cintesi – ‘‘manussā maṃ ‘iminā dhītā māritā’ti ñatvā upakkoseyyuṃ, tena rājāpi garukaṃ daṇḍaṃ paṇeyya, handāhaṃ paṭikacceva palāyāmī’’ti. So daṇḍabhayena palāyanto bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasantānaṃ bhikkhūnaṃ vasanokāsaṃ pāpuṇi. Te ca bhikkhū upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Te taṃ pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ adaṃsu. So taṃ uggahetvā vāyamanto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi, te cassa ācariyupajjhāyā. Atha mahāpavāraṇāya sabbeva bhagavato santikaṃ agamaṃsu – ‘‘visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmā’’ti. Bhagavā pavāretvā vutthavasso bhikkhusaṅghaparivuto gāmanigamādīsu cārikaṃ caramāno anupubbena āḷaviṃ agamāsi. Tattha manussā bhagavantaṃ nimantetvā dānādīni karontā taṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘dhītaraṃ māretvā idāni kaṃ māretuṃ āgatosī’’tiādīni vatvā uppaṇḍesuṃ. Bhikkhū taṃ sutvā upaṭṭhānavelāyaṃ upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Bhagavā – ‘‘na, bhikkhave[Pg.256], ayaṃ bhikkhu dhītaraṃ māresi, sā attano kammena matā’’ti vatvā tassa bhikkhuno manussehi dubbijānaṃ khīṇāsavamunibhāvaṃ pakāsento bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

ती भगवंतांना वंदन करून तिच्या वडिलांकडे गेली. वडिलांनी तिला पाहून "तू उशिरा आलीस" म्हणून रागाने विणकामाची कांडी (वेम) वेगाने फेकली. ती कांडी निसटून त्या मुलीच्या पोटात घुसली (पोट फाडले). ती तिथेच मृत्यू पावली. ते पाहून त्याने विचार केला – "मी माझ्या मुलीला मारले नाही, परंतु ही कांडी वेगाने निसटून तिच्या पोटात घुसली. ती जिवंत आहे की नाही?" तपासणी केल्यावर ती मृत झाल्याचे पाहून त्याने विचार केला – "लोकांना समजले की 'यानेच आपल्या मुलीला मारले आहे' तर ते माझी निंदा करतील आणि राजाही मला कठोर शिक्षा देईल. म्हणून मी आधीच इथून पळून जातो." शिक्षेच्या भयाने पळून जात असताना तो भगवंतांच्या जवळ आला आणि कर्मस्थान (ध्यानविषय) ग्रहण करून अरण्यात राहणाऱ्या भिक्खूंच्या निवासस्थानी पोहोचला. त्याने त्या भिक्खूंकडे जाऊन प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली. त्या भिक्खूंनी त्याला प्रव्रज्या दिली आणि 'त्वचा-पंचक कर्मस्थान' (केस, रोम, नखे, दात, त्वचा या पाच गोष्टींचे ध्यान) दिले. त्याने ते शिकून घेऊन कठोर परिश्रम केले आणि लवकरच त्याने अर्हतपद प्राप्त केले; तसेच त्याचे आचार्य आणि उपाध्याय यांनीही अर्हतपद मिळवले. त्यानंतर महापवारणेच्या वेळी ते सर्वजण "आम्ही विशुद्ध पवारणा करू" असे म्हणून भगवंतांच्या दर्शनासाठी आले. भगवंतांनी पवारणा करून आणि वस्सावास (वर्षावास) पूर्ण करून भिक्खू संघासह गावे व नगरांमध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना अनुक्रमे आळवी येथे पोहोचले. तिथे लोकांनी भगवंतांना आमंत्रित करून दानधर्म केला. त्या भिक्खूला पाहून लोक त्याची निंदा करत म्हणाले – "आपल्या मुलीला मारून आता हा कोणाला मारण्यासाठी आला आहे?" भिक्खूंनी ते ऐकले आणि भगवंतांच्या सेवेच्या वेळी त्यांच्याजवळ जाऊन ही गोष्ट त्यांना सांगितली. भगवान म्हणाले – "भिक्खूंनो, या भिक्खूने आपल्या मुलीला मारले नाही, ती स्वतःच्या कर्मामुळे मृत्यू पावली आहे." असे सांगून, त्या भिक्खूचे 'क्षीणासव मुनी' (अर्हत) असणे जे सामान्य लोकांना समजणे कठीण आहे, ते प्रकट करण्यासाठी आणि भिक्खूंना धम्मदेशना देण्यासाठी भगवंतांनी ही गाथा म्हटली –

Tassattho – yo tīsupi kammadvāresu sīlasaṃyamena saṃyatatto kāyena vā vācāya vā cetasā vā hiṃsādikaṃ na karoti pāpaṃ, tañca kho pana daharo vā daharavaye ṭhito, majjhimo vā majjhimavaye ṭhito, eteneva nayena thero vā pacchimavaye ṭhitoti kadācipi na karoti. Kiṃ kāraṇā? Yatatto, yasmā anuttarāya viratiyā sabbapāpehi uparatacittoti vuttaṃ hoti.

याचा अर्थ असा आहे – जो भिक्खू तिन्ही कर्मद्वारांमध्ये (काया, वाचा, मन) शीलसंयमाने स्वतःला संयमित ठेवतो (संयत आत्मा आहे), तो काया, वाचा किंवा मनाने हिंसा इत्यादी कोणतेही पाप करत नाही. मग तो तरुण वयात असलेला तरुण असो, मध्यम वयात असलेला मध्यमवयीन असो, किंवा याच न्यायाने अंतिम वयात असलेला स्थवीर (वृद्ध) असो, तो कधीही पाप करत नाही. याचे कारण काय? कारण तो संयत आहे; म्हणजेच, सर्वश्रेष्ठ विरतीमुळे (अलिप्ततेमुळे) त्याचे चित्त सर्व पापांपासून पूर्णपणे निवृत्त झाले आहे, असा याचा अर्थ आहे।

Idāni muni arosaneyyo na so roseti kañcīti etesaṃ padānaṃ ayaṃ yojanā ca adhippāyo ca – so khīṇāsavamuni arosaneyyo ‘‘dhītumārako’’ti vā ‘‘pesakāro’’ti vā evamādinā nayena kāyena vā vācāya vā rosetuṃ, ghaṭṭetuṃ, bādhetuṃ araho na hoti. Sopi hi na roseti kañci, ‘‘nāhaṃ mama dhītaraṃ māremi, tvaṃ māresi, tumhādiso vā māretī’’tiādīni vatvā kañci na roseti, na ghaṭṭeti, na bādheti, tasmā sopi na rosaneyyo. Apica kho pana ‘‘tiṭṭhatu nāgo, mā nāgaṃ ghaṭṭesi, namo karohi nāgassā’’ti (ma. ni. 1.249) vuttanayena namassitabboyeva hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti ettha pana tampi dhīrāva muniṃ vedayantīti evaṃ padavibhāgo veditabbo. Adhippāyo cettha – taṃ ‘‘ayaṃ arosaneyyo’’ti ete bālamanussā ajānitvā rosenti. Ye pana dhīrā honti, te dhīrāva tampi muniṃ vedayanti, ayaṃ khīṇāsavamunīti jānantīti.

आता, "मुनी अक्रोधशील (अरोसनेय्यो) आहे, तो कोणालाही क्रोधित करत नाही" (muni arosaneyyo na so roseti kañci) या पदांची योजना आणि अभिप्राय असा आहे – तो क्षीणासव मुनी (अर्हत मुनी) अक्रोधशील आहे; "मुलीला मारणारा" किंवा "विणकर" इत्यादी शब्दांनी कायेने किंवा वाचेने त्याला क्रोधित करणे, त्रास देणे किंवा पीडा देणे योग्य नाही. तो स्वतः देखील कोणालाही क्रोधित करत नाही; "मी माझ्या मुलीला मारले नाही, तू मारले आहेस किंवा तुझ्यासारख्याने मारले आहे" असे बोलून तो कोणालाही क्रोधित करत नाही, त्रास देत नाही किंवा पीडा देत नाही, म्हणून तो देखील क्रोधित करण्यास अयोग्य (न रोसनेय्यो) आहे. शिवाय, "नागाला (अर्हताला) राहू द्या, नागाला त्रास देऊ नका, नागाला नमस्कार करा" या सांगितलेल्या पद्धतीने तो केवळ वंदनीयच ठरतो. "त्यालाच ज्ञानी लोक मुनी म्हणून ओळखतात" (taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti) यामध्ये "त्याला देखील ज्ञानी लोकच मुनी म्हणून ओळखतात" असा पदविभाग समजावा. आणि येथे अभिप्राय असा आहे – "हा अक्रोधशील आहे" हे न जाणून हे अज्ञानी लोक त्याला क्रोधित करतात (त्याची निंदा करतात). परंतु जे ज्ञानी आहेत, ते ज्ञानी लोकच त्याला मुनी म्हणून ओळखतात, "हा क्षीणासव मुनी आहे" असे ते जाणतात.

219. Yadaggatoti kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira pañcaggadāyako nāma brāhmaṇo ahosi. So nipphajjamānesu sassesu khettaggaṃ, rāsaggaṃ, koṭṭhaggaṃ, kumbhiaggaṃ, bhojanagganti imāni pañca aggāni deti. Tattha paṭhamapakkāniyeva sāli-yava-godhūma-sīsāni āharāpetvā yāgupāyāsaputhukādīni paṭiyādetvā ‘‘aggassa dātā medhāvī, aggaṃ so adhigacchatī’’ti evaṃdiṭṭhiko hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ [Pg.257] deti, idamassa khettaggadānaṃ. Nipphannesu pana sassesu lāyitesu madditesu ca varadhaññāni gahetvā tatheva dānaṃ deti, idamassa rāsaggadānaṃ. Puna tehi dhaññehi koṭṭhāgārāni pūrāpetvā paṭhamakoṭṭhāgāravivaraṇe paṭhamanīhaṭāni dhaññāni gahetvā tatheva dānaṃ deti, idamassa koṭṭhaggadānaṃ. Yaṃ yadeva panassa ghare randheti, tato aggaṃ anuppattapabbajitānaṃ adatvā antamaso dārakānampi na kiñci deti, idamassa kumbhiaggadānaṃ. Puna attano bhojanakāle paṭhamūpanītaṃ bhojanaṃ purebhattakāle saṅghassa, pacchābhattakāle sampattayācakānaṃ, tadabhāve antamaso sunakhānampi adatvā na bhuñjati, idamassa bhojanaggadānaṃ. Evaṃ so pañcaggadāyakotveva abhilakkhito ahosi.

२१९. "यदमतो" (वरच्या भागातून किंवा सर्वोत्तम भागातून) याची उत्पत्ती काय आहे? असे ऐकिवात आहे की, श्रावस्तीमध्ये 'पंचअग्गदायक' (पाच सर्वोत्तम गोष्टींचे दान देणारा) नावाचा एक ब्राह्मण होता. पिके तयार होत असताना तो शेतातील सर्वोत्तम भाग (खेत्तग्ग), धान्याच्या राशीतील सर्वोत्तम भाग (रासग्ग), कोठारातील सर्वोत्तम भाग (कोट्ठग्ग), भांड्यातील सर्वोत्तम भाग (कुंभिअग्ग) आणि भोजनातील सर्वोत्तम भाग (भोजनग्ग) अशी पाच प्रकारची सर्वोत्तम दाने देत असे. त्यामध्ये, सर्वप्रथम पिकलेले शाली (तांदूळ), यव (जव) आणि गोधूम (गहू) यांच्या लोंब्या आणवून, त्यापासून यागू (पेज), पायस (खीर), पुथुक (पोहे) इत्यादी तयार करून, "सर्वोत्तम गोष्टींचे दान देणारा बुद्धिमान मनुष्य सर्वोत्तम फळ प्राप्त करतो" अशी दृष्टी ठेवून तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान देत असे; हे त्याचे 'खेत्तग्गदान' (शेतातील सर्वोत्तम दान) होते. पिके पूर्ण पिकल्यावर, ती कापल्यावर आणि मळणी केल्यावर, तो सर्वोत्तम धान्य घेऊन त्याचप्रमाणे दान देत असे; हे त्याचे 'रासग्गदान' (राशीतील सर्वोत्तम दान) होते. पुन्हा त्या धान्याने कोठारे भरून, जेव्हा पहिले कोठार उघडले जाई, तेव्हा सर्वप्रथम बाहेर काढलेले धान्य घेऊन तो त्याचप्रमाणे दान देत असे; हे त्याचे 'कोट्ठग्गदान' (कोठारातील सर्वोत्तम दान) होते. त्याच्या घरात जे काही शिजवले जाई, त्यातील सर्वोत्तम भाग आल्या गेलेल्या प्रव्रजितांना (भिक्खूंना) दिल्याशिवाय तो अगदी लहान मुलांनाही काही देत नसे; हे त्याचे 'कुंभिअग्गदान' (भांड्यातील सर्वोत्तम दान) होते. पुन्हा स्वतःच्या भोजनाच्या वेळी, सर्वप्रथम वाढलेले भोजन दुपारच्या भोजनापूर्वी (पूर्वाह्न काळी) संघाला, दुपारच्या भोजनानंतर आलेल्या याचकांना आणि त्यांच्या अभावी अगदी कुत्र्यांनाही दिल्याशिवाय तो स्वतः जेवत नसे; हे त्याचे 'भोजनग्गदान' (भोजनातील सर्वोत्तम दान) होते. अशा प्रकारे तो 'पंचअग्गदायक' म्हणूनच प्रसिद्ध झाला होता.

Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento tassa brāhmaṇassa brāhmaṇiyā ca sotāpattimaggaupanissayaṃ disvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā atippageva gandhakuṭiṃ pāvisi. Bhikkhū pihitadvāraṃ gandhakuṭiṃ disvā – ‘‘ajja bhagavā ekakova gāmaṃ pavisitukāmo’’ti ñatvā bhikkhācāravelāya gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā piṇḍāya pavisiṃsu. Bhagavāpi brāhmaṇassa bhojanavelāyaṃ nikkhamitvā sāvatthiṃ pāvisi. Manussā bhagavantaṃ disvā evaṃ – ‘‘nūnajja koci satto anuggahetabbo atthi, tathā hi bhagavā ekakova paviṭṭho’’ti ñatvā na bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu nimantanatthāya. Bhagavāpi anupubbena brāhmaṇassa gharadvāraṃ sampatvā aṭṭhāsi. Tena ca samayena brāhmaṇo bhojanaṃ gahetvā nisinno hoti, brāhmaṇī panassa bījaniṃ gahetvā ṭhitā. Sā bhagavantaṃ disvā ‘‘sacāyaṃ brāhmaṇo passeyya, pattaṃ gahetvā sabbaṃ bhojanaṃ dadeyya, tato me puna pacitabbaṃ bhaveyyā’’ti cintetvā appasādañca maccherañca uppādetvā yathā brāhmaṇo bhagavantaṃ na passati, evaṃ tālavaṇṭena paṭicchādesi. Bhagavā taṃ ñatvā sarīrābhaṃ muñci. Taṃ brāhmaṇo suvaṇṇobhāsaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti ullokento addasa bhagavantaṃ dvāre ṭhitaṃ. Brāhmaṇīpi ‘‘diṭṭhonena bhagavā’’ti tāvadeva tālavaṇṭaṃ nikkhipitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vandi, vanditvā cassā uṭṭhahantiyā sappāyaṃ viditvā –

त्यानंतर एका दिवशी, भगवंतांनी पहाटेच्या वेळी बुद्धनेत्राने जगाचे अवलोकन केले आणि त्या ब्राह्मणाला व ब्राह्मणीला स्रोतापत्ती मार्गाचा उपनिषय (अनुकूल पूर्वपुण्य) असल्याचे पाहिले. त्यांनी आपल्या शरीराची शुश्रूषा (प्रातःविधी) आटोपून अतिशय पहाटेच गंधकुटीत प्रवेश केला. भिक्खूंनी गंधकुटीचे द्वार बंद असलेले पाहून – "आज भगवंतांची एकट्यानेच गावात प्रवेश करण्याची इच्छा आहे" असे जाणून, भिक्षाटनाच्या वेळी गंधकुटीला प्रदक्षिणा घालून ते भिक्षेसाठी गावात गेले. भगवंत देखील ब्राह्मणाच्या भोजनाच्या वेळी बाहेर पडले आणि त्यांनी श्रावस्तीमध्ये प्रवेश केला. लोकांनी भगवंतांना पाहून – "नक्कीच आज कोणत्या तरी जीवावर अनुग्रह करायचा आहे, म्हणूनच भगवंत एकटेच आले आहेत" असे जाणून, भोजनाच्या निमंत्रणासाठी ते भगवंतांकडे गेले नाहीत. भगवंत देखील अनुक्रमाने त्या ब्राह्मणाच्या घराच्या दारापाशी पोहोचले आणि उभे राहिले. त्या वेळी तो ब्राह्मण भोजन घेऊन बसला होता आणि त्याची पत्नी हातात पंखा घेऊन उभी होती. तिने भगवंतांना पाहून विचार केला, "जर या ब्राह्मणाने त्यांना पाहिले, तर तो त्यांचे पात्र घेऊन सर्व भोजन देऊन टाकेल, आणि मग मला पुन्हा स्वयंपाक करावा लागेल." असा विचार करून, तिच्या मनात अप्रसन्नता आणि मत्सर (कंजूषपणा) उत्पन्न झाला आणि ब्राह्मणाला भगवंत दिसू नयेत अशा रीतीने तिने ताडाच्या पंख्याने आडोसा केला. भगवंतांनी हे जाणून आपल्या शरीराची प्रभा (तेज) सोडली. तो सुवर्णप्रकाश पाहून ब्राह्मणाने "हे काय आहे?" म्हणून वर पाहिले आणि त्याला दारापाशी उभे असलेले भगवंत दिसले. ब्राह्मणीने देखील "यांनी भगवंतांना पाहिले आहे" हे जाणून त्याच क्षणी पंखा खाली ठेवला, ती भगवंतांजवळ गेली आणि तिने पंचप्रतिष्ठित (साष्टांग) नमस्कार केला. ती नमस्कार करून उठत असताना, तिच्यासाठी जे योग्य आहे ते जाणून भगवंतांनी –

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;

Asatā ca na socati, sa ve bhikkhūti vuccatī’’ti. (dha. pa. 367) –

"ज्याला नाम आणि रूपाच्या ठिकाणी कोणत्याही प्रकारे 'माझेपण' (ममत्व) वाटत नाही, आणि जे अस्तित्वात नाही (नष्ट झाले आहे) त्याबद्दल जो शोक करत नाही, त्यालाच खरोखर 'भिक्खू' म्हटले जाते." (धम्मपद ३६७) –

Imaṃ [Pg.258] gāthamabhāsi. Sā gāthāpariyosāneyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Brāhmaṇopi bhagavantaṃ antogharaṃ pavesetvā, varāsane nisīdāpetvā, dakkhiṇodakaṃ datvā, attano upanītabhojanaṃ upanāmesi – ‘‘tumhe, bhante, sadevake loke aggadakkhiṇeyyā, sādhu, me taṃ bhojanaṃ attano patte patiṭṭhāpethā’’ti. Bhagavā tassa anuggahatthaṃ paṭiggahetvā paribhuñji. Katabhattakicco ca brāhmaṇassa sappāyaṃ viditvā imaṃ gāthamabhāsi.

ही गाथा म्हटली. त्या गाथेच्या समाप्तीलाच ती (ब्राह्मणी) स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाली. ब्राह्मणाने देखील भगवंतांना घराच्या आत नेले, त्यांना उत्तम आसनावर बसवले, दानोदक (दक्षिणेचे पाणी) दिले आणि स्वतःसाठी आणलेले भोजन त्यांना अर्पण केले – "भंते, आपण देवलोकासह या संपूर्ण जगात सर्वोत्तम दक्षिणेस (दानास) पात्र आहात. कृपा करून माझे हे भोजन आपल्या पात्रात ठेवावे." भगवंतांनी त्याच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी त्याचा स्वीकार केला आणि भोजन ग्रहण केले. भोजन आटोपल्यावर, ब्राह्मणासाठी जे योग्य आहे ते जाणून त्यांनी ही गाथा म्हटली.

Tassattho – yaṃ kumbhito paṭhamameva gahitattā aggato, addhāvasesāya kumbhiyā āgantvā tato gahitattā majjhato, ekadvikaṭacchumattāvasesāya kumbhiyā āgantvā tato gahitattā sesato vā piṇḍaṃ labhetha. Paradattūpajīvīti pabbajito. So hi udakadantapoṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ pareneva dattaṃ upajīvati, tasmā ‘‘paradattūpajīvī’’ti vuccati. Nālaṃ thutuṃ nopi nipaccavādīti aggato laddhā attānaṃ vā dāyakaṃ vā thometumpi nārahati pahīnānunayattā. Sesato laddhā ‘‘kiṃ etaṃ iminā dinna’’ntiādinā nayena dāyakaṃ nipātetvā appiyavacanāni vattāpi na hoti pahīnapaṭighattā. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi pahīnānunayapaṭighaṃ dhīrāva muniṃ vedayantīti brāhmaṇassa arahattanikūṭena gāthaṃ desesi. Gāthāpariyosāne brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahīti.

त्याचा अर्थ असा आहे – जे भांड्यातून सर्वप्रथम घेतले जाते म्हणून ते 'वरच्या भागातून' (अग्गतो) होय; भांड्यात अर्धे उरलेले असताना तिथून घेतले जाते म्हणून ते 'मध्यभागातून' (मज्झतो) होय; आणि भांड्यात केवळ एक किंवा दोन चमचे उरलेले असताना तिथून घेतले जाते म्हणून ते 'उरलेल्या भागातून' (सेसतो) होय; अशा प्रकारे त्याने भिक्षा (पिंड) मिळवावी. 'परदत्तूपजीवी' म्हणजे प्रव्रजित (भिक्खू); कारण पाणी आणि दंतकाष्ठ (दात घासण्याची काडी) सोडून इतर सर्व काही तो दुसऱ्याने दिलेल्यावरच उपजीविका करतो, म्हणून त्याला 'परदत्तूपजीवी' (दुसऱ्याने दिलेल्यावर जगणारा) म्हटले जाते. "तो स्तुती करत नाही आणि निंदाही करत नाही" (नालं थुतुं नोपि निपच्चवादी) म्हणजे सर्वोत्तम भागातून (अग्गतो) भिक्षा मिळाल्यास, त्याने आसक्ती नष्ट केली असल्यामुळे, तो स्वतःची किंवा दात्याची स्तुती करण्यास प्रवृत्त होत नाही. आणि उरलेल्या भागातून (सेसतो) भिक्षा मिळाल्यास, त्याने द्वेष नष्ट केला असल्यामुळे, "याने हे काय दिले आहे?" इत्यादी प्रकारे दात्याला कमी लेखून अप्रिय शब्द बोलणारा तो नसतो. "त्यालाच ज्ञानी लोक मुनी म्हणून ओळखतात" (तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ति) म्हणजे ज्याने आसक्ती आणि द्वेष नष्ट केला आहे, त्याला देखील ज्ञानी लोकच मुनी म्हणून ओळखतात. अशा प्रकारे भगवंतांनी अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेणारी गाथा त्या ब्राह्मणाला उपदेशिली. गाथेच्या शेवटी तो ब्राह्मण स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाला।

220. Muniṃ carantanti kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññataro seṭṭhiputto utuvasena tīsu pāsādesu sabbasampattīhi paricārayamāno daharova pabbajitukāmo hutvā, mātāpitaro yācitvā, khaggavisāṇasutte ‘‘kāmā hi citrā’’ti (su. ni. 50) imissā gāthāya aṭṭhuppattiyaṃ vuttanayeneva tikkhattuṃ pabbajitvā ca uppabbajitvā ca catutthavāre arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ pubbaparicayena bhikkhū bhaṇanti – ‘‘samayo, āvuso, uppabbajitu’’nti. So ‘‘abhabbo dānāhaṃ, āvuso, vibbhamitu’’nti āha. Taṃ sutvā bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘evametaṃ, bhikkhave, abhabbo so dāni vibbhamitu’’nti tassa khīṇāsavamunibhāvaṃ āvikaronto imaṃ gāthamāha.

२२०. "मुनिं चरन्तं" (मुनीप्रमाणे आचरण करणाऱ्या) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? श्रावस्तीमध्ये एक श्रेष्ठिपुत्र (सावकारपुत्र) ऋतूंनुसार बांधलेल्या तीन प्रासादांमध्ये सर्व प्रकारच्या सुख-समृद्धीचा उपभोग घेत होता. तरुण वयातच त्याला प्रव्रजित होण्याची (दीक्षा घेण्याची) इच्छा झाली. त्याने आपल्या माता-पित्यांकडे परवानगी मागितली. 'खग्गविसाण सुत्ता'तील "कामा हि चित्रा" या गाथेच्या उत्पत्तीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच, त्याने तीन वेळा प्रव्रज्या घेतली आणि गृहस्थाश्रमात परतला, परंतु चौथ्या वेळी त्याने अर्हत्त्व प्राप्त केले. त्याच्या पूर्वीच्या परिचयामुळे (सवयीमुळे) भिक्खू त्याला म्हणाले, "आयुष्यमान, आता गृहस्थाश्रमात परतण्याची वेळ आली आहे." तो म्हणाला, "आयुष्यमान, आता मी गृहस्थाश्रमात परतण्यास असमर्थ आहे." हे ऐकून भिक्खूंनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. भगवंत म्हणाले, "भिक्खूंनो, हे असेच आहे. तो आता गृहस्थाश्रमात परतण्यास असमर्थ आहे." त्या भिक्खूची 'क्षीणास्रव मुनी' (खीणासव मुनी) ही अवस्था प्रकट करत भगवंतांनी ही गाथा म्हटली।

Tassattho [Pg.259] – moneyyadhammasamannāgamena muniṃ, ekavihāritāya, pubbe vuttappakārāsu vā cariyāsu yāya kāyaci cariyāya carantaṃ, pubbe viya methunadhamme cittaṃ akatvā anuttarāya viratiyā virataṃ methunasmā. Dutiyapādassa sambandho – kīdisaṃ muniṃ carantaṃ virataṃ methunasmāti ce? Yo yobbane nopanibajjhate kvaci, yo bhadrepi yobbane vattamāne kvaci itthirūpe yathā pure, evaṃ methunarāgena na upanibajjhati. Atha vā kvaci attano vā parassa vā yobbane ‘‘yuvā tāvamhi, ayaṃ vā yuvāti paṭisevāmi tāva kāme’’ti evaṃ yo rāgena na upanibajjhatīti ayampettha attho. Na kevalañca virataṃ methunasmā, apica kho pana jātimadādibhedā madā, kāmaguṇesu sativippavāsasaṅkhātā pamādāpi ca virataṃ, evaṃ madappamādā viratattā eva ca vippamuttaṃ sabbakilesabandhanehi. Yathā vā eko lokikāyapi viratiyā virato hoti, na evaṃ, kiṃ pana vippamuttaṃ virataṃ, sabbakilesabandhanehi vippamuttattā lokuttaraviratiyā viratantipi attho. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi dhīrā eva muniṃ vedayanti, tumhe pana naṃ na vedayatha, tena naṃ evaṃ bhaṇathāti dasseti.

याचा अर्थ असा आहे – 'मोनेय्यधम्मा'ने (मुनीच्या गुणांनी) युक्त असल्यामुळे तो 'मुनी' आहे. एकाकी राहून किंवा पूर्वी सांगितलेल्या आचरणांपैकी कोणत्याही आचरणाने युक्त होऊन जगणारा; पूर्वीप्रमाणे मैथुनधर्मामध्ये आपले चित्त न गुंतवता, सर्वोत्तम विरतीने मैथुनापासून अलिप्त राहिलेला. दुसऱ्या चरणाचा संबंध असा आहे – मैथुनापासून अलिप्त राहून आचरण करणारा मुनी कसा असतो? "यो योब्बने नोपनिबज्झते क्वचि" – जो तरुण वयातही कुठेही आसक्त होत नाही; म्हणजेच, तारुण्याच्या भरात असतानाही, पूर्वीप्रमाणे कोणत्याही स्त्रीरूपाच्या प्रति मैथुनरागाने आसक्त होत नाही. किंवा, स्वतःच्या अथवा इतरांच्या तारुण्याविषयी "मी तरुण आहे किंवा ही तरुण आहे, म्हणून मी कामभोगांचे सेवन करतो" अशा प्रकारे जो रागाने आसक्त होत नाही, हा देखील येथे अर्थ आहे. आणि तो केवळ मैथुनापासूनच अलिप्त नाही, तर कुल-जातीचा अभिमान इत्यादी प्रकारच्या मदापासून आणि कामगुणांमध्ये स्मृती नष्ट होणे म्हणजेच प्रमादापासून देखील अलिप्त आहे. अशा प्रकारे मद आणि प्रमादापासून अलिप्त असल्यामुळे तो सर्व क्लेशबंधनांतून पूर्णपणे मुक्त आहे. किंवा, एखादा मनुष्य जसा लौकिक विरतीने अलिप्त असतो, तसा हा नाही; तर तो सर्व क्लेशबंधनांतून मुक्त असल्यामुळे लोकोत्तर विरतीने अलिप्त आहे, असाही याचा अर्थ आहे. "तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ति" – ज्ञानी लोक त्यालाच मुनी म्हणून ओळखतात. परंतु तुम्ही त्याला ओळखत नाही, म्हणूनच तुम्ही त्याला असे बोलता, हे भगवंतांनी दर्शवले आहे।

221. Aññāya lokanti kā uppatti? Bhagavā kapilavatthusmiṃ viharati. Tena samayena nandassa ābharaṇamaṅgalaṃ, abhisekamaṅgalaṃ, āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni akaṃsu. Bhagavāpi tattha nimantito pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tattha gantvā bhuñjitvā nikkhamanto nandassa hatthe pattaṃ adāsi. Taṃ nikkhamantaṃ disvā janapadakalyāṇī ‘‘tuvaṭṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti āha. So bhagavato gāravena ‘‘handa bhagavā patta’’nti vattuṃ asakkonto vihārameva gato. Bhagavā gandhakuṭipariveṇe ṭhatvā ‘‘āhara, nanda, patta’’nti gahetvā ‘‘pabbajissasī’’ti āha. So bhagavato gāravena paṭikkhipituṃ asakkonto ‘‘pabbajāmi, bhagavā’’ti āha. Taṃ bhagavā pabbājesi. So pana janapadakalyāṇiyā vacanaṃ punappunaṃ saranto ukkaṇṭhi. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā nandassa anabhiratiṃ vinodetukāmo ‘‘tāvatiṃsabhavanaṃ gatapubbosi, nandā’’ti āha. Nando ‘‘nāhaṃ, bhante, gatapubbo’’ti avoca.

२२१. "अञ्ञाय लोकं" (जगाला जाणून) या गाथेची उत्पत्ती काय आहे? भगवंत कपिलवस्तूमध्ये विहार करत होते. त्या वेळी नंदाचे अलंकार-मंगल, अभिषेक-मंगल आणि विवाह-मंगल असे तीन मंगल सोहळे आयोजित केले होते. भगवंतांनाही तेथे आमंत्रित केले होते, म्हणून ते पाचशे भिक्खूंसह तेथे गेले. भोजन केल्यानंतर, तेथून निघताना भगवंतांनी नंदाच्या हातात आपले भिक्षापात्र दिले. त्याला महालाबाहेर जाताना पाहून जनपदकल्याणी म्हणाली, "आर्यपुत्र, लवकर परत या." भगवंतांच्या प्रती असलेल्या आदरामुळे नंद "भगवंत, आपले पात्र घ्या" असे म्हणू शकला नाही आणि तो थेट विहारापर्यंत गेला. गंधकुटीच्या प्रांगणात उभे राहून भगवंत म्हणाले, "नंदा, पात्र इकडे दे." पात्र हातात घेऊन भगवंत म्हणाले, "तू प्रव्रज्या घेणार का?" भगवंतांच्या प्रती असलेल्या आदरामुळे नंद नकार देऊ शकला नाही आणि म्हणाला, "भगवंत, मी प्रव्रज्या घेईन." भगवंतांनी त्याला प्रव्रजित केले. परंतु, जनपदकल्याणीच्या शब्दांचे वारंवार स्मरण केल्यामुळे नंद उदास झाला. भिक्खूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. नंदाची ही उदासीनता दूर करण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी त्याला विचारले, "नंदा, तू कधी तावतिंस स्वर्गात गेला आहेस का?" नंद म्हणाला, "भंते, मी कधीही तिथे गेलो नाही।"

Tato naṃ bhagavā attano ānubhāvena tāvatiṃsabhavanaṃ netvā vejayantapāsādadvāre aṭṭhāsi. Bhagavato āgamanaṃ viditvā sakko accharāgaṇaparivuto [Pg.260] pāsādā orohi. Tā sabbāpi kassapassa bhagavato sāvakānaṃ pādamakkhanatelaṃ datvā kakuṭapādiniyo ahesuṃ. Atha bhagavā nandaṃ āmantesi – ‘‘passasi no, tvaṃ nanda, imāni pañca accharāsatāni kakuṭapādānī’’ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Mātugāmassa nāma nimittānubyañjanaṃ gahetabbanti sakalepi buddhavacane etaṃ natthi. Atha ca panettha bhagavā upāyakusalatāya āturassa dose uggiletvā nīharitukāmo vejjo subhojanaṃ viya nandassa rāgaṃ uggiletvā nīharitukāmo nimittānubyañjanaggahaṇaṃ anuññāsi yathā taṃ anuttaro purisadammasārathi. Tato bhagavā accharāhetu nandassa brahmacariye abhiratiṃ disvā bhikkhū āṇāpesi – ‘‘bhatakavādena nandaṃ codethā’’ti. So tehi codiyamāno lajjito yoniso manasi karonto paṭipajjitvā na cirasseva arahattaṃ sacchākāsi. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ rukkhe adhivatthā devatā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Bhagavatopi ñāṇaṃ udapādi. Bhikkhū ajānantā tathevāyasmantaṃ codenti. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, idāni nando evaṃ codetabbo’’ti tassa khīṇāsavamunibhāvaṃ dīpento tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

त्यानंतर भगवंतांनी आपल्या ऋद्धीबलाने त्याला तावतिंस स्वर्गात नेले आणि वेजयंत प्रासादाच्या दारापाशी उभे राहिले. भगवंतांचे आगमन झाल्याचे जाणून, शक्र अप्सरांच्या समूहाने वेढलेला प्रासादातून खाली उतरला. त्या सर्व अप्सरांनी पूर्वी कश्यप भगवंतांच्या शिष्यांना पायाला लावण्यासाठी तेल दान केले होते, त्यामुळे त्यांचे पाय कबुतराच्या पायांसारखे लाल होते. तेव्हा भगवंतांनी नंदाला विचारले, "नंदा, तू कबुतरासारखे पाय असलेल्या या पाचशे अप्सरांना पाहत आहेस का?" (याचा सर्व विस्तार समजून घ्यावा). स्त्रीच्या शारीरिक लक्षणांचे आणि अवयवांचे (निमित्त-अनुव्यंजन) ध्यान करावे, असे संपूर्ण बुद्धवचनात कुठेही सांगितलेले नाही. तरीही, येथे भगवंतांनी आपल्या उपायकौशल्याने, जसा एखादा वैद्य रुग्णाच्या शरीरातील दोष बाहेर काढण्यासाठी त्याला उलट्या करवणारे औषध देतो, त्याचप्रमाणे नंदाचा राग बाहेर काढून नष्ट करण्यासाठी त्याला स्त्रीच्या लक्षणांचे ग्रहण करण्याची अनुमती दिली; कारण ते 'अनुत्तर पुरिसदम्मसारथी' (अतुलनीय पुरुष-दमन-सारथी) होते. त्यानंतर, अप्सरांच्या प्राप्तीसाठी नंदाची ब्रह्मचर्यामध्ये अभिरुची पाहून भगवंतांनी भिक्खूंना आज्ञा दिली, "नंदाला 'भाडोत्री' (भतकवाद) असे म्हणून टोकून जाब विचारा." भिक्खूंनी टोकल्यामुळे तो लज्जित झाला आणि त्याने योग्य प्रकारे मनसिकार करून साधना केली आणि लवकरच अर्हत्त्व साक्षात केले. त्याच्या चंक्रमण-पथाच्या शेवटी असलेल्या एका वृक्षावर राहणाऱ्या देवतेने भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. भगवंतांच्या ज्ञानातही हे स्पष्ट झाले. परंतु भिक्खू हे न जाणता पूर्वीप्रमाणेच आयुष्यमान नंदाला टोकू लागले. भगवंत म्हणाले, "भिक्खूंनो, आता नंदाला अशा प्रकारे टोकू नये." त्या नंद थेरांचे 'क्षीणास्रव मुनी' असणे स्पष्ट करत, त्या भिक्खूंना धम्मदेशना देण्यासाठी भगवंतांनी ही गाथा म्हटली।

Tassattho – dukkhasaccavavatthānakaraṇena khandhādilokaṃ aññāya jānitvā vavatthapetvā nirodhasaccasacchikiriyāya paramatthadassiṃ, samudayappahānena catubbidhampi oghaṃ, pahīnasamudayattā rūpamadādivegasahanena cakkhādiāyatanasamuddañca atitariya atitaritvā atikkamitvā maggabhāvanāya, ‘‘tanniddesā tādī’’ti imāya tādilakkhaṇappattiyā tādiṃ. Yo vāyaṃ kāmarāgādikilesarāsiyeva avahananaṭṭhena ogho, kucchitagatipariyāyena samuddanaṭṭhena samuddo, samudayappahāneneva taṃ oghaṃ samuddañca atitariya atitiṇṇoghattā idāni tumhehi evaṃ vuccamānepi vikāramanāpajjanatāya tādimpi evampettha attho ca adhippāyo ca veditabbo. Taṃ chinnaganthaṃ asitaṃ anāsavanti idaṃ panassa thutivacanameva, imāya catusaccabhāvanāya catunnaṃ ganthānaṃ chinnattā chinnaganthaṃ, diṭṭhiyā taṇhāya vā katthaci anissitattā asitaṃ, catunnaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavanti vuttaṃ hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi dhīrāva khīṇāsavamuniṃ vedayanti tumhe pana avedayamānā evaṃ bhaṇathāti dasseti.

याचा अर्थ असा आहे – दुःखसत्याच्या निर्धारणाद्वारे (दुःखसच्चववत्थानकरणेन) स्कंध इत्यादी जगाला जाणून, निश्चित करून आणि निरोधसत्याचा साक्षात्कर करून तो परमार्थदर्शी बनला आहे. समुदयसत्याचा त्याग करून त्याने चार प्रकारच्या ओघांना (पुरांना) पार केले आहे. समुदयाचा त्याग केल्यामुळे, रूप इत्यादी विषयांच्या वेगाला सहन करत, मार्गभावनेद्वारे चक्षु इत्यादी आयतनरूपी समुद्राला पार करून, ओलांडून तो गेला आहे. 'त्याच्या निर्देशामुळे तो तादी (समचित्त/अविकारी) आहे' यावरून तादी-लक्षणाची प्राप्ती झाल्यामुळे तो 'तादी' आहे. किंवा कामराग इत्यादी क्लेशांचा समूह हा खाली वाहून नेण्याच्या अर्थाने 'ओघ' (पूर) म्हटला जातो आणि कुत्सित गतीला प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने तो 'समुद्र' म्हटला जातो. समुदयसत्याचा त्याग करून त्याने त्या ओघाला आणि समुद्राला पार केले आहे. आता तो ओघ पार करून गेल्यामुळे, तुम्ही त्याला असे बोललात तरीही, विकाराला प्राप्त न होण्याच्या स्वभावामुळे तो 'तादी' (अविकारी) आहे, असा येथे अर्थ आणि अभिप्राय समजला पाहिजे. 'ज्याचे ग्रंथ (बंधने) तुटले आहेत, जो अनाश्रित आहे, अनास्रव आहे' हे त्याचे केवळ स्तुतीवचनच आहे. या चार आर्यसत्यांच्या भावनेमुळे चार ग्रंथांचा (बंधनांचा) छेद केल्यामुळे तो 'छinnग्रंथ' आहे. दृष्टी किंवा तृष्णेने कुठेही आश्रित न राहिल्यामुळे तो 'असित' (अनाश्रित) आहे. चार आस्रवांच्या अभावामुळे त्याला 'अनास्रव' म्हटले आहे. 'त्याला ज्ञानी लोक मुनी म्हणून ओळखतात' याद्वारे हे दर्शवले आहे की, ज्ञानी लोक त्याला क्षीणास्रव मुनी म्हणून ओळखतात, परंतु तुम्ही न जाणता असे बोलत आहात.

222. Asamā [Pg.261] ubhoti kā uppatti? Aññataro bhikkhu kosalaraṭṭhe paccantagāmaṃ nissāya araññe viharati. Tasmiñca gāme migaluddako tassa bhikkhuno vasanokāsaṃ gantvā mige bandhati. So araññaṃ pavisanto theraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisantampi passati, araññā āgacchanto gāmato nikkhamantampi passati. Evaṃ abhiṇhadassanena there jātasineho ahosi. So yadā bahuṃ maṃsaṃ labhati, tadā therassāpi rasapiṇḍapātaṃ deti. Manussā ujjhāyanti – ‘‘ayaṃ bhikkhu ‘amukasmiṃ padese migā tiṭṭhanti, caranti, pānīyaṃ pivantī’ti luddakassa āroceti. Tato luddako mige māreti, tena ubho saṅgamma jīvikaṃ kappentī’’ti. Atha bhagavā janapadacārikaṃ caramāno taṃ janapadaṃ agamāsi. Bhikkhū gāmaṃ piṇḍāya pavisantā taṃ pavattiṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā luddakena saddhiṃ samānajīvikābhāvasādhakaṃ tassa bhikkhuno khīṇāsavamunibhāvaṃ dīpento tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

२२२. 'दोघे असमान आहेत' (असमा उभो) याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? कोसल देशातील एका सीमावर्ती गावाचा आश्रय घेऊन एक भिक्खू अरण्यात विहार करत होते. त्या गावातील एक शिकारी (मृगलुब्धक) हरणांचा पाठलाग करत त्या भिक्खूच्या निवासस्थानी गेला. अरण्यात प्रवेश करताना तो त्या स्थविरांना गावात पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) प्रवेश करताना पाहत असे, आणि अरण्यातून बाहेर पडताना त्यांना गावातून बाहेर पडताना पाहत असे. अशा प्रकारे वारंवार पाहिल्यामुळे त्याचे स्थविरांवर प्रेम जडले. जेव्हा त्याला भरपूर मांस मिळत असे, तेव्हा तो स्थविरांना उत्तम चवीचा पिंडपात (भोजन) देत असे. लोक निंदा करू लागले – 'हा भिक्खू शिकार्याला सांगतो की, अमुक ठिकाणी हरणे उभी आहेत, फिरत आहेत, पाणी पीत आहेत. मग शिकारी हरणांना मारतो आणि अशा प्रकारे दोघे मिळून आपली उपजीविका चालवतात.' त्यानंतर भगवान जनपदात चारिका करत त्या प्रदेशात आले. गावात पिंडपातासाठी प्रवेश केलेल्या भिक्खूंनी ही गोष्ट ऐकली आणि भगवंतांना सांगितली. भगवंतांनी त्या भिक्खूचे क्षीणास्रव मुनी असणे प्रकट करण्यासाठी आणि शिकार्यासोबत त्याची उपजीविका समान नसल्याचे सिद्ध करण्यासाठी, त्या भिक्खूंना धम्मदेशना देण्याच्या हेतूने ही गाथा म्हटली.

Tassattho – yo ca, bhikkhave, bhikkhu, yo ca luddako, ete asamā ubho. Yaṃ manussā bhaṇanti ‘‘samānajīvikā’’ti, taṃ micchā. Kiṃ kāraṇā? Dūravihāravuttino, dūre vihāro ca vutti ca nesanti dūravihāravuttino. Vihāroti vasanokāso, so ca bhikkhuno araññe, luddakassa ca gāme. Vuttīti jīvikā, sā ca bhikkhuno gāme sapadānabhikkhācariyā, luddakassa ca araññe migasakuṇamāraṇā. Puna caparaṃ gihī dāraposī, so luddako tena kammena puttadāraṃ poseti. Amamo ca subbato, puttadāresu taṇhādiṭṭhimamattavirahito sucivatattā sundaravatattā ca subbato so khīṇāsavabhikkhu. Puna caparaṃ parapāṇarodhāya gihī asaññato, so luddako gihī parapāṇarodhāya tesaṃ pāṇānaṃ jīvitindriyupacchedāya kāyavācācittehi asaṃyato. Niccaṃ munī rakkhati pāṇine yato, itaro pana khīṇāsavamuni kāyavācācittehi niccaṃ yato saṃyato pāṇino rakkhati. Evaṃ sante te kathaṃ samānajīvikā bhavissantīti?

याचा अर्थ असा आहे – 'हे भिक्खूंनो, जो भिक्खू आहे आणि जो शिकारी आहे, हे दोघेही असमान (भिन्न) आहेत. लोक जे म्हणतात की, त्यांची उपजीविका समान आहे, ते खोटे आहे. काय कारण आहे? कारण त्यांचे निवासस्थान आणि आचरण खूप दूरचे (भिन्न) आहे. 'विहार' म्हणजे राहण्याची जागा; ती भिक्खूची अरण्यात आहे आणि शिकार्याची गावात आहे. 'वृत्ती' म्हणजे उपजीविका; ती भिक्खूची गावात घराघरातून क्रमाने भिक्षा मागणे ही आहे, आणि शिकार्याची अरण्यात मृग व पक्षी मारणे ही आहे. शिवाय, 'गृहस्थ पत्नी-मुलांचे पालनपोषण करणारा असतो' – तो शिकारी आपल्या त्या कामाने पत्नी व मुलांचे पालनपोषण करतो. 'आणि अकिंचन (ममत्वरहित) व सुव्रत' – तो क्षीणास्रव भिक्खू पत्नी व मुलांवर तृष्णा आणि दृष्टीजन्य ममत्व नसलेला, शुद्ध व उत्तम व्रतांचे पालन करणारा असल्यामुळे 'सुव्रत' आहे. तसेच, 'गृहस्थ इतर प्राण्यांच्या हिंसेबाबत असंयत असतो' – तो शिकारी गृहस्थ असल्यामुळे इतर प्राण्यांच्या हिंसेबाबत, त्यांच्या जीवितेंद्रियाचा नाश करण्यासाठी काय, वाचा आणि मनाने असंयत असतो. 'मुनी नेहमी संयत राहून प्राण्यांचे रक्षण करतो' – परंतु दुसरा जो क्षीणास्रव मुनी आहे, तो काय, वाचा आणि मनाने नेहमी संयत राहून प्राण्यांचे रक्षण करतो. असे असताना त्यांची उपजीविका समान कशी असू शकेल?'

223. Sikhī yathāti kā uppatti? Bhagavati kapilavatthusmiṃ viharante sākiyānaṃ kathā udapādi – ‘‘paṭhamakasotāpanno pacchā sotāpattiṃ pattassa dhammena vuḍḍhataro hoti, tasmā pacchā sotāpannena bhikkhunā paṭhamasotāpannassa gihino abhivādanādīni kattabbānī’’ti taṃ kathaṃ aññataro [Pg.262] piṇḍacāriko bhikkhu sutvā bhagavato ārocesi. Bhagavā ‘‘aññā eva hi ayaṃ jāti, pūjaneyyavatthu liṅga’’nti sandhāya ‘‘anāgāmīpi ce, bhikkhave, gihī hoti, tena tadahupabbajitassāpi sāmaṇerassa abhivādanādīni kattabbānevā’’ti vatvā puna pacchā sotāpannassāpi bhikkhuno paṭhamasotāpannagahaṭṭhato atimahantaṃ visesaṃ dassento bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

२२३. 'शिखी यथा' (ज्याप्रमाणे मोर) याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? भगवान कपिलवस्तूमध्ये विहार करत असताना शाक्यांमध्ये अशी चर्चा सुरू झाली – 'धम्मानुसार जो आधी स्रोतापन्न होतो, तो नंतर स्रोतापन्न झालेल्यापेक्षा ज्येष्ठ असतो. म्हणून, नंतर स्रोतापन्न झालेल्या भिक्खूने आधी स्रोतापन्न झालेल्या गृहस्थाला अभिवादन इत्यादी आदर व्यक्त केला पाहिजे.' एका भिक्षाचारी भिक्खूने ही चर्चा ऐकली आणि भगवंतांना सांगितली. भगवंतांनी 'हा प्रकार वेगळा आहे, प्रव्रज्येचे लिंग (वेष) हेच पूजनीय आहे' हे लक्षात घेऊन, 'हे भिक्खूंनो, गृहस्थ जरी अनागामी असला, तरी त्याने त्याच दिवशी प्रव्रजित झालेल्या नवशिक्या सामणेराला देखील अभिवादन इत्यादी केलेच पाहिजे' असे सांगितले. आणि नंतर स्रोतापन्न झालेल्या भिक्खूचे, आधी स्रोतापन्न झालेल्या गृहस्थापेक्षा असलेले अत्यंत मोठे वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी, भिक्खूंना धम्मदेशना देण्याच्या हेतूने ही गाथा म्हटली.

Tassattho – yvāyaṃ matthake jātāya sikhāya sabbhāvena sikhī, maṇidaṇḍasadisāya gīvāya nīlagīvoti ca mayūravihaṅgamo vuccati. So yathā haritahaṃsatambahaṃsakhīrahaṃsakāḷahaṃsapākahaṃsasuvaṇṇahaṃsesu yvāyaṃ suvaṇṇahaṃso, tassa haṃsassa javena soḷasimpi kalaṃ na upeti. Suvaṇṇahaṃso hi muhuttakena yojanasahassampi gacchati, yojanampi asamattho itaro. Dassanīyatāya pana ubhopi dassanīyā honti, evaṃ gihī paṭhamasotāpannopi kiñcāpi maggadassanena dassanīyo hoti. Atha kho so pacchā sotāpannassāpi maggadassanena tulyadassanīyabhāvassāpi bhikkhuno javena nānukaroti. Katamena javena? Uparimaggavipassanāñāṇajavena. Gihino hi taṃ ñāṇaṃ dandhaṃ hoti puttadārādijaṭāya jaṭitattā, bhikkhuno pana tikkhaṃ hoti tassā jaṭāya vijaṭitattā. Svāyamattho bhagavatā ‘‘munino vivittassa vanamhi jhāyato’’ti iminā pādena dīpito. Ayañhi sekkhamuni bhikkhu kāyacittavivekena ca vivitto hoti, lakkhaṇārammaṇūpanijjhānena ca niccaṃ vanasmiṃ jhāyati. Kuto gihino evarūpo viveko ca jhānañcāti ayañhettha adhippāyoti?

याचा अर्थ असा आहे – डोक्यावर उगवलेल्या शिखेच्या (तुऱ्याच्या) अस्तित्वामुळे ज्याला 'शिखी' (तुरेवाला) म्हटले जाते, आणि मणीच्या दांड्यासारख्या असलेल्या निळ्या रंगाच्या गळ्यामुळे ज्याला 'नीलग्रीव' म्हटले जाते, असा हा मोर नावाचा पक्षी आहे. ज्याप्रमाणे हरितहंस, तांब्रहंस, क्षीरहंस, काळहंस, पाकहंस आणि सुवर्णहंस या हंसांमध्ये जो 'सुवर्णहंस' आहे, त्या हंसाच्या वेगाच्या सोळाव्या भागाचीही मोर बरोबरी करू शकत नाही. सुवर्णहंस एका मुहूर्तात हजार योजने जाऊ शकतो, तर दुसरा (मोर) एक योजन जाण्यासही असमर्थ असतो. परंतु दर्शनीयतेच्या (सौंदर्याच्या) बाबतीत दोघेही सुंदर असतात. त्याचप्रमाणे, गृहस्थ जरी आधी स्रोतापन्न झालेला असला, तरी मार्गदर्शनामुळे तो दर्शनीय ठरतो. तरीही, तो नंतर स्रोतापन्न झालेल्या भिक्खूच्या वेगाची बरोबरी करू शकत नाही, जरी तो भिक्खू मार्गदर्शनामुळे त्याच्याइतकाच दर्शनीय असला तरीही. कोणत्या वेगाने? वरील मार्गांच्या विपश्यना-ज्ञानाच्या वेगाने. कारण गृहस्थाचे ते ज्ञान मंद असते, कारण तो पत्नी, मुले इत्यादींच्या जाळ्यात अडकलेला असतो; परंतु भिक्खूचे ज्ञान तीक्ष्ण असते, कारण तो त्या जाळ्यातून मुक्त झालेला असतो. हाच अर्थ भगवंतांनी 'अरण्यात एकांतात ध्यान करणारा मुनी' या चरणाद्वारे स्पष्ट केला आहे. कारण हा शैक्ष-मुनी भिक्खू काय-विवेक आणि चित्त-विवेक यांनी युक्त होऊन एकांतात राहतो, आणि लक्षणांचे व आरंभाचे ध्यान करत नेहमी अरण्यात ध्यानमग्न असतो. गृहस्थाला असा विवेक आणि ध्यान कोठून मिळणार? हाच येथे अभिप्राय आहे.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकनिकाय-अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya munisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील मुनिसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

Niṭṭhito ca paṭhamo vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

आणि अर्थवर्णन पद्धतीनुसार पहिला वर्ग समाप्त झाला, ज्याचे नाव

Uragavaggoti.

उरगवग्ग (उरगवर्ग) असे आहे.

2. Cūḷavaggo

२. चुळ्ळवग्ग (लघु वर्ग)

1. Ratanasuttavaṇṇanā

१. रतनसुत्त-वर्णना (रत्नसूत्र-स्पष्टीकरण)

Yānīdha [Pg.263] bhūtānīti ratanasuttaṃ. Kā uppatti? Atīte kira vesāliyaṃ dubbhikkhādayo upaddavā uppajjiṃsu. Tesaṃ vūpasamanatthāya licchavayo rājagahaṃ gantvā, yācitvā, bhagavantaṃ vesālimānayiṃsu. Evaṃ ānīto bhagavā tesaṃ upaddavānaṃ vūpasamanatthāya idaṃ suttamabhāsi. Ayamettha saṅkhepo. Porāṇā panassa vesālivatthuto pabhuti uppattiṃ vaṇṇayanti. Sā evaṃ veditabbā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi. Sā taṃ ñatvā rañño nivedesi. Rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭikañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāya sotena pāyāsi.

'यानीध भूतानि' (yānīdha bhūtāni) ही गाथा म्हणजेच रतनसुत्त (रत्नसूत्र) होय. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? प्राचीन काळी वैशालीमध्ये दुष्काळ इत्यादी संकटे निर्माण झाली होती, असे म्हटले जाते. त्या संकटांच्या शमनासाठी लिच्छवींनी राजगृह येथे जाऊन भगवंतांना याचना केली आणि त्यांना वैशाली येथे आणले. अशा प्रकारे आणले गेलेल्या भगवंतांनी त्या संकटांच्या शमनासाठी हे सुत्त देशित केले. हा येथे संक्षिप्त वृत्तांत आहे. परंतु प्राचीन आचार्य या सुत्ताची उत्पत्ती वैशालीच्या कथेपासून सविस्तरपणे सांगतात. ती याप्रमाणे समजून घ्यावी – वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीच्या गर्भात गर्भ राहिला. तिने हे जाणून राजाला कळवले. राजाने गर्भाच्या संरक्षणाची (काळजी घेण्याची) व्यवस्था केली. योग्य प्रकारे काळजी घेतली जात असताना, गर्भ परिपक्व होण्याच्या वेळी तिने प्रसूतीगृहात प्रवेश केला. पुण्यवान स्त्रियांची प्रसूती पहाटेच्या वेळी होते, आणि ती देखील त्यापैकीच एक होती. त्यामुळे पहाटेच्या वेळी तिने लाखेच्या थराने माखलेल्या बंधुजीवक फुलासारख्या एका मांसपिंडाला जन्म दिला. त्यानंतर, "इतर राण्या सुवर्णमूर्तीसारख्या पुत्रांना जन्म देतात, आणि पट्टराणीने मात्र मांसपिंडाला जन्म दिला, यामुळे राजासमोर माझी अपकीर्ती होईल," असा विचार करून, अपकीर्तीच्या भयाने तिने तो मांसपिंड एका पात्रात ठेवला, ते दुसऱ्या पात्राने झाकले, त्यावर राजमुद्रेचा शिक्का मारला आणि ते गंगेच्या प्रवाहात सोडून दिले. माणसांनी ते टाकताच देवतांनी त्याच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली. त्यांनी एका सुवर्णपत्रावर नैसर्गिक हिंगुळाने (शेंदुराने) "वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीचे अपत्य" असे लिहून ते पात्राला बांधले. त्यानंतर ते पात्र लाटा इत्यादींच्या धोक्यापासून सुरक्षित राहून गंगेच्या प्रवाहाने पुढे गेले.

Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgāya tīre vasati. So pātovagaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi. Tato tattha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa. Disvānassa etadahosi – ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhukataraṃ ṭhapesi. Tato puna addhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Atha tato addhamāsaccayena ekā [Pg.264] maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako; ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, aṅguṭṭhato cassa khīraṃ nibbatti, tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati. So bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ pavisati, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Evaṃ nicchavī ahesuṃ. Apare pana āhu – ‘‘sibbitvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.

त्या वेळी एक तपस्वी गोपाळांच्या कुटुंबाच्या आश्रयाने गंगेच्या तीरावर राहत होता. सकाळी गंगेत उतरल्यावर त्याने ते पात्र वाहून येत असताना पाहिले आणि पांसुकूल (टाकून दिलेले कापड) समजून ते उचलले. त्यानंतर त्यावर ते अक्षरांचे सुवर्णपत्र आणि राजमुद्रेचा शिक्का पाहून त्याने ते उघडले आणि तो मांसपिंड पाहिला. तो पाहून त्याला असे वाटले – "हा जिवंत गर्भ असावा, कारण याला दुर्गंधी किंवा सडल्याचे चिन्ह नाही." त्याने तो आपल्या आश्रमात आणून एका स्वच्छ ठिकाणी ठेवला. त्यानंतर पंधरवड्या उलटल्यावर (अर्ध्या महिन्यानंतर) त्या मांसपिंडाचे दोन भाग झाले. तपस्व्याने ते पाहून ते अधिक चांगल्या ठिकाणी ठेवले. त्यानंतर पुन्हा पंधरवड्या उलटल्यावर प्रत्येक मांसपिंडाला हात, पाय आणि डोके तयार होण्यासाठी पाच-पाच अंकुर फुटले. त्यानंतर पुन्हा पंधरवड्या उलटल्यावर एक मांसपिंड सुवर्णमूर्तीसारखा मुलगा झाला आणि दुसरा मुलगा मुलगी झाली. त्यांच्याबद्दल तपस्व्याच्या मनात पुत्रप्रेम निर्माण झाले. त्याच्या अंगठ्यातून दूध पाझरू लागले आणि तेव्हापासून त्याला दुधाचे अन्न मिळू लागले. तो स्वतः जेवण करून ते दूध त्या बालकांच्या तोंडात टाकत असे. त्यांच्या पोटात जे काही जात असे, ते सर्व एखाद्या स्फटिकाच्या पात्रात ठेवल्याप्रमाणे बाहेरून दिसत असे, कारण त्यांची त्वचा अत्यंत पातळ (त्वचारहित असल्यासारखी) होती. म्हणून त्यांना 'निच्छवी' (त्वचारहित) म्हटले गेले. इतर काही आचार्य म्हणतात – "त्यांची त्वचा एकमेकांना शिवल्यासारखी जोडलेली होती." अशा प्रकारे, त्वचा नसल्यामुळे (निच्छविता) किंवा त्वचा जोडलेली असल्यामुळे (लीनच्छविता) ते 'लिच्छवी' या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā, pupphehi okiritvā; dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tatra kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.

त्या बालकांचे संगोपन करताना तपस्वी दुपारी भिक्षेसाठी गावात जात असे आणि खूप उशिरा परतत असे. त्यांचे हे कष्ट पाहून गोपाळ त्यांना म्हणाले – "भंते, प्रव्रजितांसाठी बालकांचे संगोपन करणे हा एक अडथळा (पलिबोध) आहे. हे बालक आम्हाला द्या, आम्ही त्यांचे संगोपन करू. आपण आपले श्रमणधर्म (साधना) करावे." तपस्व्याने "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली. दुसऱ्या दिवशी गोपाळांनी रस्ता समतल केला, त्यावर फुले विखुरली, ध्वज आणि पताका उभारल्या आणि वाद्ये वाजवत ते आश्रमात आले. तपस्वी म्हणाले – "हे बालक मोठे भाग्यवान (महापुण्यवान) आहेत. अप्रमादाने (दक्षतेने) त्यांचे संगोपन करा. ते मोठे झाल्यावर त्यांचा आपापसात विवाह करा. पंचगोरसाने (गायीच्या पाच उत्पादनांनी) राजाला संतुष्ट करून भूभाग मिळवा, तिथे नगर वसवून त्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करा." असे सांगून त्यांनी ती बालके गोपाळांच्या स्वाधीन केली. त्यांनी "ठीक आहे" असे म्हणून बालकांना नेले आणि त्यांचे संगोपन केले.

Dārakā vaḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso ‘‘vajjī’’ti vuccati yojanasataṃ parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu – ‘‘na bāhirato dārikā ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca, evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ [Pg.265] dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsanaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu. Tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Idaṃ vesālīvatthu.

ती बालके वयाने मोठी झाल्यावर खेळताना भांडणाच्या वेळी इतर गोपाळांच्या मुलांना हाताने व पायाने मारत असत, त्यामुळे ती मुले रडत असत. त्यांच्या मातापित्यांनी "का रडता?" असे विचारल्यावर ती मुले म्हणत – "हे आई-वडील नसलेले, तपस्व्याने सांभाळलेले दोघे आम्हाला खूप मारतात." तेव्हा त्यांच्या मातापित्यांनी म्हटले – "ही मुले इतर मुलांना त्रास देतात, त्यांना दुःख देतात. यांच्याशी संबंध ठेवू नये, यांना टाळले पाहिजे (वज्जेतब्बा)." तेव्हापासून तो शंभर योजन परिघाचा प्रदेश 'वज्जी' (वज्जि) या नावाने ओळखला जाऊ लागला. त्यानंतर गोपाळांनी राजाला संतुष्ट करून तो प्रदेश मिळवला. तिथेच त्यांनी नगर वसवले आणि सोळा वर्षांच्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करून त्याला राजा बनवले. त्या राजकुमारीसोबत त्याचा विवाह करून त्यांनी असा नियम केला – "बाहेरून कोणतीही मुलगी येथे आणली जाणार नाही आणि येथील कोणतीही मुलगी बाहेर कोणाला दिली जाणार नाही." त्यांच्या पहिल्या समागमातून दोन बालके जन्मली – एक मुलगा आणि एक मुलगी. अशा प्रकारे सोळा वेळा दोन-दोन (जुळी) बालके जन्मली. ती मुले जशीजशी मोठी झाली, तसतसे उद्याने, बागा, निवासस्थाने आणि परिसराच्या कमतरतेमुळे ते नगर अपुरे पडू लागले. म्हणून त्यांनी तीन वेळा प्रत्येकी एक-एक गाऊत (गावुत) अंतराने तटबंदी वाढवून नगराचा विस्तार केला. वारंवार विस्तार केल्यामुळे (विशालीकृत केल्यामुळे) त्याचे नाव 'वैशाली' (वेसाली) असे पडले. ही वैशालीची कथा आहे.

Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi. Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta ca satāni satta ca rājāno ahesuṃ, tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃ. Yathāha –

भगवंतांच्या उत्पत्तीच्या (प्राकट्य) काळात ही वैशाली अत्यंत समृद्ध आणि भरभराटीस आलेली होती. कारण तिथे ७,७०७ राजे होते, आणि तितकेच युवराज, सेनापती, कोषाध्यक्ष इत्यादी देखील होते. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca, satta ca pāsādasahassāni, satta ca pāsādasatāni, satta ca pāsādā, satta ca kūṭāgārasahassāni, satta ca kūṭāgārasatāni, satta ca kūṭāgārāni, satta ca ārāmasahassāni, satta ca ārāmasatāni, satta ca ārāmā, satta ca pokkharaṇisahassāni, satta ca pokkharaṇisatāni, satta ca pokkharaṇiyo’’ti (mahāva. 326).

"त्या वेळी वैशाली समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्येने गजबजलेली, माणसांनी भरलेली आणि सुभिक्ष (अन्नधान्याची रेलचेल असलेली) होती. तिथे ७,७०७ प्रासाद (भव्य वाडे), ७,७०७ कुटागार (शिखरयुक्त घरे), ७,७०७ आराम (उद्याने) आणि ७,७०७ पुष्करणी (कमळांचे तलाव) होत्या." (महावग्ग ३२६).

Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā. Paṭhamaṃ duggatamanussā maranti, te bahiddhā chaḍḍenti. Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu. Tato bahutarā mīyanti, tāya paṭikūlatāya ca sattānaṃ ahivātakarogo uppajji. Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutāya vesāliyā nagaravāsino upasaṅkamitvā rājānamāhaṃsu – ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ, ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ, tumhākaṃ maññe adhammikattena etarahi uppanna’’nti. Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā, ‘‘mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā’’ti āha. Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu.

काही काळानंतर ती वैशाली नगरी दुष्काळग्रस्त झाली; तेथे अवर्षण झाले आणि पिकांची नासाडी झाली. सर्वप्रथम गरीब लोक मरण पावले आणि त्यांचे मृतदेह बाहेर फेकून देण्यात आले. मृतदेहांच्या कुजलेल्या दुर्गंधीमुळे अमानुष (दुष्ट आत्मे) नगरात शिरले. त्यामुळे आणखी बरेच लोक मरण पावले आणि त्या दुर्गंधीच्या घाणीमुळे लोकांमध्ये 'अहिवातक' नावाचा रोग (महामारी) पसरला. अशा प्रकारे दुष्काळ, अमानुष आणि रोगराई या तीन भयांनी (संकटांनी) पीडित झालेल्या वैशालीच्या नगरवासीयांनी राजाकडे एकत्र येऊन म्हटले— 'महाराज, या नगरात तीन प्रकारचे भय उत्पन्न झाले आहे. यापूर्वी सात राजवंशांच्या पिढ्यांपर्यंत असे संकट कधीही आले नव्हते. आमच्या मते, आपल्या अधार्मिकतेमुळेच आता हे संकट ओढवले आहे.' राजाने सर्वांना संथागारात (सभागृहात) एकत्र बोलावून म्हटले— 'माझ्या वर्तनात काही अधार्मिकता आहे का, याचा शोध घ्या.' त्यांनी संपूर्ण परंपरेचा (राजाच्या वर्तनाचा) कसून शोध घेतला, पण त्यांना कोणताही दोष आढळला नाही.

Tato rañño dosaṃ adisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā’’ti cintesuṃ. Tattha ekacce cha satthāro apadisiṃsu – ‘‘etehi okkantamatte vūpasamissatī’’ti. Ekacce āhaṃsu – ‘‘buddho kira loke uppanno, so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko [Pg.266] mahānubhāvo, tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyu’’nti. Tena te attamanā hutvā ‘‘kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati, amhehi vā pesite āgaccheyyā’’ti āhaṃsu. Athāpare āhaṃsu – ‘‘buddhā nāma anukampakā, kissa nāgaccheyyuṃ, so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati, rājā ca bimbisāro taṃ upaṭṭhahati, kadāci so āgantuṃ na dadeyyā’’ti. ‘‘Tena hi rājānaṃ saññāpetvā ānessāmā’’ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesesuṃ – ‘‘bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā’’ti. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā ‘‘mahārāja, bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī’’ti āhaṃsu. Rājā na sampaṭicchi – ‘‘tumhe eva jānāthā’’ti āha. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni. Sace bhagavā āgaccheyya, sotthi no bhaveyyā’’ti. Bhagavā āvajjetvā ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassacakkavāḷāni pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti adhivāsesi. Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsita’’nti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, sampaṭicchittha vesāligamana’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āgametha, yāva maggaṃ paṭiyādemī’’ti.

त्यानंतर राजाचा कोणताही दोष न आढळल्यामुळे, 'हे संकट कसे शांत होईल?' असा त्यांनी विचार केला. त्या सभेत काहींनी सहा शास्त्यांचे (गुरूंचे) नाव सुचवले— 'त्यांच्या आगमनानेच हे संकट शांत होईल.' काही जण म्हणाले— 'जगात बुद्धांचा उदय झाला आहे असे ऐकिवात आहे. ते भगवान सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी धम्माचा उपदेश करतात. ते महा-ऋद्धीवान आणि महा-अनुभावशाली आहेत. त्यांच्या केवळ आगमनानेच सर्व संकटे शांत होतील.' यावर ते अत्यंत प्रसन्न झाले आणि म्हणाले— 'पण ते भगवान सध्या कोठे विहार करत आहेत? आम्ही निमंत्रण पाठवले तर ते येतील का?' त्यावर इतर काही जण म्हणाले— 'बुद्ध हे अत्यंत कारुणिक असतात, ते का बरे येणार नाहीत? परंतु ते भगवान सध्या राजगृह येथे विहार करत आहेत आणि राजा बिंबिसार त्यांची सेवा-शुश्रूषा करत आहे. कदाचित तो त्यांना येथे येऊ देणार नाही.' 'असे असेल तर आपण राजाला समजावून सांगून त्यांना घेऊन येऊ.' असे ठरवून त्यांनी दोन लिच्छवी राजपुत्रांना मोठ्या सैन्यासह आणि भरपूर नजराण्यांसह राजा बिंबिसाराकडे पाठवले— 'बिंबिसाराला समजावून सांगून भगवंतांना घेऊन या.' त्यांनी तेथे जाऊन राजाला नजराणा दिला आणि तिथली सर्व परिस्थिती सांगून म्हटले— 'महाराज, भगवंतांना आमच्या नगरात पाठवावे.' राजाने थेट होकार दिला नाही, तो म्हणाला— 'तुम्ही स्वतःच काय ते ठरवा.' मग त्यांनी भगवंतांकडे जाऊन, त्यांना वंदन करून असे म्हटले— 'भन्ते, आमच्या नगरात तीन प्रकारची संकटे उत्पन्न झाली आहेत. जर भगवान तेथे आले, तर आमचे कल्याण होईल.' भगवंतांनी विचार केला की— 'वैशालीमध्ये रतन सुत्त उपदेशिले असता, त्याचे संरक्षण एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये पसरले जाईल आणि सुत्ताच्या समाप्तीनंतर चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार होईल.' असा विचार करून त्यांनी जाण्यास संमती दिली. त्यानंतर राजा बिंबिसाराने भगवंतांची संमती ऐकली, तेव्हा 'भगवंतांनी वैशालीला जाण्यास संमती दिली आहे,' अशी नगरात दवंडी पिटवली आणि भगवंताकडे जाऊन विचारले— 'भन्ते, आपण वैशालीला जाण्यास संमती दिली आहे का?' 'होय, महाराज.' 'तर मग भन्ते, मी मार्ग तयार करेपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी.'

Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanaṃ bhūmiṃ samaṃ katvā, yojane yojane vihāraṃ māpetvā, bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi. Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivuto pāyāsi. Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvā dhajapaṭākāpuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvā bhagavato dve setacchattāni, ekekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi. Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi – ‘‘āgato bhagavā, maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ [Pg.267] karothā’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanaṃ bhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri, ekekassa ca bhikkhuno dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīre āgantvā aṭṭhaṃsu.

त्यानंतर राजा बिंबिसाराने राजगृह आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची पाच योजन जमीन सपाट केली, प्रत्येक योजनावरील अंतरावर एक विहार बांधला आणि भगवंतांना प्रवासाच्या वेळेची माहिती दिली. भगवान पाचशे भिक्खूंसह प्रवासाला निघाले. राजाने पाच योजन लांबीच्या मार्गावर गुडघाभर उंचीपर्यंत पाच रंगांची फुले पसरवली; ध्वज, पताका, पूर्णघट आणि केळीची झाडे इत्यादी उभी केली; भगवंतांवर दोन पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूवर एकेक पांढरे छत्र धरण्याची व्यवस्था केली; आणि स्वतःच्या परिवारासह फुले, गंध इत्यादींनी पूजा करत, वाटेतील प्रत्येक विहारात भगवंतांना मुक्काम देऊन आणि महादान देऊन पाच दिवसांत त्यांना गंगा नदीच्या काठावर आणले. तेथे सर्व अलंकारांनी सजवलेल्या नौकेत भगवंतांना बसवून त्याने वैशालीच्या लोकांना निरोप पाठवला— 'भगवान आले आहेत. मार्ग तयार करून तुम्ही सर्वजण भगवंतांच्या स्वागतासाठी पुढे या.' ते म्हणाले— 'आम्ही दुप्पट आदरसत्कार करू.' आणि त्यांनी वैशाली व गंगा नदीच्या दरम्यानची तीन योजन जमीन सपाट केली, भगवंतांसाठी चार आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी दोन-दोन पांढरी छत्रे तयार केली, आणि पूजा करत ते गंगा नदीच्या काठावर येऊन थांबले.

Bimbisāro dve nāvāyo saṅghāṭetvā, maṇḍapaṃ katvā, pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññāpesi. Bhagavā tasmiṃ nisīdi. Pañcasatā bhikkhūpi nāvaṃ abhiruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu. Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ orohitvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nivatto. Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjamakaṃsu, heṭṭhā gaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgā pūjamakaṃsu. Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho.

बिंबिसाराने दोन नौका एकत्र बांधून (सांगड घालून) त्यावर एक मंडप तयार केला, तो फुलांच्या माळांनी सजवला आणि तेथे सर्व रत्नांनी मढवलेले बुद्धांचे आसन मांडले. भगवान त्यावर विराजमान झाले. पाचशे भिक्खूही नौकेवर चढले आणि आपापल्या योग्यतेनुसार बसले. राजा भगवंतांच्या मागे मागे गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरला आणि म्हणाला— 'भन्ते, जोपर्यंत भगवान परत येत नाहीत, तोपर्यंत मी येथेच गंगा नदीच्या काठावर राहीन.' असे सांगून तो मागे फिरला. वर आकाशात अकनिठ्ठ ब्रह्मलोकापर्यंतच्या देवतांनी पूजा केली, तर खाली गंगेत राहणाऱ्या कंबल, अस्सतर इत्यादी नागांनी पूजा केली. अशा प्रकारे मोठ्या आदरसत्कारासह भगवान गंगेतून एक योजन अंतर पार करून वैशालीच्या लोकांच्या सीमेत दाखल झाले.

Tato licchavirājāno tena bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu. Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi. Atha bhagavatā paṭhamapāde gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi. Ye temetukāmā, te eva tementi, atemetukāmā na tementi. Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati, sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni parisuddho bhūmibhāgo ahosi.

त्यानंतर लिच्छवी राजांनी बिंबिसाराने केलेल्या आदरसत्कारापेक्षा दुप्पट आदरसत्कार करत, गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरून भगवंतांचे स्वागत केले. त्याच क्षणी, त्याच मुहूर्तावर, विजेच्या चमचमाटासह दाट अंधाराने वेढलेले ढग गडगडाट करत चारही दिशांना दाटून आले आणि मोठा मेघ वर्षू लागला. त्यानंतर भगवंतांनी गंगा नदीच्या काठावर आपले पहिले पाऊल ठेवताच 'पोक्खरवस्स' (पुष्करवर्ष) नावाचा पाऊस पडला. ज्यांना भिजण्याची इच्छा होती, तेच भिजले; ज्यांना भिजण्याची इच्छा नव्हती, ते भिजले नाहीत. सर्वत्र गुडघाभर, मांडीभर, कंबरभर आणि गळ्यापर्यंत पाणी वाहू लागले, आणि सर्व मृतदेह पाण्याने वाहून गंगेत गेले, ज्यामुळे तो सर्व भूप्रदेश पूर्णपणे स्वच्छ झाला.

Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsu. Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi, mahesakkhānaṃ devānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ ānanda, ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavikumārehi saddhiṃ vesāliyā tīsu pākārantaresu vicaranto parittaṃ karohī’’ti ratanasuttaṃ abhāsi. Evaṃ ‘‘kena panetaṃ suttaṃ, kadā, kattha, kasmā ca vutta’’nti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇiyati.

लिच्छवी राजांनी भगवंतांना प्रवासादरम्यान प्रत्येक योजनेच्या अंतरावर मुक्काम देऊन, महादान अर्पण करून आणि तीन दिवसांत दुप्पट सत्कार करत वेसाळी (वैशाली) येथे आणले. भगवान वेसाळी येथे पोहोचले असता, देवराज सक्क (शक्र) आपल्या देवगणांसह तेथे आला. महाप्रतापी देवांच्या एकत्र येण्यामुळे बहुतेक अमानुष (दुष्ट आत्मे) पळून गेले. भगवंतांनी नगरद्वारात उभे राहून स्थवीर आनंदांना संबोधित केले— "आनंदा, हे रतनसुत्त शिकून घे आणि पूजेचे साहित्य घेऊन लिच्छवी राजकुमारांसह वेसाळीच्या तिन्ही तटबंदींच्या दरम्यान फिरत परित्राण (संरक्षण) कर." असे सांगून त्यांनी रतनसुत्त उपदेशिले. अशा प्रकारे, "हे सुत्त कोणी, कधी, कोठे आणि का उपदेशिले?" या प्रश्नांची उत्तरे प्राचीन आचार्यांनी वेसाळीच्या कथेपासून सविस्तरपणे वर्णन केली आहेत.

Evaṃ [Pg.268] bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakaṃ ādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti vuttamatteyeva ca therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā, te catūhi dvārehi palāyiṃsu, dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā. Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto, te nikkhamitvā sabbagandhapupphādīhi theraṃ pūjesuṃ. Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññāpetvā bhagavantaṃ ānesi.

अशा प्रकारे, भगवान वेसाळी येथे पोहोचले त्याच दिवशी, त्या उपद्रवांचे (संकटांचे) निवारण करण्यासाठी वेसाळीच्या नगरद्वारात हे रतनसुत्त उपदेशिले गेले. ते शिकून घेऊन, आयुष्यमान आनंदांनी परित्राणासाठी त्याचे पठण करत, भगवंतांच्या पात्रात पाणी घेतले आणि संपूर्ण नगरात ते शिंपडत प्रदक्षिणा केली. स्थविरांनी "यं किंचि" असे म्हणताच, जे अमानुष पूर्वी पळून गेले नव्हते आणि कचऱ्याचे ढीग, भिंती इत्यादींच्या आश्रयाने राहत होते, ते चारही दारांतून पळून गेले; दारांमध्ये पळण्यासाठी जागा उरली नाही (दारांवर प्रचंड गर्दी झाली). त्यामुळे काहींना दारांतून जाण्यास जागा न मिळाल्याने त्यांनी तटबंदी तोडून पळ काढला. अमानुष निघून गेल्यावर लोकांच्या शरीरातील रोग शांत झाले. ते लोक बाहेर आले आणि त्यांनी सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्ये, फुले इत्यादींनी स्थविरांची पूजा केली. लोकांनी नगराच्या मध्यभागी असलेल्या संथागाराला (सभागृहाला) सर्व सुगंधी द्रव्यांनी सुवासित केले, चंदवा उभारला, सर्व अलंकारांनी सजवले आणि तेथे बुद्धासन मांडून भगवंतांना सन्मानाने तेथे आणले.

Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe okāse nisīdiṃsu. Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā. Ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto ārakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti.

भगवंतांनी संथागारात प्रवेश केला आणि मांडलेल्या आसनावर ते विराजमान झाले. भिक्खू संघ, राजे आणि इतर लोकही आपापल्या योग्य ठिकाणी बसले. देवराज सक्क देखील दोन देवलोकांतील देवगणांसह जवळच बसला आणि इतर देवही तेथे येऊन बसले. स्थवीर आनंदांनी देखील संपूर्ण वेसाळीत प्रदक्षिणा करून संरक्षण दिल्यानंतर, वेसाळीच्या रहिवाशांसह ते तेथे आले आणि एका बाजूला बसले. तेथे भगवंतांनी सर्वांना तेच रतनसुत्त उपदेशिले.

224. Tattha yānīdha bhūtānīti paṭhamagāthāyaṃ yānīti yādisāni appesakkhāni vā mahesakkhāni vā. Idhāti imasmiṃ padese, tasmiṃ khaṇe sannipatitaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Bhūtānīti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne, ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.401) khandhapañcake, ‘‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe, ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave, ‘‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte, ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike, ‘‘bhūtaṃ bhūtato sañjānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato amanussesu daṭṭhabbo.

२२४. त्यात, "यानीध भूतानि" या पहिल्या गाथेमध्ये: "यानि" म्हणजे ज्या काही अल्पप्रतापी किंवा महाप्रतापी आहेत. "इध" म्हणजे या ठिकाणी, त्या क्षणी, एकत्र येण्याच्या स्थानाचा निर्देश करून म्हटले आहे. "भूतानि" या शब्दाचा वापर जरी— "भूतस्मिं पाचित्तियं" इत्यादींमध्ये 'विद्यमान/अस्तित्वात असणे' या अर्थाने; "भूतमितं भिक्खवे समनुपस्सथ" इत्यादींमध्ये 'पंचस्कंध' या अर्थाने; "चत्तारो खो भिक्खु महाभूता हेतू" इत्यादींमध्ये पृथ्वीधातू इत्यादी 'चार महाभूते' या अर्थाने; "यो च कालघसो भूतो" इत्यादींमध्ये 'क्षीणास्रव' (अर्हत) या अर्थाने; "सब्बेव निक्खिपिस्सन्ति भूता लोके समुस्सयं" इत्यादींमध्ये 'सर्व प्राणी' या अर्थाने; "भूतगामपातब्यताय" इत्यादींमध्ये 'वृक्ष-वनस्पती' या अर्थाने; आणि "भूतं भूततो संजानाति" इत्यादींमध्ये चातुर्महाराजिकांच्या खालील 'प्राणीसमूह' या अर्थाने होत असला, तरी येथे मात्र तो विशेष करून 'अमानुष' (यक्ष, देव, आत्मे) या अर्थाने समजला पाहिजे.

Samāgatānīti [Pg.269] sannipatitāni. Bhummānīti bhūmiyaṃ nibbattāni. Vāti vikappane. Tena yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatānīti imamekaṃ vikappaṃ katvā puna dutiyaṃ vikappaṃ kātuṃ ‘‘yāni vā antalikkhe’’ti āha. Antalikkhe vā yāni bhūtāni nibbattāni, tāni sabbāni idha samāgatānīti attho. Ettha ca yāmato yāva akaniṭṭhaṃ, tāva nibbattāni bhūtāni ākāse pātubhūtavimānesu nibbattattā ‘‘antalikkhe bhūtānī’’ti veditabbāni. Tato heṭṭhā sineruto pabhuti yāva bhūmiyaṃ rukkhalatādīsu adhivatthāni pathaviyañca nibbattāni bhūtāni, tāni sabbāni bhūmiyaṃ bhūmipaṭibaddhesu ca rukkhalatāpabbatādīsu nibbattattā ‘‘bhummāni bhūtānī’’ti veditabbāni.

"समागतानि" म्हणजे एकत्र आलेले. "भुम्मानि" म्हणजे भूमीवर उत्पन्न झालेले. "वा" हा शब्द विकल्पासाठी (पर्यायासाठी) आहे. त्याद्वारे, "यानीध भुम्मानि वा भूतानि समागतानि" (भूमीवरील जे काही प्राणी येथे एकत्र आले आहेत) असा एक विकल्प करून, पुन्हा दुसरा विकल्प करण्यासाठी "यानि वा अन्तलिक्खे" (किंवा जे अंतरीक्षात आहेत) असे म्हटले आहे. अंतरीक्षात (आकाशात) उत्पन्न झालेले जे काही प्राणी आहेत, ते सर्व येथे एकत्र आले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. येथे 'अन्तरीक्षातील भूते' म्हणजे याम लोकांपासून अकनिठ्ठ लोकांपर्यंत उत्पन्न झालेले देव समजावेत, कारण ते आकाशात प्रकट होणाऱ्या विमानांमध्ये उत्पन्न होतात. त्याच्या खाली, सिनेरु पर्वतापासून खाली भूमीवरील वृक्ष, वेली इत्यादींवर राहणारे आणि भूमीवर उत्पन्न झालेले जे देव आहेत, ते सर्व भूमीवर आणि भूमीशी संबंधित वृक्ष, वेली, पर्वत इत्यादींवर उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना 'भुम्मानि भूतानि' (भूमीवरील भूते) असे समजावे.

Evaṃ bhagavā sabbāneva amanussabhūtāni ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvīhi padehi vikappetvā puna ekena padena pariggahetvā ‘‘sabbeva bhūtā sumanā bhavantū’’ti āha. Sabbeti anavasesā. Evāti avadhāraṇe, ekampi anapanetvāti adhippāyo. Bhūtāti amanussā. Sumanā bhavantūti sukhitamanā, pītisomanassajātā bhavantūti attho. Athopīti kiccantarasanniyojanatthaṃ vākyopādāne nipātadvayaṃ. Sakkacca suṇantu bhāsitanti aṭṭhiṃ katvā, manasi katvā, sabbacetaso samannāharitvā dibbasampattilokuttarasukhāvahaṃ mama desanaṃ suṇantu.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी "भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे" या दोन पदांद्वारे सर्व अमानुष प्राण्यांचे वर्गीकरण करून, पुन्हा एकाच पदाने त्यांचा संग्रह करत "सब्बेव भूता सुमना भवन्तु" (सर्व प्राणी सुखी होवोत) असे म्हटले. "सब्बे" म्हणजे सर्व, काहीही शिल्लक न ठेवता. "एव" हा शब्द अवधारण (निश्चय) दर्शवतो, म्हणजे एकालाही न वगळता असा अभिप्राय आहे. "भूता" म्हणजे अमानुष. "सुमना भवन्तु" म्हणजे सुखी मनाचे, प्रीती आणि सौमनस्ययुक्त होवोत असा अर्थ आहे. "अथोपि" हे दुसऱ्या कार्याची जोडणी करण्यासाठी वाक्यात वापरलेले दोन निपात आहेत. "सक्कच्चं सुणन्तु भासितं" म्हणजे आदरपूर्वक, मनःपूर्वक, आपले संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, दिव्य संपत्ती आणि लोकोत्तर सुख देणाऱ्या माझ्या उपदेशाचे त्यांनी श्रवण करावे.

Evamettha bhagavā ‘‘yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti aniyamitavacanena bhūtāni pariggahetvā puna ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvidhā vikappetvā tato ‘‘sabbeva bhūtā’’ti puna ekajjhaṃ katvā ‘‘sumanā bhavantū’’ti iminā vacanena āsayasampattiyaṃ niyojento ‘‘sakkacca suṇantu bhāsita’’nti payogasampattiyaṃ, tathā yonisomanasikārasampattiyaṃ paratoghosasampattiyañca, tathā attasammāpaṇidhisappurisūpanissayasampattīsu samādhipaññāhetusampattīsu ca niyojento gāthaṃ samāpesi.

अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी "यानीध भूतानि समागतानि" या अनिश्चित वचनाने प्राण्यांचा संग्रह केला, पुन्हा "भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे" असे दोन प्रकारे वर्गीकरण केले, त्यानंतर "सब्बेव भूता" असे पुन्हा एकत्र केले. त्यांनी "सुमना भवन्तु" या वचनाने त्यांना आशय-संपत्तीमध्ये (कल्याणाच्या इच्छेमध्ये) प्रवृत्त केले, तसेच "सक्कच्चं सुणन्तु भासितं" या वचनाने प्रयोग-संपत्तीमध्ये (प्रयत्नामध्ये) प्रवृत्त केले. तशाच प्रकारे, योनिशोमनसिकार-संपत्ती (योग्य विचार) आणि परतोघोष-संपत्ती (सद्धम्म श्रवण) यामध्ये प्रवृत्त करत, तसेच आत्मसम्मापणिधी (स्वतःची योग्य प्रवृत्ती), सत्पुरुषोपनिस्सय (सत्पुरुषांचा आश्रय) या संपत्तींमध्ये आणि समाधी व प्रज्ञा यांच्या कारणीभूत संपत्तींमध्ये प्रवृत्त करत ही गाथा पूर्ण केली।

225. Tasmā hi bhūtāti dutiyagāthā. Tattha tasmāti kāraṇavacanaṃ. Bhūtāti āmantanavacanaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Sabbeti anavasesā[Pg.270]. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā tumhe dibbaṭṭhānāni tattha upabhogasampadañca pahāya dhammassavanatthaṃ idha samāgatā, na naṭanaccanādidassanatthaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā ‘‘sumanā bhavantu sakkacca suṇantū’’ti vacanena tesaṃ sumanabhāvaṃ sakkaccaṃ sotukamyatañca disvā āha – yasmā tumhe sumanabhāvena attasammāpaṇidhiyonisomanasikārāsayasuddhīhi sakkaccaṃ sotukamyatāya sappurisūpanissayaparatoghosapadaṭṭhānato payogasuddhīhi ca yuttā, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā yaṃ purimagāthāya ante ‘‘bhāsita’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇabhāvena apadisanto āha – ‘‘yasmā mama bhāsitaṃ nāma atidullabhaṃ aṭṭhakkhaṇaparivajjitassa khaṇassa dullabhattā, anekānisaṃsañca paññākaruṇāguṇena pavattattā, tañcāhaṃ vattukāmo ‘suṇantu bhāsita’nti avocaṃ. Tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti idaṃ iminā gāthāpadena vuttaṃ hoti.

२२५. "तस्मा हि भूता" (म्हणूनच, हे प्राण्यांनो/भूतांनो) ही दुसरी गाथा आहे. तेथे 'तस्मा' हा शब्द कारण दर्शवणारा आहे. 'भूता' हे संबोधन आहे. 'निसामेथ' म्हणजे ऐका. 'सब्बे' म्हणजे सर्व (काहीही न वगळता). काय सांगितले आहे? "ज्याअर्थी तुम्ही तुमची दिव्य वासस्थाने आणि तेथील उपभोग-समृद्धी सोडून येथे धम्म ऐकण्यासाठी एकत्र आला आहात, नाटक, नृत्य इत्यादी पाहण्यासाठी नाही, म्हणूनच, हे सर्व भूतांनो, तुम्ही ऐका." किंवा "सुमना भवन्तु सक्कच्च सुणन्तु" (ते प्रसन्नचित्त होवोत आणि आदरपूर्वक ऐकोत) या वचनाने त्यांची प्रसन्नता आणि आदरपूर्वक ऐकण्याची इच्छा पाहून भगवान म्हणाले – "ज्याअर्थी तुम्ही तुमच्या प्रसन्नतेमुळे आत्मसम्यक्प्रणिधी (योग्य वैयक्तिक संकल्प), योनिसोमनसिकार (योग्य विचार), आशयशुद्धी यांनी युक्त आहात; आणि आदरपूर्वक ऐकण्याच्या इच्छेमुळे सत्पुरुष-संश्रय (सत्पुरुषांचा आश्रय), परतोघोष (दुसऱ्याकडून ऐकणे) यांवर आधारित प्रयोगशुद्धीने युक्त आहात, म्हणूनच, हे सर्व भूतांनो, तुम्ही ऐका." किंवा मागील गाथेच्या शेवटी जे "भासितं" (जे सांगितले आहे ते) म्हटले आहे, त्याला कारण म्हणून दर्शवत भगवान म्हणाले – "माझे भाषण ऐकणे अत्यंत दुर्मिळ आहे, कारण आठ अयोग्य क्षण वगळून योग्य क्षण (बुद्धोत्पाद क्षण) मिळणे अत्यंत कठीण आहे, आणि प्रज्ञा व करुणा या गुणांमुळे माझ्या भाषणाचे अनेक फायदे आहेत. ते मला सांगायचे असल्यामुळे मी म्हणालो 'माझे भाषण ऐका'. म्हणूनच, हे सर्व भूतांनो, तुम्ही ऐका" – हे या गाथेच्या चरणाने सांगितले आहे.

Evametaṃ kāraṇaṃ niropento attano bhāsitanisāmane niyojetvā nisāmetabbaṃ vattumāraddho ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Tassattho – yāyaṃ tīhi upaddavehi upaddutā mānusī pajā, tassā mānusiyā pajāya mittabhāvaṃ hitajjhāsayataṃ paccupaṭṭhāpethāti. Keci pana ‘‘mānusiyaṃ paja’’nti paṭhanti, taṃ bhummatthāsambhavā na yujjati. Yampi caññe atthaṃ vaṇṇayanti, sopi na yujjati. Adhippāyo panettha – nāhaṃ buddhoti issariyabalena vadāmi, apica pana tumhākañca imissā ca mānusiyā pajāya hitatthaṃ vadāmi – ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Ettha ca –

अशा प्रकारे हे कारण स्पष्ट करत, स्वतःच्या भाषणाकडे त्यांचे लक्ष वेधून, ऐकण्यायोग्य विषयाची सुरुवात करत भगवान म्हणाले – "मेत्तं करोथ मानुसिया पजाय" (मानवी प्रजेवर मैत्रीभाव करा). त्याचा अर्थ असा – "जी ही मानवी प्रजा तीन उपद्रवांनी (संकटांनी) पीडित आहे, त्या मानवी प्रजेबद्दल मैत्रीभाव आणि त्यांच्या कल्याणाची इच्छा (हितज्झासयता) जागृत करा." काही आचार्य "मानुसियं पजं" असा पाठ वाचतात, परंतु भूमीवर राहणाऱ्यांच्या उत्पत्तीच्या संदर्भात ते योग्य ठरत नाही. इतर जे काही अर्थ सांगतात, तेही योग्य ठरत नाही. येथे अभिप्रेत अर्थ असा आहे – "मी 'बुद्ध' आहे म्हणून माझ्या ऐश्वर्याच्या किंवा अधिकाराच्या बळावर हे सांगत नाही, तर तुमच्या आणि या मानवी प्रजेच्या कल्याणासाठी मी सांगत आहे – 'मानवी प्रजेवर मैत्रीभाव करा'." आणि येथे –

‘‘Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā, rājisayo yajamānā anupariyagā;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ.

"ज्या राजर्षींनी प्राण्यांनी भरलेल्या या पृथ्वीवर विजय मिळवून, यज्ञ करत पृथ्वी प्रदक्षिणा केली; अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गल (यज्ञ केले)."

‘‘Mettassa cittassa subhāvitassa, kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ.

"ते सर्व (यज्ञ) चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या सोळाव्या भागाच्या (कलेच्या) बरोबरीचे देखील सुख देऊ शकत नाहीत."

‘‘Ekampi [Pg.271] ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalī tena hoti;

Sabbe ca pāṇe manasānukampī, pahūtamariyo pakaroti puñña’’nti. (a. ni. 8.1) –

"जर कोणी द्वेषरहित चित्ताने एका जरी प्राण्यावर मैत्रीभाव करतो, तर तो त्यामुळे कुशल (पुण्यवान) होतो; आणि जो सर्व प्राण्यांबद्दल मनात अनुकंपा बाळगतो, तो आर्य पुरुष विपुल पुण्य संपादन करतो."

Evamādīnaṃ suttānaṃ ekādasānisaṃsānañca vasena ye mettaṃ karonti, tesaṃ mettā hitāti veditabbā.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आणि मैत्रीच्या अकरा फायद्यांच्या (एकादसानिसंस) आधारे, जे मैत्रीभाव करतात, त्यांच्यासाठी ती मैत्री हितकारक (हिता) आहे, असे समजावे.

‘‘Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. (dī. ni. 2.153;

udā. 76;

mahāva. 286) –

"ज्या मनुष्यावर देवता अनुकंपा (कृपा) करतात, तो नेहमी कल्याणच पाहतो."

Evamādīnaṃ vasena yesu karīyati, tesampi hitāti veditabbā.

अशा वचनांच्या आधारे, ज्यांच्यावर मैत्री केली जाते, त्यांच्यासाठीही ती हितकारक आहे, असे समजावे.

Evaṃ ubhayesampi hitabhāvaṃ dassento ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti vatvā idāni upakārampi dassento āha ‘‘divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā’’ti. Tassattho – ye manussā cittakammakaṭṭhakammādīhipi devatā katvā cetiyarukkhādīni ca upasaṅkamitvā devatā uddissa divā baliṃ karonti, kāḷapakkhādīsu ca rattiṃ baliṃ karonti. Salākabhattādīni vā datvā ārakkhadevatā upādāya yāva brahmadevatānaṃ pattidānaniyyātanena divā baliṃ karonti, chattāropanadīpamālā sabbarattikadhammassavanādīni kārāpetvā pattidānaniyyātanena ca rattiṃ baliṃ karonti, te kathaṃ na rakkhitabbā. Yato evaṃ divā ca ratto ca tumhe uddissa karonti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha. Tasmā balikammakāraṇāpi te manusse rakkhatha gopayatha, ahitaṃ tesaṃ apanetha, hitaṃ upanetha appamattā hutvā taṃ kataññubhāvaṃ hadaye katvā niccamanussarantāti.

अशा प्रकारे दोघांचेही हित दर्शवत "मानवी प्रजेवर मैत्रीभाव करा" असे सांगून, आता मानवांचे उपकार देखील दर्शवत भगवान म्हणाले – "दिवा च रत्तो च हरन्ति ये बलिं, तस्मा हि ने रक्खथ अप्पमत्ता" (जे दिवस-रात्र तुम्हाला बळी/पूजा-सामग्री अर्पण करतात, म्हणून सावध राहून त्यांचे रक्षण करा). त्याचा अर्थ असा – "जे मनुष्य चित्रकाम, काष्ठकाम इत्यादींद्वारे देवतेच्या मूर्ती बनवून, चैत्य, वृक्ष इत्यादींजवळ जाऊन, देवतांना उद्देशून दिवसा बळी (पूजा-अर्पण) देतात आणि कृष्णपक्ष इत्यादींमध्ये रात्री बळी देतात. किंवा शलाका-भक्त (भोजन तिकिटे) इत्यादी देऊन, रक्षक देवतांपासून ते ब्रह्मदेवांपर्यंत सर्वांना पुण्यदान (पत्तिदान) करून दिवसा बळी देतात; छत्र चढवणे, दीपमाळा लावणे, रात्रभर धम्मश्रवण आयोजित करणे इत्यादी करून आणि पुण्यदान करून रात्री बळी देतात, त्यांचे रक्षण का केले जाऊ नये? ज्याअर्थी ते दिवस-रात्र तुम्हाला उद्देशून बळी अर्पण करतात, म्हणूनच तुम्ही त्यांचे रक्षण करा. म्हणून, या बळी-कर्माच्या कारणामुळे देखील तुम्ही त्या मनुष्यांचे रक्षण करा, त्यांना सुरक्षित ठेवा, त्यांचे अहित दूर करा, त्यांचे हित करा; आणि अप्रमत्त (सावध) होऊन कृतज्ञतेची भावना हृदयात ठेवून त्यांचे नेहमी स्मरण करा."

226. Evaṃ devatāsu manussānaṃ upakārakabhāvaṃ dassetvā tesaṃ upaddavavūpasamanatthaṃ buddhādiguṇappakāsanena ca devamanussānaṃ dhammassavanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci vitta’’ntiādinā nayena saccavacanaṃ payujjitumāraddho. Tattha yaṃkiñcīti aniyamitavasena anavasesaṃ pariyādiyati yaṃkiñci tattha tattha vohārūpagaṃ[Pg.272]. Vittanti dhanaṃ. Tañhi vittiṃ janetīti vittaṃ. Idha vāti manussalokaṃ niddisati, huraṃ vāti tato paraṃ avasesalokaṃ. Tena ca ṭhapetvā manusse sabbalokaggahaṇe patte ‘‘saggesu vā’’ti parato vuttattā ṭhapetvā manusse ca sagge ca avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Evaṃ imehi dvīhi padehi yaṃ manussānaṃ vohārūpagaṃ alaṅkāraparibhogūpagañca jātarūparajatamuttāmaṇiveḷuriyapavāḷalohitaṅkamasāragallādikaṃ, yañca muttāmaṇivālukatthatāya bhūmiyā ratanamayavimānesu anekayojanasatavitthatesu bhavanesu uppannānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ vittaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

२२६. अशा प्रकारे देवतांवर मनुष्यांचे उपकार दर्शवून, त्यांच्या उपद्रवांचे शमन करण्यासाठी आणि बुद्ध इत्यादींच्या गुणांचे प्रकटीकरण करून देव व मनुष्यांना धम्म ऐकवण्यासाठी, भगवंतांनी "यंकिंचि वित्तं" (जे काही धन/रत्न आहे) इत्यादी पद्धतीने सत्यवचनाचा (सच्चवचन) प्रयोग करण्यास सुरुवात केली. तेथे 'यंकिंचि' म्हणजे अनिश्चित रूपाने काहीही न वगळता सर्व काही समाविष्ट करणे, जे वेगवेगळ्या ठिकाणी व्यवहारासाठी वापरले जाते. 'वित्तं' म्हणजे धन. कारण ते आनंद (वित्ती) निर्माण करते, म्हणून त्याला 'वित्त' म्हणतात. 'इध वा' (येथे किंवा) याने मनुष्यलोकाचा निर्देश होतो, 'हुरं वा' (किंवा परलोकात) याने त्यापलीकडच्या उर्वरित जगाचा निर्देश होतो. मनुष्यांना वगळून सर्व लोकांचे ग्रहण प्राप्त झाले असता, पुढे "सग्गेसु वा" (किंवा स्वर्गात) असे म्हटल्यामुळे, मनुष्य आणि स्वर्ग या दोन्हीला वगळून उर्वरित नाग, सुपर्ण (गरुड) इत्यादींचे ग्रहण समजावे. अशा प्रकारे या दोन पदांनी मनुष्यांच्या व्यवहारासाठी, अलंकार व उपभोगासाठी उपयुक्त असलेले सोने, चांदी, मोती, मणी, वैडूर्य, प्रवाळ, लोहितांग (तांबडे मणी), मसारगल्ल इत्यादी; आणि मोत्यांच्या वाळूने पसरलेल्या भूमीवर, शेकडो योजन विस्तीर्ण असलेल्या रत्नमय विमानांमध्ये (भवनांमध्ये) राहणाऱ्या नाग, सुपर्ण इत्यादींचे जे धन आहे, त्याचा निर्देश केला आहे.

Saggesu vāti kāmāvacararūpāvacaradevalokesu. Te hi sobhanena kammena ajīyanti gammantīti saggā, suṭṭhu vā aggātipi saggā. Yanti yaṃ sassāmikaṃ vā assāmikaṃ vā. Ratananti ratiṃ nayati, vahati, janayati, vaḍḍhetīti ratanaṃ, yaṃkiñci cittīkataṃ mahagghaṃ atulaṃ dullabhadassanaṃ anomasattaparibhogañca, tassetaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

"सग्गेसु वा" (किंवा स्वर्गात) म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर देवलोकांमध्ये. कारण तेथे सुंदर (शोभन) कर्माने पोहोचले जाते, म्हणून त्यांना 'सग्ग' (स्वर्ग) म्हणतात; किंवा जे अत्यंत श्रेष्ठ (अग्ग) आहेत, म्हणूनही त्यांना 'सग्ग' म्हणतात. 'यं' म्हणजे जे मालकीचे (सस्वामिक) किंवा विनामालकीचे (अस्वामिक) आहे. 'रतनं' (रत्न) म्हणजे जे आनंद (रती) आणते, वाहून नेते, निर्माण करते आणि वाढवते, ते 'रत्न' होय. जे काही आदरणीय (चित्तीकत), बहुमूल्य (महग्घ), अतुलनीय (अतुल), दुर्मिळ दर्शन असलेले आणि श्रेष्ठ प्राण्यांद्वारे उपभोगले जाणारे (अनोमसत्तपरिभोग) असते, त्याचे हे नाव (अधिवचन) आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

"जे आदरणीय, बहुमूल्य, अतुलनीय, दुर्मिळ दर्शन असलेले आणि श्रेष्ठ प्राण्यांद्वारे उपभोगले जाणारे असते, म्हणूनच त्याला 'रत्न' म्हटले जाते."

Paṇītanti uttamaṃ, seṭṭhaṃ, atappakaṃ. Evaṃ iminā gāthāpadena yaṃ saggesu anekayojanasatappamāṇasabbaratanamayavimānesu sudhammavejayantappabhutīsu sassāmikaṃ, yañca buddhuppādavirahena apāyameva paripūrentesu sattesu suññavimānapaṭibaddhaṃ assāmikaṃ, yaṃ vā panaññampi pathavīmahāsamuddahimavantādinissitaṃ assāmikaṃ ratanaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

‘प्रणीत’ (पणीतं) म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ आणि अतृप्त करणारे (ज्याने कधीही तृप्ती होत नाही). अशा प्रकारे, या गाथापदाद्वारे स्वर्गांमधील अनेक शेकडो योजने आकाराच्या, संपूर्णपणे रत्नांनी बनलेल्या विमानांमध्ये, सुधम्मा देवसभा आणि वेजयंत प्रासाद इत्यादींमध्ये असणारे सस्वामी (मालक असलेले) रत्न; आणि बुद्धांच्या उत्पत्तीविना (बुद्धांचा प्रादुर्भाव नसलेल्या काळात) प्राणी केवळ अपायलोकात (दुर्गतीमध्ये) जात असताना रिकाम्या (शून्य) विमानांशी संबंधित असलेले अस्वामी (मालक नसलेले) रत्न; किंवा पृथ्वी, महासागर, हिमालय इत्यादींवर आश्रित असलेले इतर कोणतेही अस्वामी (मालक नसलेले) रत्न दर्शविले गेले आहे.

Na no samaṃ atthi tathāgatenāti na-iti paṭisedhe, no-iti avadhāraṇe. Samanti tulyaṃ. Atthīti vijjati. Tathāgatenāti buddhena. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ etaṃ vittañca ratanañca pakāsitaṃ, ettha ekampi buddharatanena sadisaṃ ratanaṃ nevatthi. Yampi hi taṃ cittīkataṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yamhi uppanne mahājano na aññattha cittīkāraṃ karoti, na koci pupphagandhādīni gahetvā yakkhaṭṭhānaṃ vā bhūtaṭṭhānaṃ vā gacchati, sabbopi jano cakkaratanamaṇiratanameva cittiṃ karoti pūjeti, taṃ taṃ varaṃ pattheti, patthitapatthitañcassa ekaccaṃ samijjhati, tampi [Pg.273] ratanaṃ buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi cittīkataṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgate hi uppanne ye keci mahesakkhā devamanussā, na te aññatra cittīkāraṃ karonti, na kañci aññaṃ pūjenti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājaanāthapiṇḍikādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi, ko pana vādo aññesaṃ cittīkārānaṃ. Apica kassaññassa parinibbutassāpi jātibodhidhammacakkappavattanaparinibbānaṭṭhānāni paṭimācetiyādīni vā uddissa evaṃ cittīkāragarukāro vattati yathā bhagavato. Evaṃ cittīkataṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

“तथागतांच्या समान कोणीही नाही” (न नो समं अत्थि तथागतेन) यामध्ये 'न' हा शब्द निषेधार्थ (नकारार्थी) आहे आणि 'नो' हा शब्द अवधारणार्थ (निश्चयार्थक) आहे. 'समं' म्हणजे तुल्य (समान). 'अत्थि' म्हणजे विद्यमान आहे (आहे). 'तथागतेन' म्हणजे बुद्धांच्या समान. काय सांगितले आहे? जे काही धन किंवा रत्न प्रकाशित केले गेले आहे, त्यापैकी एकही रत्न बुद्धरत्नाच्या समान नाही. आदराच्या (पूजनीयतेच्या) अर्थाने जे रत्न आहे, जसे की चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न आणि मणिरत्न; ज्यांच्या उत्पत्तीनंतर लोक इतर कुठेही आदर दाखवत नाहीत, कोणीही फुले, गंध इत्यादी घेऊन यक्षांच्या किंवा भूतांच्या (देवतांच्या) ठिकाणी जात नाही, तर सर्व लोक केवळ चक्ररत्न आणि मणिरत्नाचाच आदर करतात, त्यांची पूजा करतात, विविध वर मागतात आणि त्यांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते; ते रत्न देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर आदराच्या अर्थाने काही रत्न असेल, तर केवळ तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागतांचा प्रादुर्भाव झाल्यावर जे कोणी महान प्रभावशाली देव आणि मनुष्य आहेत, ते इतर कुठेही आदर दाखवत नाहीत, इतर कोणाचीही पूजा करत नाहीत. म्हणूनच, ब्रह्मा सहम्पतींनी सुमेरू पर्वताएवढ्या रत्नांच्या माळेने तथागतांची पूजा केली होती, आणि इतर देव व मनुष्यांनी, जसे की राजा बिंबिसार, कोसलचा राजा (पसेनदी), अनाथपिंडिक इत्यादींनी आपापल्या शक्तीनुसार पूजा केली. तसेच, भगवान परिनिर्वाण पावल्यानंतरही त्यांच्या उद्देशाने ९६ कोटी धन खर्च करून सम्राट अशोकांनी संपूर्ण जंबुद्विपात ८४,००० विहार स्थापन केले; मग इतरांच्या आदराविषयी काय बोलावे? शिवाय, परिनिर्वाण पावलेल्या इतर कोणाच्या जन्म, बोधी, धम्मचक्कपवत्तन आणि परिनिर्वाण स्थानांच्या उद्देशाने किंवा त्यांच्या प्रतिमा व चैत्य इत्यादींच्या उद्देशाने असा आदर व सत्कार केला जातो का, जसा भगवंतांचा केला जातो? अशा प्रकारे, आदराच्या अर्थाने देखील तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ mahagghaṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – kāsikaṃ vatthaṃ. Yathāha – ‘‘jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañcā’’ti, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi mahagghaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi yesaṃ paṃsukampi paṭiggaṇhāti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, seyyathāpi asokassa rañño. Idamassa mahagghatāya. Evaṃ mahagghatāvacane cettha dosābhāvasādhakaṃ idaṃ tāva suttapadaṃ veditabbaṃ –

तसेच, जे बहुमूल्य असण्याच्या (महार्घतेच्या) अर्थाने रत्न आहे, जसे की काशिका वस्त्र (काशीचे वस्त्र). जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: “भिक्खूंनो, काशीचे वस्त्र जुने झाले तरीही ते सुंदर रंगाचे, सुखद स्पर्शाचे आणि बहुमूल्य असते.” ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने काही रत्न असेल, तर केवळ तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत ज्यांचे पांसुकूल (फेकून दिलेले वस्त्र) देखील स्वीकारतात, त्यांना त्याचे महान फळ आणि मोठा लाभ मिळतो, जसे की राजा अशोकाला मिळाले. हे त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे आहे. या संदर्भात 'बहुमूल्य' या शब्दाच्या निर्दोषतेचे समर्थन करणारे हे सुत्तपद समजून घेतले पाहिजे:

‘‘Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 3.100).

“ते (तथागत) ज्यांचे चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिकार स्वीकारतात, त्यांना त्याचे महान फळ आणि मोठा लाभ मिळतो. हे मी त्यांच्या बहुमूल्यतेच्या अर्थाने सांगतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे काशीचे वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, मी या पुद्गलाला (व्यक्तीला) त्याच्या उपमेचे मानतो.”

Evaṃ mahagghaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

अशा प्रकारे, बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ atulaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ uppajjati indanīlamaṇimayanābhi sattaratanamayasahassāraṃ pavāḷamayanemi, rattasuvaṇṇamayasandhi, yassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ upari ekaṃ muṇḍāraṃ hoti [Pg.274] vātaṃ gahetvā saddakaraṇatthaṃ, yena kato saddo sukusalappatāḷitapañcaṅgikatūriyasaddo viya hoti. Yassa nābhiyā ubhosu passesu dve sīhamukhāni honti, abbhantaraṃ sakaṭacakkasseva susiraṃ, tassa kattā vā kāretā vā natthi, kammapaccayena ututo samuṭṭhāti. Yaṃ rājā dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā tadahuposathe pannarase puṇṇamadivase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato sīlāni sodhento nisinno puṇṇacandaṃ viya sūriyaṃ viya ca uṭṭhentaṃ passati, yassa dvādasayojanato saddo suyyati, yojanato vaṇṇo dissati, yaṃ mahājanena ‘‘dutiyo maññe cando sūriyo vā uṭṭhito’’ti ativiya kotūhalajātena dissamānaṃ nagarassa upari āgantvā rañño antepurassa pācīnapasse nātiuccaṃ nātinīcaṃ hutvā mahājanassa gandhapupphādīhi pūjetuṃ yuttaṭṭhāne akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

तसेच, जे अतुलनीयतेच्या (अतुल्यतेच्या) अर्थाने रत्न आहे. जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न उत्पन्न होते, ज्याचा कणा (नाभी) इंद्रनील मण्याने बनलेला असतो, ज्याला सात रत्नांचे बनलेले एक हजार आरे असतात, ज्याची धाव (नेमी) प्रवाळाची असते, आणि ज्याचे सांधे तांबड्या सोन्याचे असतात; ज्याच्या प्रत्येक दहा आऱ्यांच्या वर एक मुख्य छिद्र (मुंडार) असते, जे वारा पकडून आवाज करण्यासाठी असते, आणि ज्याच्याद्वारे निर्माण होणारा आवाज अत्यंत कुशल वादकाने वाजवलेल्या पंचरंगी (पंचअंगिक) वाद्यांच्या सुरासारखा मधुर असतो. ज्याच्या कण्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन सिंहमुखे असतात, आणि ज्याचा आतील भाग बैलगाडीच्या चाकासारखा पोकळ असतो. त्याचा कोणी निर्माता किंवा बनवणारा नसतो, तर ते कर्माच्या प्रत्ययाने आणि ऋतूमुळे आपोआप उत्पन्न होते. जेव्हा राजा दहा प्रकारच्या चक्रवर्ती कर्तव्यांचे (चक्रवर्ति-वृत्त) पालन करून, उपोसथाच्या दिवशी, पंधराव्या तिथीच्या पौर्णिमेला, डोक्यावरून स्नान करून, उपोसथ व्रत धारण करून, आपल्या श्रेष्ठ प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर शील शुद्ध करत बसलेला असतो, तेव्हा तो त्याला पूर्ण चंद्रासारखे किंवा सूर्यासारखे उगवताना पाहतो. त्याचा आवाज बारा योजने दूर ऐकू येतो आणि त्याचा रंग एक योजना दूरवरून दिसतो. लोक अत्यंत कुतूपलाने ते पाहत म्हणतात, “बहुतेक दुसरा चंद्र किंवा सूर्य उगवला आहे.” ते शहराच्या वर येऊन, राजाच्या अंतःपुराच्या पूर्व दिशेला, फार उंचही नाही आणि फार सखलही नाही अशा ठिकाणी, लोकांनी गंध, फुले इत्यादींनी त्याची पूजा करावी अशा योग्य जागी, जणू काही त्याचा अक्ष (कणा) तिथेच खिळला आहे अशा प्रकारे स्थिर होते.

Tadeva anubandhamānaṃ hatthiratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposathakulā vā chaddantakulā vā āgacchati. Uposathakulā āgacchanto hi sabbajeṭṭho āgacchati, chaddantakulā sabbakaniṭṭho sikkhitasikkho damathūpeto. So dvādasayojanaṃ parisaṃ gahetvā sakalajambudīpaṃ anusaṃyāyitvā purepātarāsameva sakaṃ rājadhāniṃ āgacchati.

त्याला अनुसरूनच हत्तीरत्न उत्पन्न होते, जे पूर्णपणे पांढरे, तांबडे पाय केलेले, सात ठिकाणी जमिनीला स्पर्श करणारे (सत्तपतिट्ठो), ऋद्धीमान आणि आकाशातून उडणारे असते; ते उपोसथ कुळातून किंवा षड्दंत कुळातून येते. उपोसथ कुळातून येणारा हत्ती हा सर्वांत श्रेष्ठ असतो, तर षड्दंत कुळातून येणारा हा सर्वांत लहान असला तरी सुशिक्षित आणि अत्यंत नम्र (संयमी) असतो. तो बारा योजनेच्या परिवारासह संपूर्ण जंबुद्विपाची प्रदक्षिणा करून सकाळच्या भोजनापूर्वीच आपल्या राजधानीत परत येतो.

Tampi anubandhamānaṃ assaratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo kākasīso muñjakeso valāhakassa rājakulā āgacchati. Sesamettha hatthiratanasadisameva.

त्याला अनुसरूनच अश्वरत्न उत्पन्न होते, जे पूर्णपणे पांढरे, तांबडे पाय केलेले, कावळ्यासारखे काळे डोके आणि मुंज गवतासारखे आयाळ असलेले असते; ते वलाहक अश्वराजाच्या कुळातून येते. या संदर्भातील उर्वरित वर्णन हत्तीरत्नासारखेच आहे.

Tampi anubandhamānaṃ maṇiratanaṃ uppajjati. So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato āyāmato cakkanābhisadiso, vepullapabbatā āgacchati, so caturaṅgasamannāgatepi andhakāre rañño dhajaggato yojanaṃ obhāseti, yassobhāsena manussā ‘‘divā’’ti maññamānā kammante payojenti, antamaso kunthakipillikaṃ upādāya passanti.

त्याला अनुसरूनच मणिरत्न उत्पन्न होते. तो मणी शुभ्र, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला वैडूर्य मणी असतो, ज्याचा विस्तार चाकाच्या कण्यासारखा असतो; तो वेपुल्ल पर्वतावरून येतो. तो चार घटकांनी युक्त अशा घनघोर अंधारात देखील राजाच्या ध्वजाच्या टोकावरून एक योजना अंतरापर्यंत प्रकाश पसरवतो. त्याच्या प्रकाशाने लोक “दिवस झाला आहे” असे समजून आपली कामे करू लागतात, अगदी मुंग्या आणि कीटक देखील स्पष्टपणे पाहू शकतात.

Tampi [Pg.275] anubandhamānaṃ itthiratanaṃ uppajjati. Pakatiaggamahesī vā hoti, uttarakuruto vā āgacchati maddarājakulato vā, atidīghādichadosavivajjitā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbaṃ vaṇṇaṃ, yassā rañño sītakāle uṇhāni gattāni honti, uṇhakāle sītāni, satadhā phoṭitatūlapicuno viya samphasso hoti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho, pubbuṭṭhāyitādianekaguṇasamannāgatā ca hoti.

त्यानंतर, त्या रत्नांच्या अनुषंगाने 'स्त्री-रत्न' (इत्थीरतन) उत्पन्न होते. ती एकतर राजाची नेहमीची मुख्य राणी (पट्टराणी) असते, किंवा उत्तरकुरुमधून येते किंवा मद्द राजघराण्यातून येते. ती अति-उंच असणे इत्यादी सहा दोषांनी विरहित असते; मानवी सौंदर्याच्या पलीकडे गेलेली परंतु दिव्य सौंदर्याप्रत न पोहोचलेली अशी ती असते. राजासाठी हिवाळ्यात तिचे शरीर उबदार असते आणि उन्हाळ्यात शीतल असते. तिचा स्पर्श शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसाच्या मऊ पुंजक्यासारखा असतो. तिच्या शरीरातून चंदनाचा सुगंध दरवळतो आणि मुखातून नीलकमळाचा सुगंध येतो. ती राजाच्या आधी उठणे इत्यादी अनेक गुणांनी संपन्न असते.

Tampi anubandhamānaṃ gahapatiratanaṃ uppajjati rañño pakatikammakaro seṭṭhi, yassa cakkaratane uppannamatte dibbaṃ cakkhu pātubhavati, yena samantato yojanamatte nidhiṃ passati sassāmikampi assāmikampi. So rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’’ti.

त्यानंतर, त्या अनुषंगाने 'गृहपती-रत्न' (गहपतिरतन) उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा कारभारी (श्रेष्ठी) असतो. चक्र-रत्न उत्पन्न झाल्याबरोबर त्याला दिव्य चक्षू प्राप्त होतात, ज्याच्याद्वारे तो चहूबाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंतचे मालक असलेले आणि मालक नसलेले सर्व गुप्त धन (निधी) पाहू शकतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'महाराज, आपण निश्चिंत राहावे, मी आपल्या धनाच्या साहाय्याने सर्व आर्थिक कार्ये पार पाडीन.'

Tampi anubandhamānaṃ pariṇāyakaratanaṃ uppajjati rañño pakatijeṭṭhaputto, cakkaratane uppannamatte atirekapaññāveyyattiyena samannāgato hoti, dvādasayojanāya parisāya cetasā cittaṃ parijānitvā niggahapaggahasamattho hoti. So rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti – ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te rajjaṃ anusāsissāmī’’ti. Yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ atulaṭṭhena ratanaṃ, yassa na sakkā tulayitvā tīrayitvā aggho kātuṃ ‘‘sataṃ vā sahassaṃ vā agghati koṭiṃ vā’’ti. Tattha ekaratanampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi atulaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi na sakkā sīlato vā samādhito vā paññādīnaṃ vā aññatarato kenaci tulayitvā tīrayitvā ‘‘ettakaguṇo vā iminā samo vā sappaṭibhāgo vā’’ti paricchindituṃ. Evaṃ atulaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

त्यानंतर, त्या अनुषंगाने 'परिणायक-रत्न' उत्पन्न होते, जो राजाचा ज्येष्ठ पुत्र असतो. चक्र-रत्न उत्पन्न झाल्याबरोबर तो अत्यंत विलक्षण बुद्धिमत्ता आणि चातुर्याने संपन्न होतो. तो बारा योजन अंतरापर्यंतच्या परिषदेतील लोकांचे मन आपल्या मनाने जाणून घेऊन, योग्य व्यक्तीचे दमन (निग्रह) आणि सन्मान (प्रग्रह) करण्यास समर्थ असतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो – 'महाराज, आपण निश्चिंत राहावे, मी आपल्यासाठी राज्याचा कारभार पाहीन.' याशिवाय इतर जे काही अशा प्रकारचे रत्न असते, जे 'अतुलनीय' असण्याच्या अर्थाने रत्न ठरते, ज्याचे मूल्य शंभर, हजार किंवा कोटी असे मोजून किंवा तोलून ठरवणे शक्य नसते; त्या सर्वांमध्ये बुद्ध-रत्नाशी समान असणारे एकही रत्न नाही. कारण जर अतुलनीय या अर्थाने काही रत्न असेल, तर तथागत हेच खरे रत्न आहेत. कारण तथागतांचे शील, समाधी, प्रज्ञा किंवा इतर कोणत्याही गुणांच्या आधारे मोजमाप करून किंवा तुलना करून, 'त्यांच्यात एवढे गुण आहेत किंवा त्यांच्या समान अथवा त्यांच्यासारखा दुसरा कोणी आहे,' असे निश्चित करणे कोणालाही शक्य नाही. अशा प्रकारे, अतुलनीय असण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – dullabhapātubhāvo rājā cakkavatti cakkādīni ca tassa ratanāni, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kuto cakkavattiādīnaṃ ratanattaṃ, yāni ekasmiṃyeva kappe anekāni uppajjanti. Yasmā pana asaṅkhyeyyepi kappe tathāgatasuñño loko [Pg.276] hoti, tasmā tathāgato eva kadāci karahaci uppajjanato dullabhadassano. Vuttaṃ cetaṃ bhagavatā parinibbānasamaye –

त्याचप्रमाणे, 'दुर्लभ दर्शन' असण्याच्या अर्थाने जे रत्न असते; जसे की, अत्यंत दुर्मीळपणे प्रकट होणारा चक्रवर्ती राजा आणि त्याचे चक्र इत्यादी रत्ने; ते देखील बुद्ध-रत्नाशी समान नाहीत. कारण जर दुर्लभ दर्शनाच्या अर्थाने काही रत्न असेल, तर तथागत हेच खरे रत्न आहेत. चक्रवर्ती राजा इत्यादींना रत्नत्व कसे लाभू शकते, जे एकाच कल्पामध्ये अनेक वेळा उत्पन्न होतात? परंतु, असंख्य कल्पपर्यंत हा लोक तथागतांनी शून्य असतो, म्हणून तथागत हे कधीतरीच उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांचे दर्शन अत्यंत दुर्लभ असते. भगवंतांनी आपल्या महापरिनिर्वाणाच्या वेळी याविषयी असे म्हटले होते –

‘‘Devatā, ānanda, ujjhāyanti – ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya, kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati, ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti (dī. ni. 2.200).

‘हे आनंदा, देवता तक्रार करत आहेत की – आम्ही तथागतांच्या दर्शनासाठी खरोखरच दूरवरून आलो आहोत. जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असलेले तथागत कधीतरीच उत्पन्न होतात. आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिर्वाण होणार आहे, आणि हा महातेजस्वी भिक्खू भगवंतांच्या समोर उभा राहून आमचा मार्ग अडवत आहे, ज्यामुळे आम्हाला या अंतिम वेळी तथागतांचे दर्शन घेता येत नाही.’

Evaṃ dullabhadassanaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

अशा प्रकारे, दुर्लभ दर्शन असण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Tathā yampi taṃ anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanādi. Tañhi koṭisatasahassadhanānampi sattabhūmikapāsādavaratale vasantānampi caṇḍālavenanesādarathakārapukkusādīnaṃ nīcakulikānaṃ omakapurisānaṃ supinantepi paribhogatthāya na nibbattati. Ubhato sujātassa pana rañño khattiyasseva paripūritadasavidhacakkavattivattassa paribhogatthāya nibbattanato anomasattaparibhogaṃyeva hoti, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi loke anomasattasammatānampi anupanissayasampannānaṃ viparītadassanānaṃ pūraṇakassapādīnaṃ channaṃ satthārānaṃ aññesañca evarūpānaṃ supinantepi aparibhogo, upanissayasampannānaṃ pana catuppadāyapi gāthāya pariyosāne arahattamadhigantuṃ samatthānaṃ nibbedhikañāṇadassanānaṃ bāhiyadārucīriyappabhutīnaṃ aññesañca mahākulappasutānaṃ mahāsāvakānaṃ paribhogo. Te hi taṃ dassanānuttariyasavanānuttariyapāricariyānuttariyādīni sādhentā tathā tathā paribhuñjanti. Evaṃ anomasattaparibhogaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

त्याचप्रमाणे, 'श्रेष्ठ प्राण्यांद्वारे उपभोग घेण्यायोग्य' असण्याच्या अर्थाने जे रत्न असते; जसे की, चक्रवर्ती राजाचे चक्र-रत्न इत्यादी. कारण, जरी कोट्यवधींचे धन असलेले आणि सात मजली भव्य प्रासादावर राहणारे असले, तरी चंडाल, वेणूकार (बांबूचे काम करणारे), पारधी, रथकार किंवा पुक्कस इत्यादी कनिष्ठ कुळातील हीन मनुष्यांच्या उपभोगासाठी ते स्वप्नातही उत्पन्न होत नाही. परंतु, माता-पिता दोन्ही बाजूंनी सुजात असलेल्या आणि दहा प्रकारच्या चक्रवर्ती कर्तव्यांचे पूर्ण पालन करणाऱ्या क्षत्रिय राजाच्याच उपभोगासाठी ते उत्पन्न होत असल्यामुळे, ते केवळ श्रेष्ठ पुरुषांच्याच उपभोगाचे साधन असते. तरीही ते बुद्ध-रत्नाशी समान नाही. कारण जर श्रेष्ठ पुरुषांच्या उपभोगाच्या अर्थाने काही रत्न असेल, तर तथागत हेच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत हे जगात श्रेष्ठ मानल्या गेलेल्या, परंतु उपनिश्रय-कल्याणरहित, विपरीत दृष्टी असलेल्या पूरण कस्सप इत्यादी सहा पंथोपदेशकांसाठी आणि त्यांच्यासारख्या इतरांसाठी स्वप्नातही उपभोग घेण्यायोग्य नसतात. परंतु, जे उपनिश्रय-संपन्न आहेत, जे चार चरणांच्या एका गाथेच्या शेवटीही अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ आहेत, ज्यांना भेदक ज्ञान आणि दर्शन प्राप्त आहे, अशा बाहिय दारुचीरिय इत्यादी आणि उच्च कुळात जन्मलेल्या इतर महाश्रावकांसाठीच ते उपभोग घेण्यायोग्य (आश्रय घेण्यायोग्य) असतात. कारण ते महाश्रावक दर्शनानुत्तरिय, श्रवणानुत्तरिय, परिचर्यानूत्तरिय इत्यादी साध्य करत वेगवेगळ्या प्रकारे त्यांचा आश्रय घेतात. अशा प्रकारे, श्रेष्ठ पुरुषांद्वारे उपभोग घेण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

Yampi taṃ avisesato ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ. Tañhi disvā rājā cakkavatti attamano hoti, evampi taṃ rañño ratiṃ janeti. Puna caparaṃ rājā cakkavatti vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati ‘‘pavattatu [Pg.277] bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti. Tato cakkaratanaṃ pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ madhurassaraṃ niccharantaṃ ākāsena puratthimaṃ disaṃ gacchati, anvadeva rājā cakkavatti cakkānubhāvena dvādasayojanavitthiṇṇāya caturaṅginiyā senāya nātiuccaṃ nātinīcaṃ uccarukkhānaṃ heṭṭhābhāgena, nīcarukkhānaṃ uparibhāgena, rukkhesu pupphaphalapallavādipaṇṇākāraṃ gahetvā āgatānaṃ hatthato paṇṇākārañca gaṇhanto ‘‘ehi kho mahārājā’’tievamādinā paramanipaccakārena āgate paṭirājāno ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā nayena anusāsanto gacchati. Yattha pana rājā bhuñjitukāmo vā divāseyyaṃ vā kappetukāmo hoti, tattha cakkaratanaṃ ākāsā otaritvā udakādisabbakiccakkhame same bhūmibhāge akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Puna rañño gamanacitte uppanne purimanayeneva saddaṃ karontaṃ gacchati, yaṃ sutvā dvādasayojanikāpi parisā ākāsena gacchati. Cakkaratanaṃ anupubbena puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati, tasmiṃ ajjhogāhante udakaṃ yojanappamāṇaṃ apagantvā bhittīkataṃ viya tiṭṭhati. Mahājano yathākāmaṃ satta ratanāni gaṇhāti. Puna rājā suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā ‘‘ito paṭṭhāya mama rajja’’nti udakena abbhukkiritvā nivattati. Senā purato hoti, cakkaratanaṃ pacchato, rājā majjhe. Cakkaratanassa osakkitosakkitaṭṭhānaṃ udakaṃ paripūrati. Eteneva upāyena dakkhiṇapacchimauttarepi samudde gacchati.

जे काही सामान्यतः आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, त्याचे उदाहरण म्हणजे चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न होय. कारण ते पाहून चक्रवर्ती राजा अत्यंत प्रसन्न होतो, अशा प्रकारे ते राजाच्या ठिकाणी आनंद निर्माण करते. आणखी असे की, चक्रवर्ती राजा डाव्या हाताने सोन्याची झारी (सुवर्णभृंगार) धरून उजव्या हाताने चक्ररत्नावर पाणी शिंपडतो आणि म्हणतो, 'हे पूज्य चक्ररत्न! मार्गक्रमण करा; हे पूज्य चक्ररत्न! विजय मिळवा.' त्यानंतर ते चक्ररत्न पंचवाद्यांच्या संगीतासारखा मधुर सूर काढत आकाशातून पूर्व दिशेकडे मार्गक्रमण करते. चक्रवर्ती राजा चक्राच्या प्रभावाने बारा योजन पसरलेल्या चतुरंग सेनेसह त्याच्या मागोमाग जातो. फार उंचही नाही आणि फार सखलही नाही, अशा प्रकारे उंच वृक्षांच्या खालून आणि ठेंगण्या वृक्षांच्या वरून जात असताना, वृक्षांची फुले, फळे आणि पालवी इत्यादी भेटवस्तू घेऊन आलेल्या लोकांच्या हातांतून त्या भेटवस्तू स्वीकारत तो पुढे जातो. 'यावे, महाराज!' अशा अत्यंत नम्रतेच्या शब्दांनी स्वागत करणाऱ्या शत्रू राजांना 'प्राण्यांची हिंसा करू नका' इत्यादी उपदेश करत राजा पुढे जातो. ज्या ठिकाणी राजाला भोजन करण्याची किंवा दुपारची विश्रांती घेण्याची इच्छा असते, तिथे ते चक्ररत्न आकाशातून खाली उतरून, पाणी इत्यादी सर्व सोयींनी युक्त अशा समतल भूभागावर जणू काही कणा (अक्ष) तुटल्यासारखे स्थिर उभे राहते. पुन्हा जेव्हा राजाच्या मनात पुढे जाण्याचा विचार येतो, तेव्हा ते पूर्वीप्रमाणेच आवाज करत मार्गक्रमण करते, जो आवाज ऐकून बारा योजनेचा जनसमुदायही आकाशातून मार्गक्रमण करतो. ते चक्ररत्न अनुक्रमे पूर्व समुद्रात प्रवेश करते. त्यात ते प्रवेश करत असताना, पाणी एक योजन मागे सरकून भिंतीसारखे उभे राहते. लोक आपल्या इच्छेनुसार सात रत्ने गोळा करतात. पुन्हा राजा सोन्याची झारी घेऊन 'इथून पुढे माझे राज्य आहे' असे म्हणत पाणी शिंपडतो आणि मागे फिरतो. सेना पुढे असते, चक्ररत्न मागे असते आणि राजा मध्ये असतो. चक्ररत्न ज्या ज्या ठिकाणाहून मागे सरकते, ती ती जागा पाण्याने पुन्हा भरून जाते. याच पद्धतीने तो दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर समुद्रांकडेही जातो.

Evaṃ catuddisaṃ anusaṃyāyitvā cakkaratanaṃ tiyojanappamāṇaṃ ākāsaṃ ārohati. Tattha ṭhito rājā cakkaratanānubhāvena vijitaṃ pañcasataparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃ pubbavidehaṃ, tathā aṭṭhayojanasahassaparimaṇḍalaṃ uttarakuruṃ, sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃyeva aparagoyānaṃ, dasayojanasahassaparimaṇḍalaṃ jambudīpañcāti evaṃ catumahādīpadvisahassaparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ ekaṃ cakkavāḷaṃ suphullapuṇḍarīkavanaṃ viya oloketi. Evaṃ olokayato cassa anappikā rati uppajjati. Evampi taṃ cakkaratanaṃ rañño ratiṃ janeti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi ratijananaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Kiṃ karissati etaṃ cakkaratanaṃ? Tathāgato hi yassā dibbāya ratiyā cakkaratanādīhi sabbehipi janitā cakkavattirati saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na [Pg.278] upeti, tatopi ratito uttaritarañca paṇītatarañca attano ovādappatikarānaṃ asaṅkhyeyyānampi devamanussānaṃ paṭhamajjhānaratiṃ, dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānaratiṃ, ākāsānañcāyatanaratiṃ, viññāṇañcāyatanaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanaratiṃ, sotāpattimaggaratiṃ, sotāpattiphalaratiṃ, sakadāgāmianāgāmiarahattamaggaphalaratiñca janeti. Evaṃ ratijananaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthīti.

अशा प्रकारे चारही दिशांना फिरून आल्यावर ते चक्ररत्न तीन योजन उंचीवर आकाशात चढते. तिथे उभा राहून राजा चक्ररत्नाच्या प्रभावाने जिंकलेल्या प्रदेशाकडे पाहतो, जो पूर्णपणे उमललेल्या पांढऱ्या कमळांच्या वनासारखा दिसतो: पाचशे लहान बेटांनी सुशोभित आणि सात हजार योजन परिघाचा पूर्वविदेह द्वीप, तसेच आठ हजार योजन परिघाचा उत्तरकुरु द्वीप, सात हजार योजन परिघाचा अपरगोयान द्वीप आणि दहा हजार योजन परिघाचा जम्बुद्वीप; अशा प्रकारे चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांनी सुशोभित असलेल्या एका संपूर्ण चक्रवाळाकडे (ब्रह्मांडाकडे) तो पाहतो. याप्रमाणे पाहत असताना त्याच्या मनात असीम आनंद निर्माण होतो. अशा प्रकारे ते चक्ररत्न राजाला आनंद देते, तरीही ते बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जात असेल, तर केवळ तथागतच खरे रत्न आहेत. हे चक्ररत्न काय करू शकणार? कारण तथागत ज्या दिव्य आनंदाची निर्मिती करतात, त्यापुढे चक्ररत्न इत्यादी सर्व रत्नांद्वारे निर्माण होणारा चक्रवर्ती राजाचा आनंद हा संख्येने, कलेने किंवा कलेच्या सोळाव्या भागानेही बरोबरी करू शकत नाही. त्या चक्रवर्तीच्या आनंदापेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) असा आनंद तथागत त्यांच्या उपदेशाचे पालन करणाऱ्या असंख्य देव आणि मनुष्यांच्या ठिकाणी निर्माण करतात; जसे की प्रथम ध्यानाचा आनंद, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ आणि पंचम ध्यानाचा आनंद; आकाशानंत्यायतनाचा आनंद, विज्ञानानंत्यायतनाचा, आकिंचन्यायतनाचा आणि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा आनंद; स्रोतापत्ती मार्गाचा आनंद, स्रोतापत्ती फळाचा आनंद, सकृदागामी, अनागामी आणि अर्हत मार्ग व फळाचा आनंद निर्माण करतात. अशा प्रकारे, आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही.

Apica ratanaṃ nāmetaṃ duvidhaṃ hoti saviññāṇakaṃ aviññāṇakañca. Tattha aviññāṇakaṃ cakkaratanaṃ maṇiratanaṃ, yaṃ vā panaññampi anindriyabaddhaṃ suvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ hatthiratanādi pariṇāyakaratanapariyosānaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ indriyabaddhaṃ. Evaṃ duvidhe cettha saviññāṇakaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanaṃ, saviññāṇakānaṃ hatthiratanādīnaṃ alaṅkāratthāya upanīyati.

शिवाय, 'रत्न' हे दोन प्रकारचे असते: सविज्ञानक (सजीव) आणि अविज्ञानक (निर्जीव). त्यापैकी, अविज्ञानक रत्नांमध्ये चक्ररत्न, मणिरत्न किंवा इंद्रियांशी न जोडलेले इतर कोणतेही सोने, चांदी इत्यादींचा समावेश होतो. तर सविज्ञानक रत्नांमध्ये हत्तीरत्नापासून सुरू होऊन परिणायकरत्नापर्यंत (गृहपती/सेनापती रत्नापर्यंत) यांसारख्या इंद्रियांशी जोडलेल्या इतर सर्व सजीव गोष्टींचा समावेश होतो. या दोन्ही प्रकारांमध्ये सविज्ञानक (सजीव) रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादी निर्जीव रत्ने ही हत्तीरत्न इत्यादी सजीव रत्नांच्या सुशोभिकरणासाठी (अलंकारासाठी) वापरली जातात.

Saviññāṇakaratanampi duvidhaṃ tiracchānagataratanaṃ, manussaratanañca. Tattha manussaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā tiracchānagataratanaṃ manussaratanassa opavayhaṃ hoti. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ, purisaratanañca. Tattha purisaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā itthiratanaṃ purisaratanassa paricārikattaṃ āpajjati. Purisaratanampi duvidhaṃ agārikaratanaṃ, anagārikaratanañca. Tattha anagārikaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā agārikaratanesu aggo cakkavattīpi sīlādiguṇayuttaṃ anagārikaratanaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā upaṭṭhahitvā payirupāsitvā ca dibbamānusikā sampattiyo pāpuṇitvā ante nibbānasampattiṃ pāpuṇāti.

सविज्ञानक रत्ने देखील दोन प्रकारची असतात: तिर्यंच (प्राणी) रत्न आणि मनुष्य रत्न. त्यापैकी मनुष्य रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण तिर्यंच रत्न हे मनुष्य रत्नाचे वाहन असते. मनुष्य रत्न देखील दोन प्रकारचे असते: स्त्री रत्न आणि पुरुष रत्न. त्यापैकी पुरुष रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण स्त्री रत्न हे पुरुष रत्नाची सेवा करणारे (परिचारिका) असते. पुरुष रत्न देखील दोन प्रकारचे असते: अगारिक (गृहस्थ) रत्न आणि अनगारिक (गृहत्यागी/प्रव्रजित) रत्न. त्यापैकी अनगारिक रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण गृहस्थ रत्नांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेला चक्रवर्ती राजा देखील शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या अनगारिक रत्नाला साष्टांग नमस्कार (पंचप्रतिष्ठित वंदन) करून, त्यांची सेवा करून आणि त्यांच्या सन्निध राहून दिव्य व मानवी संपत्ती प्राप्त करतो आणि शेवटी निर्वाण संपत्ती प्राप्त करतो.

Evaṃ anagārikaratanampi duvidhaṃ – ariyaputhujjanavasena. Ariyaratanampi duvidhaṃ sekkhāsekkhavasena. Asekkharatanampi duvidhaṃ sukkhavipassakasamathayānikavasena, samathayānikaratanampi duvidhaṃ sāvakapāramippattaṃ, appattañca. Tattha sāvakapāramippattaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāvakapāramippattaratanatopi paccekabuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāriputtamoggallānasadisāpi hi anekasatā sāvakā ekassa paccekabuddhassa guṇānaṃ satabhāgampi na upenti. Paccekabuddharatanatopi sammāsambuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sakalampi hi jambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭṭentā nisinnā paccekabuddhā ekassa sammāsambuddhassa guṇānaṃ neva saṅkhaṃ na kalaṃ na [Pg.279] kalabhāgaṃ upenti. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90). Evaṃ kenacipi pariyāyena tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi. Tenāha bhagavā ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti.

अशा प्रकारे, अनगारिक (गृहत्यागी) रत्न देखील दोन प्रकारचे आहे - आर्य आणि पृथग्जन यांच्या भेदाने. आर्य रत्न देखील दोन प्रकारचे आहे - शैक्ष आणि अशैक्ष यांच्या भेदाने. अशैक्ष रत्न देखील दोन प्रकारचे आहे - शुष्कविपस्सक (केवळ विपश्यना करणारे) आणि समथयानिक (शमथ वाहक) यांच्या भेदाने. समथयानिक रत्न देखील दोन प्रकारचे आहे - श्रावकपारमी प्राप्त केलेले आणि ते प्राप्त न केलेले. त्यामध्ये, श्रावकपारमी प्राप्त केलेले रत्न श्रेष्ठ मानले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. श्रावकपारमी प्राप्त रत्नापेक्षाही प्रत्येकबुद्ध रत्न श्रेष्ठ मानले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. कारण सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्यासारखे शेकडो श्रावकही एका प्रत्येकबुद्धाच्या गुणांच्या शंभराव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. प्रत्येकबुद्ध रत्नापेक्षाही सम्यक्सम्बुद्ध रत्न श्रेष्ठ मानले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. कारण जर संपूर्ण जम्बुद्वीप भरून एकमेकांना स्पर्श करून पद्मासनात बसलेले अनेक प्रत्येकबुद्ध असले, तरी ते एका सम्यक्सम्बुद्धाच्या गुणांच्या संख्येला, कलेला (सोळाव्या भागाला) किंवा कलेच्या भागालाही पोहोचू शकत नाहीत. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे - "भिक्खूहो, जितके काही प्राणी आहेत, मग ते अपाद (पाय नसलेले) असोत... तथागत त्यांच्यामध्ये श्रेष्ठ म्हटले जातात." अशा प्रकारे, कोणत्याही प्रकारे तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "तथागतांच्या समान दुसरे कोणीही नाही."

Evaṃ bhagavā buddharatanassa aññehi ratanehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamanatthaṃ neva jātiṃ na gottaṃ na kolaputtiyaṃ na vaṇṇapokkharatādiṃ nissāya, apica kho avīcimupādāya bhavaggapariyante loke sīlasamādhikkhandhādīhi guṇehi buddharatanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी बुद्ध रत्नाची इतर रत्नांशी असणारी असमानता सांगून, आता त्या प्राण्यांवर ओढवलेल्या संकटांचे शमन करण्यासाठी, जात, गोत्र, कुलीनता किंवा रूप-सौंदर्य इत्यादींवर अवलंबून न राहता, उलट खाली अवीची नरकापासून ते वर भवाग्रापर्यंतच्या संपूर्ण लोकात शील, समाधी इत्यादी स्कंधांच्या गुणांमुळे बुद्ध रत्नाच्या अतुलनीय असण्यावर आधार ठेवून हे सत्यवचन उच्चारले - "हे बुद्धामध्ये असलेले रत्न देखील अतिशय श्रेष्ठ आहे, या सत्याने सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो."

Tassattho – idampi idha vā huraṃ vā saggesu vā yaṃkiñci atthi vittaṃ vā ratanaṃ vā, tena saddhiṃ tehi tehi guṇehi asamattā buddharatanaṃ paṇītaṃ. Yadi etaṃ saccaṃ, etena saccena imesaṃ pāṇīnaṃ sotthi hotu, sobhanānaṃ atthitā hotu, arogatā nirupaddavatāti. Ettha ca yathā ‘‘cakkhuṃ kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.85) attabhāvena vā attaniyabhāvena vāti attho. Itarathā hi cakkhu attā vā attaniyaṃ vāti appaṭisiddhameva siyā. Evaṃ ratanaṃ paṇītanti ratanattaṃ paṇītaṃ, ratanabhāvo paṇītoti ayamattho veditabbo. Itarathā hi buddho neva ratananti sijjheyya. Na hi yattha ratanaṃ atthi, taṃ ratananti sijjhati. Yattha pana cittīkatādiatthasaṅkhātaṃ yena vā tena vā vidhinā sambandhagataṃ ratanattaṃ atthi, yasmā taṃ ratanattamupādāya ratananti paññāpīyati, tasmā tassa ratanattassa atthitāya ratananti sijjhati. Atha vā idampi buddhe ratananti imināpi kāraṇena buddhova ratananti evampettha attho veditabbo. Vuttamattāya ca bhagavatā imāya gāthāya rājakulassa sotthi jātā, bhayaṃ vūpasantaṃ. Imissā gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

त्याचा अर्थ असा आहे - या मनुष्यलोकात किंवा परलोकात किंवा स्वर्गात जे काही धन किंवा रत्न आहे, त्या सर्वांपेक्षा त्या त्या गुणांमुळे अतुलनीय असलेले बुद्ध रत्न श्रेष्ठ आहे. जर हे सत्य असेल, तर या सत्याने या प्राण्यांचे कल्याण होवो, कल्याणाची प्राप्ती होवो, ते निरोगी आणि संकटांपासून मुक्त होवोत. आणि येथे जसे "हे आनंदा, चक्षु (डोळा) आत्मा किंवा आत्म्याच्या मालकीच्या गोष्टीने शून्य आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'आत्मभावाने किंवा आत्म्याच्या मालकीच्या भावाने' असा अर्थ होतो. अन्यथा, चक्षु हाच आत्मा आहे किंवा आत्म्याचा आहे, हे नाकारता आले नसते. त्याचप्रमाणे, 'रत्न श्रेष्ठ आहे' म्हणजे रत्नाचा स्वभाव श्रेष्ठ आहे, रत्नाचा भाव श्रेष्ठ आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे. अन्यथा, बुद्ध हे रत्न आहेत हे सिद्ध होणार नाही. कारण जिथे केवळ भौतिक रत्न असते, त्यालाच रत्न म्हटले जात नाही. परंतु जिथे आदर-सत्कार इत्यादी अर्थांनी युक्त, कोणत्याही प्रकारे संबंधात आलेले 'रत्नत्व' (रत्नाचा गुण) असते, आणि ज्या रत्नत्वामुळे त्याला 'रत्न' म्हणून ओळखले जाते, तिथे त्या रत्नत्वाच्या अस्तित्वामुळेच ते 'रत्न' म्हणून सिद्ध होते. किंवा 'हे बुद्धामध्ये असलेले रत्न' या कारणाने बुद्ध हेच रत्न आहेत, असाही अर्थ येथे समजला पाहिजे. भगवंतांनी ही गाथा केवळ म्हटल्याबरोबरच राजघराण्याचे कल्याण झाले आणि त्यांचे भय शांत झाले. या गाथेची आज्ञा एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली.

227. Evaṃ buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘khayaṃ virāga’’nti. Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā, yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ, yasmā ca [Pg.280] taṃ rāgādiviyuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca, yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā, tasmā ‘‘khaya’’nti ca ‘‘virāga’’nti ca vuccati. Yasmā panassa na uppādo paññāyati, na vayo na ṭhitassa aññathattaṃ, tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā ‘‘amata’’nti vuccati, uttamaṭṭhena pana atappakaṭṭhena ca paṇītanti. Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi, paṭilabhi, attano ñāṇabalena sacchākāsi. Sakyamunīti sakyakulappasutattā sakyo, moneyyadhammasamannāgatattā muni, sakyo eva muni sakyamuni. Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto. Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi. Tasmā suttantarepi vuttaṃ ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

२२७. अशा प्रकारे, बुद्धगुणांच्या आधारे सत्यवचन बोलून, आता निर्वाण धर्माच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी "खयं विरागं" (क्षय आणि विराग) ही गाथा सुरू केली. त्यामध्ये, ज्या अर्थी निर्वाणाच्या साक्षात्काराने राग इत्यादी क्लेश क्षीण होतात, पूर्णपणे नष्ट होतात; किंवा ज्या अर्थी ते त्यांच्या अनुत्पाद, निरोध आणि क्षय स्वरूप आहे; आणि ज्या अर्थी ते संप्रयोग (सहवास) आणि आलंबन (विषय) या दोन्ही दृष्टीने राग इत्यादी क्लेशांपासून विमुक्त आहे; किंवा ज्या अर्थी त्याचा साक्षात्कार झाल्यावर राग इत्यादी क्लेश अत्यंत विरक्त, नष्ट आणि उद्ध्वस्त होतात, म्हणून त्याला "क्षय" (खय) आणि "विराग" असे म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी त्याचा उत्पाद (उत्पत्ती), व्यय (नाश) किंवा स्थितीचा बदल दिसून येत नाही, म्हणून ते जन्मत नाही, जीर्ण होत नाही आणि मरत नाही या अर्थाने त्याला "अमृत" (अमत) म्हटले जाते. तसेच, उत्तम अर्थाने आणि अतृप्ततेच्या (कधीही न विटणाऱ्या) अर्थाने ते "प्रणीत" (श्रेष्ठ) आहे. 'यदज्झगा' म्हणजे जे प्राप्त केले, मिळवले, स्वतःच्या ज्ञानबळाने साक्षात केले. 'सक्यमुनि' म्हणजे शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे 'शाक्य' आणि मौनेय धर्माने युक्त असल्यामुळे 'मुनि'; शाक्य असलेले मुनि म्हणजेच 'शाक्यमुनि'. 'समाहितो' म्हणजे आर्यमार्गाच्या समाधीने एकाग्र चित्त असलेले. 'न तेन धम्मेन समत्थि किञ्चि' म्हणजे शाक्यमुनींनी प्राप्त केलेल्या त्या क्षय इत्यादी नावाच्या धर्माच्या समान दुसरा कोणताही धर्म नाही. म्हणूनच दुसऱ्या सूत्तातही म्हटले आहे - "भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग श्रेष्ठ म्हटला जातो."

Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamanatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ etena saccena suvatthi hotū’’ti. Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी निर्वाण धर्माची इतर धर्मांशी असणारी असमानता सांगून, आता त्या प्राण्यांवर ओढवलेल्या संकटांचे शमन करण्यासाठी, क्षय, विराग, अमृतत्व आणि प्रणीतत्व (श्रेष्ठत्व) या गुणांमुळे निर्वाण धर्म रत्नाच्या अतुलनीय असण्यावर आधार ठेवून हे सत्यवचन उच्चारले - "हे धर्मामध्ये असलेले रत्न देखील अतिशय श्रेष्ठ आहे, या सत्याने सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो." त्याचा अर्थ मागील गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली.

228. Evaṃ nibbānadhammaguṇena saccaṃ vatvā idāni maggadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘yaṃ buddhaseṭṭho’’ti. Tattha ‘‘bujjhitā saccānī’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddho, uttamo pasaṃsanīyo cāti seṭṭho, buddho ca so seṭṭho cāti buddhaseṭṭho. Anubuddhapaccekabuddhasaṅkhātesu vā buddhesu seṭṭhoti buddhaseṭṭho. So buddhaseṭṭho yaṃ parivaṇṇayī, ‘‘aṭṭhaṅgiko ca maggānaṃ, khemaṃ nibbānappattiyā’’ti (ma. ni. 2.215) ca ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) ca evamādinā nayena tattha tattha pasaṃsi pakāsayi. Sucinti kilesamalasamucchedakaraṇato accantavodānaṃ. Samādhimānantarikaññamāhūti yañca attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phaladānato ‘‘ānantarikasamādhī’’ti āhu. Na hi maggasamādhiñhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –

२२८. अशा प्रकारे निर्वाणधम्माच्या गुणांच्या संदर्भाने सत्यवचन बोलून, आता मार्गधम्माच्या गुणांविषयी सांगण्यासाठी 'यं बुद्धसेट्ठो' (ज्या श्रेष्ठ बुद्धाने प्रशंसा केली) इत्यादी गाथा सुरू केली आहे. तेथे 'बुज्झिता सच्चानी' (ज्यांनी सत्यांचे आकलन केले आहे) इत्यादी पद्धतीने 'बुद्ध' आणि उत्तम व प्रशंसनीय असल्यामुळे 'सेट्ठ' (श्रेष्ठ), अशा प्रकारे जे बुद्ध आहेत आणि श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' (श्रेष्ठ बुद्ध) होत. किंवा अनुबुद्ध आणि प्रत्येकबुद्ध यांच्यामध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे त्यांना 'बुद्धसेट्ठ' म्हटले जाते. त्या श्रेष्ठ बुद्धांनी ज्याची प्रशंसा केली, 'मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे, जो निर्वाण प्राप्तीसाठी सुरक्षित मार्ग आहे' आणि 'भिक्खूहो, मी तुम्हांला उपनिषद् (कारण) आणि परिष्कारांसह (साधनांसह) आर्य सम्यक् समाधीची देशना करीन' इत्यादी पद्धतीने ठिकठिकाणी त्याची प्रशंसा केली व तो प्रकट केला. 'सुचिं' म्हणजे क्लेशांच्या मलरूपी अशुद्धीचा समूळ नाश केल्यामुळे अत्यंत शुद्ध असलेला. 'समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहू' म्हणजे ज्या समाधीनंतर लगेचच निश्चितपणे फलप्राप्ती होत असल्यामुळे तिला 'आनन्तरिक समाधी' (निरंतर समाधी) असे म्हणतात. कारण मार्ग-समाधी उत्पन्न झाल्यावर तिच्या फलप्राप्तीमध्ये अडथळा आणणारा कोणताही अंतराय (अडचण) नसतो. जसे की त्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Ayañca [Pg.281] puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).

'जर एखादी व्यक्ती सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) असेल, आणि कल्प जळून नष्ट होण्याची वेळ आली असेल, तरीही जोपर्यंत ही व्यक्ती सोतापत्ति-फलाचा साक्षात्कार करत नाही, तोपर्यंत तो कल्प जळणार नाही. या व्यक्तीला ठितकप्पी (कल्पापर्यंत टिकून राहणारी व्यक्ती) म्हटले जाते. मार्गाशी युक्त असलेले सर्वच पुद्गल (व्यक्ती) ठितकप्पी असतात.'

Samādhinā tena samo na vijjatīti tena buddhaseṭṭhaparivaṇṇitena sucinā ānantarikasamādhinā samo rūpāvacarasamādhi vā arūpāvacarasamādhi vā koci na vijjati. Kasmā? Tesaṃ bhāvitattā tattha tattha brahmaloke uppannassāpi puna nirayādīsu uppattisambhavato, imassa ca arahattasamādhissa bhāvitattā ariyapuggalassa sabbuppattisamugghātasambhavato. Tasmā suttantarepi vuttaṃ ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

'त्या समाधीच्या तोडीची दुसरी कोणतीही समाधी अस्तित्वात नाही' याचा अर्थ असा की, श्रेष्ठ बुद्धांनी प्रशंसिलेल्या त्या शुद्ध आनन्तरिक समाधीच्या समान कोणतीही रूपावचर समाधी किंवा अरूपावचर समाधी अस्तित्वात नाही. का? कारण त्या (लौकिक) समाधींच्या भावनेमुळे (अभ्यासामुळे) त्या त्या ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीचाही पुन्हा नरक इत्यादी गतींमध्ये जन्म होणे शक्य असते; परंतु या अरहत्त-समाधीच्या भावनेमुळे आर्य पुद्गलाच्या सर्व प्रकारच्या पुनर्जन्माचा समूळ नाश होतो. म्हणूनच दुसऱ्या एका सूत्तात भगवंतांनी म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संस्कारित) धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ मानला गेला आहे' इत्यादी.

Evaṃ bhagavā ānantarikasamādhissa aññehi samādhīhi asamataṃ vatvā idāni purimanayeneva maggadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme…pe… hotū’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी आनन्तरिक समाधीची इतर समाधींशी असलेली असमानता सांगून, आता पूर्वीच्याच पद्धतीने मार्गधम्मरूपी रत्नाच्या अतुलनीयतेच्या आधारे 'इदम्पि धम्मे... पे... होतु' (हे देखील धम्मातील श्रेष्ठ रत्न आहे...) हे सत्यवचन योजले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे.

229. Evaṃ maggadhammaguṇenāpi saccaṃ vatvā idāni saṅghaguṇenāpi vattumāraddho ‘‘ye puggalā’’ti. Tattha yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi pasatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogā. Tesañhi campakavakulakusumādīnaṃ sahajātavaṇṇagandhādayo viya sahajātasīlasamādhiādayo guṇā. Tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pasaṃsanīyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā’’ti.

२२९. अशा प्रकारे मार्गधम्माच्या गुणांच्या आधारे सत्यवचन बोलून, आता संघगुणांविषयी सांगण्यासाठी 'ye puggalā' (ज्या व्यक्ती...) इत्यादी गाथा सुरू केली आहे. तेथे 'ye' हा शब्द अनिश्चितपणे निर्देश करणारा आहे. 'puggalā' म्हणजे प्राणी (सत्त्व). 'aṭṭha' ही त्यांची संख्या निश्चित करणारा शब्द आहे. कारण मार्गस्थ असलेले चार आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित असलेले चार मिळून आठ पुद्गल (व्यक्ती) होतात. 'sataṃ pasatthā' म्हणजे सत्पुरुषांद्वारे, बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, श्रावक आणि इतर देव व मनुष्यांद्वारे प्रशंसिलेले. का? कारण ते जन्मजात शील इत्यादी गुणांनी युक्त असतात. ज्याप्रमाणे चाफा (चम्पक) आणि बकुळ इत्यादी फुलांमध्ये रंग आणि सुगंध नैसर्गिकरित्याच असतात, त्याचप्रमाणे त्यांच्यामध्ये शील, समाधी इत्यादी गुण नैसर्गिकरित्याच असतात. त्यामुळे ते रंग आणि सुगंधाने युक्त असलेल्या फुलांप्रमाणे देव आणि मनुष्यांच्या सत्पुरुषांना प्रिय, मनपसंत आणि प्रशंसनीय वाटतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā' (सत्पुरुषांनी प्रशंसिलेले ते आठ पुद्गल).

Atha vā yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhasatanti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti [Pg.282] tayo sotāpannā, kāmarūpārūpabhavesu adhigatapphalā tayo sakadāgāmino, te sabbepi catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena catuvīsati, antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti, avihesu pañca, tathā atappasudassasudassīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsotavajjā cattāroti catuvīsati anāgāmino, sukkhavipassako samathayānikoti dve arahanto, cattāro maggaṭṭhāti catupaññāsa. Te sabbepi saddhādhurapaññādhurānaṃ vasena diguṇā hutvā aṭṭhasataṃ honti. Sesaṃ vuttanayameva.

अथवा, 'ye' हा अनिश्चित निर्देश आहे. 'puggalā' म्हणजे प्राणी. 'aṭṭhasataṃ' (एकशे आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी संख्या आहे. कारण १. एकबीजी, २. कोलङ्कोल आणि ३. सत्तक्खत्तुपरम असे तीन प्रकारचे सोतापन्न (श्रोतापन्न) असतात; काम, रूप आणि अरूप भवांमध्ये फल प्राप्त केलेले तीन सकदागामी (सकृदागामी) असतात; हे सर्व मिळून चार प्रतिपदांच्या (मार्गांच्या) आधारे चोवीस (२४) होतात. अविह भूमीमध्ये १. अन्तरापरिनिब्बायी, २. उपहच्चपरिनिब्बायी, ३. ससङ्खारपरिनिब्बायी, ४. असङ्खारपरिनिब्बायी आणि ५. उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी असे पाच प्रकारचे अनागामी असतात; तसेच अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी भूमींमध्येही प्रत्येकी पाच असतात. अकनिठ्ठ भूमीमध्ये मात्र उद्धंसोत वगळून चार अनागामी असतात; अशा प्रकारे चोवीस (२४) अनागामी होतात. सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) आणि समथयानिक (शमथयानिक) असे दोन प्रकारचे अरहंत असतात. चार मार्गस्थ (मग्गट्ठा) असतात; असे एकूण चोपन्न (५४) होतात. हे सर्व श्रद्धाधुर (श्रद्धाप्रधान) आणि प्रज्ञाधुर (प्रज्ञाप्रधान) यांच्या भेदाने दुप्पट होऊन एकशे आठ (१०८) होतात. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Cattāri etāni yugāni hontīti te sabbepi aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vāti vitthāravasena uddiṭṭhapuggalā, saṅkhepavasena sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Te dakkhiṇeyyāti ettha teti pubbe aniyametvā uddiṭṭhānaṃ niyametvā niddeso. Ye puggalā vitthāravasena aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vā, saṅkhepavasena cattāri yugāni hontīti vuttā, sabbepi te dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā. Dakkhiṇā nāma kammañca kammavipākañca saddahitvā ‘‘esa me idaṃ vejjakammaṃ vā jaṅghapesanikaṃ vā karissatī’’ti evamādīni anapekkhitvā dīyamāno deyyadhammo, taṃ arahanti nāma sīlādiguṇayuttā puggalā. Ime ca tādisā, tena vuccanti te ‘‘dakkhiṇeyyā’’ti.

'ही चार जोडपी आहेत' याचा अर्थ असा की, विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ म्हणून निर्दिष्ट केलेले हे सर्व पुद्गल, संक्षेपाने सोतापत्तिमार्गस्थ व फलस्थ मिळून एक जोडपे, अशा प्रकारे अरहत्तमार्गस्थ व फलस्थ यांपर्यंत एकूण चार जोडपी होतात. 'ते दक्खिणेय्या' (ते दक्षिणेस पात्र आहेत) येथे 'ते' हा शब्द पूर्वी अनिश्चितपणे निर्दिष्ट केलेल्या पुद्गलांना निश्चित करून दाखवणारा निर्देश आहे. जे पुद्गल विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ, आणि संक्षेपाने चार जोडपी आहेत असे म्हटले आहे, ते सर्व 'दक्षिणा' (दान) स्वीकारण्यास पात्र असल्यामुळे 'दक्खिणेय्य' (दक्षिणेय) आहेत. 'दक्षिणा' म्हणजे कर्म आणि कर्माच्या विपाकावर (फलावर) श्रद्धा ठेवून, 'हा माझ्यासाठी वैद्यकीय काम करेल किंवा निरोप पोहोचवण्याचे काम करेल' इत्यादी गोष्टींची अपेक्षा न ठेवता दिले जाणारे दान होय. शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेले पुद्गल अशा दानास पात्र असतात. आणि हे (आर्य पुद्गल) तसेच आहेत, म्हणूनच त्यांना 'दक्खिणेय्य' म्हटले जाते.

Sugatassa sāvakāti bhagavā sobhanena gamanena yuttattā, sobhanañca ṭhānaṃ gatattā, suṭṭhu ca gatattā suṭṭhu eva ca gadattā sugato, tassa sugatassa. Sabbepi te vacanaṃ suṇantīti sāvakā. Kāmañca aññepi suṇanti, na pana sutvā kattabbakiccaṃ karonti. Ime pana sutvā kattabbaṃ dhammānudhammapaṭipattiṃ katvā maggaphalāni pattā, tasmā ‘‘sāvakā’’ti vuccanti. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatasāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhibhāvaṃ upagatattā mahapphalāni honti. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

'सुगताचे श्रावक' म्हणजे भगवान हे सुंदर गमनाने (चालण्याने) युक्त असल्यामुळे, सुंदर स्थानाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे गेल्यामुळे आणि केवळ सुवचन (चांगले बोलणे) बोलत असल्यामुळे 'सुगत' होत; त्या सुगताचे (श्रावक). ते सर्व त्यांचे वचन ऐकतात म्हणून 'श्रावक' (सावक) होत. इतर लोकही ऐकतात, परंतु ते ऐकूनही आपले कर्तव्यकर्म (क्लेशांचा नाश करणे) करत नाहीत. मात्र हे (श्रावक) ऐकल्यानंतर आपले कर्तव्य असलेले 'धम्मानुधम्मपटिपत्ति' (धम्मानुकूल आचरण) करून मार्ग आणि फलांना प्राप्त झाले आहेत, म्हणून त्यांना 'श्रावक' म्हटले जाते. 'त्यांना दिलेले दान महाफळ देणारे असते' याचा अर्थ असा की, या सुगत-श्रावकांना दिलेले अगदी थोडे दान देखील, ग्रहण करणाऱ्याच्या (श्रावकाच्या) शुद्धतेमुळे दक्षिणा-विशुद्धीला प्राप्त होऊन महाफळ देणारे ठरते. म्हणूनच दुसऱ्या एका सूत्तात म्हटले आहे –

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho…pe… aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

"भिक्खूंनो, जितके काही संघ किंवा समूह आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो; म्हणजेच जे चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ... (पे)... सर्वश्रेष्ठ विपाक देणारा आहे."

Evaṃ [Pg.283] bhagavā sabbesampi maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

"अशा प्रकारे भगवंतांनी मार्गस्थ आणि फलस्थ असलेल्या सर्वांच्या संदर्भात संघरत्नाच्या गुणांचे वर्णन करून, आता त्याच गुणाचा आधार घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघामधील श्रेष्ठ रत्न आहे) या सत्यवचनाचा उच्चार केला आहे. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे."

230. Evaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅghaguṇena saccaṃ vatvā idāni tato ekacciyānaṃ phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva guṇena vattumāraddho ‘‘ye suppayuttā’’ti. Tattha yeti aniyamituddesavacanaṃ. Suppayuttāti suṭṭhu payuttā, anekavihitaṃ anesanaṃ pahāya suddhājīvitaṃ nissāya vipassanāya attānaṃ payuñjitumāraddhāti attho. Atha vā suppayuttāti parisuddhakāyavacīpayogasamannāgatā. Tena tesaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti. Manasā daḷhenāti daḷhena manasā, thirasamādhiyuttena cetasāti attho. Tena tesaṃ samādhikkhandhaṃ dasseti. Nikkāminoti kāye ca jīvite ca anapekkhā hutvā paññādhurena vīriyena sabbakilesehi katanikkamanā. Tena tesaṃ vīriyasampannaṃ paññākkhandhaṃ dasseti.

२३०. "अशा प्रकारे मार्गस्थ आणि फलस्थ यांच्या संदर्भातील संघगुणांद्वारे सत्याचा उच्चार करून, आता त्यांपैकी फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी 'ये सुप्पयुत्ता' (जे चांगल्या प्रकारे युक्त आहेत) या गाथेची सुरुवात केली आहे. तेथे 'ये' हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा आहे. 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले; अनेक प्रकारच्या अयोग्य उपजीविकेचा (अनेषणा) त्याग करून, शुद्ध आजीविकेचा आश्रय घेऊन, विपश्यनेमध्ये स्वतःला चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त केलेले, असा अर्थ आहे. किंवा 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे अत्यंत शुद्ध कायिक आणि वाचिक प्रयत्नांनी युक्त असलेले; याद्वारे त्यांचा 'शीलस्कंध' दर्शविला आहे. 'मनसा दळ्हेन' म्हणजे दृढ मनाने, स्थिर समाधीने युक्त असलेल्या चित्ताने, असा अर्थ आहे; याद्वारे त्यांचा 'समाधीस्कंध' दर्शविला आहे. 'निक्कामिनो' म्हणजे शरीर आणि जीवनाची कोणतीही अपेक्षा न ठेवता, प्रज्ञेच्या नेतृत्वाखालील वीर्याने (प्रयत्नाने) सर्व क्लेशांमधून पूर्णपणे मुक्त झालेले; याद्वारे त्यांचा वीर्यसंपन्न 'प्रज्ञास्कंध' दर्शविला आहे."

Gotamasāsanamhīti gottato gotamassa tathāgatasseva sāsanamhi. Tena ito bahiddhā nānappakārampi amaratapaṃ karontānaṃ suppayogādiguṇābhāvato kilesehi nikkamanābhāvaṃ dīpeti. Teti pubbe uddiṭṭhānaṃ niddesavacanaṃ. Pattipattāti ettha pattabbāti patti, pattabbā nāma pattuṃ arahā, yaṃ patvā accantayogakkhemino honti, arahattaphalassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ pattiṃ pattāti pattipattā. Amatanti nibbānaṃ. Vigayhāti ārammaṇavasena vigāhitvā. Laddhāti labhitvā. Mudhāti abyayena kākaṇikamattampi byayaṃ akatvā. Nibbutinti paṭippassaddhakilesadarathaṃ phalasamāpattiṃ. Bhuñjamānāti anubhavamānā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye imasmiṃ gotamasāsanamhi sīlasampannattā suppayuttā, samādhisampannattā manasā daḷhena, paññāsampannattā nikkāmino, te imāya sammāpaṭipadāya amataṃ vigayha mudhā laddhā phalasamāpattisaññitaṃ nibbutiṃ bhuñjamānā pattipattā nāma hontīti.

"'गोतमसासनम्हि' म्हणजे गोत्राने गौतम असलेल्या तथागतांच्याच शासनात (शिकवणुकीत). याद्वारे, या शासनाबाहेर विविध प्रकारचे अमरत्व मिळवण्यासाठी तप करणाऱ्या लोकांमध्ये योग्य प्रयत्न इत्यादी गुणांचा अभाव असल्यामुळे, क्लेशांमधून त्यांची सुटका होत नाही, हे दर्शविले आहे. 'ते' हा शब्द पूर्वी उल्लेखिलेल्यांचा निर्देश करणारा आहे. 'पत्तिपत्ता' यामध्ये 'पत्ती' म्हणजे जे प्राप्त करण्यायोग्य आहे; प्राप्त करण्यायोग्य म्हणजेच जे प्राप्त करण्यास पात्र आहे, जे प्राप्त केल्यावर व्यक्ती अत्यंत योगक्षेम (सर्व बंधनांपासून मुक्त) होते, हे अर्हतफलाचेच नाव आहे; त्या प्राप्तीला जे प्राप्त झाले आहेत ते 'पत्तिपत्ता' होत. 'अमतं' म्हणजे निर्वाण. 'विगय्ह' म्हणजे आलंबन रूपाने त्यात प्रवेश करून (अवगाहन करून). 'लद्धा' म्हणजे प्राप्त करून. 'मुधा' म्हणजे कोणताही खर्च न करता, अगदी कवडीचाही खर्च न करता. 'निब्बुतिं' म्हणजे क्लेशांचा दाह शांत झालेल्या फलसमापत्तीचा. 'भुञ्जमाना' म्हणजे अनुभव घेत असलेले. काय सांगितले आहे? जे या गौतम शासनात शीलसंपन्न असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त झाले आहेत, समाधीसंपन्न असल्यामुळे दृढ मनाने युक्त आहेत, प्रज्ञासंपन्न असल्यामुळे निष्काम (इच्छारहित) आहेत, ते या सम्यक प्रतिपदेने (योग्य आचरणाने) अमृतात (निर्वाणात) अवगाहन करून, ते विनामूल्य प्राप्त करून, फलसमापत्ती नावाच्या शांततेचा (निर्वृत्तीचा) उपभोग घेणारे 'पत्तिपत्ता' (प्राप्तीला प्राप्त झालेले) ठरतात."

Evaṃ bhagavā phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati [Pg.284] ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

"अशा प्रकारे भगवंतांनी फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्या संदर्भात संघरत्नाच्या गुणांचे वर्णन करून, आता त्याच गुणाचा आधार घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' या सत्यवचनाचा उच्चार केला आहे. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे."

231. Evaṃ khīṇāsavapuggalānaṃ guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni bahujanapaccakkhena sotāpannasseva guṇena vattumāraddho ‘‘yathindakhīlo’’ti. Tattha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvāranivāraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayathambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavinti bhūmiṃ. Sitoti anto pavisitvā nissito. Siyāti bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatavātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamanti tathāvidhaṃ. Sappurisanti uttamapurisaṃ. Vadāmīti bhaṇāmi. Yo ariyasaccāni avecca passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati. Tattha ariyasaccāni visuddhimagge vuttanayeneva veditabbāni.

२३१. "अशा प्रकारे क्षीणास्रव पुद्गलांच्या गुणांद्वारे संघाला आधार बनवून सत्याचा उच्चार करून, आता बहुसंख्य लोकांना प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या केवळ स्रोतापन्नाच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी 'यथिन्दखीलो' (ज्याप्रमाणे इंद्रकील) या गाथेची सुरुवात केली आहे. तेथे 'यथा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा आहे. 'इन्दखीलो' (इंद्रकील) हे शहराच्या दरवाजाचे रक्षण करण्यासाठी उंबरठ्याच्या आत आठ किंवा दहा हात खोल जमीन खणून रोवलेल्या मजबूत लाकडाच्या खांबाचे नाव आहे. 'पठविं' म्हणजे जमिनीला. 'सितो' म्हणजे आत प्रवेश करून स्थिर झालेला. 'सिया' म्हणजे असावा. 'चतुब्भि वातेहि' म्हणजे चारही दिशांनी येणाऱ्या वाऱ्यांमुळे. 'असम्पकम्पियो' म्हणजे हलवता किंवा डळमळीत करता न येणारा. 'तथूपमं' म्हणजे त्या प्रकारची उपमा असलेला. 'सप्पुरिसं' म्हणजे उत्तम पुरुषाला. 'वदामि' म्हणजे मी म्हणतो. 'यो अरियसच्चानि अवेच्च पस्सति' म्हणजे जो चार आर्यसत्यांना प्रज्ञेने पूर्णपणे जाणून पाहतो. तेथे 'आर्यसत्ये' विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावीत."

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi indakhīlo gambhīranematāya pathavissito catubbhi vātehi asampakampiyo siyā, imampi sappurisaṃ tathūpamameva vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. Kasmā? Yasmā sopi indakhīlo viya catūhi vātehi sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyo hoti, tamhā dassanā kenaci kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

"येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – ज्याप्रमाणे खोल पाया असल्यामुळे जमिनीत घट्ट रोवलेला इंद्रकील चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी हलवला जाऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे मी या सत्पुरुषालाही त्याच्यासारखाच मानतो, जो आर्यसत्यांना पूर्णपणे जाणून पाहतो. का? कारण तो देखील इंद्रकीलाप्रमाणे चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी म्हणजेच सर्व इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) मतप्रवाहरूपी वाऱ्यांनी विचलित होत नाही; त्या दर्शनामुळे (ज्ञानामुळे) त्याला कोणीही हलवू किंवा डळमळीत करू शकत नाही. म्हणूनच दुसऱ्या सूत्तातही म्हटले आहे –"

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayokhīlo vā indakhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampakampī, puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampacāleyya. Pacchimāya…pe… dakkhiṇāya… uttarāya cepi…pe… na sampacāleyya. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā, bhikkhave, nemassa sunikhātattā indakhīlassa. Evameva kho, bhikkhave, ye ca kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘idaṃ dukkhanti…pe… paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānanti, te na aññassa samaṇassa [Pg.285] vā brāhmaṇassa vā mukhaṃ olokenti ‘ayaṃ nūna bhavaṃ jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti. Taṃ kissa hetu? Sudiṭṭhattā, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccāna’’nti (saṃ. ni. 5.1109).

"'भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा लोखंडी खांब किंवा इंद्रकील खोल पाया असलेला, चांगल्या प्रकारे रोवलेला, अचल आणि अकंप असतो; पूर्वेकडून जरी तीव्र वादळी वारा आला, तरी तो त्याला हलवू शकत नाही, कंपित करू शकत नाही किंवा डळमळीत करू शकत नाही. पश्चिमेकडून... (पे)... दक्षिणेकडून... उत्तरेकडून जरी तीव्र वादळी वारा आला, तरी तो त्याला डळमळीत करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, कारण त्या इंद्रकीलाचा पाया खोल आहे आणि तो चांगल्या प्रकारे रोवलेला आहे. भिक्खूंनो, अगदी त्याचप्रमाणे, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे दुःख आहे... (पे)... ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतात, ते इतर कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाच्या तोंडाकडे पाहत नाहीत की, 'हे आदरणीय गृहस्थ खरोखरच जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात काय?' त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, कारण त्यांनी चार आर्यसत्यांना चांगल्या प्रकारे पाहिले आहे.'"

Evaṃ bhagavā bahujanapaccakkhassa sotāpannasseva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

"अशा प्रकारे भगवंतांनी बहुसंख्य लोकांना प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या केवळ स्रोतापन्नाच्या संदर्भात संघरत्नाच्या गुणांचे वर्णन करून, आता त्याच गुणाचा आधार घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' या सत्यवचनाचा उच्चार केला आहे. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे."

232. Evaṃ avisesato sotāpannassa guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye te tayo sotāpannā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti. Yathāha –

२३२. "अशा प्रकारे सामान्यतः स्रोतापन्नाच्या गुणांद्वारे संघाला आधार बनवून सत्याचा उच्चार करून, आता जे तीन प्रकारचे स्रोतापन्न आहेत – एकबीजी, कोलंकुल आणि सप्तकृत्वपरम. जसे म्हटले आहे –"

‘‘Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti…pe… so ekaṃyeva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ ekabījī. Tathā dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo. Tathā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31-33).

येथे, एखादा मनुष्य तीन संयोजनांच्या (बंधनांच्या) पूर्ण क्षयामुळे सोतापन्न होतो... तो केवळ एकच जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो, त्याला 'एकबीजी' म्हणतात. तसेच, दोन किंवा तीन कुळांमध्ये जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो, त्याला 'कोलंकोल' म्हणतात. तसेच, देव आणि मानवांमध्ये सात वेळा जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो, त्याला 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात वेळा जन्म घेणारा) म्हणतात.

Tesaṃ sabbakaniṭṭhassa sattakkhattuparamassa guṇena vattumāraddho ‘‘ye ariyasaccānī’’ti. Tattha ye ariyasaccānīti etaṃ vuttanayameva. Vibhāvayantīti paññāobhāsena saccapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamitvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassapi lokassa ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhapaññena, sabbaññunāti vuttaṃ hoti. Sudesitānīti samāsabyāsasākalyavekalyādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kiñcāpi devarajjacakkavattirajjādippamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhā ṭhapetvā satta [Pg.286] bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā atthaṅgatattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhave eva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇantīti.

त्यांच्यापैकी सर्वात कनिष्ठ असलेल्या 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात वेळा जन्म घेणाऱ्या) च्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी 'ये अरियसच्चानि' (जे आर्यसत्य) ही गाथा सुरू केली आहे. तेथे 'ये अरियसच्चानि' याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'विभावयन्ति' (स्पष्ट करतात) म्हणजे प्रज्ञेच्या प्रकाशाने सत्याला झाकून टाकणाऱ्या क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश करून स्वतःसाठी ते स्पष्ट व प्रकट करतात. 'गंभीरपञ्ञेन' (गंभीर प्रज्ञेच्या द्वारे) म्हणजे जिचे मोजमाप करता येत नाही अशा प्रज्ञेमुळे, देवलोकासह सर्व जगाच्या ज्ञानालाही जिचा थांग लागत नाही अशा प्रज्ञेने युक्त असलेल्या, म्हणजेच 'सर्वज्ञ' (बुद्धांनी) असे म्हटले आहे. 'सुदेसितानि' (उत्तम प्रकारे उपदेशिलेली) म्हणजे संक्षेप, विस्तार, संपूर्णता, अपूर्णता इत्यादी विविध पद्धतींनी उत्तम प्रकारे उपदेशिलेली. 'किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ता' (जरी ते अत्यंत गाफील/प्रमत्त असले तरी) म्हणजे ज्यांनी आर्यसत्यांचे आकलन केले आहे असे ते सोतापन्न व्यक्ती, जरी देवराज किंवा चक्रवर्ती राजा इत्यादींच्या प्रमाद स्थानांना (भोगांना) प्राप्त होऊन अत्यंत प्रमत्त (गाफील) झाले, तरीही सोतापत्ती-मार्ग-ज्ञानामुळे, अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्याने, अनादी संसारात उत्पन्न होणाऱ्या नाम आणि रूपाचा निरोध व अस्त झाल्यामुळे, ते सात जन्म सोडून आठवा जन्म घेत नाहीत; तर सातव्या जन्मातच विपश्यना सुरू करून अर्हतपद प्राप्त करतात.

Evaṃ bhagavā sattakkhattuparamavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी 'सत्तक्खत्तुपरम' च्या माध्यमातून संघरत्नाच्या गुणांचे वर्णन करून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघात श्रेष्ठ रत्न आहे) हे सत्यवचन प्रकट केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी/यक्षांनी) स्वीकारली आहे.

233. Evaṃ sattakkhattuparamassa aṭṭhamaṃ bhavaṃ anādiyanaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni tasseva satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhena guṇena vattumāraddho ‘‘sahāvassā’’ti. Tattha sahāvāti saddhiṃyeva. Assāti ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti vuttesu aññatarassa. Dassanasampadāyāti sotāpattimaggasampattiyā. Sotāpattimaggo hi nibbānaṃ disvā kattabbakiccasampadāya sabbapaṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Tassa attani pātubhāvo dassanasampadā, tāya dassanasampadāya saha eva. Tayassu dhammā jahitā bhavantīti ettha suiti padapūraṇamatte nipāto. ‘‘Idaṃsu me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hotī’’tievamādīsu (ma. ni. 1.156) viya. Yato sahāvassa dassanasampadāya tayo dhammā jahitā bhavanti pahīnā bhavantīti ayamevettha attho.

२३३. अशा प्रकारे, 'सत्तक्खत्तुपरम' च्या आठवा जन्म न घेण्याच्या गुणाद्वारे संघाला साक्षी ठेवून सत्यवचन सांगितल्यानंतर, आता जरी तो सात जन्म घेणारा असला, तरीही ज्यांनी नवीन जन्म घेण्याचे सोडलेले नाही अशा इतर सामान्य व्यक्तींपेक्षा त्याच्यात असलेल्या विशिष्ट गुणाचे वर्णन करण्यासाठी भगवंतांनी 'सहावस्स' (त्याच्या सोबतच) ही गाथा सुरू केली आहे. तेथे 'सहाव' म्हणजे सोबतच. 'अस्स' म्हणजे 'ते आठवा जन्म घेत नाहीत' असे ज्यांच्याविषयी म्हटले आहे, त्यापैकी एकाचा. 'दस्सनसम्पदाय' म्हणजे सोतापत्ती-मार्ग-प्राप्तीद्वारे. कारण सोतापत्ती-मार्गाला 'दस्सन' (दर्शन) म्हटले जाते, कारण निर्वाण पाहून करायचे असलेले कर्तव्य पूर्ण करण्यासाठी ते सर्वात पहिले निर्वाणाचे दर्शन असते. त्याचा स्वतःमध्ये प्रकट होणे म्हणजे 'दर्शनसंपदा' होय, त्या दर्शनसंपदेच्या सोबतच. 'तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति' (तीन धर्म नष्ट होतात) येथे 'सु' हा शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे. जसे की 'इदं सु मे, सारिपुत्त, महाविकटभोजनास्मिं होति' इत्यादी वाक्यांमध्ये आहे. त्यामुळे, दर्शनसंपदेच्या प्राप्तीसोबतच त्याचे तीन धर्म नष्ट होतात, हाच येथे अर्थ आहे.

Idāni jahitadhammadassanatthaṃ āha ‘‘sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī’’ti. Tattha sati kāye vijjamāne upādānakkhandhapañcakasaṅkhāte kāye vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, satī vā tattha kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamānā diṭṭhīti attho. Satiyeva vā kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamāne rūpādisaṅkhāto attāti evaṃ pavattā diṭṭhīti attho. Tassā ca pahīnattā sabbadiṭṭhigatāni pahīnāniyeva honti. Sā hi nesaṃ mūlaṃ. Sabbakilesabyādhivūpasamanato paññā ‘‘cikicchita’’nti vuccati, taṃ paññācikicchitaṃ ito vigataṃ, tato vā paññācikicchitā idaṃ vigatanti vicikicchitaṃ, ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādinā (dha. sa. 1008; vibha. 915) nayena [Pg.287] vuttāya aṭṭhavatthukāya vimatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tassā pahīnattā sabbavicikicchitāni pahīnāni honti. Tañhi nesaṃ mūlaṃ. ‘‘Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’tievamādīsu (dha. sa. 1222; vibha. 938) āgataṃ gosīlakukkurasīlādikaṃ sīlaṃ govatakukkuravatādikañca vataṃ ‘‘sīlabbata’’nti vuccati. Tassa pahīnattā sabbampi naggiyamuṇḍikādi amaratapaṃ pahīnaṃ hoti. Tañhi tassa mūlaṃ. Tena sabbāvasāne vuttaṃ ‘‘yadatthi kiñcī’’ti. Dukkhadassanasampadāya cettha sakkāyadiṭṭhi, samudayadassanasampadāya vicikicchitaṃ, maggadassananibbānadassanasampadāya sīlabbataṃ pahīyatīti viññātabbaṃ.

आता, नष्ट झालेल्या धर्मांना दाखवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे: 'सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी), विचिकिच्छा (शंका/संदेह) आणि जे काही शील व व्रत (शीलब्बतपरामास) आहेत ते सर्व.' तेथे, शरीर विद्यमान असताना, पाच उपादानस्कंधांच्या स्वरूपात असलेल्या शरीराविषयी जी वीस प्रकारची दृष्टी निर्माण होते, तिला 'सक्कायदिट्ठि' म्हणतात. किंवा त्या शरीराविषयी जी दृष्टी असते, तिला 'सक्कायदिट्ठि' म्हणतात, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान दृष्टी असा अर्थ आहे. किंवा शरीर असतानाच जी दृष्टी निर्माण होते, म्हणजे वर सांगितलेले शरीर विद्यमान असताना 'रूप इत्यादी म्हणजेच आत्मा आहे' अशा प्रकारे जी दृष्टी प्रवृत्त होते, तिला 'सक्कायदिट्ठि' म्हणतात. ती नष्ट झाल्यामुळे सर्व प्रकारच्या चुकीच्या दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) नष्ट होतात, कारण तीच त्यांची मूळ आहे. सर्व क्लेशरूपी रोगांचे शमन करत असल्यामुळे प्रज्ञेला 'चिकित्सा' (औषध) म्हटले जाते. प्रज्ञारूपी चिकित्सेपासून जे दूर गेले आहे, किंवा ज्याच्यापासून प्रज्ञारूपी चिकित्सा दूर गेली आहे, ते 'विचिकिच्छित' (संदेह) होय. 'तो शास्त्याविषयी (बुद्धांविषयी) शंका घेतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या आठ प्रकारच्या संशयांचे हे नाव आहे. ते नष्ट झाल्यामुळे सर्व संशय नष्ट होतात, कारण तेच त्यांचे मूळ आहे. 'येथून बाहेर (इतर संप्रदायांत) श्रमण आणि ब्राह्मणांची शीलाने शुद्धी होते, व्रताने शुद्धी होते' इत्यादी वाक्यांमध्ये आलेले गो-शील (गाईसारखे आचरण), कुक्कुर-शील (कुत्र्यासारखे आचरण) इत्यादी शील आणि गो-व्रत, कुक्कुर-व्रत इत्यादी व्रतांना 'शीलब्बत' (शील आणि व्रत) म्हटले जाते. ते नष्ट झाल्यामुळे नग्न राहणे, मुंडण करणे इत्यादी सर्व प्रकारचे बाह्य तप देखील नष्ट होते, कारण तेच त्याचे मूळ आहे. म्हणूनच शेवटी 'yadatthi kiñci' (जे काही आहे ते सर्व) असे म्हटले आहे. येथे हे समजून घ्यावे की, दुःख-दर्शनाच्या संपदेने 'सक्कायदिट्ठि' नष्ट होते, समुदय-दर्शनाच्या संपदेने 'विचिकिच्छा' नष्ट होते आणि मार्ग-दर्शन व निर्वाण-दर्शनाच्या संपदेने 'शीलब्बत' नष्ट होते.

234. Evamassa kilesavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni tasmiṃ kilesavaṭṭe sati yena vipākavaṭṭena bhavitabbaṃ, tappahānā tassāpi pahānaṃ dīpento āha ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto’’ti. Tattha cattāro apāyā nāma nirayatiracchānapettivisayaasurakāyā, tehi esa satta bhave upādiyantopi vippamuttoti attho.

२३४. अशा प्रकारे, त्याच्या क्लेश-चक्राचा (किलेसवट्ट) नाश दाखवून, आता ते क्लेश-चक्र असताना ज्या विपाक-चक्राची (विपाकाचे फळ) प्राप्ती होणार होती, क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे त्या विपाक-चक्राचाही नाश दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे: 'चतुहापायेहि च विप्पमुत्तो' (आणि चार अपायांपासून मुक्त होतो). तेथे चार अपाय म्हणजे नरक, तिर्यंच (प्राणी योनी), प्रेतलोक आणि असुरलोक हे होत. जरी तो सात जन्म घेणारा असला, तरीही तो या चार अपायांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, असा याचा अर्थ आहे.

Evamassa vipākavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni yaṃ imassa vipākavaṭṭassa mūlabhūtaṃ kammavaṭṭaṃ, tassāpi pahānaṃ dassento āha ‘‘chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti. Tattha abhiṭhānānīti oḷārikaṭṭhānāni, tāni esa cha abhabbo kātuṃ. Tāni ca ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyyā’’tiādinā (a. ni. 1.271; ma. ni. 3.128; vibha. 809) nayena ekakanipāte vuttāni mātughātapitughātaarahantaghātalohituppādasaṅghabhedaaññasatthāruddesakammāni veditabbāni. Tāni hi kiñcāpi diṭṭhisampanno ariyasāvako kunthakipillikampi jīvitā na voropeti, apica kho pana puthujjanabhāvassa vigarahaṇatthaṃ vuttāni. Puthujjano hi adiṭṭhisampannattā evaṃmahāsāvajjāni abhiṭhānānipi karoti, dassanasampanno pana abhabbo tāni kātunti. Abhabbaggahaṇañcettha bhavantarepi akaraṇadassanatthaṃ. Bhavantarepi hi esa attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi dhammatāya eva etāni vā cha, pakatipāṇātipātādīni vā pañca verāni aññasatthāruddesena saha cha ṭhānāni na karoti, yāni sandhāya ekacce ‘‘chachābhiṭhānānī’’ti paṭhanti. Matamacchaggāhādayo cettha ariyasāvakagāmadārakānaṃ nidassanaṃ.

अशा प्रकारे त्याला विपाक-चक्राचा (विपाकवट्ट) त्याग दाखवून, आता या विपाक-चक्राचे मूळ असलेल्या कर्म-चक्राचा (कम्मवट्ट) देखील त्याग दाखवण्यासाठी भगवान म्हणाले: 'छच्चाभिठानानि अभब्ब कातुं' (तो सहा मोठी दुष्कृत्ये करण्यास असमर्थ असतो). येथे 'अभिठानानि' म्हणजे मोठी दुष्कृत्ये (स्थूल अपराध), ती सहा दुष्कृत्ये करण्यास हा (श्रोतपन्न) असमर्थ असतो. ती दुष्कृत्ये म्हणजे—'हे भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की सम्यक दृष्टीने संपन्न (दिट्ठिसम्पन्न) व्यक्तीने आपल्या मातेचा जीव घ्यावा'—या नियमाने एककनिपातात सांगितलेली मातृघात, पितृघात, अरहंतघात, लोहितुप्पाद (बुद्धांच्या शरीराला जखम करून रक्त काढणे), संघभेद आणि अन्य शास्त्याला (शिक्षकाला) आपला गुरु मानणे, ही कर्मे समजावीत. कारण, जरी सम्यक दृष्टीने संपन्न असलेला आर्यश्रावक मुंगी किंवा वाळवीसारख्या लहान जिवाचाही प्राण घेत नाही, तरीही पृथग्जन (सामान्य माणूस) अवस्थेची निंदा करण्यासाठी हे सांगितले गेले आहे. कारण पृथग्जन हा सम्यक दृष्टीने संपन्न नसल्यामुळे अशी अत्यंत दोषयुक्त मोठी दुष्कृत्ये देखील करतो, परंतु दर्शनसंपन्न (श्रोतपन्न) व्यक्ती ती करण्यास असमर्थ असते. येथे 'अभब्ब' (असमर्थ) हा शब्द वापरण्याचा उद्देश हा आहे की, तो पुढील जन्मातही असे करणार नाही हे दाखवणे होय. कारण पुढील जन्मातही, स्वतःच्या आर्यश्रावक असण्याची जाणीव नसली तरीही, तो स्वभावानेच (धम्मतेनेच) ही सहा दुष्कृत्ये किंवा प्राणातिपातादी पाच वैर (पंचशील भंग) आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे यासह सहा गोष्टी करत नाही. याच संदर्भाने काही आचार्य 'छच्छाभिठानानि' (सहा आणि सहा दुष्कृत्ये) असा पाठ वाचतात. येथे आर्यश्रावक असलेल्या गावातील मुलांनी मृत मासे गोळा करणे इत्यादी याचे उदाहरण आहे।

Evaṃ [Pg.288] bhagavā satta bhave ādiyatopi ariyasāvakassa aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी सात जन्मांपर्यंत पुनर्जन्म घेणाऱ्या आर्यश्रावकाचे, ज्यांनी पुनर्जन्म घेण्याचा मोह सोडलेला नाही अशा इतर व्यक्तींपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणांच्या आधारे संघरत्नाचे गुणगान केले. आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन ते 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघात असलेले उत्तम रत्न आहे) या शब्दांनी सत्यवचन प्रकट करतात. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये राहणाऱ्या अमनुष्यांनी (देव आणि ब्रह्मांनी) स्वीकारली आहे।

235. Evaṃ satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ‘‘na kevalaṃ dassanasampanno cha abhiṭhānāni abhabbo kātuṃ, kiṃ pana appamattakampi pāpaṃ kammaṃ katvā tassa paṭicchādanāyapi abhabbo’’ti pamādavihārinopi dassanasampannassa katapaṭicchādanābhāvaguṇena vattumāraddho ‘‘kiñcāpi so kammaṃ karoti pāpaka’’nti.

२३५. अशा प्रकारे, सात जन्मांपर्यंत पुनर्जन्म घेणाऱ्या, परंतु पुनर्जन्म घेण्याचा मोह न सोडलेल्या इतर व्यक्तींपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणांच्या आधारे संघाला केंद्रस्थानी ठेवून सत्यवचन सांगितल्यानंतर, आता भगवंतांनी—'केवळ दर्शनसंपन्न व्यक्ती ही सहा दुष्कृत्ये करण्यास असमर्थ असते असे नाही, तर अगदी लहान पापकृत्य करूनही ते लपवण्यास ती असमर्थ असते'—हे दाखवण्यासाठी, प्रमादामध्ये (गाफीलपणे) राहणाऱ्या दर्शनसंपन्न व्यक्तीच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाचे वर्णन करण्यासाठी 'किञ्चापि सो कम्मं करोति पापकं' (जरी त्याने एखादे पापकृत्य केले तरी) या गाथेची सुरुवात केली।

Tassattho – so dassanasampanno kiñcāpi satisammosena pamādavihāraṃ āgamma yaṃ taṃ bhagavatā lokavajjasañciccānatikkamanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (cūḷava. 385; a. ni. 8.19; udā. 45), taṃ ṭhapetvā aññaṃ kuṭikārasahaseyyādiṃ vā paṇṇattivajjavītikkamasaṅkhātaṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ kāyena pāpakammaṃ karoti, padasodhammauttarichappañcavācādhammadesanāsamphappalāpapharusavacanādiṃ vā vācāya, uda cetasā vā katthaci lobhadosuppādanajātarūpādisādiyanaṃ cīvarādiparibhogesu apaccavekkhaṇādiṃ vā pāpakammaṃ karoti. Abhabbo so tassa paṭicchadāya, na so taṃ ‘‘idaṃ akappiyamakaraṇīya’’nti jānitvā muhuttampi paṭicchādeti, taṅkhaṇaññeva pana satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu āvi katvā yathādhammaṃ paṭikaroti, ‘‘na puna karissāmī’’ti evaṃ saṃvaritabbaṃ vā saṃvarati. Kasmā? Yasmā abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā, evarūpaṃ pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādāya diṭṭhanibbānapadassa dassanasampannassa puggalassa abhabbatā vuttāti attho.

याचा अर्थ असा आहे—तो दर्शनसंपन्न (श्रोतपन्न) व्यक्ती, जरी स्मृतीच्या भ्रंशामुळे (विसर पडल्यामुळे) प्रमादामध्ये राहून, भगवंतांनी लोकनिंद्य (लोकवज्ज) अशा जाणूनबुजून केलेल्या उल्लंघनाच्या संदर्भात जे म्हटले आहे की: 'मी माझ्या श्रावकांसाठी जे शिक्षापद (नियम) प्रस्थापित केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणाच्या मोहानेही उल्लंघन करत नाहीत', ते शिक्षापद सोडून, इतर कोणतेही कुटिका-निर्माण (कुटी बांधणे), सहशय्या (एकत्र झोपणे) इत्यादी प्रज्ञप्ति-उल्लंघन (नियम मोडणे) मानले गेलेले आणि बुद्धांनी निषिद्ध केलेले पापकृत्य शरीराने करतो; किंवा पदशोधम्म, पाच-सहा वाक्यांपेक्षा अधिक धम्मदेशना करणे, निरर्थक बडबड (सम्पप्पलाप), कठोर बोलणे इत्यादी वाणीने पापकृत्य करतो; किंवा मनामध्ये कुठेही लोभ आणि द्वेष उत्पन्न करणारे सोने-चांदी इत्यादींचा स्वीकार करणे, चीवर इत्यादी उपभोग्य वस्तूंचा वापर करताना योग्य विचार न करणे इत्यादी मनाने पापकृत्य करतो. तरी तो ते पापकृत्य लपवण्यास असमर्थ असतो. 'हे अयोग्य आणि न करण्यासारखे आहे' हे जाणून तो क्षणभरही ते लपवून ठेवत नाही, तर त्याच क्षणी शास्त्यांजवळ (बुद्धांजवळ) किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ (सहकाऱ्यांजवळ) ते उघड करतो आणि धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतो, आणि 'मी पुन्हा असे करणार नाही' अशा प्रकारे संयम राखतो. का? कारण ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे अशा व्यक्तीची असमर्थता सांगितली आहे. ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे अशा दर्शनसंपन्न व्यक्तीची, असे पापकृत्य करून ते लपवण्याची असमर्थता सांगितली आहे, असा याचा अर्थ आहे।

Kathaṃ –

कसे ते खालीलप्रमाणे—

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati[Pg.289], evameva kho, bhikkhave, ghammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa, kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati, yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati, atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti, desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.496).

'हे भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे पाळण्यात पाठीवर झोपलेला लहान, अजाण बालक आपला हात किंवा पाय जळत्या कोळशावर ठेवताच तो लगेच मागे घेतो; त्याचप्रमाणे, हे भिक्खूहो, सम्यक दृष्टीने संपन्न असलेल्या व्यक्तीचा हा स्वभावच असतो की, जरी त्याच्याकडून एखादा असा अपराध (आपत्ती) घडला, ज्या अपराधातून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगितलेला आहे, तरी तो लगेच शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ तो अपराध कबूल करतो, उघड करतो आणि स्पष्ट करतो. तो कबूल करून, उघड करून आणि स्पष्ट करून भविष्यात संयम राखतो।'

Evaṃ bhagavā pamādavihārinopi dassanasampannassa katapaṭicchādanābhāvaguṇena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी प्रमादामध्ये राहणाऱ्या दर्शनसंपन्न व्यक्तीच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाद्वारे संघरत्नाचे गुणगान केले. आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन ते 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघात असलेले उत्तम रत्न आहे) या शब्दांनी सत्यवचन प्रकट करतात. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये राहणाऱ्या अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे, असे समजावे।

236. Evaṃ saṅghapariyāpannānaṃ puggalānaṃ tena tena guṇappakārena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni yvāyaṃ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ dīpentena idha saṅkhepena aññatra ca vitthārena pariyattidhammo desito, tampi nissāya puna buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti. Tattha āsannasannivesavavatthitānaṃ rukkhānaṃ samūho vanaṃ, mūlasārapheggutacasākhāpalāsehi pavuḍḍho gumbo pagumbo, vane pagumbo vanappagumbo, svāyaṃ ‘‘vanappagumbe’’ti vutto. Evampi hi vattuṃ labbhati ‘‘atthi savitakkasavicāre, atthi avitakkavicāramatte, sukhe dukkhe jīve’’tiādīsu viya. Yathāti opammavacanaṃ. Phussitāni aggāni assāti phussitaggo, sabbasākhāpasākhāsu sañjātapupphoti attho. So pubbe vuttanayeneva ‘‘phussitagge’’ti vutto. Gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimheti ye cattāro gimhamāsā, tesaṃ catunnaṃ gimhānaṃ ekasmiṃ māse. Katamasmiṃ māse iti ce? Paṭhamasmiṃ gimhe, citramāseti attho. So hi ‘‘paṭhamagimho’’ti ca ‘‘bālavasanto’’ti ca vuccati. Tato paraṃ padatthato pākaṭameva.

२३६. अशा प्रकारे, संघात समाविष्ट असलेल्या व्यक्तींच्या त्या त्या गुणांच्या प्रकटीकरणाद्वारे संघाला केंद्रस्थानी ठेवून सत्यवचन सांगितल्यानंतर, आता त्रिरत्नांचे गुण प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी जो परियत्तिधम्म (ग्रंथधम्म) येथे संक्षेपाने आणि इतर ठिकाणी विस्ताराने उपदेशिला आहे, त्याचा आश्रय घेऊन पुन्हा बुद्धांना केंद्रस्थानी ठेवून सत्यवचन सांगण्यासाठी 'vanappagumbe yatha phussitagge' (ज्याप्रमाणे बहरलेल्या शेंड्यांचे वन-झुडूप असते) या गाथेची सुरुवात केली. तेथे, एकमेकांच्या जवळ उगवलेल्या वृक्षांच्या समूहाने युक्त असलेल्या जागेला 'वन' म्हणतात. मूळ, गाभा (सार), कठीण लाकूड (फेग्गु), साल, फांद्या आणि पानांनी समृद्ध असलेल्या झुडुपाला 'पगुम्ब' म्हणतात. वनातील झुडूप म्हणजे 'वनप्पगुम्ब' (वन-झुडूप), त्यालाच येथे 'वनप्पगुम्बे' असे म्हटले आहे. 'अत्थि सवितक्कसविचारे, अत्थि अवितक्कविचारमत्ते, सुखे दुःखे जीवे' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे असे म्हणणे देखील योग्य ठरते. 'यथा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा आहे. 'फुस्सितग्गो' म्हणजे ज्याचे शेंडे बहरलेले (फुललेले) आहेत; याचा अर्थ सर्व फांद्या आणि उपफांद्यांवर फुले उमललेली आहेत. तो पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'फुस्सितग्गे' असा म्हटला गेला आहे. 'गिम्हान मासे पठमस्मिं गिम्हे' म्हणजे उन्हाळ्याचे जे चार महिने असतात, त्या चार महिन्यांपैकी पहिल्या महिन्यात. कोणत्या महिन्यात? असे विचारल्यास—उन्हाळ्याच्या पहिल्या महिन्यात, म्हणजेच 'चित्र' (चैत्र) महिन्यात, असा याचा अर्थ आहे. कारण त्याला 'प्रथम ग्रीष्म' आणि 'बाल वसंत' असेही म्हटले जाते. यापुढील शब्दांचे अर्थ स्पष्टच आहेत।

Ayaṃ panettha piṇḍattho – yathā paṭhamagimhanāmake bālavasante nānāvidharukkhagahane vane supupphitaggasākho taruṇarukkhagacchapariyāyanāmo pagumbo ativiya sassiriko hoti, evamevaṃ khandhāyatanādīhi satipaṭṭhānasammappadhānādīhi [Pg.290] sīlasamādhikkhandhādīhi vā nānappakārehi atthappabhedapupphehi ativiya sassirikattā tathūpamaṃ nibbānagāmimaggadīpanato nibbānagāmiṃ pariyattidhammavaraṃ neva lābhahetu na sakkārādihetu, kevalañhi mahākaruṇāya abbhussāhitahadayo sattānaṃ paramaṃhitāya adesayīti. Paramaṃhitāyāti ettha ca gāthābandhasukhatthaṃ anunāsiko, ayaṃ panattho ‘‘paramahitāya nibbānāya adesayī’’ti.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ (पिण्डत्थ) आहे – ज्याप्रमाणे 'प्रथम उन्हाळा' म्हटल्या जाणाऱ्या तरुण वसंत ऋतूत (बाळवसंत), विविध प्रकारच्या वृक्षांनी दाटलेल्या वनात, ज्याच्या फांद्यांच्या टोकांवर सुंदर फुले उमलली आहेत असा तरुण वृक्ष आणि झुडुपांचा समूह (वनराई) अत्यंत शोभायमान दिसतो; त्याचप्रमाणे, स्कंध, आयतन इत्यादींनी, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), सम्मप्पधान (सम्यक्प्रधान) इत्यादींनी किंवा शील, समाधी स्कंध इत्यादी विविध प्रकारच्या अर्थ-भेदांच्या (विश्लेषणात्मक अर्थांच्या) पुष्पांमुळे अत्यंत शोभायमान असल्यामुळे, आणि निर्वाणाकडे जाणाऱ्या मार्गाचे प्रकाशन करत असल्यामुळे, निर्वाणाकडे नेणाऱ्या श्रेष्ठ परियत्तिधम्माचा (प्रवचनाचा) उपदेश भगवंतांनी लाभ मिळवण्यासाठी किंवा सत्कार-सन्मान इत्यादींच्या हेतूने केला नाही, तर केवळ महाकरुणेने प्रेरित होऊन प्राण्यांच्या परम कल्याणासाठी केला. 'परमंहिताय' या पदात गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी अनुनासिक (मं) वापरला आहे, परंतु याचा अर्थ असा आहे – 'परम हितकारक अशा निर्वाणासाठी त्यांनी उपदेश केला.'

Evaṃ bhagavā imaṃ supupphitaggavanappagumbasadisaṃ pariyattidhammaṃ vatvā idāni tameva nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo, kevalaṃ pana idampi yathāvuttappakārapariyattidhammasaṅkhātaṃ buddhe ratanaṃ paṇītanti yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी फुलांनी बहरलेल्या वनराईसारख्या या परियत्तिधम्माचा उपदेश करून, आता त्याच परियत्तिधम्माचा आधार घेऊन बुद्धांवर अधिष्ठित असलेले 'इदम्पि बुद्धे' (हे देखील बुद्धामध्ये...) हे सत्यवचन घोषित केले. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा, केवळ एवढाच फरक आहे की, पूर्वोक्त प्रकारच्या परियत्तिधम्मरूपी हे श्रेष्ठ रत्न बुद्धामध्ये आहे, असा येथे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा (प्रभाव) देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये राहणाऱ्या अमनुष्यांनी शिरसावंद्य मानली आहे.

237. Evaṃ bhagavā pariyattidhammena buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni lokuttaradhammena vattumāraddho ‘‘varo varaññū’’ti. Tattha varoti paṇītādhimuttikehi icchito ‘‘aho vata mayampi evarūpā assāmā’’ti, varaguṇayogato vā varo, uttamo seṭṭhoti attho. Varaññūti nibbānaññū. Nibbānañhi sabbadhammānaṃ uttamaṭṭhena varaṃ, tañcesa bodhimūle sayaṃ paṭivijjhitvā aññāsi. Varadoti pañcavaggiyabhaddavaggiyajaṭilādīnaṃ aññesañca devamanussānaṃ nibbedhabhāgiyavāsanābhāgiyavaradhammadāyīti attho. Varāharoti varassa maggassa āhaṭattā varāharoti vuccati. So hi bhagavā dīpaṅkarato pabhuti samatiṃsa pāramiyo pūrento pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ purāṇaṃ maggavaraṃ āhari, tena varāharoti vuccati. Apica sabbaññutaññāṇapaṭilābhena varo, nibbānasacchikiriyāya varaññū, sattānaṃ vimuttisukhadānena varado, uttamapaṭipadāharaṇena varāharo, etehi lokuttaraguṇehi adhikassa kassaci abhāvato anuttaro.

२३७. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्माद्वारे बुद्धांवर अधिष्ठित असलेले सत्यवचन सांगून, आता लोकोत्तर धम्माद्वारे (लोकुत्तरधम्म) उपदेश करण्यासाठी 'वरो वरञ्ञू' (श्रेष्ठ, श्रेष्ठाला जाणणारे) इत्यादी गाथा सुरू केली. तेथे 'वरो' म्हणजे श्रेष्ठ गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तींनी इच्छिलेले – 'अहो! आम्हीही असेच व्हावे!' किंवा श्रेष्ठ गुणांच्या योगाने युक्त असल्यामुळे 'वर' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ असा अर्थ आहे. 'वरञ्ञू' म्हणजे निर्वाणाला जाणणारे. कारण सर्व धर्मांमध्ये उत्तम अर्थाने निर्वाण हेच 'वर' (श्रेष्ठ) आहे, आणि भगवंतांनी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी स्वतः त्याचा वेध घेऊन (साक्षात्कार करून) ते जाणले. 'वरदो' म्हणजे पंचवर्गीय, भद्रवर्गीय, जटिलादी आणि इतर देव-मनुष्यांना भेदक ज्ञान देणारा (निब्बेधभागिय) किंवा वासना-संस्कार देणारा (वासनाभागिय) श्रेष्ठ धम्म देणारे, असा अर्थ आहे. 'वराहरो' म्हणजे श्रेष्ठ मार्ग आणणारे (प्रस्थापित करणारे) असल्यामुळे त्यांना 'वराहर' म्हटले जाते. कारण त्या भगवंतांनी दीपंकर बुद्धांच्या काळापासून तीस पारमिता पूर्ण करत, पूर्वीच्या सम्यक्संबुद्धांनी अनुसरलेला प्राचीन श्रेष्ठ मार्ग आणला (पुनरुज्जीवित केला), म्हणून त्यांना 'वराहर' म्हटले जाते. शिवाय, सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीमुळे ते 'वर' आहेत; निर्वाणाच्या साक्षात्काराने 'वरञ्ञू' आहेत; प्राण्यांना विमुक्तीचे सुख प्रदान केल्याने 'वरदो' आहेत; आणि उत्तम प्रतिपदेचे (आचरणाचे) वहन केल्याने 'वराहरो' आहेत. या लोकोत्तर गुणांच्या बाबतीत त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नसल्यामुळे ते 'अनुत्तरो' (अनुत्तर - सर्वश्रेष्ठ) आहेत.

Aparo nayo – varo upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaññū paññādhiṭṭhānaparipūraṇena, varado cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena, varāharo saccādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaṃ maggasaccamāharīti. Tathā varo puññussayena, varaññū paññussayena, varado buddhabhāvatthikānaṃ tadupāyasampadānena, varāharo [Pg.291] paccekabuddhabhāvatthikānaṃ tadupāyāharaṇena, anuttaro tattha tattha asadisatāya, attanā vā anācariyako hutvā paresaṃ ācariyabhāvena, dhammavaraṃ adesayi sāvakabhāvatthikānaṃ tadatthāya svākhātatādiguṇayuttassa varadhammassa desanato. Sesaṃ vuttanayamevāti.

दुसरी पद्धत (नय) अशी – उपशम-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे ते 'वर' आहेत; प्रज्ञा-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरञ्ञू' आहेत; त्याग (चाग)-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरदो' आहेत; आणि सत्य-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे श्रेष्ठ मार्गसत्याचे वहन करणारे असल्यामुळे 'वराहरो' आहेत. तसेच, पुण्याच्या उत्कर्षाने (पुञ्ञुस्सय) ते 'वर' आहेत; प्रज्ञेच्या उत्कर्षाने (पञ्ञुस्सय) 'वरञ्ञू' आहेत; बुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्याचे उपाय पूर्णपणे प्रदान केल्याने 'वरदो' आहेत; प्रत्येकबुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्याचे उपाय आणून दिल्याने 'वराहरो' आहेत; वेगवेगळ्या बाबतीत अतुलनीय (असदिस) असल्यामुळे ते 'अनुत्तरो' आहेत, किंवा स्वतः गुरु नसतानाही इतरांचे गुरु (आचार्य) बनल्यामुळे ते 'अनुत्तर' आहेत. त्यांनी श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला (धम्मवरं अदेसयि), कारण श्रावकत्व इच्छिणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी त्यांनी सुविख्यात (स्वाक्खात) इत्यादी गुणांनी युक्त अशा श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Evaṃ bhagavā navavidhena lokuttaradhammena attano guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana yaṃ varaṃ navalokuttaradhammaṃ esa aññāsi, yañca adāsi, yañca āhari, yañca adesayi, idampi buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माद्वारे स्वतःच्या गुणांचे वर्णन करून, आता त्याच गुणाचा आधार घेऊन बुद्धांवर अधिष्ठित असलेले 'इदम्पि बुद्धे' हे सत्यवचन घोषित केले. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. केवळ एवढाच फरक आहे की, ज्या श्रेष्ठ नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माला त्यांनी जाणले, जो त्यांनी दिला, जो त्यांनी आणला आणि ज्याचा त्यांनी उपदेश केला, 'हे देखील बुद्धामध्ये असलेले श्रेष्ठ रत्न आहे,' असा येथे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा (प्रभाव) देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये राहणाऱ्या अमनुष्यांनी शिरसावंद्य मानली आहे.

238. Evaṃ bhagavā pariyattidhammaṃ lokuttaradhammañca nissāya dvīhi gāthāhi buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye taṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ sutānusārena ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānappattiguṇaṃ nissāya puna saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘khīṇaṃ purāṇa’’nti. Tattha khīṇanti samucchinnaṃ. Purāṇanti purātanaṃ. Navanti sampati vattamānaṃ. Natthisambhavanti avijjamānapātubhāvaṃ. Virattacittāti vigatarāgacittā. Āyatike bhavasminti anāgatamaddhānaṃ punabbhave. Teti yesaṃ khīṇaṃ purāṇaṃ navaṃ natthisambhavaṃ, ye ca āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū. Khīṇabījāti ucchinnabījā. Avirūḷhichandāti virūḷhichandavirahitā. Nibbantīti vijjhāyanti. Dhīrāti dhitisampannā. Yathāyaṃ padīpoti ayaṃ padīpo viya.

२३८. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्म आणि लोकोत्तर धम्माचा आधार घेऊन दोन गाथांद्वारे बुद्धांवर अधिष्ठित असलेले सत्यवचन सांगितले. आता, ज्यांनी तो परियत्तिधम्म ऐकला आणि ऐकल्यानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण (अनुपादिसेस-निब्बान) प्राप्तीच्या गुणाचा आधार घेऊन, पुन्हा संघावर अधिष्ठित असलेले सत्यवचन सांगण्यासाठी 'खीणं पुराणं' (जुने नष्ट झाले आहे) ही गाथा सुरू केली. तेथे 'खीणं' म्हणजे पूर्णपणे नष्ट झालेले (समुच्छिन्न). 'पुराणं' म्हणजे प्राचीन (कर्म). 'नवं' म्हणजे सध्या उत्पन्न होणारे (वर्तमानकालीन). 'नत्थिसंभवं' म्हणजे भविष्यात उत्पन्न न होणारे (उत्पत्तीचा अभाव). 'विरत्तचित्ता' म्हणजे रागरहित चित्त असलेले (विगतरागचित्त). 'आयतिके भवस्मिं' म्हणजे अनागत काळात (भविष्यात) पुन्हा जन्म घेण्याविषयी. 'ते' म्हणजे ज्यांचे जुने कर्म नष्ट झाले आहे, नवीन कर्माची उत्पत्ती नाही आणि जे भविष्यातील जन्माविषयी रागरहित चित्त असलेले आहेत, ते क्षीणास्रव (खीणासव) भिक्खू होत. 'खीणबीजा' म्हणजे ज्यांचे कर्माचे बीज नष्ट झाले आहे (उच्छिन्नबीज). 'अविरूळ्हिछंदा' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न होण्याच्या इच्छेपासून मुक्त असलेले. 'निब्बन्ति' म्हणजे विझून जातात (शांत होतात). 'धीरा' म्हणजे प्रज्ञावान/धैर्यवान (धृतिसंपन्न). 'यथायं पदीपो' म्हणजे ज्याप्रमाणे हा दिवा विझतो, त्याप्रमाणे।

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ taṃ sattānaṃ uppajjitvā niruddhampi purāṇaṃ atītakālikaṃ kammaṃ taṇhāsinehassa appahīnattā paṭisandhiāharaṇasamatthatāya akhīṇaṃyeva hoti, taṃ purāṇaṃ kammaṃ yesaṃ arahattamaggena taṇhāsinehassa sositattā agginā daḍḍhabījamiva āyatiṃ vipākadānāsamatthatāya khīṇaṃ. Yañca nesaṃ buddhapūjādivasena idāni pavattamānaṃ kammaṃ navanti vuccati, tañca taṇhāpahāneneva chinnamūlapādapapupphamiva āyatiṃ phaladānāsamatthatāya yesaṃ natthisambhavaṃ, ye ca taṇhāpahāneneva āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ [Pg.292] bīja’’nti (a. ni. 3.77) ettha vuttassa paṭisandhiviññāṇassa kammakkhayeneva khīṇattā khīṇabījā. Yopi pubbe punabbhavasaṅkhātāya virūḷhiyā chando ahosi, tassāpi samudayappahāneneva pahīnattā pubbe viya cutikāle asambhavena avirūḷhichandā dhitisampannattā dhīrā carimaviññāṇanirodhena yathāyaṃ padīpo nibbuto, evaṃ nibbanti, puna ‘‘rūpino vā arūpino vā’’ti evamādiṃ paññattipathaṃ accentīti. Tasmiṃ kira samaye nagaradevatānaṃ pūjanatthāya jālitesu padīpesu eko padīpo vijjhāyi, taṃ dassento āha – ‘‘yathāyaṃ padīpo’’ti.

याचा काय अर्थ आहे? प्राण्यांचे जे भूतकाळातील जुने कर्म उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) झाले आहे, परंतु तृष्णेचा ओलावा (तण्हासिनेह) नष्ट न झाल्यामुळे, पुनर्जन्म (पटिसंधि) घडवून आणण्याच्या क्षमतेमुळे ते नष्ट झालेले नसते; ते जुने कर्म ज्यांच्या (अर्हतांच्या) बाबतीत अर्हतमार्गाद्वारे तृष्णेचा ओलावा सुकवून टाकल्यामुळे, अग्नीने जळलेल्या बीजाप्रमाणे भविष्यात विपाक (फळ) देण्यास असमर्थ ठरल्याने नष्ट झाले आहे. आणि बुद्धपूजा इत्यादींच्या माध्यमातून त्यांचे जे सध्याचे कर्म चालू आहे, ज्याला 'नवीन' (नवे कर्म) म्हटले जाते, ते देखील तृष्णेचा त्याग केल्यामुळे, मुळापासून कापलेल्या झाडाच्या फुलाप्रमाणे भविष्यात फळ देण्यास असमर्थ ठरल्याने ज्यांच्यासाठी पुनर्जन्म (संभव) उरत नाही; आणि जे तृष्णेचा त्याग केल्यामुळेच भावी भवाविषयी विरक्त चित्त झाले आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू "कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे" (अं. नि. ३.७७) येथे सांगितलेल्या पटिसंधि-विज्ञानाचा कर्माच्या क्षयामुळेच नाश झाल्याने 'क्षीणबीज' (नष्ट झालेले बीज असणारे) आहेत. पूर्वी पुनरुत्पत्ती नावाच्या वाढीसाठी (विरूळ्ही) जी इच्छा (छंद) होती, ती देखील समुदयाचा (तृष्णेचा) प्रहाण (त्याग) केल्यामुळे नष्ट झाल्याने, पूर्वीप्रमाणे च्युतीसमयी (मृत्यूसमयी) पुनर्जन्म न झाल्याने ते 'अविरूळ्हीछंद' (वाढीची इच्छा नसलेले) आहेत. प्रज्ञेने संपन्न असल्यामुळे ते 'धीर' (ज्ञानी) अंतिम विज्ञानाच्या निरोधाने (नष्ट होण्याने), ज्याप्रमाणे हा दिवा विझला, त्याप्रमाणे परिनिर्वाण प्राप्त करतात (विझून जातात). पुन्हा "रूपी किंवा अरूपी" इत्यादी संज्ञांच्या (पञ्ञत्तिपथ) पलीकडे जातात. असे म्हटले जाते की, त्या वेळी नगरदेवतांच्या पूजेसाठी लावलेल्या दिव्यांपैकी एक दिवा विझला; ते दर्शवण्यासाठी त्यांनी "यथायं पदीपो" (ज्याप्रमाणे हा दिवा) असे म्हटले.

Evaṃ bhagavā ye taṃ purimāhi dvīhi gāthāhi vuttaṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusāreneva paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānappattiguṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saṅghādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjanto desanaṃ samāpesi ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo, kevalaṃ pana idampi yathāvuttena pakārena khīṇāsavabhikkhūnaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅghe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी मागील दोन गाथांमध्ये सांगितलेला जो परियत्तिधम्म (प्रवचन धर्म) ऐकला, आणि ऐकल्याप्रमाणे आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म (लोकुत्तरधम्म) प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपदिसेस-निब्बाण (निरुपाधिशेष निर्वाण) प्राप्तीच्या गुणाचे वर्णन करून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन संघावर आधारित सच्चवचन (सत्यवचन) प्रयुक्त करत "इदम्पि सङ्घे" (हे देखील संघात...) या शब्दांनी उपदेशाची समाप्ती केली. याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा, केवळ एवढेच की, वर सांगितलेल्या प्रकारे क्षीणासव भिक्खूंच्या निर्वाणरूपी संघातील हे रत्न श्रेष्ठ आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा (आणा) देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-ब्रह्मांनी) स्वीकारली आहे.

Desanāpariyosāne rājakulassa sotthi ahosi, sabbūpaddavā vūpasamiṃsu caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

उपदेशाच्या शेवटी राजघराण्याचे कल्याण झाले, सर्व उपद्रव शांत झाले आणि चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धम्मप्राप्ती) झाला.

239-241. Atha sakko devānamindo ‘‘bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā, mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabba’’nti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘yānīdha bhūtānī’’ti. Tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ, tathā āgatato, yathā ca etehi gantabbaṃ, tathā gatato, yathā vā etehi ājānitabbaṃ, tathā ājānanato, yathā ca jānitabbaṃ, tathā jānanato, yañca tatheva hoti, tassa gadanato ca ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca so devamanussehi pupphagandhādinā bahinibbattena upakaraṇena, dhammānudhammappaṭipattādinā ca attani nibbattena ativiya pūjito, tasmā sakko devānamindo sabbadevaparisaṃ attanā saddhiṃ sampiṇḍetvā [Pg.293] āha ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, buddhaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti.

२३९-२४१. त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने विचार केला: "भगवंतांनी त्रिरत्नांच्या (रतनत्तय) गुणांचा आश्रय घेऊन सत्यवचन प्रयुक्त केल्यामुळे नगरातील लोकांचे कल्याण झाले आहे. मी देखील नगरातील लोकांच्या कल्याणासाठी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन काहीतरी बोलले पाहिजे." असा विचार करून त्याने शेवटी "यानीध भूतानि..." या तीन गाथा म्हटल्या. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जगाच्या कल्याणासाठी उत्सुक असलेल्यांनी यावे, त्याप्रमाणे बुद्ध आले (आगत) आहेत; आणि ज्याप्रमाणे त्यांनी जावे, त्याप्रमाणे ते गेले (गत) आहेत; किंवा ज्याप्रमाणे त्यांनी जाणावे, त्याप्रमाणे त्यांनी जाणले आहे; आणि जे जसे आहे तसेच ते सांगत (गदन) असल्यामुळे त्यांना "तथागत" म्हटले जाते. आणि ज्याप्रमाणे फुले, गंध इत्यादी बाह्य साधनांनी आणि स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या धम्मानुधम्म-पटिपत्ती (धम्मानुकूल आचरण) इत्यादींनी देव आणि मनुष्यांद्वारे त्यांचे अत्यंत आदराने पूजन केले गेले आहे, म्हणून देवांचा राजा शक्र याने संपूर्ण देवपरिषदेला स्वतःसोबत एकत्र करून म्हटले: "देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय अशा तथागत बुद्धांना आम्ही नमस्कार करतो, सर्वांचे कल्याण असो!"

Yasmā pana dhamme maggadhammo yathā yuganandha samathavipassanābalena gantabbaṃ kilesapakkhaṃ samucchindantena, tathā gatoti tathāgato. Nibbānadhammopi yathā gato paññāya paṭividdho sabbadukkhavighātāya sampajjati, buddhādīhi tathā avagato, tasmā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca saṅghopi yathā attahitāya paṭipannehi gantabbaṃ tena tena maggena, tathā gato, tasmā ‘‘tathāgato’’ tveva vuccati. Tasmā avasesagāthādvayepi tathāgataṃ dhammaṃ namassāma suvatthi hotu, tathāgataṃ saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

धम्माच्या बाबतीत, मार्गधम्म (मग्गधम्म) हा समथ आणि विपस्सना यांच्या संयुक्त बलाने (युगनन्ध-समथ-विपस्सना) क्लेशपक्षाचा (किलेसांचा) समूळ उच्छेद करत ज्या मार्गाने जाणे योग्य आहे, त्या मार्गाने गेल्यामुळे त्याला "तथागत" म्हटले जाते. निर्वाणधम्म (निब्बाणधम्म) देखील प्रज्ञेने जाणल्यामुळे (पञ्ञाय पटिविद्धो) सर्व दुःखांचा नाश करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो आणि बुद्ध इत्यादींनी तो तशाच प्रकारे जाणला आहे, म्हणून त्याला "तथागत" म्हटले जाते. आणि संघ देखील स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणाऱ्यांनी ज्या मार्गाने जाणे योग्य आहे, त्या त्या मार्गाने गेल्यामुळे त्याला "तथागत" असेच म्हटले जाते. म्हणूनच, उरलेल्या दोन गाथांमध्ये देखील "तथागत धम्माला आम्ही नमस्कार करतो, सर्वांचे कल्याण असो; तथागत संघाला आम्ही नमस्कार करतो, सर्वांचे कल्याण असो" असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Evaṃ sakko devānamindo imaṃ gāthāttayaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā devapurameva gato saddhiṃ devaparisāya. Bhagavā pana tadeva ratanasuttaṃ dutiyadivasepi desesi, puna caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ bhagavā yāva sattamaṃ divasaṃ desesi, divase divase tatheva dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā aḍḍhamāsameva vesāliyaṃ viharitvā rājūnaṃ ‘‘gacchāmā’’ti paṭivedesi. Tato rājāno diguṇena sakkārena puna tīhi divasehi bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu. Gaṅgāyaṃ nibbattā nāgarājāno cintesuṃ – ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye eva pallaṅke paññāpetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā ‘‘amhākaṃ anuggahaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ upagatā. Bhagavā adhivāsetvā ratananāvamārūḷho pañca ca bhikkhusatāni sakaṃ sakaṃ nāvaṃ. Nāgarājāno bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nāgabhavanaṃ pavesesuṃ. Tatra sudaṃ bhagavā sabbarattiṃ nāgaparisāya dhammaṃ desesi. Dutiyadivase dibbehi khādanīyabhojanīyehi mahādānaṃ adaṃsu. Bhagavā anumoditvā nāgabhavanā nikkhami.

अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र या तीन गाथा म्हणून, भगवंतांना प्रदक्षिणा (पदक्खिण) करून आपल्या देवपरिषदेसह देवलोकात निघून गेला. भगवंतांनी मात्र दुसऱ्या दिवशी देखील तेच रतनसुत्त (रत्नसूत्र) देशित केले, आणि पुन्हा चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय झाला. अशा प्रकारे भगवंतांनी सातव्या दिवसापर्यंत उपदेश केला आणि दररोज त्याचप्रमाणे धम्माभिसमय होत गेला. भगवंत अर्धा महिना वैशालीमध्ये राहून राजांना म्हणाले, "आम्ही जात आहोत." त्यानंतर राजांनी दुप्पट आदराने पुन्हा तीन दिवसांत भगवंतांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. गंगेमध्ये राहणाऱ्या नागराजांनी विचार केला: "मनुष्य तथागतांचा सत्कार करतात, मग आपण का करू नये?" त्यांनी सोने, चांदी आणि रत्नांनी बनवलेल्या नौका तयार केल्या, त्यावर सोने, चांदी आणि रत्नांचेच पलंग (आसने) मांडले आणि पाणी पाच रंगांच्या कमळांनी झाकून टाकले. त्यानंतर ते भगवंताकडे आले आणि म्हणाले, "आमच्यावर अनुग्रह करा." भगवंतांनी त्यांची विनंती स्वीकारली आणि ते रत्नखचित नौकेवर आरूढ झाले, आणि पाचशे भिक्खू आपापल्या नौकांवर आरूढ झाले. नागराजांनी भगवंतांना भिक्खू संघासह नागलोकात नेले. तिथे भगवंतांनी संपूर्ण रात्र नागपरिषदेला धम्मोपदेश केला. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी दिव्य खाद्यपेयांचे महादान दिले. भगवंतांनी अनुमोदन करून नागलोकातून प्रस्थान केले.

Bhūmaṭṭhā devā ‘‘manussā ca nāgā ca tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti cintetvā vanagumbarukkhapabbatādīsu chattātichattāni ukkhipiṃsu. Eteneva upāyena yāva akaniṭṭhabrahmabhavanaṃ, tāva mahāsakkāraviseso [Pg.294] nibbatti. Bimbisāropi licchavīhi āgatakāle katasakkārato diguṇamakāsi, pubbe vuttanayeneva pañcahi divasehi bhagavantaṃ rājagahaṃ ānesi.

भूमिसिथत देवांनी (भूमट्ठ देवा) विचार केला: "मनुष्य आणि नाग तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आपण का करू नये?" त्यांनी जंगलातील झुडपे, झाडे, पर्वत इत्यादींवर छत्र आणि अतिछत्रे (छत्रांवर छत्रे) उभारली. याच पद्धतीने थेट अकनिठ्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत (अकनिठ्ठब्रह्मभवन) अत्यंत भव्य सत्कार सोहळा संपन्न झाला. राजा बिंबिसाराने देखील लिच्छवी आले त्या वेळी केलेल्या सत्कारापेक्षा दुप्पट सत्कार केला आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाच दिवसांत भगवंतांना राजगृह येथे आणले.

Rājagahamanuppatte bhagavati pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ayamantarakathā udapādi – ‘‘aho buddhassa bhagavato ānubhāvo, yaṃ uddissa gaṅgāya orato ca pārato ca aṭṭhayojano bhūmibhāgo ninnañca thalañca samaṃ katvā vālukāya okiritvā pupphehi sañchanno, yojanappamāṇaṃ gaṅgāya udakaṃ nānāvaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanā chattātichattāni ussitānī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Bhikkhū sabbaṃ ārocesuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ pūjāviseso mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho pubbe appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘na mayaṃ, bhante, taṃ appamattakaṃ pariccāgaṃ jānāma, sādhu no bhagavā tathā kathetu, yathā mayaṃ taṃ jāneyyāmā’’ti.

भगवान राजगृह येथे परत आल्यानंतर, एका दुपारी, जेव्हा भिक्खू मंडळमाळात (सभामंडपात) एकत्र जमले होते, तेव्हा त्यांच्यात हा संवाद सुरू झाला: 'अहो! बुद्ध भगवंतांचा काय हा प्रभाव (आनुभाव)! ज्यांच्यासाठी गंगा नदीच्या दोन्ही बाजूंना आठ-आठ योजनेपर्यंतचा भूभाग सखल आणि उंच जागा समान करून, त्यावर वाळू पसरवून आणि फुलांनी आच्छादित करण्यात आला. तसेच गंगेचे पाणी एक योजनेपर्यंत विविध रंगांच्या कमळांनी व्यापून गेले आणि अकनिठ्ठ भवनापर्यंत एकावर एक छत्रे उभारली गेली.' भगवंतांनी ही चर्चा जाणून घेतली आणि ते गंधकुटीतून बाहेर पडले. त्या प्रसंगाला अनुरूप अशा प्रातिहार्य (ऋद्धी-चमत्कार) दाखवत ते मंडळमाळात गेले आणि त्यांच्यासाठी तयार केलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध-आसनावर विराजमान झाले. विराजमान झाल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले, 'भिक्खूंनो, तुम्ही येथे एकत्र बसून कोणत्या विषयावर चर्चा करत होता?' भिक्खूंनी सर्व काही सांगितले. भगवान म्हणाले, 'भिक्खूंनो, हा विशेष पूजा-सत्कार माझ्या बुद्ध-प्रभावामुळे (बुद्धानुभावामुळे) झालेला नाही, किंवा नाग, देव आणि ब्रह्मा यांच्या प्रभावामुळेही झालेला नाही. तर हा भूतकाळात केलेल्या एका लहानशा दानाच्या (अप्पमत्तक परित्यागाच्या) प्रभावामुळे झाला आहे.' भिक्खू म्हणाले, 'भंते, आम्हाला त्या लहानशा दानाविषयी माहिती नाही. कृपया भगवंतांनी आम्हाला त्याविषयी सांगावे, जेणेकरून आम्हाला ते समजेल.'

Bhagavā āha – bhūtapubbaṃ, bhikkhave, takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko vayena, so ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ pitā āha – ‘‘kiṃ, tāta susīmā’’ti? So āha – ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā sippaṃ uggahetu’’nti. ‘‘Tena hi, tāta susīma, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā uggaṇhāhī’’ti kahāpaṇasahassaṃ adāsi. So taṃ gahetvā mātāpitaro abhivādetvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā upacārayuttena vidhinā ācariyaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā attānaṃ nivedesi. Ācariyo ‘‘mama sahāyakassa putto’’ti māṇavaṃ sampaṭicchitvā sabbaṃ pāhuneyyamakāsi. So addhānakilamathaṃ paṭivinodetvā taṃ kahāpaṇasahassaṃ ācariyassa pādamūle ṭhapetvā sippaṃ uggahetuṃ okāsaṃ yāci. Ācariyo okāsaṃ katvā uggaṇhāpesi.

भगवान म्हणाले, 'भिक्खूंनो, प्राचीन काळी तक्षशिलेमध्ये शंख नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला सुसीम नावाचा एक सोळा वर्षांचा तरुण मुलगा होता. एका दिवशी तो आपल्या वडिलांजवळ गेला, त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. वडिलांनी त्याला विचारले, 'बाळ सुसीम, काय गोष्ट आहे?' तो म्हणाला, 'बाबा, माझी वाराणसीला जाऊन एखादी कला (विद्या) शिकण्याची इच्छा आहे.' वडील म्हणाले, 'तसे असेल तर, बाळ सुसीम, अमुक नावाचा एक ब्राह्मण माझा मित्र आहे. तू त्याच्याकडे जा आणि ती विद्या शिक.' असे म्हणून त्यांनी त्याला एक हजार कहापण (नाणी) दिले. तो ते घेऊन, आई-वडिलांना अभिवादन करून क्रमशः वाराणसीला पोहोचला. योग्य शिष्टाचाराचे पालन करत तो आचार्यांकडे गेला, त्यांना अभिवादन केले आणि स्वतःची ओळख करून दिली. आचार्यांनी 'हा माझ्या मित्राचा मुलगा आहे' असे समजून त्या तरुणाचा स्वीकार केला आणि त्याचे आदरातिथ्य केले. प्रवासाचा थकवा दूर झाल्यावर, त्या तरुणाने ते एक हजार कहापण आचार्यांच्या चरणांवर ठेवले आणि विद्या शिकण्याची परवानगी मागितली. आचार्यांनी त्याला परवानगी दिली आणि शिकवण्यास सुरुवात केली.'

So [Pg.295] lahuñca gaṇhanto bahuñca gaṇhanto gahitagahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittamiva sīhatelaṃ avinassamānaṃ dhārento dvādasavassikaṃ sippaṃ katipayamāseneva pariyosāpesi. So sajjhāyaṃ karonto ādimajjhaṃyeva passati, no pariyosānaṃ. Atha ācariyaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, pariyosānaṃ na passāmī’’ti. Ācariyo āha – ‘‘ahampi, tāta, evamevā’’ti. ‘‘Atha ko, ācariya, imassa sippassa pariyosānaṃ jānātī’’ti? ‘‘Isipatane, tāta, isayo atthi, te jāneyyu’’nti. Te upasaṅkamitvā ‘‘pucchāmi, ācariyā’’ti. ‘‘Puccha, tāta, yathāsukha’’nti. So isipatanaṃ gantvā paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘ādimajjhapariyosānaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āmāvuso, jānāmā’’ti. ‘‘Taṃ mampi sikkhāpethā’’ti. ‘‘Tena, hāvuso, pabbajāhi, na sakkā apabbajitena sikkhitu’’nti. ‘‘Sādhu, bhante, pabbājetha vā maṃ, yaṃ vā icchatha, taṃ katvā pariyosānaṃ jānāpethā’’ti. Te taṃ pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojetuṃ asamatthā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā na cireneva paccekabodhiṃ abhisambujjhi. Sakalabārāṇasiyaṃ ‘‘susīmapaccekabuddho’’ti pākaṭo ahosi lābhaggayasaggappatto sampannaparivāro. So appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cireneva parinibbāyi. Tassa paccekabuddhā ca mahājanakāyo ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuto gahetvā nagaradvāre thūpaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

तो वेगाने आणि भरपूर शिकू लागला. जे काही तो शिकत असे, ते सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या सिंह-तेलाप्रमाणे नष्ट न होऊ देता मनात साठवून ठेवत असे. बारा वर्षांत शिकली जाणारी विद्या त्याने अवघ्या काही महिन्यांतच पूर्ण केली. परंतु, जेव्हा तो पाठांतर (सज्झाय) करत असे, तेव्हा त्याला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसत असे, अंत (शेवट) दिसत नसे. तेव्हा त्याने आचार्यांकडे जाऊन विचारले, 'आचार्य, मला या विद्येचा केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसतो, अंत दिसत नाही.' आचार्य म्हणाले, 'बाळ, माझीही तीच स्थिती आहे.' - 'तर मग आचार्य, या विद्येचा अंत कोणाला माहीत आहे?' - 'बाळ, इसिपतन येथे ऋषी (प्रत्येकबुद्ध) राहतात, त्यांना हे माहीत असावे.' - 'आचार्य, मी त्यांच्याकडे जाऊन विचारू का?' - 'बाळ, तुझ्या इच्छेनुसार तू विचारू शकतोस.' तो इसिपतन येथे गेला आणि प्रत्येकबुद्धांकडे जाऊन त्याने विचारले, 'आपल्याला प्रारंभ, मध्य आणि अंत माहीत आहे का?' त्यांनी उत्तर दिले, 'होय मित्रा, आम्हाला माहीत आहे.' - 'तर मग मलाही ते शिकवा.' - 'मित्रा, तसे असेल तर तू प्रव्रज्या (दीक्षा) घे. गृहस्थाश्रमात राहून हे शिकणे शक्य नाही.' तो म्हणाला, 'भंते, उत्तम आहे. मला प्रव्रजित करा किंवा आपल्याला योग्य वाटेल ते करा, पण मला या विद्येचा अंत शिकवा.' त्यांनी त्याला प्रव्रज्या दिली, परंतु त्याला कर्मस्थान (ध्यानसाधना) शिकवण्यास असमर्थ असल्याने, त्यांनी त्याला केवळ 'असे वस्त्र परिधान करावे, असे पांघरावे' इत्यादी आभिसमाचारिक (योग्य आचरणाचे) नियम शिकवले. तेथे शिकत असताना, पूर्वपुण्याईच्या (उपनिस्सय) बळामुळे त्याने अल्पावधीतच 'प्रत्येकबोधी' (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केले. संपूर्ण वाराणसीमध्ये तो 'सुसीम प्रत्येकबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याला प्रचंड लाभ आणि यश मिळाले आणि मोठा परिवार लाभला. परंतु, अल्पायुषी बनवणाऱ्या पूर्वकर्मामुळे लवकरच त्याचे परिनिर्वाण झाले. इतर प्रत्येकबुद्धांनी आणि जनसमुदायाने त्याच्या शरीरावर अंत्यसंस्कार केले आणि त्याचे धातू (अस्थी अवशेष) घेऊन शहराच्या प्रवेशद्वारावर एक स्तूप उभारला.

Atha kho saṅkho brāhmaṇo ‘‘putto me ciragato, na cassa pavattiṃ jānāmī’’ti puttaṃ daṭṭhukāmo takkasilāya nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā bahūsu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti cintento upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘susīmo nāma māṇavo idha āgato atthi, api nu tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘āma, brāhmaṇa, jānāma, asmiṃ nagare brāhmaṇassa santike tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā paccekabuddhānaṃ santike pabbajitvā paccekabuddho hutvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti āhaṃsu. So bhūmiṃ hatthena [Pg.296] paharitvā, roditvā ca paridevitvā ca taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ ānetvā, paccekabuddhacetiyaṅgaṇe ākiritvā, kamaṇḍaluto udakena samantato bhūmiṃ paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā uttarasāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattaṃ bandhitvā pakkāmīti.

त्यानंतर शंख ब्राह्मणाने विचार केला, 'माझा मुलगा जाऊन खूप काळ झाला आहे, आणि मला त्याची काहीच बातमी मिळालेली नाही.' आपल्या मुलाला पाहण्याच्या इच्छेने तो तक्षशिलेहून निघाला आणि क्रमशः वाराणसीला पोहोचला. तेथे जमलेला मोठा जनसमुदाय पाहून त्याने विचार केला, 'नक्कीच या गर्दीतील कोणाला तरी माझ्या मुलाची बातमी ठाऊक असेल.' म्हणून त्याने जवळ जाऊन विचारले, 'सुसीम नावाचा एक तरुण येथे आला होता, तुम्हाला त्याच्याबद्दल काही माहिती आहे का?' लोकांनी उत्तर दिले, 'होय ब्राह्मणा, आम्हाला माहीत आहे. या शहरात एका ब्राह्मणाकडे तिन्ही वेदांचे अध्ययन करून तो पारंगत झाला, नंतर प्रत्येकबुद्धांच्या सानिध्यात त्याने प्रव्रज्या घेतली आणि प्रत्येकबुद्ध होऊन अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये (अनुपादिशेष निब्बानधातूमध्ये) त्याचे परिनिर्वाण झाले. हा स्तूप त्याच्यासाठीच उभारण्यात आला आहे.' तेव्हा त्या ब्राह्मणाने जमिनीवर हात मारून आक्रोश केला, तो रडला आणि विलाप करू लागला. त्यानंतर तो त्या चैत्य-अंगणात (स्तूपाच्या प्रांगणात) गेला, तेथील गवत उपटून टाकले, आपल्या उत्तरीय वस्त्राने (वरच्या वस्त्राने) वाळू आणून त्या प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणात पसरवली. कमंडलूमधील पाण्याने त्याने सभोवतालच्या जमिनीवर शिंपडण केले, रानटी फुलांनी पूजा केली, आपल्या उत्तरीय वस्त्राची पताका (ध्वज) बनवून ती उभारली आणि स्तूपाच्या वर स्वतःचे छत्र बांधले. त्यानंतर तो तेथून निघून गेला.

Evaṃ atītaṃ dassetvā taṃ jātakaṃ paccuppannena anusandhento bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kathesi – ‘‘siyā kho pana vo, bhikkhave, evamassa añño nūna tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosī’’ti, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ahaṃ tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ, mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vigatakhāṇukaṇṭakaṃ katvā samaṃ suddhamakaṃsu, mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena navayojanamagge thale ca udake ca nānāpupphehi pupphasantharaṃ akaṃsu. Mayā tattha kamaṇḍaludakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tasmiṃ cetiye paṭākā āropitā, chattañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā paṭākā ca āropitā, chattātichattāni ca ussitāni. Iti kho, bhikkhave, ayaṃ mayhaṃ pūjāviseso neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Dhammakathāpariyosāne imaṃ gāthamabhāsi –

अशा प्रकारे भूतकाळातील ही कथा सांगून, त्या जातक कथेचा वर्तमानकाळाशी संबंध जोडत भगवंतांनी भिक्खूंना धम्मकथा सांगितली – "हे भिक्खूंनो, तुम्हाला कदाचित असे वाटेल की त्या काळी जो शंख नावाचा ब्राह्मण होता, तो कोणी दुसराच होता. परंतु तुम्ही याकडे अशा प्रकारे पाहू नये. त्या काळी मीच तो शंख नावाचा ब्राह्मण होतो. मी सुसीम प्रत्येकबुद्धांच्या चेतिय-अंगणातील (स्तूपाच्या प्रांगणातील) गवत उपटून टाकले होते. माझ्या त्या कर्माच्या विपाकाने लोकांनी आठ योजनेच्या मार्गावरील झाडांची खोडे आणि काटे काढून तो मार्ग सपाट व स्वच्छ केला. मी तिथे वाळू पसरली होती; त्याच्या विपाकाने लोकांनी आठ योजनेच्या मार्गावर वाळू पसरली. मी तिथे रानफुलांनी पूजा केली होती; त्याच्या विपाकाने लोकांनी नऊ योजनेच्या मार्गावर जमिनीवर आणि पाण्यावर विविध फुलांचे थर पसरले. मी तिथे कमंडलूमधील पाण्याने जमीन शिंपडली होती; त्याच्या विपाकाने वेसालीमध्ये पोक्खरवस्स (कमळपत्रासारखा पाऊस) पडला. मी त्या चेतियवर (स्तूपावर) ध्वज उभारला होता आणि छत्र बांधले होते; त्याच्या विपाकाने अकनिठ्ठ भवनापर्यंत ध्वज उभारले गेले आणि छत्रांवर छत्रे धरली गेली. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, माझी ही विशिष्ट पूजा बुद्धानुभावाने उत्पन्न झाली नाही, ना नाग, देव किंवा ब्रह्मा यांच्या प्रभावाने उत्पन्न झाली; तर ती भूतकाळातील एका लहानशा दानाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाली आहे." धम्मकथेच्या शेवटी त्यांनी ही गाथा म्हटली –

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukhaṃ;

Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 290);

"जर अल्प सुखाचा त्याग केल्याने विपुल (मोठे) सुख मिळत असल्याचे दिसत असेल, तर सुज्ञ माणसाने विपुल सुखाचा विचार करून त्या अल्प सुखाचा त्याग करावा." (धम्मपद २९०)

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकनिकाय अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya ratanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील रतनसुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

2. Āmagandhasuttavaṇṇanā

२. आमगंधसुत्ताचे स्पष्टीकरण

Sāmākaciṅgūlakacīnakāni [Pg.297] cāti āmagandhasuttaṃ. Kā uppatti? Anuppanne bhagavati āmagandho nāma brāhmaṇo pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantaṃ pavisitvā pabbatantare assamaṃ kārāpetvā vanamūlaphalāhāro hutvā tattha paṭivasati, na kadāci macchamaṃsaṃ khādati. Atha tesaṃ tāpasānaṃ loṇambilādīni aparibhuñjantānaṃ paṇḍurogo uppajji. Tato te ‘‘loṇambilādisevanatthāya manussapathaṃ gacchāmā’’ti paccantagāmaṃ sampattā. Tattha manussā tesu pasīditvā nimantetvā bhojesuṃ, katabhattakiccānaṃ nesaṃ mañcapīṭhaparibhogabhājanapādamakkhanādīni upanetvā ‘‘ettha, bhante, vasatha, mā ukkaṇṭhitthā’’ti vasanaṭṭhānaṃ dassetvā pakkamiṃsu. Dutiyadivasepi nesaṃ dānaṃ datvā puna gharapaṭipāṭiyā ekekadivasaṃ dānamadaṃsu. Tāpasā catumāsaṃ tattha vasitvā loṇambilādisevanāya thirabhāvappattasarīrā hutvā ‘‘mayaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti manussānaṃ ārocesuṃ. Manussā tesaṃ telataṇḍulādīni adaṃsu. Te tāni ādāya attano assamameva agamaṃsu. Tañca gāmaṃ tatheva saṃvacchare saṃvacchare āgamiṃsu. Manussāpi tesaṃ āgamanakālaṃ viditvā dānatthāya taṇḍulādīni sajjetvāva acchanti, āgate ca ne tatheva sammānenti.

"सामाक, चिंगुलक आणि चीनक..." इत्यादी शब्दांनी सुरू होणारे सुत्त म्हणजे 'आमगंधसुत्त' होय. याची उत्पत्ती काय आहे? भगवान बुद्ध जगात उत्पन्न होण्यापूर्वी, आमगंध नावाचा एक ब्राह्मण आपल्या पाचशे तरुण शिष्यांसह तापस म्हणून प्रव्रजित झाला. हिमालयात प्रवेश करून, त्यांनी पर्वतांच्या दरम्यान एक आश्रम बांधला आणि जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन ते तिथे राहू लागले. ते कधीही मासे किंवा मांस खात नसत. पुढे, त्या तापसांना मीठ, आंबट पदार्थ इत्यादी न मिळाल्यामुळे त्यांना पांडुरोग (कावीळ) झाला. त्यामुळे त्यांनी "मीठ, आंबट पदार्थ इत्यादींच्या सेवनासाठी मानवी वस्तीकडे जाऊया" असा विचार केला आणि ते एका सीमावर्ती गावात पोहोचले. तेथील लोक त्यांच्यावर प्रसन्न झाले, त्यांनी त्यांना आमंत्रित करून भोजन दिले. भोजन आटोपल्यानंतर लोकांनी त्यांच्यासाठी खाटा, आसने, भांडी, पायाला लावायचे तेल इत्यादी वस्तू आणून दिल्या आणि "भंते, इथेच राहा, कंटाळू नका" असे सांगून राहण्याची जागा दाखवली व ते निघून गेले. दुसऱ्या दिवशीही त्यांनी त्यांना दान दिले आणि नंतर घराघरांच्या क्रमाने रोज एकेका दिवशी दान दिले. तापस तिथे चार महिने राहिले आणि मीठ, आंबट पदार्थ इत्यादींच्या सेवनाने त्यांचे शरीर पुन्हा सुदृढ झाले. त्यानंतर त्यांनी लोकांना सांगितले, "मित्रांनो, आता आम्ही निघतो." लोकांनी त्यांना तेल, तांदूळ इत्यादी वस्तू दिल्या. ते त्या वस्तू घेऊन आपापल्या आश्रमात परतले. दरवर्षी ते त्याच वेळी त्या गावात येत असत. लोकही त्यांच्या येण्याची वेळ जाणून दानासाठी तांदूळ इत्यादी साहित्य तयार ठेवत आणि ते आल्यावर पूर्वीप्रमाणेच त्यांचा आदरसत्कार करत असत.

Atha bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ gantvā tattha viharanto tesaṃ tāpasānaṃ upanissayasampattiṃ disvā tato nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno anupubbena taṃ gāmaṃ anuppatto. Manussā bhagavantaṃ disvā mahādānāni adaṃsu. Bhagavā tesaṃ dhammaṃ desesi. Te tāya dhammadesanāya appekacce sotāpannā, ekacce sakadāgāmino, ekacce anāgāmino ahesuṃ, ekacce pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bhagavā punadeva sāvatthiṃ paccāgamāsi. Atha te tāpasā taṃ gāmaṃ āgamiṃsu. Manussā tāpase disvā na pubbasadisaṃ kotūhalamakaṃsu. Tāpasā taṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ, āvuso, ime manussā na pubbasadisā, kiṃ nu kho ayaṃ gāmo rājadaṇḍena upadduto, udāhu dubbhikkhena, udāhu amhehi sīlādiguṇehi sampannataro koci pabbajito imaṃ gāmamanuppatto’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘na, bhante, rājadaṇḍena, na dubbhikkhenāyaṃ gāmo upadduto, apica buddho loke [Pg.298] uppanno, so bhagavā bahujanahitāya dhammaṃ desento idhāgato’’ti.

त्यानंतर, भगवान बुद्ध जगात उत्पन्न झाले आणि त्यांनी श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित केले. ते क्रमशः सावत्थीला गेले आणि तिथे राहत असताना त्यांनी त्या तापसांची उपनिस्सय-संपत्ती पाहिली. म्हणून ते सावत्थीहून निघाले आणि भिक्खू संघासह चारिका करत क्रमशः त्या गावात पोहोचले. लोकांनी भगवंतांना पाहून मोठे दान दिले. भगवंतांनी त्यांना धम्मदेशना दिली. त्या धम्मदेशनेमुळे काही लोक सोतापन्न झाले, काही सकदागामी झाले, काही अनागामी झाले, तर काहींनी प्रव्रज्या घेऊन अरहंतपद प्राप्त केले. त्यानंतर भगवान पुन्हा सावत्थीला परतले. मग ते तापस त्या गावात आले. लोकांनी तापसांना पाहिले, पण पूर्वीसारखा उत्साह किंवा कुतूहल दाखवले नाही. तापसांनी त्यांना विचारले – "मित्रांनो, हे लोक पूर्वीसारखे का राहिले नाहीत? या गावाला राजाने काही दंड केला आहे की काय, किंवा दुष्काळ पडला आहे, की आमच्यापेक्षा शील इत्यादी गुणांनी अधिक संपन्न असलेला एखादा प्रव्रजित या गावात आला आहे?" लोकांनी सांगितले – "नाही भंते, या गावाला राजाने कोणताही दंड केलेला नाही, ना दुष्काळ पडला आहे; तर जगात बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत आणि ते भगवान बहुजन हितासाठी धम्मदेशना करत इथे आले होते."

Taṃ sutvā āmagandhatāpaso ‘‘buddhoti, gahapatayo, vadethā’’ti? ‘‘Buddhoti, bhante, vadāmā’’ti tikkhattuṃ vatvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ, yadidaṃ buddho’’ti attamano attamanavācaṃ nicchāretvā pucchi – ‘‘kiṃ nu kho so buddho āmagandhaṃ bhuñjati, na bhuñjatī’’ti? ‘‘Ko, bhante, āmagandho’’ti? ‘‘Āmagandho nāma macchamaṃsaṃ, gahapatayo’’ti. ‘‘Bhagavā, bhante, macchamaṃsaṃ paribhuñjatī’’ti. Taṃ sutvā tāpaso vippaṭisārī ahosi – ‘‘māheva kho pana buddho siyā’’ti. Puna cintesi – ‘‘buddhānaṃ pātubhāvo nāma dullabho, gantvā buddhaṃ disvā pucchitvā jānissāmī’’ti. Tato yena bhagavā gato, taṃ maggaṃ manusse pucchitvā vacchagiddhinī gāvī viya turitaturito sabbattha ekarattivāsena sāvatthiṃ anuppatvā jetavanameva pāvisi saddhiṃ sakāya parisāya. Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinno eva hoti. Tāpasā bhagavantaṃ upasaṅkamma tuṇhībhūtā anabhivādetvāva ekamantaṃ nisīdiṃsu. Bhagavā ‘‘kacci vo isayo khamanīya’’ntiādinā nayena tehi saddhiṃ paṭisammodi. Tepi ‘‘khamanīyaṃ, bho gotamā’’tiādimāhaṃsu. Tato āmagandho bhagavantaṃ pucchi – ‘‘āmagandhaṃ, bho gotama, bhuñjasi, na bhuñjasī’’ti? ‘‘Ko so, brāhmaṇa, āmagandho nāmā’’ti? ‘‘Macchamaṃsaṃ, bho gotamā’’ti. Bhagavā ‘‘na, brāhmaṇa, macchamaṃsaṃ āmagandho. Apica kho āmagandho nāma sabbe kilesā pāpakā akusalā dhammā’’ti vatvā ‘‘na, brāhmaṇa, idāni tvameva āmagandhaṃ pucchi, atītepi tisso nāma brāhmaṇo kassapaṃ bhagavantaṃ pucchi. Evañca so pucchi, evañcassa bhagavā byākāsī’’ti tissena ca brāhmaṇena kassapena ca bhagavatā vuttagāthāyo eva ānetvā tāhi gāthāhi brāhmaṇaṃ saññāpento āha – ‘‘sāmākaciṅgūlakacīnakāni cā’’ti. Ayaṃ tāva imassa suttassa idha uppatti.

ते ऐकून आमगंध तापसाने विचारले, "गृहस्थहो, तुम्ही 'बुद्ध' असे म्हणालात का?" "होय, भन्ते, आम्ही 'बुद्ध' असेच म्हणालो," असे त्यांनी तीन वेळा सांगितले. "या जगात 'बुद्ध' हा शब्द ऐकायला मिळणेही अत्यंत दुर्मिळ आहे," असे म्हणून तो तापस अत्यंत प्रसन्न झाला आणि आपले समाधान व्यक्त करत त्याने विचारले, "ते बुद्ध आमगंध भक्षण करतात की नाही?" "भन्ते, आमगंध म्हणजे काय?" "गृहस्थहो, आमगंध म्हणजे मासे आणि मांस होय." "भन्ते, भगवान मासे आणि मांस ग्रहण करतात." ते ऐकून तो तापस खिन्न झाला आणि विचार करू लागला, "तर मग ते बुद्ध असूच शकत नाहीत." परंतु पुन्हा त्याने विचार केला, "बुद्धांचा प्रादुर्भाव या जगात अत्यंत दुर्मिळ आहे. मी स्वतः जाऊन बुद्धांचे दर्शन घेतो, त्यांना विचारतो आणि मगच काय ते जाणून घेतो." त्यानंतर भगवान ज्या मार्गाने गेले होते, त्या मार्गाविषयी लोकांना विचारत, आपल्या वासरासाठी व्याकुळ झालेल्या गायीप्रमाणे तो वेगाने निघाला. वाटेत प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत तो सावत्थीला पोहोचला आणि आपल्या अनुयायांसह जेतवनात प्रवेश करता झाला. त्या वेळी भगवान धम्मदेशना देण्यासाठी आपल्या आसनावर विराजमान झाले होते. ते तापस भगवंतांच्या जवळ आले आणि त्यांना वंदन न करताच शांतपणे एका बाजूला बसले. भगवंतांनी, "ऋषीहो, तुमचे सर्व काही कुशल आहे ना?" अशा शब्दांत त्यांच्याशी कुशलमंगल विचारपूस केली. त्यांनीही उत्तर दिले, "हे गौतम, आमचे सर्व काही कुशल आहे." त्यानंतर आमगंधाने भगवंतांना विचारले, "हे गौतम, आपण आमगंध भक्षण करता की नाही?" "ब्राह्मणा, तू कशाला आमगंध म्हणतोस?" "हे गौतम, मासे आणि मांस याला." भगवंतांनी सांगितले, "ब्राह्मणा, मासे आणि मांस म्हणजे आमगंध नव्हे. तर सर्व क्लेश आणि पापी, अकुशल धर्म म्हणजेच खरे आमगंध होय." आणि पुढे ते म्हणाले, "ब्राह्मणा, केवळ तूच आता आमगंधाविषयी विचारत नाहीस, तर भूतकाळातही तिस्स नावाच्या एका ब्राह्मणाने भगवान कस्सपांना याविषयी विचारले होते. त्यानेही असाच प्रश्न विचारला होता आणि भगवंतांनीही त्याला असेच उत्तर दिले होते." ब्राह्मण तिस्स आणि भगवान कस्सप यांच्यात झालेल्या संवादातील गाथा उद्धृत करून, त्या गाथांच्या माध्यमातून त्या ब्राह्मणाला पटवून देत भगवंतांनी 'सामाकचिङ्गुलकचीनकानि च' ही गाथा म्हटली. ही या सुत्ताची येथे झालेली उत्पत्ती आहे.

Atīte pana kassapo kira bodhisatto aṭṭhāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā bārāṇasiyaṃ brahmadattassa brāhmaṇassa dhanavatī nāma brāhmaṇī, tassā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Aggasāvakopi taṃ divasaṃyeva devalokā cavitvā anupurohitabrāhmaṇassa pajāpatiyā kucchimhi nibbatti. Evaṃ tesaṃ ekadivasameva paṭisandhiggahaṇañca [Pg.299] gabbhavuṭṭhānañca ahosi, ekadivasameva etesaṃ ekassa kassapo, ekassa tissoti nāmamakaṃsu. Te sahapaṃsukīḷanakā dve sahāyā anupubbena vuḍḍhiṃ agamiṃsu. Tissassa pitā puttaṃ āṇāpesi – ‘‘ayaṃ, tāta, kassapo nikkhamma pabbajitvā buddho bhavissati, tvampissa santike pabbajitvā bhavanissaraṇaṃ kareyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘ubhopi, samma, pabbajissāmā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Tato vuḍḍhiṃ anuppattakālepi tisso bodhisattaṃ āha – ‘‘ehi, samma, pabbajissāmā’’ti bodhisatto na nikkhami. Tisso ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti sayaṃ nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe pabbatapāde assamaṃ kārāpetvā vasati. Bodhisattopi aparena samayena ghare ṭhitoyeva ānāpānassatiṃ pariggahetvā cattāri jhānāni abhiññāyo ca uppādetvā pāsādena bodhimaṇḍasamīpaṃ gantvā ‘‘puna pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhāsi, so sakaṭṭhāneyeva patiṭṭhāsi. Apabbajitena kira bodhimaṇḍaṃ upagantuṃ na sakkāti. So pabbajitvā bodhimaṇḍaṃ patvā nisīditvā satta divase padhānayogaṃ katvā sattahi divasehi sammāsambodhiṃ sacchākāsi.

भूतकाळात, बोधिसत्व कस्सपांनी आठ असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण केल्यावर, बाराणसीमध्ये ब्रह्मदत्त नावाच्या ब्राह्मणाची पत्नी धनवती नावाच्या ब्राह्मणीच्या गर्भात प्रतिसंधी ग्रहण केली. त्याच दिवशी त्यांच्या अग्रश्रावकांनीही देवलोकातून च्युत होऊन उप-पुरोहित ब्राह्मणाच्या पत्नीच्या गर्भात जन्म घेतला. अशा प्रकारे, त्या दोघांचे प्रतिसंधी ग्रहण आणि जन्म एकाच दिवशी झाला. आणि एकाच दिवशी त्यांच्या वडिलांनी एकाचे नाव 'कस्सप' आणि दुसऱ्याचे नाव 'तिस्स' असे ठेवले. लहानपणी धुळीत एकत्र खेळणारे ते दोन्ही मित्र हळूहळू मोठे झाले. तिस्सच्या वडिलांनी आपल्या मुलाला उपदेश केला, "बाळा, हा कस्सप गृहत्याग करून प्रव्रजित होईल आणि बुद्ध बनेल. तूही त्यांच्याकडे प्रव्रजित होऊन संसारचक्रातून मुक्त हो." त्याने "फार चांगले" असे म्हणून ते मान्य केले आणि बोधिसत्वांकडे जाऊन म्हणाला, "मित्रा, आपण दोघेही प्रव्रजित होऊ या." बोधिसत्वांनी "फार चांगले" म्हणून संमती दिली. त्यानंतर, तरुण वय झाल्यावर तिस्सने बोधिसत्वांना म्हटले, "मित्रा चल, आपण प्रव्रजित होऊ या." परंतु बोधिसत्वांनी गृहत्याग केला नाही. तिस्सने विचार केला, "अजून त्यांचे ज्ञान परिपक्व झालेले नाही." म्हणून त्याने स्वतःच गृहत्याग केला आणि ऋषींप्रमाणे प्रव्रज्या घेऊन पर्वताच्या पायथ्याशी पर्णकुटी बांधून तो राहू लागला. काही काळानंतर, बोधिसत्वांनी घरातच राहून आनापानस्मृतीची साधना केली, चार ध्यान आणि अभिज्ञा प्राप्त केल्या. आणि आपल्या प्रासादासह बोधिमंडळाच्या जवळ जाऊन त्यांनी अधिष्ठान केले, "हा प्रासाद पुन्हा आपल्या मूळ जागी प्रस्थापित होवो." आणि तो प्रासाद त्याच्या मूळ जागी प्रस्थापित झाला. "प्रव्रजित झाल्याशिवाय बोधिमंडळाकडे जाणे शक्य नाही," हे जाणून त्यांनी प्रव्रज्या घेतली आणि बोधिमंडळापाशी पोहोचून तेथे आसनस्थ झाले. सात दिवस कठोर साधना करून सातव्या दिवशी त्यांनी सम्यक्संबोधी साक्षात केली।

Tadā isipatane vīsatisahassā pabbajitā paṭivasanti. Atha kassapo bhagavā te āmantetvā dhammacakkaṃ pavattesi. Suttapariyosāne sabbeva arahanto ahesuṃ. So sudaṃ bhagavā vīsatibhikkhusahassaparivuto tattheva isipatane vasati. Kikī ca naṃ kāsirājā catūhi paccayehi upaṭṭhāti. Athekadivasaṃ bārāṇasivāsī eko puriso pabbate candanasārādīni gavesanto tissassa tāpasassa assamaṃ patvā taṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tāpaso taṃ disvā ‘‘kuto āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasito, bhante’’ti. ‘‘Kā tattha pavattī’’ti? ‘‘Tattha, bhante, kassapo nāma sammāsambuddho uppanno’’ti. Tāpaso dullabhavacanaṃ sutvā pītisomanassajāto pucchi – ‘‘kiṃ so āmagandhaṃ bhuñjati, na bhuñjatī’’ti? ‘‘Ko bhante, āmagandho’’ti? ‘‘Macchamaṃsaṃ āvuso’’ti. ‘‘Bhagavā, bhante, macchamaṃsaṃ bhuñjatī’’ti. Taṃ sutvā tāpaso vippaṭisārī hutvā puna cintesi – ‘‘gantvā taṃ pucchissāmi, sace ‘āmagandhaṃ paribhuñjāmī’ti vakkhati, tato naṃ ‘tumhākaṃ, bhante, jātiyā ca kulassa ca gottassa ca ananucchavikameta’nti nivāretvā tassa santike pabbajitvā bhavanissaraṇaṃ karissāmī’’ti sallahukaṃ upakaraṇaṃ [Pg.300] gahetvā sabbattha ekarattivāsena sāyanhasamaye bārāṇasiṃ patvā isipatanameva pāvisi. Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinnoyeva hoti. Tāpaso bhagavantaṃ upasaṅkamma anabhivādetvā tuṇhībhūto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bhagavā taṃ disvā pubbe vuttanayeneva paṭisammodi. Sopi ‘‘khamanīyaṃ, bho kassapā’’tiādīni vatvā ekamantaṃ nisīditvā bhagavantaṃ pucchi – ‘‘āmagandhaṃ, bho kassapa, bhuñjasi, na bhuñjasī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, brāhmaṇa, āmagandhaṃ bhuñjāmī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bho kassapa, parakuṇapaṃ akhādanto sundaramakāsi, yuttametaṃ bhoto kassapassa jātiyā ca kulassa ca gottassa cā’’ti. Tato bhagavā ‘‘ahaṃ kilese sandhāya ‘āmagandhaṃ na bhuñjāmī’ti vadāmi, brāhmaṇo macchamaṃsaṃ pacceti, yaṃnūnāhaṃ sve gāmaṃ piṇḍāya apavisitvā kikīrañño gehā ābhataṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjeyyaṃ, evaṃ āmagandhaṃ ārabbha kathā pavattissati. Tato brāhmaṇaṃ dhammadesanāya saññāpessāmī’’ti dutiyadivase kālasseva sarīraparikammaṃ katvā gandhakuṭiṃ pāvisi. Bhikkhū gandhakuṭidvāraṃ pihitaṃ disvā ‘‘na bhagavā ajja bhikkhūhi saddhiṃ pavisitukāmo’’ti ñatvā gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā piṇḍāya pavisiṃsu.

त्या वेळी इसिपतन येथे वीस हजार प्रव्रजित भिक्खू राहत होते. त्यानंतर भगवान कश्यपांनी त्यांना आमंत्रित करून धम्मचक्र प्रवर्तन केले. सुत्ताच्या समाप्तीला ते सर्वच अर्हत झाले. ते भगवान वीस हजार भिक्खूंच्या परिवारासह तिथेच इसिपतन येथे राहत असत. आणि काशीचा राजा किकी हा चार प्रत्ययांनी त्यांची सेवा करत असे. त्यानंतर एका दिवशी, पर्वतावर चंदनाचा गाभा इत्यादी शोधत असलेला वाराणसीचा एक रहिवासी पुरुष तिस्स तपस्वीच्या आश्रमात पोहोचला. त्याने त्यांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. तपस्वीने त्याला पाहून विचारले, "तू कोठून आला आहेस?" तो म्हणाला, "वाराणसीहून, भंते." तपस्वीने विचारले, "तिथे काय वृत्त आहे?" तो म्हणाला, "भंते, तिथे कश्यप नावाचे सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न झाले आहेत." ते दुर्लभ वचन ऐकून तपस्वीला अत्यंत आनंद व सोमनस्य झाले आणि त्याने विचारले, "ते आमगंध भक्षण करतात की नाही?" तो म्हणाला, "भंते, आमगंध म्हणजे काय?" तपस्वी म्हणाला, "मित्रा, मासे आणि मांस." तो म्हणाला, "भंते, भगवान मासे आणि मांस भक्षण करतात." ते ऐकून तपस्वी खिन्न झाला आणि त्याने पुन्हा विचार केला, "मी स्वतः जाऊन त्यांना विचारतो. जर ते म्हणाले की 'मी आमगंध भक्षण करतो', तर मी त्यांना 'भंते, हे आपल्या जातीला, कुळाला आणि गोत्राला अनुरूप नाही' असे सांगून रोखेन आणि त्यांच्या सन्निध प्रव्रजित होऊन भवबंधनातून मुक्त होईन." असे विचार करून त्याने आपले हलके सामान घेतले आणि वाटेत प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत संध्याकाळच्या वेळी तो वाराणसीला पोहोचला आणि इसिपतन येथेच प्रवेश करता झाला. भगवंत देखील त्या वेळी धम्मोपदेश देण्यासाठी आसनावर बसलेलेच होते. तपस्वी भगवंतांच्या जवळ गेला आणि त्यांना अभिवादन न करता शांतपणे एका बाजूला उभा राहिला. भगवंतांनी त्याला पाहिले आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याचे स्वागत केले. तो देखील "हे कश्यप, सर्व काही ठीक आहे ना?" इत्यादी बोलून एका बाजूला बसला आणि भगवंतांना विचारू लागला, "हे कश्यप, आपण आमगंध भक्षण करता की नाही?" भगवंत म्हणाले, "ब्राह्मणा, मी आमगंध भक्षण करत नाही." तो म्हणाला, "साधू, साधू, हे कश्यप! दुसऱ्यांचे मृत शरीर (मांस) न खाऊन आपण उत्तम केले आहे. आपल्यासारख्या कश्यपांच्या जातीला, कुळाला आणि गोत्राला हेच योग्य आहे." त्यानंतर भगवंतांनी विचार केला, "मी क्लेशांच्या संदर्भाने 'मी आमगंध भक्षण करत नाही' असे म्हणतो आहे, परंतु हा ब्राह्मण मासे आणि मांसालाच आमगंध समजत आहे. उद्या मी भिक्षेसाठी गावात न जाता, राजा किकीच्या घरातून आणलेला पिंडपात ग्रहण करेन. अशा प्रकारे आमगंधाविषयी चर्चा सुरू होईल. त्यानंतर मी या ब्राह्मणाला धम्मोपदेशाद्वारे सत्य समजावून सांगेन." म्हणून दुसऱ्या दिवशी पहाटेच शारीरिक विधी आटोपून ते गंधकुटीत गेले. भिक्खूंनी गंधकुटीचे द्वार बंद असलेले पाहून जाणले की, "आज भगवंतांची भिक्खूंसोबत गावात जाण्याची इच्छा नाही." म्हणून त्यांनी गंधकुटीला प्रदक्षिणा घातली आणि ते भिक्षेसाठी निघून गेले.

Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamma paññattāsane nisīdi. Tāpasopi kho pattasākaṃ pacitvā khāditvā bhagavato santike nisīdi. Kikī kāsirājā bhikkhū piṇḍāya carante disvā ‘‘kuhiṃ bhagavā, bhante’’ti pucchitvā ‘‘vihāre, mahārājā’’ti ca sutvā nānābyañjanarasamanekamaṃsavikatisampannaṃ bhojanaṃ bhagavato pāhesi. Amaccā vihāraṃ netvā bhagavato ārocetvā dakkhiṇodakaṃ datvā parivisantā paṭhamaṃ nānāmaṃsavikatisampannaṃ yāguṃ adaṃsu, tāpaso disvā ‘‘khādati nu kho no’’ti cintento aṭṭhāsi. Bhagavā tassa passatoyeva yāguṃ pivanto maṃsakhaṇḍaṃ mukhe pakkhipi. Tāpaso disvā kuddho. Puna yāgupītassa nānārasabyañjanaṃ bhojanamadaṃsu, tampi gahetvā bhuñjantaṃ disvā ativiya kuddho ‘‘macchamaṃsaṃ khādantoyeva ‘na khādāmī’ti bhaṇatī’’ti. Atha bhagavantaṃ katabhattakiccaṃ hatthapāde dhovitvā nisinnaṃ upasaṅkamma ‘‘bho kassapa, musā tvaṃ bhaṇasi, netaṃ paṇḍitakiccaṃ. Musāvādo hi garahito buddhānaṃ, yepi te pabbatapāde vanamūlaphalādīhi yāpentā isayo vasanti, tepi musā na bhaṇantī’’ti vatvā puna isīnaṃ guṇe gāthāya vaṇṇento āha ‘‘sāmākaciṅgūlakacīnakāni cā’’ti.

भगवंत देखील गंधकुटीतून बाहेर आले आणि तयार केलेल्या आसनावर बसले. तपस्वीने देखील पानांची भाजी शिजवून खाल्ली आणि तो भगवंतांच्या जवळ येऊन बसला. काशीचा राजा किकी याने भिक्खूंना भिक्षेसाठी फिरताना पाहून विचारले, "भंते, भगवान कोठे आहेत?" आणि "महाराज, ते विहारात आहेत" असे ऐकून त्याने भगवंतांसाठी विविध चवींचे व्यंजन आणि अनेक प्रकारच्या मांसाने युक्त असलेले भोजन पाठवले. अमात्यांनी ते भोजन विहारात आणले, भगवंतांना त्याची माहिती दिली, दानोदक दिले आणि वाढताना सर्वप्रथम विविध मांसाने युक्त असलेली पेज (यागू) दिली. तपस्वीने हे पाहिले आणि "ते हे खातात की नाही?" असा विचार करत तो उभा राहिला. भगवंतांनी त्याच्या देखतच ती पेज पिताना मांसाचा एक तुकडा आपल्या मुखात टाकला. हे पाहून तपस्वी संतप्त झाला. त्यानंतर पेज पिऊन झाल्यावर त्यांनी भगवंतांना विविध चवींच्या व्यंजनांनी युक्त भोजन दिले. ते भोजन देखील स्वीकारून ग्रहण करताना पाहून तो अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि म्हणाला, "मासे आणि मांस खात असूनही हे 'मी खात नाही' असे म्हणतात!" त्यानंतर भोजन आटोपून, हात-पाय धुवून बसलेल्या भगवंतांच्या जवळ जाऊन तो म्हणाला, "हे कश्यप, आपण असत्य बोलत आहात, हे विद्वानाचे काम नव्हे. कारण असत्य बोलणे हे बुद्धांनी निंदिलेले आहे. जे ऋषी पर्वताच्या पायथ्याशी राहून जंगलातील कंदमुळे आणि फळांवर उपजीविका करतात, ते देखील असत्य बोलत नाहीत." असे बोलून ऋषींच्या गुणांचे गौरव करणारी गाथा म्हणत तो म्हणाला, "सामाक, चिंगुलक, चीनक..."

242. Tattha [Pg.301] sāmākāti dhunitvā vā sīsāni uccinitvā vā gayhūpagā tiṇadhaññajāti. Tathā ciṅgūlakā kaṇavīrapupphasaṇṭhānasīsā honti. Cīnakānīti aṭavipabbatapādesu aropitajātā cīnamuggā. Pattapphalanti yaṃkiñci haritapaṇṇaṃ. Mūlaphalanti yaṃkiñci kandamūlaṃ. Gavipphalanti yaṃkiñci rukkhavalliphalaṃ. Mūlaggahaṇena vā kandamūlaṃ, phalaggahaṇena rukkhavalliphalaṃ, gavipphalaggahaṇena udake jātasiṅghātakakaserukādiphalaṃ veditabbaṃ. Dhammena laddhanti dūteyyapahiṇagamanādimicchājīvaṃ pahāya vane uñchācariyāya laddhaṃ. Satanti santo ariyā. Asnamānāti bhuñjamānā. Na kāmakāmā alikaṃ bhaṇantīti te evaṃ amamā apariggahā etāni sāmākādīni bhuñjamānā isayo yathā tvaṃ sādurasādike kāme patthayanto āmagandhaṃ bhuñjantoyeva ‘‘nāhaṃ, brāhmaṇa, āmagandhaṃ bhuñjāmī’’ti bhaṇanto alikaṃ bhaṇasi, tathā na kāmakāmā alikaṃ bhaṇanti, kāme kāmayantā musā na bhaṇantīti isīnaṃ pasaṃsāya bhagavato nindaṃ dīpeti.

२४२. त्या गाथेत 'सामाक' म्हणजे लोंब्या हलवून किंवा तोडून गोळा केले जाणारे तृणधान्य होय. तसेच 'चिंगुलक' म्हणजे कण्हेरीच्या फुलाच्या आकाराच्या लोंब्या असणारे धान्य होय. 'चीनक' म्हणजे जंगलात आणि पर्वताच्या पायथ्याशी न पेरता आपोआप उगवणारे मूग (चीनमुद्ग) होत. 'पत्तफल' म्हणजे कोणतेही हिरवे पान. 'मूलफल' म्हणजे कोणतेही कंदमूळ. 'गविप्फल' म्हणजे झाडांचे किंवा वेलींचे कोणतेही फळ. किंवा 'मूल' या शब्दाने कंदमूळ, 'फल' या शब्दाने झाडांचे व वेलींचे फळ, आणि 'गविप्फल' या शब्दाने पाण्यात उगवणारे शिंगाडा व कशेरुक इत्यादी फळ समजावे. 'धम्माने मिळवलेले' (धम्मेन लद्धं) म्हणजे निरोप पोहोचवणे किंवा दूतगिरी करणे यांसारख्या मिथ्या आजीविकेचा त्याग करून, जंगलात उंछवृत्तीने मिळवलेले अन्न होय. 'सतं' म्हणजे सत्पुरुष किंवा आर्य. 'अस्नमाना' म्हणजे भक्षण करणारे किंवा उपभोग घेणारे. 'कामवासनेपोटी ते असत्य बोलत नाहीत' याचा अर्थ असा की, ते ममत्वरहित आणि परिग्रहरहित ऋषी सामाक इत्यादींचे भक्षण करत असताना, तुमच्यासारखे चवदार अन्नाच्या कामवासनेची इच्छा धरून आमगंध भक्षण करत असूनही 'ब्राह्मणा, मी आमगंध भक्षण करत नाही' असे असत्य बोलत नाहीत. ते कामभोगांच्या इच्छेने असत्य बोलत नाहीत. अशा प्रकारे ऋषींची प्रशंसा करून तो भगवंतांची निंदा प्रकट करतो.

243. Evaṃ isīnaṃ pasaṃsāpadesena bhagavantaṃ ninditvā idāni attanā adhippetaṃ nindāvatthuṃ dassetvā nippariyāyeneva bhagavantaṃ nindanto āha ‘‘yadasnamāno’’ti tattha da-kāro padasandhikaro. Ayaṃ panattho – yaṃ kiñcideva sasamaṃsaṃ vā tittiramaṃsaṃ vā dhovanacchedanādinā pubbaparikammena sukataṃ, pacanavāsanādinā pacchāparikammena suniṭṭhitaṃ, na mātarā na pitarā, apica kho pana ‘‘dakkhiṇeyyo aya’’nti maññamānehi dhammakāmehi parehi dinnaṃ, sakkārakaraṇena payataṃ paṇītamalaṅkataṃ, uttamarasatāya ojavantatāya thāmabalabharaṇasamatthatāya ca paṇītaṃ asnamāno āhārayamāno, na kevalañca yaṃkiñci maṃsameva, apica kho pana idampi sālīnamannaṃ vicitakāḷakaṃ sālitaṇḍulodanaṃ paribhuñjamāno so bhuñjasi, kassapa, āmagandhaṃ, so tvaṃ yaṃkiñci maṃsaṃ bhuñjamāno idañca sālīnamannaṃ paribhuñjamāno bhuñjasi, kassapa, āmagandhanti bhagavantaṃ gottena ālapati.

२४३. अशा प्रकारे ऋषींच्या प्रशंसेच्या बहाण्याने भगवंतांची निंदा करून, आता स्वतःला अभिप्रेत असलेले निंदेचे कारण दाखवून, प्रत्यक्षपणे भगवंतांची निंदा करत तो "यदस्नमानो" (परंतु अन्न ग्रहण करताना) असे म्हणाला. तेथे 'द' हा वर्ण पदसंधीसाठी (शब्दांच्या जोडणीसाठी) आला आहे. याचा अर्थ असा आहे – सशाचे किंवा तित्तिराचे (तितर पक्षाचे) कोणतेही मांस, जे धुणे, कापणे इत्यादी पूर्व-संस्कारांनी चांगल्या प्रकारे तयार केले गेले आहे आणि शिजवणे, सुवासित करणे इत्यादी उत्तर-संस्कारांनी उत्तम प्रकारे सिद्ध केले गेले आहे; जे आईने किंवा वडिलांनी बनवलेले नाही, तर उलट "हे दानास पात्र (दक्षिणेय) आहेत" असे मानून धम्मप्रिय अशा इतरांनी दिलेले आहे; जे आदराने सादर केलेले, उत्कृष्ट आणि सजवलेले आहे; जे उत्तम चव, पौष्टिकता आणि शक्ती व बळ टिकवून ठेवण्यास समर्थ असल्यामुळे उत्कृष्ट आहे, असे अन्न ग्रहण करत असताना; आणि केवळ कोणतेही मांसच नव्हे, तर काळे दाणे निवडून काढलेल्या तांदळाचा हा उत्कृष्ट भात (साळीचा भात) खात असताना, "हे कश्यप, तुम्ही आमगंध (सडलेले मांस/अपवित्र अन्न) खात आहात." "तुम्ही कोणतेही मांस खात असताना आणि साळीच्या तांदळाचा हा भातही जेवत असताना, हे कश्यप, तुम्ही आमगंधच खात आहात," अशा शब्दांत तो भगवंतांना त्यांच्या गोत्रनामाने संबोधित करतो.

244. Evaṃ āhārato bhagavantaṃ ninditvā idāni musāvādaṃ āropetvā nindanto āha ‘‘na āmagandho…pe… susaṅkhatehī’’ti. Tassattho [Pg.302] – pubbe mayā pucchito samāno ‘‘na āmagandho mama kappatī’’ti icceva tvaṃ bhāsasi, evaṃ ekaṃseneva tvaṃ bhāsasi brahmabandhu brāhmaṇaguṇavirahitajātimattabrāhmaṇāti paribhāsanto bhaṇati. Sālīnamannanti sālitaṇḍulodanaṃ. Paribhuñjamānoti bhuñjamāno. Sakuntamaṃsehi susaṅkhatehīti tadā bhagavato abhihaṭaṃ sakuṇamaṃsaṃ niddisanto bhaṇati.

२४४. अशा प्रकारे आहारावरून भगवंतांची निंदा करून, आता त्यांच्यावर असत्य बोलण्याचा (मृषावादाचा) आरोप ठेवून निंदा करत तो म्हणाला: "न आमगंधो...पे... सुसंखतेहि" (आमगंध नाही... उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या पक्ष्यांच्या मांसासह). याचा अर्थ असा आहे – "पूर्वी मी विचारले असता, 'आमगंध मला कल्पत (योग्य) नाही' असेच तुम्ही म्हणालात, हे ब्रह्मबंधू (ब्राह्मणाच्या गुणांनी रहित केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेल्या)!" असे तिरस्काराने बोलत तो म्हणतो. 'सालीनामन्नं' म्हणजे साळीच्या तांदळाचा भात. 'परिभुंजमानो' म्हणजे खात असताना. 'सकुंतमंसेहि सुसंखतेहि' म्हणजे त्या वेळी भगवंतांसाठी आणलेल्या पक्ष्यांच्या मांसाचा निर्देश करत तो असे म्हणतो.

Evaṃ bhaṇanto eva ca bhagavato heṭṭhā pādatalā pabhuti yāva upari kesaggā sarīramullokento dvattiṃsavaralakkhaṇāsītianubyañjanasampadaṃ byāmappabhāparikkhepañca disvā ‘‘evarūpo mahāpurisalakkhaṇādipaṭimaṇḍitakāyo na musā bhaṇituṃ arahati. Ayaṃ hissa bhavantarepi saccavācānissandeneva uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudu tūlasannibhā, ekekāni ca lomakūpesu lomāni. Svāyaṃ kathamidāni musā bhaṇissati. Addhā añño imassa āmagandho bhavissati, yaṃ sandhāya etadavoca – ‘nāhaṃ, brāhmaṇa, āmagandhaṃ bhuñjāmī’ti, yaṃnūnāhaṃ etaṃ puccheyya’’nti cintetvā sañjātabahumāno gotteneva ālapanto imaṃ gāthāsesaṃ āha –

असे बोलत असतानाच, त्याने भगवंतांच्या पायाच्या तळव्यांपासून ते डोक्याच्या केसांच्या टोकापर्यंत त्यांच्या शरीराचे निरीक्षण केले. तेव्हा बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी युक्त असलेले त्यांचे शरीर आणि त्यांच्याभोवती पसरलेले व्यामप्रभा (एक हात रुंद प्रभामंडळ) पाहून त्याने विचार केला: "अशा प्रकारच्या महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित असलेले शरीर लाभलेले हे महापुरुष असत्य बोलण्यास योग्य नाहीत. कारण, पूर्वजन्मातही नेहमी सत्य बोलण्याच्या परिणामामुळेच त्यांच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्ये कापसासारखी पांढरी आणि मऊ अशी 'उर्णा' (लोकर/केसांचा पुंजका) उगवली आहे, आणि त्यांच्या प्रत्येक रोमकूपात (केसांच्या छिद्रात) एक-एकच रोम (केस) आहे. मग हे आता असत्य कसे बोलतील? नक्कीच, त्यांच्यासाठी 'आमगंध' या शब्दाचा काही वेगळाच अर्थ असणार, ज्याचा संदर्भ घेऊन त्यांनी 'हे ब्राह्मणा, मी आमगंध खात नाही' असे म्हटले आहे. तर मग मी त्यांना याविषयी विचारावे." असा विचार करून, त्याच्या मनात अत्यंत आदर निर्माण झाला आणि गोत्रनामानेच संबोधित करत त्याने या गाथेचा उर्वरित भाग म्हटला –

‘‘Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃpakāro tava āmagandho’’ti.

"हे कश्यप, मी आपल्याला याविषयी विचारतो की, आपल्या मते 'आमगंध' कोणत्या प्रकारचा असतो?"

245. Athassa bhagavā āmagandhaṃ vissajjetuṃ ‘‘pāṇātipāto’’ti evamādimāha. Tattha pāṇātipātoti pāṇavadho. Vadhachedabandhananti ettha sattānaṃ daṇḍādīhi ākoṭanaṃ vadho, hatthapādādīnaṃ chedanaṃ chedo, rajjuādīhi bandho bandhanaṃ. Theyyaṃ musāvādoti theyyañca musāvādo ca. Nikatīti ‘‘dassāmi, karissāmī’’tiādinā nayena āsaṃ uppādetvā nirāsākaraṇaṃ. Vañcanānīti asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti gāhāpanādīni. Ajjhenakuttanti niratthakamanekaganthapariyāpuṇanaṃ. Paradārasevanāti parapariggahitāsu cārittāpajjanaṃ. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa pāṇātipātādiakusaladhammasamudācāro āmagandho vissagandho [Pg.303] kuṇapagandho. Kiṃ kāraṇā? Amanuññattā kilesaasucimissakattā sabbhi jigucchitattā paramaduggandhabhāvāvahattā ca. Ye hi ussannakilesā sattā, te tehi atiduggandhā honti, nikkilesānaṃ matasarīrampi duggandhaṃ na hoti, tasmā esāmagandho. Maṃsabhojanaṃ pana adiṭṭhamasutamaparisaṅkitañca anavajjaṃ, tasmā na hi maṃsabhojanaṃ āmagandhoti.

२४५. त्यानंतर भगवंतांनी त्याला आमगंधाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी "पाणातिपातो" (प्राणातिपात - प्राण्यांची हिंसा) इत्यादी गाथा म्हटली. तेथे 'पाणातिपातो' म्हणजे प्राण्यांची हत्या करणे. 'वध-छेद-बंधनं' यामध्ये – प्राण्यांना काठी इत्यादींनी मारणे म्हणजे 'वध', हात-पाय इत्यादी कापून टाकणे म्हणजे 'छेद', आणि दोरी इत्यादींनी बांधणे म्हणजे 'बंधन' होय. 'थेय्यं मुसावादो' म्हणजे चोरी आणि असत्य बोलणे (मृषावाद). 'निकती' (कपट/फसवणूक) म्हणजे "मी देईन, मी करेन" इत्यादी प्रकारे आशा निर्माण करून ती भंग करणे. 'वंचनानी' (धोका देणे) म्हणजे जे सोने नाही त्याला सोने म्हणणे, खोट्या नाण्यांचा (कहापण इत्यादींचा) वापर करणे. 'अज्झेनकुत्तं' म्हणजे निरर्थक अशा अनेक ग्रंथांचे अध्ययन करणे. 'परदारसेवना' म्हणजे दुसऱ्यांच्या पत्नींशी व्यभिचार करणे. "एसा मगंधो न हि मंसभोजनं" (हाच आमगंध आहे, मांसभक्षण नव्हे) – प्राणातिपात इत्यादी अकुशल धर्मांचे आचरण करणे हाच खरा आमगंध (दुर्गंधी), विस्रगंध (कच्च्या मांसाचा वास) आणि कुणपगंध (शवाचा वास) आहे. कोणत्या कारणाने? कारण ते अप्रिय आहे, क्लेशांच्या अपवित्रतेने मिश्रित आहे, सत्पुरुषांद्वारे निंदित (घृणास्पद) आहे आणि अत्यंत दुर्गंधी निर्माण करणारे आहे. ज्या प्राण्यांचे क्लेश वाढलेले असतात, ते त्या क्लेशांमुळे अत्यंत दुर्गंधीयुक्त होतात; परंतु क्लेशरहित (वीतराग) व्यक्तींचे मृत शरीर देखील दुर्गंधीयुक्त होत नाही, म्हणून हाच आमगंध आहे. परंतु, जे मांस पाहिलेले नाही, ऐकलेले नाही आणि (स्वतःसाठी मारले गेल्याची) शंका नसलेले आहे, असे मांसभक्षण निर्दोष असते; म्हणून मांसभक्षण हा आमगंध नव्हे.

246. Evaṃ dhammādhiṭṭhānāya desanāya ekena nayena āmagandhaṃ vissajjetvā idāni yasmā te te sattā tehi tehi āmagandhehi samannāgatā, na eko eva sabbehi, na ca sabbe ekeneva, tasmā nesaṃ te te āmagandhe pakāsetuṃ ‘‘ye idha kāmesu asaññatā janā’’tiādinā nayena puggalādhiṭṭhānāya tāva desanāya āmagandhe vissajjento dve gāthāyo abhāsi.

२४६. अशा प्रकारे धम्माला (गुणांना) मुख्य ठेवून केलेल्या उपदेशाद्वारे (धम्माधिष्ठान देशनेने) एका पद्धतीने आमगंधाचे स्पष्टीकरण देऊन, आता वेगवेगळ्या प्राण्यांमध्ये वेगवेगळे आमगंध (दोष) असतात – कारण एकाच व्यक्तीमध्ये सर्व आमगंध असतात असे नाही, आणि सर्व लोकांमध्ये एकच आमगंध असतो असेही नाही – म्हणून त्यांना ते विविध आमगंध स्पष्ट करण्यासाठी, "ये इध कामेसु असञ्ञता जना" (जे या जगात कामभोगांमध्ये असंयत आहेत) इत्यादी प्रकारे व्यक्तीला मुख्य ठेवून केलेल्या उपदेशाद्वारे (पुद्गलाधिष्ठान देशनेने) आमगंधाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी भगवंतांनी दोन गाथा म्हटल्या.

Tattha ye idha kāmesu asaññatā janāti ye keci idha loke kāmapaṭisevanasaṅkhātesu kāmesu mātimātucchādīsupi mariyādāvirahena bhinnasaṃvaratāya asaṃyatā puthujjanā. Rasesu giddhāti jivhāviññeyyesu rasesu giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā rase paribhuñjanti. Asucibhāvamassitāti tāya rasagiddhiyā rasapaṭilābhatthāya nānappakāramicchājīvasaṅkhātaasucibhāvamissitā. Natthikadiṭṭhīti ‘‘natthi dinna’’ntiādidasavatthukamicchādiṭṭhisamannāgatā. Visamāti visamena kāyakammādinā samannāgatā. Durannayāti duviññāpayā sandiṭṭhiparāmāsīādhānaggāhīduppaṭinissaggitāsamannāgatā. Esāmagandhoti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘kāmesu asaṃyatatā rasagiddhatā ājīvavipattinatthikadiṭṭhikāyaduccaritādivisamatā durannayabhāvatā’’ti aparopi pubbe vuttenevatthena chabbidho āmagandho veditabbo. Na hi maṃsabhojananti maṃsabhojanaṃ pana yathāvuttenevatthena na āmagandhoti.

तेथे "ये इध कामेसु असञ्ञता जना" म्हणजे – या जगात कामभोगांचे सेवन करण्याच्या बाबतीत, अगदी स्वतःची आई, मावशी इत्यादींच्या बाबतीतही मर्यादेचे उल्लंघन करून, संयम नष्ट झाल्यामुळे असंयत राहिलेले जे पृथग्जन (सामान्य लोक) आहेत. "रसेसु गिद्धा" (रसांमध्ये आसक्त) म्हणजे – जिभेने जाणता येणाऱ्या चवींमध्ये (रसांमध्ये) अत्यंत आसक्त, मोहित, गढून गेलेले, त्यातील दोष न पाहणारे आणि त्यातून मुक्त होण्याचे प्रज्ञा नसलेले लोक चवींचा उपभोग घेतात. "असुचिभावमस्सिता" (अपवित्रतेला शरण गेलेले) म्हणजे – त्या चवींच्या आसक्तीमुळे, चवींची प्राप्ती करण्यासाठी विविध प्रकारच्या मिथ्या आजीविका (चुकीच्या मार्गाने पोट भरणे) नावाच्या अपवित्रतेने युक्त असलेले. "नत्थिकदिट्ठी" (नास्तिक दृष्टी/उच्छेदवादी) म्हणजे – "दिलेल्या दानाला काही फळ नाही" इत्यादी दहा प्रकारच्या मिथ्या दृष्टीने (चुकीच्या विचारांनी) युक्त असलेले. "विसमा" (विषम/कुटिल) म्हणजे – विषम (अयोग्य) अशा कायिक कर्म इत्यादींनी युक्त असलेले. "दुरन्नया" (कठीण मार्गाने जाणारे/हट्टी) म्हणजे – ज्यांना समजावणे कठीण आहे, जे स्वतःच्याच मताला घट्ट धरून ठेवणारे आणि ते सहजपणे न सोडणारे आहेत. "एसा मगंधो" (हाच आमगंध आहे) – या गाथेत व्यक्तीला मुख्य ठेवून हे स्पष्ट केले आहे की: "कामभोगांमधील असंयम, रसांमधील आसक्ती, आजीविकेचा ऱ्हास (चुकीची उपजीविका), नास्तिक दृष्टी (मिथ्या दृष्टी), कायिक दुराचार इत्यादींची विषमता आणि हट्टीपणा." पूर्वी सांगितलेल्या अर्थानुसार हा सहा प्रकारचा आमगंध समजून घ्यावा. "न हि मंसभोजनं" म्हणजे – वर सांगितलेल्या अर्थानुसार मांसभक्षण हा आमगंध नव्हे.

247. Dutiyagāthāyapi ye lūkhasāti ye lūkhā nirasā, attakilamathānuyuttāti attho. Dāruṇāti kakkhaḷā dovacassatāyuttā. Piṭṭhimaṃsikāti [Pg.304] purato madhuraṃ bhaṇitvā parammukhe avaṇṇabhāsino. Ete hi abhimukhaṃ oloketumasakkontā parammukhānaṃ piṭṭhimaṃsakhādakā viya honti, tena ‘‘piṭṭhimaṃsikā’’ti vuccanti. Mittaddunoti mittadūhakā, dāradhanajīvitesu vissāsamāpannānaṃ mittānaṃ tattha micchāpaṭipajjanakāti vuttaṃ hoti. Nikkaruṇāti karuṇāvirahitā sattānaṃ anatthakāmā. Atimāninoti ‘‘idhekacco jātiyā vā…pe… aññataraññatarena vatthunā pare atimaññati, yo evarūpo māno ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 880) evaṃ vuttena atimānena samannāgatā. Adānasīlāti adānapakatikā, adānādhimuttā asaṃvibhāgaratāti attho. Na ca denti kassacīti tāya ca pana adānasīlatāya yācitāpi santā kassaci kiñci na denti, adinnapubbakakule manussasadisā nijjhāmataṇhikapetaparāyaṇā honti. Keci pana ‘‘ādānasīlā’’tipi paṭhanti, kevalaṃ gahaṇasīlā, kassaci pana kiñci na dentīti. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘lūkhatā, dāruṇatā, piṭṭhimaṃsikatā, mittadūbhitā, nikkaruṇatā, atimānitā, adānasīlatā, adāna’’nti aparopi pubbe vuttenevatthena aṭṭhavidho āmagandho veditabbo, na hi maṃsabhojananti.

२४७. दुसऱ्या गाथेतही, 'ये लूखा' (जे रूक्ष आहेत) म्हणजे जे नीरस आहेत, स्वतःला क्लेश देणारे (आत्मक्लेशयुक्त) आहेत, असा अर्थ आहे. 'दारुणा' म्हणजे कठोर, दुर्वचनी (सल्ला न ऐकणारे). 'पिट्ठिमंसिका' म्हणजे समोर गोड बोलून पाठीमागे निंदा करणारे. कारण हे लोक समोर पाहण्यास असमर्थ असल्याने, पाठीमागे ते जणू पाठीचे मांस खात असल्यासारखे असतात, म्हणून त्यांना 'पिट्ठिमंसिका' (चुगलखोर) म्हटले जाते. 'मित्तद्दु' (मित्रद्रोही) म्हणजे मित्रांशी प्रतारणा करणारे; ज्या मित्रांनी आपल्या पत्नी, धन आणि प्राणावर विश्वास ठेवला आहे, त्यांच्याशी चुकीचे वर्तन करणारे, असा अर्थ आहे. 'निक्करुणा' म्हणजे करुणेने विरहित (निर्दयी), जे प्राण्यांचे अहित इच्छितात. 'अतिमानिनो' म्हणजे "येथे एखादी व्यक्ती जातीमुळे... किंवा इतर कोणत्याही कारणाने इतरांना तुच्छ लेखते; असा जो मान (अभिमान) आहे, तो चित्ताचा केतुकम्यता (ध्वजासारखे उंच होण्याची इच्छा) आहे" (विभंग ८८०) अशा प्रकारे सांगितलेल्या अतिमानाने (अति-अहंकाराने) युक्त असलेले. 'अदानसीला' म्हणजे दान न देण्याच्या स्वभावाचे, दानाविषयी अनुत्सुक असणारे, वाटून घेण्यामध्ये आनंद न मानणारे, असा अर्थ आहे. 'न च देन्ति कस्सचि' म्हणजे त्या दान न देण्याच्या स्वभावामुळे, याचना केली तरीही ते कोणालाही काहीही देत नाहीत. पूर्वी कधीही दान न दिलेल्या कुळातील माणसांप्रमाणे ते तीव्र तृष्णेने जळणाऱ्या प्रेतयोनीकडे जाणारे होतात. काही जण 'आदानसीला' (केवळ घेण्याचा स्वभाव असलेले) असाही पाठ वाचतात; म्हणजे जे केवळ घेण्याच्या स्वभावाचे असतात, पण कोणालाही काही देत नाहीत. 'एसा मगन्धो न हि मंसभोजनं' (हाच आमगंध आहे, मांसभक्षण नव्हे) - या गाथेत व्यक्तींना उद्देशून सांगितलेला हा 'रूक्षता, कठोरता, पाठीमागे निंदा करणे, मित्रद्रोह, निर्दयता, अतिमान, अदानशीलता आणि दान न देणे' हा पूर्वी सांगितलेल्या अर्थानुसार दुसरा आठ प्रकारचा 'आमगंध' समजावा, मांसभक्षण नव्हे.

248. Evaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dve gāthāyo vatvā puna tassa tāpasassa āsayānuparivattanaṃ viditvā dhammādhiṭṭhānāyeva desanāya ekaṃ gāthaṃ abhāsi. Tattha kodho uragasutte vuttanayeneva veditabbo. Madoti ‘‘jātimado, gottamado, ārogyamado’’tiādinā (vibha. 832) nayena vibhaṅge vuttappabhedo cittassa majjanabhāvo. Thambhoti thaddhabhāvo. Paccupaṭṭhāpanāti paccanīkaṭṭhāpanā, dhammena nayena vuttassa paṭivirujjhitvā ṭhānaṃ. Māyāti ‘‘idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā’’tiādinā (vibha. 894) nayena vibhaṅge vibhattā katapāpapaṭicchādanatā. Usūyāti paralābhasakkārādīsu issā. Bhassasamussayoti samussitaṃ bhassaṃ, attukkaṃsanatāti vuttaṃ hoti. Mānātimānoti ‘‘idhekacco jātiyā vā…pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṃ parehi [Pg.305] sadisaṃ attānaṃ dahati, aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati, pare hīne dahati, yo evarūpo māno…pe… ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 880) vibhaṅge vibhatto. Asabbhi santhavoti asappurisehi santhavo. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa kodhādi navavidho akusalarāsi pubbe vuttenevatthena āmagandhoti veditabbo, na hi maṃsabhojananti.

२४८. अशा प्रकारे व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या उपदेशाच्या दोन गाथा सांगून, पुन्हा त्या तापसाच्या मानसिक प्रवृत्तीतील बदल जाणून घेऊन, केवळ धर्माला (गुणांना) उद्देशून केलेल्या उपदेशाची एक गाथा भगवंतांनी सांगितली. तेथे 'कोध' (क्रोध) हा उरगसुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. 'मद' म्हणजे "जातीचा मद, गोत्राचा मद, आरोग्याचा मद" इत्यादी प्रकारे (विभंग ८३२) विभंगात सांगितलेला चित्ताचा उन्मत्तपणा होय. 'थंभ' म्हणजे ताठरपणा होय. 'पच्चुपट्ठापना' (विरोध) म्हणजे विरोध करणे, धर्मानुसार योग्य पद्धतीने सांगितलेल्या गोष्टीला विरोध करून उभे राहणे. 'माया' म्हणजे "येथे एखादी व्यक्ती कायेने दुश्चरित करून..." इत्यादी प्रकारे (विभंग ८९४) विभंगात विभागणी केल्याप्रमाणे केलेल्या पापाला लपविणे होय. 'उसूया' म्हणजे इतरांना मिळालेला लाभ, सत्कार इत्यादींविषयी मत्सर वाटणे. 'भस्ससमुस्सयो' म्हणजे स्वतःला मोठे दाखवून निरर्थक बडबड करणे, म्हणजेच आत्मप्रशंसा करणे होय. 'मानातिमानो' म्हणजे "येथे एखादी व्यक्ती जातीमुळे... किंवा इतर कोणत्याही कारणाने पूर्वी स्वतःला इतरांच्या समान मानते, आणि नंतर स्वतःला श्रेष्ठ व इतरांना कनिष्ठ मानते; असा जो मान... चित्ताचा केतुकम्यता आहे" (विभंग ८८०) अशा प्रकारे विभंगात विभागणी करून सांगितलेला आहे. 'असब्भि संथवो' म्हणजे असत्पुरुषांशी (दुर्जनांशी) संगत करणे होय. 'एसा मगन्धो न हि मंसभोजनं' (हाच आमगंध आहे, मांसभक्षण नव्हे) - हा क्रोधादी नऊ प्रकारचा अकुशल समूह पूर्वी सांगितलेल्या अर्थानुसार 'आमगंध' समजावा, मांसभक्षण नव्हे.

249. Evaṃ dhammādhiṭṭhānāya desanāya navavidhaṃ āmagandhaṃ dassetvā punapi pubbe vuttanayeneva puggalādhiṭṭhānāya desanāya āmagandhe vissajjento tisso gāthāyo abhāsi. Tattha ye pāpasīlāti ye pāpasamācāratāya ‘‘pāpasīlā’’ti loke pākaṭā. Iṇaghātasūcakāti vasalasutte vuttanayena iṇaṃ gahetvā tassa appadānena iṇaghātā, pesuññena sūcakā ca. Vohārakūṭā idha pāṭirūpikāti dhammaṭṭaṭṭhāne ṭhitā lañjaṃ gahetvā sāmike parājentā kūṭena vohārena samannāgatattā vohārakūṭā, dhammaṭṭhapaṭirūpakattā pāṭirūpikā. Atha vā idhāti sāsane. Pāṭirūpikāti dussīlā. Te hi yasmā nesaṃ iriyāpathasampadādīhi sīlavantapaṭirūpaṃ atthi, tasmā paṭirūpā, paṭirūpā eva pāṭirūpikā. Narādhamā yedha karonti kibbisanti ye idha loke narādhamā mātāpitūsu buddhapaccekabuddhādīsu ca micchāpaṭipattisaññitaṃ kibbisaṃ karonti. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘pāpasīlatā, iṇaghātatā, sūcakatā, vohārakūṭatā, pāṭirūpikatā, kibbisakāritā’’ti aparopi pubbe vuttenevatthena chabbidho āmagandho veditabbo, na hi maṃsabhojananti.

२४९. अशा प्रकारे धर्माला उद्देशून केलेल्या उपदेशाद्वारे नऊ प्रकारचा आमगंध दाखवून, पुन्हा पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या उपदेशाद्वारे आमगंधाचे स्पष्टीकरण करत भगवंतांनी तीन गाथा सांगितल्या. तेथे 'ये पापसीला' म्हणजे जे आपल्या वाईट आचरणामुळे जगात 'पापशील' (दुराचारी) म्हणून प्रसिद्ध आहेत. 'इणघातसूचका' म्हणजे वसलसुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने कर्ज घेऊन ते परत न देणारे कर्ज-बुडवे (ऋणघातक) आणि चहाडी करणारे (सूचक) आहेत. 'वोहारकूटा इध पाटिरूपिका' म्हणजे न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी बसून लाच घेऊन खऱ्या मालकाला हरवणारे, कपटपूर्ण व्यवहाराने युक्त असल्याने 'वोहारकूटा' (व्यवहारात कपटी) आणि धर्माचे ढोंग करत असल्याने 'पाटिरूपिका' (ढोंगी) आहेत. अथवा 'इध' म्हणजे बुद्धशासनात. 'पाटिरूपिका' म्हणजे दुःशील भिक्खू. कारण ते आपल्या ईर्यापथाच्या (चालण्या-बोलण्याच्या पद्धतीच्या) परिपूर्णतेने शीलवानांसारखे ढोंग करतात, म्हणून ते 'प्रतिरूप' आहेत, आणि प्रतिरूप म्हणजेच 'पाटिरूपिका' होय. 'नराधमा येध करोन्ति किब्बिसं' म्हणजे जे या जगात नराधम असून माता-पिता, बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध इत्यादींविषयी चुकीचे वर्तन करून पापकृत्ये करतात. 'एसा मगन्धो न हि मंसभोजनं' (हाच आमगंध आहे, मांसभक्षण नव्हे) - या गाथेत व्यक्तींना उद्देशून सांगितलेला हा 'पापशीलता, कर्ज बुडवणे, चहाडी करणे, व्यवहारातील कपट, ढोंगीपणा आणि पापकृत्ये करणे' हा पूर्वी सांगितलेल्या अर्थानुसार दुसरा सहा प्रकारचा 'आमगंध' समजावा, मांसभक्षण नव्हे.

250. Ye idha pāṇesu asaññatā janāti ye janā idhaloke pāṇesu yathākāmacāritāya satampi sahassampi māretvā anuddayāmattassāpi akaraṇena asaṃyatā. Paresamādāya vihesamuyyutāti paresaṃ santakaṃ ādāya dhanaṃ vā jīvitaṃ vā tato ‘‘mā evaṃ karothā’’ti yācantānaṃ vā nivārentānaṃ vā pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vihesaṃ uyyutā. Pare vā satte samādāya ‘‘ajja dasa, ajja vīsa’’nti evaṃ samādiyitvā tesaṃ vadhabandhanādīhi vihesamuyyutā. Dussīlaluddāti nissīlā ca durācārattā[Pg.306], luddā ca kurūrakammantā lohitapāṇitāya, macchaghātakamigabandhakasākuṇikādayo idhādhippetā. Pharusāti pharusavācā. Anādarāti ‘‘idāni na karissāma, viramissāma evarūpā’’ti evaṃ ādaravirahitā. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘pāṇātipāto vadhachedabandhana’’ntiādinā nayena pubbe vutto ca avutto ca ‘‘pāṇesu asaṃyatatā paresaṃ vihesatā dussīlatā luddatā pharusatā anādaro’’ti chabbidho āmagandho veditabbo, na hi maṃsabhojananti. Pubbe vuttampi hi sotūnaṃ sotukāmatāya avadhāraṇatāya daḷhīkaraṇatāyāti evamādīhi kāraṇehi puna vuccati. Teneva ca parato vakkhati ‘‘iccetamatthaṃ bhagavā punappunaṃ, akkhāsi naṃ vedayi mantapāragū’’ti.

२५०. 'ये इध पाणेसु असंयता जना' म्हणजे जे लोक या जगात प्राण्यांविषयी आपल्या इच्छेनुसार वागून, शेकडो किंवा हजारो प्राण्यांना मारून, थोडीही दया न दाखवल्यामुळे असंयत (अनियंत्रित) आहेत. 'परेसमादाय विहेसमुय्युता' म्हणजे इतरांची संपत्ती, धन किंवा त्यांचे प्राण हिरावून घेऊन, नंतर "असे करू नका" अशी विनवणी करणाऱ्यांना किंवा विरोध करणाऱ्यांना हात, मातीचे ढेकूळ, काठी इत्यादींनी त्रास देण्यास प्रवृत्त असणारे. अथवा इतर प्राण्यांना पकडून, "आज दहा, आज वीस" अशा प्रकारे गोळा करून, त्यांना मारणे, बांधणे इत्यादींद्वारे त्रास देण्यास प्रवृत्त असणारे. 'दुस्सीललुद्दा' म्हणजे शील नसलेले, दुराचारी आणि क्रूर कर्मे करणारे असल्याने हात रक्ताने माखलेले शिकारी आहेत; येथे कोळी (मासे मारणारे), पारधी, पक्षी पकडणारे इत्यादी अभिप्रेत आहेत. 'फरुसा' म्हणजे कठोर बोलणारे होय. 'अनादरा' म्हणजे "आता आम्ही असे करणार नाही, आम्ही यापासून दूर राहू" अशा प्रकारच्या आदरापासून विरहित असलेले होय. 'एसा मगन्धो न हि मंसभोजनं' (हाच आमगंध आहे, मांसभक्षण नव्हे) - या गाथेत व्यक्तींना उद्देशून सांगितलेला, "प्राणातिपात (जीवहत्या), वध, छेद, बंधन" इत्यादी पद्धतीने पूर्वी सांगितलेला आणि न सांगितलेला असा 'प्राण्यांविषयी असंयम, इतरांना पीडा देणे, दुःशीलता, क्रूरता, कठोरता आणि अनादर' हा सहा प्रकारचा 'आमगंध' समजावा, मांसभक्षण नव्हे. कारण पूर्वी सांगितलेली गोष्ट देखील श्रोत्यांच्या ऐकण्याच्या इच्छेमुळे, दृढनिश्चयासाठी आणि ती गोष्ट पक्की करण्यासाठी अशा कारणांमुळे पुन्हा सांगितली जाते. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल: "अशा प्रकारे भगवंतांनी हा अर्थ वारंवार सांगितला, आणि वेदपारंगत ब्राह्मणाने तो समजून घेतला."

251. Etesu giddhā viruddhātipātinoti etesu pāṇesu gedhena giddhā, dosena viruddhā, mohena ādīnavaṃ apassantā punappunaṃ ajjhācārappattiyā atipātino, etesu vā ‘‘pāṇātipāto vadhachedabandhana’’ntiādinā nayena vuttesu pāpakammesu yathāsambhavaṃ ye gedhavirodhātipātasaṅkhātā rāgadosamohā, tehi giddhā viruddhā atipātino ca. Niccuyyutāti akusalakaraṇe niccaṃ uyyutā, kadāci paṭisaṅkhāya appaṭiviratā. Peccāti asmā lokā paraṃ gantvā. Tamaṃ vajanti ye, patanti sattā nirayaṃ avaṃsirāti ye lokantarikandhakārasaṅkhātaṃ nīcakulatādibhedaṃ vā tamaṃ vajanti, ye ca patanti sattā avīciādibhedaṃ nirayaṃ avaṃsirā adhogatasīsā. Esāmagandhoti tesaṃ sattānaṃ tamavajananirayapatanahetu esa gedhavirodhātipātabhedo sabbāmagandhamūlabhūto yathāvuttenatthena tividho āmagandho. Na hi maṃsabhojananti maṃsabhojanaṃ pana na āmagandhoti.

२५१. "एतेसु गिद्धा विरुद्धातिपातिनो" (यांच्यामध्ये आसक्त, विरोधी आणि अतिपाती असणारे) म्हणजे: या प्राण्यांच्या ठिकाणी लोभाने आसक्त (गिद्धा), द्वेषाने विरोधी (विरुद्धा) आणि मोहामुळे दुष्परिणाम (आदीनव) न पाहणारे, वारंवार चुकीचे आचरण करून अतिपात (अतिपाती - उल्लंघन करणारे) करणारे आहेत. किंवा, "प्राणातिपात (जीवहिंसा), वध, छेदन, बंधन" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या पापकर्मांमध्ये जसे शक्य असेल तसे जे लोभ, विरोध आणि अतिपात नावाचे राग, द्वेष व मोह आहेत, त्यांच्यामुळे आसक्त, विरोधी आणि अतिपाती असणारे आहेत. "निच्चुय्युता" (नेहमी तत्पर असणारे) म्हणजे: अकुशल कर्मे करण्यामध्ये नेहमी तत्पर असणारे, कधीही विचार करून त्यापासून न निवृत्त होणारे. "पेच्च" म्हणजे: या लोकातून परलोकात गेल्यानंतर. "तमं वजन्ति ये, पतन्ति सत्ता निरयं अवंसिरा" (जे अंधकारात जातात आणि जे प्राणी नरकात डोके खाली करून पडतात) म्हणजे: जे लोकान्‍तरिक अंधकार किंवा नीच कुळात जन्म घेणे इत्यादी प्रकारच्या अंधकारात (तमात) जातात, आणि जे प्राणी अवीची इत्यादी प्रकारच्या नरकात डोके खाली करून (अधोगतशिरा होऊन) पडतात. "एसा मगन्धो" (हाच आमगंध आहे) म्हणजे: त्या प्राण्यांच्या अंधकारात जाण्याचे आणि नरकात पडण्याचे कारण असणारा हा लोभ, विरोध आणि अतिपात रूपी भेद, जो सर्व आमगंधाचे मूळ आहे, तो पूर्वोक्त अर्थाने तीन प्रकारचा आमगंध आहे. "न हि मंसभोजनं" म्हणजे: परंतु मांसभोजन हा आमगंध नाही.

252. Evaṃ bhagavā paramatthato āmagandhaṃ vissajjetvā duggatimaggabhāvañcassa pakāsetvā idāni yasmiṃ macchamaṃsabhojane tāpaso āmagandhasaññī duggatimaggasaññī ca hutvā tassa abhojanena suddhikāmo hutvā taṃ na bhuñjati, tassa ca aññassa ca tathāvidhassa sodhetuṃ asamatthabhāvaṃ dassento ‘‘na macchamaṃsa’’nti imaṃ chappadaṃ gāthamāha. Tattha sabbapadāni [Pg.307] antimapādena yojetabbāni – na macchamaṃsaṃ sodheti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhaṃ, na āhutiyaññamutūpasevanā sodheti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhanti evaṃ. Ettha ca na macchamaṃsanti akhādiyamānaṃ macchamaṃsaṃ na sodheti, tathā anāsakattanti evaṃ porāṇā vaṇṇenti. Evaṃ pana sundarataraṃ siyā ‘‘na macchamaṃsānaṃ anāsakattaṃ na macchamaṃsānānāsakattaṃ, macchamaṃsānaṃ anāsakattaṃ na sodheti, macca’’nti athāpi siyā, evaṃ sante anāsakattaṃ ohīyatīti? Tañca na, amaratapena saṅgahitattā. ‘‘Ye vāpi loke amarā bahū tapā’’ti ettha hi sabbopi vuttāvaseso attakilamatho saṅgahaṃ gacchatīti. Naggiyanti acelakattaṃ. Muṇḍiyanti muṇḍabhāvo. Jaṭājallanti jaṭā ca rajojallañca. Kharājinānīti kharāni ajinacammāni. Aggihuttassupasevanāti aggipāricāriyā. Amarāti amarabhāvapatthanatāya pavattakāyakilesā. Bahūti ukkuṭikappadhānādibhedato aneke. Tapāti sarīrasantāpā. Mantāti vedā. Āhutīti aggihomakammaṃ. Yaññamutūpasevanāti assamedhādiyaññā ca utūpasevanā ca. Utūpasevanā nāma gimhe ātapaṭṭhānasevanā, vasse rukkhamūlasevanā, hemante jalappavesasevanā. Na sodhenti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhanti kilesasuddhiyā vā bhavasuddhiyā vā avitiṇṇavicikicchaṃ maccaṃ na sodhenti. Kaṅkhāmale hi sati na visuddho hoti, tvañca sakaṅkhoyevāti. Ettha ca ‘‘avitiṇṇakaṅkha’’nti etaṃ ‘‘na macchamaṃsa’’ntiādīni sutvā ‘‘kiṃ nu kho macchamaṃsānaṃ abhojanādinā siyā visuddhimaggo’’ti tāpasassa kaṅkhāya uppannāya bhagavatā vuttaṃ siyāti no adhippāyo. Yā cassa ‘‘so macchamaṃsaṃ bhuñjatī’’ti sutvāva buddhe kaṅkhā uppannā, taṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

२५२. अशा प्रकारे भगवंतांनी परमार्थतः आमगंधाचे स्पष्टीकरण करून आणि तो दुर्गतीचा मार्ग असल्याचे प्रकट करून, आता ज्या मासे आणि मांस खाण्यामध्ये तो तापस (तपस्वी) 'हा आमगंध आहे' आणि 'दुर्गतीचा मार्ग आहे' अशी संज्ञा बाळगून, ते न खाण्याने शुद्धीची इच्छा ठेवून ते खात नाही, त्या मासे-मांस न खाण्याच्या आचरणाचे आणि इतर तशाच प्रकारच्या आचरणाचे माणसाला शुद्ध करण्याचे असमर्थत्व दाखवण्यासाठी "न मच्छमंसं" (मासे आणि मांस नाही) ही सहा चरणांची गाथा म्हटली. तेथे सर्व पदांचा संबंध शेवटच्या चरणाशी जोडला पाहिजे – "मासे आणि मांस खाणे टाळणे हे शंकांचे निरसन न झालेल्या मनुष्याला शुद्ध करत नाही, अग्नीहोत्र, यज्ञ आणि ऋतू-सेवा शंकांचे निरसन न झालेल्या मनुष्याला शुद्ध करत नाही" अशा प्रकारे. आणि येथे "न मच्छमंसं" म्हणजे मासे आणि मांस न खाणे शुद्ध करत नाही, तसेच "अनाशकत्व" (उपवास करणे) देखील शुद्ध करत नाही, असे प्राचीन आचार्य वर्णन करतात. परंतु, हे अधिक योग्य ठरेल: "मासे आणि मांस न खाणे मनुष्याला शुद्ध करत नाही." जर असे असेल, तर अनाशकत्व (उपवास) सुटून जाईल का? तर तसे नाही, कारण 'अमरतप' (अमरत्वासाठीचे तप) यामध्ये त्याचा समावेश होतो. "ये वापि लोके अमरा बहू तपा" (या जगात जे अमरत्वासाठी अनेक तपे करतात) यामध्ये उर्वरित सर्व प्रकारच्या आत्मक्लेशकारक (अत्तकिलमथ) तपांचा समावेश होतो. "नग्गियं" म्हणजे वस्त्रहीनता (अचेलकत्व). "मुण्डियं" म्हणजे मुंडण करणे (मुंडभाव). "जटाजल्लं" म्हणजे जटा आणि धूळ-चिखल अंगाला लावणे. "खराजिनानि" म्हणजे खडबडीत हरिणाचे किंवा प्राण्यांचे चामडे पांघरणे. "अग्गिहुत्तस्सुपसेvना" म्हणजे अग्नीची परिचर्या (अग्नीची सेवा करणे). "अमरा" म्हणजे अमरत्वाची प्राप्ती करण्याच्या इच्छेने केलेले कायिक क्लेश. "बहू" म्हणजे उक्कुटिक (उकिडवे बसणे) इत्यादी अनेक प्रकार. "तपा" म्हणजे शरीराला क्लेश देणे (शरीर संताप). "मन्ता" म्हणजे वेद. "आहुती" म्हणजे अग्नीमध्ये होम करण्याचे कर्म. "यञ्ञमुतूपसेवना" म्हणजे अश्वमेध इत्यादी यज्ञ आणि ऋतूंची सेवा. ऋतू-सेवा म्हणजे उन्हाळ्यात कडक उन्हात राहणे, पावसाळ्यात झाडाच्या मुळाशी राहणे आणि हिवाळ्यात पाण्यात प्रवेश करणे. "न सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकङ्खं" म्हणजे क्लेश-शुद्धी किंवा भव-शुद्धीच्या बाबतीत ज्याची शंका (विचिकित्सा) दूर झालेली नाही, अशा मनुष्याला हे शुद्ध करत नाहीत. कारण शंकेचा मळ असताना मनुष्य शुद्ध होत नाही, आणि तू तर शंकेने युक्तच आहेस. आणि येथे "अवितिण्णकङ्खं" (शंकांचे निरसन न झालेला) हे वचन "न मच्छमंसं" इत्यादी ऐकून "मासे आणि मांस न खाण्यानेच प्राण्यांना शुद्धीचा मार्ग मिळतो का?" अशी तापसाच्या मनात शंका निर्माण झाली असता भगवंतांनी म्हटले असावे, असा आमचा अभिप्राय नाही. तर, "ते (बुद्ध) मासे आणि मांस खातात" हे ऐकून बुद्धांविषयी त्याच्या मनात जी शंका निर्माण झाली होती, ती लक्षात घेऊन हे म्हटले गेले आहे, असे समजावे.

253. Evaṃ macchamaṃsānāsakattādīnaṃ sodhetuṃ asamatthabhāvaṃ dassetvā idāni sodhetuṃ samatthe dhamme dassento ‘‘sotesu gutto’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha sotesūti chasu indriyesu. Guttoti indriyasaṃvaraguttiyā samannāgato. Ettāvatā indriyasaṃvaraparivārasīlaṃ dasseti. Viditindriyo careti ñātapariññāya chaḷindriyāni viditvā pākaṭāni katvā careyya, vihareyyāti vuttaṃ hoti. Ettāvatā visuddhasīlassa nāmarūpaparicchedaṃ dasseti. Dhamme ṭhitoti ariyamaggena abhisametabbacatusaccadhamme ṭhito. Etena sotāpattibhūmiṃ dasseti. Ajjavamaddave [Pg.308] ratoti ujubhāve ca mudubhāve ca rato. Etena sakadāgāmibhūmiṃ dasseti. Sakadāgāmī hi kāyavaṅkādikarānaṃ cittathaddhabhāvakarānañca rāgadosānaṃ tanubhāvā ajjavamaddave rato hoti. Saṅgātigoti rāgadosasaṅgātigo. Etena anāgāmibhūmiṃ dasseti. Sabbadukkhappahīnoti sabbassa vaṭṭadukkhassa hetuppahānena pahīnasabbadukkho. Etena arahattabhūmiṃ dasseti. Na lippati diṭṭhasutesu dhīroti so evaṃ anupubbena arahattaṃ patto dhitisampadāya dhīro diṭṭhasutesu dhammesu kenaci kilesena na lippati. Na kevalañca diṭṭhasutesu, mutaviññātesu ca na lippati, aññadatthu paramavisuddhippatto hotīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

२५३. अशा प्रकारे मासे-मांस न खाणे इत्यादी गोष्टींचे शुद्ध करण्याचे असमर्थत्व दाखवून, आता शुद्ध करण्यास समर्थ असणारे धर्म दाखवण्यासाठी "सोतेसु गुत्तो" (इंद्रियांमध्ये संयमित) ही गाथा म्हटली. तेथे "सोतेसु" म्हणजे सहा इंद्रियांमध्ये. "गुत्तो" म्हणजे इंद्रिय-संवर रूपी गुप्तीने (रक्षणाने) युक्त असलेला. यावरून इंद्रिय-संवरयुक्त शीलाचे दर्शन घडवले आहे. "विदितिन्द्रियो चरे" म्हणजे ज्ञातपरिज्ञेने सहा इंद्रियांना जाणून, त्यांना स्पष्ट करून आचरण करावे, विहार करावा, असे म्हटले आहे. यावरून शुद्ध शील असणाऱ्या व्यक्तीचा नामरूप-परिच्छेद (नामरूपाचे पृथक्करण) दाखवला आहे. "धम्मे ठितो" म्हणजे आर्यमार्गाने साक्षात्कृत करावयाच्या चार आर्यसत्य रूपी धर्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेला. यावरून स्रोतापत्ती-भूमी (स्रोतापन्न अवस्था) दाखवली आहे. "अज्जवमद्दवे रतो" म्हणजे ऋजुतेमध्ये (सरळपणात) आणि मृदुतेमध्ये (सौम्यतेत) रममाण असणारा. यावरून सकृदागामी-भूमी दाखवली आहे. कारण सकृदागामी हा शारीरिक वक्रता इत्यादी निर्माण करणाऱ्या आणि चित्ताला जड बनवणाऱ्या राग व द्वेषाच्या क्षीणतेमुळे ऋजुता आणि मृदुतेमध्ये रममाण असतो. "सङ्गातिगो" म्हणजे राग आणि द्वेषाच्या बंधनांना पार केलेला. यावरून अनागामी-भूमी दाखवली आहे. "सब्बदुक्खप्पहीनो" म्हणजे सर्व संसारचक्राच्या दुःखाचे कारण नष्ट केल्यामुळे सर्व दुःखांतून मुक्त झालेला. यावरून अर्हत्त्व-भूमी दाखवली आहे. "न लिप्पति दिट्ठसुतेसु धीरो" म्हणजे अशा प्रकारे अनुक्रमाने अर्हत्त्व प्राप्त केलेला, धैर्याने संपन्न असलेला तो धीर (प्रज्ञावान) पुरुष दृष्ट (पाहिलेल्या) आणि श्रुत (ऐकलेल्या) गोष्टींमध्ये कोणत्याही क्लेशाने लिप्त होत नाही. केवळ दृष्ट आणि श्रुत गोष्टींमध्येच नव्हे, तर मुत (वास घेतलेल्या, चव घेतलेल्या, स्पर्श केलेल्या) आणि विज्ञात (जाणलेल्या) गोष्टींमध्येही तो लिप्त होत नाही; उलट तो परम विशुद्धीला प्राप्त झालेला असतो. अशा प्रकारे अर्हत्त्वाच्या शिखरावर भगवंतांनी या देशनेची (प्रवचनाची) सांगता केली।

254-5. Ito paraṃ ‘‘iccetamattha’’nti dve gāthā saṅgītikārehi vuttā. Tāsamattho – iti bhagavā kassapo etamatthaṃ punappunaṃ anekāhi gāthāhi dhammādhiṭṭhānāya puggalādhiṭṭhānāya ca desanāya yāva tāpaso aññāsi, tāva so akkhāsi kathesi vitthāresi. Naṃ vedayi mantapāragūti sopi tañca atthaṃ mantapāragū, vedapāragū, tisso brāhmaṇo vedayi aññāsi. Kiṃ kāraṇā? Yasmā atthato ca padato ca desanānayato ca citrāhi gāthāhi munī pakāsayi. Kīdiso? Nirāmagandho asito durannayo, āmagandhakilesābhāvā nirāmagandho, taṇhādiṭṭhinissayābhāvā asito, bāhiradiṭṭhivasena ‘‘idaṃ seyyo idaṃ vara’’nti kenaci netuṃ asakkuṇeyyattā durannayo. Evaṃ pakāsitavato cassa sutvāna buddhassa subhāsitaṃ padaṃ sukathitaṃ dhammadesanaṃ sutvā nirāmagandhaṃ nikkilesayogaṃ, sabbadukkhappanūdanaṃ sabbavaṭṭadukkhappanūdanaṃ, nīcamano nīcacitto hutvā vandi tathāgatassa, tisso brāhmaṇo tathāgatassa pāde pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vandi. Tattheva pabbajjamarocayitthāti tattheva ca naṃ āsane nisinnaṃ kassapaṃ bhagavantaṃ tisso tāpaso pabbajjamarocayittha, ayācīti vuttaṃ hoti. Taṃ bhagavā ‘‘ehi bhikkhū’’ti āha. So taṅkhaṇaṃyeva aṭṭhaparikkhārayutto hutvā ākāsenāgantvā vassasatikatthero viya bhagavantaṃ vanditvā katipāheneva sāvakapāramiñāṇaṃ paṭivijjhitvā tisso nāma aggasāvako ahosi, puna dutiyo bhāradvājo nāma. Evaṃ tassa bhagavato tissabhāradvājaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi.

२५४-५. यापुढील 'इच्चेतमत्थं' (अशा प्रकारे हा अर्थ) इत्यादी दोन गाथा संगीतिकारांनी (संगीती करणाऱ्या आचार्यांनी) म्हटल्या आहेत. त्यांचा अर्थ असा आहे – अशा प्रकारे भगवान कश्यपांनी हा अर्थ वारंवार अनेक गाथांद्वारे, धम्माधिष्ठान आणि पुग्गलाधिष्ठान (व्यक्ती-अधिष्ठान) देशनेद्वारे जोपर्यंत त्या तापसाला समजला नाही, तोपर्यंत सांगितला, स्पष्ट केला आणि विस्तारित केला. 'णं वेदयि मन्तपारगू' (मंत्रपारगूने तो जाणला) याचा अर्थ – तो मंत्रपारगू (वेदांचा पारंगत) असलेला तिस्स ब्राह्मण देखील त्या अर्थाला (आमगंधाच्या स्वरूपाला) समजला. कोणत्या कारणाने? कारण मुनींनी (कश्यप बुद्धांनी) अर्थाच्या दृष्टीने, शब्दाच्या दृष्टीने आणि देशनेच्या पद्धतीने विविध गाथांद्वारे तो स्पष्ट केला होता. ते मुनी कसे होते? निरामगंध, असित आणि दुरन्नय. आमगंधरूपी क्लेशांच्या अभावामुळे ते 'निरामगंध' होते. तृष्णा आणि दृष्टीच्या आश्रयाचा अभाव असल्यामुळे ते 'असित' होते. बाह्य दृष्टीच्या प्रभावाने 'हे श्रेष्ठ आहे, हे उत्तम आहे' असे म्हणून कोणालाही त्यांना आपल्या मताकडे वळवणे अशक्य असल्यामुळे ते 'दुरन्नय' (अनुसरण करण्यास कठीण) होते. अशा प्रकारे त्यांनी प्रकाशित केलेले बुद्धांचे सुभाषित वचन ऐकून, ती सुकथित धम्मदेशना ऐकून, जी निरामगंध (क्लेशरहित) आणि सर्व संसारदुःख दूर करणारी होती, तिस्स ब्राह्मणाने नम्र चित्त होऊन तथागतांना वंदन केले. त्याने तथागतांच्या चरणांवर साष्टांग प्रणिपात (पंचप्रतिष्ठित वंदन) करून वंदन केले. 'तत्वेव पब्बज्जमरोचयित्थ' (तिथेच प्रव्रज्येची इच्छा व्यक्त केली) याचा अर्थ – तिथेच आसनावर बसलेल्या भगवान कश्यपांकडे तिस्स तापसाने आपल्या प्रव्रज्येची (दीक्षेची) इच्छा व्यक्त केली, म्हणजेच याचना केली. भगवंतांनी त्याला 'एहि भिक्खू' (ये भिक्खू) असे म्हटले. तो त्याच क्षणी अष्टपरिकारांनी युक्त होऊन, आकाशातून आल्यासारखा, शंभर वर्षांच्या वर्षावास केलेल्या स्थविराप्रमाणे भगवंतांना वंदन करून, काही दिवसांतच श्रावक-पारमी ज्ञानाचा वेध घेऊन (ते प्राप्त करून) 'तिस्स' नावाचा अग्रश्रावक झाला. आणि दुसरा 'भारद्वाज' नावाचा अग्रश्रावक झाला. अशा प्रकारे त्या भगवंतांचे 'तिस्स' आणि 'भारद्वाज' नावाचे श्रावकयुगल झाले.

Amhākaṃ [Pg.309] pana bhagavā yā ca tissena brāhmaṇena ādito tisso gāthā vuttā, yā ca kassapena bhagavatā majjhe nava, yā ca tadā saṅgītikārehi ante dve, tā sabbāpi cuddasa gāthā ānetvā paripuṇṇaṃ katvā imaṃ āmagandhasuttaṃ ācariyappamukhānaṃ pañcannaṃ tāpasasatānaṃ āmagandhaṃ byākāsi. Taṃ sutvā so brāhmaṇo tatheva nīcamano hutvā bhagavato pāde vanditvā pabbajjaṃ yāci saddhiṃ parisāya. ‘‘Etha bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Te tatheva ehibhikkhubhāvaṃ patvā ākāsenāgantvā bhagavantaṃ vanditvā katipāheneva sabbeva aggaphale arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

परंतु आपल्या भगवंतांनी (गौतम बुद्धांनी), तिस्स ब्राह्मणाने सुरुवातीला म्हटलेल्या तीन गाथा, भगवान कश्यपांनी मध्ये म्हटलेल्या नऊ गाथा आणि संगीतिकारांनी शेवटी म्हटलेल्या दोन गाथा, अशा सर्व चौदा गाथा एकत्र करून आणि पूर्ण करून हे 'आमगंध सुत्त' त्यांच्या आचार्यांच्या नेतृत्वाखालील पाचशे तापसांना आमगंधाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी सांगितले. ते ऐकून तो ब्राह्मण देखील त्याचप्रमाणे नम्र चित्त होऊन भगवंतांच्या चरणी वंदन करता झाला आणि आपल्या परिषदेसह प्रव्रज्येची याचना करता झाला. भगवंतांनी 'एथ भिक्खवो' (या भिक्खूंनो) असे म्हटले. त्यांनी देखील त्याचप्रमाणे 'एहिभिक्खू' भावाला प्राप्त करून, आकाशातून येऊन भगवंतांना वंदन केले आणि काही दिवसांतच ते सर्व अग्रफल अशा अर्हत पदावर प्रतिष्ठित झाले.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya āmagandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील आमगंधसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

3. Hirisuttavaṇṇanā

३. हिरीसुत्ताचे वर्णन

Hiriṃ tarantanti hirisuttaṃ. Kā uppatti? Anuppanne bhagavati sāvatthiyaṃ aññataro brāhmaṇamahāsālo aḍḍho ahosi asītikoṭidhanavibhavo. Tassa ekaputtako ahosi piyo manāpo. So taṃ devakumāraṃ viya nānappakārehi sukhūpakaraṇehi saṃvaḍḍhento taṃ sāpateyyaṃ tassa aniyyātetvāva kālamakāsi saddhiṃ brāhmaṇiyā. Tato tassa māṇavassa mātāpitūnaṃ accayena bhaṇḍāgāriko sāragabbhaṃ vivaritvā sāpateyyaṃ niyyātento āha – ‘‘idaṃ te, sāmi, mātāpitūnaṃ santakaṃ, idaṃ ayyakapayyakānaṃ santakaṃ, idaṃ sattakulaparivaṭṭena āgata’’nti. Māṇavo dhanaṃ disvā cintesi – ‘‘idaṃ dhanaṃyeva dissati, yehi pana idaṃ sañcitaṃ, te na dissanti, sabbeva maccuvasaṃ gatā. Gacchantā ca na ito kiñci ādāya agamaṃsu, evaṃ nāma bhoge pahāya gantabbo paraloko, na sakkā kiñci ādāya gantuṃ aññatra sucaritena. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ dhanaṃ pariccajitvā sucaritadhanaṃ gaṇheyyaṃ, yaṃ sakkā ādāya gantu’’nti. So divase divase satasahassaṃ vissajjento puna cintesi – ‘‘pahūtamidaṃ dhanaṃ, kiṃ iminā evamappakena pariccāgena, yaṃnūnāhaṃ [Pg.310] mahādānaṃ dadeyya’’nti. So rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, mama ghare ettakaṃ dhanaṃ atthi, icchāmi tena mahādānaṃ dātuṃ. Sādhu, mahārāja, nagare ghosanaṃ kārāpethā’’ti. Rājā tathā kārāpesi. So āgatāgatānaṃ bhājanāni pūretvā sattahi divasehi sabbadhanamadāsi, datvā ca cintesi – ‘‘evaṃ mahāpariccāgaṃ katvā ayuttaṃ ghare vasituṃ, yaṃnūnāhaṃ pabbajeyya’’nti. Tato parijanassa etamatthaṃ ārocesi. Te ‘‘mā, tvaṃ sāmi, ‘dhanaṃ parikkhīṇa’nti cintayi, mayaṃ appakeneva kālena nānāvidhehi upāyehi dhanasañcayaṃ karissāmā’’ti vatvā nānappakārehi taṃ yāciṃsu. So tesaṃ yācanaṃ anādiyitvāva tāpasapabbajjaṃ pabbaji.

'हिरीं तरन्तं' या शब्दांनी सुरू होणारे ते 'हिरीसुत्त' होय. याची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) काय आहे? भगवंतांचा उदय होण्यापूर्वी, श्रावस्तीमध्ये ऐंशी कोटी धनसंपत्ती असलेला एक श्रीमंत महाशाल ब्राह्मण राहत होता. त्याला एक प्रिय आणि आवडता एकुलता एक मुलगा होता. तो त्याला देवकुमाराप्रमाणे विविध प्रकारच्या सुखसोयींनी वाढवत असताना, ती संपत्ती त्याच्या स्वाधीन न करताच आपल्या पत्नीसह मरण पावला. त्यानंतर, त्या तरुण पुत्राच्या माता-पित्यांच्या मृत्यूनंतर, कोशाधिकाऱ्याने मुख्य तिजोरी उघडून ती संपत्ती त्याच्या स्वाधीन करताना म्हटले – 'हे स्वामी, हे तुमच्या माता-पित्यांचे धन आहे, हे तुमच्या आजोबा-पणजोबांचे धन आहे, हे सात पिढ्यांपासून चालत आलेले धन आहे.' त्या तरुणाने ते धन पाहून विचार केला – 'हे धन तर दिसत आहे, परंतु ज्यांनी हे गोळा केले, ते दिसत नाहीत; सर्वच मृत्यूच्या स्वाधीन झाले आहेत. आणि जाताना ते यातील काहीही सोबत घेऊन गेले नाहीत. अशा प्रकारे या भोगांचा त्याग करून परलोकात जावे लागते, आणि सुचरिताशिवाय (सत्कर्माशिवाय) काहीही सोबत घेऊन जाणे शक्य नाही. मग मी या धनाचा त्याग करून सुचरितरूपी धन का प्राप्त करू नये, जे सोबत घेऊन जाणे शक्य आहे?' तो दररोज एक लाख मुद्रा दान करत असताना त्याने पुन्हा विचार केला – 'हे धन तर विपुल आहे, अशा या अल्प त्यागाने काय होणार? मी महादान का देऊ नये?' त्याने राजाला कळवले – 'महाराज, माझ्या घरात एवढे धन आहे, मला त्याद्वारे महादान देण्याची इच्छा आहे. महाराज, कृपा करून नगरात दवंडी पिटवावी.' राजाने तशी दवंडी पिटवली. त्याने येणाऱ्या प्रत्येकाची भांडी भरून सात दिवसांत आपले सर्व धन दान केले. दान दिल्यानंतर त्याने विचार केला – 'अशा प्रकारे महात्याग केल्यानंतर आता घरात राहणे योग्य नाही, मी प्रव्रज्या का घेऊ नये?' त्यानंतर त्याने आपल्या सेवकांना ही गोष्ट सांगितली. ते म्हणाले – 'स्वामी, धन संपले आहे असा विचार करू नका. आम्ही थोड्याच वेळात विविध उपायांनी पुन्हा धनसंचय करू.' असे म्हणून त्यांनी विविध प्रकारे त्याला विनवणी केली. त्याने त्यांच्या विनवणीकडे दुर्लक्ष करून तापस-प्रव्रज्या (तापस दीक्षा) घेतली.

Tattha aṭṭhavidhā tāpasā – saputtabhariyā, uñchācārikā, sampattakālikā, anaggipakkikā, asmamuṭṭhikā, dantaluyyakā, pavattaphalikā, vaṇṭamuttikā cāti (dī. ni. aṭṭha. 1.280). Tattha saputtabhariyāti puttadārena saddhiṃ pabbajitvā kasivaṇijjādīhi jīvikaṃ kappayamānā keṇiyajaṭilādayo. Uñchācārikāti nagaradvāre assamaṃ kārāpetvā tattha khattiyabrāhmaṇakumārādayo sippādīni sikkhāpetvā hiraññasuvaṇṇaṃ paṭikkhipitvā tilataṇḍulādikappiyabhaṇḍapaṭiggāhakā, te saputtabhariyehi seṭṭhatarā. Sampattakālikāti āhāravelāya sampattaṃ āhāraṃ gahetvā yāpentā, te uñchācārikehi seṭṭhatarā. Anaggipakkikāti agginā apakkapattaphalāni khāditvā yāpentā, te sampattakālikehi seṭṭhatarā. Asmamuṭṭhikāti muṭṭhipāsāṇaṃ gahetvā aññaṃ vā kiñci vāsisatthakādiṃ gahetvā vicarantā yadā chātā honti, tadā sampattarukkhato tacaṃ gahetvā khāditvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya cattāro brahmavihāre bhāventi, te anaggipakkikehi seṭṭhatarā. Dantaluyyakāti muṭṭhipāsāṇādīnipi agahetvā carantā khudākāle sampattarukkhato dantehi uppāṭetvā tacaṃ khāditvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya brahmavihāre bhāventi, te asmamuṭṭhikehi seṭṭhatarā. Pavattaphalikāti jātassaraṃ vā vanasaṇḍaṃ vā nissāya vasantā yaṃ tattha sare bhisamuḷālādi, yaṃ vā vanasaṇḍe pupphakāle pupphaṃ, phalakāle phalaṃ, tameva khādanti. Pupphaphale asati antamaso tattha rukkhapapaṭikampi khāditvā vasanti, na tveva āhāratthāya aññatra gacchanti. Uposathaṅgādhiṭṭhānaṃ [Pg.311] brahmavihārabhāvanaṃ ca karonti, te dantaluyyakehi seṭṭhatarā. Vaṇṭamuttikā nāma vaṇṭamuttāni bhūmiyaṃ patitāni paṇṇāniyeva khādanti, sesaṃ purimasadisameva, te sabbaseṭṭhā.

तेथे, तपस्वी आठ प्रकारचे असतात – सपुत्तभरिया (पत्नी व मुलांसह राहणारे), उञ्छाचारिका (उञ्छवृत्तीने जीवन जगणारे), सम्पत्तकालिका (वेळ आल्यावर अन्न मिळवणारे), अनग्गिपक्किका (अग्नीवर न शिजवलेले कच्चे अन्न खाणारे), अस्ममुट्ठिका (हातात दगड घेऊन साल काढून खाणारे), दन्तलुय्यका (दातांनी साल सोलून खाणारे), पवत्तफलिका (झाडावर उगवणारी फळे खाणारे) आणि वण्टमुत्तिका (देठापासून गळून पडलेली पाने खाणारे) (दी. नि. अट्ठ. १.२८०). त्यापैकी, 'सपुत्तभरिया' म्हणजे जे आपल्या पत्नी आणि मुलांसह गृहत्याग करून (प्रव्रजित होऊन) शेती, व्यापार इत्यादींद्वारे उपजीविका करतात, जसे की केणिय जटिलादी. 'उञ्छाचारिका' म्हणजे जे शहराच्या वेशीवर आश्रम बांधून राहतात आणि तेथे क्षत्रिय, ब्राह्मण इत्यादींच्या मुलांना विविध कला शिकवतात; सोने-चांदीचा त्याग करून केवळ तीळ, तांदूळ इत्यादी कप्पिय (स्वीकारार्ह) वस्तूंचा स्वीकार करतात. हे सपुत्तभरिया तपस्वींपेक्षा श्रेष्ठ असतात. 'सम्पत्तकालिका' म्हणजे जे केवळ भोजनाच्या वेळी प्राप्त झालेले अन्न ग्रहण करून जीवन जगतात. हे उञ्छाचारिका तपस्वींपेक्षा श्रेष्ठ असतात. 'अनग्गिपक्किका' म्हणजे जे अग्नीवर न शिजवलेली पाने आणि फळे खाऊन जीवन जगतात. हे सम्पत्तकालिका तपस्वींपेक्षा श्रेष्ठ असतात. 'अस्ममुट्ठिका' म्हणजे जे हातात मुठीच्या आकाराचा दगड किंवा कुऱ्हाड, सुरी इत्यादी हत्यारे घेऊन फिरतात आणि जेव्हा भुकेले असतात, तेव्हा समोर आलेल्या झाडाची साल काढून खातात, उपोसथ अंगांचे अधिष्ठान करतात आणि चार ब्रह्मविहारांची भावना करतात. हे अनग्गिपक्किका तपस्वींपेक्षा श्रेष्ठ असतात. 'दन्तलुय्यका' म्हणजे जे हातात दगड किंवा कोणतेही हत्यार न घेता फिरतात; भुकेच्या वेळी समोर आलेल्या झाडाची साल केवळ आपल्या दातांनी सोलून खातात, उपोसथ अंगांचे अधिष्ठान करतात आणि ब्रह्मविहारांची भावना करतात. हे अस्ममुट्ठिका तपस्वींपेक्षा श्रेष्ठ असतात. 'पवत्तफलिका' म्हणजे जे एखाद्या नैसर्गिक सरोवराच्या किंवा जंगलाच्या आश्रयाने राहतात; त्या सरोवरातील कमळाचे कंद इत्यादी किंवा जंगलात फुलांच्या हंगामात फुले आणि फळांच्या हंगामात फळे खातात. फुले व फळे नसतील तर अगदी झाडाची साल खाऊनही राहतात, परंतु अन्नासाठी इतरत्र जात नाहीत. ते उपोसथ अंगांचे अधिष्ठान आणि ब्रह्मविहार भावना नेहमी करतात. हे दन्तलुय्यका तपस्वींपेक्षा श्रेष्ठ असतात. 'वण्टमुत्तिका' म्हणजे जे केवळ देठापासून गळून जमिनीवर पडलेली पानेच खातात. उर्वरित सर्व नियम पूर्वीप्रमाणेच असतात. हे सर्व तपस्वींमध्ये सर्वश्रेष्ठ असतात.

Ayaṃ pana brāhmaṇakulaputto ‘‘tāpasapabbajjāsu aggapabbajjaṃ pabbajissāmī’’ti vaṇṭamuttikapabbajjameva pabbajitvā himavante dve tayo pabbate atikkamma assamaṃ kārāpetvā paṭivasati. Atha bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ gantvā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthivāsī eko puriso pabbate candanasārādīni gavesanto tassa assamaṃ patvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. So taṃ disvā ‘‘kuto āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthito, bhante’’ti. ‘‘Kā tattha pavattī’’ti? ‘‘Tattha, bhante, manussā appamattā dānādīni puññāni karontī’’ti. ‘‘Kassa ovādaṃ sutvā’’ti? ‘‘Buddhassa bhagavato’’ti. Tāpaso buddhasaddassavanena vimhito ‘‘buddhoti tvaṃ, bho purisa, vadesī’’ti āmagandhe vuttanayeneva tikkhattuṃ pucchitvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho’’ti attamano bhagavato santikaṃ gantukāmo hutvā cintesi – ‘‘na yuttaṃ buddhassa santikaṃ tucchameva gantuṃ, kiṃ nu kho gahetvā gaccheyya’’nti. Puna cintesi – ‘‘buddhā nāma āmisagarukā na honti, handāhaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā gacchāmī’’ti cattāro pañhe abhisaṅkhari –

परंतु, या ब्राह्मण कुलपुत्राने विचार केला की, 'तपस्वींच्या प्रव्रज्येमध्ये मी सर्वश्रेष्ठ प्रव्रज्या ग्रहण करीन' आणि त्याने 'वण्टमुत्तिका' (देठापासून गळून पडलेली पाने खाण्याची) प्रव्रज्याच घेतली. तो हिमालयातील दोन-तीन पर्वत ओलांडून गेला आणि तेथे आश्रम बांधून राहू लागला. त्यानंतर, भगवंतांनी जगात जन्म घेऊन (उत्पन्न होऊन) आणि श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तन करून, अनुक्रमे श्रावस्तीला प्रयाण केले आणि ते श्रावस्तीमधील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करू लागले. त्याच वेळी, श्रावस्तीचा रहिवासी असलेला एक माणूस पर्वतावर चंदनाचे लाकूड इत्यादी शोधत असताना त्या तपस्व्याच्या आश्रमात पोहोचला. त्याने तपस्व्याला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. त्याला पाहून तपस्व्याने विचारले, 'तू कोठून आला आहेस?' तो म्हणाला, 'भन्ते, मी श्रावस्तीहून आलो आहे.' 'तेथे काय वृत्त (बातम्या) आहे?' 'भन्ते, तेथील लोक अप्रमत्त (जागृत) राहून दान इत्यादी पुण्यकर्मे करत आहेत.' 'कोणाचा उपदेश ऐकून ते हे करत आहेत?' 'बुद्ध भगवंतांचा उपदेश ऐकून.' 'बुद्ध' हा शब्द ऐकून तो तपस्वी चकित झाला आणि त्याने विचारले, 'हे गृहस्था, तू "बुद्ध" असे म्हणालास का?' 'आमगंध सुत्तात' सांगितलेल्या पद्धतीनुसार त्याने तीन वेळा विचारले. 'हा (बुद्ध) शब्द ऐकणे देखील अत्यंत दुर्मिळ आहे' असे समजून तो अत्यंत प्रसन्न झाला आणि भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची इच्छा धरून त्याने विचार केला – 'बुद्ध भगवंतांच्या दर्शनाला रिकाम्या हाताने जाणे योग्य नाही. मी सोबत काय घेऊन जावे?' त्याने पुन्हा विचार केला – 'बुद्ध हे भौतिक वस्तूंचे (आमिषाचे) भुकेले नसतात. चला, मी धम्माची भेट (धम्मपण्णाकार) घेऊन जाईन.' असा विचार करून त्याने मनात चार प्रश्न तयार केले –

‘‘Kīdiso mitto na sevitabbo, kīdiso mitto sevitabbo;

Kīdiso payogo payuñjitabbo, kiṃ rasānaṃ agga’’nti.

“कोणत्या प्रकारच्या मित्राची संगत करू नये? कोणत्या प्रकारच्या मित्राची संगत करावी? कोणत्या प्रकारचा प्रयत्न (उद्योग) केला पाहिजे? आणि सर्व रसांमध्ये सर्वश्रेष्ठ रस कोणता आहे?”

So te pañhe gahetvā majjhimadesābhimukho pakkamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ paviṭṭho. Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinnoyeva hoti. So bhagavantaṃ disvā avanditvāva ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘kacci, isi, khamanīya’’ntiādinā nayena sammodi. Sopi ‘‘khamanīyaṃ, bho gotamā’’tiādinā nayena paṭisammoditvā ‘‘yadi buddho bhavissati, manasā pucchite pañhe vācāya eva vissajjessatī’’ti manasā eva bhagavantaṃ te pañhe pucchi. Bhagavā brāhmaṇena puṭṭho ādipañhaṃ [Pg.312] tāva vissajjetuṃ hiriṃ tarantanti ārabhitvā aḍḍhateyyā gāthāyo āha.

तो ते प्रश्न घेऊन मध्यदेशाच्या दिशेने निघाला आणि अनुक्रमे श्रावस्तीला पोहोचून जेतवनात प्रविष्ट झाला. भगवंत देखील त्या वेळी धम्मोपदेश देण्यासाठी आपल्या आसनावर विराजमान होते. भगवंतांना पाहून, त्यांना अभिवादन न करताच तो एका बाजूला उभा राहिला. भगवंतांनी 'हे ऋषी, सर्व काही ठीक आहे ना (क्षमणीय आहे ना)?' इत्यादी प्रकारे त्याचे स्वागत केले. त्यानेही 'होय, हे गौतम, सर्व ठीक आहे' अशा प्रकारे उत्तर दिले. नंतर त्याने विचार केला, 'जर हे बुद्ध असतील, तर मी मनात विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे ते वाणीने (तोंडाने) देतील.' म्हणून त्याने मनातल्या मनातच भगवंतांना ते प्रश्न विचारले. ब्राह्मणाने विचारलेल्या पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी भगवंतांनी 'हिरिं तरन्तं' (लाज ओलांडणारा) पासून सुरुवात करून अडीच गाथा म्हटल्या.

256. Tāsaṃ attho – hiriṃ tarantanti hiriṃ atikkamantaṃ ahirikaṃ nillajjaṃ. Vijigucchamānanti asucimiva passamānaṃ. Ahiriko hi hiriṃ jigucchati asucimiva passati, tena naṃ na bhajati na allīyati. Tena vuttaṃ ‘‘vijigucchamāna’’nti. Tavāhamasmi iti bhāsamānanti ‘‘ahaṃ, samma, tava sahāyo hitakāmo sukhakāmo, jīvitampi me tuyhaṃ atthāya pariccatta’’nti evamādinā nayena bhāsamānaṃ. Sayhāni kammāni anādiyantanti evaṃ bhāsitvāpi ca sayhāni kātuṃ sakkānipi tassa kammāni anādiyantaṃ karaṇatthāya asamādiyantaṃ. Atha vā cittena tattha ādaramattampi akarontaṃ, apica kho pana uppannesu kiccesu byasanameva dassentaṃ. Neso mamanti iti naṃ vijaññāti taṃ evarūpaṃ ‘‘mittapaṭirūpako eso, neso me mitto’’ti evaṃ paṇḍito puriso vijāneyya.

२५६. त्या गाथांचा अर्थ असा आहे – 'हिरिं तरन्तं' म्हणजे हिरीचा (नैतिक लाजेचा) अतिरेक करणारा, लज्जाहीन, निर्लज्ज. 'विजिगुच्छमानं' म्हणजे अशुद्ध गोष्टीप्रमाणे (मळाप्रमाणे) पाहणारा; कारण निर्लज्ज माणूस हिरीचा तिरस्कार करतो आणि तिच्याकडे अशुद्ध गोष्टीप्रमाणे पाहतो, म्हणून तो तिचा स्वीकार करत नाही किंवा तिच्याशी जोडला जात नाही. म्हणूनच 'विजिगुच्छमानं' असे म्हटले आहे. 'तवाह मस्मीति भासमानं' म्हणजे 'मित्रा, मी तुझा हितचिंतक आणि सुख देणारा मित्र आहे, तुझ्यासाठी मी माझा जीवही देईन' अशा प्रकारे केवळ तोंडाने बोलणारा. 'सय्हानि कम्मानि अनादियन्तं' म्हणजे असे बोलूनही, मित्रासाठी करणे शक्य असलेली कामे न करणारा, ती करण्यास नकार देणारा किंवा ती हाती न घेणारा. अथवा मनात त्या मित्राबद्दल यत्किंचितही आदर न बाळगणारा, आणि संकटसमयी केवळ त्याचे नुकसानच दाखवणारा. 'नेसो ममन्ति इति नं विजञ्ञा' म्हणजे अशा माणसाला ओळखून सुज्ञ माणसाने जाणावे की, 'हा केवळ वरवरचा मित्र (मित्रप्रतिरूपक) आहे, हा माझा खरा मित्र नाही'.

257. Ananvayanti yaṃ atthaṃ dassāmi, karissāmīti ca bhāsati, tena ananugataṃ. Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti yo atītānāgatehi padehi paṭisantharanto niratthakena saṅgaṇhanto kevalaṃ byañjanacchāyāmatteneva piyaṃ mittesu vācaṃ pavatteti. Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitāti evarūpaṃ yaṃ bhāsati, taṃ akarontaṃ, kevalaṃ vācāya bhāsamānaṃ ‘‘vacīparamo nāmesa amitto mittapaṭirūpako’’ti evaṃ paricchinditvā paṇḍitā jānanti.

२५७. ‘अनन्वयं’ म्हणजे 'मी हे देईन, मी ते करीन' असे बोलणे, परंतु त्यानुसार कृती न करणे (कृतीशी विसंगत असणे). 'पियं वाचं यो मित्तेसु पकुब्बति' म्हणजे जो मित्र भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील निरर्थक गोष्टी बोलून केवळ वरवरचे आदरातिथ्य करतो, आणि केवळ गोड शब्दांच्या छायेने मित्रांशी गोड बोलतो. 'अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता' म्हणजे जो केवळ बोलतो पण कृती करत नाही, अशा केवळ तोंडाने बोलणाऱ्या माणसाला सुज्ञ लोक ओळखतात की, 'हा केवळ बोलघेवडा (वचीपरम), अमित्र (शत्रू) आणि वरवरचा मित्र (मित्रप्रतिरूपक) आहे.' अशा प्रकारे सुज्ञ लोक त्याला पूर्णपणे ओळखतात.

258. Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassīti yo bhedameva āsaṅkamāno katamadhurena upacārena sadā appamatto viharati, yaṃkiñci assatiyā amanasikārena kataṃ, aññāṇakena vā akataṃ, ‘‘yadā maṃ garahissati, tadā naṃ etena paṭicodessāmī’’ti evaṃ randhameva anupassati, na so mitto sevitabboti.

२५८. जो नेहमी मतभेदाची (फुटीची) शंका घेतो आणि केवळ चुकाच शोधत असतो, तो मित्र नव्हे. जो मतभेदाची शंका बाळगून, गोड बोलून नेहमी सावध राहतो आणि स्मृती नसणे किंवा मनन न करणे यामुळे काही चूक झाली असल्यास, किंवा अज्ञानामुळे काही न घडले असल्यास, 'जेव्हा तो माझ्यावर टीका करेल, तेव्हा मी त्याला यावरून दोष देईन' अशा प्रकारे केवळ चुकाच शोधत राहतो, अशा मित्राची संगत करू नये.

Evaṃ bhagavā ‘‘kīdiso mitto na sevitabbo’’ti imaṃ ādipañhaṃ vissajjetvā dutiyaṃ vissajjetuṃ ‘‘yasmiñca setī’’ti imaṃ upaḍḍhagāthamāha. Tassattho [Pg.313] yasmiñca mitte mitto tassa hadayamanupavisitvā sayanena yathā nāma pitu urasi putto ‘‘imassa mayi urasi sayante dukkhaṃ vā anattamanatā vā bhaveyyā’’tiādīhi aparisaṅkamāno nibbisaṅko hutvā seti, evamevaṃ dāradhanajīvitādīsu vissāsaṃ karonto mittabhāvena nibbisaṅko seti. Yo ca parehi kāraṇasataṃ kāraṇasahassampi vatvā abhejjo, sa ve mitto sevitabboti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'कोणत्या प्रकारच्या मित्राची संगत करू नये?' या पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी 'यस्मिञ्च सेति' (ज्याच्यावर मनुष्य विश्वास ठेवतो) ही अर्धी गाथा म्हटली. तिचा अर्थ असा आहे: ज्या मित्रावर दुसरा मित्र त्याच्या हृदयात प्रवेश करून पूर्ण विश्वासाने विसंबून राहतो, जसा एखादा मुलगा आपल्या वडिलांच्या छातीवर कोणतीही शंका न बाळगता, 'मी यांच्या छातीवर निजलो असताना यांना काही त्रास किंवा अप्रसन्नता होईल का' अशी भीती न बाळगता निर्धास्तपणे झोपतो; त्याचप्रमाणे आपली पत्नी, धन, जीवन इत्यादी गोष्टींवर विश्वास ठेवून जो मैत्रीभावाने निर्धास्तपणे राहतो. आणि ज्याला इतरांनी शेकडो किंवा हजारो कारणे सांगितली तरीही त्यांच्यात फूट पाडता येत नाही, तोच खरा मित्र असून त्याचीच संगत करावी.

259. Evaṃ bhagavā ‘‘kīdiso mitto sevitabbo’’ti evaṃ dutiyapañhaṃ vissajjetvā tatiyaṃ vissajjetuṃ ‘‘pāmujjakaraṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – pāmujjaṃ karotīti pāmujjakaraṇaṃ. Ṭhānanti kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Vīriyaṃ. Tañhi dhammūpasañhitaṃ pītipāmojjasukhamuppādanato pāmujjakaraṇanti vuccati. Yathāha ‘‘svākhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.319). Pasaṃsaṃ āvahatīti pasaṃsāvahanaṃ. Ādito dibbamānusakasukhānaṃ, pariyosāne nibbānasukhassa āvahanato phalūpacārena sukhaṃ. Phalaṃ paṭikaṅkhamāno phalānisaṃso. Bhāvetīti vaḍḍheti. Vahanto porisaṃ dhuranti purisānucchavikaṃ bhāraṃ ādāya viharanto etaṃ sammappadhānavīriyasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ bhāveti, īdiso payogo sevitabboti.

२५९. अशा प्रकारे भगवंतांनी 'कोणत्या प्रकारच्या मित्राची संगत करावी?' या दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी 'पामुज्जकरणं' (प्रमोद उत्पन्न करणारे) ही गाथा म्हटली. तिचा अर्थ असा आहे – जे प्रमोद (आनंद) उत्पन्न करते ते 'पामुज्जकरण' होय. 'ठाण' म्हणजे कारण. मग ते काय आहे? ते म्हणजे 'वीरिय' (वीर्य/प्रयत्न) होय. कारण धम्माशी संबंधित असलेले ते वीर्य प्रीती, प्रमोद आणि सुख उत्पन्न करत असल्यामुळे त्याला 'पामुज्जकरण' म्हटले जाते. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, सुविख्यात धम्म आणि विनयामध्ये जो वीर्यवान (प्रयत्नशील) असतो, तो सुखाने विहरतो.' ते प्रशंसा मिळवून देते म्हणून 'पसंसावहन' (प्रशंसा वाहून आणणारे) आहे. सुरुवातीला दिव्य आणि मानवी सुख, आणि शेवटी निब्बाण सुख मिळवून देणारे असल्यामुळे फलोपचाराने त्याला 'सुख' म्हटले आहे. फळाची आकांक्षा बाळगणारा तो 'फलानिसंसो' (फळाची अपेक्षा करणारा) होय. 'भावेति' म्हणजे वाढवणे. 'वहन्तो पोरिसं धुरं' म्हणजे पुरुषाला शोभेल असा भार उचलून विहरणारा, या सम्यक्प्रधानाविरिय (सम्यक् प्रधान वीर्य) नावाच्या स्थानाचा विकास करतो. अशा प्रयत्नाचे सेवन करावे.

260. Evaṃ bhagavā ‘‘kīdiso payogo payuñjitabbo’’ti tatiyapañhaṃ vissajjetvā catutthaṃ vissajjetuṃ ‘‘pavivekarasa’’nti gāthamāha. Tattha pavivekoti kilesavivekato jātattā aggaphalaṃ vuccati, tassa rasoti assādanaṭṭhena taṃsampayuttaṃ sukhaṃ. Upasamopi kilesūpasamante jātattā nibbānasaṅkhātaupasamārammaṇattā vā tadeva, dhammapītirasopi ariyadhammato anapetāya nibbānasaṅkhāte dhamme uppannāya pītiyā rasattā tadeva. Taṃ pavivekarasaṃ upasamassa ca rasaṃ pitvā tadeva dhammapītirasaṃ pivaṃ niddaro hoti nippāpo, pivitvāpi kilesapariḷāhābhāvena niddaro, pivantopi pahīnapāpattā nippāpo hoti, tasmā etaṃ rasānamagganti. Keci pana ‘‘jhānanibbānapaccavekkhaṇānaṃ kāyacittaupadhivivekānañca vasena pavivekarasādayo tayo eva ete dhammā’’ti yojenti[Pg.314], purimameva sundaraṃ. Evaṃ bhagavā catutthapañhaṃ vissajjento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne brāhmaṇo bhagavato santike pabbajitvā katipāheneva paṭisambhidāppatto arahā ahosīti.

२६०. अशा प्रकारे भगवंतांनी 'कोणत्या प्रकारचा प्रयत्न करावा?' या तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, चौथ्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी 'पविवेक रसं' (प्रविवेकाचा रस) ही गाथा म्हटली. तेथे 'पविवेक' म्हणजे क्लेशांपासून अलिप्त झाल्यामुळे प्राप्त होणारे 'अग्गफल' (अर्हत्व फल) होय. त्याचा 'रस' म्हणजे आस्वादाच्या अर्थाने त्याशी संबंधित असलेले सुख होय. 'उपशम' देखील क्लेशांच्या उपशमनामुळे (शांत होण्यामुळे) उत्पन्न होत असल्यामुळे किंवा निब्बाण नावाच्या उपशमनाला आलंबन बनवत असल्यामुळे तेच आहे. 'धम्मपीतिरस' देखील आर्यधम्मापासून विलग न झालेल्या, निब्बाण नावाच्या धम्मामध्ये उत्पन्न झालेल्या प्रीतीचा रस असल्यामुळे तेच आहे. त्या प्रविवेक रसाचे आणि उपशम रसाचे प्राशन करून, तसेच धम्मप्रीती रसाचे प्राशन करणारा मनुष्य संतापविरहित (निद्दर) आणि पापरहित (निप्पाप) होतो. प्राशन केल्यावर क्लेशांच्या परिदाहाचा (दाहाचा) अभाव असल्यामुळे तो संतापविरहित होतो, आणि प्राशन करत असताना पाप नष्ट झाल्यामुळे तो पापरहित होतो; म्हणून हा रसांमध्ये श्रेष्ठ (अग्ग) आहे. परंतु काही आचार्य 'ध्यान, निब्बाण आणि प्रत्यवेक्षण यांच्याद्वारे, तसेच कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक यांच्याद्वारे प्रविवेक रस इत्यादी हे तीनच धम्म आहेत' असा संबंध जोडतात; परंतु पूर्वीचे स्पष्टीकरणच उत्तम आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी चौथ्या प्रश्नाचे उत्तर देताना अर्हत्वाच्या शिखरावर नेऊन देशनेची समाप्ती केली. देशनेच्या शेवटी तो ब्राह्मण भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रजित झाला आणि काही दिवसांतच प्रतिसंभिदा प्राप्त करून अर्हत झाला.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अट्ठकथेतील

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील हिरिसुत्तवण्णना (हिरि सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

पहिला भाग समाप्त झाला.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi