Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Khuddakanikāye

ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌

Suttanipāta-aṭṭhakathā

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ

(Paṭhamo bhāgo)

(ပထမတွဲ)

Ganthārambhakathā

ကျမ်းပြုခြင်းနိဒါန်းစကား

Uttamaṃ [Pg.1] vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Yo khuddakanikāyamhi, khuddācārappahāyinā.

ရှိခိုးခြင်းငှါ ထိုက်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် မြတ်လှစွာသော ရတနာသုံးပါးအပေါင်းကို ရှိခိုးပြီး၍၊ ယုတ်ညံ့သော အကျင့်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တော်မူပြီးသော၊

Desito lokanāthena, lokanissaraṇesinā;

Tassa suttanipātassa, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

သတ္တဝါတို့ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ရှာတော်မူသော၊ လူနတ်တို့၏ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ထိုသုတ္တနိပါတ်ကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုစီရင်ပါအံ့။

Ayaṃ suttanipāto ca, khuddakesveva ogadho;

Yasmā tasmā imassāpi, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

အကြင်ကြောင့် ဤသုတ္တနိပါတ်ကျမ်းသည် ခုဒ္ဒကကျမ်းတို့၌သာလျှင် သက်ဝင်တည်ရှိ၏၊ ထိုကြောင့် ဤသုတ္တနိပါတ်ကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်ကိုလည်း ငါသည် ပြုစီရင်ပါအံ့။

Gāthāsatasamākiṇṇo, geyyabyākaraṇaṅkito;

Kasmā suttanipātoti, saṅkhamesa gatoti ce.

ဂါထာရာပေါင်းများစွာတို့ဖြင့် ပြွမ်းလျက် ဂေယျနှင့် ဝေယျာကရုဏ်းတို့ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ဤကျမ်းသည် အဘယ်ကြောင့် ‘သုတ္တနိပါတ်’ ဟူသော အမည်အရေအတွက်သို့ ရောက်ရသနည်းဟု အကယ်၍ မေးငြားအံ့။

Suvuttato savanato, atthānaṃ suṭṭhu tāṇato;

Sūcanā sūdanā ceva, yasmā suttaṃ pavuccati.

ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နာယူထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်တို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်တို့ကို ပြညွှန်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်တို့ကို ယိုစီးစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကြင်ကြောင့် ‘သုတ်’ ဟု အပြားအားဖြင့် မိန့်အပ်၏။

Tathārūpāni suttāni, nipātetvā tato tato;

Samūhato ayaṃ tasmā, saṅkhamevamupāgato.

ထိုကြောင့် ထိုသို့သော သဘောရှိကုန်သော သုတ်တို့ကို ထိုထိုဟောတော်မူရာအရပ်မှ စုဆောင်းသိမ်းဆည်း၍ အပေါင်းအစုအားဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ဤကျမ်းသည် ထိုသုတ္တနိပါတ်ဟူသော အမည်သို့သာလျှင် ရောက်ရ၏။

Sabbāni cāpi suttāni, pamāṇantena tādino;

Vacanāni ayaṃ tesaṃ, nipāto ca yato tato.

အလုံးစုံသော သုတ်တို့သည်လည်း အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိသည် မဖြစ်ကုန်၊ ထိုကြောင့် ဤကျမ်းသည် ထိုသုတ်တို့၏ စုပေါင်းရာ (ကျရာ) သာလျှင် ဖြစ်၏။

Aññasaṅkhānimittānaṃ, visesānamabhāvato;

Saṅkhaṃ suttanipātoti, evameva samajjhagāti.

အခြားသော အမည်အရေအတွက်ကို ရစေတတ်သော ထူးခြားသော အကြောင်းနိမိတ်မရှိသောကြောင့် ‘သုတ္တနိပါတ်’ ဟူသော အမည်ကိုသာလျှင် ဤသို့လျှင် ကောင်းစွာ ရရှိလေ၏။

1. Uragavaggo

၁. ဥရဂဝဂ်

1. Uragasuttavaṇṇanā

၁. ဥရဂသုတ်အဖွင့်

Evaṃ [Pg.2] samadhigatasaṅkho ca yasmā esa vaggato uragavaggo, cūḷavaggo, mahāvaggo, aṭṭhakavaggo, pārāyanavaggoti pañca vaggā honti; tesu uragavaggo ādi. Suttato uragavagge dvādasa suttāni, cūḷavagge cuddasa, mahāvagge dvādasa, aṭṭhakavagge soḷasa, pārāyanavagge soḷasāti sattati suttāni. Tesaṃ uragasuttaṃ ādi. Pariyattipamāṇato aṭṭha bhāṇavārā. Evaṃ vaggasuttapariyattipamāṇavato panassa –

ဤသို့ ကောင်းစွာ ရရှိအပ်သော အရေအတွက်ရှိသော ဤကျမ်းသည် ဝဂ်အားဖြင့် ဥရဂဝဂ်၊ စူဠဝဂ်၊ မဟာဝဂ်၊ အဋ္ဌကဝဂ်၊ ပါရာယနဝဂ်ဟူ၍ ငါးဝဂ်ရှိကုန်၏။ ထိုငါးဝဂ်တို့တွင် ဥရဂဝဂ်သည် အစဖြစ်၏။ သုတ်အားဖြင့် ဥရဂဝဂ်၌ တဆဲ့နှစ်သုတ်၊ စူဠဝဂ်၌ တဆဲ့လေးသုတ်၊ မဟာဝဂ်၌ တဆဲ့နှစ်သုတ်၊ အဋ္ဌကဝဂ်၌ တဆဲ့ခြောက်သုတ်၊ ပါရာယနဝဂ်၌ တဆဲ့ခြောက်သုတ်ဟူ၍ သုတ်ပေါင်း ခုနစ်ဆယ် ရှိကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့တွင် ဥရဂသုတ်သည် အစဖြစ်၏။ ပရိယတ္တိ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ရှစ်ဘာဏဝါရ ရှိ၏။ ဤသို့ ဝဂ်၊ သုတ်၊ ပရိယတ္တိ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဤကျမ်း၏ အစကား—

‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti. –

“အကြင်ရဟန်းသည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားသော မြွေဆိပ်ကို ဆေးဝါးများဖြင့် ဖျောက်ဖျက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်၏။ ထိုရဟန်းသည် မြွေသည် မိမိ၏ အိုမင်းဆွေးမြည့်သော အရေဟောင်းကို စွန့်ပစ်သကဲ့သို့ ဤမှာဘက်ကမ်း (ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်) နှင့် ဟိုမှာဘက်ကမ်း (ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်) တို့ကို စွန့်ပယ်၏။”

Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā assā ito pabhuti atthavaṇṇanaṃ kātuṃ idaṃ vuccati –

ဤဂါထာသည် အစဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ဤဂါထာမှစ၍ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုခြင်းငှါ ဤစကားကို ဆိုအပ်၏—

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;

Vidhiṃ pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti.

“ဤဂါထာကို အဘယ်သူသည်၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သနည်းဟူသော ဤအစီအရင်ကို ပြသပြီးမှသာလျှင် ထိုဂါထာ၏ အနက်အဖွင့်ကို ငါသည် ပြုအံ့။”

Kena panāyaṃ gāthā vuttā, kattha, kadā, kasmā ca vuttāti? Vuccate – yo so bhagavā catuvīsatibuddhasantike laddhabyākaraṇo yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā tusitabhavane uppajji, tatopi cavitvā sakyarājakule upapattiṃ gahetvā, anupubbena katamahābhinikkhamano bodhirukkhamūle sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā, dhammacakkaṃ pavattetvā deva-manussānaṃ hitāya dhammaṃ desesi, tena bhagavatā sayambhunā anācariyakena sammāsambuddhena vuttā. Sā ca pana āḷaviyaṃ. Yadā ca bhūtagāmasikkhāpadaṃ paññattaṃ, tadā tattha upagatānaṃ dhammadesanatthaṃ vuttāti. Ayamettha saṅkhepavissajjanā. Vitthārato pana dūrenidānaavidūrenidānasantikenidānavasena veditabbā. Tattha dūrenidānaṃ nāma dīpaṅkarato [Pg.3] yāva paccuppannavatthukathā, avidūrenidānaṃ nāma tusitabhavanato yāva paccuppannavatthukathā, santikenidānaṃ nāma bodhimaṇḍato yāva paccuppannavatthukathāti.

အဘယ်သူသည် ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူသနည်း၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဟောကြားတော်မူသနည်းဟု မေးသော်— ဖြေဆိုအပ်အံ့၊ နှစ်ကျိပ်လေးဆူသော ဘုရားရှင်တို့၏ အထံတော်၌ ဗျာဒိတ်တော်ကို ရရှိတော်မူပြီးလျှင် ဝေဿန္တရာဇာတ်တိုင်အောင် ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍ တုသိတာနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းတော်မူကာ ထိုမှလည်း စုတေခဲ့ပြီးသော် သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေတော်မူ၍၊ အစဉ်သဖြင့် မြတ်သောတောထွက်ခြင်းကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် ဗောဓိပင်ရင်း၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူကာ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို လည်စေတော်မူပြီး၍ နတ်လူတို့၏ အစီးအပွားအလို့ငှါ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသော၊ ဆရာတစ်ပါးမရှိဘဲ ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော ထိုသယမ္ဘူရှင် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုဂါထာကို အာဠဝီပြည်၌ ဟောတော်မူ၏။ ဘူတဂါမသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသောအခါ ထိုအရပ်သို့ ရောက်လာကြကုန်သော နတ်လူတို့အား တရားဒေသနာ ဖြစ်စိမ့်သောငှါ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်အဖြေတည်း။ အကျယ်အားဖြင့်မူကား ဒူရေနိဒါန်း၊ အဝိဒူရေနိဒါန်း၊ သန္တိကေနိဒါန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဒူရေနိဒါန်းမည်သည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားထံတော်မှစ၍ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထု ဖြစ်ပေါ်သည်အထိတည်း၊ အဝိဒူရေနိဒါန်းမည်သည် တုသိတာနတ်ပြည်မှစ၍ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထု ဖြစ်ပေါ်သည်အထိတည်း၊ သန္တိကေနိဒါန်းမည်သည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်မှစ၍ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထု ဖြစ်ပေါ်သည်အထိတည်း။

Tattha yasmā avidūrenidānaṃ santikenidānañca dūrenidāneyeva samodhānaṃ gacchanti, tasmā dūrenidānavasenevettha vitthārato vissajjanā veditabbā. Sā panesā jātakaṭṭhakathāyaṃ vuttāti idha na vitthāritā. Tato tattha vitthāritanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – tattha paṭhamagāthāya sāvatthiyaṃ vatthu uppannaṃ, idha āḷaviyaṃ. Yathāha –

ထိုသုံးပါးသော နိဒါန်းတို့တွင် အဝိဒူရေနိဒါန်းနှင့် သန္တိကေနိဒါန်းတို့သည် ဒူရေနိဒါန်း၌သာလျှင် သက်ဝင်ပေါင်းရုံးကြကုန်သောကြောင့် ထိုကြောင့် ဤအရာ၌ ဒူရေနိဒါန်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အကျယ်အဖြေကို သိအပ်၏။ ထိုအဖြေကို ဇာတ်အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အကျယ်မချဲ့အပ်ပြီ။ ထိုကြောင့် ထိုဇာတ်အဋ္ဌကထာ၌ အကျယ်ပြဆိုအပ်သောနည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ဤကား ထူးခြားချက်တည်း— ထိုဇာတ်အဋ္ဌကထာ၌ ပထမဂါထာ၏ ဝတ္ထုသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ ဤကျမ်း၌မူကား အာဠဝီပြည်၌ ဝတ္ထုသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏—

‘‘Tena samayena buddho bhagavā āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye. Tena kho pana samayena āḷavakā bhikkhū navakammaṃ karontā rukkhaṃ chindantipi chedāpentipi. Aññataropi āḷavako bhikkhu rukkhaṃ chindati. Tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘mā, bhante, attano bhavanaṃ kattukāmo mayhaṃ bhavanaṃ chindī’ti. So bhikkhu anādiyanto chindiyeva. Tassā ca devatāya dārakassa bāhuṃ ākoṭesi. Atha kho tassā devatāya etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ idheva jīvitā voropeyya’nti. Atha kho tassā devatāya etadahosi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ idheva jīvitā voropeyyaṃ, yaṃnūnāhaṃ bhagavato etamatthaṃ āroceyya’nti. Atha kho sā devatā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. ‘Sādhu, sādhu devate, sādhu kho tvaṃ, devate, taṃ bhikkhuṃ jīvitā na voropesi. Sacajja tvaṃ, devate, taṃ bhikkhuṃ jīvitā voropeyyāsi, bahuñca tvaṃ, devate, apuññaṃ pasaveyyāsi. Gaccha tvaṃ, devate, amukasmiṃ okāse rukkho vivitto, tasmiṃ upagacchā’’’ti (pāci. 89).

“ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝီပြည် အဂ္ဂါဠဝစေတီ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ အာဠဝီပြည်သား ရဟန်းတို့သည် ကျောင်းသစ်ဆောက်လုပ်ကြသဖြင့် သစ်ပင်တို့ကို ကိုယ်တိုင်လည်း ဖြတ်ကြကုန်၏၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ဖြတ်စေကြကုန်၏။ အခြားသော အာဠဝီပြည်သား ရဟန်းတစ်ပါးသည်လည်း သစ်ပင်ကို ကိုယ်တိုင်ခုတ်ဖြတ်၏။ ထိုသစ်ပင်၌ စောင့်နေသော နတ်သမီးသည် ထိုရဟန်းအား ‘အရှင်ဘုရား၊ မိမိကျောင်းကို ဆောက်လုပ်လိုသဖြင့် အကျွန်ုပ်၏နေရာကို မဖြတ်ပါလင့်’ ဟု လျှောက်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဂရုမစိုက်ဘဲ ဖြတ်မြဲဖြတ်လေရာ ထိုနတ်သမီး၏ သားငယ်၏ လက်မောင်းကို ဓားထိမိလေ၏။ ထိုအခါ ထိုနတ်သမီးအား ‘ငါသည် ဤရဟန်းကို ဤနေရာ၌ပင် အသက်မှ ချပစ်ရလျှင် ကောင်းလေစွ’ ဟု အကြံဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ထိုနတ်သမီးအား ‘ငါသည် ဤရဟန်းကို ဤနေရာ၌ပင် အသက်မှ ချပစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ၊ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဤအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထားရလျှင် ကောင်းလေစွ’ ဟု အကြံဖြစ်ပြန်၏။ ထိုအခါ ထိုနတ်သမီးသည် မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဤအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက ‘သာဓု သာဓု နတ်သမီး၊ နတ်သမီး... သင်သည် ထိုရဟန်းကို အသက်မသတ်ခဲ့သည်မှာ အလွန်ကောင်းပေ၏။ အကယ်၍ ယနေ့ သင်သည် ထိုရဟန်းကို အသက်သတ်ခဲ့ပါလျှင် များစွာသော အကုသိုလ်ကို ဆည်းပူးမိပေလိမ့်မည်။ နတ်သမီး... သွားလော့၊ ဟိုနေရာ၌ ဆိတ်ငြိမ်သော သစ်ပင်တစ်ပင် ရှိ၏၊ ထိုသစ်ပင်သို့ သွားရောက်နေထိုင်လော့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။”

Evañca pana vatvā puna bhagavā tassā devatāya uppannakodhavinayanatthaṃ –

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနတ်သမီးအား ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်စေရန်—

‘‘Yo ve uppatitaṃ kodhaṃ, rathaṃ bhantaṃva vāraye’’ti. (dha. pa. 222) –

“အကြင်သူသည် လျင်မြန်စွာ ပြေးနေသော ရထားကို တားဆီးသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကို တားဆီးနိုင်အံ့။” (ဓမ္မပဒ ဂါထာ ၂၂၂)

Imaṃ [Pg.4] gāthaṃ abhāsi. Tato ‘‘kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā rukkhaṃ chindissantipi, chedāpessantipi, ekindriyaṃ samaṇā sakyaputtiyā jīvaṃ viheṭhentī’’ti evaṃ manussānaṃ ujjhāyitaṃ sutvā bhikkhūhi ārocito bhagavā – ‘‘bhūtagāmapātabyatāya pācittiya’’nti (pāci. 90) imaṃ sikkhāpadaṃ paññāpetvā tattha upagatānaṃ dhammadesanatthaṃ –

ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုနောက် “သာကီဝင်မင်းသား ရဟန်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် သစ်ပင်ကို ကိုယ်တိုင်လည်း ဖြတ်ကြကုန်သနည်း၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ဖြတ်စေကြကုန်သနည်း၊ သာကီဝင်မင်းသား ရဟန်းတို့သည် တစ်ခုသော ဣန္ဒြေရှိသော အသက်ရှင်သော သစ်ပင်ကို ညှဉ်းဆဲကြကုန်ဘိသနည်း” ဟု လူတို့ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ပြောဆိုသံကို ကြားရသဖြင့် ရဟန်းတို့ လျှောက်ထားအပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် “စိမ်းစိုသော သစ်ပင်မြက်ပင်တို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏” ဟူသော ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူပြီး၍၊ ထိုအရပ်သို့ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသူတို့အား တရားဒေသနာ ဟောကြားရန်အတွက်—

‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ,Visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehī’’ti. –

“အကြင်သူသည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားသော မြွေဆိပ်ကို ဆေးဝါးများဖြင့် ဖျောက်ဖျက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်၏...” ဟူသော ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Evamidaṃ ekaṃyeva vatthu tīsu ṭhānesu saṅgahaṃ gataṃ – vinaye, dhammapade, suttanipāteti. Ettāvatā ca yā sā mātikā ṭhapitā –

ဤသို့ဖြင့် ဤတစ်ဦးတည်းသော အကြောင်းဝတ္ထုသည် ဝိနည်းဒေသနာ၌လည်းကောင်း၊ ဓမ္မပဒကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ သုတ္တနိပါတ်ကျမ်း၌လည်းကောင်း သုံးဌာနတို့တွင် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (ထည့်သွင်းခြင်း) သို့ ရောက်၏။ ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် အကြင် မာတိကာကို ချမှတ်ထားအပ်၏—

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;

Vidhi pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

“ဤဂါထာကို အဘယ်သူသည်၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်အခါ၌၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သနည်းဟူသော ဤအစီအရင်ကို ပြသပြီးမှသာလျှင် ထိုဂါထာ၏ အနက်အဖွင့်ကို ငါသည် ပြုအံ့” ဟူသော မာတိကာတည်း။

Sā saṅkhepato vitthārato ca pakāsitā hoti ṭhapetvā atthavaṇṇanaṃ.

ထိုမာတိကာကို အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ကို ဖယ်ထား၍ အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

1. Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā. Yoti yo yādiso khattiyakulā vā pabbajito, brāhmaṇakulā vā pabbajito, navo vā majjhimo vā thero vā. Uppatitanti uddhamuddhaṃ patitaṃ gataṃ, pavattanti attho, uppannanti vuttaṃ hoti. Uppannañca nāmetaṃ vattamānabhutvāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi saṅkhataṃ uppādādisamaṅgi vattamānuppannaṃ nāma, yaṃ sandhāya ‘‘uppannā dhammā, anuppannā dhammā, uppādino dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) vuttaṃ. Ārammaṇarasamanubhavitvā niruddhaṃ anubhutvāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ, uppādādittayamanuppatvā niruddhaṃ bhutvāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhutvāpagatuppannaṃ nāma. Tadetaṃ ‘‘evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417) ca, ‘‘yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāpāripūrī hotī’’ti ca evamādīsu suttantesu daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’’ti evamādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi evaṃ kate okāse avassamuppattito okāsakatuppannaṃ [Pg.5] nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhatamakusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma.

၁. ဤသုတ္တနိပါတ်ကျမ်း၌ ဤသည်ကား အနက်အဖွင့် ဖြစ်သည်။ "ယော" ဟူသည်မှာ မင်းမျိုးမှဖြစ်စေ၊ ပုဏ္ဏားမျိုးမှဖြစ်စေ ရဟန်းပြုသော၊ ဝါနုသော ရဟန်းငယ်၊ ဝါလတ်ရဟန်း သို့မဟုတ် မထေရ်ကြီး ဖြစ်သော အကြင်သို့သော သဘောရှိသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဥပ္ပတိတံ" ဟူသည်မှာ အထက်အထက်သို့ ရှေးရှုရောက်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အနက်ရသဖြင့် "ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော (ဥပ္ပန္န)" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဖြစ်ပေါ်ပြီးသော (ဥပ္ပန္န) မည်သည်မှာ ဝတ္တမာနုပ္ပန္န၊ ဘုတွာပဂတုပ္ပန္န၊ ဩကာသကတုပ္ပန္န၊ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္န တို့၏အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အပြားရှိ၏။ ထိုဖြစ်ပေါ်သောတရားတို့တွင် ပြုပြင်အပ်သော (သင်္ခတ) တရားအားလုံးသည် ဥပါဒ်အစရှိသော ခဏသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော "ဝတ္တမာနုပ္ပန္န" မည်၏။ ထိုဖြစ်ဆဲတရားကို ရည်၍ မြတ်စွာဘုရားက "ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ၊ အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ၊ ဥပ္ပါဒိနော ဓမ္မာ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားပြီးနောက် ချုပ်ပျောက်သွားသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စိတ်နှင့် ဥပါဒ်စသော ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်၍ ချုပ်ပျောက်သွားသော ကြွင်းကျန်သော သင်္ခတတရားတို့သည် ခံစားပြီး၍ ကင်းပျောက်သွားသော "ဘုတွာပဂတုပ္ပန္န" မည်၏။ ထိုဘုတွာပဂတုပ္ပန္နကို "ဤသို့သဘောရှိသော ယုတ်မာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများခြင်းသည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော သုတ္တန်တို့၌ ရှုမြင်အပ်၏။ "ယင်းပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေး၌ ပြုခဲ့ဖူးသော ကံတို့သည်..." အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ကံသည် အတိတ်ဖြစ်သော်လည်း အခြားကံ၏ အကျိုးပေးကို တားမြစ်၍ မိမိ၏ အကျိုးပေးခွင့်ကို ပြုလျက် တည်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ အခွင့်ပြုအပ်သော အကျိုးတရားသည် မဖြစ်သေးသော်လည်း မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာမည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဩကာသကတုပ္ပန္န" မည်၏။ ထိုထိုဘုံ၌ အမြစ်မပြတ်သေးသော အကုသိုလ်တရားသည် "ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္န" မည်၏။

Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Seyyathidaṃ – bhūmi nāma vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu uppattārahaṃ kilesajātaṃ. Tena hi sā bhūmiladdhā nāma hotīti. Tasmā ‘‘bhūmiladdha’’nti vuccati. Tañca pana na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena hi sabbepi atītādibhede pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccāyanauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhiputtanandamāṇavakādīnaṃ viya. Yadi cetaṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ jaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ nāma veditabbaṃ. Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha ca yassa khandhesu appahīnānusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na itare khandhā. Atītakkhandhesu cassa appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhā eva vatthu, na itare. Eseva nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhā eva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu.

ဤ၌ ဘုံ (ဘူမိ) နှင့် ဘုံရကိလေသာ (ဘူမိလဒ္ဓ) တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။ ဘုံ (ဘူမိ) မည်သည်ကား ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်သော ဘုံသုံးပါး၌ ရှိသော ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်သည်။ ဘူမိလဒ္ဓ မည်သည်ကား ထိုခန္ဓာတို့၌ ဖြစ်ထိုက်သော ကိလေသာအစု ဖြစ်သည်။ ထိုခန္ဓာငါးပါးကို အကြောင်းပြု၍ ကိလေသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဘူမိလဒ္ဓ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်မူ အတိတ်အစရှိသော အပြားအားဖြင့် အလုံးစုံသော ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ပိုင်းခြားသိအပ်ပြီးသော ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း အာရုံပြု၍ ကိလေသာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာအားဖြင့် ရှင်မဟာကစ္စည်းထေရ်၊ ဥပ္ပလဝဏ်ရဟန္တာမ အစရှိသော အရှင်မြတ်တို့၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို အာရုံပြု၍ ရေယျသူဋ္ဌေးသား၊ နန္ဒလုလင် အစရှိသောသူတို့အား ကိလေသာ အကုသိုလ်များ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုအာရုံပြုရာ ခန္ဓာသည်သာ ဘူမိလဒ္ဓ မည်အံ့၊ ထိုခန္ဓာကို မပယ်နိုင်ခြင်းကြောင့် မည်သူမျှ သံသရာ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ကိလေသာကို စွန့်ပယ်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ အမှီပြုရာ ဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဘူမိလဒ္ဓဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိပဿနာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်သေးသော ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ခန္ဓာဖြစ်ပေါ်လာသည့် (ဥပါဒ်ခဏ) မှစ၍ သံသရာ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ကိလေသာတရားတို့သည် ကိန်းအောင်းလျက်ရှိ၏။ ထိုကိလေသာကို မပယ်ရသေးသော အနက်ဖြင့် "ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္န" ဟု သိအပ်၏။ ထိုဘူမိလဒ္ဓဖြစ်သော ကိလေသာတို့တွင်လည်း အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား မိမိ၏ ခန္ဓာတို့၌ မပယ်ရသေးသော ကိန်းအောင်းတတ်သော ကိလေသာတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား မိမိ၏ ထိုခန္ဓာကိုယ်တို့သည်သာ ထိုကိလေသာတို့ တည်ရာဝတ္ထု ဖြစ်၏၊ သူတပါး၏ ခန္ဓာကိုယ်တို့သည် တည်ရာဝတ္ထု မဟုတ်ကုန်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အတိတ်ခန္ဓာတို့၌ မပယ်ရသေးဘဲ ကိန်းအောင်းတတ်သော ကိလေသာတို့၏ တည်ရာဝတ္ထုမှာ မိမိ၏ အတိတ်ခန္ဓာတို့သာ ဖြစ်၏၊ အခြားခန္ဓာများ မဟုတ်။ အနာဂတ်အစရှိသော ခန္ဓာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ကာမာဝစရခန္ဓာတို့၌ မပယ်ရသေးဘဲ ကိန်းအောင်းနေသော ကိလေသာတို့၏ တည်ရာဝတ္ထုမှာ ကာမာဝစရခန္ဓာတို့သာ ဖြစ်၏၊ အခြား ရူပါဝစရ အရူပါဝစရခန္ဓာတို့သည် တည်ရာဝတ္ထုမဟုတ်ကုန်။ ရူပါဝစရ အရူပါဝစရခန္ဓာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Sotāpannādīnaṃ pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa pana sabbaso vaṭṭamūlānaṃ kilesānaṃ appahīnattā yaṃ kiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ vā akusalaṃ vā hoti, iccassa kilesappaccayā vaṭṭaṃ vaḍḍhati. Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandhe eva, na vedanākkhandhādīsu…pe… viññāṇakkhandhe eva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasu khandhesu anusayitattā. Kathaṃ? Pathavīrasādimiva rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapattapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāvakappāvasānaṃ bījaparamparāya rukkhapaveṇīsantāne ṭhite [Pg.6] ‘‘taṃ pathavīrasādi mūle eva, na khandhādīsu, phale eva vā, na mūlādīsū’’ti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesveva mūlādīsu anugatattā, evaṃ. Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma rukkhe visaṃ payojeyya, atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasapariyādinnena appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ samattho na bhaveyya, evamevaṃ khandhappavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visappayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ pariyādinnattā kiriyabhāvamattamupagatakāyakammādi sabbakammappabhedo āyatiṃ punabbhavābhinibbattadhammatamāgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ samattho na hoti. Kevalaṃ pana carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāti. Evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ.

သောတာပန် အစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်မူကား အကြင်အကြင် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ ခန္ဓာတို့၌ ထိုထိုသံသရာ၏ အရင်းမူလဖြစ်သော ကိလေသာကို ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၏။ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပယ်အပ်ပြီးသော ထိုထိုသံသရာရင်း ကိလေသာတို့၏ တည်ရာဝတ္ထု မဟုတ်တော့သည့်အတွက် ထိုခန္ဓာတို့သည် "ဘုံ (ဘူမိ)" ဟူသော အရေအတွက်ကို မရတော့ကုန်။ ပုထုဇဉ်အားကား သံသရာရင်း ကိလေသာတို့ကို အလုံးစုံ မပယ်ရသေးသောကြောင့် ပြုအပ်သမျှသော ကုသိုလ်ကံ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ကံသည် ကိလေသာဟူသော အကြောင်းရင်းကြောင့် သံသရာဝဋ်ကို တိုးပွားစေ၏။ ထိုပုထုဇဉ်အား သံသရာရင်းဖြစ်သော ထိုကိလေသာသည် ရူပက္ခန္ဓာ၌သာ အထောက်အပံ့ ဖြစ်၏၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့၌ မဖြစ်ဟု မဆိုအပ်။ သို့မဟုတ် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၌သာ ဖြစ်၏၊ ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့၌ မဖြစ်ဟုလည်း မဆိုအပ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အသီးအခြား မခွဲခြားဘဲ ခန္ဓာငါးပါးလုံး၌ ကိန်းအောင်း (အနုသယ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မည်သို့ ကိန်းအောင်းသနည်းဟူမူ - သစ်ပင်၌ မြေဆီမြေနှစ် အစရှိသည်တို့ ကိန်းအောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်ဆိုသော် - ဥပမာအားဖြင့် သစ်ပင်ကြီးသည် မြေပြင်ကို အခြေပြု၍ မြေဆီမြေနှစ်နှင့် ရေအရသာကို အမှီပြုလျက် ထိုအကြောင်းကြောင့် အမြစ်၊ ပင်စည်၊ ခက်မ၊ ခက်ငယ်၊ သစ်ရွက်၊ အညွန့်၊ အပွင့်၊ အသီးတို့ဖြင့် ကြီးထွားကာ ကောင်းကင်သို့ ဖြန့်ကျက်ပြီးလျှင် ကမ္ဘာကုန်သည်အထိ မျိုးစေ့အဆက်ဆက်ဖြင့် သစ်ပင်အစဉ်အဆက် တည်ရှိနေသောအခါ "ထိုသစ်ပင်သည် မြေဆီမြေနှစ်ကြောင့်သာ တည်၏၊ ပင်စည်အစရှိသည်တို့ကြောင့် မတည်" ဟု မဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ "အသီးကြောင့်သာ တည်၏၊ အမြစ်အစရှိသည်တို့ကြောင့် မတည်" ဟု မဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အမြစ်အစရှိသော အလုံးစုံသော အစိတ်အပိုင်းတို့၌ မြေဆီမြေနှစ်သည် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူပင် ခန္ဓာငါးပါး၌ ကိလေသာ ကိန်းအောင်းပုံကိုလည်း အသီးအခြား ခွဲခြား၍ မဆိုအပ်ပေ။ အခြားဥပမာတစ်ခုကို ဆိုရသော် - ထိုသစ်ပင်၏ အပွင့်အသီးတို့၌ ငြီးငွေ့သော ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ သစ်ပင်တွင် "ဖားကျောက်ဆူး" ဟုခေါ်သော အဆိပ်ကို သစ်ပင်၌ လူးမြှိက်အံ့။ ထိုအခါ ထိုသစ်ပင်သည် ထိုအဆိပ်တွေ့ထိမှုကြောင့် မြေဆီရေရသများ ကုန်ခန်းကာ တဖန် ပြန်လည်မရှင်သန်နိုင်သော သဘောသို့ ရောက်သဖြင့် သစ်ပင်အစဉ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်တော့သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ငြီးငွေ့သော အမျိုးကောင်းသားသည် ထိုယောက်ျား အရပ်လေးမျက်နှာရှိ သစ်ပင်၌ အဆိပ်ကို လူးမြှိက်သကဲ့သို့ မိမိ၏ ခန္ဓာအစဉ်၌ မဂ်လေးပါးကို ပွားများအားထုတ်၏။ ထိုအခါ ထိုသူ၏ ခန္ဓာအစဉ်သည် ထိုမဂ်လေးပါး၏ အတွေ့ဖြင့် ထိတွေ့အပ်သည်ရှိသော် သံသရာရင်း ကိလေသာတို့ ကုန်ခန်းသွားခြင်းကြောင့် ကာယကံအစရှိသော ကံအားလုံးတို့သည် ကြိယာမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် နောင်တဖန် ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောသို့ မရောက်တော့ဘဲ နောက်ထပ်ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘဝအစဉ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်တော့ပေ။ စင်စစ်သော်ကား လောင်စာကုန်သောမီးသည် စွဲလမ်းစရာ လောင်စာမရှိတော့သဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားသကဲ့သို့ အဆုံးစွန်သော စုတိစိတ် ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်လေတော့၏။ ဤသို့လျှင် ဘုံ (ဘူမိ) နှင့် ဘုံရကိလေသာ (ဘူမိလဒ္ဓ) တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။

Apica aparampi samudācārārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatavasena catubbidhamuppannaṃ. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge avassamuppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati. Kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātañcettha nidassanaṃ. Tassa ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādīsu (ma. ni. 1.26; a. ni. 6.58) payogo daṭṭhabbo. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitakilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhaṃ uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Taṃ ‘‘ayampi kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhi bhāvito bahulīkato santo ceva paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpetī’’tiādīsu (pārā. 165) daṭṭhabbaṃ. Samathavipassanāvasena vikkhambhitampi kilesajātaṃ ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītanti katvā asamūhatuppannanti vuccati. Ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni ocinantassa madhurassarena [Pg.7] gāyato mātugāmassa gītassaraṃ sutavato uppannakilesajātañcettha nidassanaṃ. Tassa ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.157) payogo daṭṭhabbo. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

တနည်းအားဖြင့်လည်း (၁) သမုဒါစာရုပ္ပန္န (ရှေးရှုထင်ရှားဖြစ်ဆဲ)၊ (၂) အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္န (အာရုံကိုစွဲယူမိသဖြင့် ဖြစ်မည့်)၊ (၃) အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္န (မခွာအပ်သေးသဖြင့် ဖြစ်မည့်)၊ (၄) အသမူဟတုပ္ပန္န (မပယ်နုတ်အပ်သေးသဖြင့် ဖြစ်မည့်) ဟူသော အစွမ်းအားဖြင့် ‘ဥပ္ပန္န’ (ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သောတရား) သည် လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ‘ဝတ္တမာနုပ္ပန္န’ သည်သာလျှင် ‘သမုဒါစာရုပ္ပန္န’ မည်၏။ မျက်စိစသည်တို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ အာရုံရောက်လာသောအခါ ကနဦး၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိသေးသော်လည်း၊ အာရုံကို စွဲလမ်းစွာ အာရုံပြုမိသောကြောင့် နောက်ကာလ၌ မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ကိလေသာကို ‘အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္န’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကလျာဏီရွာ၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်သွားလာသော မဟာတိဿမထေရ်အား ဆန့်ကျင်ဘက်မိန်းမပျို၏ ရူပါရုံကို မြင်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာသည် ဤအရာ၌ သာဓက (သက်သေ) ဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်၏အရာ၌ ‘ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်’ အစရှိသော သုတ်ပါဌ်တို့ဖြင့် အားထုတ်မှု (လုံ့လ) ကို မှတ်အပ်၏။ သမထ၊ ဝိပဿနာတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော တရားဖြင့် မခွာအပ်သေးသော ကိလေသာသည် စိတ်အစဉ်သို့ မရောက်လာသေးသော်လည်း၊ ယင်းကိလေသာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တားမြစ်တတ်သော အကြောင်းတရား (မဂ်ဉာဏ်) မရှိသေးသောကြောင့် ‘အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္န’ မည်၏။ ထိုတရားကို ‘ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤအာနာပါနဿတိ သမာဓိကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် အလွန်ငြိမ်သက်၏၊ မြတ်၏၊ တဖန် အဖန်ဖန် တောင့်တစရာ မလိုဘဲ ချမ်းသာစွာ နေရကြောင်းဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ထိုထိုနေရာ၌ပင် ကွယ်ပျောက်စေတတ်၏’ စသော သုတ်ပါဌ်တို့ဖြင့် မှတ်အပ်၏။ သမထ၊ ဝိပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခွာအပ်ပြီးသော်လည်း အရိယာမဂ်ဖြင့် မပယ်နုတ်ရသေးသဖြင့် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောတရားကို မလွန်မြောက်နိုင်သေးသောကြောင့် ‘အသမူဟတုပ္ပန္န’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကောင်းကင်၌ သွားလာနိုင်သော၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ကို ရရှိသော မထေရ်တစ်ပါးသည် ရွာအနီးရှိ တောအုပ်တစ်ခုတွင် ပန်းပွင့်သော သစ်ပင်၌ ပန်းပွင့်ဆွတ်နေစဉ် သာယာသောအသံဖြင့် သီချင်းဆိုနေသော မိန်းမပျို၏ သီချင်းသံကို ကြားရသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာသည် ဤအရာ၌ သာဓကဖြစ်၏။ ထိုမထေရ်၏အရာ၌ ‘မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်တရားကို ကြိမ်ဖန်များစွာ ပွားများသူသည် ဖြစ်ပေါ်ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို လမ်းခုလတ်၌ပင် ကွယ်ပျောက်စေတတ်၏’ စသော သုတ်ပါဌ်တို့ဖြင့် အားထုတ်မှုကို မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ သုံးပါးအပြားရှိသော ‘အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္န’၊ ‘အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္န’ နှင့် ‘အသမူဟတုပ္ပန္န’ တို့သည် ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္န (ပွားရာဌာနရသော ကိလေသာ) ၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (ပေါင်းခြင်း) သို့ ရောက်၏ဟု သိအပ်၏။

Evametasmiṃ yathāvuttappabhede uppanne bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannavasenāyaṃ kodho uppannoti veditabbo. Kasmā? Evaṃvidhassa vinetabbato. Evaṃvidhameva hi uppannaṃ yena kenaci vinayena vinetuṃ sakkā hoti. Yaṃ panetaṃ vattamānabhutvāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ uppannaṃ, ettha aphalo ca asakyo ca vāyāmo. Aphalo hi bhutvāpagate vāyāmo vāyāmantarenāpi tassa niruddhattā. Tathā okāsakate. Asakyo ca vattamānasamudācāruppanne kilesavodānānaṃ ekajjhamanuppattitoti.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ‘ဥပ္ပန္န’ သဒ္ဒါ၌ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္န၊ အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္န၊ အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္န၊ အသမူဟတုပ္ပန္နတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဤအမျက်ဒေါသသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ (ဥပ္ပန္န)’ ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား ဤသို့သော သဘောရှိသော ဒေါသကိုသာလျှင် ဆုံးမအပ် (ပယ်ဖျောက်အပ်) သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကိုသာလျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော ဝိနည်းတရားဖြင့် ဆုံးမရန် တတ်နိုင်၏။ ဝတ္တမာနုပ္ပန္န (ဖြစ်ဆဲ)၊ ဘုတွာပဂတုပ္ပန္န (ဖြစ်ပြီးချုပ်ကွယ်ပြီး)၊ ဩကာသကတုပ္ပန္န (ဖြစ်ခွင့်ရပြီးချုပ်သွားပြီး) ဟူသော သမုဒါစာရုပ္ပန္န၌မူကား အားထုတ်ခြင်း (လုံ့လပြုခြင်း) သည် အကျိုးမရှိသည်လည်းဖြစ်၏၊ မတတ်နိုင်သည်လည်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီးသော ဒေါသ၌ အားထုတ်မှုပြုခြင်းသည် အကျိုးမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား အခြားသော အားထုတ်မှု မပြုမီကပင် ထိုဒေါသသည် ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ ဩကာသကတုပ္ပန္န၌လည်း ဖြစ်၏။ ဝတ္တမာနသမုဒါစာရုပ္ပန္န (လက်တွေ့ထင်ရှားဖြစ်ဆဲကိလေသာ) ၌မူကား ကိလေသာနှင့် ကိလေသာ၏ ဖြူစင်ခြင်း (ပယ်ခြင်း) တို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အားထုတ်မှုပြုခြင်းသည် မတတ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

Vinetīti ettha pana –

‘ဝိနေတိ’ (ဆုံးမပယ်ဖျောက်၏) ဟူသော ဤပုဒ်၌မူကား—

‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Tesu aṭṭhavidhenesa, vinetīti pavuccati’’.

“ဝိနည်း (ပယ်ဖျောက်ခြင်း) သည် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏၊ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသည် ငါးပါးစီ အပြားရှိ၏။ ထိုဆယ်ပါးသော ဝိနည်းတို့တွင် ရှစ်ပါးသောဝိနည်းဖြင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒေါသကို ဆုံးမ၏ (ပယ်ဖျောက်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။”

Ayañhi saṃvaravinayo, pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhe vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidho.

ဤဝိနည်းသည် သံဝရဝိနည်း၊ ပဟာနဝိနည်းဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ဤနှစ်ပါးသော ဝိနည်းတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဝိနည်းသည် ငါးပါးစီ ကွဲပြားပြန်၏။ သံဝရဝိနည်းသည်လည်း သီလသံဝရ (သီလဖြင့် စောင့်စည်းခြင်း)၊ သတိသံဝရ (သတိဖြင့် စောင့်စည်းခြင်း)၊ ဉာဏ်သံဝရ (ပညာဖြင့် စောင့်စည်းခြင်း)၊ ခန္တီသံဝရ (သည်းခံခြင်းဖြင့် စောင့်စည်းခြင်း)၊ ဝီရိယသံဝရ (လုံ့လဖြင့် စောင့်စည်းခြင်း) ဟု ငါးပါးအပြားရှိ၏။ ပဟာနဝိနည်းသည်လည်း တဒင်္ဂပဟာန် (အင်္ဂါတစ်ခုချင်းအားဖြင့် ပယ်ခြင်း)၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန် (ဝိက္ခမ္ဘနဖြင့် ပယ်ခြင်း/စမတ်သမာဓိဖြင့် ခွာ၍ပယ်ခြင်း)၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန် (အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက်၍ ပယ်ခြင်း)၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာန် (ငြိမ်းအေးစေခြင်းဖြင့် ပယ်ခြင်း)၊ နိဿရဏပဟာန် (ထွက်မြောက်ခြင်းဖြင့် ပယ်ခြင်း) ဟု ငါးပါးအပြားရှိ၏။

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’tiādīsu (vibha. 511) sīlasaṃvaro, ‘‘rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) satisaṃvaro.

ထိုသံဝရဝိနည်းတို့တွင် ‘ဤပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏’ စသော သုတ်ပါဌ်တို့၌ ‘သီလသံဝရ’ ကို သိအပ်၏။ ‘မျက်စိဣန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်၏၊ မျက်စိဣန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏’ စသော သုတ်ပါဌ်တို့၌ ‘သတိသံဝရ’ ကို သိအပ်၏။

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –

“အို-အဇိတ (ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူ၏) လောက၌ စီးဆင်းသော ကိလေသာရေအယဉ်တို့ကို ပိတ်ဆို့တားဆီးကြောင်းသည် သတိတည်း၊ ထိုရေအယဉ်တို့ကို စောင့်စည်းကြောင်း သတိဟူ၍ ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏၊ ထိုရေအယဉ်တို့ကို ပညာဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်ကုန်၏” ဟူသော—

Ādīsu [Pg.8] ñāṇasaṃvaro, ‘‘khamo hoti sītassa uṇhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114) khantisaṃvaro, ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, pajahati, vinodetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114) vīriyasaṃvaro veditabbo. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyavacīduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

အစရှိသော သုတ်ပါဌ်တို့၌ ‘ဉာဏ်သံဝရ’ ကို သိအပ်၏။ ‘အေးခြင်း ပူခြင်းကို သည်းခံနိုင်သူ ဖြစ်၏’ စသော သုတ်ပါဌ်တို့၌ ‘ခန္တီသံဝရ’ ကို သိအပ်၏။ ‘ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို လက်မခံဘဲ ပယ်စွန့်၏၊ ဖျောက်ပစ်၏’ စသော သုတ်ပါဌ်တို့၌ ‘ဝီရိယသံဝရ’ ကို သိအပ်၏။ ဤစောင့်စည်းခြင်းအားလုံးသည် မိမိတို့ စောင့်စည်းအပ်၊ ဆုံးမအပ်ကုန်သော ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်စသည်တို့ကို စောင့်စည်းတတ်သောကြောင့် ‘သံဝရ’ မည်၏၊ ဆုံးမပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ (ဝိနည်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ သံဝရဝိနည်းသည် ငါးပါးကွဲပြားသည်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanaṅgesu yāva attano aparihānavasena pavatti, tāva tena tena ñāṇena tassa tassa anatthasantānassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhayesu abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Yaṃ pana upacārappanābhedassa samādhino yāva attano aparihānipavatti, tāva tenābhihatānaṃ nīvaraṇānaṃ yathāsakaṃ vitakkādipaccanīkadhammānañca anuppattisaṅkhātaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ pana catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne yathāsakaṃ ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagahanassa puna accantaappavattibhāvena samucchedasaṅkhātaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ pahānaṃ, idaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ pana sabbasaṅkhatanissaraṇattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati, taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti [Pg.9] vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo. Evamekekassa pañcadhā bhinnattā dasete vinayā honti.

ထိုနည်းတူစွာ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ် အစရှိသော ဝိပဿနာအင်္ဂါတို့၌ မိမိကိုယ်၌ မဆုတ်ယုတ်သောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုထိုဉာဏ်ဖြင့် ထိုထိုသော အကျိုးမဲ့အစဉ် (ကိလေသာအစဉ်) ကို ပယ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ - နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (နာမရူပဝဝတ္ထာန်) ဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ အကြောင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်း (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟ) ဖြင့် အဟေတုဒိဋ္ဌိ၊ ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ခြင်း၊ ထိုအကြောင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်း၏ နောက်ထပ်တစ်ဆင့်ဖြစ်သော ကင်္ခါဝိတရဏ (ယုံမှားခြင်းကို ကျော်လွန်ခြင်း) ဖြင့် သို့လောသို့လော တွေးတောယုံမှားခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ကလာပသမ္မသန (အုပ်စုအလိုက် သုံးသပ်ခြင်း) ဖြင့် "ငါ" "ငါ့ဥစ္စာ" ဟု စွဲလမ်းခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာန (လမ်းဟုတ် မဟုတ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) ဖြင့် လမ်းမဟုတ်သည်၌ လမ်းဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ဥဒယဒဿန (ဖြစ်မှုကို မြင်ခြင်း) ဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ဝယဒဿန (ပျက်မှုကို မြင်ခြင်း) ဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ဘယဒဿန (ဘေးဟု မြင်ခြင်း) ဖြင့် ဘေးရှိသော ဘေးဖြစ်စေတတ်သော အရာတို့၌ ဘေးမရှိဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အာဒီနဝဒဿန (အပြစ်ဟု မြင်ခြင်း) ဖြင့် သာယာဖွယ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ นိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ (ငြီးငွေ့မှုကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း) ဖြင့် မွေ့လျော်ဖွယ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏ် (လွတ်မြောက်လိုသောဉာဏ်) ဖြင့် မလွတ်မြောက်လိုခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ဥပေက္ခာဉာဏ် (သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်) ဖြင့် လျစ်လျူမရှုခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အနုလုံ (အနုလောမဉာဏ်) ဖြင့် ဓမ္မတာ (ဓမ္မဋ္ဌိတိ) နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့၌ ဖီဆန်ဆန့်ကျင်သော အဖြစ်ကို ပယ်ခြင်း၊ ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရနိမိတ်ကို စွဲယူခြင်းကို ပယ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို တဒင်္ဂပဟာန် မည်၏။ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိ အပြားရှိသော သမာဓိသည် မိမိကိုယ်၌ မဆုတ်ယုတ်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုသမာဓိဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော နီဝရဏတရားတို့နှင့် မိမိတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဝိတက်စသည်တို့၏ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပယ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသည်ကို ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန် မည်၏။ အရိယာမဂ်လေးပါးကို ပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုထိုမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ မိမိနှင့် သက်ဆိုင်ရာ "ဒိဋ္ဌိဂတတို့ကို ပယ်ရန်" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပြက်ပြက်ထင်ထင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာတောကို နောက်ထပ် လုံးဝမဖြစ်ပေါ်နိုင်သော အဖြစ်အားဖြင့် ဖြတ်တောက်၍ ပယ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသည်ကို သမုစ္ဆေဒပဟာန် မည်၏။ ဖိုလ်အခိုက်အတန့်၌ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းဟူသော ပယ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသည်ကို ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာန် မည်၏။ သင်္ခတတရား အလုံးစုံမှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သောကြောင့် ပယ်စွန့်အပ်သော သင်္ခတတရား အားလုံးရှိရာ နိဗ္ဗာန်သည် ရှိ၏။ ဤသည်ကို နိဿရဏပဟာန် မည်၏။ ဤပယ်ခြင်း အားလုံးတို့သည် စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ပယ်ခြင်း (ပဟာန) မည်၏။ ဆုံးမခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ဆုံးမခြင်း (ဝိနယ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ပဟာနဝိနည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုပယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုဝိနည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်လည်း "ပဟာနဝိနည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပဟာနဝိနည်းသည်လည်း ငါးပါးအပြား ရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် တခုတခုသော ဝိနည်း၏ ငါးပါးအပြားအားဖြင့် ကွဲပြားသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဝိနည်းတို့သည် ဆယ်ပါးအပြားရှိကုန်၏။

Tesu paṭippassaddhivinayaṃ nissaraṇavinayañca ṭhapetvā avasesena aṭṭhavidhena vinayenesa tena tena pariyāyena vinetīti pavuccati. Kathaṃ? Sīlasaṃvarena kāyavacīduccaritāni vinentopi hi taṃsampayuttaṃ kodhaṃ vineti, satipaññāsaṃvarehi abhijjhādomanassādīni vinentopi domanassasampayuttaṃ kodhaṃ vineti, khantisaṃvarena sītādīni khamantopi taṃtaṃāghātavatthusambhavaṃ kodhaṃ vineti, vīriyasaṃvarena byāpādavitakkaṃ vinentopi taṃsampayuttaṃ kodhaṃ vineti. Yehi dhammehi tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānāni honti, tesaṃ dhammānaṃ attani nibbattanena te te dhamme pajahantopi tadaṅgappahātabbaṃ vikkhambhetabbaṃ samucchinditabbañca kodhaṃ vineti. Kāmañcettha pahānavinayena vinayo na sambhavati. Yehi pana dhammehi pahānaṃ hoti, tehi vinentopi pariyāyato ‘‘pahānavinayena vinetī’’ti vuccati. Paṭippassaddhippahānakāle pana vinetabbābhāvato nissaraṇappahānassa ca anuppādetabbato na tehi kiñci vinetīti vuccati. Evaṃ tesu paṭippassaddhivinayaṃ nissaraṇavinayañca ṭhapetvā avasesena aṭṭhavidhena vinayenesa tena tena pariyāyena vinetīti pavuccatīti. Ye vā –

ထိုဆယ်ပါးသော ဝိနည်းတို့တွင် ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိနည်းနှင့် နိဿရဏဝိနည်းတို့ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းသော ရှစ်ပါးအပြားရှိသော ဝိနည်းဖြင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုထိုသော အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် ဆုံးမ၏ (ဝိနည်းပြု၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - သီလသံဝရဖြင့် ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်တို့ကို ဆုံးမသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုဒုစရိုက်နှင့် ယှဉ်သော ဒေါသကို ဆုံးမ၏ (ပယ်ဖျောက်၏)။ သတိသံဝရ၊ ပညာသံဝရတို့ဖြင့် အဘိဇ္ဈာ၊ ဒေါမနဿ စသည်တို့ကို ဆုံးမသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဒေါမနဿနှင့် ယှဉ်သော ဒေါသကို ဆုံးမ၏။ ခန္တီသံဝရဖြင့် အချမ်းအပူ စသည်တို့ကို သည်းခံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုထိုသော ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အာဃာတဝတ္ထုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကို ဆုံးမ၏။ ဝီရိယသံဝရဖြင့် ဗျာပါဒဝိတက်ကို ဆုံးမသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုဗျာပါဒဝိတက်နှင့် ယှဉ်သော ဒေါသကို ဆုံးမ၏။ အကြင်ကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကို မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ထိုထိုအကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်စွန့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း တဒင်္ဂဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ ခွာ၍ ပယ်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ ဖြတ်တောက်၍ ပယ်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော ဒေါသကို ဆုံးမ၏။ ဤအရာ၌ ပဟာနဝိနည်းဖြင့် ဆုံးမခြင်းသည် အကယ်စင်စစ် မဖြစ်နိုင်ကောင်းသော်လည်း၊ အကြင်ကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် ပယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် ဆုံးမသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် "ပဟာနဝိနည်းဖြင့် ဆုံးမ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာန် အခါ၌ကား (ကိလေသာကို ပယ်ပြီးဖြစ်၍) ထပ်မံဆုံးမအပ်သော တရားမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဿရဏပဟာန်၏ (ထပ်မံ) မဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဝိနည်းတို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကို ဆုံးမ၏ဟု မဆိုအပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ထိုဆယ်ပါးသော ဝိနည်းတို့တွင် ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိနည်းနှင့် နိဿရဏဝိနည်းတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော ရှစ်ပါးအပြားရှိသော ဝိနည်းဖြင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုထိုသော အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် ဆုံးမ၏ဟု ဆိုအပ်သတည်း။ သို့မဟုတ် -

‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā…pe… karuṇā… upekkhā… asati-amanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo, evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Kammassakatā eva vā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā kammassako ayamāyasmā…pe… dāyādo bhavissatī’’ti (a. ni. 5.161) –

"ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ရန်ငြိုးကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျောက်ရာဖြစ်သော ဤရန်ငြိုးပြေပျောက်ကြောင်း တရားတို့သည် ငါးပါးရှိကုန်၏။ ငါးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၌ ရန်ငြိုးသည် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ မေတ္တာကို ပွားများအပ်၏။ပ။ ကရုဏာကို ပွားများအပ်၏။ ဥပေက္ခာကို ပွားများအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သတိမပြုခြင်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းသို့ ရောက်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ ဖြစ်သော ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ 'ဤအရှင်သည် ကံသာလျှင် မိမိကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိ၏။ပ။ မိမိကံ၏ အမွေခံ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ကမ္မဿကတာတရားကို ဆောက်တည်အပ်၏" ဟူ၍ (ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။)

Evaṃ pañca āghātapaṭivinayā vuttā. Ye ca –

ဤသို့လျှင် ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်း တရားငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ အကြင် ရန်ငြိုးပြေပျောက်ကြောင်း တရားငါးပါးတို့သည်လည်း ရှိကုန်သေး၏၊ ထိုတရားတို့ကား -

‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso[Pg.10], ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti, parisuddhavacīsamācāro, evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo’’ti (a. ni. 5.162) –

"ငါ့ရှင်တို့၊ ရဟန်းအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ရန်ငြိုးကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျောက်ရာဖြစ်သော ဤရန်ငြိုးပြေပျောက်ကြောင်း တရားတို့သည် ငါးပါးရှိကုန်၏။ ငါးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း။ ငါ့ရှင်တို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုယ်အမူအရာ မစင်ကြယ်သော်လည်း နှုတ်အမူအရာ စင်ကြယ်၏၊ ငါ့ရှင်တို့၊ ဤသို့သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏" ဟူ၍ (ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။)

Evamādināpi nayena pañca āghātapaṭivinayā vuttā. Tesu yena kenaci āghātapaṭivinayena vinentopesa vinetīti pavuccati. Apica yasmā –

ဤသို့ အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်း တရားငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပယ်ဖျောက်ကြောင်း တရားတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း "ဆုံးမတတ်သောသူ" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် -

‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okkanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padoseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) –-

"ရဟန်းတို့၊ ခိုးသူပုန်းတို့သည် နှစ်ဖက်သွားလွှဖြင့် အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို တိုက်ဖြတ်ငြားသော်လည်း၊ ထိုသို့ တိုက်ဖြတ်ရာ၌ စိတ်ဆိုးပြစ်မှားသောသူသည် ငါ၏ အဆုံးအမကို လိုက်နာပြုလုပ်သူ မဟုတ်ပေ" ဟု

Evaṃ satthu ovādaṃ,

ဤသို့သော မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမဩဝါဒကိုလည်းကောင်း၊

‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

"အမျက်ထွက်သူကို ပြန်၍ အမျက်ထွက်သောသူသည် ထိုသို့ပြန်၍ အမျက်ထွက်ခြင်းကြောင့်ပင် ထိုသူ့ထက် ပို၍ ယုတ်ညံ့သူ ဖြစ်၏။ အမျက်ထွက်သူကို ပြန်၍ အမျက်မထွက်သောသူသည် အောင်နိုင်ခဲသော စစ်ပွဲကို အောင်နိုင်၏။

‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati’’. (saṃ. ni. 1.188);

သူတစ်ပါး အမျက်ထွက်သည်ကို သိ၍ အကြင်သူသည် သတိရှိလျက် ငြိမ်းအေး၏၊ ထိုသူသည် မိမိ၏အကျိုး၊ သူတစ်ပါး၏အကျိုး နှစ်ဦးသားလုံး၏ အကျိုးကို ကျင့်သည်မည်၏" ဟူသော (ဂါထာများကို လည်းကောင်း ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏။)

‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho, vatāyaṃ dubbaṇṇo assā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano, atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā (a. ni. 7.64).

ရဟန်းတို့၊ အမျက်ထွက်သော မိန်းမ သို့မဟုတ် ယောက်ျားသို့ ရောက်လာတတ်သော၊ ရန်သူတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော၊ ရန်သူတို့ အလိုရှိအပ်သော တရားတို့သည် ဤခုနစ်ပါးတို့တည်း။ ခုနစ်ပါးတို့ဟူသော်ကား အဘယ်တို့နည်း? ရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ ရန်သူသည် ရန်သူအား 'ဤသူသည် အဆင်းမလှသူ ဖြစ်ပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုသို့ အလိုရှိခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? ရဟန်းတို့၊ ရန်သူသည် မိမိ၏ ရန်သူ အဆင်းလှသည်ကို မနှစ်သက်သောကြောင့်တည်း။ ရဟန်းတို့၊ အမျက်ထွက်သော ယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်သည် အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးအပ်သည်ဖြစ်၍၊ အမျက်ဒေါသ နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ ရေကောင်းစွာချိုးအပ်၊ နံ့သာ ကောင်းစွာလိမ်းကျံအပ်၊ ဆံပင်မုတ်ဆိတ်တို့ကို ပြုပြင်အပ်၊ ဖြူစင်သော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်အပ်သော်လည်း ဒေါသလွှမ်းမိုးထားသောကြောင့် အဆင်းမလှသူသာ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား အမျက်ထွက်သော မိန်းမ သို့မဟုတ် ယောက်ျားသို့ ရောက်လာတတ်သော၊ ရန်သူတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော၊ ရန်သူတို့ အလိုရှိအပ်သော ပထမတရားတည်း။

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho, vatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyā’ti…pe… ‘na pacurattho assā’ti…pe… ‘na bhogavā assā’ti…pe… ‘na yasavā assā’ti…pe… ‘na mittavā assā’ti…pe… ‘kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ [Pg.11] vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamanena nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya… manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā…pe… vācāya…pe… manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā…pe… nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto’’ti (a. ni. 7.64).

ရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန် ရန်သူသည် ရန်သူအား 'ဤသူသည် ဆင်းရဲစွာ အိပ်စက်ရပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ... 'ဤသူသည် ကြီးပွားချမ်းသာမှု မရှိပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ... 'ဤသူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ မရှိပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ... 'ဤသူသည် ကျော်စောမှု မရှိပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ... 'ဤသူသည် အခြံအရံ မိတ်ဆွေမရှိပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ... 'ဤသူသည် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ အပါယ်၊ ဒုဂ္ဂတိ၊ ဝိနိပါတ်၊ ငရဲသို့ ရောက်ရပါစေဦးတော့' ဟု ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုသို့ အလိုရှိခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း? ရဟန်းတို့၊ ရန်သူသည် မိမိ၏ ရန်သူ သုဂတိဘုံသို့ သွားရသည်ကို မနှစ်သက်သောကြောင့်တည်း။ ရဟန်းတို့၊ အမျက်ထွက်သော ယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်သည် အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးအပ်သည်ဖြစ်၍၊ အမျက်ဒေါသ နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ကျင့်တတ်၏၊ နှုတ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ကျင့်တတ်၏၊ စိတ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ကျင့်တတ်၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ကျင့်၍ ... နှုတ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ကျင့်၍ ... စိတ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ကျင့်၍ ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် ငရဲသို့ ရောက်ရလေတော့၏။

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati…pe…. (a. ni. 7.64;

mahāni. 5);

အမျက်ထွက်သူသည် အကျိုးစီးပွားကို မသိ၊ အမျက်ထွက်သူသည် တရားကို မြင်တော်မမူ။

‘‘Yena kodhena kuddhāse, sattā gacchanti duggatiṃ;

Taṃ kodhaṃ sammadaññāya, pajahanti vipassino. (itivu. 4);

သတ္တဝါတို့သည် အကြင်အမျက်ဒေါသကြောင့် အမျက်ထွက်ကုန်လျက် ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ လားကြရကုန်၏။ ဝိပဿနာပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုအမျက်ဒေါသကို ကောင်းစွာသိ၍ စွန့်ပယ်ကြကုန်၏။

‘‘Kodhaṃ jahe vippajaheyya mānaṃ, saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya. (dha. pa. 221);

အမျက်ဒေါသကို စွန့်ရာ၏၊ ထောင်လွှားသော မာနကိုလည်း အကြွင်းမဲ့ စွန့်ရာ၏၊ သံယောဇဉ် အလုံးစုံကိုလည်း ကျော်လွန်ရာ၏။

‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano. (a. ni. 7.64;

itivu. 88);

အမျက်ဒေါသသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ အမျက်ဒေါသသည် စိတ်ကို လှုပ်ရှားစေတတ်၏။

‘‘Ekāparādhaṃ khama bhūripañña, na paṇḍitā kodhabalā bhavantī’’ti. (jā. 1.15.19) –

ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသော အရှင်ဘုရား၊ တစ်ကြိမ်တစ်ခါ ပြစ်မှားမိသောအပြစ်ကို သည်းခံတော်မူပါ။ ပညာရှိတို့သည် အမျက်ဒေါသ အားကြီးသူများ မဟုတ်ကြပါကုန်။

Evamādinā nayena kodhe ādīnavañca paccavekkhatopi kodho vinayaṃ upeti. Tasmā evaṃ paccavekkhitvā kodhaṃ vinentopi esa vinetīti vuccati.

ဤသို့ အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အမျက်ဒေါသ၌ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း အမျက်ဒေါသသည် ဆုံးမရာသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆင်ခြင်၍ အမျက်ဒေါသကို ဆုံးမတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း 'ဤသူသည် အမျက်ဒေါသကို ဆုံးမပယ်ဖျောက်သူ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Kodhanti ‘‘anatthaṃ me acarīti āghāto jāyatī’’tiādinā (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ, ‘‘atthaṃ me na carī’’ti ādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ, khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā āghātavatthūnaṃ aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ. Visaṭanti vitthataṃ. Sappavisanti sappassa visaṃ. Ivāti opammavacanaṃ, i-kāra lopaṃ katvā va-icceva vuttaṃ. Osadhehīti agadehi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā visatikicchako vejjo sappena daṭṭhaṃ sabbaṃ kāyaṃ pharitvā ṭhitaṃ visaṭaṃ sappavisaṃ mūlakhandhatacapattapupphādīnaṃ aññatarehi [Pg.12] nānābhesajjehi payojetvā katehi vā osadhehi khippameva vineyya, evamevaṃ yo yathāvuttenatthena uppatitaṃ cittasantānaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kodhaṃ yathāvuttesu vinayanūpāyesu yena kenaci upāyena vineti nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkarotīti.

အမျက်ဒေါသ (ကောဓ) ဟူသည်ကား 'ဤသူသည် ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုကျင့်လေပြီ' ဟူ၍ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်တတ်၏ဟူသော နည်းဖြင့် သုတ်တော်တို့၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ရန်ငြိုးဖွဲ့ရာ အကြောင်း ကိုးပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ 'ဤသူသည် ငါ၏ အကျိုးစီးပွားကို မကျင့်လေပြီ' ဟူသောအစရှိသည်တို့၏ ထိုမှဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော ကိုးပါးသော ဒေါသတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ပေါင်း တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ရာအကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဆူးငြောင့် သစ်ငုတ် စသောအရာမဟုတ်သည်၌ အမျက်ထွက်ခြင်းနှင့်တကွ တစ်ခုယုတ်နှစ်ဆယ် (၁၉) သော ရန်ငြိုး၏အကြောင်း (အာဃာတဝတ္ထု) တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ရန်ငြိုး၏ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသဋံ' ဟူသည်မှာ ပြန့်ပြောသော၊ 'သပ္ပဝิသံ' ဟူသည်မှာ မြွေဆိပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော။ 'ဣဝ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပမာပြသောပုဒ်ဖြစ်ပြီး 'ဣ' အက္ခရာကို ချေဖျက်၍ 'ဝ' ဟူ၍သာ မိန့်ဆိုထားသည်။ 'ဩသဓေဘိ' ဟူသည်မှာ ဆေးဝါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဆိုလိုရင်းမှာ- ဥပမာအားဖြင့် မြွေဆိပ်ကုတတ်သော ဆေးသမားသည် မြွေကိုက်ခံရသဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေသော မြွေဆိပ်ကို အမြစ်၊ အပင်စည်၊ အခေါက်၊ အရွက်၊ အပွင့် အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အထူးထူးသော ဆေးတို့ဖြင့် လျင်မြန်စွာ ပျောက်ကင်းအောင် ကုစားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖော်ပြပါနည်းအတိုင်း မိမိ၏စိတ်အစဉ်ကို ပျံ့နှံ့လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော ဆုံးမနည်းလမ်းတို့တွင် တစ်ခုခုသောနည်းလမ်းဖြင့် ဖျောက်ဖျက်၏၊ သည်းမခံ၊ စွန့်ပယ်၏၊ ပယ်ဖျောက်၏၊ လုံးဝကင်းငြိမ်းအောင် ပြု၏။

So bhikkhu jahāti orapāranti so evaṃ kodhaṃ vinento bhikkhu yasmā kodho tatiyamaggena sabbaso pahīyati, tasmā orapārasaññitāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni jahātīti veditabbo. Avisesena hi pāranti tīrassa nāmaṃ, tasmā orāni ca tāni saṃsārasāgarassa pārabhūtāni cāti katvā ‘‘orapāra’’nti vuccati. Atha vā ‘‘yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi’’, so tatiyamaggena sabbaso kodhaṃ vinetvā anāgāmiphale ṭhito bhikkhu jahāti orapāraṃ. Tattha oranti sakattabhāvo, pāranti parattabhāvo. Oraṃ vā cha ajjhattikāni āyatanāni, pāraṃ cha bāhirāyatanāni. Tathā oraṃ manussaloko, pāraṃ devaloko. Oraṃ kāmadhātu, pāraṃ rūpārūpadhātu. Oraṃ kāmarūpabhavo, pāraṃ arūpabhavo. Oraṃ attabhāvo, pāraṃ attabhāvasukhūpakaraṇāni. Evametasmiṃ orapāre catutthamaggena chandarāgaṃ pajahanto ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Ettha ca kiñcāpi anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā idhattabhāvādīsu chandarāgo eva natthi; apica kho panassa tatiyamaggādīnaṃ viya vaṇṇappakāsanatthaṃ sabbametaṃ orapārabhedaṃ saṅgahetvā tattha chandarāgappahānena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuttaṃ.

‘သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရံ’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ အမျက်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ဆုံးမတတ်သော ထိုရဟန်းသည် အမျက်ဒေါသကို တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ပယ်အပ်သောကြောင့် ‘ဩရပါရ’ ဟုခေါ်အပ်သော အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးတို့ကို ပယ်စွန့်နိုင်၏ဟု သိအပ်၏။ အထူးသဖြင့် ‘ပါရ’ ဟူသည် ကမ်းပါး၏အမည်ဖြစ်ရာ ထိုငါးပါးသောသံယောဇဉ်တို့သည် သံသရာတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာ၏ ဤမှာဘက်ကမ်းလည်းဖြစ်ကုန်၏၊ ကမ်းသဖွယ်လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ‘ဩရပါရ’ (ဤမှာဘက်ကမ်း ထိုမှာဘက်ကမ်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘ပြန့်နှံ့သော မြွေဆိပ်ကို ဆေးဝါးတို့ဖြင့် ပယ်ဖျောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ဆုံးမတတ်သော ရဟန်း’ ဟု ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း ထိုရဟန်းသည် တတိယမဂ်ဖြင့် အချင်းခပ်သိမ်း ဒေါသကိုပယ်ဖျောက်လျက် အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်လျက် ဤမှာဘက်နှင့် ထိုမှာဘက်ကို စွန့်ပယ်နိုင်၏။ ထိုစကား၌ ‘ဩရ’ ဟူသည် မိမိ၏အတ္တဘော ဖြစ်၏၊ ‘ပါရ’ ဟူသည် သူတပါး၏အတ္တဘော ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ခြောက်ပါးသော အတွင်းအာယတနတို့သည် ‘ဩရ’ မည်၏၊ ခြောက်ပါးသော အပြင်အာယတနတို့သည် ‘ပါရ’ မည်၏။ ထို့ပြင် လူ့ပြည်လောကသည် ‘ဩရ’ မည်၏၊ နတ်ပြည်လောကသည် ‘ပါရ’ မည်၏။ ကာမဓာတ်သည် ‘ဩရ’ မည်၏၊ ရူပဓာတ် အရူပဓာတ်သည် ‘ပါရ’ မည်၏။ ကာမဘဝ ရူပဘဝသည် ‘ဩရ’ မည်၏၊ အရူပဘဝသည် ‘ပါရ’ မည်၏။ အတ္တဘောသည် ‘ဩရ’ မည်၏၊ အတ္တဘော၏ သိမ်မွေ့သော သုခအသုံးအဆောင်တို့သည် ‘ပါရ’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤမှာဘက် ထိုမှာဘက်ရှိသော သံသရာဘဝ၌ စတုတ္ထမဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ဖြင့် ဆန္ဒရာဂကို စွန့်ပယ်လျက် ‘ဇဟာတိ ဩရပါရံ’ (ဤမှာဘက် ထိုမှာဘက်ကို စွန့်ပယ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ကာမရာဂကို ပယ်ပြီးဖြစ်၍ ယခုဘဝ အတ္တဘောစသည်တို့၌ ဆန္ဒရာဂသည် စင်စစ်အားဖြင့် မရှိသော်လည်း၊ တတိယမဂ်စသည်တို့ကဲ့သို့ စတုတ္ထမဂ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြခြင်းငှာ ဤအလုံးစုံသော ဩရပါရအပြားကို သိမ်းကျုံးပေါင်းရုံး၍ ထိုအရဟတ္တမဂ်၌ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်သဖြင့် ‘ဇဟာတိ ဩရပါရံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

Idāni tassatthassa vibhāvanatthāya upamaṃ āha ‘‘urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti. Tattha urena gacchatīti urago, sappassetaṃ adhivacanaṃ. So duvidho – kāmarūpī ca akāmarūpī ca. Kāmarūpīpi duvidho – jalajo thalajo ca. Jalajo jale eva kāmarūpaṃ labhati, na thale, saṅkhapālajātake saṅkhapālanāgarājā viya. Thalajo thale eva, na jale. So jajjarabhāvena jiṇṇaṃ, cirakālatāya purāṇañcāti saṅkhaṃ gataṃ. Tacaṃ jahanto catubbidhena jahāti – sajātiyaṃ ṭhito, jigucchanto, nissāya, thāmenāti. Sajāti nāma sappajāti dīghattabhāvo. Uragā hi pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti – upapattiyaṃ, cutiyaṃ, vissaṭṭhaniddokkamane, samānajātiyā [Pg.13] methunapaṭisevane, jiṇṇatacāpanayane cāti. Sappo hi yadā tacaṃ jahāti, tadā sajātiyaṃyeva ṭhatvā jahāti. Sajātiyaṃ ṭhitopi ca jigucchanto jahāti. Jigucchanto nāma yadā upaḍḍhaṭṭhāne mutto hoti, upaḍḍhaṭṭhāne amutto olambati, tadā naṃ aṭṭīyanto jahāti. Evaṃ jigucchantopi ca daṇḍantaraṃ vā mūlantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā nissāya jahāti. Nissāya jahantopi ca thāmaṃ janetvā, ussāhaṃ katvā, vīriyena vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ katvā, passasantova phaṇaṃ karitvā jahāti. Evaṃ jahitvā yenakāmaṃ pakkamati. Evamevaṃ ayampi bhikkhu orapāraṃ jahitukāmo catubbidhena jahāti – sajātiyaṃ ṭhito, jigucchanto, nissāya, thāmenāti. Sajāti nāma bhikkhuno ‘‘ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) vacanato sīlaṃ. Tenevāha ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sappañño’’ti (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22). Evametissaṃ sajātiyaṃ ṭhito bhikkhu taṃ sakattabhāvādibhedaṃ orapāraṃ jiṇṇapurāṇatacamiva dukkhaṃ janentaṃ tattha tattha ādīnavadassanena jigucchanto kalyāṇamitte nissāya adhimattavāyāmasaṅkhātaṃ thāmaṃ janetvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti (a. ni. 3.16; vibha. 519) vuttanayena rattindivaṃ chadhā vibhajitvā ghaṭento vāyamanto urago viya, vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā urago viya passasanto, ayampi asithilaparakkamatāya vāyamanto urago viya phaṇaṃ karitvā, ayampi ñāṇavipphāraṃ janetvā uragova tacaṃ orapāraṃ jahāti. Jahitvā ca urago viya ohitataco yenakāmaṃ ayampi ohitabhāro anupādisesanibbānadhātudisaṃ pakkamatīti. Tenāha bhagavā –

ယခုအခါတွင် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန်အတွက် “ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝ တစံ ပုရာဏံ” (မြွေသည် အရေဟောင်းကို စွန့်သကဲ့သို့) ဟူသော ဥပမာကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ ရင်ဖြင့်သွားတတ်သောကြောင့် “ဥရဂ” (မြွေ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် မြွေ၏ အမည်တည်း။ ထိုမြွေသည် အလိုရှိတိုင်း ရုပ်ဆင်းကို ဖန်ဆင်းနိုင်သော အမျိုး (ကာမရူပီ) နှင့် အလိုရှိတိုင်း ရုပ်ဆင်းကို မဖန်ဆင်းနိုင်သော အမျိုး (အကာမရူပီ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ အလိုရှိတိုင်း ရုပ်ဆင်းဖန်ဆင်းနိုင်သော အမျိုးသည်လည်း ရေ၌ဖြစ်သော အမျိုး (ဇလဇ) နှင့် ကုန်း၌ဖြစ်သော အမျိုး (ထလဇ) ဟု နှစ်မျိုးရှိပြန်သည်။ ရေ၌ဖြစ်သော အမျိုးသည် ရေ၌သာလျှင် အလိုရှိတိုင်း ရုပ်ဆင်းဖန်ဆင်းခြင်းကို ရရှိ၍ ကုန်း၌ မရနိုင်ပေ။ သင်္ခပါလဇာတ်တော်လာ သင်္ခပါလနဂါးမင်း ကဲ့သို့ဖြစ်သည်။ ကုန်း၌ဖြစ်သော အမျိုးသည် ကုန်း၌သာ အလိုရှိတိုင်း ရုပ်ဆင်းဖန်ဆင်းခြင်းကို ရရှိ၍ ရေ၌ မရနိုင်ပေ။ ထိုမြွေသည် ဆွေးမြေ့သဖြင့် ဟောင်းနွမ်းကာ ကာလကြာမြင့်သဖြင့် အရေဟောင်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အရေခွံကို စွန့်လွှတ်ရာတွင် နည်းလမ်းလေးပါးဖြင့် စွန့်လွှတ်တတ်၏။ ယင်းတို့မှာ- မိမိဇာတ်၌ တည်လျက် စွန့်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာလျက် စွန့်ခြင်း၊ မှီရာကို အမှီပြုလျက် စွန့်ခြင်း၊ အားအစွမ်းဖြင့် စွန့်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ “မိမိဇာတ်” ဟူသည် ရှည်လျားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော မြွေအမျိုးအစားပင် ဖြစ်သည်။ မြွေတို့သည် ဌာနငါးမျိုးတွင် မိမိတို့၏ ဇာတ်သဘာဝကို မလွန်ဆန်နိုင်ကြပေ။ ယင်းတို့မှာ- ပဋိသန္ဓေနေစဉ်၊ စုတေစဉ်၊ သတိလွတ်လျက် အိပ်ပျော်နေစဉ်၊ ဇာတ်တူချင်း မေထုန်မှီဝဲစဉ်နှင့် အရေဟောင်းကို စွန့်စဉ်တို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် မြွေသည် အရေခွံခွာသောအခါ မိမိ၏ ဇာတ်သဘာဝအတိုင်းသာ တည်လျက် စွန့်၏။ ထိုသို့ မိမိဇာတ်၌ တည်သော်လည်း စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် စွန့်၏။ စက်ဆုပ်ရွံရှာပုံမှာ- အရေသည် ကိုယ်ခန္ဓာထက်ဝက်ခန့် ကွာကျပြီး ကျန်ထက်ဝက်မှာ ကွာမကျဘဲ တွဲလောင်းကျနေသောအခါ ထိုအရေခွံအပေါ် ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်သဖြင့် စွန့်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ စက်ဆုပ်ရွံရှာလျက် တုတ်၊ သစ်မြစ် သို့မဟုတ် ကျောက်ခဲတို့ကို မှီ၍ စွန့်တတ်၏။ ထိုသို့ အမှီပြု၍ စွန့်သော်လည်း အားအစွမ်းကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက်၊ ကြိုးစားအားထုတ်ကာ၊ လုံ့လဖြင့် အမြီးကို ကောက်ကောက်ပြု၍၊ လေကို ရှူသွင်းလျက် ပါးပျဉ်းကို ထောင်ကာ စွန့်တတ်၏။ ဤသို့ စွန့်ပြီးသော် မိမိအလိုရှိရာ အရပ်သို့ သွားလေတော့သည်။ ထို့အတူပင် ဤရဟန်းသည်လည်း ဤမှာဘက်နှင့် ထိုမှာဘက် (အဇ္ဈတ္တ၊ ဗဟိဒ္ဓ တရားတို့) ကို စွန့်လွှတ်လိုသော် နည်းလမ်းလေးပါးဖြင့် စွန့်လွှတ်၏။ ယင်းတို့မှာ- မိမိဇာတ်၌ တည်လျက် စွန့်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာလျက် စွန့်ခြင်း၊ မှီရာကို အမှီပြုလျက် စွန့်ခြင်း၊ အားအစွမ်းဖြင့် စွန့်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ရဟန်း၏ “မိမိဇာတ်” ဟူသည် “အရိယာဖြစ်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားသူဖြစ်၏” ဟူသော ဒေသနာတော်နှင့်အညီ သီလကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် “ပညာရှိသောသူသည် သီလ၌ တည်လျက်” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ မိမိ၏ အရိယာအမျိုးတည်းဟူသော သီလ၌ တည်သော ရဟန်းသည် မိမိ၏ ရုပ်နာမ်ခန္ဓာ အစရှိသော ထိုဤမှာဘက်နှင့် ထိုမှာဘက်တရားတို့ကို ဆွေးမြေ့ဟောင်းနွမ်းသော မြွေအရေခွံကဲ့သို့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားများအဖြစ် ထိုထိုဘဝတို့၌ အပြစ်ကို မြင်သဖြင့် စက်ဆုပ်ရွံရှာကာ၊ ကလျာဏမိတ္တ (မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း) တို့ကို မှီ၍ အလွန်တရာ အားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော အစွမ်းအစကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် “နေ့အချိန်၌ စင်္ကြံသွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းတို့ဖြင့် တားမြစ်အပ်သော နီဝရဏတရားတို့မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏” ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း နေ့ညဉ့်ပတ်လုံးကို ခြောက်ပိုင်း ပိုင်းခြားကာ ကြိုးစားအားထုတ်၏။ မြွေသည် အမြီးကို ကောက်ကောက်ပြု၍ အားထုတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန်းသည်လည်း ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေလျက် လုံ့လပြု၏။ မြွေသည် လေကို ရှူသွင်းသကဲ့သို့၊ ဤရဟန်းသည်လည်း မလျော့သော လုံ့လဖြင့် အားထုတ်၏။ မြွေသည် ပါးပျဉ်းထောင်ကာ အရေခွံကို စွန့်သကဲ့သို့၊ ဤရဟန်းသည်လည်း ဉာဏ်၏ပြန့်ပြောခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ ဤမှာဘက်နှင့် ထိုမှာဘက် (အဇ္ဈတ္တ၊ ဗဟိဒ္ဓတရား) တို့ကို စွန့်လွှတ်၏။ စွန့်လွှတ်ပြီးသော် အရေခွံကို ချန်ထားခဲ့ပြီး မိမိအလိုရှိရာ သွားသောမြွေကဲ့သို့၊ ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး (ခန္ဓာငါးပါး) ကို ချထားပြီးသော ဤရဟန်းသည်လည်း အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်အရပ်သို့ သွားရောက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti.

“ပျံ့နှံ့သွားသော မြွေဆိပ်ကို ဆေးဝါးများဖြင့် နှိမ်နင်းသကဲ့သို့၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်သော ရဟန်းသည် ဤမှာဘက်နှင့် ထိုမှာဘက် (သံသရာဝဋ်တရား) တို့ကို စွန့်လွှတ်၏။ မြွေသည် ဆွေးမြေ့ဟောင်းနွမ်းသော အရေခွံဟောင်းကို စွန့်လွှတ်သကဲ့သို့တည်း။”

Evamesā bhagavatā arahattanikūṭena paṭhamagāthā desitāti.

“ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွဋ်တပ်တော်မူလျက် ဤပထမဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။”

2. Idāni dutiyagāthāya atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tatrāpi –

၂. “ယခုအခါတွင် ဒုတိယဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရမည့် အစီအစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ ထိုဒုတိယဂါထာ၌လည်း -”

‘‘Yena [Pg.14] yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;

Vidhiṃ pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

“အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အရပ်၌ အကြင်အခါ၌ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သနည်း၊ ထိုအကြောင်းအချက်စနစ်ကို ပြသပြီးမှ ဤဂါထာ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုလုပ်ပါအံ့။”

Ayameva mātikā. Tato parañca sabbagāthāsu. Ativitthārabhayena pana ito pabhuti mātikaṃ anikkhipitvā uppattidassananayeneva tassā tassā atthaṃ dassento atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Seyyathidaṃ yo rāgamudacchidā asesanti ayaṃ dutiyagāthā.

“ဤသည်မှာ မာတိကာ (ခေါင်းစဉ်လမ်းညွှန်) ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုမှတစ်ပါး နောက်နောင်သော အလုံးစုံသော ဂါထာတို့၌လည်း (ဤနည်းတူပင် ဖြစ်သည်)။ သို့သော် အလွန်ကျယ်ပြန့်လွန်းမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ဤဒုတိယဂါထာမှ စ၍ မာတိကာကို သီးခြားမချပြတော့ဘဲ၊ ဂါထာဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း အကြောင်းရင်းကို ပြသသော နည်းလမ်းဖြင့်သာ ထိုထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသပါအံ့။ ဖွင့်ဆိုပုံမှာ အဘယ်နည်းဟူမူ- “ယော ရာဂမုဒစ္ဆိဒါ အသေသံ” ဟူသော ဤဂါထာသည် ဒုတိယဂါထာ ဖြစ်သည်။”

Tassuppatti – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmato sāriputtattherassa upaṭṭhāko aññataro suvaṇṇakāraputto therassa santike pabbajito. Thero tassa ‘‘daharānaṃ asubhaṃ sappāya’’nti mantvā rāgavighātatthaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ adāsi. Tassa tasmiṃ āsevanamattampi cittaṃ na labhati. So ‘‘anupakāraṃ mameta’’nti therassa ārocesi. Thero ‘‘daharānametaṃ sappāya’’nti mantvā punapi tadevācikkhi. Evaṃ cattāro māsā atītā, so kiñcimattampi visesaṃ na labhati. Tato naṃ thero bhagavato santikaṃ nesi. Bhagavā ‘‘avisayo, sāriputta, tuyhetassa sappāyaṃ jānituṃ, buddhaveneyyo eso’’ti vatvā pabhassaravaṇṇaṃ padumaṃ iddhiyā nimminitvā tassa hatthe pādāsi – ‘‘handa, bhikkhu, imaṃ vihārapacchāyāyaṃ vālikātale nāḷena vijjhitvā ṭhapehi, abhimukhañcassa pallaṅkena nisīda ‘lohitaṃ lohita’nti āvajjento’’ti. Ayaṃ kira pañca jātisatāni suvaṇṇakārova ahosi. Tenassa ‘‘lohitakanimittaṃ sappāya’’nti ñatvā bhagavā lohitakakammaṭṭhānaṃ adāsi. So tathā katvā muhutteneva yathākkamaṃ tattha cattāripi jhānāni adhigantvā anulomapaṭilomādinā nayena jhānakīḷaṃ ārabhi. Atha bhagavā ‘taṃ padumaṃ milāyatū’ti adhiṭṭhāsi. So jhānā vuṭṭhito taṃ milātaṃ kāḷavaṇṇaṃ disvā ‘‘pabhassararūpaṃ jarāya parimaddita’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tato naṃ ajjhattampi upasaṃhari. Tato ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti tayopi bhave āditte viya passi. Evaṃ passato cassāvidūre padumassaro atthi. Tattha dārakā orohitvā padumāni bhañjitvā bhañjitvā rāsiṃ karonti. Tassa tāni udake padumāni naḷavane aggijālā viya khāyiṃsu, pattāni patantāni papātaṃ pavisantāni viya khāyiṃsu, thale nikkhittapadumānaṃ aggāni milātāni aggiḍaḍḍhāni viya [Pg.15] khāyiṃsu. Athassa tadanusārena sabbadhamme upanijjhāyato bhiyyosomattāya tayo bhavā ādittamiva agāraṃ appaṭisaraṇā hutvā upaṭṭhahiṃsu. Tato bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa bhikkhuno upari sarīrābhaṃ muñci. Sā cassa mukhaṃyeva ajjhotthari. Tato so ‘‘kimeta’’nti āvajjento bhagavantaṃ āgantvā samīpe ṭhitamiva disvā uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paṇāmesi. Athassa bhagavā sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desento imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi ‘‘yo rāgamudacchidā asesa’’nti.

ထိုဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား ဤသို့တည်း - တစ်ခုသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၊ အနာထပိဏ်သူဌေး၏ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ရွှေပန်းထိမ်သည်သား တစ်ယောက်သည် မထေရ်၏အထံ၌ ရဟန်းပြုလေ၏။ မထေရ်သည် ‘ငယ်ရွယ်သူတို့အား အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောက်ပတ်၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ တပ်မက်သောရာဂကို ဖျောက်ဖျက်ရန် ထိုရဟန်းငယ်အား အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းငယ်သည် ထိုအသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း၌ စိတ်ကို အနည်းငယ်မျှပင် စွဲမြဲအောင် မပြုနိုင်လေ။ ထိုရဟန်းငယ်သည် ‘ဤအသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းသည် တပည့်တော်အတွက် အကျိုးမရှိပါ’ ဟု မထေရ်အား ကြားလျှောက်၏။ မထေရ်သည် ‘ဤအသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းသည်သာ လျောက်ပတ်၏’ ဟု ယူဆကာ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပင် တစ်ဖန် သင်ကြားပေးပြန်၏။ ဤသို့ဖြင့် လေးလတို့ လွန်မြောက်သွားသော်လည်း ထိုရဟန်းငယ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားထူးကိုမျှ မရရှိလေ။ ထိုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ထိုရဟန်းကို မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ခေါ်ဆောင်သွားတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ချစ်သား သာရိပုတ္တရာ၊ ဤရဟန်းငယ်အား လျောက်ပတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သိနိုင်ရန် သင်၏အရာ မဟုတ်ပေ၊ ဤသူသည် ဘုရားရှင်ကိုယ်တော်တိုင် ဆုံးမထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်တော်မူကာ၊ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဆင်းရှိသော ကြာပဒုမ္မာပွင့်ကို တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဖန်ဆင်း၍ ထိုရဟန်း၏ လက်၌ ပေးအပ်တော်မူ၏။ ထို့ပြင် ‘ရဟန်း၊ သင်သည် ဤကြာပဒုမ္မာပွင့်ကို ကျောင်းရိပ် သဲပုံပေါ်၌ ကြာရိုးဖြင့် ထိုးစိုက်၍ ထားလော့။ ထိုကြာပွင့်၏ ရှေ့တည့်တည့်၌ ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်နေပြီးလျှင် ‘နီ၏၊ နီ၏’ ဟု နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်လျက် နေလော့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုရဟန်းငယ်သည် ဘဝငါးရာတို့ပတ်လုံး ရွှေပန်းထိမ်သည်သာ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသတတ်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းအား နီသောအာရုံသည် လျောက်ပတ်၏ဟု သိတော်မူ၍ နီသောကမ္မဋ္ဌာန်း (လောဟိတကမ္မဋ္ဌာန်း) ကို ပေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား ညွှန်ကြားတော်မူသည့်အတိုင်း စီးဖြန်းခြင်းကို ပြုသဖြင့် ခဏချင်းအတွင်း၌ပင် အစဉ်အတိုင်း လေးပါးသော ဈာန်တို့ကို ရရှိကာ၊ အနုလုံပဋိလုံ အစရှိသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဈာန်ကို ဝင်စားလျက် မြူးတူးပျော်ပါးခြင်းကို ပြုလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ထိုကြာပွင့်သည် ညှိုးနွမ်းစေသတည်း’ ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း ဈာန်မှ ထလာသောအခါ ထိုညှိုးနွမ်း၍ မည်းညိုသော အဆင်းရှိသော ကြာပွင့်ကို မြင်၍ ‘တောက်ပသော အဆင်းအရုပ်သည် အိုခြင်းတရားဖြင့် နှိပ်စက်အပ်လေပြီတကား’ ဟု ဆင်ခြင်လျက် အနိစ္စသညာကို ရရှိလေ၏။ ထိုနောင်မှ ထိုအနိစ္စသညာကို မိမိ၏ ကိုယ်အဇ္ဈတ္တသို့လည်း ကပ်၍ ရှုဆင်ခြင်၏။ ထိုမှတစ်ဖန် ‘မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ ဆင်းရဲသောတရားသည် အတ္တမဟုတ် (ကိုယ်မဟုတ်)’ ဟု ဘုံသုံးပါးကို ပြောင်ပြောင်တောက်သော မီးကဲ့သို့ ရှုမြင်လေ၏။ ဤသို့ ရှုဆင်ခြင်နေသော ထိုရဟန်း၏ မနီးမဝေးသောအရပ်၌ ကြာပဒုမ္မာအိုင်တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုအိုင်၌ သူငယ်တို့သည် ဆင်းသက်၍ ကြာပဒုမ္မာပွင့်တို့ကို ချိုး၍ ချိုး၍ စုပုံကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းအား ရေထဲရှိ ထိုကြာပွင့်တို့သည် ကျူတော၌ မီးလျှံများကဲ့သို့ ထင်မြင်လာ၏၊ ကြွေကျကုန်သော ကြာဖတ် (အရွက်) တို့သည် ကမ်းပါးပြတ်သို့ ကုန်းသက်ဆင်းသွားသကဲ့သို့ ထင်မြင်လာ၏၊ ကုန်းပေါ်၌ တင်ထားအပ်သော ကြာပဒုမ္မာပွင့်တို့၏ ညှိုးနွမ်းသော ထိပ်ဖျားတို့သည် မီးလောင်ထားသကဲ့သို့ ထင်မြင်လာ၏။ ထိုအခါ ထိုအခြင်းအရာကို အစဉ်လျှောက်၍ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့ကို စိစစ်ဆင်ခြင်သော ထိုရဟန်းအား အတိုင်းထက်အလွန် သုံးပါးသော ဘဝတို့သည် ရဲရဲညိသော မီးကျီးပုံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မှီခိုအားထားရာ မရှိသော အိမ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်မြင်လာကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူလျက်ပင် ထိုရဟန်း၏ အထက်သို့ ကိုယ်တော်ရောင်ကို လွှတ်တော်မူ၏။ ထိုအရောင်တော်သည် ထိုရဟန်း၏ မျက်နှာတည့်တည့်သို့ လွှမ်းမိုးသွား၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းသည် ‘ဤအရောင်သည် အဘယ်အရောင်နည်း’ ဟု ဆင်ခြင်သည်ရှိသော်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွလာ၍ မိမိ၏အနီး၌ ရပ်တော်မူသကဲ့သို့ မြင်ရသဖြင့် နေရာမှထကာ လက်အုပ်ချီ၍ ညွတ်ကျိုးလျက် ရှိခိုးပူဇော်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းအား လျောက်ပတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သိတော်မူ၍ တရားတော်ကို ဟောကြားလိုသဖြင့် ‘ယော ရာဂမုဒစ္ဆိဒါ အသေသံ’ အစရှိသော ဤဩဘာသဂါထာကို ဟောကြားတော်မူလေ၏။

Tattha rañjanavasena rāgo, pañcakāmaguṇarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Udacchidāti ucchindati, bhañjati, vināseti. Atītakālikānampi hi chandasi vattamānavacanaṃ akkharacintakā icchanti. Asesanti sānusayaṃ. Bhisapupphaṃva saroruhanti sare virūḷhaṃ padumapupphaṃ viya. Vigayhāti ogayha, pavisitvāti attho. Sesaṃ pubbasadisameva. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma ete dārakā saraṃ oruyha bhisapupphaṃ saroruhaṃ chindanti, evamevaṃ yo bhikkhu imaṃ tedhātukalokasannivāsaṃ ogayha –

ထိုဂါထာ၌ တပ်မက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ‘ရာဂ’ မည်၏။ ဤစကားသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ တပ်မက်သော ရာဂ၏ အမည်တည်း။ ‘ဥဒစ္ဆိဒါ’ ဟူသည်ကား ဖြတ်တောက်ပစ်ပြီ၊ ဖျက်ဆီးပစ်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဂါထာစပ်ထုံးကြောင့် အတိတ်ကာလပြ ဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလပြ ဝိဘတ်ကို သဒ္ဒါဆရာတို့ အလိုရှိကြကုန်၏။ ‘အသေသံ’ ဟူသည် အနုသယနှင့်တကွ ကြွင်းကျန်မှုမရှိအောင် (ဖြတ်တောက်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ‘ဘိသပုပ္ဖံဝ သရောရုဟံ’ ဟူသည် ရေအိုင်၌ ပေါက်ရောက်သော ကြာပဒုမ္မာပွင့်ကဲ့သို့ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိဂယှ’ ဟူသည် သက်ဆင်း၍ သို့မဟုတ် ဝင်ရောက်၍ ဟူသော အနက်တည်း။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် ရှေးဂါထာနှင့် တူသည်သာတည်း။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ဥပမာအားဖြင့် ထိုသူငယ်တို့သည် ရေအိုင်သို့ သက်ဆင်း၍ အိုင်၌ ပေါက်ရောက်သော ကြာပဒုမ္မာပွင့်ကို ဖြတ်ယူကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန်းသည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ဤသတ္တလောကသို့ သက်ဆင်းကာ (ရာဂ၏အပြစ်ကို ဆင်ခြင်လျက် စွန့်ပယ်၏) -

‘‘Natthi rāgasamo aggi’’;

(Dha. pa. 202);

‘ရာဂနှင့်တူသော မီးသည် မရှိ။’

‘‘Kāmarāgena dayhāmi, cittaṃ me paridayhati’’;

(Saṃ. ni. 1.212);

‘ကာမရာဂမီးဖြင့် အပူတိုက်ခံနေရပါသည်၊ ကျွန်ုပ်၏ စိတ်သည် ပြင်းစွာ ပူလောင်နေပါသည်။’

‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ’’. (dha. pa. 347);

‘ရာဂဖြင့် တပ်မက်သော သူတို့သည် ပင့်ကူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ထားသော ပင့်ကူအိမ်၌ ကျရောက်သကဲ့သို့ (တဏှာ) အယဉ်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ကျရောက်ကြရကုန်၏။’

‘‘Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanatī’’ti (a. ni. 3.56, 72) –

‘ငါ့ရှင်တို့၊ ရာဂဖြင့် တပ်မက်သောသူ၊ ရာဂသည် လွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိသောသူသည် သူတစ်ပါးအသက်ကိုလည်း သတ်တတ်၏။’

Evamādinayamanugantvā rāgādīnavapaccavekkhaṇena yathāvuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi saṃvarehi saviññāṇakāviññāṇakesu vatthūsu asubhasaññāya ca thokaṃ thokaṃ rāgaṃ samucchindanto anāgāmimaggena avasesaṃ arahattamaggena ca tato anavasesampi ucchindati pubbe vuttappakāreneva so bhikkhu jahāti orapāraṃ urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇanti. Evamesā bhagavatā arahattanikūṭena gāthā desitā. Desanāpariyosāne ca so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.

ဤသို့အစရှိသော နည်းလမ်းအတိုင်း လိုက်နာကာ ရာဂ၌ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော သီလသံဝရ အစရှိသော သံဝရတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက်ရှိသက်မဲ့ ဝတ္ထုတို့၌ အသုဘသညာအားဖြင့်လည်းကောင်း ရာဂကို တဖြည်းဖြည်းချင်း ကောင်းစွာဖြတ်တောက်သောသူသည် အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ရာဂအကြွင်းအကျန်မရှိ ဖြတ်တောက်၏။ ထို့နောက် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်လည်း ထိုမှကြွင်းကျန်သော ရာဂကို အကုန်အစင် ဖြတ်တောက်၏။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင်လျှင် မြွေသည် မိမိ၏ ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြည့်သော အရေဟောင်းကို စွန့်ပစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုရဟန်းသည် သံသရာ၏ ဤမှာဘက်ကမ်း (အဇ္ဈတ္တ) နှင့် ထိုမှာဘက်ကမ်း (ဗဟိဒ္ဓ) ကို စွန့်ပယ်နိုင်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တင်လျက် ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။

3. Yo [Pg.16] taṇhamudacchidāti kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Aññataro bhikkhu gaggarāya pokkharaṇiyā tīre viharanto taṇhāvasena akusalavitakkaṃ vitakketi. Bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā imaṃ obhāsagāthamabhāsi.

၃. ‘ယော တဏှမုဒစ္ဆိဒါ’ ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း - မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူစဉ်၊ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ဂဂ္ဂရာအမည်ရှိသော ရေကန်နား၌ နေလျက် တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် အကုသိုလ်ကြံစည်မှု (အကုသလဝိတက်) ကို ကြံစည်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်း၏ စိတ်အလိုဆန္ဒကို သိတော်မူသဖြင့် ဤတောက်ပသော ဩဘာသဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Tattha tassatīti taṇhā. Visayehi tittiṃ na upetīti attho. Kāmabhavavibhavataṇhānametaṃ adhivacanaṃ. Saritanti gataṃ pavattaṃ, yāva bhavaggā ajjhottharitvā ṭhitanti vuttaṃ hoti. Sīghasaranti sīghagāminiṃ, sandiṭṭhikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ agaṇetvā muhutteneva paracakkavāḷampi bhavaggampi sampāpuṇituṃ samatthanti vuttaṃ hoti. Evametaṃ saritaṃ sīghasaraṃ sabbappakārampi taṇhaṃ –

ထိုဂါထာ၌ အာရုံ၌ တပ်မက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘တဏှာ’ မည်၏။ အာရုံတို့၌ ရောင့်ရဲခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ဟု အနက်ရ၏။ ဤတဏှာဟူသော စကားသည် ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာတို့၏ အမည်တည်း။ ‘သရိတံ’ (စီးဆင်းတတ်သော) ဟူသည်ကား အထက်ဘဝဂ်တိုင်အောင် လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိဖြစ်ပွားတတ်သော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ ‘သီဃသရံ’ (လျင်မြန်စွာ စီးဆင်းတတ်သော) ဟူသည်ကား လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သော၊ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်ဘဝတို့၌ ဖြစ်သော ဘေးအပြစ်တို့ကို မရေတွက် (မငဲ့ကွက်) ဘဲ ခဏချင်းအတွင်း၌ပင် အခြားသော စကြာဝဠာသို့လည်းကောင်း၊ အထက်ဘဝဂ်သို့လည်းကောင်း အာရုံပြု၍ ရောက်ရှိနိုင်စွမ်းရှိသော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် အထက်ဘဝဂ်တိုင်အောင် စီးဆင်းတတ်သော၊ လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သော၊ အလုံးစုံသော အပြားရှိသော ထိုတဏှာကို (စွန့်ပယ်၏) -

‘‘Uparivisālā duppūrā, icchā visaṭagāminī;

Ye ca taṃ anugijjhanti, te honti cakkadhārino’’ti.

‘အထက်၌ ကျယ်ပြန့်၍ ပြည့်နိုင်ခဲသော၊ ပြန့်ပြောစွာ သွားတတ်သော အလိုဆန္ဒ (တဏှာ) ရှိ၏။ ထိုတဏှာသို့ အစဉ်လိုက်၍ တပ်မက်သောသူတို့သည် သံသရာဝဋ်စက်ကို ဆောင်ရသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။’

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107);

‘တဏှာလျှင် နှစ်ယောက်သော အဖော်ရှိသော သတ္တဝါသည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး သံသရာ၌ ကျင်လည်ရသဖြင့် ဤဘဝ ဤအခြေအနေ၊ ထိုဘဝ ထိုအခြေအနေသို့ ရောက်ကာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ မလွန်မြောက်နိုင်လေ။’

‘‘Ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārājā’’ti (ma. ni. 2.305) ca –

‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ လောကသည် အမြဲတစေ လိုအပ်ချက်ရှိနေ၏၊ မရောင့်ရဲနိုင်၊ တဏှာ၏ အစေခံကျွန် ဖြစ်နေရ၏။’

Evamādīnavapaccavekkhaṇena vuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi ca yo thokaṃ thokaṃ visosayitvā arahattamaggena asesaṃ ucchijjati, so bhikkhu tasmiṃyeva khaṇe sabbappakārampi jahāti orapāranti. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.

ဤသို့ဖြင့် အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော သီလသံဝရ အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း (တဏှာကို) တဖြည်းဖြည်း ချောက်သွေ့စေ၍ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်သော ရဟန်းသည်၊ ထိုခဏ၌ပင်လျှင် အလုံးစုံသော အပြားရှိသော သံသရာ၏ ဤမှာဘက်ကမ်းနှင့် ထိုမှာဘက်ကမ်း (အဇ္ဈတ္တနှင့် ဗဟိဒ္ဓ) ကို ပယ်စွန့်နိုင်လေ၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။

4. Yo mānamudabbadhīti kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Aññataro bhikkhu gaṅgāya tīre viharanto gimhakāle appodake sote kataṃ naḷasetuṃ pacchā āgatena mahoghena vuyhamānaṃ disvā ‘‘aniccā saṅkhārā’’ti saṃviggo aṭṭhāsi. Tassajjhāsayaṃ viditvā bhagavā imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi.

၄. "ယော မာနမုဒဗ္ဗဓိ" ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ သီတင်းသုံးနေသော ရဟန်းတစ်ပါးသည် နွေကာလတွင် ရေနည်းသော ရေအိုင်၌ ပြုလုပ်ထားသော ကျူတံတားသည် နောက်မှ ရောက်ရှိလာသော ပြင်းထန်သော ရေအယဉ်ဖြင့် မျောပါသွားသည်ကို မြင်၍ "သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲပါတကား" ဟု ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်လျက် ရပ်နေ၏။ ထိုရဟန်း၏ စိတ်အလိုဆန္ဒကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါလွှတ်၍ ဟောတော်မူသော ဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha [Pg.17] mānoti jātiādivatthuko cetaso uṇṇāmo. So ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, ‘‘hīnohamasmī’’ti mānoti evaṃ tividho hoti. Puna ‘‘seyyassa seyyohamasmīti, seyyassa sadiso, seyyassa hīno, sadisassa seyyo, sadisassa sadiso, sadisassa hīno, hīnassa seyyo, hīnassa sadiso, hīnassa hīnohamasmī’’ti mānoti evaṃ navavidho hoti. Taṃ sabbappakārampi mānaṃ –

ထိုဂါထာ၌ "မာန" ဆိုသည်မှာ ဇာတ် (အနွယ်) စသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏ တက်ကြွထောင်လွှားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမာနသည် "ငါသည် သာလွန်မြတ်၏" ဟူသော မာန၊ "ငါသည် တူမျှ၏" ဟူသော မာန၊ "ငါသည် ယုတ်ညံ့၏" ဟူသော မာနဟူ၍ ဤသို့ သုံးပါးအပြားရှိ၏။ တစ်ဖန် မိမိထက် မြတ်သောသူအပေါ် "ငါသည် သာလွန်မြတ်၏"၊ "ငါသည် တူမျှ၏"၊ "ငါသည် ယုတ်ညံ့၏" ဟု ထင်သောမာန၊ မိမိနှင့် တူမျှသောသူအပေါ် "ငါသည် သာလွန်မြတ်၏"၊ "ငါသည် တူမျှ၏"၊ "ငါသည် ယုတ်ညံ့၏" ဟု ထင်သောမာန၊ မိမိထက် ယုတ်ညံ့သောသူအပေါ် "ငါသည် သာလွန်မြတ်၏"၊ "ငါသည် တူမျှ၏"၊ "ငါသည် ယုတ်ညံ့၏" ဟု ထင်သောမာနဟူ၍ ဤသို့ ကိုးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံသော အပြားရှိသော မာနကို—

‘‘Yena mānena mattāse, sattā gacchanti duggati’’nti. (itivu. 6) –

"အကြင်မာနကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် မာန်ယစ်လျက် ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ လားကြရကုန်၏။"

Ādinā nayena tattha ādīnavapaccavekkhaṇena vuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi ca yo thokaṃ thokaṃ vadhento kilesānaṃ abaladubbalattā naḷasetusadisaṃ lokuttaradhammānaṃ atibalattā mahoghasadisena arahattamaggena asesaṃ udabbadhi, anavasesappahānavasena ucchindanto vadhetīti vuttaṃ hoti. So bhikkhu tasmiṃyeva khaṇe sabbappakārampi jahāti orapāranti. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.

ဤသို့အစရှိသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ထိုမာန၌ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သီလသံဝရ အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုရဟန်းသည် မာနကို တဖြည်းဖြည်း ချေဖျက်လျက်၊ ကိလေသာတို့၏ အားမကြီးနိုင်ဘဲ ပျော့ညံ့သောကြောင့် ကျူတံတားနှင့်တူသော ကိလေသာတည်းဟူသော မာနကို၊ လောကုတ္တရာတရားတို့၏ အလွန်အားကောင်းကြီးမားသောကြောင့် ပြင်းထန်သော ရေအယဉ်နှင့်တူသော အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးပယ်သတ်၏။ အကြွင်းမရှိ ပယ်စွန့်ခြင်းဖြင့် အမြစ်ပြတ် ဖြတ်တောက်သတ်ပယ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသည် ထိုခဏ၌ပင် အလုံးစုံသော အပြားရှိသော ဤဘဝ ထိုဘဝ (အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ) မာနကို စွန့်ပယ်၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။

5. Ti kā uppatti? Imissā gāthāya ito parānañca dvādasannaṃ ekāyeva uppatti. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Tena kho pana samayena aññataro brāhmaṇo attano dhītuyā vāreyye paccupaṭṭhite cintesi – ‘‘kenaci vasalena aparibhuttapubbehi pupphehi dārikaṃ alaṅkaritvā patikulaṃ pesessāmī’’ti. So santarabāhiraṃ sāvatthiṃ vicinanto kiñci tiṇapupphampi aparibhuttapubbaṃ nāddasa. Atha sambahule dhuttakajātike brāhmaṇadārake sannipatite disvā ‘‘ete pucchissāmi, avassaṃ sambahulesu koci jānissatī’’ti upasaṅkamitvā pucchi. Te taṃ brāhmaṇaṃ uppaṇḍentā āhaṃsu – ‘‘udumbarapupphaṃ nāma, brāhmaṇa, loke na kenaci paribhuttapubbaṃ. Tena dhītaraṃ alaṅkaritvā dehī’’ti. So dutiyadivase kālasseva vuṭṭhāya bhattavissaggaṃ katvā aciravatiyā nadiyā tīre udumbaravanaṃ gantvā ekamekaṃ rukkhaṃ vicinanto pupphassa vaṇṭamattampi nāddasa. Atha vītivatte majjhanhike dutiyatīraṃ agamāsi. Tattha ca aññataro bhikkhu aññatarasmiṃ manuññe rukkhamūle divāvihāraṃ nisinno kammaṭṭhānaṃ [Pg.18] manasi karoti. So tattha upasaṅkamitvā amanasikaritvā, sakiṃ nisīditvā, sakiṃ ukkuṭiko hutvā, sakiṃ ṭhatvā, taṃ rukkhaṃ sabbasākhāviṭapapattantaresu vicinanto kilamati. Tato naṃ so bhikkhu āha – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ maggasī’’ti? ‘‘Udumbarapupphaṃ, bho’’ti. ‘‘Udumbarapupphaṃ nāma, brāhmaṇa, loke natthi, musā etaṃ vacanaṃ, mā kilamā’’ti. Atha bhagavā tassa bhikkhuno ajjhāsayaṃ viditvā obhāsaṃ muñcitvā samuppannasamannāhārabahumānassa imā obhāsagāthāyo abhāsi ‘‘yo nājjhagamā bhavesu sāra’’nti sabbā vattabbā.

၅. ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဤဂါထာနှင့် ဤဂါထာ၏နောက်၌ရှိသော တစ်ဆယ့်နှစ်ဂါထာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းမှာ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်။ အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ တစ်ဦးသော ပုဏ္ဏားသည် မိမိသမီးအား ထိမ်းမြားပေးစားရန် အချိန်ရောက်လတ်သော် "ငါသည် အခြားမည်သည့်သူယုတ်မျှ မသုံးဆောင်ဖူးသေးသော ပန်းတို့ဖြင့် သမီးငယ်ကို တန်ဆာဆင်၍ လင်အိမ်သို့ ပို့အံ့" ဟု ကြံစည်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် သာဝတ္ထိမြို့တွင်း မြို့ပြင်တို့ကို လှည့်လည်ရှာဖွေသောအခါ လူတို့မသုံးဆောင်ဖူးသော မြက်ပန်းမျှကိုပင် မတွေ့မမြင်ရလေ။ ထိုအခါ သောက်ကြူးကစားတတ်သော ပုဏ္ဏားလူငယ်အများ စုဝေးနေကြသည်ကို မြင်သဖြင့် "ဤသူငယ်တို့ကို ငါမေးအံ့၊ လူအများအနက် တစ်ယောက်ယောက်ကား မချွတ် သိပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်၍ ချဉ်းကပ်မေးမြန်း၏။ ထိုပုဏ္ဏားလူငယ်တို့သည် ထိုပုဏ္ဏားကြီးအား ပြက်ရယ်ပြုလိုကြသဖြင့် "အို ပုဏ္ဏား... လောက၌ မည်သူမျှ မသုံးဆောင်ဖူးသောပန်းသည် ရေသဖန်းပွင့် (ဥဒုမ္ဗရပွင့်) မည်၏၊ ထိုရေသဖန်းပွင့်ဖြင့် သင့်သမီးကို တန်ဆာဆင်၍ ပေးစားလော့" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် နောက်တစ်နေ့ နံနက်စောစောထ၍ နံနက်စာ စားသောက်ပြီးလျှင် အစိရဝတီမြစ်ကမ်းနားရှိ ရေသဖန်းတောသို့ သွား၍ တစ်ပင်ချင်းစီ ရှာဖွေစုံစမ်းသော်လည်း ပန်း၏ အညှာမျှကိုပင် မတွေ့မြင်ရချေ။ ထို့နောက် မွန်းတည့်ချိန်လွန်သောအခါ မြစ်၏တစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားလေ၏။ ထိုတစ်ဖက်ကမ်း၌ ရဟန်းတစ်ပါးသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော သစ်ပင်ရင်းတစ်ခု၌ နေ့သန့်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းနေ၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ထိုနေရာသို့ ချဉ်းကပ်၍ သတိမမူမိဘဲ (နှလုံးမသွင်းဘဲ) တစ်ကြိမ်ထိုင်၊ တစ်ကြိမ်ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၊ တစ်ကြိမ်ရပ်လျက် ထိုသစ်ပင်၏ အကိုင်းအခက်၊ အရွက်ကြားတို့၌ ရှာဖွေစုံစမ်းသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေ၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းသည် "အို ပုဏ္ဏား... သင် ဘာရှာနေသနည်း" ဟု မေး၏။ "အို အရှင်ဘုရား... ရေသဖန်းပွင့်ကို ရှာနေပါသည်" ဟု ဆိုလတ်သော်၊ "အို ပုဏ္ဏား... လောက၌ ရေသဖန်းပွင့်ဟူ၍ မရှိ၊ ထိုစကားသည် မဟုတ်မမှန်သော စကားတည်း၊ မပင်ပန်းပါစေနှင့်" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်း၏ အလိုဆန္ဒကို သိတော်မူ၍ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါလွှတ်ကာ သဒ္ဓါတရားနှင့် ကြည်ညိုမြတ်နိုးမှု ဖြစ်ပေါ်နေသော ထိုရဟန်းအား "ယော နာဇ္ဈဂမာ ဘဝေသု သာရံ" အစရှိသော ဂါထာအားလုံးကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha paṭhamagāthāya tāva nājjhagamāti nādhigacchi, nādhigacchati vā. Bhavesūti kāmarūpārūpasaññīasaññīnevasaññīnāsaññīekavokāracatuvokārapañcavokārabhavesu. Sāranti niccabhāvaṃ attabhāvaṃ vā. Vicinanti paññāya gavesanto. Pupphamiva udumbaresūti yathā udumbararukkhesu pupphaṃ vicinanto esa brāhmaṇo nājjhagamā, evaṃ yo yogāvacaropi paññāya vicinanto sabbabhavesu kiñci sāraṃ nājjhagamā. So asārakaṭṭhena te dhamme aniccato anattato ca vipassanto anupubbena lokuttaradhamme adhigacchanto jahāti orapāraṃ urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇanti ayamattho yojanā ca. Avasesagāthāsu panassa yojanaṃ avatvā visesatthamattameva vakkhāma.

ထိုဂါထာတို့တွင် ပထမဂါထာ၌ ဦးစွာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ "နာဇ္ဈဂမာ" ဆိုသည်မှာ မရရှိခဲ့၊ သို့မဟုတ် မရရှိနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဘဝေသု" ဆိုသည်မှာ ကာမဘဝ၊ ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝ၊ သညီဘဝ၊ အသညီဘဝ၊ နေဝသညီနာသညီဘဝ၊ ဧကဝေါကာရဘဝ၊ စတုဝေါကာရဘဝ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝတို့၌ ဖြစ်သည်။ "သာရံ" ဆိုသည်မှာ အမြဲရှိသော သဘော (မြဲခြင်းအဖြစ်) သို့မဟုတ် အတ္တဘောကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိစိနံ" ဆိုသည်မှာ ပညာဖြင့် ရှာဖွေစုံစမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပုပ္ဖမိဝ ဥဒုမ္ဗရေသု" ဆိုသည်မှာ ရေသဖန်းပင်တို့၌ ပန်းကို ရှာဖွေသော ဤပုဏ္ဏားသည် ပန်းကို ရှာမတွေ့သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ယောဂါဝစရ ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ပညာဖြင့် ရှာဖွေစုံစမ်းသော် အလုံးစုံသော ဘဝတို့၌ မည်သည့် အနှစ်သာရကိုမျှ မရရှိနိုင်တော့ပေ။ ထိုယောဂါဝစရ ပုဂ္ဂိုလ်သည် အနှစ်သာရ မရှိသော သဘောအားဖြင့် ထိုဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို အနိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနတ္တအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝိပဿနာရှုလျက်၊ အစဉ်သဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့ကို ရရှိသဖြင့်၊ နဂါးသည် ဆွေးမြေ့ဟောင်းနွမ်းသော အရေဟောင်းကို စွန့်ပယ်သကဲ့သို့ (ဤဘဝ ထိုဘဝတည်းဟူသော) ဤမှာဘက်ကမ်း ထိုမှာဘက်ကမ်းကို စွန့်ပယ်၏။ ဤသည်မှာ အနက်နှင့် ဝါကျယှဉ်စပ်ပုံ (ယောဇနာ) တည်း။ ကျန်ရှိသော ဂါထာတို့၌မူကား ဝါကျယှဉ်စပ်ပုံကို မပြတော့ဘဲ အထူးအဓိပ္ပာယ်မျှကိုသာ ပြောဆိုပေအံ့။

6.

၆။

‘‘Yassantarato na santi kopā,Itibhavābhavatañca vītivatto’’ti. (udā. 20) –

"အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်တွင်း၌ အမျက်ဒေါသတို့ မရှိကုန်၊ ဤသို့ သမ္ပတ္တိဘဝ ဝိပတ္တိဘဝကိုလည်း ကျော်လွန်လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ။"

Ettha tāva ayaṃ ‘antarasaddo’ –

ရှေးဦးစွာ ဤ "အန္တရသဒ္ဒါ" သည်—

‘‘Nadītīresu saṇṭhāne, sabhāsu rathiyāsu ca;

Janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti. (saṃ. ni. 1.228);

"မြစ်ကမ်းနား၊ လမ်းဆုံလမ်းခွ၊ ဇရပ်တန်ဆောင်းနှင့် လမ်းမကြီးတို့၌ လူတို့သည် စုဝေးတိုင်ပင်ကြကုန်၏၊ ငါနှင့် သင်၏အကြား၌ အဘယ်အကြောင်းအရာ (အကြားအလပ်) ရှိသနည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း။

‘‘Appamattakena visesādhigamena antarā vosānamāpādi’’ (a. ni. 10.84);

‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64;

itivu. 88) –

"မပြောပလောက်သော တရားထူးကို ရရှိရုံမျှဖြင့် လမ်းခုလတ်၌ပင် လျှော့ချခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အမျက်ဒေါသသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ စိတ်ကို ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေတတ်၏၊ ဘေးရန်သည် အတွင်း (စိတ်) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို လူတို့သည် မသိကြကုန်" ဟူ၍လည်းကောင်း—

Evaṃ [Pg.19] kāraṇavemajjhacittādīsu sambahulesu atthesu dissati. Idha pana citte. Tato yassantarato na santi kopāti tatiyamaggena samūhatattā yassa citte na santi kopāti attho. Yasmā pana bhavoti sampatti, vibhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, vibhavoti hāni. Bhavoti sassato, vibhavoti ucchedo. Bhavoti puññaṃ, vibhavoti pāpaṃ. Vibhavo abhavoti ca atthato ekameva. Tasmā itibhavābhavatañca vītivattoti ettha yā esā sampattivipattivuḍḍhihānisassatucchedapuññapāpavasena iti anekappakārā bhavābhavatā vuccati. Catūhipi maggehi yathāsambhavaṃ tena tena nayena taṃ itibhavābhavatañca vītivattoti evamattho ñātabbo.

ဤသို့လျှင် (အန္တရသဒ္ဒါသည်) အကြောင်း၊ အလယ်၊ စိတ် အစရှိသော များစွာသော အနက်တို့၌ ထင်ရှား၏။ သို့သော် ဤဂါထာ၌မူ စိတ်အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် "ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ" ဆိုသည်မှာ တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) ဖြင့် အမြစ်ပြတ်နုတ်ပယ်ပြီးဖြစ်၍ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်၌ အမျက်ဒေါသတို့ မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်ဖန် "ဘဝ" ဟူသည် ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) ဖြစ်ပြီး "ဝိဘဝ" ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ "ဘဝ" ဟူသည် တိုးပွားခြင်း (ဝုဒ္ဓိ) ဖြစ်ပြီး "ဝိဘဝ" ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (ဟာနိ) ဖြစ်သည်။ "ဘဝ" ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌิ ဖြစ်ပြီး "ဝိဘဝ" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ "ဘဝ" ဟူသည် ကုသိုလ်ဖြစ်ပြီး "ဝိဘဝ" ဟူသည် အကုသိုလ် ဖြစ်သည်။ "ဝိဘဝ" နှင့် "အဘဝ" တို့သည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဣတိဘဝါဘဝတဉ္စ ဝီတိဝတ္တော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြည့်စုံခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ တိုးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၊ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမှဤမှ ဖြစ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော များစွာသော အပြားရှိသော "ဘဝါဘဝတ" (ဘဝနှင့်အဘဝအဖြစ်) ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူ၏။ လေးပါးသော မဂ်တို့ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ထိုထိုနည်းလမ်းတို့ဖြင့် ထိုသမ္ပတ္တိဘဝ ဝိပတ္တိဘဝကိုလည်း ကျော်လွန်လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ ဟူ၍ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

7. Yassa vitakkāti ettha pana yassa bhikkhuno tayo kāmabyāpādavihiṃsāvitakkā, tayo ñātijanapadāmaravitakkā, tayo parānuddayatāpaṭisaṃyuttalābhasakkārasilokaanavaññattipaṭisaṃyuttavitakkāti ete nava vitakkā samantabhaddake vuttanayena tattha tattha ādīnavaṃ paccavekkhitvā paṭipakkhavavatthānena tassa tassa pahānasamatthehi tīhi heṭṭhimamaggehi ca vidhūpitā bhusaṃ dhūpitā santāpitā daḍḍhāti attho. Evaṃ vidhūpetvā ca ajjhattaṃ suvikappitā asesā, niyakajjhattabhūte attano khandhasantāne ajjhattajjhattabhūte citte ca yathā na puna sambhavanti, evaṃ arahattamaggena asesā chinnā. Chinnañhi kappitanti vuccati. Yathāha ‘‘kappitakesamassū’’ti (saṃ. ni. 1.122; 4.365). Evamettha attho daṭṭhabbo.

၇. ‘ယဿ ဝိတက္ကာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— အကြင်ရဟန်းအား (၁) ကာမဝိတက်၊ ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက် ဟူသော ဝိတက်သုံးပါး၊ (၂) ဉာတိဝိတက်၊ ဇနပုဒ်ဝိတက်၊ အမရဝိတက် ဟူသော ဝိတက်သုံးပါး၊ (၃) သူတစ်ပါးကို သနားခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်၊ လာဘ်သပ်ပကာ အကျော်အစောနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက်၊ အထင်သေးမထီမဲ့မြင်ပြုခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိတက် ဟူသော ဝိတက်သုံးပါး၊ ပေါင်း ဤကိုးပါးသော ဝိတက်တို့ကို သမန္တဘဒြကဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ထိုထိုဝိတက်တို့၏ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်၍၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ထိုထိုဝိတက်တို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော အောက်မဂ်သုံးပါးတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်၊ ပြင်းစွာပူပန်စေအပ်၊ တိုက်ဖျက် (မီးရှို့) အပ်ကုန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဖျက်ဆီးပြီး၍လည်း မိမိ၏ အတွင်းသန္တာန်ဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ်၌လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈတ္တဖြစ်သော စိတ်၌လည်းကောင်း တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြတော့သည့်အခြင်းအရာဖြင့် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ကုန်၏။ ဖြတ်တောက်ခြင်းကိုပင် ‘ဝိကပ္ပိတ’ (ဖြတ်အပ်ပြီးသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ကပ္ပိတကေသမဿု’ (ဖြတ်အပ်သော ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်ရှိသူ) ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤဂါထာ၌ ‘ဝိကပ္ပိတာ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

8. Idāni yo nāccasārīti ettha yo nāccasārīti yo nātidhāvi. Na paccasārīti na ohīyi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Accāraddhavīriyena hi uddhacce patanto accāsarati, atisithilena kosajje patanto paccāsarati. Tathā bhavataṇhāya attānaṃ kilamento accāsarati, kāmataṇhāya kāmasukhamanuyuñjanto paccāsarati. Sassatadiṭṭhiyā accāsarati, ucchedadiṭṭhiyā paccāsarati. Atītaṃ anusocanto accāsarati, anāgata paṭikaṅkhanto paccāsarati. Pubbantānudiṭṭhiyā accāsarati, aparantānudiṭṭhiyā paccāsarati. Tasmā yo ete ubho ante vajjetvā majjhimaṃ paṭipadaṃ paṭipajjanto nāccasārī na paccasārīti evaṃ vuttaṃ hoti. Sabbaṃ [Pg.20] accagamā imaṃ papañcanti tāya ca pana arahattamaggavosānāya majjhimāya paṭipadāya sabbaṃ imaṃ vedanāsaññāvitakkappabhavaṃ taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ tividhaṃ papañcaṃ accagamā atikkanto, samatikkantoti attho.

၈. ယခုအခါ ‘ယော နာစ္စသာရီ’ ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်၌ ‘ယော နာစ္စသာရီ’ ဟူသည်မှာ ဝီရိယကို လွန်စွာ အားမထုတ်သောသူ (မလွန်ကျူးသောသူ) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘န ပစ္စသာရီ’ ဟူသည်မှာ ဝီရိယကို မလျှော့သောသူ (နောက်မဆုတ်သောသူ) ကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— လွန်စွာအားထုတ်အပ်သော ဝီရိယကြောင့် ပြန့်လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) သို့ ကျရောက်လျက် လွန်စွာအားထုတ်သည် (အစ္စာသရတိ) မည်၏။ အလွန်လျော့ရဲသော ဝီရိယကြောင့် ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) သို့ ကျရောက်လျက် ဝီရိယလျှော့သည် (ပစ္စာသရတိ) မည်၏။ ထို့အတူ ဘဝတဏှာဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေလျက် (အတ္တကိလမထာနုယောဂအားဖြင့်) လွန်စွာအားထုတ်သည်မည်၏။ ကာမတဏှာဖြင့် ကာမချမ်းသာကို အဖန်တလဲလဲ ခံစားလျက် (ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂအားဖြင့်) ဝီရိယလျှော့သည်မည်၏။ သဿတဒိဋ္ဌိဖြင့် လွန်စွာအားထုတ်သည်မည်၏။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဖြင့် ဝီရိယလျှော့သည်မည်၏။ အတိတ်ကို စိုးရိမ်တမ်းတလျက် လွန်စွာအားထုတ်သည်မည်၏။ အနာဂတ်ကို တောင့်တမျှော်လင့်လျက် ဝီရိယလျှော့သည်မည်၏။ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိဖြင့် လွန်စွာအားထုတ်သည်မည်၏။ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိဖြင့် ဝီရိယလျှော့သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအစွန်းနှစ်ပါးလုံးကို ရှောင်ကြဉ်၍ မဇ္ဈိမပဋိပဒါလမ်းစဉ်ကို ကျင့်ကြံပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝီရိယလွန်စွာ အားထုတ်ခြင်းလည်းမရှိ၊ ဝီရိယလျော့နည်းခြင်းလည်းမရှိဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သဗ္ဗံ အစ္စဂမာ ဣမံ ပပဉ္စံ’ ဟူသည်ကား— အရဟတ္တမဂ်လျှင် အဆုံးရှိသော ထိုမဇ္ဈိမပဋိပဒါလမ်းစဉ်ဖြင့် ဝေဒနာ၊ သညာ၊ ဝိတက်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော တဏှာ၊ မာန၊ ดိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော ပပဉ္စတရားအလုံးစုံကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်၍၊ ကောင်းစွာ ကျော်လွန်လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ ဟု အနက်ရသည်။

9. Tadanantaragāthāya pana sabbaṃ vitathamidanti ñatvā loketi ayameva viseso. Tassattho – sabbanti anavasesaṃ, sakalamanūnanti vuttaṃ hoti. Evaṃ santepi pana vipassanupagaṃ lokiyakhandhāyatanadhātuppabhedaṃ saṅkhatameva idhādhippetaṃ. Vitathanti vigatatathabhāvaṃ. Niccanti vā sukhanti vā subhanti vā attāti vā yathā yathā kilesavasena bālajanehi gayhati, tathātathābhāvato vitathanti vuttaṃ hoti. Idanti tameva sabbaṃ paccakkhabhāvena dassento āha. Ñatvāti maggapaññāya jānitvā, tañca pana asammohato, na visayato. Loketi okāsaloke sabbaṃ khandhādibhedaṃ dhammajātaṃ ‘‘vitathamida’’nti ñatvāti sambandho.

၉. ထိုဂါထာ၏ အခြားမဲ့ နောက်ဂါထာ၌မူ ‘သဗ္ဗံ ဝိတထမိဒန္တိ ဉတွာ လောကေ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်သာ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ၎င်း၏အနက်မှာ— ‘သဗ္ဗံ’ ဟူသည်မှာ အကြွင်းမရှိသော၊ အလုံးစုံသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ဆိုသော်လည်း ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော လောကီခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် အစရှိသော သင်္ခတတရားကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ‘ဝိတထံ’ ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော သဘာဝ ကင်းမဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူမိုက်တို့သည် မိမိတို့၏ ကိလေသာအစွမ်းဖြင့် ‘နိစ္စ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သုခ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သုဘ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အတ္တ’ ဟူ၍လည်းကောင်း အကြင်အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် ယူကြကုန်၏။ ထိုသို့ ယူကြသည့်အတိုင်း မဟုတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘ဝိတထံ’ (ချွတ်ယွင်းသောတရား) ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဣဒံ’ ဟူသည်မှာ ထိုအလုံးစုံသော တရားတို့ကို မျက်မှောက်ထင်ထင် ပြလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဉတွာ’ ဟူသည်မှာ မဂ်ပညာဖြင့် သိ၍ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သိခြင်းသည်လည်း မတွေဝေသောအားဖြင့် (အသမ္မောဟတော) သိခြင်းဖြစ်ပြီး အာရုံသက်သက်မျှ သိခြင်း (ဝိသယတော) မဟုတ်ပေ။ ‘လောကေ’ ဟူသည်မှာ ဩကာသလောက၌ ခန္ဓာအစရှိသည်ဖြင့် ပြားသော ဤအလုံးစုံသော တရားအစုအဝေးကို ‘ဤအရာအားလုံးသည် ချွတ်ယွင်းသောတရား ဖြစ်၏’ ဟု သိ၍ ဟု ပုဒ်စပ်ရမည်။

10-13. Idāni ito parāsu catūsu gāthāsu vītalobho vītarāgo vītadoso vītamohoti ete visesā. Ettha lubbhanavasena lobho. Sabbasaṅgāhikametaṃ paṭhamassa akusalamūlassa adhivacanaṃ, visamalobhassa vā. Yo so ‘‘appekadā mātumattīsupi lobhadhammā uppajjanti, bhaginimattīsupi lobhadhammā uppajjanti, dhītumattīsupi lobhadhammā uppajjantī’’ti (saṃ. ni. 4.127) evaṃ vutto. Rajjanavasena rāgo, pañcakāmaguṇarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Dussanavasena doso, pubbe vuttakodhassetaṃ adhivacanaṃ. Muyhanavasena moho, catūsu ariyasaccesu aññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha yasmā ayaṃ bhikkhu lobhaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ lobhaṃ vinetvā vigatalobho vihareyya’’nti, tasmā tassa lobhappahānūpāyaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vitathabhāvadassanaṃ lobhappahānānisaṃsañca orapārappahānaṃ dassento imaṃ gāthamāha. Esa nayo ito parāsupi. Keci panāhu – ‘‘yathāvutteneva nayena ete dhamme jigucchitvā vipassanamāraddhassa tassa tassa bhikkhuno ekamekāva ettha gāthā vuttā’’ti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Esa nayo ito parāsu catūsu gāthāsu.

၁၀-၁၃. ယခုအခါ ဤဂါထာ၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ဂါထာလေးပုဒ်တို့၌ ‘ဝီတလောဘော’ (လောဘကင်းသူ)၊ ‘ဝီတရာဂေါ’ (ရာဂကင်းသူ)၊ ‘ဝီတဒေါသော’ (ဒေါသကင်းသူ)၊ ‘ဝီတမောဟော’ (မောဟကင်းသူ) ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ လိုချင်တပ်မက်တတ်သော သဘောဖြင့် ‘လောဘ’ မည်၏။ ထိုလောဘဟူသော အမည်သည် အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူသော ပထမအကုသိုလ်မူလ၏ အမည်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မညီညွတ်သောလောဘ (ဝိသမလောဘ) ၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထိုလောဘကို ‘အချို့သောအခါ၌ မိခင်သဖွယ်ဖြစ်သော သူတို့အပေါ်၌လည်းကောင်း၊ နှမသဖွယ်ဖြစ်သော သူတို့အပေါ်၌လည်းကောင်း၊ သမီးသဖွယ်ဖြစ်သော သူတို့အပေါ်၌လည်းကောင်း လောဘတရား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ တပ်မက်စွဲလမ်းတတ်သော သဘောဖြင့် ‘ရာဂ’ မည်၏။ ဤသည်မှာ ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ တပ်မက်သော ရာဂ၏ အမည်တည်း။ ပြစ်မှားတတ်သော သဘောဖြင့် ‘ဒေါသ’ မည်၏။ ဤသည်မှာ ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အမျက်ဒေါသ (ကောဓ) ၏ အမည်တည်း။ တွေဝေတတ်သော သဘောဖြင့် ‘မောဟ’ မည်၏။ ဤသည်မှာ အရိယသစ္စာလေးပါးတို့၌ မသိခြင်း (အညာဏ) ၏ အမည်တည်း။ ထိုဟောတော်မူချက်၌ ဤရဟန်းသည် လောဘကို စက်ဆုပ်သဖြင့် ‘ငါသည် အဘယ်အခါ၌ လောဘကို ဖျောက်ဖျက်၍ လောဘကင်းလျက် နေရပါအံ့နည်း’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား လောဘပယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ချွတ်ယွင်းသော သဘာဝကို မြင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ လောဘပယ်ခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း၊ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓသန္တာန် (ဩရပါရ) ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသလိုသဖြင့် ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ နောက်ဂါထာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား— ‘ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထိုတရားတို့ကို စက်ဆုပ်ရွံရှာ၍ ဝိပဿနာ အားထုတ်သော ရဟန်းတို့အား တစ်ဦးလျှင် ဂါထာတစ်ပုဒ်စီ ဤနေရာ၌ ဟောတော်မူအပ်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မိမိနှစ်သက်ရာကို ယူအပ်၏။ ဤဂါထာမှ နောက်၌ဖြစ်သော ဂါထာလေးပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

14. Ayaṃ [Pg.21] panettha atthavaṇṇanā – appahīnaṭṭhena santāne sayantīti anusayā kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchābhavarāgāvijjānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sampayuttadhammānaṃ attano ākārānuvidhānaṭṭhena mūlā; akhemaṭṭhena akusalā; dhammānaṃ patiṭṭhābhūtātipi mūlā; sāvajjadukkhavipākaṭṭhena akusalā; ubhayampetaṃ lobhadosamohānaṃ adhivacanaṃ. Te hi ‘‘lobho, bhikkhave, akusalañca akusalamūlañcā’’tiādinā nayena evaṃ niddiṭṭhā. Evamete anusayā tena tena maggena pahīnattā yassa keci na santi, ete ca akusalamūlā tatheva samūhatāse, samūhatā icceva attho. Paccattabahuvacanassa hi se-kārāgamaṃ icchanti saddalakkhaṇakovidā. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘seti nipāto’’ti vaṇṇayanti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Ettha pana ‘‘kiñcāpi so evaṃvidho bhikkhu khīṇāsavo hoti, khīṇāsavo ca neva ādiyati, na pajahati, pajahitvā ṭhito’’ti vutto. Tathāpi vattamānasamīpe vattamānavacanalakkhaṇena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Atha vā anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyanto attano ajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātaṃ jahāti orapāranti veditabbo.

၁၄. ဤဂါထာ၌ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ— မပယ်အပ်သေးသောကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ကိန်းဝပ်လျက် အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် ‘အနုသယ’ မည်ကုန်၏။ ထိုအမည်သည် ကာမရာဂါနုသယ၊ ပဋိဃာနုသယ၊ မာနာနုသယ၊ ดိဋ္ဌာနုသယ၊ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယ၊ ဘဝရာဂါနုသယ၊ အဝိဇ္ဇာနုသယတို့၏ အမည်တည်း။ သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို မိမိ၏ အခြင်းအရာသို့ လိုက်၍ အစဉ်စီရင်တတ်သော အနက်ဖြင့် ‘မူလ’ မည်ကုန်၏။ ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော အနက်ဖြင့် ‘အကုသိုလ်’ မည်ကုန်၏။ အကုသိုလ်တရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်း ‘မူလ’ မည်ကုန်၏။ အပြစ်ရှိခြင်း၊ ဆင်းရဲသော အကျိုးကို ပေးတတ်ခြင်း အနက်ဖြင့် ‘အကုသိုလ်’ မည်ကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော အမည်သည် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ အမည်တည်း။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုတရားတို့ကို ‘ရဟန်းတို့၊ လောဘသည် အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်၏၊ အကုသိုလ်၏ မူလလည်း ဖြစ်၏’ စသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုအနုသယတရားတို့ကို ထိုထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား အနည်းငယ်မျှသော အနုသယမျှ မရှိကုန်။ ထိုအကုသိုလ်မူလတရားတို့ကိုလည်း ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့်ပင် နှုတ်ပစ်အပ်ကုန်၏။ ‘သမူးဟတာသေ’ ဟူသည်မှာ ‘သမူးဟတာ’ (နှုတ်အပ်ကုန်၏) ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် ပထမာဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်၏ အဆုံး၌ ‘သေ’ အက္ခရာ လာခြင်းဟု အလိုရှိကြ၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်မူ ‘သေ’ ဟူသော ပုဒ်ကို နိပါတ်ပုဒ်ဟူ၍ ဖွင့်ဆိုကြ၏။ မိမိနှစ်သက်ရာကို ယူအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤဂါထာ၌— ‘အကယ်၍ ထိုသို့သော ရဟန်းသည် ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) ဖြစ်သော်လည်း၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားတို့ကို အသစ်မယူ၊ မစွန့်၊ စွန့်ပြီး၍ တည်သောသူ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အနီး၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ‘အတွင်းအပ (ဩရပါရ) ကို စွန့်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်သောအခါ မိမိ၏ အဇ္ဈတ္တိကာယတန၊ ဗာဟိရာယတန ဟု ဆိုအပ်သော အတွင်းအပ အာယတနတို့ကို စွန့်ပယ်၏ ဟု ‘အတွင်းအပကို စွန့်၏’ ဟူသော အနက်ကို သိအပ်၏။

Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā anusayānaṃ abhāvo veditabbo. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tatiyamaggena abhāvo hoti, mānānusayassa catutthamaggena, diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ paṭhamamaggena, bhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ catutthamaggeneva. Maggapaṭipāṭiyā pana paṭhamamaggena diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ abhāvo hoti. Dutiyamaggena kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tanubhāvo, tatiyamaggena sabbaso abhāvo, catutthamaggena mānānusayabhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ abhāvo hoti. Tattha yasmā na sabbe anusayā akusalamūlā; kāmarāgabhavarāgānusayā eva hi lobhākusalamūlena saṅgahaṃ gacchanti. Paṭighānusayāvijjānusayā ca ‘‘doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ’’ icceva saṅkhaṃ gacchanti, diṭṭhimānavicikicchānusayā pana na kiñci akusalamūlaṃ honti, yasmā vā anusayābhāvavasena ca akusalamūlasamugghātavasena ca kilesappahānaṃ paṭṭhapesi, tasmā –

ထိုစကားရပ်၌ အနုသယတို့၏ မရှိခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း) ကို ကိလေသာ၏ အစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်၏ အစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးနှစ်စားဖြင့် သိအပ်၏။ ချဲ့ဦးအံ့— ကိလေသာ၏ အစဉ်အားဖြင့် ကာမရာဂါနုသယနှင့် ပဋိဃာနုသယတို့ မရှိခြင်းသည် တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) ဖြင့် ဖြစ်၏။ မာနာနုသယ မရှိခြင်းသည် စတုတ္ထမဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌာနုသယနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာနုသယတို့ မရှိခြင်းသည် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဘဝရာဂါနုသယနှင့် အဝိဇ္ဇာနုသယတို့ မရှိခြင်းသည် စတုတ္ထမဂ်ဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ မဂ်၏ အစဉ်အားဖြင့်မူကား ပထမမဂ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌာနုသယနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာနုသယတို့ မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဒုတိယမဂ်ဖြင့် ကာမရာဂါနုသယနှင့် ပဋိဃာနုသယတို့ ခေါင်းပါးခြင်း ဖြစ်၏။ တတိယမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ စတုတ္ထမဂ်ဖြင့် မာနာနုသယ၊ ဘဝရာဂါနုသယနှင့် အဝိဇ္ဇာနုသယတို့ မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ အလုံးစုံသော အနုသယတို့သည် အကုသိုလ်၏ မူလတရားများ မဟုတ်ကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာမရာဂါနုသယနှင့် ဘဝရာဂါနုသယတို့သည်သာ လောဘဟူသော အကုသိုလ်မူလ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ ပဋိဃာနုသယနှင့် အဝိဇ္ဇာနုသယတို့သည်ကား “ဒေါသသည် အကုသိုလ်မူလ၊ မောဟသည် အကုသိုလ်မူလ” ဟု ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဒိဋ္ဌာနုသယ၊ မာနာနုသယနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာနုသယတို့သည်ကား အကုသိုလ်မူလ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဟုတ်ကုန်။ တစ်နည်းကား မြတ်စွာဘုရားသည် အနုသယမရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်မူလကို အမြစ်ပြတ်ပယ်သတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာပယ်ခြင်းကို ပြဆိုဟောကြားတော်မူသောကြောင့်—

‘‘Yassānusayā [Pg.22] na santi keci, mūlā ca akusalā samūhatāse’’. –

“အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား အနုသယတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိကုန်၊ အကုသိုလ်၏ မူလတရားတို့ကိုလည်း အမြစ်ပြတ် နုတ်အပ်ကုန်ပြီ။”

Iti bhagavā āha.

ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူ၏။

15. Yassa darathajāti ettha pana paṭhamuppannā kilesā pariḷāhaṭṭhena darathā nāma, aparāparuppannā pana tehi darathehi jātattā darathajā nāma. Oranti sakkāyo vuccati. Yathāha – ‘‘orimaṃ tīranti kho, bhikkhu, sakkāyassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238). Āgamanāyāti uppattiyā. Paccayāseti paccayā eva. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yassa pana upādānakkhandhaggahaṇāya paccayabhūtā ariyamaggena pahīnattā, keci darathajavevacanā kilesā na santi, pubbe vuttanayeneva so bhikkhu jahāti orapāranti.

၁၅. 'ယဿ ဒရထဇာ' ဟူသော စကား၌ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'ဒရထ' (ပူပန်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဒရထကြောင့် အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာတို့ကို 'ဒရထဇ' (ပူပန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သောတရား) ဟု ခေါ်၏။ 'ဩရံ' (ဤမှာဘက်ကမ်း) ဟူသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားက 'ရဟန်း၊ ဩရိမတီရ (ဤမှာဘက်ကမ်း) ဟူသော ဤစကားသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ အမည်တည်း' ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်၏။ 'အာဂမနာယ' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်း (ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) ငှာ ဖြစ်၏။ 'ပစ္စယာသေ' ဟူသည် အကြောင်းပစ္စည်းသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ဥပါဒါနက္ခန္ဓာကို စွဲကိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဒရထဇဟု အမည်ရသည့် ကိလေသာတို့ကို အရိယမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ မရှိတော့သောကြောင့် ထိုရဟန်းသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဤမှာဘက်ကမ်းနှင့် ဟိုမှာဘက်ကမ်းကို စွန့်ပယ်၏။

16. Yassa vanathajāti etthapi darathajā viya vanathajā veditabbā. Vacanatthe pana ayaṃ viseso – vanute, vanotīti vā vanaṃ yācati sevati bhajatīti attho. Taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā hi visayānaṃ patthanato sevanato ca ‘‘vana’’nti vuccati. Taṃ pariyuṭṭhānavasena vanaṃ tharati tanotīti vanatho, taṇhānusayassetaṃ adhivacanaṃ. Vanathā jātāti vanathajāti. Keci panāhu ‘‘sabbepi kilesā gahanaṭṭhena vanathoti vuccanti, aparāparuppannā pana vanathajā’’ti. Ayameva cettha uragasutte attho adhippeto, itaro pana dhammapadagāthāyaṃ. Vinibandhāya bhavāyāti bhavavinibandhāya. Atha vā cittassa visayesu vinibandhāya āyatiṃ uppattiyā cāti attho. Hetuyeva hetukappā.

၁၆. 'ယဿ ဝနထဇာ' ဟူသော စကား၌လည်း 'ဒရထဇ' ကဲ့သို့ပင် 'ဝနထဇ' ကို သိအပ်၏။ ဝစနတ္ထ (ဝေါဟာရအနက်) အားဖြင့်မူကား— အာရုံ၌ တောင့်တတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဆည်းကပ်မှီဝဲတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဝန' မည်၏။ ၎င်းသည် တဏှာ၏ အမည်တည်း။ အာရုံတို့ကို တောင့်တခြင်း၊ မှီဝဲခြင်းတို့ကြောင့် တဏှာကို 'ဝန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုတဏှာသည် ပရိယုဋ္ဌာန် (ထကြွခြင်း) အစွမ်းဖြင့် တဏှာဟူသော တောအုပ်ကို ပျံ့နှံ့ချဲ့ထွင်တတ်သောကြောင့် 'ဝနထ' မည်၏။ ၎င်းသည် တဏှာနုသယ၏ အမည်ဖြစ်၏။ ဝနထကြောင့် ဖြစ်သော တရားတို့ကို 'ဝနထဇ' ဟု ခေါ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ 'စွဲလမ်းနှောင်ဖွဲ့ခြင်း အနက်ကြောင့် ကိလေသာအားလုံးကိုပင် ဝနထဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့ကို ဝနထဇ ဟု ဆို၏' ဟု ဆိုကြသည်။ ဤဥရဂသုတ်၌ ရှေ့အနက်ကိုသာ အလိုရှိအပ်ပြီး၊ နောက်အနက်ကိုမူ ဓမ္မပဒဂါထာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ 'ဝိနိဗန္ဓာယ ဘဝါယ' ဟူသည် ဘဝကို နှောင်ဖွဲ့ခြင်းငှာ၊ သို့မဟုတ် စိတ်ကို အာရုံတို့၌ တုပ်နှောင်ရန်နှင့် နောင်အခါ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) ငှာ ဖြစ်၏။ 'ဟေတုကပ္ပ' ဟူသည် အကြောင်းတရား သက်သက်သာတည်း။

17. Yo nīvaraṇeti ettha nīvaraṇāti cittaṃ, hitapaṭipattiṃ vā nīvarantīti nīvaraṇā, paṭicchādentīti attho. Pahāyāti chaḍḍetvā. Pañcāti tesaṃ saṅkhyāparicchedo. Īghābhāvato anīgho. Kathaṃkathāya tiṇṇattā tiṇṇakathaṃkatho. Vigatasallattā visallo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo bhikkhu kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni samantabhaddake vuttanayena sāmaññato visesato ca nīvaraṇesu ādīnavaṃ disvā tena tena maggena pahāya tesañca pahīnattā eva kilesadukkhasaṅkhātassa īghassābhāvena [Pg.23] anīgho, ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) nayena pavattāya kathaṃkathāya tiṇṇattā tiṇṇakathaṃkatho, ‘‘tattha katame pañca sallā? Rāgasallo, dosasallo, mohasallo, mānasallo, diṭṭhisallo’’ti vuttānaṃ pañcannaṃ sallānaṃ vigatattā visallo. So bhikkhu pubbe vuttanayeneva jahāti orapāranti.

၁၇. 'ယော နီဝရဏေ' ဟူသော ပုဒ်၌ စိတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သောကြောင့် 'နီဝရဏ' မည်ကုန်၏။ ဖုံးလွှမ်းတတ်ကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'ပဟာယ' ဟူသည် စွန့်ပယ်၍ ဖြစ်၏။ 'ပဉ္စ' ဟူသည် ထိုနီဝရဏတို့၏ အရေအတွက် အပိုင်းအခြားတည်း။ ကိလေသာဆင်းရဲ (အညစ်အကြေး) မရှိခြင်းကြောင့် 'အနီဃ' မည်၏။ ယုံမှားခြင်းမှ ကူးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'တိဏ္ဏကထံကထ' မည်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ စသော ငြောင့်တို့ ကင်းစင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသလ္လ' မည်၏။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— အကြင်ရဟန်းသည် ကာမစ္ဆန္ဒ စသော နီဝရဏငါးပါးတို့ကို သမန္တဘဒြက၌ ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ယေဘုယျအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးအားဖြင့်လည်းကောင်း နီဝရဏတို့၌ အပြစ်ကို မြင်၍၊ ထိုထိုသော မဂ်ဖြင့် ပယ်စွန့်ပြီးဖြစ်၍၊ ထိုနီဝရဏတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာဆင်းရဲဟူသော ညစ်ညူးပူပန်ခြင်း မရှိသဖြင့် 'အနီဃ' မည်၏။ 'ငါသည် အတိတ်ကာလက ဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော' စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သော ယုံမှားသံသယကို ကူးမြောက်ပြီးဖြစ်၍ 'တိဏ္ဏကထံကထ' မည်၏။ 'ထိုငြောင့်ငါးပါးတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ရာဂငြောင့်၊ ဒေါသငြောင့်၊ မောဟငြောင့်၊ မာနငြောင့်၊ ဒိဋ္ဌိငြောင့်' ဟု ဟောကြားအပ်သော ငြောင့်ငါးပါးတို့ ကင်းစင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသလ္လ' မည်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဤမှာဘက်ကမ်းနှင့် ဟိုမှာဘက်ကမ်းကို စွန့်ပယ်၏။

Atrāpi ca kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā eva nīvaraṇappahānaṃ veditabbaṃ. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmacchandanīvaraṇassa byāpādanīvaraṇassa ca tatiyamaggena pahānaṃ hoti, thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca catutthamaggena. ‘‘Akataṃ vata me kusala’’ntiādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) nayena pavattassa vippaṭisārasaṅkhātassa kukkuccanīvaraṇassa vicikicchānīvaraṇassa ca paṭhamamaggena. Maggapaṭipāṭiyā pana kukkuccanīvaraṇassa vicikicchānīvaraṇassa ca paṭhamamaggena pahānaṃ hoti, kāmacchandanīvaraṇassa byāpādanīvaraṇassa ca dutiyamaggena tanubhāvo hoti, tatiyena anavasesappahānaṃ. Thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca catutthamaggena pahānaṃ hotīti. Evaṃ –

ထိုစွန့်ရာ၌လည်း နီဝရဏတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ကိလေသာ၏ အစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်၏ အစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးနှစ်စားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ကိလေသာ၏ အစဉ်အားဖြင့်မူ— ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနှင့် ဗျာပါဒနီဝရဏတို့ကို တတိယမဂ်ဖြင့် ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏနှင့် ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏတို့ကို စတုတ္ထမဂ်ဖြင့် ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ 'ငါသည် ကုသိုလ်ကို မပြုမိလေစွ' ဟု စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော နှလုံးမသာယာခြင်း (နောင်တပူပန်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကုက္ကုစ္စနီဝရဏနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏတို့ကို ပထမမဂ်ဖြင့် ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ မဂ်၏ အစဉ်အားဖြင့်မူကား— ကုက္ကုစ္စနီဝရဏနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏတို့ကို ပထမမဂ်ဖြင့် ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနှင့် ဗျာပါဒနီဝရဏတို့ကို ဒုတိယမဂ်ဖြင့် ခေါင်းပါးစေ၍၊ တတိယမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏနှင့် ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏတို့ကို စတုတ္ထမဂ်ဖြင့် ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင်

‘‘Yo nīvaraṇe pahāya pañca, anīgho tiṇṇakathaṃkatho visallo;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇa’’nti. –

“‘အကြင်ရဟန်းသည် နီဝရဏငါးပါးတို့ကို ပယ်စွန့်၍၊ ဆင်းရဲပူပန်ခြင်းမရှိ၊ ယုံမှားသံသယကို ကူးမြောက်ပြီးဖြစ်၍၊ ကိလေသာငြောင့် ကင်းစင်၏။ ထိုရဟန်းသည် မြွေဟောင်းသည် အရေဟောင်းကို စွန့်ပစ်သကဲ့သို့ ဤမှာဘက်ကမ်းနှင့် ဟိုမှာဘက်ကမ်းကို စွန့်ပယ်၏။’”

Arahattanikūṭeneva bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhito. ‘‘Ekacce yena yena tesaṃ bhikkhūnaṃ yā yā gāthā desitā, tena tena tassā tassā gāthāya pariyosāne so so bhikkhu arahatte patiṭṭhito’’ti vadanti.

မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တင်လျက်သာလျှင် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ— 'ထိုရဟန်းတို့အား အကြင်အကြင် ဂါထာကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုထိုဂါထာ၏ အဆုံး၌ ထိုထိုရဟန်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ အသီးသီး တည်ကြလေကုန်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကအဋ္ဌကထာဖြစ်သော

Suttanipāta-aṭṭhakathāya uragasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဥရဂသုတ်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Dhaniyasuttavaṇṇanā

၂. ဓနိယသုတ်အဖွင့်

18. Pakkodanoti [Pg.24] dhaniyasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Tena samayena dhaniyo gopo mahītīre paṭivasati. Tassāyaṃ pubbayogo – kassapassa bhagavato pāvacane dibbamāne vīsati vassasahassāni divase divase saṅghassa vīsati salākabhattāni adāsi. So tato cuto devesu uppanno. Evaṃ devaloke ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā amhākaṃ bhagavato kāle videharaṭṭhamajjhe pabbataraṭṭhaṃ nāma atthi tattha dhammakoraṇḍaṃ nāma nagaraṃ, tasmiṃ nagare seṭṭhiputto hutvā abhinibbatto, goyūthaṃ nissāya jīvati. Tassa hi tiṃsamattāni gosahassāni honti, sattavīsasahassā gāvo khīraṃ duyhanti. Gopā nāma nibaddhavāsino na honti. Vassike cattāromāse thale vasanti, avasese aṭṭhamāse yattha tiṇodakaṃ sukhaṃ labbhati, tattha vasanti. Tañca nadītīraṃ vā jātassaratīraṃ vā hoti. Athāyampi vassakāle attano vasitagāmato nikkhamitvā gunnaṃ phāsuvihāratthāya okāsaṃ gavesanto mahāmahī bhijjitvā ekato kālamahī ekato mahāmahicceva saṅkhaṃ gantvā sandamānā puna samuddasamīpe samāgantvā pavattā. Yaṃ okāsaṃ antaradīpaṃ akāsi, taṃ pavisitvā vacchānaṃ sālaṃ attano ca nivesanaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi. Tassa satta puttā, satta dhītaro, satta suṇisā, aneke ca kammakārā honti. Gopā nāma vassanimittaṃ jānanti. Yadā sakuṇikā kulāvakāni rukkhagge karonti, kakkaṭakā udakasamīpe dvāraṃ pidahitvā thalasamīpadvārena vaḷañjenti, tadā suvuṭṭhikā bhavissatīti gaṇhanti. Yadā pana sakuṇikā kulāvakāni nīcaṭṭhāne udakapiṭṭhe karonti, kakkaṭakā thalasamīpe dvāraṃ pidahitvā udakasamīpadvārena vaḷañjenti, tadā dubbuṭṭhikā bhavissatīti gaṇhanti.

၁၈. Pakkodanoti ဟူသည်ကား ဓနိယသုတ်တည်း။ ဖြစ်ကြောင်း (အကြောင်းရင်း) ကား အဘယ်နည်းဟူမူကား - မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ဓနိယအမည်ရှိသော နွားထိန်း (နွားအုပ်ပိုင်ရှင်) သည် မဟီမြစ်ကမ်းနား၌ နေထိုင်၏။ ထိုဓနိယ၏ ရှေးဘဝကုသိုလ်ပြုခဲ့ပုံ (ရှေးလုံ့လ) ကား - ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ ထွန်းတောက်ပသော သာသနာတော်၌ အနှစ်နှစ်သောင်းပတ်လုံး နေ့စဉ်နေ့တိုင်း သံဃာတော်အား ဆွမ်းညွှန်းခဲဖွယ် (သလာကဘတ်) နှစ်ဆယ်တို့ကို လှူဒါန်းခဲ့၏။ သူသည် ထိုလူ့ပြည်မှ စုတေလွန်သော် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်လေ၏။ ဤသို့ နတ်ပြည်၌ ဘုရားတစ်ဆူနှင့်တစ်ဆူအကြား (ကမ္ဘာ) ကို ကုန်လွန်စေပြီးလျှင် ငါတို့မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ဝိဒေဟတိုင်းအလယ် ပဗ္ဗတတိုင်း၌ ဓမ္မကောရဏ္ဍမည်သော မြို့ရှိ၏။ ထိုမြို့၌ သူဌေးသားဖြစ်၍ မွေးဖွားလာပြီးလျှင် နွားအုပ်ကိုမှီ၍ အသက်မွေး၏။ ထိုသူဌေးသားအား နွားသုံးသောင်းမျှ ရှိကုန်၏။ ထိုအထဲမှ နွားမနှစ်သောင်းခုနစ်ထောင်တို့သည် နို့ရည်ပေးကုန်၏။ နွားထိန်းတို့မည်သည် တစ်နေရာတည်း၌ အမြဲတစေ နေလေ့မရှိကြကုန်။ မိုးလဖြစ်သော လေးလပတ်လုံး ကုန်းအရပ်၌ နေကြကုန်၏။ ကြွင်းသော ရှစ်လပတ်လုံး မြက်နှင့် ရေကို ချမ်းသာစွာရရှိရာအရပ်၌ နေကြကုန်၏။ ထိုအရပ်သည်လည်း မြစ်ကမ်းနားသော်လည်းကောင်း၊ သဘာဝအိုင်ကြီး၏ ကမ်းနားသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအခါ ဤဓနိယသည်လည်း မိုးကာလ၌ မိမိနေထိုင်ရာရွာမှ ထွက်ခွာ၍ နွားတို့ချမ်းသာစွာ နေနိုင်ရန် နေရာကို ရှာဖွေသည်ရှိသော်၊ မဟာမဟီမြစ်သည် ကွဲပြား၍ တစ်ဖက်၌ ကာဠမဟီ၊ တစ်ဖက်၌ မဟာမဟီဟူ၍သာလျှင် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်လျက် စီးဆင်းပြီးလျှင် သမုဒ္ဒရာအနီး၌ တစ်ဖန် ပြန်လည်ဆုံဆည်း၍ စီးဆင်းရာအရပ်နှစ်ခုအကြား ကျွန်းကဲ့သို့ ပြုအပ်သော နေရာသို့ ဝင်ရောက်ကာ၊ နွားငယ်တို့နေရာ ခြံစရပ်နှင့် မိမိနေထိုင်ရာအိမ်ကို ဆောက်လုပ်၍ နေထိုင်လေ၏။ ထိုဓနိယအား သားခုနစ်ယောက်၊ သမီးခုနစ်ယောက်၊ ချွေးမခုနစ်ယောက်နှင့် များစွာသော အလုပ်သမားတို့ ရှိကုန်၏။ နွားထိန်းတို့မည်သည် မိုးကောင်းမည့်နိမိတ်ကို သိကြကုန်၏။ အကြင်အခါ၌ ငှက်ငယ်တို့သည် အသိုက်တို့ကို သစ်ပင်ဖျားတို့၌ ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ပုစွန်တို့သည် ရေနီးရာအရပ်ရှိ အပေါက်တံခါးကို ပိတ်၍ ကုန်းနီးရာအရပ်ရှိ အပေါက်တံခါးဖြင့် သွားလာသုံးစွဲကြကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ "မိုးကောင်းစွာ ရွာလိမ့်မည်" ဟု မှတ်သားကြကုန်၏။ အကြင်အခါ၌မူ ငှက်ငယ်တို့သည် အသိုက်တို့ကို နိမ့်ရာအရပ် ရေမျက်နှာပြင်၌ ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ပုစွန်တို့သည် ကုန်းနီးရာအရပ်၌ အပေါက်တံခါးကို ပိတ်၍ ရေနီးရာအရပ်ရှိ အပေါက်တံခါးဖြင့် သွားလာသုံးစွဲကြကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ "မိုးခေါင်လိမ့်မည်" ဟု မှတ်သားကြကုန်၏။

Atha so dhaniyo suvuṭṭhikanimittāni upasallakkhetvā upakaṭṭhe vassakāle antaradīpā nikkhamitvā mahāmahiyā paratīre sattasattāhampi deve vassante udakena anajjhottharaṇokāse attano vasanokāsaṃ katvā samantā parikkhipitvā, vacchasālāyo māpetvā, tattha nivāsaṃ kappesi. Athassa dārutiṇādisaṅgahe kate sabbesu puttadārakammakaraporisesu [Pg.25] samāniyesu jātesu nānappakāre khajjabhojje paṭiyatte samantā catuddisā meghamaṇḍalāni uṭṭhahiṃsu. So dhenuyo duhāpetvā, vacchasālāsu vacche saṇṭhāpetvā, gunnaṃ catuddisā dhūmaṃ kārāpetvā, sabbaparijanaṃ bhojāpetvā, sabbakiccāni kārāpetvā tattha tattha dīpe ujjālāpetvā, sayaṃ khīrena bhattaṃ bhuñjitvā, mahāsayane sayanto attano sirisampattiṃ disvā, tuṭṭhacitto hutvā, aparadisāya meghatthanitasaddaṃ sutvā nipanno imaṃ udānaṃ udānesi ‘‘pakkodano duddhakhīrohamasmī’’ti.

ထိုအခါ ထိုဓနိယသည် မိုးကောင်းစွာရွာမည့် နိမိတ်တို့ကို သတိပြုမှတ်သားပြီးလျှင် မိုးကာလနီးကပ်လာသောအခါ ထိုမြစ်အကြားကျွန်းမှ ထွက်ခွာခဲ့၍၊ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မိုးရွာစေကာမူ ရေမလွှမ်းမိုးနိုင်သော မဟာမဟီမြစ်၏ ဟိုဘက်ကမ်းရှိ ကုန်းအရပ်၌ မိမိနေထိုင်ရန် နေရာပြုလုပ်ကာ ထက်ဝန်းကျင်မှ ခြံရံလျက်၊ နွားခြံစရပ်တို့ကို ဆောက်လုပ်ပြီးလျှင် ထိုအရပ်၌ နေထိုင်လေ၏။ ထို့နောက် ထင်း၊ မြက် စသည်တို့ကို စုဆောင်းပြီးစီးသော်၊ သား မယား အစေခံ အလုပ်သမား အလုံးစုံတို့သည်လည်း အညီအညွတ် တည်ရှိကြသော်၊ အထူးထူးသော ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ကိုလည်း ပြင်ဆင်ပြီးစီးသော်၊ ထက်ဝန်းကျင် လေးမျက်နှာတို့မှ တိမ်တိုက်အဝန်းတို့သည် တက်လာကြကုန်၏။ ထိုဓနိယသည် နွားမတို့ကို နို့ညှစ်စေ၍၊ နွားခြံတို့၌ နွားငယ်တို့ကို ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းစေပြီးလျှင်၊ နွားတို့အတွက် လေးမျက်နှာမှ မီးခိုးတိုက်စေလျက်၊ အခြံအရံ လူအပေါင်းကို စားသောက်စေကာ၊ လုပ်ငန်းဆောင်တာ အဝဝကို ပြီးစီးစေပြီးနောက်၊ ထိုထိုနေရာ၌ ဆီမီးတို့ကို ထွန်းညှိစေလျက်၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း နို့ဃနာထမင်းကို စားသောက်ပြီးလျှင်၊ မြတ်သော အိပ်ရာ၌ လျောင်းစက်လျက် မိမိ၏ အသရေပြည့်စုံပုံကို မြင်၍ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ အနောက်မျက်နှာမှ မိုးကြိုးထစ်ချုန်းသံကို ကြားရသဖြင့် အိပ်စက်လျက်ပင် "ငါသည် ချက်ပြုတ်ပြီးသော ထမင်းရှိ၏၊ ညှစ်ပြီးသော နို့ရည်ရှိ၏" ဟူသော ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်လေ၏။

Tatrāyaṃ atthavaṇṇanā – pakkodanoti siddhabhatto. Duddhakhīroti gāvo duhitvā gahitakhīro. Ahanti attānaṃ nidasseti, asmīti attano tathābhāvaṃ. Pakkodano duddhakhīro ca ahamasmi bhavāmīti attho. Itīti evamāhāti attho. Niddese pana ‘‘itīti padasandhi, padasaṃsaggo, padapāripūri, akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmeta’’nti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 1) evamassa attho vaṇṇito. Sopi idameva sandhāyāti veditabbo. Yaṃ yaṃ hi padaṃ pubbapadena vuttaṃ, tassa tassa evamāhāti etamatthaṃ pakāsentoyeva itisaddo pacchimena padena metteyyo iti vā bhagavā iti vā evamādinā padasandhi hoti, nāññathā.

ထိုဂါထာ၌ ဤသည်ကား အနက်အဖွင့် ဖြစ်၏ - Pakkodanoti ဟူသည် ချက်ပြုတ်ပြီးသော ထမင်းရှိ၏ (ချက်ပြီးသော ထမင်းရှိသူ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Duddhakhīroti ဟူသည် နွားတို့ကို ညှစ်၍ ယူအပ်ပြီးသော နို့ရည်ရှိ၏ (နို့ညှစ်ပြီးသူ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Ahanti ပုဒ်သည် မိမိကိုယ်ကို ပြ၏။ Asmīti ပုဒ်သည် မိမိ၏ ထိုသို့သော အခြေအနေကို ပြ၏။ ငါသည် ချက်ပြုတ်ပြီးသော ထမင်းရှိသူ၊ ညှစ်ပြီးသော နို့ရည်ရှိသူ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ Itīti ဟူသည် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်တည်း။ နိဒ္ဒေသကျမ်း၌မူကား "ဣတိဟူသည် ပုဒ်၏ စပ်ခြင်း၊ ပုဒ်၏ ရောစပ်ခြင်း၊ ပုဒ်၏ ပြည့်ခြင်း၊ အက္ခရာတို့ ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ စကားပြေပြစ်ခြင်း၊ ပုဒ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းတည်း" ဟု ဤသို့ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုအဖွင့်သည်လည်း ဤပုဒ်၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဖွင့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ မှန်၏၊ ရှေးဦးပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၍ ဆိုအပ်သော နောက်နောက်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို "ဤသို့ ဆိုအပ်၏" ဟု ပြလိုသည်ဖြစ်၍သာ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် နောက်ပုဒ်နှင့် "မေတ္တေယျော ဣတိ" သို့မဟုတ် "ဘဂဝါ ဣတိ" စသည်ဖြင့် ပုဒ်ဆက်စပ်မှု (ပဒသန္ဓိ) ဖြစ်ရ၏။ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်။

Dhaniyo gopoti tassa seṭṭhiputtassa nāmasamodhānaṃ. So hi yānimāni thāvarādīni pañca dhanāni, tesu ṭhapetvā dānasīlādianugāmikadhanaṃ, khettavatthu-ārāmādito thāvaradhanatopi, gavassādito jaṅgamadhanatopi hiraññasuvaṇṇādito saṃhārimadhanatopi, sippāyatanādito aṅgasamadhanatopi yaṃ taṃ lokassa pañcagorasānuppadānena bahūpakāraṃ taṃ sandhāya ‘‘natthi gosamitaṃ dhana’’nti (saṃ. ni. 1.13; netti. 123) evaṃ visesitaṃ godhanaṃ, tena samannāgatattā dhaniyo, gunnaṃ pālanato gopo. Yo hi attano gāvo pāleti, so ‘‘gopo’’ti vuccati. Yo paresaṃ vetanena bhaṭo hutvā, so gopālako. Ayaṃ pana attanoyeva, tena gopoti vutto.

Dhaniyo gopo ဟူသည် ထိုသူဌေးသား၏ အမည်နှင့် အလုပ်အကိုင်ကို ပေါင်းစပ်ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ထိုသူဌေးသား၌ လယ်ယာမြေ၊ အရံခြံစသော တည်မြဲသောဥစ္စာ (ထာဝရဓန)၊ နွား၊ မြင်း စသော ရွေ့လျားတတ်သောဥစ္စာ (ဇင်္ဂမဓန)၊ ရွှေ၊ ငွေ စသော သိမ်းဆည်းရွှေ့ပြောင်းနိုင်သောဥစ္စာ (သံဟာရိမဓန)၊ အတတ်ပညာစသော ကိုယ်နှင့်မကွာပါသောဥစ္စာ (အင်္ဂသမဓန) ဟူသော ဥစ္စာငါးပါးတို့တွင် ဒါန သီလ စသော သံသရာနောက်သို့ ပါတတ်သော ဥစ္စာ (အနုဂါမိkadhana) ကို ချန်ထား၍၊ လူအပေါင်းအား ငါးပါးသော နို့ရည်အရသာကို ပေးသဖြင့် များစွာသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့် "နွားနှင့်တူသော ဥစ္စာသည် မရှိ" ဟု ဤသို့ အထူးပြုအပ်သော နွားတည်းဟူသော ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် "ဓနိယ" မည်၏။ နွားတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် "ဂေါပ" မည်၏။ မှန်၏၊ အကြင်သူသည် မိမိပိုင် နွားတို့ကို စောင့်ရှောက်၏၊ ထိုသူကို "ဂေါပ" ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သူသည် သူတပါးတို့ထံမှ အခကြေးငွေကို ယူ၍ နွားတို့ကို ကျောင်းအံ့၊ ထိုသူကို "ဂေါပါလက" (နွားကျောင်းသား) ဟု ခေါ်၏။ ဤဓနိယမူကား မိမိပိုင် နွားတို့ကိုသာ စောင့်ရှောက်သူ ဖြစ်သောကြောင့် "ဂေါပ" ဟု ဆိုအပ်၏။

Anutīreti [Pg.26] tīrassa samīpe. Mahiyāti mahāmahīnāmikāya nadiyā. Samānena anukūlavattinā parijanena saddhiṃ vāso yassa so samānavāso, ayañca tathāvidho. Tenāha ‘‘samānavāso’’ti. Channāti tiṇapaṇṇacchadanehi anovassakā katā. Kuṭīti vasanagharassetaṃ adhivacanaṃ. Āhitoti ābhato, jālito vā. Ginīti aggi. Tesu tesu ṭhānesu aggi ‘‘ginī’’ti voharīyati. Atha ce patthayasīti idāni yadi icchasīti vuttaṃ hoti. Pavassāti siñca, pagghara, udakaṃ muñcāti attho. Devāti meghaṃ ālapati. Ayaṃ tāvettha padavaṇṇanā.

Anutīreti ဟူသည် ကမ်းနားအနီး၌။ Mahiyāti ဟူသည် မဟာမဟီအမည်ရှိသော မြစ်၏။ မိမိနှင့် သဘောတူညီသော၊ မိမိအလိုသို့ လိုက်ပါဆောင်ရွက်တတ်သော အခြံအရံနှင့်အတူ နေထိုင်ခြင်း ရှိသောကြောင့် "သမာနဝါသ" မည်၏။ ဤဓနိယသည်လည်း ထိုသို့သော သဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက "သမာနဝါသော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Channāti ဟူသည် မြက်၊ သစ်ရွက်အမိုးတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ မိုးအပ်သဖြင့် မိုးရေမစိုစွတ်နိုင်အောင် ပြုအပ်သော။ Kuṭīti ဟူသည် နေအိမ်၏ အမည်တည်း။ Āhitoti ဟူသည် ဆောင်ယူအပ်ပြီ၊ သို့မဟုတ် မွှေးအပ်ပြီ (တောက်လောင်စေအပ်ပြီ)။ Ginīti ဟူသည် မီး။ ထိုထိုအရပ်ဒေသတို့၌ မီးကို "ဂိနိ" ဟု သုံးစွဲခေါ်ဝေါ်ကြ၏။ Atha ce patthayasīti ဟူသည် "အကယ်၍ အလိုရှိအံ့" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ Pavassāti ဟူသည် (မိုးရေကို) သွန်းလောင်းလော့၊ စီးဆင်းစေလော့၊ လွှတ်လိုက်လော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Devāti ဟူသည် မိုးတိမ်ကို ခေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ ပုဒ်အနက် ဖွင့်ဆိုချက် (ပဒဝဏ္ဏနာ) တည်း။

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – evamayaṃ dhaniyo gopo attano sayanaghare mahāsayane nipanno meghatthanitaṃ sutvā ‘‘pakkodanohamasmī’’ti bhaṇanto kāyadukkhavūpasamūpāyaṃ kāyasukhahetuñca attano sannihitaṃ dīpeti. ‘‘Duddhakhīrohamasmī’’ti bhaṇanto cittadukkhavūpasamūpāyaṃ cittasukhahetuñca. ‘‘Anutīre mahiyā’’ti nivāsaṭṭhānasampattiṃ, ‘‘samānavāso’’ti tādise kāle piyavippayogapadaṭṭhānassa sokassābhāvaṃ. ‘‘Channā kuṭī’’ti kāyadukkhāpagamapaṭighātaṃ. ‘‘Āhito ginī’’ti yasmā gopālakā parikkhepadhūmadāruaggivasena tayo aggī karonti. Te ca tassa gehe sabbe katā, tasmā sabbadisāsu parikkhepaggiṃ sandhāya ‘‘āhito ginī’’ti bhaṇanto vāḷamigāgamananivāraṇaṃ dīpeti, gunnaṃ majjhe gomayādīhi dhūmaggiṃ sandhāya ḍaṃsamakasādīhi gunnaṃ anābādhaṃ, gopālakānaṃ sayanaṭṭhāne dāruaggiṃ sandhāya gopālakānaṃ sītābādhapaṭighātaṃ. So evaṃ dīpento attano vā gunnaṃ vā parijanassa vā vuṭṭhipaccayassa kassaci ābādhassa abhāvato pītisomanassajāto āha – ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

ဤကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်သည် — ဤသို့ဖြင့် ဓနိယနွားကျောင်းသားသည် မိမိ၏အိပ်ခန်းရှိ ခုတင်ကြီးပေါ်တွင် အိပ်စက်လျက် မိုးချုန်းသံကို ကြားရသော် “ငါသည် ထမင်းချက်ပြီးပြီ” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ကိုယ်၏ဆင်းရဲခြင်း ကင်းငြိမ်းကြောင်းနှင့် ကိုယ်၏ချမ်းသာခြင်း အကြောင်းတို့ကို မိမိထံ၌ သိုမှီးထားပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြသ၏။ “နွားနို့ကိုလည်း ညှစ်ပြီးပြီ” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် စိတ်၏ဆင်းရဲခြင်း ကင်းငြိမ်းကြောင်းနှင့် စိတ်၏ချမ်းသာခြင်း အကြောင်းကို ပြသ၏။ “မဟီမြစ်ကမ်းနား၌” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် နေထိုင်ရာအရပ် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြသ၍၊ “မိသားစုနှင့်အတူ နေထိုင်၏” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ထိုသို့သောအချိန်၌ ချစ်ခင်သူတို့နှင့် ကွေကွင်းရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စိုးရိမ်ပူပန်မှု မရှိခြင်းကို ပြသ၏။ “အိမ်ကိုလည်း မိုးပြီးပြီ” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ကိုယ်၏ဆင်းရဲခြင်းကို ဖယ်ရှားကာကွယ်နိုင်ခြင်းကို ပြသ၏။ “မီးကိုလည်း မွေးပြီးပြီ” ဟု ဆိုခြင်းမှာ — နွားကျောင်းသားတို့သည် အိမ်ပတ်လည်၌ မီးလင်းစေခြင်း၊ မီးခိုးတိုက်ခြင်း၊ ထင်းမီးမွေးခြင်း ဟူသော မီးသုံးမျိုးကို ပြုလုပ်လေ့ရှိကြပြီး ထိုမီးအားလုံးကိုလည်း ဓနိယ၏ အိမ်၌ ပြုလုပ်ထားပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ ပတ်လည်မွေးထားသော မီးကို ရည်ညွှန်း၍ “မီးကိုလည်း မွေးပြီးပြီ” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် သားရဲတိရစ္ဆာန်များ မလာနိုင်အောင် တားဆီးကာကွယ်ခြင်းကို ပြသ၏။ နွားများ၏အလယ်တွင် နွားချေးမီးစသည်တို့ဖြင့် မီးခိုးတိုက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မှက် ခြင် စသည်တို့ကြောင့် နွားများ ဘေးရန်မရှိခြင်းကို ပြသ၏။ နွားကျောင်းသားတို့၏ အိပ်ရာအရပ်တွင် ထင်းမီးမွေးခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ နွားကျောင်းသားများ၏ အအေးဒဏ် နှိပ်စက်ခြင်းကို ကာကွယ်ခြင်းကို ပြသ၏။ ဓနိယသည် ဤသို့ ပြသသည်ဖြစ်၍ မိမိအားလည်းကောင်း၊ နွားတို့အားလည်းကောင်း၊ အခြံအရံတို့အားလည်းကောင်း မိုးရွာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်မည့် မည်သည့်ဘေးရန်မျှ မရှိသည့်အတွက် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ရကား “အို မိုးနတ်မင်း... သင် အလိုရှိပါက ရွာသွန်းဖြိုးပါလော့” ဟု ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

19. Evaṃ dhaniyassa imaṃ gāthaṃ bhāsamānassa assosi bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya jetavanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ viharanto. Sutvā ca pana buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa dhaniyañca pajāpatiñcassa ‘‘ime ubhopi hetusampannā. Sace ahaṃ gantvā dhammaṃ desessāmi, ubhopi pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissanti. No ce gamissāmi, sve udakoghena vinassissantī’’ti taṃ khaṇeyeva sāvatthito satta yojanasatāni dhaniyassa nivāsaṭṭhānaṃ ākāsena gantvā tassa kuṭiyā upari aṭṭhāsi. Dhaniyo taṃ gāthaṃ punappunaṃ bhāsatiyeva[Pg.27], na niṭṭhāpeti, bhagavati gatepi bhāsati. Bhagavā ca taṃ sutvā ‘‘na ettakena santuṭṭhā vā vissatthā vā honti, evaṃ pana hontī’’ti dassetuṃ –

၁၉. ဤသို့ဖြင့် ဓနိယက ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုနေစဉ်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်ကြီး၏ ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် လူတို့၏အကြားအာရုံထက် သာလွန်ထူးကဲ၍ စင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်ဖြင့် ကြားတော်မူ၏။ ကြားတော်မူပြီးနောက် ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် သတ္တလောကကို ကြည့်ရှုတော်မူလတ်သော် ဓနိယနှင့် သူ၏ဇနီး မယားနှစ်ဦးစလုံးသည် မဂ်ဖိုလ်ရနိုင်သော အကြောင်းထောက်ပံ့နှင့် ပြည့်စုံကြသည်ကို မြင်တော်မူ၏။ “ငါဘုရားသည် သွားရောက်၍ တရားဟောကြားပါက ဤသူနှစ်ဦးစလုံးသည် ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြပေလိမ့်မည်။ ငါဘုရား မကြွရောက်ပါက နက်ဖြန်၌ ရေကြီးမှုဘေးကြောင့် ပျက်စီးကြရပေလိမ့်မည်” ဟု သိမြင်တော်မူသဖြင့် ထိုခဏ၌ပင် သာဝတ္ထိပြည်မှ ယူဇနာခုနစ်ရာ ကွာဝေးသော ဓနိယ၏ နေရာအရပ်သို့ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွတော်မူပြီးလျှင် သူ၏အိမ်ခေါင်မိုးအထက် ကောင်းကင်၌ ရပ်တော်မူ၏။ ဓနိယသည် ထိုဂါထာကို ထပ်ခါတလဲလဲ ရွတ်ဆိုနေဆဲဖြစ်ပြီး အဆုံးမသတ်သေးပေ။ မြတ်စွာဘုရား ရောက်ရှိတော်မူလာသည့်တိုင်အောင် ရွတ်ဆိုနေဆဲ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုရွတ်ဆိုသံကို ကြားတော်မူရသဖြင့် “ဤမျှလောက်ရုံဖြင့် ရောင့်ရဲမှု သို့မဟုတ် ဘေးကင်းမှု မဖြစ်နိုင်သေးပေ၊ ဤသို့ပြုမှသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်” ဟု ပြသတော်မူခြင်းငှာ —

‘‘Akkodhano vigatakhilohamasmi, anutīre mahiyekarattivāso;

Vivaṭā kuṭi nibbuto gini, atha ce patthayasī pavassa devā’’ti. –

“ငါသည် အမျက်ဒေါသ ကင်းသူဖြစ်၏၊ စိတ်တည်းဟူသော ငြောင့်ကင်းသူ ဖြစ်၏။ မဟီမြစ်ကမ်းနား၌ တစ်ညဉ့်မျှသာ တည်းခိုနေထိုင်သူ ဖြစ်၏။ ငါ၏အိမ် (အတ္တဘော) သည် ဖွင့်ဟလျက် ရှိ၏၊ ကိလေသာတည်းဟူသော မီးသည် ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်၏။ အို မိုးနတ်မင်း... သင် အလိုရှိပါက ရွာသွန်းဖြိုးပါလော့” ဟု တုံ့ပြန်မြွက်ကြားတော်မူ၏။

Imaṃ paṭigāthaṃ abhāsi byañjanasabhāgaṃ no atthasabhāgaṃ. Na hi ‘‘pakkodano’’ti, ‘‘akkodhano’’ti ca ādīni padāni atthato samenti mahāsamuddassa orimapārimatīrāni viya, byañjanaṃ panettha kiñci kiñci sametīti byañjanasabhāgāni honti. Tattha purimagāthāya sadisapadānaṃ vuttanayeneva attho veditabbo.

သဒ္ဒါ (အသုံးအနှုန်း) အားဖြင့် ဆင်တူသော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မတူညီသော ဤတုံ့ပြန်ဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် “ထမင်းချက်ပြီးပြီ (ပက္ကောဒနော)” ဟူသော ပုဒ်နှင့် “အမျက်ဒေါသကင်းပြီ (အက္ကောဓနော)” ဟူသော ပုဒ်အစရှိသည်တို့သည် သမုဒ္ဒရာ၏ ဤမှာဘက်ကမ်းနှင့် ထိုမှာဘက်ကမ်းကဲ့သို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် တူညီကြသည်မဟုတ်ပေ။ သို့သော် ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါစကားလုံး အချို့သည် အနည်းငယ် ဆင်တူနေသဖြင့် သဒ္ဒါဆင်တူသော ဂါထာများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနှစ်ဂါထာတို့တွင် ရှေးဂါထာ၌ တူညီသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြခဲ့ပြီးသည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Visesapadānaṃ panāyaṃ padato atthato ca vaṇṇanā – akkodhanoti akujjhanasabhāvo. Yo hi so pubbe vuttappakāraāghātavatthusambhavo kodho ekaccassa suparittopi uppajjamāno hadayaṃ santāpetvā vūpasammati, yena ca tato balavataruppannena ekacco mukhavikuṇanamattaṃ karoti, tato balavatarena ekacco pharusaṃ vattukāmo hanusañcalanamattaṃ karoti, aparo tato balavatarena pharusaṃ bhaṇati, aparo tato balavatarena daṇḍaṃ vā satthaṃ vā gavesanto disā viloketi, aparo tato balavatarena daṇḍaṃ vā satthaṃ vā āmasati, aparo tato balavatarena daṇḍādīni gahetvā upadhāvati, aparo tato balavatarena ekaṃ vā dve vā pahāre deti, aparo tato balavatarena api ñātisālohitaṃ jīvitā voropeti, ekacco tato balavatarena pacchā vippaṭisārī attānampi jīvitā voropeti sīhaḷadīpe kālagāmavāsī amacco viya. Ettāvatā ca kodho paramavepullappatto hoti. So bhagavatā bodhimaṇḍeyeva sabbaso pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato, tasmā bhagavā ‘‘akkodhanohamasmī’’ti āha.

ထူးခြားသော ပုဒ်တို့၏ ပုဒ်အနက်နှင့် အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် — “အက္ကောဓနော (အမျက်ဒေါသကင်းသူ)” ဟူသည်မှာ အမျက်မထွက်တတ်သော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အာဃာတဝတ္ထု (ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အကြောင်းတရား) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဒေါသသည် အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များ၌ အလွန်နည်းပါးစွာ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း နှလုံးကို ပူလောင်စေပြီးမှ ငြိမ်းသွားတတ်၏။ ထိုထက် အနည်းငယ် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် အချို့သူတို့သည် မျက်နှာပျက်ရုံမျှသာ ပြုကြ၏။ ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် အချို့သူတို့သည် ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောလိုသဖြင့် မေးလှုပ်ရုံမျှသာ ပြုကြ၏။ အခြားသူတစ်ဦးသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆို၏။ အခြားသူတစ်ဦးသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် ဒုတ်၊ ဓား သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ရှာဖွေလိုသဖြင့် အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှု၏။ အခြားသူတစ်ဦးသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် ဒုတ် သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ကိုင်တွယ်သုံးသပ်၏။ အခြားသူတစ်ဦးသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် ဒုတ်၊ ဓား အစရှိသော လက်နက်များကို ကိုင်ဆောင်ကာ လိုက်လံပြေးဆွဲ၏။ အခြားသူတစ်ဦးသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် တစ်ချက် သို့မဟုတ် နှစ်ချက် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်၏။ အခြားသူတစ်ဦးသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် ဆွေမျိုးသားချင်းများကိုပင် အသက်မှ ကင်းအောင် သတ်ဖြတ်၏။ အချို့သောသူသည် ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသကြောင့် နောက်ပိုင်းတွင် နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ရသဖြင့် သီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာ) ကာလဂါမရွာ၌ နေထိုင်သော အမတ်ကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို အသက်မှ ကင်းအောင် ပြုလုပ်တတ်၏။ ဤမျှသော အဆင့်ဆင့်ဖြင့် ဒေါသသည် အလွန်အမင်း ပြန့်ပြောကြီးထွားခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဒေါသကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ပင် အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်တော်မူပြီး ဖြစ်၍ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်ပစ်ကာ ထန်းပင်ငုတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်စေတော်မူခဲ့ပြီ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက “ငါသည် အမျက်ဒေါသ ကင်းသူဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Vigatakhiloti apagatakhilo. Ye hi te cittabandhabhāvena pañca cetokhilā vuttā, ye hi ca khilabhūte citte seyyathāpi nāma khile bhūmibhāge [Pg.28] cattāro māse vassantepi deve sassāni na ruhanti, evamevaṃ saddhammassavanādikusalahetuvasse vassantepi kusalaṃ na ruhati te ca bhagavatā bodhimaṇḍeyeva sabbaso pahīnā, tasmā bhagavā ‘‘vigatakhilohamasmī’’ti āha.

“ဝိဂတခိလော (ငြောင့်ကင်းသူ)” ဟူသည် စိတ်၏ငြောင့် ကင်းစင်ပြီးသူ ဖြစ်သည်။ စိတ်ကို တုပ်နှောင်ဖွဲ့ချည်တတ်သော သဘောအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော “နှလုံးသား၏ ငြောင့်ငါးပါး (စေတောခိလ)” ရှိ၏။ စိတ်၌ ငြောင့်သဖွယ် ဖြစ်နေသောအခါ ဥပမာအားဖြင့် ငြောင့်အမှိုက်များ ထူထပ်နေသော မြေအရပ်၌ မိုးလေးလပတ်လုံး မိုးရွာသွန်းစေကာမူ သီးနှံပင်များ မပေါက်ရောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်၏ငြောင့် ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား သူတော်ကောင်းတရား နာကြားခြင်းတည်းဟူသော ကုသိုလ်ဖြစ်စေသည့် မိုးရွာသွန်းသော်လည်း ကုသိုလ်တရားသည် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း မရှိပေ။ ထိုနှလုံးသား၏ စိတ်ငြောင့်တရားများကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ပင် အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်တော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့် “ငါသည် စိတ်တည်းဟူသော ငြောင့်ကင်းသူ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso. Yathā hi dhaniyo tattha cattāro vassike māse nibaddhavāsaṃ upagato, na tathā bhagavā. Bhagavā hi taṃyeva rattiṃ tassa atthakāmatāya tattha vāsaṃ upagato. Tasmā ‘‘ekarattivāso’’ti āha. Vivaṭāti apanītacchadanā. Kuṭīti attabhāvo. Attabhāvo hi taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca kāyotipi guhātipi dehotipi sandehotipi nāvātipi rathotipi vaṇotipi dhajotipi vammikotipi kuṭītipi kuṭikātipi vuccati. Idha pana kaṭṭhādīni paṭicca gehanāmikā kuṭi viya aṭṭhiādīni paṭicca saṅkhyaṃ gatattā ‘‘kuṭī’’ti vutto. Yathāha –

“ဧကရတ္တိဝါသော” ဟူသည် တစ်ညဉ့်မျှသာ တည်းခိုနေထိုင်သူဟု ဆိုလိုသည်။ ဓနိယသည် ထိုအရပ်၌ မိုးတွင်းလေးလပတ်လုံး အမြဲတမ်း နေထိုင်ခြင်းသို့ ကပ်ရောက်သကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ အမြဲတမ်း နေတော်မူခြင်း မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုညဉ့်၌သာ ဓနိယ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားတော်မူသောကြောင့် ထိုအရပ်၌ တည်းခိုနေထိုင်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “တစ်ညဉ့်မျှသာ တည်းခိုနေထိုင်သူ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိဝဋာ (ဖွင့်ဟအပ်သော)” ဟူသည် အမိုးအကာကို ဖယ်ရှားအပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုဋိ (ကျောင်းငယ်/အိမ်)” ဟူသည် အတ္တဘော (ခန္ဓာကိုယ်) ကို ဆိုလိုသည်။ အတ္တဘောကို ထိုထိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ ကာယ (ကိုယ်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဂုဟာ (လိုဏ်ဂူ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒေဟ (ကိုယ်ခန္ဓာ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သန္ဒေဟ (ကိုယ်ခန္ဓာအစုအဝေး) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နာဝါ (လှေ/သင်္ဘော) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရထ (ရထား) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝဏ (အနာဝတ်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဓဇ (အလံ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝမ္မိက (တောင်ပို့) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကုဋိ (အိမ်/ကျောင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကုဋိကာ (အိမ်စုတ်) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ သစ်၊ ထင်း စသည်တို့ကို အမှီပြု၍ အိမ်ဟူသော အမည်ရှိသည့် ကုဋိကဲ့သို့၊ အရိုး စသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အတ္တဘောကို “ကုဋိ (အိမ်)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည်မှာ —

‘‘Seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca, valliñca paṭicca, mattikañca paṭicca, tiṇañca paṭicca, ākāso parivārito agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchati; evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca, nhāruñca paṭicca, maṃsañca paṭicca, cammañca paṭicca, ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306).

“ငါ့ရှင်တို့... သစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ မြေညွှန်ကိုလည်းကောင်း၊ မြက်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ လွတ်လပ်သော နေရာကို ဝန်းရံကာထားအပ်လျှင် ‘အိမ်’ ဟူသော အမည်အရေအတွက်သို့ ရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ငါ့ရှင်တို့... အရိုးကိုလည်းကောင်း၊ အကြောကိုလည်းကောင်း၊ အသားကိုလည်းကောင်း၊ အရေကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ လွတ်လပ်သော နေရာကို ဝန်းရံကာထားအပ်လျှင် ‘ရုပ် (အတ္တဘော)’ ဟူသော အမည်အရေအတွက်သို့ ရောက်ရလေသည်” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Cittamakkaṭassa nivāsato vā kuṭi. Yathāha –

တစ်နည်းအားဖြင့် စိတ်တည်းဟူသော မျောက်၏ နေရာအိမ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း အတ္တဘောကို “ကုဋိ (အိမ်)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည်မှာ —

‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭi ce sā, makkaṭāvasatho iti;

Makkaṭo pañcadvārāya, kuṭikāya pasakkiya;

Dvārena anupariyāti, ghaṭṭayanto punappuna’’nti. (theragā. 125);

“အရိုးစုတည်းဟူသော ဤအိမ်သည် မျောက်၏ နေရာအိမ် ဖြစ်၏။ စိတ်တည်းဟူသော မျောက်သည် ဒွါရ (တံခါး) ငါးပေါက်ရှိသော အိမ်ငယ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်ပြီးလျှင် တံခါးတစ်ပေါက်ပြီးတစ်ပေါက် လှည့်ပတ်သွားလာလျက် ထပ်ခါတလဲလဲ တိုက်ခတ်ခေါက်နှက်လျက် ရှိနေ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Sā kuṭi yena taṇhāmānadiṭṭhichadanena sattānaṃ channattā punappunaṃ rāgādikilesavassaṃ ativassati. Yathāha –

သတ္တဝါတို့အား တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အမိုးအကာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သောကြောင့် ထိုအတ္တဘောတည်းဟူသော အိမ်သို့ ရာဂအစရှိသော ကိလေသာတည်းဟူသော မိုးသည် ထပ်ခါတလဲလဲ ပြင်းထန်စွာ ရွာသွန်းလေတော့၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည်မှာ —

‘‘Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’ti. (udā. 45;

theragā. 447;

pari. 339);

ဖုံးအုပ်အပ်သော အရာသည် အလွန်ယိုစီး (စွတ်စို) တတ်၏၊ ဖွင့်လှစ်အပ်သော အရာသည် အလွန်မယိုစီး (မစွတ်စို) တတ်။ ထို့ကြောင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အရာကို ဖွင့်လှစ်ရာ၏၊ ဤသို့ဖွင့်လှစ်လျှင် ထိုအရာသည် အလွန်မယိုစီး (မစွတ်စို) နိုင်ရာ။

Ayaṃ [Pg.29] gāthā dvīsu ṭhānesu vuttā khandhake theragāthāyañca. Khandhake hi ‘‘yo āpattiṃ paṭicchādeti, tassa kilesā ca punappunaṃ āpattiyo ca ativassanti, yo pana na paṭicchādeti, tassa nātivassantī’’ti imaṃ atthaṃ paṭicca vuttā. Theragāthāyaṃ ‘‘yassa rāgādicchadanaṃ atthi, tassa puna iṭṭhārammaṇādīsu rāgādisambhavato channamativassati. Yo vā uppanne kilese adhivāseti, tasseva adhivāsitakilesacchadanacchannā attabhāvakuṭi punappunaṃ kilesavassaṃ ativassati. Yassa pana arahattamaggañāṇavātena kilesacchadanassa viddhaṃsitattā vivaṭā, tassa nātivassatī’’ti. Ayamattho idha adhippeto. Bhagavatā hi yathāvuttaṃ chadanaṃ yathāvutteneva nayena viddhaṃsitaṃ, tasmā ‘‘vivaṭā kuṭī’’ti āha. Nibbutoti upasanto. Ginīti aggi. Yena hi ekādasavidhena agginā sabbamidaṃ ādittaṃ. Yathāha – ‘‘ādittaṃ rāgagginā’’ti vitthāro. So aggi bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggasalilasekena nibbuto, tasmā ‘‘nibbuto ginī’’ti āha.

ဤဂါထာကို ဝိနည်းခန္ဓက၌လည်းကောင်း၊ ထေရဂါထာ၌လည်းကောင်း ဤသို့ နေရာနှစ်ခုတို့၌ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဝိနည်းခန္ဓက၌မူကား 'အကြင်ရဟန်းသည် အာပတ်ကို ဖုံးကွယ်၏၊ ထိုရဟန်းအား ကိလေသာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲ အာပတ်တို့သည်လည်းကောင်း အလွန်စွတ်စိုကုန်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်ကား အာပတ်ကို မဖုံးကွယ်၊ ထိုရဟန်းအား ကိလေသာတည်းဟူသော မိုးတို့သည် အလွန်မစွတ်စိုကုန်' ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထေရဂါထာ၌မူကား 'အကြင်ရဟန်းအား ရာဂအစရှိသော အမိုးအကာသည် ရှိ၏၊ ထိုရဟန်းအား ဣဋ္ဌာရုံစသည်တို့၌ ရာဂစသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထိုရာဂစသော အမိုးအကာသည် အလွန်ကိလေသာမိုးစွတ်စိုစေ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အကြင်ရဟန်းသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ သည်းခံ၏၊ ထိုရဟန်းအား ဤသို့သည်းခံခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုးအကာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အတ္တဘောတည်းဟူသော ကျောင်းငယ်ကို အဖန်တလဲလဲ ကိလေသာမိုးသည် အလွန်ရွာသွန်းအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းအား အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည် ရှိ၏၊ ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုးအကာကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဟင်းလင်းပွင့်လျက်ရှိ၏၊ ထိုရဟန်းအား ကိလေသာမိုးသည် အလွန်မရွာသွန်းတတ်' ဟု ဆိုလို၏။ ဤဂါထာ၌ ဤအနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကိလေသာအမိုးကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖျက်ဆီးတော်မူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ငါ၏ကျောင်းငယ်သည် ဟင်းလင်းပွင့်နေပြီ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'နိဗ္ဗုတော' ဟူသည် ငြိမ်းအေးအပ်ပြီးသော အနက်ရှိ၏။ 'gini' ဟူသည် ကိလေသာမီးတည်း။ အမှန်အားဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အပြားရှိသော အကြင်မီးဖြင့် ဤအလုံးစုံကို ပြင်းစွာလောင်အပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ 'ရာဂမီးဖြင့် တောက်လောင်အပ်၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အကျယ်ကို အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်၌ သိအပ်၏။ ထိုတစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ကိလေသာမီးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ အရိယမဂ်တည်းဟူသော ရေကို သွန်းလောင်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေတော်မူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ငါ၏မီးသည် ငြိမ်းအေးအပ်ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Evaṃ vadanto ca dhaniyaṃ atuṭṭhabbena tussamānaṃ aññāpadeseneva paribhāsati, ovadati, anusāsati. Kathaṃ? ‘‘Akkodhano’’ti hi vadamāno, dhaniya, tvaṃ ‘‘pakkodanohamasmī’’ti tuṭṭho, odanapāko ca yāvajīvaṃ dhanaparikkhayena kattabbo, dhanaparikkhayo ca ārakkhādidukkhapadaṭṭhāno, evaṃ sante dukkheneva tuṭṭho hosi. Ahaṃ pana ‘‘akkodhanohamasmī’’ti tussanto sandiṭṭhikasamparāyikadukkhābhāvena tuṭṭho homīti dīpeti. ‘‘Vigatakhilo’’ti vadamāno tvaṃ ‘‘duddhakhīrohamasmī’’ti tussanto akatakiccova ‘‘katakiccohamasmī’’ti mantvā tuṭṭho, ahaṃ pana ‘‘vigatakhilohamasmī’’ti tussanto katakiccova tuṭṭho homīti dīpeti. ‘‘Anutīre mahiyekarattivāso’’ti vadamāno tvaṃ anutīre mahiyā samānavāsoti tussanto catumāsanibaddhavāsena tuṭṭho. Nibaddhavāso ca āvāsasaṅgena hoti, so ca dukkho, evaṃ sante dukkheneva tuṭṭho hosi. Ahaṃ pana ekarattivāsoti tussanto anibaddhavāsena tuṭṭho, anibaddhavāso ca āvāsasaṅgābhāvena hoti, āvāsasaṅgābhāvo ca sukhoti sukheneva tuṭṭho homīti dīpeti.

ဤသို့ မိန့်တော်မူသော်လည်း မနှစ်သက်ထိုက်သော အရာ၌ နှစ်သက်နေသော ဓနိယကို အခြားသော အသွင်အပြင်ကို ပြညွှန်တော်မူခြင်းဖြင့် ဆိုဆုံးမတော်မူ၏၊ သွန်သင်တော်မူ၏။ အဘယ်သို့ ဆုံးမတော်မူသနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရားသည် 'အမျက်ဒေါသကင်း၏' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် 'ဓနိယ၊ သင်သည် ငါ့မှာ ထမင်းချက်ပြီးပြီ ဟု နှစ်သက်နေ၏။ သို့သော် ထမင်းချက်ခြင်းကိစ္စကိုကား အသက်ထက်ဆုံး စည်းစိမ်ဥစ္စာကုန်ခမ်းခြင်းဖြင့်သာ ပြုအပ်၏။ စည်းစိမ်ဥစ္စာကုန်ခမ်းခြင်းသည်လည်း မင်းတို့၏ရန်ကို ကာကွယ်ရခြင်း စသည်ဖြင့် ဆင်းရဲခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက် သင်သည် ဆင်းရဲခြင်းဖြင့်သာလျှင် နှစ်သက်နေပေ၏။ ငါဘုရားသည် 'ငါသည် အမျက်ဒေါသကင်း၏' ဟု နှစ်သက်တော်မူခြင်းသည်ကား ပစ္စုပ္ပန်နှင့် သံသရာ၌ ဆင်းရဲမရှိခြင်းကြောင့် နှစ်သက်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ပြသတော်မူ၏။ 'ငြောင့်တံသင်းကင်း၏' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် 'သင်သည် နွားနို့ညှစ်ပြီးပြီ ဟု နှစ်သက်နေသော်လည်း မပြုရသေးသော ကိစ္စရှိပါလျက်ပင် ပြုပြီးပြီဟု ထင်မှတ်၍ နှစ်သက်နေခြင်း ဖြစ်၏။ ငါဘုရားသည်ကား 'ငါသည် ကိလေသာငြောင့်တံသင်း ကင်းပြီးပြီ' ဟု နှစ်သက်တော်မူခြင်းသည် အမှန်တကယ် ကိစ္စပြီးမြောက်ပြီးသောကြောင့် နှစ်သက်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ပြသတော်မူ၏။ 'မဟီမြစ်ကမ်းနား၌ တစ်ညမျှသာ နေလေ့ရှိ၏' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် 'သင်သည် မဟီမြစ်ကမ်းနား၌ နွားအပေါင်းနှင့်အတူ နေရ၏ဟု နှစ်သက်ကာ မိုးတွင်းလေးလပတ်လုံး အမြဲနေထိုင်ခြင်းဖြင့် နှစ်သက်နေ၏။ အမြဲနေထိုင်ခြင်းသည် နေရာဌာန၌ တွယ်တာငြိကပ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုတွယ်တာငြိကပ်ခြင်းသည်လည်း ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက် သင်သည် ဆင်းရဲခြင်းဖြင့်သာလျှင် နှစ်သက်နေပေ၏။ ငါဘုရားသည်ကား 'တစ်ညမျှသာ နေလေ့ရှိ၏' ဟု နှစ်သက်တော်မူခြင်းသည် အမြဲတစေ နေရာမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အမြဲတစေ နေရာမရှိခြင်းသည် နေရာဌာန၌ တွယ်တာမှုမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၍ ထိုတွယ်တာမှုမရှိခြင်းသည် ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါဘုရားသည် ချမ်းသာခြင်းဖြင့်သာလျှင် နှစ်သက်တော်မူသည် ဖြစ်၏' ဟု ပြသတော်မူ၏။

‘‘Vivaṭā [Pg.30] kuṭī’’ti vadamāno tvaṃ channā kuṭīti tussanto channagehatāya tuṭṭho, gehe ca te channepi attabhāvakuṭikaṃ kilesavassaṃ ativassati, yena sañjanitehi catūhi mahoghehi vuyhamāno anayabyasanaṃ pāpuṇeyyāsi, evaṃ sante atuṭṭhabbeneva tuṭṭho hosi. Ahaṃ pana ‘‘vivaṭā kuṭī’’ti tussanto attabhāvakuṭiyā kilesacchadanābhāvena tuṭṭho. Evañca me vivaṭāya kuṭiyā na taṃ kilesavassaṃ ativassati, yena sañjanitehi catūhi mahoghehi vuyhamāno anayabyasanaṃ pāpuṇeyyaṃ, evaṃ sante tuṭṭhabbeneva tuṭṭho homīti dīpeti. ‘‘Nibbuto ginī’’ti vadamāno tvaṃ āhito ginīti tussanto akatūpaddavanivāraṇova katūpaddavanivāraṇosmīti mantvā tuṭṭho. Ahaṃ pana nibbuto ginīti tussanto ekādasaggipariḷāhābhāvato katūpaddavanivāraṇatāyeva tuṭṭhoti dīpeti. ‘‘Atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vadamāno evaṃ vigatadukkhānaṃ anuppattasukhānaṃ katasabbakiccānaṃ amhādisānaṃ etaṃ vacanaṃ sobhati, atha ce patthayasi, pavassa deva, na no tayi vassante vā avassante vā vuḍḍhi vā hāni vā atthi, tvaṃ pana kasmā evaṃ vadasīti dīpeti. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ vadanto ca dhaniya atuṭṭhabbeneva tussamānaṃ aññāpadeseneva paribhāsati ovadati, anusāsatī’’ti, taṃ sammadeva vuttanti.

'ငါ၏ ကျောင်းငယ်သည် ဟင်းလင်းပွင့်နေပြီ' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် 'သင်သည် အမိုးရှိသော ကျောင်းကို နှစ်သက်သဖြင့် မိုးထားသောအိမ် ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် နှစ်သက်နေ၏။ သင့်အိမ်ကို မိုးထားသော်လည်း သင်၏ အတ္တဘောတည်းဟူသော ကျောင်းငယ်၌ ကိလေသာတည်းဟူသော မိုးသည် အလွန်ရွာသွန်းလျက်ရှိ၏။ ထိုမိုးစွတ်စိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လေးပါးသော ဩဃတို့သည် သင့်ကို မျောပါစေသဖြင့် အကျိုးမဲ့ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေရာ၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက် သင်သည် မနှစ်သက်ထိုက်သောအရာဖြင့်သာလျှင် နှစ်သက်နေပေ၏။ ငါဘုရားသည်ကား 'ကျောင်းငယ်သည် ဟင်းလင်းပွင့်နေပြီ' ဟု နှစ်သက်တော်မူခြင်းသည် အတ္တဘောတည်းဟူသော ကျောင်းငယ်၌ ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုးအကာမရှိခြင်းကြောင့် နှစ်သက်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်သောကြောင့် အမိုးအကာမရှိ ဟင်းလင်းပွင့်သော ငါ၏ အတ္တဘောတည်းဟူသော ကျောင်းငယ်၌ ထိုကိလေသာမိုးသည် မရွာသွန်းနိုင်တော့ပေ။ စင်စစ်အားဖြင့် အကြင်ကိလေသာမိုး မစွတ်စိုခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်သော လေးပါးသော ဩဃတို့သည် မျောပါစေသော်လည်း ငါသည် အကျိုးမဲ့ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ရာ။ ဤသို့ဖြစ်သောကြောင့် ငါဘုရားသည် အမှန်တကယ် နှစ်သက်ထိုက်သောအရာဖြင့်သာလျှင် နှစ်သက်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ပြသတော်မူ၏။ 'မီးသည် ငြိမ်းအေးအပ်ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် 'သင်သည် မီးကို မွှေးအပ်ပြီ ဟု မီးကိုနှစ်သက်ခြင်းရှိ၏။ ဤသို့ နှစ်သက်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါတို့ကို မတားမြစ်နိုင်သေးပါဘဲလျက် တားမြစ်နိုင်ပြီဟု ထင်မှတ်၍ နှစ်သက်နေခြင်း ဖြစ်၏။ ငါဘုရားသည်ကား 'မီးသည် ငြိမ်းအေးအပ်ပြီ' ဟု နှစ်သက်တော်မူခြင်းသည် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ပူပန်တတ်သော ကိလေသာမီး မရှိခြင်းကြောင့် ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါတို့ကို တားမြစ်နိုင်သဖြင့်သာလျှင် နှစ်သက်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ပြသတော်မူ၏။ 'အို မိုးနတ်သား၊ သင်သည် အကယ်၍ ရွာလိုပါက ရွာသွန်းလေလော့' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းသည် 'ဤသို့ ဆင်းရဲကင်းပြီးသော၊ ချမ်းသာသို့ ရောက်ပြီးသော၊ အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်ပြီးသော ငါတို့ကဲ့သို့သော ဘုရားရှင်တို့အား ဤသို့ဆိုခြင်းသည်သာ သင့်လျော်တင့်တယ်၏။ အိုမိုးနတ်သား၊ သင်သည် အကယ်၍ ရွာလိုပါက ရွာသွန်းလေလော့။ ငါတို့အား မိုးရွာသည်ဖြစ်စေ၊ မရွာသည်ဖြစ်စေ ကြီးပွားခြင်း သို့မဟုတ် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသည် မရှိပေ။ သင်ဓနိယသည်ကား အဘယ်ကြောင့် ဤသို့သောစကားကို ဆိုသနည်း' ဟု ပြသတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့ မိန့်တော်မူသော်လည်း မနှစ်သက်ထိုက်သော အရာ၌ နှစ်သက်နေသော ဓနိယကို အခြားသော အသွင်အပြင်ကို ပြညွှန်တော်မူခြင်းဖြင့် ဆိုဆုံးမတော်မူ၏၊ သွန်သင်တော်မူ၏' ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားသည် အကြောင်းအားလျော်စွာ အလွန်ပင် ကောင်းမွန်မှန်ကန်လှပေ၏။

20. Evamimaṃ bhagavatā vuttaṃ gāthaṃ sutvāpi dhaniyo gopo ‘‘ko ayaṃ gāthaṃ bhāsatī’’ti avatvā tena subhāsitena parituṭṭho punapi tathārūpaṃ sotukāmo aparampi gāthamāha ‘‘andhakamakasā’’ti. Tattha andhakāti kāḷamakkhikānaṃ adhivacanaṃ, piṅgalamakkhikānantipi eke. Makasāti makasāyeva. Na vijjareti natthi. Kaccheti dve kacchā – nadīkaccho ca pabbatakaccho ca. Idha nadīkaccho. Ruḷhatiṇeti sañjātatiṇe. Carantīti bhattakiccaṃ karonti. Vuṭṭhimpīti vātavuṭṭhiādikā anekā vuṭṭhiyo, tā āḷavakasutte pakāsayissāma. Idha pana vassavuṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Saheyyunti khameyyuṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Ettha dhaniyo ye andhakamakasā sannipatitvā rudhire pivantā muhutteneva gāvo anayabyasanaṃ pāpenti, tasmā vuṭṭhitamatteyeva te gopālakā paṃsunā ca sākhāhi ca [Pg.31] mārenti, tesaṃ abhāvena gunnaṃ khemataṃ, kacche ruḷhatiṇacaraṇena addhānagamanaparissamābhāvaṃ vatvā khudākilamathābhāvañca dīpento ‘‘yathā aññesaṃ gāvo andhakamakasasamphassehi dissamānā addhānagamanena kilantā khudāya milāyamānā ekavuṭṭhinipātampi na saheyyuṃ, na me tathā gāvo, mayhaṃ pana gāvo vuttappakārābhāvā dvikkhattuṃ vā tikkhatuṃ vā vuṭṭhimpi saheyyu’’nti dīpeti.

၂၀. ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဂါထာကို ကြားနာရသော်လည်း ဓနိယနွားထိန်းသည် 'ငါ့ကို စကားပြိုင်ပြောနေသူကား မည်သူနည်း' ဟု ကဲ့ရဲ့စကား မဆိုဘဲ ထိုကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော တရားစကားတော်၌ အလွန်ပင် နှစ်သက်သဘောကျသဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော တရားစကားမျိုးကို ထပ်မံနာယူလိုသောကြောင့် 'အန္ဓကမကသာ' အစရှိသော ဂါထာကို တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုပြန်၏။ ထိုဂါထာ၌ 'အန္ဓကာ' ဟူသည် ကန်းသောယင်ပျားတို့၏ အမည်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ ကြောင်သောယင်ပျားတို့၏ အမည်ဟု ဆိုကြ၏။ 'မကသာ' ဟူသည် မှက်နှင့် ခြင်တို့ပင် ဖြစ်၏။ 'န ဝိဇ္ဇရေ' ဟူသည် မရှိကုန်။ 'ကစ္ဆေ' ဟူရာ၌ မြစ်ကမ်းပါးကုန်းစောင်းနှင့် တောင်ကြားကုန်းစောင်း ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည့်အနက် ဤနေရာ၌ မြစ်ကမ်းပါးကုန်းစောင်းကို ဆိုလို၏။ 'ရုဠှတိဏေ' ဟူသည် ကောင်းစွာ ပေါက်ရောက်နေသော မြက်ခင်းပြင်၌ ဖြစ်၏။ 'စရန္တိ' ဟူသည် အစာစားခြင်းကိစ္စကို ပြုကြကုန်၏။ 'ဝုဋ္ဌိမ္ပိ' ဟူရာ၌ လေမုန်တိုင်းနှင့်အတူ ရွာသောမိုး အစရှိသော များစွာသော မိုးတို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုမိုးတို့အကြောင်းကို အာဠဝကသုတ်၌ အကျယ်ပြသပါအံ့။ ဤနေရာ၌မူ ပကတိရွာသွန်းသော မိုးကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'သဟေယျုံ' ဟူသည် သည်းခံနိုင်ကုန်ရာ၏။ ကြွင်းသောပုဒ်များ၏ အနက်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ဤနေရာ၌ ဓနိယနွားထိန်းသည် 'အကြင် ပျားတူ၊ မှက်၊ ခြင်တို့သည် စုရုံးရောက်ရှိလာပြီး သွေးကို စုပ်ယူကြပါက တစ်ခဏချင်းအတွင်း၌ပင် နွားတို့သည် အကျိုးမဲ့ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မိုးဦးကျစအချိန်၌ပင် နွားကျောင်းသားတို့သည် ထိုမှက်ခြင်တို့ကို မြေမှုန့်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ခက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်နှက်သတ်ဖြတ်ကြရ၏။ ထိုမှက်ခြင်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် နွားတို့အား ဘေးရန်ကင်းရှင်းပုံကိုလည်းကောင်း၊ မြစ်ကမ်းပါးရှိ ပွားစီးတိုးတက်နေသော မြက်နုတို့ကို စားသောက်ရသဖြင့် ခရီးဝေးသွားရခြင်းကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု မရှိပုံကိုလည်းကောင်း၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်မှုမရှိပုံကိုလည်းကောင်း ပြသလိုသဖြင့် - 'အခြားသူတို့၏ နွားများသည် ပျားတူမှက်ခြင်တို့ ကိုက်ခဲမှုကို ခံစားရလျက်၊ ခရီးဝေးသွားရသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ဆာလောင်ကာ ညှိုးနွမ်းနေကြသောကြောင့် တစ်ကြိမ်မျှ မိုးရွာသည်ကိုပင် သည်းမခံနိုင်ကြသကဲ့သို့ ငါ၏ နွားများသည် ထိုသို့ မဟုတ်ကြပေ။ ငါ၏ နွားများသည်ကား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆိုးကျိုးများ ကင်းစင်နေသည့်အတွက် နှစ်ကြိမ်၊ သုံးကြိမ်မျှ မိုးရွာသွန်းသော်လည်း သည်းခံနိုင်စွမ်းရှိကြကုန်၏' ဟု ပြသလိုသဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်၏။

21. Tato bhagavā yasmā dhaniyo antaradīpe vasanto bhayaṃ disvā, kullaṃ bandhitvā, mahāmahiṃ taritvā, taṃ kacchaṃ āgamma ‘‘ahaṃ suṭṭhu āgato, nibbhayeva ṭhāne ṭhito’’ti maññamāno evamāha, sabhaye eva ca so ṭhāne ṭhito, tasmā tassa āgamanaṭṭhānā attano āgamanaṭṭhānaṃ uttaritarañca paṇītatarañca vaṇṇento ‘‘baddhāsi bhisī’’ti imaṃ gāthamabhāsi, atthasabhāgaṃ no byañjanasabhāgaṃ.

၂၁. ထိုနောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ဓနိယသည် မြစ်လယ်ကျွန်း၌ နေစဉ် ဘေးကိုမြင်သဖြင့် ဖောင်ဖွဲ့၍ မဟာမဟီမြစ်ကို ကူးပြီးလျှင် ထိုချိုင့်ဝှမ်းအရပ်သို့ ရောက်၍ 'ငါသည် ကောင်းစွာလာခဲ့ပြီ၊ ဘေးမရှိသော အရပ်၌ တည်နေပြီ' ဟု အောက်မေ့လျက် ဤသို့ ပြောဆိုသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ဘေးရှိသော အရပ်၌သာ တည်နေသေးသဖြင့် ၎င်း၏ လာရာအရပ်ထက် မိမိ၏ လာရာအရပ်က သာလွန်ထူးမြတ်ပုံကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုရကား အနက်သဘော တူညီသော်လည်း သဒ္ဒါသဘော (စာသား) မတူညီသော 'ဗန္ဓာသိ ဘိသိ' အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhakullo vuccati loke. Ariyassa pana dhammavinaye ariyamaggassetaṃ adhivacanaṃ. Ariyamaggo hi –

ထိုဂါထာ၌ 'ဘိသိ' ဟူသည်မှာ လောက၌ ဖြန့်ခင်း၍ ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်ပြီး ဖွဲ့ချည်ထားသော ဖောင်ကို ဆိုလိုသည်။ အရိယာတို့၏ သာသနာတော် (ဓမ္မဝိနယ) ၌မူ ဤသည်မှာ 'အရိယမဂ်' ၏ အမည်ထူး ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား အရိယမဂ်ကို —

‘‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101);

‘‘လမ်းခရီး၊ ခြေကျင်လမ်း၊ လမ်း၊ ခရီးလမ်း၊ ဖြောင့်တန်းသောလမ်း၊ သွားရာလမ်းကြောင်း၊ လှေ၊ ကူးတံတား၊ ဖောင်၊ မျှောတုံးနှင့် ကူးတို့ ဟူ၍လည်းကောင်း’’

‘‘Addhānaṃ pabhavo ceva, tattha tattha pakāsito’’.

‘‘ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းနှင့် ဖြစ်ကြောင်းတရားတို့ကိုလည်းကောင်း ထိုထိုဒေသနာတို့၌ ပြဆိုအပ်၏။’’

Imāyapi gāthāya bhagavā purimanayeneva taṃ ovadanto imaṃ atthaṃ āhāti veditabbo – dhaniya, tvaṃ kullaṃ bandhitvā, mahiṃ taritvā, imaṃ ṭhānamāgato, punapi ca te kullo bandhitabbo eva bhavissati, nadī ca taritabbā, na cetaṃ ṭhānaṃ khemaṃ. Mayā pana ekacitte maggaṅgāni samodhānetvā ñāṇabandhanena baddhā ahosi bhisi. Sā ca sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaparipuṇṇatāya ekarasabhāvūpagatattā aññamaññaṃ anativattanena puna bandhitabbappayojanābhāvena devamanussesu kenaci mocetuṃ asakkuṇeyyatāya ca susaṅkhatā. Tāya camhi tiṇṇo, pubbe patthitaṃ tīrappadesaṃ gato. Gacchantopi ca na sotāpannādayo viya kañcideva padesaṃ gato. Atha kho pāragato sabbāsavakkhayaṃ sabbadhammapāraṃ paramaṃ khemaṃ nibbānaṃ gato, tiṇṇoti vā sabbaññutaṃ patto, pāragatoti arahattaṃ patto[Pg.32]. Kiṃ vineyya pāragatoti ce? Vineyya oghaṃ, kāmoghādicatubbidhaṃ oghaṃ taritvā atikkamma taṃ pāraṃ gatoti. Idāni ca pana me puna taritabbābhāvato attho bhisiyā na vijjati, tasmā mameva yuttaṃ vattuṃ ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

ဤဂါထာဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းတူစွာ ဓနိယအား ဆုံးမတော်မူလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူကြောင်း သိအပ်၏ — 'ဓနိယ... သင်သည် ဖောင်ကိုဖွဲ့၍ မြစ်ကြီးကိုကူးကာ ဤအရပ်သို့ ရောက်လာ၏။ သို့သော် သင်သည် မဂ္ဂင်တည်းဟူသောဖောင်ကို တစ်ဖန်ပြန်၍ ဖွဲ့ရဦးမည်ဖြစ်ပြီး၊ သံသရာတည်းဟူသော မြစ်ကြီးကိုလည်း ကူးရဦးမည် ဖြစ်သည်။ သင်နေသော ဤအရပ်သည် ဘေးကင်းရာ မဟုတ်ပေ။ ငါဘုရားမူကား စိတ်တစ်ခဏချင်း၌ပင် မဂ္ဂင်တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ဉာဏ်တည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ဖောင်ကို ဖွဲ့ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထိုမဂ္ဂင်ဖောင်သည်လည်း သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ အပြည့်အစုံ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စ (ကိလေသာငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း ဖီဆန်မှုမရှိဘဲ တစ်ဖန်ထပ်မံ ဖွဲ့ချည်ရန် မလိုတော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်လူတို့တွင် မည်သူမျှ မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ကြိုးကို မဖြည်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အထူးကောင်းမွန်စွာ ပြုပြင်အပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုဖောင်ဖြင့် ကူးမြောက်ပြီးသော ငါသည် ရှေးသံသရာ၌ တောင့်တခဲ့သော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ကမ်းသို့ ရောက်ခဲ့ပြီ။ သို့သော် သောတာပန် အစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များကဲ့သို့ ကမ်းစပ်၏ တစ်နေရာမျှသို့သာ ရောက်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ အာသဝေါတရားအားလုံး ကုန်ခမ်းရာ၊ တရားအားလုံးတို့၏ ကမ်းတစ်ဖက်ဖြစ်သော အလွန်ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီ။' တစ်နည်းအားဖြင့် 'ကူးမြောက်ပြီးသူ (တိဏ္ဏ)' ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူခြင်းကို ဆိုလို၍ 'ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သူ (ပါရဂတ)' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အဘယ်အရာကို ပယ်ဖျောက်၍ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သနည်း' ဟု မေးအံ့။ ကာမောဃစသော လေးပါးသော ဩဃတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်လျက်၊ ထိုဩဃမြစ်ကို ကူးမြောက်လွန်မြောက်၍ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယခုအခါ၌မူ ငါ့အား တစ်ဖန်ပြန်၍ ကူးရန်မလိုတော့သဖြင့် မဂ္ဂင်ဖောင်ကို ဖွဲ့ရန် အလိုမရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ငါသည်သာလျှင် 'မိုးနတ်မင်း... အလိုရှိပါက ရွာသွန်းပါလော့' ဟု ဆိုထိုက်ပေသည်။'

22. Tampi sutvā dhaniyo purimanayeneva ‘‘gopī mama assavā’’ti imaṃ gāthaṃ abhāsi. Tattha gopīti bhariyaṃ niddisati. Assavāti vacanakarā kiṃkārapaṭisāvinī. Alolāti mātugāmo hi pañcahi lolatāhi lolo hoti – āhāralolatāya, alaṅkāralolatāya, parapurisalolatāya, dhanalolatāya, pādalolatāya. Tathā hi mātugāmo bhattapūvasurādibhede āhāre lolatāya antamaso pārivāsikabhattampi bhuñjati, hatthotāpakampi khādati, diguṇaṃ dhanamanuppadatvāpi suraṃ pivati. Alaṅkāralolatāya aññaṃ alaṅkāraṃ alabhamāno antamaso udakatelakenapi kese osaṇḍetvā mukhaṃ parimajjati. Parapurisalolatāya antamaso puttenapi tādise padese pakkosiyamāno paṭhamaṃ asaddhammavasena cinteti. Dhanalolatāya ‘‘haṃsarājaṃ gahetvāna suvaṇṇā parihāyatha’’. Pādalolatāya ārāmādigamanasīlo hutvā sabbaṃ dhanaṃ vināseti. Tattha dhaniyo ‘‘ekāpi lolatā mayhaṃ gopiyā natthī’’ti dassento alolāti āha.

ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ကြားရလျှင် ဓနိယသည် ရှေးနည်းတူစွာ 'ဂေါပီ မမ အဿဝါ' ဟု အစချီသော ဤဂါထာကို မြွက်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ 'ဂေါပီ' ဟူသည် မယားကို ညွှန်းဆိုသည်။ 'အဿဝါ (စကားနားထောင်သူ)' ဟူသည် ခိုင်းစေသမျှကို လိုက်နာတတ်ပြီး 'အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း' ဟု မေးမြန်းတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ 'အလောလာ (လျှပ်ပေါ်လော်လည်မှုမရှိသူ)' ဟူသည်မှာ — အမျိုးသမီး (မာတုဂါမ) တို့သည် အာဟာရ၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်း၊ တန်ဆာဆင်မှု၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်း၊ တစ်ပါးသော ယောကျ်ား၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်း၊ ဥစ္စာ၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်း၊ ခြေဖဝါး (လျှောက်လည်ခြင်း) ၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်းဟူသော လျှပ်ပေါ်ခြင်း ငါးပါးတို့ဖြင့် လျှပ်ပေါ်တတ်ကြသည်။ စင်စစ်သော်ကား အမျိုးသမီးတို့သည် ထမင်း၊ မုန့်၊ သေရည်စသော အာဟာရတို့၌ လျှပ်ပေါ်သဖြင့် အလွန်ဆုံးအားဖြင့် တစ်ညဉ့်သိုးသော ထမင်းကြမ်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပူလောင်လှသော ခဲဖွယ်ကိုသော်လည်းကောင်း စားချင်တတ်၏၊ နှစ်ဆသောဥစ္စာကို ပေး၍လည်း သေရည်ကို သောက်ချင်တတ်၏။ တန်ဆာဆင်မှု၌ လျှပ်ပေါ်သဖြင့် အခြားတန်ဆာကို မရလျှင် အနည်းဆုံး ရေကို ဆီမှတ်၍ ဆံပင်ကို ဖြီးသင်ကာ မျက်နှာကို သုံးသပ်တတ်၏။ ယောကျ်ား၌ လျှပ်ပေါ်သဖြင့် အနည်းဆုံး မိမိမွေးသော သားဖြစ်သော်လည်း အခွင့်သာသော အရပ်၌ ခေါ်ယူကာ မသူတော်တရား (ကာမဂုဏ်) ကို မှီဝဲရန် ကြံစည်တတ်၏။ ဥစ္စာ၌ လျှပ်ပေါ်သဖြင့် ရွှေဟင်္သာမင်းကို ဖမ်းယူရာတွင် ရွှေကို ဆုံးရှုံးရသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏။ ခြေဖဝါး (လျှောက်လည်ခြင်း) ၌ လျှပ်ပေါ်သဖြင့် ထိုထိုဥယျာဉ် တောကျောင်းတို့သို့ လျှောက်လည်လေ့ရှိကာ ဥစ္စာအားလုံးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ထိုငါးပါးသော လျှပ်ပေါ်ခြင်းတို့တွင် 'ငါ၏မယား ဂေါပီအား တစ်ခုမျှသော လျှပ်ပေါ်ခြင်းမရှိ' ဟု ဓနိယသည် ပြလိုသဖြင့် 'အလောလာ' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

Dīgharattaṃ saṃvāsiyāti dīghakālaṃ saddhiṃ vasamānā komārabhāvato pabhuti ekato vaḍḍhitā. Tena parapurise na jānātīti dasseti. Manāpāti evaṃ parapurise ajānantī mameva manaṃ allīyatīti dasseti. Tassā na suṇāmi kiñci pāpanti ‘‘itthannāmena nāma saddhiṃ imāya hasitaṃ vā lapitaṃ vā’’ti evaṃ tassā na suṇāmi, kañci aticāradosanti dasseti.

'ဒီဃရတ္တံ သံဝါသိယာ' ဟူသည်မှာ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ ပျိုရွယ်စဉ် ကာလမှစ၍ တပေါင်းတည်း ကြီးပြင်းလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် တစ်ပါးသော ယောကျ်ားတို့၌ စိတ်ဝင်စားမှုမရှိကြောင်း ပြသ၏။ 'မနာပါ' ဟူသော စကားဖြင့် ဤသို့ တစ်ပါးသော ယောကျ်ားကို စိတ်မဝင်စားဘဲ ငါ့အပေါ်၌သာ စိတ်နှလုံး အမြဲ စွဲလမ်းနေပုံကို ပြသ၏။ 'တဿာ န သုဏာမိ ကိဉ္စိ ပါပံ' ဟူသည်ကား 'ဤမည်သော ယောကျ်ားနှင့် အတူတကွ ရယ်မောခြင်း သို့မဟုတ် စကားပြောဆိုခြင်း ပြုသည်' ဟု ထိုငါ၏မယား ဂေါပီ၏ အိမ်ထောင်ရေး ဖောက်ပြန်ကျူးလွန်မှု တစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ ငါမကြားဖူးပါ ဟု ပြသလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

23. Atha bhagavā etehi guṇehi gopiyā tuṭṭhaṃ dhaniyaṃ ovadanto purimanayeneva ‘‘cittaṃ mama assava’’nti imaṃ gāthamabhāsi, atthasabhāgaṃ, byañjanasabhāgañca. Tattha uttānatthāneva padāni. Ayaṃ pana adhippāyo – dhaniya, tvaṃ ‘‘gopī mama assavā’’ti tuṭṭho, sā pana te assavā [Pg.33] bhaveyya vā na vā; dujjānaṃ paracittaṃ, visesato mātugāmassa. Mātugāmañhi kucchiyā pariharantāpi rakkhituṃ na sakkonti, evaṃ durakkhacittattā eva na sakkā tumhādisehi itthī alolāti vā saṃvāsiyāti vā manāpāti vā nippāpāti vā jānituṃ. Mayhaṃ pana cittaṃ assavaṃ ovādapaṭikaraṃ mama vase vattati, nāhaṃ tassa vase vattāmi. So cassa assavabhāvo yamakapāṭihāriye channaṃ vaṇṇānaṃ aggidhārāsu ca udakadhārāsu ca pavattamānāsu sabbajanassa pākaṭo ahosi. Agginimmāne hi tejokasiṇaṃ samāpajjitabbaṃ udakanimmāne āpokasiṇaṃ, nīlādinimmāne nīlādikasiṇāni. Buddhānampi hi dve cittāni ekato nappavattanti, ekameva pana assavabhāvena evaṃ vasavatti ahosi. Tañca kho pana sabbakilesabandhanāpagamā vimuttaṃ, vimuttattā tadeva alolaṃ, na tava gopī. Dīpaṅkarabuddhakālato ca pabhuti dānasīlādīhi dīgharattaṃ paribhāvitattā saṃvāsiyaṃ, na tava gopī. Tadetaṃ anuttarena damathena damitattā sudantaṃ, sudantattā attano vasena chadvāravisevanaṃ pahāya mameva adhippāyamanassa vasenānuvattanato manāpaṃ, na tava gopī.

၂၂. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏မယား ဂေါပီအပေါ် ဤသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးများကြောင့် နှစ်သက်ကျေနပ်နေသော ဓနိယအား ဆုံးမလိုသဖြင့် ရှေးနည်းတူစွာ အနက်သဘောနှင့် သဒ္ဒါသဘော (စာသား) နှစ်မျိုးလုံး တူညီသော 'စိတ္တံ မမ အဿဝံ' ဟူသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။ ဤသည်ကား ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်တည်း — 'ဓနိယ... သင်သည် 'ငါ၏မယား ဂေါပီသည် စကားနားထောင်သူ ဖြစ်၏' ဟု ကျေနပ်နေသော်လည်း၊ သူမသည် သင့်အလိုသို့ အမှန်တကယ် လိုက်ချင်မှ လိုက်ပေလိမ့်မည်။ သူတစ်ပါးစိတ်ကို သိနိုင်ခဲလှ၏၊ အထူးသဖြင့် အမျိုးသမီးတို့၏ စိတ်ကို ပို၍ပင် သိနိုင်ခဲလှ၏။ စင်စစ်သော်ကား အမျိုးသမီးတစ်ဦးကို မိမိဝမ်းထဲ၌ ထည့်သွင်း၍ပင် ဆောင်ရွက်စောင့်ရှောက်သော်လည်း စိတ်ကိုမူ မစောင့်ရှောက်နိုင်ကြပေ။ ဤကဲ့သို့ အမျိုးသမီးတို့၏ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်နိုင်ခဲလှသောကြောင့် သင်ကဲ့သို့သော ယောကျ်ားတို့သည် ထိုမိန်းမကို လျှပ်ပေါ်လော်လည်မှု မရှိသူဟူ၍လည်းကောင်း၊ အမြဲတစေ ပေါင်းဖော်အပ်သူဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေသူဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပြစ်ကင်းစင်သူဟူ၍လည်းကောင်း စစ်မှန်စွာ မသိနိုင်ပေ။ ငါဘုရား၏ စိတ်မူကား ငါ့အလိုသို့ လိုက်၍ ဆုံးမသမျှကို လိုက်နာပြီး ငါ၏ အလိုအောက်၌သာ တည်၏။ ငါသည် ထိုစိတ်၏အလိုသို့ မလိုက်ပေ။ ထိုသို့ စိတ်က ငါ၏ အလိုတော်သို့ လိုက်ရခြင်းသည် ယမိုက်ပြာဋိဟာ ပြတော်မူစဉ်အခါက အရောင်ခြောက်ပါးရှိသော မီးလျှံနှင့် ရေအလျဉ်တို့ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို လူခပ်သိမ်းတို့ ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့ခဲ့ရခြင်းဖြင့် သက်သေထူ၏။ စင်စစ်သော်ကား မီးကို ဖန်ဆင်းရာ၌ တေဇောကသိုဏ်းကို ဝင်စားရပြီး၊ ရေကို ဖန်ဆင်းရာ၌ အာပေါကသိုဏ်းကို ဝင်စားရ၏။ အညိုရောင် စသည်တို့ကို ဖန်ဆင်းရာ၌လည်း နီလကသိုဏ်း စသည်တို့ကို ဝင်စားတော်မူရ၏။ ဘုရားရှင်တို့အားလည်း စိတ်နှစ်ခုသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ မဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ စိတ်သည် အလိုတော်သို့ လိုက်ပါနိုင်စွမ်းရှိသဖြင့် ထိုကဲ့သို့ အလိုတော်အတိုင်း ပြည့်စုံစေနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အလိုတော်အတိုင်း ဖြစ်စေသော ငါဘုရား၏ စိတ်သည် ကိလေသာ အနှောင်အဖွဲ့အားလုံးမှ လွတ်မြောက်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ငါဘုရား၏စိတ်သည်သာလျှင် လျှပ်ပေါ်ခြင်း ကင်းသော စိတ်ဖြစ်၏၊ သင့်မယား ဂေါပီကား လျှပ်ပေါ်ခြင်းကင်းသည် မဟုတ်၊ လျှပ်ပေါ်သူသာ ဖြစ်သည်။ ငါ၏စိတ်သည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်မှစ၍ ဒါန၊ သီလ အစရှိသော ပါရမီတရားတို့ဖြင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထုံမွှမ်းခဲ့ခြင်းကြောင့် သံဝါသိယ (ကောင်းစွာ ယဉ်ပါးထုံမွှမ်းပြီးသော စိတ်) ဖြစ်၏၊ သင့်မယား ဂေါပီကား သံဝါသိယ မဟုတ်ပေ။ ငါ၏ ထိုစိတ်သည် အတုမရှိသော ဆုံးမခြင်း (မဂ်စိတ်) ဖြင့် ဆုံးမပြီးဖြစ်၍ ကောင်းစွာ ယဉ်ကျေး၏။ ထိုသို့ ကောင်းစွာ ယဉ်ကျေးပြီး ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မိမိအလိုအလျောက် ဒွါရခြောက်ပါးသို့ ဝင်လာတတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရှားလျက် ငါ၏ အလိုဆန္ဒ (နိဗ္ဗာန်အာရုံ) သို့သာ အစဉ်အတိုင်း လိုက်ပါသဖြင့် မနာပ (နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသောစိတ်) ဖြစ်၏၊ သင့်မယား ဂေါပီကား မနာပ မဟုတ်ပေ။'

Pāpaṃ pana me na vijjatīti iminā pana bhagavā tassa attano cittassa pāpābhāvaṃ dasseti, dhaniyo viya gopiyā. So cassa pāpābhāvo na kevalaṃ sammāsambuddhakāleyeva, ekūnatiṃsa vassāni sarāgādikāle agāramajjhe vasantassāpi veditabbo. Tadāpi hissa agāriyabhāvānurūpaṃ viññupaṭikuṭṭhaṃ kāyaduccaritaṃ vā vacīduccaritaṃ vā manoduccaritaṃ vā na uppannapubbaṃ. Tato paraṃ māropi chabbassāni anabhisambuddhaṃ, ekaṃ vassaṃ abhisambuddhanti satta vassāni tathāgataṃ anubandhi ‘‘appeva nāma vālagganitudanamattampissa pāpasamācāraṃ passeyya’’nti. So adisvāva nibbinno imaṃ gāthaṃ abhāsi –

“ပါပံ ပန မေ န ဝိဇ္ဇတိ” (ငါ၌ မကောင်းမှုသည် မရှိ) ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဓနိယက မိမိ၏ဇနီး (ဂေါပိ) ၌ အပြစ်မရှိပုံကို ပြသကဲ့သို့ မိမိ၏ စိတ်တော်၌ အကုသိုလ် မကောင်းမှု မရှိပုံကို ပြတော်မူသည်။ ထိုသို့ မကောင်းမှု မရှိခြင်းသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားဖြစ်တော်မူသည့် အခါ၌သာမက၊ အသက် နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ်တိုင်တိုင် ကာမဂုဏ်ခံစားရာ အိမ်ရာထောင်လျက် လူ့ဘောင်၌ နေတော်မူစဉ် ကာလ၌လည်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုစဉ်အခါကလည်း လူဝတ်ကြောင်တို့၏ အခြေအနေနှင့် လျော်ညီစွာ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့စက်ဆုပ်အပ်သော ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဖြစ်ဖူးခြင်း မရှိပေ။ ထို့နောက်တွင်လည်း မာရ်နတ်သည် ဘုရားမဖြစ်မီ ခြောက်နှစ်နှင့် ဘုရားဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်၊ ပေါင်း ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး “ဤမြတ်စွာဘုရား၏ သားမြီးဖျားမျှလောက်သော မကောင်းသော အကျင့် သို့မဟုတ် အပြစ်အနာအဆာကို တွေ့ရလေမလား” ဟု ရှာဖွေလျက် တထောက်မတ်မတ် လိုက်ပါခဲ့၏။ သို့သော် တစ်စုံတစ်ရာ မတွေ့ရသဖြင့် စိတ်ပျက်အားလျော့ကာ ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုခဲ့သည်–

‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);

“ငါသည် မြတ်စွာဘုရားနောက်သို့ ခြေလှမ်းတိုင်း တကောက်ကောက် ခြေရာထပ်လျက် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး လိုက်ပါခဲ့သော်လည်း သတိရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်၌ မကောင်းမှုကို ရှာဖွေရန် အခွင့်အလမ်း တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရရှိခဲ့ပါ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Buddhakālepi naṃ uttaramāṇavo satta māsāni anubandhi ābhisamācārikaṃ daṭṭhukāmo. So kiñci vajjaṃ adisvāva parisuddhasamācāro bhagavāti gato. Cattāri hi tathāgatassa arakkheyyāni. Yathāha –

ဘုရားဖြစ်တော်မူပြီးသော ကာလ၌လည်း ဥတ္တရအမည်ရှိသော လုလင်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အကျင့်သီလကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးလိုသဖြင့် ခုနစ်လပတ်လုံး တကောက်ကောက် လိုက်ပါခဲ့ဖူး၏။ ထိုလုလင်သည် စိုးစဉ်းမျှသော အပြစ်ကို မမြင်ရသဖြင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော အကျင့်ရှိတော်မူပေ၏” ဟု ဆိုကာ ပြန်သွားလေသည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားအား မစောင့်ရှောက်အပ်သော တရားတို့သည် လေးပါး ရှိကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူ၏–

‘‘Cattārimāni[Pg.34], bhikkhave, tathāgatassa arakkheyyāni. Katamāni cattāri? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti, parisuddhavacīsamācāro…pe… parisuddhamanosamācāro…pe… parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa micchājīvo, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘mā me idaṃ paro aññāsī’’’ti (a. ni. 7.58).

“ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား၌ ဖုံးကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်မလိုသော (မစောင့်ရှောက်အပ်သော) တရားတို့သည် လေးပါးရှိကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ– ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့် (ကာယသမာစာရ) ရှိ၏။ ငါဘုရား၌ ‘ဤငါ၏အပြစ်ကို သူတစ်ပါး မသိပါစေနှင့်’ ဟု စိုးရိမ်လျက် ဖုံးကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည့် ကာယဒုစရိုက် တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိ။ ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် စင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့် (ဝစီသမာစာရ) ရှိ၏။ ... ပ ... စင်ကြယ်သော စိတ်အကျင့် (မနောသမာစာရ) ရှိ၏။ ... ပ ... ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှု (စင်ကြယ်သော အာဇီဝ) ရှိ၏။ ငါဘုရား၌ ‘ဤငါ၏အကျင့်ကို သူတစ်ပါး မသိပါစေနှင့်’ ဟု ဖုံးကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည့် မိစ္ဆာဇီဝ တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိပေ” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Evaṃ yasmā tathāgatassa cittassa na kevalaṃ sammāsambuddhakāle, pubbepi pāpaṃ natthi eva, tasmā āha – ‘‘pāpaṃ pana me na vijjatī’’ti. Tassādhippāyo – mameva cittassa pāpaṃ na sakkā suṇituṃ, na tava gopiyā. Tasmā yadi etehi guṇehi tuṭṭhena ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vattabbaṃ, mayāvetaṃ vattabbanti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်၌ ဘုရားဖြစ်တော်မူသည့် အခါ၌သာမက၊ ရှေးယခင်ကလည်း မကောင်းမှုဟူသည် မရှိခဲ့သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “ငါ၌မူကား မကောင်းမှုသည် မရှိပေ” ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏အဓိပ္ပာယ်မှာ– ငါ၏စိတ်၌သာလျှင် မကောင်းမှုဟူသည် စိုးစဉ်းမျှ မကြားဖူးခြင်းဖြစ်ပြီး သင့်မယား (ဂေါပိ) ကဲ့သို့ကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ဂုဏ်ထူးတို့ဖြင့် နှစ်သက်အားရတော်မူသော ငါဘုရားသည်သာလျှင် “မိုးနတ်မင်း... အကယ်၍ အလိုရှိပါက ရွာသွန်းဖြိုးပါလော့” ဟု ဆိုထိုက်ပေသည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

24. Tampi sutvā dhaniyo tatuttaripi subhāsitarasāyanaṃ pivitukāmo attano bhujissabhāvaṃ dassento āha ‘‘attavetanabhatohamasmī’’ti. Tattha attavetanabhatoti attaniyeneva ghāsacchādanena bhato, attanoyeva kammaṃ katvā jīvāmi, na parassa vetanaṃ gahetvā parassa kammaṃ karomīti dasseti. Puttāti dhītaro ca puttā ca, te sabbe puttātveva ekajjhaṃ vuccanti. Samāniyāti sannihitā avippavuṭṭhā. Arogāti nirābādhā, sabbeva ūrubāhubalāti dasseti. Tesaṃ na suṇāmi kiñci pāpanti tesaṃ corāti vā paradārikāti vā dussīlāti vā kiñci pāpaṃ na suṇāmīti.

၂၄. ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ကြားရသော် ဓနိယသည် ထိုထက်အလွန် ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော တရားတည်းဟူသော အရသာကို သောက်သုံးလိုသဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အမှီအခိုကင်းကြောင်း ပြလိုရကား “ငါသည် မိမိကိုယ်တိုင်၏ လုပ်အားဖြင့် အသက်မွေးသူ ဖြစ်ပါ၏” ဟူသော ဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ “မိမိကိုယ်တိုင်၏ လုပ်အားဖြင့် အသက်မွေးသူ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ရရှိသော စားဝတ်နေရေးဖြင့်သာ ကိုယ်တိုင် မွေးမြူခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိ၏အမှုကိုသာ ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်၍ အသက်မွေး၏။ သူတစ်ပါး၏ လုပ်ခလစာကို ယူပြီး သူတစ်ပါး၏ အမှုကို မပြုလုပ်ပါဟု ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “သားသမီးများ” (ပုတ္တာ) ဟူရာ၌ သမီးနှင့် သား အားလုံးကို “သားသမီးများ” ဟူ၍ တစ်ပေါင်းတည်း ခေါ်ဆိုသည်။ “အညီအညွတ် စည်းဝေးကြကုန်၏” (သမာနိယာ) ဟူသည်မှာ ကွဲကွာခြင်းမရှိဘဲ အတူတူ နေကြခြင်းကို ဆိုသည်။ “အနာရောဂါ ကင်းရှင်းကြကုန်၏” (အာရောဂါ) ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော သားသမီးတို့သည် ရောဂါကင်းလျက် သန်စွမ်းသော လက်ရုံး ခွန်အားရှိကြသည်ဟု ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ “သူတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော မကောင်းမှုကို ငါမကြားဖူးပါ” ဟူသည်မှာ ထိုသားသမီးတို့သည် သူခိုး ဖြစ်ကြ၏ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးသားမယားကို ပြစ်မှားတတ်ကြ၏ သို့မဟုတ် သီလပျက်သူများ ဖြစ်ကြ၏ စသည့် မကောင်းသော ကောလာဟလ သတင်းဆိုးမျိုးကို တစ်ခါမျှ မကြားဖူးခြင်း ဖြစ်သည်။

25. Evaṃ vutte bhagavā purimanayeneva dhaniyaṃ ovadanto imaṃ gāthaṃ abhāsi – ‘‘nāhaṃ bhatako’’ti. Atrāpi uttānatthāneva padāni. Ayaṃ pana adhippāyo – tvaṃ ‘‘bhujissohamasmī’’ti mantvā tuṭṭho, paramatthato ca attano kammaṃ karitvā jīvantopi dāso evāsi taṇhādāsattā, bhatakavādā ca na parimuccasi. Vuttañhetaṃ ‘‘ūno loko atitto taṇhādāso’’ti (ma. ni. 2.305). Paramatthato pana nāhaṃ bhatakosmi kassaci. Ahañhi kassaci parassa vā attano vā bhatako na homi. Kiṃ kāraṇā? Yasmā [Pg.35] nibbiṭṭhena carāmi sabbaloke. Ahañhi dīpaṅkarapādamūlato yāva bodhi, tāva sabbaññutaññāṇassa bhatako ahosiṃ. Sabbaññutaṃ patto pana nibbiṭṭho nibbiso rājabhato viya. Teneva nibbiṭṭhena sabbaññubhāvena lokuttarasamādhisukhena ca jīvāmi. Tassa me idāni uttarikaraṇīyassa kataparicayassa vā abhāvato appahīnapaṭisandhikānaṃ tādisānaṃ viya pattabbo koci attho bhatiyā na vijjati. ‘‘Bhaṭiyā’’tipi pāṭho. Tasmā yadi bhujissatāya tuṭṭhena ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vattabbaṃ, mayāvetaṃ vattabbanti.

၂၅. ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းတူစွာပင် ဓနိယကို ဆုံးမတော်မူလိုသဖြင့် “ငါသည် မည်သူ့ထံ၌မျှ အခစား လုပ်ကိုင်သူ မဟုတ်ပေ” ဟူသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤဂါထာ၌လည်း ပုဒ်တို့သည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိကုန်၏။ သို့သော် အဓိပ္ပာယ်ကား– သင်သည် “ငါသည် လွတ်လပ်သူ ဖြစ်၏” ဟု အောက်မေ့လျက် ဝမ်းမြောက်နေသော်လည်း၊ ပရမတ်သဘောအားဖြင့် မိမိ၏အမှုကို မိမိကိုယ်တိုင် လုပ်ကိုင်၍ အသက်မွေးသော်လည်း တဏှာ၏ ကျွန်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကျွန်မျှသာ ဖြစ်သေး၏။ သူရင်းငှါး အခစားဟူသော အခေါ်အဝေါ်မှလည်း မလွတ်မြောက်နိုင်သေးပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း “လောကသည် အမြဲတစေ လိုအပ်ချက်ရှိ၍ ရောင့်ရဲခြင်းမရှိ၊ တဏှာ၏ ကျွန်သာ ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ပရမတ်သဘောအားဖြင့်မူ ငါဘုရားသည် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏မျှ အစေအပါး သို့မဟုတ် သူရင်းငှါး မဟုတ်ပေ။ စင်စစ် ငါဘုရားသည် သူတစ်ပါးအတွက်လည်းကောင်း၊ မိမိအတွက်လည်းကောင်း သူရင်းငှါး မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ– ငါသည် အလုံးစုံသော လောက၌ မိမိ၏ကိုယ်ပိုင် အလုပ်ဖြင့်သာ လှည့်လည် ကျင်လည်တော်မူခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ငါဘုရားသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်းမှ စ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရရှိသည်အထိ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အစေခံအဖြစ် ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ရ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူပြီးသော ကာလ၌မူကား အလုပ်ဝတ္တရား အားလုံးပြီးဆုံး၍ ကြောက်ရွံ့စိုးရိမ်ခြင်း မရှိတော့ပေ။ ထိုသို့ အောင်မြင်ပြီးမြောက်အပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နှင့် လောကုတ္တရာ သမာဓိချမ်းသာတို့ဖြင့်သာ ငါဘုရားသည် အသက်ရှင်တော်မူ၏။ ထိုငါဘုရားအား ယခုအခါ၌ ထပ်မံပြုလုပ်ဖွယ် ကိစ္စမရှိခြင်း၊ ပြုအပ်ပြီးသည်ကိုလည်း ထပ်မံဆည်းပူးရန် မလိုတော့ခြင်းတို့ကြောင့်၊ ပဋိသန္ဓေကို မပယ်ရသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်များကဲ့သို့ အခကြေးငွေဖြင့် ရယူအပ်သော အကျိုးစီးပွား တစ်စုံတစ်ရာ မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် လွတ်လပ်သည်ဟူသော အဖြစ်ကြောင့် ဝမ်းမြောက်နှစ်သက်သော သင်သည် “မိုးနတ်မင်း... အလိုရှိပါက ရွာသွန်းဖြိုးပါလော့” ဟု ဆိုရမည့်အစား၊ ငါဘုရားသည်သာ ထိုသို့ ပြောဆိုထိုက်သူ ဖြစ်ပေသည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

26. Tampi sutvā dhaniyo atittova subhāsitāmatena attano pañcappakāragomaṇḍalaparipuṇṇabhāvaṃ dassento āha ‘‘atthi vasā’’ti. Tattha vasāti adamitavuḍḍhavacchakā. Dhenupāti dhenuṃ pivantā taruṇavacchakā, khīradāyikā vā gāvo. Godharaṇiyoti gabbhiniyo. Paveṇiyoti vayappattā balībaddehi saddhiṃ methunapatthanakagāvo. Usabhopi gavampatīti yo gopālakehi pāto eva nhāpetvā, bhojetvā, pañcaṅgulaṃ datvā, mālaṃ bandhitvā – ‘‘ehi, tāta, gāvo gocaraṃ pāpetvā rakkhitvā ānehī’’ti pesīyati, evaṃ pesito ca tā gāvo agocaraṃ pariharitvā, gocare cāretvā, sīhabyagghādibhayā parittāyitvā āneti, tathārūpo usabhopi gavampati idha mayhaṃ gomaṇḍale atthīti dassesi.

၂၆. ထိုစကားတော်ကို ကြားရသော်လည်း ဓနိယသည် ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော တရားတည်းဟူသော အမြိုက်ဆေးရည်ကို မရောင့်ရဲနိုင်သေးသဖြင့်၊ မိမိ၌ ငါးမျိုးသော နွားအုပ်ကြီးနှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပြလိုသည်ဖြစ်၍ “နွားမတို့သည် ရှိကြကုန်၏” အစရှိသော ဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ “ဝသာ” (နွားမပျို) ဟူသည်မှာ မဆုံးမရသေးသည့် ကြီးပြင်းသော နွားသိုးငယ်များ ဖြစ်သည်။ “ဓေနုပါ” ဟူသည်မှာ နို့စို့နေကြသော နွားငယ်များ သို့မဟုတ် နို့ရည်ပေးနိုင်သော နွားမပျိုများ ဖြစ်သည်။ “ဂေါဓရဏိယော” ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဝန်ဆောင် နွားမများ ဖြစ်သည်။ “ပဝေဏိယော” ဟူသည်မှာ အရွယ်ရောက်၍ နွားသိုးတို့နှင့်အတူ မေထုန်ကို တောင့်တသော နွားမများ ဖြစ်သည်။ “ဥသဘောပိ ဂဝံပတိ” (နွားတို့၏အရှင် နွားဥသဘလည်း ရှိ၏) ဟူသည်ကား နွားကျောင်းသားတို့က နံနက်စောစောတွင် ရေချိုးပေးခြင်း၊ အစာကျွေးခြင်း၊ နံ့သာငါးပွင့် (လက်ငါးချောင်းရာ) ပေးခြင်း၊ ပန်းကုံးစွပ်ပေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်၍ “ချစ်သား... လာပါဦး၊ နွားများကို ကျက်စားရာသို့ ပို့ဆောင်ထိန်းကျောင်းပြီး ပြန်ခေါ်ခဲ့ပါ” ဟု စေခိုင်းအပ်သော နွား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ စေခိုင်းအပ်သော နွားဥသဘသည်လည်း နွားအုပ်ကို ကျက်စားရာမဟုတ်သော အရပ်တို့မှ ရှောင်ရှားစေလျက်၊ ကျက်စားရာ အရပ်တို့သို့ ဆောင်ယူကာ၊ ခြင်္သေ့ ကျား အစရှိသော ဘေးရန်တို့မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ခဲ့တတ်၏။ ထိုသို့ လိမ္မာသော နွားအုပ်အကြီးအမှူး ဖြစ်သည့် နွားဥသဘသည်လည်း ငါ၏ ဤနွားအုပ်ထဲ၌ ရှိပါသည်ဟု ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

27. Evaṃ vutte bhagavā tatheva dhaniyaṃ ovadanto imaṃ paccanīkagāthaṃ āha ‘‘natthi vasā’’ti. Ettha cesa adhippāyo – idha amhākaṃ sāsane adamitaṭṭhena vuḍḍhaṭṭhena ca vasāsaṅkhātā pariyuṭṭhānā vā, taruṇavacchake sandhāya vasānaṃ mūlaṭṭhena khīradāyiniyo sandhāya paggharaṇaṭṭhena dhenupāsaṅkhātā anusayā vā, paṭisandhigabbhadhāraṇaṭṭhena godharaṇisaṅkhātā puññāpuññāneñjābhisaṅkhāracetanā vā, saṃyogapatthanaṭṭhena paveṇisaṅkhātā patthanā taṇhā vā, ādhipaccaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena seṭṭhaṭṭhena ca gavampatiusabhasaṅkhātaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ vā natthi, svāhaṃ imāya sabbayogakkhemabhūtāya natthitāya tuṭṭho. Tvaṃ pana sokādivatthubhūtāya atthitāya tuṭṭho[Pg.36]. Tasmā sabbayogakkhematāya tuṭṭhassa mamevetaṃ yuttaṃ vattuṃ ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

၂၇. ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနည်းတူစွာပင် ဓနိယကို ဆုံးမတော်မူလိုသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော “ငါ၌ နွားမတို့သည် မရှိကြကုန်” ဟူသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤဂါထာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား– ငါတို့၏ သာသနာတော်၌ ဆုံးမခြင်းမရှိ၊ ကြီးရင့်သော အနက်ဖြင့် “ဝသာ” (နွားမပျို) ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော ထိုးကျင်နှောင့်ယှက်မှု (ပရိယုဋ္ဌာန) တို့သည်လည်းကောင်း၊ နွားငယ်တို့ကို ရည်၍ အရင်းခံသဘောရှိသော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နို့ပေးသောနွားမတို့ကို ရည်၍ ယိုစီးတတ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း “ဓေနုပါ” ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာအနုသယတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေကိုယ်ဝန်ကို ဆောင်တတ်သော အနက်ဖြင့် “ဂေါဓရဏိ” (ကိုယ်ဝန်ဆောင်နွားမ) ဟု ဆိုအပ်သော ပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ စေတနာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ခြင်းသို့ ရောက်သော အနက်ဖြင့် “ပဝေဏိ” ဟု ဆိုအပ်သော ဘဝကို တောင့်တတတ်သော တဏှာသည်လည်းကောင်း၊ အစိုးရခြင်း၊ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ မြတ်ခြင်း အနက်တို့ဖြင့် နွားတို့၏အရှင် နွားဥသဘနှင့် တူလှစွာသော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ထိုသို့ အလုံးစုံသော ယောဂကုန်ရာ (ဘေးကင်းရာ) ဖြစ်သော ထိုတရားတို့ မရှိခြင်း၌ ငါဘုရားသည် ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏။ သင်မူကား သောကစသည်တို့၏ အခြေခံဖြစ်သော ထိုတရားတို့ ရှိနေခြင်း၌ ဝမ်းမြောက်နေပေသည်။ ထို့ကြောင့် အလုံးစုံသော ယောဂတို့မှ ဘေးကင်းရာကို ရရှိသဖြင့် ဝမ်းမြောက်တော်မူသော ငါဘုရားသည်သာလျှင် “မိုးနတ်မင်း... အလိုရှိပါက ရွာသွန်းဖြိုးပါလော့” ဟု ဆိုထိုက်ပေသည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

28. Tampi sutvā dhaniyo tatuttaripi subhāsitaṃ amatarasaṃ adhigantukāmo attano gogaṇassa khilabandhanasampattiṃ dassento āha ‘‘khilā nikhātā’’ti. Tattha khilāti gunnaṃ bandhanatthambhā. Nikhātāti ākoṭetvā bhūmiyaṃ pavesitā khuddakā mahantā khaṇitvā ṭhapitā. Asampavedhīti akampakā. Dāmāti vacchakānaṃ bandhanatthāya katā ganthitapāsayuttā rajjubandhanavisesā. Muñjamayāti muñjatiṇamayā. Navāti acirakatā. Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānā, suvaṭṭitasaṇṭhānā vā. Na hi sakkhintīti neva sakkhissanti. Dhenupāpi chettunti taruṇavacchakāpi chindituṃ.

၂၈. ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မိန့်တော်မူချက်ကို ကြားရပြီးနောက် ဓနိယသည် ထိုထက်မက ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော အမြိုက်တရားအရသာကို ရရှိလိုသဖြင့် မိမိ၏ နွားအုပ်အား ချည်တိုင်နှင့် ဖွဲ့ကြိုးတို့ဖြင့် စနစ်တကျ ချည်နှောင်ထားပုံကို ပြလို၍ ‘ခိလာ နိခါတာ’ အစရှိသော ဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘ခိလာ’ ဟူသည်မှာ နွားများကို ချည်နှောင်ရန် တိုင်များ ဖြစ်သည်။ ‘နိခါတာ’ ဟူသည်မှာ တူဖြင့်ရိုက်စိုက်၍ မြေသို့ သွင်းထားအပ်သော တိုင်ငယ်များနှင့် မြေကို တူး၍ စိုက်ထူထားအပ်သော တိုင်ကြီးများကို ဆိုသည်။ ‘အသံပဝေဓီ’ ဟူသည်မှာ မတုန်မလှုပ် ခိုင်ခံ့ကုန်သော။ ‘ဒါမာ’ ဟူသည်မှာ နွားငယ်များကို ချည်နှောင်ရန် ပြုလုပ်ထားသော အဖုအကွင်းများပါရှိသည့် ကြိုးအထူးတို့ကို ဆိုသည်။ ‘မုဉ္ဇမယာ’ ဟူသည်မှာ ဖြူဆံမြက်ဖြင့် ကျစ်အပ်ကုန်သော။ ‘နဝါ’ ဟူသည်မှာ ကျစ်ပြီးစ အသစ်စက်စက် ဖြစ်ကုန်သော။ ‘သုသဏ္ဌာနာ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာကျစ်အပ်သဖြင့် ကောင်းမွန်သော သဏ္ဍာန်ရှိကုန်သော။ ‘န ဟိ သက္ခန္တိ’ ဟူသည်မှာ မဖြတ်တောက်နိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။ ‘ဓေနုပါပိ ဆေတုံ’ ဟူသည်မှာ နို့စို့နွားငယ်တို့သည်ပင် ဖြတ်တောက်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ကြကုန်။

29. Evaṃ vutte bhagavā dhaniyassa indriya-paripākakālaṃ ñatvā purimanayeneva taṃ ovadanto imaṃ catusaccadīpikaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘usabhoriva chetvā’’ti. Tattha usabhoti gopitā gopariṇāyako goyūthapati balībaddo. Keci pana bhaṇanti ‘‘gavasatajeṭṭho usabho, sahassajeṭṭho vasabho, satasahassajeṭṭho nisabho’’ti. Apare ‘‘ekagāmakhette jeṭṭho usabho, dvīsu jeṭṭho vasabho, sabbattha appaṭihato nisabho’’ti. Sabbepete papañcā, apica kho pana usabhoti vā vasabhoti vā nisabhoti vā sabbepete appaṭisamaṭṭhena veditabbā. Yathāha – ‘‘nisabho vata bho samaṇo gotamo’’ti (saṃ. ni. 1.38). Ra-kāro padasandhikaro. Bandhanānīti rajjubandhanāni kilesabandhanāni ca. Nāgoti hatthī. Pūtilatanti gaḷocīlataṃ. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyo, vassasatikopi sunakho kukkuro, tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’’ti vuccati, evaṃ abhinavāpi gaḷocīlatā asārakattena ‘‘pūtilatā’’ti vuccati. Dālayitvāti chinditvā. Gabbhañca seyyañca gabbhaseyyaṃ. Tattha gabbhaggahaṇena jalābujayoni, seyyaggahaṇena avasesā. Gabbhaseyyamukhena vā sabbāpi tā vuttāti veditabbā. Sesamettha padatthato uttānameva.

၂၉. ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ဓနိယ၏ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်သော ကာလကို သိတော်မူ၍ ရှေးနည်းအတိုင်း ဆုံးမတော်မူလိုသဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို ပြသသော ‘ဥသဘောရိဝ ဆေတွာ’ အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘ဥသဘော’ ဟူသည်မှာ နွားတို့၏အဘ၊ နွားတို့၏ အကြီးအမှူး၊ နွားအုပ်ကို အစိုးရသော ဆုံးမအပ်ပြီးသော နွားလားဥသဘတည်း။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ ‘နွားတစ်ရာတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော နွားသည် ဥသဘမည်၏၊ တစ်ထောင်တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော နွားသည် ဝသဘမည်၏၊ တစ်သိန်းတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော နွားသည် နိသဘမည်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ ‘ရွာတစ်ရွာ၏ နယ်မြေ၌ အကြီးဆုံးနွားသည် ဥသဘမည်၏၊ ရွာနှစ်ရွာ၏ နယ်မြေ၌ အကြီးဆုံးနွားသည် ဝသဘမည်၏၊ ခပ်သိမ်းသော အရပ်ဒေသ၌ အဆီးအတားမရှိ ကြီးမြတ်သောနွားသည် နိသဘမည်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားအားလုံးတို့သည် အကျယ်ချဲ့အပ်သော စကားများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘ဥသဘ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဝသဘ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘နိသဘ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ထိုအားလုံးတို့ကို တုနှိုင်းဖွယ်မရှိသော အနက်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ သာဓကအားဖြင့် ‘အချင်းတို့... ရဟန်းဂေါတမသည် စင်စစ် တုဘက်မရှိ မြင့်မြတ်သောသူ (နိသဘ) ပေတည်း’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘ဥသဘောရိဝ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ရ’ အက္ခရာသည် ပုဒ်ချင်းစပ်ရန် သန္ဓိပြုခြင်းတည်း။ ‘ဗန္ဓနာနိ’ ဟူသည်မှာ ချည်နှောင်အပ်သော ကြိုးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘နာဂေါ’ ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီးတည်း။ ‘ပူတိလတံ’ ဟူသည်မှာ လည်ပင်းကို ပတ်ထားသော နွယ်ကြိုးတည်း။ ဥပမာအားဖြင့် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော ကိုယ်ကို ‘ပုပ်စပ်သောကိုယ် (ပူတိကာယ)’ ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အနှစ်တစ်ရာရှိသော ခွေးကိုလည်း ‘ခွေးသူငယ် (ကုက္ကုရ)’ ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မွေးစဖြစ်သော မြေခွေးငယ်ကိုပင် ‘မြေခွေးအို (ဇရသိင်္ဂါလ)’ ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အသစ်စက်စက် ကျစ်ထားသော လည်ပင်းပတ်ကြိုးကိုလည်း အနှစ်သာရမရှိသော အနက်ဖြင့် ‘ပုပ်သောနွယ် (ပူတိလတာ)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပဒါလယိတွာ’ ဟူသည်မှာ ဖြတ်တောက်၍။ ‘ဂဗ္ဘသေယျံ’ ဟူသည်မှာ မိခင်၏ ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းတည်း။ ထို၌ ‘ဂဗ္ဘ’ သဒ္ဒါဖြင့် ညွန်ပြခြင်းဖြင့် သားအိမ်၌ ပဋိသန္ဓေတည်သော (ဇလာဗုဇ) သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုပြီး၊ ‘သေယျ’ သဒ္ဒါဖြင့် ကြွင်းသော သတ္တဝါမျိုးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ‘ဂဗ္ဘသေယျ’ ဟူသော သဒ္ဒါကို အရင်းပြု၍ ခပ်သိမ်းသော ပဋိသန္ဓေတည်နေမှု အားလုံးကိုပင် ရည်ညွှန်းသည်ဟု သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှ၏။

Ayaṃ [Pg.37] panettha adhippāyo – dhaniya, tvaṃ bandhanena tuṭṭho, ahaṃ pana bandhanena aṭṭīyanto thāmavīriyūpeto mahāusabhoriva bandhanāni pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni catutthaariyamaggathāmavīriyena chetvā, nāgo pūtilataṃva pañcorambhāgiyasaṃyojanabandhanāni heṭṭhāmaggattayathāmavīriyena dālayitvā, atha vā usabhoriva bandhanāni anusaye nāgo pūtilataṃva pariyuṭṭhānāni chetvā dālayitvāva ṭhito. Tasmā na puna gabbhaseyyaṃ upessaṃ. Sohaṃ jātidukkhavatthukehi sabbadukkhehi parimutto sobhāmi – ‘‘atha ce patthayasī pavassa devā’’ti vadamāno. Tasmā sace tvampi ahaṃ viya vattumicchasi, chinda tāni bandhanānīti. Ettha ca bandhanāni samudayasaccaṃ, gabbhaseyyā dukkhasaccaṃ, ‘‘na upessa’’nti ettha anupagamo anupādisesavasena, ‘‘chetvā dālayitvā’’ti ettha chedo padālanañca saupādisesavasena nirodhasaccaṃ, yena chindati padāleti ca, taṃ maggasaccanti.

ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား— ‘ဓနိယ၊ သင်သည် အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် မွေ့လျော်ဝမ်းမြောက်သော်လည်း ငါဘုရားသည်ကား အနှောင်အဖွဲ့ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်သဖြင့် ခွန်အားလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံသော နွားလားဥသဘသည် ဖွဲ့ကြိုးတို့ကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ အထက်အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သံယောဇဉ် (ဥဒ္ဓံဘာဂိယသံယောဇဉ်) ငါးပါးတို့ကို စတုတ္ထမြောက် အရဟတ္တမဂ်တည်းဟူသော ခွန်အားလုံ့လဖြင့် ဖြတ်တောက်၍၊ ဆင်ပြောင်ကြီးသည် နွယ်ကြိုးအဆွေးကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ အောက်အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သံယောဇဉ် (ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်) ငါးပါးတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ကြိုးတို့ကို အောက်မဂ်သုံးပါးတို့၏ ခွန်အားလုံ့လဖြင့် ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး၍ တည်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် နွားလားဥသဘသည် ချည်ကြိုးတို့ကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ ငါဘုရားသည် အနုသယကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်၍၊ ဆင်ပြောင်ကြီးသည် နွယ်ကြိုးကို ဖောက်ခွဲသကဲ့သို့ ငါဘုရားသည် ကိလေသာတို့၏ ထကြွခြင်း (ပရိယုဋ္ဌာန) တို့ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး၍ တည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ဖန် မိခင်၏ ဝမ်းတိုက်ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသို့ မကပ်ရောက်တော့ပြီ။ ထိုငါသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဒုက္ခအားလုံးတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်၍ ‘မိုးနတ်မင်း... အကယ်၍ အလိုရှိပါက ရွာသွန်းပါလော့’ ဟု ရဲရင့်စွာ ဆိုနိုင်ခြင်းဖြင့် တင့်တယ်လျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် သင်သည်လည်း ငါကဲ့သို့ ပြောဆိုလိုပါက ထိုအနှောင်အဖွဲ့ကြိုးတို့ကို ဖြတ်တောက်လိုက်လော့’ ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ လိုရင်းအဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤစကား၌ ‘အနှောင်အဖွဲ့များ (ဗန္ဓနာနိ)’ ဟူသည် သမုဒယသစ္စာကို ပြ၏။ ‘ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်း (ဂဗ္ဘသေယျာ)’ ဟူသည် ဒုက္ခသစ္စာကို ပြ၏။ ‘တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေမနေတော့အံ့ (န ဥပေဿံ)’ ဟူသော ပုဒ်၌ ပဋိသန္ဓေမနေခြင်းသို့ မရောက်ခြင်းသည် ကမ္မဇရုပ်အကြွင်းမရှိသောအားဖြင့် (အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်)၊ ‘ဖြတ်တောက်၍ ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး၍’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဖြတ်ခြင်းနှင့် ဖောက်ခွဲခြင်းသည် ကမ္မဇရုပ်အကြွင်းရှိသောအားဖြင့် (သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်) နိရောဓသစ္စာကို ပြ၏။ ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက် ဖောက်ခွဲတတ်သော တရားသည် မဂ္ဂသစ္စာမည်၏။

Evametaṃ catusaccadīpikaṃ gāthaṃ sutvā gāthāpariyosāne dhaniyo ca pajāpati cassa dve ca dhītaroti cattāro janā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dhaniyo aveccappasādayogena tathāgate mūlajātāya patiṭṭhitāya saddhāya paññācakkhunā bhagavato dhammakāyaṃ disvā dhammatāya coditahadayo cintesi – ‘‘bandhanāni chindiṃ, gabbhaseyyo ca me natthī’’ti avīciṃ pariyantaṃ katvā yāva bhavaggā ko añño evaṃ sīhanādaṃ nadissati aññatra bhagavatā, āgato nu kho me satthāti. Tato bhagavā chabbaṇṇarasmijālavicitraṃ suvaṇṇarasasekapiñjaraṃ viya sarīrābhaṃ dhaniyassa nivesane muñci ‘‘passa dāni yathāsukha’’nti.

ဤသို့ သစ္စာလေးပါးကို ပြတတ်သော ထိုဂါထာကို ကြားရသဖြင့် ဂါထာ၏အဆုံး၌ ဓနိယလည်းကောင်း၊ မယားလည်းကောင်း၊ ၎င်း၏ သမီးနှစ်ယောက်တို့လည်းကောင်း ဤသို့သော လူလေးဦးတို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ကြလေကုန်၏။ ထိုအခါ ဓနိယသည် မလှုပ်မယိမ်း မဆုတ်မနစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၌ အခြေခိုင်မြဲစွာ တည်ဆောက်ပြီးသော သဒ္ဓါတရား၊ ပညာမျက်စိ (ပညာစက္ခု) ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားကိုယ် (ဓမ္မကာယ) ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် တရားတော်က တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော နှလုံးသား ရှိသည်ဖြစ်၍ ‘ငါသည် အနှောင်အဖွဲ့တို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးပြီ၊ ငါ့အား ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသည်လည်း မရှိတော့ပြီ ဟု အဝီစိငရဲမှစ၍ အထက်ဘဝဂ်တိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အဘယ်သူသည် ခြင်္သေ့မင်း၏ ရဲရင့်သော အသံကဲ့သို့သော ဤရဲရင့်သော စကားကို မြည်ဟီးနိုင်ပါအံ့နည်း၊ ငါ၏ ဆရာမြတ်သည် စင်စစ် ကြွရောက်လာတော်မူပြီ တကား’ ဟု ကြံစည်မိလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ယခုအခါ အလိုရှိသမျှ ဖူးမြင်လော့’ ဟု မိန့်တော်မူဘိသကဲ့သို့ ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်ကွန်ယက်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်လျက် ရွှေရည်ပူတို့ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သကဲ့သို့သော ကိုယ်တော်၏ အရောင်တော်ကို ဓနိယ၏ အိမ်တွင်း၌ လွှတ်တော်မူ၏။

30. Atha dhaniyo anto paviṭṭhacandimasūriyaṃ viya samantā pajjalitapadīpasahassasamujjalitamiva ca nivesanaṃ disvā ‘‘āgato bhagavā’’ti cittaṃ uppādesi. Tasmiṃyeva ca samaye meghopi pāvassi. Tenāhu saṅgītikārā ‘‘ninnañca thalañca pūrayanto’’ti. Tattha ninnanti pallalaṃ. Thalanti ukkūlaṃ. Evametaṃ ukkūlavikūlaṃ sabbampi samaṃ katvā pūrayanto mahāmegho pāvassi, vassituṃ ārabhīti vuttaṃ hoti. Tāvadevāti yaṃ khaṇaṃ bhagavā sarīrābhaṃ muñci, dhaniyo ca ‘‘satthā me āgato’’ti saddhāmayaṃ cittābhaṃ [Pg.38] muñci, taṃ khaṇaṃ pāvassīti. Keci pana ‘‘sūriyuggamanampi tasmiṃyeva khaṇe’’ti vaṇṇayanti.

၃၀. ထိုအခါ ဓနိယသည် အိမ်တွင်းသို့ လနှင့် နေတို့ ဝင်ရောက်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထက်ဝန်းကျင်၌ ဆီမီးတစ်ထောင် ထွန်းတောက်ထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း အလွန်လင်းထိန်နေသော အိမ်ကို မြင်၍ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွရောက်လာတော်မူပြီ’ ဟု စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ထိုအချိန်၌ပင်လျှင် ကောင်းကင်မှ မိုးကြီးသည် သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းလေ၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂါယနာတင် ဆရာတို့သည် ‘နိန္နဉ္စ ထလဉ္စ ပူရယန္တော’ (ချိုင့်ဝှမ်းအရပ်နှင့် ကုန်းမြင့်အရပ်တို့ကို ပြည့်စေလျက်) ဟု ဆိုတော်မူကြ၏။ ထို၌ ‘နိန္နံ’ ဟူသည်မှာ ချိုင့်ဝှမ်းရာ မြေနိမ့်အရပ်တည်း။ ‘ထလံ’ ဟူသည်မှာ ကုန်းမြင့်ရာ အရပ်တည်း။ ဤသို့လျှင် ကုန်းမြင့်မြေနိမ့် အရပ်အားလုံးကို အညီအညွတ် ပြုလျက် ပြည့်စေကာ မိုးကြီးသည် ပြင်းစွာ ရွာသွန်းလေ၏။ ‘တာဝဒေဝ’ (ထိုခဏ၌သာ) ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်၏ ရောင်ခြည်တော်ကို လွှတ်တော်မူသော၊ ဓနိယကလည်း ‘ငါ၏ ဆရာဘုရားသည် ကြွလာတော်မူပြီ’ ဟု သဒ္ဓါတရားဖြင့်ပြီးသော စိတ်၏ အရောင်ကို လွှတ်တော်မူသော ထိုခဏ၌ပင် မိုးကြီးသည် ရွာသွန်းလေ၏ဟု အနက်ရ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘ထိုမိုးရွာသော ခဏ၌ပင် နေအာရုံတက်ခြင်း (နေထွက်ခြင်း) လည်း ဖြစ်၏’ ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။

31-32. Evaṃ tasmiṃ dhaniyassa saddhuppādatathāgatobhāsapharaṇasūriyuggamanakkhaṇe vassato devassa saddaṃ sutvā dhaniyo pītisomanassajāto imamatthaṃ abhāsatha ‘‘lābhā vata no anappakā’’ti dve gāthā vattabbā.

၃၁-၃၂. ဤသို့လျှင် ဓနိယ၌ သဒ္ဓါတရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ရောင်ခြည်တော် ပြန့်နှံ့ခြင်းနှင့် နေထွက်ခြင်းခဏတို့၌ ရွာသွန်းသော မိုးသံကို ကြားရသဖြင့် ဓနိယသည် နှစ်လိုဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘ငါတို့အား ရရှိအပ်သော အရအမိသည် စင်စစ် မနည်းလှပေ’ အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုအပ်၏။

Tattha yasmā dhaniyo saputtadāro bhagavato ariyamaggapaṭivedhena dhammakāyaṃ disvā, lokuttaracakkhunā rūpakāyaṃ disvā, lokiyacakkhunā saddhāpaṭilābhaṃ labhi. Tasmā āha – ‘‘lābhā vata no anappakā, ye mayaṃ bhagavantaṃ addasāmā’’ti. Tattha vata iti vimhayatthe nipāto. No iti amhākaṃ. Anappakāti vipulā. Sesaṃ uttānameva. Saraṇaṃ taṃ upemāti ettha pana kiñcāpi maggapaṭivedhenevassa siddhaṃ saraṇagamanaṃ, tattha pana nicchayagamanameva gato, idāni vācāya attasanniyyātanaṃ karoti. Maggavasena vā sanniyyātanasaraṇataṃ acalasaraṇataṃ patto, taṃ paresaṃ vācāya pākaṭaṃ karonto paṇipātasaraṇagamanaṃ gacchati. Cakkhumāti bhagavā pakatidibbapaññāsamantabuddhacakkhūhi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Taṃ ālapanto āha – ‘‘saraṇaṃ taṃ upema cakkhumā’’ti. ‘‘Satthā no hohi tuvaṃ mahāmunī’’ti idaṃ pana vacanaṃ sissabhāvūpagamanenāpi saraṇagamanaṃ pūretuṃ bhaṇati, gopī ca ahañca assavā, brahmacariyaṃ sugate carāmaseti idaṃ samādānavasena.

ထိုဂါထာ၌ ဓနိယသည် သားမယားနှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရား၏ အရိယမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် နာမကာယကို ဖူးမြင်ရ၍၊ လောကုတ္တရာမျက်စိဖြင့် ရူပကာယကို ဖူးမြင်ရသဖြင့်၊ လောကီ၌ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားရခြင်းကို ရရှိခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် "ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ခွင့်ရခြင်းသည် စင်စစ် ကြီးစွာသော အကျိုးကျေးဇူးရှိပေစွတကား" ဟု အစရှိသဖြင့် လျှောက်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ "ဝတ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အံ့ဖွယ်သရဲဟူသော အနက်ကို ပြသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ "နော" ဟူသည်မှာ ငါတို့အား ဖြစ်သည်။ "အနပ္ပကာ" ဟူသည်မှာ ကြီးမားပြန့်ပြောသော အကျိုးရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောပုဒ်များမှာ အနက်ထင်ရှားလှပါသည်။ "သရဏံ တံ ဥပေမ" (အရှင်ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏) ဟူသော စကား၌ မဂ်ဉာဏ်ပဋိဝေဓကို ရရှိခြင်းဖြင့်သာ ထိုဓနိယအား သရဏဂုံတည်ခြင်းသည် ပြီးမြောက်ခဲ့သော်လည်း၊ ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ယုံကြည်စွာဖြင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းသို့ ရောက်ပြန်ကာ၊ ယခုအခါတွင် နှုတ်မြွက်၍ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း (အတ္တသန္နိယျာတန) သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် အပ်နှင်းခြင်းသရဏဂုံ၊ မတုန်မလှုပ်သော (အစလ) သရဏဂုံသို့ ရောက်ပြီးဖြစ်ရာ၊ ထိုသရဏဂုံကို သူတစ်ပါးတို့အား နှုတ်မြွက်ပြောကြားသဖြင့် ထင်ရှားစေလိုသည်ဖြစ်၍ ဦးညွှတ်ကိုးကွယ်ခြင်း (ပါဏိပါတ) သရဏဂုံသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ "စက္ခုမာ" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ပကတိစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ပညာစက္ခု၊ သမန္တစက္ခု၊ ဗုဒ္ဓစက္ခု ဟုဆိုအပ်သော ငါးပါးသော မျက်စိတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် "စက္ခုမာ" မည်တော်မူသည်။ ထိုငါးပါးသော မျက်စိရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ခေါ်ယူလိုသည်ဖြစ်၍ "သရဏံ တံ ဥပေမ စက္ခုမာ" (ငါးပါးသော မျက်စိရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏) ဟု ဆိုသည်။ "သတ္ထာ နော ဟောဟိ တုဝံ မဟာမုနိ" (မဟာမုနိဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူပါလော့) ဟူသော ဤစကားကိုကား တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း (သိဿဘာဝူပဂမန) သရဏဂုံဖြင့်လည်း သရဏဂုံကို ပြည့်စုံစေရန် ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ဂေါပီ စ အဟဉ္စ အဿဝါ၊ ဗြဟ္မစရိယံ သုဂတေ စရာမသေ" (ဇနီးဖြစ်သူ ဂေါပီနှင့် အကျွန်ုပ်သည်လည်း နာခံတတ်သူများဖြစ်ကြ၍ သုဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ပါကုန်အံ့) ဟူသော ဤစကားကိုကား မြတ်သောအကျင့်ကို ဆောက်တည်ခြင်း (သမာဒါန) အစွမ်းဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Tattha brahmacariyanti methunaviratimaggasamaṇadhammasāsanasadārasantosānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Brahmacārī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.83) hi methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Idaṃ kho pana me pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 2.329) maggo. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.155) samaṇadhammo. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañcā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.174) sāsanaṃ.

ထိုစကား၌ "ဗြဟ္မစရိယ" ဟူသော ဤစကားသည် မေထုန်ကို ကြဉ်ခြင်း (မေထုနဝိရတိ)၊ အရိယမဂ် (မဂ္ဂ)၊ ရဟန်းတရား (သမဏဓမ္မ)၊ သာသနာတော် (သာသန)၊ မိမိ၏ မယား၌ ရောင့်ရဲခြင်း (သဒါရသန္တောသ) တို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ "ဗြဟ္မစာရီ" စသည်တို့၌ မေထုန်အကျင့်မှ ကြဉ်ခြင်းကို "ဗြဟ္မစရိယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ပဉ္စသိခ... စင်စစ်အားဖြင့် ဤငါ၏ ဗြဟ္မစရိယသည် စင်စစ် ဝဋ်တရား၌ ငြီးငွေ့ခြင်းငှါ ဖြစ်၏" အစရှိသည်တို့၌ အရိယမဂ်ကို "ဗြဟ္မစရိယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "သာရိပုတ္တရာ... ငါသည် အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတရားကို ကျင့်ခဲ့ဖူးကြောင်း သိ၏" အစရှိသည်တို့၌ ရဟန်းတရားကို "ဗြဟ္မစရိယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ထိုသာသနာတော်တည်းဟူသော ဗြဟ္မစရိယသည် ပြည့်စုံသည်လည်းဖြစ်၏၊ စည်ပင်ဝပြောသည်လည်း ဖြစ်၏" အစရှိသည်တို့၌ သာသနာတော်ကို "ဗြဟ္မစရိယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။

‘‘Mayañca [Pg.39] bhariyā nātikkamāma, amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma, tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.10.97) –

အကျွန်ုပ်တို့သည်လည်း ဇနီးမယားတို့ကို မလွန်ကျူးပါကုန်၊ ဇနီးမယားတို့သည်လည်း အကျွန်ုပ်တို့ကို မလွန်ကျူးပါကုန်။ ထိုဇနီးမယားတို့မှတစ်ပါး (အခြားသောမိန်းမတို့နှင့်) မေထုန်အကျင့်ကို မကျင့်ဘဲ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ပါကုန်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် အကျွန်ုပ်တို့၏ ပျိုရွယ်သူကလေးသူငယ်တို့သည် မသေဆုံးကြပါကုန်။

Evamādīsu sadārasantoso. Idha pana samaṇadhammabrahmacariyapubbaṅgamaṃ uparimaggabrahmacariyamadhippetaṃ. Sugateti sugatassa santike. Bhagavā hi antadvayamanupaggamma suṭṭhu gatattā, sobhaṇena ca ariyamaggagamanena samannāgatattā, sundarañca nibbānasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ gatattā sugatoti vuccati. Samīpatthe cettha bhummavacanaṃ, tasmā sugatassa santiketi attho. Carāmaseti carāma. Yañhi taṃ sakkate carāmasīti vuccati, taṃ idha carāmaseti. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘seti nipāto’’ti bhaṇanti. Teneva cettha āyācanatthaṃ sandhāya ‘‘carema se’’tipi pāṭhaṃ vikappenti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ.

ဤသို့အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ မိမိ၏မယား၌ ရောင့်ရဲခြင်းကို "ဗြဟ္မစရိယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤဓနိယသုတ်၌ကား ရဟန်းတရားနှင့် လျော်သော အကျင့်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော အထက်မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့် (ဥပရိမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယ) ကို အလိုရှိအပ်သည်။ "သုဂတေ" ဟူသည်ကား သုဂတ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ အထံတော်၌ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ ကောင်းစွာ သွားတော်မူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တင့်တယ်လှစွာသော အရိယမဂ်တည်းဟူသော သွားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်လှသော နိဗ္ဗာန်ဟူသော အရပ်သို့ ရောက်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "သုဂတ" မည်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် အနီး (သမီပ) အနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် "သုဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌" ဟု အနက်ရသည်။ "စရာမသေ" ဟူသည်ကား အကျွန်ုပ်တို့သည် ကျင့်ပါကုန်အံ့ (စရာမ) ဟု အနက်ရသည်။ မှန်၏၊ "သုဂတေ စရာမသေ" ဟူသော စကား၌ "စရာမသေ" ဟူသော စကားကို ဤအရာ၌ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်ကား "သေ" ဟူသော ပုဒ်ကို နိပါတ်ပုဒ်ဟူ၍ ဆိုကြကုန်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် တောင်းပန်အပ်သောအနက်ကို ရည်၍ "စရေမသေ" ဟူသော ပါဌ်ကိုလည်း ကြံဆ (ဝိကပ်) ကြကုန်သည်။ မိမိနှစ်သက်သော စကားကို ယူအပ်သည်။

Evaṃ dhaniyo brahmacariyacaraṇāpadesena bhagavantaṃ pabbajjaṃ yācitvā pabbajjapayojanaṃ dīpento āha ‘‘jātīmaraṇassa pāragū, dukkhassantakarā bhavāmase’’ti. Jātimaraṇassa pāraṃ nāma nibbānaṃ, taṃ arahattamaggena gacchāma. Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Antakarāti abhāvakarā. Bhavāmaseti bhavāma, atha vā aho vata mayaṃ bhaveyyāmāti. ‘‘Carāmase’’ti ettha vuttanayeneva taṃ veditabbaṃ. Evaṃ vatvāpi ca puna ubhopi kira bhagavantaṃ vanditvā ‘‘pabbājetha no bhagavā’’ti evaṃ pabbajjaṃ yāciṃsūti.

ဤသို့ ဓနိယသည် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းကို အကြောင်းပြ၍ မြတ်စွာဘုရားအား ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်ပြီးလျှင် ရဟန်းပြုခြင်း၏ အကျိုးကို ပြလိုသဖြင့် "ဇာတိမရဏဿ ပါရဂူ၊ ဒုက္ခဿန္တကရာ ဘဝါမသေ" (ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်သူများ ဖြစ်ရပါလိုကုန်၏) ဟူသော ဤစကားကို ဆိုခဲ့သည်။ ဇာတိမရဏ (ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့် သေခြင်း) ၏ ကမ်းတစ်ဖက်မည်သည်ကား နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ အကျွန်ုပ်တို့သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ရောက်ပါရစေ။ "ဒုက္ခဿ" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ ဖြစ်သည်။ "အန္တကရာ" ဟူသည်မှာ နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ "ဘဝါမသေ" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ရပါလိုကုန်၏ (ဘဝါမ)၊ သို့မဟုတ် "အို... အကျွန်ုပ်တို့သည် ဖြစ်ရပါမူ ကောင်းလေစွ" ဟု အနက်ရသည်။ "စရာမသေ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ထို "ဘဝါမသေ" ဟူသော ပုဒ်ကို သိအပ်သည်။ ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးနောက် တစ်ဖန် လင်မယားနှစ်ဦးစလုံးတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ "မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူပါ" ဟု ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်ကြကုန်သတတ်။

33. Atha māro pāpimā evaṃ te ubhopi vanditvā pabbajjaṃ yācante disvā – ‘‘ime mama visayaṃ atikkamitukāmā, handa nesaṃ antarāyaṃ karomī’’ti āgantvā gharāvāse guṇaṃ dassento imaṃ gāthamāha ‘‘nandati puttehi puttimā’’ti. Tattha nandatīti tussati modati. Puttehīti puttehipi dhītarehipi, sahayogatthe, karaṇatthe vā karaṇavacanaṃ, puttehi saha nandati, puttehi karaṇabhūtehi nandatīti vuttaṃ hoti. Puttimāti puttavā puggalo. Itīti evamāha. Māroti vasavattibhūmiyaṃ aññataro dāmarikadevaputto. So hi saṭṭhānātikkamitukāmaṃ janaṃ [Pg.40] yaṃ sakkoti, taṃ māreti. Yaṃ na sakkoti, tassapi maraṇaṃ icchati. Tena ‘‘māro’’ti vuccati. Pāpimāti lāmakapuggalo, pāpasamācāro vā. Saṅgītikārānametaṃ vacanaṃ, sabbagāthāsu ca īdisāni. Yathā ca puttehi puttimā, gopiyo gohi tatheva nandati. Yassa gāvo atthi, sopi gopiyo, gohi saha, gohi vā karaṇabhūtehi tatheva nandatīti attho.

၃၃. ထိုအခါ ယုတ်မာသော မာရ်နတ်သည် ဤသို့ လင်မယားနှစ်ယောက်စလုံး ရှိခိုး၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်နေသည်ကို မြင်လျှင် "ဤသူတို့သည် ငါ၏နိုင်ငံ (တဏှာလောဘနယ်ပယ်) ကို ကူးမြောက်လွန်ကျူးလိုကြကုန်၏၊ ငါသည် သူတို့အား အန္တရာယ်ပြုအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ လာရောက်ပြီး လူ့ဘောင်အိမ်ရာထောင်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြလိုသဖြင့် "နန္ဒတိ ပုတ္တေဟိ ပုတ္တိမာ" (သားသမီးရှိသောသူသည် သားသမီးတို့ကြောင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်တတ်၏) ဟူသော ဤဂါထာကို ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ "နန္ဒတိ" ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်တတ်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "ပုတ္တေဟိ" ဟူသည်မှာ သားတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ သမီးတို့နှင့်လည်းကောင်း (သားသမီးတို့နှင့်အတူ) သဟသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အကြောင်း (ကရိုဏ်း) အနက်ကြောင့်ဖြစ်စေ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သားသမီးတို့နှင့်အတူ နှစ်သက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် အကြောင်းဖြစ်သော သားသမီးတို့ကြောင့် နှစ်သက်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပုတ္တိမာ" ဟူသည်မှာ သားသမီးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "ဣတိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆို၏ ဖြစ်သည်။ "မာရော

Evaṃ vatvā idāni tassatthassa sādhakakāraṇaṃ niddisati, ‘‘upadhī hi narassa nandanā’’ti. Tattha upadhīti cattāro upadhayo – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmā hi ‘‘yaṃ pañcakāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato upadhīyati ettha sukhanti iminā vacanatthena upadhīti vuccanti. Khandhāpi khandhamūlakadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvatoti. Idha pana kāmūpadhi adhippeto. So sattasaṅkhāravasena duvidho. Tattha sattapaṭibaddho padhāno, taṃ dassento ‘‘puttehi gohī’’ti vatvā kāraṇamāha – ‘‘upadhī hi narassa nandanā’’ti. Tassattho – yasmā ime kāmūpadhī narassa nandanā, nandayanti naraṃ pītisomanassaṃ upasaṃharantā, tasmā veditabbametaṃ ‘‘nandati puttehi puttimā, gopiyo gohi tatheva nandati, tvañca puttimā gopiyo ca, tasmā etehi, nanda, mā pabbajjaṃ pāṭikaṅkhi. Pabbajitassa hi ete upadhayo na santi, evaṃ sante tvaṃ dukkhassantaṃ patthentopi dukkhitova bhavissasī’’ti.

ဤသို့ ပြောကြားပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုအနက်ကို သက်သေထူရန် 'ဥပဓိတရားတို့သည် လူတို့၏ နှစ်သက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော ဂါထာပုဒ်ဖြင့် အကြောင်းကို ညွှန်းပြတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ဥပဓိ' ဟူသည် ကာမူပဓိ (ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော ဥပဓိ)၊ ခန္ဓူပဓိ (ခန္ဓာတည်းဟူသော ဥပဓိ)၊ ကိလေသူပဓိ (ကိလေသာတည်းဟူသော ဥပဓိ)၊ အဘိသင်္ခါရူပဓိ (အဘိသင်္ခါရတည်းဟူသော ဥပဓိ) ဟူ၍ ဥပဓိလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာ သောမနဿကို ကာမဂုဏ်တို့၌ သာယာခြင်း (အဿာဒ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ဆိုအပ်သော ကာမသုခ၏ တည်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤကာမဂုဏ်တရား၌ ချမ်းသာခြင်းသည် ကပ်လျက်တည်တတ်၏ ဟူသော ဝစနတ္ထဖြင့် ကာမဂုဏ်ကို 'ဥပဓိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခန္ဓာငါးပါးတို့ကိုလည်း ခန္ဓာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲ၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ခန္ဓူပဓိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတရားတို့ကိုလည်း ဘဝဆင်းရဲ၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကိလေသူပဓိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ် အကုသိုလ် စေတနာ သင်္ခါရတရားတို့ကိုလည်း ဘဝဆင်းရဲ၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'အဘိသင်္ခါရူပဓိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤဂါထာ၌ ကာမူပဓိကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုကာမူပဓိသည် သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သတ္တဝါနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကာမူပဓိသည်သာ ပဓာန ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တဝါကို ပဓာနပြု၍ ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'သားသမီးတို့နှင့် လည်းကောင်း၊ နွားတို့နှင့်လည်းကောင်း အတူတကွ နှစ်သက်၏' ဟု ဆိုပြီးလျှင် 'ဥပဓိတို့သည် လူတို့၏ နှစ်သက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟု အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤသားသမီး အစရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ကာမူပဓိတရားရှိသော သူအား နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (နန္ဒိ၊ ပီတိ၊ သောမနဿ) ကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သောကြောင့် နှစ်သက်စေတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'သားသမီးရှိသောသူသည် သားသမီးတို့ကြောင့် နှစ်သက်၏၊ နွားရှိသောသူသည်လည်း နွားတို့ကြောင့် ထို့အတူပင် နှစ်သက်၏' ဟူသော စကားကို သိအပ်၏။ 'နွားရှိသောသူ ဓနိယ... သင်သည် သားသမီးလည်းရှိ၏၊ ချစ်အပ်သော နွားတို့လည်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသားသမီးနှင့် နွားတို့၌ မွေ့လျော်နှစ်သက်ပါလော့၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို မတောင့်တပါလင့်။ ရဟန်းပြုသောသူအား ထိုဥပဓိတရားတို့ မရှိကြကုန်။ ဤသို့ မရှိပါက သင်သည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အဆုံးကို တောင့်တစေကာမူ ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့်သာ ကြုံတွေ့ရလိမ့်မည်' ဟု ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏။

Idāni tassapi atthassa sādhakakāraṇaṃ niddisati ‘‘na hi so nandati, yo nirūpadhī’’ti. Tassattho – yasmā yassete upadhayo natthi, so piyehi ñātīhi vippayutto nibbhogūpakaraṇo na nandati, tasmā tvaṃ ime upadhayo vajjetvā pabbajito dukkhitova bhavissasīti.

ယခုအခါ၌လည်း ထိုအနက်ကိုပင် သက်သေထူရန် 'ဥပဓိမရှိသောသူသည် မနှစ်သက်ရချေ' ဟူ၍ အကြောင်းကို ညွှန်းပြတော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်သူအား ထိုဥပဓိတရားတို့ မရှိကုန်၊ ထိုသူသည် ချစ်ခင်အပ်သော ဆွေမျိုးတို့နှင့် ကွေကွင်းရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ အသုံးအဆောင် ဥစ္စာ အထောက်အပံ့ မရှိသဖြင့်လည်းကောင်း မနှစ်သက်ရချေ။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ဤဥပဓိတို့ကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုပါက ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့်သာ ကြုံတွေ့ရလိမ့်မည် ဟု ဤသို့ အနက်ရ၏။

34. Atha bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā imesaṃ antarāyāya āgato’’ti viditvā phalena phalaṃ pātento viya tāyeva mārenābhatāya upamāya māravādaṃ bhindanto tameva gāthaṃ parivattetvā ‘‘upadhi [Pg.41] sokavatthū’’ti dassento āha ‘‘socati puttehi puttimā’’ti. Tattha sabbaṃ padatthato uttānameva. Ayaṃ pana adhippāyo – mā, pāpima, evaṃ avaca ‘‘nandati puttehi puttimā’’ti. Sabbeheva hi piyehi, manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, anatikkamanīyo ayaṃ vidhi, tesañca piyamanāpānaṃ puttadārānaṃ gavāssavaḷavahiraññasuvaṇṇādīnaṃ vinābhāvena adhimattasokasallasamappitahadayā sattā ummattakāpi honti khittacittā, maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Tasmā evaṃ gaṇha – socati puttehi puttimā. Yathā ca puttehi puttimā, gopiyo gohi tatheva socatīti. Kiṃ kāraṇā? Upadhī hi narassa socanā. Yasmā ca upadhī hi narassa socanā, tasmā eva ‘‘na hi so socati, yo nirūpadhi’’. Yo upadhīsu saṅgappahānena nirupadhi hoti, so santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena, yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo …pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Evaṃ sabbasokasamugghātā ‘‘na hi so socati, yo nirupadhī’’ti. Iti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ vosāpesi. Atha vā yo nirupadhi, yo nikkileso, so na socati. Yāvadeva hi kilesā santi, tāvadeva sabbe upadhayo sokapphalāva honti. Kilesappahānā pana natthi sokoti. Evampi arahattanikūṭeneva desanaṃ vosāpesi. Desanāpariyosāne dhaniyo ca gopī ca ubhopi pabbajiṃsu. Bhagavā ākāseneva jetavanaṃ agamāsi. Te pabbajitvā arahattaṃ sacchikariṃsu. Vasanaṭṭhāne ca nesaṃ gopālakā vihāraṃ kāresuṃ. So ajjāpi gopālakavihārotveva paññāyatīti.

၃၄. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤယုတ်မာသော မာရ်နတ်သည် ဤဓနိယတို့၏ ရဟန်းပြုခြင်းအမှုကို အန္တရာယ်ပြုရန် ရောက်လာခြင်းဖြစ်သည်' ဟု သိတော်မူ၍၊ သစ်သီးတစ်လုံးဖြင့် အခြားသစ်သီးတစ်လုံးကို ကြွေကျစေသကဲ့သို့ မာရ်နတ် ဆောင်ယူအပ်သော ထိုနှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့်ပင် မာရ်နတ်၏ ဝါဒကို ဖျက်ဆီးလိုတော်မူသဖြင့် ထိုစကားကိုပင် လှန်ပြန်ကာ 'ဥပဓိတရားသည် စိုးရိမ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း' ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သားသမီးရှိသောသူသည် သားသမီးတို့ကြောင့် စိုးရိမ်ရ၏' အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အလုံးစုံသော စကားတို့သည် ပုဒ်အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်၏။ သို့သော် အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့တည်း။ 'ယုတ်မာသော မာရ်နတ်... သင်သည် "သားသမီးရှိသောသူသည် သားသမီးတို့ကြောင့် နှစ်သက်ရ၏" ဟူသော စကားကို ဤသို့ မပြောဆိုလင့်။ အလုံးစုံသော ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော သူတို့နှင့် သေကွဲကွဲရခြင်း သို့မဟုတ် ရှင်ကွဲကွဲရခြင်း ဟူသော ဤသဘောတရားကို မည်သူမျှ မလွန်ဆန်နိုင်ချေ။ ချစ်ခင်နှစ်သက်အပ်သော သားသမီး ဇနီးမယားတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ နွား၊ မြင်း၊ မြည်း၊ ရွှေ၊ ငွေ အစရှိသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း ကွေကွင်းရခြင်းကြောင့် ပြင်းစွာသော စိုးရိမ်ခြင်းတည်းဟူသော ငြောင့်သည် နှလုံးသားကို ထိုးဆွနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ရူးသွပ်ရခြင်း၊ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်ရကုန်၏။ သေခြင်းသို့ မရောက်သေးသော်လည်း သေလုမတတ် ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်ရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မှတ်ယူလော့ - "သားသမီးရှိသောသူသည် သားသမီးတို့ကြောင့် စိုးရိမ်ရ၏"။ သားသမီးရှိသောသူသည် သားသမီးတို့ကြောင့် စိုးရိမ်ရသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် နွားရှိသောသူသည်လည်း နွားတို့ကြောင့် စိုးရိမ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ဥပဓိတရားတို့သည် လူတို့၏ စိုးရိမ်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပဓိတရားတို့သည် လူတို့၏ စိုးရိမ်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် "ဥပဓိတရား မရှိသောသူသည် မစိုးရိမ်ရချေ"။ အကြင်သူသည် ဥပဓိတရားတို့၌ ငြိတွယ်တတ်သော တဏှာလောဘကို ပယ်သဖြင့် ဥပဓိကင်းသူ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ကို ဆောင်ရွက်ရုံမျှသော သင်္ကန်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝမ်းကို မျှတရုံမျှသော ဆွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရောင့်ရဲလွယ်သူ ဖြစ်၏။ အကြင်အကြင် အရပ်သို့ ဖဲသွားသော်လည်း ထိုသင်္ကန်းနှင့် သပိတ်ကိုသာ ယူဆောင်၍ ဖဲသွား၏။ ဥပမာအားဖြင့် အတောင်ပံရှိသော ငှက်သည် ပျံသန်းသွားသကဲ့သို့ လိုရာအရပ်သို့ သွား၏။ ဤဘဝ ဤလောက၌ တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေရန် ပြန်မလာတော့ပြီဟု သိ၏။ ဤသို့ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော စိုးရိမ်ခြင်းကို ပယ်ဖျက်နိုင်သဖြင့် "ဥပဓိမရှိသောသူသည် မစိုးရိမ်ရ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်အထိပ်ထား၍ ဒေသနာတော်ကို ဆုံးခန်းတိုင်စေတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ဥပဓိမရှိသောသူ၊ ကိလေသာမရှိသောသူသည် မစိုးရိမ်ရ။ ကိလေသာရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဥပဓိတရားတို့သည် စိုးရိမ်ခြင်းဟူသော အကျိုးကိုသာ ပေးတတ်ကုန်၏။ ကိလေသာကို ပယ်ပြီးသောသူတို့အား စိုးရိမ်စရာ မရှိတော့ပြီ ဟု ဤသို့လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကို အဆုံးထား၍ ဒေသနာတော်ကို ဆုံးခန်းတိုင်စေတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ဓနိယနှင့် ဇနီးဖြစ်သူ ဂေါပီ နှစ်ဦးစလုံးတို့သည် ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုဓနိယလင်မယားတို့သည်လည်း ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူကြ၏။ ထိုသူတို့ နေထိုင်ခဲ့သော အရပ်၌ နွားကျောင်းသားတို့သည် ကျောင်းတော်တစ်ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြရာ ထိုကျောင်းသည် ယနေ့တိုင်အောင်ပင် "ဂေါပါလကကျောင်း" ဟု ထင်ရှားကျော်စောလျက် ရှိသတည်း။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhaniyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ် အဋ္ဌကထာ၌ ဓနိယသုတ် အဖွင့် (ဓနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Khaggavisāṇasuttavaṇṇanā

၃. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ် အဖွင့်

Sabbesu [Pg.42] bhūtesūti khaggavisāṇasuttaṃ. Kā uppatti? Sabbasuttānaṃ catubbidhā uppatti – attajjhāsayato, parajjhāsayato, aṭṭhuppattito, pucchāvasito cāti. Dvayatānupassanādīnañhi attajjhāsayato uppatti, mettasuttādīnaṃ parajjhāsayato, uragasuttādīnaṃ aṭṭhuppattito, dhammikasuttādīnaṃ pucchāvasito. Tattha khaggavisāṇasuttassa avisesena pucchāvasito uppatti. Visesena pana yasmā ettha kāci gāthā tena tena paccekasambuddhena puṭṭhena vuttā, kāci apuṭṭhena attanā adhigatamagganayānurūpaṃ udānaṃyeva udānentena, tasmā kāyaci gāthāya pucchāvasito, kāyaci attajjhāsayato uppatti.

'သဗ္ဗေသု ဘူတေသု' အစရှိသော ဤသုတ်သည် ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) သည် အဘယ်နည်းဟူမူ - ခပ်သိမ်းသော သုတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းသည် အတ္တဇ္ဈာသယ (မိမိ၏ အလိုတော်အားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း)၊ ပရဇ္ဈာသယ (သူတပါး၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း)၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိ (အကြောင်းကိစ္စ ပေါ်ပေါက်လာသဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း)၊ ပုစ္ဆာဝသိက (မေးခွန်းအမေးကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူခြင်း) ဟူ၍ လေးပါးရှိကုန်၏။ ဒွယတာနုပဿနာသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အတ္တဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ မေတ္တသုတ် အစရှိသည်တို့သည် ပရဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဥရဂသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အတ္ထုပ္ပတ္တိအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဓမ္မိကသုတ် အစရှိသည်တို့သည် ပုစ္ဆာဝသိကအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းရင်းသည် ယေဘုယျအားဖြင့် (သာမညအားဖြင့်) ပုစ္ဆာဝသိက ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထူးအားဖြင့်မူ ဤသုတ်၌ အချို့သော ဂါထာတို့ကို ထိုထိုရှင်ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အား မေးမြန်းအပ်သဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အချို့သော ဂါထာတို့ကိုမူ မမေးမြန်းအပ်ဘဲ မိမိတို့ ရရှိအပ်သော မဂ်လမ်းစဉ်နှင့် လျော်ညီစွာ မိမိအလိုလို ဥဒါန်းကျူးရင့်ခြင်းအားဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အချို့ဂါထာတို့သည် ပုစ္ဆာဝသိကအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့ဂါထာတို့သည် အတ္တဇ္ဈာသယအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။

Tattha yā ayaṃ avisesena pucchāvasito uppatti, sā ādito pabhuti evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Atha kho āyasmato ānandassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘buddhānaṃ patthanā ca abhinīhāro ca dissati; tathā sāvakānaṃ, paccekabuddhānaṃ na dissati; yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā puccheyya’’nti. So paṭisallānā vuṭṭhito bhagavantaṃ upasaṅkamitvā yathākkamena etamatthaṃ pucchi. Athassa bhagavā pubbayogāvacarasuttaṃ abhāsi –

ထိုအကြောင်းတို့တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် အမေးကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းရင်းကို အစမှစ၍ ဤသို့ သိအပ်၏။ အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါ တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ ကိန်းအောင်းနေသော အရှင်အာနန္ဒာအား ဤသို့သော အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ - 'မြတ်စွာဘုရားတို့၏ (ဘုရားဆု) တောင်းတခြင်းနှင့် ဆည်းပူးအားထုတ်ခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သာဝကတို့၏ အားထုတ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ဆည်းပူးအားထုတ်ခြင်းမူကား ထင်ရှားမရှိချေ။ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဤအကြောင်းအရာကို မေးလျှောက်ရမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာမှ ထတော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ အစဉ်အတိုင်း ထိုအကြောင်းအရာကို မေးလျှောက်လေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာအား 'ပုဗ္ဗယောဂါဝစရသုတ်' ကို ဟောတော်မူ၏။

‘‘Pañcime, ānanda, ānisaṃsā pubbayogāvacare diṭṭheva dhamme paṭikacceva aññaṃ ārādheti. No ce diṭṭheva dhamme paṭikacceva aññaṃ ārādheti, atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti. No ce maraṇakāle aññaṃ ārādheti, atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti, atha pacchime kāle paccekasambuddho hotī’’ti –

'အာနန္ဒာ... ရှေးသံသရာကတည်းက လောကုတ္တရာနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကုသိုလ်ကို ဆည်းပူးအားထုတ်ခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ် (ပုဗ္ဗယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်) ၌ ရရှိနိုင်သော အကျိုးကျေးဇူးတို့သည် ဤငါးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ - (၁) ယခုဘဝ မျက်မှောက်၌ပင် စောစောစီးစီး အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ (၂) အကယ်၍ ယခုဘဝ မျက်မှောက်၌ စောစောစီးစီး အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်ပါက သေခါနီးကာလ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ (၃) အကယ်၍ သေခါနီးကာလ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်ပါက နတ်သားဖြစ်သောအခါ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ (၄) သို့မဟုတ်ပါကလည်း ပွင့်တော်မူလတ္တံ့သော ဘုရားရှင်တို့၏ မျက်မှောက်၌ လျင်မြန်သော အဘိညာဉ်ရှိသူ (ခိပ္ပါဘိည) ဖြစ်၏။ (၅) သို့မဟုတ်ပါကလည်း နောက်ဆုံးဘဝ၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်၏' ဟူ၍

Evaṃ vatvā puna āha –

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် မိန့်တော်မူပြန်သည်မှာ -

‘‘Paccekabuddhā nāma, ānanda, abhinīhārasampannā pubbayogāvacarā honti. Tasmā buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ sabbesaṃ patthanā ca abhinīhāro ca icchitabbo’’ti.

အာနန္ဒာ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်လျက် ရှေးသံသရာဘဝကပင် လောကုတ္တရာနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကုသိုလ်ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်ခဲ့သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝက ဖြစ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်အားလုံးတို့အတွက် တောင်းဆုပြုခြင်းနှင့် ရှေးရှုအားထုတ်မှု (အဘိနီဟာရ) ကို အလိုရှိအပ်၏။

So [Pg.43] āha – ‘‘buddhānaṃ, bhante, patthanā kīva ciraṃ vaṭṭatī’’ti? Buddhānaṃ, ānanda, heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimaparicchedena soḷasa asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Ete ca bhedā paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, saddhā balavā. Vīriyādhikānaṃ saddhāpaññā mandā, vīriyaṃ balavanti. Appatvā pana cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentopi tadanurūpasīlādisabbapāramidhamme ācinantopi antarā buddho bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Ñāṇaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Yathā nāma timāsacatumāsapañcamāsaccayena nipphajjanakaṃ sassaṃ taṃ taṃ kālaṃ appatvā divase divase sahassakkhattuṃ keḷāyantopi udakena siñcantopi antarā pakkhena vā māsena vā nipphādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Sassaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Evamevaṃ appatvā cattāri asaṅkhyeyyāni…pe… netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. Tasmā yathāvuttameva kālaṃ pāramipūraṇaṃ kātabbaṃ ñāṇaparipākatthāya. Ettakenapi ca kālena buddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe aṭṭha sampattiyo icchitabbā. Ayañhi –

ထိုအရှင်အာနန္ဒာက “မြတ်စွာဘုရား၊ ဘုရားရှင်တို့၏ ဆုတောင်းခြင်းသည် အဘယ်မျှလောက် ကြာမြင့်စွာ ကျင့်ကြံရပါသနည်း” ဟု လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားက “အာနန္ဒာ၊ ဘုရားရှင်တို့အား အနည်းဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း၊ အလတ်စား အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ရှစ်သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း၊ အထက်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း ကျင့်ကြံတော်မူရ၏။ ဤသို့သော ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပညာဓိက၊ သဒ္ဓါဓိက၊ ဝီရိယာဓိက ဘုရားရှင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ပညာဓိကဘုရားရှင်တို့အား သဒ္ဓါတရားသည် နုန့်နှေး၍ ဉာဏ်ပညာသည် ထက်မြက်၏။ သဒ္ဓါဓိကဘုရားရှင်တို့အား ပညာသည် အလတ်စားဖြစ်၍ သဒ္ဓါတရားသည် အားကောင်း၏။ ဝီရိယာဓိကဘုရားရှင်တို့အား သဒ္ဓါနှင့် ပညာသည် နုန့်နှေး၍ ဝီရိယသည် အားကောင်း၏။ လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း ကာလသို့ မရောက်မူ၍ကား နေ့တိုင်း နေ့တိုင်း ဝေဿန္တရာမင်းကြီး၏ အလှူနှင့်တူသော အလှူကြီးကို ပေးလှူနေသော်လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့်လျော်စွာ သီလအစရှိသော ပါရမီတရားအားလုံးကို ဆည်းပူးနေသော်လည်းကောင်း၊ ထိုအကြားကာလ၌ ဘုရားဖြစ်လိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းအရာသည် မရှိနိုင်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဉာဏ်တော်သည် အစပျိုး၍ သန္ဓေမတည်သေး၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ မရောက်သေး၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့လည်း မရောက်သေးသောကြောင့်တည်း။ ဥပမာသော်ကား သုံးလ၊ လေးလ၊ ငါးလ လွန်မှသာ ဖြစ်ထွန်းရင့်ကျက်နိုင်သော ကောက်ပင်သည် ထိုထိုအချိန်ကာလသို့ မရောက်ဘဲ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အကြိမ်တစ်ထောင် မြတ်နိုးယုယနေသော်လည်းကောင်း၊ ရေသွန်းလောင်းနေသော်လည်းကောင်း၊ ထိုအကြားကာလဖြစ်သော လခွဲ သို့မဟုတ် တစ်လအတွင်း၌ သီးပွင့်ပြည့်စုံလိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းအရာသည် မရှိနိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကောက်ပင်သည် အနှံမထွက်သေး၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ မရောက်သေး၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့လည်း မရောက်သေးသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူပင် လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းသို့ မရောက်ဘဲ အကြားကာလ၌ ဘုရားဖြစ်လိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းအရာသည် မရှိနိုင်။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ကာလပတ်လုံး ဉာဏ်ရင့်ကျက်စေရန်အတွက် ပါရမီဖြည့်ကျင့်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဘုရားအဖြစ်ကို တောင်းတသောသူသည် ရှေးရှုအားထုတ်၍ ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) ကို ပြုရာ၌ ရှစ်ပါးသော တရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ၎င်းတရားတို့ကား -

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59);

လူဖြစ်ခြင်း၊ ယောက်ျားစင်စစ်ဖြစ်ခြင်း၊ ရဟန္တာဖြစ်နိုင်သော အကြောင်း (ဥပနိဿယ) ရှိခြင်း၊ မြတ်စွာဘုရားကို မျက်မှောက်ဖူးတွေ့ရခြင်း၊ ရဟန်းပြုခြင်း၊ ဈာန်အဘိညာဉ် ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အသက်ကို စွန့်လှူခြင်းဟူသော လွန်ကဲစွာပြုခြင်း (အဓိကာရ) ရှိခြင်းနှင့် ထက်သန်သော ဆန္ဒရှိခြင်း တည်းဟူသော ဤရှစ်ပါးသော တရားတို့ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခြင်းကြောင့် ဘုရားဆုပန်ခြင်း (အဘိနီဟာရ) သည် အောင်မြင်ပြည့်စုံ၏။

Abhinīhāroti ca mūlapaṇidhānassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha manussattanti manussajāti. Aññatra hi manussajātiyā avasesajātīsu devajātiyampi ṭhitassa paṇidhi na ijjhati. Ettha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni puññakammāni katvā manussattaṃyeva patthetabbaṃ. Tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evañhi samijjhati. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Mātugāmanapuṃsakaubhatobyañjanakānañhi manussajātiyaṃ ṭhitānampi paṇidhi na samijjhati. Tattha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni puññakammāni katvā purisabhāvoyeva patthetabbo. Tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evañhi [Pg.44] samijjhati. Hetūti arahattassa upanissayasampatti. Yo hi tasmiṃ attabhāve vāyamanto arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho, tassa samijjhati, no itarassa, yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkarapādamūle pabbajitvā tenattabhāvena arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ahosi. Satthāradassananti buddhānaṃ sammukhādassanaṃ. Evañhi ijjhati, no aññathā; yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkaraṃ sammukhā disvā paṇidhesi. Pabbajjāti anagāriyabhāvo. So ca kho sāsane vā kammavādikiriyavāditāpasaparibbājakanikāye vā vaṭṭati yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi sumedho nāma tāpaso hutvā paṇidhesi. Guṇasampattīti jhānādiguṇapaṭilābho. Pabbajitassāpi hi guṇasampannasseva ijjhati, no itarassa; yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī ca hutvā paṇidhesi. Adhikāroti adhikakāro, pariccāgoti attho. Jīvitādipariccāgañhi katvā paṇidahatoyeva ijjhati, no itarassa; yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi –

“အဘိနီဟာရ” ဟူသော စကားသည် ဘုရားဆုပန်ခြင်း အရင်းမူလ၏ အမည်တည်း။ ထိုရှစ်ပါးသော တရားတို့တွင် “မနုဿတ္တ” ဟူသည် လူစင်စစ် ဖြစ်ခြင်းတည်း။ လူ့ဇာတ်မှတစ်ပါး ကြွင်းသောဘဝတို့တွင် နတ်ပြည်၌ တည်သောသူအားလည်း ဘုရားဆုတောင်းခြင်းသည် မပြည့်စုံနိုင်။ ထိုလူ့ပြင်ပဘဝတို့၌ တည်လျက် ဘုရားအဖြစ်ကို တောင်းတလိုသူသည် အလှူအစရှိသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြု၍ လူ့အဖြစ်ကိုသာ တောင်းအပ်၏။ ထိုလူ့ဘဝ၌ တည်ပြီးမှသာ ဘုရားဆုတောင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤသို့ပြုမှသာ ပြည့်စုံအောင်မြင်၏။ “လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ” ဟူသည် ယောက်ျားစင်စစ် ဖြစ်ခြင်းတည်း။ မိန်းမ၊ နပုန်း၊ ပဏ္ဍုက်၊ ဥဘတောဗျည်းတို့သည် လူဖြစ်ကြသော်လည်း ဘုရားဆုတောင်းခြင်း မပြည့်စုံနိုင်။ ထိုမိန်းမစသော ဘဝတို့၌ တည်လျက် ဘုရားအဖြစ်ကို တောင်းတလိုသူသည် အလှူပေးခြင်းစသည်ကို ပြုပြီးလျှင် ယောက်ျားအဖြစ်ကိုသာ တောင်းအပ်၏။ ထိုယောက်ျားအဖြစ်၌ တည်၍ ဆုတောင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤသို့ပြုမှသာ ပြည့်စုံအောင်မြင်၏။ “ဟေတု” ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ရရန် ဥပနိဿယအထောက်အပံ့ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကိုယ်ဘဝ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်လျှင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်နိုင်စွမ်းရှိ၏၊ ထိုသူအားသာ ဆုတောင်းပြည့်စုံ၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မပြည့်စုံနိုင်။ သုမေဓာပညာရှိကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုမေဓာပညာရှိရသေ့သည် ဒီပင်္ကရာဘုရားရှင်၏ ခြေတော်ရင်း၌ ရဟန်းပြုကာ ထိုခန္ဓာကိုယ်အဖြစ်ဖြင့်ပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့၏။ “သတ္ထာရဒဿနံ” ဟူသည် ဘုရားရှင်တို့ကို မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖူးတွေ့ရခြင်းတည်း။ ဤသို့ မျက်မှောက်ဖူးတွေ့ရမှသာ ပြည့်စုံ၏။ အခြားနည်းဖြင့် မပြည့်စုံနိုင်။ သုမေဓာပညာရှိကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုမေဓာပညာရှိသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားကို မျက်မှောက်ဖူးတွေ့ရ၍ ဆုတောင်းခဲ့၏။ “ပဗ္ဗဇ္ဇာ” ဟူသည် လူမလုပ်ဘဲ ရဟန်းပြုခြင်းတည်း။ ၎င်းသည် ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ ဖြစ်စေ၊ ကမ္မဝါဒီ ကြိယဝါဒီဖြစ်သော ရသေ့ ပရိဗိုဇ်အစု၌ ဖြစ်စေ သင့်လျော်ကျင့်သုံးအပ်၏။ သုမေဓာပညာရှိကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုမေဓာအမည်ရှိသော ပညာရှိသည် ရသေ့ဖြစ်၍ ဆုတောင်းခဲ့၏။ “ဂုဏသမ္ပတ္တိ” ဟူသည် ဈာန်အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရရှိခြင်းတည်း။ ရဟန်းပြုပြီးသူဖြစ်သော်လည်း ဈာန်အဘိညာဉ်တည်းဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိသူအားသာ ဆုတောင်းပြည့်စုံ၏။ အခြားသူအား မပြည့်စုံနိုင်။ သုမေဓာပညာရှိကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုမေဓာပညာရှိသည် အဘိညာဉ်ငါးပါး၊ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၍ ဆုတောင်းခဲ့၏။ “အဓိကာရော” ဟူသည် အလွန်တရာ ပြုခြင်းတည်း၊ ကိုယ်နှင့်အသက်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အသက်အစရှိသည်ကို စွန့်လွှတ်ကာ ဆုတောင်းသူအားသာ ပြည့်စုံ၏၊ အခြားသူအား မပြည့်စုံနိုင်။ သုမေဓာပညာရှိကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုမေဓာပညာရှိသည် -

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.53) –

“မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်သားသံဃာတော်များနှင့်အတူ ငါ့ကိုနင်း၍ ကြွတော်မူပါစေ၊ ညွန်ကို မနင်းပါစေနှင့်၊ ၎င်းသည် ငါ့အဖို့ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု -

Evaṃ jīvitapariccāgaṃ katvā paṇidhesi. Chandatāti kattukamyatā. Sā yassa balavatī hoti, tassa ijjhati. Sā ca, sace koci vadeyya ‘‘ko cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca kappe niraye paccitvā buddhattaṃ icchatī’’ti, taṃ sutvā yo ‘‘aha’’nti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā. Tathā yadi koci vadeyya ‘‘ko sakalacakkavāḷaṃ vītaccikānaṃ aṅgārānaṃ pūraṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ sattisūlehi ākiṇṇaṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ samatittikaṃ udakapuṇṇaṃ uttaritvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ nirantaraṃ veḷugumbasañchannaṃ maddanto atikkamitvā buddhattaṃ icchatī’’ti taṃ sutvā yo ‘‘aha’’nti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā. Evarūpena ca kattukamyatāchandena samannāgato sumedhapaṇḍito paṇidhesīti.

ဤသို့ဖြင့် အသက်ကို စွန့်လွှတ်ကာ ဆုတောင်းခဲ့၏။ “ဆန္ဒတာ” ဟူသည် ပြုလိုခြင်း ပြင်းပြသောဆန္ဒ ဖြစ်၏။ အကြင်သူအား ထိုဆန္ဒသည် ကြီးမားအားကောင်း၏၊ ထိုသူအားသာ ဆုတောင်းပြည့်စုံ၏။ ထိုဆန္ဒအားကြီးပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်က “လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ငရဲ၌ ကျက်ခံပြီးမှ ဘုရားအဖြစ်ကို မည်သူအလိုရှိသနည်း” ဟု ဆိုလာခဲ့လျှင် ထိုစကားကို ကြားသောအခါ “ငါ အလိုရှိ၏” ဟု ဆိုရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သူအား ပြင်းပြသောဆန္ဒရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့အတူပင် အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်က “စကြဝဠာတစ်ခုလုံး အလျှံမထွက်သော မီးကျီးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်ကို ခြေဖြင့် နင်းဖြတ်ကာ ဘုရားအဖြစ်ကို မည်သူအလိုရှိသနည်း၊ စကြဝဠာတစ်ခုလုံး လှံတံကျင်တို့ဖြင့် စိုက်ထူပြွမ်းတီးနေသည်ကို နင်းဖြတ်ကာ ဘုရားအဖြစ်ကို မည်သူအလိုရှိသနည်း၊ စကြဝဠာတစ်ခုလုံး ကမ်းလုံးပြည့် ရေလျှံနေသည်ကို ကူးဖြတ်ကာ ဘုရားအဖြစ်ကို မည်သူအလိုရှိသနည်း၊ စကြဝဠာတစ်ခုလုံး အကြားမရှိ ဝါးရုံတောကြီးများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသည်ကို တိုးဝှေ့နင်းဖြတ်ကာ ဘုရားအဖြစ်ကို မည်သူအလိုရှိသနည်း” ဟု ဆိုလာခဲ့လျှင် ထိုစကားကို ကြားရသောအခါ “ငါ စွမ်းဆောင်နိုင်၏ (ငါ ပြုအံ့)” ဟု ဆိုဝံ့သူအား ပြင်းပြသောဆန္ဒရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ သုမေဓာပညာရှိသည် ဤသို့သော ပြုလိုသည့် ပြင်းပြသော ဆန္ဒတရားနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ဘုရားဆုကို တောင်းခဲ့လေသတည်း။

Evaṃ [Pg.45] samiddhābhinīhāro ca bodhisatto imāni aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānāni na upeti. So hi tato pabhuti na jaccandho hoti, na jaccabadhiro, na ummattako, na eḷamūgo, na pīṭhasappī, na milakkhūsu uppajjati, na dāsikucchiyā nibbattati, na niyatamicchādiṭṭhiko hoti, nāssa liṅgaṃ parivattati, na pañcānantariyakammāni karoti, na kuṭṭhī hoti, na tiracchānayoniyaṃ vaṭṭakato pacchimattabhāvo hoti, na khuppipāsikanijjhāmataṇhikapetesu uppajjati, na kālakañcikāsuresu, na avīciniraye, na lokantarikesu, kāmāvacaresu na māro hoti, rūpāvacaresu na asaññībhave, na suddhāvāsabhavesu uppajjati, na arūpabhavesu, na aññaṃ cakkavāḷaṃ saṅkamati.

ဤသို့ဖြင့် ဘုရားဆုပန်ခြင်း (အဘိနီဟာရ) အောင်မြင်ပြည့်စုံသော ဘုရားလောင်းသည် ဤမထိုက်မသင့်သော အရပ် (အဘဗ္ဗဌာန) တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသို့ မရောက်နိုင်ပေ။ ထိုဘုရားလောင်းသည် ထိုဆုပန်သည့်ဘဝမှ စ၍ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် မျက်စိကန်းသောသူ မဖြစ်၊ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် နားပင်းသောသူ မဖြစ်၊ ရူးသွပ်သောသူ မဖြစ်၊ ဆွံ့အသောသူ မဖြစ်၊ ဆွံ့ခွေသောသူ မဖြစ်၊ လူရိုင်းတောင်သူတို့၏ အမျိုး၌ မဖြစ်၊ ကျွန်မ၏ဝမ်း၌ မမွေးဖွား၊ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အယူရှိသူ မဖြစ်၊ လိင်ပြန်ခြင်း (ကျား၊ မ ပြောင်းလဲခြင်း) မရှိ၊ အနန္တရိယကံငါးပါးကို မပြု၊ နူနာစွဲသောသူ မဖြစ်၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ရပါကလည်း ငုံးထက်ငယ်သော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသူ မဖြစ်၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါး၍ လောင်ကျွမ်းနေသော ပြိတ္တာမျိုးတို့၌လည်းကောင်း၊ ကာလကဉ္စိက အသုရာတို့၌လည်းကောင်း မဖြစ်၊ အဝီစိငရဲ၌လည်းကောင်း၊ လောကန္တရိတ်ငရဲတို့၌လည်းကောင်း မဖြစ်၊ ကာမာဝစရဘုံတို့၌ မာရ်နတ်မဖြစ်၊ ရူပါဝစရဘုံတို့တွင် အသညသတ်ဘုံ၌ မဖြစ်၊ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ မဖြစ်၊ အရူပဘုံတို့၌လည်း မဖြစ်၊ အခြားသော စကြဝဠာသို့လည်း ကူးပြောင်းမသွားပေ။

Yā cimā ussāho ummaṅgo avatthānaṃ hitacariyā cāti catasso buddhabhūmiyo, tāhi samannāgato hoti. Tattha –

လုံ့လဝီရိယ (ဥဿာဟ)၊ ပညာ (ဥမင်္ဂ)၊ မြဲမြံစွာ ဓိဋ္ဌာန်ခြင်း (အဝတ္ထာန)၊ မေတ္တာပွားခြင်း (ဟိတစရိယ) ဟူသော ဤဗုဒ္ဓဘူမိ (ဘုရား၏ တည်ရာဌာန) လေးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုလေးပါးသော ဗုဒ္ဓဘူမိတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင်—

‘‘Ussāho vīriyaṃ vuttaṃ, ummaṅgo paññā pavuccati;

Avatthānaṃ adhiṭṭhānaṃ, hitacariyā mettābhāvanā’’ti. –

ဥဿာဟဟူသည် ဝီရိယကို ဆိုလို၏၊ ဥမင်္ဂဟူသည် ပညာကို ဆိုလို၏၊ အဝတ္ထာနဟူသည် အဓိဋ္ဌာန်ကို ဆိုလို၏၊ ဟိတစရိယဟူသည် မေတ္တာပွားခြင်းကို ဆိုလို၏ဟု သိအပ်၏။

Veditabbā. Ye cāpi ime nekkhammajjhāsayo, pavivekajjhāsayo, alobhajjhāsayo, adosajjhāsayo, amohajjhāsayo, nissaraṇajjhāsayoti cha ajjhāsayā bodhiparipākāya saṃvattanti, yehi samannāgatattā nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya dosadassāvino, alobhajjhāsayā ca bodhisattā lobhe dosadassāvino, adosajjhāsayā ca bodhisattā dose dosadassāvino, amohajjhāsayā ca bodhisattā mohe dosadassāvino, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvinoti vuccanti, tehi ca samannāgato hoti.

ထို့ပြင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရင့်ကျက်စေရန် အကျိုးပြုကုန်သော နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယ (ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်လိုခြင်း)၊ ပဝိဝေကဇ္ဈာသယ (ဆိတ်ငြိမ်မှုကို လိုလားခြင်း)၊ အလောဘဇ္ဈာသယ (မက်မောမှုကင်းခြင်း)၊ အဒေါသဇ္ဈာသယ (အမျက်ဒေါသကင်းခြင်း)၊ အမောဟဇ္ဈာသယ (တွေဝေမှုကင်းခြင်း) နှင့် နိဿရဏဇ္ဈာသယ (သံသရာမှ ထွက်မြောက်လိုခြင်း) ဟူသော အဇ္ဈာသယ (စိတ်ညွတ်ခြင်း) ခြောက်ပါးတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုအဇ္ဈာသယတို့နှင့် ပြည့်စုံကြသဖြင့် နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားလောင်းတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြကုန်၏။ ပဝိဝေကဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားလောင်းတို့သည် အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောနေထိုင်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြကုန်၏။ အလောဘဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားလောင်းတို့သည် လောဘတရား၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြကုန်၏။ အဒေါသဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားလောင်းတို့သည် ဒေါသ၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြကုန်၏။ အမောဟဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားလောင်းတို့သည် မောဟ၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြကုန်၏။ နိဿရဏဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားလောင်းတို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဘဝတို့၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအဇ္ဈာသယ ခြောက်ပါးတို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။

Paccekabuddhānaṃ pana kīva ciraṃ patthanā vaṭṭatīti? Paccekabuddhānaṃ dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Tato oraṃ na sakkā. Pubbe vuttanayenevettha kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ettakenāpi ca kālena paccekabuddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe pañca sampattiyo icchitabbā. Tesañhi –

ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အား ဆုတောင်းခြင်းသည် အဘယ်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ကြာမြင့်စွာ သင့်မြတ်ပါသနည်း။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အတွက် ကာလအပိုင်းအခြားမှာ နှစ်အသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း ဖြစ်၏။ ထိုကာလထက် ယုတ်လျော့၍ မရနိုင်ပေ။ ဤ၌လည်း အကြောင်းရင်းကို ရှေး၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤမျှသော ကာလပတ်လုံး ပစ္စေကဗုဒ္ဓအဖြစ်ကို တောင်းတသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆုတောင်းသော ခဏ၌ ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) ငါးပါး ရှိရမည် ဖြစ်၏။

Manussattaṃ [Pg.46] liṅgasampatti, vigatāsavadassanaṃ;

Adhikāro chandatā ete, abhinīhārakāraṇā.

လူဖြစ်ခြင်း၊ ယောကျ်ားဖြစ်ခြင်း၊ အာသဝေါကင်းကွာသူကို ဖူးမြင်ရခြင်း၊ အသက်စွန့်၍ လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ပြင်းပြသော ဆန္ဒရှိခြင်း ဟူသော ဤငါးပါးတို့သည် (ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ) ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) မြောက်ရန် အကြောင်းတရားများ ဖြစ်ကုန်၏။

Tattha vigatāsavadassananti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ yassa kassaci dassananti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

ထိုငါးပါးတို့အနက် 'ဝိဂတာသဝဒဿန' ဟူသည်မှာ ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကတို့တွင် တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဖူးမြင်ရခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ကြွင်းသောအရာတို့ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းတူပင် သိအပ်၏။

Atha sāvakānaṃ patthanā kittakaṃ vaṭṭatīti? Dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca, asītimahāsāvakānaṃ kappasatasahassaṃ, tathā buddhassa mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa cāti. Tato oraṃ na sakkā. Vuttanayamevettha kāraṇaṃ. Imesaṃ pana sabbesampi adhikāro chandatāti dvaṅgasampannoyeva abhinīhāro hoti.

တစ်ဖန် သာဝကတို့၏ ဆုတောင်းခြင်းသည် အဘယ်မျှသော ကာလပတ်လုံး သင့်မြတ်ပါသနည်း။ အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့အတွက် တစ်အသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး၊ ရှစ်ကျိပ်သော မဟာသာဝကတို့အတွက် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး၊ ထို့အတူ ဘုရားရှင်၏ မယ်တော်၊ ခမည်းတော်၊ အလုပ်အကျွေးနှင့် သားတော်တို့အတွက်လည်း ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ဖြစ်၏။ ထိုထက်နည်းသော ကာလဖြင့် မပြည့်စုံနိုင်ပေ။ ဤ၌လည်း အကြောင်းရင်းကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းတူပင် သိအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့အတွက်မူ အသက်စွန့်၍ ပြုအပ်သောအမှု (အဓိကာရ) နှင့် ပြင်းပြသောစိတ်ဆန္ဒ (ဆန္ဒတာ) ဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဆုတောင်းခြင်းသာ ဖြစ်၏။

Evaṃ imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena yathāvuttappabhedaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā buddhā loke uppajjantā khattiyakule vā brāhmaṇakule vā uppajjanti, paccekabuddhā khattiyabrāhmaṇagahapatikulānaṃ aññatarasmiṃ, aggasāvakā pana khattiyabrāhmaṇakulesveva buddhā iva sabbabuddhā saṃvaṭṭamāne kappe na uppajjanti, vivaṭṭamāne kappe uppajjanti. Paccekabuddhā buddhe appatvā buddhānaṃ uppajjanakāleyeva uppajjanti. Buddhā sayañca bujjhanti, pare ca bodhenti. Paccekabuddhā sayameva bujjhanti, na pare bodhenti. Attharasameva paṭivijjhanti, na dhammarasaṃ. Na hi te lokuttaradhammaṃ paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti, mūgena diṭṭhasupino viya vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti. Sabbaṃ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇanti, guṇavisiṭṭhatāya buddhānaṃ heṭṭhā sāvakānaṃ upari honti, aññe pabbājetvā ābhisamācārikaṃ sikkhāpenti, ‘‘cittasallekho kātabbo, vosānaṃ nāpajjitabba’’nti iminā uddesena uposathaṃ karonti, ‘ajjuposatho’ti vacanamattena vā. Uposathaṃ karontā ca gandhamādane mañjūsakarukkhamūle ratanamāḷe sannipatitvā karontīti. Evaṃ bhagavā āyasmato ānandassa paccekabuddhānaṃ sabbākāraparipūraṃ patthanañca abhinīhārañca kathetvā, idāni imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena samudāgate te te paccekabuddhe kathetuṃ ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’ntiādinā [Pg.47] nayena imaṃ khaggavisāṇasuttaṃ abhāsi. Ayaṃ tāva avisesena pucchāvasito khaggavisāṇasuttassa uppatti.

ဤသို့လျှင် ဤသို့သော တောင့်တချက်၊ ဤသို့သော ဆုပန်ခြင်းတို့ဖြင့် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ကာလအပိုင်းအခြားပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူကြပြီးလျှင် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့သည် လောက၌ ပွင့်တော်မူသောအခါ မင်းမျိုး (ခတ္တိယ) သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားမျိုး (ဗြာဟ္မဏ) ၌သာ ဖွားမြင်တော်မူကြကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်မူ မင်းမျိုး၊ ပုဏ္ဏားမျိုး၊ သူကြွယ်မျိုး (ဂဟပတိ) တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အမျိုး၌ ဖွားမြင်တော်မူကြကုန်၏။ အဂ္ဂသာဝကတို့သည်မူ ဘုရားရှင်တို့ကဲ့သို့ မင်းမျိုး၊ ပုဏ္ဏားမျိုးတို့၌သာ ဖွားမြင်တော်မူကြကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့သည် ကပ်ပျက်သောကာလ (သံဝဋ္ဋကပ်) ၌ ပွင့်တော်မမူကြကုန်၊ ကပ်တည်သောကာလ (ဝိဝဋ္ဋကပ်) ၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့နှင့် မဆုံတွေ့ဘဲ ဘုရားပွင့်တော်မမူသော ကာလ (ဘုရားတို့၏ အကြားကာလ) ၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏။ ဘုရားရှင်တို့သည် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း တရားအရသာ (ဓမ္မရသ) ကို သိတော်မူ၍ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း သိစေတော်မူကြကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်မူ ကိုယ်တော်တိုင်သာ တရားကို သိတော်မူကြသော်လည်း သူတစ်ပါးတို့ကို (တရားသိအောင်) မဟောကြားနိုင်ကြကုန်။ အနက်အရသာ (အတ္ထရသ) ကိုသာ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူကြကုန်၏၊ တရားအရသာ (ဓမ္မရသ) ကိုမူ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မမူကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် လောကုတ္တရာတရားကို ပညတ်တင်၍ ဟောကြားရန် မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ဆွံ့အသောသူသည် မိမိမက်သော အိပ်မက်ကို (ပြန်လည်ပြောပြရန် ခက်ခဲသကဲ့သို့)လည်းကောင်း၊ တော၌သာ ကျင်လည်သောသူသည် မြို့၌ စားသုံးခဲ့ရသော ဟင်းလျာတို့၏ အရသာကို (ပြန်လည်ပြောပြရန် ခက်ခဲသကဲ့သို့)လည်းကောင်း ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ တရားသိမြင်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း အလုံးစုံသော တန်ခိုးအဘိညာဉ်၊ သမာပတ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါ အပြားတို့သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။ ဂုဏ်ကျေးဇူး ထူးကဲခြင်းကြောင့် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့၏ အောက်၌ တည်၍ သာဝကတို့၏ အထက်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အခြားသော သူတို့ကို ရဟန်းပြုပေး၍ အာဘိသမာစာရိကသိက္ခာပုဒ်ကို ကျင့်ကြံစေကုန်၏။ 'စိတ်၏ ကိလေသာခေါင်းပါးခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ တရား၌ စိတ်အားလျော့ခြင်းသို့ မရောက်အပ်' ဟူသော ဤညွှန်ကြားချက် (ဥဒ္ဒေသ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ယနေ့သည် ဥပုသ်နေ့ဖြစ်၏' ဟူသော စကားမျှဖြင့်လည်းကောင်း ဥပုသ်ပြုတော်မူကြကုန်၏။ ဥပုသ်ပြုတော်မူကြသောအခါ ဂန္ဓမာဒနတောင်ရှိ မဉ္ဇူသက သစ်ပင်ရင်းရှိ ရတနာတလင်းပြင်၌ စည်းဝေးစုရုံးကြပြီးမှ ပြုတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာအား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံသော တောင့်တချက်နှင့် ဆုတောင်းဆုပန်ခြင်းကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် ယခုအခါ ဤသို့သော တောင့်တချက်၊ ဤသို့သော ဆုပန်ခြင်းတို့ဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သော ထိုထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အကြောင်းကို ဟောကြားတော်မူရန် 'သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဤခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်ကို ဟောတော်မူခဲ့၏။ ဤသည်မှာ မေးခွန်းအမေးကို အခြေခံ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေသည်။

35. Idāni visesena vattabbā. Tattha imissā tāva gāthāya evaṃ uppatti veditabbā – ayaṃ kira paccekabuddho paccekabodhisattabhūmiṃ ogāhanto dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā āraññiko hutvā gatapaccāgatavattaṃ pūrento samaṇadhammaṃ akāsi. Etaṃ kira vattaṃ aparipūretvā paccekabodhiṃ pāpuṇantā nāma natthi. Kiṃ panetaṃ gatapaccāgatavattaṃ nāma? Haraṇapaccāharaṇanti. Taṃ yathā vibhūtaṃ hoti, tathā kathessāma.

၃၅. ယခုအခါ အထူးအားဖြင့် ဆိုရဦးအံ့။ ထိုအထူးစကား၌ ရှေးဦးစွာ ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤပစ္စေကဗုဒ္ဓါလောင်းလျာသည် ပစ္စေကဗောဓိလောင်း၏ အဖြစ်သို့ သက်ဝင်သည်ရှိသော် နှစ်အသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ပြီးလျှင် ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ တောရဆောက်တည်ကာ အသွားဝတ်၊ အပြန်ဝတ် (ဂတပစ္စာဂတဝတ်) ကို ဖြည့်ကျင့်လျက် ရဟန်းတရားကို အားထုတ်တော်မူခဲ့လေသည်။ ထိုဝတ်တရားကို မဖြည့်ကျင့်ဘဲ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်သောသူဟူ၍ မရှိဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြကုန်၏။ ထိုအသွားဝတ်၊ အပြန်ဝတ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူဆောင်သွားခြင်းနှင့် ပြန်လည်ယူဆောင်လာခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုဝတ်တရားကို ထင်ရှားစေရန် ငါတို့သည် ဆက်လက်ဖော်ပြပါအံ့။

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca paccāharati ca. Tattha yo bhikkhu pageva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā, bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaghaṭaṃ pūretvā pānīyamāḷe ṭhapetvā, ācariyavattaṃ upajjhāyavattaṃ katvā, dveasīti khuddakavattāni cuddasa mahāvattāni ca samādāya vattati, so sarīraparikammaṃ katvā, senāsanaṃ pavisitvā, yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, velaṃ ñatvā, nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, uttarāsaṅgaṃ karitvā, saṅghāṭiṃ khandhe karitvā, pattaṃ aṃse ālaggetvā, kammaṭṭhānaṃ manasi karonto cetiyaṅgaṇaṃ patvā, cetiyañca bodhiñca vanditvā, gāmasamīpe cīvaraṃ pārupitvā, pattamādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati, evaṃ paviṭṭho ca lābhī bhikkhu puññavā upāsakehi sakkatagarukato upaṭṭhākakule vā paṭikkamanasālāyaṃ vā paṭikkamitvā upāsakehi taṃ taṃ pañhaṃ pucchiyamāno tesaṃ pañhavissajjanena dhammadesanāvikkhepena ca taṃ manasikāraṃ chaḍḍetvā nikkhamati, vihāraṃ āgatopi bhikkhūnaṃ pañhaṃ puṭṭho katheti, dhammaṃ bhaṇati, taṃ taṃ byāpāramāpajjati, pacchābhattampi purimayāmampi majjhimayāmampi evaṃ bhikkhūhi saddhiṃ papañcitvā kāyaduṭṭhullābhibhūto pacchimayāmepi sayati, neva kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, ayaṃ vuccati harati, na paccāharatīti.

ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် (ကမ္မဋ္ဌာန်းကို) သွားသောအခါ ဆောင်ယူ၍ ပြန်သောအခါ မဆောင်ယူတတ်ပေ။ အချို့သော ရဟန်းသည် ပြန်သောအခါ ဆောင်ယူ၍ သွားသောအခါ မဆောင်ယူတတ်ပေ။ အချို့သော ရဟန်းသည် သွားသောအခါ၌လည်း မဆောင်ယူ၊ ပြန်သောအခါ၌လည်း မဆောင်ယူတတ်ပေ။ အချို့သော ရဟန်းသည် သွားသောအခါ၌လည်း ဆောင်ယူ၍ ပြန်သောအခါ၌လည်း ဆောင်ယူတတ်ပေ၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် (သွားသောအခါ ဆောင်ယူ၍ ပြန်သောအခါ မဆောင်ယူတတ်သော) ရဟန်းဟူသည်မှာ စောစောထလျက် စေတီရင်ပြင်ဝတ်၊ ဗောဓိရင်ပြင်ဝတ်တို့ကို ပြုလုပ်၍၊ ဗောဓိပင်အား ရေသွန်းလောင်း၍၊ သောက်ရေအိုး၌ ရေဖြည့်တင်းကာ သောက်ရေစင်၌ ထားရှိ၍၊ ဆရာဝတ် ဥပဇ္ဈာယ်ဝတ်တို့ကို ပြုလျက် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ်ငယ်များနှင့် တစ်ဆယ့်လေးပါးသော ဝတ်ကြီးတို့ကို ကောင်းစွာဆောက်တည်၍ ကျင့်၏။ ထိုရဟန်းသည် ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းအမှုကို ပြုပြီးလျှင် ကျောင်းသို့ဝင်၍ ဆွမ်းခံချိန်မရောက်မီအထိ ဆိတ်ငြိမ်သောနေရာ၌ အချိန်ကို လွန်စေပြီးနောက် ဆွမ်းခံချိန်ကို သိသဖြင့် သင်းပိုင်ကို ပြင်ဝတ်လျက်၊ ခါးပန်းကြိုးကို ဖွဲ့၍၊ ကိုယ်ဝတ်ကို စမ္ပယ်တင်ကာ၊ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ပခုံးပေါ်တင်ပြီးလျှင် သပိတ်ကို ပခုံး၌ လွယ်ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက် စေတီရင်ပြင်သို့ ရောက်၍ စေတီတော်နှင့် ဗောဓိပင်တို့ကို ဖူးမြော်ရှိခိုးပြီးလျှင် ရွာအနီး၌ သင်္ကန်းကို ရုံကာ သပိတ်ကိုပိုက်၍ ဆွမ်းအလို့ငှာ ရွာတွင်းသို့ ဝင်၏။ ဤသို့ ဝင်တော်မူသော ဆွမ်းရလွယ်သော၊ သီလဝန္တဖြစ်သော ရဟန်းအား ဒါယကာတို့သည် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ပူဇော်ကြသဖြင့် အလုပ်အကျွေး ဒါယကာအိမ်သို့ဖြစ်စေ၊ ဇရပ်သို့ဖြစ်စေ ရှေးရှုကြွရောက်သောအခါ ဒါယကာတို့က ထိုထိုပြဿနာတို့ကို မေးမြန်းကြသဖြင့် ပြဿနာများကို ဖြေကြားပေးခြင်း၊ တရားဟောကြားခြင်း စသည့် ပျံ့လွင့်မှုများကြောင့် ထိုနှလုံးသွင်းအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်၍ ထိုအရပ်မှ ထွက်ခွာခဲ့၏။ ကျောင်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသော်လည်း ရဟန်းတို့က ပြဿနာမေးမြန်းကြသဖြင့် ဖြေကြားပေးခြင်း၊ တရားဟောခြင်း၊ ထိုထိုသော အမှုကိစ္စ ဗျာပါရများ၌ ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်းတို့ဖြင့် မွန်းလွဲပိုင်း၊ ညဦးယံ၊ သန်းခေါင်ယံတိုင်အောင် ရဟန်းတို့နှင့်အတူ စကားအကျယ်ချဲ့ကာ ကာလကို ကုန်လွန်စေသဖြင့် ကိုယ်လက်ညောင်းညာကိုက်ခဲခြင်း နှိပ်စက်သောကြောင့် မိုးသောက်ယံ၌ အိပ်စက်ရကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို လုံးဝနှလုံးမသွင်းနိုင်တော့ပေ။ ဤရဟန်းမျိုးကို (ကမ္မဋ္ဌာန်းကို) 'သွားသောအခါ ဆောင်ယူ၍ ပြန်သောအခါ မဆောင်ယူသူ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Yo [Pg.48] pana byādhibahulo hoti, bhuttāhāro paccūsasamaye na sammā pariṇamati, pageva vuṭṭhāya yathāvuttaṃ vattaṃ kātuṃ na sakkoti kammaṭṭhānaṃ vā manasi kātuṃ, aññadatthu yāguṃ vā bhesajjaṃ vā patthayamāno kālasseva pattacīvaramādāya gāmaṃ pavisati. Tattha yāguṃ vā bhesajjaṃ vā bhattaṃ vā laddhā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā, paññattāsane nisinno kammaṭṭhānaṃ manasi katvā, visesaṃ patvā vā appatvā vā, vihāraṃ āgantvā, teneva manasikārena viharati. Ayaṃ vuccati paccāharati na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā, vipassanaṃ ārabhitvā, buddhasāsane arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāya na taṃ āsanaṃ atthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattaṃ patto bhikkhu natthīti.

အကြင်ရဟန်းသည်ကား အနာရောဂါ ထူပြော၏။ စားသောက်ထားသော အာဟာရသည် မိုးသောက်ယံ၌ ကောင်းစွာမကျေညက်ပေ။ စောစောထ၍ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောအတိုင်း ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း မစွမ်းဆောင်နိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ယာဂုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဆေးဝါးကိုသော်လည်းကောင်း တောင့်တလျက် စောစောကပင် သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူ၍ ရွာသို့ ဝင်၏။ ရွာ၌ ယာဂု၊ ဆေးဝါး သို့မဟုတ် ဆွမ်းကို ရရှိပြီးလျှင် ဆွမ်းကိစ္စကို ပြီးစေကာ၊ ပြင်ဆင်ထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်း၍ တရားထူး (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်) သို့ ရောက်သည်ဖြစ်စေ၊ မရောက်သည်ဖြစ်စေ ကျောင်းသို့ ပြန်လာပြီးလျှင် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သာ နေ၏။ ဤရဟန်းမျိုးကို 'ပြန်သောအခါ ဆောင်ယူ၍ သွားသောအခါ မဆောင်ယူသူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော ရဟန်းတို့သည်လည်း ယာဂုကို သောက်သုံးပြီး ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကာ မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားကြသူတို့မှာ ရေတွက်၍ပင် မကုန်နိုင်တော့ပေ။ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ထိုထိုသော ရွာတို့ရှိ ဇရပ်များ၌ ယာဂုကို သောက်သုံး၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသော ရဟန်းတစ်ပါးမျှ မရှိဖူးသော နေရာထိုင်ခုံဟူ၍ မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်၏။

Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhilavinibandhanabaddhacitto viharanto kammaṭṭhānamanasikāramananuyutto gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā gihipapañcena papañcito tucchako nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

အကြင်ရဟန်းသည်ကား မေ့လျော့ပေါ့တန်စွာ နေလေ့ရှိ၏။ တရားအားထုတ်ခြင်းဟူသော ဝန်ကို ချထား၏။ အလုံးစုံသော ဝတ်တို့ကို ဖျက်ဆီးလျက်၊ ငါးပါးသော စိတ်၏ ငြောင့်တံသင်း (စေတောခိလ) နှင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတို့ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နေကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်းကို အားမထုတ်ဘဲ ရွာတွင်းသို့ ဆွမ်းခံဝင်လျက် လူတို့နှင့် တဝင့်တကျယ် စကားစပ်မိ၍ စကားအကျယ်ချဲ့ကာ အချည်းနှီး (တရားမပါဘဲ) ပြန်ထွက်ခဲ့၏။ ဤရဟန်းမျိုးကို '(ကမ္မဋ္ဌာန်းကို) သွားသောအခါ၌လည်း မဆောင်၊ ပြန်သောအခါ၌လည်း မဆောင်သူ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Yo pana pageva vuṭṭhāya purimanayeneva sabbavattāni paripūretvā yāva bhikkhācāravelā, tāva pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Kammaṭṭhānaṃ nāma duvidhaṃ – sabbatthakaṃ, pārihāriyañca. Sabbatthakaṃ nāma mettā ca maraṇassati ca. Taṃ sabbattha icchitabbato ‘‘sabbatthaka’’nti vuccati. Mettā nāma āvāsādīsu sabbattha icchitabbā. Āvāsesu hi mettāvihārī bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo hoti, tena phāsu asaṅghaṭṭho viharati. Devatāsu mettāvihārī devatāhi rakkhitagopito sukhaṃ viharati. Rājarājamahāmattādīsu mettāvihārī, tehi mamāyito sukhaṃ viharati. Gāmanigamādīsu mettāvihārī sabbattha bhikkhācariyādīsu manussehi sakkatagarukato sukhaṃ viharati. Maraṇassatibhāvanāya jīvitanikantiṃ pahāya appamatto viharati.

အကြင်ရဟန်းသည်ကား စောစောကပင် ထ၍ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် အလုံးစုံသော ဝတ်တရားတို့ကို ဖြည့်စွက်ပြီးလျှင် ဆွမ်းခံချိန်မရောက်မီအထိ ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေထိုင်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်း၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည်မှာ သဗ္ဗတ္ထက ကမ္မဋ္ဌာန်း (အရပ်ရပ်၌ အကျိုးပြုသော ကမ္မဋ္ဌာန်း) နှင့် ပါရိဟာရိယ ကမ္မဋ္ဌာန်း (အမြဲဆောင်ရွက်အပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် မေတ္တာပွားခြင်းနှင့် မရဏဿတိ (သေခြင်းကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်း) သည် သဗ္ဗတ္ထက ကမ္မဋ္ဌာန်းမည်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကို အလုံးစုံသောပုဂ္ဂိုလ်၊ နေရာတို့၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် သဗ္ဗတ္ထက ကမ္မဋ္ဌာန်းဟု ဆိုအပ်၏။ မေတ္တာဟူသည်မှာ ကျောင်းအစရှိသော အရပ်အလုံးစုံ၌ အလိုရှိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောင်းတိုက်၌ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသော ရဟန်းကို သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးကြသဖြင့် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ထိခိုက်ငြိစွန်းခြင်းမရှိဘဲ ချမ်းသာစွာ နေရ၏။ နတ်တို့အပေါ်၌ မေတ္တာပွားလျက် နေသောရဟန်းသည် နတ်တို့ စောင့်ရှောက်မစသဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရ၏။ မင်းနှင့် မင်း၏ အမတ်ကြီးများအပေါ်၌ မေတ္တာဖြင့် နေသောရဟန်းသည် ထိုသူတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ရရှိသဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရ၏။ ရွာနိဂုံးစသည်တို့၌ မေတ္တာဖြင့် နေသောရဟန်းသည် အလုံးစုံသော ဆွမ်းခံရာအရပ်တို့၌ လူအများတို့၏ ရိုသေလေးမြတ်မှုကို ရရှိသဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရ၏။ မရဏဿတိဘာဝနာကို ပွားများခြင်းဖြင့် အသက်ရှင်သန်မှု၌ တပ်မက်ခြင်း (ဇီဝိတနိကန္တိ) ကို ပယ်စွန့်နိုင်၍ မမေ့မလျော့ဘဲ နေနိုင်၏။

Yaṃ pana sadā pariharitabbaṃ caritānukūlena gahitattā dasāsubhakasiṇānussatīsu aññataraṃ, catudhātuvavatthānameva vā, taṃ sadā pariharitabbato, rakkhitabbato, bhāvetabbato ca pārihāriyanti vuccati, mūlakammaṭṭhānantipi [Pg.49] tadeva. Tattha yaṃ paṭhamaṃ sabbatthakakammaṭṭhānaṃ manasi karitvā pacchā pārihāriyakammaṭṭhānaṃ manasi karoti, taṃ catudhātuvavatthānamukhena dassessāma.

အကြင် မိမိ၏ စရိုက်နှင့်လျော်ညီစွာ ယူအပ်သော အသုဘဆယ်ပါး၊ ကသိုဏ်းဆယ်ပါး၊ အနုဿတိဆယ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း၊ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အပိုင်းအခြားကိုလည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း အမြဲဆောင်ယူအပ်၊ စောင့်ရှောက်အပ်၊ ပွားများအပ်သောကြောင့် 'ပါရိဟာရိယ ကမ္မဋ္ဌာန်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည်မှာလည်း ထိုပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာန်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းနှစ်မျိုးတွင် ရှေးဦးစွာ သဗ္ဗတ္ထက ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းပြီးမှ နောက်ပိုင်း၌ ပါရိဟာရိယ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းပုံကို ဓာတ်ကြီးလေးပါး အပိုင်းအခြားခွဲခြားပုံ နည်းလမ်းဖြင့် ပြသပါအံ့။

Ayañhi yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ dhātuso paccavekkhati – yaṃ imasmiṃ sarīre vīsatikoṭṭhāsesu kakkhaḷaṃ kharagataṃ, sā pathavīdhātu. Yaṃ dvādasasu ābandhanakiccakaraṃ snehagataṃ, sā āpodhātu. Yaṃ catūsu paripācanakaraṃ usumagataṃ, sā tejodhātu. Yaṃ pana chasu vitthambhanakaraṃ vāyogataṃ, sā vāyodhātu. Yaṃ panettha catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhaṃ chiddaṃ vivaraṃ, sā ākāsadhātu. Taṃvijānanakaṃ cittaṃ viññāṇadhātu. Tato uttari añño satto vā puggalo vā natthi. Kevalaṃ suddhasaṅkhārapuñjova ayanti.

ဤရဟန်းသည် မိမိတည်ရှိနေပုံ၊ ထားရှိပုံအတိုင်း ဖြစ်သော ဤရုပ်ခန္ဓာကိုယ်ကို ဓာတ်အားဖြင့် ဤသို့ဆင်ခြင်၏ - 'ဤခန္ဓာကိုယ်၏ နှစ်ဆယ်သော ကောဋ္ဌာသ (အစုအပုံ) တို့၌ ခက်ထန် ကြမ်းတမ်းသော သဘောသည် ပထဝီဓာတ် ဖြစ်၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့၌ စေးကပ် ဖွဲ့စည်းတတ်သော သဘောသည် အာပေါဓာတ် ဖြစ်၏။ လေးပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့၌ ပူနွေး ရင့်ကျက်စေတတ်သော သဘောသည် တေဇောဓာတ် ဖြစ်၏။ ခြောက်ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့၌ ထောက်ကန် တင်းတောင် လှုပ်ရှားတတ်သော သဘောသည် ဝါယောဓာတ် ဖြစ်၏။ ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့ မထိတွေ့အပ်သော ဟာကွက်၊ အတွင်း အပေါက်တို့သည် အာကာသဓာတ် ဖြစ်၏။ ထိုဓာတ်တို့ကို သိတတ်သော စိတ်သည် ဝိညာဏဓာတ် ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး အခြားသော သတ္တဝါ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ မရှိချေ။ စင်စစ်အားဖြင့် စင်ကြယ်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ အစုအပုံမျှသာ ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Evaṃ ādimajjhapariyosānato kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā, kālaṃ ñatvā, uṭṭhāyāsanā nivāsetvā, pubbe vuttanayeneva gāmaṃ piṇḍāya gacchati. Gacchanto ca yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmīti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā sandhāraṇavāyodhātu uppajjati. Sā imaṃ pathavīdhātvādisannivesabhūtaṃ kāyasammataṃ aṭṭhikasaṅghāṭaṃ vippharati, tato cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhikasaṅghāṭo abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddhāraṇe catūsu dhātūsu vāyodhātuanugatā tejodhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Atiharaṇavītiharaṇāpaharaṇesu pana tejodhātuanugatā vāyodhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Orohaṇe pana pathavīdhātuanugatā āpodhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Sannikkhepanasamuppīḷanesu āpodhātuanugatā pathavīdhātu adhikā uppajjati, mandā itarā. Iccetā dhātuyo tena tena attano uppādakacittena saddhiṃ tattha tattheva bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamana’’nti evaṃ ekekapāduddhāraṇādippakāresu ekekasmiṃ pakāre uppannadhātuyo, tadavinibbhuttā ca sesā rūpadhammā, taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ, taṃsampayuttā ca [Pg.50] sesā arūpadhammāti ete rūpārūpadhammā. Tato paraṃ atiharaṇavītiharaṇādīsu aññaṃ pakāraṃ na sampāpuṇanti, tattha tattheva bhijjanti. Tasmā aniccā. Yañca aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattāti evaṃ sabbākāraparipūraṃ kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati. Atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti – ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭhā, na bhayaṭṭhā, na jīvikāpakatā pabbajitā; dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā. Tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhathā’’ti. Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati. Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So – ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati. Tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmi okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati. Na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattitvā purimappadesaṃyeva eti sīhaḷadīpe ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

ဤသို့လျှင် အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးအားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်း၍၊ အချိန်အခါကို သိသဖြင့်၊ နေရာမှထကာ သင်းပိုင်ကို ဝတ်ဆင်၍ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ရွာသို့ ဆွမ်းခံ ကြွတော်မူ၏။ ကြွသွားသောအခါ၌လည်း ကန်းသော ပုထုဇဉ်တို့သည် ရှေ့သို့ တိုးခြင်းစသည်တို့၌ ‘ငါ့ကိုယ်သည် ရှေ့သို့တိုး၏၊ ငါ့ကိုယ်တိုင် ရှေ့သို့တိုးခြင်းကို ဖြစ်စေ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါသည် ရှေ့သို့တိုး၏၊ ငါသည် ရှေ့သို့တိုးခြင်းကို ဖြစ်စေ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း တွေဝေကြကုန်သကဲ့သို့ မတွေဝေဘဲ၊ ‘ငါသည် ရှေ့သို့တိုးအံ့’ ဟူသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် ထိုစိတ်နှင့်အတူ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ထောက်ပံ့တတ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုဝါယောဓာတ်သည် ပထဝီဓာတ်စသည်တို့ တည်ရာဖြစ်သော ကိုယ်ဟု သမုတ်အပ်သော ဤအရိုးစုကို ပျံ့နှံ့စေ၏။ ထိုမှတစ်ပါး စိတ်၏ ပြုလုပ်မှုဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် ပျံ့နှံ့ခြင်းအစွမ်းကြောင့် ကိုယ်ဟု သမုတ်အပ်သော ဤအရိုးစုသည် ရှေ့သို့ တိုးသွား၏။ ထိုသို့ ရှေ့သို့တိုးသောသူအား ခြေတစ်လှမ်းချင်းစီ ချီရာ၌ ဓာတ်လေးပါးတို့တွင် ဝါယောဓာတ် နောက်သို့လိုက်သော တေဇောဓာတ်သည် လွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ခြေကို ရှေ့သို့ဆောင်ခြင်း၊ ကျော်လွန်၍ ဆောင်ခြင်း၊ ဖယ်ရှား၍ ဆောင်ခြင်းတို့၌မူ တေဇောဓာတ် နောက်သို့လိုက်သော ဝါယောဓာတ်သည် လွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ခြေကို ချခြင်း၌မူ ပထဝီဓာတ် နောက်သို့လိုက်သော အာပေါဓာတ်သည် လွန်kဲစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ခြေကို မြေ၌ ထားခြင်း၊ ဖိနှိပ်ခြင်းတို့၌မူ အာပေါဓာတ် နောက်သို့လိုက်သော ပထဝီဓာတ်သည် လွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုဓာတ်တို့သည် မိမိကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ထိုထိုစိတ်နှင့်တကွ ထိုထိုနေရာ၌ပင် ချုပ်ပျက်ကုန်၏။ ထိုရုပ်နာမ်တို့တွင် အဘယ်သူသည် ရှေ့သို့ တိုးသနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သူ၏ ရှေ့သို့ တိုးခြင်းနည်း ဟု ဤသို့ ခြေတစ်လှမ်းချင်း ချီခြင်းစသော အခြင်းအရာတို့တွင် တစ်ခုစီသော အခြင်းအရာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဓာတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုဓာတ်တို့နှင့် မကင်းသော ကြွင်းသော ရုပ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုရုပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သော ကြွင်းသော နာမ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း ဤသည်တို့ကား ရုပ်နာမ်တရားတို့တည်း။ ထိုခြေလှမ်း ချီခြင်းမှတစ်ပါး ရှေ့သို့ ဆောင်ခြင်းစသော အခြားသော အခြင်းအရာသို့ မရောက်ကြကုန်ဘဲ ထိုထိုနေရာ၌ပင် ချုပ်ပျက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မမြဲကုန်။ မမြဲသော တရားသည် ဆင်းရဲဖြစ်၏။ ဆင်းရဲသော တရားသည် အနတ္တဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက်သာလျှင် ကြွတော်မူ၏။ အစီးအပွားကို အလိုရှိကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုပြီး၍ ရဟန်းတစ်ကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်ကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သုံးကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ လေးကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ငါးကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ကျိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ တစ်ရာသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း တပေါင်းတည်း နေကြကုန်လျက်— ‘ငါ့ရှင်တို့... သင်တို့သည် ကြွေးမြီကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်မွေးလိုသဖြင့်လည်းကောင်း ရဟန်းပြုကြသည်မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသဖြင့်သာ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သင်တို့သည် သွားစဉ်အခါ၌ ဖြစ်သော ကိလေသာကို သွားစဉ်အခါ၌ပင်လျှင် နှိပ်ကွပ်ကြကုန်၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကိုလည်း သွားစဉ်အခါ၌ပင်လျှင် နှိပ်ကွပ်ကြကုန်’ ဟု ကတိကဝတ်ပြု၍ နေကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ဤသို့ ကတိကဝတ်ပြု၍ ဆွမ်းခံသွားကြကုန်သည်ရှိသော် ဥသဘဝက်၊ ဥသဘ၊ ဂါဝုတ်ဝက်၊ ဂါဝုတ် အကြားတို့၌ ကျောက်ခဲအမှတ်အသားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုကျောက်ခဲအမှတ်အသားကို သတ်မှတ်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက်သာလျှင် ကြွသွားကြကုန်၏။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းအား သွားစဉ်အခါ၌ ကိလေသာသည် ဖြစ်ပေါ်လာအံ့၊ ထိုနေရာ၌ပင်လျှင် ထိုကိလေသာကို နှိပ်ကွပ်၏။ ထိုသို့ မနှိပ်ကွပ်နိုင်ပါက ရပ်၍ နေ၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်း၏နောက်မှ လိုက်လာသော ရဟန်းသည်လည်း ရပ်၍နေ၏။ ထိုကိလေသာဖြစ်သော ရဟန်းသည် ‘ဤနောက်လိုက်ရဟန်းသည် သင့်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြံအစည်ကို သိ၏၊ သင့်အား ဤကဲ့သို့သော ကိလေသာအကြံသည် မလျော်ကန်မလျောက်ပတ်’ ဟု မိမိကိုယ်ကို ပြန်လည်စောဒနာလျက် ဝိပဿနာကိုပွားများ၍ ထိုအရပ်၌ပင်လျှင် အရိယာအဖြစ်သို့ သက်ဝင်၏။ ထိုသို့ မတတ်နိုင်သော် ထိုင်၏။ ထိုအခါ နောက်မှလိုက်လာသော ရဟန်းသည်လည်း ထိုင်ရ၏။ ဤနည်းလမ်းသည်လည်း ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ အရိယာအဖြစ်သို့ မသက်ဝင်နိုင်သော်လည်း ထိုကိလေသာကို ခွာဖျောက်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက်သာလျှင် သွား၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ကင်းသောစိတ်ဖြင့် ခြေကို မချီစေ။ အကယ်၍ ချီမိပါက ပြန်လှည့်၍ ရှေးခြေချရာအရပ်သို့သာ ပြန်သွား၏။ သီဟိုဠ်ကျွန်း အာလိန္ဒက၌ သီတင်းသုံးသော မဟာဖုဿဒေဝမထေရ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi. Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni karontā theraṃ tathā gacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kiṃ nu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayutteneva cittena samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi. Arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo, brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi [Pg.51] ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopī’’ti evamādiṃ āha. So ‘‘paṭicchādetha tumhe’’ti nibaddho ‘‘āmā’’ti paṭijānitvā ārocesi.

ထိုမထေရ်သည် တစ်ဆယ့်ကိုးဝါပတ်လုံး ဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်လျက်သာလျှင် နေတော်မူ၏။ လမ်းခရီးအကြား၌ လယ်ထွန်ခြင်း၊ မျိုးကြဲခြင်း၊ ကောက်နယ်ခြင်းစသော အလုပ်တို့ကို လုပ်ကိုင်နေကြသော လူတို့သည်လည်း မထေရ် ထိုသို့ ကြွသွားသည်ကို မြင်လျှင် ‘ဤမထေရ်သည် အဖန်ဖန် ပြန်လှည့်၍ သွား၏၊ လမ်းမှားသလော သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုကို မေ့ကျန်ခဲ့သလော’ ဟု အချင်းချင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုမထေရ်သည် လူတို့၏ စကားကို ဂရုမစိုက်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် သမဏဓမ္မကို အားထုတ်တော်မူသဖြင့် နှစ်ဆယ်သော ဝါအတွင်း၌ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ရဟန္တာဖြစ်တော်မူသောနေ့၌ ထိုမထေရ်၏ စင်္ကြံဦး၌ တည်နေသော နတ်သည် လက်ချောင်းတို့ဖြင့် ဆီမီးကို ထွန်းညှိ၍ ရပ်တည်ခဲ့၏။ နတ်မင်းကြီးလေးပါး၊ နတ်တို့သနင်း သိကြားမင်းနှင့် သဟမ္ပတိဗြဟ္မာတို့သည်လည်း လုပ်ကျွေးပူဇော်ရန် ရောက်လာကြကုန်၏။ တောကျောင်း၌ သီတင်းသုံးသော မဟာတိဿမထေရ်သည် ထိုအရောင်အဝါကို မြင်၍ နောက်တစ်နေ့၌ ‘ညဉ့်အခါက ငါ့ရှင်၏အနီး၌ အရောင်အဝါတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏၊ ထိုအရောင်အဝါသည် အဘယ်အရောင်အဝါနည်း’ ဟု မေးမြန်း၏။ မထေရ်သည် စကားလွှဲ၍ ‘အရောင်အဝါဟူသည် ဆီမီးအရောင်လည်း ရှိ၏၊ ရတနာကျောက်မျက်အရောင်လည်း ရှိ၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ‘ငါ့ရှင်တို့သည် ဖုံးကွယ်ထားကြကုန်၏’ ဟု အဖန်ဖန် တိုက်တွန်းမေးမြန်းသဖြင့် ‘ဟုတ်ပါ၏’ ဟု ဝန်ခံကာ မိမိရဟန္တာဖြစ်ကြောင်းကို ပြောပြတော်မူ၏။

Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca. Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento ‘‘paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjemī’’ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. Evaṃ kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto vippayuttena cittena uddhaṭe pana paṭinivattanto gāmasamīpaṃ gantvā, ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyappadese ṭhatvā, saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ gahetvā, gāmadvāraṃ patvā, kacchakantarato udakaṃ gahetvā, gaṇḍūsaṃ katvā gāmaṃ pavisati ‘‘bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā upagate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenapi mā me kammaṭṭhānavikkhepo ahosī’’ti sace pana ‘‘ajja, bhante, kiṃ sattamī, udāhu aṭṭhamī’’ti divasaṃ pucchanti, udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasapucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပ၌ သီတင်းသုံးသော မဟာနာဂမထေရ်ကဲ့သို့လည်း ဖြစ်၏။ ထိုမထေရ်သည်လည်း ဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်စဉ် ‘ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာပဓာနဝီရိယကို ပူဇော်အံ့’ ဟု နှလုံးသွင်း၍ ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး ရပ်ခြင်းနှင့် စင်္ကြံကြွခြင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကိုသာ ဆောက်တည်တော်မူ၏။ တစ်ဖန် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ဤသို့ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ခြေကို ချီတော်မူ၏၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ကင်းသောစိတ်ဖြင့် ခြေကို ချီမိပါက ပြန်လှည့်၍ ရွာအနီးသို့ ရောက်သောအခါ ‘နွားလော၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းလော’ ဟု ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ် ကောင်းသောအရပ်၌ ရပ်တော်မူ၏။ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ရုံ၍ သပိတ်ကို ဆောင်လျက် ရွာတံခါးသို့ ရောက်သော် နံပါးကြားမှ ရေကို ယူ၍ ငုံလျက် ရွာထဲသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ‘ဆွမ်းလှူရန်သော်လည်းကောင်း၊ ရှိခိုးရန်သော်လည်းကောင်း ချဉ်းကပ်လာကြသော လူတို့အား ”အသက်ရှည်ကြပါစေ” ဟူသော စကားမျှ ပြောရုံမျှဖြင့်ပင် ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်း မပျက်ပါစေလင့်’ ဟု နှလုံးသွင်း၏။ အကယ်၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ ယနေ့သည် သီတင်းပတ်၏ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့လော၊ သို့မဟုတ် ရှစ်ရက်မြောက်နေ့လော’ ဟု နေ့ရက်ကို မေးမြန်းကြပါက ထိုရေကို မျိုချ၍ ပြန်လည်မိန့်ကြားတော်မူ၏။ အကယ်၍ နေ့ရက်ကို မေးမြန်းသူမရှိပါက ရွာမှ ထွက်ခွာချိန်၌ ရွာတံခါးဝ၌ပင် ထိုငုံထားသောရေကို ထွေးပစ်၍ ကြွသွားတော်မူ၏။

Sīhaḷadīpeyeva kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira vassūpanāyikauposathadivase katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā gāmadvāre udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu, divase pucchite udakaṃ gilitvā ārocesuṃ, apucchite gāmadvāre niṭṭhubhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṭṭhānaṃ disvā jāniṃsu ‘‘ajja eko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ ‘‘kiṃ nu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi? Yadi aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, handa nesaṃ aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti sabbe vihāraṃ agamaṃsu. Tattha paññāsabhikkhūsu vassaṃ upagatesu dve bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so evamāha – ‘‘na, bho, kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaparibhojanīya’’nti. Te tatova [Pg.52] nivattā. Te bhikkhū antotemāseyeva vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

သီဟိုဠ်ကျွန်း ဂလမ္ဗတိတ္ထကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်တော်မူကြသော ရဟန်းငါးဆယ်တို့ကဲ့သို့လည်း ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် ဝါဆိုလပြည့်ဥပုသ်နေ့၌ 'ငါတို့သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ မရောက်သမျှ ကာလပတ်လုံး အချင်းချင်း စကားမပြောကြေး' ဟု ကတိကဝတ်ပြုကြကုန်၏။ ဆွမ်းခံရန် ရွာတွင်းသို့ ဝင်ကြသောအခါ ရွာတံခါးဝ၌ ရေငုံ၍ ဝင်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ ရက်စွဲစသည်ကို မေးမြန်းလျှင် ရေကို မျိုချပြီးနောက် ပြန်လည်ဖြေကြားကြကုန်၏။ မမေးမြန်းပါက ရွာတံခါးဝ၌ ရေကို ထွေးထုတ်ကာ ကျောင်းသို့ ပြန်လာကြကုန်၏။ ရွာသူရွာသားတို့သည် ရေထွေးထားသည့်နေရာများကို မြင်၍ 'ယနေ့ တစ်ပါး ကြွလာသည်၊ ယနေ့ နှစ်ပါး ကြွလာသည်' ဟု သိကြကုန်၏။ ထို့ပြင် 'ဤအရှင်မြတ်တို့သည် ငါတို့နှင့်သာ စကားမပြောကြသည်လော သို့မဟုတ် အချင်းချင်းလည်း စကားမပြောကြသလော။ အကယ်၍ အချင်းချင်းလည်း စကားမပြောကြပါက ဧကန်မုချ ရန်ဖြစ်ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ကြလိမ့်မည်။ လာကြ၊ ငါတို့သည် ထိုအရှင်မြတ်တို့အား အချင်းချင်း တောင်းပန်ကန်တော့စေကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ အားလုံး ကျောင်းတိုက်သို့ သွားကြကုန်၏။ ထိုကျောင်း၌ ဝါကပ်တော်မူကြသော ရဟန်းငါးဆယ်တို့တွင် နှစ်ပါးတွဲလျက် တစ်နေရာတည်း၌ မည်သူမျှ မတွေ့ရှိကြကုန်။ ထိုအခါ လူတို့တွင် ဉာဏ်ပညာမျက်စိရှိသော ယောကျာ်းတစ်ဦးက 'အချင်းတို့... ရန်ဖြစ်ငြင်းခုံသူတို့၏ နေထိုင်ရာနေရာသည် ဤသို့ သပ်ရပ်လှပသည်မဟုတ်။ စေတီရင်ပြင်၊ ဗောဓိရင်ပြင်တို့သည် ကောင်းစွာတံမြက်လှည်းအပ်ကုန်၏၊ တံမြက်စည်းများကိုလည်း သပ်သပ်ရပ်ရပ် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏၊ သောက်ရေသုံးရေများကိုလည်း စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ထားအပ်ကုန်၏' ဟု ပြောဆိုလေသည်။ ထိုသူတို့သည် ထိုနေရာမှပင် ပြန်လှည့်သွားကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်ကြသဖြင့် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကာ မဟာပဝါရဏာနေ့၌ စင်ကြယ်သော ပဝါရဏာကို ပြုတော်မူကြကုန်၏။

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ patvā, udakagaṇḍūsaṃ katvā, vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati, javanapiṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma natthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakabharitasakaṭamiva niccalova hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā, patirūpe okāse nisīditvā, kammaṭṭhānaṃ manasi karonto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā, akkhabbhañjanavaṇālepanaputtamaṃsūpamāvasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā, muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā, yathā pure bhattaṃ, evaṃ pacchā bhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati harati ceva paccāharati cāti. Evametaṃ haraṇapaccāharaṇaṃ gatapaccāgatavattanti vuccati.

ဤသို့ ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပ၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မဟာနာဂမထေရ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဂလမ္ဗတိတ္ထကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်တော်မူသော ရဟန်းတို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာ ခြေလှမ်းကို ကြွလှမ်းကာ ရွာအနီးသို့ ရောက်သောအခါ ရေငုံ၍ လမ်းခရီးတို့ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်လျက် သေသောက်ကြူး၊ လောင်းကစားသမားစသော ရန်ဖြစ်တတ်သူများ၊ ကြမ်းတမ်းသော ဆင်၊ မြင်းစသည်တို့ မရှိသော လမ်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ထိုလမ်း၌ ဆွမ်းခံလည်ပတ်သောအခါ အလောတကြီး ပြေးသွားသကဲ့သို့ မသွားဘဲ (အကြောင်းမူကား အလျင်အမြန်သွား၍ ဆွမ်းခံသော ဓုတင်ဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း) မညီမညာသော မြေပြင်သို့ ရောက်ရှိသော ရေအပြည့်တင်ဆောင်ထားသည့် လှည်းကဲ့သို့ ငြိမ်သက်စွာ သွားတော်မူ၏။ အိမ်စဉ်အတိုင်း ဝင်သောအခါ၌လည်း ပေးလိုသူ၊ မပေးလိုသူကို ဆင်ခြင်ရန် လျော်ကန်သော အချိန်ကို စောင့်ဆိုင်းလျက် ဆွမ်းကို ခံယူပြီးလျှင် သင့်လျော်သော နေရာ၌ ထိုင်ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက် အာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု မှတ်သားသော သညာကို ထင်ရှားစေလျက်၊ လှည်းဝန်ရိုး၌ ဆီလိမ်းခြင်း၊ အနာဝ၌ ဆေးထည့်ခြင်း၊ လမ်းခရီး၌ သားသမီး၏ အသားကို စားရခြင်းဟူသော ဥပမာတို့ဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် 'ကစားမြူးထူးရန်မဟုတ်၊ မူးယစ်ရန်မဟုတ်...ပ...' ဟူသော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အာဟာရကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၏။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသော် ရေသပ္ပာယ်ခြင်းကိစ္စကို ပြု၍ ခဏမျှ ဆွမ်းစားပြီးပင်ပန်းမှုကို ပြေပျောက်စေကာ ဆွမ်းမဘုဉ်းပေးမီ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက်၌လည်းကောင်း၊ ညဉ့်ဦးယံနှင့် မိုးသောက်ယံတို့၌လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းတော်မူ၏။ ဤသို့ ပြုသော ရဟန်းကို 'သယ်ဆောင်သွား၍ ပြန်လည်ဆောင်ယူသူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ အသွားအပြန် ဆောင်အပ်သော ဤကျင့်ဝတ်ကို 'ဂတပစ္စာဂတဝတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Etaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye pāpuṇāti. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye pāpuṇāti. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā pāpuṇāti. No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, atha paccekasambuddho hutvā parinibbāti. No ce paccekasambuddho hutvā parinibbāti, atha buddhānaṃ santike khippābhiñño hoti; seyyathāpi – thero bāhiyo, mahāpañño vā hoti; seyyathāpi thero sāriputto.

ဤသို့ ဖြည့်ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကယ်၍ ဥပနိဿယအဆောက်အဦးနှင့် ပြည့်စုံပါက ပထမအရွယ်၌ပင်လျှင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ပထမအရွယ်၌ အကယ်၍ မရောက်ပါက ထိုနောင် မဇ္ဈိမအရွယ်၌ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ မဇ္ဈိမအရွယ်၌ အကယ်၍ မရောက်ပါက သေခါနီးကာလ၌ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ သေခါနီးကာလ၌ အကယ်၍ မရောက်ပါက နတ်သားဖြစ်၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ နတ်သားဖြစ်၍ အကယ်၍ မရောက်ပါက ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဖြစ်၍ အကယ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်မပြုပါက မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အထံတော်၌ လျင်မြန်သော ထိုးထွင်းဉာဏ်ရှိသော ခိပ္ပါဘိညပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် ဗာဟိယမထေရ်ကဲ့သို့တည်း။ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသောပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကဲ့သို့တည်း။

Ayaṃ pana paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā, āraññiko hutvā, vīsati vassasahassāni etaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūretvā, kālaṃ katvā, kāmāvacaradevaloke uppajji. Tato cavitvā bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Kusalā itthiyo tadaheva gabbhasaṇṭhānaṃ jānanti, sā ca tāsamaññatarā[Pg.53], tasmā taṃ gabbhapatiṭṭhānaṃ rañño nivedesi. Dhammatā esā, yaṃ puññavante satte gabbhe uppanne mātugāmo gabbhaparihāraṃ labhati. Tasmā rājā tassā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā tato pabhuti nāccuṇhaṃ kiñci ajjhoharituṃ labhati, nātisītaṃ, nātiambilaṃ, nātiloṇaṃ, nātikaṭukaṃ, nātitittakaṃ. Accuṇhe hi mātarā ajjhohaṭe gabbhassa lohakumbhivāso viya hoti, atisīte lokantarikavāso viya, accambilaloṇakaṭukatittakesu bhuttesu satthena phāletvā ambilādīhi sittāni viya gabbhaseyyakassa aṅgāni tibbavedanāni honti. Aticaṅkamanaṭṭhānanisajjāsayanatopi naṃ nivārenti – ‘‘kucchigatassa sañcalanadukkhaṃ mā ahosī’’ti. Mudukattharaṇatthatāya bhūmiyaṃ caṅkamanādīni mattāya kātuṃ labhati, vaṇṇagandhādisampannaṃ sādusappāyaṃ annapānaṃ labhati. Pariggahetvāva naṃ caṅkamāpenti, nisīdāpenti, vuṭṭhāpenti.

ဤပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းလျာသည်ကား ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ တောရဆောက်တည်ကာ နှစ်ပေါင်းနှစ်သောင်းတို့ပတ်လုံး ထိုဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်လျက် စုတေသောအခါ ကာမဝစရနတ်ပြည်၌ ဖြစ်လေ၏။ ထိုနတ်ပြည်မှ စုတေ၍ ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေယူလေ၏။ လိမ္မာကုန်သော မိန်းမတို့သည် ပဋိသန္ဓေတည်သည့် နေ့၌ပင်လျှင် ကိုယ်ဝန်တည်သောအကြောင်းကို သိကြကုန်၏၊ ထိုမိဖုရားကြီးသည်လည်း ထိုလိမ္မာသော မိန်းမတို့တွင် တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ကိုယ်ဝန်တည်သောအကြောင်းကို မင်းကြီးအား လျှောက်ထားလေ၏။ ဘုန်းကံကြီးမားသော သတ္တဝါသည် ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေတည်သည်ရှိသော် မိခင်ဖြစ်သူသည် ကိုယ်ဝန်အစောင့်အရှောက်ကို ရစမြဲဖြစ်ခြင်းသည် ဓမ္မတာသဘောပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် ထိုမိဖုရားကြီးအား ကိုယ်ဝန်အစောင့်အရှောက်ကို ပေးတော်မူ၏။ မိဖုရားကြီးသည် ထိုအခါမှစ၍ အလွန်ပူသော အစားအသောက်တစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ မစားမမျိုရ၊ အလွန်အေးသောအစာကိုလည်း မစားမမျိုရ၊ အလွန်ချဉ်သောအစာ၊ အလွန်ငံသောအစာ၊ အလွန်စပ်သောအစာ၊ အလွန်ခါးသောအစာတို့ကိုလည်း မစားမမျိုရ။ အကြောင်းမူကား မိခင်က အလွန်ပူသောအစာကို စားမျိုလျှင် ဝမ်းတွင်းရှိသူငယ်အား လောဟကုမ္ဘိငရဲ၌ နေရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အလွန်အေးသောအစာကို စားမျိုလျှင် လောကန္တရိတ်ငရဲ၌ နေရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အလွန်ချဉ်၊ အလွန်ငံ၊ အလွန်စပ်၊ အလွန်ခါးသောအစာတို့ကို စားလျှင် ဓားငယ်ဖြင့် ခွဲ၍ ချဉ်ရည်စသည်တို့ကို လောင်းသွန်းဘိသကဲ့သို့ အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေသောသူ၏ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် ပြင်းထန်စူးရှစွာ နာကျင်ခံရခက်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် အလွန်အမင်း စင်္ကြံလျှောက်ခြင်း၊ မတ်တပ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်းတို့မှလည်း မိဖုရားကြီးကို တားမြစ်ကြကုန်၏၊ 'ဝမ်းတွင်းရှိသူငယ်အား လှုပ်ရှားခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခ မဖြစ်ပါစေလင့်' ဟူ၍ တားမြစ်ကြခြင်း ဖြစ်၏။ နူးညံ့သော အခင်းဖြင့် ခင်းထားအပ်သော မြေပြင်၌သာ စင်္ကြံလျှောက်ခြင်းစသည်တို့ကို လိုသလောက် ပြုခွင့်ရ၏၊ အဆင်းအနံ့စသည်နှင့် ပြည့်စုံ၍ ကောင်းမြတ်လျောက်ပတ်သော အာဟာရနှင့် အဖျော်တို့ကို ရရှိ၏။ မိဖုရားကြီးအား ဘေးမှပွေ့ဖေးမ၍သာလျှင် စင်္ကြံလျှောက်စေခြင်း၊ ထိုင်စေခြင်း၊ ထစေခြင်းတို့ကို ပြုကြကုန်၏။

Sā evaṃ parihariyamānā gabbhaparipākakāle sūtigharaṃ pavisitvā paccūsasamaye puttaṃ vijāyi pakkatelamadditamanosilāpiṇḍisadisaṃ dhaññapuññalakkhaṇūpetaṃ. Tato naṃ pañcamadivase alaṅkatappaṭiyattaṃ rañño dassesuṃ, rājā tuṭṭho chasaṭṭhiyā dhātīhi upaṭṭhāpesi. So sabbasampattīhi vaḍḍhamāno na cirasseva viññutaṃ pāpuṇi. Taṃ soḷasavassuddesikameva samānaṃ rājā rajje abhisiñci, vividhanāṭakāni cassa upaṭṭhāpesi. Abhisitto rājaputto rajjaṃ kāresi nāmena brahmadatto sakalajambudīpe vīsatiyā nagarasahassesu. Jambudīpe hi pubbe caturāsīti nagarasahassāni ahesuṃ. Tāni parihāyantāni saṭṭhi ahesuṃ, tato parihāyantāni cattālīsaṃ, sabbaparihāyanakāle pana vīsati honti. Ayañca brahmadatto sabbaparihāyanakāle uppajji. Tenassa vīsati nagarasahassāni ahesuṃ, vīsati pāsādasahassāni, vīsati hatthisahassāni, vīsati assasahassāni, vīsati rathasahassāni, vīsati pattisahassāni, vīsati itthisahassāni – orodhā ca nāṭakitthiyo ca, vīsati amaccasahassāni. So mahārajjaṃ kārayamāno eva kasiṇaparikammaṃ katvā pañca abhiññāyo, aṭṭha samāpattiyo ca nibbattesi. Yasmā pana abhisittaraññā nāma avassaṃ aṭṭakaraṇe nisīditabbaṃ, tasmā ekadivasaṃ pageva pātarāsaṃ bhuñjitvā vinicchayaṭṭhāne nisīdi. Tattha uccāsaddamahāsaddaṃ akaṃsu. So ‘‘ayaṃ saddo samāpattiyā upakkileso’’ti pāsādatalaṃ [Pg.54] abhiruhitvā ‘‘samāpattiṃ appemī’’ti nisinno nāsakkhi appetuṃ, rajjavikkhepena samāpatti parihīnā. Tato cintesi ‘‘kiṃ rajjaṃ varaṃ, udāhu samaṇadhammo’’ti. Tato ‘‘rajjasukhaṃ parittaṃ anekādīnavaṃ, samaṇadhammasukhaṃ pana vipulamanekānisaṃsaṃ uttamapurisasevitañcā’’ti ñatvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘imaṃ rajjaṃ dhammena samena anusāsa, mā kho adhammakāraṃ akāsī’’ti sabbaṃ niyyātetvā pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattisukhena viharati, na koci upasaṅkamituṃ labhati aññatra mukhadhovanadantakaṭṭhadāyakabhattanīhārakādīhi.

ထိုမိဖုရားကြီးသည် ဤသို့ ပြုစုလုပ်ကျွေးအပ်သည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ဝန်ရင့်သောကာလ၌ သားဖွားရာအိမ်သို့ ဝင်၍ မိုးသောက်ထ၌ စကားသီးဆီဖြင့် နှယ်အပ်သော မြင်းသီလာခဲနှင့်တူသော ဘုန်းလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော သားကို ဖွားမြင်၏။ ထိုနောက် ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ တန်ဆာဆင်အပ်သော သတို့သားကို ခမည်းတော်မင်းကြီးအား ပြကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည်လည်း နှစ်သက်သည်ဖြစ်၍ ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ယောက်သော နို့ထိန်းတို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးစေ၏။ ထိုအလောင်းမင်းသားသည် အလုံးစုံသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် ကြီးပွားသည်ဖြစ်၍ မကြာမြင့်မီပင် သိကြားလိမ္မာသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ မင်းကြီးသည် တဆယ့်ခြောက်နှစ်မြောက်သော အရွယ်ရှိသော ထိုမင်းသားကို မင်းအဖြစ်၌ အဘိသိက်သွန်း၍ မင်းမြှောက်၏။ ထိုမင်းသားအား အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ကချေသည်တို့ကို လုပ်ကျွေးဖျော်ဖြေစေ၏။ အဘိသိက်သွန်းပြီးသော မင်းသားသည် ဗြဟ္မဒတ်အမည်ဖြင့် ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံး၌ နှစ်သောင်းသောမြို့တို့တွင် မင်းအဖြစ်ကို ပြု၏။ စင်စစ်သော်ကား ရှေးဦးစွာသော ကာလ၌ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မြို့တို့သည် ရှိခဲ့ကုန်၏။ ထိုမြို့တို့သည် ယုတ်လျော့သဖြင့် ခြောက်သောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမှ ယုတ်လျော့သဖြင့် လေးသောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အလုံးစုံ ယုတ်လျော့သော ကာလ၌ကား နှစ်သောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဗြဟ္မဒတ်မင်းသည်လည်း အလုံးစုံ ယုတ်လျော့သော ကာလ၌ ဖြစ်ပွင့်လာ၏။ ထိုကြောင့် ထိုမင်းအား နှစ်သောင်းသော မြို့တို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းသော ပြာသာဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းသော ဆင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းသော မြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းသော ရထားတို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းသော ခြေသည်စစ်သည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မောင်းမနှင့် ကချေသည်မိန်းမ ဖြစ်ကုန်သော နှစ်သောင်းသော မိန်းမတို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းသော အမတ်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုစဉ်ပင်လျှင် ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြု၍ ငါးပါးသော အဘိညာဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေ၏။ အဘိသိက်သွန်းသော မင်းမည်သည်ကား မချွတ် တရားဆုံးဖြတ်ရာသဘင်၌ နေအပ်သောကြောင့် တစ်နေ့သ၌ စောစောကပင် နံနက်စာကို စားသောက်၍ တရားဆုံးဖြတ်ရာသဘင်၌ နေ၏။ ထိုတရားသဘင်၌ ပြင်းထန်ကျယ်လောင်သော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုမင်းသည် 'ဤကျယ်လောင်သောအသံသည် သမာပတ်၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း အဟန့်အတား ဖြစ်၏' ဟု ကြံစည်ကာ ပြာသာဒ်အထက်အပြင်သို့ တက်၍ 'သမာပတ် ဝင်စားအံ့' ဟု ထိုင်နေသော်လည်း မဝင်စားနိုင်ခဲ့ပေ၊ မင်း၏အဖြစ်၌ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် သမာပတ်မှ ယုတ်လျော့လေ၏။ ထိုနောက် မင်းကြီးသည် 'မင်းစည်းစိမ်သည် မြတ်သလော၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းတရားသည် မြတ်သလော' ဟု ကြံစည်၏။ ထိုနောက် 'မင်းစည်းစိမ်ချမ်းသာသည် နည်းပါး၍ ဘေးအပြစ် များလှ၏၊ ရဟန်းတရား၏ ချမ်းသာခြင်းသည်ကား ပြန့်ပြော၍ အကျိုးကျေးဇူး များလှ၏၊ သူတော်ကောင်းတို့ မှီဝဲအပ်သော တရားဖြစ်၏' ဟု သိ၍ အမတ်တစ်ဦးကို 'ဤတိုင်းပြည်ကို တရားသဖြင့် ညီညွတ်စွာ အုပ်ချုပ်လော့၊ တရားနှင့် မညီသော အမှုကို မပြုလင့်' ဟု မိန့်ကြားကာ အလုံးစုံသော အုပ်ချုပ်ရေးကို အပ်နှင်းပြီးလျှင် ပြာသာဒ်သို့ တက်၍ သမာပတ်ချမ်းသာဖြင့် နေတော်မူ၏။ မျက်နှာသစ်ရေ တံပူ ပေးသောသူ၊ ဆွမ်းထမင်း ပို့ဆောင်သောသူတို့မှတစ်ပါး အခြားမည်သူမျှ ချဉ်းကပ်ခွင့် မရလေ။

Tato addhamāsamatte vītikkante mahesī pucchi ‘‘rājā uyyānagamanabaladassananāṭakādīsu katthaci na dissati, kuhiṃ gato’’ti? Tassā tamatthaṃ ārocesuṃ. Sā amaccassa pāhesi ‘‘rajje paṭicchite ahampi paṭicchitā homi, etu mayā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetū’’ti. So ubho kaṇṇe thaketvā ‘‘asavanīyameta’’nti paṭikkhipi. Sā punapi dvattikkhattuṃ pesetvā anicchamānaṃ tajjāpesi – ‘‘yadi na karosi, ṭhānāpi te cāvemi, jīvitāpi voropemī’’ti. So bhīto ‘‘mātugāmo nāma daḷhanicchayo, kadāci evampi kārāpeyyā’’ti ekadivasaṃ raho gantvā tāya saddhiṃ sirisayane saṃvāsaṃ kappesi. Sā puññavatī sukhasamphassā. So tassā samphassarāgena ratto tattha abhikkhaṇaṃ saṅkitasaṅkitova agamāsi. Anukkamena attano gharasāmiko viya nibbisaṅko pavisitumāraddho.

ထိုနောက် လခွဲခန့်ကာလ လွန်မြောက်သောအခါ မိဖုရားကြီးသည် 'မင်းကြီးကို ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားခြင်း၊ စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်း၊ ကချေသည်တို့ကို ကြည့်ရှုခြင်း စသည်တို့၌ တစ်နေရာရာတွင်မျှ မမြင်ရပါတကား၊ မည်သည့်အရပ်သို့ ကြွသွားသနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုမိဖုရားအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ မိဖုရားကြီးသည် အမတ်ထံသို့ 'မင်းစည်းစိမ်ကို ဝန်ခံသည်ရှိသော် ငါ့ကိုလည်း မိဖုရားအဖြစ် ဝန်ခံရာ၏၊ လာခဲ့၍ ငါနှင့်အတူ ပေါင်းဖော်ပါလော့' ဟု တမန်စေလွှတ်၏။ ထိုအမတ်သည် နားနှစ်ဖက်ကို ပိတ်၍ 'ဤစကားသည် မကြားအပ်သော စကားတည်း' ဟု ဆိုကာ ငြင်းပယ်၏။ မိဖုရားကြီးသည် နှစ်ကြိမ်သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ထပ်မံစေလွှတ်သော်လည်း အလိုမရှိသော ထိုအမတ်ကို 'အကယ်၍ မပြုလုပ်ပါက သင့်ကို ရာထူးမှလည်း ချအံ့၊ အသက်မှလည်း ချအံ့' ဟု ခြိမ်းခြောက်လေ၏။ ထိုအမတ်သည် ကြောက်ရွံ့သဖြင့် 'မိန်းမမည်သည်ကား မြဲသော ဆုံးဖြတ်ချက်ရှိတတ်၏၊ တစ်ရံတစ်ဆစ်၌ ဆိုသည့်အတိုင်း ပြုစေရာ၏' ဟု ကြံစည်၍ တစ်နေ့သ၌ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်သို့ သွားကာ ထိုမိဖုရားနှင့်အတူ သီရိသယန တိုက်ခန်း၌ ပေါင်းဖော်ခြင်းကို ပြုလေ၏။ ထိုမိဖုရားသည် ဘုန်းရှိသော မိန်းမဖြစ်၍ သာယာသော အတွေ့ရှိ၏။ ထိုအမတ်သည် ထိုမိဖုရား၏ အတွေ့အထိ၌ တပ်မက်ခြင်းဖြင့် တပ်မက်သည်ဖြစ်၍ ထိုအရပ်သို့ မပြတ် ရွံ့ရှားထိတ်လန့်သော စိတ်ရှိလျက် သွားလာ၏။ အစဉ်သဖြင့် မိမိအိမ်ရှင်ကဲ့သို့ ရွံ့ရှာခြင်းကင်းစွာ ဝင်ထွက်သွားလာရန် အားထုတ်လေတော့၏။

Tato rājamanussā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā na saddahati. Dutiyampi tatiyampi ārocesuṃ. Tato nilīno sayameva disvā sabbāmacce sannipātāpetvā ārocesi. Te – ‘‘ayaṃ rājāparādhiko hatthacchedaṃ arahati, pādacchedaṃ arahatī’’ti yāva sūle uttāsanaṃ, tāva sabbakammakāraṇāni niddisiṃsu. Rājā – ‘‘etassa vadhabandhanatāḷane mayhaṃ vihiṃsā uppajjeyya, jīvitā voropane pāṇātipāto bhaveyya, dhanaharaṇe adinnādānaṃ, alaṃ evarūpehi katehi, imaṃ mama rajjā nikkaḍḍhathā’’ti āha. Amaccā taṃ nibbisayaṃ akaṃsu. So attano dhanasārañca puttadārañca gahetvā paravisayaṃ agamāsi. Tattha rājā sutvā ‘‘kiṃ āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Deva, icchāmi taṃ upaṭṭhātu’’nti. So taṃ sampaṭicchi. Amacco katipāhaccayena laddhavissāso taṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘mahārāja, amakkhikamadhuṃ [Pg.55] passāmi, taṃ khādanto natthī’’ti. Rājā ‘‘kiṃ etaṃ uppaṇḍetukāmo bhaṇatī’’ti na suṇāti. So antaraṃ labhitvā punapi suṭṭhutaraṃ vaṇṇetvā ārocesi. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. ‘‘Bārāṇasirajjaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘maṃ netvā māretukāmosī’’ti āha. So ‘‘mā, deva, evaṃ avaca, yadi na saddahasi, manusse pesehī’’ti. So manusse pesesi. Te gantvā gopuraṃ khaṇitvā rañño sayanaghare uṭṭhahiṃsu.

ထိုနောက် မင်းချင်းတို့သည် ထိုအကြောင်းအရာကို ဗြဟ္မဒတ်မင်းကြီးအား လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် မယုံကြည်။ နှစ်ကြိမ်မြောက် သုံးကြိမ်မြောက် လျှောက်တင်ကြပြန်၏။ ထိုနောက် မင်းကြီးသည် ကိုယ်တိုင် ပုန်းကွယ်ကြည့်ရှု၍ မြင်တော်မူသဖြင့် အမတ်အားလုံးတို့ကို စည်းဝေးစေပြီးလျှင် ကြားသိစေ၏။ ထိုအမတ်တို့က 'ဤအမတ်သည် မင်းအား ပြစ်မှားသူဖြစ်၍ လက်ဖြတ်ခြင်းကို ထိုက်၏၊ ခြေဖြတ်ခြင်းကို ထိုက်၏' ဟု ဆိုကာ သံတံကျင်၌ လျှိုစေခြင်းတိုင်အောင် အပြစ်ပေးရန် နည်းမျိုးစုံကို ညွှန်ပြကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် 'ဤသူအား သတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ရိုက်နှက်ခြင်းကို ပြုလျှင် ငါ၌ ညှဉ်းဆဲခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ အသက်မှ ချလျှင် ပါဏာတိပါတကံ ဖြစ်ရာ၏။ ဥစ္စာကို သိမ်းယူလျှင် အဒိန္နဒါန်ကံ ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့သော အမှုတို့ကို ပြုခြင်းဖြင့် မသင့်တော်ချေ။ ဤသူ့ကို ငါ၏ တိုင်းနိုင်ငံမှ နှင်ထုတ်ကြလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမတ်တို့သည် ထိုအမတ်ကို တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်ကြကုန်၏။ ထိုအမတ်သည် မိမိ၏ ဥစ္စာရတနာနှင့် သားမယားကို ခေါ်ဆောင်၍ တစ်ပါးသော တိုင်းနိုင်ငံသို့ သွားလေ၏။ ထိုပြည်၌ မင်းကြီးသည် ကြားသိ၍ 'သင်သည် အဘယ်ကြောင့် လာသနည်း' ဟု မေး၏။ 'အရှင်မင်းကြီး၊ အရှင်မင်းကြီးကို ခစားလုပ်ကျွေးလိုသဖြင့် လာပါသည်' ဟု လျှောက်သော် ထိုမင်းသည် ဝန်ခံလက်ခံ၏။ ထိုအမတ်သည် ရက်အနည်းငယ် လွန်သဖြင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိသူ ဖြစ်လာသောအခါ ထိုမင်းအား 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပျားငယ်မရှိသော ပျားအုံကြီးကို အကျွန်ုပ် မြင်ရပါ၏။ ထိုပျားအုံကို စားမည့်သူ မရှိပါ' ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးသည် 'ဤသူသည် ငါ့ကို ပြက်ရယ်ပြုလို၍ ပြောသလော' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဂရုမပြုဘဲ နေ၏။ ထိုအမတ်သည် အခွင့်ကောင်းရသဖြင့် ထိုအကြောင်းကို သာလွန်ကောင်းမွန်စွာ ချီးမွမ်း၍ တစ်ဖန် လျှောက်ပြန်၏။ မင်းကြီးက 'ထိုပျားအုံဟူသည် အဘယ်နည်း' ဟု မေးသော် 'ဗာရာဏသီပြည် ဖြစ်ပါသည် အရှင်မင်းကြီး' ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးက 'သင်သည် ငါ့ကို ဗာရာဏသီပြည်သို့ ဆောင်သွား၍ သတ်လိုသလော' ဟု မေး၏။ ထိုအမတ်က 'အရှင်မင်းကြီး၊ ဤသို့ မမိန့်ပါလင့်။ အကယ်၍ မယုံကြည်ပါက သူလျှိုများကို စေလွှတ်တော်မူပါဦး' ဟု လျှောက်သော် ထိုရန်သူမင်းသည် သူလျှိုတို့ကို စေလွှတ်၏။ ထိုသူလျှိုတို့သည် သွား၍ မြို့တံခါးကို တူးပြီးလျှင် မင်းကြီး၏ အိပ်ခန်းဆောင်၌ ပေါ်ထွက်လာကြကုန်၏။

Rājā disvā ‘‘kissa āgatātthā’’ti pucchi. ‘‘Corā mayaṃ, mahārājā’’ti. Rājā tesaṃ dhanaṃ dāpetvā ‘‘mā puna evamakatthā’’ti ovaditvā vissajjesi. Te āgantvā tassa rañño ārocesuṃ. So punapi dvattikkhattuṃ tatheva vīmaṃsitvā ‘‘sīlavā rājā’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sīmantare ekaṃ nagaraṃ upagamma tattha amaccassa pāhesi ‘‘nagaraṃ vā me dehi yuddhaṃ vā’’ti. So brahmadattassa tamatthaṃ ārocāpesi ‘‘āṇāpetu devo kiṃ yujjhāmi, udāhu nagaraṃ demī’’ti. Rājā ‘‘na yujjhitabbaṃ, nagaraṃ datvā idhāgacchā’’ti pesesi. So tathā akāsi. Paṭirājāpi taṃ nagaraṃ gahetvā avasesanagaresupi tatheva dūtaṃ pāhesi. Tepi amaccā tatheva brahmadattassa ārocetvā tena ‘‘na yujjhitabbaṃ, idhāgantabba’’nti vuttā bārāṇasiṃ āgamaṃsu.

မင်းကြီးသည် မြင်တော်မူ၍ 'သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် လာကြသနည်း' ဟု မေး၏။ 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် သူခိုးများ ဖြစ်ကြပါသည်' ဟု လျှောက်သော် မင်းကြီးသည် ထိုသူတို့အား အလိုရှိသော ဥစ္စာတို့ကို ပေးစေပြီးလျှင် 'နောက်တစ်ဖန် ဤသို့ မပြုကြလင့်' ဟု ဆုံးမတော်မူ၍ လွှတ်လိုက်၏။ ထိုသူလျှိုတို့သည် ပြန်လာပြီးလျှင် မိမိတို့မင်းကြီးအား ကြားလျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုရန်သူမင်းသည် နောက်ထပ် နှစ်ကြိမ်သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ထို့အတူပင် စုံစမ်းပြီးသော် 'ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မင်းဖြစ်ပေသည်' ဟု ကြံစည်ကာ စစ်သည်လေးပါး ပါဝင်သော စစ်တပ်ကြီးကို ပြင်ဆင်စည်းရုံး၍ နယ်စပ်ရှိ မြို့တစ်မြို့သို့ ချဉ်းကပ်ကာ ထိုနေရာမှ အမတ်ထံသို့ 'ငါ့အား မြို့ကိုသော်လည်းကောင်း ပေးလော့၊ သို့မဟုတ် စစ်သော်လည်း တိုက်လော့' ဟု တမန်စေလွှတ်၏။ ထိုအမတ်သည် ဗြဟ္မဒတ်မင်းကြီးထံသို့ ထိုအကြောင်းကို 'အရှင်မင်းကြီး မိန့်တော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ် စစ်တိုက်ရမည်လော၊ သို့မဟုတ် မြို့ကို ပေးရမည်လော' ဟု လျှောက်ထားစေ၏။ မင်းကြီးသည် 'စစ်မတိုက်အပ်၊ မြို့ကို ပေးအပ်ပြီးလျှင် ဤငါတို့ရှိရာသို့ ပြန်လာလော့' ဟု စေလွှတ် မိန့်ကြား၏။ ထိုအမတ်သည်လည်း မင်းကြီး မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလေ၏။ ရန်သူမင်းသည်လည်း ထိုမြို့ကို သိမ်းယူပြီးလျှင် ကျန်ရှိသော မြို့တို့၌လည်း ထိုနည်းတူပင် တမန်စေလွှတ်ပြန်၏။ ထိုအမတ်တို့သည်လည်း ရှေးနည်းတူပင် ဗြဟ္မဒတ်မင်းကြီးအား လျှောက်တင်ကြရာ 'စစ်မတိုက်အပ်၊ ဤနေရာသို့ ပြန်လာကြကုန်လော့' ဟု မင်းကြီး၏ မိန့်ကြားချက်အရ ဗာရာဏသီပြည်သို့ ပြန်လာကြကုန်၏။

Tato amaccā brahmadattaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, tena saha yujjhāmā’’ti. Rājā – ‘‘mama pāṇātipāto bhavissatī’’ti vāresi. Amaccā – ‘‘mayaṃ, mahārāja, taṃ jīvaggāhaṃ gahetvā idheva ānessāmā’’ti nānāupāyehi rājānaṃ saññāpetvā ‘‘ehi mahārājā’’ti gantuṃ āraddhā. Rājā ‘‘sace sattamāraṇappaharaṇavilumpanakammaṃ na karotha, gacchāmī’’ti bhaṇati. Amaccā ‘‘na, deva, karoma, bhayaṃ dassetvā palāpemā’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā ghaṭesu dīpe pakkhipitvā rattiṃ gacchiṃsu. Paṭirājā taṃ divasaṃ bārāṇasisamīpe nagaraṃ gahetvā idāni kinti rattiṃ sannāhaṃ mocāpetvā pamatto niddaṃ okkami saddhiṃ balakāyena. Tato amaccā bārāṇasirājānaṃ gahetvā paṭirañño khandhāvāraṃ gantvā sabbaghaṭehi dīpe niharāpetvā ekapajjotāya senāya saddaṃ akaṃsu. Paṭirañño amacco mahābalaṃ disvā bhīto attano rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘uṭṭhehi amakkhikamadhuṃ khādāhī’’ti mahāsaddaṃ akāsi. Tathā dutiyopi, tatiyopi. Paṭirājā tena saddena paṭibujjhitvā [Pg.56] bhayaṃ santāsaṃ āpajji. Ukkuṭṭhisatāni pavattiṃsu. So ‘‘paravacanaṃ saddahitvā amittahatthaṃ pattomhī’’ti sabbarattiṃ taṃ taṃ vippalapitvā dutiyadivase ‘‘dhammiko rājā, uparodhaṃ na kareyya, gantvā khamāpemī’’ti cintetvā rājānaṃ upasaṅkamitvā jaṇṇukehi patiṭṭhahitvā ‘‘khama, mahārāja, mayhaṃ aparādha’’nti āha. Rājā taṃ ovaditvā ‘‘uṭṭhehi, khamāmi te’’ti āha. So raññā evaṃ vuttamatteyeva paramassāsappatto ahosi, bārāṇasirañño samīpeyeva janapade rajjaṃ labhi. Te aññamaññaṃ sahāyakā ahesuṃ.

ထိုအခါ အမတ်တို့သည် ဗြဟ္မဒတ်မင်းအား “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ထိုရန်သူမင်းနှင့်အတူ အကျွန်ုပ်တို့ စစ်တိုက်ကြပါအံ့” ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ မင်းကြီးက “ငါ့အား ပါဏာတိပါတကံ (သူ့အသက်သတ်မှု) ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု တားမြစ်၏။ အမတ်တို့က “မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုရန်သူမင်းကို အရှင်လတ်လတ် ဖမ်းဆီး၍ ဤအရပ်သို့သာလျှင် ဆောင်ခဲ့ပါအံ့” ဟု အထူးထူးသော ဥပါယ်တံမျဉ်းတို့ဖြင့် မင်းကြီးအား နားလည်အောင် ရှင်းပြပြီးလျှင် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ကြွတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထား၍ သွားရန် အားထုတ်ကြ၏။ မင်းကြီးက “အကယ်၍ သင်တို့သည် လှံဖြင့်ထိုးခြင်း၊ ရိုက်နှက်ခြင်း၊ လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ကြပါက ငါလိုက်အံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမတ်တို့က “အရှင်မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့ ထိုသို့မပြုလုပ်ပါ၊ ကြောက်လန့်အောင် ပြသ၍ ပြေးစေပါအံ့” ဟု လျှောက်တင်ကာ အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်သည်တော်တို့ကို ပြင်ဆင်ပြီးလျှင် အိုးတို့၌ ဆီမီးတို့ကို ထည့်ကာ ညဉ့်အခါ၌ ထွက်ခွာခဲ့ကြ၏။ ရန်သူမင်းသည် ထိုနေ့၌ ဗာရာဏသီမြို့အနီးရှိ မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး ဖြစ်၍ ယခု ညဉ့်အခါ၌ အန္တရာယ်ကင်းပြီဟု ထင်မှတ်ကာ ကိုယ်ဝတ်ချပ်ဝတ်တန်ဆာတို့ကို ချွတ်စေ၍ မေ့လျော့လျက် စစ်သည်တော်များနှင့်အတူ အိပ်ပျော်နေလေ၏။ ထိုအခါ အမတ်တို့သည် ဗာရာဏသီမင်းကို ခေါ်ဆောင်လျက် ရန်သူမင်း၏ တပ်စခန်းသို့ သွားရောက်ပြီးနောက် အိုးအားလုံးတို့မှ ဆီမီးတို့ကို ထုတ်စေ၍ စစ်သည်တော်တစ်ရပ်လုံး တစ်ပြိုင်နက် လင်းထိန်စေလျက် ဟစ်အော်ကြွေးကြော်သံကို ပြုကြ၏။ ရန်သူမင်း၏ အမတ်သည် များပြားလှသော စစ်သည်တော်တို့ကို မြင်ရသဖြင့် ကြောက်လန့်ကာ မိမိမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ “ထတော်မူပါ၊ ယင်မရှိသော ပျားလပို့ကို သုံးဆောင်တော်မူပါ” ဟု ကျယ်လောင်သောအသံဖြင့် အော်ဟစ်လေ၏။ ဒုတိယအမတ်၊ တတိယအမတ်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ပြုကြ၏။ ရန်သူမင်းသည် ထိုအသံကြောင့် နိုးလာကာ ကြောက်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ ရာနှင့်ချီသော ကြွေးကြော်သံများ ပေါ်ထွက်လာ၏။ ထိုရန်သူမင်းသည် “သူတစ်ပါးစကားကို ယုံကြည်မိသဖြင့် ငါသည် ရန်သူ့လက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရချေပြီ” ဟု တစ်ညလုံး မြည်တမ်းလျက် နောက်တစ်နေ့ မိုးသောက်သောအခါ “တရားစောင့်သောမင်းသည် သူတစ်ပါးအား ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်းကို မပြုရာ၊ ငါသွား၍ တောင်းပန်အံ့” ဟု ကြံစည်ကာ ဗာရာဏသီမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ ဒူးတုပ်ဝပ်စင်းလျက် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်၏ အပြစ်ကို ခွင့်လွှတ်တော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထား၏။ မင်းကြီးက ထိုရန်သူမင်းကို ဆုံးမတော်မူပြီးလျှင် “ထလော့၊ သင့်အား ငါခွင့်လွှတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမင်းသည် ဗာရာဏသီမင်းက ထိုသို့မိန့်တော်မူကာမျှဖြင့် အလွန်သက်သာရာရရှိပြီး ဗာရာဏသီပြည်၏ အနီး၌ရှိသော ဇနပုဒ်၌ မင်းအဖြစ်ကို ရရှိကာ ထိုမင်းနှစ်ပါးတို့သည် အချင်းချင်း အဆွေခင်ပွန်းကောင်းများ ဖြစ်ကြလေကုန်၏။

Atha brahmadatto dvepi senā sammodamānā ekato ṭhitā disvā ‘‘mamekassa cittānurakkhaṇāya asmiṃ janakāye khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitabindu na uppannaṃ. Aho sādhu, aho suṭṭhu, sabbe sattā sukhitā hontu, averā hontu, abyāpajjhā hontū’’ti mettājhānaṃ uppādetvā, tadeva pādakaṃ katvā, saṅkhāre sammasitvā, paccekabodhiñāṇaṃ sacchikatvā, sayambhutaṃ pāpuṇi. Taṃ maggasukhena phalasukhena sukhitaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ amaccā paṇipātaṃ katvā āhaṃsu – ‘‘yānakālo, mahārāja, vijitabalakāyassa sakkāro kātabbo, parājitabalakāyassa bhattaparibbayo dātabbo’’ti. So āha – ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā, paccekabuddho nāmāha’’nti. Kiṃ devo bhaṇati, na edisā paccekabuddhā hontīti? Kīdisā, bhaṇe, paccekabuddhāti? Paccekabuddhā nāma dvaṅgulakesamassu aṭṭhaparikkhārayuttā bhavantīti. So dakkhiṇahatthena sīsaṃ parāmasi, tāvadeva gihiliṅgaṃ antaradhāyi, pabbajitaveso pāturahosi, dvaṅgulakesamassu aṭṭhaparikkhārasamannāgato vassasatikattherasadiso ahosi. So catutthajjhānaṃ samāpajjitvā hatthikkhandhato vehāsaṃ abbhuggantvā padumapupphe nisīdi. Amaccā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, kammaṭṭhānaṃ, kathaṃ adhigatosī’’ti pucchiṃsu. So yato assa mettājhānakammaṭṭhānaṃ ahosi, tañca vipassanaṃ vipassitvā adhigato, tasmā tamatthaṃ dassento udānagāthañca byākaraṇagāthañca imaññeva gāthaṃ abhāsi ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti.

ထိုအခါ ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ တပေါင်းတည်း ရပ်တည်နေကြသော စစ်သည်တော် နှစ်ဖက်လုံးကို မြင်၍ “ငါတစ်ဦးတည်း၏ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် ဤလူအစုအဝေး၌ ယင်ကောင်ငယ်တစ်ကောင် သောက်လောက်ရုံမျှသော သွေးစက်မျှပင် မထွက်ခဲ့ချေ။ အို... ကောင်းလေစွ၊ အို... ကောင်းမြတ်လှပေစွ။ သတ္တဝါအားလုံး ချမ်းသာကြပါစေ၊ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ၊ ဆင်းရဲကင်းကြပါစေ” ဟု မေတ္တာဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ထိုမေတ္တာဈာန်ကိုပင် အခြေခံပြုကာ သင်္ခါရတရားတို့ကို ဝိပဿနာသုံးသပ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ကိုယ်တော်တိုင် သစ္စာတရားကို သိမြင်တော်မူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ မဂ်ချမ်းသာ၊ ဖိုလ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် ချမ်းသာစွာ ဆင်ကျောက်ကုန်းပေါ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသော ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို အမတ်တို့သည် ရှိခိုးဦးချလျက် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ကြွရမည့်အချိန် ရောက်ပါပြီ၊ အောင်နိုင်သော စစ်သည်တို့အား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုအပ်ပါ၏၊ ရှုံးနိမ့်သော စစ်သည်တို့အား ရိက္ခာကို ပေးလှူအပ်ပါ၏” ဟု လျှောက်ထားကြ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါက “အချင်းတို့၊ ငါသည် မင်းမဟုတ်တော့ပြီ၊ ငါသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အရှင်မင်းကြီး ဘာမိန့်တော်မူပါသနည်း၊ ဤကဲ့သို့သော လူအသွင်ရှိသူတို့သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ မဖြစ်နိုင်ပါ” ဟု လျှောက်ကြသော် “အချင်းတို့၊ သို့ဖြစ်လျှင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ဘယ်ကဲ့သို့ သဘောရှိသနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့မည်သည်မှာ လက်နှစ်သစ်ခန့်ရှိသော ဆံပင်မုတ်ဆိပ် ရှိကြပြီး ရဟန်းပရိက္ခရာ ရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံကြပါသည်” ဟု လျှောက်ကြ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် လက်ယာလက်ဖြင့် ဦးခေါင်းကို သုံးသပ်တော်မူ၏၊ ထိုခဏ၌ပင် လူ၏အသွင်သည် ကွယ်ပျောက်၍ ရဟန်းအသွင်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာရာ၊ လက်နှစ်သစ်မျှရှိသော ဆံပင်မုတ်ဆိပ်နှင့် ရဟန်းပရိက္ခရာ ရှစ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက် ဝါတစ်ရာရသော မထေရ်ကြီးနှင့် တူတော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ဆင်ကျောက်ကုန်းမှ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ ကြာပဒုမ္မာပွင့်ပေါ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ အမတ်တို့သည် ရှိခိုးကာ “အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်း၍ ဘယ်ကဲ့သို့ ဤတရားကို ရတော်မူပါသနည်း” ဟု လျှောက်ထားမေးမြန်းကြ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် မိမိအား မေတ္တာဈာန်ကမ္မဋ္ဌာန်းရှိခဲ့ပုံနှင့် ထိုမေတ္တာဈာန်ကိုပင် ဝိပဿနာပွားများ၍ တရားထူးရရှိခဲ့ပုံ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် ဥဒါန်ဂါထာလည်းဖြစ်၊ ဗျာကရဏဂါထာလည်းဖြစ်သော “သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ” ဟူသော ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူလေ၏။

Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma. Nidhāyāti nikkhipitvā. Daṇḍanti [Pg.57] kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ ca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃkiñci ekampi. Tesanti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo, khetrajo, dinnako, antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.

ထိုဂါထာ၌ “သဗ္ဗေသု” ဟူသည်မှာ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံသော။ “ဘူတေသု” ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၌။ ဤကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းမျှသာတည်း၊ အကျယ်ကိုမူ ရတနသုတ်အဖွင့်၌ ဆိုပေအံ့။ “နိဓာယ” ဟူသည်မှာ စွန့်ချ၍ (ချထား၍)။ “ဒဏ္ဍံ” ဟူသည်မှာ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ ဟူသော ဒုစရိုက်ဒဏ်ကို ဆိုလိုသည်၊ ဤသည်ကား ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့၏ အမည်တည်း။ စင်စစ် ကာယဒုစရိုက်သည် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် “ဒဏ်” မည်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏၊ ဆုံးရှုံးပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ ဝစီဒုစရိုက်နှင့် မနောဒုစရိုက်သည်လည်း “ဒဏ်” မည်၏။ သို့မဟုတ် ရိုက်နှက်တတ်သော ဓား၊ လှံ၊ လက်နက်တန်ဆာကိုပင် “ဒဏ်” ဟု ခေါ်ဆို၍ ထိုလက်နက်ကို ချထားခြင်းဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ “အဝိဟေဌယံ” ဟူသည်မှာ မညှဉ်းဆဲဘဲ။ “အညတရံပိ” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကိုမျှပင်။ “တေသံ” ဟူသည်မှာ ထိုခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့တွင်။ “န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ” ဟူသည်မှာ မိမိရင်ဝယ်ဖြစ်သောသား (အတြဇ)၊ လယ်ယာမြေမှရသောသား (ခေတြဇ)၊ ပေးကမ်းသောသား (ဒိန်နက)၊ တပည့်သား (အန္တေဝါသိက) ဟူသော ဤသားလေးမျိုးတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော သားကိုမျှ အလိုမရှိရာ။ “ကုတော သဟာယံ” ဟူသည်မှာ သားကိုပင် အလိုမရှိပါက အဆွေအဖော်ကိုမူကား အဘယ်မှာလျှင် အလိုရှိအံ့နည်း။

Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassāpi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko – evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti – evaṃ adutiyaṭṭhena eko.

“ဧကော” ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုခြင်းဟူသော ရေတွက်မှုဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း၊ အဖော်မရှိခြင်းအနက်ဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း၊ တဏှာကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း၊ ကိလေသာ လုံးဝကင်းစင်ခြင်းဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ရဟန်းတစ်ထောင်၏ အလယ်၌ နေသော်လည်း လူတို့၏ သံယောဇဉ်ကို ဖြတ်တောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဦးတည်း မည်၏ — ဤသည်မှာ ရဟန်းပြုခြင်းဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်းတည်း။ တစ်ဦးတည်းရပ်၏၊ တစ်ဦးတည်းသွား၏၊ တစ်ဦးတည်းထိုင်၏၊ တစ်ဦးတည်းအိပ်၏၊ တစ်ဦးတည်း သွားလာလှုပ်ရှားနေထိုင်၏ — ဤသည်မှာ အဖော်မရှိခြင်းအနက်ဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်းတည်း။

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“တဏှာလျှင် အဖော်ရှိသော ယောကျာ်းသည် ကာလရှည်မြင့်စွာ သံသရာဝယ် ကျင်လည်ရသဖြင့် ဤဘဝ ထိုဘဝသို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော သံသရာမှ မလွန်မြောက်နိုင်။

‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

“ဤသို့ တဏှာသည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်ဟူသော အပြစ်ကို သိ၍၊ တဏှာကင်းစင်ကာ စွဲလမ်းမှုမရှိဘဲ သတိရှိသော ရဟန်းသည် လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။”

Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti – evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti – evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

ဤသို့ တဏှာကို ပယ်သတ်ခြင်းအနက်ဖြင့် တစ်ဦးတည်း မည်၏။ ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်သတ်ပြီး၊ အမြစ်ပြတ်ပြီး၊ ထန်းပင်ငုတ်ကဲ့သို့ ပြုပြီး၊ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောရှိသဖြင့် ကိလေသာ လုံးဝကင်းစင်သောကြောင့် တစ်ဦးတည်း မည်၏။ ဆရာမရှိဘဲ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို တစ်ဦးတည်း ထိုးထွင်းသိမြင်သူအဖြစ်ဖြင့် တစ်ဦးတည်း မည်၏။

Careti yā imā aṭṭha cariyāyo; seyyathidaṃ – paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigatapphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu [Pg.58] patticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā ‘‘adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyatantīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī’’ti (paṭi. ma. 1.197; 3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā. Tāhipi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti ettha khaggavisāṇaṃ nāma khaggamigasiṅgaṃ. Kappasaddassa atthaṃ vitthārato maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ pakāsayissāma. Idha panāyaṃ ‘‘satthukappena vata, bho, kira sāvakena saddhiṃ mantayamānā’’ti (ma. ni. 1.260) evamādīsu viya paṭibhāgo veditabbo. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.

ကျင့်ရာ၏ (စရေ) ဟူရာ၌ ဤရှစ်ပါးသော စရိယတရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ အဘယ်သည်တို့နည်းဟူမူ - ဆုတောင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လေးပါးသော ဣရိယာပုတ်တို့၌ ဖြစ်သော ဣရိယာပထစရိယ၊ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့ကို စောင့်ရှောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့၌ ဖြစ်သော အာယတနစရိယ၊ မပြတ်မေ့လျော့သော အပ္ပမာဒတရားဖြင့် နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လေးပါးသော သတိပဋ္ဌာန်တို့၌ ဖြစ်သော သတိစရိယ၊ ဈာန်စိတ်ကို အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ကုန်သော သူတို့အား လေးပါးသော ဈာန်တို့၌ ဖြစ်သော သမာဓိစရိယ၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လေးပါးသော အရိယသစ္စာတို့၌ ဖြစ်သော ဉာဏစရိယ၊ ကောင်းစွာ ကျင့်ကုန်သော သူတို့အား လေးပါးသော အရိယမဂ်တို့၌ ဖြစ်သော မဂ္ဂစရိယ၊ ရအပ်ပြီးသော ဖိုလ်ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လေးပါးသော သာမညဖိုလ်တရားတို့၌ ဖြစ်သော ပတ္တိစရိယ (ပကတိစရိယ)၊ သုံးဆူသော ဘုရားတို့အား ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်သော လောကတ္ထစရိယ (ကမ္ဘာသူကမ္ဘာသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ခြင်း) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုလောကတ္ထစရိယသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတို့အား တစိတ်တဒေသအားဖြင့်သာ ရှိ၏။ ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည်ကား - 'စရိယဟူသည် ရှစ်ပါးသော စရိယတရားတို့ဖြစ်၍ ဣရိယာပထစရိယ အစရှိသဖြင့် အကျယ်ကို သိအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်ရာ ထိုစရိယတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံရာ၏ဟူသည် အနက်တည်း။ တစ်နည်းသော်ကား သဒ္ဓါတရားဖြင့် သက်ဝင်ယုံကြည်သူသည် သဒ္ဓါဖြင့် ကျင့်၏၊ ဝီရိယကို ချီးမြှောက်သူသည် ဝီရိယဖြင့် ကျင့်၏၊ သတိကို ရှေးရှုထင်စေသူသည် သတိဖြင့် ကျင့်၏၊ မပျံ့လွင့်သောစိတ်ရှိသူသည် သမာဓိဖြင့် ကျင့်၏၊ ပိုင်းခြားသိသူသည် ပညာဖြင့် ကျင့်၏၊ အထူးသိသူသည် ဝိညာဉ်ဖြင့် ကျင့်၏၊ ဤသို့ ကျင့်သောသူအား ကုသိုလ်တရားတို့ တိုးပွားတည်တံ့ကုန်၏ဟူ၍ အာယတနစရိယဖြင့် ကျင့်၏၊ ဤသို့ ကျင့်သောသူသည် ထူးမြတ်သော တရားထူးကို ရ၏ဟူ၍ ဝိသေသစရိယဖြင့် ကျင့်၏ဟု ဤသို့ အခြားသော ရှစ်ပါးသော စရိယတရားတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစရိယတရားတို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံရာ၏ဟူသည် အနက်တည်း။ 'ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပေါ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ခဂ္ဂဝိသာဏ မည်သည်ကား ကြံ့၏ ဦးချိုတည်း။ 'ကပ္ပ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မင်္ဂလသုတ်အဖွင့်၌ အကျယ်အားဖြင့် ပြဆိုအံ့။ ဤသုတ်၌မူ 'ကပ္ပ' သဒ္ဒါသည် 'မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသော တပည့်တော်နှင့် တိုင်ပင်လျက် ကျင့်သောသူ' ဟူသော စကားရပ်မျိုး၌ကဲ့သို့ 'တူမျှခြင်း' အနက်ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ 'ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပေါ' ဟူသည် ကြံ့ချိုနှင့် တူသော အလားရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဤသုတ်၌ ပုဒ်အနက်ကို ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။

Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbā – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattanena tappaṭipakkhabhūtāya mettāya parahitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca. Yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhayanti, tathā aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ. Imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhīti ayaṃ tāva adhippāyo.

အဓိပ္ပါယ် ဆက်စပ်မှု (အနုသန္ဓေ) အားဖြင့်မူ ဤသို့ သိအပ်၏ - သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ဖြစ်စေအပ်သော ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နှိပ်စက်ခြင်း 'ဒဏ်' သည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေ၏။ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ထိုဒဏ်ကို မဖြစ်စေခြင်းဖြင့်၊ ထိုဒဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မေတ္တာတရားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သူတပါး၏ အကျိုးကို ဆောင်ရွက်သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ဘေးမဲ့ပေး၍ (ဒဏ်ကို ချထား၍)၊ ချအပ်ပြီးသော ဒဏ်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့်ပင်။ လက်နက်ကို မချရသေးသော သတ္တဝါတို့သည် အခြားသော သတ္တဝါတို့ကို လှံတုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဓားလက်နက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခဲအုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ညှဉ်းဆဲသကဲ့သို့ မညှဉ်းဆဲဘဲ၊ ထိုသတ္တဝါတို့တွင် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သတ္တဝါကိုမျှ မညှဉ်းဆဲဘဲ နေ၏။ ဤမေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို အမှီပြု၍ ထိုမေတ္တာဈာန်၌ ရှိသော ဝေဒနာသဘော၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်သဘောတို့ကို ထိုသဘောအစဉ်အတိုင်း ဝိပဿနာရှု၍၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သင်္ခတတရားတို့ကိုလည်း ဝိပဿနာရှုလျက် ဤပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ရလေပြီဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ရှေးဦးစွာသော အဓိပ္ပါယ်တည်း။

Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte punāhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti. Atha paccekabuddho āha – ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrādhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ [Pg.59] kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ? Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantuṃ mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha na icchathā’’ti vutte so paccekabuddho ‘‘na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenatthena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Evaṃ vatvā pekkhamānasseva mahājanassa ākāse uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi.

ဤသည်ကား အနုသန္ဓေစကားတည်း - ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်ရှိသော် ထိုအမတ်တို့က 'အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ အဘယ်အရပ်သို့ ကြွတော်မူပါအံ့နည်း' ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် 'ရှေးပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် အဘယ်အရပ်၌ နေတော်မူကြသနည်း' ဟု ဆင်ခြင်တော်မူ၍ 'ဂန္ဓမာဒနတောင်၌ နေကြကုန်၏' ဟု သိတော်မူသဖြင့် 'ဂန္ဓမာဒနတောင်သို့ ကြွအံ့' ဟု မိန့်တော်မူရာ၊ အမတ်တို့က 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့ကို ယခု စွန့်ပစ်တော်မူပါပြီလော၊ အလိုမရှိတော့ပြီလော' ဟု တဖန် လျှောက်ထားကြပြန်၏။ ထိုအခါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် 'သားကို မလိုလားအပ်' ဟူသော အစရှိသော တရားစကားအားလုံးကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အဓိပ္ပါယ်ကား - အိုအမတ်တို့၊ ငါသည် ယခုအခါ ကိုယ်တိုင်မွေးသော သားအစရှိသည်တို့တွင် တစ်ဦးတစ်ယောက်သော သားကိုမျှ အလိုမရှိတော့ပေ၊ သင်တို့ကဲ့သို့သော အပေါင်းအဖော်ကိုမူ အဘယ်ကြောင့် အလိုရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် သင်တို့ထဲမှ ငါနှင့်အတူ သွားရန် သို့မဟုတ် ငါကဲ့သို့ ဖြစ်ရန် အလိုရှိသောသူသည် ကြံ့ဂျိုနှင့်တူစွာ တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏။ တစ်နည်းသော်ကား ထိုအမတ်တို့က 'အရှင်ဘုရား၊ ယခု အကျွန်ုပ်တို့ကို စွန့်ပစ်ပါပြီလော၊ အလိုမရှိတော့ပြီလော' ဟု လျှောက်ထားကြသော် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် 'ကိုယ်တိုင်မွေးသော သားကိုပင် အလိုမရှိပါဘဲ အပေါင်းအဖော်ကို အဘယ်သို့ အလိုရှိအံ့နည်း' ဟု မိန့်တော်မူကာ၊ မိမိ၏ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်ဖြင့် တစ်ဦးတည်း ကျင့်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မြင်၍၊ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ ပီတိသောမနဿ စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ 'ကြံ့ဂျိုနှင့်တူစွာ တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏' ဟူသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို ကျူးရင့်တော်မူ၏။ ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် လူအပေါင်းတို့ ကြည့်နေကြစဉ်ပင် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်တော်မူ၍ ဂန္ဓမာဒနတောင်သို့ ကြွသွားတော်မူလေ၏။

Gandhamādano nāma himavati cūḷakāḷapabbataṃ, mahākāḷapabbataṃ, nāgapaliveṭhanaṃ, candagabbhaṃ, sūriyagabbhaṃ, suvaṇṇapassaṃ, himavantapabbatanti satta pabbate atikkamma hoti. Tattha nandamūlakaṃ nāma pabbhāraṃ paccekabuddhānaṃ vasanokāso. Tisso ca guhāyo – suvaṇṇaguhā, maṇiguhā, rajataguhāti. Tattha maṇiguhādvāre mañjūsako nāma rukkho yojanaṃ ubbedhena, yojanaṃ vitthārena. So yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni tāni pupphayati visesena paccekabuddhāgamanadivase. Tassūparito sabbaratanamāḷo hoti. Tattha sammajjanakavāto kacavaraṃ chaḍḍeti, samakaraṇavāto sabbaratanamayaṃ vālikaṃ samaṃ karoti, siñcanakavāto anotattadahato ānetvā udakaṃ siñcati, sugandhakaraṇavāto himavantato sabbesaṃ gandharukkhānaṃ gandhe āneti, ocinakavāto pupphāni ocinitvā pāteti, santharakavāto sabbattha santharati. Sadā paññattāneva cettha āsanāni honti, yesu paccekabuddhuppādadivase uposathadivase ca sabbapaccekabuddhā sannipatitvā nisīdanti. Ayaṃ tattha pakati. Abhisambuddha-paccekabuddho tattha gantvā paññattāsane nisīdati. Tato sace tasmiṃ kāle aññepi paccekabuddhā saṃvijjanti, tepi taṅkhaṇaṃ sannipatitvā paññattāsanesu nisīdanti. Nisīditvā ca kiñcideva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhahanti, tato saṅghatthero adhunāgatapaccekabuddhaṃ sabbesaṃ anumodanatthāya ‘‘kathamadhigata’’nti kammaṭṭhānaṃ pucchati. Tadāpi so tameva attano udānabyākaraṇagāthaṃ bhāsati. Puna bhagavāpi āyasmatā ānandena puṭṭho tameva gāthaṃ bhāsati, ānando ca saṅgītiyanti evamekekā gāthā paccekasambodhiabhisambuddhaṭṭhāne, mañjūsakamāḷe[Pg.60], ānandena pucchitakāle, saṅgītiyanti catukkhattuṃ bhāsitā hotīti.

ဂန္ဓမာဒနတောင် မည်သည်ကား ဟိမဝန္တာတော၌ စူဠကာဠတောင်၊ မဟာကာဠတောင်၊ နာဂပလိဝေဋ္ဌနတောင်၊ စန္ဒဂဗ္ဘတောင်၊ သူရိယဂဗ္ဘတောင်၊ သုဝဏ္ဏပဿတောင်၊ ဟိမဝန္တာတောင် ဟူသော တောင်ခုနစ်လုံးကို လွန်၍ တည်ရှိ၏။ ထိုဂန္ဓမာဒနတောင်၌ နန္ဒမူလက အမည်ရှိသော တောင်ဝှမ်းသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ သီတင်းသုံးရာ နေရာဖြစ်၏။ ရွှေဂူ၊ ပတ္တမြားဂူ၊ ငွေဂူဟူ၍ ဂူသုံးလုံး ရှိကုန်၏။ ထိုဂူတို့အနက် ပတ္တမြားဂူဝ၌ မဉ္ဇူသက အမည်ရှိသော သစ်ပင်သည် အမြင့် တစ်ယူဇနာ၊ အကျယ် တစ်ယူဇနာ ရှိ၏။ ထိုမဉ္ဇူသကပင်သည် ရေ၌ဖြစ်စေ၊ ကုန်း၌ဖြစ်စေ ပွင့်တတ်သော ပန်းအားလုံးတို့ကို ပွင့်စေ၏။ အထူးသဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ကြွရောက်တော်မူသော နေ့၌ ပွင့်၏။ ထိုအထက်၌ အလုံးစုံသော ရတနာတို့ဖြင့်ပြီးသော တလင်းပြင် ရှိ၏။ ထိုတလင်းပြင်၌ တံမြက်လှည်းသောလေက အမှိုက်သရိုက်ကို စွန့်ပစ်၏၊ ညီညာစေသောလေက အလုံးစုံ ရတနာမြေမှုန့်သဲတို့ကို ညီညာအောင် ပြုပြင်ပေး၏၊ ရေဖြန်းသောလေက အနဝတတ်အိုင်မှ ရေကိုဆောင်၍ ဖျန်းဆွတ်၏၊ နံ့သာဆောင်သောလေက ဟိမဝန္တာတောရှိ ခပ်သိမ်းသော နံ့သာပင်တို့မှ နံ့သာရနံ့ကို ဆောင်ခဲ့၏၊ ပန်းဆွတ်သောလေက ပန်းပွင့်တို့ကို ဆွတ်ခူး၍ ကြွေကျစေ၏၊ ခင်းကျင်းသောလေက ပန်းတို့ကို အနှံ့အပြား ခင်းကျင်းပေး၏။ ထိုနေရာ၌ အမြဲတစေ ခင်းကျင်းပြင်ဆင်ထားသော နေရာထိုင်ခင်း (ခေါ်) အာသနတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုနေရာတို့၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပွင့်ထွန်းသောနေ့၌ လည်းကောင်း၊ ဥပုသ်နေ့၌ လည်းကောင်း ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအားလုံးတို့သည် စုဝေး၍ သီတင်းသုံးတော်မူကြ၏။ ဤသည်ကား ထိုနေရာ၏ ပကတိသဘာဝတည်း။ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို အသစ်ရရှိတော်မူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ထိုနေရာသို့ ကြွရောက်၍ ပြင်ဆင်ထားသော နေရာ၌ သီတင်းသုံး၏။ ထိုအခါ အကယ်၍ အခြားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ရှိနေကြပါမူ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း ထိုခဏ၌ စုဝေးရောက်ရှိလာကြပြီး ခင်းကျင်းထားသော နေရာတို့၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြ၏။ သီတင်းသုံးပြီးသော် တစ်စုံတစ်ခုသော သမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူကြပြီးလျှင် ထကြကုန်၏။ ထို့နောက် သံဃထေရ်ဖြစ်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် အားလုံးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ဝမ်းမြောက်စိမ့်သောငှါ 'အဘယ်သို့သော တရားကို ရသနည်း' ဟု အသစ်ရောက်လာသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌လည်း ထိုအသစ်ရောက်လာသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် မိမိ၏ ထိုဥဒါန်းဂါထာ (ဗျာကရဏဂါထာ) ကိုသာ ရွတ်ဆိုပြတော်မူ၏။ တစ်ဖန် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အရှင်အာနန္ဒာ မေးလျှောက်အပ်သဖြင့် ထိုဂါထာကိုပင် ဟောတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း သင်္ဂါယနာတင်သောအခါ၌ ထိုဂါထာကိုပင် ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ပုဒ်ချင်းစီသော ဂါထာတို့ကို ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ကိုယ်တိုင်ထိုးထွင်းသိမြင်ရာ အရပ်၌လည်းကောင်း၊ မဉ္ဇူသက သစ်ပင်တလင်းပြင်၌လည်းကောင်း၊ အရှင်အာနန္ဒာ မေးလျှောက်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ သင်္ဂါယနာတင်သောအခါ၌လည်းကောင်း လေးကြိမ်တိုင်တိုင် ရွတ်ဆိုဟောကြားအပ်ပြီး ဖြစ်လေသည်။

Paṭhamagāthāvaṇṇanā samattā.

ပထမဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပြီ။

36. Saṃsaggajātassāti kā uppatti? Ayampi paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane vīsati vassasahassāni purimanayeneva samaṇadhammaṃ karonto kasiṇaparikammaṃ katvā, paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā, nāmarūpaṃ vavatthapetvā, lakkhaṇasammasanaṃ katvā, ariyamaggaṃ anadhigamma brahmaloke nibbatti. So tato cuto bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi uppajjitvā purimanayeneva vaḍḍhamāno yato pabhuti ‘‘ayaṃ itthī ayaṃ puriso’’ti visesaṃ aññāsi, tatupādāya itthīnaṃ hatthe na ramati, ucchādananhāpanamaṇḍanādimattampi na sahati. Taṃ purisā eva posenti, thaññapāyanakāle dhātiyo kañcukaṃ paṭimuñcitvā purisavesena thaññaṃ pāyenti. So itthīnaṃ gandhaṃ ghāyitvā saddaṃ vā sutvā rodati, viññutaṃ pattopi itthiyo passituṃ na icchati, tena taṃ anitthigandhotveva sañjāniṃsu.

၃၆. “သံသဂ္ဂဇာတဿ” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဤပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းသည်လည်း ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အနှစ်နှစ်သောင်းပတ်လုံး ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ခဲ့၍ အဆုံး၌ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြုပြီးလျှင် ပထမဈာန်ကို ဖြစ်စေ၍ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားကာ လက္ခဏာရေးသုံးသပ်ခြင်းကို ပြုသော်လည်း အရိယမဂ်ကို မရရှိဘဲ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်လေ၏။ ထိုသူသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှ စုတေခဲ့၍ ဗာရာဏသီမင်း၏ မိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်ကာ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ကြီးပြင်းလာခဲ့ရာ “ဤသူကား မိန်းမတည်း၊ ဤသူကား ယောက်ျားတည်း” ဟု အထူးကို ခွဲခြားသိတတ်သည့် အချိန်မှစ၍ မိန်းမတို့၏ လက်၌ မမွေ့လျော်တော့ပေ။ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်းနှင့် တန်ဆာဆင်ပေးခြင်း အစရှိသည်တို့ကို မျှပင် သည်းမခံနိုင်ချေ။ ထိုမင်းသားကို ယောက်ျားတို့ကသာ ပြုစုစောင့်ရှောက်ကြရကုန်၏။ နို့စို့ရမည့် အရွယ်၌လည်း နို့ထိန်းမတို့သည် ရင်ဖုံးအင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကာ ယောက်ျားအသွင်ဖြင့်သာ နို့တိုက်ကြရကုန်၏။ သူသည် မိန်းမတို့၏ အနံ့ကို ရလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ အသံကို ကြားရလျှင်သော်လည်းကောင်း ငိုတတ်၏။ အသိဉာဏ် လိမ္မာသော အရွယ်သို့ ရောက်သော်လည်း မိန်းမတို့ကို မမြင်လိုပေ။ ထို့ကြောင့် လူတို့က ထိုမင်းသားကို “အနိတ္ထိဂန္ဓ” ဟုသာ မှည့်ခေါ်ကြကုန်၏။

Tasmiṃ soḷasavassuddesike jāte rājā ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti nānākulehi tassa anurūpā kaññāyo ānetvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘kumāraṃ ramāpehī’’ti. Amacco upāyena taṃ ramāpetukāmo tassa avidūre sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā nāṭakāni payojāpesi. Kumāro gītavāditasaddaṃ sutvā – ‘‘kasseso saddo’’ti āha. Amacco ‘‘taveso, deva, nāṭakitthīnaṃ saddo, puññavantānaṃ īdisāni nāṭakāni honti, abhirama, deva, mahāpuññosi tva’’nti āha. Kumāro amaccaṃ daṇḍena tāḷāpetvā nikkaḍḍhāpesi. So rañño ārocesi. Rājā kumārassa mātarā saha gantvā, kumāraṃ khamāpetvā, puna amaccaṃ appesi. Kumāro tehi atinippīḷiyamāno seṭṭhasuvaṇṇaṃ datvā suvaṇṇakāre āṇāpesi – ‘‘sundaraṃ itthirūpaṃ karothā’’ti. Te vissakammunā nimmitasadisaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ itthirūpaṃ katvā dassesuṃ. Kumāro disvā vimhayena sīsaṃ cāletvā mātāpitūnaṃ pesesi ‘‘yadi īdisiṃ itthiṃ labhissāmi, gaṇhissāmī’’ti. Mātāpitaro [Pg.61] ‘‘amhākaṃ putto mahāpuñño, avassaṃ tena saha katapuññā kāci dārikā loke uppannā bhavissatī’’ti taṃ suvaṇṇarūpaṃ rathaṃ āropetvā amaccānaṃ appesuṃ ‘‘gacchatha, īdisiṃ dārikaṃ gavesathā’’ti. Te gahetvā soḷasa mahājanapade vicarantā taṃ taṃ gāmaṃ gantvā udakatitthādīsu yattha yattha janasamūhaṃ passanti, tattha tattha devataṃ viya suvaṇṇarūpaṃ ṭhapetvā nānāpupphavatthālaṅkārehi pūjaṃ katvā, vitānaṃ bandhitvā, ekamantaṃ tiṭṭhanti – ‘‘yadi kenaci evarūpā diṭṭhapubbā bhavissati, so kathaṃ samuṭṭhāpessatī’’ti? Etenupāyena aññatra maddaraṭṭhā sabbe janapade āhiṇḍitvā taṃ ‘‘khuddakaraṭṭha’’nti avamaññamānā tattha paṭhamaṃ agantvā nivattiṃsu.

ထိုမင်းသား အသက် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ် အရွယ်သို့ ရောက်လတ်သော် မင်းကြီးသည် “မင်းမျိုးနွယ်ကို တည်တံ့စေအံ့” ဟု ကြံရွယ်ကာ အထူးထူးသော မင်းမျိုးတို့မှ ထိုမင်းသားနှင့် လျောက်ပတ်သော သမီးကညာတို့ကို ဆောင်ယူခဲ့၍ “မင်းသားကို မွေ့လျော်စံပယ်စေလော့” ဟု အမတ်တစ်ဦးအား စေခိုင်းလေ၏။ ထိုအမတ်သည် တစ်ခုသော ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် မင်းသားကို မွေ့လျော်စေလိုသဖြင့် မင်းသား၏ မနီးမဝေးသော အရပ်၌ တင်းတိမ်ရံစေ၍ ကချေသည်တို့ကို ကပြစေ၏။ မင်းသားသည် သီချင်းသံ၊ တီးမှုတ်သံတို့ကို ကြားရသော် “ဤအသံသည် မည်သူ့အသံနည်း” ဟု မေး၏။ အမတ်ကလည်း “အရှင်မင်းသား၊ ဤအသံသည် အရှင်မင်းသား၏ ကချေသည် မိန်းမတို့၏ အသံ ဖြစ်ပါသည်။ ဘုန်းကံကြီးမားသောသူတို့အားသာ ဤသို့သော ကချေသည်မျိုး ရှိတတ်ပါသည်။ အရှင်မင်းသားသည် အလွန်တရာ ဘုန်းကံကြီးမားလှပါသဖြင့် စံပယ်တော်မူပါလော့” ဟု လျှောက်တင်၏။ မင်းသားသည် ထိုအမတ်ကို တုတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်စေ၍ နှင်ထုတ်စေ၏။ ထိုအမတ်သည် မင်းကြီးအား ကြားလျှောက်လေသော် မင်းကြီးသည် မင်းသား၏ မိခင်နှင့်အတူ သွားရောက်ကာ မင်းသားအား တောင်းပန်စကားပြော၍ ထိုအမတ်ကိုပင် ထပ်မံစေလွှတ်ပြန်၏။ မင်းသားသည် ထိုသူတို့၏ အလွန်အမင်း တိုက်တွန်းနှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် အကောင်းဆုံး ရွှေစင်တို့ကို ပေးကာ ရွှေပန်းထိမ်သည်တို့ကို “လှပသော မိန်းမရုပ်ကို ပြုလုပ်ကြလော့” ဟု စေခိုင်း၏။ ရွှေပန်းထိမ်သည်တို့သည်လည်း ဝိသကြုံနတ်သား ဖန်ဆင်းအပ်သကဲ့သို့ အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ရွှေမိန်းမရုပ်ကို ပြုလုပ်၍ ပြသကြကုန်၏။ မင်းသားသည် မြင်လျှင် အံ့ဩစွာဖြင့် ဦးခေါင်းကို လှုပ်ကာ မိဘတို့ထံသို့ စေလွှတ်၍ “ဤရွှေရုပ်ကဲ့သို့သော အဆင်းရှိသော မိန်းမကို ရရှိပါက ငါသည် သိမ်းပိုက်အံ့” ဟု ပြောဆို၏။ မိဘတို့ကလည်း “ငါတို့သားသည် ဘုန်းကံကြီးမားလှ၏၊ မချွတ်ဧကန် ထိုမင်းသားနှင့်အတူ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုခဲ့ဖူးသော သမီးကညာတစ်ဦးသည် လူ့ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်နေပေလိမ့်မည်” ဟု ကြံစည်ကာ ထိုရွှေရုပ်ကို ရထားပေါ်၌ တင်၍ “သင်တို့ သွားကြလော့၊ ဤရွှေရုပ်နှင့် တူသော သမီးကညာကို ရှာဖွေကြလော့” ဟု အမတ်တို့အား စေလွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ ထိုအမတ်တို့သည် ရွှေရုပ်ကို ယူဆောင်လျက် တိုင်းကြီး တစ်ဆယ့်ခြောက်တိုင်းသို့ လှည့်လည်ရှာဖွေကြရာ ထိုထိုသော ရွာများသို့ ရောက်၍ ရေခပ်ရာဆိပ် အစရှိသော အရပ်တို့တွင် လူအများ စုဝေးရာကို မြင်တိုင်း ထိုထိုအရပ်၌ နတ်သမီးကဲ့သို့သော ထိုရွှေရုပ်ကို ထားရှိကာ အထူးထူးသော ပန်း၊ အဝတ်တန်ဆာတို့ဖြင့် ပူဇော်၍ မျက်နှာကြက်ဗိတာန်ကို ဖွဲ့ပြီးလျှင် သင့်လျော်ရာ အရပ်၌ ရပ်နေကြကုန်၏။ “အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဤသို့သော မိန်းမကို မြင်ဖူးပါက စကားစပ်၍ မေးမြန်းလာလိမ့်မည်” ဟု ကြံရွယ်လျက် ရပ်စောင့်ကြကုန်၏။ ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် မဒ္ဒရာဇ်တိုင်းကို ချန်လှပ်၍ တိုင်းနိုင်ငံအားလုံးသို့ လှည့်လည်ရှာဖွေခဲ့ကြပြီးနောက်၊ မဒ္ဒရာဇ်တိုင်းကို တိုင်းပြည်ငယ်လေးမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု အထင်သေးကာ ထိုပြည်သို့ ရှေးဦးစွာ မသွားဘဲ ပြန်လှည့်ခဲ့ကြကုန်၏။

Tato nesaṃ ahosi ‘‘maddaraṭṭhampi tāva gacchāma, mā no bārāṇasiṃ paviṭṭhepi rājā puna pāhesī’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Sāgalanagare ca maddavo nāma rājā. Tassa dhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā hoti. Tassā vaṇṇadāsiyo nhānodakatthāya titthaṃ gatā. Tattha amaccehi ṭhapitaṃ taṃ suvaṇṇarūpaṃ dūratova disvā ‘‘amhe udakatthāya pesetvā rājaputtī sayameva āgatā’’ti bhaṇantiyo samīpaṃ gantvā ‘‘nāyaṃ sāminī, amhākaṃ sāminī ito abhirūpatarā’’ti āhaṃsu. Amaccā taṃ sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā anurūpena nayena dārikaṃ yāciṃsu, sopi adāsi. Tato bārāṇasirañño pāhesuṃ ‘‘laddhā dārikā, sāmaṃ āgacchissati, udāhu amheva ānemā’’ti? So ca ‘‘mayi āgacchante janapadapīḷā bhavissati, tumheva ānethā’’ti pesesi.

ထို့နောက် ထိုအမတ်တို့အား “ငါတို့ မဒ္ဒရာဇ်တိုင်းသို့လည်း သွားကြဦးအံ့။ သို့မဟုတ်ပါက ဗာရာဏသီပြည်သို့ ပြန်ရောက်သည့်တိုင်အောင် မင်းကြီးက ငါတို့ကို တစ်ဖန် စေလွှတ်ဦးမည်” ဟု အကြံဖြစ်သဖြင့် မဒ္ဒရာဇ်တိုင်း၏ သာဂလမြို့သို့ သွားကြကုန်၏။ သာဂလမြို့၌လည်း မဒ္ဒဝအမည်ရှိသော မင်းသည် ရှိ၏။ ထိုမင်းအား အသက် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ရှိသော အလွန်အဆင်းလှသော သမီးတော်တစ်ဦး ရှိ၏။ ထိုသမီးတော်၏ အလုပ်အကျွေး ကျွန်မတို့သည် ရေချိုးရန် ရေခပ်ခြင်းငှါ ရေဆိပ်သို့ သွားကြကုန်၏။ ထိုရေဆိပ်၌ အမတ်တို့ ထားအပ်သော ရွှေရုပ်ကို အဝေးမှပင် မြင်ကြသဖြင့် “ငါတို့ကို ရေခပ်ရန် စေလွှတ်ပြီး မင်းသမီးကိုယ်တိုင် လာခဲ့ပြီတကား” ဟု ဆိုလျက် အနီးသို့ ရောက်သွားကြရာ “ဤသူသည် ငါတို့သခင်မ မဟုတ်ပေ၊ ငါတို့သခင်မသည် ဤရွှေရုပ်ထက်ပင် သာလွန်၍ အဆင်းလှပေသေးသည်” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ အမတ်တို့သည် ထိုစကားကို ကြားရသော် မဒ္ဒရာဇ်မင်းကြီးထံ ချဉ်းကပ်၍ သင့်လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် သမီးတော်ကို တောင်းခံကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည်လည်း ပေးအပ်လေ၏။ ထို့နောက် ဗာရာဏသီမင်းကြီးထံသို့ “သမီးတော်ကို ရရှိပါပြီ။ ကိုယ်တော်တိုင် လာရောက်ယူဆောင်မည်လော သို့မဟုတ် အကျွန်ုပ်တို့သာ ဆောင်ယူခဲ့ရမည်လော” ဟု သတင်းစကား ပါးလိုက်ကြကုန်၏။ ဗာရာဏသီမင်းကြီးကလည်း “ငါကိုယ်တိုင် သွားပါက တိုင်းပြည်လူထုအား နှိပ်စက်ပင်ပန်းရာ ရောက်ပေလိမ့်မည်။ သင်တို့ကိုယ်တိုင်သာ ဆောင်ယူခဲ့ကြလော့” ဟု ပြန်ကြားတော်မူ၏။

Amaccā dārikaṃ gahetvā nagarā nikkhamitvā kumārassa pāhesuṃ – ‘‘laddhā suvaṇṇarūpasadisī dārikā’’ti. Kumāro sutvāva rāgena abhibhūto paṭhamajjhānā parihāyi. So dūtaparamparaṃ pesesi ‘‘sīghaṃ ānetha, sīghaṃ ānethā’’ti. Te sabbattha ekarattivāseneva bārāṇasiṃ patvā bahinagare ṭhitā rañño pāhesuṃ – ‘‘ajja pavisitabbaṃ, no’’ti? Rājā ‘‘seṭṭhakulā ānītā dārikā, maṅgalakiriyaṃ katvā mahāsakkārena pavesessāma, uyyānaṃ tāva naṃ nethā’’ti āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Sā accantasukhumālā yānugghātena ubbāḷhā addhānaparissamena uppannavātarogā milātamālā viya [Pg.62] hutvā rattiṃyeva kālamakāsi. Amaccā ‘‘sakkārā paribhaṭṭhamhā’’ti parideviṃsu. Rājā ca nāgarā ca ‘‘kulavaṃso vinaṭṭho’’ti parideviṃsu. Nagare mahākolāhalaṃ ahosi. Kumārassa sutamatteyeva mahāsoko udapādi. Tato kumāro sokassa mūlaṃ khaṇitumāraddho. So cintesi – ‘‘ayaṃ soko nāma na ajātassa hoti, jātassa pana hoti, tasmā jātiṃ paṭicca soko’’ti. ‘‘Jāti pana kiṃ paṭiccā’’ti? Tato ‘‘bhavaṃ paṭicca jātī’’ti evaṃ pubbabhāvanānubhāvena yoniso manasikaronto anulomapaṭilomapaṭiccasamuppādaṃ disvā saṅkhāre sammasanto tattheva nisinno paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ maggaphalasukhena sukhitaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ nisinnaṃ disvā, paṇipātaṃ katvā, amaccā āhaṃsu – ‘‘mā soci, deva, mahanto jambudīpo, aññaṃ tato sundarataraṃ ānessāmā’’ti. So āha – ‘‘nāhaṃ socako, nissoko paccekabuddho aha’’nti. Ito paraṃ sabbaṃ purimagāthāsadisameva ṭhapetvā gāthāvaṇṇanaṃ.

အမတ်တို့သည် ထိုမင်းသမီးကို ခေါ်ဆောင်၍ မြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီးလျှင် မင်းသားထံသို့ “ရွှေရုပ်နှင့်တူသော သမီးတော်ကို ရရှိပါပြီ” ဟု သတင်းစကား ပါးလိုက်ကြကုန်၏။ မင်းသားသည် ထိုသတင်းကို ကြားရသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ရာဂစိတ်ဖြင့် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ပထမဈာန်မှ လျောကျလေ၏။ မင်းသားသည် “လျင်မြန်စွာ ဆောင်ခဲ့ကြလော့၊ လျင်မြန်စွာ ဆောင်ခဲ့ကြလော့” ဟု တမန်တို့ကို အဆင့်ဆင့် စေလွှတ်လိုက်လေ၏။ ထိုအမတ်တို့သည် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်လုံး၌ တစ်ညဉ့်စီသာ တည်းခိုကာ ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရောက်ရှိ၍ မြို့ပြင်၌ ရပ်နားလျက် မင်းကြီးထံသို့ “ယနေ့ မြို့ထဲသို့ ဝင်ရပါမည်လော သို့မဟုတ် မဝင်ရသေးပါလော” ဟု မေးမြန်းစေ၏။ မင်းကြီးက “မြတ်သော အမျိုးမှ ဆောင်ယူခဲ့သော သမီးတော်ဖြစ်၍ မင်္ဂလာအခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ကာ ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် သွင်းယူအံ့။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဥယျာဉ်တော်သို့သာ ဆောင်ခဲ့ကြလော့” ဟု စေခိုင်း၏။ အမတ်တို့သည်လည်း မင်းကြီး စီရင်သည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုမင်းသမီးသည် အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ကိုယ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ယာဉ်တုန်ခါမှုကြောင့် အလွန်အမင်း ပင်ပန်းပြီးလျှင် အဓွန့်ရှည်သော ခရီးပန်းခြင်းကြောင့် လေနာရောဂါ ဖြစ်ပေါ်ကာ ညှိုးနွမ်းသော ပန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ထိုရောက်ရှိသောညဉ့်၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ရှာလေ၏။ အမတ်တို့သည်လည်း “ငါတို့ ရရှိမည့် ဆုလာဘ်ပူဇော်သက္ကာရများ ဆုံးရှုံးရလေပြီ” ဟု ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မင်းကြီးနှင့် ပြည်သူပြည်သားတို့ကလည်း “မင်းမျိုးနွယ်ကို ဆက်ခံမည့် အနွယ်တော် ပျက်စီးရလေပြီ” ဟု ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မြို့တစ်ပြင်လုံး၌လည်း ကြီးစွာသော အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်လေ၏။ မင်းသားအား ကြားကာမျှ၌ပင် ပြင်းစွာသော စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့နောက် မင်းသားသည် စိုးရိမ်ခြင်း၏ အရင်းအမြစ်ကို ရှာဖွေတူးဖြိုရန် အားထုတ်လေ၏။ မင်းသားသည် “ဤသောကတရားသည် ပဋိသန္ဓေမနေသောသူအား မဖြစ်၊ ပဋိသန္ဓေနေသောသူအားသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဇာတိကို စွဲ၍ စိုးရိမ်ခြင်း သောကသည် ဖြစ်ပေါ်ရ၏” ဟု ကြံဆ ဆင်ခြင်၏။ “ဇာတိသည် အဘယ်တရားကို စွဲ၍ ဖြစ်သနည်း” ဟု ထပ်မံဆင်ခြင်ရာ “ဘဝကို စွဲ၍ ဇာတိဖြစ်၏” ဟု ဤသို့လျှင် ရှေး၌ ပွားများဖူးသော ဘာဝနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသည်ရှိသော် အနုလုံ ပဋိလုံဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို မြင်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် ထိုနန်းတော်၌ပင် ထိုင်နေရင်း ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုလေ၏။ မဂ်ဖိုလ်ချမ်းသာဖြင့် ငြိမ်သက်အေးချမ်းကာ ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေနှင့် ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိလျက် ထိုင်နေသော မင်းသားကို မြင်၍ အမတ်တို့သည် စုဝေးဦးညွှတ်ကာ “အရှင်မင်းသား၊ စိုးရိမ်တော်မမူပါလင့်၊ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသည် ကျယ်ဝန်းလှပါ၏။ ထိုမင်းသမီးထက် သာလွန်ကောင်းမွန်သော အခြားသမီးကညာတစ်ဦးကို အကျွန်ုပ်တို့ ဆောင်ယူခဲ့ပါအံ့” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ မင်းသားကလည်း “ငါသည် မစိုးရိမ်တော့ပေ၊ ငါသည် စိုးရိမ်ခြင်းကင်းသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်ပေပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤဂါထာမှတစ်ပါး အလုံးစုံသော ဂါထာတို့၏ အဖွင့်ကို ရှေးဂါထာနှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ချန်လှပ်ကာ ဖွင့်ပြပါအံ့။

Gāthāvaṇṇanāyaṃ pana saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassana, savana, kāya, samullapana, sambhogasaṃsaggavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsīdīghabhāṇakadaharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā, kālakatā kuṭumbiyadhītā, tassā nivāsanacoḷakhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpavatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti hadayaṃ phāletvā kālakato. So eva ca daharo nidassanaṃ.

ဂါထာတော်အဖွင့်၌ "သံသဂ္ဂဇาတဿ" ဟူသည်မှာ နှီးနှောပတ်သက်မှု ရှိသောသူအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုပတ်သက်မှု (သံသဂ္ဂ) သည် ဒဿနသံသဂ္ဂ (မြင်ခြင်း)၊ သဝနသံသဂ္ဂ (ကြားခြင်း)၊ ကာယသံသဂ္ဂ (ကိုယ်ထိလက်ရောက်ထိတွေ့ခြင်း)၊ သမုလ္လာပနသံသဂ္ဂ (စကားပြောဆိုခြင်း) နှင့် သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂ (အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်း) ဟု အစွမ်းအားဖြင့် ငါးပါးရှိ၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် အချင်းချင်း မြင်တွေ့ရသဖြင့် စက္ခုဝိညာဏဝီထိ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂကို "ဒဿနသံသဂ္ဂ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဒဿနသံသဂ္ဂနှင့် ပတ်သက်၍ သီဟိုဠ်ကျွန်း၊ ကာလဒီဃဝါပိရွာတွင် ဆွမ်းခံကြွသော ကလျာဏကျောင်းတိုက်နေ ဒီဃနိကာယ်ဆောင် ရဟန်းငယ်တစ်ပါးကို မြင်တွေ့၍ စိတ်စွဲလမ်းသဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုရဟန်းကို မရရှိနိုင်သောကြောင့် ကွယ်လွန်သွားသော သူကြွယ်သမီးသည် သာဓက ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းငယ်သည်လည်း သူမ ဝတ်ဆင်ခဲ့သော အဝတ်စကို မြင်ရုံမျှဖြင့် "ဤကဲ့သို့သော အဝတ်တန်ဆာကို ဝတ်ဆင်သူနှင့် အတူတကွ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခွင့် မရပါတကား" ဟု စိတ်နှလုံးကွဲအက်ကာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ထိုရဟန်းငယ်သည်လည်း ယင်းအတွက် သက်သေသာဓက ဖြစ်သည်။

Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā, nhatvā mālaṃ āropetvā, uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena visesā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.

သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုသော အဆင်းစသည့် ပြည့်စုံပုံကို ကြားရ၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရယ်မောသံ၊ စကားပြောသံ သို့မဟုတ် သီချင်းဆိုသံကို ကြားရ၍သော်လည်းကောင်း သောတဝိညာဏဝီထိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂကို "သဝနသံသဂ္ဂ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသဝနသံသဂ္ဂနှင့် ပတ်သက်၍ ဂီရိရွာနေ ပန်းပဲသမီးသည် သတို့သမီးငါးဦးနှင့်အတူ ပဒုမ္မာကြာအိုင်သို့ သွားရောက်ကာ ရေချိုးပြီး ဦးခေါင်း၌ ကြာပန်းကို ပန်ဆင်လျက် ကျယ်လောင်စွာ သီချင်းဆိုရာ၊ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွသွားစဉ် ထိုအသံကို ကြားရသဖြင့် ကာမရာဂစိတ်ဖြစ်ပေါ်ကာ ထူးမြတ်သော ဈာန်မှ လျောကျပြီးလျှင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသော ပဉ္စဂ္ဂလိုဏ်ဂူနေ တิဿရဟန်းငယ်သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်သည်။

Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati[Pg.63]. Tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno, tassa ca daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi. Te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgiṃsu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti.

အချင်းချင်း ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ထိတွေ့ကိုင်တွယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂကို "ကာယသံသဂ္ဂ" ဟု ခေါ်သည်။ ယင်းနှင့် ပတ်သက်၍ တရားဟောသော ရဟန်းငယ်သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်သည်။ ကြားသိရသည်မှာ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်းငယ်တစ်ပါးသည် တရားဟောကြားရာ လူအများ လာရောက်ကြသဖြင့် မင်းကြီးသည်လည်း နန်းတွင်းသူတို့နှင့်အတူ လာရောက်လေသည်။ ထိုအခါ မင်းသမီးသည် ထိုရဟန်းငယ်၏ ရုပ်အဆင်းနှင့် အသံကို စွဲလမ်းပြီး ပြင်းထန်သော ရာဂစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သလို ထိုရဟန်းငယ်၌လည်း မင်းသမီးကို မြင်တွေ့၍ ရာဂစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မင်းကြီးသည် ယင်းအခြေအနေကို ရိပ်မိသဖြင့် တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာများဖြင့် ကာရံစေခဲ့သည်။ ထိုရဟန်းငယ်နှင့် မင်းသမီးတို့သည် တင်းတိမ်အတွင်း၌ အချင်းချင်း ကိုင်တွယ်ထိတွေ့ကာ ဖက်ယမ်းကြလေသည်။ နောက်တစ်ဖန် ကန့်လန့်ကာကို ဖယ်ရှား၍ ကြည့်ရှုကြသောအခါ နှစ်ဦးစလုံး သေလွန်နေကြသည်ကိုသာ မြင်တွေ့ရလေသည်။

Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppanno rāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi cetesu pārājikappatto bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricivaṭṭināmamahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa saṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi. Te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadaṃ vītikkamitvā pārājikā ahesunti.

အချင်းချင်း နှုတ်ဆက်စကား ပြောဆိုရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရာဂကို "သမုလ္လာပနသံသဂ္ဂ" ဟု ခေါ်သည်။ ရဟန်းယောက်ျားနှင့် ရဟန်းမိန်းမတို့ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများကို အတူတကွ သုံးဆောင်ရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရာဂကို "သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးသော သံသဂ္ဂတို့ကြောင့် ပါရာဇိကကျရောက်ခဲ့သော ရဟန်းနှင့် ရဟန်းမတို့သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပျက်ပုံမှာ မရိစဝတ္တိမဟာဝိဟာရ ကျောင်းတော်လှူပွဲ၌ ဒုဋ္ဌဂါမဏိအဘယမင်းကြီးသည် အလှူကြီးကို ပြင်ဆင်လျက် ဘိက္ခုနှင့် ဘိက္ခုနီသံဃာနှစ်ရပ်လုံးအား ဆွမ်းလုပ်ကျွေး၏။ ထိုအလှူ၌ ပူပူနွေးနွေး ယာဂုဆွမ်းကို လှူဒါန်းသောအခါ သံဃာ့အစဉ်၌ အငယ်ဆုံးဖြစ်သော သာမဏေမလေးသည် သပိတ်ခြေမပါရှိသော အငယ်ဆုံးသာမဏေလေးအား မိမိ၏ ဆင်စွယ်သပိတ်ခြေကို ပေးလှူလျက် ရင်းရင်းနှီးနှီး စကားပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုသူနှစ်ဦးစလုံးသည် နောင်တွင် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြပြီး ဝါတော်ခြောက်ဆယ်ရရှိကာ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိကြသောအခါ အချင်းချင်း ပြန်လည်စကားပြောဆိုမိရာမှ ရှေးက ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ခဲ့ဖူးသည့် အမှတ်သညာကို ပြန်လည်ရရှိကြပြီးလျှင် ထိုခဏ၌ပင် သံယောဇဉ်တရား ဖြစ်ပေါ်ကာ သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးပြီး ပါရာဇိကကျရောက်ခဲ့ကြလေသည်။

Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavati sneho, purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti, nibbattati, bhavati, jāyati. Apare pana ‘‘ārammaṇe cittassa vossaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho, snehā dukkhamidanti.

ဤသို့လျှင် ငါးပါးသော နှီးနှောပတ်သက်မှု (သံသဂ္ဂ) တို့တွင် တစ်ခုခုသော ပတ်သက်မှုကြောင့် ပတ်သက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသူအား ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း (သံယောဇဉ်) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ရှေး၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရာဂကို အကြောင်းပြု၍ ပြင်းထန်သော ရာဂစိတ် ထပ်မံဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် ချစ်ခင်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ဤဆင်းရဲဒုက္ခသည် ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ထိုချစ်ခင်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်လျက် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် သံသရာတို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စိုးရိမ်ခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်း အစရှိသော အထူးထူးအပြားပြားသော ဤဆင်းရဲဒုက္ခသည် ဖြစ်ပွားတတ်၏၊ ပေါ်ပေါက်တတ်၏၊ တည်ရှိတတ်၏၊ တိုးပွားတတ်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား "အာရုံ၌ စိတ်ကို လွှတ်ခြင်းသည် သံသဂ္ဂမည်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသံသဂ္ဂကြောင့် ချစ်ခြင်းဖြစ်၍၊ ထိုချစ်ခြင်းကြောင့် ဤဆင်းရဲဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhimadhigato’’ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kātabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Ettha ca yaṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ ‘‘tadeva sandhāya ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavati sneho, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, etaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti. Evaṃ abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva [Pg.64] udānavasena vuttopi veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti.

ဤသို့လျှင် အနက်အဓိပ္ပာယ် အထူးထူးရှိသော ဤထက်ဝက်သော ဂါထာကို မိန့်ကြား၍ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် မိန့်တော်မူသည်မှာ - "ထိုငါသည် အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိုးရိမ်ခြင်း စသည့် ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အရင်းအမြစ်ကို တူးဖြိုဖျက်ဆီးပြီးမှသာလျှင် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူသောအခါ ထိုအမတ်တို့က "အရှင်ဘုရား၊ ယခု အကျွန်ုပ်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြုလုပ်ရပါမည်နည်း" ဟု လျောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါက "သင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သင်တို့မှတစ်ပါး အခြားသောသူတို့သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်သူသည် ဤဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်လိုပါက ထိုသူအားလုံးသည် ချစ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဘေးအပြစ်ကို ရှုဆင်ခြင်လျက် ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ကြံနေထိုင်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ "ချစ်ခင်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ဤဆင်းရဲဒုက္ခသည် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏" ဟူသော စကားကို ရည်ရွယ်၍ "ချစ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဘေးအပြစ်ကို ရှုဆင်ခြင်လျက်" ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ဆိုရသော် - ဖော်ပြပါ ပတ်သက်မှုကြောင့် ပတ်သက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသူအား ချစ်ခင်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုချစ်ခင်ခြင်းနောက်သို့ အစဉ်လိုက်လျက် ဤဆင်းရဲဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုချစ်ခင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤဘေးအပြစ်ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ရှုဆင်ခြင်လျက် ငါသည် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့၏ ဟု စပ်လျဉ်း၍ လေးခုမြောက်ဂါထာပုဒ်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဥဒါန်းအစွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ ယင်းဂါထာ၏ နောက်ပိုင်း အလုံးစုံသော အဖွင့်စကားသည် ရှေးဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်သည်။

Saṃsaggagāthāvaṇṇanā samattā.

သံသဂ္ဂဂါထာ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

37. Mitte suhajjeti kā uppatti? Ayaṃ paccekabodhisatto purimagāthāya vuttanayeneva uppajjitvā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārento paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattetvā ‘‘kiṃ samaṇadhammo varo, rajjaṃ vara’’nti vīmaṃsitvā catunnaṃ amaccānaṃ hatthe rajjaṃ niyyātetvā samaṇadhammaṃ karoti. Amaccā ‘‘dhammena samena karothā’’ti vuttāpi lañjaṃ gahetvā adhammena karonti. Te lañjaṃ gahetvā sāmike parājentā ekadā aññataraṃ rājavallabhaṃ parājesuṃ. So rañño bhattahārakena saddhiṃ pavisitvā sabbaṃ ārocesi. Rājā dutiyadivase sayaṃ vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Tato mahājanakāyā – ‘‘amaccā sāmike asāmike karontī’’ti mahāsaddaṃ karontā mahāyuddhaṃ viya akaṃsu. Atha rājā vinicchayaṭṭhānā vuṭṭhāya pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattiṃ appetuṃ nisinno tena saddena vikkhittacitto na sakkoti appetuṃ. So ‘‘kiṃ me rajjena, samaṇadhammo varo’’ti rajjasukhaṃ pahāya puna samāpattiṃ nibbattetvā pubbe vuttanayeneva vipassanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Kammaṭṭhānañca pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

၃၇. "မိတ္တေ သုဟဇ္ဇေ" အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းမှာ အဘယ်နည်း။ ဤပစ္စေကဗုဒ္ဓါလောင်းသည် ရှေးဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း လူ့ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ဗာရာဏသီပြည်တွင် မင်းပြုစဉ် ပထမဈာန်ကို ရရှိခဲ့ပြီးလျှင် "ရဟန်းတရားသည် မြတ်သလော၊ မင်းစည်းစိမ်သည် မြတ်သလော" ဟု နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်ကာ အမတ်လေးဦးတို့အား တိုင်းပြည်ကို အပ်နှင်း၍ ရဟန်းတရားကို ကျင့်သုံးလေသည်။ အမတ်တို့အား "တရားသဖြင့် မျှတစွာ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြလော့" ဟု မှာကြားခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် တံစိုးလက်ဆောင်များကို ယူကာ မတရားသဖြင့် တရားစီရင်ကြကုန်၏။ ထိုအမတ်တို့သည် တံစိုးလက်ဆောင်ကို ယူ၍ စစ်မှန်သော ဥစ္စာရှင်တို့ကို ရှုံးစေလျက် တစ်နေ့သောအခါတွင် မင်းကြီး၏ အချစ်တော်တစ်ဦးကို မတရားသဖြင့် တရားရှုံးစေခဲ့သည်။ ထိုသူသည် မင်းကြီးထံ ထမင်းပို့သူနှင့်အတူ ဝင်ရောက်လာပြီး အကြောင်းစုံကို လျှောက်တင်လေသည်။ မင်းကြီးသည် နောက်တစ်နေ့တွင် ကိုယ်တော်တိုင် တရားရုံးတော်သို့ ကြွရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအခါ လူအပေါင်းတို့သည် "အမတ်တို့သည် စစ်မှန်သော ဥစ္စာရှင်တို့ကို ဥစ္စာရှင်မဟုတ်အောင် ပြုကြကုန်၏" ဟု ကျယ်လောင်စွာ အော်ဟစ်ကာ စစ်ပွဲကြီးဖြစ်ပွားသကဲ့သို့ ဆူညံစွာ ပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် တရားရုံးတော်မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး ပြာသာဒ်ထက်သို့ တက်ရောက်ကာ သမာပတ်ဝင်စားရန် သီတင်းသုံးသော်လည်း ထိုဆူညံသံများကြောင့် စိတ်ပျံ့လွင့်သဖြင့် သမာပတ်ကို မဝင်စားနိုင် ဖြစ်ရရှာသည်။ ထိုအခါ "ငါ့အား တိုင်းပြည်မင်းစည်းစိမ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ရဟန်းတရားသည်သာ မြတ်ပေ၏" ဟု မင်းစည်းစိမ်ချမ်းသာကို စွန့်ပယ်ကာ တစ်ဖန် သမာပတ်ကို ဖြစ်စေလျက် ရှေးနည်းအတိုင်း ဝိပဿနာပွားများကာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားနှင့် ပတ်သက်၍ မေးမြန်းအပ်သောအခါ ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည် -

‘‘Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto;

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"အဆွေခင်ပွန်း ချစ်ကျွမ်းဝင်သူတို့အပေါ်၌ သနားငဲ့ညှာသောစိတ်၊ တွယ်တာသောစိတ်ရှိသူသည် မိမိ၏အကျိုးစီးပွားကို ဆုတ်ယုတ်စေတတ်၏။ အကျွမ်းတဝင်ရှိခြင်း (သံယောဇဉ်ဖြစ်ခြင်း) ၌ ဤသို့သော ဘေးအန္တရာယ်ကို ရှုမြင်ဆင်ခြင်လျက် ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ကြံနေထိုင်ရာ၏။"

Tattha mettāyanavasena mittā. Suhadayabhāvena suhajjā. Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti – agāriyā anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti – upakāro, samānasukhadukkho, anukampakoti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino eva. Te catūhi aṅgehi samannāgatā honti. Yathāha –

ထိုဂါထာ၌ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ‘မိတ္တ’ မည်ကုန်၏။ ကောင်းသောနှလုံးရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ‘သုဟဇ္ဇ’ မည်ကုန်၏။ အချို့သောသူတို့သည် စင်စစ် အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိခြင်းကြောင့် အဆွေခင်ပွန်း (မိတ္တ) သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ သုဟဇ္ဇ (နှလုံးကောင်းရှိသူ) မဟုတ်ကုန်။ အချို့သောသူတို့သည် သွားခြင်း၊ လာခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ ပြောဟောရခြင်း စသည်တို့၌ နှလုံးချမ်းသာမှုကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် သုဟဇ္ဇ (နှလုံးကောင်းရှိသူ) သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ အဆွေခင်ပွန်း (မိတ္တ) မဟုတ်ကုန်။ အချို့သောသူတို့သည် ထိုနှစ်ပါးစုံ၏ အစွမ်းဖြင့် သုဟဇ္ဇလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ မိတ္တလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအဆွေခင်ပွန်းတို့သည် လူဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်း (ဂဟဋ္ဌ/အဂါရိယ) နှင့် ရဟန်းဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်း (အနဂါရိယ) ဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိကုန်၏။ ထိုတွင် လူဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် ဥပကာရ (ကျေးဇူးပြုတတ်သော) အဆွေခင်ပွန်း၊ သမာနသုခဒုက္ခ (ချမ်းသာဆင်းရဲကို အမျှခံသော) အဆွေခင်ပွန်း၊ အနုကမ္ပက (သနားစောင့်ရှောက်တတ်သော) အဆွေခင်ပွန်းဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိကုန်၏။ ရဟန်းဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် အထူးအားဖြင့် အတ္ထက္ခာယီ (အကျိုးစီးပွားကို ပြောကြားတတ်သော) အဆွေခင်ပွန်းတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအဆွေခင်ပွန်းတို့သည် လေးပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ဘုရားရှင်သည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား -

‘‘Catūhi [Pg.65] kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo – pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti’’ (dī. ni. 3.261).

သူကြွယ်သား၊ အင်္ဂါလေးပါးတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော (ဥပကာရ) အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို သိအပ်၏။ (၁) မေ့လျော့နေသော အဆွေခင်ပွန်းကို စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ (၂) မေ့လျော့နေသော အဆွေခင်ပွန်း၏ ပစ္စည်းဥစ္စာကို စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ (၃) ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်နေသူ၏ ကိုးကွယ်ရာ အားထားရာ ဖြစ်တတ်၏၊ (၄) လုပ်ဆောင်ဖွယ် ကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လိုအပ်သည်ထက် နှစ်ဆသော ပစ္စည်းဥစ္စာကို လှူဒါန်းထောက်ပံ့တတ်၏။

Tathā –

ထို့အတူ -

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo – guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti’’ (dī. ni. 3.262).

သူကြွယ်သား၊ အင်္ဂါလေးပါးတို့ဖြင့် ချမ်းသာဆင်းရဲကို အမျှခံသော (သမာနသုခဒုက္ခ) အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို သိအပ်၏။ (၁) မိမိ၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ပြောပြတတ်၏၊ (၂) အဆွေခင်ပွန်း၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ဖုံးကွယ်ပေးတတ်၏၊ (၃) ဘေးအန္တရာယ် ကြုံတွေ့ရသောအခါ စွန့်ပစ်၍ မပြေးတတ်၊ (၄) အဆွေခင်ပွန်း၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် မိမိ၏ အသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်ဝံ့၏။

Tathā –

ထို့အတူ -

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo – abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati’’ (dī. ni. 3.264).

သူကြွယ်သား၊ အင်္ဂါလေးပါးတို့ဖြင့် သနားစောင့်ရှောက်တတ်သော (အနုကမ္ပက) အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို သိအပ်၏။ (၁) အဆွေခင်ပွန်း ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ခြင်း၌ မဝမ်းမြောက်တတ်၊ (၂) အဆွေခင်ပွန်း ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း၌ ဝမ်းမြောက်တတ်၏၊ (၃) အဆွေခင်ပွန်း၏ အတင်းအဖျင်း ကဲ့ရဲ့စကားကို ပြောဆိုနေသူတို့အား တားမြစ်တတ်၏၊ (၄) အဆွေခင်ပွန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုနေသူတို့အား ထောက်ခံချီးမွမ်းတတ်၏။

Tathā –

ထို့အတူ -

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo – pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).

သူကြွယ်သား၊ အင်္ဂါလေးပါးတို့ဖြင့် အကျိုးစီးပွားကို ပြောကြားတတ်သော (အတ္ထက္ခာယီ) အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို သိအပ်၏။ (၁) မကောင်းမှုမှ တားမြစ်တတ်၏၊ (၂) ကောင်းမှု၌ တိုက်တွန်းဆောက်တည်စေတတ်၏၊ (၃) မကြားဖူးသေးသော တရားစကားတို့ကို ကြားနာစေတတ်၏၊ (၄) နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်းကို ပြောကြားပြသတတ်၏။

Tesvidha agāriyā adhippetā. Atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno. Tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo ca.

ထိုနှစ်ပါးသော အဆွေခင်ပွန်းတို့တွင် ဤနေရာ၌ လူဖြစ်သောအဆွေခင်ပွန်းတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ အနက်သဘောအားဖြင့်မူ အလုံးစုံသော အဆွေခင်ပွန်းတို့နှင့်လည်း သက်ဆိုင်ပေ၏။ ထိုချစ်ကျွမ်းဝင်သော အဆွေခင်ပွန်းတို့အား ‘အနုကမ္ပမာနော’ ဟူသည်မှာ အစဉ်သနားကြင်နာလျက်၊ ထိုအဆွေခင်ပွန်းတို့၏ ချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးလို၍ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်ပေးလိုသောသူ ဖြစ်သည်။

Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ. Atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, esa me gati, esa me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto. Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya vuttaṃ. Santhaveti [Pg.66] tividho santhavo – taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhibhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idhādhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno ahamadhigato’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti veditabbanti.

‘ဟာပေတိ အတ္ထံ’ ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး၊ သံသရာအကျိုး၊ လောကုတ္တရာနိဗ္ဗာန်အကျိုးဟူသော သုံးပါးသော အကျိုးတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး၊ နှစ်ဦးစလုံး၏အကျိုးဟူသော သုံးပါးသောအကျိုးတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သုံးပါးအပြားရှိသော အကျိုးစီးပွားကို ရရှိပြီးသည်တို့ကို ပျက်စီးစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မရရှိသေးသည်တို့ကို မဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးသော အကျိုးတို့ကို ယုတ်လျော့စေ၏၊ ပျက်စီးစေ၏။ ‘ပဋိဗန္ဓစိတ္တော’ ဟူသည်မှာ ‘ငါသည် ဤသူမရှိဘဲ အသက်မရှင်နိုင်၊ ဤသူသည်သာ ငါ၏ လားရာဖြစ်၏၊ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်၏’ ဟု ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို နိမ့်ကျသော နေရာ၌ ထားသော်လည်း တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၏။ ‘ဤသူတို့သည် ငါမရှိဘဲ အသက်မရှင်နိုင်ကြကုန်၊ ငါသည်သာ ထိုသူတို့၏ လားရာဖြစ်၏၊ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်၏’ ဟု ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို မြင့်သောနေရာ၌ ထားသော်လည်း တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့သော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ကား ဤသို့ (မြင့်သောနေရာ၌ထား၍) တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့သောစိတ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ‘ဧတံ ဘယံ’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့ တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့ခြင်းကြောင့် အကျိုးစီးပွားယုတ်လျော့ခြင်းဘေးကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်၍၊ မိမိ၏ ဈာန်သမာပတ် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘သန္ဓဝေ’ (အဆွေခင်ပွန်း၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ တဏှာသန္ဓဝ၊ ဒိဋ္ဌိသန္ဓဝ၊ မိတ္တသန္ဓဝဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုတွင် တရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာသည် တဏှာသန္ဓဝမည်၏၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဒိဋ္ဌိသန္ဓဝမည်၏၊ တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့သော စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် အဆွေခင်ပွန်းအပေါ်၌ သနားချစ်ခင်ခြင်းသည် မိတ္တသန္ဓဝမည်၏။ ဤဂါထာ၌ ထိုမိတ္တသန္ဓဝကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုမိတ္တသန္ဓဝကြောင့် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းအလျာအား သမာပတ်တရားသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခဲ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် ‘အပေါင်းအဖော်၌ ဤဘေးကို မြင်သဖြင့် ငါသည် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ခဲ့၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းတူသာလျှင် သိအပ်၏။

Mittasuhajjagāthāvaṇṇanā samattā.

မိတ္တသုဟဇ္ဇဂါထာ၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

38. Vaṃso visāloti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane tayo paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirājakule nibbatto, itare paccantarājakulesu. Te ubhopi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, anukkamena paccekabuddhā hutvā, nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya ‘‘mayaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ lokuttarasukhaṃ anuppattā’’ti āvajjetvā paccavekkhamānā kassapabuddhakāle attano cariyaṃ addasaṃsu. Tato ‘‘tatiyo kuhi’’nti āvajjentā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārentaṃ disvā tassa guṇe saritvā ‘‘so pakatiyāva appicchatādiguṇasamannāgato ahosi, amhākaññeva ovādako vattā vacanakkhamo pāpagarahī, handa, naṃ ārammaṇaṃ dassetvā mocessāmā’’ti okāsaṃ gavesantā taṃ ekadivasaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ uyyānaṃ gacchantaṃ disvā ākāsenāgantvā uyyānadvāre veḷugumbamūle aṭṭhaṃsu. Mahājano atitto rājadassanena rājānaṃ oloketi. Tato rājā ‘‘atthi nu kho koci mama dassane abyāvaṭo’’ti olokento paccekabuddhe addakkhi. Saha dassaneneva cassa tesu sineho uppajji.

၃၈. ‘ဝံသော ဝိသာလော’ ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးရှေးသော ကာလ၌ ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အလောင်းအလျာ သုံးဦးတို့သည် ရဟန်းပြု၍ အနှစ်နှစ်သောင်းတို့ပတ်လုံး ဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ကြပြီးနောက် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုနတ်ပြည်မှ စုတေခဲ့ကြသော် ထိုသုံးဦးတို့အနက် အကြီးဆုံးသူသည် ဗာရာဏသီမင်းမျိုး၌ ဖြစ်လာ၍၊ ကျန်နှစ်ဦးတို့သည် ပစ္စန္တရာဇ်မင်းမျိုးတို့၌ ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထိုနှစ်ဦးတို့သည်လည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို သင်ယူ၍ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်လျက် ရဟန်းပြုကြပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်တော်မူကြ၍ နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်၏။ တစ်နေ့သ၌ သမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ ‘ငါတို့သည် အဘယ်ကဲ့သို့သော ကောင်းမှုကို ပြုခဲ့သဖြင့် ဤသို့သော လောကုတ္တရာ ချမ်းသာသို့ ရောက်ရှိကြသနည်း’ ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကြရာ ကဿပဘုရားရှင်လက်ထက်၌ မိမိတို့၏ ရှေးအကျင့်ဟောင်းကို မြင်တော်မူကြ၏။ ထို့နောက် ‘သုံးယောက်မြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်လေသနည်း’ ဟု ရှာဖွေဆင်ခြင်ကြသော် ဗာရာဏသီပြည်၌ မင်းပြုနေသည်ကို မြင်တော်မူကြသဖြင့်၊ ထိုမင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့တော်မူကြ၏။ ‘ထိုဗာရာဏသီမင်းသည် ပင်ကိုယ်အားဖြင့်ပင် အလိုနည်းခြင်း စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ငါတို့ကိုလည်း ဆုံးမဖူး၏၊ စကားကို နာခံလေ့ရှိ၏၊ မကောင်းမှုကို ကဲ့ရဲ့တတ်၏။ ငါတို့သည် ယခုအခါ ထိုမင်းအား အာရုံကိုပြ၍ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်စေကုန်အံ့’ ဟု အခွင့်ကောင်းကို ရှာဖွေတော်မူကြရာ တစ်နေ့သ၌ ထိုမင်းသည် အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်လျက် ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားသည်ကို မြင်ကြသဖြင့်၊ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာတော်မူ၍ ဥယျာဉ်တံခါးဝရှိ ဝါးရုံပင်ခြေ၌ ရပ်တော်မူကြကုန်၏။ ပြည်သူအများတို့သည် မင်းကြီးအား ဖူးမြော်၍ မဝနိုင်အောင် ကြည့်ရှုလျက်ရှိကြရာ၊ မင်းကြီးကလည်း ‘ငါ့ကို ကြည့်ရှုခြင်းမှ ကင်းလွတ်၍ ဘာမျှ စိုးရိမ်ကြောင်းကြမရှိဘဲ နေသောသူ ရှိပါသေးသလော’ ဟု ကြည့်ရှုလတ်သော် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို မြင်တော်မူလေ၏။ မြင်လျှင်မြင်ချင်းပင် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အပေါ်၌ ချစ်ခြင်းသံယောဇဉ် တဖွားဖွား ဖြစ်ပေါ်လာလေ၏။

So hatthikkhandhā oruyha santena upacārena te upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kiṃ nāmā tumhe’’ti pucchi. Te āhaṃsu ‘‘mayaṃ, mahārāja, asajjamānā nāmā’’ti. ‘‘Bhante, ‘asajjamānā’ti etassa ko attho’’ti? ‘‘Alagganattho, mahārājā’’ti. Tato taṃ veḷugumbaṃ dassentā āhaṃsu – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, imaṃ veḷugumbaṃ sabbaso mūlakhandhasākhānusākhāhi saṃsibbitvā ṭhitaṃ asihattho puriso mūle chetvā āviñchanto na sakkuṇeyya uddharituṃ[Pg.67], evameva tvaṃ anto ca bahi ca jaṭāya jaṭito āsattavisatto tattha laggo. Seyyathāpi vā panassa vemajjhagatopi ayaṃ vaṃsakaḷīro asañjātasākhattā kenaci alaggo ṭhito, sakkā ca pana agge vā mūle vā chetvā uddharituṃ, evameva mayaṃ katthaci asajjamānā sabbadisā gacchāmā’’ti tāvadeva catutthajjhānaṃ samāpajjitvā passato eva rañño ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Tato rājā cintesi – ‘‘kadā nu kho ahampi evaṃ asajjamāno bhaveyya’’nti tattheva nisīditvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Purimanayeneva kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ထိုမင်းသည် ဆင်ကျောက်ကုန်းမှ သက်ဆင်း၍၊ ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့သော ရဟန်းတို့၏ အနီးသို့ ချဉ်းကပ်လျက် ‘အရှင်ဘုရားတို့၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် အဘယ်အမည်ရှိကြပါသနည်း’ ဟု မေးမြန်းလျှောက်ထားလေ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့က ‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ ငါတို့ကို “အသဇ္ဇမာန” (မငြိစွန်းသောသူများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ‘အရှင်ဘုရားတို့၊ “အသဇ္ဇမာန” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သဘောသည် အဘယ်သို့ ရှိပါသနည်း’ ဟု မေးလျှောက်ပြန်ရာ၊ ‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ အသဇ္ဇမာနဟူသည် “မငြိတွယ်ခြင်း” အနက်ရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထို့နောက် ထိုဝါးရုံကြီးကို ပြတော်မူလိုကြသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူကြ၏ - ‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ ဥပမာသော်ကား ဤဝါးရုံပင်သည် အမြစ်၊ ပင်စည်၊ အခက်အလက်၊ အတက်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း ရစ်ပတ်ထွေးရှက်လျက် တည်ရှိနေ၏။ သန်လျက်စွဲကိုင်ထားသော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ထိုဝါးရုံကို အရင်းမှ ဖြတ်၍ ဆွဲငင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ဆွဲနှုတ်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် သင်မင်းကြီးသည်လည်း အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပ၌လည်းကောင်း ကိလေသာတရားတို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ထွေးရှက်လျက် ထိုအာရုံ၌ ငြိတွယ်ထွေးရှက်နေ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်း ဥပမာသော်ကား ထိုဝါးရုံ၏ အလယ်သို့ ရောက်ရှိနေသော်လည်း ဤဝါးလုံးညှောက် (ဝါးတက်သစ်) သည် ရှုပ်ထွေးသော အခက်အလက်များ မရှိသေးသဖြင့် မည်သည့်အရာနှင့်မျှ ငြိတွယ်ခြင်းမရှိဘဲ တည်နေ၏။ ထိုဝါးညှောက်ကို အဖျားမှဖြစ်စေ၊ အရင်းမှဖြစ်စေ ဖြတ်၍ အလွယ်တကူ ဆွဲနှုတ်ယူခြင်းငှါ တတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ငါတို့သည် မည်သည့်အာရုံ၌မျှ မငြိစွန်း မထွေးရှက်ကြဘဲ အရပ်မျက်နှာ အားလုံးသို့ သွားလာနိုင်ကြကုန်၏။’ ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ထိုခဏ၌ပင် စတုတ္ထဈာန်သမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူ၍၊ မင်းကြီး မြင်စဉ်ပင် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်းသို့ ပြန်လည်ကြွမြန်းတော်မူကြလေကုန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် ‘ငါသည်လည်း အဘယ်အခါ၌ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကဲ့သို့ မငြိတွယ်ဘဲ လွတ်လပ်စွာ နေနိုင်ပါအံ့နည်း’ ဟု ထိုနေရာ၌ပင် ထိုင်လျက် ဝိပဿနာစီးဖြန်းတော်မူသဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူလေ၏။ ရှေးနည်းအတူပင် မိမိ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို မေးမြန်းအပ်သော် ဤ ‘ဝံသော ဝိသာလော’ အစရှိသော ဂါထာကို မြွက်ဟတော်မူလေ၏။

‘‘Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသော ဝါးရုံသည် အချင်းချင်း ငြိတွယ်ထွေးရှက်သကဲ့သို့ သားသမီး ဇနီးမယားတို့၌ ငဲ့ကွက်တွယ်တာမှုသည်လည်း ရှိ၏။ ထိုငဲ့ကွက်မှုကို ဖြတ်တောက်လျက် မငြိမစွန်းသော ဝါးညှောက်ငယ်ကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာလျှင် ကျင့်ရာ၏။

Tattha vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Cakāro avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ, sandhivasenettha ekāro naṭṭho. Tassa parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo, jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā lobhādīsu vā kāmabhavādīsu vā diṭṭhādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekabodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

ထိုဂါထာ၌ ‘ဝံသော’ ဟူသည် ဝါးရုံတည်း။ ‘ဝိသာလော’ ဟူသည် ပြန့်ပြော ကျယ်ဝန်းသော အနက်တည်း။ ‘စက္ကရ’ (စသဒ္ဒါ) သည် အဝဓာရဏ (အမြဲဖြစ်ခြင်း) အနက်ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ဤစသဒ္ဒါသည် ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါပင် ဖြစ်၏၊ ဤ၌ သန္ဓိအစွမ်းကြောင့် ‘ဧ’ အက္ခရာ ကွယ်ပျောက်လျက်ရှိ၏။ ထိုဧဝသဒ္ဒါသည် နောက်ပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်ဖြစ်၍ ၎င်းကို နောက်မှ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ‘ယထာ’ ဟူသည် တူသောအဖို့ (ပုံပမာ) ၌တည်း။ ‘ဝိသတ္တော’ ဟူသည် ငြိတွယ်သော၊ မှေးရှက်ထွေးရှက်သော အနက်တည်း။ ‘ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ’ ဟူသည် သားသမီး ဇနီးမယားတို့၌တည်း။ ‘ယာ ပေက္ခာ’ ဟူသည် အကြင်တဏှာ၊ အကြင်ချစ်ခြင်းတည်းဟူသော အစေးတည်း။ ‘ဝံသကဠီရောဝ အသဇ္ဇမာနော’ ဟူသည် ဝါးညှောက်ကဲ့သို့ မငြိမစွန်းခြင်းတည်း။ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူကား ပြန့်ပြောသော ဝါးရုံသည် ငြိတွယ်ထွေးရှက်သည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့ သားသမီးတို့၌လည်းကောင်း၊ မယားတို့၌လည်းကောင်း ရှိသော အကြင်ငဲ့ကွက်ခြင်းသည်လည်း ထိုဝတ္ထုကာမတို့ကို ထွေးရှက်ချုပ်ဆိုင်း၍ တည်သောကြောင့် ထိုဝါးရုံကဲ့သို့ ထွေးရှက်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုငါသည် ထိုငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ ပြန့်ပြောသော ဝါးရုံကဲ့သို့ ငြိတွယ်ထွေးရှက်နေရ၏ဟု ထိုငဲ့ကွက်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မြင်၍ ထိုငဲ့ကွက်ခြင်းကို မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ဖြတ်တောက်လျက် ဤဝါးညှောက်ကဲ့သို့ ရူပါရုံစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ လောဘစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ကာမဘဝစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိအယူဝါဒစသည်တို့၌လည်းကောင်း တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မငြိမစွန်းသည်ဖြစ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ရ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြွင်းစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Vaṃsakaḷīragāthāvaṇṇanā samattā.

ဝံသကဠီရဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

39. Migo [Pg.68] araññamhīti kā uppatti? Eko kira bhikkhu kassapassa bhagavato sāsane yogāvacaro kālaṃ katvā, bārāṇasiyaṃ seṭṭhikule uppanno aḍḍhe mahaddhane mahābhoge, so subhago ahosi. Tato paradāriko hutvā tattha kālakato niraye nibbatto tattha paccitvā vipākāvasesena seṭṭhibhariyāya kucchimhi itthipaṭisandhiṃ aggahesi. Nirayato āgatānaṃ gattāni uṇhāni honti. Tena seṭṭhibhariyā ḍayhamānena udarena kicchena kasirena taṃ gabbhaṃ dhāretvā kālena dārikaṃ vijāyi. Sā jātadivasato pabhuti mātāpitūnaṃ sesabandhuparijanānañca dessā ahosi. Vayappattā ca yamhi kule dinnā, tatthāpi sāmikasassusasurānaṃ dessāva ahosi appiyā amanāpā. Atha nakkhatte ghosite seṭṭhiputto tāya saddhiṃ kīḷituṃ anicchanto vesiṃ ānetvā kīḷati. Sā taṃ dāsīnaṃ santikā sutvā seṭṭhiputtaṃ upasaṅkamitvā nānappakārehi anunayitvā āha – ‘‘ayyaputta, itthī nāma sacepi dasannaṃ rājūnaṃ kaniṭṭhā hoti, cakkavattino vā dhītā, tathāpi sāmikassa pesanakarā hoti. Sāmike anālapante sūle āropitā viya dukkhaṃ paṭisaṃvedeti. Sace ahaṃ anuggahārahā, anuggahetabbā. No ce, vissajjetabbā, attano ñātikulaṃ gamissāmī’’ti. Seṭṭhiputto – ‘‘hotu, bhadde, mā soci, kīḷanasajjā hohi, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti āha. Seṭṭhidhītā tāvatakenapi sallāpamattena ussāhajātā ‘‘sve nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti bahuṃ khajjabhojjaṃ paṭiyādeti. Seṭṭhiputto dutiyadivase anārocetvāva kīḷanaṭṭhānaṃ gato. Sā ‘‘idāni pesessati, idāni pesessatī’’ti maggaṃ olokentī nisinnā ussūraṃ disvā manusse pesesi. Te paccāgantvā ‘‘seṭṭhiputto gato’’ti ārocesuṃ. Sā sabbaṃ taṃ paṭiyāditaṃ ādāya yānaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ gantuṃ āraddhā.

၃၉. ‘မိဂေါ အရညမှိ’ ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းမှာ အဘယ်နည်း။ ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ တစ်ဦးသော ရဟန်းသည် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍ စုတေပြီးနောက် ဗာရာဏသီပြည်၌ ကြွယ်ဝချမ်းသာ၍ များစွာသော ဥစ္စာ၊ အသုံးအဆောင်ရှိသော သူဌေးအမျိုး၌ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် သုဘဂ အမည်ရှိ၏။ ထိုဘဝ၌ သူတပါးမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်သူဖြစ်၍ စုတေသောအခါ ငရဲ၌ ကျရောက်လေ၏။ ထိုငရဲ၌ ကျက်ပြီးနောက် ကံ၏အကြွင်းအကျိုးကြောင့် သူဌေးမယား၏ ဝမ်း၌ မိန်းမပဋိသန္ဓေကို ယူခဲ့ရ၏။ ငရဲမှ လာသောသူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ပူပြင်းတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူဌေးမယားသည် ပူလောင်သောဝမ်းဖြင့် ငြိုငြင်ဆင်းရဲစွာ ထိုကိုယ်ဝန်ကို ဆောင်ယူခဲ့ရပြီး အချိန်တန်သောအခါ သမီးငယ်ကို ဖွားမြင်လေ၏။ ထိုမိန်းကလေးသည် ဖွားမြင်သောနေ့မှစ၍ မိဘတို့အားလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော အဆွေအမျိုး အခြံအရံတို့အားလည်းကောင်း မချစ်အပ်သောသူ ဖြစ်လေ၏။ အရွယ်သို့ရောက်၍ အကြင်အမျိုး၌ ထိမ်းမြားပေးစားအပ်သော်လည်း ထိုအိမ်၌လည်း လင်၊ ယောက္ခမတို့၏ မချစ်မနှစ်သက်အပ်သောသူသာ ဖြစ်လေ၏။ ထိုအခါ ပွဲသဘင်ကြွေးကြော်သော် သူဌေးသားသည် ထိုသူဌေးသမီးနှင့်အတူ မပျော်ပါးလိုသဖြင့် ပြည့်တန်ဆာမကို ခေါ်ဆောင်၍ ပျော်ပါးကစား၏။ ထိုသူဌေးသမီးသည် ထိုအကြောင်းကို ကျွန်မတို့ထံမှ ကြားသိရသဖြင့် သူဌေးသားထံသို့ သွားရောက်ကာ အဖုံဖုံ ချော့မော့၍ ပြောဆိုသည်မှာ - ‘အရှင်သား... မိန်းမမည်သည်ကား မင်းတစ်ကျိပ်တို့၏ နှမအငယ် ဖြစ်စေဦးတော့၊ စကြာဝတေးမင်း၏ သမီးတော် ဖြစ်စေဦးတော့၊ သို့သော်လည်း လင်၏ အစေအပါးမျှသာ ဖြစ်ရပါ၏။ လင်ဖြစ်သူက စကားမပြောဘဲ နေပါက တံကျင်၌ တင်ထားခံရသကဲ့သို့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရပါ၏။ အကယ်၍ အကျွန်ုပ်ကို သနားချီးမြှောက်ထိုက်ပါက ချီးမြှောက်တော်မူပါ။ မချီးမြှောက်လိုပါက စွန့်လွှတ်တော်မူပါ၊ မိမိ၏ ဆွေမျိုးအိမ်သို့ ပြန်ပါအံ့’ ဟု ဆို၏။ သူဌေးသားကလည်း ‘နှမ... ရှိပါစေတော့၊ မစိုးရိမ်လင့်၊ ပွဲသဘင်အတွက် ပြင်ဆင်လော့၊ ငါတို့ ပွဲတော်ဆင်နွှဲကြအံ့’ ဟု ပြော၏။ သူဌေးသမီးသည် ထိုမျှသော စကားပြောဆိုရရုံမျှဖြင့် အားတက်ကာ ‘နက်ဖြန် ပွဲတော်ဆင်နွှဲအံ့’ ဟု များစွာသော ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ကို စီရင်စေ၏။ သူဌေးသားသည် ဒုတိယမြောက်နေ့၌ မပြောကြားဘဲ ပွဲတော်ကျင်းပရာအရပ်သို့ သွားလေ၏။ သူမသည် ‘ယခု စေလွှတ်လိမ့်မည်၊ ယခု စေလွှတ်လိမ့်မည်’ ဟု လမ်းကို မျှော်ကြည့်လျက် နေကာ နေ့လွဲသော် လူတို့ကို စေလွှတ်၍ စုံစမ်းစေ၏။ ထိုသူတို့ ပြန်လာပြီး ‘သူဌေးသား သွားပြီ’ ဟု ကြားပြောကြ၏။ သူမသည် ပြင်ဆင်ထားသမျှသော ခဲဖွယ်စားဖွယ်အားလုံးကို ယူဆောင်၍ ရထားယာဉ်ပေါ်သို့ တက်စီးကာ ဥယျာဉ်သို့ သွားရန် အားထုတ်လေ၏။

Atha nandamūlakapabbhāre paccekasambuddho sattame divase nirodhā vuṭṭhāya anotatte mukhaṃ dhovitvā nāgalatādantapoṇaṃ khāditvā ‘‘kattha ajja bhikkhaṃ carissāmī’’ti āvajjento taṃ seṭṭhidhītaraṃ disvā ‘‘imissā mayi sakkāraṃ karitvā taṃ kammaṃ parikkhayaṃ gamissatī’’ti ñatvā pabbhārasamīpe [Pg.69] saṭṭhiyojanaṃ manosilātalaṃ, tattha ṭhatvā nivāsetvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā ākāsenāgantvā tassā paṭipathe oruyha bārāṇasībhimukho agamāsi. Taṃ disvā dāsiyo seṭṭhidhītāya ārocesuṃ. Sā yānā oruyha sakkaccaṃ vanditvā, pattaṃ gahetvā, sabbarasasampannena khādanīyabhojanīyena pūretvā, padumapupphena paṭicchādetvā heṭṭhāpi padumapupphaṃ katvā, pupphakalāpaṃ hatthena gahetvā, paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā, tassa hatthe pattaṃ datvā, vanditvā, pupphakalāpahatthā patthesi ‘‘bhante, yathā idaṃ pupphaṃ, evāhaṃ yattha yattha uppajjāmi, tattha tattha mahājanassa piyā bhaveyyaṃ manāpā’’ti. Evaṃ patthetvā dutiyaṃ patthesi ‘‘bhante, dukkho gabbhavāso, taṃ anupagamma padumapupphe evaṃ paṭisandhi bhaveyyā’’ti. Tatiyampi patthesi ‘‘bhante, jigucchanīyo mātugāmo, cakkavattidhītāpi paravasaṃ gacchati, tasmā ahaṃ itthibhāvaṃ anupagamma puriso bhaveyya’’nti. Catutthampi patthesi ‘‘bhante, imaṃ saṃsāradukkhaṃ atikkamma pariyosāne tumhehi pattaṃ amataṃ pāpuṇeyya’’nti.

ထိုအခါ နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်း၌ သီတင်းသုံးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ နိရောဓသမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ အနောတတ္တအိုင်၌ မျက်နှာသစ်တော်မူကာ နာဂလတာအမည်ရှိသော တံပူကို စားတော်မူပြီးလျှင် ‘ယနေ့ ငါသည် အဘယ်အရပ်၌ ဆွမ်းခံကြွရမည်နည်း’ ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုသော် ထိုသူဌေးသမီးကို မြင်တော်မူ၏။ ‘ဤမိန်းမသည် ငါ့အား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုခြင်းကြောင့် ထိုအကုသိုလ်ကံသည် ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့’ ဟု သိတော်မူ၍ တောင်ဝှမ်းအနီးရှိ ယူဇနာခြောက်ဆယ်ကျယ်သော ဆေးဒန်းမြင်းသီလာ ကျောက်ဖျာပြင်၌ ရပ်တော်မူလျက် သင်းပိုင်ကို ဝတ်ရုံ၍ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်ကာ အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်ကို ဝင်စားပြီး ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွသွားတော်မူကာ ထိုသူဌေးသမီး၏ သွားရာလမ်း၌ သက်ဆင်း၍ ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရှေးရှု ကြွတော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်သဖြင့် ကျွန်မတို့သည် သူဌေးသမီးအား ကြားပြောကြကုန်၏။ သူဌေးသမီးသည် ရထားယာဉ်မှ သက်ဆင်းကာ ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍ သပိတ်ကို တောင်းယူပြီး အရသာအလုံးစုံနှင့် ပြည့်စုံသော ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ဖြင့် ပြည့်စေလျက် အပေါ်မှလည်း ပဒုမ္မာကြာပန်းဖြင့် ဖုံးအုပ်ကာ၊ အောက်၌လည်း ပဒုမ္မာကြာပန်းကို ခံ၍ ကြာပန်းစည်းကို လက်ဖြင့် ကိုင်ဆောင်လျက် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ သပိတ်ကို လက်တော်သို့ ကပ်လှူပြီးလျှင် ရှိခိုး၍ ကြာပန်းစည်းကို လက်တွင် ကိုင်လျက် ဤသို့ ဆုတောင်းလေ၏ - ‘အရှင်ဘုရား... ဤကြာပဒုမ္မာပန်းပွင့်ကဲ့သို့ အကျွန်ုပ်သည် အကြင်အကြင်ဘဝ၌ ဖြစ်ရပါမူ ထိုထိုဘဝ၌ လူအပေါင်းတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သောသူ၊ နှစ်သက်အပ်သောသူ ဖြစ်ရပါလို၏။’ ဤသို့ ဆုတောင်းပြီးလျှင် ဒုတိယအကြိမ် ဆုတောင်းပြန်သည်မှာ ‘အရှင်ဘုရား... အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှပါ၏။ ထိုအမိဝမ်းသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ ပဒုမ္မာကြာပန်း၌သာ ပဋိသန္ဓေတည်နေရသူ ဖြစ်ရပါလို၏။’ တတိယအကြိမ် ဆုတောင်းသည်မှာ ‘အရှင်ဘုရား... မိန်းမဖြစ်ရခြင်းသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိလှပါ၏၊ စကြာဝတေးမင်း၏ သမီးတော်ပင် ဖြစ်သော်လည်း သူတစ်ပါး၏ အလိုသို့ လိုက်ရပါ၏။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်သည် မိန်းမအဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ ယောက်ျားစင်စစ် ဖြစ်ရပါလို၏။’ စတုတ္ထအကြိမ် ဆုတောင်းသည်မှာ ‘အရှင်ဘုရား... ဤသံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို လွန်မြောက်၍ အဆုံး၌ အရှင်ဘုရားတို့ ရောက်တော်မူအပ်သော သေခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရပါလို၏။’

Evaṃ caturo paṇidhayo katvā, taṃ padumapupphakalāpaṃ pūjetvā, paccekabuddhassa pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘pupphasadiso eva me gandho ceva vaṇṇo ca hotū’’ti imaṃ pañcamaṃ paṇidhiṃ akāsi. Tato paccekabuddho pattaṃ pupphakalāpañca gahetvā ākāse ṭhatvā –

ဤသို့ လေးကြိမ်သော ဆုတောင်းတို့ကို ပြုပြီးလျှင် ထိုပဒုမ္မာကြာပန်းစည်းကို ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား လှူဒါန်းပူဇော်၍ ငါးပါးသော တည်ခြင်းဖြင့် ရှိခိုးကာ ‘အကျွန်ုပ်၏ ကိုယ်နံ့နှင့် ကိုယ်အဆင်းသည် ကြာပန်းကဲ့သို့သာ ဖြစ်ပါစေသတည်း’ ဟု ငါးကြိမ်မြောက် ဆုတောင်းခြင်းကို ပြုလေ၏။ ထိုအခါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် သပိတ်နှင့် ကြာပန်းစည်းကို ကိုင်ဆောင်၍ ကောင်းကင်၌ ရပ်တော်မူလျက် -

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –

‘သင် အလိုရှိအပ် တောင့်တအပ်သော ဆုတောင်းသည် လျင်မြန်စွာ ပြည့်စုံပါစေသတည်း။ ဆယ့်ငါးရက်မြောက် လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့ အကြံအစည် အလိုဆန္ဒအားလုံး ပြည့်ဝပါစေသတည်း’ ဟု (ဆုပေးတော်မူ၏)။

Imāya gāthāya seṭṭhidhītāya anumodanaṃ katvā ‘‘seṭṭhidhītā maṃ gacchantaṃ passatū’’ti adhiṭṭhahitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Seṭṭhidhītāya taṃ disvā mahatī pīti uppannā. Bhavantare kataṃ akusalakammaṃ anokāsatāya parikkhīṇaṃ, ciñcambiladhotatambabhājanamiva suddhā jātā. Tāvadeva cassā patikule ñātikule ca sabbo jano tuṭṭho ‘‘kiṃ karomā’’ti piyavacanāni paṇṇākārāni ca pesesi. Seṭṭhiputto manusse pesesi ‘‘sīghaṃ sīghaṃ ānetha seṭṭhidhītaraṃ, ahaṃ vissaritvā uyyānaṃ āgato’’ti. Tato pabhuti ca naṃ ure vilittacandanaṃ viya āmuttamuttāhāraṃ viya pupphamālaṃ viya ca piyāyanto parihari.

ရှင်ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ဤဂါထာဖြင့် သူဌေးသမီးအား အနုမောဒနာပြုပြီးနောက် "သူဌေးသမီးသည် ငါကြွသွားသည်ကို မြင်ပါစေသော်" ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုကာ နန္ဒမူလကလိုဏ်ဂူသို့ ကြွသွားတော်မူ၏။ သူဌေးသမီးသည် ထိုအရှင်မြတ်ကို မြင်ရသောအခါ ပြင်းစွာသော နှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သူမ ဘဝတစ်ပါးက ပြုခဲ့သော အကုသိုလ်ကံသည် အကျိုးပေးခွင့်မရသဖြင့် ကုန်ဆုံးသွားလေရာ မန်ကျည်းသီးချဉ်ဖြင့် ပွတ်တိုက်ဆေးကြောအပ်သော ကြေးနီအိုးကဲ့သို့ စင်ကြယ်သူ ဖြစ်သွားလေ၏။ ထိုခဏ၌ပင် လင်ဘက်က အမျိုးများ၊ မိမိဘက်က ဆွေမျိုးများဖြစ်သော လူအပေါင်းတို့သည် စိတ်ပြေနှစ်သက်ကြသဖြင့် "အဆွေ... ဘာများ ကူညီလုပ်ဆောင်ပေးရမလဲ" ဟု ချစ်ဖွယ်သောစကားများကို ပြောကြားကာ လက်ဆောင်ပစ္စည်းများကို ပေးပို့ကြလေ၏။ သူဌေးသားသည်လည်း "ငါသည် မေ့လျော့ပြီး ဥယျာဉ်သို့ ထွက်လာခဲ့မိ၏၊ ငါ့ဇနီး သူဌေးသမီးကို မြန်မြန် သွားရောက်ခေါ်ဆောင်ခဲ့ကြလော့" ဟု အစေအပါးတို့ကို စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ သူဌေးသားသည် ထိုသူဌေးသမီးကို ရင်ခွင်၌ လိမ်းကျံအပ်သော စန္ဒကူးနံ့သာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆင်ယင်အပ်သော ပုလဲရတနာကုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပန်းကုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း ချစ်မြတ်နိုးကာ ရိုသေစွာ ပြုစုစောင့်ရှောက်လေ၏။

Sā [Pg.70] tattha yāvatāyukaṃ issariyabhogasukhaṃ anubhavitvā kālaṃ katvā purisabhāvena devaloke padumapupphe uppajji. So devaputto gacchantopi padumapupphagabbheyeva gacchati, tiṭṭhantopi, nisīdantopi, sayantopi padumagabbheyeva sayati. Mahāpadumadevaputtoti cassa nāmaṃ akaṃsu. Evaṃ so tena iddhānubhāvena anulomapaṭilomaṃ chadevaloke eva saṃsarati.

ထိုသူဌေးသမီးသည် ထိုဘဝ၌ အသက်ထက်ဆုံး စည်းစိမ်ချမ်းသာအပေါင်းကို ခံစားရပြီးနောက် စုတေသောအခါ နတ်ပြည်၌ ယောကျ်ားဘဝဖြင့် ကြာပဒုမ္မာပွင့်၌ ဖြစ်လေ၏။ ထိုနတ်သားသည် သွားသော်လည်း ကြာပဒုမ္မာတိုက်အတွင်း၌သာ သွား၏။ ရပ်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အိပ်စက်သော်လည်းကောင်း ကြာပဒုမ္မာတိုက်အတွင်း၌သာ ရပ်၊ ထိုင်၊ အိပ်စက်လေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနတ်သားအား "မဟာပဒုမနတ်သား" ဟု အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုနတ်သားသည် ထိုတန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်၌သာ စုန်ချည်ဆန်ချည် ကျင်လည်ရလေ၏။

Tena ca samayena bārāṇasirañño vīsati itthisahassāni honti. Rājā ekissāpi kucchiyaṃ puttaṃ na labhati. Amaccā rājānaṃ viññāpesuṃ ‘‘deva, kulavaṃsānupālako putto icchitabbo, atraje avijjamāne khetrajopi kulavaṃsadharo hotī’’ti. Rājā ‘‘ṭhapetvā mahesiṃ avasesā nāṭakitthiyo sattāhaṃ dhammanāṭakaṃ karothā’’ti yathākāmaṃ bahi carāpesi, tathāpi puttaṃ nālattha. Puna amaccā āhaṃsu – ‘‘mahārāja, mahesī nāma puññena ca paññāya ca sabbitthīnaṃ aggā, appeva nāma devo mahesiyāpi kucchismiṃ puttaṃ labheyyā’’ti. Rājā mahesiyā etamatthaṃ ārocesi. Sā āha – ‘‘mahārāja, yā itthī saccavādinī sīlavatī, sā puttaṃ labheyya, hirottapparahitāya kuto putto’’ti pāsādaṃ abhiruhitvā pañca sīlāni samādiyitvā punappunaṃ anumajjati. Sīlavatiyā rājadhītāya pañca sīlāni anumajjantiyā puttapatthanācitte uppannamatte sakkassa āsanaṃ santappi.

ထိုအခါ ဗာရာဏသီမင်း၌ မောင်းမမိဿံ နှစ်သောင်း ရှိသော်လည်း မင်းကြီးသည် တစ်ဦးသော မိန်းမ၏ ဝမ်း၌မျှ သားမရလေ။ အမတ်တို့က "အရှင်မင်းကြီး၊ အမျိုးအနွယ်ကို စောင့်ရှောက်မည့် သားရတနာကို လိုလားအပ်ပါသည်၊ မိမိရင်မှဖြစ်သော သားမရှိပါကလည်း တိုင်းပြည်အပိုင်အခြားအတွင်း၌ ဖြစ်သော ခေတ္တဇသားသည်လည်း အမျိုးအနွယ်ကို ဆောင်ရွက်နိုင်ပါသည်" ဟု မင်းကြီးအား လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် "မိဖုရားကြီးကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ကချေသည်မောင်းမတို့ကို ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တရားနှင့်အညီ အလိုရှိသလို လှည့်ပတ်သွားလာစေလော့" ဟု အမိန့်ပေးစေလွှတ်သော်လည်း သားမရခဲ့ပေ။ အမတ်တို့က တစ်ဖန် လျှောက်ကြပြန်သည်မှာ "မြတ်သောမင်းကြီး၊ မိဖုရားကြီးသည် ဘုန်းကံ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မိန်းမအားလုံးတို့ထက် မြတ်လှပါသည်၊ မိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ သားရတနာ ရနိုင်ပါလိမ့်မည်" ဟု လျှောက်ကြရာ မင်းကြီးသည် ထိုအကြောင်းကို မိဖုရားကြီးအား ပြောကြားလေ၏။ မိဖုရားကြီးက "မြတ်သောမင်းကြီး... သီလရှိပြီး သစ္စာစကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသော မိန်းမသာလျှင် သားကို ရနိုင်ပါသည်၊ အရှက်အကြောက် (ဟိရိဩတ္တပ္ပ) ကင်းမဲ့သော မိန်းမ၌ သားရတနာ အဘယ်သို့ ရနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု ဆိုပြီးနောက် ပြာသာဒ်ထက်သို့ တက်ကာ ငါးပါးသီလကို ဆောက်တည်၍ အဖန်တလဲလဲ ဆင်ခြင်သုံးသပ်လေ၏။ သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မိဖုရားကြီးသည် ငါးပါးသီလကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ရင်း သားဆုတောင်းလိုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် သိကြားမင်း၏ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာကျောက်ဖျာသည် ပူပြင်းတုန်လှုပ်လာလေ၏။

Atha sakko āsanatāpakāraṇaṃ āvajjento etamatthaṃ viditvā ‘‘sīlavatiyā rājadhītāya puttavaraṃ demī’’ti ākāsenāgantvā deviyā sammukhe ṭhatvā ‘‘kiṃ patthesi devī’’ti pucchi. ‘‘Puttaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Dammi te, devi, puttaṃ, mā cintayī’’ti vatvā devalokaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho ettha khīṇāyuko’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ mahāpadumo uparidevaloke uppajjituṃ ito cavatī’’ti ñatvā tassa vimānaṃ gantvā ‘‘tāta mahāpaduma, manussalokaṃ gacchāhī’’ti yāci. So āha – ‘‘mahārāja, mā evaṃ bhaṇi, jeguccho manussaloko’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ manussaloke puññaṃ katvā idhūpapanno, tattheva ṭhatvā pāramiyo pūretabbā, gaccha, tātā’’ti. ‘‘Dukkho, mahārāja, gabbhavāso, na sakkomi tattha vasitu’’nti. ‘‘Kiṃ te, tāta, gabbhavāsena, tathā hi tvaṃ kammamakāsi, yathā [Pg.71] padumagabbheyeva nibbattissasi, gaccha, tātā’’ti punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi.

ထိုအခါ သိကြားမင်းသည် မိမိနေရာ တုန်လှုပ်ပူပြင်းရခြင်းအကြောင်းကို ဆင်ခြင်လတ်သော် ထိုအကြောင်းကို သိရှိသဖြင့် "သီလရှိသော မိဖုရားကြီးအား သားဆုကို ပေးအံ့" ဟု ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာပြီး မိဖုရားကြီး၏ ရှေ့မှောက်၌ ရပ်လျက် "မိဖုရား... အဘယ်ဆုကို တောင်းလိုသနည်း" ဟု မေး၏။ "မြတ်သောမင်းကြီး... သားဆုကို အလိုရှိပါသည်" ဟု လျှောက်ရာ၊ "မိဖုရား... သင့်အား သားဆုကို ပေးအံ့၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း မရှိလင့်" ဟု ဆိုပြီးလျှင် နတ်ပြည်သို့ ပြန်ကာ "ဤနတ်ပြည်၌ သက်တမ်းကုန်ခါနီး ဖြစ်သော နတ်သား ရှိသလော" ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှု၏။ ထိုအခါ "ဤမဟာပဒုမနတ်သားသည် အထက်နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရန် ဤနတ်ပြည်မှ စုတေတော့မည်" ဟု သိရသဖြင့် ထိုနတ်သား၏ ဗိမာန်သို့ သွားရောက်ကာ "ချစ်သား မဟာပဒုမ... လူ့ပြည်သို့ သွားပါလော့" ဟု တောင်းပန်လေ၏။ ထိုနတ်သားက "သိကြားမင်းကြီး... ဤသို့ မဆိုပါလင့်၊ လူ့ပြည်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "ချစ်သား... သင်သည် လူ့ပြည်၌ ကောင်းမှုကို ပြုခဲ့သောကြောင့်သာ ဤနတ်ပြည်၌ ဖြစ်လာရခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထိုလူ့ပြည်၌ပင် တည်လျက် သင်သည် ပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်ပေသည်၊ ချစ်သား... သွားပါလေလော့" ဟု ဆိုသော်၊ "သိကြားမင်းကြီး... အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှပါသည်၊ အမိဝမ်း၌ မနေနိုင်ပါ" ဟု လျှောက်၏။ "ချစ်သား... သင့်အား အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေစရာ မလိုပါ၊ အကြောင်းမူကား သင်သည် ပဒုမ္မာကြာငုံ၌သာ ပဋိသန္ဓေတည်ရမည့် ကံကို ပြုခဲ့ဖူး၏၊ သို့ဖြစ်၍ ချစ်သား... သွားပါလေလော့" ဟု အဖန်တလဲလဲ တိုက်တွန်းတောင်းပန်သောကြောင့် နတ်သားသည် လက်ခံသည်းခံလေ၏။

Tato mahāpadumo devalokā cavitvā bārāṇasirañño uyyāne silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe nibbatto. Tañca rattiṃ mahesī paccūsasamaye supinantena vīsatiitthisahassaparivutā uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumassare puttaṃ laddhā viya ahosi. Sā pabhātāya rattiyā sīlāni rakkhamānā tatheva tattha gantvā ekaṃ padumapupphaṃ addasa. Taṃ neva tīre hoti na gambhīre. Saha dassaneneva cassā tattha puttasineho uppajji. Sā sāmaṃyeva pavisitvā taṃ pupphaṃ aggahesi. Pupphe gahitamatteyeva pattāni vikasiṃsu. Tattha taṭṭake āsittasuvaṇṇapaṭimaṃ viya dārakaṃ addasa. Disvāva ‘‘putto me laddho’’ti saddaṃ nicchāresi. Mahājano sādhukārasahassāni muñci, rañño ca pesesi. Rājā sutvā ‘‘kattha laddho’’ti pucchitvā laddhokāsañca sutvā ‘‘uyyānañca pokkharaṇiyaṃ padumañca amhākaññeva khettaṃ, tasmā amhākaṃ khette jātattā khetrajo nāmāyaṃ putto’’ti vatvā nagaraṃ pavesetvā vīsatisahassaitthiyo dhātikiccaṃ kārāpesi. Yā yā kumārassa ruciṃ ñatvā patthitapatthitaṃ khādanīyaṃ khādāpeti, sā sā sahassaṃ labhati. Sakalabārāṇasī calitā, sabbo jano kumārassa paṇṇākārasahassāni pesesi. Kumāro taṃ taṃ atinetvā ‘‘imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā’’ti vuccamāno bhojanena ubbāḷho ukkaṇṭhito hutvā, gopuradvāraṃ gantvā, lākhāguḷakena kīḷati.

ထိုနောက် မဟာပဒုမနတ်သားသည် နတ်ပြည်မှ စုတေခဲ့၍ ဗာရာဏသီမင်း၏ ဥယျာဉ်ရှိ ကျောက်ဖျာအဆင်းရှိသော ရေကန်၌ ကြာပဒုမ္မာငုံတွင် ပဋိသန္ဓေတည်လေ၏။ ထိုည၌ပင်လျှင် မိဖုရားကြီးသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ မိမိသည် အခြံအရံ မိန်းမနှစ်သောင်းနှင့်အတူ ဥယျာဉ်သို့သွားပြီး ကျောက်ဖျာရေကန်ရှိ ကြာအိုင်၌ သားရတနာကို ရရှိသကဲ့သို့ အိပ်မက်မြင်မက်လေ၏။ မိုးလင်းသောအခါ မိဖုရားကြီးသည် သီလဆောက်တည်လျက် ထိုအိပ်မက်အတိုင်း ထိုဥယျာဉ်သို့ သွားလေသော် ကြာပဒုမ္မာပန်းတစ်ပွင့်ကို မြင်လေ၏။ ထိုကြာပန်းသည် ကမ်းနား၌လည်းမဟုတ်၊ နက်သောအရပ်၌လည်း မဟုတ်ဘဲ အလယ်အလတ်၌ ရှိနေ၏။ မြင်ရသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် မိဖုရားကြီးအား သားအပေါ်၌ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သူမကိုယ်တိုင် ရေထဲသို့ဆင်းကာ ထိုကြာပန်းကို ဆွတ်ယူလေ၏။ ကြာပန်းကို ဆွတ်ယူမိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ကြာဖတ်တို့သည် ပွင့်အာသွားကြကုန်၏။ ထိုကြာပင်တိုက်အတွင်း၌ ရွှေရည်သွန်းလောင်းထားသော ရွှေဆင်းတုတော်ကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသော သူငယ်ကို မြင်လေ၏။ မြင်ပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် "ငါသည် သားရတနာကို ရလေပြီ" ဟု အော်ဟစ်မြွက်ကြားလေ၏။ လူအပေါင်းတို့သည် ကောင်းချီးသံပေါင်းများစွာကို ပေးကြပြီး မင်းကြီးထံသို့ သတင်းပေးပို့ကြ၏။ မင်းကြီးသည် ကြားရသောအခါ "အဘယ်အရပ်၌ ရသနည်း" ဟု မေးမြန်း၍ ရရှိသောနေရာကို ကြားရလျှင် "ဥယျာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ရေကန်သည်လည်းကောင်း၊ ကြာပန်းသည်လည်းကောင်း ငါတို့ပိုင်ဆိုင်သော နယ်မြေ (ခေတ္တ) သာ ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့နယ်မြေ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဤသားသည် ခေတ္တဇသား (နယ်မြေမှရသောသား) မည်၏" ဟု ဆိုကာ မြို့တွင်းသို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီး မိန်းမနှစ်သောင်းတို့အား နို့ထိန်းအလုပ်ကို လုပ်ဆောင်စေ၏။ အကြင်အကြင်မိန်းမသည် မင်းသားငယ်၏ အလိုကိုသိ၍ တောင်းတသမျှသော စားဖွယ်တို့ကို ကျွေးမွေးနိုင်ပါက ထိုထိုမိန်းမသည် အသပြာတစ်ထောင်စီ ရရှိလေ၏။ ဗာရာဏသီတစ်မြို့လုံး လှုပ်လှုပ်ရှားရှား ဖြစ်သွားပြီး လူအပေါင်းတို့သည် မင်းသားငယ်ထံသို့ များစွာသော လက်ဆောင်ပစ္စည်းများကို ပေးပို့ကြ၏။ မင်းသားငယ်သည် ထိုထိုသော စားဖွယ်တို့ကို ယူဆောင်လာကာ "ဤအရာကို စားပါ၊ ထိုအရာကို သုံးဆောင်ပါ" ဟု အဖန်ဖန် အတင်းအကျပ် ကျွေးမွေးခြင်းကြောင့် စားဖွယ်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်ငြီးငွေ့ရသဖြင့် တံခါးမုခ်ဝသို့ သွားကာ ချိပ်လုံးဖြင့် ကစားလေ၏။

Tadā aññataro paccekabuddho bārāṇasiṃ nissāya isipatane vasati. So kālasseva vuṭṭhāya senāsanavattasarīraparikammamanasikārādīni sabbakiccāni katvā, paṭisallānā vuṭṭhito ‘‘ajja kattha bhikkhaṃ gahessāmī’’ti āvajjento kumārassa sampattiṃ disvā ‘‘esa pubbe kiṃ kammaṃ karī’’ti vīmaṃsanto ‘‘mādisassa piṇḍapātaṃ datvā, catasso patthanā patthesi tattha tisso siddhā, ekā tāva na sijjhati, tassa upāyena ārammaṇaṃ dassemī’’ti bhikkhācariyavasena kumārassa santikaṃ agamāsi. Kumāro taṃ disvā ‘‘samaṇa, mā idha āgacchi, ime hi tampi ‘idaṃ khāda, idaṃ bhuñjā’ti vadeyyu’’nti āha. So ekavacaneneva tato nivattitvā [Pg.72] attano senāsanaṃ pāvisi. Kumāro parijanaṃ āha – ‘‘ayaṃ samaṇo mayā vuttamattova nivatto, kuddho, nu, kho mamā’’ti. Tato tehi ‘‘pabbajitā nāma, deva, na kodhaparāyaṇā honti, parena pasannamanena yaṃ dinnaṃ hoti, tena yāpentī’’ti vuccamānopi ‘‘kuddho eva mamāyaṃ samaṇo, khamāpessāmi na’’nti mātāpitūnaṃ ārocetvā hatthiṃ abhiruhitvā, mahatā rājānubhāvena isipatanaṃ gantvā, migayūthaṃ disvā, pucchi ‘‘kiṃ nāma ete’’ti? ‘‘Ete, sāmi, migā nāmā’’ti. Etesaṃ ‘‘imaṃ khādatha, imaṃ bhuñjatha, imaṃ sāyathā’’ti vatvā paṭijaggantā atthīti. Natthi sāmi, yattha tiṇodakaṃ sulabhaṃ, tattha vasantīti.

ထိုစဉ်အခါက ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် ဗာရာဏသီပြည်ကို မှီ၍ ဣသိပတနတော၌ သီတင်းသုံး နေထိုင်တော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် နံနက်စောစောထ၍ ကျောင်းဝတ်၊ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်းစသော ပြုဖွယ်ကိစ္စအလုံးစုံတို့ကို ပြုပြီးလျှင် တစ်ပါးတည်းကိန်းအောင်းရာမှ ထတော်မူ၍ "ယနေ့ ဘယ်အရပ်၌ ဆွမ်းခံရအံ့နည်း" ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုလတ်သော် မင်းသား၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းကို မြင်၍ "ဤမင်းသားသည် ရှေးဘဝက အဘယ်ကောင်းမှုကို ပြုခဲ့သနည်း" ဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ "ငါကဲ့သို့သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ဆွမ်းလှူဒါန်း၍ ဆုတောင်းလေးပါးကို ဆုပန်ခဲ့ရာ သုံးပါးသောဆုတို့ ပြည့်စုံပြီးဖြစ်၍ တစ်ပါးသောဆုမှာမူ မပြည့်စုံသေးပေ၊ ထိုမင်းသားအား သင့်တော်သော အကြောင်းဖြင့် အာရုံကို ပြအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းအားဖြင့် မင်းသား၏အထံသို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။ မင်းသားသည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်လျှင် "ရဟန်း၊ ဤအရပ်သို့ မလာပါနှင့်။ ဤလူတို့သည် အရှင်ဘုရားကိုလည်း 'ဤခဲဖွယ်ကို ခဲပါ၊ ဤစားဖွယ်ကို စားပါ' ဟု ဆိုကြပါလိမ့်မည်" ဟု ပြောဆို၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ထိုတစ်ခွန်းတည်းသော စကားဖြင့်ပင် ထိုအရပ်မှ ပြန်လည်၍ မိမိကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မင်းသားသည် အခြံအရံတို့အား "ဤရဟန်းသည် ငါပြောလိုက်ရုံမျှဖြင့် ပြန်သွားလေပြီ၊ ငါ့အပေါ်၌ အမျက်ထွက်သွားလေသလော" ဟု မေး၏။ ထိုအခါ အခြံအရံတို့က "အရှင်မင်းသား... ရဟန်းဟူသည် အမျက်ဒေါသကြီးသူများ မဟုတ်ကြပါ၊ သူတစ်ပါးတို့က ကြည်ညိုသောစိတ်ဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သော ဆွမ်းပစ္စည်းဖြင့်သာ မျှတစွာ အသက်မွေးကြပါသည်" ဟု လျှောက်တင်ကြသော်လည်း မင်းသားက "ဤရဟန်းသည် ငါ့အပေါ်၌ အမျက်ထွက်သည်သာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ငါသည် ထိုအရှင်အား တောင်းပန်ကန်တော့အံ့" ဟု ကြံစည်လျက် မိဘတို့အား ပန်ကြားကာ ဆင်ထက်သို့ တက်စီး၍ ကြီးမြတ်သော မင်း၏အာနုဘော်ဖြင့် ဣသိပတနတောသို့ သွားလေ၏။ ထိုအရပ်၌ သမင်အုပ်ကို မြင်လျှင် "ဤသတ္တဝါတို့သည် အဘယ်အမည်ရှိကြသနည်း" ဟု မေး၏။ အခြံအရံတို့က "အရှင်သား... ဤသတ္တဝါတို့ကို သမင်ဟု ခေါ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ကြသော် "ဤသမင်တို့ကို 'ဤခဲဖွယ်ကို ခဲကြလော့၊ ဤစားဖွယ်ကို စားကြလော့၊ ဤလျက်ဖွယ်ကို လျက်ကြလော့' ဟု ဆို၍ ကျွေးမွေးပြုစုမည့်သူ ရှိပါသလော" ဟု မေးမြန်း၏။ "အရှင်သား... ကျွေးမွေးပြုစုသူ မရှိကြပါ။ မြက်နှင့် ရေကို လွယ်ကူစွာရရှိသည့် အရပ်၌သာ လှည့်လည်နေထိုင်ကြပါသည်" ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။

Kumāro ‘‘yathā ime arakkhiyamānāva yattha icchanti, tattha vasanti, kadā nu, kho, ahampi evaṃ vaseyya’’nti etamārammaṇaṃ aggahesi. Paccekabuddhopi tassa āgamanaṃ ñatvā senāsanamaggañca caṅkamañca sammajjitvā, maṭṭhaṃ katvā, ekadvikkhattuṃ caṅkamitvā, padanikkhepaṃ dassetvā, divāvihārokāsañca paṇṇasālañca sammajjitvā, maṭṭhaṃ katvā, pavisanapadanikkhepaṃ dassetvā, nikkhamanapadanikkhepaṃ adassetvā, aññatra agamāsi. Kumāro tattha gantvā taṃ padesaṃ sammajjitvā maṭṭhaṃ kataṃ disvā ‘‘vasati maññe ettha so paccekabuddho’’ti parijanena bhāsitaṃ sutvā āha – ‘‘pātopi so samaṇo kuddho, idāni hatthiassādīhi attano okāsaṃ akkantaṃ disvā, suṭṭhutaraṃ kujjheyya, idheva tumhe tiṭṭhathā’’ti hatthikkhandhā oruyha ekakova senāsanaṃ paviṭṭho vattasīsena susammaṭṭhokāse padanikkhepaṃ disvā, ‘‘ayaṃ samaṇo ettha caṅkamanto na vaṇijjādikammaṃ cintesi, addhā attano hitameva cintesi maññe’’ti pasannamānaso caṅkamaṃ āruhitvā, dūrīkataputhuvitakko gantvā, pāsāṇaphalake nisīditvā, sañjātaekaggo hutvā, paṇṇasālaṃ pavisitvā, vipassanto paccekabodhiñāṇaṃ adhigantvā, purimanayeneva purohitena kammaṭṭhāne pucchite gaganatale nisinno imaṃ gāthamāha –

မင်းသားသည် "ဤသမင်တို့သည် အစောင့်အရှောက်မရှိဘဲ မိမိတို့အလိုရှိရာအရပ်၌ နေထိုင်ကြသကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း အဘယ်အခါ၌ ထို့အတူ နေထိုင်ရပါအံ့နည်း" ဟု ထိုအချက်ကို အာရုံပြုယူလေ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်း ထိုမင်းသားလာခြင်းကို သိတော်မူ၍ ကျောင်းဦးလမ်းနှင့် စင်္ကြံကို တံမြက်လှည်းကာ ညီညာပြေပြစ်အောင် ပြုပြီးလျှင် တစ်ကြိမ်နှစ်ကြိမ် စင်္ကြံကြွ၍ ခြေရာကို ထင်စေတော်မူ၏။ ထို့ပြင် နေ့သီတင်းသုံးရာနေရာနှင့် သစ်ရွက်မိုးကျောင်းကိုလည်း တံမြက်လှည်းကာ ပြေပြစ်အောင် ပြုပြီးလျှင် ဝင်ရာခြေရာကိုသာ ထင်စေ၍ ထွက်ရာခြေရာကို မထင်စေဘဲ တခြားတစ်ပါးသောအရပ်သို့ ကြွသွားတော်မူ၏။ မင်းသားသည် ထိုနေရာသို့ရောက်၍ ထိုအရပ်ဒေသကို သန့်ရှင်းသပ်ရပ်စွာ တံမြက်လှည်းထားသည်ကို မြင်ရလျှင် "ဤအရပ်၌ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သီတင်းသုံးတော်မူပုံရသည်" ဟု အခြံအရံတို့၏ ပြောစကားကို ကြားသဖြင့် "နံနက်ကပင် ထိုရဟန်းသည် စိတ်မကြည်မလင် ဖြစ်ဟန်တူ၏။ ယခု ဆင်၊ မြင်းစသည်တို့ မိမိ၏နေရာကို နင်းနယ်ထားသည်ကို မြင်လျှင် အလွန်အမင်း စိတ်တိုတော်မူပေလိမည်။ သင်တို့ ဤနေရာ၌ပင် ရပ်စောင့်နေကြလော့" ဟု ဆိုကာ ဆင်ကျောက်ကုန်းမှ သက်ဆင်းပြီးလျှင် တစ်ဦးတည်းသာ ကျောင်းသို့ ဝင်လေ၏။ ဝတ်ပြုထားသဖြင့် အလွန်သန့်ရှင်းသော နေရာ၌ စင်္ကြံလျှောက်ထားသော ခြေရာကိုမြင်၍ "ဤရဟန်းသည် ဤအရပ်၌ စင်္ကြံကြွတော်မူစဉ် ကုန်သွယ်လယ်လုပ် စသည့်အမှုတို့ကို မကြံစည်ပေ။ စင်စစ် မိမိ၏ ကောင်းကျိုးစီးပွားကိုသာ ကြံစည်တော်မူပေလိမ့်မည်" ဟု ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ စင်္ကြံသို့တက်ကာ များစွာသော လူတို့၏အကြံအစည်များကို ဝေးစွာပယ်ဖျောက်လျက် ကြွသွားပြီးလျှင် ကျောက်ဖျာထက်၌ ထိုင်ကာ စိတ်တည်ကြည်ခြင်းရှိလျက် ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ဝင်၍ ဝိပဿနာပွားများလတ်သော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူ၏။ ရှေးနည်းတူပင် ပုရောဟိတ်က ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် ကောင်းကင်ပြင်၌ ထိုင်လျက် ဤဂါထာကို မြွက်ကြားတော်မူ၏။

‘‘Migo [Pg.73] araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"သမင်သည် တောအုပ်၌ အနှောင်အဖွဲ့ကင်းလျက် အစာရှာဖွေရန် မိမိအလိုရှိရာအရပ်သို့ သွားသကဲ့သို့၊ ပညာရှိသောသူသည် လွတ်လပ်မှုကို မျှော်မြော်ကြည့်လျက် ခံ့ညားသော ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်သုံးနေထိုင်ရာ၏။"

Tattha migoti dve migā eṇīmigo, pasadamigo cāti. Apica sabbesaṃ āraññikānaṃ catuppadānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idhaṃ pana uyyānamadhippetaṃ, tasmā uyyānamhīti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīhi abaddho, etena vissatthacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyati yena yena disābhāgena gantumicchati, tena tena disābhāgena gocarāya gacchati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

ထိုဂါထာ၌ ‘မိဂေါ’ ဟူသည် ဧဏိမိဂ (နက်မှောင်သောသမင်) နှင့် ပသဒမိဂ (ပြောက်ပြောက်ကျားသမင်) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် တော၌ကျက်စားသော ခြေလေးချောင်းရှိ သတ္တဝါအားလုံး၏ အမည်လည်း ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌မူ ပသဒမိဂကို အလိုရှိအပ်၏။ ‘အရညမှိ’ ဟူသည် ရွာနှင့် ရွာ၏ဥပစာတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော တောအရပ်ကို ဆိုလို၏။ ဤဂါထာ၌မူ ဥယျာဉ်ကို ဆိုလိုသဖြင့် ‘ဥယျာဉ်၌’ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ‘ယထာ’ ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြစ်၏။ ‘အဗဒ္ဓေါ’ ဟူသည် ကြိုးဖြင့်ချည်နှောင်ခြင်းစသော အနှောင်အဖွဲ့ မရှိခြင်းဖြစ်၍၊ လွတ်လပ်စွာ ကျက်စားခြင်းကို ပြ၏။ ‘ယေနိစ္ဆကံ ဂစ္ဆတိ ဂေါစရာယ’ ဟူသည် အကြင်အကြင် အရပ်မျက်နှာသို့ သွားလိုက ထိုထိုအရပ်မျက်နှာသို့ အစာရှာရန် သွားခြင်းကို ဆိုလို၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, āraññako migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ, vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’’ti (ma. ni. 1.287; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 125) vitthāro.

"ရဟန်းတို့... ဥပမာသော်ကား တော၌ကျက်စားသော သမင်သည် တောအုပ်ကြီးအတွင်း၌ လွတ်လပ်စွာ သွားလာ၏၊ လွတ်လပ်စွာ ရပ်တည်၏၊ လွတ်လပ်စွာ ထိုင်၏၊ လွတ်လပ်စွာ အိပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရဟန်းတို့... ထိုသမင်သည် မုဆိုး၏ မျက်စိတစ်ဆုံးနယ်ပယ်မှ လွတ်ကင်းနေသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူပင် ရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍...ပ... ပထမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့... ဤရဟန်းကို မာရ်နတ်အား မျက်စိကန်းအောင် ပြုသူ၊ မာရ်နတ်၏ မျက်စိကို ကွယ်စေ၍ ယုတ်မာသော မာရ်နတ် မမြင်နိုင်သောအရပ်သို့ ရောက်ရှိသွားသူဟု ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ အကျယ် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Viññū [Pg.74] naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattataṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritā. Taṃ pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Yathā migo araññamhi abaddho yenicchakaṃ gacchati gocarāya, kadā nu kho ahampi evaṃ gaccheyya’’nti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāvena yenicchakagamane cānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanā pāripūriṃ agamaṃsu. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā aññopi viññū paṇḍito naro seritaṃ pekkhamāno eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

‘ဝိညူ နရော’ ဟူသည် ပညာရှိသော ယောက်ျားတည်း။ ‘သေရိတံ’ ဟူသည် မိမိအလိုရှိတိုင်း အသက်မွေးခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးအပေါ် မမှီခိုခြင်းတည်း။ ‘ပက္ခမာနော’ ဟူသည် ပညာမျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် လွတ်လပ်သော တရားနှင့် လွတ်လပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မျှော်ကြည့်ခြင်းတည်း။ လောကုတ္တရာတရားတို့သည် ကိလေသာ၏ အလိုသို့ မလိုက်သဖြင့် လွတ်လပ်သောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း လွတ်လပ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုလွတ်လပ်သော အဖြစ်ကို ညွှန်ပြခြင်းသည် ‘သေရိတာ’ မည်၏။ ထိုလွတ်လပ်မှုကို မျှော်ကြည့်သည်ရှိသော် ဘာကိုဆိုလိုသနည်း။ "သမင်သည် တောအရပ်၌ အနှောင်အဖွဲ့ကင်းလျက် အလိုရှိရာသို့ အစာရှာသွားသကဲ့သို့ ငါသည်လည်း အဘယ်အခါ၌ ဤသို့ သွားရပါအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်လျက်၊ သင်တို့သည် ငါ့ကို ဟိုမှသည်မှ ဝိုင်းရံထားကြသဖြင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရပြီး အလိုရှိရာသို့ မသွားနိုင်သော်လည်း၊ အလိုရှိရာသို့ သွားခွင့်မရခြင်း၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ အလိုရှိရာသို့ သွားနိုင်ခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို သိမြင်ကာ အစဉ်အတိုင်း သမထ ဝိပဿနာတို့သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် တခြားသော ပညာရှိသူသည်လည်း ထိုလွတ်လပ်မှုကို မျှော်မြော်ကြည့်လျက် တစ်ဦးတည်းသာ ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ ကျင့်သုံးနေထိုင်ရာ၏ ဟု ဆိုလို၏။ ကြွင်းသောအနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Migaaraññagāthāvaṇṇanā samattā.

မိဂအရညဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

40. Āmantanā hotīti kā uppatti? Atīte kira ekavajjikabrahmadatto nāma rājā ahosi mudukajātiko. Yadā amaccā tena saha yuttaṃ vā ayuttaṃ vā mantetukāmā honti, tadā naṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ ekamantaṃ nenti. Taṃ ekadivasaṃ divāseyyaṃ upagataṃ aññataro amacco ‘‘deva, mama sotabbaṃ atthī’’ti ekamantaṃ gamanaṃ yāci. So uṭṭhāya agamāsi. Puna eko mahāupaṭṭhāne nisinnaṃ varaṃ yāci, eko hatthikkhandhe, eko assapiṭṭhiyaṃ, eko suvaṇṇarathe, eko sivikāya nisīditvā uyyānaṃ gacchantaṃ yāci. Rājā tato orohitvā ekamantaṃ agamāsi. Aparo janapadacārikaṃ gacchantaṃ yāci, tassāpi vacanaṃ sutvā hatthito oruyha ekamantaṃ agamāsi. Evaṃ so tehi nibbinno hutvā pabbaji. Amaccā issariyena vaḍḍhanti. Tesu eko gantvā rājānaṃ āha – ‘‘amukaṃ, mahārāja, janapadaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Rājā ‘‘taṃ itthannāmo bhuñjatī’’ti bhaṇati. So rañño vacanaṃ anādiyitvā ‘‘gacchāmahaṃ taṃ janapadaṃ gahetvā bhuñjāmī’’ti tattha gantvā, kalahaṃ katvā, puna ubhopi rañño santikaṃ āgantvā, aññamaññassa dosaṃ ārocenti. Rājā ‘‘na sakkā ime tosetu’’nti tesaṃ [Pg.75] lobhe ādīnavaṃ disvā vipassanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. So purimanayeneva imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၄၀. “အာမန္တနာ ဟောတိ” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ အတိတ်ကာလက နူးညံ့သိမ်မွေ့သော သဘောရှိသည့် ဧကဝဇ္ဇိက ဗြဟ္မဒတ် အမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါး ရှိခဲ့ဖူး၏။ အမတ်တို့သည် မင်းကြီးနှင့်အတူ သင့်လျော်သည် မသင့်လျော်သည်တို့ကို တိုင်ပင်ဆွေးနွေးလိုသောအခါ မင်းကြီးကို တစ်ဦးချင်း တစ်နေရာရာသို့ သီးခြားခေါ်ဆောင်သွားလေ့ရှိကြကုန်၏။ တစ်နေ့သ၌ မင်းကြီးသည် နေ့အခါ အိပ်စက်နားနေစဉ် အမတ်တစ်ဦးသည် ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ် ကြားနာလျှောက်တင်အပ်သောအမှု ရှိပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကာ သီးခြားတစ်နေရာသို့ ကြွရောက်ရန် ခွင့်တောင်းလေ၏။ မင်းကြီးလည်း ထ၍ သွားလေ၏။ တစ်ဖန် အမတ်တစ်ဦးက လူအများ စည်းဝေးရာ ညီလာခံအရပ်၌ ထိုင်နေစဉ် ဆုတောင်းပြန်၏။ တစ်ဦးက ဆင်ကျောက်ကုန်းပေါ်၌ မင်းကြီး ထိုင်နေစဉ် ခွင့်တောင်းပြန်၏။ တစ်ဦးက မြင်းကျောက်ကုန်းပေါ်၌၊ တစ်ဦးက ရွှေရထားပေါ်၌၊ တစ်ဦးက သံလျင်းစီး၍ ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားစဉ် ခွင့်တောင်းပြန်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုထိုနေရာမှ သက်ဆင်း၍ သီးခြားတစ်နေရာသို့ သွားရလေ၏။ အခြားအမတ်တစ်ဦးကလည်း ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်သွားစဉ် ခွင့်တောင်းပြန်ရာ မင်းကြီးသည် ထိုအမတ်၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် ဆင်ကျောက်ကုန်းမှ သက်ဆင်းကာ သီးခြားတစ်နေရာသို့ သွားရပြန်၏။ ဤသို့လျှင် မင်းကြီးသည် ထိုအမတ်တို့၏ တောင်းပန်ခြင်းဖြင့် ငြီးငွေ့ကာ တောထွက်၍ ရဟန်းပြုလေ၏။ အမတ်တို့သည် အစိုးရခြင်းဖြင့် ပွားများလျက် ရှိကြကုန်၏။ ထိုအမတ်တို့တွင် တစ်ဦးသော အမတ်သည် သွား၍ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ဤအမည်ရှိသော ဇနပုဒ်ကို အကျွန်ုပ်အား ပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးက “ထိုဇနပုဒ်ကို ဤအမည်ရှိသော အမတ်က စားသုံးနေ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအမတ်သည် မင်းကြီး၏ စကားကို မနာယူဘဲ “ငါသည် သွား၍ ထိုဇနပုဒ်ကို ယူကာ စားသုံးအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ ထိုဇနပုဒ်သို့သွား၍ ခိုက်ရန်ငြင်းခုံမှု ပြုလေ၏။ တစ်ဖန် အမတ်နှစ်ဦးလုံးပင် မင်းကြီး၏ထံသို့ လာကြပြီးလျှင် အချင်းချင်း၏ အပြစ်ကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် “ဤအမတ်တို့ကို ငါသည် နှစ်သက်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ချေ” ဟု ကြံစည်ကာ ထိုအမတ်တို့၏ လောဘတရား၌ အပြစ်ကို မြင်၍ ဝိပဿနာပွားများသော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုလေ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဟတော်မူ၏။

‘‘Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“အပေါင်းအဖော်တို့၏ အလယ်၌လည်းကောင်း၊ နေ့အခါ အိပ်စက်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ရပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ သွားလာရာ၌လည်းကောင်း၊ ဇနပုဒ်လှည့်လည်ရာ၌လည်းကောင်း တောင်းပန်ခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ အလိုသို့ မလိုက်ဘဲ မိမိအလိုလို ကျင့်ခြင်းဖြစ်၍ လောဘတရားမရှိ၊ တောင့်တခြင်းမရှိသော ရဟန်းတရားကို မြော်ကိုးလျက်၊ ကံ့ကော်ဦးချိုနှင့်တူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ရာ၏။”

Tassattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca, mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca, uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca, janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā anabhipatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena dhammapuggalavasena ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - အပေါင်းအဖော်တို့၏ အလယ်၌ တည်နေစဉ်၊ နေ့၌ အိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နေရာ၌လည်းကောင်း၊ လူအများ စည်းဝေးရာဟု ဆိုအပ်သော အရပ်၌လည်းကောင်း၊ ဥယျာဉ်သို့ သွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သွားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်သွားသောအခါဟု ဆိုအပ်သော လှည့်ပတ်သွားလာခြင်း၌လည်းကောင်း “အကျွန်ုပ်၏ ဤစကားကို နာတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်အား ဤအရာကို ပေးတော်မူပါ” အစရှိသော နည်းဖြင့် ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် တောင်းခံခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ထိုတောင်းခံခြင်း၌ ငြီးငွေ့၍ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ မှီဝဲအပ်သော၊ အကျိုးကျေးဇူး များစွာရှိသော၊ စင်စစ် ချမ်းသာသော သဘောရှိသော၊ ဤသို့ ချမ်းသာပါသော်လည်း လောဘလွှမ်းမိုးအပ်သော ယုတ်ညံ့သော သူတို့သည် မတောင့်တ မလိုလားအပ်သော ရဟန်းအဖြစ်ကို၊ သူတစ်ပါးတို့၏ အလိုသို့ မလိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားကို ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအလိုလို လွတ်လပ်စွာ အသက်မွေးခြင်းကို မြော်ကြည့်လျက်၊ ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ အစဉ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိလေပြီ။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

Āmantanāgāthāvaṇṇanā samattā.

အာမန္တနာဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

41. Khiḍḍā ratīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ ekaputtakabrahmadatto nāma rājā ahosi. So cassa ekaputtako piyo ahosi manāpo pāṇasamo. So sabbiriyāpathesu puttaṃ gahetvāva vattati. So ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto taṃ ṭhapetvā gato. Kumāropi taṃ divasaṃyeva uppannena byādhinā mato. Amaccā ‘‘puttasinehena rañño hadayampi phaleyyā’’ti anārocetvāva naṃ jhāpesuṃ. Rājā uyyāne surāmadena matto puttaṃ neva sari, tathā dutiyadivasepi nhānabhojanavelāsu. Atha bhuttāvī nisinno saritvā ‘‘puttaṃ me ānethā’’ti āha. Tassa anurūpena vidhānena taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tato sokābhibhūto nisinno evaṃ yoniso manasākāsi ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti. So evaṃ anukkamena anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ sammasanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Sesaṃ saṃsaggagāthāya vuttasadisameva ṭhapetvā gāthāyatthavaṇṇanaṃ.

၄၁. “ခိဍ္ဍာ ရတိ” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ ဧကပုတ္တက ဗြဟ္မဒတ် အမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါး ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုမင်းအား ထိုတစ်ဦးတည်းသော သားသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော၊ နှလုံးမွေ့လျော်အပ်သော၊ အသက်နှင့်တူသော သားဖြစ်၏။ မင်းကြီးသည် အလုံးစုံသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ ထိုသားကို ဖက်ယမ်းပွေ့ပိုက်၍သာ လှည့်လည်၏။ တစ်နေ့သ၌ မင်းကြီးသည် ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားသည်ရှိသော် သားငယ်ကို ထားရစ်ခဲ့၍ သွားလေ၏။ မင်းသားငယ်သည်လည်း ထိုနေ့၌ပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနာရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်လေ၏။ အမတ်တို့သည် “သားကို ချစ်ခင်ခြင်းကြောင့် မင်းကြီး၏ နှလုံးသား ကွဲအက်လိမ့်မည်” ဟု စိုးရိမ်သဖြင့် မင်းကြီးအား မလျှောက်တင်ဘဲ မင်းသားကို မီးသင်္ဂြိုဟ်လိုက်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ဥယျာဉ်တော်၌ သေရည်သောက်စားကာ ယစ်မူးနေသဖြင့် သားငယ်ကို အောက်မေ့ခြင်း မရှိခဲ့ချေ။ ထို့အတူ ဒုတိယမြောက်နေ့၌လည်း ရေချိုးခြင်း၊ စားသောက်ခြင်း အခါတို့၌ သားငယ်ကို မအောက်မေ့မိချေ။ ထိုအခါ စားသောက်ပြီး၍ ထိုင်နေစဉ် သားငယ်ကို သတိရကာ “ငါ့သားကို ဆောင်ခဲ့ကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမတ်တို့သည် သင့်လျော်သော စကားစီစဉ်မှုဖြင့် ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ စိုးရိမ်ခြင်း နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ထိုင်နေလျက်ပင် “ဤသို့ ချစ်ခင်အပ်သော သားရှိခဲ့သော် ဤသို့သော စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း ဖြစ်ရ၏။ ဤသား၏ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့သော စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း ဖြစ်တတ်၏” ဟု သင့်လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းလေ၏။ မင်းကြီးသည် အစဉ်သဖြင့် အနုလုံ၊ ပဋိလုံအားဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သည်ရှိသော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုလေ၏။ ကြွင်းသော စကားသည် သံသဂ္ဂဂါထာ၌ ဂါထာ၏ အနက်အဖွင့်ကို ချန်ထား၍ ဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာတည်း။

Atthavaṇṇanāyaṃ [Pg.76] pana khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti – kāyikā, vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi, rathehipi, dhanūhipi, tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ, silokabhaṇanaṃ, mukhabherīti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā, tato parañca sabbanti.

ထိုအဖွင့်၌မူကား - “ခိဍ္ဍာ” ဟူသည် ကစားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုကစားခြင်းသည် ကိုယ်ဖြင့် ကစားခြင်း (ကာယိက)၊ နှုတ်ဖြင့် ကစားခြင်း (ဝါစသိက) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကိုယ်ဖြင့် ကစားခြင်း မည်သည်ကား ဆင်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရထားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံလျက် (ဓား) တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကစားခြင်း အစရှိသည်တို့တည်း။ နှုတ်ဖြင့် ကစားခြင်း မည်သည်ကား သီချင်းဆိုခြင်း၊ ဂါထာစပ်ဆိုခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် စည်တီးသံပြုခြင်း အစရှိသည်တို့တည်း။ “ရတိ” ဟူသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ မွေ့လျော်ခြင်းတည်း။ “ဝိပုလံ” ဟူသည် ရိုးတွင်းခြင်ဆီတိုင်အောင် ထိမှန်လျက် တည်သဖြင့် အလုံးစုံသော အတ္တဘောကို နှံ့စပ်စိမ့်ဝင်သော သဘောတည်း။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ ဤဂါထာ၌ အနုသန္ဓေ စပ်ဆိုပုံကိုလည်း သံသဂ္ဂဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး နောက်ထပ် အလုံးစုံကိုလည်း ထိုနည်းတူစွာပင် သိအပ်၏။

Khiḍḍāratigāthāvaṇṇanā samattā.

ခိဍ္ဍာရတိဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

42. Cātuddisoti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane pañca paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasiyaṃ rājā ahosi, sesā pākatikarājāno. Te cattāropi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya vaṃsakaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva attano kammañca sahāyañca āvajjetvā ñatvā bārāṇasirañño upāyena ārammaṇaṃ dassetuṃ okāsaṃ gavesanti. So ca rājā tikkhattuṃ rattiyā ubbijjati, bhīto vissaraṃ karoti, mahātale dhāvati. Purohitena kālasseva vuṭṭhāya sukhaseyyaṃ pucchitopi ‘‘kuto me, ācariya, sukha’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Purohitopi ‘‘ayaṃ rogo na sakkā yena kenaci uddhaṃvirecanādinā bhesajjakammena vinetuṃ, mayhaṃ pana khādanūpāyo uppanno’’ti cintetvā ‘‘rajjahānijīvitantarāyādīnaṃ pubbanimittaṃ etaṃ mahārājā’’ti rājānaṃ suṭṭhutaraṃ ubbejetvā tassa vūpasamanatthaṃ ‘‘ettake ca ettake ca hatthiassarathādayo hiraññasuvaṇṇañca dakkhiṇaṃ datvā yañño yajitabbo’’ti taṃ yaññayajane samādapesi.

၄၂. “စာတုဒ္ဒိသော” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးအခါ ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ပစ္စေကဗောဓိသတ် ငါးဦးတို့သည် ရဟန်းပြု၍ အနှစ်နှစ်သောင်းပတ်လုံး ဂတဝတ် ပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုနတ်ပြည်မှ စုတေကြသော် ထိုငါးဦးတို့တွင် အကြီးဆုံးသောသူသည် ဗာရာဏသီမင်း ဖြစ်လာပြီးလျှင် ကြွင်းသောလေးဦးတို့သည် သာမန်မင်းတို့ ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထိုမင်းလေးဦးတို့သည်လည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူပြီးလျှင် မင်းအဖြစ်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြု၍ အစဉ်သဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်တော်မူကြကုန်လျက် နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်း၌ သီတင်းသုံးနေကြစဉ် တစ်နေ့သ၌ သမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ “ဝံသကဠီရ” ဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မိမိတို့၏ အမှုကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ အပေါင်းအဖော်ကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်သိမြင်ကြသဖြင့် ဗာရာဏသီမင်းအား သင့်လျော်သော အကြောင်းဖြင့် အာရုံကို ပြစိမ့်သောငှာ အခွင့်ကောင်းကို ရှာဖွေကြကုန်၏။ ထိုမင်းသည်လည်း ညဉ့်အခါ၌ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လန့်နိုးလျက် ကြောက်ရွံ့စိုးရိမ်သဖြင့် မညီမညွတ်သော အသံကို ပြုပြီးလျှင် ပြာသာဒ်အထက်အပြင်၌ ပြေးလွှားတတ်၏။ ပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏားသည် စောစောထလျက် ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရပါ၏လောဟု မေးမြန်းသော်လည်း မင်းကြီးက “ဆရာပုဏ္ဏား၊ ငါ့အား အဘယ်မှာ ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရပါအံ့နည်း” ဟု ဆိုကာ ထိုအကြောင်းအရာအားလုံးကို လျှောက်ထားပြောပြလေ၏။ ပုရောဟိတ်သည်လည်း “ဤအနာရောဂါကို ဆေးအန်စေခြင်း၊ ဆေးဝမ်းချစေခြင်း အစရှိသော မည်သည့် ဆေးကုသမှုမျိုးဖြင့်မဆို ပယ်ဖျောက်ရန် မတတ်နိုင်ချေ။ ငါ့အားမူကား ရယူစားသောက်ရန် နည်းလမ်း ပေါ်လာပြီ” ဟု ကြံစည်လျက် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ဤသို့ ထိတ်လန့်ခြင်းသည် မင်းအဖြစ်မှ ယုတ်လျော့ခြင်း၊ အသက်အန္တရာယ်ရှိခြင်း စသည်တို့၏ ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်” ဟု လျှောက်တင်ကာ မင်းကြီးအား လွန်စွာ ထိတ်လန့်စေ၍ ထိုဘေးအန္တရာယ် ငြိမ်းအေးစေရန် “ဤမျှလောက်သော ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရွှေငွေတို့ကိုလည်းကောင်း အလှူပေးလှူ၍ ယဇ်ပူဇော်အပ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထားကာ မင်းကြီးအား ယဇ်ပူဇော်ခြင်း၌ ဆောက်တည်စေလေ၏။

Tato paccekabuddhā anekāni pāṇasahassāni yaññatthāya sampiṇḍiyamānāni disvā ‘‘etasmiṃ kamme kate dubbodhaneyyo bhavissati, handa naṃ paṭikacceva gantvā pekkhāmā’’ti vaṃsakaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva āgantvā piṇḍāya caramānā rājaṅgaṇe paṭipāṭiyā agamaṃsu. Rājā sīhapañjare ṭhito rājaṅgaṇaṃ olokayamāno te addakkhi[Pg.77], saha dassaneneva cassa sineho uppajji. Tato te pakkosāpetvā ākāsatale paññattāsane nisīdāpetvā sakkaccaṃ bhojetvā katabhattakicce ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, cātuddisā nāmā’’ti. ‘‘Bhante, cātuddisāti imassa ko attho’’ti? ‘‘Catūsu disāsu katthaci kutoci bhayaṃ vā cittutrāso vā amhākaṃ natthi, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante, tumhākaṃ taṃ bhayaṃ kiṃ kāraṇā na hotī’’ti? ‘‘Mayañhi, mahārāja, mettaṃ bhāvema, karuṇaṃ bhāvema, muditaṃ bhāvema, upekkhaṃ bhāvema, tena no taṃ bhayaṃ na hotī’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā attano vasatiṃ agamaṃsu.

ထိုအခါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ယဇ်ပူဇော်ရန်အတွက် စုရုံးထားသော ထောင်နှင့်ချီသည့် များစွာသော သတ္တဝါတို့ကို မြင်တော်မူ၍ “ဤကံကို ပြုမိပါက (ဗာရာဏသီ) မင်းကြီးသည် တရားသိနိုင်ရန် ခဲယဉ်းပေလိမ့်မည်။ ယခုပင် ငါတို့သည် စောစောစီးစီး သွားရောက်၍ ကြည့်ရှုကြကုန်အံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူကြပြီးလျှင် ဝံသကဠီရဂါထာ (ဝါးညှောက်ဂါထာ) ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကြွလာတော်မူကာ ဆွမ်းခံလှည့်လည်လျက် မင်းရင်ပြင်၌ အစဉ်အတိုင်း ကြွသွားတော်မူကြ၏။ မင်းကြီးသည် လေသာပြတင်းပေါက်၌ ရပ်လျက် မင်းရင်ပြင်သို့ လှမ်းမျှော်ကြည့်ရှုစဉ် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို မြင်တော်မူ၏။ မြင်လျှင်မြင်ချင်းပင် ထိုမင်းကြီးအား ချစ်ခြင်းကရုဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့နောက် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို ပင့်ခေါ်စေ၍ လေသာပြင်၌ ခင်းကျင်းထားသော နေရာ၌ သီတင်းသုံးစေကာ ရိုသေစွာ ဆွမ်းကပ်လှူ၏။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးစီးသောအခါ “အရှင်ဘုရားတို့သည် အဘယ်အမည် ရှိတော်မူကြပါသနည်း” ဟု မေးလျှောက်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့က “မင်းကြီး... ငါတို့သည် ‘စာတုဒ္ဒိသ’ (အရပ်လေးမျက်နှာ၌ ဘေးမရှိသူ) ဟု အမည်ရှိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ “အရှင်ဘုရား... ‘စာတုဒ္ဒိသ’ ဟူသော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးလျှောက်ပြန်ရာ၊ “မင်းကြီး... ငါတို့အား အရပ်လေးမျက်နှာတို့တွင် မည်သည့်အရပ်၌မျှ ဘေးအန္တရာယ် သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း သော်လည်းကောင်း မရှိပေ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရားတို့အား ထိုသို့သော ဘေးအန္တရာယ်သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ပါသနည်း” ဟု မေးလျှောက်သောအခါ၊ “မင်းကြီး... ငါတို့သည် မေတ္တာကို ပွားများကုန်၏၊ ကရုဏာကို ပွားများကုန်၏၊ မုဒိတာကို ပွားများကုန်၏၊ ဥပေက္ခာကို ပွားများကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့အား ထိုဘေးအန္တရာယ် မရှိခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မိန့်ကြားတော်မူပြီးလျှင် နေရာမှထ၍ မိမိတို့ သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ကြွသွားတော်မူကြကုန်၏။

Tato rājā cintesi ‘‘ime samaṇā mettādibhāvanāya bhayaṃ na hotīti bhaṇanti, brāhmaṇā pana anekasahassapāṇavadhaṃ vaṇṇayanti, kesaṃ nu kho vacanaṃ sacca’’nti. Athassa etadahosi – ‘‘samaṇā suddhena asuddhaṃ dhovanti, brāhmaṇā pana asuddhena asuddhaṃ. Na ca sakkā asuddhena asuddhaṃ dhovituṃ, pabbajitānaṃ eva vacanaṃ sacca’’nti. So ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā nayena mettādayo cattāropi brahmavihāre bhāvetvā hitapharaṇacittena amacce āṇāpesi ‘‘sabbe pāṇe muñcatha, sītāni pānīyāni pivantu, haritāni tiṇāni khādantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti. Te tathā akaṃsu.

ထိုအခါ မင်းကြီးသည် “ဤရဟန်းတို့က မေတ္တာအစရှိသည်ကို ပွားများခြင်းကြောင့် ဘေးအန္တရာယ်မဖြစ်ဟု မိန့်တော်မူကြသော်လည်း၊ ပုဏ္ဏားတို့ကမူ ထောင်နှင့်ချီသော သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်ပူဇော်ခြင်းကို ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ အဘယ်သူ၏ စကားသည် မှန်ကန်ပါသနည်း” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပြန်၏ — “ရဟန်းတို့သည် စင်ကြယ်သောတရားဖြင့် မစင်ကြယ်မှုကို ဆေးကြောကြကုန်၏။ ပုဏ္ဏားတို့မူကား မစင်ကြယ်မှုဖြင့် မစင်ကြယ်မှုကို ဆေးကြောကြကုန်၏။ မစင်ကြယ်မှုဖြင့် မစင်ကြယ်မှုကို ဆေးကြောရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းတို့၏ စကားသည်သာ မှန်ကန်ပေသည်” ဟု နှလုံးသွင်း၏။ ထိုမင်းကြီးသည် “သတ္တဝါအားလုံး ဘေးရန်ကင်းကွာ နှလုံးသာ၍ ချမ်းသာကြပါစေ” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် မေတ္တာအစရှိသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားလေးပါးတို့ကို ပွားများစေပြီးလျှင်၊ သတ္တဝါတို့၏ အစီးအပွားကို ပျံ့နှံ့စေသောမေတ္တာစိတ်ဖြင့် အမတ်တို့အား “ယဇ်ပူဇော်ရန် ဖမ်းဆီးထားသော သတ္တဝါအားလုံးကို လွှတ်ကြကုန်လော့။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် အေးမြသော သောက်ရေကို သောက်ကြပါစေ၊ စိမ်းလန်းစိုပြည်သော မြက်ကို စားကြပါစေ၊ ထိုသတ္တဝါတို့အပေါ်သို့ အေးမြသောလေသည်လည်း တိုက်ခတ်ပါစေ” ဟု အမိန့်ပေးလေ၏။ အမတ်တို့သည်လည်း မင်းကြီး မိန့်ကြားသည့်အတိုင်း ဆောင်ရွက်ကြကုန်၏။

Tato rājā ‘‘kalyāṇamittānaṃ vacaneneva pāpakammato muttomhī’’ti tattheva nisinno vipassitvā paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Amaccehi ca bhojanavelāyaṃ ‘‘bhuñja, mahārāja, kālo’’ti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’ti purimanayeneva sabbaṃ vatvā imaṃ udānabyākaraṇagāthaṃ abhāsi –

ထို့နောက် မင်းကြီးသည် “ငါသည် မိတ်ဆွေကောင်းတို့၏ စကားကြောင့်သာလျှင် မကောင်းမှုကံမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ရပေပြီ” ဟု ဆင်ခြင်လျက်၊ ထိုနေရာ၌ပင် ထိုင်နေလျက် ဝိပဿနာတရားကို စီးဖြန်းပွားများ၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ အမတ်တို့က စားတော်ခေါ်ချိန်၌ “မင်းကြီး... စားတော်ခေါ်ချိန် ရောက်ပါပြီ၊ စားတော်ခေါ်တော်မူပါ” ဟု လျှောက်တင်ကြသောအခါ၊ “ငါသည် မင်းမဟုတ်တော့ပြီ” ဟု ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်း အလုံးစုံကို ပြောကြားတော်မူပြီးလျှင် ဤဥဒါန်းဗျာကရဏဂါထာကို မြွက်ဟတော်မူ၏ —

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“အရပ်လေးမျက်နှာ၌ (မေတ္တာတရားဖြင့်) ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိ၍၊ (သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့၌) ငြိုငြင်ဆန့်ကျင်မှု မရှိဘဲ၊ ရရသမျှသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲလျက်၊ ဘေးရန်အပေါင်းကို သည်းခံနိုင်ကာ တုန်လှုပ်ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ကြံ့ချိုနှင့်တူစွာ တစ်ဦးတည်းသာလျှင် လှည့်လည်ကျင့်ကြံရာ၏။”

Tattha cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 3.308; a. ni. 4.125; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte [Pg.78] vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassavasena santussako, itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi dhammehi ca sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti evaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ “စတုဒ္ဒိသ” ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ မိမိအလိုရှိတိုင်း ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါက “အရပ်တစ်မျက်နှာကို မေတ္တာဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာဖြင့် ပျံ့နှံ့စေအပ်သဖြင့် အရပ်လေးမျက်နှာလုံးသည် ထိုသူ၏ စိတ်အာရုံ၌ ရှိနေသောကြောင့်လည်း “စတုဒ္ဒိသ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရပ်တို့တွင် မည်သည့်အရပ်၌မျှ သတ္တဝါတို့ကို သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့ကို သော်လည်းကောင်း ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ငြိုငြင်ဆန့်ကျင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် “အပ္ပဋိဃ” ဟု ခေါ်၏။ “သန္တုဿမာနော” ဟူသည်ကား ၁၂ ပါးသော သန္တောသတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း ရှိခြင်းဖြစ်ပြီး၊ “ဣတရီတရေန” ဟူသည်ကား အမြတ်အယုတ် ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် (ရောင့်ရဲခြင်း) ဖြစ်၏။ “ပရိဿယာနံ သဟိတာ အစ္ဆမ္ဘီ” ဟူသော ပါဌ်၌ ကိုယ်နှင့်စိတ်တို့ကို ယုတ်လျော့ဆုတ်ယုတ်စေတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိုယ်စိတ်တို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုကိုယ်စိတ်တို့ကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း “ပရိဿယ” (ဘေးရန်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ပြင်ပဘေးရန်ဖြစ်သော ခြင်္သေ့၊ ကျား စသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ အတွင်းဘေးရန်ဖြစ်သော ကာမဆန္ဒ စသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ကိုယ်စိတ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဘေးဥပဒ္ဒဝေါတို့၏ လည်းကောင်း အမည်တည်း။ ထိုဘေးရန်တို့ကို အဓိဝါသနခန္တီတရားဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဝီရိယ စသော တရားကောင်းများဖြင့် လည်းကောင်း သည်းခံကျော်လွှားနိုင်သောကြောင့် “ပရိဿယသဟိတ” (ဘေးရန်ကို သည်းခံနိုင်သူ) မည်၏။ ကြောက်ရွံ့တောင့်တင်းခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဘေးမရှိသဖြင့် “အစ္ဆမ္ဘီ” (တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသူ) မည်၏။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ — ထိုရဟန်းလေးပါးတို့ကဲ့သို့ ရရသမျှသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲကာ ပဋိပတ်လမ်း၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော ဤရောင့်ရဲခြင်း၌ တည်လျက်၊ အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ မေတ္တာအစရှိသည်ကို ပွားများသဖြင့် ‘စာတုဒ္ဒိသ’ လည်း ဖြစ်၏၊ သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြိုငြင်ဆန့်ကျင်တတ်သော ဘေးမရှိသဖြင့် ‘အပ္ပဋိဃ’ လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် စာတုဒ္ဒိသအဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဘေးရန်တို့ကို သည်းခံနိုင်သူဖြစ်ပြီး၊ ငြိုငြင်ဆန့်ကျင်မှုမရှိသောကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤသို့ အကျင့်တရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သိမြင်ပြီး သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ကျင့်ကြံသဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိရပေပြီဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ထိုရဟန်းတို့ကဲ့သို့ ရရသမျှသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲကာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ‘စာတုဒ္ဒိသ’ ဖြစ်၏ဟု သိ၍၊ ဤသို့ ‘စာတုဒ္ဒိသ’ အဖြစ်ကို တောင့်တကာ ကောင်းစွာကျင့်ကြံသဖြင့် ရရှိအပ်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် အခြားသော သူသည်လည်း ဤသို့သော အခြေအနေကို တောင့်တပါမူ စာတုဒ္ဒိသအဖြစ်ဖြင့် ဘေးရန်တို့ကို သည်းခံလျက်၊ ငြိုငြင်ဆန့်ကျင်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိဘဲ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာလျှင် ကျင့်ကြံလှည့်လည်ရာ၏။ ကြွင်းသော စကားတို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Cātuddisagāthāvaṇṇanā samattā.

စတုဒ္ဒိသဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

43. Dussaṅgahāti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira aggamahesī kālamakāsi. Tato vītivattesu sokadivasesu ekaṃ divasaṃ amaccā ‘‘rājūnaṃ nāma tesu tesu kiccesu aggamahesī avassaṃ icchitabbā, sādhu, devo, aññaṃ deviṃ ānetū’’ti yāciṃsu. Rājā‘‘tena hi, bhaṇe, jānāthā’’ti āha. Te pariyesantā sāmantarajje rājā mato. Tassa devī rajjaṃ anusāsati. Sā ca gabbhinī hoti. Amaccā ‘‘ayaṃ rañño anurūpā’’ti ñatvā taṃ yāciṃsu. Sā ‘‘gabbhinī nāma manussānaṃ amanāpā hoti, sace āgametha, yāva vijāyāmi, evaṃ hotu, no ce, aññaṃ pariyesathā’’ti āha. Te raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘gabbhinīpi hotu ānethā’’ti. Te ānesuṃ. Rājā taṃ abhisiñcitvā sabbaṃ mahesībhogaṃ adāsi. Tassā parijanañca nānāvidhehi [Pg.79] paṇṇākārehi saṅgaṇhāti. Sā kālena puttaṃ vijāyi. Tampi rājā attano jātaputtamiva sabbiriyāpathesu aṅke ca ure ca katvā viharati. Tato deviyā parijano cintesi ‘‘rājā ativiya saṅgaṇhāti kumāraṃ, ativissāsaniyāni rājahadayāni, handa naṃ paribhedemā’’ti.

၄၃. “ဒုဿင်္ဂဟာ” ဟူသော ဂါထာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးသည် ကွယ်လွန်တော်မူခဲ့၏။ ထို့နောက် စိုးရိမ်ပူဆွေးသော နေ့ရက်များ ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ တစ်နေ့သော် အမတ်တို့က “မြတ်သောမင်းကြီး... မင်းတို့မည်သည် ထိုထိုသော ကိစ္စရပ်တို့၌ မိဖုရားကြီးကို မလွဲမသွေ အလိုရှိအပ်ပါသည်။ အရှင်မင်းကြီးအတွက် အခြားသော မိဖုရားတစ်ပါးကို ဆောင်ယူခွင့်ပြုပါရန် တောင်းပန်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထားကြ၏။ မင်းကြီးက “အချင်းတို့... သို့ဖြစ်လျှင် သင်တို့သည် မိဖုရားဖြစ်ထိုက်သူကို ရှာဖွေကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမတ်တို့သည် ရှာဖွေကြရာ အနီးအနားရှိ တိုင်းပြည်တစ်ခု၌ မင်းကြီး ကွယ်လွန်သွားသဖြင့် သူ၏မိဖုရားက တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်နေကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။ ထိုမိဖုရား၌ ကိုယ်ဝန်လည်း ရှိနေ၏။ အမတ်တို့သည် “ဤမိဖုရားသည် ငါတို့မင်းကြီးနှင့် လျောက်ပတ်ပေသည်” ဟု သိရှိကြသဖြင့် (မိဖုရားအဖြစ် တင်မြှောက်ရန်) အခွင့်တောင်းကြ၏။ ထိုမိဖုရားက “ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးသည် လူတို့အဖို့ နှစ်သက်ဖွယ်မရှိတတ်ပေ။ အကယ်၍ ငါမီးဖွားသည်အထိ သင်တို့ စောင့်ဆိုင်းနိုင်ပါက ကောင်းပြီ။ အကယ်၍ မစောင့်ဆိုင်းနိုင်ပါက အခြားသော အမျိုးသမီးကိုသာ ရှာဖွေကြလော့” ဟု ဆို၏။ အမတ်တို့သည် မင်းကြီးအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်တင်ကြသောအခါ၊ မင်းကြီးက “ကိုယ်ဝန်ရှိနေသည်ဖြစ်စေ ဆောင်ယူခဲ့ကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူသဖြင့် ၎င်းတို့သည် ဆောင်ယူခဲ့ကြ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုမိဖုရားကို အဘိသိက်သွန်း၍ မိဖုရားတို့၏ အသုံးအဆောင် ခပ်သိမ်းကို ပေးအပ်တော်မူ၏။ ထိုမိဖုရား၏ အလုပ်အကျွေး အခြံအရံတို့ကိုလည်း အထူးထူးသော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူ၏။ ထိုမိဖုရားသည် အချိန်တန်သော် သားယောကျ်ားတစ်ဦးကို ဖွားမြင်၏။ ထိုမင်းသားငယ်ကိုလည်း မင်းကြီးသည် မိမိ၏ ရင်သွေးအရင်းကဲ့သို့ပင် ဣရိယာပုထ်အားလုံး၌ ပေါင်ပေါ်၌လည်းကောင်း၊ ရင်ခွင်၌လည်းကောင်း ထား၍ ချော့မြှူတော်မူ၏။ ထိုအခါ မိဖုရား၏ အခြံအရံတို့သည် “မင်းကြီးသည် မင်းသားငယ်ကို အလွန်အမင်း ချီးမြှောက်တော်မူ၏။ သို့သော် မင်းတို့၏ စိတ်နှလုံးသည် ယုံကြည်စိတ်ချရခဲလှ၏။ ထို့ကြောင့် ယခုပင် ငါတို့သည် ထိုမင်းသားကို မင်းကြီးနှင့် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားအောင် (ကုန်းတိုက်) ဖျက်ဆီးကြကုန်အံ့” ဟု ကြံစည်ကြ၏။

Tato kumāraṃ – ‘‘tvaṃ, tāta, amhākaṃ rañño putto, na imassa rañño, mā ettha vissāsaṃ āpajjī’’ti āhaṃsu. Atha kumāro ‘‘ehi puttā’’ti raññā vuccamānopi hatthe gahetvā ākaḍḍhiyamānopi pubbe viya rājānaṃ na allīyati. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti vīmaṃsanto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘are, ete mayā evaṃ saṅgahitāpi paṭikūlavuttino evā’’ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya pabbajito. ‘‘Rājā pabbajito’’ti amaccaparijanāpi bahū pabbajitā, ‘‘saparijano rājā pabbajito’’ti manussā paṇīte paccaye upanenti. Rājā paṇīte paccaye yathāvuḍḍhaṃ dāpeti. Tattha ye sundaraṃ labhanti, te tussanti. Itare ujjhāyanti ‘‘mayaṃ pariveṇasammajjanādīni sabbakiccāni karontā lūkhabhattaṃ jiṇṇavatthañca labhāmā’’ti. So tampi ñatvā ‘‘are, yathāvuḍḍhaṃ diyyamānepi nāma ujjhāyanti, aho, ayaṃ parisā dussaṅgahā’’ti pattacīvaraṃ ādāya eko araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tattha āgatehi ca kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ထိုနောက်တွင် အမတ်တို့သည် မင်းသားအား 'ချစ်သား၊ သင်သည် ငါတို့မင်းကြီး၏ သားတော်ဖြစ်သည်၊ ဤဗာရာဏသီမင်း၏ သားတော်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် ဤမင်းကြီးအပေါ်တွင် ယုံကြည်စိတ်ချခြင်းသို့ မရောက်လင့်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုနောက် မင်းသားသည် မင်းကြီးက 'ချစ်သား လာလှည့်' ဟု ခေါ်သော်လည်းကောင်း၊ လက်ကိုဆွဲကိုင်၍ ဆွဲငင်သော်လည်းကောင်း ရှေးကကဲ့သို့ မင်းကြီးထံသို့ ချဉ်းမကပ်တော့ပေ။ မင်းကြီးသည် 'ဤအမူအရာသည် အဘယ်သို့နည်း' ဟု ဆင်ခြင်လတ်သော် ထိုအကြောင်းကို သိရှိ၍ 'အချင်းတို့၊ ငါသည် ဤမင်းသားအား ဤသို့ သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ပါသော်လည်း ငါ့အပေါ်၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူသာ ဖြစ်ပေသည်တကား' ဟု ငြီးငွေ့လှသဖြင့် စည်းစိမ်ကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုလေ၏။ 'မင်းကြီးသည် ရဟန်းပြုလေပြီ' ဟု ကြားသဖြင့် အမတ်နှင့် အခြံအရံများစွာတို့သည်လည်း ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ 'အခြံအရံနှင့်တကွ မင်းကြီးသည် ရဟန်းပြုတော်မူပြီ' ဟု လူတို့သည် မွန်မြတ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို လာရောက်ကပ်လှူကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် မွန်မြတ်သော ပစ္စည်းတို့ကို ဝါကြီးစဉ်အတိုင်း ပေးဝေစေ၏။ ထိုသို့ပေးလှူရာတွင် ကောင်းမွန်သော ပစ္စည်းများကို ရရှိသော ရဟန်းတို့သည် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။ အခြားသော ရဟန်းတို့ကမူ 'ငါတို့သည် ပရိဝုဏ်၌ တံမြက်လှည်းခြင်း စသော အလုံးစုံသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ကြပါလျက်နှင့် ကြမ်းတမ်းသော ဆွမ်းနှင့် ဆွေးမြည့်သော သင်္ကန်းကိုသာ ရကြကုန်၏' ဟု ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချကြကုန်၏။ ထိုမင်းရဟန်းသည် ထိုကဲ့ရဲ့သံကို သိရ၍ 'အချင်းတို့၊ ဝါကြီးစဉ်အတိုင်း ပေးလှူပါလျက်လည်း ကဲ့ရဲ့ကြကုန်သေး၏။ ဩော်... ဤပရိသတ်သည် သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ရခြင်း ခဲယဉ်းလှပေစွတကား' ဟု ကြံစည်ကာ သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းကို ယူ၍ တစ်ပါးတည်း တောသို့ ဝင်လေပြီးလျှင် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ထိုအခါ လာရောက်ကြသူတို့က ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Dussaṅgahā pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;

Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

ရဟန်းအချို့တို့သည်လည်းကောင်း၊ အိမ်၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည်လည်းကောင်း သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ရန် ခဲယဉ်းလှကုန်၏။ သူတစ်ပါး၏ သား (တပည့်) တို့၌ ကြောင့်ကြမဲ့ကာ တစ်ကိုယ်တည်းသာလျှင် ဘေးမဲ့ကံ့ကော်ဦးချိုကဲ့သို့ ကျင့်ရာ၏။

Sā atthato pākaṭā eva. Ayaṃ pana yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

ထိုဂါထာသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ထင်ရှားလှပေ၏။ သို့သော် ဤကား အနက်ယောဇနာဖြစ်၏ - မရောင့်ရဲနိုင်ခြင်း နှိပ်စက်အပ်သော ရဟန်းအချို့တို့သည်လည်းကောင်း၊ အိမ်၌ အမြဲနေထိုင်ကြသော လူတို့သည်လည်းကောင်း ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိကြသဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့နိုင်ခဲကုန်၏။ ငါသည် ထိုသို့ သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ရခဲသော အဖြစ်ကို စက်ဆုပ်သဖြင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခဲ့ပြီဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Dussaṅgahagāthāvaṇṇanā samattā.

ဒုဿင်္ဂဟဂါထာ၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

44. Oropayitvāti [Pg.80] kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cātumāsikabrahmadatto nāma rājā gimhānaṃ paṭhame māse uyyānaṃ gato. Tattha ramaṇīye bhūmibhāge nīlaghanapattasañchannaṃ koviḷārarukkhaṃ disvā ‘‘koviḷāramūle mama sayanaṃ paññāpethā’’ti vatvā uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappesi. Puna gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ gato. Tadā koviḷāro pupphito hoti, tadāpi tatheva akāsi. Puna gimhānaṃ pacchime māse gato. Tadā koviḷāro sañchinnapatto sukkharukkho viya hoti. Tadāpi so adisvāva taṃ rukkhaṃ pubbaparicayena tattheva seyyaṃ āṇāpesi. Amaccā jānantāpi ‘‘raññā āṇatta’’nti bhayena tattha sayanaṃ paññāpesuṃ. So uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappento taṃ rukkhaṃ disvā ‘‘are, ayaṃ pubbe sañchannapatto maṇimayo viya abhirūpadassano ahosi. Tato maṇivaṇṇasākhantare ṭhapitapavāḷaṅkurasadisehi pupphehi sassirikacārudassano ahosi. Muttādalasadisavālikākiṇṇo cassa heṭṭhā bhūmibhāgo bandhanā pamuttapupphasañchanno rattakambalasanthato viya ahosi. So nāmajja sukkharukkho viya sākhāmattāvaseso ṭhito. ‘Aho, jarāya upahato koviḷāro’’’ti cintetvā ‘‘anupādinnampi tāva jarā haññati, kimaṅga pana upādinna’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tadanusāreneva sabbasaṅkhāre dukkhato anattato ca vipassanto ‘‘aho vatāhampi sañchinnapatto koviḷāro viya apetagihibyañjano bhaveyya’’nti patthayamāno anupubbena tasmiṃ sayanatale dakkhiṇena passena nipannoyeva paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tato gamanakāle amaccehi ‘‘kālo gantuṃ, mahārājā’’ti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’tiādīni vatvā purimanayeneva imaṃ gāthaṃ abhāsi –

၄၄. 'ဩရောပယိတွာ' ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအကြောင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ စစာတုမာသိကဗြဟ္မဒတ်အမည်ရှိသော မင်းသည် နွေဥတု၏ ပထမဖြစ်သောလ၌ ဥယျာဉ်သို့ သွားတော်မူ၏။ ထိုဥယျာဉ်ရှိ သာယာလှပသော မြေအရပ်၌ ညိုမှောင်ပြီး သိပ်သည်းသော အရွက်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကို မြင်၍ 'ပင်လယ်ကသစ်ပင်ရင်း၌ ငါ့အလို့ငှာ နေရာခင်းကြလော့' ဟု မိန့်ကြားကာ ဥယျာဉ်၌ ပျော်ပါးကစားပြီးနောက် ညချမ်းအချိန်တွင် ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်ရင်း၌ အိပ်စက်ခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ တစ်ဖန် နွေဥတု၏ အလယ်လ၌ ဥယျာဉ်သို့ သွားပြန်၏။ ထိုအခါ ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် ပွင့်လျက်ရှိ၏။ ထိုအခါ၌လည်း ရှေးနည်းတူပင် ပြုတော်မူ၏။ တစ်ဖန် နွေဥတု၏ အဆုံးလ၌ သွားပြန်၏။ ထိုအခါ ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် အရွက်တို့ ကြွေလွင့်ပျက်စီးသဖြင့် ခြောက်သွေ့သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။ ထိုအခါ၌လည်း မင်းကြီးသည် ထိုသစ်ပင်ကို သတိမပြုမိဘဲ ရှေးအလေ့အကျင့်အတိုင်း ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်ရင်း၌ပင် အိပ်ရာပြင်ဆင်ရန် စေခိုင်း၏။ အမတ်တို့သည် အခြေအနေကို သိကြသော်လည်း မင်းမိန့်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်ရင်း၌ပင် အိပ်ရာကို ပြင်ဆင်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ဥယျာဉ်၌ ကစားပြီး၍ ညချမ်းအချိန်တွင် ထိုနေရာ၌ အိပ်စက်အနားယူသည်ရှိသော် ထိုသစ်ပင်ကို မြင်၍ 'အချင်းတို့၊ ဤပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် ရှေးအခါက ကောင်းစွာဖုံးလွှမ်းသော အရွက်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ပတ္တမြားဖြင့် ပြီးသကဲ့သို့ အလွန်ရှုချင်စဖွယ်ရှိခဲ့၏။ ထိုနောက် ပတ္တမြားညိုအဆင်းရှိသော အကိုင်းအခက်တို့၏ ကြား၌ သန္တာအညွန့်နှင့်တူသော အပွင့်တို့ဖြင့် အသရေရှိလျက် ရှုချင်စဖွယ် ဖြစ်ခဲ့၏။ ပုလဲပြင်ကဲ့သို့ သဲမွေ့ရာဖြင့်လည်း ပြွမ်းခဲ့၏။ ထိုသစ်ပင်၏ အောက်မြေပြင်သည်လည်း အညှာမှ ကြွေကျသော ကသစ်ပွင့်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် နီသောကမ္ဗလာကို ခင်းထားဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုကဲ့သို့သော သစ်ပင်သည် ယနေ့မူကား အကိုင်းအခက်မျှသာ ကြွင်းကျန်လျက် ခြောက်သွေ့သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ တည်ရှိနေပါတကား။ ဩော်... အံ့ဩဖွယ်ရှိစွ၊ အိုခြင်းတရားသည် ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်အပ်လေပြီ' ဟု ဆင်ခြင်မိ၏။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် 'အသက်မရှိသော တရားဖြစ်လျက်ပင် အိုခြင်းတရားသည် ညှဉ်းဆဲသေး၏၊ အသက်ရှိသော တရားကိုမူ အဘယ်ဆိုဖွယ် ရှိအံ့နည်း၊ ညှဉ်းဆဲအပ်သည်သာတည်း' ဟု အနိစ္စသညာကို ရရှိတော်မူ၏။ ထိုအနိစ္စသညာကို အစဉ်လျှောက်သဖြင့် အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဒုက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနတ္တအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝိပဿနာရှုသည်ရှိသော် 'ဩော်... ကောင်းလေစွ၊ ငါသည်လည်း အရွက်ကြွေသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကဲ့သို့ လူ့အသွင်အပြင်နှင့် ကင်းရပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု တောင်းတလျက် အစဉ်သဖြင့် ထိုအိပ်ရာအပြင်၌ လက်ယာနံဘေးဖြင့် လျောင်းလျက်သာလျှင် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ထိုနောက် နန်းတော်သို့ ပြန်မည့်အချိန်၌ အမတ်တို့က 'မင်းကြီးမြတ်၊ သွားရန် အချိန်တန်ပါပြီ' ဟု လျှောက်တင်ကြသော် 'ငါသည် မင်းမဟုတ်တော့ပြီ' ဟု စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူကာ ရှေးနည်းအတိုင်း ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro;

Chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် အရွက်တို့ ကြွေလွင့်သကဲ့သို့၊ လူ့အသွင်အပြင်တို့ကို စွန့်ပယ်၍၊ ရဲရင့်သော သူသည် လူတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့တို့ကို ဖြတ်တောက်ကာ၊ ဘေးမဲ့ကံ့ကော်ဦးချိုကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်တည်းသာလျှင် ကျင့်ရာ၏။

Tattha oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni hi gihibhāvaṃ [Pg.81] byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.

ထိုဂါထာ၌ 'ဩရောပယိတွာ' ဟူသည်မှာ ဖယ်ရှား၍ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနိ' ဟူသည်မှာ ဆံပင်၊ မုတ်ဆိတ်၊ ဖြူသောအဝတ်၊ တန်ဆာ၊ ပန်းနံ့သာ၊ နံ့သာပျောင်း၊ မယား၊ သား၊ ကျွန်မိန်းမ၊ ကျွန်ယောက်ျား စသည်တို့တည်း။ ထိုအရာတို့သည် လူ၏အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'လူ့အသွင်အပြင်များ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'သဉ္ဆိန္နပတ္တော' ဟူသည်မှာ အရွက်တို့ ကြွေကျခြင်းရှိသောတည်း။ 'ဆေတွာန' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ဖြတ်တောက်၍တည်း။ 'ဝီရော' ဟူသည်မှာ မဂ်ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ 'ဂိဟိဗန္ဓနာနိ' ဟူသည်မှာ ကာမတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့တို့တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ကာမတရားတို့သည် လူတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤကား ပုဒ်တို့၏ အနက်တည်း။

Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

ဤကား အဓိပ္ပါယ်တည်း - 'ဩော်... ငါသည်လည်း လူ့အသွင်အပြင်တို့ကို စွန့်ပယ်၍၊ အရွက်ကြွေသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ရပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ဤသို့ ကြံစည်လျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခဲ့ပြီဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Koviḷāragāthāvaṇṇanā samattā. Paṭhamo vaggo niṭṭhito.

ကောဝိဠာရဂါထာ၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ ပထမဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

45-46. Sace labhethāti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane dve paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirañño putto ahosi, kaniṭṭho purohitassa putto ahosi. Te ekadivasaṃyeva paṭisandhiṃ gahetvā ekadivasameva mātukucchito nikkhamitvā sahapaṃsukīḷitasahāyakā ahesuṃ. Purohitaputto paññavā ahosi. So rājaputtaṃ āha – ‘‘samma, tvaṃ pituno accayena rajjaṃ labhissasi, ahaṃ purohitaṭṭhānaṃ, susikkhitena ca sukhaṃ rajjaṃ anusāsituṃ sakkā, ehi sippaṃ uggahessāmā’’ti. Tato ubhopi pubbopacitakammā hutvā gāmanigamādīsu bhikkhaṃ caramānā paccantajanapadagāmaṃ gatā. Tañca gāmaṃ paccekabuddhā bhikkhācāravelāya pavisanti. Atha manussā paccekabuddhe disvā ussāhajātā āsanāni paññāpenti, paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ upanāmenti, mānenti, pūjenti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘amhehi sadisā uccākulikā nāma natthi, atha ca panime manussā yadi icchanti, amhākaṃ bhikkhaṃ denti, yadi ca nicchanti, na denti, imesaṃ pana pabbajitānaṃ evarūpaṃ sakkāraṃ karonti, addhā ete kiñci sippaṃ jānanti, handa nesaṃ santike sippaṃ uggaṇhāmā’’ti.

၄၅-၄၆. 'သစေလဘေထ' ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးကာလ ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းတော် နှစ်ဦးတို့သည် ရဟန်းပြု၍ အနှစ်နှစ်သောင်းပတ်လုံး အသွားဝတ် အပြန်ဝတ် (ဂတပစ္ဆာဂတဝတ်) ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြလေကုန်၏။ ထိုနတ်ပြည်မှ စုတေပြီးနောက် ထိုသူတို့တွင် အကြီးဖြစ်သူသည် ဗာရာဏသီမင်း၏ သားတော် ဖြစ်လာ၍၊ အငယ်ဖြစ်သူသည် ပုရောဟိတ်၏ သား ဖြစ်လာလေ၏။ ထိုသူနှစ်ဦးတို့သည် တစ်နေ့တည်းတွင်ပင် ပဋိသန္ဓေယူ၍၊ တစ်နေ့တည်းတွင်ပင် အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်ကာ အတူတကွ မြေမှုန့်ကစားဖော် ကစားဖက် သူငယ်ချင်းများ ဖြစ်ခဲ့ကြ၏။ ပုရောဟိတ်သားသည် ပညာရှိသူ ဖြစ်၏။ သူသည် မင်းသားအား 'အဆွေ... သင်သည် ခမည်းတော် လွန်သဖြင့် မင်းအဖြစ်ကို ရပေလိမ့်မည်။ ငါမူကား ပုရောဟိတ်အရာကို ရလိမ့်မည်။ ကောင်းစွာ သင်ကြားအပ်သော အတတ်ပညာ ရှိပါက တိုင်းပြည်ကို လွယ်ကူစွာ အုပ်ချုပ်ဆုံးမနိုင်ပေသည်။ လာပါ၊ ငါတို့ အတတ်ပညာကို သင်ယူကြကုန်အံ့' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုနောက် နှစ်ဦးလုံးပင် ကောင်းမှုကံကို ဆည်းပူးဖူးသူများ ဖြစ်ကြသဖြင့် ရွာနိဂုံး စသည်တို့၌ ဆွမ်းခံ (အစာရှာ) လှည့်လည်ရင်း အစွန်အဖျားဖြစ်သော ဇနပုဒ်ရွာတစ်ခုသို့ ရောက်သွားကြ၏။ ထိုရွာသို့ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအရှင်မြတ်တို့သည်လည်း ဆွမ်းခံချိန်၌ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ လူတို့သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို မြင်လျှင် ကြည်ညိုအားထုတ်သော စိတ်ရှိကြသဖြင့် နေရာများကို ခင်းကျင်းကြကုန်၏၊ မွန်မြတ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ကို ကပ်လှူကြကုန်၏၊ ရိုသေကြကုန်၏၊ ပူဇော်ကြကုန်၏။ ထိုသူနှစ်ဦးအား ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ - 'ငါတို့နှင့် တူမျှသော မြင့်မြတ်သော အမျိုးဟူသည် မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ဤလူတို့သည် ပေးလိုက ပေးကြ၍ မပေးလိုပါက ငါတို့အား အစားအစာကို မပေးကြပေ။ ဤရဟန်းတို့အားမူကား ဤသို့သော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။ ဧကန်စင်စစ် ဤရဟန်းတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကို သိကြပေလိမ့်မည်။ လာပါ၊ ငါတို့သည် ထိုအရှင်တို့ထံမှ အတတ်ပညာကို သင်ယူကြကုန်အံ့' ဟု ဖြစ်သတည်း။

Te [Pg.82] manussesu paṭikkantesu okāsaṃ labhitvā ‘‘yaṃ, bhante, tumhe sippaṃ jānātha, taṃ amhepi sikkhāpethā’’ti yāciṃsu. Paccekabuddhā ‘‘na sakkā apabbajitena sikkhitu’’nti āhaṃsu. Te pabbajjaṃ yācitvā pabbajiṃsu. Tato nesaṃ paccekabuddhā ‘‘evaṃ vo nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ ācikkhitvā ‘‘imassa sippassa ekībhāvābhirati nipphatti, tasmā ekeneva nisīditabbaṃ, ekena caṅkamitabbaṃ, ṭhātabbaṃ, sayitabba’’nti pāṭiyekkaṃ paṇṇasālamadaṃsu. Tato te attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdiṃsu. Purohitaputto nisinnakālato pabhuti cittasamādhānaṃ laddhā jhānaṃ labhi. Rājaputto muhutteneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ āgato. So taṃ disvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti pucchi. ‘‘Ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. ‘‘Tena hi idha nisīdā’’ti. So tattha muhuttaṃ nisīditvā āha – ‘‘imassa kira, samma, sippassa ekībhāvābhirati nipphattī’’ti purohitaputto ‘‘evaṃ, samma, tena hi tvaṃ attano nisinnokāsaṃ eva gaccha, uggahessāmi imassa sippassa nipphatti’’nti āha. So gantvā punapi muhutteneva ukkaṇṭhito purimanayeneva tikkhattuṃ āgato.

ထိုသူနှစ်ဦးတို့သည် လူများ ဖဲသွားကြသောအခါ အခွင့်ကောင်းရသဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'အရှင်ဘုရားတို့... အရှင်ဘုရားတို့ သိတော်မူသော အတတ်ပညာကို ကျွန်ုပ်တို့အားလည်း သင်ကြားပြသပေးတော်မူပါ' ဟု တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့က 'ရဟန်းမပြုဘဲ ဤအတတ်ပညာကို သင်ယူရန် မဖြစ်နိုင်ပေ' ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထိုသူနှစ်ဦးတို့သည် ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်၍ ရဟန်းပြုကြလေကုန်၏။ ထိုနောက် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ထိုသူတို့အား 'သင်တို့သည် ဤသို့ သင်းပိုင်ကို ဝတ်ရမည်၊ ဤသို့ သင်္ကန်းကို ရုံရမည်' စသည်ဖြင့် အဘိသမာစာရိက ဝတ်တရားတို့ကို သင်ကြားပြသပေးတော်မူပြီးလျှင် 'ဤအတတ်ပညာသည် တစ်ဦးတည်း မွေ့လျော်ပျော်ပိုက်ခြင်းကြောင့်သာ ပြီးမြောက်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ဦးတည်းသာ ထိုင်ရမည်၊ တစ်ဦးတည်းသာ စင်္ကြံလျှောက်ရမည်၊ ရပ်ရမည်၊ အိပ်ရမည်' ဟု မိန့်တော်မူကာ တစ်ယောက်လျှင် သစ်ရွက်မိုးကျောင်း တစ်ကျောင်းစီ အသီးသီး ပေးတော်မူကြ၏။ ထိုနောက် ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ အသီးသီး ဝင်ရောက်၍ သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ ပုရောဟိတ်သားသည် ထိုင်နေသည့် အချိန်မှစ၍ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (သမာဓိ) ကို ရရှိကာ ဈာန်ကို ရလေ၏။ မင်းသားမူကား ခဏမျှဖြင့်ပင် ပျင်းရိငြီးငွေ့လာသဖြင့် ပုရောဟိတ်သား၏ ထံသို့ လာခဲ့၏။ ပုရောဟိတ်သားသည် မင်းသားကို မြင်သော် 'အဆွေ... ဘာဖြစ်လို့လဲ' ဟု မေး၏။ 'ငါ ပျင်းရိငြီးငွေ့လှပြီ' ဟု ပြောဆို၏။ 'သို့ဖြစ်လျှင် ဤနေရာမှာ ထိုင်ဦးလော့' ဟု ဆို၏။ မင်းသားသည် ထိုကျောင်း၌ ခဏမျှ ထိုင်နေပြီးလျှင် 'အဆွေ... ဤအတတ်ပညာသည် တစ်ဦးတည်း မွေ့လျော်ခြင်းကြောင့်သာ ပြီးမြောက်နိုင်သတတ်' ဟု ဆို၏။ ပုရောဟိတ်သားက 'ဟုတ်ပေသည် အဆွေ၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် မိမိသီတင်းသုံးရာ နေရာသို့သာ ပြန်သွားပါဦး၊ ငါသည် ဤအတတ်ပညာ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်အောင် သင်ယူအားထုတ်ပါအံ့' ဟု ဆို၏။ မင်းသားသည် ပြန်သွားသော်လည်း တဖန် ခဏမျှဖြင့်ပင် ပျင်းရိငြီးငွေ့လာကာ ရှေးနည်းအတိုင်း သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လာခဲ့ပြန်၏။

Tato naṃ purohitaputto tatheva uyyojetvā tasmiṃ gate cintesi ‘‘ayaṃ attano ca kammaṃ hāpeti, mama ca idhābhikkhaṇaṃ āgacchanto’’ti. So paṇṇasālato nikkhamma araññaṃ paviṭṭho. Itaro attano paṇṇasālāyeva nisinno punapi muhutteneva ukkaṇṭhito hutvā tassa paṇṇasālaṃ āgantvā ito cito ca maggantopi taṃ adisvā cintesi – ‘‘yo gahaṭṭhakāle paṇṇākārampi ādāya āgato maṃ daṭṭhuṃ na labhati, so nāma mayi āgate dassanampi adātukāmo pakkāmi, aho, re citta, na lajjasi, yaṃ maṃ catukkhattuṃ idhānesi, sodāni te vase na vattissāmi, aññadatthu taṃyeva mama vase vattāpessāmī’’ti attano senāsanaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Itaropi araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā tattheva agamāsi. Te ubhopi manosilātale nisīditvā pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ imā udānagāthāyo abhāsiṃsu –

ထိုနောက် ပုရောဟိတ်သားသည် ထိုမင်းသားကို ရှေးနည်းတူပင် ပြန်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် မင်းသားသွားသောအခါ 'ဤမင်းသားသည် မိမိ၏ အမှုကိုလည်း ပျက်စီးစေ၏၊ ငါ့ဆီသို့လည်း မပြတ်လာနေသဖြင့် ငါ့အမှုကိုလည်း ပျက်စီးစေ၏' ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထို့ကြောင့် သူသည် ကျောင်းသင်္ခမ်းမှ ထွက်၍ တောထဲသို့ ဝင်လေ၏။ အခြားသူ (မင်းသား) သည်လည်း မိမိကျောင်း၌ ထိုင်နေစဉ် တဖန် ခဏမျှဖြင့် ပျင်းရိငြီးငွေ့လာသဖြင့် ပုရောဟိတ်သား၏ ကျောင်းသို့ လာ၍ ထိုမှဤမှ ရှာဖွေသော်လည်း မတွေ့ရသဖြင့် ဤသို့ ကြံစည်မိ၏ - 'လူဖြစ်စဉ်အခါက လက်ဆောင်ကို ယူဆောင်၍ လာပါသော်လည်း ငါ့ကို တွေ့ခွင့်မရခဲ့ဖူးသော ထိုအဆွေသည် ယခုအခါ၌မူ ငါလာသည်ရှိသော် မျက်နှာချင်းဆိုင် တွေ့ဆုံခြင်းကိုပင် မပေးလိုသဖြင့် ဖဲသွားလေပြီ တကား။ အို... ရိုင်းစိုင်းသော စိတ်၊ ငါ့ကို လေးကြိမ်တိုင်တိုင် ဤကျောင်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သော်လည်း သင်သည် မရှက်မကြောက်လေတကား။ ယခုအခါ၌ ငါသည် သင့်အလိုသို့ မလိုက်တော့အံ့။ စင်စစ်သော်ကား သင့်ကိုသာ ငါ့အလိုသို့ လိုက်စေအံ့' ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မိမိသီတင်းသုံးရာ ကျောင်းသို့ ဝင်ကာ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုပြီးလျှင် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်းသို့ ကြွသွားလေ၏။ အခြားသော ပုရောဟိတ်သားသည်လည်း တောသို့ဝင်၍ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်ကာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုပြီးလျှင် ထိုနန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်းသို့ပင် ကြွသွားလေ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နှစ်ပါးလုံးပင် မနောသိလာ ကုန်းပြင်၌ သီတင်းသုံးလျက် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ဤဥဒါန်းဂါထာတို့ကို ရွတ်ဆိုတော်မူကြ၏။

‘‘Sace [Pg.83] labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.

အကယ်၍ ကောင်းမွန်စွာ နေလေ့ရှိသော၊ ပညာရှိသော၊ တည်ကြည်သော၊ အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို ရရှိခဲ့ပါမူ ဘေးရန်အပေါင်းတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ စိတ်ရွှင်လန်းစွာဖြင့် သတိရှိလျက် ထိုအဆွေနှင့်အတူ လှည့်လည်ရာ၏။

‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care mātaṅgaraññeva nāgo’’ti.

အကယ်၍ ကောင်းမွန်စွာ နေလေ့ရှိသော၊ ပညာရှိသော၊ တည်ကြည်သော၊ အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို မရရှိခဲ့ပါမူ မင်းသည် အောင်နိုင်အပ်သော တိုင်းပြည်ကို စွန့်ပယ်၍ တစ်ပါးတည်း လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောဆင်ပြောင်ကြီးသည် တော၌ တစ်စီးတည်း လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း တစ်ပါးတည်းသာလျှင် လှည့်လည်ရာ၏။

Tattha nipakanti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādīsu kusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Apica dhikatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati, evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako, evaṃ eko careti ayampi tassattho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritanti.

ထိုဂါထာတို့၌ 'နိပကံ' ဟူသည်ကား ပကတိဉာဏ်ပညာရှိသော၊ ပညာတတ်သော၊ ကသိုဏ်းပရိကံ စသည်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော သူကို ဆိုလိုသည်။ 'သာဓုဝိဟာရိံ' ဟူသည်ကား အပ္ပနာသမာဓိဖြင့် နေခြင်းနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဥပစာရသမာဓိဖြင့် နေခြင်းနှင့်သော်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓီရံ' ဟူသည်ကား သမာဓိ တရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ (ဝါ) လုံ့လဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသောသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဂါထာ၌ 'နိပက' ဟူသော စကားဖြင့် သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ကား ခိုင်ခံ့သော လုံ့လနှင့် ပြည့်စုံသူကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'ဓိတိ' ဟူသည်ကား မလျော့သော လုံ့လဝီရိယရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။ 'အရေ၊ အကြော၊ အရိုးတို့သည်သာ ကျန်ပါစေတော့' စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လုံ့လဝီရိယ၏ အမည်တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကိလေသာ မကောင်းမှုကို ပယ်ဖျက်ပြီးသောကြောင့်လည်း 'ဓီရ' မည်၏။ 'ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယ' ဟူသည်ကား ဥပမာအားဖြင့် တိုင်းတစ်ပါးမင်းသည် မိမိအောင်နိုင်အပ်သော တိုင်းပြည်သည် အကျိုးမရှိသည်ကို သိ၍ မင်းအဖြစ်ကို စွန့်ကာ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လူမိုက်တည်းဟူသော အဖော်ကို စွန့်၍ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ရာ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ' ဟူသည်ကား သုတသောမမင်းသည် အောင်နိုင်အပ်သော တိုင်းပြည်ကို စွန့်၍ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မဟာဇနကမင်းသည် စွန့်၍ လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ရာ၏ ဟူ၍လည်း ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းတူ အစဉ်အတိုင်း သိနိုင်သောကြောင့် အကျယ်မချဲ့တော့ပြီ။

Sahāyagāthāvaṇṇanā samattā.

သဟာယဂါထာအဖွင့် (သဟာယဝဂ်ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

47. Addhā pasaṃsāmāti imissā gāthāya yāva ākāsatale paññattāsane paccekabuddhānaṃ nisajjā, tāva cātuddisagāthāya uppattisadisā eva uppatti. Ayaṃ pana viseso – yathā so rājā rattiyā tikkhattuṃ ubbijji, na tathā ayaṃ, nevassa yañño paccupaṭṭhito ahosi. So ākāsatale paññattesu āsanesu paccekabuddhe nisīdāpetvā ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, anavajjabhojino nāmā’’ti. ‘‘Bhante, ‘anavajjabhojino’ti imassa ko attho’’ti? ‘‘Sundaraṃ vā asundaraṃ vā laddhā nibbikārā bhuñjāma, mahārājā’’ti. Taṃ sutvā rañño etadahosi ‘‘yaṃnūnāhaṃ ime upaparikkheyyaṃ edisā vā no vā’’ti. Taṃ divasaṃ kaṇājakena [Pg.84] bilaṅgadutiyena parivisi. Paccekabuddhā amataṃ bhuñjantā viya nibbikārā bhuñjiṃsu. Rājā ‘‘honti nāma ekadivasaṃ paṭiññātattā nibbikārā, sve jānissāmī’’ti svātanāyapi nimantesi. Tato dutiyadivasepi tathevākāsi. Tepi tatheva paribhuñjiṃsu. Atha rājā ‘‘idāni sundaraṃ datvā vīmaṃsissāmī’’ti punapi nimantetvā, dve divase mahāsakkāraṃ katvā, paṇītena ativicitrena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Tepi tatheva nibbikārā bhuñjitvā rañño maṅgalaṃ vatvā pakkamiṃsu. Rājā acirapakkantesu tesu ‘‘anavajjabhojinova ete samaṇā, aho vatāhampi anavajjabhojī bhaveyya’’nti cintetvā mahārajjaṃ pahāya pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ ārabhitvā, paccekabuddho hutvā, mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe attano ārammaṇaṃ vibhāvento imaṃ gāthaṃ abhāsi –

၄၇. “အဒ္ဓါပသံသာမ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) သည် ကောင်းကင်ပြင်၌ ပြင်ဆင်ထားအပ်သော နေရာ၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ သီတင်းသုံးတော်မူသည့် တိုင်အောင် စတုဒ္ဒိသဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကြောင်းရင်းနှင့် တူညီသည်။ သို့သော် ဤထူးခြားချက် ရှိ၏ — ထိုစတုဒ္ဒိသဂါထာလာ မင်းသည် ညဉ့်အခါ၌ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ထိတ်လန့်ခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤမင်းသည် ထိတ်လန့်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ထို့ပြင် ထိုမင်းအား ယဇ်ပူဇော်ရန် အစီအစဉ်လည်း မရှိခဲ့ပေ။ ထိုမင်းသည် ကောင်းကင်ပြင်၌ ခင်းကျင်းထားအပ်သော နေရာတို့၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို သီတင်းသုံးစေပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရားတို့သည် အဘယ်အမည် ရှိကြပါသနည်း” ဟု မေးလျှောက်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့က “မင်းကြီး၊ ငါတို့သည် ‘အနဝဇ္ဇဘောဇီ’ (အပြစ်မရှိသော အစာကို စားသူများ) မည်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ “အရှင်ဘုရား၊ ‘အနဝဇ္ဇဘောဇီ’ ဟူသော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးလျှောက်ရာ၊ “မင်းကြီး၊ ငါတို့သည် ကောင်းသော အစာကို ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသော အစာကို ဖြစ်စေ ရရှိသည့်အခါ စိတ်နှလုံး ဖောက်ပြန်တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိဘဲ စားသုံးကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထိုစကားကို ကြားရလျှင် မင်းကြီးအား “ငါသည် ဤရဟန်းတို့အား ဤသို့ပြောသည့်အတိုင်း ဟုတ်မဟုတ် စုံစမ်းရမူ ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထိုနေ့၌ မင်းကြီးသည် ပအုန်းရည် (ဆန်ကွဲဆွမ်း) ကို ဟင်းလျာအဖြစ် တွဲဖက်၍ ကပ်လှူကျွေးမွေး၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် အမြိုက်အရသာကို စားသုံးရသကဲ့သို့ စိတ်နှလုံး ဖောက်ပြန်တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိဘဲ စားသုံးတော်မူကြ၏။ မင်းကြီးကလည်း “တစ်ရက်တည်းဖြင့်မူ ဝန်ခံထားသည့်အတိုင်း ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိ စားသုံးကြပေလိမ့်မည်၊ နက်ဖြန်မှ သိရပေမည်” ဟု တွေးကာ နက်ဖြန်အတွက်လည်း ထပ်မံပင့်ဖိတ်ပြန်၏။ ထိုနောက် ဒုတိယနေ့၌လည်း ထိုနည်းတူပင် ပြုလုပ်၏။ ထိုအရှင်တို့သည်လည်း ထိုနည်းတူပင် စားသုံးတော်မူကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် “ယခုတစ်ကြိမ်တွင်မူ ကောင်းမွန်သော ဘောဇဉ်ကို ကပ်လှူ၍ စုံစမ်းအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ တစ်ဖန်ထပ်မံပင့်ဖိတ်ပြီး၊ နှစ်ရက်ပတ်လုံး သက္ကာရပူဇော်မှု အထူးကို ပြုလျက် မွန်မြတ်ဆန်းကြယ်လှသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ဖြင့် ကျွေးမွေးလှူဒါန်း၏။ ထိုအရှင်တို့သည်လည်း ထိုနည်းတူပင် စိတ်နှလုံး ဖောက်ပြန်ခြင်းကင်းလျက် စားသုံးတော်မူပြီးလျှင် မင်းကြီးအား မင်္ဂလာစကား မြွက်ကြားကာ ဖဲခွာကြွသွားတော်မူကြ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ကြွသွား၍ မကြာမီပင် မင်းကြီးသည် “ဤရဟန်းတို့သည် စင်စစ် အနဝဇ္ဇဘောဇီ ဖြစ်ကြပေစွတကား၊ အံ့ဖွယ်ရှိပေစွ၊ ငါသည်လည်း အနဝဇ္ဇဘောဇီ ဖြစ်လိုလှဘိ၏” ဟု ကြံစည်ကာ တိုင်းပြည်ကြီးကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို ကောင်းစွာဆောက်တည်ကာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်တော်မူခဲ့၏။ ထို့နောက် မဉ္ဇူသက သစ်ပင်ရင်း၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အလယ်တွင် မိမိ ရဟန်းပြုလာခဲ့ရသည့် အကြောင်းရင်းကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ဤဂါထာကို မြွက်ကြားတော်မူ၏ —

‘‘Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ငါတို့သည် အဆွေခင်ပွန်းကောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို မချွတ် ဧကန် ချီးမွမ်းကြကုန်၏၊ မိမိထက် မြတ်သော အဆွေခင်ပွန်း၊ မိမိနှင့် တူမျှသော အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို မှီဝဲအပ်၏။ ထိုသို့သော အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို မရရှိခဲ့ပါမူ အပြစ်ကင်းသော အစာရှိသည်ဖြစ်၍ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်တည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။”

Sā padatthato uttānā eva. Kevalaṃ pana sahāyasampadanti ettha asekhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva sahāyasampadāti veditabbā. Ayaṃ panettha yojanā – yāyaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano hi sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññaṃ samadhāraṇena kukkuccassa vinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti.

ထိုဂါထာသည် ပုဒ်အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်လှ၏။ သို့ရာတွင် ‘သဟာယသမ္ပဒါ’ ဟူသော ပုဒ်၌ အသေခဖြစ်သော သီလက္ခန် စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော အဆွေခင်ပွန်းကောင်းတို့ကိုသာလျှင် ‘သဟာယသမ္ပဒါ’ ဟု သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ စကားအဆက်အစပ် (ယောဇနာ) ကား — ဤဆိုအပ်ခဲ့သော အဆွေခင်ပွန်းကောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ငါတို့သည် မချွတ်ဧကန် ချီးမွမ်းကြကုန်၏၊ စင်စစ်အားဖြင့် ချီးကျူးကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ — မိမိထက် မြတ်သော အဆွေခင်ပွန်း၊ မိမိနှင့် တူမျှသော အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို ကောင်းစွာမှီဝဲအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ — မိမိထက် သီလစသည်ဖြင့် သာလွန်မွန်မြတ်သော အဆွေခင်ပွန်းကို မှီဝဲဆည်းကပ်သောသူအား မိမိသန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်သေးသော သီလစသော တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော တရားတို့သည်လည်း တိုးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရှိလာကုန်၏။ မိမိနှင့် သီလစသည် တူမျှသော အဆွေခင်ပွန်းကို မှီဝဲဆည်းကပ်သူအားလည်း အချင်းချင်း ဖေးမကူညီခြင်း၊ တွေးတောပူပန်မှု (ကုက္ကုစ္စ) ကို ဖျောက်ဖျက်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ရရှိထားပြီးသော တရားတို့သည် ယုတ်လျော့မသွားနိုင်ကြပေ။ ထိုသို့ မိမိထက် မြတ်သော သို့မဟုတ် တူမျှသော အဆွေခင်ပွန်းကောင်းတို့ကို မရရှိခဲ့ပါလျှင်မူ၊ အမျိုးကောင်းသားသည် လှည့်ပတ်ခြင်း (ကုဟန) စသော မိစ္ဆာဇီဝတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ကာ တရားသဖြင့် ရရှိအပ်သော ဆွမ်းဘောဇဉ်ကိုသာ သုံးဆောင်လျက်၊ ထိုစားဖွယ်၌လည်း ဒေါသ သို့မဟုတ် စွဲလမ်းတပ်မက်မှု (ပဋိဃ၊ အနုနယ) ကို မဖြစ်စေဘဲ၊ အပြစ်မရှိသော အစားအစာရှိသူ (အနဝဇ္ဇဘောဇီ) ဖြစ်၍ အကျိုးကို အလိုရှိသော အမျိုးကောင်းသားသည် ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်တည်းသာ ကျင့်သုံးနေထိုင်ရာ၏။ ငါသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ဤသို့သော ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ် ချမ်းသာကို ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Anavajjabhojigāthāvaṇṇanā samattā.

အနဝဇ္ဇဘောဇိဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

48. Disvā [Pg.85] suvaṇṇassāti kā uppatti? Aññataro bārāṇasirājā gimhasamaye divāseyyaṃ upagato. Santike cassa vaṇṇadāsī gosītacandanaṃ pisati. Tassā ekabāhāyaṃ ekaṃ suvaṇṇavalayaṃ, ekabāhāyaṃ dve, tāni saṅghaṭṭanti itaraṃ na saṅghaṭṭati. Rājā taṃ disvā ‘‘evameva gaṇavāse saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti punappunaṃ taṃ dāsiṃ olokayamāno cintesi. Tena ca samayena sabbālaṅkārabhūsitā devī taṃ bījayantī ṭhitā hoti. Sā ‘‘vaṇṇadāsiyā paṭibaddhacitto maññe rājā’’ti cintetvā taṃ dāsiṃ uṭṭhāpetvā sayameva pisitumāraddhā. Tassā ubhosu bāhāsu aneke suvaṇṇavalayā, te saṅghaṭṭantā mahāsaddaṃ janayiṃsu. Rājā suṭṭhutaraṃ nibbinno dakkhiṇena passena nipannoyeva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ anuttarena sukhena sukhitaṃ nipannaṃ candanahatthā devī upasaṅkamitvā ‘‘ālimpāmi, mahārājā’’ti āha. Rājā – ‘‘apehi, mā ālimpāhī’’ti āha. Sā ‘‘kissa, mahārājā’’ti āha. So ‘‘nāhaṃ rājā’’ti. Evametesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ sutvā amaccā upasaṅkamiṃsu. Tehipi mahārājavādena ālapito ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā’’ti āha. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttasadisameva.

၄၈. “ဒိသွာ သုဝဏ္ဏဿ” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ တစ်ခုသော ဗာရာဏသီမင်းသည် နွေကာလ၌ နေ့အခါ အိပ်စက်ခြင်းသို့ ကပ်ရောက်၏ (နေ့ခင်းတစ်ရေး အိပ်စက်နေ၏)။ ထိုမင်း၏ အနီး၌လည်း အမျိုးကောင်းကျွန်မတစ်ဦးသည် ဂေါသီသ စန္ဒကူးကို ကြိတ်၏။ ထိုကျွန်မ၏ လက်ရုံးတစ်ဖက်၌ ရွှေလက်ကောက် တစ်ကွင်းသာ ရှိ၍၊ အခြားလက်ရုံးတစ်ဖက်၌မူ ရွှေလက်ကောက် နှစ်ကွင်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ကွင်းသော လက်ကောက်တို့သည် အချင်းချင်း ထိခိုက်မိကြကုန်၏၊ တစ်ကွင်းတည်းရှိသော လက်ကောက်မူကား ထိခိုက်သံ မထွက်ပေါ်ချေ။ မင်းကြီးသည် ထိုအမူအရာကို မြင်၍ “ဤအတူသာလျှင် အပေါင်းအဖော်နှင့် နေခြင်းကြောင့် ထိခိုက်ငြိစွန်းခြင်း ရှိ၏၊ တစ်ကိုယ်တည်း နေခြင်း၌ ထိခိုက်ငြိစွန်းခြင်း မရှိချေ” ဟု ထိုကျွန်မကို အဖန်ဖန် ကြည့်လျက် ကြံစည်မိ၏။ ထိုအချိန်၌လည်း အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော မိဖုရားကြီးသည် ယပ်ခတ်ပေးလျက် မတ်တတ်ရပ်လျက် ရှိ၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည် “မင်းကြီးသည် ကျွန်မအပေါ် စိတ်ဝင်စားနေသည် ထင်၏” ဟု ကြံစည်ကာ ထိုကျွန်မကို ထစေ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပင် စန္ဒကူးကို ကြိတ်ရန် အားထုတ်၏။ ထိုမိဖုရားကြီး၏ လက်ရုံးနှစ်ဖက်လုံး၌ များစွာသော ရွှေလက်ကောက်တို့ ရှိကြရာ၊ ထိုရွှေလက်ကောက်တို့သည် အချင်းချင်း ထိခိုက်ကြသဖြင့် ပြင်းစွာသော အသံကို ဖြစ်စေကုန်၏။ မင်းကြီးသည် အတိုင်းထက်အလွန် ငြီးငွေ့လျက် လက်ယာဘက် နံပါးဖြင့် လျောင်းစက်လျက်ပင် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ထိုသို့ အတုမရှိသော ချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာစွာ လျောင်းစက်နေသော မင်းကြီးထံသို့ မိဖုရားကြီးသည် စန္ဒကူးကို လက်ဖြင့်ကိုင်လျက် ချဉ်းကပ်ကာ “မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ် နံ့သာလိမ်းကျံပေးပါအံ့” ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးက “ဖဲသွားလော့၊ နံ့သာမလိမ်းနှင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မိဖုရားက “အဘယ်ကြောင့် မလိမ်းရပါသနည်း၊ မင်းကြီး” ဟု မေးလျှောက်ရာ၊ မင်းကြီးက “ငါသည် မင်းမဟုတ်တော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမင်းနှင့် မိဖုရားတို့၏ ပြောဆိုသံကို ကြားရသဖြင့် အမတ်တို့သည် ချဉ်းကပ်လာကြကုန်၏။ ထိုအမတ်တို့ကလည်း “မင်းကြီး” ဟု ခေါ်ဝေါ်လျှောက်ထားကြရာ၊ မင်းကြီးက “အချင်းအမတ်တို့၊ ငါသည် မင်းမဟုတ်တော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောအကြောင်းအရာတို့သည် ပထမဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။

Ayaṃ pana gāthāvaṇṇanā – disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa ‘‘valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapāṭho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ဤသည်ကား ဂါထာ၏ အဖွင့်တည်း — ‘ဒိသွာ’ ဟူသည် ကြည့်ရှု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘သုဝဏ္ဏဿ’ ဟူသည် ရွှေ၏ ဖြစ်ပြီး၊ ‘ဝလယာနိ’ (လက်ကောက်တို့ကို) ဟူသော ကြွင်းကျန်သော ပါဌ်ကို ထည့်သွင်းအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤပုဒ်သည် ကြွင်းကျန်သော အနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘ပဘဿရာနိ’ ဟူသည် ပြောင်ပြောင်တောက်သော သဘောရှိကုန်သော၊ ပြိုးပြိုးပြက် ထွန်းပသော အရောင်ရှိကုန်သော ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ ဤဂါထာ၏ စကားအဆက်အစပ် (ယောဇနာ) ကား — လက်ရုံး၌ ပြိုးပြိုးပြက်တောက်သော ရွှေလက်ကောက်တို့ကို မြင်၍ “အပေါင်းအဖော်နှင့် နေရခြင်းရှိသော် ထိခိုက်ငြိစွန်းခြင်း ရှိ၏၊ တစ်ကိုယ်တည်း နေရခြင်းရှိသော် ထိခိုက်ငြိစွန်းခြင်း မရှိတော့ပြီ” ဟု ဤသို့ ကြံစည်လျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခဲ့ပြီ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤမျှဖြင့် အပြီးတည်း။

Suvaṇṇavalayagāthāvaṇṇanā samattā.

သုဝဏ္ဏဝလယဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

49. Evaṃ dutiyenāti kā uppatti? Aññataro bārāṇasirājā daharova pabbajitukāmo amacce āṇāpesi ‘‘deviṃ gahetvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā ‘‘na, mahārāja, arājakaṃ rajjaṃ amhehi sakkā rakkhituṃ, sāmantarājāno āgamma vilumpissanti, yāva ekaputtopi uppajjati, tāva āgamehī’’ti saññāpesuṃ. Muducitto rājā [Pg.86] adhivāsesi. Atha devī gabbhaṃ gaṇhi. Rājā punapi te āṇāpesi – ‘‘devī gabbhinī, puttaṃ jātaṃ rajje abhisiñcitvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā ‘‘dujjānaṃ, mahārāja, etaṃ devī puttaṃ vā vijāyissati dhītaraṃ vā, vijāyanakālaṃ tāva āgamehī’’ti punapi saññāpesuṃ. Atha sā puttaṃ vijāyi. Tadāpi rājā tatheva amacce āṇāpesi. Amaccā punapi rājānaṃ ‘‘āgamehi, mahārāja, yāva, paṭibalo hotī’’ti bahūhi kāraṇehi saññāpesuṃ. Tato kumāre paṭibale jāte amacce sannipātāpetvā ‘‘paṭibalo ayaṃ, taṃ rajje abhisiñcitvā paṭipajjathā’’ti amaccānaṃ okāsaṃ adatvā antarāpaṇā kāsāyavatthādayo sabbaparikkhāre āharāpetvā antepure eva pabbajitvā mahājanako viya nikkhami. Sabbaparijano nānappakārakaṃ paridevamāno rājānaṃ anubandhi.

၄၉. ဧဝံဒုတိယေနဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ တစ်ခုသော ဗာရာဏသီမင်းသည် ငယ်ရွယ်စဉ်ကပင် ရဟန်းပြုလိုသဖြင့် အမတ်တို့ကို "မိဖုရားကို ခေါ်ယူ၍ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြကုန်လော့၊ ငါသည် ရဟန်းပြုအံ့" ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ အမတ်တို့ကလည်း "မင်းမြတ်၊ မင်းမရှိသော တိုင်းပြည်ကို အကျွန်ုပ်တို့ မစောင့်ရှောက်နိုင်ပါ။ ပတ်ဝန်းကျင် တိုင်းပြည်များမှ မင်းတို့သည် လာရောက်၍ လုယက်ဖျက်ဆီးကြပါလိမ့်မည်။ သားတော်တစ်ယောက်ယောက် ထွန်းကားသည့်တိုင်အောင် ဆိုင်းငံ့တော်မူပါဦး" ဟု လျှောက်ထားကြ၏။ စိတ်နှလုံး နူးညံ့သောမင်းသည် လက်ခံတော်မူ၏။ ထို့နောက် မိဖုရားကြီးတွင် ကိုယ်ဝန်တည်လေ၏။ မင်းကြီးသည် တစ်ဖန်လည်း ထိုအမတ်တို့ကို "မိဖုရားတွင် ကိုယ်ဝန်ရှိပြီ။ ဖွားမြင်လာသော သားတော်ကို မင်းအဖြစ် အဘိသိက်သွန်း၍ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ကြကုန်၊ ငါ ရဟန်းပြုအံ့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမတ်တို့ကလည်း "မင်းကြီးမြတ်၊ မိဖုရားသည် သားတော်ကို ဖွားမြင်မည်လော၊ သမီးတော်ကို ဖွားမြင်မည်လောဟူသော အချက်ကို သိနိုင်ခဲပါသည်။ ဖွားမြင်မည့်အချိန်တိုင်အောင် ဆိုင်းငံ့တော်မူပါဦး" ဟု တစ်ဖန် လျှောက်ထားပြန်၏။ ထို့နောက် မိဖုရားသည် သားတော်ကို ဖွားမြင်လေ၏။ ထိုအခါ၌လည်း မင်းကြီးသည် ရှေးနည်းအတူပင် မိန့်ကြားတော်မူ၏။ အမတ်တို့သည် "မင်းကြီးမြတ်၊ ထိုသားတော် စွမ်းဆောင်နိုင်သည့် အရွယ်တိုင်အောင် ဆိုင်းငံ့တော်မူပါဦး" ဟု အကြောင်းပြချက်များစွာဖြင့် တစ်ဖန် နားချလျှောက်ထားကြပြန်၏။ ထို့နောက် မင်းသားသည် စွမ်းဆောင်နိုင်သောအရွယ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ မင်းကြီးသည် အမတ်တို့ကို စုဝေးစေ၍ "ယခုအခါ သားတော်သည် စွမ်းဆောင်နိုင်ပြီဖြစ်၍ သူ့ကို မင်းအဖြစ် အဘိသိက်သွန်းကာ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ကြကုန်လော့" ဟု မိန့်ကြားပြီးလျှင် အမတ်တို့အား ပြန်လည်ပြောကြားခွင့်ကို မပေးတော့ဘဲ စျေးတန်းမှ ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်အစရှိသော ရဟန်းပရိက္ခရာအလုံးစုံတို့ကို ယူဆောင်စေလျက် နန်းတော်တွင်း၌ပင် ရဟန်းပြု၍ မဟာဇနကမင်းကဲ့သို့ တောထွက်တော်မူ၏။ အခြံအရံ ပြည်သူအပေါင်းတို့သည်လည်း အမျိုးမျိုးသော ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းကို ပြုလျက် မင်းကြီးနောက်သို့ လိုက်ပါကြလေကုန်၏။

Rājā yāva attano rajjasīmā, tāva gantvā kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā ‘‘ayaṃ lekhā nātikkamitabbā’’ti āha. Mahājano lekhāya sīsaṃ katvā, bhūmiyaṃ nipanno paridevamāno ‘‘tuyhaṃ dāni, tāta, rañño āṇā, kiṃ karissatī’’ti kumāraṃ lekhaṃ atikkamāpesi. Kumāro ‘‘tāta, tātā’’ti dhāvitvā rājānaṃ sampāpuṇi. Rājā kumāraṃ disvā ‘‘etaṃ mahājanaṃ pariharanto rajjaṃ kāresiṃ, kiṃ dāni ekaṃ dārakaṃ pariharituṃ na sakkhissa’’nti kumāraṃ gahetvā araññaṃ paviṭṭho, tattha pubbapaccekabuddhehi vasitapaṇṇasālaṃ disvā vāsaṃ kappesi saddhiṃ puttena. Tato kumāro varasayanādīsu kataparicayo tiṇasanthārake vā rajjumañcake vā sayamāno rodati. Sītavātādīhi phuṭṭho samāno ‘‘sītaṃ, tāta, uṇhaṃ, tāta, makkhikā, tāta, khādanti, chātomhi, tāta, pipāsitomhi, tātā’’ti vadati. Rājā taṃ saññāpentoyeva rattiṃ vītināmeti. Divāpissa piṇḍāya caritvā bhattaṃ upanāmeti, taṃ hoti missakabhattaṃ kaṅguvarakamuggādibahulaṃ. Kumāro acchādentampi taṃ jighacchāvasena bhuñjamāno katipāheneva uṇhe ṭhapitapadumaṃ viya milāyi. Paccekabodhisatto pana paṭisaṅkhānabalena nibbikāroyeva bhuñjati.

မင်းကြီးသည် မိမိနိုင်ငံ၏ နယ်စပ်အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်သည်အထိ သွားပြီးလျှင် တောင်ဝှေးဖြင့် မြေပေါ်၌ မျဉ်းကြောင်းရေးဆွဲကာ "ဤမျဉ်းကြောင်းကို ကျော်ဖြတ်၍ မလာကြကုန်လင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လူအပေါင်းသည် ထိုမျဉ်းကြောင်းပေါ်သို့ ဦးခေါင်းစိုက်ချလျက် မြေ၌ ဝပ်စင်းငိုကြွေးကာ "ချစ်သား၊ သင့်ခမည်းတော်မင်းကြီး၏ အာဏာတော်ကို မည်သို့ ဆန့်ကျင်နိုင်ပါမည်နည်း" ဟု ဆိုလျက် မင်းသားကို ထိုမျဉ်းကြောင်းသို့ ကျော်လွန်သွားစေကြ၏။ မင်းသားသည်လည်း "ဖခင်၊ ဖခင်" ဟု အော်ဟစ်ကာ ပြေးလိုက်သဖြင့် မင်းကြီးအား မီလေ၏။ မင်းကြီးသည် မင်းသားကို မြင်တော်မူလျှင် "ငါသည် ဤမျှများစွာသော လူအပေါင်းကို အုပ်ချုပ်လျက် တိုင်းပြည်ကို စိုးစံခဲ့သေး၏။ ယခုအခါ ကလေးငယ်တစ်ယောက်တည်းကို အဘယ်ကြောင့် မပြုစုမစောင့်ရှောက်နိုင်ဘဲ ရှိအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်ကာ မင်းသားကို ခေါ်ဆောင်၍ တောထဲသို့ ဝင်လေ၏။ ထိုတော၌ ရှေးက ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ သီတင်းသုံးခဲ့ဖူးသော သစ်ရွက်ကျောင်းသင်္ခမ်းကို မြင်သဖြင့် သားတော်နှင့်အတူ နေထိုင်လေ၏။ ထိုအခါမှစ၍ မြတ်သောနေရာအိပ်ရာတို့၌ ကျင်လည်ခဲ့ဖူးသော မင်းသားသည် မြက်အခင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ကြိုးဖြင့်ဖွဲ့သော ညောင်စောင်း၌သော်လည်းကောင်း အိပ်ရသဖြင့် ငိုကြွေးလေ၏။ ချမ်းအေးသောလေစသည်တို့ တိုက်ခတ်ထိတွေ့သောအခါ "ဖခင် ချမ်းလှပါသည်၊ ဖခင် ပူလှပါသည်၊ ဖခင် ယင်ကောင်များ ကိုက်ခဲနေပါသည်၊ ဖခင် ဆာလှပါသည်၊ ဖခင် ရေငတ်လှပါသည်" ဟု ပြောဆိုငိုယို၏။ မင်းကြီးသည် သားငယ်အား ချော့မော့နားချလျက်သာ ညဉ့်ကို ကုန်လွန်စေရ၏။ နေ့အခါ၌လည်း ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ရလာသော အစာကို ကပ်၏။ ထိုအစာသည် ဆပ်ပြောင်း၊ ပဲနောက်စသည်တို့ဖြင့် ရောနှောများပြားသော အစာကြမ်း ဖြစ်၏။ မင်းသားသည် ထိုအစာကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်သော်လည်း ဆာလောင်မွတ်သိပ်သည့်အတွက် စားရရှာသဖြင့် နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း၌ပင် နေပူထဲ၌ ထားအပ်သော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့ ညှိုးနွမ်းသွားလေ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါလောင်းလျာ မင်းကြီးမူကား သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသောကြောင့် ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ခြင်းကင်းလျက်သာ ဘုဉ်းပေးတော်မူ၏။

Tato so kumāraṃ saññāpento āha – ‘‘nagarasmiṃ, tāta, paṇītāhāro labbhati, tattha gacchāmā’’ti. Kumāro ‘‘āma, tātā’’ti āha. Tato naṃ purakkhatvā āgatamaggeneva nivatti. Kumāramātāpi devī [Pg.87] ‘‘na dāni rājā kumāraṃ gahetvā araññe ciraṃ vasissati, katipāheneva nivattissatī’’ti cintetvā raññā kattaradaṇḍena likhitaṭṭhāneyeva vatiṃ kārāpetvā vāsaṃ kappesi. Tato rājā tassā vatiyā avidūre ṭhatvā ‘‘ettha te, tāta, mātā nisinnā, gacchāhī’’ti pesesi. Yāva ca so taṃ ṭhānaṃ pāpuṇāti, tāva udikkhanto aṭṭhāsi ‘‘mā heva naṃ koci viheṭheyyā’’ti. Kumāro mātu santikaṃ dhāvanto agamāsi. Ārakkhakapurisā ca naṃ disvā deviyā ārocesuṃ. Devī vīsatināṭakitthisahassaparivutā gantvā paṭiggahesi, rañño ca pavattiṃ pucchi. Atha ‘‘pacchato āgacchatī’’ti sutvā manusse pesesi. Rājāpi tāvadeva sakavasatiṃ agamāsi. Manussā rājānaṃ adisvā nivattiṃsu. Tato devī nirāsāva hutvā, puttaṃ gahetvā, nagaraṃ gantvā, taṃ rajje abhisiñci. Rājāpi attano vasatiṃ patvā, tattha nisinno vipassitvā, paccekabodhiṃ sacchikatvā, mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

ထို့နောက် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါလောင်းလျာ မင်းကြီးသည် သားတော်ကို သိစေလိုသဖြင့် "ချစ်သား၊ မြို့၌ ကောင်းမွန်မွန်မြတ်သော အစာကို ရနိုင်၏၊ ထိုမြို့သို့ သွားကြကုန်စို့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းသားကလည်း "ကောင်းပါပြီ ဖခင်" ဟု ဆိုလေ၏။ ထို့နောက် မင်းသားကို ရှေ့ကသွားစေလျက် လာခဲ့သောလမ်းအတိုင်း ပြန်ခဲ့ကြ၏။ မင်းသား၏မိခင် မိဖုရားသည်လည်း "မင်းကြီးသည် သားတော်ကို ခေါ်ဆောင်၍ တောထဲ၌ ကြာရှည်စွာ နေလိမ့်မည်မဟုတ်၊ နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း ပြန်လာလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်လျက် မင်းကြီး တောင်ဝှေးဖြင့် ရေးခြစ်ခဲ့သော နေရာ၌ပင်လျှင် စောင်ရန်းကာရံ၍ နေထိုင်လေ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးသည် ထိုစောင်ရန်း၏ မနီးမဝေးသောအရပ်၌ ရပ်လျက် "ချစ်သား၊ သင့်မိခင်သည် ဤနေရာ၌ ရှိနေ၏၊ သွားချေလော့" ဟု လွှတ်လိုက်၏။ မင်းသားသည် ထိုနေရာသို့ မရောက်မချင်း တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မညှဉ်းဆဲပါစေလင့်ဟု ကြံစည်လျက် လှမ်းမျှော်ကြည့်ရှုရင်း ရပ်နေလေ၏။ မင်းသားသည် မိခင်ရှိရာသို့ ပြေးသွားလေ၏။ အစောင့်အရှောက်တို့သည်လည်း မင်းသားကို မြင်လျှင် မိဖုရားအား လျှောက်တင်ကြ၏။ မိဖုရားသည် မောင်းမမိဿံ နှစ်သောင်း ခြံရံလျက် သွားရောက်၍ မင်းသားကို ဆီးကြိုသိမ်းပိုက်ကာ မင်းကြီး၏ အကြောင်းကို မေးမြန်း၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးသည် နောက်က လာနေသည်ဟု ကြားသဖြင့် လူတို့ကို စေလွှတ်လိုက်၏။ မင်းကြီးသည်လည်း ထိုခဏ၌ပင် မိမိနေထိုင်ရာသို့ ပြန်သွားလေ၏။ စေလွှတ်လိုက်သော လူတို့သည် မင်းကြီးကို မတွေ့သဖြင့် ပြန်လာကြ၏။ ထို့နောက် မိဖုရားသည် မျှော်လင့်ချက် ကင်းမဲ့သွားသဖြင့် သားတော်ကို ခေါ်ယူကာ မြို့သို့ ပြန်၍ မင်းအဖြစ် အဘိသိက်သွန်းလေ၏။ မင်းကြီးသည်လည်း မိမိနေရပ်သို့ ရောက်သောအခါ ထိုနေရာ၌ ထိုင်လျက် ဝိပဿနာပွားများ၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုကာ မဉ္ဇူသက သစ်ပင်ရင်းရှိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အလယ်၌ ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Evaṃ dutiyena saha mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ဤသို့ အဖော်နှင့်အတူနေသော ငါ့အား စကားပြောဆိုရခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ တွယ်တာငဲ့ကွက်ခြင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ နောင်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ထိုဘေးကို ရှုမြင်လျက် ကြံ့ဦးချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်သုံးနေထိုင်ရာ၏။"

Sā padatthato uttānā eva. Ayaṃ panettha adhippāyo – yvāyaṃ etena dutiyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo, tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā ca jātā, sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi hessati yatheva idāni; evaṃ dutiyena saha mamassa vācābhilāpo abhisajjanā vā. Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာသည် ပုဒ်အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား— ချမ်းအေးခြင်း၊ ပူပြင်းခြင်း စသည်တို့ကို ပြောကြားတတ်သော နှစ်ယောက်မြောက်သော ထိုမင်းသားငယ်နှင့် အတူတကွ နေထိုင်ရသဖြင့် ထိုသားငယ်အား ချော့မော့နားချရသော ငါ၏ စကားပြောဆိုခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသားငယ်အပေါ်၌ ချစ်ခင်စိုးရိမ်စိတ်ကြောင့် တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (ငြိတွယ်ခြင်း) သည်လည်း ဖြစ်ခဲ့၏။ အကယ်၍ ငါသည် ဤသားငယ်ကို မစွန့်လွှတ်ပါက ယခုအခါ ဖြစ်သကဲ့သို့ နောင်အခါ၌လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် အဖော်ဖြစ်သော သားငယ်နှင့်အတူ ငါ့အား စကားပြောဆိုရခြင်း သို့မဟုတ် တပ်မက်နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည်လည်း ထူးမြတ်သော တရားထူး (ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်) ကို ရရှိခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်၏ ဟု ဆင်ခြင်လျက်၊ နောင်အခါ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ထိုဘေးရန်ကို မျှော်မြင်သဖြင့် ထိုသားငယ်ကို စွန့်လွှတ်ကာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောကြောင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ငါရရှိခဲ့ပြီ။ ကြွင်းသောစကားသည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Āyatibhayagāthāvaṇṇanā samattā.

နောင်အခါ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘေးရန်ကို ပြဆိုရာ ဖြစ်သော အာယတိဘယဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

50. Kāmā hi citrāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira seṭṭhiputto daharova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ tayo pāsādā honti[Pg.88]. So tattha sabbasampattīhi devakumāro viya paricāreti. So daharova samāno ‘‘pabbajissāmī’’ti mātāpitaro yāci. Te naṃ vārenti. So tatheva nibandhati. Punapi naṃ mātāpitaro ‘‘tvaṃ, tāta, sukhumālo, dukkarā pabbajjā, khuradhārāya upari caṅkamanasadisā’’ti nānappakārehi vārenti. So tatheva nibandhati. Te cintesuṃ ‘‘sacāyaṃ pabbajati, amhākaṃ domanassaṃ hoti. Sace naṃ nivārema, etassa domanassaṃ hoti. Apica amhākaṃ domanassaṃ hotu, mā ca etassā’’ti anujāniṃsu. Tato so sabbaparijanaṃ paridevamānaṃ anādiyitvā isipatanaṃ gantvā paccekabuddhānaṃ santike pabbaji. Tassa uḷārasenāsanaṃ na pāpuṇāti, mañcake taṭṭikaṃ pattharitvā sayi. So varasayane kataparicayo sabbarattiṃ atidukkhito ahosi. Pabhātepi sarīraparikammaṃ katvā, pattacīvaramādāya paccekabuddhehi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi. Tattha vuḍḍhā aggāsanañca aggapiṇḍañca labhanti, navakā yaṃkiñcideva āsanaṃ lūkhabhojanañca. So tena lūkhabhojanenāpi atidukkhito ahosi. So katipāhaṃyeva kiso dubbaṇṇo hutvā nibbijji yathā taṃ aparipākagate samaṇadhamme. Tato mātāpitūnaṃ dūtaṃ pesetvā uppabbaji. So katipāhaṃyeva balaṃ gahetvā punapi pabbajitukāmo ahosi. Tato teneva kamena pabbajitvā punapi uppabbajitvā tatiyavāre pabbajitvā sammā paṭipanno paccekasambodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ vatvā puna paccekabuddhānaṃ majjhe imameva byākaraṇagāthaṃ abhāsi –

၅၀. "ကာမာဟိစိတြာ" ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ သူဌေးသားတစ်ဦးသည် ငယ်စဉ်ကပင် သူဌေးရာထူးကို ရရှိခဲ့၏။ ထိုသူဌေးသားအား ဥတုသုံးပါးနှင့် လျောက်ပတ်သော ပြာသာဒ်သုံးဆောင်တို့ ရှိကုန်၏။ သူသည် ထိုပြာသာဒ်တို့၌ အလုံးစုံသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် နတ်သားကဲ့သို့ ပျော်ပါးစံပယ်လျက် ရှိ၏။ ထိုသူဌေးသားသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် "ငါသည် ရဟန်းပြုတော့အံ့" ဟု မိဘတို့အား ပြောဆိုတိုင်ပင်၏။ မိဘတို့က တားမြစ်ကြသော်လည်း သူသည် ထို့အတူပင် ထပ်ကာထပ်ကာ တောင်းဆိုပြန်၏။ တစ်ဖန်လည်း မိဘတို့က "ချစ်သား... သင်သည် အလွန်သိမ်မွေ့နူးညံ့လှ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်ဟူသည် ပြုနိုင်ခဲလှ၏၊ သင်တုန်းဓားသွားထက်၌ စင်္ကြံလျှောက်ရသကဲ့သို့ ရှိ၏" ဟု အဖုံဖုံ အပြားပြား တားမြစ်ကြကုန်၏။ သူသည် ထို့အတူပင် ထပ်ကာထပ်ကာ ပြောဆိုပြန်၏။ ထိုအခါ မိဘတို့သည် "ဤသားငယ်သည် အကယ်၍ ရဟန်းပြုသွားပါက ငါတို့အား နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်ရလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ငါတို့က တားမြစ်ထားပါကလည်း ဤသားအား နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်။ စင်စစ်သော်ကား ငါတို့သာ နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်ပါစေတော့၊ ငါတို့သားအား နှလုံးမသာယာခြင်း မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ခွင့်ပြုလိုက်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုသူဌေးသားသည် ငိုကြွေးကျန်ရစ်သော အခြံအရံ ပရိသတ်အလုံးစုံကို ဂရုမစိုက်ဘဲ ဣသိပတနတောသို့ သွား၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ထံ၌ ရဟန်းပြုလေ၏။ ထိုသူဌေးသားရဟန်းအား မြတ်သောကျောင်း အိပ်ရာနေရာသည် မရရှိချေ။ ညောင်စောင်းထက်၌ ဖျာကိုခင်း၍ အိပ်ရ၏။ သူသည် မြတ်သော အိပ်ရာ၌ အိပ်စက်လေ့ရှိသူ ဖြစ်သဖြင့် တစ်ညဉ့်လုံး အလွန်ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်း ရှိခဲ့၏။ မိုးလင်းသောအခါ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြုပြီးလျှင် သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူ၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့နှင့်အတူ ဆွမ်းအလို့ငှာ ကြွသွားတော်မူ၏။ ထိုရွာ၌ သီတင်းကြီးရဟန်းတို့သည် နေရာဦးနှင့် ဆွမ်းဦးကို ရကြကုန်၏။ သီတင်းငယ်ရဟန်းတို့သည်ကား ရသမျှ နေရာနှင့် ကြမ်းတမ်းသော ဆွမ်းကိုသာ ရကြကုန်၏။ သူသည် ထိုသို့ ကြမ်းတမ်းရုန့်ရင်းသော ဆွမ်းကို စားရသဖြင့်လည်း အလွန်ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်း ရှိ၏။ သူသည် နှစ်ရက်သုံးရက်မျှဖြင့်ပင် ကြုံလှီ၍ အဆင်းမလှဖြစ်ကာ စိတ်ပျက်ငြီးငွေ့လေ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန်းတရား၌ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ မရောက်သေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့နောက် မိဘများထံသို့ တမန်စေလွှတ်၍ လူထွက်လေ၏။ လူထွက်ပြီး နှစ်ရက်သုံးရက်မျှဖြင့်ပင် အင်အားပြန်ပြည့်လာသဖြင့် တစ်ဖန် ရဟန်းပြုလိုပြန်၏။ ထို့နောက် ထိုနည်းအတိုင်းပင် ရဟန်းပြုလိုက်၊ လူထွက်လိုက် ပြုလုပ်ပြီးနောက် သုံးကြိမ်မြောက်တွင် ရဟန်းပြု၍ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူကာ "ကာမာဟိစိတြာ" အစရှိသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆို၍၊ တစ်ဖန် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အလယ်၌ ဤဗျာကရဏဂါထာကိုပင် မြွက်ဟဟောကြားတော်မူ၏။

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ကာမဂုဏ်တို့သည် ဆန်းကြယ်ကုန်၏၊ ချိုမြိန်ကုန်၏၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ရှိကုန်၏။ အထူးထူးအပြားပြားသော အဆင်းသဘောဖြင့် စိတ်ကို နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးတတ်ကုန်၏။ ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ကို မြင်၍ ဘေးမဲ့ဦးချိုရှိသော ကြံ့ကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။"

Tattha kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Tattha vatthukāmā manāpiyarūpādayo dhammā, kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā adhippetā. Rūpādianekappakāravasena citrā. Lokassādavasena madhurā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā. Virūparūpenāti virūpena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā [Pg.89] mathenti cittaṃ pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayeneva veditabbanti.

ထိုဂါထာ၌ "ကာမာ" ဟူသည် ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမ ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝတ္ထုကာမဟူသည် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ အစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်၏။ ကိလေသာကာမဟူသည် အလုံးစုံသော ရာဂအပြားရှိသော တရားတို့ ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌မူ ဝတ္ထုကာမကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုဝတ္ထုကာမသည် ရူပါရုံ အစရှိသော များပြားလှစွာသော အပြား၏ အစွမ်းဖြင့် ဆန်းကြယ်လှ၏ (စိတြာ)။ လောကသားတို့ သာယာနှစ်သက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ချိုမြိန်၏ (မဓုရာ)။ မိုက်မဲသော ပုထုဇဉ်တို့၏ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ရှိ၏ (မနောရမ္မာ)။ "ဝိရူပရူပေန" ဟူသည်မှာ အထူးထူးအပြားပြားသော အဆင်းသဏ္ဌာန်ဖြင့်၊ တစ်ပါးမက များပြားသော သဘောဖြင့် ဟု ဆိုလို၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝတ္ထုကာမတို့သည် ရူပါရုံ အစရှိသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆန်းကြယ်ကုန်၏။ ရူပါရုံ အစရှိသည်တို့၌လည်း အညိုအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော အဆင်းများ ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့ အထူးထူးအပြားပြားသော အဆင်းသဏ္ဌာန်ဖြင့် ထိုထိုသော သာယာမှုကို ပြသ၍ စိတ်ကို တုန်လှုပ်ချောက်ချား စေတတ်ကုန်၏။ ရဟန်းဘဝ၌ အလွန်မွေ့လျော်ခွင့်ကို မပေးကုန်။ ဤဂါထာ၌ ကျန်ရှိသော စကားတို့သည် ထင်ရှားကုန်ပြီ။ နိဂုံးစကားကိုလည်း နှစ်ပုဒ် သုံးပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ ရှေးဂါထာတို့၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။

Kāmagāthāvaṇṇanā samattā.

ကာမဂါထာ၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

51. Ītī cāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira rañño gaṇḍo udapādi. Bāḷhā vedanā vattanti. Vejjā ‘‘satthakammena vinā phāsu na hotī’’ti bhaṇanti. Rājā tesaṃ abhayaṃ datvā satthakammaṃ kārāpesi. Te phāletvā, pubbalohitaṃ nīharitvā, nibbedanaṃ katvā, vaṇaṃ paṭṭena bandhiṃsu, āhārācāresu ca naṃ sammā ovadiṃsu. Rājā lūkhabhojanena kisasarīro ahosi, gaṇḍo cassa milāyi. So phāsukasaññī hutvā siniddhāhāraṃ bhuñji. Tena ca sañjātabalo visaye paṭisevi. Tassa gaṇḍo puna purimasabhāvameva sampāpuṇi. Evaṃ yāva tikkhattuṃ satthakammaṃ kārāpetvā, vejjehi parivajjito nibbijjitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, araññaṃ pavisitvā, vipassanaṃ ārabhitvā, sattahi vassehi paccekabodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

၅၁. "ဤတိစ" ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ မင်းကြီးအား အိုင်းထွဋ်အနာ တစ်ခု ပေါက်ဖူးသတတ်။ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာတို့ ဖြစ်ပေါ်နေ၏။ ဆေးသမားတို့က "ခွဲစိတ်ကုသခြင်းမှတစ်ပါး အခြား သက်သာရာလမ်း မရှိပါ" ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ မင်းကြီးသည် ဆေးသမားတို့အား ဘေးမဲ့ပေး၍ ခွဲစိတ်ကုသမှုကို ပြုစေ၏။ ထိုဆေးသမားတို့သည် ခွဲစိတ်၍ သွေးပြည်တို့ကို ထုတ်ကာ ဝေဒနာသက်သာအောင် ပြုပြီးနောက် အနာဝကို ပတ်တီးဖြင့် စည်းနှောင်ပေးကြ၏။ အစာစားခြင်းနှင့် နေထိုင်ခြင်းတို့၌လည်း မင်းကြီးကို ကောင်းစွာ ဆိုဆုံးမကြ၏။ မင်းကြီးသည် ကြမ်းတမ်းသော အစာကိုသာ စားရသဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ကြုံလှီသွားသော်လည်း အနာကား ချပ်သွား၏။ မင်းကြီးသည် မိမိကိုယ်ကို အနာပျောက်ကင်းပြီဟု ထင်မှတ်ကာ ကောင်းမွန်သော အစာတို့ကို စားမိလေ၏။ ထိုအစာကြောင့် အင်အားပြန်ပြည့်လာကာ ကာမဂုဏ်တို့ကို တစ်ဖန် ပြန်လည်ခံစားမိပြန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီး၏ အိုင်းအနာသည် တစ်ဖန် ရှေးဦးအခြေအနေသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွား၏။ ဤနည်းဖြင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ခွဲစိတ်ကုသမှုကို ပြုစေခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ဆေးသမားတို့က စွန့်ပစ်လိုက်ကြသဖြင့် စိတ်ပျက်ငြီးငွေ့ကာ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုကာ တောသို့ဝင်လေ၏။ တော၌ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်သဖြင့် ခုနစ်နှစ်တိုင်တိုင် ကျင့်ကြံပြီးနောက် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ "ဤတိစဂဏ္ဍောစ" အစရှိသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဟပြီးလျှင် နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်းသို့ ကြွသွားတော်မူ၏။

‘‘Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ကာမဂုဏ်တို့သည် ဘေးရန်လည်းကောင်း၊ အိုင်းအနာလည်းကောင်း၊ ဥပဒ္ဒဝေါလည်းကောင်း၊ ရောဂါလည်းကောင်း၊ ငြောင့်တံသင်းလည်းကောင်း၊ ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကာမဂုဏ်တို့၌ ဤသို့သော ဘေးကို မြင်၍ ဘေးမဲ့ဦးချိုရှိသော ကြံ့ကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။"

Tattha etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā ete kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo; anatthaṃ janento abhibhavati; ajjhottharatīti attho, rājadaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ, loluppaṃ vā [Pg.90] uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭheneva rogo. Abbhantaramanuppaviṭṭhaṭṭhena pana antotudakaṭṭhena dunniharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ. Me etanti metaṃ. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

ထိုဂါထာ၌ ရောက်လာတတ်သောကြောင့် "ဤတိ" မည်၏။ ထို "ဤတိ" ဟူသည် အပြင်ပမှ ရောက်လာတတ်ကုန်သော၊ အကုသိုလ်အဖို့ ဖြစ်ကုန်သော ပျက်စီးခြင်း အကြောင်းတရားတို့၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုကာမဂုဏ်တို့သည်လည်း များစွာသော ပျက်စီးခြင်းကို ဆောင်တတ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစဉ်အမြဲ စုဝေးရောက်ရှိလာတတ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း "ဤတိ" (ဘေးရန်) မည်ကုန်၏။ အိုင်းအနာ (ဂဏ္ဍ) သည်လည်း မစင်ကြယ်သော သွေးပြည်တို့ကို ယိုစီးစေတတ်၏။ အထက်သို့ ဖောင်းကြွရောင်ရမ်း၍ ရင့်ပြီး ကွဲအက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကိလေသာတို့သည် မစင်ကြယ်သော သွေးပြည်ကို ယိုစီးစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ် ဌီ ဘင် တို့ဖြင့် ဖောင်းကြွရောင်ရမ်းကာ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အိုင်းအနာနှင့် တူသဖြင့် "ဂဏ္ဍ" မည်ကုန်၏။ "ဥပဒ္ဒဝ" ဟူသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေလျက် နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးတတ်သော တရားတည်း။ ဤစကားသည် မင်းဒဏ်အစရှိသော ဘေးတို့၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုကာမဂုဏ်တို့သည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို မသိနိုင်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ဥပဒ္ဒဝေါတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဥပဒ္ဒဝ" မည်ကုန်၏။ တစ်ဖန် ထိုကိလေသာတို့သည် နာကျင်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် သီလတည်းဟူသော အနာကင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ လောဘတဏှာကို ဖြစ်စေလျက် ပကတိအတိုင်း ဖြစ်သော အနာကင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော အနာကင်းခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ဖြင့် "ရောဂ" မည်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းသို့ အစဉ်အတိုင်း ဝင်ရောက်တတ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ စူးဝင်လျက် ထိုးကျင်တတ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြင်သို့ ထုတ်ယူရန် ခဲယဉ်းသော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း "သလ္လ" (ငြောင့်တံသင်း) မည်၏။ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် သံသရာ၌ ဖြစ်သော ဘေးတို့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "ဘယ" (ဘေး) မည်၏။ "မေတံ" ဟူသည် "မေ ဧတံ" ကို ဆိုလို၏။ ကျန်ရှိသော စကားတို့သည် ဤဂါထာ၌ ထင်ရှားကုန်ပြီ။ နိဂုံးစကားကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Ītigāthāvaṇṇanā samattā.

ဤတိဂါထာ၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

52. Sītañcāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira sītālukabrahmadatto nāma rājā ahosi. So pabbajitvā araññakuṭikāya viharati. Tasmiñca padese sīte sītaṃ, uṇhe uṇhameva ca hoti abbhokāsattā padesassa. Gocaragāme bhikkhā yāvadatthāya na labbhati. Pivanakapānīyampi dullabhaṃ, vātātapaḍaṃsasarīsapāpi bādhenti. Tassa etadahosi – ‘‘ito aḍḍhayojanamatte sampanno padeso, tattha sabbepi ete parissayā natthi. Yaṃnūnāhaṃ tattha gaccheyyaṃ; phāsukaṃ viharantena sakkā visesaṃ adhigantu’’nti. Tassa puna ahosi – ‘‘pabbajitā nāma na paccayavasikā honti, evarūpañca cittaṃ vase vattenti, na cittassa vase vattenti, nāhaṃ gamissāmī’’ti paccavekkhitvā na agamāsi. Evaṃ yāvatatiyakaṃ uppannacittaṃ paccavekkhitvā nivattesi. Tato tattheva satta vassāni vasitvā, sammā paṭipajjamāno paccekasambodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

၅၂. သီတဉ္စ ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးက ဗာရာဏသီပြည်၌ သီတာလုကဗြဟ္မဒတ် မည်သောမင်း ရှိလေ၏။ ထိုမင်းသည် တောထွက်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် တောကျောင်းကုဋီ၌ သီတင်းသုံးနေ၏။ ထိုအရပ်သည် ကွင်းပြင် ဟင်းလင်းပြင် ဖြစ်သောကြောင့် ချမ်းအေးသောရာသီ၌ အလွန်ချမ်းအေး၍ ပူပြင်းသောရာသီ၌လည်း အလွန်ပူပြင်းလှ၏။ ဆွမ်းခံရာရွာ၌လည်း ဆွမ်းကို အလိုရှိသမျှ မရနိုင်ဘဲ ရှိ၏။ သောက်ရေသန့်ကိုပင် ရခဲလှ၏။ လေ၊ နေပူ၊ မှက်၊ ခြင်၊ ကင်း၊ သန်း၊ မြွေတို့သည်လည်း နှိပ်စက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းအား 'ဤအရပ်မှ တစ်ယူဇနာခွဲခန့် ကွာဝေးသောအရပ်၌ ပြည့်စုံသော အရပ်ဒေသတစ်ခု ရှိ၏။ ထိုအရပ်၌ ဤဘေးရန်တို့ မရှိကုန်။ ငါသည် ထိုအရပ်သို့ သွားရမူ ကောင်းလေစွ။ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရသဖြင့် တရားထူးကို လွယ်ကူစွာ ရနိုင်ပေမည်' ဟု အကြံဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းအား တစ်ဖန် 'ရဟန်းတို့မည်သည် ပစ္စည်းလေးပါး အလိုသို့ လိုက်သူများ မဟုတ်ကြကုန်။ ဤသို့သော စိတ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေရမည်ဖြစ်ပြီး စိတ်၏ အလိုသို့ မလိုက်စေရ။ ငါသည် ထိုအရပ်သို့ မသွားတော့အံ့' ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကာ မသွားဘဲ နေလေ၏။ ဤသို့လျှင် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ကို ဆင်ခြင်တားဆီး၍ နောက်သို့ဆုတ်စေခဲ့၏။ ထို့နောက် ထိုအရပ်၌ပင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး နေထိုင်လျက် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူပြီးလျှင် 'သီတဉ္စ ဥဏှဉ္စ ခုပ္ပိပါသံ...' အစရှိသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုကာ နန္ဒမူလကလိုဏ်ဂူသို့ ကြွတော်မူလေ၏။

‘‘Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

အချမ်း၊ အပူ၊ ဆာလောင်ခြင်း၊ မွတ်သိပ်ခြင်း၊ လေ၊ နေပူ၊ မှက်၊ ခြင်နှင့် မြွေကင်းသန်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဤဘေးရန်အားလုံးတို့ကိုလည်းကောင်း နှိပ်နင်းလွှမ်းမိုး၍ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ကြံပွားများရာ၏။

Tattha sītañcāti sītaṃ nāma duvidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca, bāhiradhātukkhobhapaccayañca; tathā uṇhaṃ. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapāti ye keci dīghajātikā saritvā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbanti.

ထိုဂါထာ၌ 'သီတဉ္စ' ဟူသည် အချမ်းကို ဆိုလို၏။ အချမ်းမည်သည်ကား ကိုယ်တွင်း၌ ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော အချမ်း၊ ပြင်ပ၌ ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော အချမ်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ အပူသည်လည်း ထို့အတူပင် နှစ်မျိုးရှိ၏။ 'ဍံသ' ဟူသည် ဝါရွှေသော သို့မဟုတ် မျက်စိကြောင်သော မှက်ကောင်များကို ဆိုလို၏။ 'သရီသပ' ဟူသည် လိမ်တွန့်၍ သွားတတ်သော ရှည်လျားသော ကိုယ်ရှိသည့် သတ္တဝါမှန်သမျှကို ဆိုလို၏။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့၏ အနက်ကား ထင်ရှားလှပေပြီ။ ဂါထာ၏ နိဂုံးချုပ်ကိုလည်း ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Sītālukagāthāvaṇṇanā samattā.

သီတာလုကဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

53. Nāgovāti [Pg.91] kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā vīsati vassāni rajjaṃ kāretvā kālakato niraye vīsati eva vassāni paccitvā himavantappadese hatthiyoniyaṃ uppajjitvā sañjātakkhandho padumavaṇṇasakalasarīro uḷāro yūthapati mahānāgo ahosi. Tassa obhaggobhaggaṃ sākhābhaṅgaṃ hatthichāpāva khādanti. Ogāhepi naṃ hatthiniyo kaddamena limpanti, sabbaṃ pālileyyakanāgasseva ahosi. So yūthā nibbijjitvā pakkami. Tato naṃ padānusārena yūthaṃ anubandhi. Evaṃ yāvatatiyaṃ pakkanto anubaddhova. Tato cintesi – ‘‘idāni mayhaṃ nattako bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāreti, yaṃnūnāhaṃ attano purimajātiyā uyyānaṃ gaccheyyaṃ, tatra maṃ so rakkhissatī’’ti. Tato rattiṃ niddāvasaṃ gate yūthe yūthaṃ pahāya tameva uyyānaṃ pāvisi. Uyyānapālo disvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘hatthiṃ gahessāmī’’ti senāya parivāresi. Hatthī rājānaṃ eva abhimukho gacchati. Rājā ‘‘maṃ abhimukho etī’’ti khurappaṃ sannayhitvā aṭṭhāsi. Tato hatthī ‘‘vijjheyyāpi maṃ eso’’ti mānusikāya vācāya ‘‘brahmadatta, mā maṃ vijjha, ahaṃ te ayyako’’ti āha. Rājā ‘‘kiṃ bhaṇasī’’ti sabbaṃ pucchi. Hatthīpi rajje ca narake ca hatthiyoniyañca pavattiṃ sabbaṃ ārocesi. Rājā ‘‘sundaraṃ, mā bhāyi, mā ca kañci bhiṃsāpehī’’ti hatthino vaṭṭañca ārakkhake ca hatthibhaṇḍe ca upaṭṭhāpesi.

၅၃. 'နာဂေါဝ' ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးက ဗာရာဏသီပြည်၌ မင်းတစ်ပါးသည် အနှစ်နှစ်ဆယ်ပတ်လုံး မင်းပြုပြီးနောက် ကွယ်လွန်သောအခါ ငရဲ၌ အနှစ်နှစ်ဆယ်တိုင်တိုင် ကျက်ခဲ့ရ၏။ ငရဲမှ လွတ်သောအခါ ဟိမဝန္တာတောအရပ်၌ ဆင်မျိုး၌ဖြစ်၍ ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိပြီး၊ ပဒုမ္မာကြာအဆင်းကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်လုံးရှိသော၊ ဆင်တကာတို့ထက် မြတ်လှသော ဆင်အပေါင်းတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်သော ဆင်ပြောင်ကြီး ဖြစ်လာလေသတတ်။ ထိုဆင်မင်း ချိုးဖဲ့ထားသော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို ဆင်ငယ်တို့ကသာ စားကြကုန်၏။ ရေသက်ဆင်းရာ၌လည်း ဆင်မတို့သည် ညွန်ဖြင့် ထိုဆင်မင်းအား လိမ်းကျံကြကုန်၏။ အလုံးစုံသော အဖြစ်အပျက်သည် ပလလဲဆင်မင်း၏ အဖြစ်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုဆင်မင်းသည် ဆင်အုပ်ကို ငြီးငွေ့သဖြင့် တောအုပ်မှ ထွက်ခွာခဲ့၏။ ထိုအခါ ဆင်အုပ်သည် ထိုဆင်မင်း၏ ခြေရာကို အစဉ်လိုက်၍ လိုက်လာကြပြန်၏။ ဤသို့လျှင် သုံးကြိမ်တိုင်အောင် တခြားအရပ်သို့ ဖဲသွားသော်လည်း ဆင်အုပ်က နောက်က အစဉ်တစိုက် လိုက်မြဲ လိုက်နေကြ၏။ ထို့နောက် ထိုဆင်မင်းသည် ဤသို့ ကြံစည်၏။ 'ယခုအခါ ငါ၏မြေးသည် ဗာရာဏသီပြည်၌ မင်းပြုလျက်ရှိ၏။ ငါသည် ရှေးဘဝက ငါ၏ဥယျာဉ်သို့ သွားရမူ ကောင်းလေစွ။ ထိုဥယျာဉ်၌ ငါ့မြေးမင်းသည် ငါ့ကို စောင့်ရှောက်လိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်၏။ ထို့နောက် ညဉ့်အခါ ဆင်အုပ်များ အိပ်ပျော်သွားကြသောအခါ ဆင်အုပ်ကို စွန့်ခွာ၍ ထိုမင်း၏ ဥယျာဉ်သို့ပင် ဝင်လေ၏။ ဥယျာဉ်စောင့်သည် မြင်သဖြင့် ဗာရာဏသီမင်းအား ကြားလျှောက်၏။ မင်းကြီးသည် 'ဆင်မင်းကို ဖမ်းယူမည်' ဟု စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ဖြင့် ဝန်းရံစေ၏။ ဆင်မင်းသည် မင်းကြီးရှိရာသို့သာ ရှေးရှု လာလေ၏။ မင်းကြီးသည် 'ဤဆင်ပြောင်ကြီး ငါ့ထံသို့ ရှေးရှုလာနေသည်' ဟု ဆိုကာ လှံခက်ရင်းကို အသင့်ပြင်၍ ရပ်နေ၏။ ထိုအခါ ဆင်မင်းသည် 'ဤမင်းသည် ငါ့ကို ထိုးပစ်လိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်၍ လူတို့၏ ဘာသာစကားဖြင့် 'ဗြဟ္မဒတ်မင်း၊ ငါ့ကို မထိုးပစ်ပါလင့်၊ ငါသည် သင်၏အဘိုး ဖြစ်သည်' ဟု ဆို၏။ မင်းကြီးက 'အဘယ်သို့ ဆိုသနည်း' ဟု အလုံးစုံကို မေးမြန်း၏။ ဆင်မင်းသည်လည်း မိမိမင်းပြုခဲ့ပုံ၊ ငရဲ၌ ကျခဲ့ရပုံနှင့် ဆင်ဖြစ်လာပုံ အစရှိသော အကြောင်းအရာ အလုံးစုံကို ကြားပြောလေ၏။ မင်းကြီးလည်း 'ကောင်းလှပြီ၊ မကြောက်ပါလင့်၊ မည်သူ့ကိုမျှလည်း မကြောက်စေလင့်' ဟု ဆိုကာ ဆင်မင်းအား ပြုစုလုပ်ကျွေးရန် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့နှင့်တကွ အထိန်းအကျောင်းများ၊ ဆင်ဆရာများကို ခန့်အပ်၍ လုပ်ကျွေးစေ၏။

Athekadivasaṃ rājā hatthikkhandhagato ‘‘ayaṃ vīsati vassāni rajjaṃ katvā niraye pakko, vipākāvasesena ca tiracchānayoniyaṃ uppanno, tatthapi gaṇavāsasaṅghaṭṭanaṃ asahanto idhāgato. Aho dukkho gaṇavāso, ekībhāvo eva ca pana sukho’’ti cintetvā tattheva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ lokuttarasukhena sukhitaṃ amaccā upasaṅkamitvā, paṇipātaṃ katvā ‘‘yānakālo mahārājā’’ti āhaṃsu. Tato ‘‘nāhaṃ rājā’’ti vatvā purimanayeneva imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ထို့နောက် တစ်နေ့သ၌ မင်းကြီးသည် မြတ်သော ဆင်ကျောက်ကုန်းထက်၌ စီးလျက် သွားစဉ် 'ဤဆင်မင်းသည် အနှစ်နှစ်ဆယ်ပတ်လုံး မင်းပြုခဲ့ဖူးသော်လည်း ငရဲ၌ ကျခဲ့ရ၏။ ကံ၏ အကြွင်းအကျန် ဝိပါက်ကြောင့် တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဆင်ဖြစ်ခဲ့ရပြန်၏။ ထိုဆင်ဘဝ၌လည်း အပေါင်းအဖော်တို့နှင့် အတူနေထိုင်ရသဖြင့် ထိပါးနှောင့်ယှက်ခြင်းကို မခံနိုင်သောကြောင့် ဤနေရာသို့ ရောက်လာရ၏။ အို... အပေါင်းအဖော်နှင့် အတူနေရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှစွတကား၊ တစ်ကိုယ်တည်း နေရခြင်းသည်သာ ချမ်းသာလှပေစွ' ဟု ကြံစည်ဆင်ခြင်၍ ထိုဆင်ကျောက်ကုန်းထက်၌ပင် ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်တော်မူကာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ လောကုတ္တရာချမ်းသာဖြင့် ငြိမ်းအေးလျက်ရှိသော ထိုမင်းထံသို့ အမတ်တို့သည် ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးဦးချလျက် 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ ကြွသွားတော်မူရန် အချိန်တန်ပါပြီ' ဟု လျှောက်တင်ကြသော်၊ 'ငါသည် မင်းမဟုတ်တော့ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူကာ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;

Yathābhirantaṃ viharaṃ araññe, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိ၍ ကြာကဲ့သို့ သပ္ပာယ်လျက် မြတ်လှသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ဆင်အုပ်ကို စွန့်ခွာကာ တောအရပ်၌ မိမိအလိုရှိတိုင်း မွေ့လျော်စွာ နေထိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တစ်ကိုယ်တည်းသာလျှင် ကြံ့ချိုကဲ့သို့ ကျင့်ကြံပွားများရာ၏။

Sā [Pg.92] padatthato pākaṭā eva. Ayaṃ panettha adhippāyayojanā. Sā ca kho yuttivaseneva, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya vā nāgo, evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena āguṃ akaraṇena puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjetvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe eko care khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjetvā ekavihārasukhena jhānasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhatāya sañjātakkhandho, kudāssu nāmāhampi evaṃ asekhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa padumasadisagattatāya vā padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisaujugattatāya vā ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi vā uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti.

ထိုဂါထာသည် ပုဒ်အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားလှပေပြီ။ သို့ရာတွင် ဤဂါထာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ယှဉ်စပ်ပုံကား ဤသို့ဖြစ်၏။ ဤယှဉ်စပ်ပုံသည်လည်း ယုတ္တိအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး တစ်ဆင့်ကြားစကား အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။ 'ဤဆင်မင်းသည် လူတို့နှစ်သက်အပ်သော သီလတို့၌ ယဉ်ကျေးသောကြောင့် မယဉ်ကျေးသောအရပ်သို့ မသွားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမားသောကြောင့်လည်းကောင်း နာဂ မည်သကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း အခါခပ်သိမ်း အရိယာတို့ နှစ်သက်အပ်သော သီလတို့၌ ယဉ်ကျေးသည်ဖြစ်၍ မယဉ်ကျေးသော အရပ်သို့ မသွားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်အကုသိုလ်တို့ကို မပြုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ဤဘဝသို့ ပြန်မလာသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမားသည်ဖြစ်၍ နာဂ မည်သူ တစ်ယောက် ဖြစ်ရပါအံ့နည်း။ ဤဆင်မင်းသည် ဆင်အုပ်များကို စွန့်ခွာ၍ တစ်စီးတည်း လှည့်လည်ကျက်စားရသော ချမ်းသာဖြင့် မိမိအလိုရှိတိုင်း တောအရပ်၌ တစ်စီးတည်း ကြံ့ချိုကဲ့သို့ ကျင့်ကြံသကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း ဂိုဏ်းအပေါင်းကို စွန့်ခွာ၍ တစ်ကိုယ်တည်း နေရခြင်းချမ်းသာ၊ ဈာန်ချမ်းသာတို့ဖြင့် မိမိမွေ့လျော်သလို တော၌နေလျက် မိမိအား ချမ်းသာသလို အလိုရှိသရွေ့ တစ်ကိုယ်တည်း ကြံ့ချိုကဲ့သို့ ကျင့်ကြံနေထိုင်ရပါအံ့နည်း။ ဤဆင်မင်းသည် ကောင်းစွာတည်သော ကိုယ်သဏ္ဌာန်ရှိသကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း အသေခသီလက္ခန်တည်းဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးမြတ်ကြီးမားသောကြောင့် ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသော သီလက္ခန်တရား ရှိရပါအံ့နည်း။ ဤဆင်မင်းသည် ကြာပဒုမ္မာနှင့်တူသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကြာမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပဒုမီ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်နှုတ်နှလုံးရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အရိယာမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပဒုမီ ဖြစ်ရပါအံ့နည်း။ ဤဆင်မင်းသည် အားအစွမ်း၊ လျင်မြန်ခြင်းတို့ဖြင့် မြတ်သကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလ၊ သမာဓိ၊ ထိုးထွင်းတတ်သော ပညာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မြတ်သူ ဖြစ်ရပါအံ့နည်း' ဟု ဤသို့ ကြံစည်ဆင်ခြင်လျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ငါရရှိခဲ့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသည်ကား နာဂဂါထာ၏ အဖွင့်အပြီးတည်း။

Nāgagāthāvaṇṇanā samattā.

နာဂဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

54. Aṭṭhāna tanti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira putto daharo eva samāno pabbajitukāmo mātāpitaro yāci. Mātāpitaro naṃ vārenti. So vāriyamānopi nibandhatiyeva ‘‘pabbajissāmī’’ti. Tato naṃ pubbe vuttaseṭṭhiputtaṃ viya sabbaṃ vatvā anujāniṃsu. Pabbajitvā ca uyyāneyeva vasitabbanti paṭijānāpesuṃ, so tathā akāsi. Tassa mātā pātova vīsatisahassanāṭakitthiparivutā uyyānaṃ gantvā, puttaṃ yāguṃ pāyetvā, antarā khajjakādīni ca khādāpetvā, yāva majjhanhikasamayaṃ tena saddhiṃ samullapitvā, nagaraṃ pavisati. Pitā ca majjhanhike āgantvā, taṃ bhojetvā attanāpi bhuñjitvā, divasaṃ tena saddhiṃ samullapitvā, sāyanhasamaye [Pg.93] jagganapurise ṭhapetvā nagaraṃ pavisati. So evaṃ rattindivaṃ avivitto viharati. Tena kho pana samayena ādiccabandhu nāma paccekabuddho nandamūlakapabbhāre viharati. So āvajjento taṃ addasa – ‘‘ayaṃ kumāro pabbajituṃ asakkhi, jaṭaṃ chindituṃ na sakkotī’’ti. Tato paraṃ āvajji ‘‘attano dhammatāya nibbijjissati, no’’ti. Atha ‘‘dhammatāya nibbindanto aticiraṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘tassa ārammaṇaṃ dassessāmī’’ti pubbe vuttanayeneva manosilātalato āgantvā uyyāne aṭṭhāsi. Rājapuriso disvā ‘‘paccekabuddho āgato, mahārājā’’ti rañño ārocesi. Rājā ‘‘idāni me putto paccekabuddhena saddhiṃ anukkaṇṭhito vasissatī’’ti pamuditamano hutvā paccekabuddhaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā tattheva vāsaṃ yācitvā paṇṇasālādivāvihāraṭṭhānacaṅkamādisabbaṃ kāretvā vāsesi.

၅၄. အဋ္ဌာနတံ အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီမင်း၏ သားတော်သည် ငယ်ရွယ်စဉ်ကပင် ရဟန်းပြုလိုသဖြင့် မိခင်ဖခင်တို့ထံ ခွင့်ပန်၏။ မိခင်ဖခင်တို့က တားမြစ်ကြသော်လည်း ထိုမင်းသားသည် ငြီးငွေ့ပျင်းရိခြင်းမရှိဘဲ 'အကျွန်ုပ် ရဟန်းပြုပါအံ့' ဟုသာ ထပ်တလဲလဲ ပန်ကြားတိုင်ပင်လေသည်။ ထို့နောက် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သူဋ္ဌေးသားကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အကြောင်းအရာကို ပြောဆိုသဖြင့် ခွင့်ပြုခဲ့ကြပြီးလျှင် ရဟန်းပြုပြီးပါက ဥယျာဉ်တော်၌သာ သီတင်းသုံးရမည်ဟု ကတိကဝတ်ပြု ဝန်ခံစေကြကုန်၏။ ထိုမင်းသားသည်လည်း ထိုကတိအတိုင်းပင် ပြုလေ၏။ ထိုမင်းသား၏ မိခင်သည် နံနက်စောစော၌ မောင်းမမိဿံ နှစ်သောင်း ခြံရံလျက် ဥယျာဉ်သို့ သွားပြီးလျှင် သားတော်အား ယာဂု သောက်စေ၍၊ ထို့နောက် ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ကျွေးမွေးပြီးသော် မွန်းတည့်ချိန် တိုင်အောင် ထိုသားတော်နှင့် အတူတကွ စကားပြောဟောကာ မြို့သို့ ဝင်လေ၏။ ခမည်းတော် မင်းကြီးသည်လည်း မွန်းတည့်ချိန်၌ လာရောက်၍ ထိုမင်းသားအား စားစေပြီး မိမိလည်း စားပြီးသော် တနေ့လုံး ထိုသားတော်နှင့် အတူတကွ စကားပြောဟော၍ ညချမ်းအချိန်၌ အစောင့်အရှောက် ယောက်ျားတို့ကို ထားရစ်ကာ မြို့သို့ ဝင်လေ၏။ ထိုမင်းသားသည် ဤသို့လျှင် ညဉ့်နေ့ပတ်လုံး မဆိတ်ငြိမ်ဘဲ ကာလကို လွန်စေလျက် နေထိုင်၏။ ထိုအချိန်၌ အာဒိစ္စဗန္ဓု အမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်း၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုလတ်သော် ထိုမင်းသားကို မြင်တော်မူ၍ 'ဤမင်းသားသည် ရဟန်းပြုခြင်းငှါမူကား တတ်နိုင်ခဲ့ပြီ၊ အနှောင့်အရှက်ကို ဖြတ်တောက်ရန်မူကား မတတ်နိုင်သေးပါတကား' ဟု မြင်တော်မူ၏။ ထိုမှနောက်၌ 'ဤမင်းသားသည် မိမိအလိုလို ငြီးငွေ့လတ္တံ့လော၊ သို့မဟုတ် မငြီးငွေ့ဘဲ နေလတ္တံ့လော' ဟု ဆင်ခြင်ပြန်၏။ ထို့နောက် 'မိမိသဘောဖြင့်သာ ငြီးငွေ့မည်ဆိုပါက အလွန်ကြာမြင့်ပေလိမ့်မည်' ဟု သိတော်မူသဖြင့် 'ထိုမင်းသားအား သံဝေဂရစရာ အာရုံကို ပြအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဆေးဒန်းမြင်းသီလာ ကျောက်ဖျာအပြင်မှ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာခဲ့၍ ဥယျာဉ်တော်၌ ရပ်တော်မူ၏။ မင်းချင်းယောက်ျားသည် မြင်လျှင် 'မင်းမြတ်... ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါး ကြွရောက်ရပ်တည်နေတော်မူပါသည်' ဟု မင်းကြီးအား လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးသည်လည်း 'ယခုအခါ ငါ၏သားတော်သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့်အတူ မငြီးမငွေ့ နေထိုင်ပေတော့အံ့' ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပူဇော်ပြီးလျှင် ထိုဥယျာဉ်၌ပင် သီတင်းသုံးတော်မူရန် တောင်းပန်ကာ ကျောင်းသင်္ခမ်း၊ နေ့သန့်ရာ နေရာ၊ စင်္ကြံ အစရှိသော အလုံးစုံကို ပြုလုပ်လှူဒါန်း၍ သီတင်းသုံးစေလေ၏။

So tattha vasanto ekadivasaṃ okāsaṃ labhitvā kumāraṃ pucchi ‘‘kosi tva’’nti? So āha ‘‘ahaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Pabbajitā nāma na edisā hontī’’ti. ‘‘Atha bhante, kīdisā honti, kiṃ mayhaṃ ananucchavika’’nti vutte ‘‘tvaṃ attano ananucchavikaṃ na pekkhasi, nanu te mātā vīsatisahassaitthīhi saddhiṃ pubbaṇhasamaye āgacchantī uyyānaṃ avivittaṃ karoti, pitā mahatā balakāyena sāyanhasamaye, jagganapurisā sakalarattiṃ; pabbajitā nāma tava sadisā na honti, ‘edisā pana hontī’’’ti tatra ṭhitasseva iddhiyā himavante aññataraṃ vihāraṃ dassesi. So tattha paccekabuddhe ālambanabāhaṃ nissāya ṭhite ca caṅkamante ca rajanakammasūcikammādīni karonte ca disvā āha – ‘‘tumhe idha, nāgacchatha, pabbajjā nāma tumhehi anuññātā’’ti. ‘‘Āma, pabbajjā anuññātā, pabbajitakālato paṭṭhāya samaṇā nāma attano nissaraṇaṃ kātuṃ icchitapatthitañca padesaṃ gantuṃ labhanti, ettakaṃva vaṭṭatī’’ti vatvā ākāse ṭhatvā –

ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် တစ်နေ့သ၌ အခွင့်သာသဖြင့် မင်းသားအား 'သင်သည် အဘယ်သူနည်း' ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ မင်းသားက 'အကျွန်ုပ်သည် ရဟန်းဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'ရဟန်းဟူသည် ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိသည်မဟုတ်' ဟု မိန့်တော်မူလတ်သော်၊ မင်းသားက 'အရှင်ဘုရား... သို့ဖြစ်လျှင် ရဟန်းတို့သည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိကြပါသနည်း၊ အကျွန်ုပ်အား အဘယ်အရာသည် မလျောက်ပတ်သနည်း' ဟု လျှောက်ပြန်၏။ ထိုအခါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါက 'သင်သည် မိမိ၏ မလျောက်ပတ်သော အမူအရာကို ကိုယ်တိုင် မမြင်သလော။ သင်၏မိခင်သည် နံနက်အချိန်၌ မိန်းမနှစ်သောင်းနှင့်အတူ လာရောက်သဖြင့် ဥယျာဉ်တော်ကို မဆိတ်ငြိမ်အောင် ပြုသည်မဟုတ်လော။ ခမည်းတော်သည်လည်း ညချမ်းအချိန်၌ ကြီးစွာသော စစ်သည်ဗိုလ်ထုနှင့်အတူ လာရောက်၍ မဆိတ်ငြိမ်အောင် ပြုသည်မဟုတ်လော။ အစောင့်အရှောက် ယောက်ျားတို့သည်လည်း တစ်ညဉ့်လုံး မဆိတ်ငြိမ်အောင် ပြုကြသည်မဟုတ်လော။ ရဟန်းဟူသည် သင်ကဲ့သို့သောသူမျိုး မဟုတ်ကုန်၊ ဤကဲ့သို့သာ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဥယျာဉ်၌ ရပ်တော်မူလျက်ပင် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဟိမဝန္တာတောရှိ ကျောင်းတော်တစ်ခုကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုမင်းသားသည် ထိုဟိမဝန္တာတော၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများက လက်ရန်းကို မှီ၍ ရပ်နေတော်မူကြသည်ကိုလည်းကောင်း၊ စင်္ကြံကြွတော်မူကြသည်ကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းဆိုးခြင်းနှင့် ချုပ်လုပ်ခြင်း အစရှိသော အမှုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်နေတော်မူကြသည်ကိုလည်းကောင်း မြင်ရလျှင် 'အရှင်ဘုရားတို့သည် ဤလူ့ပြည်သို့ ကြွလာတော်မမူကြပါ။ အရှင်ဘုရားတို့သည် ရဟန်းပြုခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူကြပါသလော' ဟု လျှောက်လေ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါက 'ဟုတ်ပေ၏၊ ရဟန်းပြုခြင်းကို ခွင့်ပြုအပ်၏။ ရဟန်းပြုသည့် အချိန်မှစ၍ ရဟန်းတို့သည် မိမိ၏ လွတ်မြောက်ရာကို ပြုခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ မိမိ အလိုရှိ တောင့်တရာ အရပ်သို့ သွားရောက်ခြင်းငှါလည်းကောင်း အခွင့်ရရှိကြကုန်၏။ ဤမျှလောက်သော အမူအရာသည်သာ ရဟန်းတို့အား သင့်လျော်ပေ၏' ဟု မိန့်တော်မူကာ ကောင်းကင်၌ ရပ်လျက်—

‘‘Aṭṭhāna taṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimutti’’nti. –

‘အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်သောသူသည် လောကီသမာပတ် (သာမယိကဝိမုတ္တိ) ကို ရရာ၏ဟူသော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သောအရာ ဖြစ်၏။’

Imaṃ [Pg.94] upaḍḍhagāthaṃ vatvā, dissamāneneva kāyena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Evaṃ gate paccekabuddhe so attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nipajji. Ārakkhakapurisopi ‘‘sayito kumāro, idāni kuhiṃ gamissatī’’ti pamatto niddaṃ okkami. So tassa pamattabhāvaṃ ñatvā pattacīvaraṃ gahetvā araññaṃ pāvisi. Tatra ca vivitto vipassanaṃ ārabhitvā, paccekabodhiṃ sacchikatvā, paccekabuddhaṭṭhānaṃ gato. Tatra ca ‘‘kathamadhigata’’nti pucchito ādiccabandhunā vuttaṃ upaḍḍhagāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā abhāsi.

ဤထက်ဝက်သော ဂါထာကို မြွက်ကြားတော်မူပြီးလျှင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နေရသော ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့်ပင် နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်းသို့ ပြန်လည်ကြွသွားတော်မူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဤသို့ ကြွသွားတော်မူပြီးနောက် မင်းသားရဟန်းသည် မိမိ၏ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ဝင်၍ လျောင်းစက်လေ၏။ အစောင့်ယောက်ျားသည်လည်း 'မင်းသား အိပ်ပျော်နေပြီ၊ ယခုအချိန်တွင် ဘယ်မှ သွားမည်မဟုတ်' ဟု ယူဆကာ မေ့လျော့ပေါ့ဆစွာဖြင့် အိပ်ပျော်သွားလေ၏။ ထိုမင်းသားသည် အစောင့်ယောက်ျား မေ့လျော့နေသည်ကို သိသဖြင့် သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းကို ယူ၍ တောတွင်းသို့ ဝင်သွားလေ၏။ ထိုတော၌ တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေထိုင်လျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ သီတင်းသုံးရာ နန္ဒမူလက တောင်ဝှမ်းသို့ ကြွသွားလေ၏။ ထိုနေရာသို့ ရောက်ရှိသောအခါ 'တရားတော်ကို အဘယ်သို့ ရရှိခဲ့သနည်း' ဟု မေးမြန်းအပ်သော် အာဒိစ္စဗန္ဓု ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ မိန့်ကြားခဲ့သော ထက်ဝက်သော ဂါထာကို အပြည့်အစုံ ပြုလုပ်၍ ဟောကြားတော်မူလေ၏။

Tassattho – aṭṭhāna tanti. Aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti, anunāsikalopo kato ‘‘ariyasaccāna dassana’’ntiādīsu (khu. pā. 5.11; su. ni. 270) viya. Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti karaṇavacanametaṃ ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbenā’’tiādīsu (dha. sa. 30) viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato ‘‘sāmayikā vimuttī’’ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena phassayeti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhīti āha. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— 'အဋ္ဌာနတံ' ဟူသည် ထိုအကြောင်းသည် အရာမဟုတ် (မဖြစ်နိုင်သောအရာ)၊ ထိုအကြောင်းသည် အကြောင်းမဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ 'အရိယသစ္စာန ဒဿနံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ နိဂ္ဂဟိတ် (အနုနာသိက) ကြေခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'သံဂဏိကာရတဿ' ဟူသည် အပေါင်းအဖော် ဂိုဏ်းအပေါင်း၌ မွေ့လျော်သောသူအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ယံ' ဟူသော ဤစကားလုံးသည် 'ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အကြောင်းပြသဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ 'ဖဿယေ' ဟူသည် ရရာ၏ (ရရှိနိုင်ရာ၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သာမယိကံ ဝိမုတ္တိံ' ဟူသည် လောကီသမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုလောကီသမာပတ်ကို ဝင်စားသော အခါ၌သာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့မှ လွတ်မြောက်တတ်သောကြောင့် 'သာမယိက ဝိမုတ္တိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်သောသူအား လောကီသမာပတ်ကို ရနိုင်ရန် အကြောင်းရင်း မရှိနိုင်၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သောအရာ ဖြစ်၏' ဟူသော အာဒိစ္စဗန္ဓု အမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ စကားကို ကြားနာဆင်ခြင်၍ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို စွန့်ပယ်ကာ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ကျင့်ကြံသဖြင့် ငါသည် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောအရာတို့ကား ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

Aṭṭhānagāthāvaṇṇanā samattā.

အဋ္ဌာနဂါထာ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Dutiyo vaggo niṭṭhito.

ဒုတိယဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

55. Diṭṭhīvisūkānīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā rahogato cintesi – ‘‘yathā sītādīnaṃ paṭighātakāni uṇhādīni atthi, atthi nu kho evaṃ vaṭṭapaṭighātakaṃ vinaṭṭaṃ, no’’ti. So amacce pucchi – ‘‘vivaṭṭaṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘jānāma, mahārājā’’ti āhaṃsu. Rājā – ‘‘kiṃ ta’’nti? Tato ‘‘antavā loko’’tiādinā nayena sassatucchedaṃ kathesuṃ. Atha rājā ‘‘ime na jānanti, sabbepime diṭṭhigatikā’’ti sayameva tesaṃ vilomatañca ayuttatañca disvā ‘‘vaṭṭapaṭighātakaṃ vivaṭṭaṃ atthi, taṃ gavesitabba’’nti cintetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Imañca udānagāthaṃ abhāsi paccekabuddhamajjhe byākaraṇagāthañca –

၅၅. ဒိဋ္ဌိဝိသုကာနိ အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ မင်းတစ်ပါးသည် ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏— 'အအေး အစရှိသည်တို့ကို ဖျောက်တတ်သော အပူ အစရှိသည်တို့သည် ရှိကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝဋ်ဆင်းရဲကို ဖျောက်တတ်သော ဝဋ်ကင်းရာတရား (ဝိဝဋ္ဋ) သည် မရှိနိုင်ပါသလော' ဟု ကြံစည်၍ အမတ်တို့အား 'သင်တို့သည် ဝဋ်ကင်းရာတရားကို သိကြပါသလော' ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ အမတ်တို့က 'မင်းကြီးမြတ်... ကျွန်ုပ်တို့ သိပါကုန်၏' ဟု လျှောက်ကြ၏။ 'ထိုတရားသည် အဘယ်သို့နည်း' ဟု မေးမြန်းလတ်သော်၊ ထိုအမတ်တို့သည် 'လောကသည် အဆုံးရှိ၏' စသည်ဖြင့် သဿတအယူ၊ ဥစ္ဆေဒအယူတို့ကို လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် 'ဤအမတ်တို့သည် ဝဋ်ကင်းရာတရားကို မသိကြကုန်၊ ဤသူအားလုံးတို့သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူရှိသူများ သာတည်း' ဟု ကြံစည်ကာ၊ မိမိအလိုလိုပင် ထိုအမတ်တို့ ပြောဆိုချက်၏ မလျော်ကန်ပုံနှင့် ယုတ္တိမရှိပုံကို မြင်၍၊ 'ဝဋ်ဆင်းရဲကို ဖျောက်တတ်သော တရားသည် ဧကန်မုချ ရှိပေလိမ့်မည်၊ ထိုတရားကို ရှာဖွေအပ်၏' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ထီးနန်းစည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်ကာ ရဟန်းပြု၍ ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သည်ရှိသော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ထို့နောက် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အလယ်၌ မိမိရရှိသော တရားကို ရှင်းလင်းပြသသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူလေ၏—

‘‘Diṭṭhīvisūkāni [Pg.95] upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

‘ငါသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဆူးငြောင့်အနှောင့်အယှက်တို့ကို လွန်မြောက်၍၊ စင်စစ်မသွေ လွတ်မြောက်ရာ နိယာမတရားသို့ ရောက်လျက်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့ပြီ။ ငါ့အား ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လေပြီ၊ သူတစ်ပါး ဆောင်ရာသို့ လိုက်စရာ မလိုတော့ပြီ။ သို့ဖြစ်၍ ကြံ့ဦးချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ကြံလှည့်လည်ရာ၏။’

Tassattho – diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā visūkāni, diṭṭhi eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyaṇatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi ‘‘idaṃ saccaṃ, idaṃ sacca’’nti na netabbo. Etena sayambhutaṃ dīpeti, patte vā paccekabodhiñāṇe aneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ‘ဒိဋ္ဌိဝိသုကာနိ’ ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူများ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူတို့သည် မဂ္ဂင်ဟူသော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်၊ ဆန့်ကျင်အပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ဝိသုက’ မည်ကုန်၏။ ဤသို့ သမ္မာဒိဋ္ဌိတရားကို ဆန့်ကျင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အယူကိုယ်တိုင်ကပင် ဆန့်ကျင်ဖျက်ဆီးတတ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဒိဋ္ဌိဝိသုက’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘ဥပါတိဝတ္တော’ ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ် (ဒဿနမဂ်) ဖြင့် လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပတ္တော နိယာမံ’ ဟူသည်မှာ အပါယ်မကျနိုင်သော သဘောရှိခြင်းနှင့် သမ္ဗောဓိဉာဏ်လျှင် လဲလျောင်းရာ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် မြဲမြံသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း၊ သို့မဟုတ် ‘သမ္မတ္တနိယာမ’ ဟု ဆိုအပ်သော ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ကို ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် ပထမမဂ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းနှင့် ထိုမဂ်ကို ရရှိခြင်းကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ‘ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကြွင်းသော မဂ်သုံးပါးကို ရရှိပုံကို ပြသတော်မူသည်။ ‘ဥပ္ပန္နဉာဏောမှိ’ ဟူသည်မှာ ‘ငါသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ် ရှိသူ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ယင်းပုဒ်ဖြင့် ဖိုလ်တရားကို ပြသသည်။ ‘အနညနေယျော’ ဟူသည်မှာ သူတပါးတို့က ‘ဤတရားသည် သစ္စာတရား ဖြစ်သည်၊ ထိုတရားသည် သစ္စာတရား ဖြစ်သည်’ ဟု ဆောင်ယူညွှန်ပြရန် မလိုတော့သူ ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် မိမိအလိုလို သစ္စာလေးပါးတရားကို သိရှိသော သယမ္ဘူအဖြစ်ကို ပြသတော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိပြီးနောက် သူတပါးထံသို့ လမ်းညွှန်မှု ခံယူရန် မလိုတော့သဖြင့် မိမိအလိုအတိုင်း ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တနည်းအားဖြင့် ဤပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် သမထဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိအယူတို့ကို ကူးမြောက်နိုင်ခဲ့၏။ အစမဂ်ဖြင့် နိယာမ (မြဲမြံသောအဖြစ်) သို့ ရောက်ရှိခဲ့၏။ ကြွင်းသောပါဌ်တို့ဖြင့် ရရှိအပ်သော မဂ်ကို ပြ၏။ ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအလုံးစုံသောတရားကို မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ရရှိခဲ့သောကြောင့် ‘အနညနေယျ’ မည်၏။ ကြွင်းသောစကားများကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Diṭṭhivisūkagāthāvaṇṇanā samattā.

ဒိဋ္ဌိဝိသုကာဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

56. Nillolupoti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira sūdo antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi manuññadassanaṃ sādurasaṃ ‘‘appeva nāma me rājā dhanamanuppadeyyā’’ti. Taṃ rañño gandheneva bhottukāmataṃ janesi mukhe kheḷaṃ uppādentaṃ. Paṭhamakabaḷe pana mukhe pakkhittamatte sattarasaharaṇisahassāni amateneva phuṭṭhāni ahesuṃ. Sūdo ‘‘idāni me dassati, idāni me dassatī’’ti cintesi. Rājāpi ‘‘sakkārāraho sūdo’’ti cintesi – ‘‘rasaṃ sāyitvā pana sakkarontaṃ maṃ pāpako kittisaddo abbhuggaccheyya – ‘lolo ayaṃ rājā rasagaruko’’’ti na kiñci abhaṇi. Evaṃ yāva bhojanapariyosānaṃ, tāva sūdopi ‘‘idāni dassati, idāni dassatī’’ti cintesi. Rājāpi avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato [Pg.96] sūdo ‘‘natthi imassa rañño jivhāviññāṇa’’nti dutiyadivase arasabhattaṃ upanāmesi. Rājā bhuñjanto ‘‘niggahāraho ajja sūdo’’ti jānantopi pubbe viya paccavekkhitvā avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato sūdo ‘‘rājā neva sundaraṃ nāsundaraṃ jānātī’’ti cintetvā sabbaṃ paribbayaṃ attanā gahetvā yaṃkiñcideva pacitvā rañño deti. Rājā ‘‘aho vata lobho, ahaṃ nāma vīsati nagarasahassāni bhuñjanto imassa lobhena bhattamattampi na labhāmī’’ti nibbijjitvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi, purimanayeneva ca imaṃ gāthaṃ abhāsi –

၅၆. ‘နိလ္လောလုပေါ’ ဟူသော ဂါထာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဝတ္ထု) ကား အဘယ်နည်း။ ကြားသိရသည်မှာ ဗာရာဏသီမင်း၏ စဖိုသည်သည် မင်းကြီးက မိမိအား ဆုလာဘ်ဥစ္စာ ပေးကောင်း ပေးလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကာ နှစ်သက်ဖွယ် အဆင်းရှိ၍ ကောင်းမွန်သော အရသာရှိသည့် အဆာပြေ စားဖွယ် (အကြားကာလထမင်း) ကို ချက်ပြုတ်၍ ဆက်သလေ၏။ ထိုစားဖွယ်သည် အနံ့မျှဖြင့်ပင် မင်းကြီး၏ ခံတွင်း၌ တံထွေးများ ထွက်စေလျက် စားသုံးလိုစိတ်ကို ပြင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ဦးစွာပထမ ထမင်းလုပ်ကို ပါးစပ်ထဲသို့ ထည့်လိုက်ရုံမျှဖြင့် ခုနစ်ထောင်သော အကြောတို့သည် အမြိုက်အရသာ ကဲ့သို့ စိမ့်စို သွားကြကုန်၏။ စဖိုသည်သည် ‘ယခုအခါ မင်းကြီးသည် ငါ့အား ဆုလာဘ် ပေးလိမ့်မည်၊ ယခုအခါ ပေးလိမ့်မည်’ ဟု ကြံစည်နေ၏။ မင်းကြီးကလည်း ‘စဖိုသည်သည် ဆုလာဘ် ရထိုက်ပေသည်’ ဟု ကြံစည်မိသော်လည်း ‘ငါသည် အရသာကို မြည်းစမ်းပြီးမှ ဆုလာဘ် ပေးခဲ့လျှင် “ဤမင်းကြီးသည် အရသာ၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်၏၊ အရသာကို အလွန်အလေးထား၏” ဟု မကောင်းသော ကဲ့ရဲ့သံ ကျော်စောသံများ ပျံ့လွင့်သွားပေလိမ့်မည်’ ဟု တွေးတောကာ တစုံတခုကိုမျှ မပြောဘဲ နေလေ၏။ ဤသို့ဖြင့် စားသုံးပြီးစီးသည့် တိုင်အောင် စဖိုသည်ကလည်း ‘ယခုအခါ ပေးလိမ့်မည်၊ ယခုအခါ ပေးလိမ့်မည်’ ဟု မျှော်လင့်နေဆဲ ဖြစ်ပြီး မင်းကြီးသည်လည်း ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်သဖြင့် တစုံတခုမျှ မဟောကြား၊ မပြောဆိုပေ။ ထို့နောက် စဖိုသည်သည် ‘ဤမင်းကြီး၌ ဇိဝှါဝိညာဉ် (လျှာအရသာ သိစွမ်းနိုင်သော စွမ်းရည်) မရှိပါတကား’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် အခြားသော အရသာမရှိသည့် ထမင်းကို ဆက်သပြန်၏။ မင်းကြီးသည် စစားစဉ် ‘ယနေ့ စဖိုသည်သည် နှိပ်စက် ပြစ်ဒဏ်ပေးထိုက်သူ ဖြစ်၏’ ဟု သိလျက်ပင် ရှေးရက်ကကဲ့သို့ ဆင်ခြင်ပြီး ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်သဖြင့် တစုံတခုမျှ မပြောဆိုပေ။ ထိုအခါ စဖိုသည်က ‘မင်းကြီးသည် ကောင်းသော ဘောဇဉ်ကိုလည်း မသိ၊ မကောင်းသော ဘောဇဉ်ကိုလည်း မသိပါတကား’ ဟု ကြံစည်ကာ ရိက္ခာအားလုံးကို မိမိဘာသာ ယူဆောင်လျက် အမှတ်မရှိသော စားဖွယ်ကိုသာ ချက်ပြုတ်ကာ မင်းကြီးအား ပေးလေ၏။ မင်းကြီးသည် ‘ဩော်... လိုချင်တပ်မက်မှုသည် အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှပါတကား။ မြို့ပေါင်း နှစ်သောင်းကို အုပ်ချုပ်စားသုံးရသော ငါကဲ့သို့သော မင်းသည် ဤစဖိုသည်၏ လောဘကြောင့် ထမင်းကောင်း တစ်နပ်မျှပင် မရပါတကား’ ဟု ငြီးငွေ့ ကင်းပြတ်ပြီး မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ကာ ရဟန်းပြု၍ ဝိပဿနာပွားများသဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Nillolupo nikkuho nippipāso, nimmakkho niddhantakasāvamoho;

Nirāsayo sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

‘ရသာတဏှာ၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း ကင်းလျက်၊ စဉ်းလဲခြင်း ကင်းလျက်၊ တဏှာငတ်မွတ်ခြင်း ကင်းလျက်၊ သူတပါးဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးခြင်း ကင်းလျက်၊ ကိလေသာညစ်ကြေးနှင့် မောဟတရားတို့ကို ဖွပ်လျှော်စင်ကြယ်စေပြီး ဖြစ်၍၊ အလုံးစုံသော လောက၌ တဏှာမျှော်လင့်ချက် ကင်းကာ ကြံ့ဦးချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ပွားရာ၏။’

Tattha nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena lolupoti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘nillolupo’’ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhaṃ kuhanavatthu natthi, so nikkuhoti vuccati. Imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāyāha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo, kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca kasāvāti veditabbā. Yathāha –

ထိုဂါထာ၌ ‘နိလ္လောလုပေါ’ ဟူသည်မှာ လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း ကင်းသူ (အရသာတဏှာ ကင်းသူ) ဟူလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ရသာတဏှာ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသူသည် ပြင်းစွာလည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲလည်းကောင်း လျှပ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူကို ‘လောလုပ’ (လျှပ်ပေါ်သူ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ လျှပ်ပေါ်ခြင်းကို ငြင်းပယ်တော်မူလိုသဖြင့် ‘နိလ္လောလုပေါ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘နိက္ကုဟော’ ဟူသော ပုဒ်၌— အကြင်သူအား သုံးပါးသော ကုဟနဝတ္ထု (လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းတရား) တို့သည် အကယ်၍ မရှိပါက ထိုသူကို ‘နိက္ကုဟ’ (စဉ်းလဲခြင်းမရှိသူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ သို့သော် ဤဂါထာ၌မူ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ဘောဇဉ်စသည်တို့၌ အံ့ဩဖွယ် စီရင်ဖန်တီးခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် ‘နိက္ကုဟ’ မည်၏ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘နိပ္ပိပါသော’ ဟူသော ပုဒ်၌— သောက်လိုသော ဆန္ဒကို ‘ပိပါသ’ ဟု ခေါ်ပြီး၊ ထိုဆန္ဒ မရှိခြင်းကြောင့် ‘နိပ္ပိပါသ’ မည်၏။ ကောင်းမွန်သော အရသာ၌ တပ်မက်မှုဖြင့် စားသုံးလိုသော ဆန္ဒနှင့် ကင်းဝေးသူ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘နိမ္မက္ခော’ ဟူသော ပုဒ်၌— ‘မက္ခ’ ဟူသည်မှာ သူတပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သော သဘောရှိ၏။ ထိုကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ‘နိမ္မက္ခ’ မည်၏။ မိမိ လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်စဉ်ကာလက စဖိုသည်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးခြင်း မရှိခဲ့ပုံကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟော’ ဟူသော ပုဒ်၌— ရာဂအစရှိသော ကိလေသာ သုံးပါးနှင့် ကာယဒုစရိုက်အစရှိသော ဒုစရိုက် သုံးပါးတည်းဟူသော ဤတရား ခြောက်ပါးတို့ကို ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မကြည်လင်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ပင်ကိုယ်သဘာဝကို စွန့်စေ၍ အခြားသောသဘာဝကို ယူစေတတ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ညစ်ကြေးကဲ့သို့ ဖြစ်သော အနက်ဖြင့်လည်းကောင်း ‘ကသာဝ’ (ညစ်ကြေး) တရားတို့ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်မဟုတ်ပါလော—

‘‘Tattha, katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Tattha, katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo’’ti (vibha. 924).

‘ထိုတရားတို့တွင် ကသာဝ (ညစ်ကြေး) သုံးပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ရာဂကသာဝ၊ ဒေါသကသာဝ၊ မောဟကသာဝတို့သည် ထိုကသာဝ သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အခြားသော ကသာဝ သုံးပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ကာယကသာဝ၊ ဝစီကသာဝ၊ မနောကသာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏’

Tesu [Pg.97] mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsayoti nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabboti.

ထိုခြောက်ပါးသော ကသာဝ (ညစ်ကြေး) တရားတို့တွင် မောဟတည်းဟူသော ကသာဝတရားကို ဖယ်ထား၍၊ ကျန်ရှိသော ငါးပါးသော ကသာဝတရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုကသာဝအားလုံးတို့၏ အရင်းအမြစ် ဖြစ်သော မောဟတရား၏လည်းကောင်း ကင်းစင်လွင့်ပျောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ‘နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် ကာယကသာဝ၊ ဝစီကသာဝ၊ မနောကသာဝတည်းဟူသော ကသာဝ သုံးပါးနှင့် မောဟတရားတို့၏ ကင်းစင်လွင့်ပျောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ‘နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟ’ မည်၏။ အခြားသော ‘နိလ္လောလုပ’ စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ရာဂကသာဝ ကင်းစင်သွားပုံ၊ ‘နိမ္မက္ခ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒေါသကသာဝ ကင်းစင်သွားပုံတို့သည် ထင်ရှားပြီး ဖြစ်ပေသည်။ ‘နိရာသယော’ ဟူသည်ကား တဏှာကင်းသူ ဖြစ်သည်။ ‘သဗ္ဗလောကေ’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော လောက၌၊ သို့မဟုတ် ဘဝသုံးပါး သို့မဟုတ် ဒွါဒသအာယတန (ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတန) တို့၌ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာတို့မှ ကင်းဝေးသူ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသောစကားများကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဂါထာ၏ ရှေ့ပိုင်းသုံးပါးသော ပုဒ် (ပါဒ) တို့ကို ရွတ်ဆို၍ ‘တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏’ သို့မဟုတ် ‘တစ်ဦးတည်း ကျင့်ခြင်းငှါ စွမ်းဆောင်နိုင်ရာ၏’ ဟု ဤနေရာ၌ ပုဒ်ဆက်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။

Nillolupagāthāvaṇṇanā samattā.

နိလ္လောလုပဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

57. Pāpaṃ sahāyanti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto manusse koṭṭhāgārato purāṇadhaññāni bahiddhā nīharante disvā ‘‘kiṃ, bhaṇe, ida’’nti amacce pucchi. ‘‘Idāni, mahārāja, navadhaññāni uppajjissanti, tesaṃ okāsaṃ kātuṃ ime manussā purāṇadhaññādīni chaḍḍentī’’ti. Rājā – ‘‘kiṃ, bhaṇe, itthāgārabalakāyādīnaṃ vaṭṭaṃ paripuṇṇa’’nti? ‘‘Āma, mahārāja, paripuṇṇanti’’. ‘‘Tena hi, bhaṇe, dānasālaṃ kārāpetha, dānaṃ dassāmi, mā imāni dhaññāni anupakārāni vinassiṃsū’’ti. Tato naṃ aññataro diṭṭhigatiko amacco ‘‘mahārāja, natthi dinna’’nti ārabbha yāva ‘‘bālā ca paṇḍitā ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti vatvā nivāresi. So dutiyampi tatiyampi koṭṭhāgāre vilumpante disvā tatheva āṇāpesi. Tatiyampi naṃ ‘‘mahārāja, dattupaññattaṃ yadidaṃ dāna’’ntiādīni vatvā nivāresi. So ‘‘are, ahaṃ attano santakampi na labhāmi dātuṃ, kiṃ me imehi pāpasahāyehī’’ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tañca pāpaṃ sahāyaṃ garahanto imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၅၇. “ပါပသဟာယံ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးအခါက ဗာရာဏသီပြည်၌ တစ်ဦးသောမင်းသည် ကြီးစွာသော မင်း၏အာနုဘော်ဖြင့် မြို့ကို လကျ်ာရစ်လှည့်လည်သည်ရှိသော် လူတို့သည် ကျီမှ စပါးဟောင်း အစရှိသည်တို့ကို အပြင်သို့ ထုတ်ယူနေကြသည်ကို မြင်၍ “အချင်းတို့၊ ဤအမူအရာကား အဘယ်သို့နည်း” ဟု အမတ်တို့ကို မေးမြန်းလေ၏။ အမတ်တို့က “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ယခုအခါ စပါးသစ်များ ထွက်ပေါ်လာတော့မည် ဖြစ်သဖြင့် ထိုစပါးသစ်များကို သိုလှောင်ရန် နေရာပေးလိုသောကြောင့် ဤလူတို့သည် စပါးဟောင်းများကို စွန့်ပစ်နေကြခြင်းဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက “အချင်းတို့၊ မောင်းမမိဿံနှင့် စစ်သည်ဗိုလ်ပါ အစရှိသည်တို့အတွက် ရိက္ခာဝေပုံ ပြည့်စုံပြီလော” ဟု မေးရာ၊ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပြည့်စုံပါပြီ” ဟု လျှောက်ကြသဖြင့်၊ “ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အချင်းတို့၊ အလှူပေးရာဇရပ်ကို ဆောက်လုပ်ကြကုန်လော့၊ ငါသည် အလှူပေးအံ့။ ဤစပါးဟောင်းများကို အကျိုးမဲ့ မပျက်စီးပါစေနှင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူရှိသော အမတ်တစ်ဦးက “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပေးလှူအပ်သောအလှူ၏ အကျိုးသည်မရှိ” ဟု အစပြု၍ “သူမိုက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့သည်လည်းကောင်း သံသရာ၌ ပြေးသွားကျင်လည်ပြီးမှသာလျှင် ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုကြကုန်လတ္တံ့” ဟု ပြောဆိုကာ တားမြစ်လေ၏။ ထိုမင်းသည် နှစ်ကြိမ်မြောက်၊ သုံးကြိမ်မြောက်လည်း ကျီထဲမှ စပါးများကို စွန့်ပစ်ဖျက်ဆီးနေကြသည်ကို မြင်၍ ရှေးနည်းတူပင် လှူဒါန်းရန် စေခိုင်းပြန်၏။ သုံးကြိမ်မြောက်တွင်လည်း ထိုအမတ်သည် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကယ်၍ ပေးကမ်းလှူဒါန်းရန် ပညတ်တော်မူပါမူ ဤအလှူသည် အကျိုးမရှိပါ” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၍ တားမြစ်ပြန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် “အချင်းတို့၊ ငါသည် မိမိပိုင်ဥစ္စာကိုပင် လှူဒါန်းခွင့်မရပါတကား၊ မကောင်းသော ဤအဆွေခင်ပွန်းတို့ဖြင့် ငါ့အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု ငြီးငွေ့လှသဖြင့် မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများ၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ထိုမကောင်းသော အပေါင်းအဖော်ကိုလည်း ကဲ့ရဲ့လိုသည်ဖြစ်၍ ‘ပါပသဟာယံ ပရိဝဇ္ဇယေထ’ အစရှိသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူလေ၏။

‘‘Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

အကျိုးမဲ့ကို ပြသတတ်သော၊ မညီမညွတ်သော တရား၌ သက်ဝင်တည်နေသော၊ မိစ္ဆာအယူ၌ ကပ်ငြိမေ့လျော့နေသော မကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းကို ကြဉ်ရှောင်ရာ၏။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထိုသို့သောသူကို မမှီဝဲရာ။ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။

Tassāyaṃ [Pg.98] saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo, paresampi anatthaṃ passatīti anatthadassī, kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho, taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena na seve. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve, na bhaje, na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.

ထိုဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ်အနက်ကား— ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော မိစ္ဆာအယူနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ယုတ်မာသော၊ သူတပါးတို့အားလည်း အကျိုးမဲ့ကိုသာ ပြသတတ်သဖြင့် အနတ္ထဒဿီမည်သော၊ ကာယဒုစရိုက် အစရှိသော မညီမညွတ်သော တရား၌ သက်ဝင်တည်နေသော ထိုမကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းကို အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသော အမျိုးကောင်းသားသည် ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။ “မိမိကိုယ်တိုင် မမှီဝဲရာ” ဟု ဆိုသော် မိမိ၏အလိုအလျောက် မမှီဝဲမဆည်းကပ်ရာဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ သူတပါး၏ အလိုသို့ လိုက်ရသည်ဖြစ်ပါမူ အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း။ “ပသုတံ” ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာအယူအစွမ်းဖြင့် ထိုထိုမိစ္ဆာအယူ၌ ကပ်ငြိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပမတ္တံ” ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တရားတို့၌ စိတ်လွှတ်ထားသူ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ဘာဝနာပွားများခြင်းမှ ကင်းဝေးသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မမှီဝဲရာ၊ မဆည်းကပ်ရာ၊ မတုပ်ဝပ်ရာ။ စင်စစ်သော်ကား ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ကြံရာ၏။

Pāpasahāyagāthāvaṇṇanā samattā.

ပါပသဟာယဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

58. Bahussutanti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane aṭṭha paccekabodhisattā pabbajitvā gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannāti sabbaṃ anavajjabhojīgāthāya vuttasadisameva. Ayaṃ pana viseso – paccekabuddhe nisīdāpetvā rājā āha ‘‘ke tumhe’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘mayaṃ, mahārāja, bahussutā nāmā’’ti. Rājā – ‘‘ahaṃ sutabrahmadatto nāma, sutena tittiṃ na gacchāmi, handa, nesaṃ santike vicitranayaṃ saddhammadesanaṃ sossāmī’’ti attamano dakkhiṇodakaṃ datvā, parivisitvā, bhattakiccapariyosāne saṅghattherassa pattaṃ gahetvā, vanditvā, purato nisīdi ‘‘dhammakathaṃ, bhante, karothā’’ti. So ‘‘sukhito hotu, mahārāja, rāgakkhayo hotū’’ti vatvā uṭṭhito. Rājā ‘‘ayaṃ na bahussuto, dutiyo bahussuto bhavissati, sve dāni vicitradhammadesanaṃ sossāmī’’ti svātanāya nimantesi. Evaṃ yāva sabbesaṃ paṭipāṭi gacchati, tāva nimantesi. Te sabbepi ‘‘dosakkhayo hotu, mohakkhayo, gatikkhayo, vaṭṭakkhayo, upadhikkhayo, taṇhakkhayo hotū’’ti evaṃ ekekaṃ padaṃ visesetvā sesaṃ paṭhamasadisameva vatvā uṭṭhahiṃsu.

၅၈. “ဗဟုဿုတံ” ဟူသော ဤဂါထာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ရှေးကာလ ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရှစ်ယောက်သော ပစ္စေကဗောဓိသတ်တို့သည် ရဟန်းပြုပြီးလျှင် အသွားဝတ်အပြန်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ကြ၍ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အလုံးစုံသောအကြောင်းအရာသည် “အနဝဇ္ဇဘောဇီ” ဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ ဤ၌ အထူးကား— ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို သီတင်းသုံးစေပြီးလျှင် မင်းကြီးက “အရှင်ဘုရားတို့သည် အဘယ်အမည်ရှိကြပါသနည်း” ဟု လျှောက်မေးရာ၊ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့က “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ငါတို့သည် ဗဟုဿုတ အမည်ရှိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် “ငါသည် သုတဗြဟ္မဒတ်အမည်ရှိ၏။ တရားနာရသဖြင့် အားရရောင့်ရဲခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ပါ။ ယခုအခါ ဤအရှင်မြတ်တို့၏အထံ၌ ဆန်းကြယ်သောနည်းရှိသော သူတော်ကောင်းတရားတော်ကို နာယူအံ့” ဟု အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်၍ အလှူရေစက် သွန်းချကာ ဆွမ်းလုပ်ကျွေးပြီးလျှင်၊ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးဆုံးသောအခါ သံဃာ့မထေရ်၏ သပိတ်ကိုလှမ်းယူ၍ ရှိခိုးလျက် ရှေ့၌နေပြီးသော် “အရှင်ဘုရား၊ တရားစကား ဟောကြားတော်မူပါဘုရား” ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုမထေရ်ကြီးသည် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ချမ်းသာပါစေ၊ ရာဂကုန်ခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း” ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ထသွားလေ၏။ မင်းကြီးက “ဤရဟန်းသည် ဗဟုဿုတမဟုတ်သေး၊ ဒုတိယမြောက်ရဟန်းသည် ဗဟုဿုတ ဖြစ်လိမ့်မည်။ နက်ဖြန်အခါ ဆန်းကြယ်သောတရားကို နာယူရအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ နက်ဖြန်အလို့ငှါ ပင့်ဖိတ်ပြန်၏။ ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံသို့ အစဉ်အတိုင်း ရောက်ရှိသည့်တိုင်အောင် ပင့်ဖိတ်လေ၏။ ထိုအလုံးစုံသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း “ဒေါသကုန်ခြင်း ဖြစ်ပါစေ၊ မောဟကုန်ခြင်း၊ ဂတိကုန်ခြင်း၊ ဝဋ်ကုန်ခြင်း၊ ဥပဓိကုန်ခြင်း၊ တဏှာကုန်ခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း” ဟု ဤသို့ တပုဒ်စီ တပုဒ်စီ တရားကို အထူးပြု၍ ကျန်သောမထေရ်တို့သည် ပထမမထေရ် ဟောကြားသကဲ့သို့သာ ဟောတော်မူပြီးလျှင် ထသွားကြကုန်၏။

Tato rājā ‘‘ime ‘bahussutā maya’nti bhaṇanti, na ca tesaṃ vicitrakathā, kimetehi vutta’’nti tesaṃ vacanatthaṃ upaparikkhitumāraddho. Atha ‘‘rāgakkhayo hotū’’ti upaparikkhanto ‘‘rāge khīṇe dosopi mohopi [Pg.99] aññataraññatarepi kilesā khīṇā hontī’’ti ñatvā attamano ahosi – ‘‘nippariyāyabahussutā ime samaṇā. Yathā hi purisena mahāpathaviṃ vā ākāsaṃ vā aṅguliyā niddisantena na aṅgulimattova padeso niddiṭṭho hoti, apica, kho, pana pathavīākāsā eva niddiṭṭhā honti, evaṃ imehi ekamekaṃ atthaṃ niddisantehi aparimāṇā atthā niddiṭṭhā hontī’’ti. Tato so ‘‘kudāssu nāmāhampi evaṃ bahussuto bhavissāmī’’ti tathārūpaṃ bahussutabhāvaṃ patthento rajjaṃ pahāya pabbajitvā, vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

ထိုနောက် မင်းကြီးသည် “ဤရဟန်းတို့သည် ငါတို့ကိုယ်ငါတို့ ဗဟုဿုတဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဆန်းကြယ်သော တရားစကားကို ဟောကြားကြသည်မဟုတ်။ ထိုရဟန်းတို့သည် အဘယ်သို့ ဟောကြားအပ်သနည်း” ဟု ထိုရာဂက္ခယ စသော စကားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်လေ၏။ ထိုသို့ “ရာဂကုန်ခြင်း ဖြစ်ပါစေ” ဟူသော တရားစကားကို စုံစမ်းဆင်ခြင်သည်ရှိသော် “ရာဂကုန်လျှင် ဒေါသလည်းကောင်း၊ မောဟလည်းကောင်း၊ အခြားသော ကိလေသာများလည်းကောင်း ကုန်ဆုံးကြသည်ဖြစ်၏” ဟု သိရှိနားလည်သဖြင့် အလွန်နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်လှသဖြင့် “ဤရဟန်းတို့သည် ဧကန်မုချ အကြားအမြင်များသော ဗဟုဿုတရှိသူများ ဖြစ်ကြပေကုန်၏။ ပမာဆိုသော် ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် မြေကြီးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ကိုသော်လည်းကောင်း လက်ညှိုးညွှန်ပြရာ၌ လက်ညှိုးညွှန်ရာ နေရာမျှကိုသာ ညွှန်ပြသည်မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် မြေကြီးနှင့် ကောင်းကင်တစ်ခုလုံးကို ညွှန်ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤအရှင်မြတ်တို့သည်လည်း တစ်ခုစီသော အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် အတိုင်းအရှည်မရှိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူကြကုန်၏” ဟု နှလုံးသွင်းလေ၏။ ထိုနောက် မင်းကြီးသည် “ငါသည်လည်း အဘယ်အခါ၌ ဤအရှင်မြတ်တို့ကဲ့သို့ အကြားအမြင်များသော ဗဟုဿုတ ဖြစ်ရပါအံ့နည်း” ဟု ထိုသို့သော ဗဟုဿုတအဖြစ်ကို တောင်းတလျက် မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများ၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူပြီးလျှင် ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

အကြားအမြင်များသော၊ တရားဆောင်သော၊ မြတ်သော၊ ရဲရင့်သောဉာဏ်ရှိသော အဆွေခင်ပွန်းကို ဆည်းကပ်ရာ၏။ အကျိုးအနက်တို့ကို ကောင်းစွာသိ၍ ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ပြီးလျှင် ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca, maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāṇañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni. Tato – ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) kaṅkhaṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ, vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti.

ထိုဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— 'ဗဟုဿုတ' ဟူသည်မှာ (၁) ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မခဲယဉ်းသော ပညာရှိသည့် 'ပရိယတ္တိဗဟုဿုတ' ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) မဂ်၊ ဖိုလ်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ အဘိညာဉ်တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော 'ပဋိဝေဓဗဟုဿုတ' ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဆောင်အပ်သော ပရိယတ်တရားရှိသူသည် 'ဓမ္မဓရ' မည်၏။ မြတ်သော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့နှင့် ပြည့်စုံသူသည် 'ဥဠာရ' မည်၏။ သင့်လျော်သော စကားကို ဆိုတတ်သော ပညာ (ယုတ္တပဋိဘာန)၊ လွတ်လပ်ဆန်းသစ်သော စကားကို ဆိုတတ်သော ပညာ (မုတ္တပဋိဘာန)၊ သင့်လျော်သည်လည်းဖြစ်၍ လွတ်လပ်ဆန်းသစ်သည်လည်းဖြစ်သော စကားကို ဆိုတတ်သော ပညာ (ယုတ္တမုတ္တပဋိဘာန) နှင့် ပြည့်စုံသူသည် 'ပဋိဘာနဝါ' (ပဋိဘာန်ရှိသူ) မည်၏။ သို့မဟုတ် ပရိယတ္တိ၊ ပရိပုစ္ဆာ (မေးမြန်းခြင်း)၊ အဓိဂမ (ရရှိခြင်း) အစွမ်းအားဖြင့် ပဋိဘာန် သုံးမျိုးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ အမှန်အားဖြင့်— အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပရိယတ်တရားသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ပရိယတ္တိပဋိဘာနဝါ' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား အနက်၊ ဉာဏ်၊ လက္ခဏာနှင့် အကြောင်းဟုတ်မဟုတ်ကို မေးမြန်းသည့်အခါ အမေးအဖြေသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ပရိပုစ္ဆာပဋိဘာနဝါ' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်အစရှိသည်တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်ပြီဖြစ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'အဓိဂမပဋိဘာနဝါ' မည်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ဗဟုဿုတရှိ၍ တရားကိုဆောင်သော၊ မြတ်သော၊ ပဋိဘာန်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အဆွေခင်ပွန်းကောင်းကို ဆည်းကပ်ရာ၏။ ထို့နောက် ထိုပညာဉာဏ်၏ အာနုဘော်ဖြင့် မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး၊ နှစ်ဦးစုံအကျိုးဟူသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး၊ သံသရာအကျိုး၊ ပရမတ္ထအကျိုးဟူသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော အကျိုးတရားတို့ကို သိရှိနားလည်၍၊ 'ငါသည် လွန်ခဲ့သောအတိတ်ကာလက ဖြစ်ခဲ့ဖူးလေသလော' စသည်ဖြင့် ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ်ရာ အရာတို့၌ တွေးတောယုံမှားခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ကာ၊ ဤသို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စအားလုံး ပြီးမြောက်ပြီးလျှင် ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏။

Bahussutagāthāvaṇṇanā samattā.

ဗဟုဿုတဂါထာ၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

59. Khiḍḍaṃ [Pg.100] ratinti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ vibhūsakabrahmadatto nāma rājā pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā nānāvidhavibhūsanehi attānaṃ vibhūsāpetvā mahāādāse sakalasarīraṃ disvā yaṃ na icchati taṃ apanetvā aññena vibhūsanena vibhūsāpeti. Tassa ekadivasaṃ evaṃ karoto bhattavelā majjhanhikasamayo patto. Atha avibhūsitova dussapaṭṭena sīsaṃ veṭhetvā, bhuñjitvā, divāseyyaṃ upagacchi. Punapi uṭṭhahitvā tatheva karoto sūriyo atthaṅgato. Evaṃ dutiyadivasepi tatiyadivasepi. Athassa evaṃ maṇḍanappasutassa piṭṭhirogo udapādi. Tassetadahosi – ‘‘aho re, ahaṃ sabbathāmena vibhūsantopi imasmiṃ kappake vibhūsane asantuṭṭho lobhaṃ uppādesiṃ. Lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo, handāhaṃ, lobhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၅၉. 'ခိဍ္ဍံ ရတိံ' ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ ဝိဘူသကဗြဟ္မဒတ်အမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါးရှိ၏။ ထိုမင်းသည် နံနက်စောစောအချိန်၌ ယာဂု သို့မဟုတ် ထမင်းကို စားပြီးလျှင် အထူးထူးအပြားပြားသော တန်ဆာတို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ဆင်ယင်စေ၏။ ကြေးမုံမှန်ချပ်ကြီး၌ တစ်ကိုယ်လုံးကို ကြည့်ရှုစဉ် မိမိနှစ်သက်မှုမရှိသော တန်ဆာကို ဖယ်ရှားစေ၍ အခြားတန်ဆာတစ်ခုဖြင့် ပြန်လည်ဆင်ယင်စေ၏။ ထိုမင်းအား တစ်နေ့သောအခါ ထိုသို့ ဆင်ယင်ခြင်းကို ပြုလုပ်စဉ် မွန်းတည့်ထမင်းစားချိန်သို့ ရောက်ရှိလာ၏။ ထိုအခါ တန်ဆာမဆင်ယင်တော့ဘဲ ခေါင်းပေါင်းပုဆိုးဖြင့် ဦးခေါင်းကိုရစ်ပတ်၍ ထမင်းစားပြီးလျှင် နေ့အခါ အိပ်ရာသို့ ကပ်လေ၏။ တစ်ဖန် အိပ်ရာမှထ၍ ရှေးနည်းအတိုင်း တန်ဆာဆင်ယင်ပြန်ရာ နေဝင်သွားခဲ့၏။ ထို့အတူ နှစ်ရက်မြောက်နေ့နှင့် သုံးရက်မြောက်နေ့တို့၌လည်း ပြုလုပ်စဉ် နေဝင်သွားခဲ့ပြန်၏။ ထိုအခါ တန်ဆာဆင်ယင်ခြင်း၌သာ အမြဲမွေ့လျော်သော ထိုမင်းအား ကျောညောင်းသောအနာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမင်းအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပေါ်လာ၏— 'အချင်းတို့... ငါသည် အလုံးစုံသော အစွမ်းအစဖြင့် တန်ဆာဆင်စေသော်လည်း ဤတန်ဆာဆင်ခြင်း၌ မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ လောဘကို ဖြစ်စေမိပါတကား။ လောဘမည်သည်ကား အပါယ်သို့ ကျစေတတ်သော တရားဖြစ်၏။ အို... ငါသည် ယခုအခါ လောဘကို နှိပ်ကွပ်တော့အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ မင်းအဖြစ်ကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာရှုပွားလတ်သော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

«လောက၌ ပျော်ရွှင်ခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းနှင့် ကာမချမ်းသာတို့၌ နှစ်သက်ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိဘဲ၊ တန်ဆာဆင်ခြင်းမှ ကြဉ်ရှောင်ကာ၊ မှန်ကန်သောစကားကို ဆိုလေ့ရှိလျက်၊ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏။»

Tattha khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā, etaṃ tappakanti vā sārabhūtanti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena alaṅkaraṇena anapekkhaṇasīlo, apihāluko, nittaṇho, vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā – agārikavibhūsā, anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sāṭakaveṭhanamālāgandhādi, anagārikavibhūsā pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsanaṭṭhānaṃ. Tasmā vibhūsanaṭṭhānā tividhāya viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo.

ထိုဂါထာ၌ 'ခိဍ္ဍာ' နှင့် 'ရတိ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကို ရှေးဂါထာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ 'ကာမသုခံ' ဟူသည် ဝတ္ထုကာမချမ်းသာကို ဆိုလို၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဝတ္ထုကာမတို့သည်လည်း ချမ်းသာခြင်း၏ အာရုံအဖြစ်ကြောင့် 'သုခ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည်ကား— 'ရူပါရုံသည် သုခတရားမည်၏၊ သုခသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်တတ်၏' (သံယုတ္တနိကာယ်)။ ဤသို့လျှင် ဤပျော်ရွှင်ခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းနှင့် ကာမချမ်းသာတို့ကို ဤဩကာသလောက၌ တန်ဆာမဆင်ဘဲ၊ တော်ပြီဟူ၍ မပြုဘဲ၊ ထိုတရားတို့ကို သာယာဖွယ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အနှစ်သာရဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ မစွဲလမ်းဘဲ နေခြင်းတည်း။ 'အနပေက္ခမာနော' ဟူသည် ထိုတန်ဆာဆင်ခြင်း၌ မငဲ့ကွက်သော သဘောရှိခြင်း၊ တပ်မက်ခြင်းမရှိခြင်း၊ တဏှာကင်းခြင်းကို ဆိုလို၏။ 'ဝိဘူသနဋ္ဌာနာ ဝိရတော သစ္စဝါဒီ ဧကော စရေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ တန်ဆာဆင်ခြင်းသည် လူတို့၏ တန်ဆာ (အဂါရိကဝိဘူသာ) နှင့် ရဟန်းတို့၏ တန်ဆာ (အနဂါရိကဝိဘူသာ) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် လူတို့၏တန်ဆာဟူသည် ပုဆိုးခေါင်းပေါင်း၊ ပန်းမာလိန်၊ နံ့သာအမွှေးအကြိုင် စသည်တို့ဖြစ်ပြီး ရဟန်းတို့၏တန်ဆာဟူသည် သပိတ်ကို တန်ဆာဆင်ခြင်း စသည်တို့ဖြစ်၏။ တန်ဆာဆင်ခြင်းသည်ပင်လျှင် 'ဝိဘူသနဋ္ဌာန' မည်၏။ ထိုသို့သော တန်ဆာဆင်ခြင်းမှ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ကြဉ်ရှောင်ခြင်းဖြင့် ကြဉ်ရှောင်သူသည် 'ဝိရတော' (ကြဉ်ရှောင်သူ) မည်၏။ မချွတ်ယွင်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းကြောင့် 'သစ္စဝါဒီ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ပုဒ်အနက်ကို မှတ်အပ်၏။

Vibhūsanaṭṭhānagāthāvaṇṇanā samattā.

ဝိဘူသနဂါထာ၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

60. Puttañca [Pg.101] dāranti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira putto daharakāle eva abhisitto rajjaṃ kāresi. So paṭhamagāthāya vuttapaccekabodhisatto viya rajjasirimanubhavanto ekadivasaṃ cintesi – ‘‘ahaṃ rajjaṃ kārento bahūnaṃ dukkhaṃ karomi. Kiṃ me ekabhattatthāya iminā pāpena, handa sukhamuppādemī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၀. 'ပုတ္တဉ္စ ဒါရံ' ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီမင်း၏ သားတော်သည် ငယ်ရွယ်စဉ်အခါ၌ပင် ဘိသိက်သွန်း၍ မင်းအဖြစ်ကို ပြုလုပ်ရ၏။ ထိုမင်းသားသည် ပထမဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းကဲ့သို့ မင်း၏စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားစဉ် တစ်နေ့သောအခါ ဤသို့ ကြံစည်လေ၏— 'ငါသည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုလုပ်သည်ရှိသော် များစွာသောသူတို့အား ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေရာ၏။ ငါ့အတွက် တစ်နပ်စာ ဝမ်းရေးမျှအတွက် ဤသို့သော မကောင်းမှုအကုသိုလ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ယခုအခါ ငါသည် ချမ်းသာစစ်ကို ဖြစ်စေအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ မင်းအဖြစ်ကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာတရား ရှုမှတ်ပွားများလတ်သော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

«သားမယား၊ မိဘ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ၊ စပါးမျိုးစုံနှင့် ဆွေမျိုးအဆွေခင်ပွန်းတို့ကို စွန့်ပယ်၍၊ လိုက်လျောညီထွေရှိသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ပယ်ရှားကာ၊ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏။»

Tattha dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakapabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhugottabandhumittabandhusippabandhuvasena catubbidhe bandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāneva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ 'ဓနာနိ' ဟူသည် ပုလဲ၊ ပတ္တမြား၊ ကျောက်မျက်ရွဲ၊ ခရုသင်း၊ သလင်း၊ သန္တာ၊ ရွှေ၊ ငွေ အစရှိသော ရတနာတို့ကို ဆိုလို၏။ 'ဓညာနိ' ဟူသည် သလေး၊ စပါး၊ မုယော၊ ဂျုံ၊ ဆတ်၊ လူး၊ ပြောင်း အပြားရှိသော ခုနစ်ပါးသော စပါးမျိုးနှင့် ကြွင်းသော ပဲမျိုးတို့ကို ဆိုလို၏။ 'ဗန္ဓဝါနိ' ဟူသည် ဆွေမျိုး၊ အနွယ်၊ အဆွေခင်ပွန်း၊ အတတ်ပညာဟူသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးသော အဆွေခင်ပွန်းနှောင်ဖွဲ့မှုတို့ကို ဆိုလို၏။ 'ယထောဓိကာနိ' ဟူသည် မိမိတို့၏ အပိုင်းအခြား အသီးသီး၌ တည်ရှိကြကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလို၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Puttadāragāthāvaṇṇanā samattā.

ပုတ္တဒါရဂါထာ၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

61. Saṅgo esoti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira pādalolabrahmadatto nāma rājā ahosi. So pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā tīsu pāsādesu tividhanāṭakāni passati. Tividhanāṭakānīti kira pubbarājato āgataṃ, anantararājato āgataṃ, attano kāle uṭṭhitanti. So ekadivasaṃ pātova daharanāṭakapāsādaṃ gato. Tā nāṭakitthiyo ‘‘rājānaṃ ramāpessāmā’’ti sakkassa devānamindassa accharāyo viya atimanoharaṃ naccagītavāditaṃ payojesuṃ. Rājā – ‘‘anacchariyametaṃ daharāna’’nti asantuṭṭho hutvā majjhimanāṭakapāsādaṃ gato. Tāpi nāṭakitthiyo tatheva akaṃsu. So tatthāpi tatheva asantuṭṭho hutvā mahānāṭakapāsādaṃ gato. Tāpi nāṭakitthiyo tatheva akaṃsu. Rājā dve tayo rājaparivaṭṭe atītānaṃ tāsaṃ mahallakabhāvena aṭṭhikīḷanasadisaṃ naccaṃ disvā gītañca amadhuraṃ sutvā punadeva daharanāṭakapāsādaṃ, puna majjhimanāṭakapāsādanti evaṃ vicaritvā katthaci asantuṭṭho cintesi – ‘‘imā nāṭakitthiyo sakkaṃ [Pg.102] devānamindaṃ accharāyo viya maṃ ramāpetukāmā sabbathāmena naccagītavāditaṃ payojesuṃ, svāhaṃ katthaci asantuṭṭho lobhameva vaḍḍhemi, lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo, handāhaṃ lobhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၁. “Saṅgo eso” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ကြားသိရသည်မှာ ဗာရာဏသီပြည်၌ ပါဒလောလဗြဟ္မဒတ် အမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါး ရှိခဲ့ဖူးသတတ်။ ထိုမင်းသည် နံနက်စောစောကပင် ယာဂုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထမင်းကိုသော်လည်းကောင်း သုံးဆောင်ပြီးလျှင် ပြာသာဒ်သုံးဆောင်တို့၌ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ကချေသည်မိန်းမတို့ကို ကြည့်ရှုလေ့ရှိ၏။ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ကချေသည်တို့ဟူသည်ကား ရှေးမင်းလက်ထက်မှ လာသော ကချေသည်များ၊ မိမိ၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော မင်းလက်ထက်မှ လာသော ကချေသည်များ၊ မိမိလက်ထက်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကချေသည်များ ဖြစ်ကြကုန်သတတ်။ ထိုမင်းသည် တစ်နေ့သောအခါ စောစောကလျှင် ငယ်ရွယ်သော ကချေသည်မတို့ရှိရာ ပြာသာဒ်သို့ သွားလေ၏။ ထိုကချေသည်မတို့သည် “မင်းကြီးအား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်စေအံ့” ဟု နတ်တို့သနင်း သိကြားမင်း၏ နတ်သမီးကချေသည်မတို့ကဲ့သို့ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် “ငယ်ရွယ်သူတို့၏ ဤကခြင်းသီခြင်းသည် အံ့ဖွယ်မရှိ” ဟု မရောင့်ရဲနိုင်သဖြင့် အလတ်စား ကချေသည်မတို့ရှိရာ ပြာသာဒ်သို့ သွားပြန်၏။ ထိုကချေသည်မတို့သည်လည်း ထိုနည်းအတူပင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုပြာသာဒ်၌လည်း ထိုနည်းအတူပင် မရောင့်ရဲနိုင်သဖြင့် အသက်ကြီးသော ကချေသည်မကြီးတို့ရှိရာ ပြာသာဒ်သို့ သွားပြန်၏။ ထိုကချေသည်မကြီးတို့သည်လည်း ထိုနည်းအတူပင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် မင်းနှစ်ဆက် သုံးဆက်ကို လွန်ခဲ့ကြကုန်သော၊ ထိုကချေသည်မကြီးတို့၏ အိုမင်းရင့်ရော်လှသောကြောင့် အရိုးစု ကပြနေသည်နှင့်တူသော ကခြင်းကို မြင်ရ၍လည်းကောင်း၊ သာယာမှုမရှိသော သီချင်းသံကို ကြားရ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ငယ်ရွယ်သူတို့၏ ပြာသာဒ်သို့လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် အလတ်စားတို့၏ ပြာသာဒ်သို့လည်းကောင်း ဤသို့ လှည့်လည်သွားလာသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌မျှ မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ ဤသို့ ကြံစည်၏ — “ဤကချေသည်မတို့သည် သိကြားမင်း၏ နတ်သမီးတို့ကဲ့သို့ ငါ့ကို ပျော်ရွှင်စေလိုကြသဖြင့် အစွမ်းကုန် ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုငါသည်ကား တစ်စုံတစ်ခု၌မျှ မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ လောဘကိုသာ တိုးပွားစေ၏။ လောဘမည်သည်ကား အပါယ်သို့ ကျစေတတ်သော တရားတည်း။ ယခုမူ ငါသည် လောဘကို နှိမ်နင်းအံ့” ဟု ကြံစည်၍ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ကာ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများလျက် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏ —

‘‘Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ဤကာမဂုဏ်တရားသည် ငြိတွယ်ရာ (သင်္ဂ) ဖြစ်၏၊ ဤ၌ ရရှိသော ချမ်းသာသည် အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ သာယာဖွယ်နည်းပါး၍ ဆင်းရဲဒုက္ခသာ အလွန်များပြားလှ၏၊ ဤကာမဂုဏ်သည်ကား သားငါးမျှားချိတ် သဖွယ် ဖြစ်၏ဟု ပညာရှိသူသည် သိ၍ ကြံ့ချိုနှင့်တူသော တစ်ဦးတည်းသောသူသည် တစ်ယောက်တည်း ကျင့်ရာ၏။”

Tassattho – saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) vutto. So yadidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo? Idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi muddāya, yadi gaṇanāyā’’ti evamādinā (ma. ni. 1.167) nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ upanidhāya appo udakabindumatto hoti. Atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadisaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appassādo dukkhamettha bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား — “Saṅgo eso” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အသုံးအဆောင် ကာမဂုဏ်ကို ညွှန်းဆိုပြ၏။ အကြောင်းမူကား ညွန်၌ နစ်သော ဆင်ကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည် ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ငြိကပ်တတ်သောကြောင့် “သင်္ဂ” (ငြိတွယ်ရာ) ဟု ခေါ်၏။ “Parittamettha sokhyaṃ” ဟူရာ၌ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားသောအခါ ဖောက်ပြန်သော သညာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကာမာဝစရတရား၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် လည်းကောင်း ယုတ်ညံ့သောအနက်ဖြင့် ချမ်းသာ (သုခ) သည် နည်းပါးလှ၏။ လျှပ်စစ်ရောင် လက်စဉ်အတွင်း ကချေသည်မကို ကြည့်ရှုရသကဲ့သို့ ခဏမျှသာ ဖြစ်၏၊ အခိုက်အတန့်မျှသာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “Appassādo dukkhamettha bhiyyo” ဟူရာ၌ “ရဟန်းတို့၊ ဤငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို စွဲ၍ သုခ သောမနဿ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဤသည်ကား ကာမဂုဏ်တို့၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) တည်း” ဟု ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း၊ “ရဟန်းတို့၊ ကာမဂုဏ်တို့၏ အပြစ် (အာဒီနဝ) ကား အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ အမျိုးကောင်းသားသည် လက်ဆစ်ချိုးအတတ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဂဏန်းသင်္ချာအတတ်ဖြင့် လည်းကောင်း... စသည်ဖြင့် အကြင်အတတ်ပညာတစ်ခုခုဖြင့် အသက်မွေးရ၏” ဟူသော နည်းဖြင့် ဤ၌ ဒုက္ခကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုဆင်းရဲကို ထောက်ဆစာနာလျှင် သာယာမှုချမ်းသာသည် ရေစက်မျှသာ ရှိ၍ ဆင်းရဲဒုက္ခသည်သာလျှင် သမုဒ္ဒရာလေးစင်းရှိ ရေထုကဲ့သို့ အလွန်များပြားလှ၏။ ထို့ကြောင့် “သာယာဖွယ်နည်းပါး၍ ဆင်းရဲဒုက္ခသာ အလွန်များပြားလှ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “Gaḷo eso” ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့သည် သာယာမှုကို ပြ၍ ဆွဲငင်တတ်သည့်အတွက် ငါးမျှားချိတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Iti ñatvā matimā” ဟူသည်မှာ ဤသို့သိ၍ ပညာရှိသော ယောကျ်ားသည် ထိုအလုံးစုံကို စွန့်ပယ်ကာ တစ်ယောက်တည်း ကြံ့ချိုနှင့်တူစွာ ကျင့်ရာ၏ ဟူသောအနက်တည်း။

Saṅgagāthāvaṇṇanā samattā.

သင်္ဂဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

62. Sandālayitvānāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira anivattabrahmadatto nāma rājā ahosi. So saṅgāmaṃ otiṇṇo ajinitvā aññaṃ vā kiccaṃ āraddho aniṭṭhapetvā na nivattati, tasmā naṃ evaṃ sañjāniṃsu. So [Pg.103] ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena vanadāho uṭṭhāsi. So aggi sukkhāni ca haritāni ca tiṇādīni dahanto anivattamāno eva gacchati. Rājā taṃ disvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi. ‘‘Yathāyaṃ vanadāho, evameva ekādasavidho aggi sabbasatte dahanto anivattamānova gacchati mahādukkhaṃ uppādento, kudāssu nāmāhampi imassa dukkhassa nivattanatthaṃ ayaṃ aggi viya ariyamaggañāṇagginā kilese dahanto anivattamāno gaccheyya’’nti? Tato muhuttaṃ gantvā kevaṭṭe addasa nadiyaṃ macche gaṇhante. Tesaṃ jālantaraṃ paviṭṭho eko mahāmaccho jālaṃ bhetvā palāyi. Te ‘‘maccho jālaṃ bhetvā gato’’ti saddamakaṃsu. Rājā tampi vacanaṃ sutvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi ariyamaggañāṇena taṇhādiṭṭhijālaṃ bhetvā asajjamāno gaccheyya’’nti. So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi, imañca udānagāthaṃ abhāsi –

၆၂. “Sandālayitvāna” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ကြားသိရသည်မှာ ဗာရာဏသီပြည်၌ အနိဝတ္တဗြဟ္မဒတ် အမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါး ရှိခဲ့ဖူးသတတ်။ ထိုမင်းသည် စစ်မြေပြင်သို့ သက်ရောက်သော် မအောင်မြင်ဘဲ မပြန်၊ တစ်ပါးသော လုပ်ငန်းကိစ္စကို စတင်လုပ်ဆောင်သော်လည်း မပြီးစီးဘဲ နောက်သို့ မဆုတ်တမ်း လုပ်ဆောင်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမင်းကို “အနိဝတ္တဗြဟ္မဒတ်” ဟု လူတို့ သိကြကုန်၏။ ထိုမင်းသည် တစ်နေ့သောအခါ ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားလေ၏။ ထိုအခါ၌ တောမီးသည် အလိုလို လောင်ကျွမ်း၍ ထလာ၏။ ထိုတောမီးသည် ခြောက်သွေ့သော သစ်ရွက်နှင့် စိုစွတ်သော မြက်ပင်စသည်တို့ကို လောင်ကျွမ်းလျက် နောက်သို့မဆုတ်တမ်း ရှေ့သို့သာ သွားလေ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုတောမီးကို မြင်၍ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ဖြစ်စေ၏။ “ဤတောမီးသည် နောက်သို့ မဆုတ်ဘဲ သွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တဆဲ့တစ်ပါးသော ကိလေသာမီးသည်လည်း သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို လောင်ကျွမ်းလျက်၊ ကြီးစွာသော ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေလျက် နောက်သို့မဆုတ်ဘဲ သွားနေ၏။ ငါသည်လည်း အဘယ်အခါ၌ ဤဆင်းရဲကို တားမြစ်ရန်အတွက် ဤတောမီးကဲ့သို့ အရိယမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော မီးဖြင့် ကိလေသာတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေလျက် နောက်သို့မဆုတ်ဘဲ သွားရပါအံ့နည်း” ဟု နှလုံးသွင်း၏။ ထိုမှတစ်ဖန် ခဏမျှ သွားပြီးသော် မြစ်၌ ငါးဖမ်းနေသော တံငါတို့ကို မြင်လေ၏။ ထိုတံငါတို့၏ ကွန်အတွင်းသို့ ဝင်မိသော ငါးကြီးတစ်ကောင်သည် ကွန်ယက်ကို ဖျက်ဆီး၍ ပြေးလေ၏။ တံငါတို့သည် “ငါးသည် ကွန်ကို ဖျက်ဆီး၍ သွားချေပြီ” ဟု အော်ဟစ်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ဖြစ်စေပြန်၏ — “ငါသည်လည်း အဘယ်အခါ၌ အရိယမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် တဏှာနှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ကွန်ယက်ကို ဖြတ်တောက်လျက် ငြိတွယ်ခြင်းမရှိဘဲ သွားရပါအံ့နည်း” ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုမင်းသည် မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြု၍ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူကာ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏ —

‘‘Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“မြစ်ရေ၌ ကျက်စားသော ငါးသည် ကွန်ယက်ကို ဖျက်ဆီး၍ သွားသကဲ့သို့၊ သံယောဇဉ်တို့ကို ဖြတ်တောက်လျက်၊ လောင်ကျွမ်းပြီးသော နေရာသို့ မီးသည် တစ်ဖန် မပြန်သကဲ့သို့ (ကာမဂုဏ်တို့သို့) တစ်ဖန်မပြန်ဘဲ ကြံ့ချိုနှင့်တူသော တစ်ဦးတည်းသောသူသည် တစ်ယောက်တည်း ကျင့်ရာ၏။”

Tassā dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī, tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā ambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၏ ဒုတိယပါဒ၌ “Jālaṃ” ဟူသည်မှာ ချည်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ကွန်ယက်ကို ဆိုလိုသည်။ “Ambu” ဟူသည်မှာ ရေဖြစ်၍၊ ထိုရေ၌ ကျက်စားတတ်သောကြောင့် “Ambucārī” မည်၏၊ ၎င်းသည် ငါး၏ အမည်တည်း။ မြစ်ရေ၌ ကျက်စားတတ်သောကြောင့် “Salilambucārī” မည်၏။ “မြစ်ရေ၌ ကွန်ယက်ကို ဖြတ်တောက်၍ သွားသော ငါးကဲ့သို့” ဟု ဆိုလိုသည်။ တတိယပါဒ၌ “Daḍḍhaṃ” ဟူသည် လောင်ကျွမ်းပြီးသော နေရာကို ဆိုလိုသည်။ မီးသည် လောင်ကျွမ်းပြီးသော နေရာသို့ တစ်ဖန်မပြန်၊ ထိုနေရာသို့ အဖန်တလဲလဲ မလာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းအပ်ပြီးသော ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော နေရာသို့ တစ်ဖန်မပြန်ဘဲ၊ ထိုကာမဂုဏ်၌ တစ်ဖန် မသက်ဝင်တော့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Sandālanagāthāvaṇṇanā samattā.

သန္ဒာလဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

63. Okkhittacakkhūti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cakkhulolabrahmadatto nāma rājā pādalolabrahmadatto viya nāṭakadassanamanuyutto hoti. Ayaṃ pana viseso – so asantuṭṭho tattha tattha gacchati, ayaṃ taṃ taṃ nāṭakaṃ disvā ativiya abhinanditvā nāṭakaparivattadassanena taṇhaṃ vaḍḍhento vicarati. So kira nāṭakadassanāya āgataṃ aññataraṃ [Pg.104] kuṭumbiyabhariyaṃ disvā rāgaṃ uppādesi. Tato saṃvegamāpajjitvā puna ‘‘ahaṃ imaṃ taṇhaṃ vaḍḍhento apāyaparipūrako bhavissāmi, handa naṃ niggaṇhāmī’’ti pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၃. ဩက္ခိတ္တစက္ခုဟူသော ဤပါဌ်၌ ဖြစ်ကြောင်း (ဝတ္ထု) ကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ 'စက္ခုလောလဗြဟ္မဒတ်' အမည်ရှိသော မင်းတစ်ပါးသည် ပါဒလောလဗြဟ္မဒတ်မင်းကဲ့သို့ ကချေသည်တို့ကို ကြည့်ရှုခြင်း၌ အားထုတ်လေ့ရှိသတတ်။ သို့သော် ဤမင်း၏ ထူးခြားချက်ကား— သူသည် မရောင့်ရဲနိုင်သဖြင့် ထိုထိုသော ကချေသည်ရှိရာသို့ သွားတတ်၏။ ထိုမင်းသည် ထိုထိုသော ကချေသည်တို့ကို မြင်၍ အလွန်နှစ်သက်ကာ ကချေသည်မတို့ကို ပြန်လည်ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် တဏှာကို တိုးပွားစေလျက် လှည့်လည်၏။ ထိုမင်းသည် ကချေသည်တို့ကို ကြည့်ရှုရန် ရောက်လာသော သူကြွယ်တစ်ဦး၏ မယားကို မြင်၍ ပြင်းစွာသော ရာဂစိတ် ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ ထို့နောက် သံဝေဂရသဖြင့် တဖန် 'ငါသည် ဤတဏှာကို တိုးပွားစေပါက အပါယ်လေးပါးကို ပြည့်စေမည့်သူ ဖြစ်လိမ့်မည်။ ယခု ထိုတဏှာကို နှိပ်ကွပ်တော့အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ မိမိ၏ ရှေးဦးကျင့်ဝတ်ကို ကဲ့ရဲ့လိုသဖြင့် ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြလိုရကား ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Okkhittacakkhū na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

«အောက်သို့ချသော မျက်လွှာရှိသည်ဖြစ်၍၊ မတည်မငြိမ် သွားလာခြင်းမရှိဘဲ၊ စောင့်ရှောက်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိလျက်၊ စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိကာ၊ ကိလေသာမစိုစွတ်၊ ကိလေသာမီးဖြင့် မပူလောင်ဘဲ၊ ကြံ့ချိုနှင့်တူသည်ဖြစ်၍ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။»

Tattha okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjagahetabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasāruppā hotī. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā. Guttindriyoti chasu indriyesu idha visuṃvuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃ yeva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kilesehi na viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahāva kilesaggīhi apariḍayhamāno. Bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ 'okkhittacakkhū' (အောက်သို့ချသော မျက်လွှာရှိခြင်း) ဟူသည်ကား အောက်သို့ချသော မျက်လွှာရှိခြင်း ဖြစ်၏။ လည်ရိုးခုနစ်ဆစ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဖြောင့်တန်းစွာ ထား၍ ဘေးဘယ်ညာ လည်၍ကြည့်ခြင်းကို ပယ်ရှားလျက် ရထားထမ်းပိုးတစ်ပြန် (တစ်လံခန့်) အကွာအဝေးကိုသာ ကြည့်ရှုသည်ကို ဆိုလိုသည်။ မေးရိုးဖြင့် ရင်ရိုးကို ကောင်းစွာထိကပ်လျက် ကြည့်ခြင်းကိုမူ မဆိုလိုပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့ကြည့်ခြင်းသည် ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သော မျက်လွှာချခြင်း မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ 'na ca pādalolo' (မတည်မငြိမ် သွားလာခြင်းမရှိခြင်း) ဟူသည်ကား ခြေလှမ်းတစ်လှမ်းပြီးတစ်လှမ်း၊ နှစ်လှမ်းပြီးသုံးလှမ်း စသည်ဖြင့် အပေါင်းအဖော်တို့အလယ်သို့ ဝင်လိုသောဆန္ဒကြောင့် ယားနာရှိသော ခြေထောက်ရှိသူကဲ့သို့ ပြေးလွှားမသွားခြင်း၊ သို့မဟုတ် အဝေးခရီးသို့ မပြတ်လှည့်လည်ခြင်း၊ မတည်မငြိမ်သော သွားလာခြင်းတို့မှ ကင်းဝေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'guttindriyo' (စောင့်ရှောက်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိသူ) ဟူသည်ကား ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့တွင် ဤဂါထာ၌ သီးခြားဖော်ပြအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော ဣန္ဒြေတို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိခြင်း ဖြစ်၏။ 'rakkhitamānasāno' (စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသူ) ဟူသည်ကား စိတ်သည်ပင်လျှင် မာနသ (စိတ်) မည်၏။ ထိုစိတ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့် ရက္ခိတမာနသာန မည်၏။ ကိလေသာတို့ဖြင့် မလိမ်းကျံစေရန် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'anavassuto' (ကိလေသာမစိုစွတ်သူ) ဟူသည်ကား ဤအကျင့်ဖြင့် ထိုထိုသော အာရုံတို့၌ ကိလေသာတည်းဟူသော မိုးစိုစွတ်ခြင်းမှ ကင်းဝေးခြင်း ဖြစ်၏။ 'apariḍayhamāno' (မပူလောင်သူ) ဟူသည်ကား ဤသို့ ကိလေသာမိုးစိုစွတ်ခြင်းမှ ကင်းဝေးသည်ဖြစ်၍ ကိလေသာမီးတို့ဖြင့် မလောင်မြိုက်ရခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အပြင်သန္တာန်၌ ကိလေသာမစိုစွတ်ဘဲ၊ အတွင်းသန္တာန်၌ မပူလောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Okkhittacakkhugāthāvaṇṇanā samattā.

ဩက္ခိတ္တစက္ခုဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

64. Ohārayitvāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira ayaṃ aññopi cātumāsikabrahmadatto nāma rājā catumāse catumāse uyyānakīḷaṃ gacchati. So ekadivasaṃ gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ pavisanto uyyānadvāre [Pg.105] pattasañchannaṃ pupphālaṅkataviṭapaṃ pāricchattakakoviḷāraṃ disvā ekaṃ pupphaṃ gahetvā uyyānaṃ pāvisi. Tato ‘‘raññā aggapupphaṃ gahita’’nti aññataropi amacco hatthikkhandhe ṭhito eva ekaṃ pupphaṃ aggahesi. Eteneva upāyena sabbo balakāyo aggahesi. Pupphaṃ anassādentā pattampi gaṇhiṃsu. So rukkho nippattapuppho khandhamattova ahosi. Taṃ rājā sāyanhasamaye uyyānā nikkhamanto disvā ‘‘kiṃ kato ayaṃ rukkho, mama āgamanavelāyaṃ maṇivaṇṇasākhantaresu pavāḷasadisapupphālaṅkato ahosi, idāni nippattapuppho jāto’’ti cintento tassevāvidūre apupphitaṃ rukkhaṃ sañchannapalāsaṃ addasa. Disvā cassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rukkho pupphabharitasākhattā bahujanassa lobhanīyo ahosi, tena muhutteneva byasanaṃ patto, ayaṃ panañño alobhanīyattā tatheva ṭhito. Idampi rajjaṃ pupphitarukkho viya lobhanīyaṃ, bhikkhubhāvo pana apupphitarukkho viya alobhanīyo. Tasmā yāva idampi ayaṃ rukkho viya na viluppati, tāva ayamañño sañchannapatto yathā pāricchattako, evaṃ kāsāvena parisañchannena hutvā pabbajitabba’’nti. So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၄. ဩဟာရယိတွာဟူသော ဤဂါထာ၌ ဖြစ်ကြောင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ 'စာတုမာသိကဗြဟ္မဒတ်' အမည်ရှိသော အခြားမင်းတစ်ပါးသည် လေးလလျှင်တစ်ကြိမ် ဥယျာဉ်ကစားရန် သွားလေ့ရှိ၏။ ထိုမင်းသည် တစ်နေ့သ၌ နွေရာသီ၏အလယ်လ၌ ဥယျာဉ်သို့ ဝင်သည်ရှိသော် ဥယျာဉ်တံခါးဝယ် အရွက်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍ အပွင့်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အကိုင်းအခက်ရှိသော ကောဝိဠာရ ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကို မြင်သဖြင့် ပန်းတစ်ပွင့်ကို ခူးယူ၍ ဥယျာဉ်သို့ ဝင်လေ၏။ ထိုအခါ 'မင်းကြီးသည် အမြတ်ဆုံးပန်းဦးကို ဆွတ်ယူတော်မူပြီ' ဟု ဆိုကာ အခြားအမတ်တစ်ဦးသည်လည်း ဆင်ကျောက်ကုန်းပေါ်၌ ရပ်လျက်ပင် ပန်းတစ်ပွင့်ကို ခူးယူ၏။ ဤနည်းတူစွာလျှင် ဗိုလ်ခြေအပေါင်းတို့သည် ပန်းကို ဆွတ်ယူကြကုန်၏။ ပန်းကို မရရှိသောသူတို့သည် အရွက်ကိုပင် ဆွတ်ယူကြကုန်၏။ ထိုသစ်ပင်သည် အရွက်နှင့် အပွင့်တို့မရှိတော့ဘဲ ပင်စည်မျှသာ ကျန်တော့၏။ မင်းကြီးသည် ညချမ်းအချိန်၌ ဥယျာဉ်မှ ထွက်လာစဉ် ထိုသစ်ပင်ကို မြင်၍ 'ဤသစ်ပင်ကို အဘယ်သို့ ပြုကြသနည်း။ ငါလာစဉ်အခါက ပတ္တမြားညိုအဆင်းရှိသော သစ်ကိုင်းကြားတို့၌ သန္တာအဆင်းရှိသော အပွင့်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်လျက် ရှိ၏။ ယခုမူ အရွက်ရော အပွင့်ပါ မရှိတော့ဘဲ ဖြစ်နေပါကလား' ဟု ကြံစည်လျက် ထိုသစ်ပင်၏မလှမ်းမကမ်း၌ အပွင့်မရှိဘဲ အရွက်တို့ဖြင့် ထူထပ်စွာဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသော အခြားသစ်ပင်ကို မြင်လေ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပေါ်လာ၏— 'ဤပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် ပန်းပွင့်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော အခက်အလက်ရှိသောကြောင့် လူအများ၏ လောဘစိတ်ကို ဖြစ်စေ၏。 ထို့ကြောင့် တခဏချင်း၌ပင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ဤအခြားသစ်ပင်သည်မူကား လောဘစိတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော အရာမရှိသဖြင့် ထိုအတိုင်းပင် တည်ရှိနေ၏။ ဤမင်းစည်းစိမ်သည်လည်း အပွင့်ပွင့်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ လောဘ၏ အာရုံဖြစ်၏။ ရဟန်းအဖြစ်သည်ကား အပွင့်မရှိသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ လောဘ၏ အာရုံမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤမင်းစည်းစိမ်သည် ဤသစ်ပင်ကဲ့သို့ မပျက်စီး (လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းမခံရ) သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ အရွက်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာဖုံးလွှမ်းသော ဤပင်လယ်ကသစ်ပင်ကဲ့သို့ပင်၊ ငါသည် ဖန်ရည်စွန်းသောသင်္ကန်းတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရဟန်းပြုအပ်၏' ဟု ကြံစည်ကာ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichatto;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

«လူတို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်သော အဝတ်တန်ဆာတို့ကို စွန့်ပယ်ကာ၊ အရွက်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာဖုံးလွှမ်းသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကဲ့သို့၊ ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံ၍ တောထွက်ပြီးလျှင်၊ ကြံ့ချိုနှင့်တူသည်ဖြစ်၍ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်သုံးနေထိုင်ရာ၏။»

Tattha kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

ထိုဂါထာ၌ 'kāsāyavattho abhinikkhamitvā' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို 'အိမ်ရာမှ တောထွက်၍ ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ဆင်သူဖြစ်၍' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိနိုင်သောကြောင့် အကျယ်မဖွင့်တော့ပြီ။

Pāricchattakagāthāvaṇṇanā samattā.

ပါရိစ္ဆတ္တကဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Tatiyo vaggo niṭṭhito.

တတိယဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

65. Rasesūti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā uyyāne amaccaputtehi parivuto silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ kīḷati. Tassa sūdo [Pg.106] sabbamaṃsānaṃ rasaṃ gahetvā atīva susaṅkhataṃ amatakappaṃ antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi. So tattha gedhamāpanno kassaci kiñci adatvā attanāva bhuñji. Udakakīḷato ca ativikāle nikkhanto sīghaṃ sīghaṃ bhuñji. Yehi saddhiṃ pubbe bhuñjati, na tesaṃ kañci sari. Atha pacchā paṭisaṅkhānaṃ uppādetvā ‘‘aho, mayā pāpaṃ kataṃ, yvāhaṃ rasataṇhāya abhibhūto sabbajanaṃ visaritvā ekakova bhuñjiṃ. Handa rasataṇhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၅. ရသေသုဟူသော ဤဂါထာ၌ ဖြစ်ကြောင်းကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီမင်းတစ်ပါးသည် ဥယျာဉ်တော်၌ အမတ်သားတို့ဖြင့် ခြံရံလျက် ကျောက်ဖျာအောက်ခြေရှိသော ရေကန်၌ ကစား၏။ ထိုမင်း၏ စဖိုသည်သည်လည်း ခပ်သိမ်းသောအသားတို့၏ အရသာကို ယူ၍ အလွန်ကောင်းမွန်စွာ စီရင်အပ်သော၊ အမြိုက်အရသာနှင့်တူသော မွန်းတည့်စာကို ချက်ပြုတ်၍ ဆက်ကပ်လေသတတ်။ ထိုမင်းသည် ထိုအစားအစာ၏ အရသာ၌ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် မည်သူအားမျှ တစ်စုံတစ်ရာ မပေးဘဲ မိမိတစ်ဦးတည်းသာ စားလေ၏။ ရေကစားရာမှ အလွန်နောက်ကျမှ တက်လာသဖြင့် အလျင်အမြန် စားလေ၏။ ရှေးကာလက အတူတကွ စားဖူးသောသူတို့အနက် မည်သူ့ကိုမျှ သတိမရလေ။ ထို့နောက်တွင် ဆင်ခြင်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာ၍ 'အို... ငါသည် ယုတ်ညံ့သောအမှုကို ပြုမိလေပြီ။ အကြင်ငါသည် ရသတဏှာဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ လူအပေါင်းတို့ကို မေ့လျော့ကာ တစ်ဦးတည်းသာ စားမိလေ၏။ ယခုအခါ ဤရသတဏှာကို နှိပ်ကွပ်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ မိမိ၏ ရှေးဦးကျင့်ဝတ်ကို ကဲ့ရဲ့လိုသဖြင့် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြတတ်သော ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏—

‘‘Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

«အရသာတို့၌ တပ်မက်ခြင်း မရှိဘဲ၊ လောဘမကြီးဘဲ၊ အခြားသူတို့ကို မွေးမြူခြင်း မရှိဘဲ၊ အစဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံလှည့်လည်လျက်၊ အိမ်စဉ်မျိုးတို့၌ ငြိကပ်သောစိတ် မရှိဘဲ၊ ကြံ့ချိုနှင့်တူသည်ဖြစ်၍ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။»

Tattha rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti ‘‘idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī’’ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito, kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo hutvā aññaposī āsiṃ, evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti. Taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti dasseti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena aññeti kilesā vuccanti. Tesaṃ aposanena anaññaposīti ayampettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candūpamo niccanavako hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ 'ရသေသု' ဟူသည်ကား အချဉ်၊ အချို၊ အခါး၊ အစပ်၊ အငန်၊ အဖန်၊ အချဉ်း (သို့မဟုတ် ဆပ်ပြာ) စသည်ဖြင့် ပြားကုန်သော လျက်ဖွယ် စားဖွယ် အရသာအာရုံတို့၌ ဖြစ်၏။ 'ဂေဓံ အကရံ' ဟူသည်ကား တပ်မက်မောမှုကို မပြုသည်ဖြစ်၍ တဏှာကို မဖြစ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အလောလော' ဟူသည်ကား 'ဤအရသာကို လျက်အံ့၊ စားအံ့' ဟု အရသာအာရုံတို့၌ တုန်လှုပ်နှောင့်ယှက်ခြင်း မရှိသူ ဖြစ်သည်။ 'အနညပေါသိ' ဟူသည်ကား လုပ်ကျွေးမွေးမြူအပ်သော အတူနေတပည့်စသည်တို့မှ ကင်းဝေးလျက်၊ မျှတရုံမျှသော ကိုယ်ကို စောင့်စည်းခြင်းမျှဖြင့် ရောင့်ရဲသူ ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းကား— ရှေးကာလက ဥယျာဉ်၌ အရသာတို့၌ တပ်မက်ခြင်းဖြင့် လျှပ်ပေါ်ကာ သူတပါးကျွေးမွေးသည် ဖြစ်ခဲ့သကဲ့သို့ မဖြစ်တော့ဘဲ၊ အရသာတို့၌ တပ်မက်ခြင်းကို ပြုတတ်သော တဏှာကို စွန့်လွှတ်၍ နောင်အခါ၌ တဏှာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အခြားသော အတ္တဘောကို မဖြစ်စေခြင်းဖြင့် 'သူတစ်ပါးကို မမွေးမြူသူ (အနညပေါသိ)' မည်၏ဟု ပြသလိုရင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို 'အခြားသူ (တပါးသောသူ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုကိလေသာတို့ကို မမွေးမြူခြင်းကြောင့်လည်း 'အနညပေါသိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤပုဒ်၌ အဓိပ္ပါယ်တည်း။ 'သပဒါနစာရိ' ဟူသည်ကား အိမ်စဉ်ကို မကျော်ဘဲ အစဉ်အတိုင်း သွားလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍၊ အိမ်စဉ်အတိုင်း မစွန့်ဘဲ သူဌေးအိမ်၊ ဆင်းရဲသားအိမ်ဟူ၍ မခွဲခြားဘဲ ဆွမ်းအလို့ငှာ အစဉ်အတိုင်း အစဉ်မပြတ် ဝင်လေ့ရှိသူဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ 'ကုလေ ကုလေ အပ္ပဋိဗန္ဓစိတ္တော' ဟူသည်ကား မင်းမျိုးစသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အမျိုး၌ ကိလေသာစွမ်းဖြင့် ကပ်ငြိတွယ်တာခြင်းမရှိဘဲ၊ ဒါယကာတို့ တောင်းတအပ်သော လမင်းကဲ့သို့ အစဉ်အမြဲ အသစ်ပြင်ပြင် ဖြစ်သူဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Rasagedhagāthāvaṇṇanā samattā.

ရသဂေဓဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

66. Pahāya [Pg.107] pañcāvaraṇānīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā paṭhamajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၆. 'ပဟာယ ပဉ္စာဝရဏာနိ' ဟူသော ဤဂါထာ၌ ဖြစ်ကြောင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ တစ်ဦးသောမင်းသည် ပထမဈာန်ကို ရရှိသူ ဖြစ်ဖူးသတတ်။ ထိုမင်းသည် ဈာန်တရားကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် မင်းအဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများသဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ မိမိ၏ အကျင့်သီလ ပြည့်စုံပုံကို ပြလိုသဖြင့် ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏ —

‘‘Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;

Anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

'စိတ်၏ ပိတ်ပင်တတ်သော (နီဝရဏတရား) ငါးပါးတို့ကို ပယ်စွန့်၍၊ စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်သော ကိလေသာအားလုံးကို ဖယ်ရှားကာ၊ (မှီရာတဏှာဒိဋ္ဌိတို့၌) မမှီမကပ်ဘဲ ချစ်ခြင်းတဏှာရာဂတည်းဟူသော အပြစ်ကို ဖြတ်တောက်ပြီးလျှင်၊ ခံ့ညားသော ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။'

Tattha āvaraṇānīti nīvaraṇāneva. Tāni atthato uragasutte vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candasūriye ceto āvaranti, tasmā ‘‘āvaraṇāni cetaso’’ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme, vatthopamādīsu vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā vināsetvā, vipassanāmaggena pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito. Sesamaggehi chetvā tedhātukaṃ sinehadosaṃ, taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ 'အာဝရဏာနိ' ဟူသည်ကား နီဝရဏတရားတို့ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထိုနီဝရဏတရားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဥရဂသုတ်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ထိုနီဝရဏတရားတို့သည် တိမ်တိုက်စသည်တို့သည် လမင်း နေမင်းကို ဆီးကာသကဲ့သို့ စိတ်ကို ပိတ်ဆို့တတ်သောကြောင့် 'စိတ်၏ ပိတ်ပင်တတ်သောတရား' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုနီဝရဏတရားတို့ကို ဥပစာရသမာဓိဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပယ်စွန့်၍။ 'ဥပက္ကိလေသေ' ဟူသည်ကား စိတ်သို့ ချဉ်းကပ်၍ နှိပ်စက်တတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေ၊ ဝတ္ထူပမသုတ်စသည်တို့၌ ဟောကြားအပ်သော အဘိဇ္ဈာ စသောတရားတို့ကို ဖြစ်စေ ဆိုလိုသည်။ 'ဗျပနုဇ္ဇ' ဟူသည်ကား ဖယ်ရှားပယ်ဖျောက်၍၊ ဖျက်ဆီး၍၊ ဝိပဿနာမဂ်ဖြင့် စွန့်ပယ်၍ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ 'သဗ္ဗေ' ဟူသည်ကား အကြွင်းမရှိ။ ဤသို့ သမထ၊ ဝိပဿနာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထမမဂ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိအမှီပြုရာကို ပယ်စွန့်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'အမှီမရှိသူ' သာတည်း။ ကြွင်းသောမဂ်တို့ဖြင့် ဖြတ်တောက်၍ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ချစ်ခြင်းပြစ်မှားမှုကို 'တဏှာရာဂ' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ချစ်ခြင်းတဏှာရာဂသည်ပင်လျှင် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် ချစ်ခြင်း၏ အပြစ် (သိနေဟဒေါသ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Āvaraṇagāthāvaṇṇanā samattā.

အာဝရဏဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

67. Vipiṭṭhikatvānāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā catutthajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၆၇. 'ဝိပိဋ္ဌိကတွာန' ဟူသော ဤဂါထာ၌ ဖြစ်ကြောင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ တစ်ဦးသောမင်းသည် စတုတ္ထဈာန်ကို ရရှိသူ ဖြစ်ဖူးသတတ်။ ထိုမင်းသည် ဈာန်တရားကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် မင်းအဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများသဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ မိမိ၏ အကျင့်သီလ ပြည့်စုံပုံကို ပြလိုသဖြင့် ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏ —

‘‘Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ;

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

'ကိုယ်၏ ချမ်းသာဆင်းရဲကို ကျောခိုင်း၍ (စွန့်လွှတ်၍)၊ ရှေးဦးကပင်လျှင် စိတ်၏ ချမ်းသာခြင်း (သောမနဿ) နှင့် ဆင်းရဲခြင်း (ဒေါမနဿ) တို့ကိုလည်း စွန့်လွှတ်ပြီး၍၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ငြိမ်သက်ခြင်းကို ရရှိပြီးလျှင်၊ ခံ့ညားသော ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။'

Tattha [Pg.108] vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā jahitvāti attho. Sukhaṃ dukhañcāti kāyikaṃ sātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikaṃ sātāsātaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamathameva. Visuddhanti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā visuddhaṃ, niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.

ထိုဂါထာ၌ 'ဝိပိဋ္ဌိကတွာန' ဟူသည်ကား ကျောခိုင်း၍၊ စွန့်ပစ်၍၊ ပယ်ရှား၍ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ 'သုခံ ဒုက္ခဉ္စ' ဟူသည်ကား ကိုယ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာဆင်းရဲကို ဆိုလိုသည်။ 'သောမနဿဒေါမနဿံ' ဟူသည်ကား စိတ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာဆင်းဲကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပေက္ခံ' ဟူသည်ကား စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပေက္ခာကို ဆိုလိုသည်။ 'သမထံ' ဟူသည်ကား စတုတ္ထဈာန်၏ ငြိမ်သက်တည်ကြည်ခြင်းကိုပင် ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသုဒ္ဓံ' ဟူသည်ကား နီဝရဏငါးပါး၊ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရား ကိုးပါးတို့မှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော၊ ကောင်းစွာမှုတ်ထုတ်ပြီးသော ရွှေကဲ့သို့ ညစ်နွမ်းမှု ကင်းစင်သောဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။

Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva paṭhamajjhānupacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ, tatiyajjhānupacārabhūmiyaṃ sukhanti adhippāyo. Puna ādito vuttaṃ cakāraṃ parato netvā ‘‘somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā’’ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānupacāre, domanassañca dutiyajjhānupacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni. Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.510). Taṃ sabbaṃ aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 165) vuttaṃ. Yato pubbeva tīsu paṭhamajjhānādīsu dukkhadomanassasukhāni vipiṭṭhikatvā ettheva catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko careti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti.

ဤအနက် ဆက်စပ်ပုံ (ယောဇနာ) ကား— ရှေးဦးစွာပင်လျှင် ချမ်းသာ ဆင်းရဲတို့ကို စွန့်လွှတ်၍ ဟူရာ၌ ပထမဈာန်၏ ဥပစာမြေ၌ပင် ဒုက္ခဝေဒနာကိုလည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်၏ ဥပစာမြေ၌ သုခဝေဒနာကိုလည်းကောင်း စွန့်လွှတ်၍ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ တစ်ဖန် အစ၌ ဆိုအပ်သော 'စ' သဒ္ဒါကို နောက်သို့ ဆောင်၍ 'သောမနဿနှင့် ဒေါမနဿကိုလည်း ရှေးဦးကပင် စွန့်လွှတ်၍' ဟု စီရင်အပ်၏။ ထိုသို့ စီရင်ခြင်းဖြင့် သောမနဿဝေဒနာကို စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပစာ၌လည်းကောင်း၊ ဒေါမနဿဝေဒနာကို ဒုတိယဈာန်၏ ဥပစာ၌သာလျှင်လည်းကောင်း စွန့်လွှတ်သည်ကို ပြ၏။ ဤနယ်မြေတို့သည် ထိုဝေဒနာတို့ကို ပယ်ရှားရာ သွယ်ဝိုက်သော (ပရိယာယ်) နေရာများ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် (မုချအားဖြင့်) မူကား ဒုက္ခဝေဒနာကို ပယ်ရာနေရာသည် ပထမဈာန်၊ ဒေါမနဿဝေဒနာကို ပယ်ရာနေရာသည် ဒုတိယဈာန်၊ သုခဝေဒနာကို ပယ်ရာနေရာသည် တတိယဈာန်၊ သောမနဿဝေဒနာကို ပယ်ရာနေရာသည် စတုတ္ထဈာန် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ပထမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏၊ ဤပထမဈာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဒုက္ခိန္ဒြေသည် အကြွင်းမရှိ ချုပ်ငြိမ်း၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း။ ထိုအလုံးစုံကို ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာ ဖြစ်သော အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ပထမဈာန် စသည်တို့၌ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ၊ သုခ ဝေဒနာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့၍ ဤစတုတ္ထဈာန်၌သာ သောမနဿဝေဒနာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့သော အကျင့်လမ်းဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန် ငြိမ်သက်ခြင်းကို ရရှိ၍ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ ထင်ရှားလှပေပြီ။

Vipiṭṭhikatvāgāthāvaṇṇanā samattā.

ဝိပိဋ္ဌိကတွာဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

68. Āraddhavīriyoti kā uppatti? Aññataro kira paccantarājā sahassayodhaparimāṇabalakāyo rajjena khuddako, paññāya mahanto ahosi. So ekadivasaṃ ‘‘kiñcāpi ahaṃ khuddako, paññavatā ca pana sakkā sakalajambudīpaṃ gahetu’’nti cintetvā sāmantarañño dūtaṃ pāhesi – ‘‘sattadivasabbhantare me rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti. Tato so attano amacce samodhānetvā āha – ‘‘mayā tumhe anāpucchāyeva sāhasaṃ kataṃ, amukassa rañño evaṃ pahitaṃ, kiṃ kātabba’’nti? Te āhaṃsu – ‘‘sakkā, mahārāja, so dūto nivattetu’’nti? ‘‘Na sakkā, gato bhavissatī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ vināsitamhā tayā, tena hi dukkhaṃ [Pg.109] aññassa satthena marituṃ. Handa, mayaṃ aññamaññaṃ paharitvā marāma, attānaṃ paharitvā marāma, ubbandhāma, visaṃ khādāmā’’ti. Evaṃ tesu ekameko maraṇameva saṃvaṇṇeti. Tato rājā – ‘‘kiṃ me, imehi, atthi, bhaṇe, mayhaṃ yodhā’’ti āha. Atha ‘‘ahaṃ, mahārāja, yodho, ahaṃ, mahārāja, yodho’’ti taṃ yodhasahassaṃ uṭṭhahi.

၆၈. ‘အာရဒ္ဓဝီရိယော’ ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ အတိတ်ကာလက ပစ္စန္တရာဇ်မင်းတစ်ပါးသည် သူရဲကောင်းတစ်ထောင်မျှသာရှိသော စစ်သည်အင်အားရှိသဖြင့် တိုင်းနိုင်ငံငယ်သော်လည်း ပညာအလွန်ကြီးမားလှ၏။ ထိုမင်းသည် တစ်နေ့သ၌ 'ငါသည် တိုင်းနိုင်ငံငယ်ကို အစိုးရရသော်လည်း ပညာရှိသူဖြစ်၍ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းတစ်ခုလုံးကို သိမ်းယူနိုင်၏' ဟု ကြံစည်ကာ အနီးနားရှိမင်း၏ထံသို့ 'ခုနစ်ရက်အတွင်း ငါ့အား တိုင်းပြည်ကို အပ်မည်လော၊ သို့မဟုတ် စစ်ပြိုင်မည်လော' ဟု တမန်စေလွှတ်လိုက်၏။ ထို့နောက် ထိုမင်းသည် မိမိ၏ အမတ်တို့ကို စုရုံးစေပြီးလျှင် 'ငါသည် သင်တို့ကို မတိုင်ပင်ဘဲ အဆောတလျင် ဤမည်သောမင်းထံသို့ တမန်စေလွှတ်လိုက်ပြီ၊ အဘယ်သို့ ပြုကြမည်နည်း' ဟု မေး၏။ အမတ်တို့က 'မင်းကြီး၊ ထိုတမန်ကို ပြန်ခေါ်၍ မရနိုင်တော့ပြီလော' ဟု မေးကြ၏။ 'မရနိုင်တော့ပြီ၊ သွားနှင့်လေပြီ' ဟု ဆိုသောအခါ၊ 'ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အရှင်မင်းကြီးသည် အကျွန်ုပ်တို့ကို ပျက်စီးစေပါပြီ၊ သူတစ်ပါးလက်နက်ဖြင့် သေရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှ၏။ လာကြကုန်၊ ငါတို့သည် အချင်းချင်း သတ်ဖြတ်၍ဖြစ်စေ၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် သတ်သေ၍ဖြစ်စေ၊ လည်ပင်းကြိုးဆွဲချ၍ဖြစ်စေ၊ အဆိပ်သောက်၍ဖြစ်စေ သေကြကုန်အံ့' ဟု ဆိုကာ တစ်ဦးချင်းစီ သေခြင်းကိုသာ ချီးမွမ်းပြောဆိုကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက 'อချင်းတို့၊ ဤသို့သော သေခြင်းမျိုးဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ငါ့အား သူရဲကောင်းများ ရှိပါသေးသည်' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ 'မင်းမြတ်၊ ကျွန်ုပ်သည် သူရဲကောင်းဖြစ်ပါသည်၊ ကျွန်ုပ်သည် သူရဲကောင်းဖြစ်ပါသည်' ဟု ဆိုကာ ထိုသူရဲကောင်းတစ်ထောင်တို့သည် ထရပ်ကြကုန်၏။

Rājā ‘‘ete upaparikkhissāmī’’ti mantvā citakaṃ sajjetvā āha – ‘‘mayā, bhaṇe, idaṃ nāma sāhasaṃ kataṃ, taṃ me amaccā paṭikkosanti, sohaṃ citakaṃ pavisissāmi, ko mayā saddhiṃ pavisissati, kena mayhaṃ jīvitaṃ pariccatta’’nti? Evaṃ vutte pañcasatā yodhā uṭṭhahiṃsu – ‘‘mayaṃ, mahārāja, pavisāmā’’ti. Tato rājā apare pañcasate yodhe āha – ‘‘tumhe idāni, tātā, kiṃ karissathā’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘nāyaṃ, mahārāja, purisakāro, itthikiriyā esā, apica mahārājena paṭirañño dūto pesito, tena mayaṃ raññā saddhiṃ yujjhitvā marissāmā’’ti. Tato rājā ‘‘pariccattaṃ tumhehi mama jīvita’’nti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā tena yodhasahassena parivuto gantvā rajjasīmāya nisīdi.

မင်းကြီးသည် 'ထိုသူရဲတို့ကို ငါစုံစမ်းအံ့' ဟု ကြံစည်၍ မီးပုံကြီးကို ပြင်ဆင်စေပြီးလျှင် 'အချင်းတို့၊ ငါသည် ဤသို့သော အဆောတလျင် စစ်ထိုးအံ့သော အမှုကို ပြုမိပြီ၊ ထိုအမှုကို အမတ်တို့က တားမြစ်ကြကုန်၏။ ထိုငါသည် ဤမီးလောင်တိုက်သို့ ဝင်အံ့၊ အဘယ်သူသည် ငါနှင့်အတူ ဝင်အံ့နည်း၊ အဘယ်သူသည် ငါ့အတွက် အသက်ကို စွန့်ဝံ့သနည်း' ဟု မေး၏။ ဤသို့ဆိုသော် သူရဲကောင်းငါးရာတို့သည် 'မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်တို့ အတူဝင်ပါအံ့' ဟု ဆိုကာ ထရပ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက ကျန်ရှိသော သူရဲကောင်းငါးရာတို့အား 'အမောင်တို့၊ သင်တို့သည် ယခုအခါ၌ အဘယ်သို့ ပြုကြမည်နည်း' ဟု မေး၏။ ထိုသူတို့က 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ ဤသို့ မီးလောင်တိုက်သို့ဝင်၍ သေခြင်းသည် ယောက်ျားတို့၏ ပြုမူပုံမဟုတ်ပါ၊ မိန်းမတို့၏ အပြုအမူသာ ဖြစ်ပါသည်၊ အမှန်စင်စစ်သော်ကား မင်းကြီးသည် ရန်သူမင်းထံသို့ တမန်စေလွှတ်ပြီး ဖြစ်ပါ၏၊ ကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုရန်သူမင်းနှင့် စစ်တိုက်၍သာ သေကြပါအံ့' ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက 'သင်တို့သည် ငါ့အတွက် အသက်ကို စွန့်အပ်ပေပြီ' ဟု ဆိုကာ အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်သည်တော်တို့ကို ကောင်းစွာပြင်ဆင်စုရုံးစေ၍၊ ထိုသူရဲကောင်းတစ်ထောင် ခြံရံလျက် သွားပြီးလျှင် တိုင်းပြည်နယ်စပ်၌ တပ်ချ၍ နေလေ၏။

Sopi paṭirājā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘are, so khuddakarājā mama dāsassāpi nappahotī’’ti kujjhitvā sabbaṃ balakāyaṃ ādāya yujjhituṃ nikkhami. Khuddakarājā taṃ abbhuyyātaṃ disvā balakāyaṃ āha – ‘‘tātā, tumhe na bahukā; sabbe sampiṇḍitvā, asicammaṃ gahetvā, sīghaṃ imassa rañño purato ujukaṃ eva gacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu. Atha sā senā dvidhā bhijjitvā antaramadāsi. Te taṃ rājānaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhiṃsu, aññe yodhā palāyiṃsu. Khuddakarājā ‘‘taṃ māremī’’ti purato dhāvati, paṭirājā taṃ abhayaṃ yāci. Tato tassa abhayaṃ datvā, sapathaṃ kārāpetvā, taṃ attano manussaṃ katvā, tena saha aññaṃ rājānaṃ abbhuggantvā, tassa rajjasīmāya ṭhatvā pesesi – ‘‘rajjaṃ vā me detu yuddhaṃ vā’’ti. So ‘‘ahaṃ ekayuddhampi na sahāmī’’ti rajjaṃ niyyātesi. Eteneva upāyena sabbarājāno gahetvā ante bārāṇasirājānampi aggahesi.

ထိုရန်သူမင်းသည်လည်း ထိုသတင်းကို ကြားရလျှင် 'ဟယ်၊ ထိုမင်းငယ်သည် ငါ၏ ကျွန်အဖြစ်ပင် မတန်မရာတကား' ဟု အမျက်ထွက်ကာ မိမိ၏ စစ်တပ်အားလုံးကို ခေါ်ဆောင်၍ စစ်တိုက်ရန် ထွက်လာလေ၏။ မင်းငယ်သည် ထိုရန်သူမင်း၏ စစ်တပ် ချီတက်လာသည်ကို မြင်လျှင် မိမိ၏ စစ်သည်တို့အား 'အမောင်တို့၊ သင်တို့သည် အင်အားများလှသည်မဟုတ်၊ အားလုံးကို တစ်စုတစည်းတည်း စုရုံးကာ ဓားနှင့်ဒိုင်းတို့ကို ကိုင်စွဲလျက်၊ ဤမင်း၏ ရှေ့မှောက်သို့ လျင်မြန်စွာ ဖြောင့်ဖြောင့်တန်းတန်း ချီတက်ကြကုန်' ဟု မိန့်၏။ စစ်သည်တို့သည် မင်းငယ် မိန့်သည့်အတိုင်း ပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ရန်သူစစ်သည်တော်တို့သည် နှစ်ခြမ်းကွဲ၍ အလယ်၌ လမ်းပေးလိုက်ရလေ၏။ ထိုသူရဲတို့သည် ထိုရန်သူမင်းကို အရှင်လတ်လတ် ဖမ်းဆီးမိကြကုန်၏။ ကျန်ရှိသော စစ်သည်တို့သည် ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ မင်းငယ်သည် 'ထိုရန်သူမင်းကို သတ်အံ့' ဟု ရှေ့သို့ ပြေးဝင်လာရာ၊ ရန်သူမင်းသည် ထိုမင်းငယ်အား အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာခွင့်ပေးရန် တောင်းပန်လေ၏။ ထိုအခါ မင်းငယ်သည် ထိုမင်းအား အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာခွင့်ပေး၍ ကျိန်ဆိုစေကာ မိမိ၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်စေခဲ့၏။ ထို့နောက် ထိုမင်းနှင့်အတူ အခြားသောမင်းတစ်ပါးထံသို့ ချီတက်ပြီးလျှင် ထိုနိုင်ငံ၏ နယ်စပ်၌ ရပ်တန့်၍ 'ငါ့အား တိုင်းပြည်ကို အပ်မည်လော၊ သို့မဟုတ် စစ်တိုက်မည်လော' ဟု တမန်စေလွှတ်ပြန်၏။ ထိုမင်းကလည်း 'ငါသည် တစ်ကြိမ်မျှပင် စစ်မပြိုင်ဝံ့ပါ' ဟု ဆိုကာ တိုင်းပြည်ကို အပ်နှင်းလေ၏။ ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့်လျှင် မင်းအားလုံးတို့ကို သိမ်းပိုက်၍ အဆုံး၌ ဗာရာဏသီမင်းကိုလည်း သိမ်းပိုက်လေ၏။

So [Pg.110] ekasatarājaparivuto sakalajambudīpe rajjaṃ anusāsanto cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe khuddako ahosiṃ, somhi attano ñāṇasampattiyā sakalajambudīpassa issaro jāto. Taṃ kho pana me ñāṇaṃ lokiyavīriyasampayuttaṃ, neva nibbidāya na virāgāya saṃvattati, sādhu vatassa svāhaṃ iminā ñāṇena lokuttaradhammaṃ gaveseyya’’nti. Tato bārāṇasirañño rajjaṃ datvā, puttadārañca sakajanapadameva pesetvā, pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ ārabhitvā, paccekabodhiṃ sacchikatvā attano vīriyasampattiṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

ထိုမင်းငယ်သည် မင်းတစ်ရာ့တစ်ပါး ခြံရံလျက် တစ်ခုလုံးသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း၌ မင်းပြုစဉ် ဤသို့ ကြံစည်၏။ 'ငါသည် ရှေး၌ မင်းငယ်မျှသာ ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုငါသည် မိမိ၏ ပညာစွမ်းကြောင့် တစ်ခုလုံးသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းကို အစိုးရသူ ဖြစ်လာပေပြီ။ သို့ရာတွင် လောကီဝီရိယနှင့် ယှဉ်သော ငါ၏ ဤပညာသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ငြီးငွေ့ခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ ရာဂကင်းခြင်းငှါလည်းကောင်း မဖြစ်ပေ။ ထိုငါသည် ဤပညာဖြင့် လောကုတ္တရာတရားကို ရှာမှီးပါမူ ကောင်းလေစွတကား' ဟု ကြံစည်၏။ ထိုနောက်မှ ဗာရာဏသီမင်းအား မင်းအဖြစ်ကို ပေးအပ်ကာ သားမယားတို့ကို မိမိ၏ မူလဇနပုဒ်သို့ ပို့ဆောင်ပြီးလျှင်၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ဝိပဿနာတရား အားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ မိမိ၏ လုံ့လဝီရိယ ပြည့်စုံပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'အာရဒ္ဓဝီရိယော ပရမတ္ထပတ္တိယာ...' အစရှိသော ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Āraddhaviriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

‘‘နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ပရမတ်အကျိုးစီးပွားသို့ ရောက်ရှိရန် အားထုတ်အပ်သော လုံ့လဝီရိယရှိလျက်၊ မတွန့်ဆုတ်သော စိတ်ရှိ၍၊ မပျင်းရိသော အလေ့အထရှိကာ၊ ခိုင်မြဲစွဲမြဲသော အားထုတ်မှုရှိလျက်၊ ကိုယ်အား ဉာဏ်အားနှင့် ပြည့်စုံကာ ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်းသာလျှင် လှည့်လည်ကျင့်ကြံရာ၏။’’

Tattha āraddhaṃ vīriyamassāti āraddhaviriyo. Etena attano vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, tassa pattiyā paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena balavīriyūpatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Akusītavuttīti etena ṭhānaāsanacaṅkamanādīsu kāyassa anavasīdanaṃ. Daḷhanikkamoti etena ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti, yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti. Tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūriṃ gatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘daḷhanikkamo’’ti vuccati. Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno, atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padahanabhāvaṃ sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ ‘အားထုတ်အပ်သော လုံ့လဝီရိယရှိသောသူ’ ကို ‘အာရဒ္ဓဝီရိယ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤပုဒ်ဖြင့် မိမိ၏ ဝီရိယစတင်အားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော ကနဦးဝီရိယကို ပြတော်မူ၏။ နိဗ္ဗာန်ကို ‘ပရမတ္ထ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းကို ‘ပရမတ္ထပတ္တိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤပုဒ်ဖြင့် ဝီရိယအားထုတ်မှုကြောင့် ရရှိအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ ‘အလီနစိတ္တ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အားကြီးသော ဝီရိယက ထောက်ပံ့အပ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တို့၏ မတွန့်ဆုတ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ‘အကုသီတဝုတ္တိ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ စင်္ကြံကြွခြင်း စသည်တို့၌ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ မတွန့်ဆုတ် မလေးလံခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ‘ဒဠှနิက္ကမ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘အရေသည်လည်းကောင်း၊ အကြောသည်လည်းကောင်း ခြောက်သွေ့ပါစေ’ ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ပြင်းထန်သော အားထုတ်မှု (ပဓာနဝီရိယ) ကို ပြတော်မူ၏။ အစဉ်အတိုင်း ကျင့်အပ်သော သိက္ခာတို့၌ အားထုတ်သောသူသည် ‘ကိုယ်ဖြင့်သာလျှင် မြတ်စွာသော သစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) ကို မျက်မှောက်ပြု၏၊ ပညာဖြင့်လည်း ထိုးထွင်း၍ မြင်၏’ ဟု ဆိုအပ်သော ဝီရိယပင် ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤပုဒ်ဖြင့် မဂ်နှင့်ယှဉ်သော ဝီရိယကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမဂ်တရားကို ဘာဝနာပွားများမှု ပြည့်စုံသဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် ထိုဝီရိယသည် မြဲမြံခိုင်ခံ့၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ အကြွင်းမဲ့ ထွက်မြောက်သောကြောင့်လည်း ‘နိက္ကမ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမဂ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မြဲမြံသော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍ ‘ဒဠှနိက္ကမ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ထာမဗလူပပန္န’ ဟူသည်ကား မဂ်ခဏ၌ ကိုယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် စွမ်းအားအရှိန်အဟုန်တည်းဟူသော အစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ‘ထာမဗလူပပန္န’ မည်၏။ ဉာဏ်စွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုဝီရိယသည် ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်တွဲနေပုံကို ပြတော်မူလျက် အသင့်အားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ပုံကို ဖြစ်မြောက်စေ၏။ သို့မဟုတ် ကနဦးဝီရိယ၊ အလတ်စားဝီရိယ၊ အမြတ်စားဝီရိယတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပါဒ (ဂါထာခြေ) သုံးပါးတို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၏အနက်ကား ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အနက်တည်း။

Āraddhavīriyagāthāvaṇṇanā samattā.

အာရဒ္ဓဝီရိယဂါထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

69. Paṭisallānanti [Pg.111] kā uppatti? Imissā gāthāya āvaraṇagāthāya uppattisadisā eva uppatti, natthi koci viseso. Atthavaṇṇanāyaṃ panassā paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ ekattasevitā ekībhāvo, kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭhasamāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato ārammaṇūpanijjhānato ca jhānanti vuccati, vipassanāmaggaphalāni sattasaññādipaccanīkajhāpanato, lakkhaṇūpanijjhānatoyeva cettha phalāni. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamāno, ajahamāno, anissajjamāno. Dhammesūti vipassanūpagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ, samitaṃ, abbhokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno. Atha vā dhammāti nava lokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘dhammesū’’ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacaritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imaṃ kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā.

၆၉. "ပဋိသလ္လာနံ" ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းသည် အာဝရဏဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၍ အထူးခြားနားမှု တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်၌မူ "ပဋိသလ္လာနံ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော သတ္တဝါ၊ သင်္ခါရတို့မှ ဆုတ်နစ်ကာ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ နေခြင်း၊ တစ်ဦးတည်းသာ မွေ့လျော်ခြင်း၊ တစ်ကိုယ်တည်း ဖြစ်ခြင်း ဟူသော "ကာယဝိဝေက" (ကိုယ်၏ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဈာနံ" ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက် တရား (နီဝရဏ စသည်) တို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံနှင့် လက္ခဏာတို့ကို စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "စိတ္တဝိဝေက" (စိတ်၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကို နီဝရဏ အစရှိသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံကို စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဈာန်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့ကို သတ္တဝါဟူသော သညာအစရှိသည့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သောကြောင့် ဈာန်ဟု ဆိုအပ်ပြီး၊ ဤနေရာ၌ ဖိုလ်တရားတို့ကိုမူ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန (လက္ခဏာကို စူးစိုက်ရှုခြင်း) အားဖြင့်သာလျှင် (ဈာန်ဟူ၍) ဆိုအပ်သည်။ ဤဂါထာ၌မူ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန (အာရုံကို စူးစိုက်ရှုခြင်း) ကိုသာ လိုလားအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုကာယဝိဝေကဟူသော ပဋိသလ္လာနတရားနှင့် စိတ္တဝိဝေကဟူသော ဈာန်တရားတို့ကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ၊ မကင်းကွာဘဲ၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ။ "ဓမ္မေသု" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာရှုခြင်းသို့ ကပ်ရောက်ကုန်သော ငါးပါးသော ခန္ဓာအစရှိသော တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ "နိစ္စံ" ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ်၊ စဉ်ဆက်မပြတ်၊ မရောနှောဘဲ သာလျှင် ဖြစ်သည်။ "အနုဓမ္မစာရီ" ဟူသည်မှာ ထိုငါးပါးသော ခန္ဓာတရားတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အစဉ်လျှောက်သော ဝိပဿနာတရားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက "ဓမ္မာ" ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားတို့အား လျော်ကန်သောတရားသည် "အနုဓမ္မ" မည်၏၊ ဤသည်မှာ ဝိပဿနာတရား၏ အမည်ထူးပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဂါထာ၌ "ဓမ္မနံ နိစ္စံ အနုဓမ္မစာရီ" ဟု ဆိုအပ်လျက် ဂါထာစပ်ဆိုမှု ချောမွေ့လွယ်ကူစေရန် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲ၍ "ဓမ္မေသု" ဟု ဆိုထားခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "အာဒီနဝံ သမ္မသိတာ ဘဝေသု" ဟူသည်မှာ အနုဓမ္မစာရီဟု ဆိုအပ်သော ထိုဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ဘဝသုံးပါးတို့၌ အမြဲမရှိသော အခြင်းအရာ အစရှိသော အပြစ်ကို ရှုဆင်ခြင်လျက် ဤသို့ ဤကာယဝိဝေက စိတ္တဝိဝေကကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော အကျင့်ဖြင့် ရရှိအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ဧကော စရေ" (တစ်ဦးတည်း ကျင့်ရာ၏) ဟူ၍ ဤသို့ သမ္ဗန်နှောင်ဖွဲ့ပုံကို သိအပ်၏။

Paṭisallānagāthāvaṇṇanā samattā.

ပဋိသလ္လာနဂါထာ၏ အဖွင့်အကျယ် ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

70. Taṇhakkhayanti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Tassa sarīrasobhāya āvaṭṭitahadayā sattā purato gacchantāpi nivattitvā tameva ullokenti, pacchato gacchantāpi, ubhohi passehi gacchantāpi. Pakatiyā eva hi buddhadassane puṇṇacandasamuddarājadassane ca atitto loko. Atha aññatarā kuṭumbiyabhariyāpi uparipāsādagatā sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvāva paṭibaddhacitto hutvā amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘jānāhi tāva, bhaṇe, ayaṃ itthī sasāmikā vā [Pg.112] asāmikā vā’’ti. So gantvā ‘‘sasāmikā’’ti ārocesi. Atha rājā cintesi – ‘‘imā vīsatisahassanāṭakitthiyo devaccharāyo viya maṃyeva ekaṃ abhiramenti, so dānāhaṃ etāpi atusitvā parassa itthiyā taṇhaṃ uppādesiṃ, sā uppannā apāyameva ākaḍḍhatī’’ti taṇhāya ādīnavaṃ disvā ‘‘handa naṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၇၀. "တဏှာက္ခယံ" ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ အတိတ်ကာလက ဗာရာဏသီမင်း တစ်ပါးသည် ကြီးကျယ်သော မင်း၏အာနုဘော်တော်ဖြင့် မြို့တော်ကို လက်ယာရစ် လှည့်လည်တော်မူသတတ်။ ထိုမင်း၏ ကိုယ်အင်္ဂါတင့်တယ်လှပမှုကြောင့် စိတ်နှလုံး ညွတ်ကိုင်းကြကုန်သော သတ္တဝါ (လူ) တို့သည် ရှေ့မှ သွားနေကြသူများ ဖြစ်သော်လည်း ပြန်လှည့်၍ ထိုမင်းကိုသာ ဖူးဖူးနက်နက် ကြည့်ရှုကြကုန်၏၊ နောက်မှ လိုက်ပါလာသူများနှင့် ဘေးဝဲယာ နှစ်ဖက်မှ သွားနေကြသူများကလည်း ကြည့်ရှုကြကုန်၏။ အမှန်စင်စစ်လည်း လောကရှိ လူအပေါင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရာ၌လည်းကောင်း၊ လပြည့်ဝန်း၊ သမုဒ္ဒရာနှင့် မင်းကြီးတို့ကို ကြည့်ရှုရခြင်း၌လည်းကောင်း သဘာဝအားဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်ကြပေ။ ထိုအခါ သူကြွယ်တစ်ဦး၏ ဇနီးသည်လည်း ပြာသာဒ်အထက်ဘုံ၌ ရှိနေစဉ် လေသာပြတင်းတံခါး (ခြင်္သေ့ခံသောတံခါး) ကို ဖွင့်လှစ်၍ ငုံ့ကြည့်လျက် ရပ်နေ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုမိန်းမကို မြင်လျှင်မြင်ချင်းပင် တပ်မက်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ အမတ်ကို "အချင်း... ဤမိန်းမသည် လင်ရှိသော မိန်းမလော၊ သို့မဟုတ် လင်မရှိသော မိန်းမလောဆိုသည်ကို အရင်စုံစမ်းချေဦး" ဟု စေခိုင်းတော်မူ၏။ ထိုအမတ်သည် သွားရောက်စုံစမ်းပြီးသော် "လင်ရှိသော မိန်းမဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်တင်လေ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် "နတ်သမီးတမျှ လှပကြကုန်သော ဤနှစ်သောင်းသော မင်းသမီးတို့သည် ငါတစ်ဦးတည်းကိုသာ ပျော်ရွှင်စေကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် ယခုအခါ ငါသည် ထိုသူတို့ကို မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ သူတပါးဇနီးအပေါ် တဏှာစိတ် ဖြစ်ပေါ်စေမိပြီ။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုတဏှာသည် ငါ့ကို အပါယ်သို့သာ ဆွဲချပေလိမ့်မည်" ဟု တဏှာ၏ အပြစ်ကို မြင်တော်မူ၍ "ယခု ငါသည် ထိုတဏှာကို နှိပ်ကွပ်တော့အံ့" ဟု ကြံစည်ကာ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများလျက် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူပြီး ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

တဏှာကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို တောင့်တလျက် မမေ့မလျော့ဘဲ၊ လူအ စွံ့အ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြားအမြင်ရှိလျက်၊ သတိရှိလျက်၊ တရားကို ပိုင်းခြားသိပြီးဖြစ်၍ မချွတ်မယွင်း လုံ့လဝီရိယရှိသူသည် ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။

Tattha taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī sakkaccakārī. Aneḷamūgoti alālāmukho. Atha vā aneḷo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammupaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ patto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo. Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā, tena padhānena pattaniyāmattā niyato, tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘saṅkhātadhammo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhā’’ti (su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 7). Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ "တဏှာက္ခယံ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်၊ ဤသို့ အပြစ်ကို မြင်အပ်ပြီးသော တဏှာ၏ နောက်ထပ်မဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း) ပင် ဖြစ်သည်။ "အပ္ပမတ္တော" ဟူသည်မှာ အစဉ်မပြတ် ပြုလေ့ရှိခြင်း၊ ရိုရိုသေသေ ပြုလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "အနေဠမုဂေါ" ဟူသည်မှာ သွားရည်မယိုသော ခံတွင်းရှိသူ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ပြစ်တင်စရာ အပြစ်ကင်းသူ (အနေဠ) လည်းဖြစ်၊ ဆွံ့အသူလည်း မဟုတ်ဘဲ ပညာရှိသူ၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူကို ဆိုလိုသည်။ စီးပွားချမ်းသာကို ပြီးစီးစေတတ်သော အကြားအမြင် (သုတ) ရှိသူဖြစ်သောကြောင့် "သုတဝါ" မည်၏၊ အာဂုံဘတ္တိ အကြားအမြင်နှင့် ပြည့်စုံသူဟု ဆိုလိုသည်။ "သတိမာ" ဟူသည်မှာ ရှေးရှေးက ပြုလုပ်ခဲ့ဖူးသော အမှုကိစ္စ အစရှိသည်တို့ကို အစဉ်သတိရ အောက်မေ့နိုင်သူ ဖြစ်သည်။ "သင်္ခါတဓမ္မော" ဟူသည်မှာ တရားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော တရားရှိသူ ဖြစ်သည်။ "နိယတော" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ဖြင့် မြဲသောသဘော (အရဟတ္တဖိုလ်) သို့ ရောက်ရှိပြီးသူ ဖြစ်သည်။ "ပဓာနဝါ" ဟူသည်မှာ သမ္မပ္ပဓာန် ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ကို အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ (အချိတ်အဆက် ပြောင်းပြန်) ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုအပ္ပမာဒ အစရှိသော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မြဲသောသဘောသို့ ဆိုက်ရောက်စေတတ်သော လုံ့လဝီရိယရှိခြင်းကြောင့် "ပဓာနဝါ" မည်၏၊ ထိုလုံ့လဝီရိယဖြင့် မြဲသောသဘောသို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်၍ "နိယတော

Taṇhakkhayagāthāvaṇṇanā samattā.

တဏှာက္ခယဂါထာ၏ အဖွင့်အကျယ် ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

71. Sīho vāti kā uppatti? Aññatarassa kira bārāṇasirañño dūre uyyānaṃ hoti. So pageva vuṭṭhāya uyyānaṃ gacchanto antarāmagge yānā oruyha udakaṭṭhānaṃ upagato ‘‘mukhaṃ dhovissāmī’’ti. Tasmiñca padese sīhī potakaṃ janetvā gocarāya gatā. Rājapuriso taṃ disvā ‘‘sīhapotako devā’’ti ārocesi. Rājā ‘‘sīho kira [Pg.113] na kassaci bhāyatī’’ti taṃ upaparikkhituṃ bheriādīni ākoṭāpesi. Sīhapotako taṃ saddaṃ sutvāpi tatheva sayi. Rājā yāvatatiyakaṃ ākoṭāpesi, so tatiyavāre sīsaṃ ukkhipitvā sabbaṃ parisaṃ oloketvā tatheva sayi. Atha rājā ‘‘yāvassa mātā nāgacchati, tāva gacchāmā’’ti vatvā gacchanto cintesi – ‘‘taṃ divasaṃ jātopi sīhapotako na santasati na bhāyati, kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhiparitāsaṃ chetvā na santaseyyaṃ na bhāyeyya’’nti. So taṃ ārammaṇaṃ gahetvā, gacchanto puna kevaṭṭehi macche gahetvā sākhāsu bandhitvā pasārite jāle vātaṃ alaggaṃyeva gacchamānaṃ disvā, tampi nimittaṃ aggahesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhijālaṃ mohajālaṃ vā phāletvā evaṃ asajjamāno gaccheyya’’nti.

"သီဟော ဝ" ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ အတိတ်ကာလက ဗာရာဏသီမင်း တစ်ပါးအား ဝေးကွာသော အရပ်၌ ဥယျာဉ်တော်တစ်ခု ရှိသတတ်။ ထိုမင်းသည် စောစောထ၍ ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားစဉ် လမ်းခရီးအကြား၌ ရေမျက်နှာသစ်အံ့ဟု ယာဉ်ထက်မှ ဆင်းကာ ရေရှိရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၏။ ထိုအရပ်၌ ခြင်္သေ့မတစ်ကောင်သည် ခြင်္သေ့ငယ်ကို မွေးဖွားပြီးနောက် အစာရှာထွက်သွားလေသည်။ မင်းချင်းယောက်ျားသည် ထိုခြင်္သေ့ငယ်ကို မြင်သဖြင့် "မြတ်သောမင်းကြီး... ခြင်္သေ့ငယ်ပါဘုရား" ဟု လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးက "ခြင်္သေ့သည် မည်သူ့ကိုမျှ မကြောက်တတ်ဟု ကြားဖူးသည်" ဟု ဆိုကာ စမ်းသပ်ကြည့်ရှုလိုသဖြင့် စည်တီးခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ပြုစေ၏။ ခြင်္သေ့ငယ်သည် ထိုစည်သံကို ကြားရသော်လည်း ထိုနေရာ၌ပင် ဆက်လက်အိပ်စက်နေ၏။ မင်းကြီးသည် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် စည်တီးစေရာ ထိုခြင်္သေ့ငယ်သည် သုံးကြိမ်မြောက်တွင် ဦးခေါင်းကို မော့ကြည့်၍ ပရိသတ်အလုံးစုံကို လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုပြီးနောက် ထိုနေရာ၌ပင် ပြန်လည်အိပ်စက်သွားပြန်၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် "ဤခြင်္သေ့ငယ်၏ အမိမလာသေးမီ ငါတို့ သွားကြကုန်အံ့" ဟု ဆိုကာ သွားစဉ် "ယနေ့မွေးဖွားစ ဖြစ်သော ခြင်္သေ့ငယ်သည်ပင် ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိ၊ မကြောက်တတ်ပေ။ ငါသည်လည်း ဘယ်သောအခါ၌ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ထိတ်လန့်ခြင်းတရားကို ဖြတ်တောက်ပြီး မထိတ်မလန့် မကြောက်မရွံ့ နေနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုမင်းသည် ထိုအခြင်းအရာကို အာရုံယူလျက် သွားစဉ်တစ်ဖန် တံငါတို့သည် ငါးများကို ဖမ်းယူကာ သစ်ကိုင်းတို့၌ ချည်နှောင်၍ ဖြန့်ခင်းထားသော ကွန်ယက်အတွင်းသို့ လေသည် မငြိမတွယ်ဘဲ လွတ်လွတ်လပ်လပ် တိုက်ခတ်သွားသည်ကို မြင်ပြန်သဖြင့် ထိုအရာကိုလည်း အာရုံပြုကာ "ငါသည်လည်း ဘယ်သောအခါ၌ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိကွန်ယက် သို့မဟုတ် မောဟကွန်ယက်ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး၍ ဤသို့ မငြိမတွယ်ဘဲ သွားနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်တွေးတောတော်မူ၏။

Atha uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇitīre nisinno vātabbhāhatāni padumāni onamitvā udakaṃ phusitvā vātavigame puna yathāṭhāne ṭhitāni udakena anupalittāni disvā tampi nimittaṃ aggahesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi yathā etāni udake jātāni udakena anupalittāni tiṭṭhanti, evamevaṃ loke jāto lokena anupalitto tiṭṭheyya’’nti. So punappunaṃ ‘‘yathā sīhavātapadumāni, evaṃ asantasantena asajjamānena anupalittena bhavitabba’’nti cintetvā, rajjaṃ pahāya pabbajitvā, vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

ထိုအခါ (ဗာရာဏသီမင်းသည်) ဥယျာဉ်သို့ သွားရောက်၍ ကျောက်ဖျာအပြင်ရှိသော ရေကန်အနား၌ ထိုင်နေစဉ် လေတိုက်ခတ်သဖြင့် အောက်သို့ညွတ်၍ ရေနှင့် ထိမိပြီးနောက် လေငြိမ်သွားသောအခါ ရေမလိမ်းကျံဘဲ မူလအတိုင်း ပြန်လည် တည်ရှိနေသော ကြာပဒုမ္မာတို့ကို မြင်၍ ထိုအခြင်းအရာကို အာရုံယူကာ “ဤကြာပဒုမ္မာတို့သည် ရေ၌ ပေါက်ဖွားသော်လည်း ရေဖြင့် မလိမ်းကျံဘဲ တည်နေသကဲ့သို့ ငါသည်လည်း ဘယ်သောအခါ၌ လောက၌ မွေးဖွားသော်လည်း လောကဓံတရားတို့ဖြင့် မလိမ်းကျံဘဲ တည်နေနိုင်ပါအံ့နည်း” ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုမင်းသည် “ခြင်္သေ့၊ လေ၊ ကြာပဒုမ္မာတို့ကဲ့သို့ ငါသည်လည်း မထိတ်လန့်၊ မငြိတွယ်၊ မလိမ်းကျံဘဲ နေရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟု အဖန်ဖန် ကြံစည်ပြီးလျှင် မင်းအဖြစ်ကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုကာ ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Sīhova saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṃva toyena alippamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ခြင်္သေ့သည် အသံတို့၌ မထိတ်လန့်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေသည် ပိုက်ကွန်၌ မငြိတွယ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြာပဒုမ္မာသည် ရေဖြင့် မလိမ်းကျံသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ (ထို့အတူ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မောဟတို့ဖြင့်) မလိမ်းကျံဘဲ ကြံ့ချိုနှင့်တူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။”

Tattha sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, kesarasīhoti. Kesarasīho tesaṃ aggamakkhāyati. Sova idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena anekavidho, padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃkiñci padumañca vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso attasinehena hoti, attasineho ca taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena [Pg.114] hoti, so ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti, vipassanāya, avijjāya. Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīhova saddesu aniccādīsu asantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ lobhasampayuttaṃ eva diṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno. Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhi, vipassanā paññāti. Evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti. Tattha sīlakkhandhena surato hoti. So sīhova saddesu āghātavatthūsu kujjhitukāmatāya na santasati. Paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

ထိုဂါထာ၌ ‘သီဟော’ ဟူသည်ကား တိဏသီဟ၊ ပဏ္ဍုသီဟ၊ ကာဠသီဟ၊ ကေသရသီဟဟူ၍ ခြင်္သေ့လေးမျိုး ရှိကုန်၏။ ထိုလေးမျိုးတွင် ကေသရသီဟ (ကေသရာဇာခြင်္သေ့မင်း) သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ ထိုကေသရသီဟကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ‘ဝါတော’ လေသည် အရှေ့အရပ်လေ စသည်ဖြင့် များစွာသောအပြားရှိ၏။ ‘ပဒုမံ’ ကြာသည်လည်း အနီအဖြူ စသည်ဖြင့် များစွာသောအပြားရှိ၏။ ထိုလေနှင့်ကြာတို့တွင် အမှတ်မရှိသော မည်သည့်လေ၊ မည်သည့်ကြာမဆို သင့်လျော်သည်သာတည်း။ ထိုစကား၌ မိမိကိုယ်ကို ငဲ့ကွက်တွယ်တာခြင်း (အတ္တသိနေဟ) ကြောင့် ထိတ်လန့်ခြင်း (သန္တာသ) ဖြစ်ရ၏။ ထိုမိမိကိုယ်ကို ငဲ့ကွက်ခြင်းသည် တဏှာ၏ လိမ်းကျံခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုတဏှာသည်လည်း ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော လောဘ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိနှင့်မယှဉ်သော လောဘကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုလောဘသည်လည်း တဏှာသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုတဏှာ၌ ငြိတွယ်ခြင်းသည်ကား ဆင်ခြင်တုံတရား ကင်းမဲ့သူအား မောဟကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုမောဟသည်လည်း အဝိဇ္ဇာပင်တည်း။ ထိုတရားတို့တွင် သမထဖြင့် တဏှာကို ပယ်ရ၏၊ ဝိပဿနာဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ပယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် သမထဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ငဲ့ကွက်တွယ်တာခြင်းကို ပယ်ဖျက်၍ ခြင်္သေ့သည် အသံတို့၌ မထိတ်လန့်သကဲ့သို့၊ အနိစ္စစသော တရားတို့၌ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ၊ ဝိပဿနာပညာဖြင့် မောဟကိုပယ်၍ လေသည် ပိုက်ကွန်၌ မငြိတွယ်သကဲ့သို့ ခန္ဓာ၊ အာယတနစသော တရားတို့၌ မငြိမစွန်းဘဲ၊ သမထဖြင့်သာ လောဘနှင့် လောဘနှင့်ယှဉ်သော ဒိဋ္ဌိကို ပယ်၍ ကြာသည် ရေဖြင့် မလိမ်းကျံသကဲ့သို့ အလုံးစုံသော ဘဝစည်းစိမ်တို့၌ လောဘဖြင့် မလိမ်းကျံ မငြိစွန်းဘဲ နေအပ်၏။ ဤနေရာ၌ သမထအား သီလသည် နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏၊ သမထသည် သမာဓိဖြစ်၏၊ ဝိပဿနာသည် ပညာဖြစ်၏။ ဤသို့ သမထနှင့် ဝိပဿနာတရားနှစ်ပါး ပြီးမြောက်သောအခါ သိက္ခာသုံးပါးလည်း ပြီးမြောက်လေတော့၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် သီလက္ခန္ဓာဖြင့် ရဲရင့်သိမ်မွေ့သူ ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ခြင်္သေ့သည် အသံတို့၌ မထိတ်လန့်သကဲ့သို့ စိတ်ဆိုးအမျက်ထွက်လိုသော အာဃာတဝတ္ထုတို့၌ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိပေ။ ပညာက္ခန္ဓာဖြင့် သဘောတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်သဖြင့် လေသည် ပိုက်ကွန်၌ မငြိသကဲ့သို့ ခန္ဓာစသော တရားအပြားတို့၌ ငြိတွယ်ခြင်းမရှိပေ။ သမာဓိက္ခန္ဓာဖြင့် ရာဂကင်းပြီးဖြစ်၍ ကြာသည် ရေဖြင့် မလိမ်းကျံသကဲ့သို့ ရာဂဖြင့် လိမ်းကျံခြင်းမရှိပေ။ ဤသို့ သမထ ဝိပဿနာတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာက္ခန္ဓာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဒေါသ၊ မောဟ၊ လောဘဟူသော အကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့် အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာတို့ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် မထိတ်လန့်ခြင်း၊ မငြိစွန်းခြင်း၊ မလိမ်းကျံခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Asantasantagāthāvaṇṇanā samattā.

အသန္တသန္တဂါထာအဖွင့် ပြီး၏။

72. Sīho yathāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā paccantaṃ kuppitaṃ vūpasametuṃ gāmānugāmimaggaṃ chaḍḍetvā, ujuṃ aṭavimaggaṃ gahetvā, mahatiyā senāya gacchati. Tena ca samayena aññatarasmiṃ pabbatapāde sīho bālasūriyātapaṃ tappamāno nipanno hoti. Taṃ disvā rājapuriso rañño ārocesi. Rājā ‘‘sīho kira saddena na santasatī’’ti bherisaṅkhapaṇavādīhi saddaṃ kārāpesi. Sīho tatheva nipajji. Dutiyampi kārāpesi. Sīho tatheva nipajji. Tatiyampi kārāpesi. Sīho ‘‘mama paṭisattu atthī’’ti catūhi pādehi suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhahitvā sīhanādaṃ nadi. Taṃ sutvāva hatthārohādayo hatthiādīhi orohitvā tiṇagahanāni paviṭṭhā, hatthiassagaṇā disāvidisā palātā. Rañño hatthīpi rājānaṃ gahetvā vanagahanāni pothayamāno palāyi. So taṃ sandhāretuṃ asakkonto rukkhasākhāya olambitvā[Pg.115], pathaviṃ patitvā, ekapadikamaggena gacchanto paccekabuddhānaṃ vasanaṭṭhānaṃ pāpuṇitvā tattha paccekabuddhe pucchi – ‘‘api, bhante, saddamassutthā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kassa saddaṃ, bhante’’ti? ‘‘Paṭhamaṃ bherisaṅkhādīnaṃ, pacchā sīhassā’’ti. ‘‘Na bhāyittha, bhante’’ti? ‘‘Na mayaṃ, mahārāja, kassaci saddassa bhāyāmā’’ti. ‘‘Sakkā pana, bhante, mayhampi edisaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkā, mahārāja, sace pabbajasī’’ti. ‘‘Pabbajāmi, bhante’’ti. Tato naṃ pabbājetvā pubbe vuttanayeneva ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. Sopi pubbe vuttanayeneva vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၇၂. ‘သီဟော ယထာ’ ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ကြားသိရသည်မှာ ဗာရာဏသီမင်းတစ်ပါးသည် တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနေသော ပစ္စန္တရစ်နယ်ခြားအရပ်ကို ငြိမ်းအေးစေရန် ရွာစဉ်အတိုင်း သွားသောလမ်းကို စွန့်၍ တောလမ်းအတိုင်း ဖြောင့်ဖြောင့်ဖြတ်လျက် များပြားလှစွာသော စစ်တပ်ကြီးဖြင့် ချီတက်လေ၏။ ထိုအခါ တစ်ခုသော တောင်ခြေရင်း၌ ခြင်္သေ့တစ်ကောင်သည် နံနက်ခင်း နေပူစာလှုံလျက် ဝပ်နေ၏။ ထိုခြင်္သေ့ကို မြင်လျှင် မင်းချင်းယောက်ျားသည် မင်းကြီးအား လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးသည် “ခြင်္သေ့သည် အသံကြောင့် မထိတ်လန့်တတ်ဟု ကြားဖူးသည်” ဟု ဆိုကာ စည်၊ ခရုသင်း၊ မောင်းတီးသံစသော အသံအမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ်စေ၏။ ခြင်္သေ့သည် ထိုနေရာ၌ပင် ဝပ်မြဲဝပ်နေ၏။ နှစ်ကြိမ်မြောက်လည်း အသံပြုစေပြန်၏။ ခြင်္သေ့သည် ထိုနေရာ၌ပင် ဝပ်နေ၏။ သုံးကြိမ်မြောက်လည်း အသံပြုစေပြန်၏။ ထိုအခါ ခြင်္သေ့သည် “ငါ၏ ရန်သူရှိနေပြီ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ခြေလေးချောင်းကို မြေ၌ ကောင်းစွာ အခိုင်အမာရပ်တည်စေပြီးလျှင် ကေသရာဇာ ခြင်္သေ့မင်း၏ ဟောက်သံကို ဟောက်လေ၏။ ထိုဟောက်သံကို ကြားရရုံမျှဖြင့် ဆင်စီးသူရဲ အစရှိသော စစ်သည်တို့သည် ဆင်စသော ယာဉ်တို့မှ ဆင်းသက်ကာ မြက်ချုံပုတ်တို့အတွင်းသို့ ပြေးဝင်ပုန်းအောင်းကြကုန်၏။ ဆင်အုပ်၊ မြင်းအုပ်တို့သည်လည်း အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ မင်းကြီး၏ ဆင်သည်လည်း မင်းကြီးကို တင်ဆောင်ကာ တောချုံပုတ်တို့ကို ရိုက်ခတ်တိုက်မိလျက် ထွက်ပြေးလေ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုဆင်ကို မထိန်းနိုင်တော့သဖြင့် သစ်ကိုင်းကို လှမ်းကိုင်တွဲလွှဲခို၍ မြေသို့ သက်ဆင်းပြီးလျှင် ခြေကျင်လမ်းတည်းဟူသော တစ်ယောက်သွားလမ်းဖြင့် သွားရာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိသွားလေ၏။ ထိုအရပ်၌ မင်းကြီးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို “အရှင်ဘုရားတို့၊ အသံကို ကြားတော်မူကြပါသလော” ဟု မေးလျှောက်၏။ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ အေး... ငါတို့ ကြားရကုန်၏” ဟု ပြန်လည်မိန့်ကြားသော်၊ “အရှင်ဘုရားတို့၊ မည်သည့်အသံကို ကြားတော်မူသနည်း” ဟု မေးလျှောက်ပြန်၏။ “ရှေးဦးစွာ စည်၊ ခရုသင်း စသည်တို့၏အသံကို ကြားရပြီး၊ နောက်မှ ခြင်္သေ့ဟောက်သံကို ကြားရ၏” ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရားတို့၊ ခြင်္သေ့သံကို မကြောက်ကြပါသလော” ဟု မေးလျှောက်ရာ၊ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ငါတို့သည် မည်သည့်သတ္တဝါ၏ အသံကိုမျှ မကြောက်ကြကုန်” ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ်အားလည်း ဤသို့ မကြောက်မရွံ့သောသဘော ဖြစ်စေရန် ပြုလုပ်နိုင်ပါမည်လော” ဟု မေးလျှောက်ရာ၊ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင်မင်းကြီးသည် အကယ်၍ ရဟန်းပြုပါက ဖြစ်နိုင်ပါ၏” ဟု မိန့်ကြားတော်မူသော်၊ “အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ် ရဟန်းပြုပါအံ့” ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုနောက်မှ မင်းကြီးကို ရဟန်းပြုပေး၍ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် အာဘိသမာစာရိကဝတ်ကို ကျင့်သုံးစေကုန်၏။ ထိုဗာရာဏသီမင်းသည်လည်း ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သည်ရှိသော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“အစွယ်လျှင် အားအစွမ်းရှိသဖြင့် သားတို့၏မင်းဖြစ်သော ခြင်္သေ့သည် အခြားသော သားတိရစ္ဆာန်တို့ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍ လှည့်လည်ကျက်စားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ (ပညာလျှင် အစွယ်အစွမ်းရှိသော ရဟန်းသည်) ဆိတ်ငြိမ်သော သေနာသနတို့ကို မှီဝဲရာ၏။ ကြံ့ချိုနှင့်တူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။”

Tattha sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti, ubhayaṃ cārīsaddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti tattha pasayha niggahetvā caraṇena pasayhacārī, abhibhavitvā, santāsetvā, vasīkatvā, caraṇena abhibhuyyacārī. Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī. Tattha sace koci vadeyya – ‘‘kiṃ pasayha abhibhuyya cārī’’ti, tato migānanti sāmivacanaṃ upayogavacanaṃ katvā ‘‘mige pasayha abhibhuyya cārī’’ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

ထိုဂါထာ၌ နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘သီဟ’ (ခြင်္သေ့) ဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ ကေသရသီဟကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ အစွယ်ဟုဆိုအပ်သော အားအစွမ်းရှိသောကြောင့် ‘ဒါဌဗလီ’ ဟု ခေါ်၏။ ‘ပသယှ အဘိဘုယျ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးလုံးကို ‘စာရီ’ သဒ္ဒါနှင့် တွဲဖက်၍ ‘ပသယှစာရီ’၊ ‘အဘိဘုယျစာရီ’ ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ထိုစကား၌ မိမိ၏အစွမ်းဖြင့် နှိပ်စက်ချုပ်ကိုင်၍ ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် ‘ပသယှစာရီ’ ဟုလည်းကောင်း၊ လွှမ်းမိုး၍၊ ထိတ်လန့်စေ၍၊ အလိုသို့ ပါစေ၍ ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် ‘အဘိဘုယျစာရီ’ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်၏။ ထိုခြင်္သေ့သည် ကိုယ်အားဖြင့် နှိပ်စက်၍ ကျင့်လေ့ရှိ၏ (ပသယှစာရီ)၊ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ ကျင့်လေ့ရှိ၏ (အဘိဘုယျစာရီ)။ ထိုစကား၌ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်က “အဘယ်အရာကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍ ကျင့်သနည်း” ဟု မေးခဲ့မူ၊ ‘မိဂါနံ’ ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ဒုတိယာဝိဘတ်အနက်ပြု၍ “သားတကာတို့ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍ ကျင့်၏” ဟု ပြန်လည်ဖြေဆိုအပ်၏။ ‘ပန္တာနိ’ ဟူသည် ဝေးကွာသော အရပ်တို့ကို ဆိုလို၏။ ‘သေနာသနာနိ’ ဟူသည် နေထိုင်ရာ အရပ်တို့ကို ဆိုလို၏။ ကြွင်းသောအနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိနိုင်သောကြောင့် အကျယ်မချဲ့တော့ပြီ။

Dāṭhabalīgāthāvaṇṇanā samattā.

ဒါဌဗလိဂါထာအဖွင့် ပြီး၏။

73. Mettaṃ upekkhanti kā uppatti? Aññataro kira rājā mettādijhānalābhī ahosi. So ‘‘jhānasukhantarāyakaraṃ rajja’’nti jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā, imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၇၃. ‘မေတ္တံ ဥပေက္ခံ’ ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ကြားသိရသည်မှာ မင်းတစ်ပါးသည် မေတ္တာဈာန် စသည်တို့ကို ရရှိထားသူ ဖြစ်၏။ ထိုမင်းသည် “မင်းအဖြစ်သည် ဈာန်ချမ်းသာအား အန္တရာယ်ပြုတတ်၏” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဈာန်တရားကို အစဉ်စောင့်ရှောက်ရန် မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

Mettaṃ [Pg.116] upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle;

Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“သင့်လျော်သောအခါ၌ မေတ္တာ၊ ဥပေက္ခာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာနှင့် လွတ်မြောက်ခြင်း (ဈာန်ဝိမုတ္တိ) တရားတို့ကို မှီဝဲလျက်၊ အလုံးစုံသော လောကနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မပြုဘဲ ကြံ့ချိုနှင့်တူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏။”

Tattha ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā nayena hitasukhupanayanakāmatā mettā. ‘‘Aho vata imamhā dukkhā vimucceyyu’’ntiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. ‘‘Modanti vata bhonto sattā modanti sādhu suṭṭhū’’tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā. ‘‘Paññāyissanti sakena kammenā’’ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā, muditā pacchā. Vimuttinti catassopi hi etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ ‘‘mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ, vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle’’ti.

ထိုဂါထာ၌ “အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေကုန်သတည်း” အစရှိသော နည်းဖြင့် စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးလိုသော အလိုရှိသည်၏အဖြစ်သည် မေတ္တာမည်၏။ “အော်... သတ္တဝါတို့သည် ဤဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ကြပါမူကား ကောင်းလေစွ” အစရှိသော နည်းဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက်လိုသော အလိုရှိသည်၏အဖြစ်သည် ကရုဏာမည်၏။ “အို... သတ္တဝါတို့သည် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်စွတကား၊ သတ္တဝါတို့သည် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏၊ ကောင်းလေစွ” အစရှိသော နည်းဖြင့် စီးပွားချမ်းသာနှင့် မကွေကွင်းလိုသော အလိုရှိသည်၏အဖြစ်သည် မုဒိတာမည်၏။ “သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့ပြုအပ်သော ကံအတိုင်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့” ဟု ဆင်းရဲချမ်းသာတို့၌ လျစ်လျူရှုသော အဖြစ်သည် ဥပေက္ခာမည်၏။ ဂါထာဖွဲ့ဆိုရန် လွယ်ကူစေခြင်းအကျိုးငှာ အစဉ်မဟုတ်ဘဲ မေတ္တာကို ဆိုပြီးနောက် ဥပေက္ခာကို ဆိုအပ်၏၊ မုဒိတာကိုမူ နောက်မှ ဆိုအပ်၏။ “ဝိမုတ္တိ” ဟူသည် ထိုလေးပါးသော တရားတို့သည် မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိမည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “မေတ္တာ၊ ဥပေက္ခာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ ဟူသော ဝိမုတ္တိတရားတို့ကို လျော်ကန်သော အခါ၌ မှီဝဲပွားများသူသည်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena, upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya muditaṃ, tato itarato vā nippītikajhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamāno ‘‘kāle āsevamāno’’ti vuccati, āsevituṃ phāsukāle vā. Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno. Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Sattesu ca virodhabhūto paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbena lokena avirujjhamāno’’ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana mettādikathā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 251) vuttā. Sesaṃ pubbavuttasadisamevāti.

ထိုစကား၌ “အာသေဝမာနော (မှီဝဲပွားများသူ)” ဟူသည်မှာ (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာဟူသော) သုံးပါးသောတရားတို့ကို တိကဈာန်၊ စတုက္ကဈာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပေက္ခာကို စတုတ္ထဈာန်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပွားများစေသူကို ဆိုလိုသည်။ “ကာလေ (အခါ၌)” ဟူသည် မေတ္တာကို မှီဝဲပြီးနောက် ထိုဈာန်မှထ၍ ကရုဏာကို မှီဝဲပွားများလျက်၊ ကရုဏာမှထ၍ မုဒိတာကို မှီဝဲပွားများလျက်၊ ထိုမုဒိတာမှသော်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် ပီတိမရှိသော အခြားဈာန်မှသော်လည်းကောင်း ထ၍ ဥပေက္ခာကို မှီဝဲပွားများသောကြောင့် “လျော်ကန်သောအခါ၌ မှီဝဲပွားများသူ” ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် မှီဝဲပွားများရန် သင့်လျော်သော အခါ၌ ဖြစ်၏။ “သဗ္ဗေန လောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနော (လောကအားလုံးနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ)” ဟူသည် အရပ်ဆယ်မျက်နှာရှိ အလုံးစုံသော သတ္တလောကနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ နေခြင်း ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် မေတ္တာအစရှိသော တရားတို့ကို ပွားများအပ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် မရှိကုန်။ သတ္တဝါတို့၌လည်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဒေါသသည် ငြိမ်းအေး၏။ ထို့ကြောင့် “လောကအားလုံးနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကျယ်အားဖြင့်မူ မေတ္တာအစရှိသော တရားတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာဖြစ်သော အဋ္ဌသာလိနီ၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာလျှင်တည်း။

Appamaññāgāthāvaṇṇanā samattā.

အပ္မညာဂါထာ၏ အဖွင့်ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

74. Rāgañca dosañcāti kā uppatti? Rājagahaṃ kira upanissāya mātaṅgo nāma paccekabuddho viharati sabbapacchimo paccekabuddhānaṃ. Atha amhākaṃ bodhisatte uppanne devatāyo bodhisattassa pūjanatthāya āgacchantiyo taṃ disvā ‘‘mārisā, mārisā, buddho loke uppanno’’ti bhaṇiṃsu[Pg.117]. So nirodhā vuṭṭhahanto taṃ saddaṃ sutvā, attano ca jīvitakkhayaṃ disvā, himavante mahāpapāto nāma pabbato paccekabuddhānaṃ parinibbānaṭṭhānaṃ, tattha ākāsena gantvā pubbe parinibbutapaccekabuddhassa aṭṭhisaṅghātaṃ papāte pakkhipitvā, silātale nisīditvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၇၄. “ရာဂဉ္စ ဒေါသဉ္စ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ အကြောင်းဥပတ္တိကား အဘယ်နည်း။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို အမှီပြု၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ နောက်ဆုံးဖြစ်သော မာတင်္ဂအမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုစဉ် ငါတို့၏ လောင်းလျာဘုရားအလောင်းတော် ပေါ်ထွန်းသောအခါ ပူဇော်ရန်လာကြကုန်သော နတ်သမီးတို့သည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်၍ “အရှင်တို့... လောက၌ ဘုရားပွင့်တော်မူပြီ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် နိရောဓသမာပတ်မှ ထတော်မူစဉ် ထိုအသံကို ကြား၍ မိမိ၏ အသက်ဇီဝိတ ကုန်ဆုံးတော့မည်ကို မြင်တော်မူသဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ အရပ်ဖြစ်သော ဟိမဝန္တာတောရှိ “မဟာပပါတ” အမည်ရှိသော တောင်သို့ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွတော်မူ၏။ ထိုအရပ်၌ ရှေးက ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ အရိုးစုကို ချောက်ထဲသို့ ချပစ်ကာ ကျောက်ဖျာထက်၌ သီတင်းသုံးလျက် ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni;

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ရာဂ၊ ဒေါသနှင့် မောဟကို ပယ်ဖျောက်၍ သံယောဇဉ်တို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးလျှင်၊ အသက်ဇီဝိတ ကုန်ဆုံးခြင်း၌ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ ခဏ္ဍသဏ္ဌာန်ရှိသော ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ရာ၏။”

Tattha rāgadosamohā uragasutte vuttā. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni. Tāni ca tena tena maggena sandālayitvā. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati cuticittassa paribhedo, tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti. Ettāvatā sopādisesaṃ nibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti.

ထိုဂါထာ၌ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို ဥရဂသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ။ သံယောဇဉ်ဟူသည် ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသံယောဇဉ်တို့ကိုလည်း ထိုထိုသော မဂ်ဖြင့် ဖျက်ဆီး၍။ “အသက်ဇီဝိတ ကုန်ဆုံးခြင်း၌ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ” ဟူရာ၌ စုတိစိတ်၏ ပျက်စီးခြင်းကို အသက်ဇီဝိတ ကုန်ဆုံးခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအသက်ဇီဝိတ ကုန်ဆုံးခြင်း၌ အသက်ရှင်မှုအပေါ် တွယ်တာတပ်မက်သော တဏှာကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဟု ဆိုအပ်၏။ ဤမျှလောက်သော စကားဖြင့် မိမိ၏ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ပြတော်မူ၍ ဂါထာ၏အဆုံး၌ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူ၏။ ဤကား ဇီဝိတသင်္ခယဂါထာ၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Jīvitasaṅkhayagāthāvaṇṇanā samattā.

ဇီဝိတသင်္ခယဂါထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

75. Bhajantīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā ādigāthāya vuttappakārameva phītaṃ rajjaṃ samanusāsati. Tassa kharo ābādho uppajji, dukkhā vedanā vattanti. Vīsatisahassitthiyo parivāretvā hatthapādasambāhanādīni karonti. Amaccā ‘‘na dānāyaṃ rājā jīvissati, handa mayaṃ attano saraṇaṃ gavesāmā’’ti cintetvā aññassa rañño santikaṃ gantvā upaṭṭhānaṃ yāciṃsu. Te tattha upaṭṭhahantiyeva, na kiñci labhanti. Rājāpi ābādhā vuṭṭhahitvā pucchi ‘‘itthannāmo ca itthannāmo ca kuhi’’nti? Tato taṃ pavattiṃ sutvā sīsaṃ cāletvā tuṇhī ahosi. Tepi amaccā ‘‘rājā vuṭṭhito’’ti sutvā tattha kiñci alabhamānā paramena pārijuññena samannāgatā punadeva āgantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Tena ca raññā ‘‘kuhiṃ, tātā, tumhe gatā’’ti vuttā āhaṃsu – ‘‘devaṃ dubbalaṃ disvā ājīvikabhayenamhā asukaṃ nāma janapadaṃ gatā’’ti. Rājā [Pg.118] sīsaṃ cāletvā cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ ime vīmaṃseyyaṃ, kiṃ punapi evaṃ kareyyuṃ no’’ti? So pubbe ābādhikarogena phuṭṭho viya bāḷhavedanaṃ attānaṃ dassento gilānālayaṃ akāsi. Itthiyo samparivāretvā pubbasadisameva sabbaṃ akaṃsu. Tepi amaccā tatheva puna bahutaraṃ janaṃ gahetvā pakkamiṃsu. Evaṃ rājā yāvatatiyaṃ sabbaṃ pubbasadisaṃ akāsi. Tepi tatheva pakkamiṃsu. Tato catutthampi te āgate disvā ‘‘aho ime dukkaraṃ akaṃsu, ye maṃ byādhitaṃ pahāya anapekkhā pakkamiṃsū’’ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi –

၇၅. “ဘဇန္တိ” ဟူသော ဂါထာ၏ အကြောင်းဥပတ္တိကား အဘယ်နည်း။ ဗာရာဏသီပြည်၌ တစ်ဦးသော မင်းသည် အစဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍ ဝပြောလှသော ထိုမင်းအဖြစ်ကို အစဉ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်စီရင်၏။ ထိုမင်းအား ကြမ်းတန်းပြင်းထန်သော အနာရောဂါသည် ဖြစ်ပွား၍ ပြင်းစွာသော ဒုက္ခဝေဒနာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ နှစ်သောင်းသော မိန်းမတို့သည် ဝန်းရံလျက် လက်ခြေဆုပ်နယ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုကြကုန်၏။ အမတ်တို့သည် “ယခုအခါ ဤမင်းသည် အသက်ရှင်တော့မည်မဟုတ်၊ ယခု ငါတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုးကွယ်ရာကို ရှာဖွေကြကုန်အံ့” ဟု ကြံစည်လျက် အခြားမင်းတစ်ပါး၏ အထံသို့ သွား၍ ခစားခွင့်ပြုရန် တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ထိုအမတ်တို့သည် ထိုမင်းထံ၌ ခစားကြသော်လည်း တစုံတခုသော ဆုလာဘ်သပ္ပါယကိုမျှ မရကြကုန်။ မင်းကြီးသည်လည်း အနာရောဂါမှ သက်သာရာရ၍ “ဤမည်သော အမတ်နှင့် ထိုမည်သော အမတ်တို့သည် အဘယ်မှာနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ ထိုအခါ အကြောင်းစုံကို ကြားသိရသဖြင့် ဦးခေါင်းကို လှုပ်ယမ်းကာ ဆိတ်ဆိတ်သာ နေတော်မူ၏။ ထိုအမတ်တို့သည်လည်း “မင်းကြီးသည် အနာမှ ထမြောက်တော်မူပြီ” ဟု ကြား၍ ထိုဒုတိယမင်းထံ၌ တစုံတခုသော ဆုလာဘ်ကိုမျှ မရကြသဖြင့် အလွန်တရာ ဆုံးရှုံးပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြလျက် တဖန်ပြန်လာကြပြီး မင်းကြီးကို ရှိခိုးကာ လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ရပ်နေကြကုန်၏။ ထိုအမတ်တို့ကို မင်းကြီးက “အို အမတ်တို့... သင်တို့သည် အဘယ်အရပ်သို့ သွားကြသနည်း” ဟု မေးမြန်းသော် “အရှင်မင်းကြီး အားနည်းတော်မူသည်ကို မြင်ရသဖြင့် အသက်မွေးမှုအတွက် ကြောက်ရွံ့ကြသောကြောင့် ကျွန်တော်မျိုးတို့သည် ထိုထိုသော ဇနပုဒ်သို့ သွားခဲ့ကြပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ဦးခေါင်းလှုပ်၍ “ငါသည် ဤအမတ်တို့ကို စုံစမ်းရမူ ကောင်းအံ့၊ တဖန် ထို့အတူ ပြုကြဦးမည်လော သို့မဟုတ် မပြုဘဲ နေကြမည်လော” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုမင်းသည် ရှေးကကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော အနာရောဂါ နှိပ်စက်သကဲ့သို့ ပြင်းစွာသော ဝေဒနာရှိသော မိမိကိုယ်ကို ပြလျက် ဖျားနာဟန်ဆောင်ကာ လျောင်းစက်နေ၏။ မိန်းမတို့သည်လည်း ဝန်းရံလျက် ရှေးနည်းတူပင် ပြုစုကြ၏။ ထိုအမတ်တို့သည်လည်း ရှေးနည်းတူပင် တဖန် လူအများအပြားကို ခေါ်ဆောင်၍ သွားကြပြန်၏။ ဤသို့လျှင် မင်းကြီးသည် သုံးကြိမ်မြောက်အောင် အလုံးစုံကို ရှေးနှင့်တူစွာ ပြုတော်မူ၏။ ထိုအမတ်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် သွားကြပြန်၏။ ထို့နောက် လေးကြိမ်မြောက်၌ ပြန်လာကြသည်ကို မြင်၍ “အော်... ဤအမတ်တို့သည် ပြုခဲသောအမှုကို ပြုကြပေစွတကား၊ ငါ့ကို အနာနှိပ်စက်နေစဉ် စွန့်ပစ်၍ တစုံတရာ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ သွားကြလေကုန်ဘိ၏” ဟု ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ခြင်း ဖြစ်ကာ မင်းအဖြစ်ကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုပြီး ဝိပဿနာတရားကို ပွားများအားထုတ်သဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုကာ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;

Attaṭṭhapaññā asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“လူတို့သည် အကျိုးစီးပွားဟူသော အကြောင်းကြောင့်သာ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏၊ မှီဝဲကြကုန်၏။ အကြောင်းမရှိဘဲ ပေါင်းသင်းသော မိတ်ဆွေကောင်းကို ယနေ့ခေတ်၌ ရခဲလှ၏။ လူတို့သည် မိမိအကျိုးကိုသာ သိတတ်သော ပညာရှိကြကုန်၏၊ မစင်ကြယ်ကြကုန်။ သို့ဖြစ်၍ ခဏ္ဍသဏ္ဌာန်ရှိသော ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်ရာ၏။”

Tattha bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti. Sevantīti añjalikammādīhi kiṃ kārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva nesaṃ kāraṇaṃ, atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ –

ထိုဂါထာ၌ “ဘဇန္တိ” ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် တွယ်ကပ်လျက် ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ “သေဝန္တိ” ဟူသည် လက်အုပ်ချခြင်းစသည်တို့ကို ပြု၍ “အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း” ဟု တဖန် နားထောင်သော အမူအရာဖြင့် ပြုစုလုပ်ကျွေးကြကုန်၏။ “ကာရဏတ္ထာ” ဟူသည် ထိုသူတို့အား အကျိုးစီးပွားဟူသော အကြောင်းရှိကုန်၏၊ ဆည်းကပ်ခြင်း၊ မှီဝဲခြင်းတို့၌ အခြားအကြောင်းမရှိ၊ မိမိတို့၏ အကျိုးစီးပွားသည်သာ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မိမိအကျိုးအတွက်သာ မှီဝဲကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “နိက္ကာရဏာ ဒုလ္လဘာ အဇ္ဇ မိတ္တာ” ဟူသည် “ဤသူ့ထံမှ ငါတို့ တစုံတခု ရကြကုန်လတ္တံ့” ဟု ဤသို့ မိမိရရှိမည့် အကျိုးစီးပွားဟူသော အကြောင်းမရှိသော (အလိုမရှိဘဲ စင်စစ်ပေါင်းသင်းသော) မိတ်ဆွေမျိုးကို ယနေ့ခေတ်၌ ရခဲလှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား—

‘‘Upakāro ca yo mitto,Sukhe dukkhe ca yo sakhā;

Atthakkhāyī ca yo mitto,Yo ca mittānukampako’’ti. (dī. ni. 3.265) –

“အကြင်သူသည် အကူအညီပေးတတ်သော မိတ်ဆွေလည်း ဖြစ်၏၊ အကြင်သူသည် ချမ်းသာဆင်းရဲ၌ အတူတူဖြစ်သော မိတ်ဆွေလည်း ဖြစ်၏၊ အကြင်သူသည် စီးပွားချမ်းသာကို ညွှန်ပြတတ်သော မိတ်ဆွေလည်း ဖြစ်၏၊ အကြင်သူသည် မိတ်ဆွေကို သနားစောင့်ရှောက်တတ်သော မိတ်ဆွေလည်း ဖြစ်၏။”

Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attani ṭhitā etesaṃ paññā, attānaṃyeva olokenti, na aññanti attaṭṭhapaññā. Diṭṭhatthapaññāti ayampi kira porāṇapāṭho, sampati diṭṭhiyeva atthe etesaṃ paññā, āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti. Asucīti [Pg.119] asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatā. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbanti.

ဤသို့ ဆိုအပ်သော မြတ်သော အဆွေခင်ပွန်း၏ အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ထိုအဆွေခင်ပွန်းကောင်းတို့ကို ယနေ့ခေတ်၌ အလွန်ရခဲလှ၏။ ထိုသူတို့အား မိမိ၌ တည်သော ပညာသာလျှင် ရှိ၏၊ မိမိကိုယ်ကိုသာလျှင် ကြည့်ရှုကြပြီး သူတစ်ပါးကို မကြည့်ရှုကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် မိမိအကျိုးကိုသာ ကြည့်သော ပညာရှိသူ (အတ္တတ္ထပညာ) မည်ကုန်၏။ 'ဒိဋ္ဌတ္ထပညာ' ဟူသည်လည်း ရှေးပါဌ်ဟောင်း ဖြစ်သတတ်၊ ထိုသူတို့အား ယခုမျက်မှောက်ဘဝ အကျိုး၌သာ ပညာရှိ၍ နောင်အနာဂတ်ဘဝ အကျိုးကို မမျှော်ကိုး၊ မကြည့်ရှုဟူ၍ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'အသုစိ' ဟူသည်ကား မစင်ကြယ် မမြတ်သော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Kāraṇatthagāthāvaṇṇanā samattā.

ကာရဏတ္ထဂါထာ၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Catuttho vaggo niṭṭhito ekādasahi gāthāhi.

တစ်ဆယ့်တစ်ဂါထာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော လေးခုမြောက်သော ဝဂ်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Evametaṃ ekacattālīsagāthāparimāṇaṃ khaggavisāṇasuttaṃ katthacideva vuttena yojanānayena sabbattha yathānurūpaṃ yojetvā anusandhito atthato ca veditabbaṃ. Ativitthārabhayena pana amhehi na sabbattha yojitanti.

ဤသို့ လေးဆယ့်တစ်ဂါထာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဤခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်ကို အချို့သော ဂါထာ၌သာ ဆိုအပ်သော ယောဇနာနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဂါထာတို့၌ သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်၍ အနုသန္ဓေအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ အလွန်ကျယ်လွန်းမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ငါတို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဂါထာပုဒ်တို့၌ (ခဂ္ဂဝိသာဏပုဒ်ကို) ထပ်ကာထပ်ကာ မယှဉ်စပ်ခဲ့ပြီ။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ မည်သော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Suttanipāta-aṭṭhakathāya khaggavisāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ် အဋ္ဌကထာ၌ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ် အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

4. Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā

၄. ကသိဘာရဒွါဇသုတ် အဖွင့်။

Evaṃ me sutanti kasibhāradvājasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavā magadhesu viharanto dakkhiṇāgirismiṃ ekanālāyaṃ brāhmaṇagāme purebhattakiccaṃ pacchābhattakiccanti imesu dvīsu buddhakiccesu purebhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā pacchābhattakiccāvasāne buddhacakkhunā lokaṃ volokento kasibhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate yathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ca ñatvā, tattha gantvā, kathaṃ samuṭṭhāpetvā, imaṃ suttaṃ abhāsi.

“ဧဝံမေသုတံ” ဟူသော ဤသုတ်သည် ကသိဘာရဒွါဇသုတ် ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်းဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားသည် မဂဓတိုင်း၊ ဒက္ခိဏဂိရိအရပ်၊ ဧကနာလအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားရွာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်၊ နံနက်ပိုင်းပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပုရေဘတ္တကိစ္စ) နှင့် ညနေပိုင်းပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စ) တည်းဟူသော ဗုဒ္ဓကိစ္စနှစ်ပါးတို့တွင် ပုရေဘတ္တကိစ္စကို ပြီးစေတော်မူ၍ ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စ၏အဆုံး၌ ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသောအခါ၊ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပနိဿယအခြေခံနှင့် ပြည့်စုံနေသည်ကို မြင်တော်မူ၏။ “ငါသည် ထိုအရပ်သို့ သွားပါက စကားစမြည်ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်၊ ထို့နောက် စကားအဆုံး၌ တရားဒေသနာကို ကြားနာရသဖြင့် ဤပုဏ္ဏားသည် ရဟန်းပြု၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်လိမ့်မည်” ဟု သိတော်မူသဖြင့် ထိုနေရာသို့ ကြွတော်မူကာ စကားစပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်ပေါ်စေပြီးလျှင် ဤသုတ်ကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

Tattha siyā ‘‘katamaṃ buddhānaṃ purebhattakiccaṃ, katamaṃ pacchābhattakicca’’nti? Vuccate – buddho bhagavā pāto eva uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā, tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāya nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, cīvaraṃ pārupitvā, pattamādāya kadāci ekakova kadāci bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati, kadāci pakatiyā, kadāci anekehi [Pg.120] pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ – piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatiyo vātā pathaviṃ sodhenti; valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti. Apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni rathacakkamattāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti, indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrā chabbaṇṇarasmiyo niccharitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni karontiyo ito cito ca vidhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānaṃ kāyūpagāni ca ābharaṇāni, tena saññāṇena manussā jānanti ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, amhākaṃ bhikkhusataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā, āsanaṃ paññāpetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti.

ထိုစကား၌ “မြတ်စွာဘုရားတို့၏ နံနက်ပိုင်းပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပုရေဘတ္တကိစ္စ) သည် အဘယ်နည်း၊ ညနေပိုင်းပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စ) သည် အဘယ်နည်း” ဟု မေးခွန်းထုတ်စရာ ရှိ၏။ ဖြေရသော်— မြတ်စွာဘုရားသည် စောစောကပင် ထတော်မူ၍၊ အလုပ်အကျွေးများကို ချီးမြှောက်ရန်နှင့် ကိုယ်တော်မြတ် ချမ်းသာစွာ သီတင်းသုံးနိုင်ရန်အတွက် မျက်နှာသစ်ခြင်း အစရှိသော ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း ကိစ္စတို့ကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် ဆွမ်းခံချိန်မရောက်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ဆိတ်ငြိမ်သော နေရာတော်၌ သီတင်းသုံးကာ အချိန်ကို လွန်စေတော်မူ၏။ ဆွမ်းခံချိန် ရောက်သောအခါ သင်းပိုင်ကို ပြင်ဝတ်တော်မူ၍၊ ခါးပန်းကို ပတ်တော်မူပြီးလျှင် သင်္ကန်းကို ရုံတော်မူကာ သပိတ်ကို ကိုင်ဆောင်၍ တစ်ခါတစ်ရံ တစ်ပါးတည်းသာလည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက်လည်းကောင်း ဆွမ်းခံရန် ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံးသို့ ကြွတော်မူ၏။ တစ်ခါတစ်ရံ ပုံမှန်အတိုင်း ကြွတော်မူ၍၊ တစ်ခါတစ်ရံ များစွာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာများ ပြသလျက် ကြွတော်မူ၏။ ထိုတန်ခိုးပြာဋိဟာတို့မှာ အဘယ်နည်းဟူမူ— ဆွမ်းခံကြွတော်မူသော လောကနာထ ဘုရားရှင်၏ ရှေ့တော်မှ ကြိုတင်၍ နူးညံ့စွာ တိုက်ခတ်သော လေတို့သည် မြေကြီးကို သုတ်သင်ကြကုန်၏။ တိမ်တိုက်တို့သည် ရေစက်ကလေးများကို ရွာသွန်းလျက် လမ်းပေါ်ရှိ ဖုန်မှုန့်များကို ငြိမ်းစေပြီး အထက်၌ မျက်နှာကြက် (ဗိတာန်) သဖွယ် ကာကွယ်ပေးထားကြကုန်၏။ အခြားသော လေတို့သည် ပန်းပွင့်များကို ဆောင်ယူခဲ့၍ လမ်းခရီး၌ ကြဲဖြန့်ပေးကြကုန်၏။ မြင့်သော မြေပြင်သည် နိမ့်ဆင်းသွား၍ နိမ့်သော မြေပြင်သည် မြင့်တက်လာကာ ခြေလှမ်းချရာ၌ မြေပြင်သည် အမြဲတစေ ညီညွတ်သွား၏။ အတွေ့အထိ ကောင်းမွန်သော ရထားဘီးပမာဏရှိသော ကြာပဒုမ္မာပွင့်တို့သည် ခြေဖဝါးတော်ကို ခံလင့်ကြကုန်၏။ မြို့တံခါးတိုင်၏ အတွင်း၌ လက်ျာခြေတော်ကို ချထားလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ကိုယ်တော်မှ ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်များ ကွန့်မြူးထွက်ပေါ်လာကာ၊ ရွှေရည်များ သွန်းလောင်းထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်သော ကတ္တီပါအဝတ်များ ဖုံးအုပ်ထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်မှတ်ရလျက် ပြာသာဒ်၊ စုလစ်မွန်ချွန်တပ်သော တိုက်အိမ် စသည်တို့ဆီသို့ ဟိုမှသည်မှ ကူးသန်းပြေးလွှား သွားကြကုန်၏။ ဆင်၊ မြင်း၊ ငှက် စသော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့နေရာ၌ ရပ်လျက်ပင် သာယာကြည်နူးဖွယ် အသံများကို ပြုကြကုန်၏။ ထို့အတူ စည်၊ စောင်း စသော တူရိယာများနှင့် လူတို့ ဝတ်ဆင်ထားသော ရတနာတန်ဆာများသည်လည်း အလိုအလျောက် မြည်ဟည်းကြကုန်၏။ ထိုနိမိတ် လက္ခဏာတို့ဖြင့် လူတို့သည် “ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့အရပ်သို့ ဆွမ်းခံကြွလာတော်မူပြီ” ဟု သိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ကောင်းမွန်စွာ ဝတ်စားပြင်ဆင်လျက် နံ့သာပန်း စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်ကာ အိမ်မှ ထွက်၍ လမ်းမသို့ ထွက်ကြပြီးလျှင်၊ မြတ်စွာဘုရားအား နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ရိုသေစွာ ပူဇော်ရှိခိုးကာ “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့အား ရဟန်းဆယ်ပါး ပေးတော်မူပါ၊ ရဟန်းနှစ်ဆယ် ပေးတော်မူပါ၊ ရဟန်းတစ်ရာ ပေးတော်မူပါ” ဟု တောင်းပန်ပြီးလျှင်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်တော်ကို လှမ်းယူကာ၊ နေရာတော်ကို ခင်းကျင်း၍ ရိုသေစွာ ဆွမ်းဖြင့် ဆပ်ကပ်လှူဒါန်းကြကုန်၏။

Bhagavā katabhattakicco tesaṃ santānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamane patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ, keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ tathā tathā janaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ. Yañcettha na vuttaṃ, taṃ brahmāyusutte vuttanayeneva gahetabbaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးစီးသောအခါ၊ ထိုသူတို့၏ စိတ်သန္တာန် (ဉာဏ်အဆင်သင့်မှု) ကို ကြည့်ရှုတော်မူပြီးလျှင်၊ အချို့သောသူတို့သည် သရဏဂုံ၌ တည်ကြစေရန်၊ အချို့သောသူတို့သည် ငါးပါးသီလ၌ တည်ကြစေရန်၊ အချို့သောသူတို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ဖိုလ်၌ တည်ကြစေရန်၊ အချို့သောသူတို့သည် ရဟန်းပြု၍ မြတ်သောဖိုလ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ကြစေရန် စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုထိုသော နည်းလမ်းများဖြင့် လူအပေါင်းအား ချီးမြှောက်တော်မူပြီးလျှင်၊ နေရာတော်မှ ထကာ ကျောင်းတော်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်တော်မူ၏။ ထိုကျောင်းတော်ရှိ ဇရပ်ဝန်း (တန်ဆောင်းဝန်း) ၌ ခင်းကျင်းထားသော မြတ်သော ဘုရားရှင်နေရာတော်တွင် သံဃာတော်များ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စပြီးဆုံးသည်အထိ ငံ့ဆိုင်းတော်မူလျက် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုနောက် ရဟန်းတော်များ ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးဆုံးသောအခါ၊ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သူက မြတ်စွာဘုရားအား ကြားလျှောက်၏။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ကြွဝင်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား နံနက်ပိုင်းပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပုရေဘတ္တကိစ္စ) ပထမပိုင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ မဆိုအပ်သေးသော အချက်များကိုမူ ဗြဟ္မာယုသုတ်၌ ပြဆိုထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ယူအပ်၏။

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā, pāde pakkhāletvā, pādapīṭhe ṭhatvā, bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, buddhuppādo dullabho lokasmiṃ, manussapaṭilābho dullabho, saddhāsampatti dullabhā, pabbajjā dullabhā, saddhammassavanaṃ dullabhaṃ [Pg.121] lokasmi’’nti. Tato bhikkhū bhagavantaṃ vanditvā kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Atha bhagavā bhikkhūnaṃ cariyavasena kammaṭṭhānaṃ deti. Te kammaṭṭhānaṃ uggahetvā, bhagavantaṃ abhivādetvā, attano attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanti; keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo uṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati, tattha jano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ. Atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ နံနက်ပိုင်း ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးစီးတော်မူသောအခါ ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့ စည်းဝေးရာ၌ သော်လည်းကောင်း သီတင်းသုံးတော်မူ၍၊ ခြေတော်တို့ကို ဆေးကြောတော်မူပြီးလျှင် ခြေဆေးအင်းပျဉ်ပေါ်၌ ရပ်တော်မူလျက် ရဟန်းအပေါင်းအား "ရဟန်းတို့၊ မေ့လျော့ခြင်းမရှိဘဲ အပ္ပမာဒတရားနှင့် ပြည့်စုံစေကြကုန်လော။ လောက၌ ဘုရားပွင့်ထွန်းခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ လူ့အဖြစ်ကို ရခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ သူတော်ကောင်းတရားကို နာကြားရခြင်းသည် လောက၌ ရခဲလှ၏" ဟု ဆုံးမဩဝါဒ ပေးတော်မူ၏။ ထို့နောက် ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား စရိုက်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုး၍ မိမိတို့၏ နေရာအရပ်သို့ သွားကြကုန်၏။ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် တောသို့လည်းကောင်း၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် သစ်ပင်ရင်းသို့လည်းကောင်း၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် တောင်စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသို့လည်းကောင်း၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် စတုမဟာရာဇ်နတ်ပြည်သို့လည်းကောင်း... (ပ)... အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ဝသဝတ္တီဘုံသို့လည်းကောင်း ကြွသွားကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ဝင်တော်မူ၍ အကယ်၍ အလိုတော်ရှိပါက လက်ျာနံပါးဖြင့် သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်တုံဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်ဖြစ်၍ အတန်ငယ် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ကျိန်းစက်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ကိုယ်တော် သက်သာရာရပြီးနောက် ထတော်မူ၍ နေ့လယ်ပိုင်း၏ ဒုတိယအဖို့၌ လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ တတိယအဖို့၌ အကြင်ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံးကို မှီ၍ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအရပ်ရှိ လူအပေါင်းတို့သည် နံနက်ပိုင်း၌ အလှူဒါနပေးလှူပြီး၍ မွန်းလွဲသောအခါ ကောင်းစွာ ဝတ်ရုံကြလျက် ပန်းနံ့သာ အစရှိသည်တို့ကို ယူဆောင်ကာ ကျောင်းတော်သို့ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ရောက်ရှိလာသော ပရိသတ်နှင့် လျောက်ပတ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် တရားသဘင်သို့ ကြွတော်မူ၍ ခင်းအပ်သော မြတ်သော ဘုရားရှင်နေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျက် ကာလနှင့်လျော်စွာ၊ အတိုင်းအရှည်နှင့် ညီညွတ်စွာ တရားဟောတော်မူ၏။ ထိုအခါ အချိန်ကို သိတော်မူ၍ ပရိသတ်ကို ပြန်လွှတ်တော်မူ၏။

Tato sace gattāni osiñcitukāmo hoti. Atha buddhāsanā uṭṭhāya upaṭṭhākena udakapaṭiyāditokāsaṃ gantvā, upaṭṭhākahatthato udakasāṭikaṃ gahetvā, nhānakoṭṭhakaṃ pavisati. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññāpeti. Bhagavā gattāni osiñcitvā, surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, uttarāsaṅgaṃ katvā, tattha āgantvā, nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno. Atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento paṭhamaṃ yāmaṃ vītināmeti.

ထို့နောက် အကယ်၍ ကိုယ်တော်ကို ရေချိုးတော်မူရန် အလိုရှိပါက၊ ထိုအခါ ဘုရားရှင်နေရာတော်မှ ထတော်မူ၍ အလုပ်အကျွေးရဟန်း စီရင်အပ်သော ရေချိုးရာအရပ်သို့ ကြွတော်မူလျက် အလုပ်အကျွေးရဟန်း၏ လက်မှ ရေသနုတ်တော်ကို ယူတော်မူ၍ ရေချိုးအိမ်သို့ ဝင်တော်မူ၏။ အလုပ်အကျွေးရဟန်းသည်လည်း ဘုရားရှင်နေရာတော်ကို ယူဆောင်၍ ဂန္ဓကုဋိပရိဝုဏ်၌ ခင်းကျင်း၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေချိုးတော်မူပြီး၍ ကောင်းစွာဆိုးအပ်သော နှစ်ထပ်သင်းပိုင်တော်ကို ဝတ်တော်မူလျက်၊ ခါးပန်းတော်ကို စည်းနှောင်တော်မူ၍၊ ကိုယ်ဝတ်ဧကသီကို တင်တော်မူကာ၊ ထိုနေရာသို့ ကြွတော်မူပြီးလျှင် တစ်ပါးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ အတန်ငယ် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် ထိုထိုအရပ်မှ လာကြကုန်၍ မြတ်စွာဘုရားထံ ခစားရန် ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ပြဿနာကို မေးမြန်းကြကုန်၏၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တောင်းကြကုန်၏၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် တရားနာယူရန် တောင်းပန်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ပြည့်စုံစေတော်မူလျက် ညဉ့်ဦးယံကို လွန်စေတော်မူ၏။

Majjhimayāme sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Tato pacchimayāmaṃ cattāro bhāge katvā ekaṃ bhāgaṃ caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, dutiyabhāgaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti, tatiyabhāgaṃ phalasamāpattiyā vītināmeti, catutthabhāgaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ pavisitvā buddhacakkhunā lokaṃ voloketi apparajakkhamahārajakkhādisattadassanatthaṃ. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

မဇ္ဈိမယံ (သန်းခေါင်ယံ) ၌ စကြဝဠာ တစ်သောင်းလုံးရှိ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အခွင့်ကို ရကြသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ကာ မိမိတို့ အလိုရှိတိုင်း ပြုပြင်အပ်သော အနည်းဆုံး အက္ခရာ လေးလုံးမျှရှိသော ပြဿနာကိုသော်လည်း မေးမြန်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနတ်တို့၏ ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူလျက် သန်းခေါင်ယံကို လွန်စေတော်မူ၏။ ထို့နောက် မိုးသောက်ယံ (ပစ္ဆိမယံ) ကို လေးစု ပြု၍၊ တစ်စုကို စင်္ကြံကြွတော်မူခြင်းဖြင့် ဆောက်တည်တော်မူ၏၊ ဒုတိယအစု၌ ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ဝင်တော်မူ၍ လက်ျာဘက် နံပါးတော်ဖြင့် သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်ဉာဏ်ဖြင့် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ကျိန်းစက်တော်မူ၏၊ တတိယအစုကို ဖလသမာပတ် ဝင်စားတော်မူခြင်းဖြင့် လွန်စေတော်မူ၏၊ စတုတ္ထအစု၌ မဟာကရုဏာ သမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူ၍ ကိလေသာ မြူနည်းသော သတ္တဝါ၊ ကိလေသာ မြူများသော သတ္တဝါ အစရှိသည်တို့ကို မြင်တော်မူခြင်းငှါ ဘုရားရှင်၏ မျက်စိတော် (ဗုဒ္ဓစက္ခု) ဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ ဤသည်ကား မွန်းလွဲပိုင်းမှစ၍ ပြုအပ်သော ကိစ္စ (ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စ) တည်း။

Evamimassa [Pg.122] pacchābhattakiccassa lokavolokanasaṅkhāte catutthabhāgāvasāne buddhadhammasaṅghesu dānasīlauposathakammādīsu ca akatādhikāre katādhikāre ca anupanissayasampanne upanissayasampanne ca satte passituṃ buddhacakkhunā lokaṃ volokento kasibhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate kathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ca ñatvā, tattha gantvā, kathaṃ samuṭṭhāpetvā imaṃ suttamabhāsi.

ဤသို့ လောကကို ကြည့်ရှုခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မွန်းလွဲပိုင်းကိစ္စ၏ စတုတ္ထအစု အဆုံး၌၊ ရတနာသုံးပါးတို့၌ လည်းကောင်း၊ ဒါန သီလ ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်း စသောအမှုတို့၌ လည်းကောင်း၊ ကောင်းမှုကုသိုလ် ဆုတောင်းခြင်း ပြုအပ်၊ မပြုအပ် ကုန်သော သတ္တဝါ၊ ဥပနိဿယအကြောင်းနှင့် ပြည့်စုံ၊ မပြည့်စုံ ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မြင်နိုင်ရန် ဘုရားရှင်မျက်စိတော်ဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသည်ရှိသော်၊ ကသိဘာရဒွါဇ အမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသည်ကို မြင်တော်မူ၏။ မြင်တော်မူ၍ "ထိုလယ်ထွန်ရာအရပ်သို့ ငါသွားသည်ရှိသော် စကားစပ်လျဉ်း၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်။ ထိုသို့ စကားပြောဆိုရခြင်း၏ အဆုံး၌ ဤပုဏ္ဏားသည် တရားဒေသနာကို နာကြားရသဖြင့် ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူကာ ထိုအရပ်သို့ ကြွတော်မူ၍ တရားစကားကို ဖြစ်စေလျက် ဤသုတ်ကို ဟောတော်မူ၏။

Tattha evaṃ me sutantiādi āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle dhammasaṅgītiṃ karontena āyasmatā mahākassapattherena puṭṭhena pañcannaṃ arahantasatānaṃ vuttaṃ, ‘‘ahaṃ, kho, samaṇa kasāmi ca vapāmi cā’’ti kasibhāradvājena vuttaṃ, ‘‘ahampi kho brāhmaṇa kasāmi ca vapāmi cā’’tiādi bhagavatā vuttaṃ. Tadetaṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘kasibhāradvājasutta’’nti vuccati.

ထိုသုတ်၌ "ဧဝံ မေ သုတံ" အစရှိသော စကားကို ပထမသင်္ဂါယနာတင်သော အခါ၌ တရားသင်္ဂါယနာပြုတော်မူသော အရှင်မဟာကဿပမထေရ် မေးမြန်းတော်မူသဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ငါးရာသော ရဟန္တာတို့အား ရွတ်ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၏။ "ရဟန်း၊ ငါသည်လည်း ထွန်လည်းထွန်၏၊ ပျိုးလည်းကြဲ၏" ဟူသော ဤစကားကို ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားက ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၏။ "ပုဏ္ဏား၊ ငါသည်လည်း ထွန်လည်းထွန်၏၊ ပျိုးလည်းကြဲ၏" အစရှိသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားက မိန့်တော်မူအပ်သော စကားဖြစ်၏။ ထိုစကားအားလုံးကို ပေါင်းစပ်၍ "ကသိဘာရဒွါဇသုတ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tattha evanti ayaṃ ākāranidassanāvadhāraṇattho evaṃ-saddo. Ākāratthena hi etena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattehi sakasakabhāsānurūpamupalakkhaṇiyasabhāvaṃ tassa bhagavato vacanaṃ, taṃ sabbākārena ko samattho viññātuṃ; atha, kho, ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena suta’’nti. Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayā evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti. Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ tañca atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti. Me sutanti ettha mayāsaddattho me-saddo, sotadvāraviññāṇattho sutasaddo. Tasmā evaṃ me sutanti evaṃ mayā sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritanti vuttaṃ hoti.

ထိုသုတ်၌ "ဧဝံ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အာကာရ (အခြင်းအရာ) အနက်၊ นိဒဿန (ညွှန်ပြခြင်း) အနက်၊ အဝဓာရဏ (ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) အနက် ရှိ၏။ အာကာရအနက်အားဖြင့် ဤသို့ ပြသနည်းများစွာဖြင့် သိမ်မွေ့သော၊ များစွာသော အလိုတော်ကြောင့် ဖြစ်ထွန်းသော၊ အနက်သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ထူးခြားဆန်းပြားသော ပြာဋိဟာရှိသော၊ တရားအနက် ဒေသနာ ပဋိဝေဓတရားတို့၌ နက်နဲသော၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့ ဘာသာစကားအားလျော်စွာ မှတ်သားအပ်သော သဘောရှိသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဘယ်သူသည် သိခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း။ စင်စစ်သော်ကား "ဤသို့ ငါကြားနာအပ်၏၊ ငါသည်လည်း တစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြားနာအပ်၏" ဟု ပြ၏။ နိဒဿနအနက်အားဖြင့် "ငါသည် ကိုယ်တိုင် ဘုရားဖြစ်သည်မဟုတ်၊ ငါသည် ဤတရားကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်မဟုတ်" ဟု မိမိကိုယ်ကို ကင်းလွတ်စေလိုသဖြင့် "ဤသို့ ငါကြားအပ်၏၊ ငါ၏ ကြားရခြင်းသည် ဤသို့ ဖြစ်၏" ဟု ယခုအခါ၌ ဟောကြားအပ်သော အလုံးစုံသော သုတ်တော်ကို ညွှန်ပြ၏။ အဝဓာရဏအနက်အားဖြင့်မူ "ရဟန်းတို့၊ များစွာသော အကြားအမြင် ရှိကုန်သော၊ လျင်မြန်သော အသိရှိကုန်သော၊ သတိရှိကုန်သော၊ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိကုန်သော၊ အလုပ်အကျွေး ပြုကုန်သော ငါ၏ တပည့်သာဝကတို့တွင် အာနန္ဒာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူသော သဘောနှင့် လျော်ညီစွာ မိမိ၏ ဆောင်စွမ်းနိုင်သော သတ္တိကို ပြလိုသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့အား နာကြားလိုသော ဆန္ဒကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ "ဤသို့ ငါကြားနာ ဆောင်ရွက်အပ်၏၊ ထိုသို့ ဆောင်ရွက်ခြင်းသည်လည်း အနက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မယုတ်မလွန်၊ ဤအတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မမှတ်အပ်" ဟု ပြ၏။ "မေ သုတံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "မေ" သဒ္ဒါသည် "မယာ" (ငါသည်) ဟူသော အနက်ရှိ၏။ "သုတ" သဒ္ဒါသည် သောတဒွါရဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ဧဝံ မေ သုတံ" ဟူသည်ကား "ဤသို့ ငါသည် သောတဝိညာဉ် ရှေ့သွားရှိသော ဝိညာဉ်ဝီထိဖြင့် ဆောင်ရွက် မှတ်သားအပ်၏" ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Ekaṃ [Pg.123] samayanti ekaṃ kālaṃ. Bhagavāti bhāgyavā, bhaggavā, bhattavāti vuttaṃ hoti. Magadhesu viharatīti magadhā nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘magadhā’’ti vuccati. Tasmiṃ magadhesu janapade. Keci pana ‘‘yasmā cetiyarājā musāvādaṃ bhaṇitvā bhūmiṃ pavisanto ‘mā gadhaṃ pavisā’ti vutto, yasmā vā taṃ rājānaṃ maggantā bhūmiṃ khanantā purisā ‘mā gadhaṃ karothā’ti vuttā, tasmā magadhā’’ti evamādīhi nayehi bahudhā papañcenti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbanti. Viharatīti ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati, pavattetīti vuttaṃ hoti. Dibbabrahmaariyavihārehi vā sattānaṃ vividhaṃ hitaṃ haratīti viharati. Haratīti upasaṃharati, upaneti, janeti, uppādetīti vuttaṃ hoti. Tathā hi yadā sattā kāmesu vippaṭipajjanti, tadā kira bhagavā dibbena vihārena viharati tesaṃ alobhakusalamūluppādanatthaṃ – ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā kāmesu virajjeyyu’’nti. Yadā pana issariyatthaṃ sattesu vippaṭipajjanti, tadā brahmavihārena viharati tesaṃ adosakusalamūluppādanatthaṃ – ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā adosena dosaṃ vūpasameyyu’’nti. Yadā pana pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ vivadanti, tadā ariyavihārena viharati tesaṃ amohakusalamūluppādanatthaṃ – ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā amohena mohaṃ vūpasameyyu’’nti. Iriyāpathavihārena pana na kadāci na viharati taṃ vinā attabhāvapariharaṇābhāvatoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

‘ဧကံ သမယံ’ ဟူသည်မှာ အခါတစ်ပါး၌ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ‘ဘဂဝါ’ ဟူသည်ကား ကိလေသာတို့ကို ချိုးဖျက်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးတည်းဟူသော ဘဂတရားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို ဝေဖန်၍ ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဘဂဝါ’ မည်တော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မဂဓေသု ဝိဟရတိ’ ဟူသည်မှာ မဂဓဟု အမည်ရှိသော ဇနပုဒ်ကို အစိုးရသည့် မင်းသားတို့၏ နေထိုင်ရာဖြစ်သော ဇနပုဒ်တစ်ခုကို ရုဠီသဒ္ဒါ (အစဉ်အဆက် သမုတ်အပ်သော အသုံး) ဖြင့် ‘မဂဓ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဂဓတိုင်း ဇနပုဒ်၌ (သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့သည် ‘စေတိယမင်းသည် မုသာဝါဒကို ပြောဆို၍ မြေသို့ ဝင်သွားသည့်အခါ (ဘေးလူတို့က) ‘မြေ၌ မမြုပ်ပါလင့် (မာ ဂဓံ ပဝိသ)’ ဟု တားမြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုစေတိယမင်းကို ရှာဖွေကာ မြေကိုတူးကြသော ယောကျ်ားတို့အား ‘မြေ၌ အခြေမပြုကြပါလင့် (မာ ဂါဓံ ကရောထ)’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မဂဓဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်’ ဟု ဤသို့ စသည်ဖြင့် နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် အကျယ်ချဲ့၍ ဆိုကြကုန်၏။ မိမိနှစ်သက်ရာ အယူအဆကို ယူနိုင်ပါသည်။ ‘ဝိဟရတိ’ ဟူသော စကားဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ခု၏ ညောင်းညာခြင်းကို အခြား ဣရိယာပုထ်တစ်ခုဖြင့် ဖြတ်တောက်၍၊ ကိုယ်တော်ကို မလဲကျစေဘဲ မျှတစွာ ဆောင်ရွက်တော်မူ၏၊ ဖြစ်စေတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ အထူးထူးသော အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူ၏ (ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သတ္တဝါတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့၌ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ကြံသောအခါ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသတ္တဝါတို့အား အလောဘကုသိုလ်မြစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် ‘ဤကောင်းမြတ်သော အကျင့်ကို မြင်၍ ၎င်း၌ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် ကာမဂုဏ်တို့၌ တပ်မက်ခြင်း ကင်းကြပါစေ’ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ (နတ်၌ဖြစ်သော နေခြင်း) ဖြင့် နေတော်မူ၏။ သတ္တဝါတို့သည် အစိုးရလိုသဖြင့် သတ္တဝါအချင်းချင်းအပေါ်၌ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ကြံသောအခါ၊ ထိုသတ္တဝါတို့အား အဒေါသကုသိုလ်မြစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် ‘ဤကောင်းမြတ်သော အကျင့်ကို မြင်၍ ၎င်း၌ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် အဒေါသတရားဖြင့် ဒေါသကို ငြိမ်းစေကြပါစေ’ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဗြဟ္မဝိဟာရဖြင့် နေတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် တရားဓမ္မနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အငြင်းပွားကြသောအခါ၊ ထိုရဟန်းတို့အား အမောဟကုသိုလ်မြစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် ‘ဤကောင်းမြတ်သော အကျင့်ကို မြင်၍ ၎င်း၌ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် အမောဟတရားဖြင့် မောဟကို ငြိမ်းစေကြပါစေ’ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အရိယဝိဟာရဖြင့် နေတော်မူ၏။ ဣရိယာပုထ်ဝိဟာရ (ဣရိယာပုထ်ဖြင့် မျှတစွာ နေခြင်း) ဖြင့်မူ တစ်ခါမျှ မစွန့်ဘဲ အမြဲနေတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဣရိယာပုထ်မပါဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆောင်ရွက်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ် စကားဖြစ်ပြီး၊ အကျယ်ကိုမူ မင်္ဂလသုတ်အဖွင့်၌ ငါတို့ ဆိုလတ္တံ့။

Dakkhiṇāgirisminti yo so rājagahaṃ parivāretvā ṭhito giri, tassa dakkhiṇapasse janapado ‘‘dakkhiṇāgirī’’ti vuccati, tasmiṃ janapadeti vuttaṃ hoti. Tattha vihārassāpi tadeva nāmaṃ. Ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāmeti ekanāḷāti tassa gāmassa nāmaṃ. Brāhmaṇā cettha sambahulā paṭivasanti, brāhmaṇabhogo vā so, tasmā ‘‘brāhmaṇagāmo’’ti vuccati.

‘ဒက္ခိဏာဂိရိသ္မိံ’ ဟူသည်ကား ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို ဝန်းရံလျက် တည်ရှိသော တောင်၏ တောင်ဘက် (လက်ယာဘက်) နံပါး၌ရှိသော ဇနပုဒ်ကို ‘ဒက္ခိဏဂိရိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ရာ၊ ထိုဒက္ခိဏဂိရိ ဇနပုဒ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဇနပုဒ်ရှိ ကျောင်းတော်၏ အမည်သည်လည်း ထို ‘ဒက္ခိဏာဂိရိ’ ဟူသော အမည်ပင် ဖြစ်၏။ ‘ဧကနာဠာယံ ဗြာဟ္မဏဂါမေ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဧကနာဠာ’ ဟူသည်မှာ ထိုရွာ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုရွာ၌ များစွာသော ပုဏ္ဏားတို့ နေထိုင်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားတို့ စားသုံးရန် ပေးအပ်ထားသောရွာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုရွာကို ‘ဗြာဟ္မဏဂါမ’ (ပုဏ္ဏားရွာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tena kho pana samayenāti yaṃ samayaṃ bhagavā aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattitavaradhammacakko magadharaṭṭhe [Pg.124] ekanāḷaṃ brāhmaṇagāmaṃ upanissāya dakkhiṇāgirimahāvihāre brāhmaṇassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno viharati, tena samayena karaṇabhūtenāti vuttaṃ hoti. Kho panāti idaṃ panettha nipātadvayaṃ padapūraṇamattaṃ, adhikārantaradassanatthaṃ vāti daṭṭhabbaṃ. Kasibhāradvājassa brāhmaṇassāti so brāhmaṇo kasiyā jīvati, bhāradvājoti cassa gottaṃ, tasmā evaṃ vuccati. Pañcamattānīti yathā – ‘‘bhojane mattaññū’’ti ettha mattasaddo pamāṇe vattati, evamidhāpi, tasmā pañcapamāṇāni anūnāni anadhikāni, pañcanaṅgalasatānīti vuttaṃ hoti. Payuttānīti payojitāni, balibaddānaṃ khandhesu ṭhapetvā yuge yottehi yojitāni hontīti attho.

‘တေန ခေါ ပန သမယေန’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အပ္ပရာဇိတပလ္လင်တော်၌ ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေတော်မူလျက် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်တော်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီး၍၊ မြတ်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးသော်၊ မဂဓတိုင်း၌ ဧကနာဠာအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားရွာကို အမှီပြု၍ ဒက္ခိဏာဂိရိ မဟာဝိဟာရကျောင်းကြီး၌ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏား၏ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်ခြင်းကို ဆိုင်းငံ့စောင့်ဆိုင်းတော်မူလျက် သီတင်းသုံးတော်မူသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ထိုအခါ၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ‘ခေါ ပန’ ဟူသော နိပါတ်ပုဒ်နှစ်ခုသည် ပုဒ်ပြည့်စွက်ချက်မျှသာဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် စကားအဆက်အစပ်ကို ပြသရန် ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘ကသိဘာရဒွါဇဿ ဗြဟ္မဏဿ’ ဟူသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏားသည် လယ်ထွန်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေး၍ ‘ဘာရဒွါဇ’ ဟူသည်မှာ သူ၏ အမျိုးအနွယ် (ဂေါတ္တ) ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပဉ္စမတ္တာနိ’ ဟူသည်မှာ ‘ဘောဇနေ မတ္တညု’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘မတ္တ’ သဒ္ဒါသည် အတိုင်းအရှည် (ပမာဏ) ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤပုဒ်၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မလျော့မလွန် အတိအကျ ငါးရာသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော ‘ထွန်တုံးငါးရာ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ပယုတ္တာနိ’ ဟူသည်မှာ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏၊ နွားလားတို့၏ ပခုံးပေါ်၌ ထမ်းပိုးတင်၍ ကြိုးတို့ဖြင့် ကအပ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။

Vappakāleti vapanakāle, bījanikkhipakāleti vuttaṃ hoti. Tattha dve vappāni kalalavappañca, paṃsuvappañca. Paṃsuvappaṃ idha adhippetaṃ. Tañca kho paṭhamadivase maṅgalavappaṃ. Tatthāyaṃ upakaraṇasampadā – tīṇi balibaddasahassāni upaṭṭhāpitāni honti, sabbesaṃ suvaṇṇamayāni siṅgāni paṭimukkāni, rajatamayā khurā, sabbe setamālāhi sabbagandhasugandhehi pañcaṅgulikehi ca alaṅkatā paripuṇṇaṅgapaccaṅgā sabbalakkhaṇasampannā, ekacce kāḷā añjanavaṇṇāyeva, ekacce setā phalikavaṇṇā, ekacce rattā pavāḷavaṇṇā, ekacce kammāsā masāragallavaṇṇā. Pañcasatā kassakapurisā sabbe ahatasetavatthanivatthā mālālaṅkatā dakkhiṇaaṃsakūṭesu ṭhapitapupphacumbaṭakā haritālamanosilālañchanujjalitagattabhāgā dasa dasa naṅgalā ekekagumbā hutvā gacchanti. Naṅgalānaṃ sīsañca yugañca patodā ca suvaṇṇavinaddhā. Paṭhamanaṅgale aṭṭha balibaddā yuttā, sesesu cattāro cattāro, avasesā kilantaparivattanatthaṃ ānītā. Ekekagumbe ekamekaṃ bījasakaṭaṃ ekeko kasati, ekeko vapati.

‘ဝပ္ပကာလေ’ ဟူသည်မှာ စိုက်ပျိုးချိန်၊ မျိုးစေ့ကို ကြဲချသော အချိန်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမျိုးကြဲချိန်၌ (၁) ရွှံ့၌ စိုက်ပျိုးချိန် (ကလလဝပ္ပ) နှင့် (၂) ဖုန်မြေ၌ စိုက်ပျိုးချိန် (ပံသုဝပ္ပ) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဤနေရာ၌ ဖုန်မြေ၌ စိုက်ပျိုးချိန်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအချိန်သည်လည်း ပထမဦးဆုံးနေ့၌ ကျင်းပသော မင်္ဂလာမျိုးကြဲပွဲနေ့ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ၌ အသုံးအဆောင် ပြည့်စုံပုံမှာ - နွားလား ၃,၀၀၀ ကို အသင့်ပြင်ဆင်ထားရှိ၏။ နွားအားလုံးတို့၏ ဦးချိုတို့ကို ရွှေဖြင့် စွပ်ထား၍၊ ခွာတို့ကို ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထား၏။ နွားအားလုံးကို ဖြူသော ပန်းကုံးများ၊ မွှေးကြိုင်သော နံ့သာရည်များ၊ လက်ငါးချောင်းရာ အမှတ်အသားများဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ပြီး၊ အင်္ဂါကြီးငယ် ပြည့်စုံကာ လက္ခဏာကောင်းများနှင့် ပြည့်စုံကြ၏။ အချို့နွားတို့သည် မျက်စဉ်းညိုရောင်ကဲ့သို့ နက်မှောင်သော အရောင်ရှိကြ၏။ အချို့မှာ ဖန်ကျောက်ကဲ့သို့ ဖြူသော အရောင်ရှိကြ၏။ အချို့မှာ သန္တာကဲ့သို့ နီသော အရောင်ရှိကြ၏။ အချို့မှာ ပတ္တမြားပြောက်ကဲ့သို့ ပြောက်ကျားသော အရောင်ရှိကြ၏။ လယ်ထွန်ယောကျ်ား ၅၀၀ တို့သည်လည်း သစ်လွင်သော အဝတ်ဖြူများကို ဝတ်ဆင်လျက်၊ ပန်းများဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ ညာဘက်ပခုံးစွန်းတို့၌ ပန်းခွေများကို တင်ထားကြ၏။ ဆေးဒန်းနှင့် မြင်းသီလာတို့ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ အမှတ်အသားပြု ခြယ်သထားသဖြင့် အရောင်တောက်ပသော ကိုယ်ခန္ဓာ ရှိကြ၏။ ထွန်တုံး ဆယ်ခုစီကို အုပ်စုတစ်စုစီ ပြုလုပ်၍ သွားကြ၏။ ထွန်တုံးတို့၏ အဖျား၊ ထမ်းပိုးနှင့် နှင်တံတို့ကို ရွှေဖြင့် ကွပ်ထား (မွမ်းမံထား) ၏။ ရှေးဦးစွာသော ထွန်တုံး၌ နွားရှစ်ကောင် ကရပြီး၊ ကျန်ထွန်တုံးများ၌ လေးကောင်စီ ကရ၏။ ကြွင်းသောနွားများကိုမူ ပင်ပန်းသောအခါ လဲလှယ်ရန် ခေါ်ဆောင်လာခဲ့ကြ၏။ အုပ်စုတစ်စုစီ၌ မျိုးစေ့လှည်း တစ်စီးစီ ပါရှိပြီး၊ တစ်ဦးက ထွန်ယက်၍ တစ်ဦးက မျိုးကြဲ၏။

Brāhmaṇo pana pageva massukammaṃ kārāpetvā nhatvā sugandhagandhehi vilitto pañcasatagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā sahassagghanakaṃ ekaṃsaṃ karitvā ekamekissā aṅguliyā dve dve katvā vīsati aṅgulimuddikāyo, kaṇṇesu sīhakuṇḍalāni, sīse ca brahmaveṭhanaṃ paṭimuñcitvā suvaṇṇamālaṃ kaṇṭhe [Pg.125] katvā brāhmaṇagaṇaparivuto kammantaṃ vosāsati. Athassa brāhmaṇī anekasatabhājanesu pāyāsaṃ pacāpetvā mahāsakaṭesu āropetvā gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā brāhmaṇīgaṇaparivutā kammantaṃ agamāsi. Gehampissa sabbattha gandhehi suvilittaṃ pupphehi sukatabalikammaṃ, khettañca tesu tesu ṭhānesu samussitapaṭākaṃ ahosi. Parijanakammakārehi saha kammantaṃ osaṭaparisā aḍḍhateyyasahassā ahosi. Sabbe ahatavatthanivatthā, sabbesañca pāyāsabhojanaṃ paṭiyattaṃ ahosi.

ပုဏ္ဏားသည် စောစောစီးစီးပင် ဆံပင်မုတ်ဆိတ်တို့ကို ပြင်ဆင်စေ၍ ရေချိုးပြီးနောက် မွှေးကြိုင်သော နံ့သာရည်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံကာ၊ အဖိုးငါးရာထိုက်သော ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်လျက် အဖိုးတစ်ထောင်ထိုက်သော ပုဆိုးကို ပခုံးပေါ်၌ တင်ဝတ်၏။ လက်ချောင်းတစ်ချောင်းစီ၌ နှစ်ကွင်းစီပြု၍ လက်စွပ်နှစ်ဆယ်ကို စွပ်ပြီးလျှင်၊ နားတို့၌ ခြင်္သေ့မျက်နှာသဏ္ဌာန် ရွှေနားဍောင်းတို့ကို ဆင်ယင်လျက်၊ ဦးခေါင်း၌ ပုဏ္ဏားဦးရစ်ကို ရစ်ကာ၊ လည်ပင်း၌ ရွှေပန်းကုံးကို ဆွဲ၍ ပုဏ္ဏားအပေါင်း ခြံရံလျက် အလုပ်ကိစ္စကို စီမံညွှန်ကြား၏။ ထိုအခါ သူ၏ ပုဏ္ဏေးမသည်လည်း အရာမက များပြားသော အိုးတို့၌ နို့ဃနာဆွမ်း (ဃနာနို့ထမင်း) ကို ချက်စေ၍၊ လှည်းကြီးများပေါ်၌ တင်ဆောင်စေလျက်၊ နံ့သာရည်ဖြင့် ရေချိုးပြီးသော်၊ အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်ပြီးလျှင် ပုဏ္ဏေးမအပေါင်း ခြံရံလျက် အလုပ်ခွင်သို့ သွားလေ၏။ ထိုပုဏ္ဏား၏ အိမ်ကိုလည်း နေရာအနှံ့ နံ့သာရည်များဖြင့် ကောင်းစွာ လိမ်းကျံထားပြီး၊ ပန်းတို့ဖြင့် ပြေပြစ်လှပအောင် ပြင်ဆင်ကာ ထိုထိုနေရာတို့၌ တံခွန်ကုက္ကားများကို စိုက်ထူထား၏။ အခြံအရံ အမှုလုပ်များနှင့်တကွ အလုပ်ခွင်သို့ ရောက်ရှိလာသော မိမိ၏ ပရိသတ်သည် နှစ်ထောင်ငါးရာမျှ ရှိလေ၏။ အားလုံးသည် သစ်လွင်သော အဝတ်ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ထားကြပြီး၊ အားလုံးသောသူတို့အတွက်လည်း နို့ဃနာဆွမ်း စားဖွယ်ကို ပြင်ဆင်ထားရှိလေသည်။

Atha brāhmaṇo yattha sāmaṃ bhuñjati, taṃ suvaṇṇapātiṃ dhovāpetvā pāyāsassa pūretvā sappimadhuphāṇitādīni abhisaṅkharitvā naṅgalabalikammaṃ kārāpesi. Brāhmaṇī pañca kassakasatāni suvaṇṇarajatakaṃsatambamayāni bhājanāni gahetvā nisinnāni suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā pāyāsena parivisantī gacchati. Brāhmaṇo pana balikammaṃ kārāpetvā rattasuvaṇṇabandhūpāhanāyo ārohitvā rattasuvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā ‘‘idha pāyāsaṃ detha, idha sappiṃ, idha sakkharaṃ dethā’’ti vosāsamāno vicarati. Atha bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova brāhmaṇassa parivesanaṃ vattamānaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ kālo brāhmaṇaṃ dametu’’nti nivāsetvā, kāyabandhanaṃ bandhitvā, saṅghāṭiṃ pārupitvā, pattaṃ gahetvā, gandhakuṭito nikkhami yathā taṃ anuttaro purisadammasārathi. Tenāha āyasmā ānando ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā’’ti.

ထိုအခါ ပုဏ္ဏားသည် မိမိကိုယ်တိုင် စားလေ့ရှိသော ထိုရွှေခွက်ကို ဆေးကြောစေပြီးလျှင် ဃနာနို့ဆွမ်းဖြင့် ပြည့်စေ၍ ထောပတ်၊ ပျား၊ တင်လဲ စသည်တို့ကို ထည့်သွင်းပြုပြင်ကာ လယ်ထွန်မင်္ဂလာပူဇော်ပွဲကို ပြုစေ၏။ ပုဏ္ဏေးမသည်လည်း ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေးဖြူ၊ ကြေးနီတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခွက်တို့ကို ယူဆောင်ကာ ထိုင်နေကြသော လယ်ထွန်သမား ငါးရာတို့အား ရွှေယောင်းမကို ကိုင်၍ ဃနာနို့ဆွမ်းကို လိုက်လံကျွေးမွေးလျက် သွားလာ၏။ ပုဏ္ဏားသည်ကား ပူဇော်သကာပြုခြင်းကို ပြီးစီးစေ၍ ရွှေချည်ဖြင့် ကွပ်ထားသော ဖိနပ်တို့ကို စီးလျက် နီသော ရွှေတောင်ဝှေးကို ကိုင်ကာ "ဤနေရာ၌ ဃနာနို့ဆွမ်းကို ပေးကြလော့၊ ဤနေရာ၌ ထောပတ်ကို ပေးကြလော့၊ ဤနေရာ၌ သကြားကို ပေးကြလော့" ဟု အမိန့်ပေးညွှန်ကြားလျက် ထိုမှဤမှ လှည့်လည်သွားလာ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် ပုဏ္ဏား၏ ဆွမ်းကျွေးမွေးခြင်း အစီအစဉ် ဖြစ်ပျက်နေသည်ကို သိတော်မူ၍ "ယခုအချိန်သည် ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားကို ဆုံးမရန် အချိန်တန်ပြီ" ဟု ကြံစည်တော်မူကာ သင်းပိုင်ကို ပြင်ဝတ်တော်မူပြီး၊ ခါးပန်းတော်ကို ဖွဲ့လျက်၊ ဧကသီ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ရုံတော်မူ၍ သပိတ်တော်ကို ကိုင်ဆောင်ကာ ကိလေသာကင်းစင်တော်မူသော အတုမဲ့ ယောက်ျားကောင်းတို့ကို ဆုံးမတတ်သည့် ရထားထိန်းသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်မှ ထွက်ခွာတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာက "ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် နံနက်အချိန်၌ သင်းပိုင်ကို ပြင်ဝတ်တော်မူ၍" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha atha iti nipāto aññādhikāravacanārambhe khoti padapūraṇe. Bhagavāti vuttanayameva. Pubbaṇhasamayanti divasassa pubbabhāgasamayaṃ, pubbaṇhasamayeti attho, pubbaṇhe vā samayaṃ pubbaṇhasamayaṃ, pubbaṇhe ekaṃ khaṇanti vuttaṃ hoti. Evaṃ accantasaṃyoge upayogavacanaṃ labbhati. Nivāsetvāti paridahitvā, vihāranivāsanaparivattanavasenetaṃ veditabbaṃ. Na hi bhagavā tato pubbe anivattho āsi. Pattacīvaramādāyāti pattaṃ hatthehi, cīvaraṃ kāyena ādiyitvā, sampaṭicchitvā dhāretvāti attho. Bhagavato kira piṇḍāya pavisitukāmassa bhamaro viya vikasitapadumadvayamajjhaṃ, indanīlamaṇivaṇṇaṃ [Pg.126] selamayaṃ pattaṃ hatthadvayamajjhaṃ āgacchati. Tasmā evamāgataṃ pattaṃ hatthehi sampaṭicchitvā cīvarañca parimaṇḍalaṃ pārutaṃ kāyena dhāretvāti evamassa attho veditabbo. Yena vā tena vā hi pakārena gaṇhanto ādāya icceva vuccati yathā ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

ထိုစကား၌ "အထ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကြောင်းအရာသစ်ကို စတင်ခြင်း၌ သုံးသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ "ခေါ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ပြည့်စုံစေရန် သုံးသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ "ဘဂဝါ" ဟူသော ပုဒ်ကိုမူ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "ပုဗ္ဗဏှသမယံ" ဟူသည်မှာ နေ့၏ ရှေးဦးအပိုင်းဖြစ်သော နံနက်အခါ၌ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် နံနက်အချိန်တစ်လျှောက်လုံး သို့မဟုတ် နံနက်ပိုင်း၏ ခဏတာ အချိန်တစ်ခုအတွင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် ကာလအပိုင်းအခြား၏ အဆက်မပြတ် ဆက်စပ်မှု (အစ္စန္တသံယောဂ) အရာ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ကို ရရှိသည်။ "နိဝါသေတွာ" ဟူသည်မှာ ပြင်ဆင်ဝတ်တော်မူ၍ ဟု အနက်ရ၏။ ထိုစကားကို ကျောင်းတွင်းဝတ် သင်းပိုင်မှ ဆွမ်းခံဝတ် သင်းပိုင်သို့ လဲလှယ်ဝတ်တော်မူခြင်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားရှင်သည် ထိုမတိုင်မီက သင်းပိုင်မဝတ်ဘဲ နေတော်မူသည် မဟုတ်ပေ။ "ပတ္တစီဝရမာဒါယ" ဟူသော ပုဒ်၌ သပိတ်ကို လက်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းကို ကိုယ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း ယူဆောင်လက်ခံ၍ ဝတ်ရုံတော်မူသည်ဟု အနက်ရသည်။ ကြားဖူးသည်ကား ဆွမ်းခံဝင်ရန် အလိုရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ လက်တော်နှစ်ဖက်၏ အလယ်သို့ ပွင့်အာနေသော ကြာပဒုမ္မာနှစ်ပွင့်၏ အလယ်သို့ ပိတုန်းငယ် ပျံသန်းဝင်ရောက်လာသကဲ့သို့ မြညိုရောင်ရှိသော ကျောက်သပိတ်တော်သည် အလိုအလျောက် ရောက်ရှိလာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ရောက်ရှိလာသော သပိတ်တော်ကို လက်တော်တို့ဖြင့် လက်ခံ၍ သင်္ကန်းကိုလည်း ပတ်ပတ်လည် ညီညွတ်စွာ ရုံတော်မူလျက် ကိုယ်တော်ဖြင့် ဆောင်တော်မူသည်ဟု ဤပုဒ်၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ယူဆောင်၍ ထွက်ခွာတော်မူ၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ မည်သည့်နည်းဖြင့်မဆို ယူဆောင်ခြင်းကို "အာဒါယ" (ယူဆောင်၍) ဟုသာ ဆိုအပ်သည်။

Yenāti yena maggena. Kammantoti kammakaraṇokāso. Tenāti tena maggena. Upasaṅkamīti gato, yena maggena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa kammanto gammati, tena maggena gatoti vuttaṃ hoti. Atha kasmā, bhikkhū, bhagavantaṃ nānubandhiṃsūti? Vuccate – yadā bhagavā ekakova katthaci upasaṅkamitukāmo hoti, bhikkhācāravelāyaṃ dvāraṃ pidahitvā antogandhakuṭiṃ pavisati. Tato bhikkhū tāya saññāya jānanti – ‘‘ajja bhagavā ekakova gāmaṃ pavisitukāmo, addhā kañci eva vinetabbapuggalaṃ addasā’’ti. Te attano pattacīvaraṃ gahetvā, gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā, bhikkhācāraṃ gacchanti. Tadā ca bhagavā evamakāsi. Tasmā bhikkhū bhagavantaṃ nānubandhiṃsūti.

"ယေန" ဟူသည်မှာ အကြင်လမ်းခရီးဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ "ကမ္မန္တော" ဟူသည်မှာ အလုပ်လုပ်ရာ နေရာအရပ် ဖြစ်သည်။ "တေန" ဟူသည်မှာ ထိုလမ်းခရီးဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ "ဥပသင်္ကမိ" ဟူသည်မှာ ကြွရောက်တော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်ရာ၊ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏား၏ လယ်ထွန်ရာနေရာသို့ သွားသော ထိုလမ်းခရီးအတိုင်း ကြွတော်မူခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ဆိုလျှင် "အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်တော်သို့ မလိုက်ပါကြသနည်း" ဟု မေးစရာရှိ၏။ ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေကို ပြောဆိုပါအံ့။ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးတည်းသာ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်သို့ ကြွတော်မူလိုသောအခါ ဆွမ်းခံချိန်၌ မိမိ၏ ဂန္ဓကုဋိတိုက် တံခါးကို ပိတ်၍ အတွင်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် ထိုသို့သော အမှတ်အသားဖြင့် "ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးတည်းသာ ရွာတွင်းသို့ ဆွမ်းခံဝင်လိုတော်မူ၏၊ မချွတ်ဧကန် ဆုံးမထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးကို မြင်တော်မူ၍ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ယူဆောင်ကာ ဂန္ဓကုဋိတိုက်ကို လက်ယာရစ်လှည့်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် ဆွမ်းခံကြွကြကုန်၏။ ထိုစဉ်ကလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ပြုတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်တော်သို့ လိုက်ပါခြင်း မပြုခဲ့ကြပေ။

Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā kammantaṃ upasaṅkami, tena samayena tassa brāhmaṇassa parivesanā vattati, bhattavissaggo vattatīti attho. Yaṃ pubbe avocumha – ‘‘brāhmaṇī pañca kassakasatāni suvaṇṇarajatakaṃsatambamayāni bhājanāni gahetvā nisinnāni suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā pāyāsena parivisantī gacchatī’’ti. Atha kho bhagavā yena parivesanā tenupasaṅkami. Kiṃ kāraṇāti? Brāhmaṇassa anuggahakaraṇatthaṃ. Na hi bhagavā kapaṇapuriso viya bhottukāmatāya parivesanaṃ upasaṅkamati. Bhagavato hi dve asītisahassasaṅkhyā sakyakoliyarājāno ñātayo, te attano sampattiyā nibaddhabhattaṃ dātuṃ ussahanti. Na pana bhagavā bhattatthāya pabbajito, apica kho pana ‘‘anekāni asaṅkhyeyyāni pañca mahāpariccāge pariccajanto pāramiyo pūretvā mutto mocessāmi, danto damessāmi; santo samessāmi, parinibbuto parinibbāpessāmī’’ti pabbajito. Tasmā attano muttattā…pe… parinibbutattā ca paraṃ mocento…pe… parinibbāpento ca loke vicaranto brāhmaṇassa anuggahakaraṇatthaṃ yena parivesanā tenupasaṅkamīti veditabbaṃ.

"တေန ခေါ ပန သမယေန" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် လယ်ထွန်ရာအရပ်သို့ ကြွရောက်တော်မူသော ထိုအချိန်၌ ထိုပုဏ္ဏား၏ ဆွမ်းကျွေးမွေးခြင်း၊ ထမင်းစားရန် စီရင်ခြင်း ဖြစ်ပျက်နေသော အချိန်ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ၎င်းသည် ရှေး၌ ငါတို့ဆိုခဲ့ပြီးသော "ပုဏ္ဏေးမသည် ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေးဖြူ၊ ကြေးနီတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခွက်တို့ကို ယူဆောင်ကာ ထိုင်နေကြသော လယ်ထွန်သမား ငါးရာတို့အား ရွှေယောင်းမကို ကိုင်၍ ဃနာနို့ဆွမ်းကို လိုက်လံကျွေးမွေးလျက် သွားလာ၏" ဟူသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းကျွေးမွေးရာ နေရာသို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ကြွရောက်တော်မူသနည်းဟူမူ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားအား ချီးမြှောက်သနားတော်မူလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် ဆင်းရဲသား တောင်းစားသူကဲ့သို့ စားလိုသောဆန္ဒဖြင့် ဆွမ်းကျွေးရာနေရာသို့ ကြွရောက်တော်မူခြင်း မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားအား ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်မျှ အရေအတွက်ရှိသော သာကီဝင်မင်းနှင့် ကောလိယမင်း ဆွေတော်မျိုးတော်တို့သည် မိမိတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာအရ မပြတ်လှူဒါန်းအပ်သော ဆွမ်းကို လှူဒါန်းရန် စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းကို လိုလားသောကြောင့် ရဟန်းပြုတော်မူခဲ့သည်မဟုတ်ဘဲ များစွာသော အသင်္ချေကာလပတ်လုံး ငါးပါးသော စွန့်ခြင်းကြီးတို့ကို စွန့်တော်မူ၍ ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ "ငါကိုယ်တိုင် သံသရာဘေးမှ လွတ်မြောက်ပြီး၍ သတ္တဝါတို့ကိုလည်း လွတ်မြောက်စေအံ့၊ ငါကိုယ်တိုင် ယဉ်ကျေးပြီး၍ သတ္တဝါတို့ကိုလည်း ယဉ်ကျေးစေအံ့၊ ငါကိုယ်တိုင် ငြိမ်းအေးပြီး၍ သတ္တဝါတို့ကိုလည်း ငြိမ်းအေးစေအံ့၊ ငါကိုယ်တိုင် ကိလေသာ ငြိမ်းပြီး၍ သတ္တဝါတို့ကိုလည်း ကိလေသာ ငြိမ်းအေးစေအံ့" ဟူ၍ နှလုံးသွင်းတော်မူကာ ရဟန်းပြုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးတော်မူသည် ဖြစ်၍ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း သံသရာမှ လွတ်မြောက်စေလျက် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးစေလိုသဖြင့် လောက၌ လှည့်လည်တော်မူစဉ် ပုဏ္ဏားကို ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းငှါ ထိုဆွမ်းကျွေးမွေးရာ အရပ်သို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။

Upasaṅkamitvā [Pg.127] ekamantaṃ aṭṭhāsīti evaṃ upasaṅkamitvā ca ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ, tassa dassanūpacāre kathāsavanaṭṭhāne, yattha ṭhitaṃ brāhmaṇo passati, tattha uccaṭṭhāne aṭṭhāsi. Ṭhatvā ca suvaṇṇarasapiñjaraṃ sahassacandasūriyobhāsātibhāsayamānaṃ sarīrābhaṃ muñci samantato asītihatthaparimāṇaṃ, yāya ajjhottharitattā brāhmaṇassa kammantasālābhittirukkhakasitamattikāpiṇḍādayo suvaṇṇamayā viya ahesuṃ. Atha manussā pāyāsaṃ bhuttā asītianubyañjanaparivāradvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitasarīraṃ byāmappabhāparikkhepavibhūsitabāhuyugaḷaṃ ketumālāsamujjalitasassirikadassanaṃ jaṅgamamiva padumassaraṃ, raṃsijālujjalitatārāgaṇamiva gaganatalaṃ, ādittamiva ca kanakagirisikharaṃ siriyā jalamānaṃ sammāsambuddhaṃ ekamantaṃ ṭhitaṃ disvā hatthapāde dhovitvā añjaliṃ paggayha samparivāretvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ tehi samparivāritaṃ addasa kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ piṇḍāya ṭhitaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi cā’’ti.

"ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူပြီး၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သောနေရာ၌ ရပ်တော်မူ၏ဟု အနက်ရသည်။ "ဧကမန္တံ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ကြိယာနပုမ်လိင် နိဒ္ဒေသဖြစ်ပြီး၊ သီးခြားနေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ဘေးတစ်ဖက်၌ ရပ်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် သတ္တမီအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် သုံးထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ ပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရားကို မြင်နိုင်လောက်သော၊ စကားသံကို ကြားနိုင်လောက်သော အကွာအဝေးရှိရာ မြင့်သောနေရာ၌ ရပ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ရပ်တော်မူပြီးလျှင် ရွှေရည်ဖြင့် လွှမ်းခြုံထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အထောင်မကသော နေမင်း လမင်းတို့၏ အလင်းရောင်ထက် သာလွန်ပြောင်ပြောင်တောက်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကိုယ်တော်ရောင်ကို ထက်ဝန်းကျင် အတောင်ရှစ်ဆယ်ခန့်အထိ လွှတ်တော်မူ၏။ ထိုကိုယ်တော်ရောင် လွှမ်းမိုးသွားသောကြောင့် ပုဏ္ဏား၏ အလုပ်လုပ်ရာ ဇရပ်၊ နံရံ၊ သစ်ပင်၊ ထွန်းချေးပုံနှင့် မြေစိုင်မြေခဲ အစရှိသည်တို့သည် ရွှေဖြင့်ပြီးသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအခါ ဃနာနို့ဆွမ်းကို စားသောက်ပြီးကြသော လူတို့သည် ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်တော်ရှိတော်မူပြီး၊ တစ်လံမျှသော ရောင်ဝန်းတော်ဖြင့် ခြံရံအပ်သော လက်မောင်းအစုံရှိကာ၊ များစွာသော ကေတုမာလာတော်ဖြင့် ပြောင်ပြောင်တောက်လျက် ကြည့်မငြီးနိုင်ဖွယ်ရှိသော ဘုရားရှင်ကို ဖူးမြင်ကြရ၏။ ထိုဘုရားရှင်သည် ရွေ့လျားသွားလာနေသော ကြာပဒုမ္မာအိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရောင်ခြည်တော်ကွန်ရက်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပနေသော ကြယ်တာရာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ကောင်းကင်ယံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရဲရဲတောက် လောင်မြိုက်နေသော ရွှေတောင်ထိပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အသရေတော်ဖြင့် ပြောင်ပြောင်တောက်လျက် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သောနေရာ၌ ရပ်တော်မူနေသည်ကို မြင်လျှင် လက်ခြေတို့ကို ဆေးကြော၍ လက်အုပ်ချီမိုးကာ ကောင်းစွာဝန်းရံလျက် ရပ်နေကြကုန်၏။ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် ထိုလူတို့ ဝန်းရံထားသော မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းရပ်နေတော်မူသည်ကို မြင်တော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားအား "ရဟန်း၊ ငါသည်ကား လယ်ယာကိုလည်း ထွန်ပါ၏၊ မျိုးစေ့ကိုလည်း ကြဲပါ၏။ ထိုသို့ထွန်ယက် စိုက်ပျိုးပြီးမှသာ စားပါ၏" ဟု ဆိုလေ၏။

Kasmā panāyaṃ evamāha? Kiṃ samantapāsādike pasādanīye uttamadamathasamathamanuppattepi bhagavati appasādena, udāhu aḍḍhateyyānaṃ janasahassānaṃ pāyāsaṃ paṭiyādetvāpi kaṭacchubhikkhāya maccherenāti? Ubhayathāpi no, apica khvāssa bhagavato dassanena atittaṃ nikkhittakammantaṃ janaṃ disvā ‘‘kammabhaṅgaṃ me kātuṃ āgato’’ti anattamanatā ahosi. Tasmā evamāha. Bhagavato ca lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sacāyaṃ kammante payojayissa, sakalajambudīpe manussānaṃ sīse cūḷāmaṇi viya abhavissa, ko nāmassa attho na sampajjissa, evamevaṃ alasatāya kammante appayojetvā vappamaṅgalādīsu piṇḍāya caritvā bhuñjanto kāyadaḷhībahulo vicaratī’’tipissa ahosi. Tenāha – ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’ti. Na me kammantā byāpajjanti, na camhi yathā tvaṃ evaṃ lakkhaṇasampannoti adhippāyo. Tvampi samaṇa…pe… bhuñjassu, ko te attho na sampajjeyya evaṃ lakkhaṇasampannassāti adhippāyo.

အဘယ်ကြောင့် ဤပုဏ္ဏားသည် ဤသို့ပြောဆိုသနည်း။ ထက်ဝန်းကျင် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိ၍ ကြည်ညိုအပ်သော၊ မြတ်သော ဆုံးမခြင်းသို့ ရောက်တော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရားအား မကြည်ညိုသောကြောင့် ဤသို့ပြောဆိုပါသလော။ သို့မဟုတ် နှစ်ထောင်ငါးရာသော အမှုလုပ်လူပရိသတ်တို့အတွက် နို့ဃနာဆွမ်းကို စီရင်ဆဲဖြစ်၍ တစ်ယောက်စာ (တစ်မောင်းစာ) ဆွမ်း၌ ဝန်တိုလှသောကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုပါသလော။ ဤနှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် မဟုတ်ချေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုပုဏ္ဏားအား မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ မိမိတို့အလုပ်များကို စွန့်ချလျက် ကြည့်ရှုနေကြသော လူအပေါင်းကို မြင်ရသဖြင့် “ငါ၏ အလုပ်လုပ်ငန်းကို ပျက်စီးစေရန် လာရောက်တော်မူ၏တကား” ဟု နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘုန်းလက္ခဏာတော်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို မြင်ရသောအခါ “ဤရဟန်းသည် အကယ်၍ လူတို့၏ အမှုလုပ်ငန်း၌ လုံ့လပြုပါမူ ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးရှိ လူတို့၏ ဦးခေါင်း၌ ပတ္တမြားသရဖူကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုရဟန်းအား အဘယ်မည်သော အကျိုးစီးပွားသည် မပြည့်စုံဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ ဤသို့ ပြည့်စုံသော ဘုန်းလက္ခဏာရှိလျက် ဤသူသည် ပျင်းရိခြင်းကြောင့် လူတို့၏အမှု၌ မယှဉ်ဘဲ စိုက်ပျိုးရေးမင်္ဂလာပြုသော အခါစသည်တို့၌ ဆွမ်းအလို့ငှါ လှည့်လည်ကာ သုံးဆောင်လျက် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု မရှိဘဲ ပျင်းရိလေးလံစွာ လှည့်ပတ်သွားလာနေ၏” ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်း၊ ငါသည် လယ်ထွန်၏၊ မျိုးလည်းကြဲ၏၊ လယ်ထွန်ပြီး မျိုးကြဲပြီးမှသာ စား၏” ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ငါ့အား အမှုလုပ်ငန်းများ မပျက်စီးပါ၊ ငါသည် သင်ကဲ့သို့ လက္ခဏာတော်နှင့် မပြည့်စုံပါ” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ “ရဟန်း၊ သင်သည်လည်း လယ်ထွန်ပါ၊ မျိုးကြဲပါ၊ လယ်ထွန်ပြီး မျိုးကြဲပြီးမှ စားပါ၊ ဤသို့ လက္ခဏာတော်နှင့် ပြည့်စုံသူအား အဘယ်အကျိုးစီးပွား မပြည့်စုံဘဲ ရှိအံ့နည်း” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Apicāyaṃ [Pg.128] assosi – ‘‘sakyarājakule kira kumāro uppanno, so cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito’’ti. Tasmā ‘‘idāni ayaṃ so’’ti ñatvā ‘‘cakkavattirajjaṃ kira pahāya kilantosī’’ti upārambhaṃ karonto āha ‘‘ahaṃ kho samaṇā’’ti. Apicāyaṃ tikkhapañño brāhmaṇo, na bhagavantaṃ avakkhipanto bhaṇati, bhagavato pana rūpasampattiṃ disvā paññāsampattiṃ sambhāvayamāno kathāpavattanatthampi evamāha – ‘‘ahaṃ kho samaṇā’’ti. Tato bhagavā veneyyavasena sadevake loke aggakassakavappakabhāvaṃ attano dassento āha ‘‘ahampi kho brāhmaṇā’’ti.

တစ်နည်းသော်ကား ဤကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် “သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ မင်းသားတစ်ပါး ဖြစ်ထွန်းခဲ့၍ ထိုမင်းသားသည် စကြာဝတေးမင်းအဖြစ်ကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြုလေသတတ်” ဟု ကြားဖူးလေသည်။ ထို့ကြောင့် ယခုအခါတွင် “ဤသူသည် ထိုမင်းသားပင် ဖြစ်သည်” ဟု သိရှိ၍ “စကြာဝတေးမင်းအဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်ကာ တောထွက်လာ၍ ယခုအခါ အလုပ်မလုပ်ဘဲ ပျင်းရိနေသည်တကား” ဟု ချုပ်ချယ်စောင်းမြောင်းလိုသဖြင့် “ရဟန်း၊ ငါသည်ကား...” စသော စကားကို ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဤပုဏ္ဏားသည် ထက်မြက်သော ပညာရှိတစ်ဦးဖြစ်ရာ မြတ်စွာဘုရားကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသဖြင့် ဆိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယပြည့်စုံမှုကို မြင်ရသဖြင့် ပညာဉာဏ်တော်ပြည့်စုံပုံကို ချီးမွမ်းလို၍လည်းကောင်း၊ စကားစမြည် ပြောဆိုလို၍လည်းကောင်း “ရဟန်း၊ ငါသည်ကား...” စသော စကားကို ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုနောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့၏အစွမ်းအားဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မိမိကိုယ်တော်တိုင် အမြတ်ဆုံးသော လယ်ထွန်သမား ဖြစ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် “ပုဏ္ဏား၊ ငါသည်လည်း...” စသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။

Atha brāhmaṇassa cintā udapādi – ‘‘ayaṃ samaṇo ‘kasāmi ca vapāmi cā’ti āha. Na cassa oḷārikāni yuganaṅgalādīni kasibhaṇḍāni passāmi, so musā nu kho bhaṇati, no’’ti bhagavantaṃ pādatalā paṭṭhāya yāva upari kesantā sammālokayamāno aṅgavijjāya katādhikārattā dvattiṃsavaralakkhaṇasampattimassa ñatvā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ evarūpo musā bhaṇeyyā’’ti tāvadeva sañjātabahumāno bhagavati samaṇavādaṃ pahāya gottena bhagavantaṃ samudācaramāno āha ‘‘na kho pana mayaṃ passāma bhoto gotamassā’’ti.

ထိုအခါ ပုဏ္ဏားအား ဤသို့သော အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ “ဤရဟန်းသည် ‘ငါလည်း လယ်ထွန်၏၊ မျိုးလည်းကြဲ၏’ ဟု ဆိုသည်။ သို့သော် ထိုရဟန်း၏ ထမ်းပိုး၊ ထွန်တုံး အစရှိသော ရုံ့ရင်းကြမ်းတမ်းသည့် လယ်ထွန်ကိရိယာ အသုံးအဆောင်တို့ကို ငါမမြင်ရချေ။ ထိုရဟန်းသည် မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ဆိုလေသလော၊ သို့မဟုတ် မဆိုသလော” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ခြေဖဝါးတော်မှစ၍ အထက်ဆံတော်ဖျားတိုင်အောင် အနှံ့အစပ် ကြည့်ရှုလေသည်။ အင်္ဂဝိဇ္ဇာ (လက္ခဏာဖတ်တတ်သောအတတ်) ၌ ကျွမ်းကျင်လေ့လာထားသူ ဖြစ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၌ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်ကြီးများနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်ကို မြင်ရ၍ “ဤသို့သော လက္ခဏာတော်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဟုတ်မမှန်သော မုသာဝါဒစကားကို ပြောဆိုရန် အကြောင်းမရှိ၊ အခွင့်မရှိတကား” ဟု ဆင်ခြင်မိကာ ထိုခဏ၌ပင် မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ကောင်းစွာဖြစ်သော ချစ်ကြည်ညိုမြတ်နိုးခြင်း ရှိသဖြင့် “ရဟန်း” ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ပယ်၍ အမျိုးအနွယ်တော်အားဖြင့် ကောင်းစွာ ရိုသေစွာ ခေါ်ဝေါ်လိုသဖြင့် “အရှင်ဂေါတမ၏ ထမ်းပိုး၊ ထွန်တုံးကိုမူ ကျွန်ုပ်တို့ မမြင်ရပါ” ဟု လျှောက်ထားလေသည်။

Evañca pana vatvā tikkhapañño brāhmaṇo ‘‘gambhīratthaṃ sandhāya iminā etaṃ vutta’’nti ñatvā pucchitvā tamatthaṃ ñātukāmo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi. Tenāha āyasmā ānando ‘‘atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti. Tattha gāthāyāti akkharapadaniyamitena vacanena. Ajjhabhāsīti abhāsi.

ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးနောက် ထက်မြက်သော ပညာရှိပုဏ္ဏားသည် “ဤအရှင်ဂေါတမသည် နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု သိရှိနားလည်သဖြင့်၊ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းသိရှိလိုသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ဂါထာဖြင့် လျှောက်ထားလေသည်။ ထို့ကြောင့် ရှင်အာနန္ဒာက “ထိုအခါ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဂါထာဖြင့် လျှောက်ထားလေ၏” ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ “ဂါထာဖြင့်” ဆိုသည်မှာ အက္ခရာပုဒ်တို့ကို သတ်မှတ်မှတ်သားအပ်သော စကားသံဖြင့် ဖြစ်သည်။ “လျှောက်ထားလေ၏” ဆိုသည်မှာ ရွတ်ဆိုမေးမြန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

76-77. Tattha brāhmaṇo ‘‘kasi’’nti yuganaṅgalādikasisambhārasamāyogaṃ vadati. Bhagavā pana yasmā pubbadhammasabhāgena ropetvā kathanaṃ nāma buddhānaṃ ānubhāvo, tasmā buddhānubhāvaṃ dīpento pubbadhammasabhāgena ropento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti. Ko panettha pubbadhammasabhāgo, nanu brāhmaṇena bhagavā yuganaṅgalādikasisambhārasamāyogaṃ pucchito atha ca pana apucchitassa bījassa sabhāgena ropento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti, evañca sati ananusandhikāva ayaṃ kathā hotīti? Vuccate – na buddhānaṃ [Pg.129] ananusandhikā nāma kathā atthi, nāpi buddhā pubbadhammasabhāgaṃ anāropetvā kathenti. Evañcettha anusandhi veditabbā – anena hi brāhmaṇena bhagavā yuganaṅgalādikasisambhāravasena kasiṃ pucchito. So tassa anukampāya ‘‘idaṃ apucchita’’nti aparihāpetvā samūlaṃ saupakāraṃ sasambhāraṃ saphalaṃ kasiṃ ñāpetuṃ mūlato paṭṭhāya kasiṃ dassento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti. Bījañhi kasiyā mūlaṃ tasmiṃ sati kattabbato, asati akattabbato, tappamāṇena ca kattabbato. Bīje hi sati kasiṃ karonti, asati na karonti. Bījappamāṇena ca kusalā kassakā khettaṃ kasanti, na ūnaṃ ‘‘mā no sassaṃ parihāyī’’ti, na adhikaṃ ‘‘mā no mogho vāyāmo ahosī’’ti. Yasmā ca bījameva mūlaṃ, tasmā bhagavā mūlato paṭṭhāya kasiṃ dassento tassa brāhmaṇassa kasiyā pubbadhammassa bījassa sabhāgena attano kasiyā pubbadhammaṃ ropento āha – ‘‘saddhā bīja’’nti. Evamettha pubbadhammasabhāgo veditabbo.

၇၆-၇၇. ထိုဂါထာ၌ ပုဏ္ဏားသည် “လယ်ထွန်ခြင်း” ဟူသော စကားဖြင့် ထမ်းပိုး၊ ထွန်တုံး အစရှိသော လယ်ထွန်ကိရိယာ တန်ဆာပလာတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ရှေးသူတော်ကောင်းတို့၏ အကျင့်တရားနှင့် တူညီသောသဘောအားဖြင့် တင်စားကာ ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် ဘုရားရှင်တို့၏ အာနုဘော်တော် ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်တော်ကို ပြလိုသည်ဖြစ်၍ ထိုတူညီသောအကျင့်နှင့် လျော်ညီစွာ “သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ “သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏” ဟူသော စကား၌ အဘယ်အရာသည် ရှေးဦးအကျင့်နှင့် တူညီသော သဘောဖြစ်သနည်း။ ပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရားအား ထမ်းပိုး၊ ထွန်တုံး စသော လယ်ထွန်ကိရိယာများနှင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို မေးမြန်းခဲ့သည် မဟုတ်လော။ သို့ပါလျက် မမေးမြန်းအပ်သော မျိုးစေ့ကို အစားထိုး တင်စားလျက် “သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ရာ ဤသို့ဆိုပါက ဤပြောစကားသည် ရှေ့နောက်အနုသန္ဓေ မစပ်မိသကဲ့သို့ ဖြစ်မနေပါလော။ ထိုသို့ မေးခွန်းထုတ်ပါက အဖြေကို ဆိုပါအံ့— မြတ်စွာဘုရားတို့၏ တရားစကားတော်၌ ရှေ့နောက် အနုသန္ဓေ မစပ်ခြင်းဟူ၍ မရှိစဖူးချေ။ ဘုရားရှင်တို့သည် ရှေးဦးတရားနှင့် တူညီသောသဘောကို တင်စားခြင်းမပြုဘဲ မဟောကြားတော်မူကြကုန်။ ဤနေရာ၌ အနုသန္ဓေ စပ်ပုံကို ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏— ဤပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရားအား ထမ်းပိုး၊ ထွန်တုံး စသော လယ်ထွန်ကိရိယာများအားဖြင့် လယ်ထွန်ခြင်းအမှုကို မေးမြန်းခဲ့သည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏားအား သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသောအားဖြင့် ဤမျိုးစေ့အကြောင်းသည် မမေးမြန်းအပ်သော စကားဟူ၍ ချန်လှပ်မထားဘဲ၊ အခြေခံအကြောင်းရင်း၊ အထောက်အပံ့၊ တန်ဆာပလာ၊ အကျိုးကျေးဇူးတို့နှင့်တကွသော လယ်ထွန်ခြင်းအမှုကို သိရှိနားလည်စေရန် အရင်းအမြစ်မှ စတင်ကာ လယ်ထွန်ခြင်းအခြင်းအရာကို ပြသလိုသဖြင့် “သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် လယ်ယာလုပ်ငန်း၏ အရင်းအမြစ်မှာ မျိုးစေ့ပင် ဖြစ်သည်။ မျိုးစေ့ရှိမှသာ လယ်ထွန်ခြင်းကို ပြုကြ၍၊ မျိုးစေ့မရှိလျှင် လယ်မထွန်ကြချေ။ ထို့ပြင် မျိုးစေ့အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်သာ လယ်ထွန်ခြင်းကို ပြုကြရသည်။ အကယ်စင်စစ် မျိုးစေ့ရှိမှသာ လယ်ထွန်ခြင်းကို ပြုကြပြီး၊ မျိုးစေ့မရှိလျှင် လယ်မထွန်ကြကုန်။ လိမ္မာသော လယ်သမားတို့သည်လည်း မျိုးစေ့၏ အတိုင်းအရှည်ကို နှိုင်းယှဉ်ကာ လယ်ယာကို ထွန်ယက်ကြ၏။ “ငါတို့၏ ကောက်ပဲသီးနှံများ မပျက်စီးပါစေနှင့်” ဟု ယုတ်လျော့သော လုံ့လကိုလည်း မပြုကြ၊ “ငါတို့၏ အားထုတ်မှု မချည်းနှီးပါစေနှင့်” ဟု လွန်ကဲသော လုံ့လကိုလည်း မပြုကြချေ။ သဒ္ဓါတရားတည်းဟူသော မျိုးစေ့သည်သာ အခြေခံအရင်းအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အခြေခံအရင်းအမြစ်မှ စတင်ကာ လယ်ထွန်ခြင်းအမှုကို ပြသတော်မူပြီး၊ ထိုပုဏ္ဏား၏ လယ်ထွန်ခြင်း၌ ရှေ့သွားအကြောင်းရင်းဖြစ်သော မျိုးစေ့နှင့် တူညီသောသဘောအားဖြင့် မိမိကိုယ်တော်တိုင်၏ လယ်ထွန်ခြင်း၌ ရှေးဦးအကျင့်တရား (သဒ္ဓါတရား) ကို တင်စားလိုသဖြင့် “သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ရှေးဦးတရားနှင့် တူညီသော သဘောကို သိမှတ်အပ်၏။

Pucchitaṃyeva vatvā apucchitaṃ pacchā kiṃ na vuttanti ce? Tassa upakārabhāvato dhammasambandhasamatthabhāvato ca. Ayañhi brāhmaṇo paññavā, micchādiṭṭhikule pana jātattā saddhāvirahito. Saddhāvirahito ca paññavā paresaṃ saddhāya attano visaye apaṭipajjamāno visesaṃ nādhigacchati, kilesakālussiyabhāvāpagamappasādamattalakkhaṇāpi cassa dubbalā saddhā balavatiyā paññāya saha vattamānā atthasiddhiṃ na karoti, hatthinā saha ekadhure yuttagoṇo viya. Tasmā tassa saddhā upakārikā. Evaṃ tassa brāhmaṇassa saupakārabhāvato taṃ brāhmaṇaṃ saddhāya patiṭṭhāpentena pacchāpi vattabbo ayamattho pubbe vutto desanākusalatāya yathā aññatrāpi ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti (saṃ. ni. 1.79) ca, ‘‘saddhā dutiyā purisassa hotī’’ti (saṃ. ni. 1.59) ca, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184) ca, ‘‘saddhāya tarati ogha’’nti (saṃ. ni. 1.246) ca, ‘‘saddhāhattho mahānāgo’’ti (a. ni. 6.43; theragā. 694) ca, ‘‘saddhesiko kho, bhikkhave, ariyasāvakoti cā’’ti (a. ni. 7.67). Bījassa ca upakārikā vuṭṭhi, sā tadanantaraññeva vuccamānā samatthā hoti. Evaṃ dhammasambandhasamatthabhāvato [Pg.130] pacchāpi vattabbo ayamattho pubbe vutto, añño ca evaṃvidho īsāyottādi.

'မေးမြန်းအပ်သော အရာကိုသာ ဦးစွာဖြေဆိုပြီး၊ မမေးမြန်းအပ်သေးသော အရာကို နောက်မှ အဘယ်ကြောင့် မဟောကြားသနည်း' ဟု စောဒကတက်ငြားအံ့၊ ထိုပုဏ္ဏားအား များစွာအကျိုးရှိစေရန်နှင့် တရားတော်ကို အစဉ်အတိုင်း စပ်လျဉ်း၍ ဟောကြားနိုင်ရန် ထိုသို့ ဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဤကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် ပညာရှိသော်လည်း မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအနွယ်၌ မွေးဖွားလာသူဖြစ်သောကြောင့် သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့နေ၏။ သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့၍ ပညာသာရှိသောသူသည် သူတပါးတို့၏ သဒ္ဓါတရားရှိရာ၌ မိမိ၏ အာရုံမဟုတ်သောကြောင့် မသက်ဝင် မကျင့်သုံးနိုင်သဖြင့် တရားထူးကို မရရှိနိုင်ပေ။ ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်၍ ကြည်ညိုရုံမျှသာရှိသော ထိုပုဏ္ဏား၏ သဒ္ဓါတရားသည် အားနည်းလှ၏။ အားနည်းသော သဒ္ဓါတရားသည် အားကြီးသော ပညာနှင့်အတူ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်သော်လည်း လိုလားအပ်သော အကျိုးကို မပြီးမြောက်စေနိုင်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဆင်နှင့်အတူ ထမ်းပိုးတစ်ခုတည်း၌ ယှဉ်တွဲကရသော နွားပျော့နှင့် တူလှ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားအား သဒ္ဓါတရားသည် ကျေးဇူးပြုတတ်ပေ၏။ ဤသို့ ထိုပုဏ္ဏားအတွက် ကျေးဇူးရှိစေရန်နှင့် ထိုပုဏ္ဏားကို သဒ္ဓါတရား၌ တည်စေလိုသောကြောင့် နောင်မှ ဆိုသင့်သော ဤအနက်ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒေသနာတော်၌ ရဲရင့်လိမ္မာတော်မူသည့်အတွက် အခြားသောသုတ်တို့၌လည်း 'သဒ္ဓါတရားသည် ခရီးသွားရိက္ခာကို စုဆောင်းဖွဲ့ချည်တတ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သဒ္ဓါတရားသည် လူတို့၏ နှစ်ယောက်မြောက်သော အဖော်ဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤလောက၌ သဒ္ဓါတရားသည် လူတို့၏ အမြတ်ဆုံးဥစ္စာဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သဒ္ဓါတရားဖြင့် သံသရာဩဃကို ကူးမြောက်နိုင်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'မဟာနာမ်၊ သဒ္ဓါတရားတည်းဟူသော လက်ရှိ၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ အရိယာသာဝကသည် သဒ္ဓါတရားရှိ၏' ဟုလည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မျိုးစေ့အတွက် မိုးရွာသွန်းခြင်းသည် ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ထိုမိုးရွာခြင်းကို သဒ္ဓါမျိုးစေ့ဟူသော စကား၏ နောက်၌ ကပ်လျက် ဆိုမှသာလျှင် ပို၍ အဓိပ္ပာယ်ထင်ရှား စွမ်းဆောင်နိုင်ပေမည်။ ဤသို့လျှင် တရားစပ်မိစေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သည့်အတွက် နောက်မှ ဆိုအပ်သော ဤအနက်ကို ရှေး၌ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဤသာ (ထွန်သန်)၊ ယောတ္တ (ကြိုး) စသည်တို့ကိုလည်း စီစဉ်အပ်၏။

Tattha sampasādanalakkhaṇā saddhā, okappanalakkhaṇā vā, pakkhandanarasā, adhimuttipaccupaṭṭhānā, akālussiyapaccupaṭṭhānā vā, sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā, saddahitabbadhammapadaṭṭhānā vā, ādāsajalatalādīnaṃ pasādo viya cetaso pasādabhūtā, udakappasādakamaṇi viya udakassa, sampayuttadhammānaṃ pasādikā. Bījanti pañcavidhaṃ – mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phalubījaṃ, aggabījaṃ, bījabījameva pañcamanti. Taṃ sabbampi viruhanaṭṭhena bījaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. Yathāha – ‘‘bījañcetaṃ viruhanaṭṭhenā’’ti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် သဒ္ဓါတရားသည် စိတ်ကို ကောင်းစွာကြည်လင်စေခြင်း လက္ခဏာရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ယုံကြည်သက်ဝင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ကုသိုလ်တရားတို့၌ စိတ်ဝင်စားသက်ဝင်ခြင်း ကိစ္စရှိ၏။ ယုံကြည်ဆုံးဖြတ်တတ်သောအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားတတ်၏။ သောတာပတ္တိယင်္ဂတရားတို့လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ယုံကြည်အပ်သော တရားတို့လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိ၏။ မှန်ပြင် သို့မဟုတ် ကြည်လင်သော ရေပြင်ကဲ့သို့ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်၏။ ရေကြည်ကျောက် (ရေသန့်စင်တတ်သော ပတ္တမြား) သည် ရေကို ကြည်လင်စေသကဲ့သို့ အတူယှဉ်တွဲဖြစ်သော သမ္ပယုတ္တတရားတို့ကို ကြည်လင်စေတတ်၏။ 'မျိုးစေ့ (ဗီဇ)' ဟူသည်ကား ငါးမျိုးရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ— အမြစ်မျိုးစေ့ (မူလဗီဇ)၊ ပင်စည်မျိုးစေ့ (ခန္ဓဗီဇ)၊ အဆစ်မျိုးစေ့ (ဖလုဗီဇ)၊ အညွန့်မျိုးစေ့ (အဂ္ဂဗီဇ) နှင့် ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော အစေ့မျိုးစေ့ (ဗီဇဗီဇ) တို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုမျိုးစေ့အားလုံးသည်ပင် ကြီးပွားရှင်သန်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် 'မျိုးစေ့' ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကြီးထွားရှင်သန်တတ်သော အနက်ကြောင့် ၎င်းကို မျိုးစေ့ဟု ဆိုရ၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tattha yathā brāhmaṇassa kasiyā mūlabhūtaṃ bījaṃ dve kiccāni karoti, heṭṭhā mūlena patiṭṭhāti, upari aṅkuraṃ uṭṭhāpeti; evaṃ bhagavato kasiyā mūlabhūtā saddhā heṭṭhā sīlamūlena patiṭṭhāti, upari samathavipassanaṅkuraṃ uṭṭhāpeti. Yathā ca taṃ mūlena pathavirasaṃ āporasaṃ gahetvā nāḷena dhaññaparipākagahaṇatthaṃ vaḍḍhati; evamayaṃ sīlamūlena samathavipassanārasaṃ gahetvā ariyamagganāḷena ariyaphaladhaññaparipākagahaṇatthaṃ vaḍḍhati. Yathā ca taṃ subhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā mūlaṅkurapaṇṇanāḷakaṇḍappasavehi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ patvā, khīraṃ janetvā, anekasāliphalabharitaṃ sālisīsaṃ nipphādeti; evamayaṃ cittasantāne patiṭṭhahitvā sīlacittadiṭṭhikaṅkhāvitaraṇamaggāmaggañāṇadassanapaṭipadāñāṇadassanavisuddhīhi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ patvā ñāṇadassanavisuddhikhīraṃ janetvā anekapaṭisambhidābhiññābharitaṃ arahattaphalaṃ nipphādeti. Tenāha bhagavā – ‘‘saddhā bīja’’nti.

ထိုစကား၌ ပုဏ္ဏား၏ လယ်ထွန်းခြင်း၌ အခြေခံဖြစ်သော မျိုးစေ့သည် အောက်၌ အမြစ်ဖြင့် တည်ခြင်း၊ အထက်၌ အညွန့်ကို တက်စေခြင်းဟူသော ကိစ္စနှစ်ရပ်ကို ပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ ကုသိုလ်လယ်ထွန်းခြင်း၌ အခြေခံဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားသည်လည်း အောက်၌ သီလတည်းဟူသော အမြစ်ဖြင့် အခိုင်အမာတည်၍ အထက်၌ သမထ၊ ဝိပဿနာတည်းဟူသော အညွန့်ကို တက်စေတတ်၏။ ထို့ပြင် ထိုမျိုးစေ့သည် အမြစ်ဖြင့် မြေဩဇာ ရေဩဇာ အရသာကို စုပ်ယူ၍ ပင်စည်အရိုးဖြင့် စပါးနှံရင့်မှည့်ခြင်းကို ရရှိရန် တိုးပွားကြီးထွားလာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသဒ္ဓါတရားသည် သီလအမြစ်ဖြင့် သမထ၊ ဝိပဿနာတည်းဟူသော အရသာကို စုပ်ယူ၍ အရိယမဂ်တည်းဟူသော ပင်စည်ဖြင့် အရိယဖိုလ်တည်းဟူသော စပါးနှံရင့်မှည့်ရန် တိုးပွားကြီးထွားလာ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုမျိုးစေ့သည် ကောင်းသော မြေပြင်၌ အခိုင်အမာတည်၍ အမြစ်၊ အညွန့်၊ အရွက်၊ ပင်စည်၊ အဆစ်၊ အညှောင့်တို့ဖြင့် တိုးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပြီးလျှင် နို့ရည်ကို ဖြစ်စေကာ များစွာသော သလေးသီးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော သလေးနှံကို ပြီးစီးစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသဒ္ဓါတရားသည်လည်း မိမိ၏ စိတ်အစဉ်၌ အခိုင်အမာတည်ရှိသဖြင့် သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ တို့ဖြင့် တိုးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ရှိကာ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိတည်းဟူသော နို့ရည်ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးလျှင် များစွာသော ပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် အဘိညာဉ်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အကျိုးအသီးကို ပြီးစီးစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက 'သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha siyā ‘‘paropaññāsakusaladhammesu ekato uppajjamānesu kasmā saddhāva bījanti vuttā’’ti? Vuccate – bījakiccakaraṇato. Yathā hi tesu viññāṇaṃyeva vijānanakiccaṃ karoti, evaṃ saddhā bījakiccaṃ, sā ca sabbakusalānaṃ mūlabhūtā. Yathāha –

ထိုစကား၌ 'ငါးဆယ်ကျော်မျှသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်လာကြပါလျက် အဘယ်ကြောင့် သဒ္ဓါတရားတစ်ခုတည်းကိုသာ မျိုးစေ့ဟု ဟောတော်မူသနည်း' ဟု စောဒကတက်ဖွယ် ရှိ၏။ ဖြေဆိုရသော်— သဒ္ဓါတရားသည် မျိုးစေ့၏ လုပ်ငန်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုကုသိုလ်တရားတို့တွင် ဝိညာဉ်သည်သာ အာရုံကို သိခြင်းကိစ္စကို ပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သဒ္ဓါတရားသည်လည်း မျိုးစေ့ကဲ့သို့သော ကိစ္စကို ပြုလုပ်၏။ ထို့ပြင် ထိုသဒ္ဓါတရားသည် အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့၏ အခြေခံအရင်းအမြစ်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်—

‘‘Saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, sutvā dhammaṃ dhāreti, dhatānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati[Pg.131], atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussāhetvā tulayati, tulayitvā padahati, pahitatto samāno kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjhapassatī’’ti (ma. ni. 2.183, 432).

'သဒ္ဓါတရား ဖြစ်ပေါ်လာသောသူသည် (ဆရာသမားထံ) ချဉ်းကပ်၏။ ချဉ်းကပ်သောသူသည် ဆည်းကပ်ပတ်သက်၏။ ဆည်းကပ်သောသူသည် နားစိုက်ထောင်၏။ နားစိုက်ထောင်သောသူသည် တရားတော်ကို နာယူ၏။ နာယူပြီးနောက် ထိုတရားကို မှတ်သားဆောင်ထား၏။ မှတ်သားဆောင်ထားသော တရားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၏။ စူးစမ်းဆင်ခြင်သောအခါ တရားတို့သည် နှစ်သက်လက်ခံနိုင်ဖွယ် ဖြစ်လာ၏။ တရားတို့ကို နှစ်သက်လက်ခံနိုင်သောအခါ ထိုတရားတို့ကို ကျင့်ကြံလိုသော ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်လာသောသူသည် ကြိုးပမ်းအားထုတ်၏။ ကြိုးပမ်းအားထုတ်ပြီးနောက် နှိုင်းယှဉ်ချင့်ချိန်၏။ နှိုင်းယှဉ်ချင့်ချိန်ပြီးနောက် ကိလေသာကို ခါထုတ်ကာ တရားကျင့်၏။ ပြင်းပြစွာ အားထုတ်သောသူသည် ကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် မြတ်လှစွာသော သစ္စာတရားကို မျက်မှောက်ပြု၏။ ပညာဖြင့်လည်း ထိုသစ္စာတရားကို ထိုးထွင်း၍ မြင်၏။' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tapati akusale dhamme kāyañcāti tapo; indriyasaṃvaravīriyadhutaṅgadukkarakārikānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana indriyasaṃvaro adhippeto. Vuṭṭhīti vassavuṭṭhivātavuṭṭhītiādinā anekavidhā. Idha vassavuṭṭhi adhippetā. Yathā hi brāhmaṇassa vassavuṭṭhisamanuggahitaṃ bījaṃ bījamūlakañca sassaṃ viruhati na milāyati nipphattiṃ gacchati, evaṃ bhagavato indriyasaṃvarasamanuggahitā saddhā saddhāmūlā ca sīlādayo dhammā viruhanti na milāyanti nipphattiṃ gacchanti. Tenāha – ‘‘tapo vuṭṭhī’’ti. ‘‘Paññā me’’ti ettha ca vutto me-saddo imesupi padesu yojetabbo ‘‘saddhā me bījaṃ, tapo me vuṭṭhī’’ti. Tena kiṃ dīpeti? Yathā, brāhmaṇa, tayā vapite bīje sace vuṭṭhi atthi, sādhu, no ce atthi, udakampi dātabbaṃ hoti, tathā mayā hiri-īse paññāyuganaṅgale manoyottena ekābaddhe kate vīriyabalibadde yojetvā satipācanena vijjhitvā attano cittasantānakhette saddhābīje vapite vuṭṭhi-abhāvo nāma natthi. Ayaṃ pana me satataṃ samitaṃ tapo vuṭṭhīti.

အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပူပန်စေတတ်၍ ကိုယ်ခန္ဓာကိုလည်း ခြိုးခြံစေတတ်သောကြောင့် 'တပ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ ဤ 'တပ' ဟူသော စကားသည် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ၊ ဝီရိယ၊ ဓုတင်ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ကျင့်ရန်ခဲယဉ်းသော အကျင့်တို့ကို ကျင့်ခြင်းတို့၏ အမည်ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝုဋ္ဌိ' ဟူသည်မှာ မိုးရွာခြင်း၊ လေပြင်းကျခြင်း စသည်ဖြင့် များစွာရှိသော်လည်း ဤနေရာ၌ မိုးရွာသွန်းခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ပုဏ္ဏား၏ မိုးရွာသွန်းခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာထောက်ပံ့အပ်သော မျိုးစေ့နှင့် ၎င်းကို အခြေခံသော သီးနှံပင်တို့သည် တိုးပွားစည်ပင်၍ ညှိုးနွမ်းခြင်းမရှိဘဲ အောင်မြင်ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလဖြင့် ကောင်းစွာထောက်ပံ့အပ်သော သဒ္ဓါတရားနှင့် သဒ္ဓါတရားကို အခြေခံသော သီလ စသည့်တရားတို့သည်လည်း တိုးပွားစည်ပင်၍ ညှိုးနွမ်းခြင်းမရှိဘဲ ပြီးပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'တပတရားသည် ရွာသောမိုးဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ပညာ မေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပါရှိသော 'မေ (ငါ့အား...)' ဟူသော သဒ္ဒါကို 'ငါ့အား သဒ္ဓါသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏၊ ငါ့အား တပတရားသည် ရွာသောမိုးဖြစ်၏' ဟူ၍ ဤပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်တွဲစပ်ရမည်။ ထိုစကားဖြင့် အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြသနည်း။ 'ပုဏ္ဏား... သင်သည် မျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုးအပ်သောအခါ မိုးရေ အကယ်၍ ရှိပါက ကောင်း၏၊ အကယ်၍ မရှိပါက ရေကို သွင်းပေးရသကဲ့သို့၊ ငါသည်လည်း ဟိရိ (အရှက်) တည်းဟူသော ထွန်သန်၊ ပညာတည်းဟူသော ထမ်းပိုးထွန်တုံးကို စိတ်နှလုံးတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် တစ်စပ်တည်း ချည်နှောင်ပြီးသော်၊ ဝီရိယတည်းဟူသော နွားတို့ကို က၍ သတိတည်းဟူသော နှင်တံဖြင့် တို့နှိုးကာ မိမိ၏ စိတ်အစဉ်တည်းဟူသော လယ်ကွင်းပြင်၌ သဒ္ဓါမျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုးပြီးသောအခါ မိုးမရွာခြင်းဟူသည် မရှိပေ။ ငါ့အား အစဉ်မပြတ် ငြိမ်သက်စွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဤတပတရားသည်ပင် ရွာသွန်းသော မိုးဖြစ်၏' ဟု ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Pajānāti etāya puggalo, sayaṃ vā pajānātīti paññā, sā kāmāvacarādibhedato anekavidhā. Idha pana saha vipassanāya maggapaññā adhippetā. Yuganaṅgalanti yugañca naṅgalañca. Yathā hi brāhmaṇassa yuganaṅgalaṃ, evaṃ bhagavato duvidhāpi paññā. Tattha yathā yugaṃ īsāya upanissayaṃ hoti, purato hoti, īsābaddhaṃ hoti, yottānaṃ nissayaṃ hoti, balibaddānaṃ ekato gamanaṃ dhāreti, evaṃ paññā hiripamukhānaṃ dhammānaṃ upanissayā hoti. Yathāha – ‘‘paññuttarā sabbe kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83) ca, ‘‘paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti, nakkhattarājāriva tārakāna’’nti (jā. 2.17.81) ca. Kusalānaṃ dhammānaṃ pubbaṅgamaṭṭhena purato ca hoti. Yathāha – ‘‘sīlaṃ hirī cāpi satañca dhammo, anvāyikā paññavato bhavantī’’ti. Hirivippayogena [Pg.132] anuppattito īsābaddhā hoti, manosaṅkhātassa samādhiyottassa nissayapaccayato yottānaṃ nissayo hoti, accāraddhātilīnabhāvapaṭisedhanato vīriyabalibaddānaṃ ekato gamanaṃ dhāreti. Yathā ca naṅgalaṃ phālayuttaṃ kasanakāle pathavighanaṃ bhindati, mūlasantānakāni padāleti, evaṃ satiyuttā paññā vipassanākāle dhammānaṃ santatisamūhakiccārammaṇaghanaṃ bhindati, sabbakilesamūlasantānakāni padāleti. Sā ca kho lokuttarāva itarā pana lokiyāpi siyā. Tenāha – ‘‘paññā me yuganaṅgala’’nti.

ဤပညာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် သိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် သိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပညာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပညာသည် ကာမာဝစရအစရှိသော အပြားအားဖြင့် များစွာသော အပြားရှိ၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌ကား ဝိပဿနာပညာနှင့်တကွ မဂ်ပညာကို အလိုရှိအပ်၏။ 'ယုဂနင်္ဂလံ' ဟူသည်မှာ ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံးကို ဆိုလိုသည်။ ပုဏ္ဏားအား ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံး ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားအားလည်း လောကီလောကုတ္တရာ နှစ်ပါးသော ပညာတော် ရှိ၏။ ထိုစကား၌ ထမ်းပိုးသည် ထွန်သန်၏ မှီရာဖြစ်၍ ရှေ့ကသွားသကဲ့သို့၊ ထွန်သန်နှင့် တစ်စပ်တည်းဖြစ်၍ ကြိုးတို့၏ မှီရာလည်းဖြစ်လျက်၊ နွားတို့၏ တစ်ပြိုင်နက် သွားခြင်းကို ဆောင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပညာသည်လည်း ဟိရိအမှူးရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့၏ မှီရာ ဖြစ်၏။ ယင်းသို့လည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူ၏— 'ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် ပညာလျှင် အလွန်ရှိကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကြယ်အပေါင်းတို့ထက် လမင်းသည် မြတ်သကဲ့သို့၊ ကုသိုလ်တရားတို့ထက် ပညာသည်သာလျှင် မြတ်၏ဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ပညာသည် ကုသိုလ်တရားတို့၏ ရှေ့သွားအဖြစ်ဖြင့် ရှေ့ကပြေး၏။ ယင်းသို့လည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူ၏— 'သီလ၊ သိရိတရားနှင့် သူတော်ကောင်းတရားတို့သည် ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဟိရိတရားနှင့် မကင်းကွာဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထွန်သန်နှင့် တစ်စပ်တည်းဖြစ်သော ပညာ ဖြစ်၏။ 'မန' ဟု ဆိုအပ်သော သမာဓိတည်းဟူသော ကြိုးအား မှီရာပစ္စည်း ဖြစ်သောကြောင့် ကြိုးတို့၏ မှီရာ ဖြစ်၏။ လွန်စွာ အားထုတ်ခြင်းနှင့် လွန်စွာ တွန့်တိုခြင်းတို့ကို တားမြစ်တတ်သောအားဖြင့် ဝီရိယတည်းဟူသော နွားလားတို့၏ တစ်ပေါင်းတည်း သွားခြင်းကို ဆောင်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ထွန်တုံးသည် ထွန်သွားနှင့် ယှဉ်လျက် ထွန်ယက်သောအခါ ခဲလှသော မြေပြင်ကို ခွဲဖျက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမြစ်အစဉ်တို့ကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သတိနှင့်ယှဉ်သော ပညာသည် ဝိပဿနာ ရှုပွားသောအခါ တရားတို့၏ အစဉ်၊ အစု၊ ကိစ္စ၊ အာရုံတည်းဟူသော တစ်ခဲနက်ကို ဖျက်ဆီး၍ အလုံးစုံသော ကိလေသာအမြစ်အစဉ်တို့ကို ဖြတ်တောက်နိုင်၏။ ထိုပညာသည်လည်း လောကုတ္တရာပညာ သာလျှင် ဖြစ်၏။ အခြားသော ပညာသည်ကား လောကီပညာလည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပညာသည် ငါ၏ ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံးဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Hirīyati etāya puggalo, sayaṃ vā hirīyati akusalappavattiṃ jigucchatīti hirī. Taggahaṇena sahacaraṇabhāvato ottappaṃ gahitaṃyeva hoti. Īsāti yuganaṅgalasandhārikā dāruyaṭṭhi. Yathā hi brāhmaṇassa īsā yuganaṅgalaṃ sandhāreti, evaṃ bhagavatopi hirī lokiyalokuttarapaññāsaṅkhātaṃ yuganaṅgalaṃ sandhāreti hiriyā asati paññāya abhāvato. Yathā ca īsāpaṭibaddhaṃ yuganaṅgalaṃ kiccakaraṃ hoti acalaṃ asithilaṃ, evaṃ hiripaṭibaddhā ca paññā kiccakārī hoti acalā asithilā abbokiṇṇā ahirikena. Tenāha ‘‘hirī īsā’’ti.

ဤဟိရိတရားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် စက်ဆုပ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် အကုသိုလ်တရား၏ ဖြစ်ခြင်းကို စက်ဆုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားသည် ဟိရိမည်၏။ ထိုဟိရိတရားကို ယူခြင်းဖြင့် ယင်းနှင့်အတူ ကျင်လည်ဖော်ဖြစ်သော ဩတ္တပ္ပတရားကိုလည်း ယူပြီးသား ဖြစ်၏။ 'ဤသာ' ဟူသည်မှာ ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံးကို ထိန်းမတ်ပေးသော ထွန်သန် သစ်သားတံ ဖြစ်၏။ ပုဏ္ဏား၏ ထွန်သန်သည် ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံးကို ထိန်းထားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ ဟိရိတရားသည်လည်း လောကီလောကုတ္တရာ ပညာတည်းဟူသော ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံးကို ထိန်းထား၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဟိရိတရား မရှိပါက ပညာလည်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထွန်သန်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ထမ်းပိုးထွန်တုံးသည် မတုန်မလှုပ် မလျော့ဘဲ ကိစ္စကို ပြီးစီးစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဟိရိတရားနှင့် စပ်ယှဉ်သော ပညာသည်လည်း မတုန်မလှုပ် မလျော့ဘဲ အဟိရိကတရားနှင့် မရောနှောဘဲ ကုသိုလ်လုပ်ငန်းကို ပြီးစီးစေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဟိရိတရားသည် ထွန်သန်ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Munātīti mano, cittassetaṃ adhivacanaṃ. Idha pana manosīsena taṃsampayutto samādhi adhippeto. Yottanti rajjubandhanaṃ. Taṃ tividhaṃ īsāya saha yugassa bandhanaṃ, yugena saha balibaddānaṃ bandhanaṃ, sārathinā saha balibaddānaṃ bandhananti. Tattha yathā brāhmaṇassa yottaṃ īsāyugabalibadde ekābaddhe katvā sakakicce paṭipādeti, evaṃ bhagavato samādhi sabbeva te hiripaññāvīriyadhamme ekārammaṇe avikkhepabhāvena bandhitvā sakakicce paṭipādeti. Tenāha – ‘‘mano yotta’’nti.

သိတတ်သောကြောင့် 'မန' (စိတ်) ဟု ခေါ်၏။ ယင်းသည် စိတ်၏ အမည်တည်း။ သို့သော် ဤဂါထာ၌မူ စိတ်ကို အခြေခံ၍ ယင်းနှင့်ယှဉ်သော သမာဓိတည်းဟူသော တည်ကြည်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ 'ယောတ္တံ' (ကြိုး) ဟူသည်မှာ ချည်နှောင်အပ်သော ကြိုးဖြစ်၏။ ထိုကြိုးသည် သုံးမျိုးရှိ၏။ ထွန်သန်နှင့် ထမ်းပိုးကို ချည်သောကြိုး၊ ထမ်းပိုးနှင့် နွားတို့ကို ချည်သောကြိုး၊ ရထားထိန်း သို့မဟုတ် ထွန်ယက်သူနှင့် နွားတို့ကို ချည်သောကြိုး ဟူ၍ သုံးမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ပုဏ္ဏား၏ ကြိုးသည် ထွန်သန်၊ ထမ်းပိုးနှင့် နွားတို့ကို တစ်ဆက်တည်းဖြစ်စေလျက် မိမိ၏ လုပ်ငန်းကိစ္စတို့ကို ပြီးစီးစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ သမာဓိတရားသည်လည်း ဟိရိ၊ ပညာ၊ ဝီရိယဟူသော တရားအားလုံးတို့ကို တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မပျံ့လွင့်စေဘဲ ချည်နှောင်၍ မိမိ၏ လုပ်ငန်းကိစ္စတို့ကို ပြီးစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'စိတ်သည် နှောင်ကြိုး ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Sarati etāya cirakatādimatthaṃ puggalo, sayaṃ vā saratīti sati, sā asammussanalakkhaṇā. Phāletīti phālo. Pājeti etenāti pājanaṃ. Taṃ idha ‘‘pācana’’nti vuccati, patodassetaṃ adhivacanaṃ. Phālo ca pācanañca phālapācanaṃ. Yathā hi brāhmaṇassa phālapācanaṃ, evaṃ bhagavato vipassanāyuttā maggayuttā ca sati. Tattha yathā phālo naṅgalamanurakkhati, purato cassa gacchati, evaṃ sati kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā ārammaṇe vā upaṭṭhāpayamānā paññānaṅgalaṃ rakkhati, tathā hi ‘‘satārakkhena [Pg.133] cetasā viharatī’’tiādīsu (a. ni. 10.20) ‘‘ārakkhā’’ti vuttā. Asammussanavasena cassa purato hoti. Satiparicite hi dhamme paññā pajānāti, no sammuṭṭhe. Yathā ca pācanaṃ balibaddānaṃ vijjhanabhayaṃ dassentaṃ saṃsīdanaṃ na deti, uppathagamanañca vāreti, evaṃ sati vīriyabalibaddānaṃ apāyabhayaṃ dassentī kosajjasaṃsīdanaṃ na deti, kāmaguṇasaṅkhāte agocare cāraṃ nivāretvā kammaṭṭhāne niyojentī uppathagamanañca vāreti. Tenāha – ‘‘sati me phālapācana’’nti.

ဤသတိတရားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေး၌ ပြုဖူးသည်တို့ကို ပြန်လည်အောက်မေ့တတ်၏၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် အောက်မေ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားသည် သတိမည်၏။ ထိုသတိသည် မမေ့လျော့သော လက္ခဏာရှိ၏။ မြေကို ခွဲတတ်သောကြောင့် 'ဖာလ' (ထွန်သွား) မည်၏။ ထိုလှံတံဖြင့် မောင်းနှင်တတ်သောကြောင့် 'ပါဇန' (နှင်တံ) မည်၏။ ယင်းကို ဤဂါထာ၌ 'ပါစန' (နှင်တံ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် နှင်တံ၏ အမည်တည်း။ ထွန်သွားနှင့် နှင်တံကို 'ထွန်သွားနှင်တံ' ဟု ခေါ်၏။ ပုဏ္ဏားအား ထွန်သွားနှင်တံ ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားအားလည်း ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော၊ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သတိတရား ရှိ၏။ ထိုစကား၌ ထွန်သွားသည် ထွန်တုံးကို စောင့်ရှောက်ကာ ယင်း၏ ရှေ့မှ သွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတိသည် ကုသိုလ်တရားတို့၏ လားရာကို ကောင်းစွာရှာဖွေလျက်၊ သို့မဟုတ် အာရုံ၌ ထင်ရှားစေလျက် ပညာတည်းဟူသော ထွန်တုံးကို စောင့်ရှောက်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'သတိတည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ရှိသော စိတ်ဖြင့် နေ၏' စသည်ဖြင့် သတိကို 'အစောင့်အရှောက်' (အာရက္ခ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ မမေ့လျော့ခြင်းအားဖြင့် သတိသည် ပညာ၏ ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် သတိဖြင့် လေ့ကျက်အပ်သော တရားတို့ကိုသာ ပညာသည် ကောင်းစွာသိနိုင်၏၊ မေ့လျော့ကွယ်ပျောက်လျှင် မသိနိုင်ပေ။ နှင်တံသည် နွားလားတို့အား ရိုက်နှက်မည့် ဘေးကို ပြလျက် ဆုတ်နစ်ခြင်းကို မဖြစ်စေဘဲ လမ်းလွဲသို့ သွားခြင်းကို တားမြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတိသည် ဝီရိယတည်းဟူသော နွားကို ပိုင်ဆိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အပါယ်ဘေးကို ပြလျက် ပျင်းရိဆုတ်နစ်ခြင်းကို မဖြစ်စေဘဲ၊ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော မကျက်စားအပ်သော အာရုံတို့ကို တားမြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ယှဉ်စေလျက် လမ်းမှားသို့ သွားခြင်းကို တားမြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သတိသည် ငါ၏ ထွန်သွားနှင့် နှင်တံ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

78. Kāyaguttoti tividhena kāyasucaritena gutto. Vacīguttoti catubbidhena vacīsucaritena gutto. Ettāvatā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ. Āhāre udare yatoti ettha āhāramukhena sabbapaccayānaṃ saṅgahitattā catubbidhepi paccaye yato saṃyato nirupakkilesoti attho. Iminā ājīvapārisuddhisīlaṃ vuttaṃ. Udare yatoti udare yato saṃyato mitabhojī, āhāre mattaññūti vuttaṃ hoti. Iminā bhojane mattaññutāmukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ vuttaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Yathā tvaṃ, brāhmaṇa, bījaṃ vapitvā sassaparipālanatthaṃ kaṇṭakavatiṃ vā rukkhavatiṃ vā pākāraparikkhepaṃ vā karosi, tena te gomahiṃsamigagaṇā pavesaṃ alabhantā sassaṃ na vilumpanti, evamahampi saddhābījaṃ vapitvā nānappakārakusalasassaparipālanatthaṃ kāyavacīāhāraguttimayaṃ tividhaparikkhepaṃ karomi. Tena me rāgādiakusaladhammagomahiṃsamigagaṇā pavesaṃ alabhantā nānappakārakusalasassaṃ na vilumpantīti.

၇၈. 'ကာယဂုတ္တော' ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော ကာယသုစရိုက်ဖြင့် လုံခြုံခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဝစီဂုတ္တော' ဟူသည်မှာ လေးပါးသော ဝစီသုစရိုက်ဖြင့် လုံခြုံခြင်း ဖြစ်၏။ ဤမျှဖြင့် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အာဟာရေ ဥဒရေ ယတော' ဟူသော ပုဒ်၌ အာဟာရကို အကြောင်းပြု၍ ခပ်သိမ်းသော ပစ္စည်းတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သောကြောင့် လေးပါးသော ပစ္စည်းတို့၌ စောင့်စည်းခြင်း၊ ကိလေသာညစ်နွမ်းမှုမရှိခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ဤပုဒ်ဖြင့် အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဥဒရေ ယတော' ဟူသည်မှာ ဝမ်း၌ စောင့်စည်းခြင်း၊ မျှတစွာ စားခြင်း၊ အာဟာရ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် အစားအစာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းအားဖြင့် ပစ္စယသန္နိဿိတသီလကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်း။ 'ပုဏ္ဏား... သင်သည် မျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုးပြီးနောက် ကောက်ပင်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် ဆူးခြံရံခြင်း၊ သစ်သားခြံရံခြင်း သို့မဟုတ် တံတိုင်းအရံအတား ပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ထိုသို့ ခြံရံကာကွယ်ထားသဖြင့် နွား၊ ကျွဲ၊ သမင် အစရှိသော သားအပေါင်းတို့သည် ဝင်ခွင့်မရဘဲ ကောက်ပင်တို့ကို မဖျက်ဆီးနိုင်ကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ငါဘုရားသည်လည်း သဒ္ဓါတည်းဟူသော မျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုး၍ အထူးထူးသော ကုသိုလ်တည်းဟူသော ကောက်ပင်ကို စောင့်ရှောက်ရန် ကိုယ်နှုတ်နှလုံးကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ အာဟာရကို စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်းဟူသော သုံးပါးသော ခြံရံခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ငါ့အား ရာဂစသော အကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော နွား၊ ကျွဲ၊ သမင် အစရှိသော သားအပေါင်းတို့သည် ဝင်ခွင့်မရကြသဖြင့် ကုသိုလ်တည်းဟူသော ကောက်ပင်ကို မဖျက်ဆီးနိုင်ကြပေ' ဟု ပြသတော်မူ၏။

Saccaṃ karomi niddānanti ettha dvīhi dvārehi avisaṃvādanaṃ saccaṃ. Niddānanti chedanaṃ lunanaṃ uppāṭanaṃ, karaṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ettha attho ‘‘saccena karomi niddāna’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā tvaṃ bāhiraṃ kasiṃ kasitvā sassadūsakānaṃ tiṇānaṃ hatthena vā asitena vā niddānaṃ karosi; evamahampi ajjhattikaṃ kasiṃ kasitvā kusalasassadūsakānaṃ visaṃvādanatiṇānaṃ saccena niddānaṃ karomi. Ñāṇasaccaṃ vā ettha saccanti veditabbaṃ, yaṃ taṃ yathābhūtañāṇanti vuccati. Tena attasaññādīnaṃ tiṇānaṃ niddānaṃ karomīti evaṃ yojetabbaṃ. Atha vā niddānanti chedakaṃ lāvakaṃ, uppāṭakanti attho. Evaṃ sante yathā tvaṃ dāsaṃ vā kammakaraṃ [Pg.134] vā niddānaṃ karosi, ‘‘niddehi tiṇānī’’ti tiṇānaṃ chedakaṃ lāvakaṃ uppāṭakaṃ karosi; evamahaṃ saccaṃ karomīti upayogavacaneneva vattuṃ yujjati. Atha vā saccanti diṭṭhisaccaṃ. Tamahaṃ niddānaṃ karomi, chinditabbaṃ lunitabbaṃ uppāṭetabbaṃ karomīti evampi upayogavacaneneva vattuṃ yujjati.

"သစ္စံကရောမိနိဒ္ဒါနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကိုယ်၊ နှုတ် ဒွါရနှစ်ပါးတို့ဖြင့် မချွတ်ယွင်းခြင်း (မလိမ်ညာခြင်း) သည် "သစ္စာ" မည်၏။ "နိဒ္ဒါနံ" ဟူသည်ကား ဖြတ်ခြင်း၊ ရိတ်ခြင်း၊ နှုတ်ခြင်းတည်း။ ဤ၌ "သစ္စံ" ဟူသော ဒုတိယာဝိဘတ်ပုဒ်ကို ကရိုဏ်းအနက် (သစ္စေန - သစ္စာဖြင့်) ဟု သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ အနက်ကား— "ငါဘုရားသည် သစ္စာတရားဖြင့် (အကုသိုလ်မြက်ကို) ရိတ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြု၏" ဟူ၍ သိအပ်၏။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— သင်ပုဏ္ဏားသည် ပြင်ပလယ်ကွက်၌ ထွန်ယက်ပြီးနောက် ကောက်ပင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မြက်ပင်တို့ကို လက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တံစဉ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရိတ်ဖြတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ငါဘုရားသည်လည်း အတွင်းအဇ္ဈတ္တတရားကို ထွန်ယက်ပြီး၍ ကုသိုလ်ကောက်ပင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မမှန်ကန်ခြင်း (ချွတ်ယွင်းခြင်း) တည်းဟူသော မြက်အမှိုက်တို့ကို သစ္စာတရားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ရိတ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြု၏။ သို့မဟုတ်မူ ဤ၌ ဉာဏ်တည်းဟူသော သစ္စာဖြင့် ရိတ်ဖြတ်ခြင်းကို "သစ္စာ" ဟူ၍ သိအပ်၏၊ ဤ၌ ဟောတော်မူအပ်သော သစ္စာကို ယထာဘူတဉာဏ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုဉာဏ်ဖြင့် အတ္တသညာ အစရှိသော မြက်တို့ကို ရိတ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြု၏ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ တနည်းအားဖြင့် "နိဒ္ဒါနံ" ဟူသည်မှာ ဖြတ်သူ၊ ရိတ်သူ၊ နှုတ်သူဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် ကျွန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အလုပ်သမားကိုသော်လည်းကောင်း "မြက်တို့ကို နှုတ်လော့" ဟု ခိုင်းစေ၍ ဖြတ်သူ၊ ရိတ်သူ၊ နှုတ်သူ ဖြစ်စေသကဲ့သို့၊ ငါဘုရားသည် သစ္စာကို ဖြတ်တောက်တတ်သောတရား ဖြစ်စေ၏ဟု ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ဆိုခြင်းငှာ သင့်၏။ သို့မဟုတ်မူ "သစ္စံ" ဟူသည် မြင်အပ်သော လောကီသစ္စာတည်း။ ငါသည် ထိုလောကီသစ္စာဖြင့် ဖြတ်အပ်၊ ရိတ်အပ်၊ နှုတ်အပ်သော တရားတို့ကို ရိတ်ဖြတ်ခြင်း ပြု၏ဟု ဤသို့လည်း ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့်သာလျှင် ဆိုခြင်းငှာ သင့်၏။

Soraccaṃ me pamocananti ettha yaṃ taṃ ‘‘kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo’’ti, evaṃ sīlameva ‘‘soracca’’nti vuttaṃ, na taṃ idha adhippetaṃ, vuttameva etaṃ ‘‘kāyagutto’’tiādinā nayena, arahattaphalaṃ pana adhippetaṃ. Tampi hi sundare nibbāne ratabhāvato ‘‘soracca’’nti vuccati. Pamocananti yoggavissajjanaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā tava pamocanaṃ punapi sāyanhe vā dutiyadivase vā anāgatasaṃvacchare vā yojetabbato appamocanameva hoti, na mama evaṃ. Na hi mama antarā mocanaṃ nāma atthi. Ahañhi dīpaṅkaradasabalakālato pabhuti paññānaṅgale vīriyabalibadde yojetvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca mahākasiṃ kasanto tāva na muñciṃ, yāva na sammāsambodhiṃ abhisambujjhi. Yadā ca me sabbaṃ taṃ kālaṃ khepetvā bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinnassa sabbaguṇaparivāraṃ arahattaphalaṃ udapādi, tadā mayā taṃ sabbussukkapaṭippassaddhippattiyā pamuttaṃ, na dāni puna yojetabbaṃ bhavissatīti. Etamatthaṃ sandhāyāha bhagavā – ‘‘soraccaṃ me pamocana’’nti.

"သောရစ္စံမေပမောစနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းတည်းဟူသော သီလတရားကိုသာ "သောရစ္စ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌ ၎င်းသီလကို အလိုမရှိအပ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစကားကို "ကာယဂုတ္တော" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အရဟတ္တဖိုလ်တရားကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်တရားကိုလည်း ကောင်းမြတ်လှသော နိဗ္ဗာန်တရား၌ မွေ့လျော်တတ်သောသဘောကြောင့် "သောရစ္စ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ပမောစနံ" ဟူသည် ယှဉ်စပ်ခြင်း (ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး) မှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။ အဘယ်ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— သင်ပုဏ္ဏား၏ လယ်ထွန်ခြင်းမှ လွတ်သောကာလသည် ညချမ်းအခါ၌လည်းကောင်း၊ နောက်တစ်နေ့၌လည်းကောင်း၊ နောင်လာမည့်နှစ်၌လည်းကောင်း တစ်ဖန် ထွန်ယက်ခြင်း၌ ယှဉ်စပ်ရဦးမည်ဖြစ်သဖြင့် လယ်လုပ်ခြင်းအမှုမှ စင်စစ် မလွတ်ကင်းသကဲ့သို့၊ ငါ့အား ထိုသို့မဟုတ်။ ငါ့အား အကြား၌ တစ်ဖန်ထွန်ယက်ရန် မလိုဘဲ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ခြင်းရှိ၏။ ငါသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်မှစ၍ ပညာတည်းဟူသော ထွန်တုံး၌ ဝီရိယတည်းဟူသော နွားလားတို့ကို ကလျက် လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး မြတ်သောကုသိုလ်တည်းဟူသော လယ်ထွန်ခြင်းကို ပြုခဲ့ရာ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို မရသေးသရွေ့ မလွတ်ခဲ့ပေ။ အကြင်အခါ၌ ထိုကာလအလုံးစုံကို ကုန်လွန်စေ၍ ဗောဓိပင်ရင်း အပ္ပရာဇိတပလ္လင်တော်၌ သီတင်းသုံးလျက် ဂုဏ်တော်အလုံးစုံ ခြံရံအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်တရား ထင်ရှားဖြစ်လာသောအခါ၊ ထိုအခါ၌ ငါသည် လုံ့လပြုခြင်း အလုံးစုံတို့ ငြိမ်းအေးရာသို့ ရောက်သဖြင့် လယ်ထွန်သူအဖြစ်မှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီ။ ယခု ဤနောက်ဆုံးဘဝ၌ တစ်ဖန် ယှဉ်စပ်ရမည့်အမှု မရှိတော့ပြီ။ ဤအနက်ကို ရည်၍ မြတ်စွာဘုရားက "သောရစ္စံ မေ ပမောစနံ" ဟု ဟောတော်မူ၏။

79. Vīriyaṃ me dhuradhorayhanti ettha vīriyanti ‘‘kāyiko vā, cetasiko vā vīriyārambho’’tiādinā nayena vuttapadhānaṃ. Dhurāyaṃ dhorayhaṃ dhuradhorayhaṃ, dhuraṃ vahatīti attho. Yathā hi brāhmaṇassa dhurāyaṃ dhorayhākaḍḍhitaṃ naṅgalaṃ bhūmighanaṃ bhindati, mūlasantānakāni ca padāleti, evaṃ bhagavato vīriyākaḍḍhitaṃ paññānaṅgalaṃ yathāvuttaṃ ghanaṃ bhindati, kilesasantānakāni ca padāleti. Tenāha – ‘‘vīriyaṃ me dhuradhorayha’’nti. Atha vā purimadhuraṃ vahantā dhurā, mūladhuraṃ vahantā dhorayhā; dhurā ca dhorayhā ca dhuradhorayhā. Tattha yathā brāhmaṇassa ekamekasmiṃ naṅgale catubalibaddappabhedaṃ dhuradhorayhaṃ vahantaṃ uppannānuppannatiṇamūlaghātaṃ sassasampattiñca sādheti, evaṃ bhagavato catusammappadhānavīriyappabhedaṃ dhuradhorayhaṃ vahantaṃ uppannānuppannākusalamūlaghātaṃ kusalasampattiñca sādheti. Tenāha – ‘‘vīriyaṃ me dhuradhorayha’’nti.

၇၉. "ဝီရိယံမေဓုရဓောရယှံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဝီရိယ" ဟူသည် ကိုယ်နှင့်စပ်ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ စိတ်နှင့်စပ်ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ လုံ့လအားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော ဆိုအပ်ပြီးသော ဝီရိယတည်း။ ထမ်းဆောင်အပ်သော ဝန်ကို ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် "ဓုရဓောရယှ" (ဝန်ဆောင်နွား) ဟု ခေါ်၏။ ဝန်ကို ဆောင်ရွက်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ပုဏ္ဏား၏ လယ်ထွန်မှုဝန်ကို ဝန်ဆောင်နွားတို့ ငင်အပ်သော ထွန်တုံးသည် မြေဆိုင်ခဲကို ဖျက်ဆီး၍ မြက်မြစ်အစဉ်တို့ကို ခွဲခြမ်းပစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ ဝီရိယတည်းဟူသော နွားငင်အပ်သော ပညာတည်းဟူသော ထွန်တုံးသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောအတိုင်း တစ်ခဲနက်သော ကိလေသာကို ဖျက်ဆီး၍ ကိလေသာတို့၏ ဖြစ်စဉ်အစဉ်ကိုလည်း ခွဲခြမ်းဖျက်ဆီး၏။ ထို့ကြောင့် "ဝီရိယံ မေ ဓုရဓောရယှံ" (ဝီရိယသည် ငါ၏ ဝန်ဆောင်နွား ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တနည်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ရုန်းသောနွားတို့ကို "ဓုရ" ဟု ဆို၍၊ အရင်းထမ်းပိုးကို ထမ်းသောနွားတို့ကို "ဓောရယှ" ဟု ဆိုအပ်၏။ နှစ်မျိုးလုံးကို "ဓုရဓောရယှ" (ရှေ့နွားနှင့် နောက်နွား) ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကား၌ ပုဏ္ဏားအား ထွန်တုံးတစ်ခုစီတွင် နွားလေးကောင်အပြားရှိသော ရှေ့နွားနောက်နွားတို့သည် ဝန်ကို ထမ်းဆောင်လျက် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနှင့် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော မြက်ပင်တို့၏ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ကောက်ပဲသီးနှံ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြီးစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ လေးပါးသော သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယ အပြားရှိသော ရှေ့နွားနောက်နွားသည် ကုသိုလ်ဝန်ကို ဆောင်လျက် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနှင့် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော အကုသိုလ်မြစ်တို့ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ကုသိုလ်တရား ပြည့်စုံခြင်းကို ပြီးစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝီရိယံ မေ ဓုရဓောရယှံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Yogakkhemādhivāhananti [Pg.135] ettha yogehi khemattā ‘‘yogakkhema’’nti nibbānaṃ vuccati, taṃ adhikatvā vāhīyati, abhimukhaṃ vā vāhīyatīti adhivāhanaṃ. Yogakkhemassa adhivāhanaṃ yogakkhemādhivāhanaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Yathā tava dhuradhorayhaṃ puratthimaṃ disaṃ pacchimādīsu vā aññataraṃ abhimukhaṃ vāhīyati, tathā mama dhuradhorayhaṃ nibbānābhimukhaṃ vāhīyati.

"ယောဂက္ခေမာဓိဝါဟနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ယောဂလေးပါးတို့မှ ဘေးကင်းသောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို "ယောဂက္ခေမ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ဦးတည်၍ ဆောင်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှု ဆောင်တတ်သောကြောင့် "အဓိဝါဟန" မည်၏။ ယောဂကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုဆောင်ခြင်းသည် "ယောဂက္ခေမာဓိဝါဟန" မည်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်းဟူမူ— သင်ပုဏ္ဏား၏ ဝန်ဆောင်နွားတို့သည် အရှေ့အရပ်၊ အနောက်အရပ် စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော အရပ်သို့ ရှေးရှု ဆွဲငင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ငါဘုရား၏ သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယတည်းဟူသော ဝန်ဆောင်နွားသည်လည်း နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှု ဆွဲဆောင်ပေး၏။

Evaṃ vāhiyamānañca gacchati anivattantaṃ. Yathā tava naṅgalaṃ vahantaṃ dhuradhorayhaṃ khettakoṭiṃ patvā puna nivattati, evaṃ anivattantaṃ dīpaṅkarakālato pabhuti gacchateva. Yasmā vā tena tena maggena pahīnā kilesā punappunaṃ pahātabbā na honti, yathā tava naṅgalena chinnāni tiṇāni punapi aparasmiṃ samaye chinditabbāni honti, tasmāpi etaṃ paṭhamamaggavasena diṭṭhekaṭṭhe kilese, dutiyavasena oḷārike, tatiyavasena anusahagate kilese, catutthavasena sabbakilese pajahantaṃ gacchati anivattantaṃ. Atha vā gacchati anivattanti nivattanarahitaṃ hutvā gacchatīti attho. Nti taṃ dhuradhorayhaṃ. Evampettha padacchedo veditabbo. Evaṃ gacchantañca yathā tava dhuradhorayhaṃ na taṃ ṭhānaṃ gacchati, yattha gantvā kassako asoko nissoko virajo hutvā na socati, etaṃ pana taṃ ṭhānaṃ gacchati, yattha gantvā na socati. Yattha satipācanena etaṃ vīriyadhuradhorayhaṃ codento gantvā mādiso kassako asoko nissoko virajo hutvā na socati, taṃ sabbasokasallasamugghātabhūtaṃ nibbānāmatasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ gacchatīti.

ဤသို့ ဆွဲငင်အပ်သည်ဖြစ်၍လည်း တစ်ဖန် ပြန်မလှည့်ဘဲ ရှေ့သို့သာ သွားတတ်၏။ သင်ပုဏ္ဏား၏ ထွန်တုံးကို ဆွဲသော ဝန်ဆောင်နွားသည် လယ်ကွင်းအဆုံးသို့ ရောက်လျှင် တစ်ဖန် ပြန်လှည့်ရသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ငါဘုရား၏ ဝန်ဆောင်နွားသည်ကား တစ်ဖန် ပြန်လှည့်မလာတော့ဘဲ ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်မှစ၍ နိဗ္ဗာန်သို့သာ ရှေးရှု သွားတော့၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို တစ်ဖန် ထပ်မံပယ်ရန် မလိုတော့ပေ။ သင်ပုဏ္ဏား၏ ထွန်တုံးဖြင့် ဖြတ်အပ်သော မြက်ပင်တို့သည် နောင်အခါ၌ တစ်ဖန် ဖြတ်တောက်ရဦးမည် ဖြစ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ဤငါဘုရား၏ ဝန်ဆောင်နွားသည် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုတိယမဂ် (သကဒါဂါမိမဂ်) ဖြင့် ရုန့်ရင်းသော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) ဖြင့် သိမ်မွေ့သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စတုတ္ထမဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ဖြင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် တစ်ဖန် ပြန်လှည့်မလာသော သဘောဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သွား၏။ သို့မဟုတ် "ဂစ္ဆတိ အနိဝတ္တံ" ဟူသည် ပြန်လှည့်ခြင်း ကင်းလျက် သွားခြင်းဟု အနက်ရ၏။ "န္တိ" (taṃ) ဟူသည် ထိုဝန်ဆောင်နွား (ဝီရိယတည်းဟူသောနွား) ကို ဆိုလို၏။ ဤသို့ ဤအရာ၌ ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ သွားရာ၌ သင်ပုဏ္ဏား၏ ဝန်ဆောင်နွားသည် အကြင်အရပ်သို့ ရောက်လျှင် လယ်သမားသည် စိုးရိမ်ခြင်းမရှိ၊ ကိလေသာမြူမရှိဘဲ မစိုးရိမ်ရတော့ဘဲ ဖြစ်အံ့၊ ထိုနိဗ္ဗာန်အရပ်သို့ မသွားနိုင်ပေ။ ဤငါဘုရား၏ ဝန်ဆောင်နွားမူကား ရောက်သွားလျှင် မစိုးရိမ်ရတော့သော ထိုနိဗ္ဗာန်အရပ်သို့ သွား၏။ အကြင်နိဗ္ဗာန်အရပ်သို့ သတိတည်းဟူသော နှင်တံဖြင့် ဤဝီရိယတည်းဟူသော ဝန်ဆောင်နွားကို နှိုးဆော်မောင်းနှင်လျက် သွားခြင်းဖြင့် ငါကဲ့သို့သော လယ်သမားသည် စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှုမရှိ၊ ကိလေသာမြူမရှိဘဲ မစိုးရိမ်ရတော့ဘဲ ဖြစ်အံ့၊ စိုးရိမ်ခြင်းငြောင့် အလုံးစုံကို အမြစ်ပြတ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်အမြိုက်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအရပ်သို့ ရောက်ရှိသွား၏။

80. Idāni nigamanaṃ karonto bhagavā imaṃ gāthamāha –

၈၀. ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် နိဂုံးချုပ်တော်မူလိုသဖြင့် ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Evamesā kasī kaṭṭhā, sā hoti amatapphalā;

Etaṃ kasiṃ kasitvāna, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.

"ဤသို့လျှင် ဤလယ်ထွန်ခြင်းကို ထွန်ယက်အပ်၏။ ထိုလယ်ထွန်ခြင်းသည် သေခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အကျိုးရှိ၏။ ဤသို့သော လယ်ထွန်ခြင်းကို ထွန်ယက်ရသဖြင့် အလုံးစုံသော ဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရ၏။"

Tassāyaṃ saṅkhepattho – mayā brāhmaṇa esā saddhābījā tapovuṭṭhiyā anuggahitā kasi, paññāmayaṃ yuganaṅgalaṃ, hirimayañca īsaṃ, manomayena yottena, ekābaddhaṃ katvā, paññānaṅgale satiphālaṃ ākoṭetvā, satipācanaṃ gahetvā, kāyavacīāhāraguttiyā gopetvā, saccaṃ niddānaṃ katvā, soraccaṃ pamocanaṃ vīriyaṃ dhuradhorayhaṃ yogakkhemābhimukhaṃ anivattantaṃ vāhentena kaṭṭhā, kasikammapariyosānaṃ catubbidhaṃ sāmaññaphalaṃ pāpitā, sā [Pg.136] hoti amatapphalā, sā esā kasi amatapphalā hoti. Amataṃ vuccati nibbānaṃ, nibbānānisaṃsā hotīti attho. Sā kho panesā kasi na mamevekassa amatapphalā hoti, apica, kho, pana yo koci khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā etaṃ kasiṃ kasati, so sabbopi etaṃ kasiṃ kasitvāna, sabbadukkhā pamuccati, sabbasmā vaṭṭadukkhadukkhadukkhasaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhā pamuccatīti. Evaṃ bhagavā brāhmaṇassa arahattanikūṭena nibbānapariyosānaṃ katvā desanaṃ niṭṭhāpesi.

ထိုဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— ပုဏ္ဏား၊ ကြည့်ရှုလော့။ ငါဘုရားသည် သဒ္ဓါတရားတည်းဟူသော မျိုးစေ့ကို အကျင့်တည်းဟူသော မိုးရေဖြင့် အစဉ်တစိုက် ခြီးမြှောက်ကာ ကုသိုလ်တည်းဟူသော ထွန်ယက်ခြင်းကို ပြုလုပ်၏။ ပညာဖြင့်ပြီးသော ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံးကိုလည်းကောင်း၊ ဟိရိတရားဖြင့်ပြီးသော ထွန်သန်ကိုလည်းကောင်း၊ သမာဓိတည်းဟူသော စိတ်ဖြင့်ပြီးသော ကြိုးဖြင့် တစ်ဆက်တည်းဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍၊ ပညာထွန်တုံး၌ သတိတည်းဟူသော ထွန်သွားကို စိုက်၍၊ သတိတည်းဟူသော နှင်တံကို ကိုင်စွဲကာ၊ ကာယကံ၊ ဝစီကံနှင့် အာဟာရတို့၌ စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် လုံခြုံစေ၍၊ သစ္စာလေးပါးဖြင့် ကိလေသာတည်းဟူသော မြက်ပင်တို့ကို ရိတ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုလုပ်လျက်၊ အရဟတ္တဖိုလ်တရားတည်းဟူသော ယောဂလေးပါးမှ လွတ်မြောက်မှု ရှိ၏။ သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယ ဟုဆိုအပ်သော ဝန်ဆောင်နွားသည် ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုကာ နောက်ပြန်မလှည့်ဘဲ ဆွဲဆောင်သဖြင့် ထွန်ယက်ခြင်းတည်းဟူသော ကုသိုလ်အမှုပြီးဆုံးသောအခါ လေးပါးသော သာမညဖိုလ်တည်းဟူသော အသီးသို့ ရောက်စေအပ်သည်ရှိသော် ထိုသို့သော ကုသိုလ်ထွန်ယက်ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အမြိုက်အသီးရှိ၏။ နိဗ္ဗာန်ကို 'အမြိုက်တရား (အမတ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပြီး၊ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အကျိုးကျေးဇူးရှိ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော ကုသိုလ်ထွန်ယက်ခြင်းသည် ငါဘုရားတစ်ပါးတည်းအတွက်သာ အမြိုက်အကျိုးကို ဖြစ်စေသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မင်းဖြစ်စေ၊ ပုဏ္ဏားဖြစ်စေ၊ ဆင်းရဲသားဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဤကုသိုလ်ထွန်ယက်ခြင်းကို ထွန်ယက်ပါက ထိုသူအားလုံးသည်လည်း ဤကုသိုလ်ထွန်ယက်ခြင်းကို ထွန်ယက်သည်ရှိသော် ဝဋ်ဆင်းရဲ၊ ဒုက္ခဒုက္ခ၊ သင်္ခါရဒုက္ခ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခဟူသမျှမှ လွတ်မြောက်နိုင်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားအား အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်လျှင် အဆုံးရှိသော တရားဒေသနာကို ဆောက်တည်စေတော်မူ၏။

Tato brāhmaṇo gambhīratthaṃ desanaṃ sutvā ‘‘mama kasiphalaṃ bhuñjitvā aparajju eva chāto hoti, imassa pana kasi amatapphalā, tassā phalaṃ bhuñjitvā sabbadukkhā pamuccatī’’ti ca viditvā pasanno pasannākāraṃ kātuṃ pāyāsaṃ dātumāraddho. Tenāha ‘‘atha kho kasibhāradvājo’’ti. Tattha mahatiyāti mahatiyanti attho. Kaṃsapātiyāti suvaṇṇapātiyaṃ, satasahassagghanake attano suvaṇṇathāle. Vaḍḍhetvāti chupitvā, ākiritvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato upanāmesīti sappimadhuphāṇitādīhi vicitraṃ katvā, dukūlavitānena paṭicchādetvā, ukkhipitvā, sakkaccaṃ tathāgatassa abhihari. Kinti? ‘‘Bhuñjatu bhavaṃ gotamo pāyāsaṃ, kassako bhava’’nti. Tato kassakabhāvasādhakaṃ kāraṇamāha ‘‘yañhi…pe… kasatī’’ti, yasmā bhavaṃ…pe… kasatīti vuttaṃ hoti. Atha bhagavā ‘‘gāthābhigītaṃ me’’ti āha.

ထိုနောက်မှ ကသိဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိသော ဒေသနာတော်ကို ကြားနာရလျှင် 'ငါ၏ လယ်ယာထွန်ယက်ခြင်း အကျိုးကိုမူကား စားသောက်ပြီး နောက်ကာလ၌ ပြန်လည်ဆာလောင်မွတ်သိပ်ရ၏။ ဤရဟန်းဂေါတမ၏ ထွန်ယက်ခြင်းသည်ကား နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အမြိုက်အကျိုးရှိပေ၏။ ထိုထွန်ယက်ခြင်း၏ အကျိုးသည် အလုံးစုံသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်စေနိုင်၏' ဟု သိရှိသဖြင့် ကြည်ညိုကာ၊ ကြည်ညိုခြင်း၏ အမှတ်သညာကို ပြုလိုသဖြင့် နို့ဃနာဆွမ်းကို လှူဒါန်းရန် အားထုတ်လေ၏။ ထိုကြောင့် 'အထခေါ ဘဂဝါ ကသိဘာရဒွါဇော' စသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'မဟတိယာ' ဟူသည် ကြီးစွာသော ဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'ကံသပါတိယာ' ဟူသည် အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော မိမိ၏ ရွှေခွက်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝဍ္ဎေတွာ' ဟူသည် ခွက်၏အနားရေးတိုင်အောင် ထိစေလျက် လောင်းထည့်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဘဂဝတော ဥပနာမေသိ' ဟူသည် ထောပတ်၊ ပျား၊ တင်လဲ စသည်တို့ဖြင့် အထူးဆန်းကြယ်စွာ စီရင်ထားသည်ကို ပိတ်ဖြူဗိတာန်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းကာ ပင့်မြှောက်လျက် ရိုသေစွာဖြင့် တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ ရှေးရှုဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ ပြောဆို၍ ဆောင်ခဲ့သနည်းဟူမူ 'အရှင်ဂေါတမသည် နို့ဃနာဆွမ်းကို သုံးဆောင်တော်မူပါလော့၊ အရှင်ဂေါတမသည် လယ်သမား ဖြစ်ပါပေသည်' ဟု ဆို၍ ဆောင်ခဲ့၏။ ထိုနောက်မှ လယ်သမားဖြစ်ခြင်းကို သက်သေထူသော အကြောင်းအဖြစ် 'ယံဟိ ဘဝံ... (ပ)... ကသတိ' ဟူသော စကားကို ဆို၏။ 'အရှင်ဂေါတမသည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်အကျိုးရှိသော အကြင်လယ်ယာထွန်ခြင်းကို ထွန်ယက်တော်မူ၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဂါထာဘိဂီတံ မေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

81. Tattha gāthābhigītanti gāthāhi abhigītaṃ, gāthāyo bhāsitvā laddhanti vuttaṃ hoti. Meti mayā. Abhojaneyyanti bhuñjanārahaṃ na hoti. Sampassatanti sammā ājīvasuddhiṃ passataṃ, samantā vā passataṃ sampassataṃ, buddhānanti vuttaṃ hoti. Nesa dhammoti ‘‘gāthābhigītaṃ bhuñjitabba’’nti esa dhammo etaṃ cārittaṃ na hoti, tasmā gāthābhigītaṃ panudanti buddhā paṭikkhipanti na bhuñjantīti. Kiṃ pana bhagavatā pāyāsatthaṃ gāthā abhigītā, yena evamāhāti? Na etadatthaṃ abhigītā, apica, kho, pana pāto paṭṭhāya khettasamīpe ṭhatvā kaṭacchubhikkhampi alabhitvā puna sakalabuddhaguṇe pakāsetvā laddhaṃ tadetaṃ naṭanaccakādīhi naccitvā gāyitvā ca laddhasadisaṃ hoti, tena ‘‘gāthābhigīta’’nti vuttaṃ. Tādisañca yasmā [Pg.137] buddhānaṃ na kappati, tasmā ‘‘abhojaneyya’’nti vuttaṃ. Appicchatānurūpañcetaṃ na hoti, tasmāpi pacchimaṃ janataṃ anukampamānena ca evaṃ vuttaṃ. Yatra ca nāma parappakāsitenāpi attano guṇena uppannaṃ lābhaṃ paṭikkhipanti seyyathāpi appiccho ghaṭikāro kumbhakāro, tatra kathaṃ koṭippattāya appicchatāya samannāgato bhagavā attanāva attano guṇappakāsanena uppannaṃ lābhaṃ sādiyissati, yato yuttameva etaṃ bhagavato vattunti.

၈၁. ထိုဂါထာ၌ 'ဂါထာဘိဂီတံ' ဟူသည် ဂါထာတို့ဖြင့် အထူးသီဆိုဖွဲ့နွဲ့အပ်သော စကား၊ ဂါထာကို ရွတ်ဆို၍ ရရှိအပ်သော ပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ 'မေ' ဟူသည် ငါဘုရားအား။ 'အဘောဇနေယျံ' ဟူသည် သုံးဆောင်ရန် မထိုက်တန်ပေ။ 'သမ္ပဿတံ' ဟူသည် စင်ကြယ်စွာ အသက်မွေးမှုကို ကောင်းစွာ ရှုမြင်တော်မူသည်ရှိသော်၊ သို့မဟုတ် ထက်ဝန်းကျင်မှ ကြည့်ရှုတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့အား သုံးဆောင်ရန် မထိုက်တန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နေသ ဓမ္မော' ဟူသည် 'ဂါထာဖွဲ့ဆို၍ ရအပ်သောပစ္စည်းကို သုံးဆောင်အပ်၏' ဟူသော ဤတရား ဤအလေ့အကျင့်သည် ဘုရားရှင်တို့အား မရှိပေ。 ထိုကြောင့် ဂါထာရွတ်ဆို၍ ရရှိသော ပစ္စည်းကို ဘုရားရှင်တို့သည် ပယ်တော်မူကြကုန်၏၊ သုံးဆောင်တော်မမူကြကုန်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ မြတ်စွာဘုရားသည် နို့ဃနာဆွမ်းအလို့ငှါ ဂါထာကို ဖွဲ့နွဲ့သီဆိုတော်မူခြင်းလော။ ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား နံနက်စောစောမှစ၍ လယ်အနီး၌ ရပ်နေသော်လည်း ဆွမ်းတစ်ယောမမျှ မရရှိဘဲ တစ်ဖန် ဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထုတ်ဖော်ပြသကာမှ ရရှိခြင်းဖြစ်သဖြင့်၊ ထိုသို့ရရှိခြင်းသည် ကချေသည် ကျွမ်းသမားတို့ ကပြသီဆို၍ ရရှိသော လာဘ်နှင့် တူနေသောကြောင့် 'ဂါထာဘိဂီတ' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ငါနှင့်တူသော ဘုရားရှင်တို့အား ထိုသို့သောပစ္စည်းသည် မအပ်စပ်သဖြင့် 'အဘောဇနေယျ' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အလိုနည်းခြင်း (အပ္ပicchaတာ) တရားနှင့်လည်း မလျော်ညီပေ။ ထိုကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်လာနောက်သား လူအပေါင်းကို သနားစောင့်ရှောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သူတစ်ပါးက ထုတ်ဖော်ပြသ၍ ရရှိအပ်သော လာဘ်ကိုပင် အလိုနည်းသော ဃဋိကာရ အိုးထိန်းသည်ကဲ့သို့သော သူတို့က ပယ်မြစ်ကြကုန်လျှင်၊ အဆုံးစွန်သော အလိုနည်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်ပြသဖြင့် ရအပ်သောလာဘ်ကို အဘယ်ကြောင့် သာယာတော်မူပါအံ့နည်း။ တရားနှင့်လျော်ညီသော လာဘ်ကိုသာ မြတ်စွာဘုရား သုံးဆောင်တော်မူခြင်းသည် ဝတ်တရား ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Ettāvatā ‘‘appasannaṃ adātukāmaṃ brāhmaṇaṃ gāthāgāyanena dātukāmaṃ katvā, samaṇo gotamo bhojanaṃ paṭiggahesi, āmisakāraṇā imassa desanā’’ti imamhā lokāpavādā attānaṃ mocento desanāpārisuddhiṃ dīpetvā, idāni ājīvapārisuddhiṃ dīpento āha ‘‘dhamme satī brāhmaṇa vuttiresā’’ti tassattho – ājīvapārisuddhidhamme vā dasavidhasucaritadhamme vā buddhānaṃ cārittadhamme vā sati saṃvijjamāne anupahate vattamāne vuttiresā ekantavodātā ākāse pāṇippasāraṇakappā esanā pariyesanā jīvitavutti buddhānaṃ brāhmaṇāti.

ဤမျှဖြင့် 'ကြည်ညိုမှုမရှိ၊ မလှူဒါန်းလိုသော ပုဏ္ဏားကို ဂါထာရွတ်ဆိုပြကာ လှူဒါန်းလိုစိတ်ဖြစ်အောင် ပြု၍ ရဟန်းဂေါတမသည် ဆွမ်းကို အလှူခံလေပြီ။ ဤရဟန်းဂေါတမ၏ ဒေသနာတော်သည် အာမိသလောဘကြောင့်ဖြစ်သည်' ဟူသော အကျော်အစောကင်းမဲ့သည့် လူ့ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်စကားမှ မိမိကိုယ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက် ဒေသနာတော်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၊ ယခုအခါ၌မူကား အသက်မွေးမှု၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ) ကို ပြသလိုသဖြင့် 'ဓမ္မေ သတိ ဗြာဟ္မဏ ဝုတ္တိရေသာ' ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ— ပုဏ္ဏား... အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိတရား၊ ဆယ်ပါးသော သုစရိုက်တရား၊ သို့မဟုတ် ဘုရားရှင်တို့၏ အလေ့အကျင့်တရားသည် ထင်ရှားရှိနေစဉ်၊ အစဉ်သဖြင့် မပျက်စီးဘဲ ဖြစ်ထွန်းနေစဉ်၊ ဘုရားရှင်တို့အား အသက်မွေးမှုကို ရှာမှီးခြင်း၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ ရှာမှီးခြင်းသည် လုံးဝဖြူစင်သဖြင့် ကောင်းကင်ဝယ် လက်ဝါးဖြန့်ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

82. Evaṃ vutte brāhmaṇo ‘‘pāyāsaṃ me paṭikkhipati, akappiyaṃ kiretaṃ bhojanaṃ, adhañño vatasmiṃ, dānaṃ dātuṃ na labhāmī’’ti domanassaṃ uppādetvā ‘‘appeva nāma aññaṃ paṭiggaṇheyyā’’ti ca cintesi. Taṃ ñatvā bhagavā ‘‘ahaṃ bhikkhācāravelaṃ paricchinditvā āgato – ‘ettakena kālena imaṃ brāhmaṇaṃ pasādessāmī’ti, brāhmaṇo ca domanassaṃ akāsi. Idāni tena domanassena mayi cittaṃ pakopetvā amatavaradhammaṃ paṭivijjhituṃ na sakkhissatī’’ti brāhmaṇassa pasādajananatthaṃ tena patthitamanorathaṃ pūrento āha ‘‘aññena ca kevalina’’nti. Tattha kevalinanti sabbaguṇaparipuṇṇaṃ, sabbayogavisaṃyuttaṃ vāti attho. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ guṇānaṃ esanato mahesiṃ. Parikkhīṇasabbāsavattā khīṇāsavaṃ. Hatthapādakukkuccamādiṃ katvā vūpasantasabbakukkuccattā kukkuccavūpasantaṃ. Upaṭṭhahassūti parivisassu paṭimānayassu. Evaṃ brāhmaṇena citte uppāditepi pariyāyameva bhaṇati, na tu bhaṇati ‘‘dehi, āharāhī’’ti. Sesamettha uttānameva.

၈၂. ဤသို့ မိန့်တော်မူသော် ပုဏ္ဏားသည် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ နို့ဃနာဆွမ်းကို ပယ်တော်မူလေပြီ။ ဤဘောဇဉ်သည် မအပ်စပ်ဟု ဆို၏။ ငါကား ကံဆိုးလေစွ၊ အလှူကို လှူခွင့်မရတော့ပြီ' ဟု နှလုံးမသာမယာဖြစ်ကာ၊ 'အခြားတစ်ပါးသော အလှူကို လှူပါက အလှူခံလေမလား' ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုစိတ်အကြံကို သိတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ငါသည် ဆွမ်းခံချိန်ကို ပိုင်းခြား၍— ဤမျှသောအချိန်ကာလအတွင်း ဤပုဏ္ဏားကို ကြည်ညိုစေအံ့ ဟု ကြွလာခဲ့၏။ ပုဏ္ဏားသည်လည်း နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်လေပြီ။ ယခုအခါ ထိုနှလုံးမသာမယာဖြစ်မှုကြောင့် ငါ့အပေါ် စိတ်ဆိုးပြီး မြတ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် မတတ်နိုင်တော့ပေလတ္တံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ၊ ပုဏ္ဏားအား ကြည်ညိုခြင်း ဖြစ်စေရန်နှင့် ပုဏ္ဏားတောင်းတအပ်သော နှလုံးသား၏အလိုကို ဖြည့်ဆည်းပေးလိုသဖြင့် 'အညေန စ ကေဝလိနံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ကေဝလိနံ' ဟူသည် အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ယောဂတို့မှ ကင်းဝေးသောသူ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ မြတ်လှစွာသော သီလက္ခန္ဓာစသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ရှာမှီးတော်မူတတ်သောကြောင့် 'မဟေသိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ခီဏာသဝ' မည်၏။ လက်ခြေတုန်လှုပ်ခြင်း၊ ပူပန်ခြင်း အစရှိသော သဗ္ဗကုက္ကုစ္စတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ကုက္ကုစ္စဝူပသန္တ' မည်၏။ 'ဥပဋ္ဌဟဿု' ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစုလေလော၊ ပူဇော်မြတ်နိုးလေလော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ ပုဏ္ဏား၏ စိတ်ထဲ၌ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်နေသော်လည်း ပရိယာယ်ဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူ၏၊ သင်သည် ယူခဲ့လော၊ လှူလော ဟု တိုက်ရိုက် မိန့်တော်မမူပေ။ ကြွင်းသောပုဒ်များ၏ အနက်သည် ဤနေရာ၌ အထူးထင်ရှားလှပေသည်။

Atha [Pg.138] brāhmaṇo ‘‘ayaṃ pāyāso bhagavato ānīto nāhaṃ arahāmi taṃ attano chandena kassaci dātu’’nti cintetvā āha ‘‘atha kassa cāha’’nti. Tato bhagavā ‘‘taṃ pāyāsaṃ ṭhapetvā tathāgataṃ tathāgatasāvakañca aññassa ajīraṇadhammo’’ti ñatvā āha – ‘‘na khvāhaṃ ta’’nti. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena rūpāvacarabrahmaggahaṇaṃ arūpāvacarā pana bhuñjeyyunti asambhāvaneyyā. Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanapaccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi vacanehi okāsaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo. Esa saṅkhepo, vitthāraṃ pana āḷavakasutte vaṇṇayissāma.

ထိုအခါ ပုဏ္ဏားသည် 'ဤနို့ဃနာကို မြတ်စွာဘုရားအား ရည်မှန်း၍ ယူဆောင်ခဲ့ပေပြီ။ ငါသည် ထိုနို့ဃနာကို မိမိအလိုဆန္ဒဖြင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ပေးလှူရန် မထိုက်တန်ပါ' ဟု ကြံစည်၍ 'သို့ဖြစ်လျှင် ဤနို့ဃနာကို အဘယ်သူအား ပေးလှူရပါမည်နည်း' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုနောင်မှ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤနို့ဃနာသည် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားနှင့် တထာဂတသာဝကတို့မှတစ်ပါး အခြားသောသူအား မကြေနိုင်သော သဘောရှိသည်' ဟု သိတော်မူ၍ 'ငါသည် ထိုသူကို မမြင်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'နတ်နှင့်တကွသော' (သဒေဝက) ဟူသော စကားဖြင့် ငါးထပ်သော ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူအပ်၏။ 'မာရ်နတ်နှင့်တကွသော' (သမာရက) ဟူသော စကားဖြင့် ခြောက်ထပ်မြောက် ကာမာဝစရနတ်ကို ယူအပ်၏။ 'ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော' (သဗြဟ္မက) ဟူသော စကားဖြင့် ရူပါဝစရဗြဟ္မာတို့ကို ယူအပ်၏။ အရူပါဝစရဗြဟ္မာတို့သည်ကား မစားသုံးနိုင်ကြသဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ 'သမဏဗြာဟ္မဏတို့နှင့်တကွသော' (သသမဏဗြာဟ္မဏီ) ဟူသော စကားဖြင့် သာသနာတော်၏ ရန်သူဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ငြိမ်းပြီးသော မကောင်းမှုရှိသော၊ ပယ်ပြီးသော မကောင်းမှုရှိသော ရဟန္တာရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်၏။ 'သတ္တဝါအပေါင်း' (ပဇာ) ဟူသော စကားဖြင့် သတ္တလောကကို ယူအပ်၏။ 'နတ်လူနှင့်တကွသော' (သဒေဝမနုဿ) ဟူသော စကားဖြင့် သမ္မုတိနတ်နှင့် ကြွင်းသောလူတို့ကို ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပုဒ်တို့၌ စကားသုံးရပ်တို့ဖြင့် သြကာသလောကကို ယူအပ်၏၊ စကားနှစ်ရပ်တို့ဖြင့် သတ္တဝါအပေါင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သတ္တလောကကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤကား အကျဉ်းချုပ် ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုမူ အာဠဝကသုတ်၌ ငါတို့ ဖွင့်ပြကုန်အံ့။

Kasmā pana sadevakādīsu kassaci na sammā pariṇāmaṃ gaccheyyāti? Oḷārike sukhumojāpakkhipanato. Imasmiñhi pāyāse bhagavantaṃ uddissa gahitamatteyeva devatāhi ojā pakkhittā yathā sujātāya pāyāse, cundassa ca sūkaramaddave paccamāne, verañjāyañca bhagavatā gahitagahitālope, bhesajjakkhandhake ca kaccānassa guḷhakumbhasmiṃ avasiṭṭhaguḷhe. So oḷārike sukhumojāpakkhipanato devānaṃ na pariṇamati. Devā hi sukhumasarīrā, tesaṃ oḷāriko manussāhāro na sammā pariṇamati. Manussānampi na pariṇamati. Manussā hi oḷārikasarīrā, tesaṃ sukhumā dibbojā na sammā pariṇamati. Tathāgatassa pana pakatiaggināva pariṇamati, sammā jīrati. Kāyabalañāṇabalappabhāvenāti eke tathāgatasāvakassa khīṇāsavassetaṃ samādhibalena mattaññutāya ca pariṇamati, itaresaṃ iddhimantānampi na pariṇamati. Acintanīyaṃ vā ettha kāraṇaṃ, buddhavisayo esoti.

အဘယ်ကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းတို့တွင် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအားမျှ ကောင်းစွာ ကြေပျက်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်သနည်းဟူမူ - ကြမ်းတမ်းသော အစာအာဟာရ၌ သိမ်မွေ့သော နတ်ဩဇာကို ထည့်သွင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနို့ဃနာ၌ မြတ်စွာဘုရားကို ရည်စူး၍ ယူစကပင် နတ်တို့သည် နတ်ဩဇာကို ထည့်သွင်းကြကုန်၏။ သုဇာတာ လှူဒါန်းသော နို့ဃနာ၌လည်းကောင်း၊ စုန္ဒပန်းထိမ်သည် ချက်အပ်သော ဝက်သားပြွမ်း၌လည်းကောင်း၊ ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ မြတ်စွာဘုရား ခံယူတော်မူသော ဆွမ်းလုပ်တိုင်း၌လည်းကောင်း၊ ဘေသဇ္ဇခန္ဓက၌ ကစ္စည်းလုလင်၏ တင်လဲအိုး၌ ကျန်ကြွင်းသော တင်လဲ၌လည်းကောင်း ထိုသို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုအာဟာရသည် ကြမ်းတမ်းသော အစာ၌ သိမ်မွေ့သော ဩဇာကို ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် နတ်တို့အား မကြေနိုင်။ မှန်၏၊ နတ်တို့သည် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော ကိုယ်ရှိကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့အား လူတို့၏ ကြမ်းတမ်းသော အာဟာရသည် ကောင်းစွာ မကြေနိုင်။ လူတို့အားလည်း မကြေနိုင်။ မှန်၏၊ လူတို့သည် ကြမ်းတမ်းသော ကိုယ်ရှိကြကုန်၏။ ထိုလူတို့အား သိမ်မွေ့သော နတ်ဩဇာသည် ကောင်းစွာ မကြေနိုင်။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား ပကတိ ဝမ်းမီးဖြင့်ပင်လျှင် နတ်ဩဇာသည် ကြေပျက်၏။ ကိုယ်တော်၏ စွမ်းအားနှင့် ဉာဏ်တော်၏ စွမ်းအားတော်ကြောင့် ကောင်းစွာ ကြေပျက်၏ဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဘုရားတပည့်သားဖြစ်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားမူကား သမာဓိစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကြေပျက်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော တန်ခိုးရှိသောသူတို့အားပင် မကြေနိုင်။ ဤအရာ၌ အကြောင်းရင်းကို မကြံစည်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသဘောသည် ဗုဒ္ဓဝိသယ (ဘုရားရှင်တို့၏ အရာ) သာ ဖြစ်ပေ၏။

Tena hi tvanti yasmā aññaṃ na passāmi, mama na kappati, mama akappantaṃ sāvakassāpi me na kappati, tasmā tvaṃ brāhmaṇāti vuttaṃ hoti. Appahariteti parittaharitatiṇe, apparuḷharitatiṇe vā pāsāṇapiṭṭhisadise. Appāṇaketi nippāṇake, pāyāsajjhottharaṇakāraṇena maritabbapāṇarahite vā mahāudakakkhandhe. Saha tiṇanissitehi pāṇehi tiṇānaṃ pāṇakānañca anurakkhaṇatthāya etaṃ vuttaṃ. Cicciṭāyati ciṭiciṭāyatīti [Pg.139] evaṃ saddaṃ karoti. Saṃdhūpāyatīti samantā dhūpāyati. Sampadhūpāyatīti tatheva adhimattaṃ dhūpāyati. Kasmā evaṃ ahosīti? Bhagavato ānubhāvena, na udakassa, na pāyāsassa, na brāhmaṇassa, na aññesaṃ devayakkhādīnaṃ. Bhagavā hi brāhmaṇassa dhammasaṃvegatthaṃ tathā adhiṭṭhāsi. Seyyathāpi nāmāti opammanidassanamattametaṃ, yathā phāloti ettakameva vuttaṃ hoti. Saṃviggo cittena, lomahaṭṭhajāto sarīrena. Sarīre kirassa navanavutilomakūpasahassāni suvaṇṇabhittiyā āhatamaṇināgadantā viya uddhaggā ahesuṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

'သို့ဖြစ်လျှင် သင် ပုဏ္ဏား' (တေန ဟိ တွံ) ဟူသည်ကား - ငါမှတစ်ပါး အခြားသောသူကို မမြင်တော်မူသဖြင့်၊ ငါအားလည်း ဤနို့ဃနာသည် မအပ်စပ်၊ ငါအား မအပ်စပ်သဖြင့် ငါ၏သာဝကတို့အားလည်း မအပ်စပ်၊ ထို့ကြောင့် 'သင် ပုဏ္ဏား' ဟု မိန့်တော်မူလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'စိမ်းစိုသောမြက် နည်းပါးရာ' (အပ္ပဟရိတေ) ဟူသည်ကား - မြက်စိမ်း အနည်းငယ်သာ ရှိသော၊ သို့မဟုတ် ကျောက်ဖျာပြင်ကဲ့သို့ မြက်စိမ်းမပေါက်သော အရပ်၌ ဖြစ်၏။ 'ပိုးမရှိသော' (အပ္ပါဏကေ) ဟူသည်ကား - ပိုးမွှားမရှိသော၊ သို့မဟုတ် နို့ဃနာကြောင့် သေကျေပျက်စီးနိုင်သော ပိုးမွှားများ ကင်းဝေးရာ များစွာသော ရေအစု၌ ဖြစ်၏။ မြက်ကို မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ပိုးမွှားသတ္တဝါတို့နှင့်တကွ မြက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပိုးမွှားတို့ကိုလည်းကောင်း အစဉ်သနား စောင့်ရှောက်တော်မူခြင်းအကျိုးငှာ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ 'ချစ်ချစ် မြည်၏၊ စစ်စစ် မြည်၏' (စိစ္စိဋာယတိ စိဋိစိဋာယတိ) ဟူသည်ကား ဤကဲ့သို့ အသံပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အခိုးအထက်သို့ တက်၏' (သံဓူပါယတိ) ဟူသည်ကား ပတ်ဝန်းကျင်မှ အထက်သို့ အခိုးတက်ခြင်းတည်း။ 'အလွန်အကျွံ အခိုးတက်၏' (သမ္ပဓူပါယတိ) ဟူသည်ကား ထိုနည်းတူစွာပင် လွန်ကဲစွာ အခိုးထွက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရား၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ရေ၏ အာနုဘော်ကြောင့် မဟုတ်၊ နို့ဃနာ၏ အာနုဘော်ကြောင့် မဟုတ်၊ ပုဏ္ဏား၏ အာနုဘော်ကြောင့် မဟုတ်၊ အခြားသော နတ်ဘီလူးတို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဏ္ဏားအား တရားသံဝေဂ ရရှိစေရန် ထိုကဲ့သို့ အဓိဋ္ဌာန်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဥပမာသော်ကား' (သေယျထာပိ နာမ) ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဥပမာကို ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ တစ်နေ့ပတ်လုံး ပူနေသော ထွန်သွားကဲ့သို့ ဟူ၍သာ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'သံဝေဂရသည်' (သံဝိဂ္ဂေါ) ဟူသည်ကား စိတ်ကြောင့် ကြက်သီးမွေးညှင်းထသော သဘောရှိ၏၊ ကိုယ်ကြောင့် ကြက်သီးမွေးညှင်းထသော သဘောသည် မရှိ။ ထိုပုဏ္ဏား၏ ကိုယ်၌ ကိုးသောင်းကိုးထောင်သော မွေးညှင်းပေါက်တို့သည် ရွှေနံရံ၌ နှက်ထားသော ကျောက်မျက်ရွဲ ဆင်စွယ်တံခတ်တို့ကဲ့သို့ အထက်သို့ ထောင်မတ်၍ ကုန်၏။ ကြွင်းသော စကားသည် ထင်ရှားလှပေပြီ။

Pādesu pana nipatitvā bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno bhagavantaṃ etadavoca ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti. Abbhanumodane hi ayamidha abhikkanta saddo. Vitthārato panassa maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ atthavaṇṇanā āvi bhavissati. Yasmā ca abbhanumodanatthe, tasmā sādhu sādhu bho gotamāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ပြပ်ဝပ်၍ တရားဒေသနာတော်ကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စွာ ခံယူလျက် မြတ်စွာဘုရားအား 'အရှင်ဂေါတမ၊ အလွန်ကောင်းမြတ်လှပါပေ၏၊ အရှင်ဂေါတမ၊ အလွန်ကောင်းမြတ်လှပါပေ၏' (အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမ) ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ဤအရာ၌ 'အဘိက္ကန္တ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း အနက်၌ သင့်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ထိုသဒ္ဒါ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို မင်္ဂလသုတ်အဖွင့်၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'အရှင်ဂေါတမ၊ ကောင်းလှပါဘိ၊ ကောင်းလှပါဘိ' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti. –

'ကြောက်ရွံ့ဖွယ်ရှိသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ အမျက်ထွက်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းအပ်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ အဆောတလျင်ဖြစ်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ အံ့သြစရာ ရှိသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ရယ်ရွှင်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ စိုးရိမ်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ကြည်ညိုသော အခါ၌လည်းကောင်း ပညာရှိသည် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ဆိုခြင်း (အာမေဍိတ်) ကို ပြုရာ၏။'

Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Atha vā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ, atimanāpaṃ, atisundaranti vuttaṃ hoti.

ဤသို့သော သဒ္ဒါ၏ လက္ခဏာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤအရာ၌ ကြည်ညိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤ 'အဘိက္ကန္တ' သဒ္ဒါကို နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'အဘိက္ကန္တံ' ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိ၏၊ အလွန်အလိုရှိအပ်၏၊ အလွန်စိတ်နှလုံးကို ပျော်မွေ့စေ၏၊ အလွန်ကောင်းမြတ်လှပေ၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhi ettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bho gotama, yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavato eva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

ထိုအရာ၌ ပထမ 'အဘိက္ကန္တ' သဒ္ဒါဖြင့် တရားဒေသနာတော်ကို ချီးမွမ်း၏၊ ဒုတိယ သဒ္ဒါဖြင့် မိမိ၏ ကြည်ညိုမှုကို ချီးမွမ်း၏။ ဤအရာ၌ ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပာယ်မှာ - 'အရှင်ဂေါတမ၊ အရှင်ဂေါတမ၏ တရားဒေသနာတော်သည် အလွန်ကောင်းမြတ်လှပါပေ၏။ အရှင်ဂေါတမ၏ တရားဒေသနာတော်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငါ၏ ကြည်ညိုမှုသည်လည်း အလွန်ကောင်းမြတ်လှပါပေ၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်ကို အနက်နှစ်မျိုးစီကို ရည်မှန်း၍ ချီးကျူးပူဇော်ခြင်း ဖြစ်၏။ အရှင်ဂေါတမ၏ နှုတ်ကပတ်တော်သည် အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတရားတို့ကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သဒ္ဓါတရားကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့သည် ထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်သည် နက်နဲသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နားဝင်ချိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်ပင့်ခြင်း ကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို နှိမ့်ချခြင်း ကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကရုဏာတော်ဖြင့် အေးမြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာတော်ဖြင့် ဖြူစင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြားရရုံမျှဖြင့် စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြားနာရသောအခါ ချမ်းသာကို ပေးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်စိစစ်အပ်သောအခါ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အစရှိသည်ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်၍ စပ်ဟပ်အပ်၏။

Tato [Pg.140] parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭṭhapitaṃ, heṭṭhā mukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti uparimukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādicchāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tamasi. Ayaṃ tāva padattho.

ထိုမှတစ်ပါးလည်း ဥပမာလေးရပ်တို့ဖြင့် ဒေသနာတော်ကိုသာလျှင် ထပ်မံချီးမွမ်းပြန်၏။ ထိုဥပမာတို့၌ 'မှောက်ထားအပ်သော' (နိက္ကုဇ္ဇိတံ) ဟူသည်ကား အောက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ထားအပ်သော၊ သို့မဟုတ် အောက်သို့ မျက်နှာမူနေသော အရာဝတ္ထုတည်း။ 'လှန်ရာသကဲ့သို့' (ဥက္ကုဇ္ဇေယျ) ဟူသည်ကား အထက်သို့ မျက်နှာမူအောင် ပြုရာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဖုံးအုပ်အပ်သော' (ပဋိစ္ဆန္နံ) ဟူသည်ကား မြက်၊ သစ်ရွက် စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသောအရာ ဖြစ်၏။ 'ဖွင့်ပြရာသကဲ့သို့' (ဝိဝရေယျ) ဟူသည်ကား ဖွင့်လှစ်ပြသရာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'မျက်စိလည်သောသူအား' (မူဠှဿ) ဟူသည်ကား အရပ်မျက်နှာ ပျောက်သောသူအား ဖြစ်၏။ 'လမ်းညွှန်ရာသကဲ့သို့' (မဂ္ဂံ အာစိက္ခေယျ) ဟူသည်ကား လက်ကိုဆွဲ၍ 'ဤသည်ကား လမ်းတည်း' ဟု ပြောကြားညွှန်ပြရာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'မှောင်မိုက်၌' (အန္ဓကာရေ) ဟူသည်ကား လကွယ်ခါနီး တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်သော ညဉ့်သန်းခေါင်ယံ အချိန်၌ တောအုပ်ထူထပ်ခြင်း၊ မိုးတိမ်တိုက် ထူထပ်ခြင်းတည်းဟူသော အင်္ဂါလေးပါးရှိသော မှောင်မိုက်၌ ဖြစ်၏။ ဤကား ပုဒ်အနက် ဖွင့်ဆိုချက်မျှ ဖြစ်၏။

Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhammapatitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya; evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggapaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ ācikkhantena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhāraṇena mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi desitattā anekapariyāyena dhammo pakāsito.

အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ညှိနှိုင်းစပ်ယှဉ်ရသော်— တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် မှောက်၍ထားသောဝတ္ထုကို ပြန်လှန်ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သဒ္ဓမ္မတရားတော်မှ ဖဲခွါ၍ အသဒ္ဓမ္မတရားသို့ ကျရောက်နေသော အကျွန်ုပ်ကို အသဒ္ဓမ္မတရားမှ ဆွဲတင်ထူထောင်ပေးတော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်သောဝတ္ထုကို ဖွင့်လှစ်ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကဿပမြတ်စွာဘုရားသခင်၏ သာသနာတော် ကွယ်ပသည်မှစ၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တောအုပ်ဆိုးဖြင့် ဖုံးကွယ်နေသော သာသနာတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပြသတော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လမ်းမှားသောသူအား လမ်းမှန်ကို ပြောကြားပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လမ်းမှား လမ်းကောက်သို့ ရောက်နေသော အကျွန်ုပ်အား နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းကောင်းကို ညွှန်ပြတော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမိုက်မှောင်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ကိုင်ဆောင်ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်၌ နစ်မွန်းနေသဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာတည်းဟူသော အဆင်းတို့ကို မမြင်နိုင်သော အကျွန်ုပ်အား ထိုအမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ထွန်းညှိပြသတော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရှင်ဂေါတမသည် အကျွန်ုပ်အား ဤသို့သော အကြောင်းအရာများဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် တရားတော်ကို များစွာသော အကြောင်းပရိယာယ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူအပ်ပါပေ၏။

Atha vā ekacciyena mattena yasmā ayaṃ dhammo dukkhadassanena asubhe ‘‘subha’’nti vipallāsappahānena ca nikkujjitukkujjitasadiso, samudayadassanena dukkhe ‘‘sukha’’nti vipallāsappahānena ca paṭicchannavivaraṇasadiso, nirodhadassanena anicce ‘‘nicca’’nti vipallāsappahānena ca mūḷhassa maggācikkhaṇasadiso, maggadassanena anattani ‘‘attā’’ti vipallāsappahānena ca andhakāre pajjotasadiso, tasmā seyyathāpi nāma nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya…pe… pajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti, evaṃ pakāsito hoti.

တနည်းအားဖြင့် အချို့သောအယူဝါဒအရ— ဤတရားတော်သည် (၁) ဒုက္ခသစ္စာကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတင့်တယ်သောအရာ (အသုဘ) ၌ တင့်တယ်လှပ၏ဟု ဖောက်ပြန်စွာယူဆသော 'သုဘဝိပလ္လာသ' ကို ပယ်ရှားသဖြင့်လည်းကောင်း မှောက်ထားသောဝတ္ထုကို လှန်ပြသည်နှင့် တူ၏။ (၂) သမုဒယသစ္စာကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) ၌ ချမ်းသာ၏ဟု ဖောက်ပြန်စွာယူဆသော 'သုခဝိပလ္လာသ' ကို ပယ်ရှားသဖြင့်လည်းကောင်း ဖုံးလွှမ်းထားသောဝတ္ထုကို ဖွင့်လှစ်ပြသည်နှင့် တူ၏။ (၃) နိရောဓသစ္စာကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မမြဲသောအရာ (အနိစ္စ) ၌ မြဲ၏ဟု ဖောက်ပြန်စွာယူဆသော 'နိစ္စဝိပလ္လာသ' ကို ပယ်ရှားသဖြင့်လည်းကောင်း လမ်းမှားသူအား လမ်းညွှန်ပြသသည်နှင့် တူ၏။ (၄) မဂ္ဂသစ္စာကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတ္တမဟုတ်သောအရာ (အနတ္တ) ၌ အတ္တဟူ၍ ဖောက်ပြန်စွာယူဆသော 'အတ္တဝိပလ္လာသ' ကို ပယ်ရှားသဖြင့်လည်းကောင်း အမိုက်မှောင်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ကိုင်ဆောင်ပြသည်နှင့် တူ၏။ ထို့ကြောင့် "မှောက်ထားသောဝတ္ထုကို လှန်ပြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ...၎င်းပြင် မျက်စိအမြင်ရှိသူတို့သည် အဆင်းတို့ကို မြင်နိုင်ကြစေရန် အမိုက်မှောင်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ကိုင်ဆောင်ပြသကဲ့သို့လည်းကောင်း" ဤသို့လျှင် တရားတော်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Yasmā panettha saddhātapakāyaguttatādīhi sīlakkhandho pakāsito hoti, paññāya paññākkhandho, hirimanādīhi samādhikkhandho, yogakkhemena nirodhoti evaṃ tikkhandho ariyamaggo nirodho cāti sarūpeneva dve ariyasaccāni pakāsitāni. Tattha maggo paṭipakkho samudayassa, nirodho dukkhassāti paṭipakkhena dve. Iti iminā pariyāyena cattāri saccāni pakāsitāni. Tasmā anekapariyāyena pakāsito hotīti veditabbo.

ဤသာသနာတော်၌ သဒ္ဓါတရား၊ ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ (အတပ)၊ ကိုယ်လက်အမူအရာကို စောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သီလက္ခန္ဓာကို ပြသတော်မူ၏။ ပညာဖြင့် ပညာက္ခန္ဓာကို ပြသတော်မူ၏။ ဟိရိတရား၊ စိတ်ကို စောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သမာဓိက္ခန္ဓာကို ပြသတော်မူ၏။ ယောဂတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း (ယောဂက္ခေမ) ဖြင့် နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို ပြသတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ခန္ဓာသုံးပါး (သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ) နှင့် ပြည့်စုံသော အရိယမဂ်နှင့် နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ဟူ၍ သရုပ်အားဖြင့် အရိယသစ္စာနှစ်ပါးကို ပြသတော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မဂ္ဂသစ္စာသည် သမုဒယသစ္စာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍၊ นိရောဓသစ္စာသည် ဒုက္ခသစ္စာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်သဘောအားဖြင့် ကျန်ရှိသော သစ္စာနှစ်ပါးကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးလုံးကို ပြသတော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့် တရားတော်ကို 'အထူးထူးသော အကြောင်းပရိယာယ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူအပ်ပြီ' ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Esāhantiādīsu [Pg.141] eso ahanti esāhaṃ. Saraṇaṃ gacchāmīti pādesu nipatitvā paṇipātena saraṇagamanena gatopi idāni vācāya samādiyanto āha. Atha vā paṇipātena buddhaṃyeva saraṇaṃ gatoti idāni taṃ ādiṃ katvā sese dhammasaṅghepi gantuṃ āha. Ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā, ajjadaggeti vā pāṭho, da-kāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Pāṇehi upetaṃ pāṇupetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ, anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu jānātūti vuttaṃ hoti. Ettāvatā anena sutānurūpā paṭipatti dassitā hoti. Nikkujjitādīhi vā satthusampattiṃ dassetvā iminā ‘‘esāha’’ntiādinā sissasampatti dassitā. Tena vā paññāpaṭilābhaṃ dassetvā iminā saddhāpaṭilābho dassito. Idāni evaṃ paṭiladdhasaddhena paññavatā yaṃ kattabbaṃ, taṃ kattukāmo bhagavantaṃ yācati ‘‘labheyyāha’’nti. Tattha bhagavato iddhiyādīhi abhippasāditacitto ‘‘bhagavāpi cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito, kimaṅgaṃ panāha’’nti saddhāya pabbajjaṃ yācati, tattha paripūrakāritaṃ patthento paññāya upasampadaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

"ဧသာဟံ" စသော ပုဒ်တို့၌ "ဧသော အဟံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ "ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏" ဟူသည် ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စင်းလျက် ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍ သရဏဂုံဆောက်တည်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါတွင် နှုတ်မြွက်၍ တစ်ဖန် ဆောက်တည်လိုသဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်တစ်နည်းကား ရှိခိုးခြင်းဖြင့် ဘုရားရှင်တစ်ပါးတည်းကိုသာ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ရောက်ရှိခဲ့သဖြင့် ယခုအခါတွင် ဘုရားရှင်ကို အစပြု၍ ကျန်ရှိသော တရားတော်နှင့် သံဃာတော်တို့ကိုလည်း ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ရန် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဇ္ဇတဂ္ဂေ" ဟူသည် ယနေ့ကို အစပြု၍ ဟု ဆိုလို၏။ "အဇ္ဇဒဂ္ဂေ" ဟုလည်း ဖတ်ရိုးရှိ၏။ 'ဒ' အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်း (သန္ဓိ) ကို ပြုခြင်းမျှသာ ဖြစ်၍ "ယနေ့ကို အစပြု၍" ဟုပင် ဆိုလိုသည်။ "ပါဏုပေတံ" ဟူသည် အသက်ရှင်သရွေ့ ကာလပတ်လုံး၊ အကျွန်ုပ်၏ အသက်တည်သရွေ့၊ အခြားသော ဆရာတစ်ပါးကို ကိုးကွယ်ခြင်းမရှိဘဲ သရဏဂုံသုံးပါးဖြင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သူဟူ၍ အကျွန်ုပ်ကို အရှင်ဂေါတမသည် မှတ်တော်မူပါ (သိတော်မူပါ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမျှသော စကားဖြင့် ဤပုဏ္ဏားသည် တရားစကားကို ကြားနာရသည်နှင့် လျော်ညီသော ကျင့်ဝတ်ကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်တစ်နည်းကား "မှောက်ထားသည်ကို လှန်ပြသကဲ့သို့" စသော စကားတို့ဖြင့် ဆရာ၏ ပြည့်စုံခြင်း (သတ္ထုသမ္ပတ္တိ) ကို ချီးမွမ်းပြသ၍၊ ဤ "ဧသာဟံ" စသော စကားတို့ဖြင့် တပည့်၏ ပြည့်စုံခြင်း (သိဿသမ္ပတ္တိ) ကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုစကားများဖြင့် ပညာရရှိခြင်းကို ပြသ၍ ဤစကားဖြင့် သဒ္ဓါတရား ရရှိခြင်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါတွင် ဤသို့ သဒ္ဓါတရားကို ရရှိပြီးသော ပညာရှိသူသည် ပြုသင့်ပြုထိုက်သောအမှုကို ပြုလိုသည်ဖြစ်၍ "အကျွန်ုပ်သည် (ရဟန်းအဖြစ်ကို) ရလိုပါ၏" ဟု မြတ်စွာဘုရားအား တောင်းပန်လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတောင်းပန်စကား၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော် စသည်တို့ကြောင့် အလွန်ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည်ပင် စကြာဝတေးမင်း၏ အဖြစ်ကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုတော်မူသေး၏၊ အကျွန်ုပ်ကဲ့သို့သောသူသည်ကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းအဖြစ် (ပဗ္ဗဇ္ဇာ) ကို တောင်းပန်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းအဖြစ်၌ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်လိုသဖြင့် ပညာဖြင့် ပဉ္စင်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒ) ကို ထပ်ဆင့်တောင်းပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်သော စကားသည် ထင်ရှားလှပေပြီ။

Eko vūpakaṭṭhotiādīsu pana eko kāyavivekena, vūpakaṭṭho cittavivekena, appamatto kammaṭṭhāne satiavijahanena, ātāpī kāyikacetasikavīriyasaṅkhātena ātāpena, pahitatto kāye ca jīvite ca anapekkhatāya viharanto aññatarairiyāpathavihārena. Na cirassevāti pabbajjaṃ upādāya vuccati. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā, jātikulaputtā, ācārakulaputtā ca. Ayaṃ pana ubhayathāpi kulaputto. Agārasmāti gharā. Agārānaṃ hitaṃ agāriyaṃ kasigorakkhādikuṭumbaposanakammaṃ vuccati. Natthi ettha agāriyanti anagāriyaṃ, pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti vuttaṃ hoti. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ ñatvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vā vihāsi. Evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi. Etenassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dasseti.

"ဧကော ဝူပကဋ္ဌော" စသော ပုဒ်တို့၌— "ဧကော" ဟူသည် ကာယဝိဝေက (ကိုယ်၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ဖြင့် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်ခြင်း၊ "ဝူပကဋ္ဌော" ဟူသည် စိတ္တဝိဝေက (စိတ်၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ရောက်ခြင်း၊ "အပ္ပမတ္တော" ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ သတိကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် မမေ့မလျော့ခြင်း၊ "အာတာပီ" ဟူသည် ကိုယ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိခြင်း၊ "ပဟိတတ္တော" ဟူသည် ကိုယ်နှင့် အသက်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဣရိယာပုထ်လေးပါးအနက် တစ်ပါးပါးဖြင့် နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မကြာမြင့်မီပင်" ဟူသည် ရဟန်းပြုပြီးသည်မှ စ၍ ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကုလပုတ္တော (အမျိုးကောင်းသား)" ဟူသည် ဇာတိကုလပုတ္တ (အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် အမျိုးကောင်းသား) နှင့် အာစာရကုလပုတ္တ (အကျင့်သီလအားဖြင့် အမျိုးကောင်းသား) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိရာ၊ ဤပုဏ္ဏားသည် နှစ်မျိုးလုံးသော အပြားအားဖြင့် အမျိုးကောင်းသား ဖြစ်သည်။ "အဂါရသ္မာ" ဟူသည် အိမ်မှ ဖြစ်၏။ အိမ်ထောင်သည်တို့၏ အစီးအပွားဖြစ်သော လယ်ယာလုပ်ကိုင်ခြင်း၊ နွားကျောင်းခြင်း စသည့် မိသားစုကို လုပ်ကျွေးမွေးမြူခြင်း ကိစ္စတို့ကို "အဂါရိယ" ဟု ခေါ်သည်။ ဤရဟန်းအဖြစ်၌ ထိုကဲ့သို့သော အိမ်ရာထောင်မှု ကိစ္စရပ်များ မရှိသောကြောင့် "အနာဂါရိယ (အိမ်ရာမရှိသော ရဟန်းအဖြစ်)" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၍ ၎င်းသည် ရဟန်းအဖြစ် (ပဗ္ဗဇ္ဇာ) ၏ အမည်တည်း။ "ရဟန်းပြုကြကုန်၏" ဟူသည် ကပ်ရောက်ကြကုန်၏၊ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "တဒနုတ္တရံ" ဟူသည် ထိုအတုမရှိ မြတ်လှစွာသော။ "ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ" ဟူသည် မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်၏ အဆုံးဖြစ်သည့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၏ အကျိုးငှါ အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ "ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ" ဟူသည် ဤမျက်မှောက်ဘဝ (ဤကိုယ်ခန္ဓာအဖြစ်) ၌ပင် ဖြစ်၏။ "သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ" ဟူသည် မိမိကိုယ်ပိုင်ပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ သူတစ်ပါးကို အမှီမပြုဘဲ သိမြင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိ" ဟူသည် ဆိုက်ရောက်၍ သော်လည်းကောင်း၊ ပြည့်စုံစေ၍ သော်လည်းကောင်း နေထိုင်ခဲ့၏။ ဤသို့ နေထိုင်စဉ်တွင် "ပဋိသန္ဓေနေခြင်း ကုန်ပြီ ... စသည်ဖြင့် သိမြင်လေ၏"။ ဤစကားဖြင့် ထိုအရှင်အား ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အရာကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Katamā [Pg.142] panassa jāti khīṇā, kathañca naṃ abbhaññāsīti? Vuccate – na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ apaṭisandhikaṃ hotīti jānanto jānāti.

"ထိုအရှင်အား အဘယ်သို့သော ဇာတိ (ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) သည် ကုန်သနည်း၊ ထိုဇာတိ ကုန်သည်ကိုလည်း အဘယ်သို့ သိသနည်း" ဟု မေးသော်— ဖြေဆိုအပ်သည်ကား၊ ထိုအရှင်၏ အတိတ်ဇာတိသည် ကုန်သည်မဟုတ်ပေ၊ အတိတ်ကတည်းကပင် ကုန်လွန်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အနာဂတ်ဇာတိသည် ကုန်သည်လည်းမဟုတ်ပေ၊ အနာဂတ်၌ အားထုတ်မှု (ဝါယာမ) မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ပစ္စုပ္ပန်ဇာတိသည် ကုန်သည်လည်းမဟုတ်ပေ၊ ယခုအခါ၌ ထင်ရှားရှိနေဆဲ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား— အရိယမဂ်ကို မပွားများအပ်ပါက ဧကဝေါကာရဘဝ၊ စတုဝေါကာရဘဝ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝတို့၌ တစ်ပါး၊ လေးပါး၊ ငါးပါးသော ခန္ဓာအပြားအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဇာတိသည် ရှိ၏။ ထိုဇာတိသည် အရိယမဂ်ကို ပွားများအပ်သောကြောင့် နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောသို့ ရောက်သဖြင့် ကုန်ဆုံးသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအရှင်သည် မဂ်ပွားများခြင်းဖြင့် ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်၍၊ ကိလေသာမရှိတော့သဖြင့် ယခုရှိနေသော ကံသည်လည်း နောင်တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို မဖြစ်ထွန်းစေနိုင်တော့ကြောင်း သိမြင်လျက် ၎င်းဇာတိ ကုန်ဆုံးသွားပုံကို သိရှိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhāpitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanā natthīti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato, imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi. Aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ. Mahāsāvakānaṃ abbhantaro āyasmā bhāradvājo ahosīti ayaṃ kirettha adhippāyoti.

ဝုသိတံ (ကျင့်သုံးအပ်ပြီးပြီ) ဟူသည်မှာ 'ကျင့်သုံးအပ်ပြီ၊ ပြုအပ်သောအမှုကို ကျင့်အပ်ပြီ၊ ပြီးဆုံးစေအပ်ပြီ' ဟု အနက်ရသည်။ 'ဗြဟ္မစရိယံ' ဟူသည်မှာ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့် ဖြစ်သည်။ 'ကတံ ကရဏီယံ' (ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးပြီ) ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့၌ မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍သိခြင်း (ပရိညာ)၊ ပယ်ခြင်း (ပဟာန)၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယ)၊ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ) အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယ' ဟူသည်မှာ ယခုအခါတွင် တစ်ဖန် ဤဘဝမျိုး ဖြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စအလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ကိလေသာကုန်စင်စေရန်လည်းကောင်း မဂ်ပွားများရန် မရှိတော့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် 'ဣတ္ထတ္တာယ' ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘောမှ တစ်ပါးဖြစ်လတ္တံ့သော အားဖြင့်၊ ဤဘဝ၌ ယခုဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ်မှတစ်ပါး နောင်တစ်ဖန်ဖြစ်လတ္တံ့သော ခန္ဓာအစဉ်သည် မရှိတော့ပြီ။ ဤခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီးဖြစ်၍ အမြစ်ပြတ်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ တည်ကုန်၏ဟု ကိုယ်တိုင် ပိုင်းခြားသိမြင်တော်မူ၏။ 'အညတရော' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးသောသူတည်း။ 'အရဟတံ' ဟူသည်မှာ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် မဟာသာဝကတို့၏ အဝင်အပါဖြစ်သော အရှင်ဘာရဒွါဇသည် ဖြစ်၏ဟု ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ယူအပ်၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kasibhāradvājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ကသိဘာရဒွါဇသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Cundasuttavaṇṇanā

၅. စုန္ဒသုတ် အဖွင့်

83. Pucchāmi muniṃ pahūtapaññanti cundasuttaṃ. Kā uppatti? Saṅkhepato tāva attajjhāsayaparajjhāsayaaṭṭhuppattipucchāvasikabhedato catūsu uppattīsu imassa suttassa pucchāvasikā uppatti. Vitthārato pana ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāvā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane. Ito pabhuti yāva ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena cundassa [Pg.143] kammāraputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdī’’ti (dī. ni. 2.189), tāva sutte āgatanayeneva vitthāretabbaṃ.

၈၃. 'ပုစ္ဆာမိ မုနိံ ပဟူတပညံ' အစရှိသော ဤသုတ်သည် စုန္ဒသုတ် ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ အကျဉ်းအားဖြင့် ဦးစွာဆိုသော်— မိမိအလိုအလျောက် ဟောကြားခြင်း (အတ္တဇ္ဈာသယ)၊ သူတစ်ပါးအလိုအလျောက် ဟောကြားခြင်း (ပရဇ္ဈာသယ)၊ အကြောင်းအရာတစ်ခုခု ပေါ်ပေါက်၍ ဟောကြားခြင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ)၊ မေးမြန်းချက်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားခြင်း (ပုစ္ဆာဝသိက) ဟူသော ဖြစ်ကြောင်းလေးပါးတို့တွင် ဤသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံမှာ မေးမြန်းချက်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားသော 'ပုစ္ဆာဝသိက' ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့်မူကား— တစ်ခုသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မလ္လတိုင်းတို့၌ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူသည်ရှိသော် များစွာသော ရဟန်းသံဃာတော်နှင့်အတူ ပါဝါမြို့သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုပါဝါမြို့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒ၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဤမှစ၍ 'ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် နံနက်အချိန်၌ သင်းပိုင်ကို ပြင်ဝတ်တော်မူပြီးလျှင် သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းတော်ကို ယူဆောင်လျက် ရဟန်းသံဃာတော်နှင့်အတူ ပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒ၏ အိမ်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ရောက်တော်မူပြီးလျှင် ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏' ဟူသော ပါဠိတော်လာ နည်းလမ်းအတိုင်း အကျယ် ချဲ့အပ်၏။

Evaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nisinne bhagavati cundo kammāraputto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto byañjanasūpādigahaṇatthaṃ bhikkhūnaṃ suvaṇṇabhājanāni upanāmesi. Apaññatte sikkhāpade keci bhikkhū suvaṇṇabhājanāni paṭicchiṃsu keci na paṭicchiṃsu. Bhagavato pana ekameva bhājanaṃ attano selamayaṃ pattaṃ, dutiyabhājanaṃ buddhā na gaṇhanti. Tattha aññataro pāpabhikkhu sahassagghanakaṃ suvaṇṇabhājanaṃ attano bhojanatthāya sampattaṃ theyyacittena kuñcikatthavikāya pakkhipi. Cundo parivisitvā hatthapādaṃ dhovitvā bhagavantaṃ namassamāno bhikkhusaṅghaṃ olokento taṃ bhikkhuṃ addasa, disvā ca pana apassamāno viya hutvā na naṃ kiñci abhaṇi bhagavati theresu ca gāravena, apica ‘‘micchādiṭṭhikānaṃ vacanapatho mā ahosī’’ti. So ‘‘kiṃ nu kho saṃvarayuttāyeva samaṇā, udāhu bhinnasaṃvarā īdisāpi samaṇā’’ti ñātukāmo sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘pucchāmi muni’’nti.

ဤသို့ ရဟန်းသံဃာတော်နှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရား ထိုင်နေတော်မူစဉ် ပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒသည် ဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့အား ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်သည်ရှိသော် ဟင်းလျာစသည်တို့ကို ထည့်ယူရန် ရဟန်းတော်တို့အား ရွှေခွက်တို့ကို ကပ်လှူ၏။ ထိုစဉ်အခါက သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မမူသေးသဖြင့် အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ရွှေခွက်တို့ကို လက်ခံကြကုန်၏။ အချို့ကား လက်မခံကြကုန်။ မြတ်စွာဘုရား၌မူကား မိမိ၏ ကျောက်သပိတ်တော် တစ်လုံးတည်းသာ ရှိတော်မူ၏။ ဘုရားရှင်တို့သည် ဒုတိယမြောက် ခွက်ကို လက်ခံတော်မမူကြကုန်။ ထိုရဟန်းတို့အနက် ယုတ်မာသော ရဟန်းတစ်ပါးသည် မိမိဆွမ်းစားရန် ရောက်ရှိလာသော အဖိုးတစ်ထောင်ထိုက်သော ရွှေခွက်ကို ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် သံကောက်အိတ်ထဲသို့ ထည့်လိုက်လေ၏။ စုန္ဒသည် ကျွေးမွေးလှူဒါန်းပြီး၍ ခြေလက်တို့ကို ဆေးကြောပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးလျက် ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ကြည့်ရှုသည်ရှိသော် ထိုရွှေခွက်ကို ခိုးယူသော ရဟန်းကို မြင်လေ၏။ မြင်သော်လည်း မမြင်သကဲ့သို့ ပြု၍ မြတ်စွာဘုရားနှင့် မထေရ်ကြီးများအပေါ် ရိုသေမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အပြစ်တင်စကား မဖြစ်ပါစေနှင့်' ဟု တွေး၍လည်းကောင်း ထိုရဟန်းအား တစ်စုံတစ်ရာ စကားမဆိုဘဲ နေလေ၏။ ထိုစုန္ဒသည် 'စောင့်စည်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတို့သည်သာ သမဏ မည်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် စောင့်စည်းမှု ပျက်ပြားသော ဤကဲ့သို့သော ရဟန်းတို့သည်လည်း သမဏ မည်ပါသလော' ဟု သိလိုသဖြင့် ညနေချမ်းအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'ပုစ္ဆာမိ မုနိံ' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။

Tattha pucchāmīti idaṃ ‘‘tisso pucchā adiṭṭhajotanā pucchā’’tiādinā (cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) nayena niddese vuttanayameva. Muninti etampi ‘‘monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni, monappattoti, tīṇi moneyyāni kāyamoneyya’’ntiādinā (mahāni. 14) nayena tattheva vuttanayameva. Ayampanettha saṅkhepo. Pucchāmīti okāsaṃ kārento muninti munimuniṃ bhagavantaṃ ālapati. Pahūtapaññantiādīni thutivacanāni, tehi taṃ muniṃ thunāti. Tattha pahūtapaññanti vipulapaññaṃ. Ñeyyapariyantikattā cassa vipulatā veditabbā. Iti cundo kammāraputtoti idaṃ dvayaṃ dhaniyasutte vuttanayameva. Ito paraṃ pana ettakampi avatvā sabbaṃ vuttanayaṃ chaḍḍetvā avuttanayameva vaṇṇayissāma.

ထိုဂါထာ၌ 'ပုစ္ဆာမိ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'တိဿော ပုစ္ဆာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ' အစရှိသော နည်းဖြင့် စူဠနိဒ္ဒေသကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'မုနိံ' ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း 'မောနံ (မြတ်သောအကျင့်ဉာဏ်) ကို ဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပညာသည် အပြားအားဖြင့် သိခြင်း... (လ) ...သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မုနိ ဟု ဆိုအပ်၏။ မောနသို့ ရောက်သောသူ၊ ကိုယ်စောင့်စည်းခြင်း အစရှိသော မောနေယျသုံးပါး' စသည်ဖြင့် မဟာနိဒ္ဒေသကျမ်း၌ပင် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်ကား— 'ပုစ္ဆာမိ' ဟု မေးမြန်းရန် အခွင့်တောင်းပြီးလျှင် 'မုနိ' ဟု မြတ်စွာဘုရားကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဟူတပညံ' အစရှိသော စကားတို့သည် ချီးမွမ်းသော စကားများဖြစ်၍ ထိုပုဒ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားတို့တွင် 'ပဟူတပညံ' ဟူသည်မှာ ကျယ်ပြန့်သော ပညာရှိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သိအပ်သော တရားအလုံးစုံကို အဆုံးတိုင် သိတော်မူသောကြောင့် ဘုရားရှင်၏ ပညာတော် ကျယ်ပြန့်ပုံကို သိအပ်၏။ 'ဣတိ စုန္ဒော ကမ္မာရပုတ္တော' ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဓနိယသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ နောင်တွင်မူ ဤမျှသော စကားတို့ကို မဆိုတော့ဘဲ ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားလုံးကို ချန်လှပ်၍ မဆိုရသေးသော နည်းလမ်းသစ်တို့ကိုသာ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

Buddhanti tīsu buddhesu tatiyabuddhaṃ. Dhammassāminti maggadhammassa janakattā puttasseva pitaraṃ attanā uppāditasippāyatanādīnaṃ viya ca ācariyaṃ dhammassa sāmiṃ, dhammissaraṃ dhammarājaṃ dhammavasavattinti attho. Vuttampi cetaṃ –

'ဗုဒ္ဓံ' ဟူသည်မှာ ဘုရားသုံးမျိုးတို့တွင် တတိယမြောက်ဖြစ်သော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မသာမိံ' ဟူသည်မှာ သားအား ဖခင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မိမိသင်ယူအပ်သော အတတ်ပညာတို့ကို သင်ကြားပေးသော ဆရာကဲ့သို့လည်းကောင်း မဂ်တရားကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် တရား၏အရှင်၊ တရား၏အရှင်သခင်၊ တရားမင်း၊ တရားကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်သောသူ ဟု အနက်ရသည်။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ—

‘‘So [Pg.144] hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū, maggavidū, maggakovido. Maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’’ti (ma. ni. 3.79).

“ဗြာဟ္မဏ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မဖြစ်ပေါ်သေးသော မဂ်လမ်းကို ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူတတ်၏၊ မထင်ရှားသေးသော မဂ်လမ်းကို ထင်ရှားစေတော်မူတတ်၏၊ မဟောကြားရသေးသော မဂ်လမ်းကို ဟောကြားတော်မူတတ်၏၊ မဂ်လမ်းကို သိတော်မူ၏၊ မဂ်လမ်းကို ကောင်းစွာ သိမြင်တော်မူ၏၊ မဂ်လမ်း၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူ၏။ ယခုအခါ၌မူကား သာဝကတို့သည် ထိုမဂ်လမ်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ကျင့်ကြကုန်လျက် နောင်မှ ပြည့်စုံကြရကုန်၏”

Vītataṇhanti vigatakāmabhavavibhavataṇhaṃ. Dvipaduttamanti dvipadānaṃ uttamaṃ. Tattha kiñcāpi bhagavā na kevalaṃ dvipaduttamo eva, atha kho yāvatā sattā apadā vā dvipadā vā…pe… nevasaññīnāsaññino vā, tesaṃ sabbesaṃ uttamo. Atha kho ukkaṭṭhaparicchedavasena dvipaduttamotveva vuccati. Dvipadā hi sabbasattānaṃ ukkaṭṭhā cakkavattimahāsāvakapaccekabuddhānaṃ tattha uppattito, tesañca uttamoti vutte sabbasattuttamoti vuttoyeva hoti. Sārathīnaṃ pavaranti sāretīti sārathi, hatthidamakādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tesañca bhagavā pavaro anuttarena damanena purisadamme dametuṃ samatthabhāvato. Yathāha –

'ဝီတတဏှံ' ဟူသည်မှာ ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာတို့ ကင်းတော်မူသော။ 'ဒွိပဒုတ္တမံ' ဟူသည်မှာ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်တော်မူသော။ ထိုအရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ထက်သာ မြတ်တော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ အခြေမရှိသော သတ္တဝါ၊ အခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ... (လ) ...နေဝသညာနာသညာယတနဘုံသား သတ္တဝါတို့အထိ ရှိသမျှသော သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် မြတ်တော်မူလှ၏။ သို့သော်လည်း အမွန်အမြတ်ဆုံးကို အပိုင်းအခြားပြုသောအားဖြင့် 'ဒွိပဒုတ္တမ' (ခြေနှစ်ချောင်းရှိသူတို့ထက် မြတ်သူ) ဟုသာ ဆိုအပ်သည်။ အကြောင်းမူကား စကြာဝတေးမင်း၊ မဟာသာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားရှင်တို့သည် လူ့ပြည်၌သာ ပေါ်ထွန်းတော်မူကြသောကြောင့် ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော လူတို့သည် သတ္တဝါအားလုံးတွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက်ပင် မြတ်တော်မူ၏ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် မြတ်တော်မူသည်ဟု ဆိုပြီးဖြစ်လေသည်။ 'သာရထီနံ ပဝရံ' ဟူသည်မှာ မောင်းနှင်ပြေးစေတတ်သောကြောင့် 'သာရထိ' မည်၏။ ဤသည်မှာ ဆင်ယဉ်အောင် ဆုံးမတတ်သောသူ အစရှိသည်တို့၏ အမည်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဆုံးမတတ်သောသူတို့ထက် မြတ်တော်မူ၏၊ အတုမရှိသော ဆုံးမခြင်းဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော ယောက်ျားကို ဆုံးမခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူသောကြောင့် မြတ်တော်မူလှ၏။ ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည်မှာ—

‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthidammo sārito ekaṃ eva disaṃ dhāvati puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā. Assadamakena, bhikkhave, assadammo…pe… godamakena, bhikkhave, godammo…pe… dakkhiṇaṃ vā. Tathāgatena hi, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito aṭṭha disā vidhāvati, rūpī rūpāni passati, ayamekā disā…pe… saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamī disā’’ti (ma. ni. 3.312).

“ရဟန်းတို့၊ ဆင်ယဉ်အောင် ဆုံးမတတ်သောသူသည် ဆုံးမအပ်သော ဆင်ကို မောင်းနှင်အပ်သော် အရှေ့၊ အနောက်၊ မြောက်၊ တောင် ဟူသော အရပ်မျက်နှာ တစ်ခုတည်းသို့သာ ပြေးတတ်၏။ ရဟန်းတို့၊ မြင်းယဉ်အောင် ဆုံးမတတ်သောသူသည် ဆုံးမအပ်သော မြင်းကို... (လ) ...နွားယဉ်အောင် ဆုံးမတတ်သောသူသည် ဆုံးမအပ်သော နွားကို... (လ)... မောင်းနှင်အပ်သော် တောင်အရပ်မျက်နှာသို့ ပြေးတတ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ပူဇော်အထူးခံထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော တထာဂတမြတ်စွာဘုရားသည် ဆုံးမအပ်သော ယောက်ျားကို ညွှန်ကြားညွှန်ပြတော်မူသော် အရပ်မျက်နှာ ရှစ်ပါးတို့သို့ ပြေးသွားတတ်၏။ ရူပက္ခန္ဓာရှိသောသူသည် ရူပအာရုံတို့ကို မြင်ရ၏၊ ဤသည်ကား ပထမအရပ်မျက်နှာ ဖြစ်၏... (လ) ...သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၍ နေ၏၊ ဤသည်ကား အဋ္ဌမအရပ်မျက်နှာ ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Katīti atthappabhedapucchā. Loketi sattaloke. Samaṇāti pucchitabbaatthanidassanaṃ. Iṅghāti yācanatthe nipāto. Tadiṅghāti te iṅgha. Brūhīti ācikkha kathayassūti.

“ကတိ” ဟူသည်ကား အနက်အပြားကို မေးသော ပုစ္ဆာတည်း။ “လောကေ” ဟူသည်ကား သတ္တလောက၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သမဏာ” ဟူသည်ကား မေးအပ်သော အနက်ကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်တည်း။ “ဣင်္ဃ” ဟူသည်ကား တောင်းပန်ခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း။ “တဒိင်္ဃ” ဟူသည်ကား ထိုကြောင့် တောင်းပန်တိုက်တွန်းပါ၏၊ “ဟောတော်မူပါလော”၊ “ကြားတော်မူပါလော”၊ “ပြောပြတော်မူပါလော” ဟု ဆိုလိုသည်။

84. Evaṃ vutte bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusala’’ntiādinā (ma. ni. 3.296) nayena gihipañhaṃ apucchitvā samaṇapañhaṃ pucchantaṃ disvā āvajjento ‘‘taṃ pāpabhikkhuṃ sandhāya ayaṃ pucchatī’’ti ñatvā tassa aññatra vohāramattā assamaṇabhāvaṃ dīpento āha ‘‘caturo samaṇā’’ti. Tattha caturoti saṅkhyāparicchedo. Samaṇāti kadāci [Pg.145] bhagavā titthiye samaṇavādena vadati; yathāha – ‘‘yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vatakotūhalamaṅgalānī’’ti (ma. ni. 1.407). Kadāci puthujjane; yathāha – ‘‘samaṇā samaṇāti kho, bhikkhave, jano sañjānātī’’ti (ma. ni. 1.435). Kadāci sekkhe; yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214; a. ni. 4.241). Kadāci khīṇāsave; yathāha – ‘‘āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438). Kadāci attānaṃyeva; yathāha – ‘‘samaṇoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85). Idha pana tīhi padehi sabbepi ariye sīlavantaṃ puthujjanañca, catutthena itaraṃ assamaṇampi bhaṇḍuṃ kāsāvakaṇṭhaṃ kevalaṃ vohāramattakena samaṇoti saṅgaṇhitvā ‘‘caturo samaṇā’’ti āha. Na pañcamatthīti imasmiṃ dhammavinaye vohāramattakena paṭiññāmattakenāpi pañcamo samaṇo nāma natthi.

၈၄. ဤသို့ လျှောက်ထားအပ်သည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ရွှေပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒသည် “အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်တရားသည် ကုသိုလ် ဖြစ်ပါသနည်း၊ အဘယ်တရားသည် အကုသိုလ် ဖြစ်ပါသနည်း” ဟူသော အစရှိသော နည်းဖြင့် လူတို့ မေးအပ်သော ပြဿနာကို မမေးဘဲ ရဟန်းတို့ မေးအပ်သော ပြဿနာကို မေးသည်ကို မြင်၍ ဆင်ခြင်တော်မူသောအခါ “ဤစုန္ဒသည် ထိုယုတ်မာသော ရဟန်းကို ရည်စူး၍ မေးခြင်းဖြစ်သည်” ဟု သိတော်မူသဖြင့်၊ ထိုရဟန်းအား ဖယ်ချန်ထား၍ ရဟန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ရုံမျှဖြင့် ရဟန်းအစစ် မဟုတ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် “စတုရော သမဏာ” (ရဟန်းလေးမျိုး) ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ “စတုရော” ဟူသည်ကား အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော ပုဒ်တည်း။ “သမဏာ” ဟူသည်ကား— မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခါတစ်ရံ တိတ္ထိတို့ကိုလည်း ရဟန်းဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် မိန့်တော်မူဖူး၏၊ “များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ အလေ့အကျင့်၊ အဟုတ်အဟုတ်အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်သော မင်္ဂလာတရားတို့သည် ရှိကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန်းဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ “ရဟန်းတို့၊ လူအပေါင်းသည် ‘ရဟန်း၊ ရဟန်း’ ဟု ကောင်းစွာ သိမှတ်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန်းဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ “ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်း (ပထမသမဏ) ရှိ၏၊ ဒုတိယရဟန်း (ဒုတိယသမဏ) ရှိ၏” ဟု မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန်းဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏၊ “အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် ရဟန်း (သမဏ) မည်၏” ဟု မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ကိုယ်တော်တိုင်ကိုပင် ရဟန်းဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏၊ “ရဟန်းတို့၊ ရဟန်း (သမဏ) ဟူသော ဤစကားသည် မြတ်စွာဘုရား (တထာဂတ) ၏ အမည်ဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤသုတ်၌မူကား (မဂ္ဂဇိန အစရှိသော) ရှေ့သုံးပုဒ်တို့ဖြင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးနှင့် သီလရှိသော ပုထုဇဉ်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူငင်၍၊ လေးခုမြောက်သော (မဂ္ဂဒုဿီ) ပုဒ်ဖြင့် ရဟန်းအစစ်မဟုတ်သော်လည်း ဦးခေါင်းတုံးပြီး ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းကို လည်ပင်း၌ ဝတ်ရုံထားကာ ရဟန်းဟု သမုတ်ရုံမျှဖြင့် ရဟန်းဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အခြားသူကို သိမ်းကျုံးယူငင်၍ “ရဟန်းလေးမျိုး” ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “နပဉ္စမတ္ထိ” ဟူသည်ကား ဤဓမ္မဝိနည်း၌ ရဟန်းဟု အမည်ခေါ်ရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းဟု ဝန်ခံရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း ငါးခုမြောက်သော ရဟန်းဟူ၍ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။

Te te āvikaromīti te caturo samaṇe tava pākaṭe karomi. Sakkhipuṭṭhoti sammukhā pucchito. Maggajinoti maggena sabbakilese vijitāvīti attho. Maggadesakoti paresaṃ maggaṃ desetā. Magge jīvatīti sattasu sekkhesu yo koci sekkho apariyositamaggavāsattā lokuttare, sīlavantaputhujjano ca lokiye magge jīvati nāma, sīlavantaputhujjano vā lokuttaramagganimittaṃ jīvanatopi magge jīvatīti veditabbo. Yo ca maggadūsīti yo ca dussīlo micchādiṭṭhi maggapaṭilomāya paṭipattiyā maggadūsakoti attho.

“တေ တေ အာဝိကရောမိ” ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းလေးဦးတို့ကို သင်၏ရှေ့မှောက်၌ ထင်ရှားစွာ ပြုအံ့ (ဟောပြအံ့) ဟု ဆိုလိုသည်။ “သက္ခိပုဋ္ဌော” ဟူသည်ကား မျက်မှောက်၌ မေးလျှောက်အပ်သော ငါဘုရားသည် ဟု အနက်ရသည်။ “မဂ္ဂဇိနော” ဟူသည်ကား မဂ်တရားဖြင့် ကိလေသာ အားလုံးကို အောင်တော်မူပြီးသောသူ ဟု အနက်ရသည်။ “မဂ္ဂဒေသကော” ဟူသည်ကား သူတပါးတို့အား မဂ်တရားကို ပြသဟောကြားတတ်သောသူတည်း။ “မဂ္ဂေ ဇီဝတိ” ဟူသည်ကား သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့တွင် အပါအဝင်ဖြစ်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးသည် မဂ်ဖြင့် နေခြင်းကို မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် လောကုတ္တရာမဂ်၌ အသက်မွေးသည် မည်၏၊ သီလရှိသော ပုထုဇဉ်သည်လည်း လောကီမဂ်၌ အသက်မွေးသည် မည်၏။ သို့မဟုတ် သီလရှိသော ပုထုဇဉ်ကို လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဦးတည်ချက်ထား၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောအားဖြင့် မဂ်၌ အသက်မွေးသူဟူ၍လည်း သိအပ်၏။ “ယော စ မဂ္ဂဒူသီ” ဟူသည်ကား အကြင် သီလမရှိသော ရဟန်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မဂ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အကျင့်ဖြင့် လောကုတ္တရာတရားနှင့် လျော်ညီသော အကျင့်ကောင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟု အနက်ရသည်။

85. ‘‘Ime te caturo samaṇā’’ti evaṃ bhagavatā saṅkhepena uddiṭṭhe caturo samaṇe ‘‘ayaṃ nāmettha maggajino, ayaṃ maggadesako, ayaṃ magge jīvati, ayaṃ maggadūsī’’ti evaṃ paṭivijjhituṃ asakkonto puna pucchituṃ cundo āha ‘‘kaṃ maggajina’’nti. Tattha magge jīvati meti yo so magge jīvati, taṃ me brūhi puṭṭhoti. Sesaṃ pākaṭameva.

၈၅. မြတ်စွာဘုရားသည် “ဤသူတို့ကား ရဟန်းလေးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဤသို့ အကျဉ်းအားဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူအပ်သော ရဟန်းလေးမျိုးကို “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ္ဂဇိန ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ္ဂဒေသက ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ္ဂေဇီဝီ ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ္ဂဒူသီ ဖြစ်၏” ဟု ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်သဖြင့် စုန္ဒသည် ထပ်မံမေးလျှောက်ရန် “ကံ မဂ္ဂဇိနံ” အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ “မဂ္ဂေ ဇီဝတိ မေ” ဟူသည်ကား “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်၌ အသက်မွေး၏၊ အကျွန်ုပ် မေးလျှောက်အပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို အကျွန်ုပ်အား ဟောကြားတော်မူပါလော” ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။

86. Idānissa bhagavā caturopi samaṇe catūhi gāthāhi niddisanto āha ‘‘yo tiṇṇakathaṃkatho visallo’’ti. Tattha tiṇṇakathaṃkatho visalloti etaṃ uragasutte vuttanayameva. Ayaṃ pana viseso. Yasmā imāya gāthāya maggajinoti buddhasamaṇo adhippeto, tasmā sabbaññutaññāṇena [Pg.146] kathaṃkathāpatirūpakassa sabbadhammesu aññāṇassa tiṇṇattāpi ‘‘tiṇṇakathaṃkatho’’ti veditabbo. Pubbe vuttanayena hi tiṇṇakathaṃkathāpi sotāpannādayo paccekabuddhapariyosānā sakadāgāmivisayādīsu buddhavisayapariyosānesu paṭihatañāṇappabhāvattā pariyāyena atiṇṇakathaṃkathāva honti. Bhagavā pana sabbappakārena tiṇṇakathaṃkathoti. Nibbānābhiratoti nibbāne abhirato, phalasamāpattivasena sadā nibbānaninnacittoti attho. Tādiso ca bhagavā. Yathāha –

၈၆. ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းလေးမျိုးတို့ကို ဂါထာလေးပုဒ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ “ယော တိဏ္ဏကထံကထော ဝိသလ္လော” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ “တိဏ္ဏကထံကထော ဝိသလ္လော” ဟူသော ပုဒ်သည် ဥရဂသုတ်၌ ပြဆိုပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤထူးခြားချက်ရှိ၏။ ဤဂါထာ၌ ဘုရားဖြစ်တော်မူသော ရဟန်းကို “မဂ္ဂဇိန” ဟု အလိုရှိအပ်သောကြောင့်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် တရားအားလုံး၌ ယုံမှားသံသယနှင့် တူသော မသိမှု မောဟတရားကို ကူးမြောက်တော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် “တိဏ္ဏကထံကထော” (ယုံမှားခြင်းကို ကူးမြောက်ပြီးသူ) ဟု သိအပ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် သောတာပန်အစရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအဆုံးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သကဒါဂါမ်အရာမှစ၍ ဘုရားရှင်၏အရာအထိဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရာ၌ အပိတ်အပင်မရှိသော ဉာဏ်စွမ်းမရှိကြသောကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ယုံမှားခြင်းကို မကူးမြောက်နိုင်ကြသေးကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားကိုမူကား ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် ယုံမှားခြင်းကို ကူးမြောက်ပြီးသူဟု သိအပ်၏။ “နိဗ္ဗာနာဘိရတော” ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်၌ အလွန်မွေ့လျော်သော၊ ဖလသမာပတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော စိတ်ရှိသောသူဟု အနက်ရသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသို့သော သဘောရှိတော်မူသည်သာတည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား —

‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, tassā eva kathāya pariyosāne, tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi, sannisādemi, ekodiṃ karomi, samādahāmī’’ti (ma. ni. 1.387).

“အဂ္ဂိဝေဿန၊ ငါသည် ထိုတရားစကား၏ အဆုံး၌ ရှေး၌ဖြစ်သော ထိုသမာဓိနိမိတ်၌သာလျှင် စိတ်ကို အတွင်း၌သာ တည်စေ၏၊ ကောင်းစွာ အခြေချစေ၏၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိအောင် ပြု၏၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်စေ၏” ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Anānugiddhoti kañci dhammaṃ taṇhāgedhena ananugijjhanto. Lokassa sadevakassa netāti āsayānusayānulomena dhammaṃ desetvā pārāyanamahāsamayādīsu anekesu suttantesu aparimāṇānaṃ devamanussānaṃ saccapaṭivedhasampādanena sadevakassa lokassa netā, gamayitā, tāretā, pāraṃ sampāpetāti attho. Tādinti tādisaṃ yathāvuttappakāralokadhammehi nibbikāranti attho. Sesamettha pākaṭameva.

“အနနုဂိဒ္ဓေါ” ဟူသည်ကား တစုံတခုသော တရားကို တဏှာဖြင့် တပ်မက်ခြင်း မရှိသောသူ ဟု အနက်ရသည်။ “လောကဿ သဒေဝကဿ နေတာ” ဟူသည်ကား အာသယ အနုသယ အားလျော်စွာ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၍ ပါရာယဏသုတ်၊ မဟာသမယသုတ် အစရှိသော များစွာသော သုတ္တန်တို့၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသော နတ်၊ လူတို့ကို သစ္စာတရားအား ထိုးထွင်းသိမြင်စေခြင်းဖြင့်၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ကို နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ဆောင်ယူတတ်သောသူ၊ ရောက်စေတတ်သောသူ၊ ကယ်တင်တတ်သောသူ ဟု အနက်ရသည်။ “တာဒိံ” ဟူသည်ကား ထိုသို့သဘောရှိသော၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လောကဓံတရားတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ဖောက်ပြန်မှု မရှိသောသူ ဟု အနက်ရသည်။ ဤဂါထာ၌ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။

87. Evaṃ bhagavā imāya gāthāya ‘‘maggajina’’nti buddhasamaṇaṃ niddisitvā idāni khīṇāsavasamaṇaṃ niddisanto āha ‘‘paramaṃ paramantī’’ti. Tattha paramaṃ nāma nibbānaṃ, sabbadhammānaṃ aggaṃ uttamanti attho. Paramanti yodha ñatvāti taṃ paramaṃ paramamicceva yo idha sāsane ñatvā paccavekkhaṇañāṇena. Akkhāti vibhajate idheva dhammanti nibbānadhammaṃ akkhāti, attanā paṭividdhattā paresaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘idaṃ nibbāna’’nti, maggadhammaṃ vibhajati ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Ubhayampi vā ugghaṭitaññūnaṃ saṅkhepadesanāya ācikkhati, vipañcitaññūnaṃ vitthāradesanāya vibhajati. Evaṃ ācikkhanto vibhajanto ca ‘‘idheva sāsane ayaṃ dhammo, na ito bahiddhā’’ti sīhanādaṃ nadanto akkhāti ca vibhajati ca. Tena vuttaṃ ‘‘akkhāti vibhajate idheva dhamma’’nti. Taṃ kaṅkhachidaṃ muniṃ anejanti taṃ evarūpaṃ catusaccapaṭivedhena attano, desanāya ca paresaṃ kaṅkhacchedanena kaṅkhacchidaṃ[Pg.147], moneyyasamannāgamena muniṃ, ejāsaṅkhātāya taṇhāya abhāvato anejaṃ dutiyaṃ bhikkhunamāhu maggadesinti.

၈၇. ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာဖြင့် ဘုရားဖြစ်သော ရဟန်းကို “မဂ္ဂဇိန” ဟု ညွှန်ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ရဟန္တာရဟန်းကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ပရမံ ပရမံ” အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ “ပရမံ” မည်သည်ကား နိဗ္ဗာန်တရားဖြစ်၍ တရားအားလုံးတို့ထက် မြတ်လှစွာသော အတုမဲ့တရား ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ “ပရမန္တိ ယောဓ ဉတွာ” ဟူသည်ကား ဤသာသနာတော်၌ အကြင်ရဟန်းသည် ထိုနိဗ္ဗာန်တရားကို အမြတ်ဆုံးဟု ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ သိ၍ ဟု အနက်ရသည်။ “အက္ခာတိ ဝိဘဇတေ ဣဓေဝ ဓမ္မံ” ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်တရားကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သောကြောင့် သူတပါးတို့အား “ဤသည်ကား နိဗ္ဗာန်တည်း” ဟု ထင်ရှားစွာ ပြုတော်မူ၏၊ ထို့ပြင် “ဤသည်ကား သတိပဋ္ဌာန်းလေးပါးတည်း... (ပ)... ဤသည်ကား မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မဂ္ဂင်တရားတည်း” ဟု မဂ်တရားကို ဝေဖန်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ပါးသော (အက္ခာတိ၊ ဝိဘဇတေ) ပုဒ်တို့ဖြင့် ဥဂ္ဃာဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အကျဉ်းဒေသနာဖြင့် ပြသဟောကြားတော်မူ၏၊ ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အကျယ်ဒေသနာဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ ပြသတော်မူသော်လည်းကောင်း၊ ဝေဖန်တော်မူသော်လည်းကောင်း “ဤမြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌သာလျှင် ဤနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းတရား ရှိ၏၊ ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ မရှိ” ဟု ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ကြုံးဝါးသံပြု၍ ဟောလည်း ဟောတော်မူ၏၊ ဝေဖန်လည်း ဝေဖန်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “အက္ခာတိ ဝိဘဇတေ ဣဓေဝ ဓမ္မံ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တံ ကင်္ခစ္ဆိဒံ မုနိံ အနေဇံ” ဟူသည်ကား ထိုသို့သဘောရှိသော သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် မိမိ၏ ယုံမှားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသနာတော်ဖြင့် သူတပါးတို့၏ ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်နိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တောက်နိုင်သော၊ ရဟန်းတို့ ကျင့်အပ်သော မုနိပညာတရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် “မုနိ” မည်သော၊ ဧဇာဟု ဆိုအပ်သော တဏှာမရှိသဖြင့် “အနေဇ” မည်သော ထိုရဟန်းကို ရဟန်းတို့တွင် ဒုတိယမြောက် ရဟန်းဖြစ်သော “မဂ္ဂဒေသီ” (မဂ်တရားကို ညွှန်ပြတတ်သော ရဟန်း) ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

88. Evaṃ imāya gāthāya sayaṃ anuttaraṃ maggaṃ uppādetvā desanāya anuttaro maggadesī samānopi dūtamiva lekhavācakamiva ca rañño attano sāsanaharaṃ sāsanajotakañca ‘‘maggadesi’’nti khīṇāsavasamaṇaṃ niddisitvā idāni sekkhasamaṇañca sīlavantaputhujjanasamaṇañca niddisanto āha ‘‘yo dhammapade’’ti. Tattha padavaṇṇanā pākaṭāyeva. Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – yo nibbānadhammassa padattā dhammapade, ubho ante anupagamma desitattā āsayānurūpato vā satipaṭṭhānādinānappakārehi desitattā sudesite, maggasamaṅgīpi anavasitamaggakiccattā magge jīvati, sīlasaṃyamena saññato, kāyādīsu sūpaṭṭhitāya cirakatādisaraṇāya vā satiyā satimā, aṇumattassāpi vajjassa abhāvato anavajjattā, koṭṭhāsabhāvena ca padattā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātāni anavajjapadāni bhaṅgañāṇato pabhuti bhāvanāsevanāya sevamāno, taṃ bhikkhunaṃ tatiyaṃ maggajīvinti āhūti.

၈၈. ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် အတုမရှိသော မဂ်တရားကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ တရားဟောကြားရာ၌ အတုမရှိသော မဂ်ညွှန်ပြသူ ဖြစ်တော်မူပါလျက်လည်း မင်း၏တမန် သို့မဟုတ် စာဖတ်သူကဲ့သို့ မိမိ၏ သာသနာတော်ကို ဆောင်ရွက်တတ်သူ၊ သာသနာတော်ကို ထွန်းပစေတတ်သူ၊ လမ်းညွှန်လည်း ဖြစ်တော်မူသော ရဟန္တာရဟန်းကို 'မဂ္ဂဒေသီ' ဟု ညွှန်းပြတော်မူပြီးလျှင် ယခုအခါ သေက္ခရဟန်းနှင့် သီလရှိသော ပုထုဇဉ်ရဟန်းကို ညွှန်းပြတော်မူလိုသဖြင့် 'ယော ဓမ္မပဒေ' အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ပုဒ်အဖွင့်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ဤသည်ကား အနက်ဖွင့်ဆိုပုံနည်းလမ်းတည်း— နိဗ္ဗာန်တရား၏ အခြေအမြစ် (အကြောင်းရင်း) ဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မပဒ (နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းတရား)' မည်၏။ အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ဘဲ ဟောကြားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုဆန္ဒအားလျော်စွာ သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော အပြားပြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဟောကြားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော တရား၌ 'သုဒေသိတ' မည်၏။ မဂ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း မဂ်ကိစ္စကို အစဉ်အတိုင်း သုံးစွဲပြီးဖြစ်သောကြောင့် မဂ်၌ အသက်မွေးသည်မည်၏။ သီလစောင့်ထိန်းခြင်းဖြင့် စောင့်စည်းသဖြင့် 'သံယတ' မည်၏။ ကိုယ်အစရှိသည်တို့၌ သတိကောင်းစွာ တည်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြာမြင့်စွာ ပြုဖူးသည်တို့ကို အောက်မေ့နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သတိမာ' မည်၏။ မြူမှုန်မျှသော်လည်း အပြစ်မရှိသောကြောင့် 'အနဝဇ္ဇ' မည်၏။ အစုအပုံအဖြစ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားဟု ဆိုအပ်သော အပြစ်မရှိသော နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း အကျင့်တရားတို့ကို ဘင်္ဂဉာဏ်မှစ၍ ဝိပဿနာဘာဝနာကို မှီဝဲဆည်းကပ်သူဖြစ်၍ ထိုရဟန်းကို ရဟန်းတို့တွင် တတိယမြောက် 'မဂ္ဂဇီဝ' ရဟန်းဟူ၍ ဘုရားရှင်တို့ မိန့်တော်မူကုန်၏။

89. Evaṃ bhagavā imāya gāthāya ‘‘maggajīvi’’nti sekkhasamaṇaṃ sīlavantaputhujjanasamaṇañca niddisitvā idāni taṃ bhaṇḍuṃ kāsāvakaṇṭhaṃ kevalaṃ vohāramattasamaṇaṃ niddisanto āha ‘‘chadanaṃ katvānā’’ti. Tattha chadanaṃ katvānāti patirūpaṃ karitvā, vesaṃ gahetvā, liṅgaṃ dhāretvāti attho. Subbatānanti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ. Tesañhi sundarāni vatāni, tasmā te subbatāti vuccanti. Pakkhandīti pakkhandako, anto pavisakoti attho. Dussīlo hi gūthapaṭicchādanatthaṃ tiṇapaṇṇādicchadanaṃ viya attano dussīlabhāvaṃ paṭicchādanatthaṃ subbatānaṃ chadanaṃ katvā ‘‘ahampi bhikkhū’’ti bhikkhumajjhe pakkhandati, ‘‘ettakavassena bhikkhunā gahetabbaṃ eta’’nti lābhe dīyamāne ‘‘ahaṃ ettakavasso’’ti gaṇhituṃ pakkhandati, tena vuccati ‘‘chadanaṃ katvāna subbatānaṃ pakkhandī’’ti. Catunnampi khattiyādikulānaṃ uppannaṃ pasādaṃ ananurūpapaṭipattiyā dūsetīti kuladūsako. Pagabbhoti aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca samannāgatoti attho. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana mettasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

၈၉. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာဖြင့် 'မဂ္ဂဇီဝ' ဟူ၍ သေက္ခရဟန်းနှင့် သီလရှိသော ပုထုဇဉ်ရဟန်းကို ညွှန်းပြတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဦးခေါင်းပြည်း၍ သင်္ကန်းကို လည်ပင်း၌ ဝတ်ရုံရုံမျှဖြင့် စင်စစ်အားဖြင့် ရဟန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ကာမျှသာဖြစ်သော ထိုရဟန်းကို ညွှန်းပြလိုသဖြင့် 'ဆဒနံ ကတွာန' အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ဆဒနံ ကတွာန' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော အမူအရာကိုပြု၍၊ ရဟန်းကောင်းတို့၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ကို ယူ၍၊ ရဟန်းကောင်းတို့၏ အမှတ်သညာကို ဆောင်၍ ဟု အနက်ရ၏။ 'သုဗ္ဗတာနံ' ဟူသည်မှာ ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကတို့၏ အနက်ဖြစ်၏။ ထိုအရှင်မြတ်တို့၏ အကျင့်တို့သည် ကောင်းမြတ်သောကြောင့် 'သုဗ္ဗတ (ကောင်းသောအကျင့်ရှိသူ)' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ပက္ခန္ဒီ' ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းတို့၏အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တတ်သောသူ ဟု အနက်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် ဒုဿီလရဟန်းသည် မစင်ကို ဖုံးအုပ်ရန် မြက်၊ သစ်ရွက်စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့ မိမိ၏ သီလမဲ့မှုကို ဖုံးကွယ်ရန် ကောင်းသောအကျင့်ရှိသော အရှင်မြတ်တို့၏ သင်္ကန်းတည်းဟူသော အမိုးအကာကို ပြု၍ 'ငါလည်း ရဟန်းဖြစ်၏' ဟု ရဟန်းတို့၏အလယ်၌ ဝင်ရောက်တတ်၏။ 'ဤမျှလောက်သော ဝါရှိသော ရဟန်းသည် ဤလာဘ်ကို ရထိုက်၏' ဟု သပိတ်သင်္ကန်းစသော လာဘ်သပ္ပကာတို့ကို ပေးအပ်လှူဒါန်းသောအခါ 'ငါသည် ဤမျှလောက် ဝါရှိ၏' ဟု ဆိုကာ လာဘ်ကိုယူရန် တိုးဝှေ့ဝင်ရောက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကောင်းသောအကျင့်ရှိသူတို့၏ အသွင်ကိုယူ၍ ဝင်ရောက်တတ်၏ (ဆဒနံ ကတွာန သုဗ္ဗတာနံ ပက္ခန္ဒီ)' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းအစရှိသော အမျိုးလေးပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြည်ညိုမှုကို ရဟန်းကောင်းတို့နှင့် မလျော်သော အကျင့်ဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ကုလဒူသက (အမျိုးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ)' ဟု ခေါ်၏။ 'ပဂဗ္ဘော' ဟူသည်မှာ ကိုယ်ထိပါးမှု (ကာယပါဂဗ္ဘိယ) ရှစ်ပါး၊ နှုတ်ထိပါးမှု (ဝစီပါဂဗ္ဘိယ) လေးပါး၊ စိတ်ထိပါးမှု (မနောပါဂဗ္ဘိယ) များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဟု အနက်ရ၏။ ဤသည်ကား ဤဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ်ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုမူ မေတ္တာသုတ်အဖွင့်၌ ငါတို့ ဆိုပါအံ့။

Katapaṭicchādanalakkhaṇāya [Pg.148] māyāya samannāgatattā māyāvī. Sīlasaṃyamābhāvena asaññato. Palāpasadisattā palāpo. Yathā hi palāpo anto taṇḍularahitopi bahi thusena vīhi viya dissati, evamidhekacco anto sīlādiguṇasāravirahitopi bahi subbatacchadanena samaṇavesena samaṇo viya dissati. So evaṃ palāpasadisattā ‘‘palāpo’’ti vuccati. Ānāpānassatisutte pana ‘‘apalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā, nippalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā, suddhā sāre patiṭṭhitā’’ti (ma. ni. 3.146) evaṃ puthujjanakalyāṇopi ‘‘palāpo’’ti vutto. Idha pana kapilasutte ca ‘‘tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine’’ti (su. ni. 284) evaṃ parājitako ‘‘palāpo’’ti vutto. Patirūpena caraṃ samaggadūsīti taṃ subbatānaṃ chadanaṃ katvā yathā carantaṃ ‘‘āraññiko ayaṃ rukkhamūliko, paṃsukūliko, piṇḍapātiko, appiccho, santuṭṭho’’ti jano jānāti, evaṃ patirūpena yuttarūpena bāhiramaṭṭhena ācārena caranto puggalo attano lokuttaramaggassa, paresaṃ sugatimaggassa ca dūsanato ‘‘maggadūsī’’ti veditabbo.

မိမိပြုခဲ့သော ဒုစရိုက်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ) နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'မာယာဝီ (လှည့်ပတ်တတ်သူ)' မည်၏။ သီလစောင့်စည်းမှုမရှိခြင်းကြောင့် 'အသံယတ (မစောင့်စည်းသူ)' မည်၏။ စပါးဖျင်းနှင့် တူသောကြောင့် 'ပလာသ (အဖျင်း)' မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် စပါးဖျင်းသည် အတွင်း၌ ဆန်မရှိသော်လည်း အပြင်ပန်း၌ ဖွဲခွံဖြင့် စပါးစေ့ကဲ့သို့ ထင်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောရဟန်းသည် အတွင်း၌ သီလစသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော အနှစ်သာရ ကင်းမဲ့သော်လည်း အပြင်ပန်း၌ ကောင်းမြတ်သော အကျင့်ရှိသူတို့၏ သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံလျက် ရဟန်းအသွင်ဖြင့် ရဟန်းကောင်းကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ထိုရဟန်းကို စပါးဖျင်းနှင့် တူသောကြောင့် 'ပလာသ (အဖျင်း)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အာနာပါနဿတိသုတ်၌မူ 'ရဟန်းတို့၊ ဤပရိသတ်သည် စပါးဖျင်းမရှိ၊ အဖျင်းမရှိ၊ စင်ကြယ်၏၊ အနှစ်သာရ၌ တည်၏' ဟု ဟောတော်မူရာ၌ ကလျာဏပုထုဇဉ်ကိုလည်း 'ပလာသ' ဟု သုံးနှုန်းတော်မူ၏။ သို့သော် ဤသုတ်နှင့် ကပိလသုတ်တို့၌မူ 'ရဟန်းမဟုတ်ဘဲ ရဟန်းဟု မိမိကိုယ်ကို ထင်မှတ်နေသော ထိုစပါးဖျင်းရဟန်းတို့ကို နှင်ထုတ်ကြကုန်လော့' ဟု ဟောတော်မူသဖြင့် ပါရာဇိကကျသော ရဟန်းကို 'ပလာသ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ပတိရူပေန စရံ သမဂ္ဂဒူသီ' ဟူသည်မှာ ထိုသူတော်ကောင်းတို့၏ သင်္ကန်းတည်းဟူသော အဖုံးအလွှမ်းကို ပြု၍ အတုအယောင် ကျင့်ကြံနေသဖြင့် လူအပေါင်းတို့က 'ဤရဟန်းသည် တောရကျောင်းဆောက်တည်သော ရဟန်းတည်း၊ ရုက္ခမူဓုတင် ဆောက်တည်သော ရဟန်းတည်း၊ ပံသုကူဓုတင် ဆောက်တည်သော ရဟန်းတည်း၊ ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင် ဆောက်တည်သော ရဟန်းတည်း၊ အလိုနည်းသူ၊ ရောင့်ရဲလွယ်သူတည်း' ဟု ထင်မှတ်ကြ၏။ ဤသို့ သင့်လျော်ဟန်တူသော၊ အပြင်ပန်း ချောမွေ့သော အကျင့်ဖြင့် ကျင့်ကြံနေသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ လောကုတ္တရာမဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ သုဂတိမဂ်ကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂဒူသီ (မဂ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ)' ဟု သိအပ်၏။

90. Evaṃ imāya gāthāya ‘‘maggadūsī’’ti dussīlaṃ vohāramattakasamaṇaṃ niddisitvā idāni tesaṃ aññamaññaṃ abyāmissībhāvaṃ dīpento āha ‘‘ete ca paṭivijjhī’’ti. Tassattho – ete caturo samaṇe yathāvuttena lakkhaṇena paṭivijjhi aññāsi sacchākāsi yo gahaṭṭho khattiyo vā brāhmaṇo vā añño vā koci, imesaṃ catunnaṃ samaṇānaṃ lakkhaṇassavanamattena sutavā, tasseva lakkhaṇassa ariyānaṃ santike sutattā ariyasāvako, teyeva samaṇe ‘‘ayañca ayañca evaṃlakkhaṇo’’ti pajānanamattena sappañño, yādiso ayaṃ pacchā vutto maggadūsī, itarepi sabbe netādisāti ñatvā iti disvā evaṃ pāpaṃ karontampi etaṃ pāpabhikkhuṃ disvā. Tatthāyaṃ yojanā – ete ca paṭivijjhi yo gahaṭṭho sutavā ariyasāvako sappañño, tassa tāya paññāya sabbe ‘‘netādisā’’ti ñatvā viharato iti disvā na hāpeti saddhā, evaṃ pāpakammaṃ karontaṃ pāpabhikkhuṃ disvāpi na hāpeti, na hāyati, na nassati saddhāti.

၉၀. ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် သီလမရှိဘဲ ရဟန်းဟု အမည်မျှသာဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'မဂ္ဂဒူသီ (မဂ်ကို ဖျက်ဆီးသူ)' ဟု ညွှန်းပြတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ၎င်းတို့အချင်းချင်း ရောနှောမှုမရှိပုံကို ပြသလိုသဖြင့် 'ဧတေ စ ပဋိဝိဇ္ဈိ' အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— အိမ်ရာထောင်သော လူဖြစ်စေ၊ မင်းဖြစ်စေ၊ ပုဏ္ဏားဖြစ်စေ၊ အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်သောသူဖြစ်စေ ဤရဟန်းလေးမျိုးတို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော လက္ခဏာတို့ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိ၏၊ မျက်မှောက်ပြု၏။ ထိုရဟန်းလေးမျိုးတို့၏ လက္ခဏာကို ကြားကာမျှဖြင့် ကြားနာရဖူးသောကြောင့် 'သုတဝါ (အကြားအမြင်ရှိသူ)' မည်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထံပါး၌ ထိုလက္ခဏာကို ကြားနာဖူးသောကြောင့် 'အရိယာသာဝက (အရိယာတို့၏ တပည့်)' မည်၏။ 'ဤရဟန်းသည် ဤသို့သော လက္ခဏာရှိ၏၊ ထိုရဟန်းသည်လည်း ထိုသို့သော လက္ခဏာရှိ၏' ဟု ခွဲခြားသိမြင်ရုံမျှဖြင့် 'သပ္ပည (ပညာရှိသူ)' မည်၏။ နောက်ဆုံး၌ ဟောတော်မူအပ်သော မဂ္ဂဒူသီ ရဟန်းသည် မည်သို့သော သဘောရှိသနည်း၊ အခြားသော ရဟန်းအားလုံးတို့သည် ထိုမဂ္ဂဒူသီရဟန်းကဲ့သို့ မဟုတ်ကြကုန်ဟု သိမြင်၍၊ ထိုကဲ့သို့သော ယုတ်မာသော ရဟန်းသည် မကောင်းမှုကို ပြုနေသည်ကို မြင်ရသော်လည်း (သဒ္ဓါတရား မပျက်စီးပေ)။ ဤ၌ အနက်ယောဇနာမှာ— ထိုရဟန်းလေးမျိုးတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိသော၊ အကြားအမြင်ရှိသော၊ အရိယာသာဝကဖြစ်သော၊ ပညာရှိသော လူဝတ်ကြောင်သည် မိမိ၏ ထိုပညာဖြင့် ရဟန်းအားလုံးတို့သည် ထိုမဂ္ဂဒူသီရဟန်းနှင့် မတူကြဟု သိလျက် နေသည်ရှိသော် ထိုသို့ မြင်ရသဖြင့် သဒ္ဓါတရားမှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မရှိပေ။ ဤသို့ ယုတ်မာသော အမှုကို ပြုနေသော ယုတ်မာသောရဟန်းကို မြင်ရသော်လည်း သဒ္ဓါတရားမှ မဆုတ်ယုတ်စေရ၊ သဒ္ဓါတရား မပျက်စီး မကွယ်ပျောက်ဘဲ သဒ္ဓါတရားသည် ကောင်းစွာ တည်တံ့လေ၏။

Evaṃ [Pg.149] imāya gāthāya tesaṃ abyāmissībhāvaṃ dīpetvā idāni iti disvāpi ‘‘sabbe netādisā’’ti jānantaṃ ariyasāvakaṃ pasaṃsanto āha ‘‘kathañhi duṭṭhenā’’ti. Tassa sambandho – etadeva ca yuttaṃ sutavato ariyasāvakassa, yadidaṃ ekaccaṃ pāpaṃ karontaṃ iti disvāpi sabbe ‘‘netādisā’’ti jānanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Kathañhi duṭṭhena asampaduṭṭhaṃ, suddhaṃ asuddhena samaṃ kareyyāti? Tassattho – kathañhi sutavā ariyasāvako sappañño, sīlavipattiyā duṭṭhena maggadūsinā aduṭṭhaṃ itaraṃ samaṇattayaṃ, suddhaṃ samaṇattayamevaṃ aparisuddhakāyasamācāratādīhi asuddhena pacchimena vohāramattakasamaṇena samaṃ kareyya sadisanti jāneyyāti. Suttapariyosāne upāsakassa maggo vā phalaṃ vā na kathitaṃ. Kaṅkhāmattameva hi tassa pahīnanti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် ၎င်းတို့၏ မရောနှောသော သဘောကို ပြသတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဒုစရိုက်မှုကို မြင်ရသော်လည်း 'ရဟန်းအားလုံးတို့သည် ဤသို့ မဟုတ်ကြကုန်' ဟု သိရှိသော အရိယာသာဝကကို ချီးမွမ်းလိုသဖြင့် 'ကထဉှိ ဒုဋ္ဌေန' အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဆက်စပ်ပုံမှာ— အကြားအမြင်ရှိသော အရိယာသာဝကသည် အချို့သော ရဟန်းသည် မကောင်းမှုကို ပြုနေသည်ကို ကြားရ၊ မြင်ရသော်လည်း 'ရဟန်းအားလုံးသည် ဤသို့သော မဂ္ဂဒူသီရဟန်းနှင့် မတူကြကုန်' ဟု သိမြင်ခြင်းသည် သင့်လျော်လှပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— 'ကထဉှိ ဒုဋ္ဌေန အသမ္ပဒုဋ္ဌံ သုဒ္ဓံ အသုဒ္ဓေန သမံ ကရေယျ' ဟူသော စကားသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာပုဒ်၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— အကြားအမြင်ရှိ၍ ပညာနှင့်ပြည့်စုံသော အရိယာသာဝကသည် သီလပျက်စီးခြင်းကြောင့် ယုတ်မာကြမ်းတမ်းသော မဂ္ဂဒူသီရဟန်းနှင့် မဂ္ဂဒူသီအဖြစ်ဖြင့် အပြစ်မရှိသော အခြားစင်ကြယ်သော ရဟန်းသုံးမျိုးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်အကျင့် စင်ကြယ်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် စင်ကြယ်သော ရဟန်းသုံးမျိုးတို့ကို မစင်ကြယ်သော၊ အမည်မျှသာ ရဟန်းဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အဘယ်သို့လျှင် အတူအမျှ ပြုနိုင်ပါအံ့နည်း (တူညီသည်ဟု အဘယ်သို့ မှတ်ယူနိုင်ပါအံ့နည်း) ဟု အနက်ရ၏။ သုတ်တော်၏ အဆုံး၌ ဥပါသကာ (စုန္ဒဒါယကာ) အား မဂ်တရား သို့မဟုတ် ဖိုလ်တရား ရရှိသည်ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် သူ၏ ယုံမှားသံသယမျှကိုသာ ပယ်ဖျက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား စုန္ဒသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးခြင်း ဖြစ်၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌ် အဋ္ဌကထာ၌

Suttanipāta-aṭṭhakathāya cundasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ် အဋ္ဌကထာ၌ စုန္ဒသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Parābhavasuttavaṇṇanā

၆. ပရာဘဝသုတ် အဖွင့်

Evaṃ me sutanti parābhavasuttaṃ. Kā uppatti? Maṅgalasuttaṃ kira sutvā devānaṃ etadahosi – ‘‘bhagavatā maṅgalasutte sattānaṃ vuḍḍhiñca sotthiñca kathayamānena ekaṃsena bhavo eva kathito, no parābhavo. Handa dāni yena sattā parihāyanti vinassanti, taṃ nesaṃ parābhavampi pucchāmā’’ti. Atha maṅgalasuttaṃ kathitadivasato dutiyadivase dasasahassacakkavāḷesu devatāyo parābhavasuttaṃ sotukāmā imasmiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejena ca adhigayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tato sakkena devānamindena āṇatto aññataro devaputto bhagavantaṃ parābhavapañhaṃ pucchi. Atha bhagavā pucchāvasena imaṃ suttamabhāsi.

'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသော စကားသည် ပရာဘဝသုတ် ဖြစ်၏။ ဖြစ်ကြောင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း ဟူမူ - မင်္ဂလသုတ်တော်ကို ကြားနာရသဖြင့် နတ်တို့အား ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်သတတ်။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် မင်္ဂလသုတ်၌ သတ္တဝါတို့၏ ကြီးပွားခြင်းနှင့် ချမ်းသာခြင်းကို ဟောတော်မူသောအားဖြင့် စင်စစ် တိုးတက်ကြောင်းကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ပျက်စီးကြောင်းကိုမူ ဟောတော်မမူအပ်သေး။ ယခုအခါ၌ သတ္တဝါတို့သည် အကြင်မကောင်းသော အကျင့်ကြောင့် ဆုတ်ယုတ် ပျက်စီးကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့အား ထိုပျက်စီးကြောင်းတရားကိုလည်း ငါတို့ မေးလျှောက်ကြကုန်အံ့' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ မင်္ဂလသုတ်ကို ဟောတော်မူပြီးသောနေ့မှ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ပရာဘဝသုတ် ဒေသနာတော်ကို နာယူလိုကြကုန်သော တစ်သောင်းသော စကြဝဠာမှ နတ်တို့သည် ဤစကြဝဠာ၌ စည်းဝေးကြကုန်၍၊ တစ်ချောင်းသော သားမြီးဖျား၏ အစွန်းမျှရှိသော အရပ်၌ တစ်ကျိပ် (၁၀)၊ နှစ်ကျိပ် (၂၀)၊ သုံးကျိပ် (၃၀)၊ လေးကျိပ် (၄၀)၊ ငါးကျိပ် (၅၀)၊ ခြောက်ကျိပ် (၆၀)၊ ခုနစ်ကျိပ် (၇၀)၊ ရှစ်ကျိပ် (၈၀) စသည်ဖြင့် သိမ်မွေ့သေးငယ်သော ကိုယ်ကို ဖန်ဆင်းကြလျက်၊ အလုံးစုံသော နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့ကို အသရေတော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးတော်ဖြင့်လည်းကောင်း လွှမ်းမိုး၍ ထွန်းတောက်ပတော်မူလျက် ခင်းအပ်သော မြတ်သော ဘုရားရှင်၏ နေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံကာ ရပ်တည်ကြကုန်၏။ ထိုနောက် နတ်တို့အရှင် သိကြားမင်း စေခိုင်းအပ်သော နတ်သားတစ်ပါးသည် မြတ်စွာဘုရားအား ပျက်စီးကြောင်း ပြဿနာကို မေးလျှောက်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မေးလျှောက်ချက်ကို အကြောင်းပြု၍ ဤသုတ်တော်ကို ဟောတော်မူ၏။

Tattha [Pg.150] ‘‘evaṃ me suta’’ntiādi āyasmatā ānandena vuttaṃ. ‘‘Parābhavantaṃ purisa’’ntiādinā nayena ekantarikā gāthā devaputtena vuttā, ‘‘suvijāno bhavaṃ hotī’’tiādinā nayena ekantarikā eva avasānagāthā ca bhagavatā vuttā, tadetaṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘parābhavasutta’’nti vuccati. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

ထိုပရာဘဝသုတ်၌ 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသော စကားကို အရှင်အာနန္ဒာက မြွက်ဟခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရာဘဝန္တံ ပုရိသံ' အစရှိသော နည်းဖြင့် တစ်ဂါထာခြား ဂါထာများကို နတ်သားက လျှောက်ထားခဲ့ပြီး၊ 'သုဝိဇာနော ဘဝံ ဟောတိ' အစရှိသော နည်းဖြင့် တစ်ဂါထာခြားဖြစ်သော ဂါထာများနှင့် အဆုံးသတ်ဂါထာကို မြတ်စွာဘုရားက ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာအားလုံးကို စုပေါင်း၍ 'ပရာဘဝသုတ်' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုသုတ်၌ 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသည်တို့နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းလင်းတင်ပြရန် ရှိသည်များကို မင်္ဂလသုတ်အဖွင့်၌ ရှင်းလင်းဖော်ပြပါအံ့။

91. Parābhavantaṃ purisantiādīsu pana parābhavantanti parihāyantaṃ vinassantaṃ. Purisanti yaṃkiñci sattaṃ jantuṃ. Mayaṃ pucchāma gotamāti sesadevehi saddhiṃ attānaṃ nidassetvā okāsaṃ kārento so devaputto gottena bhagavantaṃ ālapati. Bhavantaṃ puṭṭhumāgammāti mayañhi bhavantaṃ pucchissāmāti tato tato cakkavāḷā āgatāti attho. Etena ādaraṃ dasseti. Kiṃ parābhavato mukhanti evaṃ āgatānaṃ amhākaṃ brūhi parābhavato purisassa kiṃ mukhaṃ, kiṃ dvāraṃ, kā yoni, kiṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ parābhavantaṃ purisaṃ jāneyyāmāti attho. Etena ‘‘parābhavantaṃ purisa’’nti ettha vuttassa parābhavato purisassa parābhavakāraṇaṃ pucchati. Parābhavakāraṇe hi ñāte tena kāraṇasāmaññena sakkā yo koci parābhavapuriso jānitunti.

၉၁. 'ပရာဘဝန္တံ ပုရိသံ' အစရှိသော စကားတို့၌ 'ပရာဘဝန္တံ' ဟူသည် ဆုတ်ယုတ် ပျက်စီးသောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'ပုရိသံ' ဟူသည် အမှတ်မရှိသော သတ္တဝါ၊ လူသားကို ဆိုလိုသည်။ 'မယံ ပုစ္ဆာမ ဂေါတမံ' ဟူသည် ကြွင်းသောနတ်တို့နှင့်အတူ မိမိကိုယ်ကိုပြ၍ အခွင့်တောင်းလျက် ထိုနတ်သားသည် ဂေါတမဟူသော နွယ်တော်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဘဝန္တံ ပုဋ္ဌုမာဂမ္မ' ဟူသည် 'အကျွန်ုပ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို မေးလျှောက်ပါအံ့' ဟု ထိုထိုသော စကြဝဠာတို့မှ လာရောက်ကြကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤစကားဖြင့် ရိုသေလေးစားမှုကို ပြ၏။ 'ကိံ ပရာဘဝတော မုခံ' ဟူသည် ဤသို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်သော အကျွန်ုပ်တို့အား လူသား၏ ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်း (တံခါး၊ အရင်းအမြစ်၊ အကြောင်းရင်း) သည် အဘယ်နည်း၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသော ထိုသူကို အဘယ်အကြောင်းအရာဖြင့် သိနိုင်ပါအံ့နည်း၊ ထိုအကြောင်းကို ဟောတော်မူပါ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤစကားဖြင့် 'ပရာဘဝန္တံ ပုရိသံ' ဟု ဆိုအပ်သော ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသောသူ၏ ပျက်စီးကြောင်းတရားကို မေးလျှောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို သိရှိအပ်ပါက ထိုအကြောင်းရင်းကို ယေဘုယျပြု၍ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသောသူကို သိရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

92. Athassa bhagavā suṭṭhu pākaṭīkaraṇatthaṃ paṭipakkhaṃ dassetvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya parābhavamukhaṃ dīpento āha ‘‘suvijāno bhava’’nti. Tassattho – yvāyaṃ bhavaṃ vaḍḍhanto aparihāyanto puriso, so suvijāno hoti, sukhena akasirena akicchena sakkā vijānituṃ. Yopāyaṃ parābhavatīti parābhavo, parihāyati vinassati, yassa tumhe parābhavato purisassa mukhaṃ maṃ pucchatha, sopi suvijāno. Kathaṃ? Ayañhi dhammakāmo bhavaṃ hoti dasakusalakammapathadhammaṃ kāmeti, piheti, pattheti, suṇāti, paṭipajjati, so taṃ paṭipattiṃ disvā sutvā ca jānitabbato suvijāno hoti. Itaropi dhammadessī parābhavo, tameva dhammaṃ dessati, na kāmeti, na piheti, na pattheti, na suṇāti, na paṭipajjati, so taṃ vippaṭipattiṃ disvā sutvā ca jānitabbato suvijāno hotīti. Evamettha bhagavā paṭipakkhaṃ dassento atthato dhammakāmataṃ bhavato mukhaṃ dassetvā dhammadessitaṃ parābhavato mukhaṃ dassetīti veditabbaṃ.

၉၂. ထိုအခါ ထိုနတ်သားအား မြတ်စွာဘုရားသည် သက်သက် ထင်ရှားစေခြင်းငှါ ဆန့်ကျင်ဘက်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတော်မူ၍၊ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန် ဒေသနာတော်ဖြင့် ပျက်စီးကြောင်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'သုဝိဇာနော ဘဝံ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကား - စည်းစိမ်ချမ်းသာကို တိုးပွားစေသော၊ မဆုတ်ယုတ်စေသော အကြင်ယောက်ျားသည် ရှိ၏။ ထိုယောက်ျားသည် (တိုးတက်မည့်သူဖြစ်ကြောင်း) သိလွယ်လှ၏။ ချမ်းသာစွာဖြင့်၊ မပင်မပန်းဘဲ၊ မငြိုငြင်ဘဲ သိနိုင်၏။ အကြင်ယောက်ျားသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ပရာဘဝ (ပျက်စီးသူ) မည်၏၊ နောင်အနာဂတ်၌ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏။ သင်တို့ မေးလျှောက်အပ်သော ထိုပျက်စီးသောသူ၏ အကြောင်းရင်းသည်လည်း သိလွယ်၏။ အဘယ်သို့ သိလွယ်သနည်း ဟူမူ - တရားကို အလိုရှိသောသူသည် ကြီးပွားသူဖြစ်၏၊ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့ကို အလိုရှိ၏၊ မြတ်နိုး၏၊ တောင့်တ၏၊ နာခံ၏၊ ကျင့်ကြံ၏။ ထိုသူ၏ ကျင့်ကြံပုံကို မြင်ရ ကြားရသဖြင့် ကြီးပွားမည့်သူဖြစ်ကြောင်း သိလွယ်၏။ တစ်ပါးသောသူသည်ကား တရားကို မုန်းတီးသောကြောင့် ပျက်စီးသူဖြစ်၏၊ ထိုတရားကိုပင် မုန်းတီး၏၊ အလိုမရှိ၊ မမြတ်နိုး၊ မတောင့်တ၊ မနာခံ၊ မကျင့်ကြံပေ။ ထိုသူ၏ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြံပုံကို မြင်ရ ကြားရသဖြင့် ပျက်စီးမည့်သူဖြစ်ကြောင်း သိလွယ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သဘောကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် အနက်အားဖြင့် တရားကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်းသည် ကြီးပွားကြောင်းဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူပြီးလျှင်၊ တရားကို မုန်းတီးခြင်းသည် ပျက်စီးကြောင်း ဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

93. Atha [Pg.151] sā devatā bhagavato bhāsitaṃ abhinandamānā āha ‘‘iti heta’’nti. Tassattho – iti hi yathā vutto bhagavatā, tatheva etaṃ vijānāma, gaṇhāma, dhārema, paṭhamo so parābhavo so dhammadessitālakkhaṇo paṭhamo parābhavo. Yāni mayaṃ parābhavamukhāni vijānituṃ āgatamhā, tesu idaṃ tāva ekaṃ parābhavamukhanti vuttaṃ hoti. Tattha viggaho, parābhavanti etenāti parābhavo. Kena ca parābhavanti? Yaṃ parābhavato mukhaṃ, kāraṇaṃ, tena. Byañjanamattena eva hi ettha nānākaraṇaṃ, atthato pana parābhavoti vā parābhavato mukhanti vā nānākaraṇaṃ natthi. Evamekaṃ parābhavato mukhaṃ vijānāmāti abhinanditvā tato paraṃ ñātukāmatāyāha ‘‘dutiyaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukha’’nti. Ito parañca tatiyaṃ catutthantiādīsupi imināva nayenattho veditabbo.

၉၃. ထိုအခါ ထိုနတ်သားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော်ကို အလွန်နှစ်လိုသည်ဖြစ်၍ 'ဣတိ ဟေတံ' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထား၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကား - မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည့်အတိုင်းပင် ဤအကြောင်းအရာကို အကျွန်ုပ်တို့ သိရပါပြီ၊ နှလုံးသွင်း မှတ်သားရပါပြီ၊ ဆောင်ထားပါပြီ။ ထိုတရားကို မုန်းတီးခြင်းလက္ခဏာရှိသော အဖြစ်သည် ပထမဦးစွာသော ပျက်စီးကြောင်း (ပရာဘဝ) တရား ဖြစ်၏။ အကျွန်ုပ်တို့ သိရှိရန် ရောက်လာကြကုန်သော ပျက်စီးကြောင်း တရားတို့တွင် ဤတရားသည် ပထမဦးဆုံးသော ပျက်စီးကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထို 'ပရာဘဝ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဝိဂြိုဟ်ပြုပုံကား - ဤမကောင်းသောအကျင့်ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပရာဘဝ မည်၏။ အဘယ်တရားကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသနည်း ဟူမူ - ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတံခါးဖြစ်သော အကြောင်းရင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်၌ သဒ္ဒါမျှဖြင့်သာ ထူးခြားမှုရှိသော်လည်း အနက်အားဖြင့်မူ 'ပရာဘဝ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပရာဘဝတော မုခံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ထူးခြားမှု မရှိပေ။ ဤသို့လျှင် ပျက်စီးကြောင်းတရား တစ်ခုကို သိရပါပြီဟု ဝမ်းမြောက်ပြီးနောက်၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ဒုတိယမြောက် ပျက်စီးကြောင်းကို သိလိုသဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရား၊ ဒုတိယမြောက် ပျက်စီးကြောင်းတရားကိုလည်း ဟောတော်မူပါဦးလော့၊ ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတံခါးသည် အဘယ်နည်း' ဟု မေးလျှောက်ပြန်၏။ ဤဂါထာ၏ နောက်၌ရှိသော တတိယ၊ စတုတ္ထ စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားသော ဂါထာတို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။

94. Byākaraṇapakkhepi ca yasmā te te sattā tehi tehi parābhavamukhehi samannāgatā, na ekoyeva sabbehi, na ca sabbe ekeneva, tasmā tesaṃ tesaṃ tāni tāni parābhavamukhāni dassetuṃ ‘‘asantassa piyā hontī’’tiādinā nayena puggalādhiṭṭhānāya eva desanāya nānāvidhāni parābhavamukhāni byākāsīti veditabbā.

၉၄. ဖြေကြားတော်မူသော ဂါထာတို့၌လည်း၊ ထိုထိုသော သတ္တဝါတို့သည် ထိုထိုသော ပျက်စီးကြောင်း တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ တစ်ယောက်တည်းကပင် ပျက်စီးကြောင်းအားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသည်မဟုတ်၊ သို့မဟုတ် အားလုံးသောသူတို့သည် ပျက်စီးကြောင်း တစ်ခုတည်းကြောင့် ပျက်စီးကြသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့၏ ထိုထိုသော ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးကြောင်း တရားတို့ကို ပြတော်မူခြင်းငှါ 'အသန္တဿ ပိယာ ဟောန္တိ' အစရှိသော နည်းဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန် ဒေသနာတော်ဖြင့်သာလျှင် အထူးထူး အပြားပြားရှိသော ပျက်စီးကြောင်း တရားတို့ကို ဖြေကြားတော်မူ၏ ဟု သိအပ်၏။

Tatrāyaṃ saṅkhepato atthavaṇṇanā – asanto nāma cha satthāro, ye vā panaññepi avūpasantena kāyavacīmanokammena samannāgatā, te asanto assapiyā honti sunakkhattādīnaṃ acelakakorakhattiyādayo viya. Santo nāma buddhapaccekabuddhasāvakā. Ye vā panaññepi vūpasantena kāyavacīmanokammena samannāgatā, te sante na kurute piyaṃ, attano piye iṭṭhe kante manāpe na kuruteti attho. Veneyyavasena hettha vacanabhedo katoti veditabbo. Atha vā sante na kuruteti sante na sevatīti attho, yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiñhi atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddavidū mantenti. Piyanti piyamāno, tussamāno, modamānoti attho. Asataṃ [Pg.152] dhammo nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, dasākusalakammapathā vā. Taṃ asataṃ dhammaṃ roceti, piheti, pattheti, sevati. Evametāya gāthāya asantapiyatā, santaappiyatā, asaddhammarocanañcāti tividhaṃ parābhavato mukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato puriso parābhavati parihāyati, neva idha na huraṃ vuḍḍhiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuccati. Vitthāraṃ panettha ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti gāthāvaṇṇanāyaṃ vakkhāma.

ထိုဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဖွင့်ကား ဤသို့တည်း။ ‘မသူတော် (သူယုတ်)’ မည်သည်ကား မက္ခလိဂေါသာလ အစရှိသော ဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့ ဖြစ်ကြ၏။ သို့မဟုတ် ငြိမ်သက်ခြင်းမရှိသော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံနှင့် ပြည့်စုံကြသော အခြားသူများသည်လည်း မသူတော်တို့ မည်ကုန်၏။ သုနက္ခတ္တ အစရှိသော သူတို့အား အစေလက၊ ကောရကတ္တိယ အစရှိသော သူတို့ကဲ့သို့ ထိုမသူတော်တို့သည် ထိုသူအား ချစ်မြတ်နိုးအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ ‘သူတော်ကောင်း’ မည်သည်ကား မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတို့ ဖြစ်ကြ၏။ သို့မဟုတ် ငြိမ်သက်သော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံနှင့် ပြည့်စုံကြသော အခြားသူများသည်လည်း သူတော်ကောင်းတို့ မည်ကုန်၏။ ‘သူတော်ကောင်းတို့ကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်း မပြု’ ဟူသည်မှာ မိမိအတွက် ချစ်ခင်အပ်သော၊ အလိုရှိအပ်သော၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သောသူတို့ကို မပြု (မချစ်ခင်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဤဂါထာ၌ စကားအသုံးအနှုန်း ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြုထားသည်ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်သော် ‘သူတော်ကောင်းတို့ကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်း မပြု’ ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းတို့ကို မမှီဝဲမဆည်းကပ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ‘မင်းကို မှီဝဲဆည်းကပ်၏’ ဟူသော ဤအနက်၌ ‘မင်းကို ချစ်မြတ်နိုးသည်ကို ပြု၏’ ဟု သဒ္ဒါနည်းကို သိသော ကျမ်းပြုဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ ‘ပိယံ’ ဟူသည်မှာ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ‘မသူတော်တို့၏ တရား’ မည်သည်ကား ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သော်လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတရားတို့သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုမသူတော်တို့၏ တရားကို နှစ်သက်၏၊ မြတ်နိုးတောင့်တ၏၊ မှီဝဲဆည်းကပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် (၁) မသူတော်တို့ကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်း၊ (၂) သူတော်ကောင်းတို့ကို မချစ်မြတ်နိုးခြင်း၊ (၃) မသူတော်တို့၏ တရားကို နှစ်သက်ခြင်းဟူသော သုံးပါးသော ပျက်စီးခြင်း၏ တံခါးဝ (အကြောင်းတရား) ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပျက်စီးကြောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ရ၏၊ ဤဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်။ ထိုကြောင့် ထိုတရားကို ‘ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတရား’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ အကျယ်ကိုမူ ‘အသေဝနာ စ ဗာလာနံ၊ ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ’ ဂါထာအဖွင့်၌ ဆိုပေအံ့။

96. Niddāsīlī nāma yo gacchantopi, nisīdantopi, tiṭṭhantopi, sayānopi niddāyatiyeva. Sabhāsīlī nāma saṅgaṇikārāmataṃ, bhassārāmatamanuyutto. Anuṭṭhātāti vīriyatejavirahito uṭṭhānasīlo na hoti, aññehi codiyamāno gahaṭṭho vā samāno gahaṭṭhakammaṃ, pabbajito vā pabbajitakammaṃ ārabhati. Alasoti jātialaso, accantābhibhūto thinena ṭhitaṭṭhāne ṭhito eva hoti, nisinnaṭṭhāne nisinno eva hoti, attano ussāhena aññaṃ iriyāpathaṃ na kappeti. Atīte araññe aggimhi uṭṭhite apalāyanaalasā cettha nidassanaṃ. Ayamettha ukkaṭṭhaparicchedo, tato lāmakaparicchedenāpi pana alaso alasotveva veditabbo. Dhajova rathassa, dhūmova aggino, kodho paññāṇamassāti kodhapaññāṇo. Dosacarito khippakopī arukūpamacitto puggalo evarūpo hoti. Imāya gāthāya niddāsīlatā, sabhāsīlatā, anuṭṭhānatā, alasatā, kodhapaññāṇatāti pañcavidhaṃ parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato neva gahaṭṭho gahaṭṭhavuḍḍhiṃ, na pabbajito pabbajitavuḍḍhiṃ pāpuṇāti, aññadatthu parihāyatiyeva parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuccati.

၉၆. ‘အိပ်ခြင်း၌ အလေ့ရှိသူ (နိဒ္ဒါသီလီ)’ မည်သည်ကား သွားနေစဉ်၊ ထိုင်နေစဉ်၊ ရပ်နေစဉ် သို့မဟုတ် လျောင်းစက်နေစဉ်၌ပင် အမြဲတစေ ငိုက်မြည်းနေသူ ဖြစ်၏။ ‘အပေါင်းအသင်း၌ မွေ့လျော်သူ (သဘာသီလီ)’ မည်သည်ကား အပေါင်းအသင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ အဖျင်းဖျင်းသော စကားများကို ပြောဆိုခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်သူ ဖြစ်၏။ ‘ထကြွလုံ့လမရှိသူ (အနုဋ္ဌာတာ)’ ဟူသည်ကား ဝီရိယတန်ခိုး ကင်းမဲ့သဖြင့် ထကြွလုံ့လမရှိသော သဘောရှိသူ ဖြစ်ပြီး၊ သူတစ်ပါးတို့က တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်မှသာ လူဖြစ်လျှင် လူတို့ကျင့်အပ်သောတရားကို၊ ရဟန်းဖြစ်လျှင် ရဟန်းတို့ကျင့်အပ်သောတရားကို အားထုတ်သူ ဖြစ်၏။ ‘ပျင်းရိသူ (အလသ)’ ဟူသည်ကား ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ပျင်းရိသူဖြစ်၍ ပျင်းရိခြင်း ထိနမိဒ္ဓက အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ထားသဖြင့် မတ်တပ်ရပ်နေစဉ်တွင် ရပ်မြဲအတိုင်းသာ နေတတ်၍၊ ထိုင်နေစဉ်တွင်လည်း ထိုင်မြဲအတိုင်းသာ နေတတ်ပြီး မိမိ၏ လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့် အခြားသော ဣရိယာပုထ်သို့ မပြောင်းလဲသူ ဖြစ်၏။ ရှေးကာလ၌ တောမီးလောင်သော်လည်း မပြေးမလွှားဘဲ နေခဲ့ကြသော လူပျင်းများကို ဤနေရာ၌ သက်သေသာဓကအဖြစ် သိအပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤအရာ၌ အစွန်းကုန် ပျင်းရိသူ၏ အပိုင်းအခြားတည်း။ ထိုထက် လျော့နည်းသော ပျင်းရိသူကိုလည်း ပျင်းရိသူဟူ၍သာ မှတ်ယူအပ်၏။ ရထား၏ အမှတ်အသားသည် အလံတံခွန် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ မီး၏ အမှတ်အသားသည် မီးခိုး ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုသူ၏ အမှတ်အသားသည် ဒေါသဖြစ်သဖြင့် ‘ဒေါသတံခွန်ရှိသူ (ကောဓပညာဏ)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒေါသစရိုက်ရှိ၍ လျင်မြန်စွာ အမျက်ထွက်တတ်သော၊ အနာစိမ်းနှင့်တူသော စိတ်ရှိသူသည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏။ ဤဂါထာဖြင့် (၁) အိပ်ခြင်း၌ အလေ့ရှိခြင်း၊ (၂) အပေါင်းအသင်းနှင့် စကားစမြည်ပြောဆိုခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ (၃) ထကြွလုံ့လမရှိခြင်း၊ (၄) ပျင်းရိခြင်း၊ (၅) အမျက်ဒေါသကြီးခြင်း ဟူသော ငါးပါးသော ပျက်စီးကြောင်းတရားကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် လူဖြစ်ပါက လူတို့၏ စီးပွားတိုးတက်ခြင်းသို့လည်းကောင်း၊ ရဟန်းဖြစ်ပါက ရဟန်းတို့၏ တိုးတက်ခြင်းသို့လည်းကောင်း မရောက်နိုင်ဘဲ စင်စစ်သော်ကား ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရုံသာ ရှိ၏။ ထိုကြောင့် ထိုတရားကို ‘ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတရား’ ဟု ဆိုအပ်၏။

98. Mātāti janikā veditabbā. Pitāti janakoyeva. Jiṇṇakaṃ sarīrasithilatāya. Gatayobbanaṃ yobbanātikkamena āsītikaṃ vā nāvutikaṃ vā sayaṃ kammāni kātumasamatthaṃ. Pahu santoti samattho samāno sukhaṃ jīvamāno. Na bharatīti na poseti. Imāya gāthāya mātāpitūnaṃ abharaṇaṃ, aposanaṃ, anupaṭṭhānaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato yaṃ taṃ –

၉၈. ‘အမိ’ ဟူသည်ကား မွေးဖွားပေးသော မိခင်ကို သိအပ်၏။ ‘အဖ’ ဟူသည်ကား မွေးဖွားပေးသော ဖခင်ကိုသာ သိအပ်၏။ ‘အိုမင်းခြင်း’ ဟူသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ် အားအင်လျော့ပါးသွားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အရွယ်လွန်ခြင်း’ ဟူသည်မှာ အရွယ်ကျော်လွန်သဖြင့် အသက်ရှစ်ဆယ် သို့မဟုတ် ကိုးဆယ်ခန့်ရှိ၍ မိမိကိုယ်တိုင် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို မလုပ်ကိုင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ကျွေးမွေးနိုင်ပါလျက်’ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်သဖြင့် မိဘတို့ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ရန် စွမ်းနိုင်ပါလျက်၊ ‘မကျွေးမွေး’ ဟူသည်မှာ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှု မပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ မိဘတို့ကို မကျွေးမမွေးခြင်း၊ မပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မထောက်ပံ့ခြင်း ဟူသော တစ်ခုတည်းသော ပျက်စီးကြောင်းတရားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပျက်စီးကြောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် အကြင်အကျိုးကျေးဇူးတရားကို—

‘‘Tāya [Pg.153] naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (itivu. 106;

a. ni. 4.63) –

‘မိဘတို့အား ထိုသို့သော လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ဤလောက၌ပင် ထိုသူကို ချီးမွမ်းကြကုန်၏၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တမလွန်ဘဝ၌လည်း နတ်ပြည်၌ မွေ့လျော်ပျော်ပါးရ၏’

Mātāpitubharaṇe ānisaṃsaṃ vuttaṃ. Taṃ na pāpuṇāti, aññadatthu ‘‘mātāpitaropi na bharati, kaṃ aññaṃ bharissatī’’ti nindañca vajjanīyatañca duggatiñca pāpuṇanto parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuccati.

ဟု မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်း၌ ဟောတော်မူအပ်သော အကျိုးတရားများကို မရရှိနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ‘မိမိ၏ မိဘရင်းတို့ကိုပင် မကျွေးမမွေးသောသူသည် အခြားမည်သူ့ကို ကျွေးမွေးနိုင်အံ့နည်း’ ဟူ၍ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ စက်ဆုပ်ရှောင်ကြဉ်အပ်သော အပြစ်ရှိသူအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ ရောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ခံစားရသဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရုံသာ ရှိ၏။ ထိုကြောင့် ထိုတရားကို ‘ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတရား’ ဟု ဆိုအပ်၏။

100. Pāpānaṃ bāhitattā brāhmaṇaṃ, samitattā samaṇaṃ. Brāhmaṇakulappabhavampi vā brāhmaṇaṃ, pabbajjupagataṃ samaṇaṃ, tato aññaṃ vāpi yaṃkiñci yācanakaṃ. Musāvādena vañcetīti ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti pavāretvā yācito vā paṭijānitvā pacchā appadānena tassa taṃ āsaṃ visaṃvādeti. Imāya gāthāya brāhmaṇādīnaṃ musāvādena vañcanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato idha nindaṃ, samparāye duggatiṃ sugatiyampi adhippāyavipattiñca pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ –

၁၀၀. မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့် ‘ဗြာဟ္မဏ’ မည်၏။ မကောင်းမှုကို ငြိမ်းအေးစေပြီးဖြစ်သောကြောင့် ‘သမဏ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားမျိုးနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသူကို ဗြာဟ္မဏ၊ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာသူကို သမဏ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသူတို့မှတစ်ပါး အခြားသော မည်သည့်အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကိုမဆို ‘မုသာဝါဒဖြင့် လှည့်စားခြင်း’ ဟူသည်ကား ‘အရှင်ဘုရား... လိုအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးကို မိန့်ကြားတော်မူပါ’ ဟု ဖိတ်မန်ပြီးနောက်၊ တောင်းခံလာသောအခါ သို့မဟုတ် ‘ကောင်းပါပြီ’ ဟု ကတိပြုပြီးမှ နောက်ပိုင်းတွင် မလှူဒါန်းဘဲ လိမ်လည်လှည့်ဖြားကာ ထိုအလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ မျှော်လင့်ချက်ကို ပျက်ပြားစေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ ရဟန်းပုဏ္ဏားစသောသူတို့ကို မုသာဝါဒဖြင့် လှည့်ဖြားခြင်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော ပျက်စီးကြောင်းတရားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပျက်စီးကြောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ယခုဘဝ၌ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ นောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဒုဂ္ဂတိဘုံသို့လည်းကောင်း၊ အကယ်၍ သုဂ္ဂတိဘုံသို့ ရောက်ရှိပါကလည်း မိမိအလိုရှိအပ်သော စီးပွားဥစ္စာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းသို့လည်းကောင်း ရောက်ရ၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်ဖူး၏—

‘‘Dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213; mahāva. 285).

‘သီလမရှိသော၊ သီလပျက်စီးသောသူအား မကောင်းသော ကျော်စောသံ (နာမည်ပျက်သံ) သည် ပျံ့နှံ့ကျော်ကြားတတ်၏။’

Tathā –

ထို့ပြင်လည်း—

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Musāvādī hotī’’tiādi (a. ni. 4.82).

‘ရဟန်းတို့၊ တရားလေးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် မိမိထံသို့ ပို့ဆောင်ထားသော ဝတ္ထုပစ္စည်းကို အောက်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ငရဲသို့ ရောက်ရ၏။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူကား လိမ်လည်ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်ခြင်း... စသည်တို့တည်း။’

Tathā –

ထို့ပြင်လည်း—

‘‘Idha, sāriputta, ekacco samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pavāreti, ‘vada, bhante, paccayenā’ti, so yena pavāreti, taṃ na deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati. So yaṃ yadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa hoti chedagāminī. Idha pana sāriputta…pe… so yena pavāreti, na taṃ yathādhippāyaṃ deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati. So yaṃ yadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa na hoti yathādhippāyā’’ti (a. ni. 4.79).

‘သာရိပုတ္တရာ၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ဘုရား... လိုအပ်သော ပစ္စည်းကို မိန့်ကြားတော်မူပါ” ဟု ဖိတ်မန်၏။ သို့သော် ထိုသူသည် မိမိဖိတ်မန်ထားသည့်အတိုင်း လှူဒါန်းခြင်းမပြုပေ။ ထိုသူသည် ထိုဘဝမှ သေလွန်၍ ဤလူ့လောကသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသောအခါ မည်သည့်ကုန်သွယ်မှု လုပ်ငန်းကိုမဆို လုပ်ကိုင်ပါက ထိုလုပ်ငန်းသည် ဆုံးရှုံးပျက်စီးခြင်းသို့သာ ရောက်ရ၏။ သာရိပုတ္တရာ၊ တစ်ဖန် ဤလောက၌ အချို့သောသူသည်... ဖိတ်မန်ထားသော်လည်း အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း ပြည့်ပြည့်စုံစုံ လှူဒါန်းခြင်းမပြုပေ။ ထိုသူသည် ထိုဘဝမှ သေလွန်၍ ဤလူ့လောကသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသောအခါ မည်သည့်ကုန်သွယ်မှု လုပ်ငန်းကိုမဆို လုပ်ကိုင်ပါက ထိုလုပ်ငန်းသည် မိမိအလိုရှိသလောက် အကျိုးမဖြစ်ထွန်းပေ။’

Evamimāni [Pg.154] nindādīni pāpuṇanto parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuttaṃ.

ဤသို့လျှင် ဤကဲ့ရဲ့ခြင်းစသည်တို့သို့ ရောက်ရှိရသောသူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရုံသာ ရှိသဖြင့် ထိုတရားကို ‘ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတရား’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

102. Pahūtavittoti pahūtajātarūparajatamaṇiratano. Sahiraññoti sakahāpaṇo. Sabhojanoti anekasūpabyañjanabhojanasampanno. Eko bhuñjati sādūnīti sādūni bhojanāni attano puttānampi adatvā paṭicchannokāse bhuñjatīti eko bhuñjati sādūni. Imāya gāthāya bhojanagiddhatāya bhojanamacchariyaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ. Etena hi samannāgato nindaṃ vajjanīyaṃ duggatinti evamādīni pāpuṇanto parābhavatiyeva, tasmā ‘‘parābhavato mukha’’nti vuttaṃ. Vuttanayeneva sabbaṃ suttānusārena yojetabbaṃ, ativitthārabhayena pana idāni yojanānayaṃ adassetvā atthamattameva bhaṇāma.

၁၀၂. 'Pahūtavitto' ဟူသည် များစွာသော ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြား ရတနာရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ 'Sahirañño' ဟူသည် အသပြာနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ 'Sabhojano' ဟူသည် များစွာသော ဟင်းလျာ ဘောဇဉ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ 'Eko bhuñjati sādūni' ဟူသည် ကောင်းသော အရသာရှိသော ဘောဇဉ်တို့ကို မိမိ၏ သားသမီးတို့အားပင် မပေးဘဲ ဖုံးလွှမ်းကွယ်ရာ အရပ်၌ တစ်ယောက်တည်း စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤဂါထာ၌ အစားအစာ၌ တပ်မက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော အစားအစာ၌ ဝန်တိုခြင်းဟူသော ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတစ်ပါးကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ဤဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ အပြစ်ရှိခြင်း၊ ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ ရောက်ခြင်း စသော ဆိုးကျိုးများသို့ ရောက်၍ ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်း' (parābhavato mukhaṃ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သုတ္တန်အစဉ်အားဖြင့် အလုံးစုံကို ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ သို့သော် အလွန်ကျယ်အံ့သည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌ ယောဇနာနည်းကို မပြတော့ဘဲ အနက်အဓိပ္ပာယ်မျှကိုသာ ဆိုပါအံ့။

104. Jātitthaddho nāma yo ‘‘ahaṃ jātisampanno’’ti mānaṃ janetvā tena thaddho vātapūritabhastā viya uddhumāto hutvā na kassaci onamati. Esa nayo dhanagottatthaddhesu. Saññātiṃ atimaññetīti attano ñātimpi jātiyā atimaññati sakyā viya viṭaṭūbhaṃ. Dhanenāpi ca ‘‘kapaṇo ayaṃ daliddo’’ti atimaññati, sāmīcimattampi na karoti, tassa te ñātayo parābhavameva icchanti. Imāya gāthāya vatthuto catubbidhaṃ, lakkhaṇato ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

၁၀၄. အမျိုးမာန်ခက်ထန်သောသူ (Jātitthaddho) မည်သည်ကား 'ငါသည် အမျိုးနှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၏' ဟု မာန်တက်ကာ၊ လေသွင်းထားသော သားရေအိတ်ကဲ့သို့ မာန်စောင်လျက် မည်သူ့ကိုမျှ ဦးမညွတ်တတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ ဥစ္စာမာန်၊ အနွယ်မာန် ခက်ထန်သူတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ 'မိမိ၏ ဆွေမျိုးကို မထီမဲ့မြင်ပြု၏' (Saññātiṃ atimaññeti) ဟူသည်မှာ သာကီဝင်မင်းတို့က ဝိဋဋူပမင်းသားကို မထီမဲ့မြင်ပြုသကဲ့သို့ မိမိ၏ ဆွေမျိုးကိုပင် ဇာတ်အနွယ်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ 'ဤသူကား ဆင်းရဲမွဲတေသောသူ ဖြစ်၏' ဟု ဥစ္စာအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း မထီမဲ့မြင်ပြုကာ ရိုသေမှုမျှကိုပင် မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ထိုဆွေမျိုးတို့သည် သူ၏ ပျက်စီးခြင်းကိုသာ အလိုရှိကြကုန်၏။ ဤဂါထာဖြင့် လက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ပါးတည်းသာဖြစ်သော်လည်း အခြေအနေအရ လေးပါးသော ပျက်စီးခြင်းအကြောင်းကို ဟောတော်မူသည်။

106. Itthidhuttoti itthīsu sāratto, yaṃkiñci atthi, taṃ sabbampi datvā aparāparaṃ itthiṃ saṅgaṇhāti. Tathā sabbampi attano santakaṃ nikkhipitvā surāpānapayutto surādhutto. Nivatthasāṭakampi nikkhipitvā jūtakīḷanamanuyutto akkhadhutto. Etehi tīhi ṭhānehi yaṃkiñcipi laddhaṃ hoti, tassa vināsanato laddhaṃ laddhaṃ vināsetīti veditabbo. Evaṃvidho parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya tividhaṃ parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

၁၀၆. ဣတ္ထိဓုတ္တ (Itthidhutto) မည်သည်ကား မိန်းမတို့၌ တပ်မက်သဖြင့် ရှိသမျှသော ဥစ္စာတို့ကို ပေး၍ မိန်းမတစ်ဦးပြီးတစ်ဦးကို သိမ်းသွင်းတတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ မိမိပိုင်ဆိုင်သမျှကို ပေါင်နှံရောင်းချကာ သေရည်သောက်စားခြင်း၌ မပြတ်ယှဉ်သောသူသည် 'သုရာဓုတ္တ' (သေစာသောက်စားခြင်း၌ လျှပ်ပေါ်သောသူ) ဖြစ်သည်။ ဝတ်ဆင်ထားသော ပုဆိုးကိုပင် ပေါင်နှံ၍ လောင်းကစားခြင်း၌ အမြဲယှဉ်သောသူသည် 'အက္ခဓုတ္တ' (လောင်းကစား၌ လျှပ်ပေါ်သောသူ) ဖြစ်သည်။ ဤအကြောင်းသုံးပါးကြောင့် ရရှိသမျှသော ဥစ္စာကို ဖျက်ဆီးတတ်သည့်အတွက် 'ရရှိသမျှသော ဥစ္စာကို ဖျက်ဆီးတတ်၏' (Laddhaṃ laddhaṃ vināseti) ဟု သိအပ်သည်။ ဤသို့သောသူသည် ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤဂါထာဖြင့် သုံးပါးသောအပြားရှိသော ပျက်စီးခြင်းအကြောင်းကို ဟောတော်မူသည်။

108. Sehi dārehīti attano dārehi. Yo attano dārehi asantuṭṭho hutvā vesiyāsu padussati, tathā paradāresu, so [Pg.155] yasmā vesīnaṃ dhanappadānena paradārasevanena ca rājadaṇḍādīhi parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya duvidhaṃ parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

၁၀၈. 'မိမိ၏ မယားတို့ဖြင့်' (Sehi dārehi) ဟူသည် မိမိ၏ မယားတို့နှင့် မရောင့်ရဲဘဲ ပြည့်တန်ဆာမတို့၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးမယားတို့၌လည်းကောင်း ပြစ်မှားကျူးလွန်သော ယောက်ျားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုယောက်ျားသည် ပြည့်တန်ဆာမတို့အား ဥစ္စာပေးကမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးမယားကို ပြစ်မှားသဖြင့် မင်းဒဏ်စသည် သင့်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆုံးရှုံးပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤဂါထာဖြင့် နှစ်ပါးသောအပြားရှိသော ပျက်စီးခြင်းအကြောင်းကို ဟောတော်မူသည်။

110. Atītayobbanoti yobbanamaticca āsītiko vā nāvutiko vā hutvā āneti pariggaṇhāti. Timbarutthaninti timbaruphalasadisatthaniṃ taruṇadārikaṃ. Tassā issā na supatīti ‘‘daharāya mahallakena saddhiṃ rati ca saṃvāso ca amanāpo, mā heva kho taruṇaṃ pattheyyā’’ti issāya taṃ rakkhanto na supati. So yasmā kāmarāgena ca issāya ca ḍayhanto bahiddhā kammante ca appayojento parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya imaṃ issāya asupanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

၁၁၀. အရွယ်လွန်သောသူ (Atītayobbano) မည်သည်ကား အသက် ၈၀ သို့မဟုတ် ၉၀ ခန့်ရှိပြီးမှ ငယ်ရွယ်သော သတို့သမီးကို သိမ်းပိုက်သူ ဖြစ်သည်။ 'တည်သီးကဲ့သို့သော သားမြတ်ရှိသော သတို့သမီးငယ်' (Timbarutthaniṃ) ကို ဆောင်ယူပြီးလျှင် 'ငယ်ရွယ်သော မိန်းကလေးအား အသက်ကြီးသောသူနှင့် အတူနေရခြင်း၊ ပျော်ပါးရခြင်းသည် နှစ်သက်ဖွယ်မရှိ၊ ထို့ကြောင့် သူငယ်မသည် လုလင်ပျိုကို တောင့်တလိမ့်မည်' ဟု ငြူစူသဖြင့် ထိုသူငယ်မကို စောင့်ရှောက်လျက် အိပ်မပျော်နိုင် ဖြစ်ရသည်။ သူသည် ကာမရာဂဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငြူစူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပူလောင်လျက် ပြင်ပအလုပ်ကိစ္စတို့၌ လုံ့လမပြုနိုင်ဘဲ ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤဂါထာဖြင့် ငြူစူခြင်းကြောင့် အိပ်မပျော်ခြင်းဟူသော ပျက်စီးခြင်းအကြောင်းတစ်ပါးကိုသာ ဟောတော်မူသည်။

112. Soṇḍinti macchamaṃsādīsu lolaṃ gedhajātikaṃ. Vikiraṇinti tesaṃ atthāya dhanaṃ paṃsukaṃ viya vikiritvā nāsanasīlaṃ. Purisaṃ vāpi tādisanti puriso vāpi yo evarūpo hoti, taṃ yo issariyasmiṃ ṭhapeti, lañchanamuddikādīni datvā gharāvāse kammante vā vaṇijjādivohāresu vā tadeva vāvaṭaṃ kāreti. So yasmā tassa dosena dhanakkhayaṃ pāpuṇanto parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya tathāvidhassa issariyasmiṃ ṭhapanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

၁၁၂. သောဏ္ဍိ (Soṇḍiṃ) ဟူသည် ငါး၊ အမဲ၊ သေအရက်စသည်တို့၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်စွာ တပ်မက်သော မိန်းမ ဖြစ်သည်။ ဝိကိရဏိ (Vikiraṇiṃ) ဟူသည် ထိုအလိုရှိရာတို့အတွက် ဥစ္စာကို မြေမှုန့်ကဲ့သို့ ဖရိုဖရဲကြဲဖြန့်၍ ဖြုန်းတီးတတ်သော မိန်းမ ဖြစ်သည်။ ယောက်ျားဖြစ်သော်လည်း ထိုသို့သဘောရှိသောသူ ဖြစ်ပါက ထိုသူအား အိမ်ထောင်ရေးကိစ္စ၊ လယ်ယာလုပ်ငန်း သို့မဟုတ် ကုန်သွယ်ရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းတို့၌ တံဆိပ်တုံးစသည်တို့ကို အပ်နှင်း၍ အစိုးရသော အကြီးအမှူးအရာ၌ ခန့်အပ်ထားသူသည် ထိုသူ၏ အပြစ်ကြောင့် ဥစ္စာကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကာ ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာဖြင့် ထိုသို့သောသူကို အစိုးရသော အရာ၌ ခန့်အပ်ခြင်းဟူသော ပျက်စီးခြင်းအကြောင်းတစ်ပါးကိုသာ ဟောတော်မူသည်။

114. Appabhogo nāma sannicitānañca bhogānaṃ āyamukhassa ca abhāvato. Mahātaṇhoti mahatiyā bhogataṇhāya samannāgato, yaṃ laddhaṃ, tena asantuṭṭho. Khattiye jāyate kuleti khattiyānaṃ kule jāyati. So ca rajjaṃ patthayatīti so etāya mahātaṇhatāya anupāyena uppaṭipāṭiyā attano dāyajjabhūtaṃ alabbhaneyyaṃ vā parasantakaṃ rajjaṃ pattheti, so evaṃ patthento yasmā tampi appakaṃ bhogaṃ yodhājīvādīnaṃ datvā rajjaṃ apāpuṇanto parābhavatiyeva, tenassetaṃ imāya gāthāya rajjapatthanaṃ ekaṃyeva parābhavamukhaṃ vuttaṃ.

၁၁၄. စည်းစိမ်နည်းသောသူ (Appabhoga) မည်သည်ကား ဆည်းပူးထားသော ဥစ္စာနှင့် ဝင်ငွေမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အလိုကြီးသောသူ (Mahātaṇho) ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်၌ ကြီးစွာသော တဏှာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရသမျှနှင့် မရောင့်ရဲနိုင်သောသူ ဖြစ်သည်။ 'မင်းမျိုး၌ မွေးဖွားလာ၏' (Khattiye jāyate kule) ဟူသည် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်လာသော်လည်း ကြီးမားသော တဏှာလောဘကြောင့် အကြောင်းမဟုတ်ဘဲ အစဉ်မဟုတ်ဘဲ မိမိ၏ အမွေဖြစ်သော မင်းအဖြစ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ မရထိုက်သော သူတစ်ပါး၏ မင်းအဖြစ်ကို သော်လည်းကောင်း တောင့်တသည်။ ထိုသို့ တောင့်တသော်လည်း မိမိ၌ရှိသော အနည်းငယ်သော စည်းစိမ်ကိုပင် စစ်သည်ရဲမက်တို့အား ပေးသဖြင့် မင်းအဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာဖြင့် မင်းအဖြစ်ကို တောင့်တခြင်းဟူသော ပျက်စီးခြင်းအကြောင်းတစ်ပါးကိုသာ ဟောတော်မူသည်။

115. Ito [Pg.156] paraṃ yadi sā devatā ‘‘terasamaṃ bhagavā brūhi…pe… satasahassimaṃ bhagavā brūhī’’ti puccheyya, tampi bhagavā katheyya. Yasmā pana sā devatā ‘‘kiṃ imehi pucchitehi, ekamettha vuḍḍhikaraṃ natthī’’ti tāni parābhavamukhāni asuyyamānā ettakampi pucchitvā vippaṭisārī hutvā tuṇhī ahosi, tasmā bhagavā tassāsayaṃ viditvā desanaṃ niṭṭhāpento imaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘ete parābhave loke’’ti.

၁၁၅. ယင်းနောက် အကယ်၍ ထိုနတ်သားသည် 'အရှင်ဘုရား၊ တစ်ဆယ့်သုံးခုမြောက် ဂါထာကို ဟောတော်မူပါ...ပ... အရှင်ဘုရား၊ တစ်သိန်းမြောက် ဂါထာကို ဟောတော်မူပါ' ဟု ထပ်မံလျှောက်ထားခဲ့ပါကလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူရာသည်။ သို့သော် ထိုနတ်သားသည် 'ဤသို့ မေးမြန်းခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ဤမေးမြန်းချက်များထဲ၌ ကြီးပွားခြင်းကို ပြုတတ်သော တရားတစ်ပါးမျှ မရှိချေ' ဟု ထိုပျက်စီးခြင်း အကြောင်းတရားတို့ကို ဆက်လက် နာယူလိုစိတ်မရှိတော့သဖြင့် ဤမျှလောက်သာ မေးလျှောက်ပြီးလျှင် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ကာ ဆိတ်ဆိတ်နေလေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနတ်သား၏ အလိုအာသယကို သိတော်မူ၍ ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်လိုသဖြင့် 'ဧတေ ပရာဘဝေ လောကေ' ဟူသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tattha paṇḍitoti parivīmaṃsāya samannāgato. Samavekkhiyāti paññācakkhunā upaparikkhitvā. Ariyoti na maggena, na phalena, apica kho, pana etasmiṃ parābhavasaṅkhāte anaye na iriyatīti ariyo. Yena dassanena yāya paññāya parābhave disvā vivajjeti, tena sampannattā dassanasampanno. Sa lokaṃ bhajate sivanti so evarūpo sivaṃ khemamuttamamanupaddavaṃ devalokaṃ bhajati, allīyati, upagacchatīti vuttaṃ hoti. Desanāpariyosāne parābhavamukhāni sutvā uppannasaṃvegānurūpaṃ yoniso padahitvā sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalāni pattā devatā gaṇanaṃ vītivattā. Yathāha –

ထိုဂါထာ၌ 'ပညာရှိ' (Paṇḍito) ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်နိုင်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ 'ကောင်းစွာ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍' (Samavekkhiyā) ဟူသည် ပညာမျက်စိဖြင့် စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ဟူလို။ 'အရိယ' (Ariyo) ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်ကြောင့် အရိယဖြစ်သည်မဟုတ်ဘဲ ပရာဘဝ (ပျက်စီးခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော မမြတ်သောတရားတို့၌ မကျင်လည်၊ မဖြစ်တတ်သောကြောင့် အရိယမည်၏။ ပျက်စီးခြင်း၏ အပြစ်ကို မြင်တတ်သောဉာဏ်၊ ကြဉ်ရှောင်တတ်သော ပညာရှိခြင်းကြောင့် 'ဒဿနသမ္ပန္န' (အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသူ) မည်၏။ 'ထိုပညာရှိသည် ချမ်းသာသောလောကကို မှီဝဲ၏' (Sa lokaṃ bhajate sivaṃ) ဟူသည်မှာ ထိုသို့သောပုဂ္ဂိုလ်သည် အေးငြိမ်း၍ ဘေးမရှိသော၊ မြတ်သော၊ ဥပဒ္ဒဝေါမရှိသော နတ်ပြည်သို့ ကပ်ရောက်ရ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ပျက်စီးကြောင်းတရားတို့ကို ကြားနာရသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဝေဂအားလျော်စွာ သင့်တင့်စွာ နှလုံးသွင်း၍ တရားအားထုတ်ကြသဖြင့် သောတာပတ္တိဖိုလ်၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်တို့သို့ ရောက်ရှိသွားကြသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ရေတွက်ခြင်းအတိုင်းအရှည်ကို လွန်လေကုန်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်၏။

‘‘Mahāsamayasutte ca, atho maṅgalasuttake;

Samacitte rāhulovāde, dhammacakke parābhave.

မဟာသမယသုတ်၌လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် မင်္ဂလသုတ်၌လည်းကောင်း၊ သမစိတ္တသုတ်၊ ရာဟုလောဝါဒသုတ်၊ ဓမ္မစကြာသုတ်၊ ပရာဘဝသုတ်တို့၌လည်းကောင်း -

‘‘Devatāsamitī tattha, appameyyā asaṅkhiyā;

Dhammābhisamayo cettha, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti.

နတ်ဗြဟ္မာအစည်းအဝေးတို့သည် အတိုင်းအရှည်မရှိ၊ မြောက်မြားစွာ ရှိကြကုန်၏။ ဤပရာဘဝသုတ်၌လည်း တရားသိမြင်သူ နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အရေအတွက်သည် ရေတွက်ခြင်းအတိုင်းအဆကို လွန်လျက် မရေမတွက်နိုင်အောင် များပြားလှ၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကအဋ္ဌကထာ၌ -

Suttanipāta-aṭṭhakathāya parābhavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ပရာဘဝသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā

၇. အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇသုတ်အဖွင့်

Evaṃ me sutanti aggikabhāradvājasuttaṃ, ‘‘vasalasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Kasibhāradvājasutte vuttanayena pacchābhattakiccāvasāne buddhacakkhunā lokaṃ [Pg.157] volokento aggikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ saraṇasikkhāpadānaṃ upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate kathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo saraṇaṃ gantvā sikkhāpadāni samādiyissatī’’ti ñatvā, tattha gantvā, pavattāya kathāya brāhmaṇena dhammadesanaṃ yācito imaṃ suttaṃ abhāsi. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiṃ maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vaṇṇayissāma, ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamaya’’ntiādi kasibhāradvājasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

"ဧဝံမေသုတံ" အစရှိသော ဤသုတ်ကို အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇသုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဝသလသုတ်" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၊ အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံဖြစ်သော ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ ကသိဘာရဒွါဇသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းတူ ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ သဗ္ဗညုတစက္ခုတော် (ဗုဒ္ဓစက္ခု) ဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသော် သရဏဂုံနှင့် သိက္ခာပုဒ်တို့၏ ဥပနိဿယအထောက်အပံ့နှင့် ပြည့်စုံသော အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားကို မြင်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ငါသည် ထိုပုဏ္ဏားအိမ်သို့ ကြွရောက်တော်မူသောအခါ စကားပြောဆိုခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုနောက် စကားပြောဆိုပြီးဆုံးသောအခါ တရားဒေသနာကို ကြားနာရ၍ ဤပုဏ္ဏားသည် သရဏဂုံဆောက်တည်ပြီး သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ခံယူဆောက်တည်ပေလိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူ၍ ထိုပုဏ္ဏားအိမ်သို့ ကြွတော်မူပြီးလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားအခြေအနေအရ ပုဏ္ဏားက တရားဒေသနာကို တောင်းပန်သဖြင့် ဤသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသုတ်၌ "ဧဝံမေသုတံ" အစရှိသော စကားကို မင်္ဂလသုတ်အဖွင့် (မင်္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ) ၌ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ "အထခေါ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗဏှသမယံ" အစရှိသော စကားကို ကသိဘာရဒွါဇသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Tena kho pana samayena aggikabhāradvājassāti yaṃ yaṃ avuttapubbaṃ, taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Seyyathidaṃ – so hi brāhmaṇo aggiṃ juhati paricaratīti katvā aggikoti nāmena pākaṭo ahosi, bhāradvājoti gottena. Tasmā vuttaṃ ‘‘aggikabhāradvājassā’’ti. Nivesaneti ghare. Tassa kira brāhmaṇassa nivesanadvāre antaravīthiyaṃ aggihutasālā ahosi. Tato ‘‘nivesanadvāre’’ti vattabbe tassapi padesassa nivesaneyeva pariyāpannattā ‘‘nivesane’’ti vuttaṃ. Samīpatthe vā bhummavacanaṃ, nivesanasamīpeti attho. Aggi pajjalito hotīti aggiyādhāne ṭhito aggi katabbhuddharaṇo samidhāpakkhepaṃ bījanavātañca labhitvā jalito uddhaṃ samuggataccisamākulo hoti. Āhuti paggahitāti sasīsaṃ nhāyitvā mahatā sakkārena pāyāsasappimadhuphāṇitādīni abhisaṅkhatāni hontīti attho. Yañhi kiñci aggimhi juhitabbaṃ, taṃ sabbaṃ ‘‘āhutī’’ti vuccati. Sapadānanti anugharaṃ. Bhagavā hi sabbajanānuggahatthāya āhārasantuṭṭhiyā ca uccanīcakulaṃ avokkamma piṇḍāya carati. Tena vuttaṃ ‘‘sapadānaṃ piṇḍāya caramāno’’ti.

"တေန ခေါ ပန သမယေန အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇဿ" ဟူသော စကား၌ ရှေး၌ မဖွင့်ဆိုရသေးသော စကားလုံးတို့ကိုသာ ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ အဘယ်နည်းဟူမူကား - ထိုပုဏ္ဏားသည် မီးကို ပူဇော်ခြင်း (မီးလုပ်ကျွေးခြင်း) ကို ပြုတတ်သောကြောင့် "အဂ္ဂိက" ဟူသောအမည်ဖြင့် ထင်ရှား၍ "ဘာရဒွါဇ" ဟူသောအမျိုး (ဂေါတ္တ) ဖြင့် ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် "အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇဿ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "နိဝေသနေ" ဟူသည် အိမ်၌ ဟု အနက်ရ၏။ ကြားဖူးသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ အိမ်တံခါးဝ ခရီးအလယ်၌ မီးပူဇော်ရာဇရပ် (အဂ္ဂိဟုတသာလာ) ရှိလေသတတ်။ ထိုအခါ "အိမ်တံခါးဝ၌" ဟု ဆိုအပ်သင့်သော်လည်း ထိုနေရာသည် အိမ်၏ အစိတ်အပိုင်းအတွင်း၌သာ အကျုံးဝင်သောကြောင့် "အိမ်၌ (နိဝေသနေ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သတ္တမီဝိဘတ်သည် အနီး (သမီပ) အနက်ကို ဟောသဖြင့် "အိမ်၏ အနီး၌" ဟု အနက်ရှိ၏။ "အဂ္ဂိ ပဇ္ဇလိတော ဟောတိ" ဟူသည်ကား မီးဖို၌ တည်သောမီးသည် မီးစာထည့်ခြင်း၊ ယပ်ခတ်ပေးခြင်းတို့ကို ရရှိသဖြင့် အထက်သို့ ကောင်းစွာတောက်လောင်သော မီးလျှံများဖြင့် ပြည့်နှက်လျက် ရှိ၏။ "အာဟုတိ ပဂ္ဂဟိတာ" ဟူသည်ကား ဦးခေါင်းနှင့်တကွ ရေချိုးသန့်စင်ပြီးနောက် များစွာသော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် ဃနာနို့ဆွမ်း၊ ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ အစရှိသည်တို့ကို ပြင်ဆင်ထားအပ်ကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား မီး၌ ပူဇော်အပ်သော အရာအားလုံးကို "အာဟုတိ" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "သပဒါနံ" ဟူသည် အိမ်စဉ်အတိုင်း ဟု အနက်ရ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသောသူတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်တော်မူရန်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်း၌ ရောင့်ရဲလွယ်စေရန်လည်းကောင်း မြင့်မြတ်သော အမျိုး၊ ယုတ်ညံ့သော အမျိုးတို့ကို မကျော်လွှဲဘဲ အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံကြွတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော" ဟု ဆိုအပ်၏။

Atha kimatthaṃ sabbākārasampannaṃ samantapāsādikaṃ bhagavantaṃ disvā brāhmaṇassa cittaṃ nappasīdati? Kasmā ca evaṃ pharusena vacanena bhagavantaṃ samudācaratīti? Vuccate – ayaṃ kira brāhmaṇo ‘‘maṅgalakiccesu samaṇadassanaṃ avamaṅgala’’nti evaṃdiṭṭhiko, tato ‘‘mahābrahmuno bhuñjanavelāya kāḷakaṇṇī muṇḍakasamaṇako mama nivesanaṃ upasaṅkamatī’’ti mantvā cittaṃ nappasādesi, aññadatthu dosavasaṃyeva agamāsi. Atha kuddho anattamano anattamanavācaṃ nicchāresi ‘‘tatreva muṇḍakā’’tiādi. Tatrāpi [Pg.158] ca yasmā ‘‘muṇḍo asuddho hotī’’ti brāhmaṇānaṃ diṭṭhi, tasmā ‘‘ayaṃ asuddho, tena devabrāhmaṇapūjako na hotī’’ti jigucchanto ‘‘muṇḍakā’’ti āha. Muṇḍakattā vā ucchiṭṭho esa, na imaṃ padesaṃ arahati āgacchitunti samaṇo hutvāpi īdisaṃ kāyakilesaṃ na vaṇṇetīti ca samaṇabhāvaṃ jigucchanto ‘‘samaṇakā’’ti āha. Na kevalaṃ dosavaseneva, vasale vā pabbājetvā tehi saddhiṃ ekato sambhogaparibhogakaraṇena patito ayaṃ vasalatopi pāpataroti jigucchanto ‘‘vasalakā’’ti āha – ‘‘vasalajātikānaṃ vā āhutidassanamattasavanena pāpaṃ hotī’’ti maññamānopi evamāha.

ထိုအခါ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ ထက်ဝန်းကျင် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားကို မြင်ရပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ပုဏ္ဏား၏ စိတ်သည် မကြည်ညိုသနည်း။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ကြမ်းတမ်းသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ပြောဆိုဘိသနည်း။ အဖြေကား - ကြားဖူးသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏားသည် "မင်္ဂလာပြုသော ကိစ္စတို့၌ ရဟန်းကို မြင်ရခြင်းသည် အမင်္ဂလာ (အဝမင်္ဂလာ) ဖြစ်၏" ဟူသော အယူရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ဗြဟ္မာကြီးအား ပူဇော်ကျွေးမွေးသော အချိန်၌ ကာလကဏ္ဏီဖြစ်သော ဦးခေါင်းပြည်း ရဟန်းယုတ်သည် ငါ့အိမ်သို့ ချဉ်းကပ်လာဘိ၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ စိတ်မကြည်မလင် ဖြစ်ရုံမက စင်စစ်အားဖြင့် ဒေါသအမျက် လွှမ်းမိုးခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ ထိုအခါ အမျက်ထွက်၍ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်သဖြင့် "ဦးခေါင်းပြည်းရဟန်း၊ ထိုနေရာမှာတင် ရပ်လော့" အစရှိသော မနှစ်လိုဖွယ် စကားတို့ကို မြွက်ဆို၏။ ထိုစကား၌လည်း "ဦးခေါင်းပြည်းသောသူသည် မစင်ကြယ်" ဟု ပုဏ္ဏားတို့၏ အယူရှိသောကြောင့် "ဤသူသည် မစင်ကြယ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့အား ပူဇော်ခြင်းနှင့် မထိုက်တန်" ဟု စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် "မုဏ္ဍက (ဦးခေါင်းပြည်း)" ဟု ဆို၏။ သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းပြည်းသူဖြစ်၍ စက်ဆုပ်အပ်သော ဤသူသည် ဤမီးပူဇော်ရာ နေရာသို့ လာရန် မထိုက်တန်ဟုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းဖြစ်လျက်နှင့် ဤသို့သော ကိုယ်၏ညစ်ညူးမှုကို မပယ်ဖျောက်နိုင်ဟုလည်းကောင်း ရဟန်း၏အဖြစ်ကို စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် "သမဏက (ရဟန်းယုတ်)" ဟု ဆို၏။ ဒေါသအလျောက် သက်သက်ဖြင့်သာ "ဝသလ (သူယုတ်)" ဟု ဆိုသည်မဟုတ်ဘဲ၊ သူယုတ်တို့ကို ရဟန်းပြုပေးကာ ထိုသူတို့နှင့်အတူတကွ သုံးဆောင်စားသောက်ခြင်းကို ပြုသောကြောင့် ပုဏ္ဏားဇာတ်မှ ကျဆင်း၍ ဤသူသည် သူယုတ်ထက်ပင် ပိုမိုယုတ်မာသူ ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ "ဝသလက (သူယုတ်)" ဟု ဆို၏။ သို့မဟုတ် "သူယုတ်တို့သည် မီးပူဇော်ခြင်းကို မြင်ရုံ၊ ကြားရုံမျှဖြင့် ပူဇော်ခြင်းအမှု၌ အပြစ်ဖြစ်တတ်၏" ဟု မှတ်ထင်သဖြင့်လည်း ဤသို့ ဆို၏။

Bhagavā tathā vuttopi vippasanneneva mukhavaṇṇena madhurena sarena brāhmaṇassa upari anukampāsītalena cittena attano sabbasattehi asādhāraṇatādibhāvaṃ pakāsento āha ‘‘jānāsi pana, tvaṃ brāhmaṇā’’ti. Atha brāhmaṇo bhagavato mukhappasādasūcitaṃ tādibhāvaṃ ñatvā anukampāsītalena cittena nicchāritaṃ madhurassaraṃ sutvā amateneva abhisittahadayo attamano vippasannindriyo nihatamāno hutvā taṃ jātisabhāvaṃ visauggirasadisaṃ samudācāravacanaṃ pahāya ‘‘nūna yamahaṃ hīnajaccaṃ vasalanti paccemi, na so paramatthato vasalo, na ca hīnajaccatā eva vasalakaraṇo dhammo’’ti maññamāno ‘‘na khvāhaṃ, bho gotamā’’ti āha. Dhammatā hesā, yaṃ hetusampanno paccayālābhena pharusopi samāno laddhamatte paccaye muduko hotīti.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ အပြောခံရသော်လည်း အလွန်ကြည်လင်သော မျက်နှာတော်အဆင်း၊ သာယာသော အသံတော်တို့ဖြင့် ပုဏ္ဏားအပေါ်၌ ကရုဏာတော်ဖြင့် အေးငြိမ်းသော စိတ်ထားရှိတော်မူပြီး မိမိ၏ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့နှင့် မတူထူးခြားသော အဖြစ် (အသာဓာရဏဂုဏ်) ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "ပုဏ္ဏား... သင်သည် (သူယုတ်ကို) သိပါသလော" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုအခါ ပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကြည်လင်ခြင်းဖြင့် ပြဆိုအပ်သော သဘောကို သိရှိပြီးလျှင် ကရုဏာတော်ဖြင့် အေးငြိမ်းသော စိတ်ထားမှ မြွက်ဟတော်မူအပ်သော သာယာသောအသံတော်ကို ကြားရသဖြင့် အမြိုက်ရေစင် သွန်းဖျန်းအပ်သကဲ့သို့ နှလုံးသား အေးချမ်းကာ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်လျက် ကြည်လင်သော ဣန္ဒြေရှိသည်ဖြစ်၍ မာန်မာန ကင်းလျော့သွားကာ မြွေဆိပ်ကို ထွေးအန်သကဲ့သို့ အမျိုးဇာတ်ကို အမှီပြု၍ အလေ့အကျက် ပြောဆိုတတ်သော ထိုကြမ်းတမ်းသောစကားကို ပယ်ဖျောက်ပြီးလျှင် "ငါသည် အမျိုးယုတ်သောသူကို 'သူယုတ်' ဟု မှတ်ထင် ယုံကြည်ခဲ့မိ၏။ ပရမတ္ထအားဖြင့် ထိုသူသည် သူယုတ်မဟုတ်ပေ။ အမျိုးယုတ်ခြင်းသည်လည်း သူယုတ်ဖြစ်ကြောင်းတရား မဟုတ်ပေ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ "အရှင်ဂေါတမ... အကျွန်ုပ် မသိပါ" ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ အကြောင်းကုသိုလ် ပြည့်စုံသူသည် (သင့်တင့်သောအထောက်အပံ့) အကြောင်းကို မရသေးမီ ကြမ်းတမ်းစေကာမူ သင့်တင့်သော အထောက်အပံ့အကြောင်းကို ရရှိလျှင်ရရှိချင်း နူးညံ့သိမ်မွေ့သွားတတ်ခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ ဓမ္မတာ သဘောတရား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Tattha sādhūti ayaṃ saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundaradaḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95; a. ni. 7.83) hi āyācane. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu, sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

ထိုစကား၌ "သာဓု" ဟူသော သဒ္ဒါသည် တောင်းပန်ခြင်း (အာယာစန)၊ ဝန်ခံလက်ခံခြင်း (သမ္ပဋိစ္ဆန)၊ ဝမ်းမြောက်အားပေးခြင်း (သမ္ပဟံသန)၊ ကောင်းမွန်ခြင်း (သုန္ဒရ)၊ ခိုင်မြဲစေခြင်း (ဒဠှီကမ္မ) အစရှိသော အနက်တို့၌ ထင်ရှား၏။ "အရှင်ဘုရား မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်အား အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် တရားဟောတော်မူပါက ကောင်းပါမည် (သာဓု)" အစရှိသော စကားတို့၌ တောင်းပန်ခြင်းအနက်ကို ပြ၏။ "အရှင်ဘုရား ကောင်းပါပြီ (သာဓု) ဟု ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော စကားတော်ကို နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်၍" အစရှိသော စကားတို့၌ ဝန်ခံလက်ခံခြင်းအနက်ကို ပြ၏။ "သာရီပုတ္တရာ... ကောင်းလေစွ ကောင်းလေစွ (သာဓု သာဓု)" အစရှိသော စကားတို့၌ ဝမ်းမြောက်အားပေးခြင်းအနက်ကို ပြ၏။

‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.18.101) –

တရားကို နှစ်သက်မြတ်နိုးသော မင်းသည် ကောင်းမြတ်၏။ ပညာရှိသော လူသည် ကောင်းမြတ်၏။ အဆွေခင်ပွန်းကို မပြစ်မှားသောသူသည် ကောင်းမြတ်၏။ မကောင်းမှုကို မပြုခြင်းသည် ချမ်းသာကို ဆောင်၏။

Ādīsu [Pg.159] sundare. ‘‘Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karothā’’tiādīsu (ma. ni. 1.1) daḷhīkamme. Idha pana āyācane.

အစရှိသော စကားတို့၌ ကောင်းမြတ်ခြင်း (သုန္ဒရ) အနက်၌ ရှိ၏။ "ထိုတရားကို ကောင်းစွာ နာယူကြကုန်လော့၊ နှလုံးသွင်းကြကုန်လော့" အစရှိသော စကားတို့၌ ခိုင်မြဲစေခြင်း (ဒဠှီကမ္မ) အနက်၌ ရှိ၏။ ဤအရာ၌မူကား တောင်းပန်ခြင်း (အာယာစန) အနက်၌ ရှိ၏။

Tena hīti tassādhippāyanidassanaṃ, sace ñātukāmosīti vuttaṃ hoti. Kāraṇavacanaṃ vā, tassa yasmā ñātukāmosi, tasmā, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi, tathā te bhāsissāmi, yathā tvaṃ jānissasīti evaṃ parapadehi saddhiṃ sambandho veditabbo. Tatra ca suṇāhīti sotindriyavikkhepavāraṇaṃ, sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepavāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇatthūpaparikkhādīsu. Purimena ca ‘‘sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyo’’ti dīpeti, pacchimena ‘‘sāttho, tasmā manasi kātabbo’’ti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā ‘‘yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ. Yasmā atthagambhīro paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohī’’ti etamatthaṃ dīpento āha – ‘‘suṇāhi sādhukaṃ manasi karohī’’ti.

"တေနဟိ" ဟူသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏား၏ လိုလားချက်ကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်ပြီး "အကယ်၍ သင်သည် သိလိုပါမူ" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အကြောင်းပြသော စကားလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ယင်းပုဒ်၏ နောက်ပုဒ်များနှင့် စပ်ဟပ်ပုံကို "ပုဏ္ဏား... သင်သည် (အကြောင်းအရာကို) သိလိုသည့်အတွက်ကြောင့် ကောင်းစွာ နာယူလော့၊ နှလုံးသွင်းလော့၊ သင် သိနားလည်နိုင်မည့် နည်းလမ်းဖြင့် ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူအံ့" ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုစကားတို့တွင် "နာယူလော့" ဟူသည် သောတိန္ဒြေ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ "ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းလော့" ဟူသည် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ခိုင်မြဲစေရန် တိုက်တွန်းခြင်းဖြင့် မနိန္ဒြေ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့တွင် ရှေ့စကားသည် ဗျည်းအက္ခရာကို လွဲမှားစွာ မှတ်သားခြင်းမှ တားမြစ်၍၊ နောက်စကားသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို လွဲမှားစွာ မှတ်သားခြင်းမှ တားမြစ်သည်။ ရှေ့စကားဖြင့် တရားနာယူရန် တိုက်တွန်းပြီး၊ နောက်စကားဖြင့် ကြားနာပြီးသော တရားများကို ဆောင်ထားခြင်း၊ စိစစ်ခြင်း စသည်တို့၌ တိုက်တွန်းတော်မူသည်။ ရှေ့စကားဖြင့် "ဤတရားသည် ကောင်းသော ဗျည်းအက္ခရာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် နာယူထိုက်၏" ဟု ပြဆိုကာ၊ နောက်စကားဖြင့် "ကောင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် နှလုံးသွင်းထိုက်၏" ဟု ပြဆိုသည်။ သို့မဟုတ် "သာဓုကံ" ဟူသော ပုဒ်ကို နှစ်ဖက်လုံးနှင့် စပ်ဟပ်၍ "ဤတရားသည် သဘောတရားအားဖြင့်လည်း နက်နဲခြင်း၊ ဟောကြားပုံနည်းစနစ်အားဖြင့်လည်း နက်နဲခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာ နာယူလော့။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်း နက်နဲခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအားဖြင့်လည်း နက်နဲခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းလော့" ဟု ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေလို၍ "သုဏာဟိ သာဓုကံ မနသိ ကရောဟိ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tato ‘‘evaṃ gambhīre kathamahaṃ patiṭṭhaṃ labhissāmī’’ti visīdantamiva taṃ brāhmaṇaṃ samussāhento āha – ‘‘bhāsissāmī’’ti. Tattha ‘‘yathā tvaṃ ñassasi, tathā parimaṇḍalehi padabyañjanehi uttānena nayena bhāsissāmī’’ti evamadhippāyo veditabbo. Tato ussāhajāto hutvā ‘‘evaṃ bho’’ti kho aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato paccassosi, sampaṭicchi paṭiggahesīti vuttaṃ hoti, yathānusiṭṭhaṃ vā paṭipajjanena abhimukho assosīti. Athassa ‘‘bhagavā etadavocā’’ti idāni vattabbaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kodhano upanāhī’’ti evamādikaṃ.

ထိုနောက် "ဤမျှ နက်နဲသောအရာ၌ ငါသည် မည်သို့ ဆောက်တည်ရာကို ရနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု စိတ်ပျက်အားလျော့နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သော ပုဏ္ဏားအား စိတ်ဓာတ်တက်ကြွစေလိုသဖြင့် "ငါ ဟောကြားအံ့ (ဘာသိဿာမိ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို "ဘာသိဿာမိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "သင် နားလည်နိုင်မည့် အခြင်းအရာဖြင့်၊ ပြည့်စုံညီညွတ်သော ပုဒ်ဗျည်းတို့ဖြင့် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူအံ့" ဟု ဤသို့ အားထုတ်စေလိုသော အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ထိုအခါ စိတ်အားထက်သန်လာသော အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ပုဏ္ဏားသည် "အို ရှင်ဂေါတမ... ကောင်းလှပါပြီ" ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ အမိန့်တော်ကို ဝန်ခံကတိပြု၏။ သို့မဟုတ် ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံလိုသဖြင့် ရှေးရှုနာယူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ ထိုပုဏ္ဏားအား မြတ်စွာဘုရားသည် ယခု ဟောကြားတော်မူမည့် "အမျက်ထွက်တတ်သော၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော" စသည်ဖြင့် အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

116. Tattha kodhanoti kujjhanasīlo. Upanāhīti tasseva kodhassa daḷhīkammena upanāhena samannāgato. Paresaṃ guṇe makkheti puñchatīti makkhī, pāpo ca so makkhī cāti pāpamakkhī. Vipannadiṭṭhīti vinaṭṭhasammādiṭṭhi, vipannāya vā virūpaṃ gatāya dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato. Māyāvīti attani vijjamānadosapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya [Pg.160] samannāgato. Taṃ jaññā vasalo itīti taṃ evarūpaṃ puggalaṃ etesaṃ hīnadhammānaṃ vassanato siñcanato anvāssavanato ‘‘vasalo’’ti jāneyyāti, etehi sabbehi brāhmaṇamatthake jāto. Ayañhi paramatthato vasalo eva, attano hadayatuṭṭhimattaṃ, na paranti. Evamettha bhagavā ādipadeneva tassa brāhmaṇassa kodhaniggahaṃ katvā ‘‘kodhādidhammo hīnapuggalo’’ti puggalādhiṭṭhānāya ca desanāya kodhādidhamme desento ekena tāva pariyāyena vasalañca vasalakaraṇe ca dhamme desesi. Evaṃ desento ca ‘‘tvaṃ aha’’nti paravambhanaṃ attukkaṃsanañca akatvā dhammeneva samena ñāyena taṃ brāhmaṇaṃ vasalabhāve, attānañca brāhmaṇabhāve ṭhapesi.

၁၁၆. ထိုဂါထာတို့၌ "ကောဓနော" ဟူသည် အမျက်ထွက်တတ်သော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဥပနာဟိ" ဟူသည် ထိုအမျက်ဒေါသကိုပင် ခိုင်မြဲအောင် ပြုခြင်းတည်းဟူသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ သူတပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သောကြောင့် "မက္ခီ" ဟု ခေါ်သည်။ ယုတ်မာသူလည်းဖြစ်၊ သူတပါးဂုဏ်ကို ချေဖျက်တတ်သူလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "ပါပမက္ခီ" မည်၏။ "ဝိပန္နဒိဋ္ဌိ" ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပျက်စီးနေသူ၊ သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသော ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "မာယာဝီ" ဟူသည် မိမိ၌ ရှိသော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သော သဘောရှိသော လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "တံ ဇညာ ဝသလော ဣတိ" ဟူသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသူကို ထိုယုတ်သော တရားတို့ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သွန်းလောင်းရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစဉ်အတိုင်း မနာယူသောကြောင့်လည်းကောင်း "သူယုတ် (ဝသလ)" ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့သော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသူသည် ပုဏ္ဏားမည်ကာမျှ၌ (သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာမင်း၏ ဦးခေါင်းထက်၌) မွေးဖွားစေကာမူ ပရမတ်အားဖြင့် စင်စစ် သူယုတ်သာ ဖြစ်သည်။ (မိမိကိုယ်ကိုယ် ပုဏ္ဏားဟု ဆိုခြင်းသည်) မိမိ၏ စိတ်နှလုံး သက်သာရရုံမျှသာ ဖြစ်၍ အစစ်အမှန်အားဖြင့် သူယုတ်သာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အစဦးဆုံး ပုဒ်ဖြင့်ပင် ထိုပုဏ္ဏား၏ ဒေါသကို နှိပ်ကွပ်တော်မူပြီး "ဒေါသအစရှိသော တရားရှိသူသည် ယုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏" ဟု ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိကထားသော ဒေသနာတော်ဖြင့် ဒေါသအစရှိသော တရားတို့ကို ဟောကြားလိုသဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပထမနည်းလမ်းအားဖြင့် သူယုတ်နှင့် သူယုတ်ဖြစ်ကြောင်း တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ ဟောကြားတော်မူသော်လည်း "သင်" သို့မဟုတ် "ငါ" ဟု သုံးနှုန်း၍ သူတပါးကို နှိမ်ချခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် မြှောက်တင်ခြင်းတို့ကို ပြုတော်မမူဘဲ တရားနှင့်အညီ ညီညွတ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုပုဏ္ဏားအား သူယုတ်၏ အဖြစ်၌လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ဗြာဟ္မဏအဖြစ်၌လည်းကောင်း တည်စေတော်မူ၏။

117. Idāni yāyaṃ brāhmaṇānaṃ diṭṭhi ‘‘kadāci pāṇātipātaadinnādānādīni karontopi brāhmaṇo evā’’ti. Taṃ diṭṭhiṃ paṭisedhento, ye ca sattavihiṃsādīsu akusaladhammesu tehi tehi samannāgatā ādīnavaṃ apassantā te dhamme uppādenti, tesaṃ ‘‘hīnā ete dhammā vasalakaraṇā’’ti tattha ādīnavañca dassento aparehipi pariyāyehi vasalañca vasalakaraṇe ca dhamme desetuṃ ‘‘ekajaṃ vā dvijaṃ vā’’ti evamādigāthāyo abhāsi.

၁၁၇. ယခုအခါ၌ "သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်း၊ သူတပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေကာမူ ပုဏ္ဏားသည် ပုဏ္ဏားပင် ဖြစ်သည်" ဟူသော ပုဏ္ဏားတို့၏ အယူဝါဒကို တားမြစ်တော်မူလို၍လည်းကောင်း၊ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော အကုသိုလ်တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက် ယင်းတို့၏ အပြစ်ကို မမြင်ဘဲ ထိုအကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြုလုပ်ကျင့်သုံးကြသော သူတို့အား "ဤတရားတို့သည် ယုတ်ညံ့ကုန်၏၊ သူယုတ်အဖြစ်ကို ပြုတတ်ကုန်၏" ဟု ထိုဂါထာ၌ အပြစ်ကို ပြလို၍လည်းကောင်း၊ အခြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သူယုတ်နှင့် သူယုတ်ဖြစ်ကြောင်း တရားတို့ကို ဟောတော်မူအံ့သောငှာ "ဧကဇံ ဝါ ဒွိဇံ ဝါ" အစရှိသော ဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha ekajoti ṭhapetvā aṇḍajaṃ avasesayonijo. So hi ekadā eva jāyati. Dvijoti aṇḍajo. So hi mātukucchito aṇḍakosato cāti dvikkhattuṃ jāyati. Taṃ ekajaṃ vā dvijaṃ vāpi. Yodha pāṇanti yo idha sattaṃ. Vihiṃsatīti kāyadvārikacetanāsamuṭṭhitena vā vacīdvārikacetanāsamuṭṭhitena vā payogena jīvitā voropeti. ‘‘Pāṇāni hiṃsatī’’tipi pāṭho. Tattha ekajaṃ vā dvijaṃ vāti evaṃpabhedāni yodha pāṇāni hiṃsatīti evaṃ sambandho veditabbo. Yassa pāṇe dayā natthīti etena manasā anukampāya abhāvaṃ āha. Sesamettha vuttanayameva. Ito parāsu ca gāthāsu, yato ettakampi avatvā ito paraṃ uttānatthāni padāni pariharantā avaṇṇitapadavaṇṇanāmattameva karissāma.

ထိုဂါထာ၌ "ဧကဇံ" ဟူသည် အဥ၌ မွေးဖွားသော သတ္တဝါတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော မွေးဖွားခြင်း ရှိသော သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသတ္တဝါသည် တစ်ကြိမ်သာ မွေးဖွားတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဒွိဇော" ဟူသည် အဥ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ ထိုသတ္တဝါသည် မိခင်ဝမ်းမှ တစ်ကြိမ်၊ အဥခွံမှ တစ်ကြိမ် ဤသို့ နှစ်ကြိမ် မွေးဖွားတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ထိုဧကဇ သတ္တဝါ သို့မဟုတ် ဒွိဇ သတ္တဝါကို ဖြစ်စေ"။ "ယောဓ ပါဏံ" ဟူသည် အကြင်သူသည် ဤလောက၌ သတ္တဝါကို။ "ဝိဟိံသတိ" ဟူသည် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်သော စေတနာကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဝစီဒွါရ၌ ဖြစ်သော စေတနာကြောင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော လုံ့လဖြင့် အသက်မှ ချွေချ၏ (သတ်ဖြတ်၏)။ "ပါဏာနိ ဟိံသတိ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ထိုအခါ၌ "တစ်ကြိမ်မွေးသော သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်မွေးသော ဤသို့ ကွဲပြားခြားနားသော သတ္တဝါတို့ကို ဤလောက၌ အကြင်သူသည် ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်၏" ဟု ဤသို့ စပ်ဟပ်ပုံကို သိအပ်၏။ "ယဿ ပါဏေ ဒယာ နတ္ထိ" ဟူသည် ထိုသို့ သတ်ဖြတ်လိုသောစိတ်ဖြင့် သနားကြင်နာမှု ကင်းမဲ့ခြင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤဂါထာ၌ ကြွင်းသော စကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ ဤဂါထာမှ နောက်၌ ရှိသော ဂါထာတို့၌မူ ဤမျှလောက်သော အဖွင့်ကိုပင် မဆိုတော့ဘဲ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့ကို ရှောင်ကွင်း၍ မဖွင့်ဆိုရသေးသော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်မျှကိုသာ ငါတို့ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

118. Hantīti [Pg.161] hanati vināseti. Parirundhatīti senāya parivāretvā tiṭṭhati. Gāmāni nigamāni cāti ettha ca-saddena nagarānītipi vattabbaṃ. Niggāhako samaññātoti iminā hananaparirundhanena gāmanigamanagaraghātakoti loke vidito.

၁၁၈. "ဟန္တိ" ဟူသည် သတ်ဖြတ်၏၊ ဖျက်ဆီး၏။ "ပရိရုန္ဓတိ" ဟူသည် စစ်သည်အပေါင်းဖြင့် ဝန်းရံပိတ်ဆို့၍ တည်၏။ "ဂါမာနိ နိဂမာနိ စ" ဟူသော နေရာ၌ "စ" သဒ္ဒါဖြင့် မြို့ (နဂရ) တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ "နိဂ္ဂါဟကော သမညာတော" ဟူသည် ဤသို့ သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ဝန်းရံပိတ်ဆို့ခြင်းတို့ကြောင့် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မြို့တို့ကို ဖျက်ဆီးညှဉ်းဆဲတတ်သောသူ ဟု လောက၌ ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။

119. Gāme vā yadi vāraññeti gāmopi nigamopi nagarampi sabbova idha gāmo saddhiṃ upacārena, taṃ ṭhapetvā sesaṃ araññaṃ. Tasmiṃ gāme vā yadi vāraññe yaṃ paresaṃ mamāyitaṃ, yaṃ parasattānaṃ pariggahitamapariccattaṃ satto vā saṅkhāro vā. Theyyā adinnamādetīti tehi adinnaṃ ananuññātaṃ theyyacittena ādiyati, yena kenaci payogena yena kenaci avahārena attano gahaṇaṃ sādheti.

၁၁၉. "ဂါမေ ဝါ ယဒိ ဝါရညေ" ဟူသည် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မြို့ အားလုံးသည် ဤနေရာ၌ အနီးအပါး ဥပစာရနှင့်တကွ "ရွာ (ဂါမ)" မည်၏။ ထိုရွာကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော အရပ်သည် "တော (အရည)" မည်၏။ ထိုရွာ၌သော်လည်းကောင်း၊ ထိုတော၌သော်လည်းကောင်း "ယံ ပရေသံ မမာယိတံ" ဟူသည် သူတပါးတို့ သိမ်းဆည်းထားအပ်သော၊ စွန့်ပစ်မထားအပ်သော သတ္တဝါ သို့မဟုတ် သက်မဲ့ပစ္စည်း တည်းဟူသော ဥစ္စာပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ "ထေယျာ အဒိန္နမာဒေတိ" ဟူသည် ထိုဥစ္စာရှင်တို့ မပေးအပ်သော၊ ခွင့်မပြုအပ်သော ဥစ္စာကို ခိုးယူလိုသောစိတ်ဖြင့် ယူဆောင်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော လုံ့လ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော ခိုးယူခြင်း နည်းလမ်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ရယူခြင်းကို ပြီးမြောက်စေ၏။

120. Iṇamādāyāti attano santakaṃ kiñci nikkhipitvā nikkhepaggahaṇena vā, kiñci anikkhipitvā ‘‘ettakena kālena ettakaṃ vaḍḍhiṃ dassāmī’’ti vaḍḍhiggahaṇena vā, ‘‘yaṃ ito udayaṃ bhavissati, taṃ mayhaṃ mūlaṃ taveva bhavissatī’’ti vā ‘‘udayaṃ ubhinnampi sādhāraṇa’’nti vā evaṃ taṃtaṃāyogaggahaṇena vā iṇaṃ gahetvā. Cujjamāno palāyati na hi te iṇamatthīti tena iṇāyikena ‘‘dehi me iṇa’’nti codiyamāno ‘‘na hi te iṇamatthi, mayā gahitanti ko sakkhī’’ti evaṃ bhaṇanena ghare vasantopi palāyati.

၁၂၀. "ဣဏမာဒါယ" ဟူသည် မိမိ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု တစ်စုံတစ်ခုကို ပေါင်နှံ၍ ယူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပေါင်နှံဘဲ "ဤမျှလောက်သော ကာလ၌ ဤမျှလောက်သော အတိုးကို ပေးပါအံ့" ဟု အတိုးဖြင့် ချေးယူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ဤမှ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အမြတ်သည် ငါ့အတွက် ဖြစ်၍ အရင်းသည် သင့်အတွက်သာ ဖြစ်စေရအံ့" ဟု လည်းကောင်း၊ "အမြတ်သည် ငါတို့ နှစ်ဦးလုံးနှင့် ဆက်ဆံစေအံ့" ဟု လည်းကောင်း ဤသို့သော သဘောတူညီချက်များဖြင့် ကြွေးမြီကို ယူဆောင်ပြီးနောက်။ "စောဒိယမာနော ပလာယတိ န ဟိ တေ ဣဏမတ္ထိ" ဟူသည် ထိုမြီရှင်က "ငါ့မြီကို ပေးလော့" ဟု တောင်းဆိုအပ်သောအခါ "သင့်အား ပေးရန် ငါ့၌ ကြွေးမြီမရှိပါ၊ ငါချေးယူသည်ကို မည်သူ သက်သေရှိသနည်း" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကာ အိမ်၌ နေပါသော်လည်း ရှောင်လွှဲ ထွက်ပြေး၏။

121. Kiñcikkhakamyatāti appamattakepi kismiñcideva icchāya. Panthasmiṃ vajantaṃ jananti magge gacchantaṃ yaṃkiñci itthiṃ vā purisaṃ vā. Hantvā kiñcikkhamādetīti māretvā koṭṭetvā taṃ bhaṇḍakaṃ gaṇhāti.

၁၂၁. ကိဉ္စိက္ခကမျတာ (အနည်းငယ်မျှသော ဥစ္စာကို လိုချင်ခြင်း) ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုကို လိုချင်တပ်မက်သော လောဘကြောင့် ဖြစ်၏။ 'လမ်းခရီး၌ သွားလာနေသောသူ' ဟူသည်မှာ လမ်းခရီး၌ သွားလာနေသော အမှတ်မရှိသည့် အမျိုးသမီးကိုသော်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသားကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလို၏။ 'သတ်ဖြတ်၍ ဥစ္စာပစ္စည်းကို လုယူ၏' ဟူသည်မှာ သတ်၍ဖြစ်စေ၊ ရိုက်နှက်ထုထောင်း၍ဖြစ်စေ ထိုသူ၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ယူဆောင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

122. Attahetūti attano jīvitakāraṇā, tathā parahetu. Dhanahetūti sakadhanassa vā paradhanassa vā kāraṇā. Ca-kāro sabbattha vikappanattho. Sakkhipuṭṭhoti yaṃ jānāsi, taṃ vadehīti pucchito. Musā brūtīti jānanto vā ‘‘na jānāmī’’ti ajānanto vā ‘‘jānāmī’’ti bhaṇati, sāmike asāmike, asāmike ca sāmike karoti.

၁၂၂. 'မိမိအကြောင်းကြောင့်' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အသက်ရှင်သန်ရေးအတွက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'သူတစ်ပါးအကြောင်းကြောင့်' လည်း ဖြစ်၏။ 'ဥစ္စာအကြောင်းကြောင့်' ဟူသည်မှာ မိမိဥစ္စာအတွက်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးဥစ္စာအတွက်ဖြစ်စေ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'စ' (ca) အက္ခရာသည် ထိုအလုံးစုံသော စကားတို့၌ 'သို့မဟုတ်' ဟူသော ဝိကပ်အနက် (ရွေးချယ်စရာအနက်) ကို ဆောင်၏။ 'သက်သေအဖြစ် မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော်' ဟူသည်မှာ 'မိမိသိရှိသည်ကို ပြောပါ' ဟု မေးမြန်းခြင်းခံရသောအခါ၌ ဖြစ်၏။ 'မုသားစကားကို ပြောဆို၏' ဟူသည်မှာ သိလျက်နှင့် 'ငါမသိပါ' ဟုလည်းကောင်း၊ မသိဘဲနှင့် 'ငါသိပါသည်' ဟုလည်းကောင်း မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဥစ္စာရှင်အစစ်အမှန်ကို ဥစ္စာရှင်မဟုတ်သူ ဖြစ်အောင်ပြု၍၊ ဥစ္စာရှင်မဟုတ်သူကို ဥစ္စာရှင်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်တတ်၏။

123. Ñātīnanti [Pg.162] sambandhīnaṃ. Sakhīnanti vayassānaṃ dāresūti parapariggahitesu. Paṭidissatīti paṭikūlena dissati, aticaranto dissatīti attho. Sāhasāti balakkārena anicchaṃ. Sampiyenāti tehi tesaṃ dārehi patthiyamāno sayañca patthayamāno, ubhayasinehavasenāpīti vuttaṃ hoti.

၁၂၃. 'ဆွေမျိုးတို့၏' ဟူသည်မှာ တော်စပ်သော ဆွေမျိုးသားချင်းတို့၏ ဖြစ်၏။ 'အဆွေခင်ပွန်းတို့၏ ဇနီးမယားတို့၌' ဟူသည်မှာ အရွယ်တူ အဆွေခင်ပွန်းတို့၏ ဇနီး သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းထားသော ဇနီးမယားတို့၌ ဖြစ်၏။ 'ပြစ်မှားကျူးလွန်သည်ကို တွေ့မြင်ရ၏' ဟူသည်မှာ လင်ရှိသော အမျိုးသမီးတို့အပေါ် လွန်ကျူးစွာ ကျင့်ကြံပြုမူသည်ကို တွေ့မြင်ရသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အတင်းအဓမ္မ' ဟူသည်မှာ မလိုလားဘဲ အနိုင်အထက် ပြုကျင့်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အလိုတူအကြိုက်တူ' ဟူသည်မှာ ထိုသူတစ်ပါး၏ ဇနီးမယားတို့ကလည်း မိမိကို လိုလားတောင်းတ၍၊ မိမိကိုယ်တိုင်ကလည်း တောင်းတသဖြင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း အစွမ်းကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

124. Mātaraṃ pitaraṃ vāti evaṃ mettāya padaṭṭhānabhūtampi, jiṇṇakaṃ gatayobbananti evaṃ karuṇāya padaṭṭhānabhūtampi. Pahu santo na bharatīti atthasampanno upakaraṇasampanno hutvāpi na poseti.

၁၂၄. 'မိခင် သို့မဟုတ် ဖခင်' ဟူသည်မှာ မေတ္တာတရား၏ တည်ရာ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော မိဘနှစ်ပါးကို ဆိုလို၏။ 'အိုမင်း၍ အရွယ်လွန်သွားသောအခါ' ဟူသည်မှာ ကရုဏာတရား၏ တည်ရာ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသောအခါ၌ ဖြစ်၏။ 'တတ်နိုင်လျက်နှင့် မကျွေးမွေး' ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် အထောက်အပံ့ ပြည့်စုံပါလျက်နှင့် မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်း မပြုသည်ကို ဆိုလိုသည်။

125. Sasunti sassuṃ. Hantīti pāṇinā vā leḍḍunā vā aññena vā kenaci paharati. Rosetīti kodhamassa sañjaneti vācāya pharusavacanena.

၁၂၅. 'သသုံ' ဟူသည် ယောက္ခမ ဖြစ်၏။ 'ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်၏' ဟူသည်မှာ လက်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ခဲအုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုဖြင့်ဖြစ်စေ ရိုက်နှက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဆဲရေးဆိုးဆော်၏' ဟူသည်မှာ ကြမ်းတမ်းရိုင်းစိုင်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဒေါသစိတ် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

126. Atthanti sandiṭṭhikasamparāyikaparamatthesu yaṃkiñci. Pucchito santoti puṭṭho samāno. Anatthamanusāsatīti tassa ahitameva ācikkhati. Paṭicchannena mantetīti atthaṃ ācikkhantopi yathā so na jānāti, tathā apākaṭehi padabyañjanehi paṭicchannena vacanena manteti, ācariyamuṭṭhiṃ vā katvā dīgharattaṃ vasāpetvā sāvasesameva manteti.

၁၂၆. 'အကျိုးစီးပွား' ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး၊ တမလွန်အကျိုးနှင့် ပရမတ်အကျိုး (နိဗ္ဗာန်) တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးစီးပွားကို ဆိုလို၏။ 'မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော်' ဟူသည်မှာ မေးမြန်းခြင်းခံရသောအခါ၌ ဖြစ်၏။ 'အကျိုးမဲ့ကိုသာ ညွှန်ပြတတ်၏' ဟူသည်မှာ ထိုမေးမြန်းသူအား အကျိုးမရှိသော အရာကိုသာ ပြောကြားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဖုံးကွယ်လျှို့ဝှက်၍ ပြောဆို၏' ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားကို ပြောပြသော်လည်း ထိုသူ မသိနားမလည်စေရန် မထင်ရှားသော ပုဒ်ဗျည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လျှို့ဝှက်သော စကားဖြင့်လည်းကောင်း ပြောကြားခြင်းကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် ဆရာ့လက်ဆုပ် ပြုလုပ်၍ သို့မဟုတ် ဆရာတို့အား ပေးအပ်သော လက်ဆောင်ကို ပြုလုပ်စေ၍ ကာလရှည်ကြာစွာ နေထိုင်စေပြီးမှ အကြွင်းအကျန်ရှိသော အတတ်ပညာကိုသာ သင်ကြားပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

127. Yo katvāti ettha mayā pubbabhāge pāpicchatā vuttā. Yā sā ‘‘idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā, tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati, mā maṃ jaññāti icchatī’’ti evaṃ āgatā. Yathā aññe na jānanti, tathā karaṇena katānañca avivaraṇena paṭicchannā assa kammantāti paṭicchannakammanto.

၁၂၇. 'ပြုလုပ်၍' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ၌ မကောင်းသောအလို (ပါပိစ္ဆတာ) ကို ငါဟောကြားခဲ့ပြီ။ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ကိုယ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို ပြုကျင့်၍၊ နှုတ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို ပြောဆို၍၊ စိတ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို ကြံစည်ပြီးနောက် ထိုမကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်ရန်အတွက် ယုတ်မာသောအလိုကို ဖြစ်စေကာ 'ငါ့ကို သူတစ်ပါးတို့ မသိပါစေနှင့်' ဟု တောင့်တတတ်၏။ သူတစ်ပါးတို့ မသိစေရန် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပြုလုပ်ပြီးသည်ကို ဖွင့်ဟမပြောခြင်းတို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော အမှုရှိသောကြောင့် 'ဖုံးကွယ်အပ်သော အမှုရှိသူ' (ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

128. Parakulanti ñātikulaṃ vā mittakulaṃ vā. Āgatanti yassa tena kule bhuttaṃ, taṃ attano gehamāgataṃ pānabhojanādīhi nappaṭipūjeti, na vā deti, avabhuttaṃ vā detīti adhippāyo.

၁၂၈. 'သူတစ်ပါးအိမ်' ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးအိမ် သို့မဟုတ် အဆွေခင်ပွန်းအိမ် ဖြစ်၏။ 'ရောက်ရှိလာသောအခါ' ဟူသည်မှာ မိမိသည် ထိုသူတို့အိမ်၌ သွားရောက်စားသောက်ခဲ့ပြီးနောက် ထိုဆွေမျိုးမိတ်ဆွေသည် မိမိအိမ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ၌ အဖျော်ယမကာ၊ ဘောဇဉ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် တုံ့ပြန်ဧည့်ခံခြင်း မပြုခြင်း၊ စားပါသောက်ပါဟု မဖိတ်မန္တကပြုခြင်း သို့မဟုတ် ညံ့ဖျင်းသော အစားအစာကိုသာ ပေးကမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

129. Yo brāhmaṇaṃ vāti parābhavasutte vuttanayameva.

၁၂၉. 'ယော ဗြာဟ္မဏံ ဝါ' စသော ပုဒ်သည် ပရာဘဝသုတ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

130. Bhattakāle [Pg.163] upaṭṭhiteti bhojanakāle jāte. Upaṭṭhitantipi pāṭho, bhattakāle āgatanti attho. Roseti vācā na ca detīti ‘‘atthakāmo me ayaṃ balakkārena maṃ puññaṃ kārāpetuṃ āgato’’ti acintetvā appatirūpena pharusavacanena roseti, antamaso sammukhabhāvamattampi cassa na deti, pageva bhojananti adhippāyo.

၁၃၀. 'ဆွမ်းစားချိန်၌ ရောက်လာသောအခါ' ဟူသည်မှာ ထမင်းစားချိန် ဖြစ်လာသောအခါ၌ ဖြစ်၏။ 'ဥပဋ္ဌိတံ' ဟူသော ပါဌ်လည်း ရှိရာ ဆွမ်းစားချိန်၌ ဆိုက်ရောက်လာသော (ရဟန်းပုဏ္ဏား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'နှုတ်ဖြင့် ဆဲရေး၏၊ ပေးလည်းမပေး' ဟူသည်မှာ 'ဤအလှူခံပုဂ္ဂိုလ်သည် ငါ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလား၍ ငါ့အား ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုစေရန် အနိုင်အထက် လာရောက် တိုက်တွန်းပေသည်' ဟု မတွေးတောဘဲ မလျောက်ပတ်သော ကြမ်းတမ်းရိုင်းစိုင်းသော စကားဖြင့် ဆဲရေးတိုင်းထွာ၏။ အနည်းဆုံးအားဖြင့် မျက်နှာသာပေး နှုတ်ဆက်ခြင်းမျှကိုပင် ထိုအလှူခံအား မပြုလုပ်ပါမူ၊ အစားအစာ ပေးလှူရန်ကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

131. Asataṃ yodha pabrūtīti yo idha yathā nimittāni dissanti ‘‘asukadivase idañcidañca te bhavissatī’’ti evaṃ asajjanānaṃ vacanaṃ pabrūti. ‘‘Asanta’’ntipi pāṭho, abhūtanti attho. Pabrūtīti bhaṇati ‘‘amukasmiṃ nāma gāme mayhaṃ īdiso gharavibhavo, ehi tattha gacchāma, gharaṇī me bhavissasi, idañcidañca te dassāmī’’ti parabhariyaṃ paradāsiṃ vā vañcento dhutto viya. Nijigīsānoti nijigīsamāno maggamāno, taṃ vañcetvā yaṃkiñci gahetvā palāyitukāmoti adhippāyo.

၁၃၁. 'ဤလောက၌ သူယုတ်မာတို့၏ စကားကို ပြောဆို၏' ဟူသည်မှာ ဤလောက၌ 'ဤမည်သောနေ့တွင် ဤသို့သောအရာ ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု နိမိတ်အဟောအပြောကို ပြုကာ သူယုတ်မာတို့၏ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'အသန္တံ' ဟူသော ပါဌ်လည်း ရှိရာ မဟုတ်မမှန်သော စကားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ပြောဆို၏' ဟူသည်မှာ သူတပါး၏ ဇနီး သို့မဟုတ် သူတပါး၏ ကျွန်မကို 'ဤမည်သောရွာ၌ ငါ့မှာ ဤသို့သော စည်းစိမ်ချမ်းသာ အိမ်ခြေရှိ၏။ လာပါ၊ ထိုရွာသို့ သွားကြကုန်အံ့၊ မင်းသည် ငါ့အိမ်သူသက်ထား ဖြစ်ရမည်၊ မင်းအား ဤမည်သော ဥစ္စာပစ္စည်းများကို ပေးမည်' ဟု လှည့်စားကာ ပြောဆိုသော လူလိမ်လူညစ်ကဲ့သို့ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ရယူလိုသဖြင့်' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို လှည့်စားကာ တစ်စုံတစ်ခုကို ရှာဖွေရယူပြီးနောက် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်လိုသော ဆန္ဒရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

132. Yo cattānanti yo ca attānaṃ. Samukkaṃseti jātiādīhi samukkaṃsati uccaṭṭhāne ṭhapeti. Pare ca mavajānātīti tehiyeva pare avajānāti, nīcaṃ karoti. Ma-kāro padasandhikaro. Nihīnoti guṇavuḍḍhito parihīno, adhamabhāvaṃ vā gato. Sena mānenāti tena ukkaṃsanāvajānanasaṅkhātena attano mānena.

၁၃၂. 'မိမိကိုယ်ကို' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို အမျိုးဇာတ်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ စသည်တို့ဖြင့် ချီးမြှောက်၍ မြင့်သောနေရာ၌ ထားခြင်း ဖြစ်၏။ 'သူတစ်ပါးကိုလည်း နှိမ်ချတတ်၏' ဟူသည်မှာ ထိုအမျိုးဇာတ် စသည်တို့ဖြင့်ပင် သူတစ်ပါးတို့ကို မထီမဲ့မြင်ပြု၍ နိမ့်ကျအောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ (မအက္ခရာ 'ma' သည် သန္ဓိစပ်ရန် ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်၏။) 'ယုတ်နွမ်းသောသူ' ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှ ဆုတ်ယုတ်၍ နိမ့်ကျသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရသူ ဖြစ်၏။ 'မိမိ၏ ထိုမာနဖြင့်' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်စားခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မိမိ၏ မာန်မာနကြောင့် ဖြစ်၏။

133. Rosakoti kāyavācāhi paresaṃ rosajanako. Kadariyoti thaddhamaccharī, yo pare paresaṃ dente aññaṃ vā puññaṃ karonte vāreti, tassetaṃ adhivacanaṃ. Pāpicchoti asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgato. Maccharīti āvāsādimacchariyayutto. Saṭhoti asantaguṇappakāsanalakkhaṇena sāṭheyyena samannāgato, asammābhāsī vā akātukāmopi ‘‘karomī’’tiādivacanena. Nāssa pāpajigucchanalakkhaṇā hirī, nāssa uttāsanato ubbegalakkhaṇaṃ ottappanti ahiriko anottappī.

၁၃၃. 'ဒေါသကြီးသူ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးအား စိတ်ဆိုးဒေါသဖြစ်အောင် ချုတ်ချယ်တတ်သူ ဖြစ်၏။ 'ဝန်တိုသူ' ဟူသည်မှာ ခက်ထန်စွာ ဝန်တိုတတ်သူဖြစ်ပြီး၊ သူတစ်ပါးတို့ ပေးကမ်းလှူဒါန်းရာ၌လည်းကောင်း၊ အခြားသူ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုရာ၌လည်းကောင်း တားမြစ်တတ်၏။ ထိုစကားသည် ဝန်တိုတတ်သူ၏ အမည်ဖြစ်၏။ 'မကောင်းသောအလိုရှိသူ' ဟူသည်မှာ မိမိ၌ မရှိသော ဂုဏ်ထူးများကို သူတစ်ပါးတို့ သိစေလိုသော ဆန္ဒနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ 'နှမြောဝန်တိုသူ' ဟူသည်မှာ ကျောင်းအာဝါသ စသည်တို့၌ နှမြောဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ 'စဉ်လဲကောက်ကျစ်သူ' ဟူသည်မှာ မိမိ၌ မရှိသောဂုဏ်ကို အထင်ကြီးအောင် ပြသတတ်သော စဉ်လဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်လိုစိတ် မရှိပါဘဲလျက် 'ငါပြုလုပ်ပါမည်' ဟု မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်၏။ ထိုသူအား မကောင်းမှုမှ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း လက္ခဏာရှိသော 'ဟိရိတရား' မရှိ၊ မကောင်းမှုပြုရမည်ကို ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ခြင်း လက္ခဏာရှိသော 'ဩတ္တပ္ပတရား' မရှိသောကြောင့် 'အဟိရိက' (မရှက်သောသူ)၊ 'အနောတ္တပ္ပီ' (မကြောက်သောသူ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

134. Buddhanti sammāsambuddhaṃ. Paribhāsatīti ‘‘asabbaññū’’tiādīhi apavadati, sāvakañca ‘‘duppaṭipanno’’tiādīhi. Paribbājaṃ gahaṭṭhaṃ vāti sāvakavisesanamevetaṃ [Pg.164] pabbajitaṃ vā tassa sāvakaṃ, gahaṭṭhaṃ vā paccayadāyakanti attho. Bāhirakaṃ vā paribbājakaṃ yaṃkiñci gahaṭṭhaṃ vā abhūtena dosena paribhāsatīti evampettha atthaṃ icchanti porāṇā.

၁၃၄. 'မြတ်စွာဘုရားကို' ဟူသည်မှာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားကို 'သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင် မဟုတ်ပါ' စသည်ဖြင့် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းကို ဆိုလို၏။ တပည့်သားတော်ကို 'မကောင်းသောအကျင့်ကို ကျင့်သူ' စသည်ဖြင့် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းကိုလည်း ဆိုလို၏။ 'ပရိဗ္ဗာဇက (သို့မဟုတ်) လူဝတ်ကြောင်' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သာဝကပုဒ်၏ ဝိသေသနပုဒ်သာ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သားဖြစ်သော ရဟန်း သို့မဟုတ် ပစ္စည်းလေးပါး ဒါယကာဖြစ်သော လူဝတ်ကြောင်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် သာသနာပ ပရိဗိုဇ် သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ယောက်သော လူဝတ်ကြောင်ကို မဟုတ်မမှန်သော အပြစ်တို့ဖြင့် ဆဲရေးကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု ရှေးဆရာမြတ်တို့က ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ် ယူဆကြသည်။

135. Anarahaṃ santoti akhīṇāsavo samāno. Arahaṃ paṭijānātīti ‘‘ahaṃ arahā’’ti paṭijānāti, yathā naṃ ‘‘arahā aya’’nti jānanti, tathā vācaṃ nicchāreti, kāyena parakkamati, cittena icchati adhivāseti. Coroti theno. Sabrahmake loketi ukkaṭṭhavasena āha – sabbaloketi vuttaṃ hoti. Loke hi sandhicchedananillopaharaṇaekāgārikakaraṇaparipanthatiṭṭhanādīhi paresaṃ dhanaṃ vilumpantā corāti vuccanti. Sāsane pana parisasampattiādīhi paccayādīni vilumpantā. Yathāha –

၁၃၅. 'ရဟန္တာမဟုတ်ဘဲလျက်' ဟူသည်မှာ ကိလေသာ မကုန်ခမ်းသေးဘဲလျက် ဖြစ်၏။ 'ရဟန္တာဟု ဝန်ခံ၏' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ရဟန္တာဖြစ်၏' ဟု ဝန်ခံခြင်း၊ သူတစ်ပါးတို့က မိမိအား ရဟန္တာဟု ထင်မှတ်စေရန် စကားဖြင့် ပြောဆိုခြင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် လုံ့လပြုခြင်း၊ စိတ်ဖြင့် အလိုရှိခြင်းနှင့် သည်းခံခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ခိုးသူ' ဟူသည်မှာ သူခိုးဖြစ်၏။ 'ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော လောက၌' ဟူသည်မှာ မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်များကို အလေးထား၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး အလုံးစုံသော လောကကို ဆိုလိုသည်။ လောက၌ အိမ်နံရံကို ဖောက်ခြင်း၊ တစ်အိမ်တည်းကို ကုန်းကွ၍ ခိုးခြင်း၊ လမ်းခရီး၌ လုယက်ခြင်း၊ ဆိပ်ကမ်း၌ ခိုးယူခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို လုယက်ဖျက်ဆီးသူတို့ကို သူခိုးဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။ သာသနာတော်၌မူ ပရိသတ်အခြံအရံ ပြည့်စုံခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို လုယက်ဖျက်ဆီးသောသူများ ရှိကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့သောသူကို ရည်ညွှန်း၍ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား -

‘‘Pañcime, bhikkhave, mahācorā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekaccassa mahācorassa evaṃ hoti ‘kudāssu nāmāhaṃ satena vā sahassena vā parivuto gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍissāmi hananto, ghātento, chindanto, chedāpento, pacanto pācentoti, so aparena samayena satena vā sahassena vā parivuto gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍati hananto…pe… pācento. Evameva kho, bhikkhave, idhekaccassa pāpabhikkhuno evaṃ hoti ‘kudāssu nāmāhaṃ satena vā…pe… rājadhānīsu cārikaṃ carissāmi sakkato, garukato, mānito, pūjito, apacito, gahaṭṭhānañceva pabbajitānañca lābhī cīvara…pe… parikkhārāna’nti. So aparena samayena satena vā sahassena vā parivuto gāmanigamarājadhānīsu cārikaṃ carati sakkato…pe… parikkhārānaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo mahācoro santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

ရဟန်းတို့၊ လောက၌ ထင်ရှားရှိနေသော ခိုးသူကြီးတို့သည် ဤငါးဦးတို့တည်း။ ငါးဦးတို့ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ အချို့သော ခိုးသူကြီးအား 'ငါသည် ဘယ်သောအခါမှ လူတစ်ရာ သို့မဟုတ် လူတစ်ထောင် ခြံရံလျက် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မင်းနေပြည်တော်တို့၌ သတ်ဖြတ်သူ၊ သတ်ဖြတ်စေသူ၊ ဖြတ်တောက်သူ၊ ဖြတ်တောက်စေသူ၊ နှိပ်စက်သူ၊ နှိပ်စက်စေသူ ဖြစ်၍ လှည့်လည်ရပါအံ့နည်း' ဟု နှလုံးသွင်းမှု ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် နောင်အခါ၌ လူတစ်ရာ သို့မဟုတ် လူတစ်ထောင် ခြံရံလျက် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မင်းနေပြည်တော်တို့၌ သတ်ဖြတ်သူ…ပ… နှိပ်စက်စေသူ ဖြစ်၍ လှည့်လည်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ယုတ်မာသောရဟန်းအား 'ငါသည် ဘယ်သောအခါမှ လူတစ်ရာ သို့မဟုတ်…ပ… မင်းနေပြည်တော်တို့၌ အရိုအသေပြုအပ်၊ လေးမြတ်ပြုအပ်၊ မြတ်နိုးအပ်၊ ပူဇော်အပ်၊ အရိုအသေပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ လူဝတ်ကြောင်တို့၏လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၏လည်းကောင်း သင်္ကန်း…ပ… အခြံအရံ ပစ္စည်းတို့ကို ရရှိလျက် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ရပါအံ့နည်း' ဟု နှလုံးသွင်းမှု ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် နောင်အခါ၌ လူတစ်ရာ သို့မဟုတ် လူတစ်ထောင် ခြံရံလျက် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မင်းနေပြည်တော်တို့၌ အရိုအသေပြုအပ်…ပ… အခြံအရံ ပစ္စည်းတို့ကို ရရှိလျက် ဒေသစာရီ လှည့်လည်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသူသည် လောက၌ ထင်ရှားရှိနေသော ပထမဦးစွာသော ခိုးသူကြီးပေတည်း။

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahati, ayaṃ, bhikkhave, dutiyo…pe… lokasmiṃ.

ရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန်ထို့ပြင် ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ယုတ်မာသော ရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဓမ္မဝိနယတရားတော်ကို သင်ယူ၍ မိမိကိုယ်ပိုင်တရားအဖြစ် ပြုလုပ် (သိမ်းပိုက်) တတ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသူသည် လောက၌ (ထင်ရှားရှိနေသော) ဒုတိယမြောက် ခိုးသူကြီးပေတည်း။

‘‘Puna [Pg.165] caparaṃ, bhikkhave, idhekacco pāpabhikkhu suddhaṃ brahmacāriṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃseti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo…pe… lokasmiṃ.

ရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန်ထို့ပြင် ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ယုတ်မာသော ရဟန်းသည် စင်ကြယ်သော အကျင့်ရှိသော၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စွာ မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်သုံးနေသော ရဟန်းကို အခြေအမြစ်မရှိဘဲ မမြတ်သောအကျင့် (မေထုန်ကျင့်မှု) ဖြင့် စွပ်စွဲဖျက်ဆီးတတ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသူသည် လောက၌ တတိယမြောက် ခိုးသူကြီးပေတည်း။

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco, pāpabhikkhu yāni tāni saṅghassa garubhaṇḍāni garuparikkhārāni, seyyathidaṃ – ārāmo, ārāmavatthu, vihāro, vihāravatthu, mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, lohakumbhī, lohabhāṇakaṃ, lohavārako, lohakaṭāhaṃ, vāsi, pharasu, kuṭhārī, kudālo, nikhādanaṃ, valli, veḷu, muñjaṃ, pabbajaṃ, tiṇaṃ, mattikā, dārubhaṇḍaṃ, mattikābhaṇḍaṃ, tehi gihiṃ saṅgaṇhāti upalāpeti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho…pe… lokasmiṃ.

ရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန်ထို့ပြင် ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ယုတ်မာသော ရဟန်းသည် သံဃာတော်၏ ဂရုဘဏ်ပစ္စည်း ဂရုပရိက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်သော၊ ဤသည်တို့တည်း - အရံမြေ၊ အရံအဆောက်အအုံ၊ ကျောင်း၊ ကျောင်းမြေ၊ ညောင်စောင်း (ခုတင်)၊ အင်းပျဉ် (ထိုင်ခုံ)၊ အခင်း၊ ခေါင်းအုံး၊ ကြေးအိုးကြီး၊ ကြေးဖလား၊ ကြေးရေသောက်အိုး၊ ကြေးဒယ်အိုး၊ ပဲကွတ်၊ ပုဆိန်၊ ဓားမ၊ ပေါက်တူး၊ ဆောက်၊ နွယ်၊ ဝါး၊ ဗြတ်မြက်၊ သက္ကယ်မြက်၊ မြက်၊ မြေညွှတ်၊ သစ်သားထည်ပစ္စည်း၊ မြေထည်ပစ္စည်း၊ ထိုပစ္စည်းတို့ဖြင့် လူဝတ်ကြောင်တို့ကို ချီးမြှောက်တတ်၏၊ ဖြားယောင်းသွေးဆောင်တတ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသူသည် လောက၌ စတုတ္ထမြောက် ခိုးသူကြီးပေတည်း။

‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya ayaṃ aggo mahācoro, yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (pārā. 195).

ရဟန်းတို့၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ၊ လူသားတို့နှင့်တကွသော လောက၌ ထင်ရှားမရှိသော၊ မဟုတ်မမှန်သော (မိမိသန္တာန်၌မရှိသော) လူတို့၏ ကုသိုလ်ကမ္မပထ တရားဆယ်ပါးထက် လွန်မြတ်သော ဈာန်မဂ်ဖိုလ် (ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ) တရားကို ပြောဆို ဝန်ခံသော ရဟန်းသည် အဦးဆုံး အကြီးမြတ်ဆုံးသော ခိုးသူကြီး ဖြစ်၏။

Tattha lokiyacorā lokiyameva dhanadhaññādiṃ thenenti. Sāsane vuttacoresu paṭhamo tathārūpameva cīvarādipaccayamattaṃ, dutiyo pariyattidhammaṃ, tatiyo parassa brahmacariyaṃ, catuttho saṅghikagarubhaṇḍaṃ, pañcamo jhānasamādhisamāpattimaggaphalappabhedaṃ lokiyalokuttaraguṇadhanaṃ, lokiyañca cīvarādipaccayajātaṃ. Yathāha – ‘‘theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti. Tattha yvāyaṃ pañcamo mahācoro, taṃ sandhāyāha bhagavā ‘‘coro sabrahmake loke’’ti. So hi ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya ayaṃ aggo mahācoro, yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (pārā. 195) evaṃ lokiyalokuttaradhanathenanato aggo mahācoroti vutto, tasmā taṃ idhāpi ‘‘sabrahmake loke’’ti iminā ukkaṭṭhaparicchedena pakāsesi.

ထိုခိုးသူတို့တွင် လောကီသူခိုးတို့သည် လောကီဖြစ်သော ဥစ္စာစပါး အစရှိသည်တို့ကိုသာ ခိုးယူကြကုန်၏။ သာသနာတော်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ခိုးသူတို့တွင် ပထမခိုးသူသည် ထိုသို့သဘောရှိသော သင်္ကန်း အစရှိသော ပစ္စည်းမျှကိုသာ ခိုးယူသော ခိုးသူဖြစ်၏။ ဒုတိယခိုးသူသည် ပရိယတ္တိတရားတော်ကို ခိုးယူသော ခိုးသူဖြစ်၏။ တတိယခိုးသူသည် သူတစ်ပါး၏ မြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို ခိုးယူသော ခိုးသူဖြစ်၏။ စတုတ္ထခိုးသူသည် သံဃိကဖြစ်သော ဂရုဘဏ်ပစ္စည်းကို ခိုးယူသော ခိုးသူဖြစ်၏။ ပဉ္စမခိုးသူသည်ကား ဈာန်၊ သမာဓိ၊ သမာပတ်၊ မဂ်၊ ဖိုလ် အပြားရှိသော လောကီလောကုတ္တရာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော ဥစ္စာကိုလည်းကောင်း၊ လောကီဖြစ်သော သင်္ကန်း အစရှိသော ပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း ခိုးယူသော ခိုးသူဖြစ်၏။ ယင်းသို့ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ ဆွမ်းကို ခိုးယူသောအားဖြင့် သုံးဆောင်အပ်သည်မည်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုခိုးသူငါးဦးတို့တွင် ထိုငါးဦးမြောက်သော ခိုးသူကြီးကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော လောက၌ ခိုးသူကြီး' ဟု ဟောတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား 'ရဟန်းတို့၊ နတ်နှင့်တကွသော…ပ… နတ်လူတို့နှင့်တကွသော ဤလောက၌ ဤရဟန်းသည် အဦးဆုံးသော ခိုးသူကြီးဖြစ်၏၊ အကြင်သူသည် ထင်ရှားမရှိသော၊ မဟုတ်မမှန်သော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတရားကို ပြောဆို၏' ဟု ဟောတော်မူသည်နှင့်အညီ လောကီလောကုတ္တရာ တရားဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းကြောင့် အကြီးမြတ်ဆုံးသော ခိုးသူကြီးဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုခိုးသူကြီးကို ဤဝသလသုတ်၌လည်း 'သဗြဟ္မကေ လောကေ' ဟူ၍ ဤအထူးသဖြင့် မြတ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပြတော်မူပေ၏။

Eso kho vasalādhamoti. Ettha khoti avadhāraṇattho, tena eso eva vasalādhamo. Vasalānaṃ hīno sabbapacchimakoti avadhāreti. Kasmā? Visiṭṭhavatthumhi theyyadhammavassanato, yāva taṃ paṭiññaṃ na vissajjeti, tāva avigatavasalakaraṇadhammato cāti.

'ဧသော ခေါ ဝသလာဓမော' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ 'ခေါ' သဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (အနက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်ရှိ၏။ ထိုကြောင့် 'ဤသူသည်သာလျှင် သူယုတ်မာအစစ်ဖြစ်၏၊ သူယုတ်မာအပေါင်းတို့တွင် အလွန်ယုတ်ညံ့သော အဆုံးစွန်သော သူယုတ်မာဖြစ်၏' ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ထူးမြတ်သော ဝတ္ထုတရားတို့၌ ခိုးယူလိုသောသဘောဖြင့် ယုတ်မာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'ငါသည် ဈာန်မဂ်ဖိုလ်ရ၏' ဟူသော ဝန်ခံချက်ကို မစွန့်လွှတ်သမျှ ကာလပတ်လုံး သူယုတ်မာ၏ အမူအရာ မကင်းသေးသည်ဖြစ်၍ သူယုတ်မာသက်သက်သာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Ete [Pg.166] kho vasalāti. Idāni ye te paṭhamagāthāya āsayavipattivasena kodhanādayo pañca, pāpamakkhiṃ vā dvidhā katvā cha, dutiyagāthāya payogavipattivasena pāṇahiṃsako eko, tatiyāya payogavipattivaseneva gāmanigamaniggāhako eko, catutthāya theyyāvahāravasena eko, pañcamāya iṇavañcanavasena eko, chaṭṭhāya pasayhāvahāravasena panthadūsako eko, sattamāya kūṭasakkhivasena eko, aṭṭhamāya mittadubbhivasena eko, navamāya akataññuvasena eko, dasamāya katanāsanavihesanavasena eko, ekādasamāya hadayavañcanavasena eko, dvādasamāya paṭicchannakammantavasena dve, terasamāya akataññuvasena eko, cuddasamāya vañcanavasena eko, pannarasamāya vihesanavasena eko, soḷasamāya vañcanavasena eko, sattarasamāya attukkaṃsanaparavambhanavasena dve, aṭṭhārasamāya payogāsayavipattivasena rosakādayo satta, ekūnavīsatimāya paribhāsanavasena dve, vīsatimāya aggamahācoravasena ekoti evaṃ tettiṃsa catuttiṃsa vā vasalā vuttā. Te niddisanto āha ‘‘ete kho vasalā vuttā, mayā ye te pakāsitā’’ti. Tassattho – ye te mayā pubbe ‘‘jānāsi pana tvaṃ, brāhmaṇa, vasala’’nti evaṃ saṅkhepato vasalā vuttā, te vitthārato ete kho pakāsitāti. Atha vā ye te mayā puggalavasena vuttā, te dhammavasenāpi ete kho pakāsitā. Atha vā ete kho vasalā vuttā ariyehi kammavasena, na jātivasena, mayā ye te pakāsitā ‘‘kodhano upanāhī’’tiādinā nayena.

'ဧတေ ခေါ ဝသလာ' ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ - ယခုအခါ၌ ထိုသူယုတ်မာတို့ကို ပထမဂါထာ၌ စိတ်နှလုံး ယွင်းယိုပျက်စီးခြင်း (အာသယဝိပတ္တိ) အစွမ်းဖြင့် အမျက်ထွက်တတ်သူ အစရှိသော ငါးယောက်သော သူယုတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ပါပ' နှင့် 'မက္ခိ' ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို နှစ်ခုကွဲပြားစေ၍ ခြောက်ယောက်သော သူယုတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယဂါထာ၌ လုံ့လဝီရိယ ပျက်စီးခြင်း (ပယောဂဝိပတ္တိ) အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော သူယုတ်တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ တတိယဂါထာ၌ လုံ့လဝီရိယ ပျက်စီးခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ရွာ၊ နိဂုံးတို့ကို လုယက်ဖျက်ဆီးတတ်သော သူယုတ်တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ စတုတ္ထဂါထာ၌ ခိုးယူခြင်း (ထေယျာဝဟာရ) အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ပဉ္စမဂါထာ၌ သူတစ်ပါး၏ ကြွေးမြီကို လှည့်စားခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆဋ္ဌဂါထာ၌ အနိုင်အထက် လုယက်တိုက်ခိုက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် လမ်းခရီးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သတ္တမဂါထာ၌ မဟုတ်မမှန် သက်သေခံခြင်း (ကူဋသက္ခိ) အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌမဂါထာ၌ မိတ်ဆွေကို ပြစ်မှားဖျက်ဆီးခြင်း (မိတ္တဒုဗ္ဘိ) အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ နဝမဂါထာ၌ သူတစ်ပါး၏ ကျေးဇူးကို မသိတတ်ခြင်း (အကတညု) အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒသမဂါထာ၌ ပြုအပ်ပြီးသော ကျေးဇူးဝတ်ကို ဖျက်ဆီးညှဉ်းဆဲခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဧကဒသမဂါထာ၌ စိတ်နှလုံးကို လှည့်စားတတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒွါဒသမဂါထာ၌ မကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်၍ ပြုလုပ်ခြင်း (ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တ) အစွမ်းဖြင့် နှစ်ယောက်သော သူယုတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ တေရသမဂါထာ၌ ကျေးဇူးမသိတတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ စုဒ္ဒသမဂါထာ၌ (အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို) လှည့်စားခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ပန္နရသမဂါထာ၌ ညှဉ်းဆဲခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သောဠသမဂါထာ၌ လှည့်စားခြင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သတ္တရသမဂါထာ၌ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်ပင့်ခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှစ်ယောက်သော သူယုတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌာရသမဂါထာ၌ လုံ့လဝီရိယနှင့် စိတ်နှလုံး ပျက်စီးခြင်း အစွမ်းဖြင့် အမျက်ထွက်တတ်သူ အစရှိသော ခုနစ်ယောက်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဧကူနဝီသတိမဂါထာ၌ ဆဲရေးခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှစ်ယောက်သော သူယုတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဝီသတိမဂါထာ၌ အကြီးမြတ်ဆုံးသော ခိုးသူကြီး အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သုံးကျိပ်သုံးယောက် သို့မဟုတ် သုံးကျိပ်လေးယောက်သော သူယုတ်မာတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုသူယုတ်မာတို့ကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'ဧတေ ခေါ ဝသလာ ဝုတ္တာ၊ မယာ ယေ တေ ပကာသိတာ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - ငါဘုရားသည် ရှေးဦးစွာသော စကား၌ 'အို ပုဏ္ဏား၊ သင်သည် သူယုတ်မာကို သိသလော' ဟု ဤသို့ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သူယုတ်မာတို့ကို ယခုအခါ အကျယ်အားဖြင့် ထိုသူယုတ်မာတို့ကိုသာလျှင် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ - ငါဘုရားသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သူယုတ်မာတို့ကို တရား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုသူယုတ်မာတို့ကိုသာလျှင် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် - မြတ်သော အရိယာတရားကို ကျင့်သုံးခြင်း မရှိသော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် သူယုတ်မာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့်ကား ငါဘုရားသည် သူယုတ်မာဟူ၍ ထင်ရှားစွာ ပြတော်မမူအပ်ပေ၊ 'ကောဓနော ဥပနာဟီ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသော နည်းလမ်းအားဖြင့်သာ ပြတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

136. Evaṃ bhagavā vasalaṃ dassetvā idāni yasmā brāhmaṇo sakāya diṭṭhiyā atīva abhiniviṭṭho hoti, tasmā taṃ diṭṭhiṃ paṭisedhento āha ‘‘na jaccā vasalo hotī’’ti. Tassattho – paramatthato hi na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo, apica kho kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo, aparisuddhakammavassanato vasalo hoti, parisuddhena kammunā aparisuddhavāhanato brāhmaṇo hoti. Yasmā vā tumhe hīnaṃ vasalaṃ ukkaṭṭhaṃ [Pg.167] brāhmaṇaṃ maññittha, tasmā hīnena kammunā vasalo hoti, ukkaṭṭhena kammunā brāhmaṇo hotīti evampi atthaṃ ñāpento evamāha.

၁၃၆. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သူယုတ်မာ၏လက္ခဏာကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇပုဏ္ဏားသည် မိမိ၏ မှားသောအယူဝါဒ၌ အလွန်ပင် စွဲလမ်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမှားသောအယူကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်တော်မူလိုသဖြင့် 'န ဇစ္စာ ဝသလော ဟောတိ' စသော ဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - စင်စစ် ပရမတ္ထအားဖြင့် အမျိုးဇာတ်ကြောင့် သူယုတ်မာမဖြစ်နိုင်၊ အမျိုးဇာတ်ကြောင့် ပုဏ္ဏားမြတ်လည်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မစင်ကြယ်သော အကုသိုလ်ကံကြောင့်သာ သူယုတ်မာဖြစ်ရ၏၊ စင်ကြယ်သော ကုသိုလ်ကံကြောင့်သာ ပုဏ္ဏားမြတ်ဖြစ်ရ၏။ မစင်ကြယ်သော အကုသိုလ်ကံသည် ယုတ်ညံ့ခြင်းသို့ ဆောင်အပ်သောကြောင့် သူယုတ်မာဖြစ်ရ၏။ စင်ကြယ်သော ကုသိုလ်ကံသည် မစင်ကြယ်မှုကို ဖယ်ရှားသုတ်သင်အပ်သောကြောင့် ပုဏ္ဏားမြတ်ဖြစ်ရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် သင်ပုဏ္ဏားတို့သည် ယုတ်ညံ့သောအမျိုးရှိရုံမျှဖြင့် သူယုတ်မာဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြင့်မြတ်သောအမျိုးရှိရုံမျှဖြင့် ပုဏ္ဏားမြတ်ဟူ၍လည်းကောင်း မှတ်ထင်ယူဆကြသဖြင့် ယုတ်မာသောကံကြောင့်သာ သူယုတ်မာဖြစ်ရ၏၊ မြင့်မြတ်သောကံကြောင့်သာ ပုဏ္ဏားမြတ်ဖြစ်ရ၏ဟူ၍ ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူပေ၏။

137-139. Idāni tamevatthaṃ nidassanena sādhetuṃ ‘‘tadamināpi jānāthā’’tiādikā tisso gāthāyo āha. Tāsu dve catuppādā, ekā chappādā, tāsaṃ attho – yaṃ mayā vuttaṃ ‘‘na jaccā vasalo hotī’’tiādi, tadamināpi jānātha, yathā medaṃ nidassanaṃ, taṃ imināpi pakārena jānātha, yena me pakārena yena sāmaññena idaṃ nidassananti vuttaṃ hoti. Katamaṃ nidassananti ce? Caṇḍālaputto sopāko…pe… brahmalokūpapattiyāti.

၁၃၇-၁၃၉. ယခုအခါ၌ ထိုအနက်ကိုသာလျှင် သက်သေသာဓက ပြသဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “တဒိမိနာပိ ဇာနာထ” အစရှိသော ဂါထာသုံးပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာတို့တွင် နှစ်ဂါထာသည် လေးပါဒစီ ရှိ၍၊ ကျန်တစ်ဂါထာသည် ခြောက်ပါဒ ရှိ၏။ ထိုဂါထာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော “အမျိုးဇာတ်ကြောင့် ယုတ်ညံ့သူ မဖြစ်” အစရှိသော စကားကို ဤသက်သေသာဓကအားဖြင့်လည်း သိကြကုန်လော။ ဤနည်းလမ်း ဤပုံစံအားဖြင့်လည်း ဤသည်ကား သက်သေသာဓကဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သက်သေသာဓကဟူသည် အဘယ်နည်းဟု မေးအံ့။ “စဏ္ဍာလပုတ္တော သောပါကော (လ) ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ” ဟူသော စကားသည် သက်သေတည်း။

Caṇḍālassa putto caṇḍālaputto. Attano khādanatthāya mate sunakhe labhitvā pacatīti sopāko. Mātaṅgoti evaṃnāmo vissutoti evaṃ hīnāya jātiyā ca jīvikāya ca nāmena ca pākaṭo.

ဒွန်းစဏ္ဍား၏ သားဖြစ်သောကြောင့် “စဏ္ဍာလပုတ္တ” မည်၏။ မိမိစားသုံးရန်အတွက် သေသောခွေးကို ရရှိသောအခါ ချက်ပြုတ်စားသောက်တတ်သောကြောင့် “သောပါက” မည်၏။ ထိုသူသည် “မာတင်္ဂ” ဟူသောအမည်ဖြင့် ကျော်စော၏။ ဤသို့လျှင် ယုတ်ညံ့သောအမျိုးဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့သောအသက်မွေးမှုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမည်နာမအားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားသူဖြစ်၏။

Soti purimapadena sambandhitvā so mātaṅgo yasaṃ paramaṃ patto, abbhutaṃ uttamaṃ ativisiṭṭhaṃ yasaṃ kittiṃ pasaṃsaṃ patto. Yaṃ sudullabhanti yaṃ uḷārakulūpapannenāpi dullabhaṃ, hīnakulūpapannena sudullabhaṃ. Evaṃ yasappattassa ca āgacchuṃ tassupaṭṭhānaṃ, khattiyā brāhmaṇā bahū, tassa mātaṅgassa pāricariyatthaṃ khattiyā ca brāhmaṇā ca aññe ca bahū vessasuddādayo jambudīpamanussā yebhuyyena upaṭṭhānaṃ āgamiṃsūti attho.

“သော” ဟူသော ပုဒ်ကို ရှေးပုဒ်နှင့်စပ်၍ ထိုမာတင်္ဂသည် လွန်ကဲမြင့်မြတ်သော အခြံအရံ ကျော်စောခြင်းသို့ ရောက်၏။ မဖြစ်စဖူး ထူးခြားမြင့်မြတ်လှသော ကျော်စောခြင်း၊ ဂုဏ်သတင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏။ “ယံ သုဒုလ္လဘံ” ဟူသည် မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားသူပင် ရရှိရန် ခဲယဉ်းလှသော ကျော်စောခြင်း အခြံအရံကို ယုတ်ညံ့သောအမျိုး၌ မွေးဖွားသူဖြစ်လျက် ရရှိခဲ့သဖြင့် အလွန်ရခဲလှသောအရာကို ရရှိခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ အခြံအရံ ဂုဏ်သတင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ထိုမာတင်္ဂအား ခြေရင်း၌ လုပ်ကျွေးပြုစုရန် မင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားများစွာသော ကုန်သည်၊ ဆင်းရဲသား အစရှိသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသားတို့သည် များသောအားဖြင့် ခစားလုပ်ကျွေးရန် ရောက်လာကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Evaṃ upaṭṭhānasampanno so mātaṅgo vigatakilesarajattā virajaṃ, mahantehi buddhādīhi paṭipannattā mahāpathaṃ, brahmalokasaṅkhātaṃ devalokaṃ yāpetuṃ samatthattā devalokayānasaññitaṃ aṭṭhasamāpattiyānaṃ abhiruyha, tāya paṭipattiyā kāmarāgaṃ virājetvā, kāyassa bhedā brahmalokūpago ahu, sā tathā hīnāpi na naṃ jāti nivāresi brahmalokūpapattiyā, brahmalokūpapattitoti vuttaṃ hoti.

ဤသို့ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ထိုမာတင်္ဂသည် ကိလေသာမြူ ကင်းစင်ပြီးဖြစ်၍ “မြူကင်းသော”၊ ဘုရားအစရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ လျှောက်လှမ်းအပ်သောကြောင့် “လမ်းမကြီး” ဟု ဆိုအပ်သော၊ ဗြဟ္မပြည်ဟု ဆိုအပ်သော ဘုံဘဝသို့ ပို့ဆောင်ပေးနိုင်စွမ်းသောကြောင့် “ဗြဟ္မပြည်သို့ သွားရာယာဉ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တည်းဟူသော ယာဉ်ကို စီးနင်းလျက် ထိုအကျင့်သမာပတ်ဖြင့် ကာမရာဂကို ကင်းပြတ်စေကာ ခန္ဓာပျက်ကြွေ သေလွန်သောအခါ ဗြဟ္မပြည်သို့ ရောက်ရှိသူ ဖြစ်လေ၏။ ထိုသူ၏ အမျိုးဇာတ်သည် ထိုမျှလောက် ယုတ်ညံ့သော်လည်း ဗြဟ္မပြည်၌ ဖြစ်ရခြင်းကို မတားမြစ်နိုင်ပေ။ “ဗြဟ္မဘုံသို့ လားခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Ayaṃ panattho evaṃ veditabbo – atīte kira mahāpuriso tena tenupāyena sattahitaṃ karonto sopākajīvike caṇḍālakule uppajji. So nāmena mātaṅgo, rūpena duddasiko hutvā bahinagare cammakuṭikāya vasati, antonagare bhikkhaṃ caritvā jīvikaṃ kappeti. Athekadivasaṃ [Pg.168] tasmiṃ nagare surānakkhatte ghosite dhuttā yathāsakena parivārena kīḷanti. Aññatarāpi brāhmaṇamahāsāladhītā pannarasasoḷasavassuddesikā devakaññā viya rūpena dassanīyā pāsādikā ‘‘attano kulavaṃsānurūpaṃ kīḷissāmī’’ti pahūtaṃ khajjabhojjādikīḷanasambhāraṃ sakaṭesu āropetvā sabbasetavaḷavayuttaṃ yānamāruyha mahāparivārena uyyānabhūmiṃ gacchati diṭṭhamaṅgalikāti nāmena. Sā kira ‘‘dussaṇṭhitaṃ rūpaṃ avamaṅgala’’nti daṭṭhuṃ na icchati, tenassā diṭṭhamaṅgalikātveva saṅkhā udapādi.

ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - လွန်လေပြီးသော အတိတ်ကာလက ဘုရားအလောင်းတော်သည် နည်းမျိုးစုံဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်တော်မူစဉ် ခွေးသားချက်စား၍ အသက်မွေးသော ဒွန်းစဏ္ဍားအမျိုး၌ လူဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုဘုရားအလောင်းသည် အမည်အားဖြင့် “မာတင်္ဂ” မည်၍၊ ရုပ်အဆင်းအားဖြင့် ရုပ်ဆိုးဆိုး ဖြစ်သောကြောင့် မြို့ပြင်ဘက်ရှိ သားရေမိုးတဲအိမ်ငယ်တစ်ခု၌ နေထိုင်ကာ မြို့တွင်း၌ ဆွမ်းခံလည်၍ အသက်မွေးရရှာ၏။ ထိုအခါ တစ်နေ့တွင် ထိုဗာရာဏသီမြို့၌ နက္ခတ်ပွဲသဘင် ကျင်းပရန် ကြွေးကြော်သဖြင့် သောက်စားမူးယစ်သူတို့သည် မိမိတို့ အခြံအရံများနှင့်အတူ ပျော်ပါးကစားကြကုန်၏။ တစ်ခုသော ပုဏ္ဏားသူဌေးကြီး၏ သမီးသည်လည်း အသက် တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ခန့် ရှိ၍ နတ်သမီးကဲ့သို့ လှပကြည်ညိုဖွယ် ကောင်းလှသဖြင့် “မိမိတို့ အမျိုးအနွယ်၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ပျော်ပါးကစားအံ့” ဟု များစွာသော ခဲဖွယ်စားဖွယ်နှင့် ကစားစရာ ပစ္စည်းများကို လှည်းများပေါ်သို့ တင်စေကာ၊ တစ်ကိုယ်လုံး ဖြူဖွေးသော နွားမများ ကလျက်ရှိသော ယာဉ်ရထားကို စီးလျက် အခြံအရံ အပေါင်းနှင့်အတူ ဥယျာဉ်မြေသို့ သွားလေ၏။ သူမ၏ အမည်မှာ “ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ” ဟု ခေါ်၏။ သူမသည် ရုပ်ဆိုးပန်းဆိုးဖြစ်သော အရာများကို အမင်္ဂလာဟု သတ်မှတ်ကာ လုံးဝ မကြည့်လိုသဖြင့် သူမအား “ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ” ဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tadā so mātaṅgo kālasseva vuṭṭhāya paṭapilotikaṃ nivāsetvā, kaṃsatāḷaṃ hatthe bandhitvā, bhājanahattho nagaraṃ pavisati, manusse disvā dūrato eva kaṃsatāḷaṃ ākoṭento. Atha diṭṭhamaṅgalikā ‘‘ussaratha, ussarathā’’ti purato purato hīnajanaṃ apanentehi purisehi nīyamānā nagaradvāramajjhe mātaṅgaṃ disvā ‘‘ko eso’’ti āha. Ahaṃ mātaṅgacaṇḍāloti. Sā ‘‘īdisaṃ disvā gatānaṃ kuto vuḍḍhī’’ti yānaṃ nivattāpesi. Manussā ‘‘yaṃ mayaṃ uyyānaṃ gantvā khajjabhojjādiṃ labheyyāma, tassa no mātaṅgena antarāyo kato’’ti kupitā ‘‘gaṇhatha caṇḍāla’’nti leḍḍūhi paharitvā ‘‘mato’’ti pāde gahetvā ekamante chaḍḍetvā kacavarena paṭicchādetvā agamaṃsu. So satiṃ paṭilabhitvā uṭṭhāya manusse pucchi – ‘‘kiṃ, ayyā, dvāraṃ nāma sabbasādhāraṇaṃ, udāhu brāhmaṇānaṃyeva kata’’nti? Manussā āhaṃsu – ‘‘sabbesaṃ sādhāraṇa’’nti. ‘‘Evaṃ sabbasādhāraṇadvārena pavisitvā bhikkhāhārena yāpentaṃ maṃ diṭṭhamaṅgalikāya manussā imaṃ anayabyasanaṃ pāpesu’’nti rathikāya rathikaṃ āhiṇḍanto manussānaṃ ārocetvā brāhmaṇassa gharadvāre nipajji – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmī’’ti.

ထိုနက္ခတ်ပွဲသဘင်နေ့တွင် ထိုမာတင်္ဂသည် စောစောထကာ အဝတ်စုတ်ကို ဝတ်ဆင်၍၊ လက်တွင် ကြေးကွင်းလက်ချပ်ကို ချည်နှောင်လျက် ဆွမ်းခံခွက်ကို ကိုင်ဆောင်ကာ မြို့တွင်းသို့ ဝင်လေ၏။ လမ်း၌ လူတို့ကို တွေ့လျှင် အဝေးမှပင် ကြေးကွင်းကို တီးခတ်လျက် ရှောင်ရှားရန် အသိပေး၍ ဝင်၏။ ထိုအခါ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ ရှေ့တော်ပြေးအခြံအရံများက “ဖယ်ကြ၊ ဖယ်ကြ” ဟု အော်ဟစ်ကာ လမ်းရှိ လူယုတ်များကို ဖယ်ရှားပေးသဖြင့် သွားနေရာတွင် မြို့တံခါးဝအလယ်၌ မာတင်္ဂကို တွေ့သဖြင့် “ဤသူသည် ဘယ်သူနည်း” ဟု မေးလေ၏။ “ငါသည် ဒွန်းစဏ္ဍား မာတင်္ဂ ဖြစ်၏” ဟု ပြောသောအခါ သူမက “ဤကဲ့သို့သော သူယုတ်ကို မြင်ပြီးမှ ခရီးဆက်ရလျှင် ငါတို့အား အဘယ်မှာ ကောင်းကျိုးမင်္ဂလာ ရှိတော့အံ့နည်း” ဟု ဆိုကာ ယာဉ်ရထားကို ချက်ချင်း ပြန်လှည့်စေ၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ အခြံအရံတို့သည်လည်း “ငါတို့ ဥယျာဉ်သို့ သွားပါက ကောင်းမွန်သော ခဲဖွယ်စားဖွယ်များကို စားသောက်ရပေမည်၊ ယခုမူ မာတင်္ဂကြောင့် ငါတို့ အစီအစဉ် ပျက်စီးသွားရပြီ” ဟု အမျက်ထွက်ကာ “ဤဒွန်းစဏ္ဍားကို ဖမ်းကြ” ဟု ဆိုကာ မြေခဲ၊ အုတ်ခဲတို့ဖြင့် ဝိုင်းဝန်းရိုက်နှက်ကြသဖြင့် သေပြီဟု ထင်မှတ်ကာ ခြေထောက်မှ ဆွဲယူ၍ လမ်းဘေးတစ်နေရာ၌ စွန့်ပစ်ကာ အမှိုက်သရိုက်များဖြင့် ဖုံးအုပ်၍ ထွက်ခွာသွားကြ၏။ ထိုမာတင်္ဂသည် သတိပြန်လည်လာ၍ ထထိုင်ကာ လူတို့ကို “အို အရှင်တို့၊ မြို့တံခါးဟူသည် အများပြည်သူ အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံရာလော၊ သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားတို့သာ ဝင်ထွက်ရန် ပြုလုပ်ထားခြင်းလော” ဟု မေးမြန်း၏။ လူတို့က “အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော အများသုံးတံခါး ဖြစ်ပါသည်” ဟု ပြောကြသောအခါ “ဤသို့ အများသုံးတံခါးဖြင့် ဝင်ရောက်ကာ ဆွမ်းခံအစာဖြင့် အသက်မွေးသော ငါ့ကို ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ လူစုသည် ဤမျှလောက်ကြီးမားသော မတရားညှဉ်းဆဲမှုကို ပြုကြလေပြီ” ဟု လမ်းတကာ လှည့်လည်ကာ လူတို့အား ပြောကြားပြီးနောက်၊ ထိုပုဏ္ဏား၏ အိမ်တံခါးဝသို့ သွား၍ “ငါသည် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကို မရသရွေ့ ဤနေရာမှ လုံးဝ မထတော့ပြီ” ဟု ဆိုကာ အိပ်လျက် ဆန္ဒပြလေတော့၏။

Brāhmaṇo ‘‘gharadvāre mātaṅgo nipanno’’ti sutvā ‘‘tassa kākaṇikaṃ detha, telena aṅgaṃ makkhetvā gacchatū’’ti āha. So taṃ na icchati, ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmi’’cceva āha. Tato brāhmaṇo ‘‘dve kākaṇikāyo detha, kākaṇikāya pūvaṃ khādatu, kākaṇikāya [Pg.169] telena aṅgaṃ makkhetvā gacchatū’’ti āha. So taṃ na icchati, tatheva vadati. Brāhmaṇo sutvā ‘‘māsakaṃ detha, pādaṃ, upaḍḍhakahāpaṇaṃ, kahāpaṇaṃ dve tīṇī’’ti yāva sataṃ āṇāpesi. So na icchati, tatheva vadati. Evaṃ yācantānaṃyeva sūriyo atthaṅgato. Atha brāhmaṇī pāsādā oruyha sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā taṃ upasaṅkamitvā yāci – ‘‘tāta mātaṅga, diṭṭhamaṅgalikāya aparādhaṃ khama, sahassaṃ gaṇhāhi, dve tīṇī’’ti yāva ‘‘satasahassaṃ gaṇhāhī’’ti āha. So tuṇhībhūto nipajjiyeva.

ပုဏ္ဏားကြီးသည် မိမိအိမ်တံခါးဝ၌ မာတင်္ဂ အိပ်လျက်ဆန္ဒပြနေကြောင်း ကြားသိရလျှင် “ထိုသူအား ကာကဏိက (အသပြာငယ်) တစ်ပြား ပေးလိုက်ကြ၊ ဆီလိမ်း၍ သွားခိုင်းလိုက်ကြ” ဟု အမိန့်ပေး၏။ မာတင်္ဂသည် ထိုငွေကို လက်မခံဘဲ “ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကို မရသရွေ့ ငါ လုံးဝ မထပါ” ဟုသာ ဆိုမြဲဆို၏။ ထိုအခါ ပုဏ္ဏားကြီးက “ဒါဆိုရင် အသပြာငယ် နှစ်ပြား ပေးလိုက်ကြ၊ တစ်ပြားဖြင့် မုန့်ဝယ်စားစေပြီး၊ ကျန်တစ်ပြားဖြင့် ဆီလိမ်းကာ သွားခိုင်းလိုက်ကြ” ဟု ဆိုပြန်၏။ မာတင်္ဂသည် ထိုငွေကိုလည်း အလိုမရှိဘဲ ရှေးအတိုင်းသာ ဆို၏။ ပုဏ္ဏားကြီးသည် ထိုအကြောင်းကို ကြားသောအခါ တစ်ပဲ၊ တစ်မတ်၊ အသပြာဝက်၊ တစ်သပြာ၊ နှစ်သပြာ၊ သုံးသပြာမှသည် အသပြာတစ်ရာအထိ တိုးမြှင့်ပေးရန် ခိုင်းစေသော်လည်း မာတင်္ဂသည် လက်မခံဘဲ ငြင်းဆန်မြဲ ငြင်းဆန်၏။ ဤသို့ အပြန်ပြန်အလှန်လှန် တောင်းပန်နေကြစဉ်ပင် နေဝင်သွားလေတော့၏။ ထိုအခါ ပုဏ္ဏေးမကြီးသည် ပြာသာဒ်ပေါ်မှ ဆင်းလာကာ တင်းတိမ်များ ကာရံစေပြီးလျှင် မာတင်္ဂထံ ချဉ်းကပ်၍ “အမောင် မာတင်္ဂ၊ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ ပြစ်မှားမိသောအပြစ်ကို သည်းခံခွင့်လွှတ်ပါ၊ အသပြာတစ်ထောင် ယူပါ၊ နှစ်ထောင်၊ သုံးထောင်မှသည် အသပြာတစ်သိန်းအထိ ယူပါ” ဟု တောင်းပန်သော်လည်း မာတင်္ဂသည် စကားတစ်ခွန်းမျှ မဆိုဘဲ ငြိမ်သက်စွာ အိပ်မြဲအတိုင်းသာ အိပ်နေလေ၏။

Evaṃ catūhapañcāhe vītivatte bahumpi paṇṇākāraṃ datvā diṭṭhamaṅgalikaṃ alabhantā khattiyakumārādayo mātaṅgassa upakaṇṇake ārocāpesuṃ – ‘‘purisā nāma anekānipi saṃvaccharāni vīriyaṃ katvā icchitatthaṃ pāpuṇanti, mā kho tvaṃ nibbijji, addhā dvīhatīhaccayena diṭṭhamaṅgalikaṃ lacchasī’’ti. So tuṇhībhūto nipajjiyeva. Atha sattame divase samantā paṭivissakā uṭṭhahitvā ‘‘tumhe mātaṅgaṃ vā uṭṭhāpetha, dārikaṃ vā detha, mā amhe sabbe nāsayitthā’’ti āhaṃsu. Tesaṃ kira ayaṃ diṭṭhi ‘‘yassa gharadvāre evaṃ nipanno caṇḍālo marati, tassa gharena saha samantā sattasattagharavāsino caṇḍālā hontī’’ti. Tato diṭṭhamaṅgalikaṃ nīlapaṭapilotikaṃ nivāsāpetvā uḷuṅkakaḷopikādīni datvā paridevamānaṃ tassa santikaṃ netvā ‘‘gaṇha dārikaṃ, uṭṭhāya gacchāhī’’ti adaṃsu. Sā passe ṭhatvā ‘‘uṭṭhāhī’’ti āha, so ‘‘hatthena maṃ gahetvā uṭṭhāpehī’’ti āha. Sā naṃ uṭṭhāpesi. So nisīditvā āha – ‘‘mayaṃ antonagare vasituṃ na labhāma, ehi maṃ bahinagare cammakuṭiṃ nehī’’ti. Sā naṃ hatthe gahetvā tattha nesi. ‘‘Piṭṭhiyaṃ āropetvā’’ti jātakabhāṇakā. Netvā cassa sarīraṃ telena makkhetvā, uṇhodakena nhāpetvā, yāguṃ pacitvā adāsi. So ‘‘brāhmaṇakaññā ayaṃ mā vinassī’’ti jātisambhedaṃ akatvāva aḍḍhamāsamattaṃ balaṃ gahetvā ‘‘ahaṃ vanaṃ gacchāmi, ‘aticirāyatī’ti mā tvaṃ ukkaṇṭhī’’ti vatvā gharamānusakāni ca ‘‘imaṃ mā pamajjitthā’’ti āṇāpetvā gharā nikkhamma tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā, kasiṇaparikammaṃ katvā, katipāheneva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvā ‘‘idānāhaṃ diṭṭhamaṅgalikāya [Pg.170] manāpo bhavissāmī’’ti ākāsenāgantvā nagaradvāre orohitvā diṭṭhamaṅgalikāya santikaṃ pesesi.

ဤသို့ဖြင့် လေးငါးရက် လွန်မြောက်သောအခါ များစွာသော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာတို့ကို ပေးကြသော်လည်း ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ သတို့သမီးကို မရနိုင်ကြသဖြင့် မင်းသားအစရှိသော သူတို့သည် မာတင်္ဂ၏ နားအနီးသို့ ကပ်၍ 'ယောက်ျားဟူသည်မှာ များစွာသော နှစ်တို့ပတ်လုံး လုံ့လပြုပြီးမှ လိုလားအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ရှိကြစမြဲ ဖြစ်သည်။ သင်သည် အားမလျော့ပါနှင့်၊ နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ သတို့သမီးကို မုချ ရရှိပေလိမ့်မည်' ဟု ပြောကြားကြကုန်၏။ ထိုမာတင်္ဂသည် ဆိတ်ဆိတ်နေ၍သာ လဲလျောင်းအိပ်စက်နေ၏။ ထို့နောက် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အိမ်နီးနားချင်းတို့သည် စုရုံးထကြွလာကြပြီး 'သင်တို့သည် မာတင်္ဂကို ထစေကုန်လော၊ သို့မဟုတ် သတို့သမီးကို ပေးလိုက်ကြကုန်လော၊ ငါတို့အားလုံးကို မဖျက်ဆီးပါနှင့်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ယင်းအိမ်နီးချင်းတို့၏ အယူဝါဒကား 'အကြင်သူ၏ အိမ်တံခါးဝ၌ ဤသို့ စဏ္ဍာလ အမျိုးသားသည် လဲလျောင်းအိပ်စက်လျက် သေဆုံးသွားပါက ထိုသူ၏အိမ်နှင့်တကွ ပတ်ဝန်းကျင် ခုနစ်အိမ်စီ၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည်လည်း စဏ္ဍာလ အမျိုး ဖြစ်သွားကြရသည်' ဟူ၏။ ထို့နောက်တွင် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာအား ညိုသော အဝတ်ဟောင်းကို ဝတ်စေ၍ ယောက်ချိုနှင့် ထမင်းအိုး အစရှိသည်တို့ကို ပေးအပ်ကာ ငိုကြွေးနေသော ထိုသတို့သမီးကို မာတင်္ဂ၏ ထံသို့ ဆောင်သွားပြီးလျှင် 'ဤသတို့သမီးကို ယူလော့၊ ထ၍ သွားလေလော့' ဟု ဆိုကာ ပေးအပ်ကြကုန်၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် မာတင်္ဂ၏ နံဘေး၌ ရပ်လျက် 'ထပါဦး' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ မာတင်္ဂက 'ငါ့ကို လက်မှဆွဲ၍ ထစေလော့' ဟု ဆိုသဖြင့် သတို့သမီးသည် သူ့ကို ထစေ၏။ မာတင်္ဂသည် ထိုင်လျက် 'ငါတို့သည် မြို့တွင်း၌ နေခွင့်မရကြပေ၊ လာပါ၊ ငါ့ကို မြို့ပြင်ရှိ သားရေမိုးတဲသို့ ပို့ဆောင်ပါဦး' ဟု ဆို၏။ သတို့သမီးသည် သူ့ကို လက်မှဆွဲကိုင်ကာ ထိုနေရာသို့ ဆောင်သွားလေ၏။ ဇာတ်ညွှန်းဆရာတို့ကမူ 'ကျောပိုး၍ ဆောင်သွား၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဆောင်သွားပြီးနောက် မာတင်္ဂ၏ ကိုယ်ကို ဆီဖြင့် လိမ်းကျံပေးကာ ရေနွေးဖြင့် ရေချိုးပေးပြီးလျှင် ယာဂု ချက်၍ ကပ်လှူလေ၏။ မာတင်္ဂသည်လည်း 'ဤပုဏ္ဏားသမီးငယ် မပျက်စီးပါစေနှင့်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အမျိုးဇာတိ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကို မပြုဘဲ လခွဲမျှ ခွန်အားကို ဖြည့်တင်းပြီးလျှင် 'ငါသည် တောသို့ သွားမည်၊ အလွန်ကြာလှပြီ ဟု သင်နှမ မငြီးငွေ့လေနှင့်' ဟု ဆိုပြီး အိမ်နီးနားချင်းတို့အားလည်း 'ဤသတို့သမီးကို မမေ့မလျော့ စောင့်ရှောက်ကြပါ' ဟု မှာကြားကာ အိမ်မှ ထွက်ခွာခဲ့၏။ ထို့နောက် ရသေ့ရဟန်းပြုကာ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြုပြီးလျှင် နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း၌ပင် သမာပတ်ရှစ်ပါးနှင့် အဘိညာဉ်ငါးပါးတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ 'ယခုအခါ ငါသည် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေအံ့' ဟု ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာပြီးလျှင် မြို့တံခါး၌ ဆင်းသက်၍ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ ထံသို့ တမန်စေလွှတ်လိုက်၏။

Sā sutvā ‘‘koci maññe mama ñātako pabbajito maṃ dukkhitaṃ ñatvā daṭṭhuṃ āgato bhavissatī’’ti cintayamānā gantvā, taṃ ñatvā, pādesu nipatitvā ‘‘kissa maṃ anāthaṃ tumhe akatthā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘mā tvaṃ diṭṭhamaṅgalike dukkhinī ahosi, sakalajambudīpavāsīhi te sakkāraṃ kāressāmī’’ti vatvā etadavoca – ‘‘gaccha tvaṃ ghosanaṃ karohi – ‘mahābrahmā mama sāmiko na mātaṅgo, so candavimānaṃ bhinditvā sattame divase mama santikaṃ āgamissatī’’’ti. Sā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, brāhmaṇamahāsāladhītā hutvā attano pāpakammena imaṃ caṇḍālabhāvaṃ pattā, na sakkomi evaṃ vattu’’nti. Mahāpuriso ‘‘na tvaṃ mātaṅgassa ānubhāvaṃ jānāsī’’ti vatvā yathā sā saddahati, tathā anekāni pāṭihāriyāni dassetvā tatheva taṃ āṇāpetvā attano vasatiṃ agamāsi. Sā tathā akāsi.

ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် ထိုသတင်းကို ကြားရလျှင် 'ငါ၏ အဆွေအမျိုး ဖြစ်သော ရဟန်းတစ်ပါးပါးသည် ငါ ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်နေသည်ကို သိသဖြင့် ငါ့ကို ကြည့်ရှုရန် ရောက်လာခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်လျက် သွားလေရာ ထိုမာတင်္ဂရသေ့ ဖြစ်ကြောင်း သိရှိသဖြင့် ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စိုးလျက် 'အရှင်ဘုရားတို့သည် အဘယ်ကြောင့် တပည့်တော်မကို ကိုးကွယ်ရာမဲ့ ဖြစ်အောင် ပြုတော်မူခဲ့သနည်း' ဟု ဆို၏။ ထိုမဟာပုရိသက 'နှမ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၊ သင် မပူပန်ပါနှင့်၊ အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသူကျွန်းသားတို့သည် သင့်အား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြစေရန် ငါစီမံပေးမည်' ဟု ဆိုကာ ဤသို့ ဆက်လက်ပြောကြား၏။ 'သင် သွား၍ ငါ၏ ခင်ပွန်းသည် မဟာဗြဟ္မာကြီး ဖြစ်သည်၊ မာတင်္ဂ မဟုတ်ပေ၊ ထိုမဟာဗြဟ္မာကြီးသည် လဗိမာန်ကို ခွဲ၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ငါ့ထံသို့ ကြွလာလိမ့်မည် ဟု ကြွေးကြော်စေလော့' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ သတို့သမီးက 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်မသည် ဗြာဟ္မဏ မဟာသာလ မျိုးနွယ်သမီး ဖြစ်ပါလျက် မိမိ၏ မကောင်းမှုကံကြောင့် ယခုကဲ့သို့ စဏ္ဍာလအဖြစ်သို့ ရောက်ခဲ့ရပါပြီ။ ထိုကဲ့သို့ မပြောဝံ့ပါ' ဟု ဆို၏။ မဟာပုရိသက 'သင်သည် မာတင်္ဂ၏ အာနုဘော်ကို မသိသေးပေ' ဟု ဆိုကာ သတို့သမီး ယုံကြည်လာစေရန် များစွာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာတို့ကို ပြသပြီးနောက် ရှေးကအတိုင်းပင် ထပ်မံညွှန်ကြားကာ မိမိနေရာ တောအရပ်သို့ ကြွသွားလေ၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည်လည်း ထိုညွှန်ကြားချက်အတိုင်း ဆောင်ရွက်လေ၏။

Manussā ujjhāyanti hasanti – ‘‘kathañhi nāmāyaṃ attano pāpakammena caṇḍālabhāvaṃ patvā puna taṃ mahābrahmānaṃ karissatī’’ti. Sā adhimānā eva hutvā divase divase ghosantī nagaraṃ āhiṇḍati ‘‘ito chaṭṭhe divase, pañcame, catutthe, tatiye, suve, ajja āgamissatī’’ti. Manussā tassā vissatthavācaṃ sutvā ‘‘kadāci evampi siyā’’ti attano attano gharadvāresu maṇḍapaṃ kārāpetvā, sāṇipākāraṃ sajjetvā, vayappattā dārikāyo alaṅkaritvā ‘‘mahābrahmani āgate kaññādānaṃ dassāmā’’ti ākāsaṃ ullokentā nisīdiṃsu. Atha mahāpuriso puṇṇamadivase gaganatalaṃ upārūḷhe cande candavimānaṃ phāletvā passato mahājanassa mahābrahmarūpena niggacchi. Mahājano ‘‘dve candā jātā’’ti atimaññi. Tato anukkamena āgataṃ disvā ‘‘saccaṃ diṭṭhamaṅgalikā āha, mahābrahmāva ayaṃ diṭṭhamaṅgalikaṃ dametuṃ pubbe mātaṅgavesenāgacchī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Evaṃ so mahājanena dissamāno diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhāne eva otari. Sā ca tadā utunī ahosi. So tassā nābhiṃ aṅguṭṭhakena parāmasi. Tena phassena gabbho patiṭṭhāsi. Tato naṃ ‘‘gabbho te saṇṭhito[Pg.171], puttamhi jāte taṃ nissāya jīvāhī’’ti vatvā passato mahājanassa puna candavimānaṃ pāvisi.

လူတို့သည် 'မိမိ၏ မကောင်းမှုကံကြောင့် စဏ္ဍာလအဖြစ်သို့ ရောက်ခဲ့ရပြီးမှ ထိုမဟာဗြဟ္မာကြီးကို မည်သို့ မိမိ၏ ခင်ပွန်း ပြုနိုင်အံ့နည်း' ဟု ကဲ့ရဲ့ပြက်ရယ်ပြုကြကုန်၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည်လည်း အလွန် ရဲရင့်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နေ့စဉ်မပြတ် 'ယနေ့မှစ၍ ခြောက်ရက်မြောက်သောနေ့၊ ငါးရက်မြောက်၊ လေးရက်မြောက်၊ သုံးရက်မြောက်၊ နက်ဖြန်၊ ယနေ့တွင် ကြွလာလိမ့်မည်' ဟု ကြွေးကြော်လျက် မြို့တွင်း၌ လှည့်လည်လေ၏။ လူတို့သည် သူမ၏ ရဲရင့်ပြတ်သားသော စကားကို ကြားရသဖြင့် 'တစ်ခါတရံ ဤသို့လည်း ဖြစ်နိုင်သည်' ဟု တွေးတောကာ မိမိတို့၏ အိမ်တံခါးဝများ၌ မဏ္ဍပ်များ ဆောက်လုပ်စေပြီး၊ တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာများဖြင့် ပြင်ဆင်ကာ အရွယ်ရောက်ပြီးသော သမီးပျိုတို့ကို တန်ဆာဆင်စေလျက် 'မဟာဗြဟ္မာကြီး ကြွလာသောအခါ သမီးကညာတို့ကို ပူဇော်လက်ဆောင် ဆက်သကြကုန်အံ့' ဟု ကောင်းကင်သို့ မျှော်ကြည့်ကာ နေကြကုန်၏။ ထို့နောက် လပြည့်နေ့တွင် ကောင်းကင်ပြင်၌ လမင်း ပေါ်ထွန်းလာသောအခါ မဟာပုရိသသည် လဗိမာန်ကို ခွဲလျက် ကြည့်ရှုနေသော လူအပေါင်းတို့၏ ရှေ့မှောက်၌ မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ အဆင်းသဏ္ဌာန်ဖြင့် ဆင်းသက်တော်မူ၏။ လူအပေါင်းတို့သည်လည်း 'လမင်း နှစ်စင်း ပေါ်ထွန်းလာပြီ' ဟု ထင်မှတ်ကြကုန်၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် တရွေ့ရွေ့ ကြွလာသည်ကို မြင်ရသောအခါ 'ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ ပြောသည်မှာ အမှန်ပင်ဖြစ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မဟာဗြဟ္မာကြီးပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကို ဆုံးမရန်အတွက် ရှေးဦးစွာ မာတင်္ဂစဏ္ဍာလ အသွင်ဖြင့် ကြွလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေမည်' ဟု အပြတ်အစွဲ ဆုံးဖြတ်ချက် ချလိုက်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြင့် ထိုဗြဟ္မာအသွင်ဆောင်သော မာတင်္ဂရသေ့သည် လူအပေါင်းတို့ ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ နေရာအရပ်သို့ ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်းလေ၏။ ထိုအချိန်တွင် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် ဥတုလာ၍ စင်ကြယ်သော အခါသမယ ဖြစ်၏။ ထိုရသေ့သည် သတို့သမီး၏ ချက်ကို လက်မဖြင့် သုံးသပ်ထိတွေ့၏။ ထိုအတွေ့အထိကြောင့်ပင် ကိုယ်ဝန် တည်လေ၏။ ထိုနောက်တွင် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာအား 'သင့်၌ ကိုယ်ဝန် တည်ပြီ၊ သားယောက်ျား မွေးဖွားလာသောအခါ ထိုသားကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးရစ်လော့' ဟု ပြောကြားပြီးလျှင် လူအပေါင်း ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း လဗိမာန်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သွားလေ၏။

Brāhmaṇā ‘‘diṭṭhamaṅgalikā mahābrahmuno pajāpati amhākaṃ mātā jātā’’ti vatvā tato tato āgacchanti. Taṃ sakkāraṃ kātukāmānaṃ manussānaṃ sampīḷanena nagaradvārāni anokāsāni ahesuṃ. Te diṭṭhamaṅgalikaṃ hiraññarāsimhi ṭhapetvā, nhāpetvā, maṇḍetvā, rathaṃ āropetvā, mahāsakkārena nagaraṃ padakkhiṇaṃ kārāpetvā, nagaramajjhe maṇḍapaṃ kārāpetvā, tatra naṃ ‘‘mahābrahmuno pajāpatī’’ti diṭṭhaṭṭhāne ṭhapetvā vasāpenti ‘‘yāvassā patirūpaṃ vasanokāsaṃ karoma, tāva idheva vasatū’’ti. Sā maṇḍape eva puttaṃ vijāyi. Taṃ visuddhadivase saddhiṃ puttena sasīsaṃ nhāpetvā maṇḍape jātoti dārakassa ‘‘maṇḍabyakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tato pabhuti ca naṃ brāhmaṇā ‘‘mahābrahmuno putto’’ti parivāretvā caranti. Tato anekasatasahassappakārā paṇṇākārā āgacchanti, te brāhmaṇā kumārassārakkhaṃ ṭhapesuṃ, āgatā lahuṃ kumāraṃ daṭṭhuṃ na labhanti.

ပုဏ္ဏားတို့သည် 'ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ မယားဖြစ်သဖြင့် ငါတို့၏ မိခင်သဖွယ် ဖြစ်ပေပြီ' ဟု ဆိုကာ အရပ်ရပ်မှ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ပူဇော်သက္ကာရ ပြုလိုကြသော လူတို့၏ တိုးဝှေ့ထူထပ်မှုကြောင့် မြို့တံခါးများ၌ အဝင်အထွက် မရနိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကို ရွှေငွေပုံထက်၌ ထိုင်စေ၍၊ ရေချိုးသန့်စင်ပေးပြီး တန်ဆာဆင်ယင်လျက် ရထားထက်သို့ တင်ဆောင်ကာ ကြီးကျယ်သော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် မြို့ကို လက်ယာရစ် လှည့်လည်စေကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြို့လယ်၌ မဏ္ဍပ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်စေကာ ထိုမဏ္ဍပ်၌ သူမအား 'မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ မယား' ဟု လူအများ မြင်နိုင်သော နေရာတွင် ထားလျက် 'သူမနှင့် သင့်လျော်သော နေအိမ်ကို မဆောက်လုပ်ရသေးမီအထိ ဤမဏ္ဍပ်၌သာ နေထိုင်ပါစေဦး' ဟု ဆိုကာ နေထိုင်စေကြကုန်၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် ထိုမဏ္ဍပ်၌ပင် သားငယ်ကို ဖွားမြင်လေ၏။ သားဖွားပြီး သန့်စင်သောနေ့၌ သားနှင့်အတူ ဦးခေါင်းနှင့်တကွ ရေချိုးသန့်စင်ပေးကာ မဏ္ဍပ်၌ မွေးဖွားသောကြောင့် သားငယ်အား 'မဏ္ဍဗျသတို့သား' ဟု အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ ပုဏ္ဏားတို့သည် ထိုသတို့သားကို 'မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ သားတော်' ဟု ဆိုကာ ဝန်းရံလျက် လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ အသိန်းမက များပြားလှစွာသော အဖိုးတန် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာတို့သည် ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် သတို့သားအတွက် အစောင့်အရှောက်များကို ထားရှိကြသဖြင့် ရောက်လာသော သူတို့သည် သတို့သားကို အလွယ်တကူ ဖူးမြင်ခွင့် မရကြကုန်။

Kumāro anupubbena vuḍḍhimanvāya dānaṃ dātuṃ āraddho. So sālāya sampattānaṃ kapaṇaddhikānaṃ adatvā brāhmaṇānaṃyeva deti. Mahāpuriso ‘‘kiṃ mama putto dānaṃ detī’’ti āvajjetvā brāhmaṇānaṃyeva dānaṃ dentaṃ disvā ‘‘yathā sabbesaṃ dassati, tathā karissāmī’’ti cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ gahetvā ākāsena āgamma puttassa gharadvāre aṭṭhāsi. Kumāro taṃ disvā ‘‘kuto ayaṃ evaṃ virūpaveso vasalo āgato’’ti kuddho imaṃ gāthamāha –

မဏ္ဍဗျသတို့သားသည် အစဉ်သဖြင့် အရွယ်ကြီးရင့်လာသောအခါ အလှူပေးရန် အားထုတ်လေ၏။ ထိုမဏ္ဍဗျသတို့သားသည် အလှူမဏ္ဍပ်သို့ ရောက်လာကြကုန်သော အထီးကျန်ဆင်းရဲသားတို့အား မပေးလှူဘဲ ပုဏ္ဏားတို့အားသာလျှင် ပေးလှူ၏။ ထိုအခါ မဟာပုရစ် (ယောက်ျားမြတ်) ဖြစ်သော မာတင်္ဂရသေ့သည် “ငါ၏သား မဏ္ဍဗျသတို့သားသည် အလှူကို မည်သို့ပေးလှူသနည်း” ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုလတ်သော် ပုဏ္ဏားတို့အားသာ လှူဒါန်းနေသည်ကို မြင်၍ “လူတိုင်းအား ပေးလှူလာအောင် ငါပြုမည်” ဟု ကြံစည်ကာ သင်္ကန်းကိုရုံ၊ သပိတ်ကိုပိုက်၍ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာပြီးလျှင် သားဖြစ်သူ၏ အိမ်တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူ၏။ မဏ္ဍဗျသတို့သားသည် ထိုမာတင်္ဂရသေ့ကို မြင်လျှင် “ဤသို့ အရုပ်ဆိုးအကျည်းတန်သော အသွင်ရှိသည့် သူယုတ်သည် အဘယ်အရပ်မှ ရောက်လာသနည်း” ဟု အမျက်ထွက်လျက် ဤဂါထာကို ဆိုလေ၏ —

‘‘Kuto nu āgacchasi dummavāsī, otallako paṃsupisācakova;

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe, ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti.

“ညစ်နွမ်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ရုံထားပြီး ဖုန်အမှိုက်တောမှ ပေါ်ထွက်လာသော ပြိတ္တာသရဲကဲ့သို့ အရုပ်ဆိုးလှသော သင်သည် အဘယ်အရပ်မှ လာသနည်း။ လည်ပင်း၌ အမှိုက်ပုံမှ ကောက်ရသော အဝတ်စုတ်ကို ပတ်ထားသည့် အလှူခံထိုက်သူမဟုတ်သော အို-သူယုတ်၊ သင်သည် မည်သူနည်း။”

Brāhmaṇā ‘‘gaṇhatha gaṇhathā’’ti taṃ gahetvā ākoṭetvā anayabyasanaṃ pāpesuṃ. So ākāsena gantvā bahinagare paccaṭṭhāsi[Pg.172]. Devatā kupitā kumāraṃ gale gahetvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ ṭhapesuṃ. So akkhīhi niggatehi mukhena kheḷaṃ paggharantena gharugharupassāsī dukkhaṃ vedayati. Diṭṭhamaṅgalikā sutvā ‘‘koci āgato atthī’’ti pucchi. ‘‘Āma, pabbajito āgacchī’’ti. ‘‘Kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Evaṃ gato’’ti. Sā tattha gantvā ‘‘khamatha, bhante, attano dāsassā’’ti yācantī tassa pādamūle bhūmiyā nipajji. Tena ca samayena mahāpuriso piṇḍāya caritvā, yāguṃ labhitvā, taṃ pivanto tattha nisinno hoti, so avasiṭṭhaṃ thokaṃ yāguṃ diṭṭhamaṅgalikāya adāsi. ‘‘Gaccha imaṃ yāguṃ udakakumbhiyā āloletvā yesaṃ bhūtavikāro atthi, tesaṃ akkhimukhakaṇṇanāsābilesu āsiñca, sarīrañca paripphosehi, evaṃ nibbikārā bhavissantī’’ti. Sā tathā akāsi. Tato kumāre pakatisarīre jāte ‘‘ehi, tāta maṇḍabya, taṃ khamāpessāmā’’ti puttañca sabbe brāhmaṇe ca tassa pādamūle nikkujjitvā nipajjāpetvā khamāpesi.

ပုဏ္ဏားတို့သည် “ဖမ်းကြကုန်လော့၊ ဖမ်းကြကုန်လော့” ဟု ဆိုကာ ထိုမာတင်္ဂရသေ့ကို ဖမ်းဆီး၍ ရိုက်နှက်ကြသဖြင့် ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေကြကုန်၏။ ထိုမာတင်္ဂရသေ့သည် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွသွားတော်မူပြီး မြို့ပြင်ရှိ ဇရပ်တစ်ခု၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ နတ်တို့သည် အမျက်ထွက်ကြသဖြင့် မဏ္ဍဗျသတို့သားကို လည်ပင်း၌ကိုင်ကာ ခြေထောက်ကို အထက်မိုးမြော်၊ ဦးခေါင်းကို စောက်ထိုးပြု၍ ထားကြကုန်၏။ ထိုမဏ္ဍဗျလုလင်သည် မျက်စိတို့မှ သွေးများထွက်လျက်၊ ခံတွင်းမှ တံတွေးများ ယိုစီးကျကာ “ဃရု ဃရု” အသံပြု၍ ပြင်းစွာသော ဆင်းရဲဝေဒနာကို ခံစားလျက် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ရှုနေရရှာ၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ မိခင်သည် ကြားရသဖြင့် “တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ ရောက်လာသေးသလော” ဟု မေး၏။ “ရဟန်းတစ်ပါး ရောက်လာပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြသော် “အဘယ်အရပ်သို့ ကြွသွားသနည်း” ဟု မေးမြန်း၍ “ဤသို့ ကြွသွားပါသည်” ဟု ပြောကြားသောအခါ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် ထိုမာတင်္ဂရသေ့ရှိရာသို့ သွား၍ “အရှင်ဘုရား၊ မိမိ၏ ကျွန်ယုံဖြစ်သော သားငယ်၏ အပြစ်ကို သည်းခံတော်မူပါဘုရား” ဟု တောင်းပန်လျက် ထိုရသေ့၏ ခြေရင်းမြေပြင်၌ အလျားမှောက် လှဲလျောင်းတောင်းပန်လေ၏။ ထိုအချိန်၌ မဟာပုရစ် (ဘုရားလောင်း) သည် ဆွမ်းခံကြွ၍ ရရှိလာသော ယာဂုကို သောက်သုံးလျက် ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေခိုက် ဖြစ်၏။ ထိုဘုရားလောင်းသည် ကြွင်းကျန်သော ယာဂုအနည်းငယ်ကို ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာအား ပေး၍ “သွားချေလော့၊ ဤယာဂုကို ရေအိုး၌ ထည့်၍ မွှေပြီးလျှင် ဘုတ်ပြိတ္တာ ပူးကပ်သဖြင့် ဖောက်ပြန်နေသောသူတို့၏ မျက်စိ၊ ခံတွင်း၊ နား၊ နှာခေါင်းပေါက်တို့၌ လောင်းဆွတ်၍ ကိုယ်ခန္ဓာကိုလည်း ဖျန်းဆွတ်လော့၊ ဤသို့ပြုမူပါက ဖောက်ပြန်ခြင်း မရှိ ပကတိအတိုင်း ဖြစ်ကြလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာသည် ထိုအတိုင်းပင် ပြုလုပ်လေ၏။ ထိုနောက် မဏ္ဍဗျသတို့သားသည် ပကတိကိုယ်ခန္ဓာ ပြန်လည်ရရှိလာသောအခါ “ချစ်သား မဏ္ဍဗျ၊ လာလှည့်၊ ထိုရှင်ရသေ့အား တောင်းပန်ကန်တော့ကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ သားဖြစ်သူနှင့်တကွ ပုဏ္ဏားအားလုံးတို့ကို ထိုမာတင်္ဂရသေ့၏ ခြေရင်း၌ ဝပ်စင်းလှဲလျောင်းစေလျက် အပြစ်ကို သည်းခံရန် တောင်းပန်ကန်တော့စေ၏။

So ‘‘sabbajanassa dānaṃ dātabba’’nti ovaditvā, dhammakathaṃ katvā, attano vasanaṭṭhānaṃyeva gantvā, cintesi ‘‘itthīsu pākaṭā diṭṭhamaṅgalikā damitā, purisesu pākaṭo maṇḍabyakumāro, idāni ko dametabbo’’ti. Tato jātimantatāpasaṃ addasa bandhumatīnagaraṃ nissāya kumbhavatīnadītīre viharantaṃ. So ‘‘ahaṃ jātiyā visiṭṭho, aññehi paribhuttodakaṃ na paribhuñjāmī’’ti uparinadiyā vasati. Mahāpuriso tassa uparibhāge vāsaṃ kappetvā tassa udakaparibhogavelāyaṃ dantakaṭṭhaṃ khāditvā udake pakkhipi. Tāpaso taṃ udakena vuyhamānaṃ disvā ‘‘kenidaṃ khitta’’nti paṭisotaṃ gantvā mahāpurisaṃ disvā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Mātaṅgacaṇḍālo, ācariyā’’ti. ‘‘Apehi, caṇḍāla, mā uparinadiyā vasī’’ti. Mahāpuriso ‘‘sādhu, ācariyā’’ti heṭṭhānadiyā vasati, paṭisotampi dantakaṭṭhaṃ tāpasassa santikaṃ āgacchati. Tāpaso puna gantvā ‘‘apehi, caṇḍāla, mā heṭṭhānadiyaṃ vasa, uparinadiyāyeva vasā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘sādhu, ācariyā’’ti tathā akāsi, punapi tatheva ahosi. Tāpaso punapi ‘‘tathā karotī’’ti duṭṭho mahāpurisaṃ sapi ‘‘sūriyassa te uggamanavelāya sattadhā muddhā phalatū’’ti. Mahāpurisopi ‘‘sādhu, ācariya, ahaṃ pana sūriyuṭṭhānaṃ na demī’’ti vatvā sūriyuṭṭhānaṃ nivāresi[Pg.173]. Tato ratti na vibhāyati, andhakāro jāto, bhītā bandhumatīvāsino tāpasassa santikaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho, ācariya, amhākaṃ sotthibhāvo’’ti pucchiṃsu. Te hi taṃ ‘‘arahā’’ti maññanti. So tesaṃ sabbamācikkhi. Te mahāpurisaṃ upasaṅkamitvā ‘‘sūriyaṃ, bhante, muñcathā’’ti yāciṃsu. Mahāpuriso ‘‘yadi tumhākaṃ arahā āgantvā maṃ khamāpeti, muñcāmī’’ti āha.

ထိုမာတင်္ဂရသေ့သည် “လူတိုင်းအား အလှူကို ပေးလှူအပ်၏” ဟု ဆုံးမ၍ တရားစကားကို ဟောကြားပြီးလျှင် မိမိသီတင်းသုံးရာ နေရာသို့သာလျှင် ပြန်ကြွ၍ ဆင်ခြင်တော်မူ၏။ “မိန်းမတို့တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားသော ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကို ငါဆုံးမပြီးပြီ၊ ယောက်ျားတို့တွင် ထင်ရှားသော မဏ္ဍဗျလုလင်ကိုလည်း ငါဆုံးမပြီးပြီ၊ ယခုအခါ ငါသည် မည်သူ့ကို ဆုံးမရဦးမည်နည်း” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုနောက် ဗန္ဓုမတီမြို့ကို အမှီပြု၍ ကုမ္ဘဝတီမြစ်ကမ်းနား၌ နေထိုင်သော ဇာတိမန္တရသေ့ကို မြင်တော်မူ၏။ ထိုဇာတိမန္တရသေ့သည် “ငါသည် အမျိုးမြတ်သောသူဖြစ်၍ သူတစ်ပါးတို့ သုံးဆောင်အပ်သော ရေကို မသုံးဆောင်” ဟု ဆိုကာ မြစ်၏အထက်အညာ၌ နေထိုင်၏။ မဟာပုရစ် (ဘုရားလောင်း) သည် ထိုဇာတိမန္တရသေ့၏ အထက်ပိုင်း (မြစ်ညာ) ၌ နေထိုင်ခြင်းကို ပြု၍ ထိုရသေ့ ရေသုံးဆောင်ချိုးစမ်းသော အချိန်၌ တံပူကို ဝါးစားပြီးလျှင် မြစ်ရေ၌ မျှောချလိုက်၏။ ဇာတိမန္တရသေ့သည် ထိုတံပူကို ရေ၌ မျောပါလာသည်ကို မြင်၍ “မည်သူသည် ဤတံပူကို ပစ်ချသနည်း” ဟု ကြံစည်လျက် မြစ်ညာသို့ ဆန်တက်သွားရာ မဟာပုရစ်ကို မြင်သဖြင့် “ဤနေရာ၌ မည်သူရှိသနည်း” ဟု မေး၏။ “ဆရာ၊ ငါသည် ဒွန်းစဏ္ဍားအမျိုးဖြစ်သော မာတင်္ဂဖြစ်ပါသည်” ဟု ဆိုသော် “ဒွန်းစဏ္ဍား၊ သင်သည် ဖဲသွားလော့၊ မြစ်အထက်အညာ၌ မနေလင့်” ဟု ဆို၏။ မဟာပုရစ်ကလည်း “ဆရာ၊ ကောင်းပါပြီ” ဟု ဆိုကာ မြစ်အောက်ပိုင်း၌ သွားရောက်နေထိုင်၏။ သို့သော်လည်း ဆန်တက်သွားသော ထိုတံပူသည် ဇာတိမန္တရသေ့ထံသို့ ရောက်ပြန်၏။ ရသေ့သည် တစ်ဖန် သွားပြန်၍ “ဒွန်းစဏ္ဍား၊ သင် ဖဲလေဦး၊ မြစ်အောက်၌ မနေလင့်၊ မြစ်အထက်အညာ၌ပင် နေလော့” ဟု ဆို၏။ မဟာပုရစ်သည် “ဆရာ၊ ကောင်းပါပြီ” ဟု ဆိုကာ ထိုအတိုင်း ပြုလုပ်၏။ တစ်ဖန်လည်း ထိုရှေးနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ပြန်၏။ ရသေ့သည် “တစ်ဖန် ထိုအတိုင်းပင် ပြုလုပ်ပြန်ပြီ” ဟု နှလုံးမသာမယာ အမျက်ထွက်လျက် မဟာပုရစ်အား “နေမင်းထွက်ပြူသောအခါ၌ သင်၏ ဦးခေါင်းသည် ခုနစ်စိပ် ကွဲစေသတည်း” ဟု ကျိန်ဆဲလေ၏။ မဟာပုရစ်ကလည်း “ဆရာ၊ ကောင်းပါပြီ၊ သို့သော် ငါသည် နေမင်းကို ထွက်ခွင့်မပြုပါ” ဟု ဆိုကာ နေမင်းထွက်ခြင်းကို တားမြစ်ထားလေ၏။ ထိုအခါမှစ၍ ညဉ့်သည် မလင်းဘဲ ကြီးစွာသော အမိုက်မှောင်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဗန္ဓုမတီမြို့သူ မြို့သားတို့သည် ကြောက်လန့်ကြသဖြင့် ဇာတိမန္တရသေ့ထံသို့ သွားကြ၍ “ဆရာ၊ အကျွန်ုပ်တို့အား ချမ်းသာမည့်အကြောင်း ရှိပါသလော” ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ ထိုမြို့သူမြို့သားတို့သည် ထိုရသေ့ကို ရဟန္တာဟု ထင်မှတ်နေကြခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရသေ့သည် အလုံးစုံသောအကြောင်းကို ပြောပြ၏။ ထိုမြို့သူမြို့သားတို့သည် မဟာပုရစ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ဘုရား၊ နေမင်းကို လွှတ်တော်မူပါဘုရား” ဟု တောင်းပန်ကြကုန်၏။ မဟာပုရစ်ကလည်း “သင်တို့၏ ရဟန္တာဆရာသည် လာ၍ ငါ့ကို အပြစ်ဝန်ခံ တောင်းပန်ပါက နေမင်းကို လွှတ်အံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Manussā gantvā tāpasaṃ āhaṃsu – ‘‘ehi, bhante, mātaṅgapaṇḍitaṃ khamāpehi, mā tumhākaṃ kalahakāraṇā mayaṃ nassimhā’’ti. So ‘‘nāhaṃ caṇḍālaṃ khamāpemī’’ti āha. Manussā ‘‘amhe tvaṃ nāsesī’’ti taṃ hatthapādesu gahetvā mahāpurisassa santikaṃ nesuṃ. Mahāpuriso ‘‘mama pādamūle kucchiyā nipajjitvā khamāpente khamāmī’’ti āha. Manussā ‘‘evaṃ karohī’’ti āhaṃsu. Tāpaso ‘‘nāhaṃ caṇḍālaṃ vandāmī’’ti. Manussā ‘‘tava chandena na vandissasī’’ti hatthapādamassugīvādīsu gahetvā mahāpurisassa pādamūle sayāpesuṃ. So ‘‘khamāmahaṃ imassa, apicāhaṃ tassevānukampāya sūriyaṃ na muñcāmi, sūriye hi uggatamatte muddhā assa sattadhā phalissatī’’ti āha. Manussā ‘‘idāni, bhante, kiṃ kātabba’’nti āhaṃsu. Mahāpuriso ‘‘tena hi imaṃ galappamāṇe udake ṭhapetvā mattikāpiṇḍenassa sīsaṃ paṭicchādetha, sūriyarasmīhi phuṭṭho mattikāpiṇḍo sattadhā phalissati. Tasmiṃ phalite esa aññatra gacchatū’’ti āha. Te tāpasaṃ hatthapādādīsu gahetvā tathā akaṃsu. Sūriye muñcitamatte mattikāpiṇḍo sattadhā phalitvā pati, tāpaso bhīto palāyi. Manussā disvā ‘‘passatha, bho, samaṇassa ānubhāva’’nti dantakaṭṭhapakkhipanamādiṃ katvā sabbaṃ vitthāretvā ‘‘natthi īdiso samaṇo’’ti tasmiṃ pasīdiṃsu. Tato pabhuti sakalajambudīpe khattiyabrāhmaṇādayo gahaṭṭhapabbajitā mātaṅgapaṇḍitassa upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā brahmaloke uppajji. Tenāha bhagavā ‘‘tadamināpi jānātha…pe… brahmalokūpapattiyā’’ti.

လူတို့သည် သွားကြကုန်၍ ဇာတိမန္တရသေ့အား “အရှင်ဘုရား၊ ကြွတော်မူပါ၊ မာတင်္ဂပညာရှိအား တောင်းပန်ကန်တော့တော်မူပါ။ အရှင်ဘုရားတို့ အချင်းချင်း ငြင်းခုံရန်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကျွန်ုပ်တို့ မပျက်စီးပါရစေနှင့်” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့က “ငါသည် ဒွန်းစဏ္ဍားအား မကန်တော့နိုင်” ဟု ဆို၏။ လူတို့ကလည်း “အရှင်ဘုရားသည် အကျွန်ုပ်တို့ကို ဖျက်ဆီးနေခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကာ ထိုရသေ့ကို လက်ခြေတို့မှ ကိုင်ဆွဲ၍ မဟာပုရစ်ထံသို့ ဆောင်ခဲ့ကြ၏။ မဟာပုရစ်ကလည်း “ငါ၏ခြေရင်း၌ ဝမ်းလျားမှောက်ကာ တောင်းပန်ကန်တော့ပါက ငါသည် သည်းခံအံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လူတို့သည် “ဤသို့ ပြုတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ကြ၏။ ရသေ့က “ငါသည် ဒွန်းစဏ္ဍားကို ရှိမခိုးနိုင်” ဟု ဆိုသည်ရှိသော် လူတို့သည် “သင်ဆရာ့အလိုဖြင့် ရှိမခိုးဘဲ နေလိမ့်မည်မဟုတ်” ဟု ဆိုကာ လက်၊ ခြေ၊ မုတ်ဆိတ်၊ လည်ပင်းတို့မှ ကိုင်ဆွဲလျက် မဟာပုရစ်၏ ခြေရင်း၌ လှဲလျောင်းစေကြကုန်၏။ ဘုရားလောင်းသည် “ငါသည် ဤရသေ့အား သည်းခံပါ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရသေ့အပေါ်၌ သနားခြင်းကြောင့်သာ နေမင်းကို မလွှတ်သေးခြင်းဖြစ်၏။ နေမင်း ထွက်ပြူသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် သူ၏ဦးခေါင်းသည် ခုနစ်စိပ် ကွဲလတ္တံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လူတို့ကလည်း “အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ မည်သို့ပြုရပါမည်နည်း” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ မဟာပုရစ်ကလည်း “ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤရသေ့ကို လည်ပင်းတိုင်အောင် ရေထဲ၌ ရပ်စေလျက် ဦးခေါင်းပေါ်၌ ရွှံ့စိုင်ခဲကို အုပ်ထားကြကုန်လော့။ နေရောင်ခြည် ထိတွေ့သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ရွှံ့စိုင်ခဲသည် ခုနစ်စိပ် ကွဲသွားလိမ့်မည်။ ထိုမြေစိုင်ကွဲပြီးသောအခါ သူသည် အခြားတစ်ပါးသို့ သွားပါစေ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လူတို့သည် ရသေ့ကို လက်ခြေတို့မှ ကိုင်ဆွဲ၍ ထိုအတိုင်းပင် ပြုကြကုန်၏။ နေမင်းကို လွှတ်လိုက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် မြေစိုင်ခဲသည် ခုနစ်စိပ် ကွဲ၍ ကျလေ၏။ ရသေ့သည်လည်း ကြောက်လန့်တကြား ထွက်ပြေးလေ၏။ လူတို့သည် မြင်ကြကုန်သော် “အချင်းတို့၊ ရဟန်းတော်၏ အာနုဘော်ကို ရှုကြကုန်လော့” ဟု ဆိုကာ တံပူပစ်ချခြင်းကို အစပြု၍ အလုံးစုံသောအကြောင်းကို ကျယ်ဝန်းစွာ ပြောကြားကြလျက် “ဤသို့သော ရဟန်းမျိုး မရှိနိုင်ပြီ” ဟု ထိုမာတင်္ဂရသေ့၌ အလွန် ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ တစ်ကျွန်းလုံး (ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံး) ရှိ မင်း၊ ပုဏ္ဏား အစရှိသော လူ ရဟန်းတို့သည် မာတင်္ဂပညာရှိအား ခစားလုပ်ကျွေးရန် ရောက်လာကြကုန်၏။ ထိုမာတင်္ဂရသေ့သည် အသက်ထက်ဆုံး တည်နေ၍ ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးပြီးနောက် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ လားရ၏။ ထိုကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “တဒမိနာပိ ဇာနာထ …လ… ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သတည်း။

140-141. Evaṃ ‘‘na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hotī’’ti sādhetvā idāni ‘‘na jaccā hoti brāhmaṇo, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti etaṃ sādhetuṃ āha ‘‘ajjhāyakakule jātā [Pg.174] …pe… duggatyā garahāya vā’’ti. Tattha ajjhāyakakule jātāti mantajjhāyake brāhmaṇakule jātā. ‘‘Ajjhāyakākuḷe jātā’’tipi pāṭho. Mantānaṃ ajjhāyake anupakuṭṭhe ca brāhmaṇakule jātāti attho. Mantā bandhavā etesanti mantabandhavā. Vedabandhū vedapaṭissaraṇāti vuttaṃ hoti. Te ca pāpesu kammesu abhiṇhamupadissareti te evaṃ kule jātā mantabandhavā ca samānāpi yadi pāṇātipātādīsu pāpakammesu punappunaṃ upadissanti, atha diṭṭheva dhamme gārayhā samparāye ca duggati te evamupadissamānā imasmiṃyeva attabhāve mātāpitūhipi ‘‘nayime amhākaṃ puttā, dujjātā ete kulassa aṅgārabhūtā, nikkaḍḍhatha ne’’ti, brāhmaṇehipi ‘‘gahapatikā ete, na ete brāhmaṇā, mā nesaṃ saddhayaññathālipākādīsu pavesaṃ detha, mā nehi saddhiṃ sallapathā’’ti, aññehipi manussehi ‘‘pāpakammantā ete, na ete brāhmaṇā’’ti evaṃ gārayhā honti. Samparāye ca nesaṃ duggati nirayādibhedā, duggati etesaṃ paraloke hotīti attho. Samparāye vātipi pāṭho. Paraloke etesaṃ dukkhassa gati duggati, dukkhappattiyeva hotīti attho. Na ne jāti nivāreti, duggatyā garahāya vāti sā tathā ukkaṭṭhāpi yaṃ tvaṃ sārato paccesi, jāti ete pāpakammesu padissante brāhmaṇe ‘‘samparāye ca duggatī’’ti ettha vuttappakārāya duggatiyā vā, ‘‘diṭṭheva dhamme gārayhā’’ti ettha vuttappakārāya garahāya vā na nivāreti.

၁၄၀-၁၄၁. ဤသို့လျှင် “အမျိုးဇာတ်ကြောင့် သူယုတ်မဖြစ်၊ ကံကြောင့်သာ သူယုတ်ဖြစ်၏” ဟု ပြီးစေတော်မူ၍ ယခုအခါ “အမျိုးဇာတ်ကြောင့် ဗြာဟ္မဏမဖြစ်၊ ကံကြောင့်သာ ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏” ဟူသော ဤအနက်ကို ပြီးစိမ့်သောငှာ “ဗေဒင်သင်အမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော... ဒုဂ္ဂတိမှလည်းကောင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှလည်းကောင်း” ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာတို့၌ “ဗေဒင်သင်အမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော (ajjhāyakakule jātā)” ဟူသည်မှာ ဗေဒင်သရဇ္ဈာယ်လေ့ရှိသော ပုဏ္ဏားမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ “အဇ္ဈာယကာကုဠေ ဇာတာ” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ဗေဒင်တို့ကို သရဇ္ဈာယ်တတ်၍ မစွပ်စွဲမကဲ့ရဲ့အပ်သော ပုဏ္ဏားအမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟူသည် အနက်တည်း။ ထိုသူတို့အား ဖွဲ့စပ်အပ်သော ဗေဒင်ကျမ်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “မန္တဗန္ဓဝ” မည်ကုန်၏။ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ဗေဒင်ကျမ်းလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုသူတို့သည်လည်း မကောင်းမှုတို့၌ အဖန်တလဲလဲ ထင်ရှားကုန်အံ့ (te ca pāpesu kammesu abhiṇhamupadissare)” ဟူသည်ကား ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် ဤသို့ ဗေဒင်နှင့်စပ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော်လည်း အကယ်၍ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော မကောင်းမှုတို့၌ အဖန်တလဲလဲ ထင်ရှားတွေ့မြင်နေရပါက ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်ဘဝ၌ ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်၏၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်း ဒုဂ္ဂတိသို့ လားရကုန်၏။ ထိုသို့ မကောင်းမှုပြုကြောင်း ထင်ရှားသော ထိုပုဏ္ဏားတို့ကို ဤမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် မိဘတို့ကလည်း “ဤသူတို့သည် ငါတို့၏ သားသမီးများ မဟုတ်ကြကုန်၊ အမျိုးကို ဖျက်ဆီးသော မီးကျီးခဲကဲ့သို့သော သားယုတ်များဖြစ်၍ နှင်ထုတ်ကြကုန်လော့” ဟုလည်းကောင်း၊ အခြားပုဏ္ဏားတို့ကလည်း “ဤသူတို့သည် လူဝတ်ကြောင်များသာ ဖြစ်ကြ၏၊ ပုဏ္ဏားမဟုတ်ကြကုန်၊ ယဇ်ပူဇော်သော ထမင်းအိုးချက်ရာ စသည်တို့၌ ၎င်းတို့ကို မဝင်ပါစေလင့်၊ ၎င်းတို့နှင့် အတူတကွ စကားမပြောကြလင့်” ဟုလည်းကောင်း၊ အခြားလူတို့ကလည်း “ဤသူတို့သည် မကောင်းမှုပြုသူများ ဖြစ်ကြ၏၊ ပုဏ္ဏားမဟုတ်ကြကုန်” ဟုလည်းကောင်း ဤသို့ ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်၏။ တမလွန်ဘဝ၌လည်း ထိုသူတို့အား ငရဲစသော အပြားရှိသော ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်ရခြင်း၊ တမလွန်လောက၌ ဒုဂ္ဂတိဖြစ်ခြင်းသည် အနက်တည်း။ “သမ္ပရာယေ ဝါ (samparāye vā)” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ တမလွန်လောက၌ ထိုသူတို့အား ဆင်းရဲခြင်း၏ လားရာဖြစ်သော ဒုဂ္ဂတိ၊ ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏ဟူသည် အနက်တည်း။ “အမျိုးဇာတ်သည် ထိုသူတို့ကို ဒုဂ္ဂတိမှသော်လည်းကောင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှသော်လည်းကောင်း မတားမြစ်နိုင် (na ne jāti nivāreti, duggatyā garahāya vā)” ဟူသည်ကား သင်သည် အမြတ်တနိုး ယုံကြည်ကိုးစားအပ်သော ထိုအမျိုးဇာတိသည် မြတ်လှစွာသော်လည်း မကောင်းမှု၌ ထင်ရှားသော ထိုပုဏ္ဏားတို့ကို “တမလွန်၌ ဒုဂ္ဂတိရောက်ခြင်း” ဟူသော ဤစကား၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ဒုဂ္ဂတိမှလည်းကောင်း၊ “ပစ္စုပ္ပန်၌ ကဲ့ရဲ့အပ်ခြင်း” ဟူသော ဤစကား၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှလည်းကောင်း မတားမြစ်နိုင်ချေ။

142. Evaṃ bhagavā ajjhāyakakule jātānampi brāhmaṇānaṃ gārayhādikammavasena diṭṭheva dhamme patitabhāvaṃ dīpento duggatigamanena ca samparāye brāhmaṇajātiyā abhāvaṃ dīpento ‘‘na jaccā hoti brāhmaṇo, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti etampi atthaṃ sādhetvā idāni duvidhampi atthaṃ nigamento āha, evaṃ brāhmaṇa –

၁၄၂. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗေဒင်သရဇ္ဈာယ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော ပုဏ္ဏားတို့အားလည်း ကဲ့ရဲ့ခြင်းစသော အမှု၏အစွမ်းဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်ဘဝ၌သာလျှင် ကျဆင်းရသည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူလို၍လည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိသို့ လားရသဖြင့် တမလွန်ဘဝ၌ ပုဏ္ဏားမျိုးဖြစ်ခြင်း မရှိတော့ပုံကို ပြတော်မူလို၍လည်းကောင်း “အမျိုးဇာတ်ကြောင့် ဗြာဟ္မဏမဖြစ်၊ ကံကြောင့်သာ ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏” ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ပြီးစေတော်မူ၍ ယခုအခါ နှစ်မျိုးသော အနက်ကိုပင် နိဂုံးချုပ်တော်မူလိုသဖြင့် “ပုဏ္ဏား...” ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo;

Kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti.

“အမျိုးဇာတ်ကြောင့် သူယုတ်မဖြစ်၊ အမျိုးဇာတ်ကြောင့်လည်း ဗြာဟ္မဏမဖြစ်။ ကံကြောင့်သာ သူယုတ်ဖြစ်၏၊ ကံကြောင့်သာ ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏” ဟု။

Sesaṃ kasibhāradvājasutte vuttanayameva. Visesato vā ettha nikkujjitaṃ vātiādīnaṃ evaṃ yojanā veditabbā – yathā koci nikkujjitaṃ vā [Pg.175] ukkujjeyya, evaṃ maṃ kammavimukhaṃ jātivāde patitaṃ ‘‘jātiyā brāhmaṇavasalabhāvo hotī’’ti diṭṭhito vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ jātivādapaṭicchannaṃ kammavādaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ brāhmaṇavasalabhāvassa asambhinnaujumaggaṃ ācikkhantena, yathā andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mātaṅgādinidassanapajjotadhāraṇena mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

ကြွင်းသောစကားသည် ကသိဘာရဒွါဇသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာတည်း။ ထူးခြားသည်ကား ဤသုတ်၌ “မှောက်၍ထားသော ဝတ္ထုကို ပြန်လှန်ဘိသကဲ့သို့ (nikkujjitaṃ vā)” စသော စကားတို့၏ သင့်တင့်အောင် စပ်ယှဉ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် မှောက်ထားအပ်သော ဝတ္ထုကို ပြန်လှန်ဘိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ကံတရားကို မျက်ကွယ်ပြု၍ အမျိုးဇာတ်ကိုသာ ပြောဆိုသောအယူသို့ ကျရောက်လျက် ‘အမျိုးဇာတ်ဖြင့်သာ ဗြာဟ္မဏအဖြစ်၊ သူယုတ်အဖြစ် ဖြစ်၏’ ဟူသော မိစ္ဆာအယူမှ ကျွန်ုပ်ကို ထမြောက်စေတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်သောဝတ္ထုကို ဖွင့်လှစ်ပြသကဲ့သို့ ထို့အတူ အမျိုးဇာတ်ဝါဒဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ကမ္မဝါဒ (ကံတရား) ကို ဖွင့်လှစ်ပြတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ လမ်းမှားသောသူအား လမ်းမှန်ကို ပြောကြားဘိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဗြာဟ္မဏအဖြစ်၊ သူယုတ်အဖြစ်၏ မရောမစပ် ဖြောင့်မတ်သော လမ်းမှန်ကို ညွှန်ပြတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမိုက်တိုက်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ကိုင်ဆောင်ဘိသကဲ့သို့ ထို့အတူ မာတင်္ဂစသော သာဓကတည်းဟူသော ဆီမီးကို ထွန်းညှိပြတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း အရှင်ဂေါတမသည် အကျွန်ုပ်အား များစွာသောအကြောင်းတို့ဖြင့် တရားတော်ကို ကောင်းစွာ ဖွင့်လှစ်ပြသတော်မူအပ်ပါပေပြီ” ဟု ဤသို့ အနက်ရှိ၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကအဋ္ဌကထာ၌

Suttanipāta-aṭṭhakathāya aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

8. Mettasuttavaṇṇanā

၈. မေတ္တသုတ်အဖွင့်

Karaṇīyamatthakusalenāti mettasuttaṃ. Kā uppatti? Himavantapassato kira devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ sāvatthiṃ āgacchiṃsu. Tesaṃ bhagavā parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca imaṃ suttaṃ abhāsi. Ayaṃ tāva saṅkhepo.

“ကရဏီယမတ္ထကုသလေန” အစရှိသော ဤသုတ်သည် မေတ္တသုတ် မည်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဟိမဝန္တာတောင်ခြေ၌ နတ်တို့ နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏အထံတော် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာကြကုန်သတတ်။ ထိုရဟန်းတို့အား ဘေးရန်ကာကွယ်ရန် (အရံအတား) အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းရန် အလို့ငှာလည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမေတ္တသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤကား အကျဉ်းချုပ်မျှသာတည်း။

Ayaṃ pana vitthāro – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya. Tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti. Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ, dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ, mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni, vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni, saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni, buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthanādīnīti iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti.

အကျယ်ကား ဤသို့တည်း— အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝါဆိုရန်နီးကပ်သောအခါ သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ အရပ်ဒေသအမျိုးမျိုးမှ လာကြကုန်သော များစွာသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူပြီးလျှင် ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဝါကပ်အံ့သောငှာ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဂစရိုက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား သက်ရှိသက်မဲ့ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါသစရိုက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား မေတ္တာအစရှိသော လေးပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း၊ မောဟစရိုက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိတက်စရိုက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား အာနာပါနဿတိ၊ ပထဝီကသိုဏ်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာစရိုက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် (ဓာတ်လေးပါးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဤနည်းဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော စရိုက်အမျိုးမျိုးအား လျော်ကန်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā [Pg.176] paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttātalarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu. Atha kho te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Gāmo ghananivesasanniviṭṭhakulasahassayutto, manussā cettha saddhā pasannā, te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti yācitvā pañcapadhānakuṭisatāni kārāpetvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ.

ထိုအခါ ငါးရာမျှသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူ၍ သင့်တင့်လျော်ပတ်သော ကျောင်းနေရာနှင့် ဆွမ်းခံရွာကို ရှာဖွေကြရာ အစဉ်သဖြင့် သွားကြသည်ရှိသော် ရွာစွန်ဒေသ၌ ဟိမဝန္တာတောနှင့် တစ်စပ်တည်းရှိသော၊ ညိုသောစဉ့်ကျောက်အရောင်နှင့်တူသော ကျောက်ဖျာအပြင်ရှိသော၊ အေးမြ၍ တခဲနက်သော အရိပ်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် စိမ်းညိုသော တောအုပ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ပုလဲပြင် ငွေပြားနှင့်တူသော သဲမွေ့ရာတို့ဖြင့် ပြွမ်းသော မြေပြင်ရှိသော၊ စင်ကြယ်အေးမြသော ရေကန်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော တောင်ကို မြင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုတောအရပ်၌ တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး သီတင်းသုံးပြီးလျှင် မိုးလင်းသောအခါ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြု၍ ထိုတောနှင့်မနီးမဝေးသော ရွာတစ်ရွာသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုရွာသည် အိမ်ခြေများ တခဲနက် တည်ဆောက်ထားသော အမျိုးအိမ်ထောင်စု တစ်ထောင်ရှိသော ရွာဖြစ်၏။ ထိုရွာရှိ လူတို့သည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံကြည်ညိုကြကုန်၏။ ထိုရွာသားတို့သည် ရွာစွန်ဒေသ၌ ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြော်ရခဲလှသဖြင့် ရဟန်းတို့ကို မြင်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် ရဟန်းတို့ကို ဆွမ်းလုပ်ကျွေးပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရားတို့၊ ဤအရပ်၌ပင် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူကြပါကုန်” ဟု တောင်းပန်ကာ တရားအားထုတ်ရာ ကျောင်းသင်္ခန်းငါးရာကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးလျှင် ထိုကျောင်းတို့၌ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ သောက်ရေအိုး၊ သုံးရေအိုး အစရှိသော အလုံးစုံသော အသုံးအဆောင်တို့ကို စီရင်ပြင်ဆင်ကြကုန်၏။

Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Tatthāpi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu. Bhikkhū ‘‘asati antarāye’’ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā hutvā yāmagaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu. Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito ca vicaranti. Seyyathāpi nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamānusakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘kadā nu kho gamissantī’’ti dūrato olokenti; evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti – ‘‘kadā nu kho bhadantā gamissantī’’ti. Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti. Mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkhissāma. Handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā’’ti. Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā purato purato tiṭṭhanti, bheravasaddañca karonti. Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni passantānaṃ tañca saddaṃ suṇantānaṃ hadayaṃ phandi, dubbaṇṇā ca ahesuṃ uppaṇḍupaṇḍukajātā. Tena te cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu. Tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi. Tato nesaṃ muṭṭhassatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ. Tesaṃ tena [Pg.177] duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi, bāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu, na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ.

ရဟန်းတို့သည် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ အခြားရွာသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုရွာ၌လည်း လူတို့သည် ထိုနည်းတူစွာပင် လုပ်ကျွေးပြုစု၍ ဝါဆိုရန် တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် 'အန္တရာယ်မရှိပါက ဝါဆိုပါမည်' ဟု ဝန်ခံကာ ထိုတောအုပ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် နေ့ညပတ်လုံး အားထုတ်သော လုံ့လရှိကြကုန်လျက်၊ အချိန်ကို မှတ်သားသော ကျောက်စည်ကို ထိုးခတ်၍၊ ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း များလျက် နေကြကုန်သည်ဖြစ်၍ သစ်ပင်ရင်းတို့သို့ ချဉ်းကပ်၍ သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ သီလရှိသော ရဟန်းတို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် တန်ခိုးအာနုဘော် ကွယ်ပျောက်ကြကုန်သော ရုက္ခစိုးနတ်တို့သည် မိမိတို့၏ ဗိမာန်မှ သက်ဆင်းကြကုန်၍ ကလေးငယ်တို့ကို ပိုက်ချီလျက် ထိုမှဤမှ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ ဥပမာသော်ကား မင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ မင်း၏အမတ်တို့သည်လည်းကောင်း ရွာသူရွာသားတို့၏ အိမ်၌ နေရာအခွင့်အရေးကို ယူအပ်သည်ရှိသော် အိမ်သူအိမ်သားတို့သည် မိမိတို့အိမ်မှ ထွက်ခွာ၍ အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ နေကြရကုန်လျက် 'ဘယ်သောအခါမှ သွားကြပါကုန်လတ္တံ့နည်း' ဟု အဝေးမှ ကြည့်ရှုမျှော်လင့်နေကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရုက္ခစိုးနတ်တို့သည် မိမိတို့၏ ဗိမာန်ကို စွန့်ခွာကာ ထိုမှဤမှ သွားလာနေထိုင်ကြရကုန်လျက် 'အရှင်မြတ်တို့သည် ဘယ်သောအခါမှ သွားကြပါကုန်လတ္တံ့နည်း' ဟု အဝေးမှ ကြည့်ရှုမျှော်လင့်လျက် နေကြကုန်၏။ ထိုနောက် ဤသို့ အညီအညွတ် ကြံစည်ကြကုန်၏။ အဘယ်သို့ ကြံစည်ကြကုန်သနည်းဟူမူ - 'ပထမဝါကပ်တော်မူကြသော ရဟန်းတို့သည် မချွတ်မယွင်း ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးကြပေလိမ့်မည်။ ငါတို့သည်ကား ဤမျှကာလပတ်လုံး ကလေးငယ်တို့ကို ယူဆောင်ကာ ဖယ်ရှား၍ မနေနိုင်ကြကုန်။ ယခု ရဟန်းတို့အား ကြောက်မက်ဖွယ်ရှိသော အာရုံကို ပြကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် ညဉ့်အခါ ရဟန်းတို့ တရားအားထုတ်သော အချိန်၌ ကြောက်မက်ဖွယ်ရှိသော ဘီလူးရုပ်အစရှိသည်တို့ကို ဖန်ဆင်း၍ ရှေ့မှောက်၌ ရပ်တည်ကြကုန်၏။ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အသံကိုလည်း ပြုကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုသို့သော အဆင်းတို့ကို မြင်ရခြင်း၊ ထိုသို့သော အသံကို ကြားရခြင်းကြောင့် နှလုံး တုန်လှုပ်၍ အဆင်းမလှ ဖက်ရွက်ဝါကဲ့သို့ ဖြူဖျော့သော ကိုယ်ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် စိတ်ကို တည်ကြည်အောင် မပြုနိုင်ကြကုန်။ စိတ်မတည်ကြည်ကြကုန်သော၊ ကြောက်ရွံ့သဖြင့် အဖန်ဖန် ထိတ်လန့်နေကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့အား သတိသည် လွတ်ကင်းခဲ့၏။ ထို့နောက် သတိကင်းလွတ်နေကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့အား မကောင်းသော အနံ့ဆိုး အာရုံတို့ကို ဖန်တီး၍ နှိပ်စက်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့အား ထိုအနံ့ဆိုးဖြင့် ညှဉ်းဆဲအပ်သကဲ့သို့ ဦးနှောက် တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်၍ ပြင်းထန်စွာ ဦးခေါင်းကိုက်ခဲသော ဝေဒနာများ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုအကြောင်းအရာကိုလည်း တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး မပြောကြားကြကုန်။

Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi – ‘‘tumhākaṃ, āvuso, imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto, vippasannāni ca indriyāni etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍupaṇḍukajātā, kiṃ vo idha asappāya’’nti? Tato eko bhikkhu āha – ‘‘ahaṃ, bhante, rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca, īdisañca gandhaṃ ghāyāmi, tena me cittaṃ na samādhiyatī’’ti. Eteneva upāyena sabbe taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Saṅghatthero āha – ‘‘bhagavatā āvuso dve vassūpanāyikā paññattā, amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ, āyāmāvuso bhagavato santikaṃ, gantvā aññaṃ sappāyaṃ senāsanaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Sādhu bhante’’ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbe senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu. Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ agamiṃsu.

ထိုအခါ တစ်နေ့သ၌ သံဃာ့မထေရ်ကြီးကို ခစားပူဇော်ရန် အလုံးစုံသော ရဟန်းတို့သည် စည်းဝေးကြသည်ရှိသော် သံဃာ့မထေရ်ကြီးသည် မေးမြန်းတော်မူ၏။ 'ငါ့ရှင်တို့၊ ဤတောအုပ်သို့ ဝင်ရောက်စက သင်တို့အား နှစ်ရက်သုံးရက်မျှ အရေအဆင်းသည် အလွန်ပင် စင်ကြယ်သန့်ရှင်း၍ ဣန္ဒြေတို့သည်လည်း ကြည်လင်ကြကုန်၏။ ယခုအခါ၌မူ သင်တို့သည် ကြုံလှီ၍ အဆင်းမလှဘဲ ဖက်ရွက်ဝါကဲ့သို့ ဖြူဖျော့နေကြကုန်၏။ သင်တို့အား ဤနေရာ၌ မသင့်လျော်သော (အသပ္ပါယ) အရာ တစ်စုံတစ်ခု ရှိပါသလော' ဟု မေးမြန်း၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတစ်ပါးက 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ညဉ့်အခါ၌ ဤသို့သော ကြောက်မက်ဖွယ် အာရုံတို့ကို မြင်လည်း မြင်ရ၊ ကြားလည်း ကြားရပါ၏။ ဤသို့သော အနံ့ဆိုးကိုလည်း နမ်းရှူမိရပါ၏။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်၏ စိတ်သည် မတည်ကြည်နိုင်ပါ' ဟု လျှောက်ထား၏။ ဤနည်းတူစွာပင် ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့သည် ထိုအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ သံဃာ့မထေရ်ကြီးက 'ငါ့ရှင်တို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝါဆိုခြင်း အပိုင်းအခြားကို နှစ်ပါးဟု ပညတ်တော်မူအပ်၏။ ငါတို့အားလည်း ဤကျောင်းနေရာသည် မသင့်လျော်ဖြစ်ချေပြီ။ ငါ့ရှင်တို့၊ ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ သွားကြကုန်အံ့။ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွား၍ အခြား သင့်လျော်သော ကျောင်းနေရာကို လျှောက်ထားမေးမြန်းကြကုန်အံ့' ဟု ဆို၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းပါပြီ' ဟု ထိုရဟန်းတို့သည် မထေရ်ကြီးအား ဝန်ခံ၍ အလုံးစုံသော ရဟန်းတို့သည် ကျောင်းနေရာကို ကောင်းစွာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းကာ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်လျက် ဒါယကာတို့အပေါ်၌ တပ်မက်ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိကြသဖြင့် မည်သူ့ကိုမျှ မပန်ကြားဘဲ သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားရာခရီးဖြင့် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏။ အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။

Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, kissa tumhe cārikaṃ carathā’’ti. Te bhagavato sabbaṃ ārocesuṃ. Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catuppādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyaṃ senāsanaṃ nāddasa. Atha te bhikkhū āha – ‘‘na, bhikkhave, tumhākaṃ aññaṃ sappāyaṃ senāsanaṃ atthi, tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇeyyātha. Gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharatha. Sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha, imaṃ parittaṃ uggaṇhatha, etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī’’ti imaṃ suttamabhāsi.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ - 'ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် "ဝါတွင်းကာလပတ်လုံး ဒေသစာရီ မလှည့်လည်အပ်" ဟု သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် သင်တို့သည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြကုန်သနည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား အလုံးစုံသော အကြောင်းအရာကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုတော်မူသော် တစ်ပြင်လုံးသော ဇမ္ဗုဒီပါကျွန်း၌ အနည်းဆုံး ညောင်စောင်းအင်းပျဉ် ခြေလေးချောင်းချရုံမျှသော အရပ်၌ပင် ထိုရဟန်းတို့အတွက် သင့်လျော်သော ကျောင်းနေရာကို မြင်တော်မမူချေ။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား 'ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား ထိုနေရာဟောင်းမှတစ်ပါး သင့်လျော်သော အခြားကျောင်းနေရာ မရှိချေ။ ထိုနေရာ၌ပင် သင်တို့ သီတင်းသုံးကြလျက် အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ရာသို့ ရောက်ကြလိမ့်မည်။ ရဟန်းတို့၊ သင်တို့ သွားကြကုန်ဦး။ ထိုကျောင်းနေရာဟောင်းကိုပင် အမှီပြု၍ သီတင်းသုံးကြကုန်ဦး။ အကယ်၍ နတ်တို့ထံမှ ဘေးကင်းရန် အလိုရှိကြပါမူ ဤပရိတ်တော်ကို သင်ယူကြကုန်လော့။ စင်စစ် ဤမေတ္တာသုတ်သည် သင်တို့အတွက် အရံအတားလည်းဖြစ်လတ္တံ့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားလည်း ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၍ ဤမေတ္တာသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Apare panāhu – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā’’ti idañca vatvā bhagavā āha – ‘‘apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ. Seyyathidaṃ – sāyaṃpātaṃ karaṇavasena dve mettā, dve parittā, dve asubhā, dve maraṇassatī aṭṭha mahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca. Aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jāti jarā byādhi maraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti[Pg.178]. Atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkha’’nti. Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajhānatthañca imaṃ suttaṃ abhāsīti.

အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ - 'ရဟန်းတို့၊ သင်တို့ သွားကြကုန်ဦး၊ ထိုနေရာဟောင်းကျောင်းကိုပင် အမှီပြု၍ နေကြကုန်ဦးလော့' ဟု ဤစကားကိုလည်း မိန့်တော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ထပ်မံ မိန့်တော်မူ၏ - 'စင်စစ်သော်ကား တောရဆောက်တည်သော ရဟန်းသည် အမြဲမပြတ် ဆောင်ရွက်အပ်သော တရားကို သိအပ်၏။ ယင်းတရားဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - ညဉ့်နံနက် ပြုအပ်သော အစွမ်းဖြင့် မေတ္တာပွားခြင်း နှစ်ကြိမ်၊ ပရိတ်ရွတ်ခြင်း နှစ်ကြိမ်၊ အသုဘဘာဝနာပွားခြင်း နှစ်ကြိမ်၊ မရဏဿတိပွားခြင်း နှစ်ကြိမ်နှင့် မဟာသံဝေဂဝတ္ထု ရှစ်ပါးတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ မဟာသံဝေဂဝတ္ထု ရှစ်ပါးတို့မည်သည်ကား ဇာတိ (ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း)၊ ဇရာ (အိုရခြင်း)၊ ဗျာဓိ (နာရခြင်း)၊ မရဏ (သေရခြင်း) နှင့် အပါယ်ဆင်းရဲ လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ ဟူသော တရားလေးပါး၊ ငါးခုမြောက် အပါယ်ဆင်းရဲ၊ အတိတ်ဘဝ၌ ဝဋ်တရားလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲ၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ဝဋ်တရားလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲ၊ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အစာရှာဖွေခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲတို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အဖန်တလဲလဲ ဆောင်ရွက်အပ်သော တရားကို ညွှန်ပြတော်မူပြီး၍ ထိုရဟန်းတို့အား မေတ္တာပွားများရန်လည်းကောင်း၊ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်ကို ရရှိရန်လည်းကောင်း ဤမေတ္တာသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏' ဟု ဆိုကြကုန်သေး၏။

143. Tattha karaṇīyamatthakusalenāti imissā paṭhamagāthāya tāva ayaṃ padavaṇṇanā – karaṇīyanti kātabbaṃ, karaṇārahanti attho. Atthoti paṭipadā, yaṃ vā kiñci attano hitaṃ, taṃ sabbaṃ araṇīyato atthoti vuccati, araṇīyato nāma upagantabbato. Atthe kusalena atthakusalena, atthachekenāti vuttaṃ hoti. Yanti aniyamitapaccattaṃ. Nti niyamitaupayogaṃ. Ubhayampi vā yaṃ tanti paccattavacanaṃ. Santaṃ padanti upayogavacanaṃ. Tattha lakkhaṇato santaṃ, pattabbato padaṃ, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhisameccāti abhisamāgantvā. Sakkotīti sakko, samattho paṭibaloti vuttaṃ hoti. Ujūti ajjavayutto. Suṭṭhu ujūti suhuju. Sukhaṃ vaco asminti suvaco. Assāti bhaveyya. Mudūti maddavayutto. Na atimānīti anatimānī.

၁၄၃. ထိုမေတ္တာသုတ်၌ 'ကရဏီယမတ္ထကုသလေန' ဟူသော ဤပထမဂါထာ၌ ရှေးဦးစွာ ပုဒ်အဖွင့်ကား ဤသို့တည်း - 'ကရဏီယံ' ဟူသည် ပြုအပ်၏၊ ပြုခြင်းငှာ ထိုက်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'အတ္ထော' ဟူသည် အကျင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွား တစ်စုံတစ်ခုကို ဆိုလို၏၊ ထိုအလုံးစုံကို ကျင့်ကြံအပ်သောကြောင့် 'အတ္ထ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကျင့်ကြံအပ်ဟူသည် ချဉ်းကပ်အပ် ကျင့်သုံးအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသောသူကို 'အတ္ထကုသလေန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော ရဟန်းဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အမှတ်မရှိသော ပထမာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်ဖြစ်၏။ 'တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အမှတ်ရှိသော ဒုတိယါဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ယံ တံ' နှစ်ခုလုံးသည် ပထမာဝိဘတ် စကားရပ် ဖြစ်၏။ 'သန္တံ ပဒံ' ဟူသည် ဒုတိယါဝိဘတ် စကားရပ် ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ လက္ခဏာအားဖြင့် ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့် 'သန္တံ' မည်၏၊ ရောက်အပ်သောကြောင့် 'ပဒံ' မည်၏၊ ၎င်းသည် နိဗ္ဗာန်၏ အမည်တည်း။ 'အဘိသမေစ္စ' ဟူသည် ရှေးရှုကောင်းစွာ ရောက်၍ ဟု အနက်ရ၏။ 'သက္ကောတိ' ဟူသည် တတ်နိုင်၏၊ စွမ်းဆောင်နိုင်၏၊ စွမ်းရည်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥဇူ' ဟူသည် ဖြောင့်မတ်သော သဘောရှိသူတည်း။ အလွန် ဖြောင့်မတ်သောသူကို 'သုဟုဇူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူ၌ ချိုသာသောစကား ရှိခြင်းကြောင့် 'သုဝစော' မည်၏။ 'အဿ' ဟူသည် ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'မုဒူ' ဟူသည် နူးညံ့သော သဘောရှိသူတည်း။ 'န အတိမာနီ' ဟူသည် အလွန် မာန်မူခြင်း မရှိသူတည်း။

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – karaṇīyamatthakusalena yanta santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ettha tāva atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīyaṃ, sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipatti, ājīvavipattīti evamādi akaraṇīyaṃ. Tathā atthi atthakusalo, atthi anatthakusalo.

ဤဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ကား ဤသို့ ဖြစ်၏ - "ကရဏီယမတ္ထကုသလေန ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ" ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်တွင် ရှေးဦးစွာ ပြုကျင့်အပ်သော တရား (ကရဏီယ) လည်း ရှိ၏၊ မပြုကျင့်အပ်သော တရား (အကရဏီယ) လည်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အကျဉ်းအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါး အပေါင်းသည် ပြုကျင့်အပ်သော တရားမည်၏။ သီလပျက်စီးခြင်း (သီလဝိပတ္တိ)၊ အယူဝါဒပျက်စီးခြင်း (ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ)၊ အကျင့်ပျက်စီးခြင်း (အာစာရဝိပတ္တိ)၊ အသက်မွေးမှုပျက်စီးခြင်း (အာဇီဝဝိပတ္တိ) စသည်တို့သည် မပြုကျင့်အပ်သော တရားမည်၏။ ထို့ပြင် အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသောသူ (အတ္ထကုသလ) လည်း ရှိ၏၊ အကျိုးစီးပွား မဟုတ်သည်၌ လိမ္မာသောသူ (အနတ္ထကုသလ) လည်း ရှိ၏။

Tattha yo imasmiṃ sāsane pabbajitvā na attānaṃ sammā payojeti, khaṇḍasīlo hoti, ekavīsatividhaṃ anesanaṃ nissāya jīvikaṃ kappeti. Seyyathidaṃ – veḷudānaṃ, pattadānaṃ, pupphadānaṃ, phaladānaṃ, dantakaṭṭhadānaṃ, mukhodakadānaṃ, sinānadānaṃ, cuṇṇadānaṃ, mattikādānaṃ, cāṭukamyataṃ, muggasūpyataṃ, pāribhaṭutaṃ, jaṅghapesaniyaṃ, vejjakammaṃ, dūtakammaṃ, pahiṇagamanaṃ, piṇḍapaṭipiṇḍadānānuppadānaṃ, vatthuvijjaṃ, nakkhattavijjaṃ, aṅgavijjanti. Chabbidhe ca agocare carati[Pg.179]. Seyyathidaṃ – vesiyagocare vidhavāthullakumārikapaṇḍakabhikkhunipānāgāragocareti. Saṃsaṭṭho ca viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni asaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitaaphāsukaayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ…pe… upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati. Ayaṃ anatthakusalo.

ထိုနှစ်ဦးတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုပြီးနောက် မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ မဆောက်တည်ဘဲ သီလပျက်စီးသူ (ခဏ္ဍသီလ) ဖြစ်ကာ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော မအပ်စပ်သော ရှာမှီးခြင်း (အနေသန) တို့ကို မှီ၍ အသက်မွေး၏။ ယင်းတို့မှာ- ဝါးပေးခြင်း၊ သစ်ရွက်ပေးခြင်း၊ ပန်းပေးခြင်း၊ သစ်သီးပေးခြင်း၊ မျက်နှာသစ်ရေပေးခြင်း၊ မျက်နှာသစ်ဆေးနှင့် ခေါင်းလျှော်ရည်ပေးခြင်း၊ မြေမှုန့်ပေးခြင်း၊ ဒါယကာတို့အား ဖော်လံဖားပြုခြင်း (ချော့မော့ပြောဆိုခြင်း)၊ ပဲနောက်ဟင်းကဲ့သို့ ဟုတ်တဝက် မဟုတ်တဝက် စကားဆိုခြင်း၊ သူငယ်တို့ကို နို့ထိန်းကဲ့သို့ ချီပိုးထိန်းရခြင်း၊ မင်းလုလင်ကဲ့သို့ အစေခံခြင်း၊ ဆေးကုသခြင်း၊ လူတို့၏ အစေအပါးအဖြစ် လိုက်ပါဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ဆွမ်းတုံ့ဆွမ်းပြန် ပေးကမ်းခြင်း၊ လယ်ယာ မြေအတတ်၊ နက္ခတ်အတတ်၊ အင်္ဂဝိဇ္ဇာအတတ်တို့ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မသွားလာအပ်သော ကျက်စားရာအရပ် (အဂေါစရ) ခြောက်ပါးသို့ သွားလာတတ်၏။ ယင်းတို့မှာ- ပြည့်တန်ဆာမအိမ်၊ မုဆိုးမအိမ်၊ အပျိုကြီးအိမ်၊ မိန်းမလျာအိမ်၊ ဘိက္ခုနီမကျောင်းနှင့် သေတင်းကုပ် (သေရာဇာဆိုင်) တို့ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မင်း၊ မင်း၏အမတ်၊ တိတ္ထိ၊ တိတ္ထိတို့၏ တပည့်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တရားနှင့်မလျော်သော လူတို့နှင့် ရောနှောခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နေလေ့ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ရဟန်း၊ ရဟန်းမ၊ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာမတို့အပေါ် သဒ္ဓါတရားမရှိ၊ မကြည်ညို၊ ကြမ်းတမ်းစွာ ဆဲရေးတတ်၊ အကျိုးကို အလိုမရှိ၊ မချမ်းသာခြင်းနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးမှုကို အလိုမရှိသော ထိုသို့သော အမျိုးအိမ်များကို မှီဝဲဆည်းကပ် တုပ်ကွပ်၏။ ဤရဟန်းကို အကျိုးစီးပွားမဟုတ်သည်၌ လိမ္မာသူ (အနတ္ထကုသလ) ဟု ဆိုအပ်၏။

Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā attānaṃ sammā payojeti, anesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhātukāmo saddhāsīsena pātimokkhasaṃvaraṃ, satisīsena indriyasaṃvaraṃ, vīriyasīsena ājīvapārisuddhiṃ, paññāsīsena paccayapaṭisevanaṃ pūreti ayaṃ atthakusalo.

အကြင်ရဟန်းသည်ကား ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၏၊ မအပ်စပ်သော ရှာမှီးခြင်း (အနေသန) ကို စွန့်ပယ်ကာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၌ တည်လိုသည်ဖြစ်၍ သဒ္ဓါတရားကို အရင်းပြုလျက် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကိုလည်းကောင်း၊ သတိကို အရင်းပြုလျက် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလကိုလည်းကောင်း၊ ဝီရိယကို အရင်းပြုလျက် အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို အရင်းပြုလျက် ပစ္စည်းလေးပါးကို ဆင်ခြင်သုံးစွဲခြင်း (ပစ္စယပဋိသေဝန) ကိုလည်းကောင်း ဖြည့်ကျင့်၏။ ဤရဟန်းကို အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ (အတ္ထကုသလ) ဟု ဆိုအပ်၏။

Yo vā sattāpattikkhandhasodhanavasena pātimokkhasaṃvaraṃ, chadvāre ghaṭṭitārammaṇesu abhijjhādīnaṃ anuppattivasena indriyasaṃvaraṃ, anesanaparivajjanavasena viññupasatthabuddhabuddhasāvakavaṇṇitapaccayapaṭisevanena ca ājīvapārisuddhiṃ, yathāvuttapaccavekkhaṇavasena paccayapaṭisevanaṃ, catuiriyāpathaparivattane sātthakādīnaṃ paccavekkhaṇavasena sampajaññañca sodheti, ayampi atthakusalo.

တစ်နည်းကား အကြင်ရဟန်းသည် အာပတ်ခုနစ်ပုံကို သုတ်သင်ခြင်းအားဖြင့် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကိုလည်းကောင်း၊ ဒွါရခြောက်ပါး၌ တိုက်ခတ်လာသော အာရုံတို့၌ အဘိဇ္ဈာ (လောဘ) စသည်တို့ မဖြစ်ပေါ်စေခြင်းအားဖြင့် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလကိုလည်းကောင်း၊ အနေသနကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော ဘုရားနှင့် ဘုရားတပည့်သားတော်တို့၏ သုံးစွဲနည်းမျိုးဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးစွဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ဖြည့်ကျင့်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ပစ္စည်းသုံးစွဲမှုကိုလည်းကောင်း၊ ဣရိယာပုထ်လေးပါး ပြောင်းလဲရာ၌ အကျိုးရှိမရှိ စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် သမ္ပဇဉ်တရားကိုလည်းကောင်း သုတ်သင်၏။ ဤရဟန်းသည်လည်း အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ (အတ္ထကုသလ) သာတည်း။

Yo vā yathā ūsodakaṃ paṭicca saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pariyodāyati, chārikaṃ paṭicca ādāso, ukkāmukhaṃ paṭicca jātarūpaṃ, tathā ñāṇaṃ paṭicca sīlaṃ vodāyatīti ñatvā ñāṇodakena dhovanto sīlaṃ pariyodāpeti. Yathā ca kikī sakuṇikā aṇḍaṃ, camarīmigo vāladhiṃ, ekaputtikā nārī piyaṃ ekaputtakaṃ, ekanayano puriso taṃ ekanayanaṃ rakkhati, tathā ativiya appamatto attano sīlakkhandhaṃ rakkhati, sāyaṃpātaṃ paccavekkhamāno aṇumattampi vajjaṃ na passati, ayampi atthakusalo.

တစ်နည်းသော်ကား ဆပ်ပြာရေကို အမှီပြု၍ ညစ်ပေသောအဝတ်ကို ဖြူစင်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပြာကို အမှီပြု၍ မှန်ချပ်ကို ပြောင်လက်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖိုမီးကို အမှီပြု၍ ရွှေကို စင်ကြယ်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ပညာဉာဏ်ကို အမှီပြု၍ သီလသည် စင်ကြယ်၏ဟု သိလျက် ဉာဏ်တည်းဟူသောရေဖြင့် ဆေးကြောကာ သီလကို ဖြူစင်စေ၏။ ဥပမာအားဖြင့် တောယစိမငှက်မသည် မိမိ၏ဥကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ စာမရီသားကောင်သည် မိမိအမြီးကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ သားတစ်ဦးတည်းရှိသော မိခင်သည် ချစ်လှစွာသော သားတစ်ဦးတည်းကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ မျက်စိတစ်ဖက်တည်းရှိသော ယောက်ျားသည် ထိုတစ်ဖက်တည်းသော မျက်စိကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလွန်မမေ့မလျော့ဘဲ မိမိ၏သီလက္ခန္ဓာကို စောင့်ရှောက်၏။ ညနံနက် ဆင်ခြင်သောအခါ မြူလုံးမျှလောက်သော အပြစ်ကိုမျှ မမြင်ရ။ ဤရဟန်းသည်လည်း အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူ (အတ္ထကုသလ) ဖြစ်၏။

Yo vā pana avippaṭisārakarasīle patiṭṭhāya kilesavikkhambhanapaṭipadaṃ paggaṇhāti, taṃ paggahetvā kasiṇaparikammaṃ karoti, kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbatteti, ayampi atthakusalo. Yo vā pana samāpattito [Pg.180] vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ atthakusalānaṃ aggo.

တစ်နည်းကား နှလုံးမသာယာခြင်း (ဝိပ္ပဋိသာရ) ကင်းစေသော သီလ၌ တည်၍ ကိလေသာကို ခွာနိုင်သော ကျင့်စဉ်ကို အားထုတ်၏၊ ထိုကျင့်စဉ်ကို ဆောက်တည်ကာ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြုပြီး သမာပတ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ဤရဟန်းသည်လည်း အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသူဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား သမာပတ်မှ ထပြီးနောက် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ဤရဟန်းသည် အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသော ရဟန်းတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။

Tattha ye ime yāva avippaṭisārakarasīle patiṭṭhānena, yāva vā kilesavikkhambhanapaṭipadāya paggahaṇena maggaphalena vaṇṇitā atthakusalā, te imasmiṃ atthe atthakusalāti adhippetā. Tathāvidhā ca te bhikkhū. Tena bhagavā te bhikkhū sandhāya ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti āha.

ထိုအကျိုး၌ လိမ္မာသော ရဟန်းတို့တွင် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းစေသော သီလ၌ တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာကို ခွာနိုင်သော ကျင့်စဉ်ကို အားထုတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်ဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းအပ်သော အတ္ထကုသလ ရဟန်းတို့ကို ဤနေရာ၌ "အတ္ထကုသလ" (အကျိုး၌ လိမ္မာသူ) များအဖြစ် ရည်ရွယ်သည်။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိကြ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ရည်မှန်း၍ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းကို အခြေပြုသော ဒေသနာတော်အားဖြင့် "ကရဏီယမတ္ထကုသလေန" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

Tato ‘‘kiṃ karaṇīya’’nti tesaṃ sañjātakaṅkhānaṃ āha ‘‘yanta santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Ayamettha adhippāyo – taṃ buddhānubuddhehi vaṇṇitaṃ santaṃ nibbānapadaṃ paṭivedhavasena abhisamecca viharitukāmena yaṃ karaṇīyanti. Ettha ca yanti imassa gāthāpādassa ādito vuttameva karaṇīyanti. Adhikārato anuvattati taṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ayaṃ pana yasmā sāvasesapāṭho attho, tasmā ‘‘viharitukāmenā’’ti vuttanti veditabbaṃ.

ထိုပုဒ်နောက်မှ "အဘယ်အမှုကို ပြုအပ်သနည်း" ဟု သံသယဖြစ်နေကြသော ရဟန်းတို့အား သံသယကင်းစိမ့်သောငှာ "ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ" ဟူသော ပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား- မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဘုရားတပည့်သားတော်တို့ ချီးမွမ်းအပ်သော ငြိမ်သက်အေးချမ်းသော ထိုနိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ပုဒ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောအားဖြင့် သိရှိ၍ နေလိုသော၊ အကျိုး၌ လိမ္မာသော ရဟန်းသည် အကြင်ပြုကျင့်အပ်သောတရား (ကရဏီယ) ကို ပြုအပ်၏။ ဤဂါထာပုဒ်တွင် "ယံ" ဟူသောပုဒ်သည် ဂါထာ၏အစ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော "ကရဏီယံ" ဟူသော ပုဒ်သို့ တည်ရာအလိုက် လိုက်ပါသွား၏။ ထိုငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိ၍ နေလိုသောဟူသော ဤအနက်သည် အဓိပ္ပာယ်ဖြည့်စွက်ရန် ကျန်ရှိနေသော ပါဌ်ဖြစ်သောကြောင့် "နေလိုသောရဟန်းသည်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ကို သိအပ်၏။

Atha vā santaṃ padaṃ abhisameccāti anussavādivasena lokiyapaññāya nibbānapadaṃ santanti ñatvā taṃ adhigantukāmena yantaṃ karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ karaṇīyamatthakusalenāti evampettha adhippāyo veditabbo. Atha vā ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti vutte ‘‘ki’’nti cintentānaṃ āha ‘‘yanta santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Tassevaṃ adhippāyo veditabbo – lokiyapaññāya santaṃ padaṃ abhisamecca yaṃ karaṇīyaṃ, tanti. Yaṃ kātabbaṃ, taṃ karaṇīyaṃ, karaṇārahameva tanti vuttaṃ hoti.

တစ်နည်းသော်ကား "သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ" ဟူသည် အဆင့်ဆင့်ကြားရခြင်း စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် လောကီပညာဖြင့် နိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်သက်၏ဟု သိ၍ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရလိုသောရဟန်းသည် အကြင်ပြုကျင့်အပ်သော တရားကို ပြု၏ ဟူ၍ တည်ရာအလိုက် လိုက်ပါသွားသောကြောင့် ထိုပြုကျင့်အပ်သောတရားကို အကျိုး၌ လိမ္မာသော ရဟန်းသည် ပြုအပ်၏ ဟူ၍လည်း ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် "ကရဏီယမတ္ထကုသလေန" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် "အဘယ်အရာကို ပြုရမည်နည်း" ဟု ကြံစည်နေသော ရဟန်းတို့အား ရည်ညွှန်း၍ "ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- လောကီပညာဖြင့် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိ၍ အကြင်ကျင့်စဉ်ကို ပြုအပ်၏၊ ထိုကျင့်စဉ်ကို ပြုအပ်၏။ ပြုကျင့်အပ်သော အမှုသည် ပြုကျင့်ခြင်းငှာ ထိုက်သည်သာဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

Kiṃ pana tanti? Kimaññaṃ siyā aññatra tadadhigamūpāyato. Kāmañcetaṃ karaṇārahatthena sikkhattayadīpakena ādipadeneva vuttaṃ. Tathā hi tassa atthavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘atthi karaṇīyaṃ atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīya’’nti. Atisaṅkhepadesitattā pana tesaṃ bhikkhūnaṃ kehici viññātaṃ, kehici na viññātaṃ. Tato yehi na viññātaṃ, tesaṃ viññāpanatthaṃ yaṃ visesato āraññakena bhikkhunā kātabbaṃ, taṃ vitthārento [Pg.181] ‘‘sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī’’ti imaṃ tāva upaḍḍhagāthaṃ āha.

ထိုကျင့်အပ်သောတရားသည် အဘယ်နည်း။ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းနည်းလမ်းမှတပါး အခြားအဘယ်အရာ ဖြစ်နိုင်ဦးမည်နည်း။ အကယ်စင်စစ် ဤတရားကို ပြုကျင့်ထိုက်သောသဘောရှိသည့် သိက္ခာသုံးပါးကို ပြတတ်သော အစပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ငါတို့သည် ဤဂါထာ၏ အနက်အဖွင့်၌ "ပြုကျင့်အပ်သော တရားလည်း ရှိ၏၊ မပြုကျင့်အပ်သော တရားလည်း ရှိ၏။ ထိုတွင် အကျဉ်းအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးကို ပြုကျင့်အပ်၏" ဟု ဆိုခဲ့ကြပြီ။ သို့သော်လည်း အလွန်ကျဉ်းမြောင်းစွာ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုရဟန်းတို့အနက် အချို့သော ရဟန်းတို့သည် သိကြသော်လည်း အချို့မှာမူ မသိကြကုန်။ ထို့နောက် မသိသော ရဟန်းတို့အား သိရှိစေခြင်းငှာ အထူးသဖြင့် တောရဆောက်တည်သော ရဟန်းတို့ ပြုကျင့်အပ်သော တရားကို ချဲ့ထွင်၍ ဟောလိုသဖြင့် "သက္ကော ဥဇူ စ သုဟုဇူ စ၊ သုဝစော စဿ မုဒု အနတိမာနီ" ဟူသော ဤဂါထာထက်ဝက်ကို ရှေးဦးစွာ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

Kiṃ vuttaṃ hoti? Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo lokiyapaññāya vā taṃ abhisamecca tadadhigamāya paṭipajjamāno āraññako bhikkhu dutiyacatutthapadhāniyaṅgasamannāgamena kāye ca jīvite ca anapekkho hutvā saccapaṭivedhāya paṭipajjituṃ sakko assa, tathā kasiṇaparikammavattasamādānādīsu, attano pattacīvarapaṭisaṅkharaṇādīsu ca yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tesu aññesu ca evarūpesu sakko assa dakkho analaso samattho. Sakko hontopi ca tatiyapadhāniyaṅgasamannāgamena uju assa. Uju hontopi ca sakiṃ ujubhāvena santosaṃ anāpajjitvā yāvajīvaṃ punappunaṃ asithilakaraṇena suṭṭhutaraṃ uju assa. Asaṭhatāya vā uju, amāyāvitāya suhuju. Kāyavacīvaṅkappahānena vā uju, manovaṅkappahānena suhuju. Asantaguṇassa vā anāvikaraṇena uju, asantaguṇena uppannassa lābhassa anadhivāsanena suhuju. Evaṃ ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānehi purimadvayatatiyasikkhāhi payogāsayasuddhīhi ca uju ca suhuju ca assa.

အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိ၍ နေလိုသော၊ သို့မဟုတ် လောကီပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိ၍ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော တောမှီရဟန်းသည် ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထမြောက် ပဓာနိယင်္ဂ (ကမ္မဋ္ဌာန်းအင်္ဂါ) တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ကိုယ်နှင့် အသက်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ကျင့်ကြံခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်ရာ၏။ ထို့ပြင် ကသိုဏ်းပရိကံပြုခြင်း၊ ဝတ်ဆောက်တည်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ပြုပြင်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့အတွက် ပြုဖွယ်ကိစ္စ အကြီးအငယ်ဟူသမျှတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော အခြားအမှုကိစ္စတို့၌လည်းကောင်း စွမ်းဆောင်နိုင်သူ၊ လိမ္မာသူ၊ မပျင်းရိသူ၊ စွမ်းရည်ရှိသူ ဖြစ်ရာ၏။ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်စေကာမူ တတိယမြောက် ပဓာနိယင်္ဂနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဖြောင့်မတ်ရမည်။ ဖြောင့်မတ်သူ ဖြစ်စေကာမူ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ဖြောင့်မတ်ရုံဖြင့် ရောင့်ရဲမသွားဘဲ အသက်ထက်ဆုံး အဖန်တလဲလဲ လျှော့ယော့ခြင်းမရှိဘဲ ထူးကဲစွာ ဖြောင့်မတ်ရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲမှု ကင်းသောကြောင့် ဖြောင့်မတ်၏ (ဥဇု)၊ လှည့်ပတ်ခြင်း ကင်းသောကြောင့် အလွန်ဖြောင့်မတ်၏ (သုဟုဇု)။ ကိုယ်နှုတ်တို့၏ ကောက်ကျစ်မှုကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြောင့်မတ်၏၊ စိတ်၏ ကောက်ကျစ်မှုကို ပယ်ခြင်းကြောင့် အလွန်ဖြောင့်မတ်၏။ မိမိ၌မရှိသော ဂုဏ်ထူးများကို ထင်ရှားမပြခြင်းကြောင့် ဖြောင့်မတ်၏၊ မရှိသော ဂုဏ်ဖြင့် ရရှိလာသော လာဘ်သပ္ပကာကို လက်မခံဘဲ ငြင်းပယ်ခြင်းကြောင့် အလွန်ဖြောင့်မတ်၏။ ဤသို့လျှင် အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနနှင့် လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးနှစ်ပါးသော သိက္ခာ (သီလ၊ သမာဓိ) နှင့် တတိယသိက္ခာ (ပညာ) တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လုံ့လနှင့် စိတ်ထား သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကိုယ်နှုတ် ဖြောင့်မတ်သူနှင့် စိတ်နှလုံး အလွန်ဖြောင့်မတ်သူ ဖြစ်ရာ၏။

Na kevalañca uju ca suhuju ca, apica pana subbaco ca assa. Yo hi puggalo ‘‘idaṃ na kātabba’’nti vutto ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ te sutaṃ, ko me hutvā vadasi, kiṃ upajjhāyo ācariyo sandiṭṭho sambhatto vā’’ti vadati, tuṇhībhāvena vā taṃ viheṭheti, sampaṭicchitvā vā na tathā karoti, so visesādhigamassa dūre hoti. Yo pana ovadiyamāno ‘‘sādhu, bhante, suṭṭhu vuttaṃ, attano vajjaṃ nāma duddasaṃ hoti, punapi maṃ evarūpaṃ disvā vadeyyātha anukampaṃ upādāya, cirassaṃ me tumhākaṃ santikā ovādo laddho’’ti vadati, yathānusiṭṭhañca paṭipajjati, so visesādhigamassa avidūre hoti. Tasmā evaṃ parassa vacanaṃ sampaṭicchitvā karonto subbaco ca assa.

ဖြောင့်မတ်သူနှင့် အလွန်ဖြောင့်မတ်သူ ဖြစ်ရုံမျှမက၊ ဆုံးမလွယ်သူလည်း ဖြစ်ရာ၏။ အကြောင်းမူကား ဆုံးမသူက 'ဤအမှုကို မပြုအပ်' ဟု ပြောဆိုသည့်အခါ 'သင် ဘာမြင်လို့လဲ၊ ဘာကြားလို့လဲ၊ ငါ့ကို ပြောရအောင် သင်က ဘယ်သူမို့လို့လဲ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာလား၊ နည်းပြဆရာလား၊ မြင်ဖူးရုံမျှသော အဆွေခင်ပွန်းလား၊ အတူစားသောက်ဖော် အပေါင်းအသင်းမို့လို့လား' ဟု ပြန်လည်ပြောဆိုတတ်သော၊ သို့မဟုတ် ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် ဆုံးမသူကို နှောင့်ယှက်တတ်သော၊ သို့မဟုတ် လက်ခံသော်လည်း ထိုဆုံးမသည့်အတိုင်း မလိုက်နာသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားထူးကို ရရှိခြင်းမှ ဝေးကွာလှ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ဆိုဆုံးမအပ်သော် 'အရှင်ဘုရား ကောင်းပါလှ၏၊ ကောင်းစွာ ဆုံးမတော်မူအပ်ပါပေ၏၊ မိမိ၏အပြစ်ကို မြင်နိုင်ခဲလှပါသည်၊ နောင်တွင်လည်း တပည့်တော်၏ မသင့်တော်သော အမူအရာကို မြင်တော်မူပါက သနားကရုဏာဖြင့် ဆုံးမတော်မူပါဦးဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့ထံမှ ဆုံးမစကားကို ကာလကြာမြင့်မှ နာယူခွင့်ရပါသည်' ဟု လျှောက်ထား၍ ဆုံးမသည့်အတိုင်းလည်း လိုက်နာကျင့်သုံး၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားထူးရရှိရန် မဝေးတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ သူတစ်ပါး၏ စကားကို ဝန်ခံလက်ခံ၍ လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ဆုံးမလွယ်သူ (သုဝစ) ဖြစ်ရာ၏။

Yathā ca suvaco, evaṃ mudu assa. Mudūti gahaṭṭhehi dūtagamanappahiṇagamanādīsu niyuñjiyamāno tattha mudubhāvaṃ akatvā thaddho hutvā vattapaṭipattiyaṃ sakalabrahmacariye ca mudu assa suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya tattha tattha viniyogakkhamo. Atha vā mudūti abhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso [Pg.182] paṭisanthāravutti sutitthaṃ viya sukhāvagāho assa. Na kevalañca mudu, apica pana anatimānī assa, jātigottādīhi atimānavatthūhi pare nātimaññeyya, sāriputtatthero viya caṇḍālakumārakasamena cetasā vihareyyāti.

ဆိုဆုံးမလွယ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာပင် နူးညံ့သိမ်မွေ့ရမည်။ 'နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်း (မုဒု)' ဟူသည် လူဝတ်ကြောင်တို့က စေတမန်အဖြစ် သွားခိုင်းခြင်း၊ အမှုကိစ္စများ ကူညီခိုင်းခြင်း စသည်တို့၌ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းမှု မပြဘဲ ခိုင်မာစွာ ငြင်းဆန်ကာ၊ ဝတ်တရားများ ကျင့်ဆောင်ခြင်းနှင့် အလုံးစုံသော သာသနာ့ဘောင် အကျင့်မြတ်တို့၌မူ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းရမည်ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာ သန့်စင်ပြုပြင်ထားသော ရွှေစင်ရွှေကောင်းကဲ့သို့ ထိုထိုတရားနှင့်လျော်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ အသုံးပြုရန် သင့်တော်သူ ဖြစ်ရာ၏။ သို့မဟုတ် 'မုဒု' ဟူသည် မျက်မှောင်ကုတ်ခြင်းမရှိဘဲ ပြုံးရွှင်သောမျက်နှာရှိခြင်း၊ ဖော်ရွေစွာ ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်း ရှိလျက်၊ ဆိပ်ကမ်းကောင်းကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်ရ လွယ်ကူသူ ဖြစ်ရာ၏။ နူးညံ့ရုံမျှတင်မကဘဲ မာန်မာနကင်းသူလည်း ဖြစ်ရာ၏။ အမျိုး၊ အနွယ် စသော မာနဖြစ်ကြောင်း တရားတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို အထင်သေး မထီမဲ့မြင် မပြုအပ်။ ရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကဲ့သို့ ဒွန်းစဏ္ဍားကလေးနှင့်တူသော စိတ်ထားဖြင့် နေထိုင်ရာ၏။

144. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjamānassa visesato āraññakassa bhikkhuno ekaccaṃ karaṇīyaṃ vatvā puna tatuttaripi vattukāmo ‘‘santussako cā’’ti dutiyaṃ gāthamāha.

၁၄၄. ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိ၍ နေလိုသော သို့မဟုတ် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော၊ အထူးသဖြင့် တောမှီရဟန်းအတွက် ပြုဖွယ်တရား အချို့ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ထိုထက်လွန်သော အကျင့်တရားများကို ထပ်မံဟောကြားလိုသဖြင့် 'သန္တုဿကော စ' အစရှိသော ဒုတိယဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha ‘‘santuṭṭhī ca kataññutā’’ti ettha vuttappabhedena dvādasavidhena santosena santussatīti santussako. Atha vā tussatīti tussako, sakena tussako, santena tussako, samena tussakoti santussako. Tattha sakaṃ nāma ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 73) evaṃ upasampadamāḷake uddiṭṭhaṃ attanā ca sampaṭicchitaṃ catupaccayajātaṃ. Tena sundarena vā asundarena vā sakkaccaṃ vā asakkaccaṃ vā dinnena paṭiggahaṇakāle paribhogakāle ca vikāramadassetvā yāpento ‘‘sakena tussako’’ti vuccati. Santaṃ nāma yaṃ laddhaṃ hoti attano vijjamānaṃ, tena santeneva tussanto tato paraṃ na patthento atricchataṃ pajahanto ‘‘santena tussako’’ti vuccati. Samaṃ nāma iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighappahānaṃ. Tena samena sabbārammaṇesu tussanto ‘‘samena tussako’’ti vuccati.

ထိုဂါထာ၌ 'သန္တုဋ္ဌီ စ ကတညုတာ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ပတ်သက်၍ ပြဆိုအပ်ခဲ့သော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲနှစ်သက်တတ်သောကြောင့် 'သန္တုဿက' မည်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်သက်လွယ်တတ်သောကြောင့် 'တုဿက'၊ မိမိရရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲတတ်သောကြောင့် 'သကေန တုဿက'၊ ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲတတ်သောကြောင့် 'သန္တေန တုဿက'၊ အစွန်းမရောက်ဘဲ မျှတစွာ ရောင့်ရဲတတ်သောကြောင့် 'သမေန တုဿက' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'မိမိရရှိသော ပစ္စည်း' မည်သည်ကား ရဟန်းခံသော သိမ်ပြင်၌ 'ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယ' ဟု ညွှန်ပြအပ်ကာ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ကောင်းစွာ လက်ခံဝန်ခံပြီးသော ပစ္စည်းလေးပါး ဖြစ်၏။ ထိုပစ္စည်းကို ကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ ရိုရိုသေသေ လှူသည်ဖြစ်စေ၊ မရိုမသေ လှူသည်ဖြစ်စေ၊ အလှူခံစဉ်နှင့် သုံးဆောင်စဉ်၌ စိတ်နှလုံးဖောက်ပြန်ခြင်း မရှိဘဲ မျှတစွာ သုံးဆောင်သူကို မိမိရရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲသူ (သကေန တုဿက) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်း' မည်သည်ကား မိမိရရှိထားသော၊ လက်ဝယ်ရှိသော ပစ္စည်းဖြစ်၏။ ထိုထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့်သာ ရောင့်ရဲလျက်၊ ထိုထက်ပိုသော ပစ္စည်းကို မတောင့်တဘဲ၊ လောဘလွန်ကဲမှုကို စွန့်ပယ်သူကို ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် ရောင့်ရဲသူ (သန္တေန တုဿက) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'မျှတခြင်း' မည်သည်ကား သာယာဖွယ် (ဣဋ္ဌာရုံ) နှင့် မသာယာဖွယ် (အနိဋ္ဌာရုံ) တို့၌ စွဲမက်ခြင်း (ရာဂ) နှင့် အမျက်ထွက်ခြင်း (ဒေါသ) ကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ မျှတသောစိတ်ဖြင့် အာရုံအားလုံး၌ ရောင့်ရဲနှစ်သက်သူကို မျှတစွာ ရောင့်ရဲသူ (သမေန တုဿက) ဟု ဆိုအပ်၏။

Sukhena bharīyatīti subharo, suposoti vuttaṃ hoti. Yo hi bhikkhu sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, esa dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā positu’’nti. Yo pana yaṃkiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā appaṃ vā bahuṃ vā labhitvā attamano vippasannamukho hutvā yāpeti, esa subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti – ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo thokathokenapi [Pg.183] tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. Evarūpo idha subharoti adhippeto.

လွယ်ကူစွာ ကျွေးမွေးရသောကြောင့် 'သုဘရ' (ကျွေးမွေးရလွယ်ကူသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကျွေးမွေးရလွယ်ကူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်ရဟန်းသည် ဆန်ကောင်း၊ အသားဟင်း စသည်တို့ကို သပိတ်ပြည့်အောင် လှူဒါန်းစေကာမူ မျက်နှာမသာယာမှု၊ မကျေနပ်မှုကိုသာ ပြတတ်၏။ သို့မဟုတ် လှူဒါန်းသူဒါယကာတို့၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ထိုဆွမ်းကို 'ဒါယကာတို့ ဘာတွေလှူတာလဲ' ဟု ငြင်းပယ်ကဲ့ရဲ့လျက် ကိုရင် သို့မဟုတ် လူတို့ကို ပေးပစ်တတ်၏။ ဤသို့သောရဟန်းသည် ကျွေးမွေးရခက်သူ (ဒုဗ္ဘရ) မည်၏။ ဤသို့သော ရဟန်းကို မြင်လျှင် လူတို့သည် 'ကျွေးမွေးရခက်သော ရဟန်းကို မကျွေးမွေးနိုင်ပါ' ဟု ဆိုကာ အဝေးမှပင် ကြဉ်ရှောင်တတ်ကြကုန်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်ကား ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ ကောင်းမွန်သည်ဖြစ်စေ၊ နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ များသည်ဖြစ်စေ ရသမျှသော ပစ္စည်းကို ရရှိရုံမျှဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကာ ကြည်လင်သောမျက်နှာဖြင့် မျှတသုံးဆောင်၏။ ဤရဟန်းသည် ကျွေးမွေးရလွယ်ကူသူ (သုဘရ) ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းကို မြင်လျှင် လူတို့သည် အလွန်အမင်း ရင်းနှီးကြည်ညိုကြပြီး 'ငါတို့၏ အရှင်သူမြတ်သည် ကျွေးမွေးရ လွယ်ကူလှပေ၏၊ နည်းနည်းပါးပါးဖြင့်ပင် ရောင့်ရဲနှစ်သက်တော်မူ၏၊ ငါတို့ကိုယ်တိုင်ပင် ထိုအရှင်မြတ်ကို ကိုးကွယ်ကျွေးမွေးကြအံ့' ဟု ဝန်ခံကတိပြုကာ ကျွေးမွေးကိုးကွယ်ကြ၏။ ဤသို့သောရဟန်းမျိုးကို ဤနေရာ၌ 'သုဘရ' ဟု လိုလားအပ်ပေသည်။

Appaṃ kiccamassāti appakicco, na kammārāmatābhassārāmatāsaṅgaṇikārāmatādianekakiccabyāvaṭo. Atha vā sakalavihāre navakammasaṅghabhogasāmaṇeraārāmikavosāsanādikiccavirahito, attano kesanakhacchedanapattacīvaraparikammādiṃ katvā samaṇadhammakiccaparo hotīti vuttaṃ hoti.

ပြုဖွယ်ကိစ္စ နည်းပါးသောကြောင့် 'အပ္ပကိစ္စ' မည်၏။ အမှုအသစ်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ အတင်းအဖျင်းပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ အပေါင်းအဖော်နှင့် နေခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း စသော များစွာသော ကိစ္စတို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးပတ်သက်မှု မရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်တစ်ခုလုံး၌ အဆောက်အအုံသစ် ဆောက်လုပ်ခြင်း၊ သံဃာ့ရေးရာ၊ ကိုရင်နှင့် ဝေယျာဝစ္စပြုသူတို့အား စီမံခန့်ခွဲခြင်း စသော ကိစ္စတို့မှ ကင်းဝေးကာ၊ မိမိ၏ ဆံပင်ရိတ်ခြင်း၊ လက်သည်းညှပ်ခြင်း၊ သပိတ်သင်္ကန်း ပြုပြင်ခြင်း စသော ကိုယ်ပိုင်ကိစ္စမျှကိုသာ ပြုလုပ်ပြီး ရဟန်းတရား အားထုတ်ခြင်း ကိစ္စကိုသာ အမြဲတစေ ဆောင်ရွက်သူဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Sallahukā vutti assāti sallahukavutti. Yathā ekacco bahubhaṇḍo bhikkhu disāpakkamanakāle bahuṃ pattacīvarapaccattharaṇatelaguḷādiṃ mahājanena sīsabhārakaṭibhārādīhi uccārāpetvā pakkamati, evaṃ ahutvā yo appaparikkhāro hoti, pattacīvarādiaṭṭhasamaṇaparikkhāramattameva pariharati, disāpakkamanakāle pakkhī sakuṇo viya samādāyeva pakkamati, evarūpo idha sallahukavuttīti adhippeto. Santāni indriyāni assāti santindriyo, iṭṭhārammaṇādīsu rāgādivasena anuddhatindriyoti vuttaṃ hoti. Nipakoti viññū vibhāvī paññavā, sīlānurakkhaṇapaññāya cīvarādivicāraṇapaññāya āvāsādisattasappāyaparijānanapaññāya ca samannāgatoti adhippāyo.

ပေါ့ပါးသော အသက်မွေးခြင်း ရှိသောသူကို 'သလ္လဟုကဝုတ္တိ' ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော ပစ္စည်းပရိက္ခရာ များပြားသော ရဟန်းသည် အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားသောအခါ၌ သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ အခင်းကော်ဇော၊ ဆီ၊ တင်လဲ စသည်တို့ကို လူများစွာတို့အား ခေါင်းပေါ်ရွက်စေ၍လည်းကောင်း၊ ခါးစောင်းတင်စေ၍လည်းကောင်း သယ်ဆောင်စေလျက် သွားသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြင်ရဟန်းသည် ပစ္စည်းပရိက္ခရာ နည်းပါးသည်ဖြစ်၍ သပိတ်၊ သင်္ကန်း စသော ရဟန်းတို့၏ ပရိက္ခရာ ရှစ်ပါးမျှကိုသာ ဆောင်လျက်၊ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားသောအခါ အတောင်ပံဖြင့် ပျံသန်းသော ငှက်ကဲ့သို့ ကိုယ်နှင့်မကွာ ယူဆောင်၍သာ သွား၏။ ဤသို့သော ရဟန်းကို ဤသာသနာတော်၌ 'သလ္လဟုကဝုတ္တိ' (ပေါ့ပါးစွာ အသက်မွေးသူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေရှိသူကို 'သန္တိန္ဒြိယ' ဟု ခေါ်၏။ ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ စသည်တို့၌ ရာဂ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မလှုပ်မရှားသော (တည်ငြိမ်သော) ဣန္ဒြေရှိသူဟု ဆိုလိုသည်။ လိမ္မာပါးနပ်သော ပညာရှိကို 'နိပက' ဟု ခေါ်၏။ သီလကို စောင့်ရှောက်သော ပညာ၊ သင်္ကန်း စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်သော ပညာ၊ ကျောင်း စသော ခုနစ်ပါးသော သပ္ပါယကို သိရှိသော ပညာတို့နှင့် ပြည့်စုံသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Na pagabbhoti appagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho.

ကိုယ်၊ နှုတ်၊ နှလုံးတို့ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ခိုက်တိုက်ခြင်း) မရှိသူကို 'အပ္ပဂဗ္ဗ' (ရိုင်းပျမှု ကင်းသူ) ဟု ခေါ်သည်။ ရှစ်ဌာနရှိသော ကိုယ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ကာယပါဂဗ္ဗိယ)၊ လေးဌာနရှိသော နှုတ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ဝစီပါဂဗ္ဗိယ)၊ အရာမက များစွာသော နှလုံးဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (မနောပါဂဗ္ဗိယ) တို့မှ ကင်းဝေးသူဟု အနက်ရသည်။

Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālājantāgharanhānatitthabhikkhācāramaggaantaragharapavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati, pāde pādamodahitvā vāti evamādi, tathā gaṇamajjhe, gaṇamajjheti catuparisasannipāte, tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāyaṃ pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati, tathā jantāghare. Vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijālanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ[Pg.184], tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādheti. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍatthaṃ vuḍḍhānaṃ purato purato yāti bāhāya bāhaṃ paharanto, antaragharappavesane vuḍḍhānaṃ paṭhamataraṃ pavisati, daharehi kāyakīḷanaṃ karotīti evamādi.

ရှစ်ဌာနရှိသော ကိုယ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ကာယပါဂဗ္ဗိယ) မည်သည်ကား သံဃာ၊ ဂိုဏ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဆွမ်းစားဇရပ်၊ ရေနွေးငွေ့ချိုးအိမ် (ဇရုံးအိမ်)၊ ရေချိုးဆိပ်၊ ဆွမ်းခံလမ်း၊ ရွာတွင်းသို့ ဝင်သောအခါတို့၌ ကိုယ်ဖြင့် မလျောက်ပတ်သော အမှုကို ပြုခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် သံဃာ့အလယ်၌ ဒူးကို ကြိုးကွင်းပတ်၍ (အာယောဂပတ်ဖွဲ့၍) ထိုင်ခြင်း၊ ခြေပေါ်တွင် ခြေတစ်ဖက် တင်၍ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ဂိုဏ်းအလယ် (ပရိသတ်လေးပါး အလယ်) ၌ ထိုင်ခြင်း၊ ထို့အတူ ဝါကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေ့မှောက်၌ ထိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဆွမ်းစားဇရပ်၌မူ ဝါကြီးသော ရဟန်းတို့အား နေရာမပေးခြင်း၊ ဝါငယ်သော ရဟန်းတို့အား နေရာမရအောင် တားဆီးခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ရေနွေးငွေ့ချိုးအိမ်၌လည်း ဝါကြီးသူတို့အား မပန်ကြားဘဲ မီးမွှေးခြင်း စသည်ကို ပြုတတ်သည်။ ရေချိုးဆိပ်၌လည်း 'ဝါငယ်သူ၊ ဝါကြီးသူ' ဟူ၍ ပမာဏမပြုဘဲ 'ရောက်လာသည့် အစဉ်အတိုင်း ချိုးရမည်' ဟူသော စမ်းကမ်းကို လျစ်လျူရှုကာ၊ နောက်မှ လာသော်လည်း ရေထဲသို့ ဆင်းကာ ဝါကြီးဝါငယ်တို့ကို ပိတ်ဆို့နှောင့်ယှက်တတ်သည်။ ဆွမ်းခံလမ်း၌မူ နေရာဦး၊ ရေဦး၊ ဆွမ်းဦးတို့ကို ရရှိရန် ဝါကြီးသော ရဟန်းတို့၏ ရှေ့မှ လက်ရုံးချင်း တိုက်လျက် သွားတတ်သည်။ ရွာတွင်းသို့ ဝင်သောအခါ၌လည်း ဝါကြီးသူတို့ထက် အလျင်ဦးစွာ ဝင်တတ်သည်။ ဝါငယ်သူတို့နှင့် ကိုယ်ချင်းထိခတ် ကစားတတ်သည်။ ဤသို့ စသည်တို့သည် ကိုယ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ကာယပါဂဗ္ဗိယ) မည်၏။

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati, tathā pubbe vuttappakāre gaṇe vuḍḍhatare puggale ca. Tattha manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti. Antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi, kiṃ yāgu udāhu khādanīyaṃ bhojanīyaṃ, kiṃ me dassasi, kimajja khādissāmi, kiṃ bhuñjissāmi, kiṃ pivissāmī’’ti edamādiṃ bhāsati.

လေးဌာနရှိသော နှုတ်ဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (ဝစီပါဂဗ္ဗိယ) မည်သည်ကား သံဃာ၊ ဂိုဏ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ရွာတွင်းတို့၌ မလျောက်ပတ်သော စကားကို မြွက်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် သံဃာ့အလယ်၌ ဝါကြီးသူကို မပန်ကြားဘဲ တရားဟောတတ်သည်။ ထို့အတူ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂိုဏ်းအလယ်နှင့် ဝါကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ရှေ့မှောက်၌ မပန်ကြားဘဲ တရားဟောတတ်သည်။ ထိုအရပ်၌ လူတို့က ပြဿနာမေးသောအခါ ဝါကြီးသော ရဟန်းကို မပန်ကြားဘဲ ဖြေဆိုတတ်သည်။ ရွာတွင်း၌မူ 'ဤမည်သော အမျိုးသမီး၌ အဘယ်စားဖွယ် ရှိသနည်း၊ ယာဂု ရှိသလော၊ သို့မဟုတ် ခဲဖွယ် စားဖွယ် ရှိသလော၊ ငါ့အား အဘယ်အရာကို လှူမည်နည်း၊ ယနေ့ အဘယ်အရာကို ဆွမ်းဘုဉ်းပေးရမည်နည်း၊ အဘယ်အရာကို သောက်ရမည်နည်း' စသည်ဖြင့် မလျောက်ပတ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်သည်။

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā eva kāmavitakkādinānappakāraappatirūpavitakkanaṃ.

အရာမက များစွာသော နှလုံးဖြင့် ရိုင်းပျခြင်း (မနောပါဂဗ္ဗိယ) မည်သည်ကား ထိုထိုသော နေရာတို့၌ ကိုယ်၊ နှုတ်တို့ဖြင့် လွန်ကျူးခြင်းသို့ မရောက်စေဘဲ စိတ်ဖြင့်သာ ကာမဝိတက် စသော အထူးထူးသော မလျောက်ပတ်သော အကြံအစည်တို့ကို ကြံစည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။

Kulesvananugiddhoti yāni kulāni upasaṅkamati, tesu paccayataṇhāya vā ananulomiyagihisaṃsaggavasena vā ananugiddho, na sahasokī, na sahanandī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, na uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā yogamāpajjitāti vuttaṃ hoti. Imissā ca gāthāya yaṃ ‘‘suvaco cassā’’ti ettha vuttaṃ ‘‘assā’’ti vacanaṃ, taṃ sabbapadehi saddhiṃ ‘‘santussako ca assa, subharo ca assā’’ti evaṃ yojetabbaṃ.

ဒါယကာအိမ်တို့၌ တွယ်တာမက်မောခြင်း မရှိခြင်း (ကုလေသွနနုဂိဒ္ဓေါ) ဟူသည်ကား မိမိ ဆည်းကပ် ရောက်ရှိသော ဒါယကာအိမ်တို့၌ ပစ္စည်းလေးပါးကို တပ်မက်သော တဏှာဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားနှင့်မလျော်သော လူဝတ်ကြောင်တို့နှင့် ရောနှောပေါင်းသင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း တွယ်တာတပ်မက်မှု မရှိဘဲ၊ အတူတကွ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်း မပြု၊ အတူတကွ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ မဖြစ်၊ ဒါယကာများ ချမ်းသာသောအခါ အတူတကွ ချမ်းသာမခံစား၊ ဒါယကာများ ဆင်းရဲသောအခါ အတူတကွ မပူဆွေး၊ ဒါယကာတို့၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာလျှင်လည်း ကိုယ်တိုင် ပါဝင်အားထုတ်ပေးခြင်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤဂါထာ၌ 'သုဝစော စဿ' (စကားပြောဆိုလွယ်ကူသူလည်း ဖြစ်ရာ၏) ဟူသော စကား၌ 'အဿ' (ဖြစ်ရာ၏) ဟူသော စကားလုံးကို ကျန်ရှိသော ပုဒ်အားလုံးနှင့် တွဲစပ်၍ 'ရောင့်ရဲလွယ်သူလည်း ဖြစ်ရာ၏၊ မွေးမြူလွယ်သူလည်း ဖြစ်ရာ၏' ဟု ဤသို့ ယှဉ်တွဲ၍ နားလည်ရမည်။

145. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa bhikkhuno tatuttaripi karaṇīyaṃ ācikkhitvā idāni akaraṇīyampi ācikkhitukāmo ‘‘na ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyu’’nti imaṃ upaḍḍhagāthamāha. Tassattho – evamimaṃ karaṇīyaṃ karonto yaṃ taṃ kāyavacīmanoduccaritaṃ khuddaṃ lāmakanti vuccati, taṃ na ca khuddaṃ samācare. Asamācaranto ca na kevalaṃ oḷārikaṃ, kiṃ pana kiñci na samācare, appamattakaṃ aṇumattampi na samācareti vuttaṃ hoti.

၁၄၅. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ထိုးထွင်းသိ၍ နေလိုသော သို့မဟုတ် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန် ကျင့်ကြံလိုသော၊ အထူးသဖြင့် တောကျောင်း၌ နေသော ရဟန်းအား ထိုထက်မက အလွန်ပြုဖွယ်ရှိသော ကိစ္စကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ မပြုအပ်သော ကိစ္စကိုလည်း ဟောကြားလိုသဖြင့် 'န စ ခုဒ္ဒမာစရေ ကိဉ္စိ ယေန ဝိညူ ပရေ ဥပဝဒေယျုံ' ဟူသော ဤဂါထာဝက်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - ဤသို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုလုပ်နေသော ရဟန်းသည် ကိုယ်၊ နှုတ်၊ နှလုံးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ယုတ်ညံ့သော ဒုစရိုက်ဟူသမျှကို မကျင့်ရာ။ မကျင့်သောအခါ၌လည်း ကြီးလေးသော ဒုစရိုက်ကို မဆိုထားဘဲ ယုတ်ညံ့သော အပြုအမူ အနည်းငယ်မျှကိုပင် မကျင့်ရာ၊ မြူမှုန်မျှလောက်သော အနည်းငယ်မျှကိုပင် မကျင့်ရာဟု ဆိုလိုသည်။

Tato [Pg.185] tassa samācāre sandiṭṭhikamevādīnavaṃ dasseti ‘‘yena viññū pare upavadeyyu’’nti. Ettha ca yasmā aviññū pare appamāṇaṃ. Te hi anavajjaṃ vā sāvajjaṃ karonti, appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ. Viññū eva pana pamāṇaṃ. Te hi anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsanti, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsanti, tasmā ‘‘viññū pare’’ti vuttaṃ.

ထိုနောက်မှ ထိုယုတ်ညံ့သောအကျင့်ကို ကျင့်မိပါက မျက်မှောက်ဘဝ၌ ရရှိမည့် အပြစ်ကို 'ယေန ဝိညူ ပရေ ဥပဝဒေယျုံ' ဟူသော စကားဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ အသိဉာဏ် မလိမ္မာသော သူတစ်ပါးတို့၏ စွပ်စွဲချက်သည် ပမာဏမဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့သည် အပြစ်မရှိသည်ကိုလည်း အပြစ်ရှိ၏ ဟု ပြုတတ်ကြပြီး၊ အပြစ်အနည်းငယ် ရှိသည်ကိုလည်း အပြစ်ကြီး၏ ဟု ပြုတတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ လိမ္မာသော ပညာရှိတို့သည်သာလျှင် ပမာဏ (အသိအမှတ်ပြုထိုက်သူ) ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပညာရှိတို့သည် စိစစ်သုံးသပ်၍ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကိုသာ ကဲ့ရဲ့၍၊ ချီးမွမ်းထိုက်သူကိုသာ ချီးမွမ်းတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိညူပရေ' (အခြားသော လိမ္မာသောပညာရှိတို့) ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Evaṃ bhagavā imāhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa, tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa āraññakasīsena ca sabbesampi kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharitukāmānaṃ karaṇīyākaraṇīyabhedaṃ kammaṭṭhānūpacāraṃ vatvā idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ tassa devatābhayassa paṭighātāya parittatthaṃ vipassanāpādakajjhānavasena kammaṭṭhānatthañca ‘‘sukhino va khemino hontū’’tiādinā nayena mettakathaṃ kathetumāraddho.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်ခွဲတို့ဖြင့် ငြိမ်သက်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိ၍ နေလိုသော သို့မဟုတ် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန် ကျင့်ကြံလိုသော၊ အထူးသဖြင့် တောကျောင်း၌ နေသော ရဟန်းကို အမှူးထား၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူ၍ နေလိုကြကုန်သော ရဟန်းအားလုံးတို့အား ပြုအပ်သည်နှင့် မပြုအပ်သည်ကို ပိုင်းခြား၍ ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အကြိုကျင့်စဉ် (ကမ္မဋ္ဌာနူပစာ) ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုရဟန်းတို့အား နတ်တို့က ခြောက်လှန့်သော ဘေးရန်ကို ကာကွယ်ရန် ပရိတ်တရားတော် အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်တရားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းရန်လည်းကောင်း 'သုခိနော ဝါ ခေမိနော ဝါ' စသည်ဖြင့် မေတ္တာပွားများပုံ တရားကို ဟောကြားတော်မူရန် အားထုတ်တော်မူသည်။

Tattha sukhinoti sukhasamaṅgino. Kheminoti khemavanto, abhayā nirupaddavāti vuttaṃ hoti. Sabbeti anavasesā. Sattāti pāṇino. Sukhitattāti sukhitacittā. Ettha ca kāyikena sukhena sukhino, mānasena sukhitattā, tadubhayenāpi sabbabhayūpaddavavigamena vā kheminoti veditabbā. Kasmā pana evaṃ vuttaṃ? Mettābhāvanākāradassanatthaṃ. Evañhi mettā bhāvetabbā ‘‘sabbe sattā sukhino hontū’’ti vā, ‘‘khemino hontū’’ti vā, ‘‘sukhitattā hontū’’ti vā.

ထိုဂါထာတို့၌ 'သုခိနော' ဟူသည်ကား ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်ကြပါစေဟု ဆိုလိုသည်။ 'ခေမိနော' ဟူသည်ကား ဘေးရန်မရှိသောသူ၊ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြ ကင်းသောသူ၊ ဥပဒ္ဒဝေါ ကင်းဝေးသောသူများ ဖြစ်ကြပါစေဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗေ' ဟူသည်ကား အကြွင်းမရှိ အလုံးစုံသော၊ 'သတ္တာ' ဟူသည်ကား သတ္တဝါတို့သည်၊ 'သုခိတတ္တာ' ဟူသည်ကား စိတ်ချမ်းသာသောသူများ ဖြစ်ကြပါစေဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချမ်းသာမှုကြောင့် 'သုခိနော' ဟု လည်းကောင်း၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချမ်းသာမှုကြောင့် 'သုခိတတ္တာ' ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးစုံကြောင့် သို့မဟုတ် ဘေးဥပဒ္ဒဝေါ ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းသောကြောင့် 'ခေမိနော' ဟု လည်းကောင်း သိအပ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ - မေတ္တာပွားများပုံ အခြင်းအရာကို ပြသရန် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မေတ္တာကို ပွားများရာတွင် 'ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စိတ်ချမ်းသာကြပါစေ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ပွားများအပ်သည်။

146. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi, tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti, ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā kamena saṇṭhāti, tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa tattha cittaṃ sukhaṃ tiṭṭhati. Tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ, tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukattikaārammaṇappabhedadīpakaṃ ‘‘ye kecī’’ti imaṃ gāthādvayamāha.

၁၄၆. ဤသို့ ဥပစာရသမာဓိမှစ၍ အပ္ပနာသမာဓိ အထွတ်အထိပ်တိုင်အောင် မေတ္တာဘာဝနာကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ အကျယ်အားဖြင့်လည်း ပြသတော်မူရန် "ယေ ကေစိ" အစရှိသော ဂါထာနှစ်ဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အာရုံအမျိုးမျိုး၌ ကျင်လည်ကျက်စားဖူးသော စိတ်သည် အစကတည်းကပင် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မတည်ကြည်နိုင်ဘဲ၊ အာရုံ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုများသို့ အစဉ်အတိုင်း လျှောက်လှမ်းပြီးမှသာ အစဉ်သဖြင့် တည်ကြည်နိုင်သောကြောင့်၊ "တသ" (ထိတ်လန့်တတ်သော သတ္တဝါ)၊ "ထာဝရ" (မထိတ်လန့်သော သတ္တဝါ) အစရှိသော ဒုက (နှစ်ခုတွဲ)၊ တိက (သုံးခုတွဲ) အပြားရှိသော အာရုံတို့ကို အစဉ်အတိုင်း လိုက်၍ စိတ်တည်ကြည်စေရန်အတွက်လည်း "ယေ ကေစိ" အစရှိသော ဂါထာနှစ်ဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အကြင်ရဟန်းအား အကြင်အာရုံသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သည်ရှိသော် ထိုအာရုံ၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ တည်စေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "တသ"၊ "ထာဝရ" အစရှိသော ဒုက၊ တိက အာရုံအပြားကို ပြတတ်သော "ယေ ကေစိ" အစရှိသော ဤဂါထာနှစ်ဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။

Ettha [Pg.186] hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāri dukāni, dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu, aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimattikaṃ mahantāṇukamajjhimattikaṃ thūlāṇukamajjhimattikanti tayo tike dīpeti. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā. Atha vā pāṇantīti pāṇā. Etena assāsapassāsapaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti. Bhavantīti bhūtā. Etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti. Atthīti santi, saṃvijjanti.

ဤဂါထာ၌ တသ၊ ထာဝရဒုက (ထိတ်လန့်တတ်သော သတ္တဝါနှင့် မထိတ်လန့်သော သတ္တဝါအတွဲ)၊ ဒိဋ္ဌ၊ အဒိဋ္ဌဒုက (မြင်အပ်သော သတ္တဝါနှင့် မမြင်အပ်သော သတ္တဝါအတွဲ)၊ ဒူရ၊ သန္တိကဒုက (ဝေးသော အရပ်၌ရှိသော သတ္တဝါနှင့် နီးသော အရပ်၌ရှိသော သတ္တဝါအတွဲ)၊ ဘူတ၊ သမ္ဘဝေသိဒုက (ဖြစ်ပြီးသော သတ္တဝါနှင့် ဖြစ်ဆဲသတ္တဝါအတွဲ) ဟူ၍ ဒုက (နှစ်ခုတွဲ) လေးပါးရှိသည်။ ဒီဃ (ရှည်သော) စသော ခြောက်ပုဒ်တို့တွင်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ မဇ္ဈိမ (အလတ်) ပုဒ်ကို တိက (သုံးခုတွဲ) သုံးခု၌ တွဲယှဉ်၍လည်းကောင်း၊ အဏု (သိမ်မွေ့သော) ပုဒ်ကို နှစ်ခု၌ တွဲယှဉ်၍လည်းကောင်း၊ "ဒီဃ၊ ရဿ၊ မဇ္ဈိမ တိက" (ရှည်သော၊ တိုသော၊ အလတ်စား ဖြစ်သော သတ္တဝါအတွဲ)၊ "မဟန္တ၊ အဏု၊ မဇ္ဈိမ တိက" (ကြီးသော၊ သိမ်မွေ့သော၊ အလတ်စား ဖြစ်သော သတ္တဝါအတွဲ)၊ "ထူလ၊ အဏု၊ မဇ္ဈိမ တိက" (ဆူဖြိုးသော၊ သိမ်မွေ့သော၊ အလတ်စား ဖြစ်သော သတ္တဝါအတွဲ) ဟူ၍ တိက (သုံးခုတွဲ) သုံးမျိုးကို ပြသတော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ "ယေ ကေစိ" ဟူသော ပုဒ်သည် အကြွင်းအကျန်မရှိ အားလုံးကို ဆိုလိုသော စကားဖြစ်သည်။ အသက်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည်သာလျှင် ဘူတ (ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သတ္တဝါ) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် အကြင်သတ္တဝါတို့သည် ထွက်သက်ဝင်သက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသတ္တဝါတို့ကို "ပါဏ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုပါဏသဒ္ဒါဖြင့် ထွက်သက်ဝင်သက်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ပဉ္စဝေါကာရ (ခန္ဓာငါးပါးရှိသော) သတ္တဝါတို့ကို ယူတော်မူသည်။ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဘူတ" မည်ကုန်၏။ ထိုဘူတသဒ္ဒါဖြင့် ဧကဝေါကာရ (ခန္ဓာတစ်ပါးရှိသော) သတ္တဝါနှင့် စတုဝေါကာရ (ခန္ဓာလေးပါးရှိသော) သတ္တဝါတို့ကို ယူတော်မူသည်။ "အတ္ထိ" ဟူသည်မှာ ရှိကုန်၏၊ ထင်ရှားရှိကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthī’’ti iminā vacanena dukattikehi saṅgahetabbe sabbe satte ekajjhaṃ dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā vā anavasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti.

ဤသို့လျှင် "ယေ ကေစိ ပါဏဘူတတ္ထိ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဒုကနှင့် တိကတို့ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော သတ္တဝါအားလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ "တသာ ဝါ ထာဝရာ ဝါ အနဝသေသာ" ဟူသော ဤဒုက (နှစ်ခုတွဲ) ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍ ပြသတော်မူသည်။

Tattha tasantīti tasā, sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ. Tiṭṭhantīti thāvarā, pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā, sabbepīti vuttaṃ hoti. Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ, taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ – ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā. Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattāti.

ထိုစကားရပ်၌ "တသ" ဟူသည်မှာ ထိတ်လန့်တတ်သော သတ္တဝါများ ဖြစ်ပြီး၊ တဏှာရှိသော၊ ကြောက်ရွံ့တတ်သော သတ္တဝါတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "ထာဝရ" ဟူသည်မှာ မတုန်လှုပ်ဘဲ တည်ကြည်နေသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ပြီး၊ တဏှာနှင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ပယ်သတ်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "အနဝသေသ" ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်မှု မရှိသော သတ္တဝါအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယဂါထာ၏ အဆုံး၌ မိန့်တော်မူအပ်သော "သဗ္ဗေ သတ္တာ ဘဝန္တု သုခိတတ္တာ" ဟူသော စကားစုကို အလုံးစုံသော ဒုက၊ တိကတို့နှင့် တွဲစပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ယင်းမှာ- "ထွက်သက်ဝင်သက်ရှိသော၊ ထိတ်လန့်တတ်သော သို့မဟုတ် မထိတ်လန့်ဘဲ တည်ကြည်သော အကြွင်းမဲ့သော သတ္တဝါအားလုံးသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ချမ်းသာကြပါစေ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "ဒီဃာ ဝါ" (ရှည်သော သတ္တဝါဖြစ်စေ) စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် "ဤသတ္တဝါအားလုံးသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ချမ်းသာကြပါစေ" ဟူ၍ တွဲစပ်ရမည် ဖြစ်သည်။

Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo. Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇāpi macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti. Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo, thale hatthināgādayo, amanussesu dānavādayo. Āha ca – ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīna’’nti (a. ni. 4.15). Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni, bāhū dvādasayojanasataparimāṇā, paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ, tathā aṅgulantarikā, hatthatalāni dve yojanasatānīti. Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā. Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā. Aṇukāti maṃsacakkhussa [Pg.187] agocarā, dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā, ūkādayo vā. Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā, te aṇukāti veditabbā. Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā macchakummasippikasambukādayo sattā.

ယခုအခါတွင် "ဒီဃ" (ရှည်သော)၊ "ရဿ" (တိုသော)၊ "မဇ္ဈိမ" (အလတ်) အစရှိသော တိက သုံးမျိုးကို ပြသသော "ဒီဃာ ဝါ" အစရှိသော ပုဒ်ခြောက်ခုတို့တွင် "ဒီဃ" (ရှည်သော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ နဂါး၊ ငါး၊ ဖွတ် အစရှိသော ရှည်လျားသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသည့် သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ နဂါးတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် အလံရာပေါင်းများစွာ ရှည်လျားပြီး ငါး၊ ဖွတ် အစရှိသည်တို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ယူဇနာပေါင်းများစွာ ရှိတတ်ကြသည်။ "မဟန္တ" (ကြီးသော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ ရေ၌ နေသော လိပ် အစရှိသည့် သတ္တဝါများ၊ ကြည်း၌ နေသော ဆင်၊ နဂါး အစရှိသည့် သတ္တဝါများ၊ ပြိတ္တာ ဘီလူးတို့တွင် ဒါနဝ အစရှိသည့် ဘီလူးများကဲ့သို့ ကြီးမားသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသည့် သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း "ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူတို့တွင် ရာဟုအသူရိန်သည် အကြီးမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်" ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ရာဟုအသူရိန်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမြင့်အားဖြင့် ယူဇနာ ၄,၈၀၀ ရှိပြီး၊ လက်ရုံးသည် ယူဇနာ ၁,၂၀၀ ရှိသည်။ မျက်မှောင်နှစ်ဖက်အကြားသည် ယူဇနာ ၅၀ ရှိ၍ လက်ချောင်းများအကြားနှင့် လက်ဝါးပြင်တို့သည် ယူဇနာ ၂၀၀ ရှိသည်။ "မဇ္ဈိမ" (အလတ်စား သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ မြင်း၊ နွား၊ ကျွဲ၊ ဝက် အစရှိသော အလတ်စား ကိုယ်ခန္ဓာရှိသည့် သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ "ရဿက" (တိုသော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော မျိုးနွယ်စုတို့၌ ရှည်လျားသော သတ္တဝါနှင့် အလတ်စား သတ္တဝါတို့ထက် ယုတ်လျော့သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသည့် လူပု (ကွသော) သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ "အဏုက" (သိမ်မွေ့နူးညံ့သော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ မံသစက္ခု (သာမန်မျက်စိ) ဖြင့် မမြင်နိုင်ဘဲ ဒိဗ္ဗစက္ခု (နတ်မျက်စိ) ဖြင့်သာ မြင်နိုင်သော၊ ရေစသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အလွန်သိမ်မွေ့သော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသည့် သတ္တဝါများ သို့မဟုတ် သန်း၊ လှေး အစရှိသည့် သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ထိုထိုသော မျိုးနွယ်စုတို့၌ အကြီး၊ အလတ် သို့မဟုတ် အထူ၊ အလတ် သတ္တဝါတို့ထက် သေးငယ်သော သတ္တဝါတို့ကို "အဏုက" သတ္တဝါဟု သိအပ်သည်။ "ထူလ" (ဆူဖြိုးသော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ လုံးဝန်းသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသည့် ငါး၊ လိပ်၊ ခရု၊ ယောက်သွား အစရှိသော သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။

147. Evaṃ tīhi tikehi anavasesato satte dassetvā idāni ‘‘diṭṭhā vā yeva adiṭṭhā’’tiādīhi tīhi dukehipi te saṅgahetvā dasseti.

၁၄၇. ဤသို့လျှင် တိက သုံးမျိုးဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို အကြွင်းမရှိ ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါတွင် "ဒိဋ္ဌာ ဝါ ယေဝ အဒိဋ္ဌာ" အစရှိသော ဒုက သုံးမျိုးတို့ဖြင့်လည်း ထိုသတ္တဝါတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်၍ ပြသတော်မူသည်။

Tattha diṭṭhāti ye attano cakkhussa āpāthamāgatavasena diṭṭhapubbā. Adiṭṭhāti ye parasamuddaparaselaparacakkavāḷādīsu ṭhitā. ‘‘Yeva dūre vasanti avidūre’’ti iminā pana dukena attano attabhāvassa dūre ca avidūre ca vasante satte dasseti. Te upādāyupādāvasena veditabbā. Attano hi kāye vasantā sattā avidūre, bahikāye vasantā dūre. Tathā antoupacāre vasantā avidūre, bahiupacāre vasantā dūre. Attano vihāre gāme janapade dīpe cakkavāḷe vasantā avidūre, paracakkavāḷe vasantā dūre vasantīti vuccanti.

ထိုစကားရပ်၌ "ဒိဋ္ဌ" (မြင်အပ်သော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ မိမိ၏ မျက်စိအမြင်အာရုံသို့ ရောက်ဖူးသဖြင့် တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မြင်ဖူးသော သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ "အဒိဋ္ဌ" (မမြင်အပ်သော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာ၏ တစ်ဖက်၊ တောင်၏ တစ်ဖက် သို့မဟုတ် အခြားသော စကြဝဠာစသည်တို့၌ တည်ရှိ၍ တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသော သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ "ဒူရေ ဝါ အဝိဒူရေ ဝါ" ဟူသော ဤဒုကဖြင့် မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ ဝေးသော အရပ်၌လည်းကောင်း၊ နီးသော အရပ်၌လည်းကောင်း နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါများကို ပြသတော်မူသည်။ ထိုဝေးနီးမှုကို နှိုင်းယှဉ်ချက်အားဖြင့် သိအပ်သည်။ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်တွင်း၌ မှီတင်းနေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် နီးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်၍၊ ခန္ဓာကိုယ်၏ အပြင်ပ၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် ဝေးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ဥပစာ (ခြံဝင်း) အတွင်း၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် နီးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်၍၊ ဥပစာပြင်ပ၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် ဝေးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ မိမိနေထိုင်ရာ ကျောင်းတိုက်၊ ရွာ၊ ဇနပုဒ်၊ ကျွန်း သို့မဟုတ် စကြဝဠာအတွင်း၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် နီးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်၍၊ အခြားသော စကြဝဠာများ၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့သည် ဝေးသောအရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်သည်။

Bhūtāti jātā, abhinibbattā. Ye bhūtā eva, na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānametaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesī. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma. Aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma. Dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī nāma. Tato paraṃ bhūtāti.

"ဘူတ" (ဖြစ်ပြီးသော သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ ယခုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် နောက်ထပ်တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေမနေကြတော့မည့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "သမ္ဘဝေသိ" (ဖြစ်ဆဲ သတ္တဝါ) ဟူသည်မှာ နောက်ထပ်ဖြစ်ခြင်းကို ရှာဖွေနေကြသူများ ဖြစ်သည်။ ဘဝသံယောဇဉ်ကို မပယ်သတ်ရသေးသဖြင့် နောင်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ရှာဖွေနေကြရဆဲဖြစ်သော သေက္ခ (ကျင့်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်) နှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ပဋိသန္ဓေနေနည်း လေးမျိုး (ယောနိလေးပါး) တို့တွင် အဏ္ဍဇ (ဥမှပေါက်သော သတ္တဝါ) နှင့် ဇလာဗုဇ (အချင်းတိုင်၌ ပေါက်သော သတ္တဝါ) တို့သည် ဥခွံနှင့် သားအိမ်တို့ကို မဖောက်မခွဲရသေးသရွေ့ "သမ္ဘဝေသိ" ဟု ခေါ်သည်။ ဥခွံနှင့် သားအိမ်တို့ကို ဖောက်ခွဲ၍ အပြင်သို့ ထွက်လာသောအခါတွင်မူ "ဘူတ" ဟု ခေါ်သည်။ သံသေဒဇ (ညစ်ညမ်းသော အညှိစိုထိုင်းဆမှ ဖြစ်သော သတ္တဝါ) နှင့် ဥပပါတိက (ဘွားကနဲ ပေါ်လာသော သတ္တဝါ) တို့သည်ကား ပထမဦးဆုံးသော စိတ္တက္ခဏ၌ "သမ္ဘဝေသိ" မည်၍၊ ဒုတိယစိတ္တက္ခဏမှ စတင်ကာ "ဘူတ" မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် အကြင်ဣရိယာပုထ်ဖြင့် မွေးဖွားဖြစ်ပေါ်လာကြရာ၌၊ အခြားသော ဣရိယာပုထ်တစ်ခုသို့ မပြောင်းလဲသေးသရွေ့ "သမ္ဘဝေသိ" မည်၍၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ဣရိယာပုထ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသောအခါ "ဘူတ" မည်ကုန်၏။

148. Evaṃ bhagavā ‘‘sukhino vā’’tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ [Pg.188] dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘na paro paraṃ nikubbethā’’ti. Esa porāṇapāṭho, idāni pana ‘‘paraṃ hī’’tipi paṭhanti, ayaṃ na sobhano.

၁၄၈. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "သုခိနော ဝါ" အစရှိသော ဂါထာနှစ်ဂါထာခွဲတို့ဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား စီးပွားချမ်းသာသို့ ရောက်ရှိစေလိုသော အာသာဆန္ဒဖြင့် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မေတ္တာပွားများပုံကို အဖုံဖုံ ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါတွင်မူ အဆိုးတရားနှင့် ဆင်းရဲဒုက္ခများ မသက်ရောက်စေလိုသော ဆန္ဒဖြင့် "န ပရော ပရံ နိကုဗ္ဗေထ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤသည်မှာ ရှေးဟောင်းပါဌ် ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ၌မူ "ပရံ ဟိ" ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ဖတ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။

Tattha paroti parajano. Paranti parajanaṃ. Na nikubbethāti na vañceyya. Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya. Katthacīti katthaci okāse, gāme vā nigame vā khette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi. Nanti etaṃ. Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sugataṃ vā duggataṃ vātiādi. Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca, manovikārena paṭighasaññāya ca. ‘‘Byārosanāya paṭighasaññāyā’’ti hi vattabbe ‘‘byārosanā paṭighasaññā’’ti vuccati yathā ‘‘samma daññāya vimuttā’’ti vattabbe ‘‘samma daññā vimuttā’’ti, yathā ca ‘‘anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā’’ti vattabbe ‘‘anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā’’ti (a. ni. 8.19; udā. 45; cūḷava. 385). Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādi manasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya. Kiṃ pana ‘‘aho vata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha, jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese yaṃ kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya, aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā’’ti evampi manasi karonto bhāveyyāti.

ထိုဂါထာ၌ ‘ပရော’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ‘ပရံ’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို ဖြစ်သည်။ ‘န နိကုဗ္ဗေထ’ ဟူသည်မှာ မလှည့်ပတ်ရာ (မလှည့်ဖြားရာ) ဖြစ်သည်။ ‘နာတိမညေထ’ ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုး၍ မထီမဲ့မြင် မပြုရာ ဖြစ်သည်။ ‘ကတ္ထစိ’ ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၊ ရွာ၌သော်လည်းကောင်း၊ နိဂုံး၌သော်လည်းကောင်း၊ လယ်ကွင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးတို့၏အလယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ အသင်းအပင်းတို့၏အလယ်၌သော်လည်းကောင်း စသည်ဖြစ်သည်။ ‘နံ’ ဟူသည်မှာ ထိုသူကို ဖြစ်သည်။ ‘ကိဉ္စိ’ ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သော မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ လူ၊ ရဟန်း၊ ကောင်းသော အခြေအနေရှိသူ (သုဂတ) သို့မဟုတ် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူ (ဒုဂ္ဂတ) စသည်ကို ဖြစ်သည်။ ‘ဗျာရောသနာ ပဋိဃသညာ’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ် တို့၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြင့် နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးလိုခြင်း (ဗျာရောသနာ) နှင့် စိတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြင့် အမျက်ထွက်ခြင်း (ပဋိဃသညာ) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ‘ဗျာရောသနာယ ပဋိဃသညာယ’ ဟု ဆိုအပ်လျက် ‘ဗျာရောသနာ ပဋိဃသညာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ‘သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တာ’ ဟု ဆိုအပ်လျက် ‘သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တာ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘အနုပုဗ္ဗသိက္ခာယ အနုပုဗ္ဗကိရိယာယ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါယ’ ဟု ဆိုအပ်လျက် ‘အနုပုဗ္ဗသိက္ခာ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘နာညမညဿ ဒုက္ခမိစ္ဆေယျ’ ဟူသည်မှာ တစ်ဦးသည် တစ်ဦး၏ ဆင်းရဲခြင်းကို အလိုမရှိရာဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ‘သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ၊ ဘေးကင်းကြပါစေ’ ဟူသော နှလုံးသွင်းရုံမျှဖြင့်သာ မေတ္တာပွားရမည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား— ‘အို… တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကို လှည့်ဖြားခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မလှည့်ပတ်ပါစေနှင့်၊ အမျိုးဇာတ် စသည့် ကိုးပါးသော မာနဝတ္ထုတို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသောအရပ်၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကို နှိမ်ချမထီမဲ့မြင် မပြုပါစေနှင့်၊ အချင်းချင်းလည်း ညှဉ်းဆဲလိုသော စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲဒုက္ခကို အလိုမရှိပါစေနှင့်’ ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းလျက် မေတ္တာပွားစေရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

149. Evaṃ ahitadukkhānāgamapatthanāvasena atthato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tameva upamāya dassento āha ‘‘mātā yathā niyaṃ putta’’nti.

၁၄၉. ဤသို့လျှင် အစီးအပွားမရှိခြင်းနှင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ မရောက်စေလိုသော တောင်းတခြင်းအစွမ်းဖြင့် အနက်အားဖြင့် မေတ္တာပွားခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုမေတ္တာပွားခြင်းကိုပင် ဥပမာဖြင့် ပြလိုသဖြင့် ‘မာတာ ယထာ နိယံ ပုတ္တံ’ စသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – yathā mātā niyaṃ puttaṃ attani jātaṃ orasaṃ puttaṃ, tañca ekaputtameva āyusā anurakkhe, tassa dukkhāgamapaṭibāhanatthaṃ attano āyumpi cajitvā taṃ anurakkhe, evampi sabbabhūtesu idaṃ mettamānasaṃ bhāvaye, punappunaṃ janaye vaḍḍhaye, tañca aparimāṇasattārammaṇavasena ekasmiṃ vā satte anavasesapharaṇavasena aparimāṇaṃ bhāvayeti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— မိခင်သည် မိမိရင်မှဖြစ်သော ရင်သွေးဖြစ်သည့် တစ်ဦးတည်းသောသားကို ဆင်းရဲဒုက္ခ မရောက်စေရန် မိမိ၏အသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်၍ စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ဤမေတ္တာစိတ်ကို ပွားများရာ၏၊ အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားစေ၍ တိုးပွားစေရာ၏။ ထိုမေတ္တာစိတ်ကိုလည်း အပိုင်းအခြားမရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သတ္တဝါတစ်ခုချင်းစီ၌ အကြွင်းမဲ့ နှံ့ပြားစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အတိုင်းအဆမရှိ ပွားများရာ၏ ဟု သိအပ်သည်။

150. Evaṃ [Pg.189] sabbākārena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tasseva vaḍḍhanaṃ dassento āha ‘‘mettañca sabbalokasmī’’ti.

၁၅၀. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မေတ္တာပွားများခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုမေတ္တာတရား တိုးပွားရာအရပ်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘မေတ္တဉ္စ သဗ္ဗလောကသ္မိံ’ စသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha mijjati tāyati cāti mitto, hitajjhāsayatāya siniyhati, ahitāgamato rakkhati cāti attho. Mittassa bhāvo mettaṃ. Sabbasminti anavasese. Lokasminti sattaloke. Manasi bhavanti mānasaṃ. Tañhi cittasampayuttattā evaṃ vuttaṃ. Bhāvayeti vaḍḍhaye. Nāssa parimāṇanti aparimāṇaṃ, appamāṇasattārammaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Uddhanti upari. Tena arūpabhavaṃ gaṇhāti. Adhoti heṭṭhā. Tena kāmabhavaṃ gaṇhāti. Tiriyanti vemajjhaṃ. Tena rūpabhavaṃ gaṇhāti. Asambādhanti sambādhavirahitaṃ, bhinnasīmanti vuttaṃ hoti. Sīmā nāma paccatthiko vuccati, tasmimpi pavattanti attho. Averanti veravirahitaṃ, antarantarāpi veracetanāpātubhāvavirahitanti vuttaṃ hoti. Asapattanti vigatapaccatthikaṃ. Mettāvihārī hi puggalo manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, nāssa koci paccatthiko hoti, tenassa taṃ mānasaṃ vigatapaccatthikattā ‘‘asapatta’’nti vuccati. Pariyāyavacanañhi etaṃ, yadidaṃ paccatthiko sapattoti. Ayaṃ anupadato atthavaṇṇanā.

ထိုဂါထာ၌ ချစ်ခင်စွဲလမ်းတတ်ခြင်း၊ စောင့်ရှောက်တတ်ခြင်းကြောင့် ‘မိတ္တ’ (မိတ်ဆွေ) မည်၏။ အစီးအပွားကို လိုလားသောအားဖြင့် ချစ်ခင် ဖွဲ့စပ်တတ်၏၊ ဘေးရန်မသင့်အောင် စောင့်ရှောက်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ မိတ်ဆွေ၏အဖြစ်သည် ‘မေတ္တာ’ မည်၏။ ‘သဗ္ဗသ္မိံ’ ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြစ်သည်။ ‘လောကသ္မိံ’ ဟူသည် သတ္တလောက၌ ဖြစ်သည်။ စိတ်၌ ဖြစ်သောတရားသည် ‘မာနသ’ မည်၏။ ထိုမေတ္တာကို ကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ဘာဝယေ’ ဟူသည် တိုးပွားစေရာ၏ ဟူလိုသည်။ ထိုမေတ္တာအား အတိုင်းအရှည် မရှိခြင်းကြောင့် ‘အပရိမာဏ’ (အတိုင်းအဆမရှိ) မည်၏။ အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အာရုံပြုသောကြောင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ဥဒ္ဓံ’ ဟူသည် အထက်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအထက်ဟူသော စကားဖြင့် အရူပဘဝကို ယူသည်။ ‘အဓော’ ဟူသည် အောက်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအောက်ဟူသော စကားဖြင့် ကာမဘဝကို ယူသည်။ ‘တိရိယံ’ ဟူသည် အလယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအလယ်ဟူသော စကားဖြင့် ရူပဘဝကို ယူသည်။ ‘အသမ္ဗာဓံ’ ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းခြင်းမှ ကင်းလွတ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ အပိုင်းအခြား အတားအဆီးကို ဖျက်ဆီးပြီးသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အပိုင်းအခြားဟူသည် ရန်သူကို ဆိုလို၏၊ ထိုရန်သူအပေါ်၌ပင် မေတ္တာစိတ် ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဝေရံ’ ဟူသည် ရန်ကင်းခြင်းဖြစ်၍ အကြားအကြား၌လည်း ရန်ငြိုးဖွဲ့သော စေတနာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အသပတ္တံ’ ဟူသည် ရန်သူ ကင်းဝေးခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသောသူသည် လူတို့အားလည်း ချစ်ခင်အပ်၏၊ ဘီလူး သရဲတစ္ဆေ (အမနုဿ) တို့အားလည်း ချစ်ခင်အပ်၏၊ ထိုသူအား ရန်သူဟူ၍ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသူ၏ မေတ္တာစိတ်ကို ရန်သူ ကင်းဝေးခြင်းကြောင့် ‘အသပတ္တံ’ ဟု ဆိုသည်။ ရန်သူ၊ မိတ်ဆွေမဟုတ်သူ (သပတ္တ) ဟူသော စကားလုံးတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနက်တူ ပရိယာယ်စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ ပုဒ်စဉ်အတိုင်း ဖွင့်ဆိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Ayaṃ panettha adhippetatthavaṇṇanā – yadetaṃ ‘‘evampi sabbabhūtesu mānasaṃ bhāvaye aparimāṇa’’nti vuttaṃ. Tañcetaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhaye, vuḍḍhiṃ, virūḷhiṃ, vepullaṃ gamaye. Kathaṃ? Uddhaṃ adho ca tiriyañca, uddhaṃ yāva bhavaggā, adho yāva avīcito, tiriyaṃ yāva avasesadisā. Uddhaṃ vā āruppaṃ, adho kāmadhātuṃ, tiriyaṃ rūpadhātuṃ anavasesaṃ pharanto. Evaṃ bhāventopi ca taṃ yathā asambādhaṃ, averaṃ, asapattañca, hoti tathā sambādhaverasapattābhāvaṃ karonto bhāvaye. Yaṃ vā taṃ bhāvanāsampadaṃ pattaṃ sabbattha okāsalābhavasena asambādhaṃ. Attano paresu āghātapaṭivinayena averaṃ, attani ca paresaṃ āghātapaṭivinayena asapattaṃ hoti, taṃ asambādhaṃ averaṃ asapattaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ uddhaṃ adho tiriyañcāti tividhaparicchede sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhayeti.

ဤအရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ကား— ‘ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အတိုင်းအဆမရှိသော မေတ္တာစိတ်ကို ပွားများရာ၏’ ဟု ဆိုအပ်သော စကားရှိသည်။ ထိုအတိုင်းအဆမရှိသော မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ကို အလုံးစုံသော လောက၌ ပွားများရာ၏၊ တိုးပွားစေရာ၏၊ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်ပြန့်ပြော စည်ပင်ခြင်းသို့ ရောက်စေရာ၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ အရပ်တို့၌ ပွားများရာ၏။ အထက်သို့ ဘဝဂ်တိုင်အောင်၊ အောက်သို့ အဝီစိတိုင်အောင်၊ ဖီလာသို့ ကျန်ရှိသော အရပ်မျက်နှာအားလုံး တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အထက်၌ အရူပဘုံ၊ အောက်၌ ကာမဓာတ်၊ ဖီလာ၌ ရူပဓာတ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ နှံ့ပြားစေလျက် ပွားများရာ၏။ ဤသို့ ပွားများရာ၌လည်း ထိုမေတ္တာတရားသည် ကျဉ်းမြောင်းခြင်းမရှိ၊ ရန်မရှိ၊ ရန်ငြိုးမရှိ ဖြစ်စေရန် ကျဉ်းမြောင်းခြင်း၊ ရန်ပြုခြင်းနှင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းတို့ကို ကင်းပျောက်စေလျက် ပွားများရာ၏။ သို့မဟုတ် ထိုမေတ္တာဘာဝနာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ နေရာရရှိခြင်းကြောင့် ကျဉ်းမြောင်းမှု မရှိတော့ပေ။ မိမိက သူတစ်ပါးအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကြောင့် ရန်မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးတို့က မိမိအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကြောင့် ရန်ငြိုးမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကျဉ်းမြောင်းခြင်းမရှိ၊ ရန်မရှိ၊ ရန်ငြိုးမရှိသော ထိုအတိုင်းအဆမရှိသော မေတ္တာစိတ်ကို အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာဟူသော သုံးပါးသော အပိုင်းအခြားဖြင့် အလုံးစုံသော လောက၌ ပွားများတိုးပွား စေရာ၏။

151. Evaṃ [Pg.190] mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni taṃ bhāvanamanuyuttassa viharato iriyāpathaniyamābhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ…pe… adhiṭṭheyyā’’ti.

၁၅၁. ဤသို့လျှင် မေတ္တာဘာဝနာ၏ တိုးပွားခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုမေတ္တာဘာဝနာကို အားထုတ်၍ နေသောသူအား ဣရိယာပုတ် အမြဲသတ်မှတ်ချက် မရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘တိဋ္ဌံ စရံ...ပေ... အဓိဋ္ဌေယျ’ ဟူသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – evametaṃ mettaṃ mānasaṃ bhāvento so ‘‘nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’tiādīsu (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; vibha. 508) viya iriyāpathaniyamaṃ akatvā yathāsukhaṃ aññataraññatarairiyāpathabādhanavinodanaṃ karonto tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā vigatamiddho assa, atha etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭheyya.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဤသို့လျှင် ထိုမေတ္တာစိတ်ကို ပွားများသော ထိုရဟန်းသည် ‘ထက်ဝယ်ပလ္လင်ဖွဲ့ခွေလျက် ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထား၍ ထိုင်၏’ စသော သုတ္တန်ပါဠိတော်များ၌ကဲ့သို့ ဣရိယာပုတ်ကို အမြဲသတ်မှတ်ချက် မပြုဘဲ၊ မိမိအလိုရှိသလို သက်တောင့်သက်သာဖြစ်အောင် တစ်ခုခုသော ဣရိယာပုတ်၏ ညောင်းညာပင်ပန်းမှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် ရပ်လျက်ဖြစ်စေ၊ သွားလျက်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်လျက်ဖြစ်စေ၊ အိပ်လျက်ဖြစ်စေ ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းသရွေ့ ကာလပတ်လုံး ဤမေတ္တာဈာန်နှင့်ယှဉ်သော သတိကို ဆောက်တည်ရာ၏။

Atha vā evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni vasībhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ cara’’nti. Vasippatto hi tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā iriyāpathena etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti. Atha vā tiṭṭhaṃ vā caraṃ vāti na tassa ṭhānādīni antarāyakarāni honti, apica kho so yāvatā etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, tāvatā vitamiddho hutvā adhiṭṭhāti, natthi tassa tattha dandhāyitattaṃ. Tenāha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va sayāno, yāvatāssa vitamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်— ဤသို့လျှင် မေတ္တာဘာဝနာ၏ တိုးပွားခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ မေတ္တာဈာန်၌ နိုင်နင်းခြင်း (ဝသီဘော်) ရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘တိဋ္ဌံ စရံ’ ဟူသော ဂါထာပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ် ဝသီဘော်သို့ ရောက်သောသူသည် ရပ်လျက်ဖြစ်စေ၊ သွားလျက်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်လျက်ဖြစ်စေ၊ အိပ်လျက်ဖြစ်စေ အကြင်မျှလောက်သော ဣရိယာပုတ်ဖြင့် ဤမေတ္တာဈာန်နှင့်ယှဉ်သော သတိကို ဆောက်တည်လို၏။ သို့မဟုတ် ရပ်ခြင်း သွားခြင်း စသည်တို့သည် ထိုသူအား မေတ္တာဘာဝနာအတွက် အန္တရာယ် မပြုနိုင်ကြပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူသည် အကြင်မျှလောက် ဤမေတ္တာဈာန်နှင့်ယှဉ်သော သတိကို ဆောက်တည်လို၏၊ ထိုမျှလောက် ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းလျက် ဆောက်တည်နိုင်၏၊ ထိုသူအား မေတ္တာဘာဝနာ၌ နှေးကွေးတုံ့ဆိုင်းမှု မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ရပ်လျက်ဖြစ်စေ၊ သွားလျက်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်လျက်ဖြစ်စေ၊ အိပ်လျက်ဖြစ်စေ ငိုက်မြည်းခြင်း ကင်းသရွေ့ ဤသတိကို ဆောက်တည်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassāyamadhippāyo – yaṃ taṃ ‘‘mettañca sabbalokasmi, mānasaṃ bhāvaye’’ti vuttaṃ, taṃ tathā bhāvaye, yathā ṭhānādīsu yāvatā iriyāpathena, ṭhānādīni vā anādiyitvā yāvatā etaṃ mettājhānassatiṃ adhiṭṭhātukāmo assa, tāvatā vitamiddho hutvā etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

ထိုဂါထာ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— “မေတ္တဉ္စ သဗ္ဗလောကသ္မိံ မာနသံ ဘာဝယေ” ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်သော မေတ္တာပွားများခြင်းကို မတ်တပ်ရပ်ခြင်း စသည်တို့၌ ပွားများသကဲ့သို့ ထို့အတူ ပွားများရာ၏။ မတ်တပ်ရပ်ခြင်း စသည်တို့ကို သီးခြားမယူဘဲ မည်သည့်ဣရိယာပုထ်ဖြင့်မဆို မိမိသည် ထိုမေတ္တာဈာန်နှင့် ယှဉ်သောသတိကို ဆောက်တည်လိုသမျှ ကာလပတ်လုံး ငိုက်မျဉ်းခြင်းကင်းလျက် ထိုသတိကို ဆောက်တည်ရာ၏။

Evaṃ mettābhāvanāya vasībhāvaṃ dassento ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti tasmiṃ mettāvihāre niyojetvā idāni taṃ vihāraṃ thunanto āha ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti.

ဤသို့လျှင် မေတ္တာဘာဝနာ၏ အလေ့အကျက်ရှိသည် (ဝသီဘော်ရှိသည်) ၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူလျက် “ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျ” ဟု ထိုမေတ္တာနှင့်နေခြင်း၌ ယှဉ်စေပြီးလျှင် ယခုအခါ ထိုမေတ္တာဖြင့် နေခြင်းကို ချီးမွမ်းလိုသဖြင့် “ဗြဟ္မမေတံ ဝိဟာရမိဓမာဟု” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘sukhinova khemino hontū’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti saṃvaṇṇito mettāvihāro, etaṃ catūsu dibbabrahmaariyairiyāpathavihāresu niddosattā attanopi paresampi atthakarattā ca idha ariyassa dhammavinaye brahmavihāramāhu, seṭṭhavihāramāhūti. Yato satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno [Pg.191] vā sayāno vā yāvatāssa vitamiddho, etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— “သုခိနော ဝါ ခေမိနော ဟောန္တု” မှစ၍ “ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျ” တိုင်အောင် ဖွင့်ဆိုအပ်သော မေတ္တာဖြင့် နေခြင်းကို (ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ၊ ဣရိယာပထဝိဟာရ ဟူသော) ဝိဟာရလေးပါးတို့တွင် အပြစ်ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသာသနာတော်၌ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့၏ သုတ်အဘိဓမ္မာဝိနည်းတရားတွင် မြတ်သောနေခြင်း (ဗြဟ္မဝိဟာရ) သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော နေခြင်းဟူ၍ ဟောတော်မူကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မတ်တပ်ရပ်နေစဉ်၊ သွားနေစဉ်၊ ထိုင်နေစဉ် သို့မဟုတ် လျောင်းစက်နေစဉ်တွင် ငိုက်မျဉ်းခြင်းကင်းသမျှ ကာလပတ်လုံး အစဉ်မပြတ် ထိုမေတ္တာနှင့် ယှဉ်သောသတိကို ဆောက်တည်ရာ၏။

152. Evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ nānappakārato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni yasmā mettā sattārammaṇattā attadiṭṭhiyā āsannā hoti tasmā diṭṭhigahaṇanisedhanamukhena tesaṃ bhikkhūnaṃ tadeva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā ariyabhūmippattiṃ dassento āha ‘‘diṭṭhiñca anupaggammā’’ti. Imāya gāthāya desanaṃ samāpesi.

၁၅၂. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် မေတ္တာဘာဝနာပွားများခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ မေတ္တာစိတ်သည် သတ္တဝါကို အာရုံပြုတတ်သောကြောင့် အတ္တဒိဋ္ဌိ (အတ္တဟူသောအယူ) သို့ ကပ်ရောက်တတ်သဖြင့် မှားသောအယူကို ပယ်မြစ်လိုသောအားဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား ထိုမေတ္တာဈာန်ကိုပင် အခြေခံ (ပါဒက) ပြု၍ အရိယာဘုံသို့ ရောက်ကြောင်းကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ဒိဋ္ဌိဉ္စ အနုပဂ္ဂမ္မ” အစရှိသော ဤဂါထာဖြင့် ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti saṃvaṇṇito mettājhānavihāro, tato vuṭṭhāya ye tattha vitakkavicārādayo dhammā, te, tesañca vatthādianusārena rūpadhamme pariggahetvā iminā nāmarūpaparicchedena ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, na idha sattūpalabbhatī’’ti (saṃ. ni. 1.171) evaṃ diṭṭhiñca anupaggamma anupubbena lokuttarasīlena sīlavā hutvā lokuttarasīlasampayutteneva sotāpattimaggasammādiṭṭhisaṅkhātena dassanena sampanno. Tato paraṃ yopāyaṃ vatthukāmesu gedho kilesakāmo appahīno hoti, tampi sakadāgāmianāgāmimaggehi tanubhāvena anavasesappahānena ca kāmesu gedhaṃ vineyya vinayitvā vūpasametvā na hi jātu gabbhaseyya puna reti ekaṃseneva puna gabbhaseyyaṃ na eti, suddhāvāsesu nibbattitvā tattheva arahattaṃ pāpuṇitvā parinibbātīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— “ဗြဟ္မမေတံ ဝိဟာရမိဓမာဟု” ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်သော မေတ္တာဈာန်ဖြင့် နေခြင်းမှ ထ၍ ထိုဈာန်၌ရှိသော ဝိတက်၊ ဝိစာရ စသောတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့၏ မှီရာဝတ္ထု စသည်တို့ကို အစဉ်လျှောက်၍ ရုပ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်းလျက် ဤနာမ်ရုပ်ပိုင်းခြားမှုဖြင့် “ဤသည်ကား သက်သက်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ အစုသာဖြစ်၏၊ ဤ၌ သတ္တဝါကို မရနိုင်” ဟု မှားသောအယူသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ အစဉ်အတိုင်းသော လောကုတ္တရာသီလနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ လောကုတ္တရာသီလနှင့် ယှဉ်သော သောတာပတ္တိမဂ် သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော မဂ်ဉာဏ်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်လာ၏။ ထို့နောက် ဝတ္ထုကာမတို့၌ တပ်မက်တတ်သော မပယ်ရသေးသော ကိလေသာကာမကိုလည်း သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်တို့ဖြင့် ခေါင်းပါးစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမဲ့ပယ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကာမတို့၌ တပ်မက်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ငြိမ်းအေးစေ၍ “န ဟိ ဇာတု ဂဗ္ဘသေယျံ ပုန ရေတိ” ဟူသည်ကား စင်စစ်အားဖြင့် နောက်တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းသို့ မရောက်တော့ဘဲ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ဖြစ်ကာ ထိုဘုံ၌သာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့။

Evaṃ bhagavā desanaṃ samāpetvā te bhikkhū āha – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tasmiṃyeva vanasaṇḍe viharatha. Imañca suttaṃ māsassa aṭṭhasu dhammassavanadivasesu gaṇḍiṃ ākoṭetvā ussāretha, dhammakathaṃ karotha, sākacchatha, anumodatha, idameva kammaṭṭhānaṃ āsevatha, bhāvetha, bahulīkarotha. Tepi vo amanussā taṃ bheravārammaṇaṃ na dassessanti, aññadatthu atthakāmā hitakāmā bhavissantī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti bhagavato paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā, padakkhiṇaṃ katvā, tattha gantvā, tathā akaṃsu. Devatāyo ca ‘‘bhadantā amhākaṃ atthakāmā hitakāmā’’ti pītisomanassajātā hutvā sayameva senāsanaṃ sammajjanti, uṇhodakaṃ paṭiyādenti, piṭṭhiparikammapādaparikammaṃ karonti, ārakkhaṃ saṃvidahanti. Te bhikkhū tatheva mettaṃ bhāvetvā tameva [Pg.192] ca pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā sabbeva tasmiṃyeva antotemāse aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇitvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresunti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်တော်မူပြီးနောက် ထိုရဟန်းတို့အား “ရဟန်းတို့၊ သင်တို့ သွားကြကုန်၊ ထိုတောအုပ်၌ပင် နေကြကုန်ဦးလော့။ တစ်လလျှင် ရှစ်ရက်ရှိသော တရားနာရက်တို့၌ ခေါင်းလောင်းကျောက်စည်ကို တီးခတ်၍ ဤမေတ္တသုတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်စုဝေးကြကုန်၊ တရားစကားဟောကြားခြင်း၊ ဆွေးနွေးခြင်း၊ အနုမောဒနာပြုခြင်းတို့ကို ပြုကြကုန်၊ ဤကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကိုသာလျှင် အဖန်တလဲလဲမှီဝဲ၍ ပွားများကာ အကြိမ်များစွာ ပြုလုပ်ကြကုန်လော့။ ထိုသို့ပြုလျှင် ထိုဘီလူးနတ်ဆိုးတို့သည် သင်တို့အား ကြောက်မက်ဖွယ်အာရုံကို ပြသတော့မည်မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် သင်တို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို လိုလားသူများ ဖြစ်လာကြလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း “ကောင်းလှပါပြီ ဘုရား” ဟု မြတ်စွာဘုရားအား ဝန်ခံတော်မူကာ နေရာမှထ၍ ရှိခိုးကာ လက်ယာရစ်လှည့်ပြီးလျှင် ထိုနေရာဟောင်းသို့ ပြန်ကြွ၍ ဘုရားရှင် မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြလေသည်။ နတ်တို့သည်လည်း “အရှင်ကောင်းတို့သည် ငါတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို အလိုရှိကြပေသည်” ဟု အလွန်နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြသဖြင့် မိမိတို့အလိုလိုပင် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို တံမြက်လှည်းပေးခြင်း၊ ရေနွေးပြင်ဆင်ပေးခြင်း၊ ကျောကုန်းနှိပ်နယ်ပေးခြင်း၊ ခြေဆုပ်လက်နယ်ပြုခြင်းနှင့် ကောင်းစွာ အစောင့်အရှောက်ပေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် မေတ္တာပွားများကာ ထိုမေတ္တာစိတ်ကိုပင် အခြေခံပြုလျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကြသဖြင့် ဝါတွင်းသုံးလအတွင်း၌ပင် ရဟန်းအားလုံးတို့သည် အမြတ်ဆုံးဖိုလ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြပြီး သီတင်းကျွတ်လပြည့် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ စင်ကြယ်သော ပဝါရဏာကို ပြုတော်မူကြလေသည်။

Evañhi atthakusalena tathāgatena,Dhammissarena kathitaṃ karaṇīyamatthaṃ;

Katvānubhuyya paramaṃ hadayassa santiṃ,Santaṃ padaṃ abhisamenti samattapaññā.

ဤသို့လျှင် အကျိုးစီးပွား၌ လိမ္မာသော၊ ပြည့်စုံသော ပညာရှိသော ရဟန်းတို့သည် တရားအရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပြုကျင့်အပ်သော အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် အတိုင်းထက်အလွန် စိတ်နှလုံး၏ ငြိမ်သက်အေးချမ်းမှုကို ခံစားရလျက် ငြိမ်သက်ချမ်းမြေ့သော နိဗ္ဗာန်သို့ ထိုးထွင်းသိမြင် ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်သတည်း။

Tasmā hi taṃ amatamabbhutamariyakantaṃ,Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo;

Viññū jano vimalasīlasamādhipaññā,Bhedaṃ kareyya satataṃ karaṇīyamatthanti.

ထို့ကြောင့်သာလျှင် အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော၊ အံ့ဖွယ်ဖြစ်သော၊ သေခြင်းမရှိသော၊ ငြိမ်သက်ချမ်းမြေ့သော ထိုနိဗ္ဗာန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ နေလိုသော ပညာရှိသူသည် ညစ်ကြေးကင်းသော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ အပြားရှိသော ပြုကျင့်အပ်သည့် အကျိုးရှိသောတရားကို အစဉ်မပြတ် ပြုကျင့်အားထုတ်ရာ၏။ (ဤသည်ကား မေတ္တသုတ်၏ အဖွင့်အပြီးတည်း။)

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌအဋ္ဌကထာကျမ်း၌ —

Suttanipāta-aṭṭhakathāya mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ မေတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Hemavatasuttavaṇṇanā

၉. ဟေမဝတသုတ်အဖွင့်

Ajja pannarasoti hemavatasuttaṃ. Kā uppatti? Pucchāvasikā uppatti. Hemavatena hi puṭṭho bhagavā ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādīni abhāsi. Tattha ‘‘ajja pannaraso’’tiādi sātāgirena vuttaṃ, ‘‘iti sātāgiro’’tiādi saṅgītikārehi, ‘‘kaccimano’’tiādi hemavatena, ‘‘chasu loko’’tiādi bhagavatā, taṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘hemavatasutta’’nti vuccati. ‘‘Sātāgirisutta’’nti ekaccehi.

“အဇ္ဇ ပန္နရသော” အစရှိသော ဤသုတ်သည် ဟေမဝတသုတ် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ မေးခွန်းကို အခြေခံ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဟေမဝတနတ်သား မေးလျှောက်အပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် “ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော” အစရှိသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုသုတ်၌ “အဇ္ဇ ပန္နရသော” အစရှိသော ဂါထာသည် သာတာဂီရိနတ်သား ပြောဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၏။ “ဣတိ သာတာဂိရော” အစရှိသည်သည် သံਗါယနာတင် ဆရာတို့ ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၏။ “ကစ္စိ မနော” အစရှိသော ဂါထာသည် ဟေမဝတနတ်သား ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၏။ “ဆသု လောကော” အစရှိသည်သည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်သော စကားဖြစ်၏။ ထိုစကားအားလုံးကို စုပေါင်း၍ “ဟေမဝတသုတ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့က “သာတာဂီရိသုတ်” ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

Tattha yāyaṃ ‘‘ajja pannaraso’’tiādi gāthā. Tassā uppatti – imasmiṃyeva bhaddakappe vīsativassasahassāyukesu purisesu uppajjitvā soḷasavassasahassāyukāni ṭhatvā parinibbutassa bhagavato kassapasammāsambuddhassa mahatiyā pūjāya sarīrakiccaṃ akaṃsu. Tassa dhātuyo avikiritvā [Pg.193] suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā aṭṭhaṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi esā dhammatā. Appāyukabuddhā pana yasmā bahutarena janena adiṭṭhā eva parinibbāyanti, tasmā dhātupūjampi katvā ‘‘tattha tattha janā puññaṃ pasavissantī’’ti anukampāya ‘‘dhātuyo vikirantū’’ti adhiṭṭhahanti. Tena tesaṃ suvaṇṇacuṇṇāni viya dhātuyo vikiranti, seyyathāpi amhākaṃ bhagavato.

ထိုစကားတို့တွင် “အဇ္ဇ ပန္နရသော” ဟု စတင်သော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာ၌ပင် လူတို့၏ အသက်တမ်း အနှစ်နှစ်သောင်းရှိစဉ်အခါ၌ ပွင့်တော်မူ၍ သက်တော် တစ်သောင်းခြောက်ထောင် တည်တော်မူပြီးမှ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသော ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားအား များစွာသော ပူဇော်မှုဖြင့် သရီရကိစ္စကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်တို့သည် ဖရိုဖရဲမကွဲဘဲ ရွှေတုံးကြီးကဲ့သို့ တစ်ခဲနက် တည်ရှိခဲ့ကြကုန်၏။ သက်တမ်းရှည်သော ဘုရားရှင်တို့၏ သဘာဝ (ဓမ္မတာ) ကား ဤသို့ပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် အသက်တမ်းတိုသော ဘုရားရှင်တို့သည်ကား လူအများစု မဖူးမျှော်ရသေးမီ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြရသဖြင့် “ထိုထိုအရပ်တို့၌ လူအပေါင်းတို့သည် ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်ခွင့်ရ၍ ကောင်းမှုကုသိုလ် ပွားများနိုင်ကြပါစေ” ဟူသော သနားကရုဏာဖြင့် “ငါ၏ ဓာတ်တော်တို့သည် ဖရိုဖရဲ ပျံ့နှံ့ပါစေသတည်း” ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုအဓိဋ္ဌာန်ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ဓာတ်တော်များသည် ငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်များကဲ့သို့ ရွှေမှုန့်များပမာ ဖရိုဖရဲ ပျံ့နှံ့ကွဲပြားကုန်၏။

Manussā tassa bhagavato ekaṃyeva dhātugharaṃ katvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ yojanaṃ ubbedhena parikkhepena ca. Tassa ekekagāvutantarāni cattāri dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ kikī rājā aggahesi; ekaṃ tasseva putto pathavindharo nāma; ekaṃ senāpatipamukhā amaccā; ekaṃ seṭṭhipamukhā jānapadā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā suvaṇṇarasapaṭibhāgā ca nānāratanamayā iṭṭhakā ahesuṃ ekekā satasahassagghanikā. Te haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ surabhitelena udakakiccañca katvā taṃ cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

လူတို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား တဆူတည်းသော ဓာတ်တော်တိုက်ကို ပြုလုပ်၍ အမြင့်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လုံးပတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ယူဇနာရှိသော စေတီတော်ကို တည်ကြကုန်၏။ ထိုစေတီတော်၌ တစ်ဂါဝုတ်စီ ခြားလျက် တံခါးလေးခု ရှိကုန်၏။ တံခါးတစ်ခုကို ကိကီမင်းက ယူ၏၊ တစ်ခုကို ထိုမင်း၏သားတော်ဖြစ်သော ပထဝိန္ဓရအမည်ရှိသောမင်းက ယူ၏၊ တစ်ခုကို စစ်သူကြီးအမှူးရှိသော အမတ်တို့က ယူကုန်၏၊ တစ်ခုကို သူဌေးအမှူးရှိသော ဇနပုဒ်သားတို့က ယူကြကုန်၏။ နီသောရွှေတို့ဖြင့် ပြီးကုန်သော၊ တစ်ခဲနက်ဖြစ်ကုန်သော၊ ရွှေရည်နှင့်တူသော အဆင်းရှိကုန်သော၊ အထူးထူးသော ရတနာတို့ဖြင့် ပြီးကုန်သော အုတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ရွှေအုတ်တစ်ချပ်တစ်ချပ်စီသည် အသပြာတစ်သိန်း ထိုက်တန်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ဆေးဒန်း၊ မြင်းသီလာတို့ဖြင့် သရွတ်မြေလုပ်ငန်းကို ပြုကြ၍ ကောင်းသောအနံ့ရှိသော ဆီဖြင့် ရေလုပ်ငန်းကို ပြုပြီးလျှင် ထိုစေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ကြကုန်၏။

Evaṃ patiṭṭhite cetiye dve kulaputtā sahāyakā nikkhamitvā sammukhasāvakānaṃ therānaṃ santike pabbajiṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi sammukhasāvakāyeva pabbājenti, upasampādenti, nissayaṃ denti, itare na labhanti. Tato te kulaputtā ‘‘sāsane, bhante, kati dhurānī’’ti pucchiṃsu. Therā ‘‘dve dhurānī’’ti kathesuṃ – ‘‘vāsadhuraṃ, pariyattidhurañcā’’ti. Tattha pabbajitena kulaputtena ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā, vattapaṭivattaṃ pūretvā, pātimokkhaṃ dve tīṇi bhāṇavārasuttantāni ca paguṇaṃ katvā, kammaṭṭhānaṃ uggahetvā, kule vā gaṇe vā nirālayena araññaṃ pavisitvā, arahattasacchikiriyāya ghaṭitabbaṃ vāyamitabbaṃ, etaṃ vāsadhuraṃ. Attano thāmena pana ekaṃ vā nikāyaṃ pariyāpuṇitvā dve vā pañca vā nikāye pariyattito ca atthato ca suvisadaṃ sāsanaṃ anuyuñjitabbaṃ, etaṃ pariyattidhuranti. Atha te kulaputtā ‘‘dvinnaṃ dhurānaṃ vāsadhurameva seṭṭha’’nti vatvā ‘‘mayaṃ panamhā daharā, vuḍḍhakāle vāsadhuraṃ paripūressāma, pariyattidhuraṃ tāva pūremā’’ti pariyattiṃ ārabhiṃsu. Te pakatiyāva paññavanto nacirasseva sakale buddhavacane pakataññano vinaye ca ativiya vinicchayakusalā ahesuṃ. Tesaṃ pariyattiṃ nissāya parivāro uppajji, parivāraṃ nissāya [Pg.194] lābho, ekamekassa pañcasatapañcasatā bhikkhū parivārā ahesuṃ. Te satthusāsanaṃ dīpentā vihariṃsu, puna buddhakālo viya ahosi.

စေတီတော်ကို ဤသို့ တည်ပြီးသောအခါ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော အမျိုးကောင်းသားနှစ်ယောက်တို့သည် လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ဘုရားရှင်၏ မျက်မှောက်တော်၌ တပည့်ဖြစ်ခဲ့သော မထေရ်တို့၏ထံ၌ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ရှည်သောအသက်တမ်းရှိသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ မျက်မှောက်တော်၌ တပည့်ဖြစ်ဖူးသော ရဟန်းတို့သည်သာလျှင် ရှင်ပြုပေးခြင်း၊ ပဉ္စင်းခံပေးခြင်း၊ นိဿယပေးခြင်းတို့ကို ပြုကြကုန်၏။ အခြားသောရဟန်းတို့သည် ထိုအခွင့်ကို မရကြကုန်။ ထို့နောက် ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့သည် "အရှင်ဘုရားတို့၊ သာသနာတော်၌ တာဝန် (ဓုရ) ဘယ်နှစ်ပါး ရှိပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ မထေရ်တို့က "ဝါသဓုရနှင့် ပရိယတ္တိဓုရဟူ၍ ဓုရနှစ်ပါးရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုဓုရနှစ်ပါးတို့တွင် ရဟန်းပြုပြီးသော အမျိုးကောင်းသားသည် ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ထံ၌ ငါးဝါပတ်လုံး နေ၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ ပါတိမောက်နှစ်ပါးနှင့် သုံးဘာဏဝါရမျှသော သုတ္တန်တို့ကို အလွတ်ရအောင် သင်ယူပြီးလျှင်၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို သင်ယူလျက် ပစ္စည်းဒါယကာအမျိုး၌လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းအပေါင်းအဖော်၌လည်းကောင်း တွယ်တာမှုမရှိဘဲ တောသို့ဝင်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှါ စေ့ဆော်အားထုတ်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ဝါသဓုရ မည်၏။ မိမိ၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုအားဖြင့်မူ တစ်ခုသောနိကာယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်နှစ်ခုကိုသော်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်ငါးခုလုံးကိုသော်လည်းကောင်း ပါဠိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာသန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် သင်ကြား၍ သာသနာတော်၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ပရိယတ္တိဓုရ မည်၏ဟု မိန့်ကြားတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုအမျိုးကောင်းသားရဟန်းတို့သည် "ဓုရနှစ်ပါးတို့တွင် ဝါသဓုရသည်သာလျှင် အလွန်မြတ်၏" ဟု ဆိုပြီးလျှင် "ငါတို့သည်ကား ငယ်ရွယ်ကြသေး၏။ ကြီးရင့်သောကာလ၌ ဝါသဓုရကို ဖြည့်ကျင့်ကြကုန်အံ့။ ယခုမူ ရှေးဦးစွာ ပရိယတ္တိဓုရကို ဖြည့်ကျင့်ကြအံ့" ဟု ဆို၍ ပရိယတ္တိတရားကို အားထုတ်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ပင်ကိုကပင် ပညာရှိသူများဖြစ်ကြသဖြင့် မကြာမြင့်မီပင် အလုံးစုံသော ဘုရားစကားတော်ကို သဘောအတိုင်း ကောင်းစွာသိရှိကြပြီး ဝိနည်းတော်၌လည်း အလွန်အဆုံးအဖြတ် လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့အား ပရိယတ္တိကို အမှီပြု၍ အခြံအရံပရိသတ် ဖြစ်ထွန်းလာ၏။ အခြံအရံပရိသတ်ကို အမှီပြု၍ လာဘ်သပ္ပကာလည်း ဖြစ်ထွန်းလာ၏။ တစ်ပါးတစ်ပါးလျှင် ရဟန်းငါးရာစီ အခြံအရံရှိကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည် ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေလျက် သီတင်းသုံးတော်မူကြရာ တစ်ဖန် ဘုရားရှင် ထင်ရှားရှိသော ကာလကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။

Tadā dve bhikkhū gāmakāvāse viharanti dhammavādī ca adhammavādī ca. Adhammavādī caṇḍo hoti pharuso, mukharo, tassa ajjhācāro itarassa pākaṭo hoti. Tato naṃ ‘‘idaṃ te, āvuso, kammaṃ sāsanassa appatirūpa’’nti codesi. So ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ suta’’nti vikkhipati. Itaro ‘‘vinayadharā jānissantī’’ti āha. Tato adhammavādī ‘‘sace imaṃ vatthuṃ vinayadharā vinicchinissanti, addhā me sāsane patiṭṭhā na bhavissatī’’ti ñatvā attano pakkhaṃ kātukāmo tāvadeva parikkhāre ādāya te dve there upasaṅkamitvā samaṇaparikkhāre datvā tesaṃ nissayena viharitumāraddho. Sabbañca nesaṃ upaṭṭhānaṃ karonto sakkaccaṃ vattapaṭivattaṃ pūretukāmo viya akāsi. Tato ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā tehi vissajjiyamānopi aṭṭhāsiyeva. Therā ‘‘kiñci vattabbamatthī’’ti taṃ pucchiṃsu. So ‘‘āma, bhante, ekena me bhikkhunā saha ajjhācāraṃ paṭicca vivādo atthi. So yadi taṃ vatthuṃ idhāgantvā āroceti, yathāvinicchayaṃ na vinicchinitabba’’nti. Therā ‘‘osaṭaṃ vatthuṃ yathāvinicchayaṃ na vinicchinituṃ na vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. So ‘‘evaṃ kariyamāne, bhante, mama sāsane patiṭṭhā natthi, mayhetaṃ pāpaṃ hotu, mā tumhe vinicchinathā’’ti. Te tena nippīḷiyamānā sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā puna taṃ āvāsaṃ gantvā ‘‘sabbaṃ vinayadharānaṃ santike niṭṭhita’’nti taṃ dhammavādiṃ suṭṭhutaraṃ avamaññanto pharusena samudācarati. Dhammavādī ‘‘nissaṅko ayaṃ jāto’’ti tāvadeva nikkhamitvā therānaṃ parivāraṃ bhikkhusahassaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘nanu, āvuso, osaṭaṃ vatthu yathādhammaṃ vinicchinitabbaṃ, anosarāpetvā eva vā aññamaññaṃ accayaṃ desāpetvā sāmaggī kātabbā. Ime pana therā neva vatthuṃ vinicchiniṃsu, na sāmaggiṃ akaṃsu. Kiṃ nāmeta’’nti? Tepi sutvā tuṇhī ahesuṃ – ‘‘nūna kiñci ācariyehi ñāta’’nti. Tato adhammavādī okāsaṃ labhitvā ‘‘tvaṃ pubbe ‘vinayadharā jānissantī’ti bhaṇasi. Idāni tesaṃ vinayadharānaṃ ārocehi taṃ [Pg.195] vatthu’’nti dhammavādiṃ pīḷetvā ‘‘ajjatagge parājito tvaṃ, mā taṃ āvāsaṃ āgacchī’’ti vatvā pakkāmi. Tato dhammavādī there upasaṅkamitvā ‘‘tumhe sāsanaṃ anapekkhitvā ‘amhe upaṭṭhesi paritosesī’ti puggalameva apekkhittha, sāsanaṃ arakkhitvā puggalaṃ rakkhittha, ajjatagge dāni tumhākaṃ vinicchayaṃ vinicchinituṃ na vaṭṭati, ajja parinibbuto kassapo bhagavā’’ti mahāsaddena kanditvā ‘‘naṭṭhaṃ satthu sāsana’’nti paridevamāno pakkāmi.

ထိုအခါ၌ ရွာကျောင်းတစ်ခုတွင် ဓမ္မဝါဒီရဟန်းတစ်ပါးနှင့် အဓမ္မဝါဒီရဟန်းတစ်ပါး ဟူ၍ ရဟန်းနှစ်ပါး သီတင်းသုံးနေကြကုန်၏။ အဓမ္မဝါဒီရဟန်းသည် ကြမ်းတမ်း၏၊ ရုန့်ရင်း၏၊ နှုတ်ကြမ်း၏။ ထိုအဓမ္မဝါဒီရဟန်း၏ လွန်ကျူးသောအကျင့်သည် အခြားသော ဓမ္မဝါဒီရဟန်းအား ထင်ရှား၏။ ထို့နောက် ဓမ္မဝါဒီရဟန်းက "ငါ့ရှင်... သင်ပြုသော ဤအမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မလျောက်ပတ်ပါ" ဟု စောဒနာ၏။ ထိုအဓမ္မဝါဒီရဟန်းက "သင် ဘာမြင်သလဲ၊ ဘာကြားသလဲ" ဟု စကားကို လွှဲဖျက်၏။ အခြားသောရဟန်းက "ဝိနည်းဓိုရ်တို့ သိကြလိမ့်မည်" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ အဓမ္မဝါဒီရဟန်းသည် "အကယ်၍ ဤအမှုကို ဝိနည်းဓိုရ်တို့ ဆုံးဖြတ်ကြပါက ငါ့အား သာသနာတော်၌ တည်ရာနေရာ ရှိတော့မည်မဟုတ်" ဟု သိသဖြင့် မိမိဘက်တော်သား ပြုလုပ်လိုသည်ဖြစ်၍ ထိုခဏ၌ပင် ပရိက္ခရာတို့ကို ယူလျက် ထိုမထေရ်ကြီးနှစ်ပါးတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ရဟန်းအသုံးအဆောင်ပရိက္ခရာတို့ကို ပေးလှူပြီးလျှင် ထိုမထေရ်ကြီးတို့ကို မှီတင်းနေထိုင်ရန် အားထုတ်လေ၏။ ထိုမထေရ်ကြီးတို့အား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်အကျင့်ကို ရိုသေစွာ ဖြည့်လိုဟန်ဆောင်ကာ အလုပ်အကျွေး ပြုစုလေ၏။ ထို့နောက် တစ်နေ့သ၌ မထေရ်ကြီးတို့ထံသို့ သွားရောက်ခစား၍ ရှိခိုးပြီးသော် မထေရ်ကြီးတို့က သွားခွင့်ပြုသော်လည်း မသွားဘဲ ရပ်နေလေ၏။ မထေရ်ကြီးတို့က "တစ်စုံတစ်ခု ပြောစရာရှိသလော" ဟု မေးကြ၏။ ထိုအဓမ္မဝါဒီရဟန်းက "အရှင်ဘုရားတို့၊ ရှိပါသည်ဘုရား။ တပည့်တော်အား ရဟန်းတစ်ပါးနှင့် လွန်ကျူးသောအကျင့်ကို အကြောင်းပြု၍ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်နေပါသည်၊ ထိုရဟန်းသည် ဤအကြောင်းအရာကို အရှင်ဘုရားတို့ထံ လာရောက်လျှောက်ထားခဲ့လျှင် တရားအတိုင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို မဆုံးဖြတ်ပါနှင့်ဘုရား" ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်ကြီးတို့က "တင်ပြလာသော အမှုကိစ္စကို တရားအတိုင်း မဆုံးဖြတ်ဘဲ နေခြင်းငှါ မသင့်လျော်ပါ" ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းက "အရှင်ဘုရားတို့... ဤသို့ ပြုတော်မူပါက တပည့်တော်အား သာသနာတော်၌ တည်စရာနေရာ မရှိတော့ပါ၊ ထိုမကောင်းသောအပြစ်သည် တပည့်တော်အပေါ်၌သာ ဖြစ်ပါစေ၊ အရှင်ဘုရားတို့ ဆုံးဖြတ်တော်မမူပါနှင့်ဘုရား" ဟု တောင်းပန်၏။ မထေရ်ကြီးတို့သည် ထိုရဟန်း၏ အဖန်ဖန်တောင်းပန် နှိပ်စက်ခြင်းကြောင့် ဝန်ခံတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအဓမ္မဝါဒီရဟန်းသည် မထေရ်ကြီးတို့၏ ဝန်ခံကတိကို ရယူပြီးလျှင် မိမိကျောင်းသို့ ပြန်သွား၍ "ဝိနည်းဓိုရ်တို့၏အထံ၌ အလုံးစုံ ဆုံးဖြတ်ပြီးပြီ" ဟု ဆိုကာ ထိုဓမ္မဝါဒီရဟန်းကို ရှေးကထက် သာလွန်စွာ မထီမဲ့မြင်ပြုလျက် ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားဖြင့် ပြုမူကျင့်ကြံလေ၏။ ဓမ္မဝါဒီရဟန်းသည် "ဤရဟန်းသည် ယုံမှားကင်းမဲ့ ဖြစ်သွားလေပြီ" ဟု သိ၍ ထိုခဏ၌ပင် ထွက်ခွာခဲ့ပြီးလျှင် မထေရ်ကြီးတို့၏ အခြံအရံ ဖြစ်သော ရဟန်းတစ်ထောင်တို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ "ငါ့ရှင်တို့... တင်ပြလာသော အမှုကိစ္စကို တရားနှင့်အညီ ဆုံးဖြတ်ရမည် မဟုတ်ပါလော၊ သို့မဟုတ် တရားရုံးသို့ မရောက်စေဘဲ အချင်းချင်း အပြစ်ကို ဝန်ခံတောင်းပန်စေ၍ ညီညွတ်မှုကို ပြုရမည် မဟုတ်ပါလော။ သို့သော် ဤမထေရ်ကြီးတို့သည် အမှုကိုလည်း မဆုံးဖြတ်ကြ၊ ညီညွတ်မှုကိုလည်း မပြုကြကုန်။ ဤသို့ ပြုခြင်းသည် အဘယ်သို့သော ဆုံးဖြတ်ချက်မျိုးနည်း" ဟု ပြောဆိုလေ၏။ ထိုရဟန်းတစ်ထောင်တို့သည်လည်း ထိုစကားကို ကြားရလျှင် "ဆရာကြီးတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုကို သိတော်မူ၍ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု တွေးကာ ဆိတ်ဆိတ်သာ နေကြကုန်၏။ ထိုအခါ အဓမ္မဝါဒီရဟန်းသည် အခွင့်ကောင်းရသဖြင့် လာခဲ့ပြီးလျှင် "သင်သည် ရှေးက 'ဝိနည်းဓိုရ်တို့ သိကြလိမ့်မည်' ဟု ပြောခဲ့ဖူး၏။ ယခု ထိုဝိနည်းဓိုရ်တို့အား ဤအမှုကို ပြောပြလိုက်လေဦး" ဟု ဓမ္မဝါဒီရဟန်းကို နှိပ်စက်ပြောဆိုလျက် "ယနေ့မှစ၍ သင်သည် ရှုံးပြီ၊ ဤကျောင်းသို့ မလာလင့်တော့" ဟု ဆိုကာ သွားလေ၏။ ထိုအခါ ဓမ္မဝါဒီရဟန်းသည် မထေရ်ကြီးတို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ "အရှင်ဘုရားတို့သည် သာသနာတော်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ 'ငါတို့ကို လုပ်ကျွေး၏၊ နှစ်သက်စေ၏' ဟု ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ငဲ့ကွက်ကြကုန်၏။ သာသနာတော်ကို မစောင့်ရှောက်ဘဲ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ စောင့်ရှောက်တော်မူကြကုန်၏။ ယနေ့မှစ၍ အရှင်ဘုရားတို့အား အဆုံးအဖြတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှါ မထိုက်တန်တော့ပြီ။ ယနေ့ ကဿပမြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီ" ဟု ကျယ်လောင်စွာ ဟစ်အော်ငိုကြွေးလျက် "မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ပျက်စီးလေပြီ" ဟု ညည်းတွားကာ သွားလေ၏။

Atha kho te bhikkhū saṃviggamānasā ‘‘mayaṃ puggalamanurakkhantā sāsanaratanaṃ sobbhe pakkhipimhā’’ti kukkuccaṃ uppādesuṃ. Te teneva kukkuccena upahatāsayattā kālaṃ katvā sagge nibbattitumasakkontā ekācariyo himavati hemavate pabbate nibbatti hemavato yakkhoti nāmena. Dutiyācariyo majjhimadese sātapabbate sātāgiroti nāmena. Tepi nesaṃ parivārā bhikkhū tesaṃyeva anuvattitvā sagge nibbattitumasakkontā tesaṃ parivārā yakkhāva hutvā nibbattiṃsu. Tesaṃ pana paccayadāyakā gahaṭṭhā devaloke nibbatiṃsu. Hemavatasātāgirā aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnamabbhantarā mahānubhāvā yakkharājāno ahesuṃ.

ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိကြသည်ဖြစ်၍ 'ငါတို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးကို စောင့်ရှောက်ကာကွယ်မိသဖြင့် သာသနာတော်တည်းဟူသော ရတနာကို ချောက်ကမ်းပါးထဲသို့ ပစ်ချမိခဲ့လေပြီ' ဟု နောင်တပူပန်ခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထိုသို့သော နောင်တပူပန်ခြင်းဖြင့် စိတ်နှလုံး ညှိုးနွမ်းနှိပ်စက်ခံရကာ စုတေကြသောအခါ နတ်ပြည်၌ မဖြစ်နိုင်ကြသဖြင့် ဆရာတစ်ဦးသည် ဟိမဝန္တာရှိ ဟေမဝတတောင်၌ 'ဟေမဝတ' အမည်ရှိသော ဘီလူးမင်း ဖြစ်လေ၏။ ဒုတိယဆရာသည် မဇ္ဈိမဒေသရှိ သာတတောင်၌ 'သာတာဂိရိ' အမည်ရှိသော ဘီလူးမင်း ဖြစ်လေ၏။ ထိုဆရာတို့၏ အခြံအရံဖြစ်သော တပည့်ရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုဆရာတို့၏ အလိုသို့ လိုက်ပါခဲ့ကြသဖြင့် နတ်ပြည်၌ မဖြစ်နိုင်ကြဘဲ ထိုဆရာတို့၏ အခြံအရံ ဘီလူးများသာ ဖြစ်ကြလေကုန်၏။ သို့သော် ထိုရဟန်းတို့၏ ပစ္စည်းလေးပါးဒါယကာ ဖြစ်ကြသော လူတို့မူကား နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြလေကုန်၏။ ဟေမဝတနှင့် သာတာဂိရိတို့သည် နှစ်ကျိပ်ရှစ်ယောက်သော ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့အနက် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသော ဘီလူးမင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Yakkhasenāpatīnañca ayaṃ dhammatā – māse māse aṭṭha divasāni dhammavinicchayatthaṃ himavati manosilātale nāgavatimaṇḍape devatānaṃ sannipāto hoti, tattha sannipatitabbanti. Atha sātāgirahemavatā tasmiṃ samāgame aññamaññaṃ disvā sañjāniṃsu – ‘‘tvaṃ, samma, kuhiṃ uppanno, tvaṃ kuhi’’nti attano attano uppattiṭṭhānañca pucchitvā vippaṭisārino ahesuṃ. ‘‘Naṭṭhā mayaṃ, samma, pubbe vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā ekaṃ pāpasahāyaṃ nissāya yakkhayoniyaṃ uppannā, amhākaṃ pana paccayadāyakā kāmāvacaradevesu nibbattā’’ti. Atha sātāgiro āha – ‘‘mārisa, himavā nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Hemavatopi āha – ‘‘mārisa, majjhimadeso nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Evaṃ tesu dvīsu sahāyesu aññamaññaṃ katikaṃ katvā, tameva uppattiṃ avivajjetvā vasamānesu ekaṃ buddhantaraṃ vītivattaṃ, mahāpathavī ekayojanatigāvutamattaṃ ussadā.

ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့၏ ဓမ္မတာမှာ လတိုင်းလတိုင်း ရှစ်ရက်တို့ပတ်လုံး အမှုကိစ္စများကို ဆုံးဖြတ်ရန် ဟိမဝန္တာရှိ မနောသီလာပြင်၌ရှိသော ဘဂလဝတီမဏ္ဍပ်၌ နတ်တို့စည်းဝေးကြရခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစည်းဝေးပွဲတွင် သာတာဂိရိနှင့် ဟေမဝတတို့သည် အချင်းချင်း မြင်တွေ့ကြသဖြင့် မှတ်မိကြကာ 'အဆွေ... သင်သည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်သနည်း၊ သင်သည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်သနည်း' ဟု မိမိတို့၏ ဖြစ်ရာအရပ်ကို အချင်းချင်း မေးမြန်းကြပြီးလျှင် နှလုံးမသာမယာ နောင်တပူပန်ခြင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'အဆွေ... ငါတို့သည် ရှေးဘဝက အနှစ်နှစ်သောင်းပတ်လုံး ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ခဲ့ကြပါလျက် မကောင်းသော မိတ်ဆွေယုတ်တစ်ဦးကို မှီဝဲမိခြင်းကြောင့် ဘီလူးမျိုး၌ ဖြစ်ကြရလေပြီ၊ ငါတို့သည် ပျက်စီးကြလေပြီတကား။ ငါတို့၏ ပစ္စည်းဒါယကာများမူကား ကာမာဝစရ နတ်ပြည်တို့၌ ဖြစ်ကြလေကုန်ပြီ' ဟု ပြောဆိုကာ နောင်တပူပန်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ သာတာဂိရိက 'အချင်း... ဟိမဝန္တာတောအရပ်သည် အံ့ဖွယ်သရဲတို့နှင့် ပြည့်စုံသောအရပ်ဟု သမုတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားအံ့ဖွယ်ကို မြင်ရလျှင်ဖြစ်စေ၊ ကြားရလျှင်ဖြစ်စေ ငါ့ကိုလည်း ပြောကြားပါဦးလော့' ဟု ဆို၏။ ဟေမဝတကလည်း 'အချင်း... မဇ္ဈိမဒေသသည်လည်း အံ့ဖွယ်သရဲတို့နှင့် ပြည့်စုံသောအရပ်ဟု သမုတ်အပ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုကို မြင်ရလျှင်ဖြစ်စေ၊ ကြားရလျှင်ဖြစ်စေ ငါ့ကိုလည်း ပြောကြားပါဦးလော့' ဟု ပြန်လည်ပြောကြား၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုအဆွေခင်ပွန်းနှစ်ဦးတို့သည် အချင်းချင်း ကတိကဝတ်ပြုကြပြီးနောက် ထိုဘီလူးဘဝကို မစွန့်လွှတ်နိုင်ဘဲ နေထိုင်ကြစဉ် တစ်ဆူသော ဘုရားရှင်နှင့် တစ်ဆူသော ဘုရားရှင်တို့၏ အကြားကာလ (ဗုဒ္ဓန္တရကာလ) ကို လွန်မြောက်ခဲ့လေ၏။ ထိုကာလအတွင်း မဟာပထဝီမြေကြီးသည် တစ်ယူဇနာနှင့် သုံးဂါဝုတ်မျှ ပွားများမြင့်တက်လာခဲ့၏။

Athamhākaṃ [Pg.196] bodhisatto dīpaṅkarapādamūle katapaṇidhāno yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā, tusitabhavane uppajjitvā, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā, dhammapadanidāne vuttanayena devatāhi āyācito pañca mahāvilokanāni viloketvā, devatānaṃ ārocetvā, dvattiṃsāya pubbanimittesu vattamānesu idha paṭisandhiṃ aggahesi dasasahassilokadhātuṃ kampetvā. Tāni disvāpi ime rājayakkhā ‘‘iminā kāraṇena nibbattānī’’ti na jāniṃsu. ‘‘Khiḍḍāpasutattā nevāddasaṃsū’’ti eke. Esa nayo jātiyaṃ abhinikkhamane bodhiyañca. Dhammacakkappavattane pana pañcavaggiye āmantetvā bhagavati tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ varadhammacakkaṃ pavattente mahābhūmicālaṃ pubbanimittaṃ pāṭihāriyāni ca etesaṃ eko sātāgiroyeva paṭhamaṃ addasa. Nibbattikāraṇañca tesaṃ ñatvā sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kiñci visesaṃ adhigacchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘‘āgato nu kho me sahāyako, no’’ti parisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ bhagavato dhammadesanaṃ na suṇātī’’ti vikkhittacitto ahosi. Bhagavā ca atthaṅgatepi ca sūriye desanaṃ na niṭṭhāpesi.

ထိုနောက်မှ ငါတို့၏ ဘုရားလောင်းသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ဆုပန်တော်မူသည်မှစ၍ ဝေဿန္တရာဇာတ်တိုင်အောင် ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီးနောက် တုသိတာနတ်ပြည်၌ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ သက်တမ်းစေ့ တည်နေပြီးသော် ဓမ္မပဒနိဒါန်းတွင် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ တောင်းပန်အပ်သဖြင့် မဟာဝိလောကနငါးပါးတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူကာ နတ်တို့အား အသိပေးတော်မူပြီးလျှင်၊ သုံးဆဲ့နှစ်ပါးသော ပုဗ္ဗနိမိတ်များ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် တသောင်းသော လောကဓာတ်ကို တုန်လှုပ်စေလျက် ဤလူ့ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေ ယူတော်မူ၏။ ထိုနိမိတ်များကို မြင်ကြသော်လည်း ဤဘီလူးမင်းတို့သည် ဘုရားပွင့်အံ့သောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို မသိကြကုန်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ ထိုဘီလူးတို့သည် အပျော်အပါး၌ မွေ့လျော်နေကြသောကြောင့် မမြင်ကြခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဖွားမြင်တော်မူစဉ်၊ တောထွက်တော်မူစဉ်နှင့် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူစဉ်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် မသိရှိခဲ့ကြပေ။ သို့သော် ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောတော်မူသောအခါ၌မူ မြတ်စွာဘုရားသည် ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၍ သုံးပါးသောအပြန်၊ တဆဲ့နှစ်ပါးသောအခြင်းအရာရှိသော မြတ်သောဓမ္မစကြာတရားကို ဟောကြားတော်မူစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြီးစွာသော မြေလှုပ်ခြင်းစသည့် ပုဗ္ဗနိမိတ်ပြာဋိဟာများကို ထိုဘီလူးနှစ်ဦးတို့တွင် သာတာဂိရိသည်သာလျှင် ရှေးဦးစွာ မြင်တွေ့ရ၏။ သာတာဂိရိသည် ထိုနိမိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းအကြောင်းကို သိရှိသဖြင့် အခြံအရံနှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ကာ တရားတော်ကို နာကြားရသော်လည်း တရားထူးစိုးစဉ်းမျှ မရရှိခဲ့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ထိုသာတာဂိရိသည် တရားနာယူနေစဉ် သူငယ်ချင်း ဟေမဝတကို အောက်မေ့လျက် 'ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်း ရောက်လာပါသလော၊ မရောက်လာပါသလော' ဟု ပရိသတ်ကို လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုရာ မတွေ့ရသဖြင့် 'ငါ့သူငယ်ချင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆန်းကြယ်သော ဉာဏ်တော်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဤကဲ့သို့သော တရားဒေသနာကို မနာကြားရသဖြင့် လွန်စွာဆုံးရှုံးလေစွ' ဟု စဉ်းစားကာ စိတ်ပျံ့လွင့်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း နေဝင်သွားသည့်တိုင်အောင် တရားဒေသနာတော်ကို မပြီးဆုံးစေဘဲ ဆက်လက်ဟောကြားတော်မူ၏။

Atha sātāgiro ‘‘sahāyaṃ gahetvā tena sahāgamma dhammadesanaṃ sossāmī’’ti hatthiyānaassayānagaruḷayānādīni māpetvā pañcahi yakkhasatehi parivuto himavantābhimukho pāyāsi, tadā hemavatopi. Yasmā paṭisandhijāti-abhinikkhamana-bodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva pativigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, dhammacakkapavattane pana tāni savisesāni hutvā, cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā himavati taṃ acchariyapātubhāvaṃ disvā ‘‘yato ahaṃ jāto, na kadāci ayaṃ pabbato evaṃ abhirāmo bhūtapubbo, handa dāni mama sahāyaṃ gahetvā āgamma tena saha imaṃ pupphasiriṃ anubhavissāmī’’ti tatheva majjhimadesābhimukho āgacchati. Te ubhopi rājagahassa upari samāgantvā aññamaññassa āgamanakāraṇaṃ pucchiṃsu. Hemavato āha – ‘‘yato ahaṃ, mārisa, jāto, nāyaṃ pabbato evaṃ akālakusumitehi rukkhehi abhirāmo bhūtapubbo, tasmā etaṃ pupphasiriṃ tayā saddhiṃ anubhavissāmīti āgatomhī’’ti[Pg.197]. Sātāgiro āha – ‘‘jānāsi, pana, tvaṃ mārisa, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jāta’’nti? ‘‘Na jānāmi, mārisā’’ti. ‘‘Imaṃ, mārisa, pāṭihāriyaṃ na kevala himavanteyeva, apica kho pana dasasahassilokadhātūsu nibbattaṃ, sammāsambuddho loke uppanno, ajja dhammacakkaṃ pavattesi, tena kāraṇenā’’ti. Evaṃ sātāgiro hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā, taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo imaṃ gāthamāha. Keci pana gotamake cetiye viharante bhagavati ayamevamāhāti bhaṇanti ‘‘ajja pannaraso’’ti.

ထိုအခါ သာတာဂိရိသည် 'ငါ့အဆွေခင်ပွန်းကို ခေါ်ယူ၍ ထိုအဆွေနှင့်အတူ လာပြီးသော် တရားဒေသနာတော်ကို နာကြားအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ ဆင်ယာဉ်၊ မြင်းယာဉ်၊ ဂဠုန်ယာဉ် စသည်တို့ကို ဖန်ဆင်း၍ ဘီလူးငါးရာ ခြံရံလျက် ဟိမဝန္တာသို့ ရှေးရှု သွားလေ၏။ ထိုအခါ ဟေမဝတသည်လည်း လာခဲ့၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ပဋိသန္ဓေနေစဉ်၊ ဖွားမြင်စဉ်၊ တောထွက်စဉ်၊ ဘုရားဖြစ်စဉ်နှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံစဉ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော သုံးဆဲ့နှစ်ပါးသော ပုဗ္ဗနိမိတ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင်ပင် ချက်ချင်း ကင်းပျောက်တတ်ကုန်၏။ ကြာရှည်စွာ တည်တံ့ခြင်း မရှိကုန်။ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသောအခါ၌မူကား ထိုပုဗ္ဗနိမိတ်တို့သည် ထူးခြားထင်ရှားလျက် ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိပြီးမှ ချုပ်ငြိမ်းသွားတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဟေမဝတသည် ဟိမဝန္တာတော၌ ထိုအံ့ဖွယ်သရဲ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို မြင်ရသဖြင့် 'ငါ ဤဟိမဝန္တာ၌ ဖြစ်သည့်ကာလမှစ၍ ဤတောင်သည် ယခင်က တစ်ခါမျှ ဤမျှလောက် သာယာမွေ့လျော်ဖွယ် မရှိခဲ့ဖူးပေ。 ယခု ငါ၏ သူငယ်ချင်း သာတာဂိရိကို ခေါ်ယူပြီးနောက် ထိုသူငယ်ချင်းနှင့်အတူ ဤပန်းတို့၏ အသရေကို ခံစားအံ့' ဟု ကြံစည်လျက် မဇ္ဈိမဒေသသို့ ရှေးရှု လာခဲ့၏။ ထိုသူနှစ်ဦးတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၏ အထက် ကောင်းကင်ယံ၌ ဆုံမိကြသဖြင့် အချင်းချင်း လာခဲ့ကြသည့် အကြောင်းရင်းကို မေးမြန်းကြကုန်၏။ ဟေမဝတက 'အဆွေ... ငါ ဟိမဝန္တာ၌ ဖြစ်သည့်ကာလမှစ၍ ဤတောင်သည် အခါမဲ့ ပွင့်ကြကုန်သော သစ်ပင်တို့ဖြင့် ဤမျှလောက် မွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းခြင်းမျိုး တစ်ခါမျှ မဖြစ်ဖူးပေ။ ထို့ကြောင့် ဤပန်းတို့၏ အသရေကို သင်နှင့်အတူ ခံစားရန် လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်' ဟု ဆို၏။ သာတာဂိရိက 'အဆွေ... သင်သည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဤကဲ့သို့ အခါမဲ့ ပန်းများ ပွင့်ခြင်းတည်းဟူသော ပြာဋိဟာ ဖြစ်ပေါ်လာရသည်ကို သိပါသလော' ဟု မေး၏။ 'အဆွေ... ငါ မသိပါ' ဟု ဆိုလတ်သော် 'အဆွေ... ဤပြာဋိဟာသည် ဟိမဝန္တာတော၌သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ တသောင်းသော လောကဓာတ်လုံး၌ပင် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်ထွန်းတော်မူပြီ၊ ယနေ့ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောတော်မူပြီ၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤပြာဋိဟာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်' ဟု ဆို၏။ ဤသို့ဖြင့် သာတာဂိရိသည် ဟေမဝတအား ဘုရားပွင့်တော်မူကြောင်းကို ပြောပြ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ ခေါ်ဆောင်လိုသဖြင့် 'အဇ္ဇပန္နရသော' အစရှိသော ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုလေ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဂေါတမကစေတီ၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဤဂါထာကို မိန့်ကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

153. Tattha ajjāti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato pannaraso, upavasitabbato uposatho. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasī uposatho, na sāmaggīuposatho. Yasmā vā pātimokkhuddesaaṭṭhaṅgaupavāsapaññattidivasādīsu sambahulesu atthesu uposathasaddo vattati. ‘‘Āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddese uposathasaddo. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) pāṇātipātā veramaṇiādikesu aṭṭhaṅgesu. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyaṃ. ‘‘Tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassā’’tiādīsu (dī. ni. 3.85; ma. ni. 3.256) divase. Tasmā avasesatthaṃ paṭikkhipitvā āsāḷhīpuṇṇamadivasaṃyeva niyāmento āha – ‘‘ajja pannaraso uposatho’’ti. Pāṭipado dutiyoti evaṃ gaṇiyamāne ajja pannaraso divasoti attho.

၁၅၃. ထိုဂါထာ၌ ‘အဇ္ဇ’ ဟူသည်ကား ဤနေ့ညဉ့်သည် ပက္ခ (လရက်) ကို ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်သောနေ့ ဖြစ်၍၊ စောင့်ထိန်းအပ်သောကြောင့် ‘ဥပုသ်နေ့’ (ဥပေါသထ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ဥပုသ်တို့တွင် ယနေ့သည် တစ်ဆဲ့ငါးရက်မြောက် ဥပုသ်နေ့ ဖြစ်ပြီး၊ တစ်ဆဲ့လေးရက်မြောက် (စာတုဒ္ဒသီ) ဥပုသ်နေ့လည်း မဟုတ်၊ ညီညွတ်ခြင်း (သာမဂ္ဂီ) ဥပုသ်နေ့လည်း မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ‘ဥပေါသထ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပါတိမောက်ပြခြင်း၊ အင်္ဂါရှစ်ပါး ဆောက်တည်ခြင်း၊ ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်ရန် ပညတ်တော်မူသောနေ့ စသည်ဖြင့် များစွာသော အနက်တို့၌ သုံးနှုန်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ငါ့ရှင်ကပ္ပိန၊ လာကြကုန်အံ့၊ ဥပုသ်ပြုရာသို့ သွားကြကုန်အံ့” စသည်တို့၌ ‘ဥပေါသထ’ သဒ္ဒါသည် ပါတိမောက်ပြခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ဝိသာခါ၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်သီလကို ဤသို့ ဆောက်တည်အပ်၏” စသည်တို့၌ သတ်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း စသော အင်္ဂါရှစ်ပါးအနက်၌ ဖြစ်၏။ “စင်ကြယ်သောသူအား အခါခပ်သိမ်း တပေါင်းလပြည့်နေ့ဖြစ်၍၊ အခါခပ်သိမ်း ဥပုသ်နေ့ ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ စောင့်ထိန်းခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ဥပေါသထမည်သော ဆင်မင်း” စသည်တို့၌ အမည်ပညတ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ထိုတစ်ဆဲ့ငါးရက်မြောက်သော ဥပုသ်နေ့၌ ဦးခေါင်းဆေးလျှော် ရေချိုးပြီးသော” စသည်တို့၌ နေ့ရက်အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကြွင်းသောအနက်တို့ကို ပယ်၍ ဝါဆိုလပြည့်နေ့ကိုသာလျှင် ရည်ညွှန်းလိုသဖြင့် “ယနေ့သည် တစ်ဆဲ့ငါးရက်မြောက် ဥပုသ်နေ့ဖြစ်၏” ဟု သာတာဂိရိနတ်က ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ လဆန်းတစ်ရက်၊ နှစ်ရက် စသည်ဖြင့် ရေတွက်သော် ယနေ့သည် တစ်ဆဲ့ငါးရက်မြောက်သောနေ့ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti dibbā. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosi. Visesālaṅkato ca paramavisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha ‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’ti.

နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဒိဗ္ဗ’ (နတ်၌ဖြစ်သော) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုညဉ့်၌ ထွန်းလင်းတောက်ပသော အရောင်များ ရှိသောကြောင့် ‘ဒိဗ္ဗ’ မည်၏။ ထိုအရောင်တို့သည် အဘယ်နည်း။ နတ်တို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါနှင့် တန်ဆာရောင်များ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝါဆိုလပြည့်ညဉ့်၌ စကြာဝဠာ တိုက်တစ်သောင်းမှ လာရောက်စည်းဝေးကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ရောင်၊ အဝတ်တန်ဆာအရောင်နှင့် ဗိမာန်တို့၏ အရောင်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိမ်တိုက်စသော အညစ်အကြေး ကင်းစင်သော လမင်း၏ အရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ကျွန်းလုံး (ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံး) တန်ဆာဆင်အပ်သကဲ့သို့ ရှိခဲ့၏။ အထူးသဖြင့် မြတ်သောဝိသုဒ္ဓိနတ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်မှ ထွက်သော ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် သာလွန်ထူးကဲစွာ တန်ဆာဆင်အပ်သကဲ့သို့ ရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် “နတ်၌ဖြစ်သော ညဉ့်သည် ဆိုက်ရောက်လာပြီ” ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်၏။

Evaṃ [Pg.198] rattiguṇavaṇṇanāpadesenāpi sahāyassa cittappasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha ‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ, ‘‘bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena ca anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādīsu atthesu devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Apica ‘‘satthā bhagavā satthavāho, yathā satthavāho satte kantāraṃ tāretī’’tiādinā (mahāni. 190) niddese vuttanayenāpi satthā. Taṃ anomanāmaṃ satthāraṃ. Handāti byavasānatthe nipāto. Passāmāti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannavacanaṃ. Gotamanti gotamagottaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti.

ဤသို့ ညဉ့်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း အကြောင်းပြချက်ဖြင့် အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော ဟေမဝတနတ်၏ စိတ်ကြည်လင်မှုကို ဖြစ်စေလျက်၊ ဘုရားပွင့်တော်မူကြောင်းကို ပြောဆိုလိုသဖြင့် “မယုတ်ညံ့သော အမည်တော်ရှိသော ဆရာမြတ်ဖြစ်တော်မူသော ဂေါတမဘုရားကို လာကြကုန်အံ့၊ ဖူးမြော်ကြကုန်အံ့” ဟု ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘အနောမနာမ’ ဟူသည်ကား မယုတ်ညံ့ (အလွန်မြတ်) ကုန်သော၊ အလုံးစုံသောအခြင်းအရာတို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်အား အမည်တော်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားအား “သစ္စာလေးပါးတရားကို ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏၊ ကျွတ်ထိုက်သော သတ္တဝါအပေါင်းကို သိစေတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏” စသည်ဖြင့် မယုတ်ညံ့သော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် အမည်တော်ရှိတော်မူ၏။ “ရာဂကို ဖျက်ဆီးတော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်၏၊ ဒေါသကို ဖျက်ဆီးတော်မူသောကြောင့် ဘဂဝါမည်၏” စသည်ဖြင့်လည်း မယုတ်ညံ့သော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် အမည်တော်ရှိတော်မူ၏။ ‘အရဟံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော’ စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးစီးပွား စသည်တို့၌ နတ်၊ လူတို့ကို “ဤအကုသိုလ်တရားကို စွန့်ကြကုန်၊ ဤကုသိုလ်တရားကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်ကြကုန်” ဟု အစဉ်ဆုံးမတော်မူတတ်သောကြောင့် ‘သတ္ထာ’ (ဆရာ) မည်၏။ တစ်နည်းကား နိဒ္ဒေသကျမ်း၌ “မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္ထာ (ဆရာ) လည်းဖြစ်၏၊ သတ္ထဝါဟ (လှည်းမှူး) လည်းဖြစ်၏၊ လှည်းမှူးသည် ခရီးသွားအဖော်တို့ကို ခဲယဉ်းသော တောကန္တာရမှ ကူးမြောက်စေသကဲ့သို့တည်း” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်လည်း ‘သတ္ထာ’ မည်၏။ ထိုမယုတ်ညံ့သော အမည်တော်ရှိသော ဆရာဖြစ်တော်မူသော ဘုရားကို။ ‘ဟန္ဒ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကာလအပိုင်းအခြားကို ပြီးစေသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ‘ပဿာမ’ ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်ကိုပါ သွင်းယူ၍ ဆိုအပ်သော ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ် ကိရိယာပုဒ်ဖြစ်၏။ ‘ဂေါတမံ’ ဟူသည် ဂေါတမအနွယ်တော် ဖြစ်တော်မူသော။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ “ဆရာဟုတ်သလော၊ မဟုတ်သလောဟု သံသယမပြုပါလင့်၊ စင်စစ် ဆုံးဖြတ်ချက် ခိုင်မာစွာ ချမှတ်ပြီးမှ လာလှည့်၊ ငါတို့သည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

154. Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇappatto bhavissati, tena taṃ evaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – ‘‘kacci mano’’ti.

၁၅၄. ဤသို့ သာတာဂိရိနတ်က ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဟေမဝတနတ်သည် “ဤသာတာဂိရိနတ်သည် ‘မယုတ်ညံ့သော အမည်တော်ရှိသော ဆရာမြတ်’ ဟု ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ထိုဂေါတမ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိပုံကို ထင်ရှားစေ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိသော ဘုရားရှင်ဟူသည် လောက၌ ရခဲလှ၏။ ‘ငါသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရ၏’ ဟု ဝန်ခံကြသော ပုရာဏကဿပ စသည်တို့နှင့် တူသောသူတို့ကြောင့် လောကသားတို့သည် ပူပန်နှိပ်စက်အပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ထိုဂေါတမသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိပါက ဧကန်မလွဲ တာဒိဂုဏ်လက္ခဏာ (သည်းခံခြင်း/အညီအမျှ ထားရှိခြင်း) နှင့် ပြည့်စုံတော်မူပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ထိုဂေါတမဘုရား၏ စိတ်ဓာတ်ကို စူးစမ်းစစ်ဆေးအံ့” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် တာဒိဂုဏ်လက္ခဏာကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် “စိတ်တော်သည် ကောင်းစွာ ထားအပ်ပါသလော (ကစ္စိ မနော)” စသည်ဖြင့် မေးခွန်းထုတ်ခဲ့၏။

Tattha kaccīti pucchā. Manoti cittaṃ. Supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu sabbabhūtesu. Tādinoti tādilakkhaṇappattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. Iṭṭhe aniṭṭhe cāti evarūpe ārammaṇe. Saṅkappāti vitakkā. Vasīkatāti vasaṃ gamitā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ tvaṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno kacci tādilakkhaṇappattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva calanapaccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu samacittena tādī, udāhu no, ye ca kho iṭṭhāniṭṭhesu [Pg.199] ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti.

ထိုဂါထာ၌ ‘ကစ္စိ’ ဟူသည် မေးခွန်းမေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏။ ‘မနော’ ဟူသည် စိတ်ကို ဆိုလို၏။ ‘သုပဏိဟိတော’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ထားအပ်သော၊ မတုန်မလှုပ်သော၊ မကြောက်မရွံ့သော စိတ်ဖြစ်၏။ ‘သဗ္ဗဘူတေသု’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းကုန်သော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်၏။ ‘တာဒိနော’ ဟူသည် တာဒိဂုဏ်လက္ခဏာသို့ ရောက်တော်မူသော သတိနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ဘုရားရှင်၏ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် “သင်၏ဆရာသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ တာဒိဂုဏ် (သည်းခံခြင်း/အညီအမျှထားခြင်း) ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိပါသလော” ဟူသော ပုစ္ဆာသက်သက် ဖြစ်၏။ ‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ စ’ ဟူသည် ဤသို့ သဘောရှိသော ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် (ဣဋ္ဌာရုံ)၊ မနှစ်သက်ဖွယ် (အနိဋ္ဌာရုံ) ဖြစ်သော အာရုံတို့၌ ဖြစ်၏။ ‘သင်္ကပ္ပါ’ ဟူသည် အကြံအစည် (ဝိတက်) တို့ ဖြစ်၏။ ‘ဝသီကတာ’ ဟူသည် အလိုသို့ လိုက်ပါစေအပ်ကုန်သလော ဖြစ်၏။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ “သင်ဆရာဟု ဆိုသော ဂေါတမဘုရားသည် တာဒိဂုဏ်လက္ခဏာသို့ ရောက်တော်မူပြီး၍ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ စိတ်တော်ကို ကောင်းစွာ ထားအပ်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်ဖွယ် အကြောင်းတရားနှင့် မကြုံတွေ့သရွေ့ ကာလပတ်လုံးသာ ကောင်းစွာ ထားအပ်သကဲ့သို့ ထင်ရှားနေပါသလော။ သင်၏ ထိုဆရာသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မျှတသော စိတ်ထားဖြင့် တာဒိဂုဏ် ရှိတော်မူပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိပါသလော။ ထို့ပြင် ချစ်ခင်ဖွယ်၊ မချစ်ခင်ဖွယ် ဖြစ်သော အာရုံတို့၌ ရာဂ၊ ဒေါသတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော အကြံအစည် (ဝိတက်) တို့ကို ထိုဘုရားရှင်သည် မိမိအလိုသို့ လိုက်ပါစေနိုင်ပါသလော (ထိန်းချုပ်နိုင်ပါသလော)၊ သို့မဟုတ် ရံခါ ထိုရာဂ၊ ဒေါသတို့၏ အလိုသို့ လိုက်၍ ဖြစ်တတ်ပါသလော” ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။

155. Tato sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasitattā sabbe sabbaññuguṇe anujānanto āha ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādi. Tattha supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, pathavīsamo avirujjhanaṭṭhena, sinerusamo suppatiṭṭhitācalanaṭṭhena, indakhīlasamo catubbidhamāraparavādigaṇehi akampiyaṭṭhena. Anacchariyañcetaṃ, bhagavato idāni sabbākārasampannattā sabbaññubhāve ṭhitassa mano supaṇihito acalo bhaveyya. Yassa tiracchānabhūtassāpi sarāgādikāle chaddantanāgakule uppannassa savisena sallena viddhassa acalo ahosi, vadhakepi tasmiṃ nappadussi, aññadatthu tasseva attano dante chetvā adāsi; tathā mahākapibhūtassa mahatiyā silāya sīse pahaṭassāpi tasseva ca maggaṃ dassesi; tathā vidhurapaṇḍitabhūtassa pādesu gahetvā saṭṭhiyojane kāḷapabbatapapāte pakkhittassāpi aññadatthu tasseva yakkhassatthāya dhammaṃ desesi. Tasmā sammadeva āha sātāgiro – ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti.

၁၅၅. ထိုနောက် သာတာဂိရိနတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်အဖြစ်၌ စိတ်စွဲမြဲခိုင်မာသည်ဖြစ်၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး အားလုံးကို ထောက်ခံဝန်ခံလိုသဖြင့် “ထိုဘုရားရှင်၏ စိတ်တော်သည် ကောင်းစွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲတော်မူ၏” စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ထို၌ ‘သုပဏိဟိတော’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ထားအပ်သော စိတ်ရှိတော်မူ၏၊ မဆန့်ကျင်သော (သည်းခံသော) သဘောဖြင့် မြေကြီးနှင့် တူတော်မူ၏၊ မတုန်မလှုပ် ကောင်းစွာ တည်တံ့သော သဘောဖြင့် မြင့်မိုရ်တောင်နှင့် တူတော်မူ၏၊ ကိလေသာမာရ်စသော လေးပါးသော မာရ်အပေါင်းနှင့် တစ်ပါးသော ဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့က မလှုပ်ရှားနိုင်သော သဘောဖြင့် တံခါးတိုင် (ဣန္ဒခီလ) နှင့် တူတော်မူ၏။ ယခုအခါ၌ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ သဗ္ဗညုတအဖြစ်၌ တည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်သည် ကောင်းစွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲလျက် မတုန်မလှုပ်ရှိခြင်းသည် အံ့ဩဖွယ် မရှိလှပေ။ ရာဂ စသည် ရှိသေးသော ကာလ၌ ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းမျိုး၌ တိရစ္ဆာန်ဘဝဖြင့် ဖြစ်တော်မူစဉ်အခါကပင် အဆိပ်လူးသော မြှားဖြင့် အပစ်ခံရသော်လည်း တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ၊ သတ်ဖြတ်သော ထိုသောနုတ္တရမုဆိုးအပေါ်၌ အမျက်ဒေါသ မထွက်ခဲ့ဘဲ စင်စစ်သော်ကား ထိုမုဆိုးအား မိမိ၏ အစွယ်တို့ကို ဖြတ်၍ ပေးလှူခဲ့ဖူး၏။ ထို့အတူ မျောက်မင်း ဖြစ်တော်မူစဉ်ကလည်း ကြီးစွာသော ကျောက်တုံးဖြင့် ဦးခေါင်းကို ရိုက်နှက်ခံရပါလျက် ထိုမုဆိုးအားသာလျှင် လမ်းပြပေးခဲ့ဖူး၏။ ထို့အတူ ဝိဓူရပညာရှိ ဖြစ်တော်မူစဉ်ကလည်း ခြေတို့မှ ကိုင်၍ ယူဇနာခြောက်ဆယ် အနက်ရှိသော ကာဠပဗ္ဗတတောင်ကန္တာရ ချောက်ထဲသို့ ပစ်ချခြင်း ခံရသော်လည်း စင်စစ် ထိုပုဏ္ဏကဘီလူး၏ အကျိုးငှါ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ဖူး၏။ ထို့ကြောင့် သာတာဂိရိနတ်သည် “ထိုဘုရားရှင်၏ စိတ်တော်သည် ကောင်းစွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲတော်မူ၏” ဟု အလွန်လျောက်ပတ်စွာ ဆိုခြင်းဖြစ်၏။

Sabbabhūtesu tādinoti sabbasattesu tādilakkhaṇappattasseva sato mano supaṇihito, na yāva paccayaṃ na labhatīti attho. Tattha bhagavato tādilakkhaṇaṃ pañcadhā veditabbaṃ. Yathāha –

‘သဗ္ဗဘူတေသု တာဒိနော’ ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းကုန်သော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ တာဒိဂုဏ်လက္ခဏာသို့ ရောက်တော်မူပြီးသော သတိနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်သည် (ခပ်သိမ်းသော အခါ၌) ကောင်းစွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲတော်မူ၏၊ တုန်လှုပ်ဖွယ် အကြောင်းတရားနှင့် မတွေ့ကြုံရုံမျှဖြင့် တည်တံ့နေခြင်း မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တာဒိဂုဏ် လက္ခဏာကို ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည်မှာ –

‘‘Bhagavā pañcahākārehi tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, muttāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī. Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī’’ti (mahāni. 38).

မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးပါးသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် တာဒိ (သည်းခံတော်မူသော သဘော) ရှိတော်မူ၏။ ဣဋ္ဌာရုံနှင့် အနိဋ္ဌာရုံတို့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တာဒိရှိတော်မူ၏။ စွန့်အပ်သောတရားအပေါင်းကိုလည်း စွန့်တော်မူပြီးသောကြောင့် တာဒိမည်တော်မူ၏။ လွတ်မြောက်အပ်သောတရားတို့မှ လွတ်မြောက်တော်မူပြီးသောကြောင့် တာဒိမည်တော်မူ၏။ ကူးမြောက်အပ်သောတရားအပေါင်းမှ ကူးမြောက်တော်မူပြီးသောကြောင့် တာဒိမည်တော်မူ၏။ ထိုတရားတို့ကို ပြညွှန်တော်မူတတ်သောကြောင့် တာဒိမည်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဣဋ္ဌာရုံ အနိဋ္ဌာရုံတို့၌ အဘယ်သို့ တာဒိရှိတော်မူသနည်းဟူမူကား—မြတ်စွာဘုရားသည် ရအပ်သောလာဘ်၌လည်း တာဒိရှိတော်မူ၏။

Evamādi sabbaṃ niddese vuttanayeneva gahetabbaṃ. Lābhādayo ca tassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthāritanayena veditabbā. ‘‘Pucchā eva vā ayaṃ. So te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti imasmimpi vikappe sabbabhūtesu samacittatāya tādī amhākaṃ satthāti attho. Ayañhi bhagavā sukhūpasaṃhārakāmatāya dukkhāpanayanakāmatāya ca sabbasattesu samacitto, yādiso attani, tādiso paresu, yādiso [Pg.200] mātari mahāmāyāya, tādiso ciñcamāṇavikāya, yādiso pitari suddhodane, tādiso suppabuddhe, yādiso putte rāhule, tādiso vadhakesu devadattadhanapālakaaṅgulimālādīsu. Sadevake lokepi tādī. Tasmā sammadevāha sātāgiro – ‘‘sabbabhūtesu tādino’’ti.

ဤသို့အစရှိသော အလုံးစုံကို နိဒ္ဒေသကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သောနည်းဖြင့် မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုဘုရားရှင်၏ လာဘ်သပ္ပကာ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း မဟာအဋ္ဌကထာ၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သောနည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ တစ်နည်းကား 'ထိုသင်တို့၏ဆရာသည် ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့၌ တာဒိဂုဏ်ရှိသလော သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟူသော ဤပုစ္ဆာဝိကပ္ပကို ကြံဆရာ၌ 'ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့၌ မျှသောစိတ်တော်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ငါတို့၏ဆရာသည် တာဒိမည်တော်မူ၏' ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤမြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့အား ချမ်းသာကိုဆောင်တော်မူလိုသည်၏အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲကိုပယ်ရှားလိုသည်၏အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မျှသောစိတ်တော် ရှိတော်မူ၏။ မိမိကိုယ်တော်၌ရှိတော်မူသည့်အတိုင်းပင် သူတစ်ပါးတို့၌လည်း ထိုသို့သော စိတ်တော်ရှိတော်မူ၏။ မယ်တော်မဟာမာယာအပေါ်၌ ထားရှိတော်မူသော စိတ်တော်မျိုးကို စိဉ္စမာဏဝိကာမိန်းမအပေါ်၌လည်း ထားရှိတော်မူ၏။ ခမည်းတော်သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးအပေါ်၌ ထားရှိတော်မူသော စိတ်တော်မျိုးကို သုပ္ပဗုဒ္ဓမင်းအပေါ်၌လည်း ထားရှိတော်မူ၏။ သားတော်ရာဟုလာအပေါ်၌ ထားရှိတော်မူသော စိတ်တော်မျိုးကို သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲတတ်ကြကုန်သော ဒေဝဒတ်၊ ဓနပါလဆင်၊ အင်္ဂုလိမာလအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အပေါ်၌လည်း ထားရှိတော်မူ၏။ နတ်နှင့်တကွသောလောက၌လည်း တာဒိဂုဏ်ရှိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သာတာဂိရိနတ်သည် 'သဗ္ဗဘူတေသု တာဒိနော' (ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့၌ တာဒိဂုဏ်ရှိတော်မူသောဘုရား) ဟူ၍ ကောင်းစွာပင် ဆိုပေ၏။

Atho iṭṭhe aniṭṭhe cāti. Ettha pana evaṃ attho daṭṭhabbo – yaṃ kiñci iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ārammaṇaṃ, sabbappakārehi tattha ye rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa anuttarena maggena rāgādīnaṃ pahīnattā vasīkatā, na kadāci tesaṃ vase vattati. So hi bhagavā anāvilasaṅkappo suvimuttacitto suvimuttapaññoti. Ettha ca supaṇihitamanatāya ayonisomanasikārābhāvo vutto. Sabbabhūtesu iṭṭhāniṭṭhehi so yattha bhaveyya, taṃ sattasaṅkhārabhedato duvidhamārammaṇaṃ vuttaṃ. Saṅkappavasībhāvena tasmiṃ ārammaṇe tassa manasikārābhāvato kilesappahānaṃ vuttaṃ. Supaṇihitamanatāya ca manosamācārasuddhi, sabbabhūtesu tāditāya kāyasamācārasuddhi, saṅkappavasībhāvena vitakkamūlakattā vācāya vacīsamācārasuddhi. Tathā supaṇihitamanatāya lobhādisabbadosābhāvo, sabbabhūtesu tāditāya mettādiguṇasabbhāvo, saṅkappavasībhāvena paṭikūle appaṭikūlasaññitādibhedā ariyiddhi, tāya cassa sabbaññubhāvo vutto hotīti veditabbo.

ထိုမှတစ်ပါး 'ဣဋ္ဌေ အနိဋ္ဌေ စ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ကား ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏—အလိုရှိအပ်သော ဣဋ္ဌာရုံ သို့မဟုတ် အလိုမရှိအပ်သော အနိဋ္ဌာရုံတစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌ အလုံးစုံသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရာဂ၊ ဒေါသတို့၏အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော အကြံအစည် (ကိလေသာ) တို့ကို ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အတုမဲ့သောအရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ရာဂအစရှိသည်တို့ကို ပယ်သတ်တော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် မိမိ၏အလိုသို့ လိုက်စေတော်မူ၏၊ တစ်ရံတစ်ခါမျှ ထိုကိလေသာတို့၏အလိုသို့ လိုက်၍ ကျင့်တော်မမူ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် နှောက်ယှက်ခြင်းကင်းသော အကြံရှိတော်မူ၏၊ ကိလေသာမှ ကောင်းစွာလွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိတော်မူ၏၊ ကိလေသာမှ ကောင်းစွာလွတ်မြောက်သော ပညာရှိတော်မူ၏။ ဤဂါထာ၌လည်း စိတ်တော်ကို ကောင်းစွာတည်ကြည်စေသည်၏အဖြစ်ကြောင့် အယောနိသောမနသိကာရ (မသင့်တင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း) မရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့၌ ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံတို့ဖြင့် ထိုဆရာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခုခုသောအာရုံ၌ ဖြစ်ငြားအံ့၊ ထိုအာရုံကို သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရအပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးသောအာရုံဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပကို အလေ့အကျက်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုတစ်ခုခုသောအာရုံ၌ နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့် ကိလေသာပယ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ စိတ်တော်ကို ကောင်းစွာဆောက်တည်ထားခြင်းကြောင့် မနောသမာစာရစင်ကြယ်ခြင်း (နှလုံးတော်၌ ကောင်းသောအကျင့် စင်ကြယ်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ တာဒိဂုဏ်ရှိတော်မူခြင်းကြောင့် ကာယသမာစာရစင်ကြယ်ခြင်း (ကိုယ်ဖြင့် ကောင်းသောအကျင့် စင်ကြယ်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပတရားကို အလေ့အကျက်ရှိခြင်းကြောင့် ဝိတက်လျှင် အရင်းခံရှိသော ဝစီသမာစာရစင်ကြယ်ခြင်း (နှုတ်ဖြင့် ကောင်းသောအကျင့် စင်ကြယ်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ စိတ်တော်ကို ကောင်းစွာဆောက်တည်ထားခြင်းကြောင့် လောဘအစရှိသော အလုံးစုံသော အပြစ်မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့၌ တာဒိဂုဏ်ရှိတော်မူသောကြောင့် မေတ္တာအစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ ထင်ရှားဖြစ်ထွန်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပဟူသောအလေ့အကျက်ကြောင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်အာရုံ၌ မစက်ဆုပ်ဟု မှတ်သားခြင်းစသော အပြားရှိသော အရိယာတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထိုအရိယာတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်ပင် ထိုဘုရားရှင်အား သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရှိသည်ဟူ၍ သိအပ်၏။

156. Evaṃ hemavato pubbe manodvāravaseneva tādibhāvaṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthaṃ idāni dvārattayavasenāpi, pubbe vā saṅkhepena kāyavacīmanodvārasuddhiṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthameva vitthārenāpi pucchanto āha ‘‘kacci adinna’’nti. Tattha gāthābandhasukhatthāya paṭhamaṃ adinnādānaviratiṃ pucchati. Ārā pamādamhāti pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggato dūrībhāvena abrahmacariyaviratiṃ pucchati. ‘‘Ārā pamadamhā’’tipi paṭhanti, ārā mātugāmāti vuttaṃ hoti. Jhānaṃ na riñcatīti iminā pana tassāyeva tividhāya kāyaduccaritaviratiyā balavabhāvaṃ pucchati. Jhānayuttassa hi virati balavatī hotīti.

၁၅၆. ဤသို့ဖြင့် ဟေမဝတနတ်သည် ရှေး၌ မနောဒွါရ၏အစွမ်းဖြင့်သာ တာဒိဂုဏ်ရှိတော်မူပုံကို မေးမြန်း၍၊ ထိုတာဒိဂုဏ်ကို ဝန်ခံတော်မူသော ဤစကားကို ကြားရပြီးနောက် ယုံကြည်မှုမြဲမြံစေရန် ယခုအခါတွင် ဒွါရသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းအားဖြင့် ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရ၊ မနောဒွါရတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးမြန်းပြီး၍၊ ထိုစင်ကြယ်ခြင်းကို ဝန်ခံတော်မူသော ဤစကားကို ကြားရပြီးနောက် ယုံကြည်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်သာလျှင် အကျယ်အားဖြင့်လည်း မေးမြန်းလိုသည်ဖြစ်၍ 'ကစ္စိ အဒိန္နံ' အစရှိသောစကားကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ ဂါထာဖွဲ့ဆိုရ လွယ်ကူစေခြင်းအလို့ငှာ ရှေးဦးစွာ အဒိန္နဒါနမှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်းကို မေးမြန်း၏။ 'အာရာ ပမာဒမှာ' ဟူသည်ကား ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ စိတ်ကိုလွှတ်ခြင်းမှ ဝေးစွာရှောင်ကြဉ်ခြင်းရှိပါသလောဟု မေးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုပုဒ်ဖြင့် အဗြဟ္မစရိယမှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်းကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏။ 'အာရာ ပမဒမှာ' ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏၊ မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော မာတုဂါမမှ ဝေးစွာရှောင်ကြဉ်ပါသလောဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဈာနံ န ရိစ္စတိ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်ကား ထိုကာယဒုစရိတ်သုံးပါးတို့မှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်း၏ အားကြီးသော အဖြစ်ကို မေးမြန်း၏။ စင်စစ် ဈာန်နှင့် ယှဉ်သောသူ၏ ကြဉ်ရှောင်ခြင်း (ဝိရတိ) သည် အားကြီးသည် ဖြစ်ပေ၏။

157. Atha [Pg.201] sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ adinnādānādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo’’tiādinā nayena vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti. Taṃ atthato pākaṭameva. Imissāpi gāthāya tatiyapāde ‘‘pamādamhā pamadamhā’’ti dvidhā pāṭho. Catutthapāde ca jhānaṃ na riñcatīti jhānaṃ rittakaṃ suññakaṃ na karoti, na pariccajatīti attho veditabbo.

၁၅၇. ထိုအခါ သာတာဂိရိနတ်သည် မြတ်စွာဘုရားသည် ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌သာလျှင် မဟုတ်ဘဲ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ကာလ၌လည်း ရှည်မြင့်စွာသော နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး အဒိန္နဒါနအစရှိသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူခဲ့ကြောင်း၊ ထိုသို့ရှောင်ကြဉ်တော်မူခြင်း၏ အာနုဘော်ကြောင့်ပင် ထိုထိုသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်တို့ကို ရရှိတော်မူကြောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းကလည်း 'ရဟန်းဂေါတမသည် သူ့ဥစ္စာခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏' ဟူ၍ ကျေးဇူးတော်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုကြကြောင်း သိရှိသည့်အတွက်၊ ရဲရင့်ပြတ်သားသော နှုတ်ထွက်စကားဖြင့် ခြင်္သေ့မင်း၏ဟောက်သံကဲ့သို့ ရဲရင့်စွာ မြွက်ဆိုလျက် 'န သော အဒိန္နံ အာဒိယတိ' (ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မပေးသောဥစ္စာကို မယူတော်မူပါ) ဟူသော စကားကို ဆို၏။ ထိုပုဒ်သည် အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားလှပေ၏။ ဤဂါထာ၏ တတိယအပိုဒ်၌လည်း 'ပမာဒမှာ'၊ 'ပမဒမှာ' ဟူ၍ နှစ်မျိုးသော ပါဌ်တို့ ရှိကုန်၏။ စတုတ္ထအပိုဒ်၌ 'ဈာနံ န ရိစ္စတိ' ဟူသည်ကား ကိလေသာမှ ကင်းဆိတ်သော လောကုတ္တရာဈာန်ကို မစွန့်လွှတ်၊ ဈာန်တရားကို မပြတ်ကျင့်တော်မူ၏ဟူ၍ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။

158. Evaṃ kāyadvāre suddhiṃ sutvā idāni vacīdvāre suddhiṃ pucchanto āha – ‘‘kacci musā na bhaṇatī’’ti. Ettha khīṇātīti khīṇo, vihiṃsati badhatīti attho. Vācāya patho byappatho, khīṇo byappatho assāti khīṇabyappatho. Taṃ na-kārena paṭisedhetvā pucchati ‘‘na khīṇabyappatho’’ti, na pharusavācoti vuttaṃ hoti. ‘‘Nākhīṇabyappatho’’tipi pāṭho, na akhīṇavacanoti attho. Pharusavacanañhi paresaṃ hadaye akhīyamānaṃ tiṭṭhati. Tādisavacano kacci na soti vuttaṃ hoti. Vibhūtīti vināso, vibhūtiṃ kāsati karoti vāti vibhūtikaṃ, vibhūtikameva vebhūtikaṃ, vebhūtiyantipi vuccati, pesuññassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi sattānaṃ aññamaññato bhedanena vināsaṃ karoti. Sesaṃ uttānatthameva.

၁၅၈. ဤသို့ ကာယဒွါရ၌ စင်ကြယ်ခြင်းကို ကြားသိရပြီးလျှင်၊ ယခုအခါ၌ ဝစီဒွါရ၌ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် 'ကစ္စိ မုသာ န ဘဏတိ' အစရှိသော စကားကို ဆို၏။ ဤဂါထာ၌ 'ခီဏ' ဟူသည်ကား ရုန့်ရင်းသောစကား၊ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲခိုက်တိုက်သောစကား ဖြစ်၏။ နှုတ်မြွက်စကားဆိုခြင်း၏ အကြောင်းလမ်းကြောင်းကို 'ဗျပ္ပထ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားလမ်းကြောင်း ဒေါသတရားရှိသောသူကို 'ခီဏဗျပ္ပထ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားကို 'န' အက္ခရာဖြင့် ငြင်းပယ်မြစ်တား၍ 'န ခီဏဗျပ္ပထော' (ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသောစကား မရှိသလော) ဟု မေးမြန်း၏၊ ရုန့်ရင်းသောစကား မရှိသောသူလောဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'နာခီဏဗျပ္ပထော' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ သူတစ်ပါး၏ နှလုံးသား၌ မကြေမပျောက် တည်ရှိနေတတ်သော စကားမျိုး မရှိသူလောဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ် ကြမ်းတမ်းသောစကားသည် သူတစ်ပါးတို့၏ နှလုံး၌ မကုန်မခန်းဘဲ စွဲထင်ကျန်ရစ်တတ်၏။ ထိုသို့သောစကားမျိုးကို ဆိုခြင်းမရှိသည် မဟုတ်လောဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဝိဘူတိ' ဟူသည်ကား ဖျက်ဆီးခြင်း (သူတစ်ပါး၏ ချစ်ခြင်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း) တည်း၊ ချစ်ခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သော စကားကို 'ဝိဘူတိက' ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝိဘူတိကစကားကိုပင် 'ဝေဘူတိက' သို့မဟုတ် 'ဝေဘူတိယ' ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ဤကား ကုန်းတိုက်သောစကား (ပိသုဏဝါစာ) ၏ အမည်တည်း။ စင်စစ် ထိုကုန်းတိုက်စကားသည် သတ္တဝါအချင်းချင်း ကွဲပြားစေသဖြင့် ပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ကျန်ရှိသောစကားတို့သည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေ၏။

159. Atha sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ musāvādādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti. Tattha musāti vinidhāya diṭṭhādīni paravisaṃvādanavacanaṃ. Taṃ so na bhaṇati. Dutiyapāde pana paṭhamatthavasena na khīṇabyappathoti, dutiyatthavasena nākhīṇabyappathoti pāṭho. Catutthapāde mantāti paññā vuccati. Bhagavā yasmā tāya mantāya paricchinditvā atthameva bhāsati atthato anapetavacanaṃ, na samphaṃ[Pg.202]. Aññāṇapurekkhārañhi niratthakavacanaṃ buddhānaṃ natthi. Tasmā āha – ‘‘mantā atthaṃ so bhāsatī’’ti. Sesamettha pākaṭameva.

၁၅၉. ထိုအခါ သာတာဂိရိနတ်သည် မြတ်စွာဘုရားသည် ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌သာမကဘဲ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ကာလ၌လည်း ရှည်မြင့်စွာသော နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူခဲ့ကြောင်း၊ ထိုသို့ရှောင်ကြဉ်တော်မူခြင်း၏ အာနုဘော်ကြောင့်ပင် ထိုထိုသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်တို့ကို ရရှိတော်မူကြောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းကလည်း 'ရဟန်းဂေါတမသည် မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏' ဟူ၍ ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုကြကြောင်း သိရှိသည့်အတွက်၊ ရဲရင့်ပြတ်သားသော နှုတ်ထွက်စကားဖြင့် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ရဲရင့်စွာ မြွက်ဆိုလျက် 'မုသာ စ သော န ဘဏတိ' (ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မဟုတ်မမှန်သောစကားကို မပြောဆိုပါ) ဟု ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ 'မုသာ' ဟူသည် မြင်အပ်သည်တို့ကို အခြားတစ်နည်းဖြစ်အောင် လုပ်ကြံဖုံးကွယ်၍ သူတစ်ပါးကို လှည့်ဖြားလွဲမှားစေသော စကားမျိုး ဖြစ်၏။ ထိုမုသာစကားကို ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပြောဆိုတော်မမူ။ ဒုတိယအပိုဒ်၌ ပထမအနက်၏အစွမ်းဖြင့် 'န ခီဏဗျပ္ပထော' (ကြမ်းတမ်းရုန့်ရင်းသောစကားကို ဆိုခြင်းမရှိ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအနက်၏အစွမ်းဖြင့် 'နာခီဏဗျပ္ပထော' (သူတစ်ပါး၏ နှလုံး၌ မကြေမပျောက်သောစကား မရှိ) ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဌ်ကို မှတ်အပ်၏။ စတုတ္ထအပိုဒ်၌ 'မန္တာ' ဟူသည် ပညာကို ဆိုလို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပညာတော်ဖြင့် စဉ်းစားပိုင်းခြားတော်မူ၍ အကျိုးရှိသော စကားကိုသာလျှင် ဟောပြောတော်မူတတ်၏။ ထိုစကားသည် အနက်သဘောအားဖြင့် မစွန့်ပစ်အပ်သော စကားတည်း။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့အား သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွားမရှိသော၊ ပြိန်ဖျင်းပြီး အကျိုးမရှိသော စကားတော်ဟူသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် 'မန္တာ အတ္ထံ သော ဘာသတိ' (ပညာတော်ဖြင့် စဉ်းစား၍ အကျိုးရှိသော စကားကိုသာ မြွက်ဆိုတော်မူ၏) ဟု ဆို၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဤဂါထာ၌ ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေ၏။

160. Evaṃ vacīdvārasuddhimpi sutvā idāni manodvārasuddhiṃ pucchanto āha ‘‘kacci na rajjati kāmesū’’ti. Tattha kāmāti vatthukāmā. Tesu kilesakāmena na rajjatīti pucchanto anabhijjhālutaṃ pucchati. Anāvilanti pucchanto byāpādena āvilabhāvaṃ sandhāya abyāpādataṃ pucchati. Mohaṃ atikkantoti pucchanto yena mohena mūḷho micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti, tassātikkamena sammādiṭṭhitaṃ pucchati. Dhammesu cakkhumāti pucchanto sabbadhammesu appaṭihatassa ñāṇacakkhuno, pañcacakkhuvisayesu vā dhammesu pañcannampi cakkhūnaṃ vasena sabbaññutaṃ pucchati ‘‘dvārattayapārisuddhiyāpi sabbaññū na hotī’’ti cintetvā.

၁၆၀. ဤသို့ ဝစီဒွါရ၌ စင်ကြယ်ခြင်းကို ကြားရပြီးနောက် ယခုအခါ မနောဒွါရ၌ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးလိုသဖြင့် 'ကစ္စိ န ရဇ္ဇတိ ကာမေသု' အစရှိသော ဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ကာမ' ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝတ္ထုကာမတို့၌ ကိလေသာကာမဖြင့် မတပ်မက်ပါလောဟု မေးလိုသဖြင့် အဘိဇ္ဈာတည်းဟူသော လောဘတရားမရှိခြင်း (အဘိဇ္ဈာကင်းခြင်း) ကို ဟေမဝတနတ်က မေးခြင်းဖြစ်သည်။ 'အနာဝိလံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မေးရာတွင် ဗျာပါဒကြောင့် စိတ်နောက်ကျုခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဗျာပါဒတရားမရှိခြင်း (ဗျာပါဒကင်းခြင်း) ကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ 'မောဟံ အတိက္ကန္တော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မေးရာ၌ အကြင်မောဟကြောင့် တွေဝေမိုက်မဲသောသူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို ယူတတ်၏၊ ထိုမောဟကို လွန်မြောက်ခြင်းဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (ကောင်းသောအယူ) ရှိသည်ကို မေးခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မေသု စက္ခုမာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မေးရာ၌ ဒွါရသုံးပါးစင်ကြယ်ရုံမျှဖြင့် သဗ္ဗညု ဖြစ်ဦးမည်မဟုတ်ဟု ကြံဆလျက်၊ အလုံးစုံသောတရားတို့၌ အပိတ်အပင်မရှိသော ဉာဏ်စက္ခု၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ငါးပါးသောမျက်စိတို့၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့၌ ထိုငါးပါးသောမျက်စိတို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်စေ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရှိမရှိကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။

161. Atha sātāgiro yasmā bhagavā appatvāva arahattaṃ anāgāmimaggena kāmarāgabyāpādānaṃ pahīnattā neva kāmesu rajjati, na byāpādena āvilacitto, sotāpattimaggeneva ca micchādiṭṭhipaccayassa saccapaṭicchādakamohassa pahīnattā mohaṃ atikkanto, sāmañca saccāni abhisambujjhitvā buddhoti vimokkhantikaṃ nāmaṃ yathāvuttāni ca cakkhūni paṭilabhi, tasmā tassa manodvārasuddhiṃ sabbaññutañca ugghosento āha ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti.

၁၆၁. ထိုအခါ သာတာဂိရိနတ်သည် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်မီကပင် အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ ကာမတရားတို့၌ လုံးဝတပ်မက်ခြင်းမရှိ၊ ဗျာပါဒကြောင့် စိတ်နောက်ကျုခြင်းလည်း မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့်သာလျှင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်းဖြစ်သော သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ မောဟကို လွန်မြောက်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာတရားတို့ကို ကိုယ်တော်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်၏အဆုံး၌ဖြစ်သော 'ဗုဒ္ဓ' ဟူသောအမည်တော်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မျက်စိတော်တို့ကိုလည်းကောင်း ရရှိတော်မူသည့်အတွက်ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မနောဒွါရစင်ကြယ်ခြင်းနှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိသည်ကို ကြွေးကြော်လိုသဖြင့် 'န သော ရဇ္ဇတိ ကာမေသု' အစရှိသောဂါထာကို ဆို၏။

162. Evaṃ hemavato bhagavato dvārattayapārisuddhiṃ sabbaññutañca sutvā haṭṭho udaggo atītajātiyaṃ bāhusaccavisadāya paññāya asajjamānavacanappatho hutvā acchariyabbhutarūpe sabbaññuguṇe sotukāmo āha ‘‘kacci vijjāya sampanno’’ti. Tattha vijjāya sampannoti iminā dassanasampattiṃ pucchati, saṃsuddhacāraṇoti iminā gamanasampattiṃ. Chandavasena cettha dīghaṃ katvā cākāramāha, saṃsuddhacaraṇoti attho. Āsavā khīṇāti iminā etāya dassanagamanasampattiyā pattabbāya āsavakkhayasaññitāya paṭhamanibbānadhātuyā pattiṃ pucchati, natthi punabbhavoti iminā dutiyanibbānadhātupattisamatthataṃ, paccavekkhaṇañāṇena vā paramassāsappattiṃ ñatvā ṭhitabhāvaṃ.

၁၆၂. ဤသို့ ဟေမဝတနတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒွါရသုံးပါးစင်ကြယ်ခြင်းနှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိပုံကို ကြားသိရ၍ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သည်ဖြစ်ပြီး၊ လွန်လေပြီးသောဘဝက အကြားအမြင်များသဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ မငြိမစွန်းဘဲ တစိုက်မတ်မတ် ပြောဆိုနိုင်သော စကားရှိသည်ဖြစ်ကာ၊ အံ့ဖွယ်သရဲသဘောရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို နာယူလိုသဖြင့် 'ကစ္စိ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပန္နော' ဟူသော ဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပန္နော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အမြင်၏ပြည့်စုံခြင်း (ဒဿနသမ္ပတ္တိ) ကို မေးမြန်း၏။ 'သံသုဒ္ဓစာရဏော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကျင့်ကြံခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း (ဂမနသမ္ပတ္တိ) ကို မေးမြန်း၏။ ဤပုဒ်၌ ဂါထာဆန်းအလိုအရ အသံကို ဆွဲ၍ ဒီဃပြုလျက် 'စာရဏ' ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး 'သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ကျင့်ကြံခြင်းရှိတော်မူ၏' ဟု အနက်ရသည်။ 'အာသဝါ ခီဏာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုသို့သောအမြင်နှင့် ကျင့်ကြံခြင်းပြည့်စုံမှုကြောင့် ရောက်ရှိအပ်သော အာသဝက္ခယဉာဏ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ပထမနိဗ္ဗာန်ဓာတ် (သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်တော်မူခြင်းကို မေးမြန်း၏။ 'နတ္ထိ ပုနဗ္ဘဝေါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဒုတိယနိဗ္ဗာန်ဓာတ် (အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်နိုင်ခြင်းစွမ်းရည်ကို မေးမြန်း၏။ သို့မဟုတ် ပရမတ္ထဖြစ်သော ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်တော်ဖြင့် မြတ်သောသက်သာရာသို့ ရောက်ကြောင်းကို သိရှိ၍ တည်နေတော်မူသော အဖြစ်ကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။

163. Tato [Pg.203] yā esā ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsa’’ntiādinā (ma. ni. 1.52) nayena bhayabheravādīsu tividhā, ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.279) nayena ambaṭṭhādīsu aṭṭhavidhā vijjā vuttā, tāya yasmā sabbāyapi sabbākārasampannāya bhagavā upeto. Yañcetaṃ ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti, indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti, sattahi saddhammehi samannāgato hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hotī’’ti evaṃ uddisitvā ‘‘kathañca, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hotī’’tiādinā (ma. ni. 2.24) nayena sekhasutte niddiṭṭhaṃ pannarasappabhedaṃ caraṇaṃ. Tañca yasmā sabbūpakkilesappahānena bhagavato ativiya saṃsuddhaṃ. Yepime kāmāsavādayo cattāro āsavā, tepi yasmā sabbe saparivārā savāsanā bhagavato khīṇā. Yasmā ca imāya vijjācaraṇasampadāya khīṇāsavo hutvā tadā bhagavā ‘‘natthi dāni punabbhavo’’ti paccavekkhitvā ṭhito, tasmā sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasāyena samussāhitahadayo sabbepi guṇe anujānanto āha ‘‘vijjāya ceva sampanno’’ti.

၁၆၃. ထိုနောက်မှ ထိုဝိဇ္ဇာဉာဏ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် 'သော အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ...' အစရှိသောနည်းဖြင့် ဘယဘေရဝသုတ် အစရှိသည်တို့၌ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ဝိဇ္ဇာ (ဝိဇ္ဇာသုံးပါး) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ... ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ' အစရှိသောနည်းဖြင့် အမ္ဗဋ္ဌသုတ် အစရှိသည်တို့၌ ရှစ်ပါးသောအပြားရှိသော ဝိဇ္ဇာ (ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါး) ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ရာ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံလည်းဖြစ်သော၊ ထိုသို့သော အလုံးစုံသောအခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ထိုဝိဇ္ဇာတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏။ ထို့ပြင် 'မဟာနာမ်... ဤသာသနာတော်၌ အရိယာသာဝကသည် သီလနှင့်ပြည့်စုံ၏၊ ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်ရှောက်သောတံခါးရှိ၏၊ အစားအစာ၌ အတိုင်းအရှည်ကိုသိ၏၊ နိုးကြားခြင်း၌ ယှဉ်၏၊ ခုနစ်ပါးသောသူတော်ကောင်းတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်၌ ချမ်းသာစွာနေရကြောင်းဖြစ်သော ထူးသောစိတ်နှင့်ယှဉ်သော လေးပါးသောဈာန်တို့ကို အလိုရှိတိုင်း ရရှိတတ်၏' ဟု ဤသို့ ညွှန်ပြတော်မူပြီးလျှင် 'မဟာနာမ်... အဘယ်သို့လျှင် အရိယာသာဝကသည် သီလနှင့်ပြည့်စုံသနည်း' အစရှိသောနည်းဖြင့် သေခသုတ်၌ ဟောကြားအပ်သော တဆဲ့ငါးပါးအပြားရှိသော စရဏတရားနှင့်လည်း ပြည့်စုံတော်မူ၏။ ထိုစရဏတဆဲ့ငါးပါးသည်လည်း အလုံးစုံသောကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားအား အလွန်လျှင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်လှ၏။ ကာမာသဝ အစရှိသော လေးပါးသောအာသဝေါတရားတို့သည်လည်း အခြံအရံနှင့်တကွ၊ ဝါသနာနှင့်တကွ အလုံးစုံကုန်စင်တော်မူလေပြီ။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော ဝိဇ္ဇာနှင့် စရဏတရားပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာဖြစ်တော်မူ၍ 'ယခုအခါ နောက်ထပ် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း မရှိတော့ပြီ' ဟု ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်တော်မူကာ တည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သာတာဂိရိနတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်အဖြစ်၌ မချွတ်မယွင်းယုံကြည်သဖြင့် တက်ကြွဝမ်းမြောက်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ အလုံးစုံသော ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ထောက်ခံလျက် 'ဝိဇ္ဇာယ စေဝ သမ္ပန္နော' ဟု ဆို၏။

164. Tato hemavato ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti bhagavati nikkaṅkho hutvā ākāse ṭhitoyeva bhagavantaṃ pasaṃsanto sātāgirañca ārādhento āha ‘‘sampannaṃ munino citta’’nti. Tassattho – sampannaṃ munino cittaṃ, ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti ettha vuttatādibhāvena puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti ettha vuttakāyakammunā, ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti ettha vuttamanokammunā ca puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti ettha vuttabyappathena ca vacīkammunāti vuttaṃ hoti. Evaṃ sampannacittañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sampannattā vijjācaraṇasampannañca imehi guṇehi ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādinā nayena dhammato naṃ pasaṃsasi, sabhāvato tacchato bhūtato eva naṃ pasaṃsasi, na kevalaṃ saddhāmattakenāti dasseti.

၁၆၄. ထိုနောင်မှ ဟေမဝတနတ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို 'မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဧကန်ဖြစ်တော်မူ၏' ဟု ယုံမှားခြင်းကင်းပြီးသည်ဖြစ်၍ ကောင်းကင်ပြင်၌ ရပ်လျက်ပင် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းလိုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာတာဂိရိနတ်ကိုလည်း သဘောတူနှစ်သက်စေလိုသဖြင့်လည်းကောင်း 'သမ္ပန္နံ မုနိနော စိတ္တံ' အစရှိသောဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - မြတ်စွာဘုရား၏ ပြည့်စုံတော်မူသောစိတ်သည် 'မနော စဿ သုပဏိဟိတော' ဟူသော ဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သည်းခံခြင်း (တာဒိဘာဝ) ဖြင့် ပြည့်စုံကြောင်းကို ပြ၏။ 'န သော အဒိန္နံ အာဒိယတိ' ဟူသော ဤဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကာယကံဖြင့် ပြည့်စုံတော်မူကြောင်းကို ပြ၏။ 'န သော ရဇ္ဇတိ ကာမေသု' ဟူသော ဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မနောကံဖြင့်လည်း ပြည့်စုံတော်မူကြောင်းကို ပြ၏။ 'မုသာ စ သော န ဘဏတိ' ဟူသော ဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော စကားဖြစ်သော ဝစီကံနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြောင်းကို ပြ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ စိတ်တော်ပြည့်စုံတော်မူသည့်ပြင် အတုမရှိသော ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ၊ စရဏသမ္ပဒါတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည့်အတွက်ကြောင့် ဤသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ဖြင့် 'မနော စဿ သုပဏိဟိတော' အစရှိသောနည်းဖြင့် တရားသဘောနှင့်အညီ ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားကို အပေါ်ယံ သဒ္ဓါတရားမျှဖြင့်သာ ချီးမွမ်းခြင်းမဟုတ်ဘဲ ဟုတ်မှန်သော အမှန်တရားအတိုင်းသာ ချီးမွမ်းခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်။

165-166. Tato [Pg.204] sātāgiropi ‘‘evametaṃ, mārisa, suṭṭhu tayā ñātañca anumoditañcā’’ti adhippāyena tameva saṃrādhento āha – ‘‘sampannaṃ munino…pe… dhammato anumodasī’’ti. Evañca pana vatvā puna bhagavato dassane taṃ abhitthavayamāno āha ‘‘sampannaṃ…pe… handa passāma gotama’’nti.

၁၆၅-၁၆၆. ထိုနောင်မှ သာတာဂိရိနတ်သည်လည်း 'အချင်းဟေမဝတ၊ သင်သည် ဤဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို အမှန်ပင် ကောင်းစွာ သိမြင်ပြီး ဝမ်းမြောက်ပါပေ၏' ဟု သဘောတူနှစ်သက်စေလိုသော အလိုဖြင့် ထိုဟေမဝတနတ်ကိုပင် နှစ်သက်စေလျက် 'သမ္ပန္နံ မုနိနော...ပေ... ဓမ္မတော အနုမောဒသိ' ဟု ဆို၏။ ဤသို့ဆိုပြီးလျှင် တဖန် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရန် တိုက်တွန်းလိုသဖြင့် 'သမ္ပန္နံ...ပေ... ဟန္ဒ ပဿာမ ဂေါတမံ' ဟူသော ဂါထာကို ဆို၏။

167. Atha hemavato attano abhirucitaguṇehi purimajātibāhusaccabalena bhagavantaṃ abhitthunanto sātāgiraṃ āha – ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti. Tassattho – eṇimigasseva jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Buddhānañhi eṇimigasseva anupubbavaṭṭā jaṅghā honti, na purato nimmaṃsā pacchato susumārakucchi viya uddhumātā. Kisā ca buddhā honti dīgharassasamavaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathārūpāya aṅgapaccaṅgasampattiyā, na vaṭharapurisā viya thūlā. Paññāya vilikhitakilesattā vā kisā. Ajjhattikabāhirasapattaviddhaṃsanato vīrā. Ekāsanabhojitāya parimitabhojitāya ca appāhārā, na dvattimattālopabhojitāya. Yathāha –

၁၆၇. ထိုအခါ ဟေမဝတနတ်သည် မိမိအလွန်နှစ်သက်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ဖြင့် ရှေးသံသရာဘဝက အကြားအမြင်များခဲ့သည့် အစွမ်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းလိုသည်ဖြစ်၍ သာတာဂိရိနတ်အား 'ဧဏီဇင်္ဃံ...ပေ... ဧဟိ ပဿာမ ဂေါတမံ' ဟူသော ဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ဧဏီမည်သော သမင်၏ သလုံးသားကဲ့သို့ သလုံးတော်ရှိသောကြောင့် 'ဧဏီဇင်္ဃ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သလုံးတော်သည် ဧဏီသမင်၏ သလုံးသားကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်း အချိုးအစားကျစွာ လုံးဝန်းပြည့်ဖြိုး၏။ ရှေ့မျက်နှာစာ၌ အသားမရှိဘဲ ခြောက်ကပ်နေခြင်း မရှိသကဲ့သို့၊ နောက်မျက်နှာစာ၌လည်း မိကျောင်း၏ ဝမ်းဗိုက်ကဲ့သို့ ဖောင်းကားစုန့်တက်နေခြင်း မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အရှည်၊ အတို၊ အချိုးအစားနှင့် လုံးဝန်းမှုတို့ ယှဉ်အပ်သော အရပ်တို့၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာသော အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့် သွယ်လျကျနတော်မူ၏။ အရပ်သား ရုန့်ရင်းသူတို့ကဲ့သို့ ဆူဖြိုးဖောင်းကားခြင်း မရှိပေ။ သို့မဟုတ် ပညာတော်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ခြစ်ထုတ်ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်၍ သွယ်လျပိန်ကျဉ်းတော်မူ၏ (ကိလေသာအဆီပြင် ကင်းတော်မူ၏)။ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်နှင့် ဗဟိဒ္ဓသန္တာန်ရှိ ရန်သူတို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဝီရ' မည်တော်မူ၏။ တစ်ထပ်တည်းသာ ဘုဉ်းပေးတော်မူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာဟာရကို အတိုင်းအရှည် သိရှိစွာ ဘုဉ်းပေးတော်မူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းနှစ်လုပ် သုံးလုပ်မျှ စားရုံဖြင့် လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း မရှိဘဲ နည်းသောအာဟာရရှိတော်မူ၏။ ၎င်းကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူသည်မှာ -

‘‘Ahaṃ kho pana, udāyi, appekadā iminā pattena samatittikampi bhuñjāmi, bhiyyopi bhuñjāmi. ‘Appāhāro samaṇo gotamo appāhāratāya ca vaṇṇavādī’ti iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ, garuṃ kareyyuṃ, māneyyuṃ, pūjeyyuṃ, sakkatvā, garuṃ katvā, upanissāya vihareyyuṃ. Ye te, udāyi, mama sāvakā kosakāhārāpi aḍḍhakosakāhārāpi beluvāhārāpi aḍḍhabeluvāhārāpi, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ…pe… upanissāya vihareyyu’’nti (ma. ni. 2.242).

"ဥဒါယိ၊ ငါသည် တစ်ခါတစ်ရံ ဤသပိတ်ဖြင့် အပြည့်အမျှလည်း ဘုဉ်းပေး၏၊ ထို့ထက် ပို၍လည်း ဘုဉ်းပေး၏။ ဥဒါယိ၊ အကယ်၍ တပည့်တို့သည် 'ရဟန်းဂေါတမသည် အာဟာရနည်းပါးစွာ သုံးဆောင်တော်မူ၏၊ အာဟာရနည်းပါးစွာ သုံးဆောင်ခြင်းကိုလည်း ချီးမွမ်းတော်မူလေ့ရှိ၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ငါ့ကို အရိုအသေပြု၊ အလေးအမြတ်ပြု၊ မြတ်နိုးပူဇော်ကြကုန်အံ့၊ ရိုသေလေးစား ပူဇော်ကြကုန်လျက် ငါ့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်၍ နေကြကုန်အံ့။ ဥဒါယိ၊ ငါ၏ တပည့်တို့တွင် အကြင် တပည့်တို့သည် ခွက်တစ်ခွက်စာမျှသော အာဟာရ၊ ခွက်ဝက်စာမျှသော အာဟာရ၊ ဥသျှစ်သီးတစ်လုံးစာမျှသော အာဟာရ၊ ဥသျှစ်သီးဝက်စာမျှသော အာဟာရကိုသာ သုံးဆောင်ကုန်အံ့၊ ထိုတပည့်တို့သည် ဤအချက်ကြောင့် ငါ့ကို အရိုအသေပြုကြမည် မဟုတ်ပေ ...ပ... ငါ့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်၍ နေကြမည် မဟုတ်ပေ။"

Āhāre chandarāgābhāvena alolupā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārenti moneyyasampattiyā munino. Anagārikatāya vivekaninnamānasatāya ca vane jhāyanti. Tenāha hemavato yakkho ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti.

"အာဟာရ၌ ဆန္ဒရာဂမရှိသဖြင့် လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း ကင်းကြကုန်၏။ မုနိဂုဏ်ကျေးဇူး (ရဟန်းတို့၏ အကျင့်တရား) နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အာဟာရကို သုံးဆောင်တော်မူကြကုန်၏။ လူတို့၏ အိမ်ရာဘောင်၌ မနေခြင်း (ရဟန်းအဖြစ်) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ညွှတ်သော စိတ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တောအရပ်၌ ဈာန်ဝင်စားတော်မူကြကုန်၏။ ထိုကြောင့် ဟေမဝတ နတ်ဘီလူးသည် 'ဧဏီဇင်္ဃံ ...ပ... ဧဟိ ပဿာမ ဂေါတမံ' ဟူသော ဂါထာကို ဆိုခဲ့၏။"

168. Evañca vatvā puna tassa bhagavato santike dhammaṃ sotukāmatāya ‘‘sīhaṃvekacara’’nti imaṃ gāthamāha. Tassattho – sīhaṃvāti durāsadaṭṭhena [Pg.205] khamanaṭṭhena nibbhayaṭṭhena ca kesarasīhasadisaṃ. Yāya taṇhāya ‘‘taṇhādutiyo puriso’’ti vuccati, tassā abhāvena ekacaraṃ, ekissā lokadhātuyā dvinnaṃ buddhānaṃ anuppattitopi ekacaraṃ. Khaggavisāṇasutte vuttanayenāpi cettha taṃ taṃ attho daṭṭhabbo. Nāganti punabbhavaṃ neva gantāraṃ nāgantāraṃ. Atha vā āguṃ na karotītipi nāgo. Balavātipi nāgo. Taṃ nāgaṃ. Kāmesu anapekkhinanti dvīsupi kāmesu chandarāgābhāvena anapekkhinaṃ. Upasaṅkamma pucchāma, maccupāsappamocananti taṃ evarūpaṃ mahesiṃ upasaṅkamitvā tebhūmakavaṭṭassa maccupāsassa pamocanaṃ vivaṭṭaṃ nibbānaṃ pucchāma. Yena vā upāyena dukkhasamudayasaṅkhātā maccupāsā pamuccati, taṃ maccupāsappamocanaṃ pucchāmāti. Imaṃ gāthaṃ hemavato sātāgirañca sātāgiraparisañca attano parisañca sandhāya āha.

၁၆၈. "ဤသို့သောစကားကို ဆိုပြီး၍ တစ်ဖန် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ တရားတော်ကို နာယူလိုသဖြင့် 'သီဟံဝေကစရံ' ဟူသော ဤဂါထာကို ဆို၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - 'သီဟံဝေ' ဟူသည်ကား သူတစ်ပါး မနှိပ်စက်နိုင်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သည်းခံနိုင်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးမရှိသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ကေသရာဇာ ခြင်္သေ့မင်းနှင့် တူသော သဘောရှိတော်မူသော။ 'တဏှာလျှင် နှစ်ယောက်မြောက်သော အဖော်ရှိသော ယောကျ်ား' ဟု အကြင်တဏှာကြောင့် ဆိုအပ်၏၊ ထိုတဏှာ မရှိသောကြောင့် တစ်ဦးတည်း လှည့်လည်တော်မူသော (ဧကစရ)။ တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌ ဘုရားနှစ်ဆူ တစ်ပြိုင်နက် ပွင့်ထွန်းခြင်း မရှိသည့် အဖြစ်ကြောင့်လည်း 'ဧကစရ' မည်တော်မူ၏။ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်၌ ဆိုအပ်သော နည်းဖြင့်လည်း ထိုထိုပုဒ်၏ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ 'နာဂံ' ဟူသည်ကား တစ်ဖန် သံသရာ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသို့ မသွားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းကား ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရား (အပြစ်) ကို မပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'နာဂ' မည်တော်မူ၏။ ကြီးသော ခွန်အားရှိတော်မူသောကြောင့်လည်း 'နာဂ' မည်တော်မူ၏။ ထိုနာဂမည်သော မြတ်စွာဘုရားကို။ 'ကာမေသု အနပေက္ခိနံ' ဟူသည်ကား နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမတို့၌ ဆန္ဒရာဂ မရှိခြင်းကြောင့် ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိထသော။ 'ဥပသင်္ကမ္မ ပုစ္ဆာမ မစ္စုပါသပမောစနံ' ဟူသည်ကား ဤသို့ သဘောရှိသော ထိုမဟေသီ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဘုံသုံးပါး၌ ကျင်လည်ရသော သေမင်း၏ ကျော့ကွင်းမှ လွတ်ရာ ဖြစ်သော ကိလေသာမှ ဆိတ်ငြိမ်သော နိဗ္ဗာန်တရားကို ငါတို့ မေးလျှောက်ကြကုန်အံ့။ သို့မဟုတ် အကြင် အကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် ဒုက္ခနှင့် ဒုက္ခ၏ အကြောင်း (သမုဒယ) ဟု ဆိုအပ်သော သေမင်း၏ ကျော့ကွင်းမှ လွတ်မြောက်နိုင်အံ့၊ ထိုသေမင်း၏ ကျော့ကွင်းမှ လွတ်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို ငါတို့ မေးလျှောက်ကြကုန်အံ့ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤဂါထာကို ဟေမဝတ နတ်ဘီလူးသည် သာတာဂိရိနတ်ကိုလည်းကောင်း၊ သာတာဂိရိနတ်၏ ပရိသတ်ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ပရိသတ်ကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခဲ့၏။"

Tena kho pana samayena āsāḷhīnakkhattaṃ ghositaṃ ahosi. Atha samantato alaṅkatapaṭiyatte devanagare siriṃ paccanubhontī viya rājagahe kāḷī nāma kuraragharikā upāsikā pāsādamāruyha sīhapañjaraṃ vivaritvā gabbhaparissamaṃ vinodentī savātappadese utuggahaṇatthaṃ ṭhitā tesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ taṃ buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ ādimajjhapariyosānato assosi. Sutvā ca ‘‘evaṃ vividhaguṇasamannāgatā buddhā’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tāya nīvaraṇāni vikkhambhetvā tattheva ṭhitā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tato eva bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ anussavappasannānaṃ, yadidaṃ kāḷī upāsikā kuraragharikā’’ti (a. ni. 1.267) etadagge ṭhapitā.

"ထိုအခါ၌ ဝါဆိုလပြည့် ပွဲသဘင်ကို ကြွေးကြော်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ ထက်ဝန်းကျင်မှ တန်ဆာဆင်အပ်သော နတ်ပြည်၌ အသရေကို ခံစားသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ကုရရဃရမြို့သူ ကာဠီအမည်ရှိသော အမျိုးသမီး ဖြစ်သော ဥပါသိကာမသည် ပြာသာဒ်ထက်သို့ တက်၍ ခြင်္သေ့ခံသော လေသာပြတင်းတံခါးကို ဖွင့်ကာ တိုက်ခန်း၌ နေရသဖြင့် ငြီးငွေ့ခြင်းကို ဖျောက်လျက်၊ လေညင်းခံကာ ဥတုမျှတမှုကို ရယူရန် ရပ်တည်နေစဉ် ထိုဘီလူးစစ်သူကြီးတို့၏ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ထိုစကားကို အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးအားဖြင့် ကြားရလေ၏။ ကြားရ၍လည်း 'ဘုရားရှင်တို့သည် ဤသို့ အထူးထူးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူပေကုန်၏' ဟု ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော ပီတိကို ဖြစ်စေ၍ ထိုပီတိဖြင့် နီဝရဏတရားတို့ကို ခွါလျက် ထိုအရပ်၌ပင်လျှင် ရပ်တည်လျက် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ တစ်ဆင့်စကား ကြားရရုံမျှဖြင့် ငါဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကြည်ညိုကြကုန်သော ငါ၏ တပည့်မ ဥပါသိကာမတို့တွင် ကုရရဃရမြို့သူ ကာဠီအမည်ရှိသော ဥပါသိကာမသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏' ဟု ဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူအပ်၏။"

169. Tepi yakkhasenāpatayo sahassayakkhaparivārā majjhimayāmasamaye isipatanaṃ patvā, dhammacakkappavattitapallaṅkeneva nisinnaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā, imāya gāthāya bhagavantaṃ abhitthavitvā okāsamakārayiṃsu ‘‘akkhātāraṃ pavattāra’’nti. Tassattho – ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmake dhamme ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14) nayena saccānaṃ vavatthānakathāya akkhātāraṃ, ‘‘‘taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’nti me bhikkhave’’tiādinā nayena tesu kiccañāṇakatañāṇappavattanena pavattāraṃ. Ye vā dhammā yathā voharitabbā, tesu tathā [Pg.206] vohārakathanena akkhātāraṃ, tesaṃyeva dhammānaṃ sattānurūpato pavattāraṃ. Ugghaṭitaññuvipañcitaññūnaṃ vā desanāya akkhātāraṃ, neyyānaṃ paṭipādanena pavattāraṃ. Uddesena vā akkhātāraṃ, vibhaṅgena tehi tehi pakārehi vacanato pavattāraṃ. Bodhipakkhiyānaṃ vā salakkhaṇakathanena akkhātāraṃ, sattānaṃ cittasantāne pavattanena pavattāraṃ. Saṅkhepato vā tīhi parivaṭṭehi saccānaṃ kathanena akkhātāraṃ, vitthārato pavattāraṃ. ‘‘Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti dhammacakka’’nti (paṭi. ma. 2.40) evamādinā paṭisambhidānayena vitthāritassa dhammacakkassa pavattanato pavattāraṃ.

၁၆၉. "ထိုဘီလူးစစ်သူကြီးတို့သည်လည်း တစ်ထောင်သော ဘီလူးအပေါင်း ခြံရံလျက် သန်းခေါင်ယံအချိန်၌ ဣသိပတနသို့ ရောက်၍ ဓမ္မစကြာတရားကို ဟောကြားတော်မူစဉ် ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်နေတော်မူသော ပလ္လင်အတိုင်းပင် စံပယ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် ဤဆိုအပ်ပြီးသော ဂါထာဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်း၍ 'အက္ခာတာရံ ပဝတ္တာရံ' ဟူသော ဂါထာပုဒ်ဖြင့် တရားမေးမြှောက်ရန် အခွင့်ကို တောင်းကြကုန်၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - တဏှာကို ဖယ်ထား၍ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို 'ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ဆင်းရဲခြင်း ဒုက္ခအရိယသစ္စာတည်း' စသည်ဖြင့် သစ္စာတရားတို့ကို ပိုင်းခြားပြသော တရားစကားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောသူ (အက္ခာတာရ) မည်၏။ ထိုဒုက္ခသစ္စာတရားတို့၌ပင် 'ရဟန်းတို့၊ ထိုဒုက္ခအရိယသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏' စသည်ဖြင့် ကိစ္စဉာဏ်၊ ကတဉာဏ်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် သန္တာန်၌ ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်တရားတို့ကို အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ပညတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့၌ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ပညတ်သော စကားကို ဟောတော်မူသဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောသူ (အက္ခာတာရ) မည်၏။ ထိုတရားတို့ကိုပင် သတ္တဝါတို့၏ အလိုအလျောက် ဖြစ်စေတော်မူသဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။ တစ်နည်းကား ဥဂ္ဃာဋိတညူနှင့် ဝိပဉ္စိတညူ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူသဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောသူ (အက္ခာတာရ) မည်၏။ နေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ကျင့်ကြံစေခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။ တစ်နည်းကား အကျဉ်းဥဒ္ဒေသအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူသဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောသူ (အက္ခာတာရ) မည်၏။ ဝိဘင်း၌ ထိုထိုအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူသော အားဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။ တစ်နည်းကား ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို လက္ခဏာနှင့်တကွ ဟောကြားတော်မူတတ်သောအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောသူ (အက္ခာတာရ) မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ စိတ်အစဉ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာစေတတ်သဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။ တစ်နည်းကား ထိုသစ္စာတရားတို့ကို အကျဉ်းအားဖြင့် လှည့်လည်ခြင်း သုံးပါး (ပရိဝဋ္ဋသုံးပါး) ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောသူ (အက္ခာတာရ) မည်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။ တစ်နည်းကား 'သဒ္ဓိန္ဒြေသည် တရားတည်း၊ ထိုတရားကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထိုကြောင့် ဓမ္မစကြာမည်၏' စသည်ဖြင့် ပဋိသမ္ဘိဒါနည်းအရ ချဲ့အပ်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို လည်ပတ်ဖြစ်စေတော်မူတတ်သော အားဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူသောသူ (ပဝတ္တာရ) မည်၏။"

Sabbadhammānanti catubhūmakadhammānaṃ. Pāragunti chahākārehi pāraṃ gataṃ abhiññāya, pariññāya, pahānena, bhāvanāya, sacchikiriyāya, samāpattiyā. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū, pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū, sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū, cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū, nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū, sabbā samāpattiyo samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Evaṃ sabbadhammānaṃ pāraguṃ. Buddhaṃ verabhayātītanti aññāṇasayanato paṭibuddhattā buddhaṃ, sabbena vā saraṇavaṇṇanāyaṃ vuttenatthena buddhaṃ, pañcaverabhayānaṃ atītattā verabhayātītaṃ. Evaṃ bhagavantaṃ atitthavantā ‘‘mayaṃ pucchāma gotama’’nti okāsamakārayiṃsu.

"'သဗ္ဗဓမ္မာနံ' ဟူသည် ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့၏။ 'ပါရဂုံ' ဟူသည် အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ကမ်းတစ်ဖက် (အဆုံး) သို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးဟူသော် - ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပယ်သတ်သဖြင့်လည်းကောင်း (ပယ်အပ်သော တရားကို ပယ်တော်မူသဖြင့်)၊ ပွားများစေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ဝင်စားသဖြင့်လည်းကောင်း ဤခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူပြီ။ ထိုစကားကို အကျယ်ချဲ့ဦးအံ့ - အကြင် မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူလျက် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် 'အဘိညာပါရဂူ' မည်တော်မူ၏။ ငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူလျက် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် 'ပရိညာပါရဂူ' မည်တော်မူ၏။ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်တော်မူလျက် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် 'ပဟာနပါရဂူ' မည်တော်မူ၏။ လေးပါးသော မဂ်တို့ကို ပွားများစေတော်မူလျက် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် 'ဘာဝနာပါရဂူ' မည်တော်မူ၏။ နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူလျက် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် 'သစ္ဆိကိရိယပါရဂူ' မည်တော်မူ၏။ အလုံးစုံသော သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားတော်မူလျက် အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် 'သမာပတ္တိပါရဂူ' မည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၏ အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူသော။ 'ဗုဒ္ဓံ ဝေရဘယာတီတံ' ဟူသည်ကား မောဟတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ နိုးထတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သရဏဂုံကို ဖွင့်ဆိုရာ၌ ဖော်ပြထားသော အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော် အနက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း 'ဗုဒ္ဓ' မည်တော်မူ၏။ ငါးပါးသော ဘေးရန်တို့မှ လွန်မြောက်တော်မူပြီးသောကြောင့် 'ငါးပါးသော ဘေးရန်တို့မှ လွန်မြောက်တော်မူပြီးသော' (ဝေရဘယာတီတ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းကြကုန်လျက် 'ငါတို့သည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကို မေးလျှောက်ကြကုန်အံ့' (မယံ ပုစ္ဆာမ ဂေါတမံ) ဟု မေးမြှောက်ခွင့် ပြုရန် အခွင့်ကို တောင်းကြကုန်၏။"

170. Atha nesaṃ yakkhānaṃ tejena ca paññāya ca aggo hemavato yathādhippetaṃ pucchitabbaṃ pucchanto ‘‘kismiṃ loko’’ti imaṃ gāthamāha. Tassādipāde kisminti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ, kismiṃ uppanne loko samuppanno hotīti ayañhettha adhippāyo. Sattalokasaṅkhāraloke sandhāya pucchati. Kismiṃ kubbati santhavanti ahanti vā mamanti vā taṇhādiṭṭhisanthavaṃ kismiṃ kubbati, adhikaraṇatthe bhummavacanaṃ. Kissa lokoti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiṃ upādāya lokoti saṅkhyaṃ gacchatīti ayañhettha adhippāyo. Kismiṃ lokoti bhāvenabhāvalakkhaṇakāraṇatthesu bhummavacanaṃ. Kismiṃ sati kena kāraṇena loko vihaññati pīḷīyati bādhīyatīti ayañhettha adhippāyo.

၁၇၀. ထိုအခါ ထိုဘီလူးတို့တွင် တန်ခိုးနှင့် ပညာအားဖြင့် အကြီးအမှူးဖြစ်သော ဟေမဝတဘီလူးသည် မိမိအလိုရှိအပ်သော မေးခွန်းကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် “ကိသ္မိံ လောကော” အစရှိသော ဤဂါထာကို လျှောက်ထား၏။ ထိုဂါထာ၏ အစဆုံးပါဒရှိ “ကိသ္မိံ” ဟူသောပုဒ်သည် ဘာဝလက္ခဏအနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် (လက္ခဏာပြဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ “အဘယ်တရား ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် လောကသည် ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း” ဟု ဤနေရာ၌ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ သတ္တလောကနှင့် သင်္ခါရလောကကို ရည်ရွယ်၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “ကိသ္မိံ ကုပ္ပတိ သန္ဓဝံ” ဟူသည်မှာ “အဘယ်တရား၌ ‘ငါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါ့ဥစ္စာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အပေါင်းအဖော်ကို ပြုသနည်း” ဟူသော အနက်ဖြစ်ပြီး ဤနေရာ၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် တည်ရာဌာန (အဓိကရဏ) အနက်၌ ရှိ၏။ “ကိဿ လောကော” ဟူသော ပုဒ်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဒုတိယာဝိဘတ် (ကံအနက်) တွင် ဖြစ်၏။ “အဘယ်တရားကို စွဲလမ်း၍ လောကဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ရေတွက်သနည်း” ဟု ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ကိသ္မိံ လောကော” ဟူသော ပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် ဘာဝလက္ခဏအနက်နှင့် အကြောင်း (ကာရဏ) အနက်တို့၌ တည်၏။ “အဘယ်တရားရှိသော်၊ သို့မဟုတ် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် လောကသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲ ညှဉ်းဆဲခြင်း ခံရသနည်း” ဟု ဤနေရာ၌ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

171. Atha [Pg.207] bhagavā yasmā chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu uppannesu sattaloko ca dhanadhaññādivasena saṅkhāraloko ca uppanno hoti, yasmā cettha sattaloko tesveva chasu duvidhampi santhavaṃ karoti. Cakkhāyatanaṃ vā hi ‘‘ahaṃ mama’’nti gaṇhāti avasesesu vā aññataraṃ. Yathāha – ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjatī’’tiādi (ma. ni. 3.422). Yasmā ca etāniyeva cha upādāya duvidhopi lokoti saṅkhyaṃ gacchati, yasmā ca tesveva chasu sati sattaloko dukkhapātubhāvena vihaññati. Yathāha –

၁၇၁. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် — အဇ္ဈတ္တိကနှင့် ဗာဟိရဖြစ်သော အာယတန ခြောက်ပါးတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သောအခါ သတ္တလောကသည်လည်းကောင်း၊ စပါး၊ ဥစ္စာ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သင်္ခါရလောကသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအာယတန ခြောက်ပါးတို့ကြောင့်ပင် သတ္တလောကသည် နှစ်မျိုးသော ပေါင်းဖော်မှု (တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ) ကို ပြုသောကြောင့်လည်းကောင်း [ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူ၏]။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း စက္ခာယတနကို “ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ” ဟု စွဲယူတတ်၏၊ ကျန်ရှိသော အာယတနတို့တွင် တစ်ခုခုကိုလည်း စွဲယူတတ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ‘မျက်စိသည် ငါ၏ကိုယ် (အတ္တ) ဖြစ်၏’ ဟု ပြောဆိုသူရှိလျှင် ထိုမျက်စိသည် အတ္တဖြစ်ရန် မဖြစ်နိုင်ပေ” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုခြောက်ပါးသော အာယတနတို့ကိုသာ စွဲ၍ နှစ်မျိုးသော လောကသည် လောကဟူ၍ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုခြောက်ပါးသော အာယတနတို့ ရှိနေသရွေ့ သတ္တလောကသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ ပေါ်ပေါက်လာသဖြင့် နှိပ်စက်ပင်ပန်းခြင်း ခံရ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ —

‘‘Hatthesu, bhikkhave, sati ādānanikkhepanaṃ hoti, pādesu sati abhikkamapaṭikkamo hoti, pabbesu sati samiñjanapasāraṇaṃ hoti, kucchismiṃ sati jighacchāpipāsā hoti; evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’ntiādi (saṃ. ni. 4.237).

“ရဟန်းတို့၊ လက်တို့ ရှိနေလျှင် ယူခြင်း၊ ချခြင်း ဖြစ်၏။ ခြေတို့ ရှိနေလျှင် ရှေ့သို့တိုးခြင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဆစ်အဖုတို့ ရှိနေလျှင် ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဝမ်းဗိုက် ရှိနေလျှင် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ရဟန်းတို့၊ မျက်စိရှိနေလျှင် မျက်စိတွေ့ထိမှု (စက္ခုသမ္ဖဿ) ဟူသော အကြောင်းကြောင့် အတွင်းသန္တာန်၌ ချမ်းသာ၊ ဆင်းရဲ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Tathā tesu ādhārabhūtesu paṭihato saṅkhāraloko vihaññati. Yathāha –

ထို့အတူ ထိုအာယတနတို့သည် တည်ရာဖြစ်သောအခါ ထိခိုက်တတ်သော သင်္ခါရလောကသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ —

‘‘Cakkhusmiṃ anidassane sappaṭighe paṭihaññi vā’’iti (dha. sa. 597-8) ca.

“မျက်စိသည် မမြင်အပ်၊ ထိခိုက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ရူပါရုံ၌ ထိခိုက်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Cakkhu, bhikkhave, paṭihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) evamādi.

“ရဟန်းတို့၊ မျက်စိသည် နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်သော ရူပါရုံတို့၌ ထိခိုက်မိ၏” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Tathā tehiyeva kāraṇabhūtehi duvidhopi loko vihaññati. Yathāha –

ထို့အတူ ထိုအကြောင်းတရားတို့ကြောင့် နှစ်မျိုးသော လောကသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ —

‘‘Cakkhu vihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) ca.

“မျက်စိသည် နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံတို့ကြောင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā. Kena ādittaṃ? Rāgagginā’’ti (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) evamādi.

“ရဟန်းတို့၊ မျက်စိသည် တောက်လောင်နေ၏၊ ရူပါရုံတို့သည် တောက်လောင်နေကြ၏။ အဘယ်ကြောင့် တောက်လောင်သနည်း။ ရာဂမီးဖြင့် တောက်လောင်၏” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Tasmā chaajjhattikabāhirāyatanavasena taṃ pucchaṃ vissajjento āha ‘‘chasu loko samuppanno’’ti.

ထို့ကြောင့် ခြောက်ပါးသော အဇ္ဈတ္တိကနှင့် ဗာဟိရအာယတနတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုမေးခွန်းကို ဖြေကြားတော်မူလိုသဖြင့် “ခြောက်ပါးသော အာယတနတို့၌ လောကသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

172. Atha so yakkho attanā vaṭṭavasena puṭṭhapañhaṃ bhagavatā dvādasāyatanavasena saṅkhipitvā vissajjitaṃ na suṭṭhu upalakkhetvā tañca atthaṃ [Pg.208] tappaṭipakkhañca ñātukāmo saṅkhepeneva vaṭṭavivaṭṭaṃ pucchanto āha ‘‘katamaṃ ta’’nti. Tattha upādātabbaṭṭhena upādānaṃ, dukkhasaccassetaṃ adhivacanaṃ. Yattha loko vihaññatīti ‘‘chasu loko vihaññatī’’ti evaṃ bhagavatā yattha chabbidhe upādāne loko vihaññatīti vutto, taṃ katamaṃ upādānanti? Evaṃ upaḍḍhagāthāya sarūpeneva dukkhasaccaṃ pucchi. Samudayasaccaṃ pana tassa kāraṇabhāvena gahitameva hoti. Niyyānaṃ pucchitoti imāya pana upaḍḍhagāthāya maggasaccaṃ pucchi. Maggasaccena hi ariyasāvako dukkhaṃ parijānanto, samudayaṃ pajahanto, nirodhaṃ sacchikaronto, maggaṃ bhāvento lokamhā niyyāti, tasmā niyyānanti vuccati. Kathanti kena pakārena. Dukkhā pamuccatīti ‘‘upādāna’’nti vuttā vaṭṭadukkhā pamokkhaṃ pāpuṇāti. Evamettha sarūpeneva maggasaccaṃ pucchi, nirodhasaccaṃ pana tassa visayabhāvena gahitameva hoti.

၁၇၂. ထိုအခါ ထိုဘီလူးသည် မိမိမေးမြန်းအပ်သော ဝဋ်နှင့်စပ်သော မေးခွန်းကို မြတ်စွာဘုရားက အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအားဖြင့် အကျဉ်းချုပ်၍ ဖြေကြားတော်မူသည်ကို ကောင်းစွာ သဘောမပေါက်ဘဲ ထိုဝဋ်တရား၏ အနက်နှင့် ယင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော လောကုတ္တရာတရားကို သိလိုသဖြင့် ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ကြောင်းကို အကျဉ်းအားဖြင့် မေးမြန်းလို၍ “ကတမံ တံ” (ထိုဥပါဒါန်သည် အဘယ်နည်း) စသည်ဖြင့် ပြန်လည်မေးလျှောက်၏။ ထိုဂါထာ၌ စွဲလမ်းထိုက်သော သဘောရှိသောကြောင့် “ဥပါဒါန်” မည်၏၊ ဤသည်ကား ဒုက္ခသစ္စာ၏ အမည်တည်း။ “ယတ္ထ လောကော ဝိဟညတိ” ဟူသော ပုဒ်တို့၌ “လောကသည် အာယတန ခြောက်ပါးတို့၌ ပင်ပန်းဆင်းရဲ၏” ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားခဲ့သဖြင့်၊ လောကသည် အဘယ်ခြောက်ပါးသော ဥပါဒါန်၌ ညှဉ်းဆဲပင်ပန်းသနည်း၊ ထိုဥပါဒါန်သည် အဘယ်နည်းဟု မေးလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထက်ဝက်သော ဂါထာဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို သရုပ်အားဖြင့်သာ မေးမြန်းခဲ့၏။ သမုဒယသစ္စာမှာမူ ထိုဒုက္ခသစ္စာ၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ပါဝင်ပြီးသား ဖြစ်၏။ “နိယျာနံ ပုစ္ဆိတော” ဟူသော ဤထက်ဝက်သော ဂါထာဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကို မေး၏။ အမှန်စင်စစ် အရိယာသာဝကသည် မဂ္ဂသစ္စာဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍သိလျက်၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်လျက်၊ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုလျက်၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများလျက် လောကမှ ထွက်မြောက်၏။ ထို့ကြောင့် မဂ္ဂသစ္စာကို “နိယျာန” (ထွက်မြောက်ကြောင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ “ကထံ” (အဘယ်သို့သော နည်းဖြင့်)၊ “ဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ” (ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်သနည်း) ဟူသည်မှာ “ဥပါဒါန်” ဟု ဆိုအပ်သော ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ မည်သို့ ရောက်နိုင်သနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဤဂါထာ၌ သရုပ်အားဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကိုသာ မေးသော်လည်း နိရောဓသစ္စာသည် ထိုမဂ္ဂသစ္စာ၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ပါဝင်ပြီးသား ဖြစ်၏။

173. Evaṃ yakkhena sarūpena dassetvā ca adassetvā ca catusaccavasena pañhaṃ puṭṭho bhagavā teneva nayena vissajjento āha ‘‘pañca kāmaguṇā’’ti. Tattha pañcakāmaguṇasaṅkhātagocaraggahaṇena taggocarāni pañcāyatanāni gahitāneva honti. Mano chaṭṭho etesanti manochaṭṭhā. Paveditāti pakāsitā. Ettha ajjhattikesu chaṭṭhassa manāyatanassa gahaṇena tassa visayabhūtaṃ dhammāyatanaṃ gahitameva hoti. Evaṃ ‘‘katamaṃ taṃ upādāna’’nti imaṃ pañhaṃ vissajjento punapi dvādasāyatanānaṃ vaseneva dukkhasaccaṃ pakāsesi. Manogahaṇena vā sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ gahitattā tāsu purimapañcaviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthūni pañca cakkhādīni āyatanāni, manodhātumanoviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthugocarabhedaṃ dhammāyatanaṃ gahitamevāti evampi dvādasāyatanavasena dukkhasaccaṃ pakāsesi. Lokuttaramanāyatanadhammāyatanekadeso panettha yattha loko vihaññati, taṃ sandhāya niddiṭṭhattā na saṅgayhati.

၁၇၃. ဤသို့လျှင် ဟေမဝတဘီလူးသည် သစ္စာလေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် မေးခွန်းကို (အချို့ကို သရုပ်ပြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့ကို သရုပ်မပြသဖြင့်လည်းကောင်း) မေးမြန်းလျှောက်ထားအပ်ရာ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြေကြားတော်မူလိုသဖြင့် “ပဉ္စ ကာမဂုဏာ” ဟူသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အာရုံကို ယူသဖြင့် ထိုကာမဂုဏ်တို့ကို အာရုံပြုတတ်သော ငါးပါးသော အဇ္ဈတ္တိကအာယတနတို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအာယတနတို့တွင် စိတ် (မန) သည် ခြောက်ခုမြောက် ဖြစ်သောကြောင့် “မနောဆဋ္ဌာ” (မနလျှင် ခြောက်ခုမြောက် ရှိကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပဝေဒိတာ” ဟူသည် ထင်ရှားပြသအပ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤနေရာ၌ အဇ္ဈတ္တိကအာယတနတို့တွင် ခြောက်ခုမြောက်ဖြစ်သော မနာယတနကို ယူခြင်းဖြင့် ယင်း၏ အာရုံဖြစ်သော ဓမ္မာယတနသည်လည်း ပါဝင်ပြီး ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် “ကတမံ တံ ဥပါဒါနံ” ဟူသော မေးခွန်းကို ဖြေကြားတော်မူပြီးနောက် တစ်ဖန် အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် ဒုက္ခသစ္စာကို ပြသတော်မူပြန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် စိတ် (မန) ဟူသော ပုဒ်ကို ယူသဖြင့် ဝိညာဉ်ဓာတ် ခုနစ်ပါးလုံးကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုဝိညာဉ်ဓာတ် ခုနစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော ပဉ္စဝိညာဉ်ဓာတ်ကို ယူသဖြင့် ထိုပဉ္စဝိညာဉ်တို့၏ မှီရာဖြစ်သော စက္ခုဝတ္ထု စသော အာယတန ငါးပါးသည်လည်းကောင်း၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဉ်ဓာတ်ကို ယူသဖြင့် ထိုဓာတ်တို့၏ အာရုံခွဲခြားမှုမရှိသော ဓမ္မာယတနသည်လည်းကောင်း ပါဝင်ပြီးသား ဖြစ်၏။ ဤသို့အားဖြင့်လည်း အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ပြတော်မူ၏။ သို့သော် လောကုတ္တရာဖြစ်သော မနာယတနနှင့် ဓမ္မာယတန၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုမူ “ယတ္ထ လောကော ဝိဟညတိ” ဟူသော ပြဿနာ၌ လောက၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲရာကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မရေတွက်အပ်ပေ။

Ettha chandaṃ virājetvāti ettha dvādasāyatanabhede dukkhasacce tānevāyatanāni khandhato dhātuto nāmarūpatoti tathā tathā vavatthapetvā, tilakkhaṇaṃ āropetvā, vipassanto arahattamaggapariyosānāya vipassanāya taṇhāsaṅkhātaṃ chandaṃ sabbaso virājetvā vinetvā viddhaṃsetvāti attho. Evaṃ dukkhā pamuccatīti iminā pakārena etasmā [Pg.209] vaṭṭadukkhā pamuccatīti. Evamimāya upaḍḍhagāthāya ‘‘niyyānaṃ pucchito brūhi, kathaṃ dukkhā pamuccatī’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti, maggasaccañca pakāsitaṃ samudayanirodhasaccāni panettha purimanayeneva saṅgahitattā pakāsitāneva hontīti veditabbāni. Upaḍḍhagāthāya vā dukkhasaccaṃ, chandena samudayasaccaṃ, ‘‘virājetvā’’ti ettha virāgena nirodhasaccaṃ, ‘‘virāgāvimuccatī’’ti vacanato vā maggasaccaṃ. ‘‘Eva’’nti upāyanidassanena maggasaccaṃ, dukkhanirodhanti vacanato vā. ‘‘Dukkhā pamuccatī’’ti dukkhapamokkhena nirodhasaccanti evamettha cattāri saccāni pakāsitāni hontīti veditabbāni.

ဤဂါထာ၌ "ဆန္ဒံ ဝိရာဇေတွာ" (ဆန္ဒကို ကင်းပျောက်စေ၍) ဟူသော စကားရပ်တွင် ဆယ်နှစ်ပါးသော အာယတနအပြားရှိသော ဒုက္ခသစ္စာ၌ ထိုအာယတနတို့ကိုသာလျှင် ခန္ဓာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်ရုပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ တင်ကာ ဝိပဿနာပွားများပြီးလျှင် အရဟတ္တမဂ်လျှင် အဆုံးရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် တဏှာဟု ဆိုအပ်သော ဆန္ဒကို အကြွင်းမဲ့ ကင်းပျောက်စေ၍၊ ဆုံးမ၍၊ ဖျက်ဆီး၍ ဟူသောအနက်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဧဝံ ဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤထက်ဝက်သော ဂါထာဖြင့် "ထွက်မြောက်ကြောင်းကို မေးအပ်သော် ဘယ်သို့ ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်သနည်းဟု ပြောကြားပါလော့" ဟူသော ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုပြီးဖြစ်၍ မဂ္ဂသစ္စာကိုလည်း ပြဆိုပြီးဖြစ်၏။ သမုဒယသစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာတို့ကိုမူ ဤဂါထာ၌ ရှေးနည်းတူသာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့် ပြဆိုပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထက်ဝက်သော ဂါထာဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ပြအပ်၏၊ "ဆန္ဒ" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သမုဒယသစ္စာကို ပြအပ်၏၊ "ဝိရာဇေတွာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ တပ်မက်မှုကင်းခြင်း (ဝိရာဂ) ဖြင့် နိရောဓသစ္စာကို ပြအပ်၏၊ သို့မဟုတ် "ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ" (တပ်မက်မှုကင်းခြင်းကြောင့် လွတ်မြောက်၏) ဟူသော ဝစနကြောင့် မဂ္ဂသစ္စာကို ပြအပ်၏။ "ဧဝံ" ဟူသော အကြောင်းပြစကားဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကို ပြအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဒုက္ခချုပ်ငြိမ်းရာကို ဟောတော်မူသောကြောင့် "ဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ" ဟူသော ဤစကား၌ ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြင့် နိရောဓသစ္စာကို ပြအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော စကားဖြင့် ဤနေရာ၌ သစ္စာလေးပါးလုံးကို ပြသတော်မူပြီးဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

174. Evaṃ catusaccagabbhāya gāthāya lakkhaṇato niyyānaṃ pakāsetvā puna tadeva sakena niruttābhilāpena nigamento āha ‘‘etaṃ lokassa niyyāna’’nti. Ettha etanti pubbe vuttassa niddeso, lokassāti tedhātukalokassa. Yathātathanti aviparītaṃ. Etaṃ vo ahamakkhāmīti sacepi maṃ sahassakkhattuṃ puccheyyātha, etaṃ vo ahamakkhāmi, na aññaṃ. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati, na aññathāti adhippāyo. Atha vā etena niyyānena ekadvattikkhatuṃ niggatānampi etaṃ vo ahamakkhāmi, uparivisesādhigamāyapi etadeva ahamakkhāmīti attho. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati asesanissesāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne dvepi yakkhasenāpatayo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ yakkhasahassena.

၁၇၄. ဤသို့ သစ္စာလေးပါး တည်ရာဖြစ်သော ဂါထာ၌ လက္ခဏာအားဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော မဂ္ဂသစ္စာကို ပြတော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် ထိုမဂ္ဂသစ္စာကိုပင် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်သဒ္ဒါစကားဖြင့် နိဂုံးချုပ်တော်မူလိုသဖြင့် "ဧတံ လောကဿ နိယျာနံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ "ဧတံ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကို ညွှန်ပြသည်။ "လောကဿ" ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော သတ္တလောက၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယထာတံ" ဟူသည်မှာ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော အနက် ဖြစ်သည်။ "ဧတံ ဝေါ အဟမက္ခာမိ" ဟူသည်မှာ— "သင်တို့သည် ငါ့အား အကြိမ်တစ်ထောင်တိုင်တိုင် မေးလျှောက်စေကာမူ သင်တို့အား ငါသည် ဤသို့သော မဖောက်မပြန်သော သစ္စာတရားကိုသာ ဟောကြားအံ့၊ အခြားသော တရားကို မဟောကြားအံ့။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ဤသို့ ဟောအပ်သည်ရှိသော် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်၏၊ အခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မလွတ်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်— ထိုဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော မဂ္ဂသစ္စာဖြင့် တစ်ကြိမ်၊ နှစ်ကြိမ်၊ သုံးကြိမ် ထွက်မြောက်ပြီးသူတို့အားလည်း ဤမဖောက်မပြန်သော တရားကိုပင် ငါဘုရား ဟောကြားအံ့၊ အထက်တန်းကျသော ထူးခြားသည့် တရားထူးကို ရရှိစေရန်အတွက်လည်း ဤတရားကိုပင် ငါ ဟောကြားအံ့ ဟု အနက်ရသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ဤသို့ ဟောတော်မူသော် အကြွင်းအကျန်မရှိ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်အထိပ်ထား၍ ဒေသနာတော်ကို နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။ ဒေသနာတော်အဆုံး၌ ဘီလူးစစ်သူကြီး နှစ်ဦးတို့သည် တစ်ထောင်သော အခြံအရံ ဘီလူးတို့နှင့်အတူ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ကြလေကုန်၏။

175. Atha hemavato pakatiyāpi dhammagaru idāni ariyabhūmiyaṃ patiṭṭhāya suṭṭhutaraṃ atitto bhagavato vicitrapaṭibhānāya desanāya bhagavantaṃ sekkhāsekkhabhūmiṃ pucchanto ‘‘ko sūdha taratī’’ti gāthamabhāsi. Tattha ko sūdha tarati oghanti iminā caturoghaṃ ko taratīti sekkhabhūmiṃ pucchati avisesena. Yasmā aṇṇavanti na vitthatamattaṃ nāpi gambhīramattaṃ apica pana yaṃ vitthatatarañca gambhīratarañca, taṃ vuccati. Tādiso ca saṃsāraṇṇavo. Ayañhi samantato pariyantābhāvena vitthato, heṭṭhā patiṭṭhābhāvena upari ālambanābhāvena ca gambhīro, tasmā ‘‘ko idha tarati aṇṇavaṃ, tasmiñca appatiṭṭhe anālambe gambhīre aṇṇave ko na sīdatī’’ti asekkhabhūmiṃ pucchati.

၁၇၅. ထိုအခါ ဟေမဝတနတ်သားသည် ပကတိအားဖြင့်လည်း တရားတော်ကို ရိုသေကိုးကွယ်လေ့ရှိ၏။ ယခုအခါ အရိယာဘူမိ (သောတာပန်အဖြစ်) ၌ တည်ပြီးဖြစ်၍ အတိုင်းထက်အလွန် တရားနာလိုစိတ် မရောင့်ရဲနိုင်သဖြင့်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဆန်းကြယ်သော ဉာဏ်တော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော တရားဒေသနာကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား သေက္ခနှင့် အသေက္ခ အရာဌာနကို မေးလျှောက်လိုသဖြင့် "ကော သုဓ တရတိ..." အစရှိသော ဂါထာကို ရွတ်ဆိုလေ၏။ ထိုဂါထာ၌ "ကော သုဓ တရတိ ဩဃံ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "လေးပါးသော ဩဃတရားကို အဘယ်သူသည် ကူးမြောက်နိုင်သနည်း" ဟု သေက္ခအရာဌာနကို အထူးအခြားမရှိသဖြင့် မေးမြန်း၏။ "အဏ္ဏဝံ" ဟူသည်မှာ အလျားအနံမျှသာမက၊ အစောက်အနက်မျှသာလည်း မဟုတ်ဘဲ အပြောကျယ်လှစွာသော၊ အလွန်နက်လှစွာသော သမုဒ္ဒရာကို ဆိုလိုသည်။ သံသရာတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤသံသရာသမုဒ္ဒရာသည် ထက်ဝန်းကျင်၌ အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိသဖြင့် ကျယ်ဝန်းလှ၏။ အောက်ခြေ၌ တည်မှီရာဆိပ်ကမ်းမရှိခြင်း၊ အထက်၌ ဆွဲကိုင်စရာ တွယ်ရာမရှိခြင်းတို့ကြောင့် နက်လှ၏။ ထို့ကြောင့် "ဤလောက၌ အဘယ်သူသည် သံသရာသမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်နိုင်သနည်း။ ဆိုက်ကပ်ရာ ဆိပ်ကမ်းမရှိ၊ ကိုင်ဆွဲစရာ တွယ်ရာမရှိ၊ အလွန်နက်လှသော ထိုသံသရာသမုဒ္ဒရာ၌ အဘယ်သူသည် မနစ်မြုပ်သနည်း" ဟု အသေက္ခအရာဌာနကို လျှောက်မေးခြင်း ဖြစ်သည်။

176. Atha [Pg.210] bhagavā yo bhikkhu jīvitahetupi vītikkamaṃ akaronto sabbadā sīlasampanno lokiyalokuttarāya ca paññāya paññavā, upacārappanāsamādhinā iriyāpathaheṭṭhimamaggaphalehi ca susamāhito, tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāya niyakajjhattacintanasīlo, sātaccakiriyāvahāya appamādasatiyā ca samannāgato. Yasmā so catutthena maggena imaṃ suduttaraṃ oghaṃ anavasesaṃ tarati, tasmā sekkhabhūmiṃ vissajjento ‘‘sabbadā sīlasampanno’’ti imaṃ tisikkhāgabbhaṃ gāthamāha. Ettha hi sīlasampadāya adhisīlasikkhā, satisamādhīhi adhicittasikkhā, ajjhattacintitāpaññāhi adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā saupakārā sānisaṃsā ca vuttā. Upakāro hi sikkhānaṃ lokiyapaññā sati ca, anisaṃso sāmaññaphalānīti.

၁၇၆. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် "အကြင်ရဟန်းသည် မိမိအသက်အတွက်ကြောင့်သော်လည်း သီလလွန်ကျူးခြင်းကို မပြုဘဲ အခါခပ်သိမ်း သီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ လောကီလောကုတ္တရာပညာဖြင့် ပြည့်စုံသော ပညာရှိဖြစ်၏၊ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဣရိယာပုထ်နှင့် အောက်မဂ်အောက်ဖိုလ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာတည်ကြည်သောစိတ် ရှိ၏၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့တင်၍ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် မိမိ၏အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ အမြဲဆင်ခြင်လေ့ရှိ၏၊ မပြတ်သော လုံ့လရှိ၍ မေ့လျော့ခြင်းကင်းသော သတိနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် စတုတ္ထမဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ဖြင့် ကူးမြောက်ရန် ခဲယဉ်းလှစွာသော ဤဩဃတရားကို အကြွင်းမဲ့ ကူးမြောက်နိုင်၏" ဟု သေက္ခအရာဌာနကို ဖြေဆိုတော်မူလိုသဖြင့် "သဗ္ဗဒါ သီလသမ္ပန္နော" အစရှိသော သိက္ခာသုံးပါး တည်ရာဖြစ်သော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤဂါထာ၌ သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် အဓိသီလသိက္ခာကိုလည်းကောင်း၊ သတိနှင့် သမာဓိတို့ဖြင့် အဓိစိတ္တသိက္ခာကိုလည်းကောင်း၊ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ကြံစည်တတ်သော ပညာတို့ဖြင့် အဓိပညာသိက္ခာကိုလည်းကောင်း ဤသို့ သိက္ခာသုံးပါးကို အထောက်အပံ့ အဆောက်အဦ၊ အကျိုးအာနိသင်တို့နှင့်တကွ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသိက္ခာတို့၏ အထောက်အပံ့ကား လောကီပညာနှင့် သတိတရားတို့ ဖြစ်ကြပြီး၊ အကျိုးအာနိသင်ကား သာမညဖိုလ် (လောကုတ္တရာဖိုလ်) တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

177. Evaṃ paṭhamagāthāya sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento dutiyagāthamāha. Tassattho virato kāmasaññāyāti yā kāci kāmasaññā, tato sabbato catutthamaggasampayuttāya samucchedaviratiyā virato. ‘‘Viratto’’tipi pāṭho. Tadā ‘‘kāmasaññāyā’’ti bhummavacanaṃ hoti, sagāthāvagge pana ‘‘kāmasaññāsū’’tipi (saṃ. ni. 1.96) pāṭho. Catūhipi maggehi dasannaṃ saṃyojanānaṃ atītattā sabbasaṃyojanātigo, catuttheneva vā uddhambhāgiyasabbasaṃyojanātigo, tatratatrābhinandinītaṇhāsaṅkhātāya nandiyā tiṇṇañca bhavānaṃ parikkhīṇattā nandībhavaparikkhīṇo so tādiso khīṇāsavo bhikkhu gambhīre saṃsāraṇṇave na sīdati nandīparikkhayena saupādisesaṃ, bhavaparikkhayena ca anupādisesaṃ nibbānathalaṃ samāpajja paramassāsappattiyāti.

၁၇၇. ဤသို့ ပထမဂါထာဖြင့် သေက္ခအရာဌာနကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ အသေက္ခအရာဌာနကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် ဒုတိယဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— "ဝိရတော ကာမသညာယ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ကာမသညာတို့မှ အရဟတ္တမဂ်နှင့် ယှဉ်သော သမုစ္ဆေဒဝိရတိဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ကင်းဆိတ်ပြီးသူ ဖြစ်သည်။ "ဝိရတ္တော" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ထိုအခါ၌ "ကာမသညာယ" ဟူသောပုဒ်သည် သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) ဖြစ်၏။ သဂါထာဝဂ်၌မူကား "ကာမသညာသု" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုသူသည် မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "သဗ္ဗသံယောဇနာတိဂ" (သံယောဇဉ်အားလုံးကို လွန်မြောက်သူ) မည်၏။ သို့မဟုတ် စတုတ္ထမဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ဖြင့်သာလျှင် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်အားလုံးကို လွန်မြောက်သောကြောင့် "ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသဗ္ဗသံယောဇနာတိဂ" မည်၏။ ထိုထိုဘဝတို့၌ နှစ်သက်တပ်မက်ခြင်း တဏှာဟု ဆိုအပ်သော နန္ဒီတရားနှင့် ဘဝသုံးပါးတို့ ကုန်စင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "နန္ဒီဘဝပရိက္ခီဏ" (တဏှာနှင့် ဘဝကုန်စင်ပြီးသူ) မည်၏။ ထိုကဲ့သို့ သဘောရှိသော အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန်းသည် နက်လှစွာသော သံသရာသမုဒ္ဒရာ၌ နစ်မြုပ်ခြင်းမရှိတော့ပေ။ နန္ဒီ (တဏှာ) ကုန်ခြင်းကြောင့် သဥပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝကုန်ခြင်းကြောင့် အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်တည်းဟူသော ကုန်းမြေသို့ ဆိုက်ရောက်၍ မြတ်သော ငြိမ်းအေးခြင်း သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မနစ်မြုပ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ အနက်ရသည်။

178. Atha hemavato sahāyañca yakkhaparisañca oloketvā pītisomanassajāto ‘‘gambhīrapañña’’nti evamādīhi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavitvā sabbāvatiyā parisāya sahāyena ca saddhiṃ abhivādetvā, padakkhiṇaṃ katvā, attano vasanaṭṭhānaṃ agamāsi.

၁၇၈. ထိုအခါ ဟေမဝတနတ်သားသည် မိမိ၏အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော သာတာဂိရိနတ်နှင့်တကွ ဘီလူးပရိသတ်တို့ကို ကြည့်ရှု၍ အလွန်တရာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သူဖြစ်ကာ "ဂမ္ဘီရပညံ..." အစရှိသော ဂါထာတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းကိုးကွယ်ပြီးလျှင်၊ အလုံးစုံသော ပရိသတ်နှင့်တကွဖြစ်သော မိမိ၏ အဆွေခင်ပွန်းနှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍ လက်ျာရစ် လှည့်လည်ခြင်းကို ပြုပြီးလျှင် မိမိတို့ နေရာအရပ်သို့ ပြန်သွားကြလေကုန်၏။

Tāsaṃ pana gāthānaṃ ayaṃ atthavaṇṇanā – gambhīrapaññanti gambhīrāya paññāya samannāgataṃ. Tattha paṭisambhidāyaṃ vuttanayena gambhīrapaññā veditabbā. Vuttañhi tattha [Pg.211] ‘‘gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā’’tiādi (paṭi. ma. 3.4). Nipuṇatthadassinti nipuṇehi khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhatānaṃ pañhānaṃ atthadassiṃ atthānaṃ vā yāni nipuṇāni kāraṇāni duppaṭivijjhāni aññehi tesaṃ dassanena nipuṇatthadassiṃ. Rāgādikiñcanābhāvena akiñcanaṃ. Duvidhe kāme tividhe ce bhave alagganena kāmabhave asattaṃ. Khandhādibhedesu sabbārammaṇesu chandarāgabandhanābhāvena sabbadhi vippamuttaṃ. Dibbe pathe kamamānanti aṭṭhasamāpattibhede dibbe pathe samāpajjanavasena caṅkamantaṃ. Tattha kiñcāpi na tāya velāya bhagavā dibbe pathe kamati, apica kho pubbe kamanaṃ upādāya kamanasattisabbhāvena tattha laddhavasībhāvatāya evaṃ vuccati. Atha vā ye te visuddhidevā arahanto, tesaṃ pathe santavihāre kamanenāpetaṃ vuttaṃ. Mahantānaṃ guṇānaṃ esanena mahesiṃ.

ထိုဂါထာတို့၏ အနက်အဖွင့်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ 'ဂမ္ဘီရပညံ' ဟူသည်မှာ နက်နဲသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်းတွင် ပြဆိုထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း နက်နဲသောပညာကို သိရှိအပ်၏။ ထိုကျမ်း၌ 'နက်နဲသော ခန္ဓာတို့အပေါ်၌ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဂမ္ဘီရပညာမည်၏' ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ (နက်နဲသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို အာရုံပြု၍ ဉာဏ်တော် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဂမ္ဘီရပညာမည်၏။) 'နိပုဏတ္ထဒဿိံ' ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့သော မင်းပညာရှိစသည်တို့ ဖန်တီးပြုပြင်အပ်သော ပြဿနာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မြင်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးတို့ ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲသော သိမ်မွေ့နူးညံ့သည့် အကြောင်းအကျိုးတို့ကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့် 'နိပုဏတ္ထဒဿီ' (သိမ်မွေ့သောအနက်ကို မြင်တော်မူသောသူ) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ရာဂစသည့် ကိလေသာဟူသော ကြောင့်ကြခြင်းကင်းသောကြောင့် 'အကိဉ္စနံ' (ကြောင့်ကြကင်းတော်မူသော) ဖြစ်သည်။ နှစ်ပါးသော ကာမနှင့် သုံးပါးသော ဘဝတို့၌ ငြိတွယ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် 'အသတ္တံ' (မကပ်ငြိသော) ဖြစ်သည်။ ခန္ဓာအစရှိသော အာရုံအားလုံးတို့၌ ဆန္ဒရာဂဖြင့် ဖွဲ့နှောင်ထားခြင်းမရှိသောကြောင့် 'သဗ္ဗဓိ ဝိပ္ပမုတ္တံ' (ခပ်သိမ်းသောတရားတို့မှ ကောင်းစွာလွတ်မြောက်တော်မူသော) ဖြစ်သည်။ 'ဒိဗ္ဗေ ပထေ ကမမာနံ' ဟူသည်မှာ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ဟူသော မြတ်သောခရီး၌ ဝင်စားခြင်းအစွမ်းဖြင့် စင်္ကြံကြွတော်မူသော (ကျင်လည်တော်မူသော) ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုခဏတွင် မြတ်သောသမာပတ်ခရီး၌ ကြွတော်မမူသော်လည်း၊ ရှေး၌ ဝင်စားတော်မူဖူးသည်ကို အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း၊ ဝင်စားနိုင်စွမ်းရှိခြင်းနှင့် သမာပတ်၌ ဝသီဘော်ရရှိထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဝိသုဒ္ဓိနတ်ဖြစ်တော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ကျင်လည်ရာဖြစ်သော သမာပတ်၌ ကျင်လည်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်သည်။ မြတ်သောဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ရှာဖွေတော်မူသောကြောင့် 'မဟေသိံ' (မဟေသီ) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

179. Dutiyagāthāya aparena pariyāyena thuti āraddhāti katvā puna nipuṇatthadassiggahaṇaṃ nidasseti. Atha vā nipuṇatthe dassetāranti attho. Paññādadanti paññāpaṭilābhasaṃvattanikāya paṭipattiyā kathanena paññādāyakaṃ. Kāmālaye asattanti yvāyaṃkāmesu taṇhādiṭṭhivasena duvidho ālayo, tattha asattaṃ. Sabbavidunti sabbadhammaviduṃ, sabbaññunti vuttaṃ hoti. Sumedhanti tassa sabbaññubhāvassa maggabhūtāya pāramīpaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgataṃ. Ariye patheti aṭṭhaṅgike magge, phalasamāpattiyaṃ vā. Kamamānanti paññāya ajjhogāhamānaṃ maggalakkhaṇaṃ ñatvā desanato, pavisamānaṃ vā khaṇe khaṇe phalasamāpattisamāpajjanato, catubbidhamaggabhāvanāsaṅkhātāya kamanasattiyā kamitapubbaṃ vā.

၁၇၉. ဒုတိယဂါထာ၌ အခြားသောနည်းလမ်းဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုလုပ်ပြီးနောက် တစ်ဖန် 'နိပုဏတ္ထဒဿီ' ဟူသော စကားရပ်ကို ပြန်လည်၍ ပြသတော်မူသည်။ သို့မဟုတ် သိမ်မွေ့သောအနက်ကို ပြသတော်မူတတ်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ပညာဒဒံ' ဟူသည်မှာ ပညာကို ရရှိစေတတ်သော အကျင့်တရားကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြင့် ပညာကို ပေးတော်မူတတ်သောဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ကာမာလယေ အသတ္တံ' ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တို့၌ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော နှစ်ပါးသော တွယ်တာမှု (အာလယ) တွင် မကပ်ငြိသောဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗဝိဒုံ' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို သိတော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ 'သုမေဓံ' ဟူသည်မှာ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ လမ်းခရီးသဖွယ်ဖြစ်သော ပါရမီပညာတော်ဟု ဆိုအပ်သော ထက်မြက်လှသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'အရိယေ ပထေ' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်၌လည်းကောင်း၊ ဖလသမာပတ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ကမမာနံ' ဟူသည်မှာ ပညာတော်ဖြင့် သက်ဝင်ကာ မဂ်၏ လက္ခဏာကို သိ၍ ဟောကြားတော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဖလသမာပတ်သို့ ဝင်စားတော်မူသည့်အခါ ခဏတိုင်းခဏတိုင်း၌ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်လေးပါးကို ပွားများခြင်းဟူသော နိဗ္ဗာန်သို့သွားကြောင်း စွမ်းအားဖြင့် ရှေး၌ သွားတော်မူဖူးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ကျင်လည်တော်မူသော) ဖြစ်သည်။

180. Sudiṭṭhaṃ vata no ajjāti. Ajja amhehi sundaraṃ diṭṭhaṃ, ajja vā amhākaṃ sundaraṃ diṭṭhaṃ, dassananti attho. Suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja amhākaṃ suṭṭhu pabhātaṃ sobhanaṃ vā pabhātaṃ ahosi. Ajja ca no sundaraṃ uṭṭhitaṃ ahosi, anuparodhena sayanato uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Yaṃ addasāma sambuddhaṃ, yasmā sambuddhaṃ addasāmāti attano lābhasampattiṃ ārabbha pāmojjaṃ pavedeti.

၁၈၀. 'သုဒိဋ္ဌံ ဝတ နော အဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ "ယနေ့အခါတွင် ငါတို့သည် ကောင်းမြတ်စွာ မြင်တွေ့ရပေပြီ" သို့မဟုတ် "ယနေ့အခါတွင် ငါတို့အား ကောင်းမြတ်သော ဖူးမြင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပေပြီ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သုပ္ပဘာတံ သုဟုဋ္ဌိတံ' ဟူသည်မှာ "ယနေ့အခါ၌ ငါတို့အား ကောင်းစွာ မိုးသောက်အလင်းရောက်ပေပြီ" သို့မဟုတ် "တင့်တယ်သော မိုးသောက်ခြင်း ဖြစ်ပေပြီ၊ စင်စစ် ယနေ့အခါ၌ ငါတို့အား ကောင်းစွာ နိုးထခြင်း ဖြစ်ပေပြီ" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား ကင်းဝေးစွာ လျောင်းစက်ရာမှ ကောင်းမွန်စွာ နိုးထခြင်း ဖြစ်ပေပြီ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - "ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရလေပြီ"၊ အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရခြင်းကြောင့် မိမိတို့၏ ကောင်းမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်မိပုံကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

181. Iddhimantoti [Pg.212] kammavipākajiddhiyā samannāgatā. Yasassinoti lābhaggaparivāraggasampannā. Saraṇaṃ yantīti kiñcāpi maggeneva gatā, tathāpi sotāpannabhāvaparidīpanatthaṃ pasādadassanatthañca vācaṃ bhindati.

၁၈၁. 'ဣဒ္ဓိမန္တော' ဟူသည်မှာ ကံ၏အကျိုးကြောင့်ဖြစ်သော တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ယသဿိနော' ဟူသည်မှာ မြတ်သောလာဘ်သပ္ပကာနှင့် အခြံအရံတို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'သရဏံ ယန္တိ' ဟူသည်မှာ အကယ်စင်စစ် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့်သာ သရဏဂုံတည်ကြသော်လည်း၊ သောတာပန်အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန်နှင့် သဒ္ဓါကြည်ညိုမှုကို ပြသရန်အတွက် နှုတ်မြွက်၍ ဝန်ခံကြခြင်း ဖြစ်သည်။

182. Gāmā gāmanti devagāmā devagāmaṃ. Nagā naganti devapabbatā devapabbataṃ. Namassamānā sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatanti ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā, svākkhāto vata bhagavato dhammo’’tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca. ‘‘Suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅgha-suppaṭipattiñca abhitthavitvā abhitthavitvā namassamānā dhammaghosakā hutvā vicarissāmāti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthamevāti.

၁၈၂. 'ဂါမာ ဂါမံ' ဟူသည်မှာ နတ်ရွာတစ်ရွာမှ အခြားနတ်ရွာတစ်ရွာသို့ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'နဂါ နဂံ' ဟူသည်မှာ နတ်တောင်တစ်တောင်မှ အခြားနတ်တောင်တစ်တောင်သို့ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'နမဿမာနာ သမ္ဗုဒ္ဓံ ဓမ္မဿ စ သုဓမ္မတံ' ဟူသည်မှာ "မြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူပေ၏၊ တရားတော်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော် ဖြစ်ပေ၏" စသည့်နည်းလမ်းဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်တိုင်သိတော်မူခြင်းနှင့် တရားတော်၏ တင့်တယ်ကောင်းမြတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ "မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကသံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံတော်မူပေ၏" စသည်ဖြင့် သံဃာတော်၏ ကောင်းသော အကျင့်တရားကိုလည်းကောင်း ထပ်တလဲလဲ ချီးမွမ်းမြွက်ဆိုကာ ရှိခိုးလျက်၊ တရားတော်ကို ကြွေးကြော်သူများဖြစ်၍ လှည့်လည်ပါအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသော စကားရပ်တို့သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိကြသည်သာ ဖြစ်သည်။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌—

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hemavatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဟေမဝတသုတ်၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Āḷavakasuttavaṇṇanā

၁၀. အာဠဝကသုတ်၏ အဖွင့် (အာဠဝကသုတ်ဝဏ္ဏနာ)

Evaṃ me sutanti āḷavakasuttaṃ. Kā uppatti? Atthavaṇṇanānayenevassa uppatti āvibhavissati. Atthavaṇṇanāya ca ‘‘evaṃ me sutaṃ, ekaṃ samayaṃ bhagavā’’ti etaṃ vuttatthameva. Āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavaneti ettha pana kā āḷavī, kasmā ca bhagavā tassa yakkhassa bhavane viharatīti? Vuccate – āḷavīti raṭṭhampi nagarampi vuccati, tadubhayampi idha vaṭṭati. Āḷavīnagarassa hi samīpe viharantopi ‘‘āḷaviyaṃ viharatī’’ti vuccati. Tassa ca nagarassa samīpe avidūre gāvutamatte taṃ bhavanaṃ, āḷavīraṭṭhe viharantopi ‘‘āḷaviyaṃ viharatī’’ti vuccati, āḷavīraṭṭhe cetaṃ bhavanaṃ.

'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသော စကားတော်သည် အာဠဝကသုတ် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်တော်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ထိုအကြောင်းရင်းသည် အနက်အဖွင့်နည်းလမ်းအားဖြင့်သာ ထင်ရှားလာပေလိမ့်မည်။ အနက်အဖွင့်၌လည်း 'ဧဝံ မေ သုတံ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ' ဟူသော စကားရပ်သည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ 'အာဠဝိယံ ဝိဟရတိ အာဠဝကဿ ယက္ခဿ ဘဝနေ' ဟူသော ဤနေရာ၌ "အာဠဝီဟူသည် အဘယ်နည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် ထိုအာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသနည်း" ဟု စောဒနာလျှင် ဖြေဆိုပါအံ့။ 'အာဠဝီ' ဟူသည်မှာ ထိုတိုင်းနိုင်ငံကိုလည်းကောင်း၊ မြို့ကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ရာ ဤနေရာ၌ နှစ်မျိုးလုံးပင် သင့်လျော်ပေသည်။ အမှန်စင်စစ် အာဠဝီမြို့၏ အနီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကိုလည်း 'အာဠဝိယံ ဝိဟရတိ' (အာဠဝီပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုဗိမာန်သည် အာဠဝီမြို့၏ အနီး မနီးမဝေး တစ်ဂါဝုတ်ခန့်အကွာတွင် ရှိသည်။ အာဠဝီတိုင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ကိုလည်း 'အာဠဝိယံ ဝိဟရတိ' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပြန်ရာ၊ ထိုဘီလူး၏ ဗိမာန်သည် အာဠဝီတိုင်းအတွင်း၌ တည်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Yasmā pana āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corapaṭibāhanatthaṃ paṭirājanisedhanatthaṃ byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘yassa passena [Pg.213] migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti. Atha tasseva passena migo palāyi, javasampanno rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migaṃ anubandhi. Eṇimigā ca tiyojanavegā eva honti. Atha parikkhīṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā, ṭhitaṃ vadhitvā, dvidhā chetvā, anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato. Tasmiñca nigrodhe āḷavako yakkho mahārājasantikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto paṭivasati. So taṃ disvā khādituṃ upagato. Atha rājā tena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘muñca maṃ, ahaṃ te divase divase manussañca thālipākañca pesessāmī’’ti. Yakkho ‘‘tvaṃ rājūpabhogena pamatto sammussasi, ahaṃ pana bhavanaṃ anupagatañca ananuññātañca khādituṃ na labhāmi, svāhaṃ bhavantampi jīyeyya’’nti na muñci. Rājā ‘‘yaṃ divasaṃ na pesemi, taṃ divasaṃ maṃ gahetvā khādāhī’’ti attānaṃ anujānitvā tena mutto nagarābhimukho agamāsi.

အာဠဝီမင်းကြီးသည် အထူးထူးအပြားပြားသော ကချေသည် အမျိုးသမီးတို့၏ ကခုန်ဖျော်ဖြေမှု ကာမစည်းစိမ်တို့ကို စွန့်လွှတ်၍ ခိုးသူရန်ကို ကာကွယ်ရန်၊ ရန်သူမင်းတို့ကို တားဆီးရန်နှင့် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား အားကစားပြုရန်အတွက် ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ် သမင်တောသို့ ထွက်လေ့ရှိရာ တစ်နေ့သ၌ ဗိုလ်ပါအပေါင်းနှင့်အတူ "အကြင်သူ၏ နံဘေးမှ သမင်ပြေးပါက ထိုသူသာလျှင် ထိုသမင်အတွက် တာဝန်ယူရမည်" ဟု ကတိကဝတ် ပြုခဲ့လေသည်။ ထိုအခါ မင်းကြီး၏ နံဘေးမှပင် ဧဏီသမင်တစ်ကောင် ပြေးသဖြင့် အလွန်လျင်မြန်သော မင်းကြီးသည် လေးကိုကိုင်လျက် ခြေကျင်ပင် သုံးယူဇနာတိုင်အောင် ထိုသမင်နောက်သို့ လိုက်လေသည်။ ဧဏီသမင်တို့သည် သုံးယူဇနာခရီးအထိသာ လျင်မြန်စွာ ပြေးနိုင်ကြကုန်သည်။ ထိုအခါ အရှိန်ကုန်၍ ရေထဲသို့ ဆင်းကာ ရပ်နေသော သမင်ကို မင်းကြီးသည် သတ်၍ နှစ်ပိုင်းဖြတ်ကာ အသားကို အလိုမရှိသော်လည်း "သမင်ကို ဖမ်းမရခဲ့" ဟူသော သူတစ်ပါးတို့၏ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်ကင်းစေရန် ထမ်းပိုးဖြင့် ထမ်းယူ၍ ပြန်လာခဲ့သည်။ မြို့နှင့်မနီးမဝေးသော နေရာ၌ သစ်ရွက်သစ်ခက် ထူထပ်သော ပညောင်ပင်ကြီးတစ်ပင်ကို မြင်သဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကို ဖြေဖျောက်ရန် ထိုသစ်ပင်ရင်းသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ ထိုပညောင်ပင်၌ အာဠဝကဘီလူးသည် စတုမဟာရာဇ်နတ်မင်းကြီးများထံမှ ဆုရရှိသဖြင့် နေမွန်းတည့်ချိန်၌ ထိုသစ်ပင်ရိပ်သို့ ဝင်ရောက်လာသော သတ္တဝါတို့ကို ဖမ်းယူစားသောက်လျက် နေထိုင်၏။ ထိုဘီလူးသည် မင်းကြီးကိုမြင်သဖြင့် စားရန် ချဉ်းကပ်လာရာ မင်းကြီးက "ငါ့ကိုလွှတ်ပါဦး၊ သင့်ထံသို့ နေ့စဉ် လူတစ်ယောက်နှင့် ထမင်းတစ်အိုး ပို့ဆက်ပါမည်" ဟု ကတိကဝတ် ပြုလေသည်။ ထိုအခါ ဘီလူးက "သင်သည် မင်း၏စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားလျက် မေ့လျော့သွားပေလိမ့်မည်။ ငါသည်လည်း ငါ၏ဗိမာန်သို့ မဝင်လာသောသူ၊ သို့မဟုတ် ခွင့်မပြုသောသူကို စားခွင့်မရချေ။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင့်ကို လွှတ်လိုက်ပါက ငါသည် သင့်အား မည်သို့ အောင်နိုင်တော့အံ့နည်း" ဟု ဆိုကာ မလွှတ်ဘဲနေ၏။ မင်းကြီးက "ငါမပို့ဆက်နိုင်သောနေ့၌ ငါ့ကို လာရောက်ဖမ်းယူ စားသောက်ပါတော့" ဟု မိမိကိုယ်ကို ခွင့်ပြုလိုက်သဖြင့် ဘီလူးက လွှတ်လိုက်ရာ မြို့တော်သို့ ရှေးရှုပြန်လာခဲ့လေသည်။

Balakāyo magge khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā – ‘‘kiṃ, mahārāja, ayasamattabhayā evaṃ kilantosī’’ti vadanto paccuggantvā paṭiggahesi. Rājā taṃ pavattiṃ anārocetvā nagaraṃ gantvā, katapātarāso nagaraguttikaṃ āmantetvā etamatthaṃ ārocesi. Nagaraguttiko – ‘‘kiṃ, deva, kālaparicchedo kato’’ti āha. Rājā ‘‘na kato, bhaṇe’’ti āha. ‘‘Duṭṭhu kataṃ, deva, amanussā hi paricchinnamattameva labhanti, aparicchinne pana janapadassa ābādho bhavissati. Hotu, deva, kiñcāpi evamakāsi, appossukko tvaṃ rajjasukhaṃ anubhohi, ahamettha kātabbaṃ karissāmī’’ti. So kālasseva vuṭṭhāya bandhanāgāraṃ gantvā ye ye vajjhā honti, te te sandhāya – ‘‘yo jīvitatthiko hoti, so [Pg.214] nikkhamatū’’ti bhaṇati. Yo paṭhamaṃ nikkhamati taṃ gehaṃ netvā, nhāpetvā, bhojetvā ca, ‘‘imaṃ thālipākaṃ yakkhassa dehī’’ti peseti. Taṃ rukkhamūlaṃ paviṭṭhamattaṃyeva yakkho bheravaṃ attabhāvaṃ nimminitvā mūlakandaṃ viya khādati. Yakkhānubhāvena kira manussānaṃ kesādīni upādāya sakalasarīraṃ navanītapiṇḍo viya hoti. Yakkhassa bhattaṃ gāhāpettuṃ gatapurisā taṃ disvā bhītā yathāmittaṃ ārocesuṃ. Tato pabhuti ‘‘rājā core gahetvā yakkhassa detī’’ti manussā corakammato paṭiviratā. Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ.

ဗိုလ်ပါအပေါင်းသည် လမ်းခရီးတွင် စခန်းချကာ စောင့်ဆိုင်းနေခိုက် မင်းကြီးကို မြင်လျှင် "မြတ်သောမင်းကြီး၊ အသရေပျက်မည့် ဘေးကို ကြောက်သဖြင့် ဤမျှအခြေ ပင်ပန်းရပါသလော" ဟု ဆိုကာ ခရီးဦးကြိုပြု၍ မင်းကြီး၏ အသုံးအဆောင်များကို လက်ခံယူကြသည်။ မင်းကြီးသည် ထိုအကြောင်းကို ဗိုလ်ပါတို့အား မပြောကြားဘဲ မြို့သို့ ပြန်ဝင်ကာ နံနက်စာ သုံးဆောင်ပြီးနောက် မြို့ဝန်ကို ခေါ်ယူ၍ ဤအကြောင်းကို ပြောကြား၏။ မြို့ဝန်က "အရှင်မင်းကြီး၊ နေ့ရက်အပိုင်းအခြားကို သတ်မှတ်ခဲ့ပါသလော" ဟု မေးရာ၊ မင်းကြီးက "အချင်း... မသတ်မှတ်ခဲ့မိပါ" ဟု ပြန်ပြော၏။ ထိုအခါ မြို့ဝန်က "မကောင်းလှပါ အရှင်မင်းကြီး၊ ဘီလူးစသော ဘုမ္မစိုးနတ်ဆိုးတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အပိုင်းအခြားကိုသာ ရယူစားသောက်ခွင့် ရှိကြကုန်၏၊ အပိုင်းအခြား မရှိပါက တိုင်းပြည်တစ်ပြည်လုံး ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ရှိပါစေတော့ အရှင်မင်းကြီး၊ ကြောင့်ကြမရှိဘဲ မင်းချမ်းသာကိုသာ ခံစားတော်မူပါ၊ ဤကိစ္စအတွက် ပြုလုပ်ရမည့် အမှုတို့ကို အကျွန်ုပ် တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်ပါမည်" ဟု လျှောက်တင်လေသည်။ ထိုမြို့ဝန်သည် နံနက်စောစောထကာ နှောင်အိမ်သို့ သွား၍ သေဒဏ်ကျထိုက်သူတို့ကို ရည်ညွှန်းလျက် "အကြင်သူသည် အသက်ရှင်လိုအံ့၊ ထိုသူသည် နှောင်အိမ်မှ ထွက်ခဲ့လော့" ဟု ပြောဆို၏။ ရှေးဦးစွာ ထွက်လာသောသူကို ယူဆောင်၍ ရေချိုးစေကာ ထမင်းကျွေးပြီးလျှင် "ဤထမင်းအိုးကို ဘီလူးအား သွားရောက်ပေးချေလော့" ဟု စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုသူ သစ်ပင်ရင်းသို့ ဝင်ရောက်ကာမျှဖြင့် ဘီလူးသည် ကြောက်မက်ဖွယ် ကောင်းသော ကိုယ်အင်္ဂါကို ဖန်ဆင်းကာ ထိုသူကို ကြာစွယ်ကြာရင်းကဲ့သို့ ဖမ်းယူစားသောက်၏။ ဘီလူး၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုလုံးသည် ဆံပင်မှစ၍ ထောပတ်ခဲကဲ့သို့ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းသွားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဘီလူးအား စားဖွယ်ပို့ရန် သွားသောသူတို့သည် ထိုအခြင်းအရာကို မြင်သဖြင့် ကြောက်လန့်တကြား မိမိတို့၏ အဆွေခင်ပွန်းများအား ပြောပြကြလေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ "မင်းကြီးသည် ခိုးသူများကို ဖမ်းဆီးကာ ဘီလူးအား ပေးစား၏" ဟု လူတို့ သိရှိသွားကြသဖြင့် ခိုးမှုကျူးလွန်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ခိုးသူအသစ် မရှိခြင်း၊ ခိုးသူဟောင်းများလည်း ကုန်ဆုံးသွားခြင်းတို့ကြောင့် နှောင်အိမ်များသည် တဖြည်းဖြည်း တိတ်ဆိတ်ဆိတ်သုဉ်းသွားကုန်၏။

Atha nagaraguttiko rañño ārocesi. Rājā attano dhanaṃ nagararacchāsu chaḍḍāpesi – ‘‘appeva nāma koci lobhena gaṇheyyā’’ti. Taṃ pādenapi na koci chupi. So core alabhanto amaccānaṃ ārocesi. Amaccā ‘‘kulapaṭipāṭiyā ekamekaṃ jiṇṇakaṃ pesema, so pakatiyāpi maccumukhe vattatī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘‘amhākaṃ pitaraṃ, amhākaṃ pitāmahaṃ pesetī’ti manussā khobhaṃ karissanti, mā vo etaṃ ruccī’’ti nivāresi. ‘‘Tena hi, deva, dārakaṃ pesema uttānaseyyakaṃ, tathāvidhassa hi ‘mātā me pitā me’ti sineho natthī’’ti āhaṃsu. Rājā anujāni. Te tathā akaṃsu. Nagare dārakamātaro ca dārake gahetvā gabbhiniyo ca palāyitvā parajanapade dārake saṃvaḍḍhetvā ānenti. Evaṃ sabbānipi dvādasa vassāni gatāni.

ထိုအခါ မြို့ဝန်သည် မင်းကြီးအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးသည် "တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် လောဘဖြင့် ယူလေဦးမည်လား" ဟု ကြံစည်၍ မိမိ၏ ရွှေငွေရတနာတို့ကို မြို့မလမ်းမများ၌ စွန့်ပစ်ထားစေ၏။ သို့သော် ထိုဥစ္စာကို ခြေဖြင့်မျှပင် တို့ထိသူ တစ်ယောက်မျှ မရှိခဲ့ပေ။ မြို့ဝန်သည် ခိုးသူများကို လုံးဝမရနိုင်သဖြင့် အမတ်ကြီးတို့အား တိုင်ပင်လေ၏။ အမတ်ကြီးတို့က "အိမ်ထောင်စုအစဉ်အလိုက် တစ်အိမ်လျှင် လူအိုတစ်ယောက်စီကို စေလွှတ်ကြပါစို့၊ ထိုလူအိုသည် ပကတိအားဖြင့်လည်း သေမင်း၏နှုတ်ခမ်းဝသို့ ရောက်လုနီးပြီ ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးက "လူတို့သည် 'ငါတို့၏ အဖေ၊ ငါတို့၏ အဘိုးကို ဘီလူးကျွေးရန် ပို့လေသည်' ဟုဆိုကာ မကျေမနပ် ဆူပူကြပေလိမ့်မည်၊ သင်တို့၏ ဤအကြံကို ငါမနှစ်သက်ပါ" ဟု တားမြစ်လေသည်။ အမတ်တို့က "သို့ဖြစ်လျှင် ပုခက်ထဲ၌ ပက်လက်အိပ်တတ်သော ကလေးငယ်များကို ပို့ကြပါစို့၊ ထိုသို့သော ကလေးငယ်များတွင် 'ငါ့အမေ၊ ငါ့အဖေ' ဟူ၍ တွယ်တာချစ်ခင်မှု မရှိသေးပါ" ဟု လျှောက်တင်ကြသဖြင့် မင်းကြီးက ခွင့်ပြုလိုက်လေသည်။ အမတ်တို့သည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ မြို့တော်အတွင်းရှိ မိခင်တို့သည် မိမိတို့၏ ကလေးငယ်များကို ချီပိုက်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးတို့သည်လည်း ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်၍လည်းကောင်း အခြားသော ဇနပုဒ်များသို့ သွားရောက်ကာ ကလေးများကို ကြီးပြင်းစေပြီးမှ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်လာကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး ကုန်လွန်သွားခဲ့လေသည်။

Tato ekadivasaṃ sakalanagaraṃ vicinitvā ekampi dārakaṃ alabhitvā rañño ārocesuṃ – ‘‘natthi, deva, nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāra’’nti. Rājā ‘‘yathā mama putto piyo, evaṃ sabbalokassa, attanā pana piyataraṃ natthi, gacchatha, tampi datvā mama jīvitaṃ rakkhathā’’ti āha. Tena ca samayena āḷavakakumārassa mātā puttaṃ nhāpetvā, maṇḍetvā, dukūlacumbaṭake katvā, aṅke sayāpetvā, nisinnā hoti. Rājapurisā rañño āṇāya tattha gantvā vippalapantiyā tassā soḷasannañca itthisahassānaṃ saddhiṃ dhātiyā taṃ ādāya pakkamiṃsu ‘‘sve yakkhabhakkho bhavissatī’’ti. Taṃ divasañca bhagavā paccūsasamaye [Pg.215] paccuṭṭhāya jetavanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā puna buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa āḷavakassa kumārassa anāgāmiphaluppattiyā upanissayaṃ, yakkhassa ca sotāpattiphaluppattiyā upanissayaṃ desanāpariyosāne ca caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammacakkhupaṭilābhassāti. Tasmā vibhātāya rattiyā purebhattakiccaṃ katvā aniṭṭhitapacchābhattakiccova kāḷapakkhauposathadivase vattamāne oggate sūriye ekakova adutiyo pattacīvaramādāya pādagamaneneva sāvatthito tiṃsa yojanāni gantvā tassa yakkhassa bhavanaṃ pāvisi. Tena vuttaṃ ‘‘āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

ထိုနောက် တစ်နေ့တွင် တစ်မြို့လုံးကို အနှံ့အပြား ရှာဖွေစိစစ်သော်လည်း ကလေးသူငယ်တစ်ယောက်မျှ မရရှိတော့သဖြင့် "အရှင်မင်းကြီး၊ နန်းတော်အတွင်းရှိ ရှင်မင်းကြီး၏ သားတော်ဖြစ်သော အာဠဝကမင်းသားမှတစ်ပါး တစ်မြို့လုံးတွင် မည်သည့်ကလေးသူငယ်မျှ မရှိတော့ပါ" ဟု လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးက "ငါ့သားသည် ငါ့အတွက် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် ဖြစ်သကဲ့သို့ပင် သတ္တဝါအားလုံးတို့အတွက်လည်း မိမိထက် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းသော အရာမည်သည် မရှိချေ၊ သွားကြလော့၊ ထိုသားတော်ကိုပင် ဘီလူးအား ပေးအပ်၍ ငါ၏အသက်ကို စောင့်ရှောက်ကြလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအချိန်တွင် အာဠဝကမင်းသား၏ မိခင်မိဖုရားသည် သားငယ်ကို ရေချိုးပေးပြီး တန်ဆာဆင်ယင်ကာ နူးညံ့သော ပိုးထည်ကုန်းပေါ်၌ ထားလျက် ရင်ခွင်ထဲ၌ သိပ်ကာ ထိုင်နေခိုက် ဖြစ်သည်။ မင်းချင်းတို့သည် မင်းကြီး၏ အမိန့်တော်အရ ထိုနေရာသို့ သွားရောက်ကာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေသော မိဖုရားကြီးနှင့် တစ်သောင်းခြောက်ထောင်သော မောင်းမမိဿံတို့၊ နို့ထိန်းတို့ထံမှ မင်းသားငယ်ကို လုယူကာ "နက်ဖြန်တွင် ဘီလူးစာ ဖြစ်ရတော့မည်" ဟု ဆိုကာ ယူဆောင်သွားကြလေသည်။ ထိုနေ့ မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ထတော်မူ၍ ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရကျောင်းတော်၏ ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ မဟာကရုဏာသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူရာ အာဠဝကမင်းသား၏ အနာဂါမိဖိုလ် ရရှိနိုင်သော ဥပနိဿယ အထောက်အပံ့ကိုလည်းကောင်း၊ အာဠဝကဘီလူး၏ သောတာပတ္တိဖိုလ် ရရှိနိုင်သော ဥပနိဿယကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသနာတော်အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့၏ တရားမျက်စိ ရရှိနိုင်သော ဥပနိဿယကိုလည်းကောင်း မြင်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ညဉ့်မိုးလင်း၍ နံနက်ပိုင်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် နေ့လယ်ပိုင်းကိစ္စ မပြီးဆုံးသေးမီ လကွယ်ပက္ခ ဥပုသ်နေ့တွင် နေမင်းဝင်လုနီးအချိန်၌ အဖော်မပါဘဲ တစ်ပါးတည်းသာလျှင် သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ ခြေကျင်ကြွတော်မူသဖြင့် သာဝတ္ထိမြို့မှ ယူဇနာသုံးဆယ် ခရီးကွာဝေးသော အာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်သို့ ဆိုက်ရောက် ဝင်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ "အာဠဝကဿ ယက္ခဿ ဘဝနေ" (အာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်၌) ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Kiṃ pana bhagavā yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūle vihāsi, udāhu bhavaneyevāti? Vuccate – bhavaneyeva. Yatheva hi yakkhā attano bhavanaṃ passanti, tathā bhagavāpi. So tattha gantvā bhavanadvāre aṭṭhāsi. Tadā āḷavako himavante yakkhasamāgamaṃ gato hoti. Tato āḷavakassa dvārapālo gadrabho nāma yakkho bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, vanditvā – ‘‘kiṃ, bhante, bhagavā vikāle āgato’’ti āha. ‘‘Āma, gadrabha, āgatomhi. Sace te agaru, vihareyyāmekarattiṃ āḷavakassa bhavane’’ti. ‘‘Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho kakkhaḷo pharuso, mātāpitūnampi abhivādanādīni na karoti, mā rucci bhagavato idha vāso’’ti. ‘‘Jānāmi, gadrabha, tassa kakkhaḷattaṃ, na koci mamantarāyo bhavissati, sace te agaru, vihareyyāmekaratti’’nti.

အသို့နည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်တည်ရှိရာ ပညောင်ပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသလော၊ သို့မဟုတ် ဗိမာန်တွင်း၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူသလော။ အဖြေမှာ— ဗိမာန်တွင်း၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဘီလူးတို့သည် မိမိတို့၏ ဗိမာန်ကို မြင်နိုင်သကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မြင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဗိမာန်သို့ ကြွရောက်တော်မူပြီးလျှင် ဗိမာန်တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါက အာဠဝကဘီလူးသည် ဟိမဝန္တာတောရှိ ဘီလူးတို့၏ အစည်းအဝေးသို့ သွားရောက်နေခိုက် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အာဠဝကဘီလူး၏ တံခါးစောင့်ဖြစ်သော ဂဒြဘအမည်ရှိသော ဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ရှိခိုး၍ "အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် နေမွန်းလွဲသော အချိန်မဟုတ်သည့်အခါ (မလျော်ကန်သောအချိန်) ၌ ကြွလာတော်မူသနည်း" ဟု လျှောက်ထား၏။ "ဂဒြဘ၊ ငါလာခဲ့၏၊ အကယ်၍ သင့်အား ဝန်မလေးပါက အာဠဝက၏ ဗိမာန်၌ တစ်ညမျှ သီတင်းသုံးလို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်အတွက် ဝန်မလေးပါ၊ သို့သော်လည်း ထိုအာဠဝကဘီလူးသည် အလွန်ကြမ်းတမ်းရုန်းရင်းလှ၏၊ မိဘနှစ်ပါးကိုပင် ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို မပြုတတ်ပါ၊ မြတ်စွာဘုရား ဤဗိမာန်၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်တော်မူသည်ကို သူနှစ်သက်မည်မဟုတ်ပါ" ဟု လျှောက်ထား၏။ "ဂဒြဘ၊ ထိုဘီလူး၏ ကြမ်းတမ်းသော သဘောကို ငါသိ၏၊ ငါ့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးအန္တရာယ်မျှ မဖြစ်နိုင်ပါ၊ အကယ်၍ သင့်အား ဝန်မလေးပါက တစ်ညမျှ သီတင်းသုံးပါရစေ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Dutiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aggitattakapālasadiso, bhante, āḷavako, ‘mātāpitaro’ti vā ‘samaṇabrāhmaṇā’ti vā ‘dhammo’ti vā na jānāti, idhāgatānaṃ cittakkhepampi karoti, hadayampi phāleti, pādepi gahetvā parasamudde vā paracakkavāḷe vā khipatī’’ti. Dutiyampi bhagavā āha – ‘‘jānāmi, gadrabha, sace te agaru, vihareyyāmekaratti’’nti. Tatiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aggitattakapālasadiso, bhante, āḷavako, ‘mātāpitaro’ti vā ‘samaṇabrāhmaṇā’ti vā ‘dhammo’ti vā na jānāti, idhāgatānaṃ cittakkhepampi karoti, hadayampi phāleti, pādepi gahetvā parasamudde [Pg.216] vā paracakkavāḷe vā khipatī’’ti. Tatiyampi bhagavā āha – ‘‘jānāmi, gadrabha, sace te agaru, vihareyyāmekaratti’’nti. ‘‘Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho attano anārocetvā anujānantaṃ maṃ jīvitā voropeyya, ārocemi, bhante, tassā’’ti. ‘‘Yathāsukhaṃ, gadrabha, ārocehī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, tvameva jānāhī’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā himavantābhimukho pakkāmi. Bhavanadvārampi sayameva bhagavato vivaramadāsi. Bhagavā antobhavanaṃ pavisitvā yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu nisīditvā āḷavako siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīditvā suvaṇṇābhaṃ muñci. Taṃ disvā yakkhassa itthiyo āgantvā, bhagavantaṃ vanditvā, samparivāretvā nisīdiṃsu. Bhagavā ‘‘pubbe tumhe dānaṃ datvā, sīlaṃ samādiyitvā, pūjaneyyaṃ pūjetvā, imaṃ sampattiṃ pattā, idānipi tatheva karotha, mā aññamaññaṃ issāmacchariyābhibhūtā viharathā’’tiādinā nayena tāsaṃ pakiṇṇakadhammakathaṃ kathesi. Tā ca bhagavato madhuranigghosaṃ sutvā, sādhukārasahassāni datvā, bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsuyeva. Gadrabhopi himavantaṃ gantvā āḷavakassa ārocesi – ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, vimāne te bhagavā nisinno’’ti. So gadrabhassa saññamakāsi ‘‘tuṇhī hohi, gantvā kattabbaṃ karissāmī’’ti. Purisamānena kira lajjito ahosi, tasmā ‘‘mā koci parisamajjhe suṇeyyā’’ti vāresi.

နှစ်ကြိမ်မြောက်လည်း ဂဒြဘဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့ လျှောက်ထားပြန်၏— "အရှင်ဘုရား၊ အာဠဝကဘီလူးသည် မီးဖြင့် အပူတိုက်ထားသော အိုးကင်းပူကဲ့သို့ ပြင်းထန်လှပါသည်၊ 'မိဘ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သမဏဗြာဟ္မဏ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တရား' ဟူ၍လည်းကောင်း မသိတတ်ပါ။ ဤဗိမာန်သို့ ရောက်လာသူတို့အား စိတ်ရူးသွပ်ပျံ့လွင့်အောင် ပြုတတ်ပါသည်၊ နှလုံးကိုလည်း ကွဲအက်စေနိုင်ပါသည်၊ ခြေနှစ်ဖက်မှ ကိုင်ဆွဲ၍ သမုဒ္ဒရာတစ်ဖက် သို့မဟုတ် စကြာဝဠာတစ်ဖက်သို့ ပစ်ချနိုင်သော သတ္တိရှိပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း နှစ်ကြိမ်မြောက် "ဂဒြဘ၊ ထိုအကြောင်းကို ငါသိ၏၊ အကယ်၍ သင့်အား ဝန်မလေးပါက တစ်ညမျှ သီတင်းသုံးပါရစေ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သုံးကြိမ်မြောက်လည်း ဂဒြဘဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရားအား ထိုစကားကိုပင် လျှောက်ထားပြန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သုံးကြိမ်မြောက် "ဂဒြဘ၊ ထိုအကြောင်းကို ငါသိ၏၊ အကယ်၍ သင့်အား ဝန်မလေးပါက တစ်ညမျှ သီတင်းသုံးပါရစေ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်အတွက် ဝန်လေးသည်မဟုတ်ပါ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုဘီလူးသည် မိမိအား မကြားဘဲ ခွင့်ပြုမိပါက အကျွန်ုပ်ကို အသက်မှ ချပစ်ပါလိမ့်မည် (သတ်ပါလိမ့်မည်)။ အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ထိုအာဠဝကအား ကြားနာခွင့်ပန်ပါရစေ" ဟု လျှောက်၏။ "ဂဒြဘ၊ သင့်အလိုရှိတိုင်း သွားရောက်ကြားပြောလော့" ဟု မိန့်တော်မူလျှင် "သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားကိုယ်တိုင် သတိပြုတော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ဟိမဝန္တာသို့ ဦးတည်ထွက်ခွာသွားလေ၏။ ဗိမာန်တံခါးသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား အလိုလို ပွင့်ပေးလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဗိမာန်တွင်းသို့ ဝင်တော်မူ၍ အာဠဝကဘီလူး အထိမ်းအမှတ် မင်္ဂလာနေ့ရက်များ၌ ထိုင်ကာ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ခံစားရာ ဖြစ်သော နတ်တို့၏ ရတနာပလ္လင်ထက်၌ ထိုင်နေတော်မူလျက် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အရောင်တော်ကို လွှတ်တော်မူ၏။ ထိုရွှေရောင်တော်ကို မြင်လျှင် ဘီလူးမတို့သည် လာကြကုန်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးကာ ခြံရံလျက် ထိုင်နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "သင်တို့သည် ရှေးဘဝက အလှူပေးခြင်း၊ သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ ပူဇော်ထိုက်သူကို ပူဇော်ခြင်းတို့ကြောင့် ယခုကဲ့သို့ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိကြခြင်း ဖြစ်သည်၊ ယခုဘဝ၌လည်း ထိုနည်းတူ ကောင်းမှုပြုကြလော့၊ အချင်းချင်း ငြူစူခြင်း ဝန်တိုခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ကာ မနေကြလင့်" စသည်ဖြင့် ဆိုင်ရာ အထွေထွေတရားစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဘီလူးမတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ သာယာလှသော အသံတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် အကြိမ်တစ်ထောင်မက သာဓုခေါ်ကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံကာ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဂဒြဘဘီလူးသည်လည်း ဟိမဝန္တာသို့ ရောက်ရှိ၍ အာဠဝကဘီလူးအား "အရှင်ဘီလူးမင်း၊ အကျွန်ုပ်တောင်းပန်ပါ၏၊ သိတော်မူပါလော့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်မင်းကြီး၏ ဗိမာန်၌ ထိုင်နေတော်မူပါသည်" ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုအာဠဝကဘီလူးသည် "ဆိတ်ဆိတ်နေလော့၊ ငါသွား၍ ပြုသင့်သည်ကို ပြုမည်" ဟု ဂဒြဘအား အမှတ်သညာပေး၏။ ယောကျ်ားတို့၏ မာန်မာနကြောင့် ရှက်သဖြင့် "ပရိသတ်အလယ်၌ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မကြားစေနှင့်" ဟု တားမြစ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သတတ်။

Tadā sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti. Ākāse ca yakkhānaṃ na sabbattha maggo atthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti. Āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ, upari kaṃsajālasañchannaṃ mañjūsasadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena. Tassa upari maggo hoti. Te taṃ padesamāgamma gantuṃ asamatthā ahesuṃ. Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā, tāva koci gantuṃ asamattho. Te ‘‘kimida’’nti āvajjetvā bhagavantaṃ disvā ākāse khittaleḍḍu viya oruyha vanditvā, dhammaṃ sutvā, padakkhiṇaṃ katvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gacchāma bhagavā’’ti tīṇi vatthūni pasaṃsantā yakkhasamāgamaṃ agamaṃsu. Āḷavako te disvā ‘‘idha nisīdathā’’ti paṭikkamma okāsamadāsi. Te [Pg.217] āḷavakassa nivedesuṃ ‘‘lābhā te, āḷavaka, yassa te bhavane bhagavā viharati, gacchāvuso bhagavantaṃ payirupāsassū’’ti. Evaṃ bhagavā bhavaneyeva vihāsi, na yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūleti. Tena vuttaṃ ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

ထိုအခါ၌ သာတာဂိရိနတ်နှင့် ဟေမဝတနတ်တို့သည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌သာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးဖူးမြော်ပြီးလျှင် "ငါတို့သည် ဘီလူးတို့၏ အစည်းအဝေးသို့ သွားကြကုန်အံ့" ဟု မိမိတို့၏ အခြံအရံနှင့်တကွ အထူးထူးသော ယာဉ်တို့ဖြင့် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားကြကုန်၏။ ကောင်းကင်ပြင်၌ ဘီလူးတို့ သွားလာသောလမ်းသည် နေရာတိုင်း၌ ရှိသည်မဟုတ်ဘဲ ကောင်းကင်၌ရှိသော နတ်ဗိမာန်များကို ရှောင်ကွင်း၍ သွားလာရန် သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း၌သာ လမ်းရှိလေသည်။ အာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်မူကား မြေပြင်၌ တည်ရှိ၍ အလွန်လုံခြုံလှ၏၊ တံတိုင်းကာရံထားပြီး တံခါး၊ ပြာသာဒ်၊ မုခ်ဦးတို့ကို ကောင်းစွာစီမံထားရှိကာ အထက်မှ ကြေးကွန်ရက်ဖြင့် ဖုံးအုပ်ထား၍ သေတ္တာပုံသဏ္ဌာန် ရှိပြီး အစောက် (အမြင့်) အားဖြင့် သုံးယူဇနာ ရှိ၏။ ထိုဗိမာန်၏ အထက်ကောင်းကင်၌ လမ်းကြောင်းတစ်ခု ရှိ၏။ ထိုနတ်တို့သည် ထိုအရပ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဆက်လက်သွားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးနေထိုင်ရာ အရပ်၏ အထက်ကောင်းကင်ပြင်မှသည် အထက်ဘဝဂ်တိုင်အောင် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ကျော်ဖြတ်သွားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနတ်တို့သည် "ဤသည်ကား အဘယ်ကြောင့်နည်း" ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ကြရာ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ကြရသဖြင့် ကောင်းကင်မှ ပစ်ချလိုက်သော မြေခဲကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ဆင်းသက်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင်၊ တရားတော်ကို နာယူကာ လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်ပူဇော်ပြီးသော် "မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် ဘီလူးတို့၏ အစည်းအဝေးသို့ သွားကြပါဦးမည်" ဟု လျှောက်ထားကာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းလျက် ဘီလူးတို့၏ အစည်းအဝေးသို့ သွားကြလေကုန်၏။ အာဠဝကဘီလူးသည် ထိုနတ်တို့ကို မြင်လျှင် "ဤနေရာ၌ နေကြပါဦး" ဟု နောက်သို့ဆုတ်ကာ နေရာပေး၏။ ထိုနတ်တို့သည် အာဠဝကဘီလူးအား "အို အာဠဝက၊ သင့်အား ရရှိခြင်းသည် ကောင်းသောရရှိခြင်း ဖြစ်ပေစွ၊ သင့်ဗိမာန်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သီတင်းသုံးတော်မူလျက် ရှိ၏၊ အို အာဠဝက၊ သင်သွား၍ မြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်လေလော့" ဟု ကြားသိစေကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗိမာန်တွင်း၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ အာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်ရှိရာ ပညောင်ပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် "အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝီပြည် အာဠဝကဘီလူး၏ ဗိမာန်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Atha kho āḷavako…pe… bhagavantaṃ etadavoca ‘‘nikkhama samaṇā’’ti. ‘‘Kasmā panāyaṃ etadavocā’’ti? Vuccate – rosetukāmatāya. Tatrevaṃ ādito pabhuti sambandho veditabbo – ayañhi yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlādikathā viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantarakopena taṭataṭāyamānahadayo hutvā ‘‘ko so bhagavā nāma, yo mama bhavanaṃ paviṭṭho’’ti āha. Te āhaṃsu – ‘‘na tvaṃ, āvuso, jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ, yo tusitabhavane ṭhito pañca mahāvilokanāni viloketvā’’tiādinā nayena yāva dhammacakkappavattanaṃ kathentā paṭisandhiādinā dvattiṃsa pubbanimittāni vatvā ‘‘imānipi tvaṃ, āvuso, acchariyāni nāddasā’’ti codesuṃ. So disvāpi kodhavasena ‘‘nāddasa’’nti āha. Āvuso āḷavaka passeyyāsi vā tvaṃ, na vā, ko tayā attho passatā vā apassatā vā, kiṃ tvaṃ karissasi amhākaṃ satthuno, yo tvaṃ taṃ upanidhāya calakkakudhamahāusabhasamīpe tadahujātavacchako viya, tidhāpabhinnamattavāraṇasamīpe bhiṅkapotako viya, bhāsuravilambakesaraupasobhitakkhandhassa migarañño samīpe jarasiṅgālo viya, diyaḍḍhayojanasatappavaḍḍhakāyasupaṇṇarājasamīpe chinnapakkhakākapotako viya khāyasi, gaccha yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohīti. Evaṃ vutte kuddho āḷavako uṭṭhahitvā manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami, taṃ ayokūṭapahaṭo niddhantaayopiṇḍo viya papaṭikāyo muñci. So tatra ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ghosesi, sakalajambudīpaṃ saddo phari.

ထိုအခါ အာဠဝကဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရားအား "ရဟန်း၊ ထွက်သွားလော့" ဟု ပြောဆို၏။ "အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ ပြောဆိုသနည်း" ဟု မေးသော် - အမျက်ထွက်စေလိုသောကြောင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖြေရအံ့။ ထိုအရာ၌ အစမှစ၍ စကား၏ စပ်ယှဉ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ - သီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သီလအစရှိသော စကားသည် မကောင်းသောစကား ဖြစ်သကဲ့သို့၊ သဒ္ဓါတရားမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား သဒ္ဓါတရားနှင့်စပ်ယှဉ်သော စကားသည် မကောင်းသောစကား ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုနတ်တို့၏အထံမှ မြတ်စွာဘုရား၏ ချီးမွမ်းခြင်းကို ကြားရရုံမျှဖြင့် မီးထဲသို့ ပစ်ထည့်လိုက်သော ဆားသကာကဲ့သို့ ကိုယ်တွင်း၌ အမျက်ဒေါသထွက်သဖြင့် တဖြတ်ဖြတ်မြည်သော နှလုံးရှိသည်ဖြစ်၍ "ထိုဘုရားမည်သည် အဘယ်သူနည်း၊ ငါ၏နေရာသို့ ဝင်လာရသနည်း" ဟု မေး၏။ ထိုသာတာဂိရိနတ်နှင့် ဟေမဝတနတ်တို့က "အို အာဠဝက၊ သင်သည် ငါတို့၏ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မသိသလော။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တုသိတာနတ်ပြည်၌ တည်ရှိတော်မူလျက် ငါးပါးသော ကြည့်ခြင်းတို့ကို ကြည့်တော်မူပြီးလျှင်..." ဟု အစရှိသော နည်းဖြင့် ဓမ္မစကြာဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူသည်တိုင်အောင် ပြောဆိုကုန်လျက်၊ ပဋိသန္ဓေနေတော်မူခြင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ပုဗ္ဗနိမိတ်တို့ကို ပြောကြားပြီးလျှင် "အို အာဠဝက၊ သင်သည် ဤမျှအံ့ဖွယ်သရဲတို့ကို မမြင်ဖူးလေသလော" ဟု စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုအာဠဝကသည် မြင်ပါလျက်လည်း ဒေါသအစွမ်းကြောင့် "ငါမမြင်ဖူး" ဟု ပြောဆို၏။ "အို အာဠဝက၊ သင် မြင်သည်ဖြစ်စေ မမြင်သည်ဖြစ်စေ သင့်အား မြင်ခြင်း မမြင်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ သင်သည် ငါတို့၏ဆရာအား အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း။ ငါတို့၏ဆရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် သင်သည် လှုပ်ရှားသော လဘို့ရှိသော နွားဥသဘကြီး၏အနီးဝယ် ထိုနေ့၌ မွေးဖွားသော နွားသူငယ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသောအပြားဖြင့် ပျက်သောယစ်ခြင်းရှိသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏အနီးဝယ် ဆင်ကလေးငယ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောက်ပ၍ ဆွဲလဲကဲ့သို့ ဆွဲနေသော လည်ဆံတို့ဖြင့် တင့်တယ်သော ပခုံးရှိသော သားတကာတို့မင်းဖြစ်သော ခြင်္သေ့မင်း၏အနီးဝယ် မြေခွေးအိုကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကိုယ်ရှိသော သာရဂုဏ်ရှိသော ဂဠုန်မင်းကြီး၏အနီးဝယ် အတောင်ပြတ်သော ကျီးငယ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရ၏။ သွားချေဦး၊ သင့်အား ပြုဖွယ်ကိစ္စရှိလျှင် ထိုကိစ္စကို သင်ပြုလော့" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် အာဠဝကသည် အမျက်ထွက်သဖြင့် ထလျက် ဆေးဒန်းမြင်းသီလာကျောက်ဖျာထက်၌ လက်ဝဲခြေဖြင့် ရပ်ကာ "ယခုအခါ သင်တို့ဆရာသည် တန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးသလော၊ ငါသည် တန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးသလော ကြည့်ကြကုန်လော့" ဟု ဆိုလျက် လကျ်ာခြေဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ်မျှရှိသော ကေလာသတောင်ထွဋ်ကို နင်းလေ၏။ ထိုတောင်ထွဋ်သည် သံတူဖြင့် ရိုက်အပ်သော ဖိုသတ်ပြီး သံတုံးကဲ့သို့ အချပ်ချပ်အလွှာလွှာ ကွဲအက်ထွက်သွားလေ၏။ ထိုအာဠဝကသည် ထိုကျောက်လွှာထက်၌ ရပ်လျက် "ငါသည် အာဠဝကတည်း" ဟု ကြိမ်းဝါးကြွေးကြော်ရာ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံး၌ ထိုအသံသည် ပျံ့နှံ့သွားလေ၏။

Cattāro [Pg.218] kira saddā sakalajambudīpe suyyiṃsu – yañca puṇṇako yakkhasenāpati dhanañcayakorabyarājānaṃ jūte jinitvā apphoṭetvā ‘‘ahaṃ jini’’nti ugghosesi, yañca sakko devānamindo kassapassa bhagavato sāsane parihāyamāne vissakammaṃ devaputtaṃ sunakhaṃ kāretvā ‘‘ahaṃ pāpabhikkhū ca pāpabhikkhuniyo ca upāsake ca upāsikāyo ca sabbeva adhammavādino khādāmī’’ti ugghosāpesi, yañca kusajātake pabhāvatihetu sattahi rājūhi nagare uparuddhe pabhāvatiṃ attanā saha hatthikkhandhaṃ āropetvā nagarā nikkhamma ‘‘ahaṃ sīhassarakusamahārājā’’ti mahāpuriso ugghosesi, yañca āḷavako kelāsamuddhani ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti. Tadā hi sakalajambudīpe dvāre dvāre ṭhatvā ugghositasadisaṃ ahosi, tiyojanasahassavitthato ca himavāpi saṅkampi yakkhassa ānubhāvena.

အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း၌ ကြားရသော အသံကြီး လေးမျိုး ရှိကုန်၏တကား။ (၁) ပုဏ္ဏကဘီလူးစစ်သူကြီးသည် ဓနဉ္စယကောရဗျမင်းကို အန်ကစားရာ၌ အောင်နိုင်၍ လက်ပန်းပေါက်ခတ်လျက် "ငါနိုင်ပြီ" ဟု ကြွေးကြော်သောအသံ၊ (၂) ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်လှသည်ရှိသော် နတ်တို့အရှင် သိကြားမင်းသည် ဝိသကြုံနတ်သားကို ခွေးအသွင် ဖန်ဆင်းစေ၍ "ငါသည် ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော ရဟန်းမတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော ဒါယကာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော ဥပါသိကာမတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကိုက်စားအံ့" ဟု ကြွေးကြော်စေသောအသံ၊ (၃) ကုသဇာတ်၌ ပဘာဝတီမင်းသမီး၏အကြောင်းကြောင့် မင်းခုနစ်ပြည်ထောင်တို့ မြို့ကို ဝိုင်းရံထားစဉ် ယောက်ျားမြတ်ဖြစ်သော ကုသမင်းကြီးသည် ပဘာဝတီကို မိမိနှင့်အတူ ဆင်ကျောက်ကုန်းပေါ်သို့ တင်ဆောင်လျက် မြို့မှထွက်၍ "ငါသည် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ အသံရှိသော ကုသမင်းမြတ်ကြီးတည်း" ဟု ကြွေးကြော်သောအသံ၊ (၄) အာဠဝကသည် ကေလာသတောင်ထွဋ်၌ ရပ်လျက် "ငါသည် အာဠဝကတည်း" ဟု ကြွေးကြော်သောအသံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအခါ၌ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းလုံးရှိ အိမ်တိုင်းအိမ်တိုင်း၏ တံခါးဝ၌ ရပ်၍ ကြွေးကြော်သကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။ ယူဇနာသုံးထောင် ကျယ်ဝန်းသော ဟိမဝန္တာတောကြီးသည်လည်း ဘီလူး၏ အာနုဘော်ကြောင့် တုန်လှုပ်လေ၏။

So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘eteneva samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavīnagaraṃ pakkhantā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse bhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā vassiṃsu, vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi, vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi, mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi, ekatodhārāubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ. Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi, kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato kukkulavassaṃ samuṭṭhāpesi, accuṇho kukkulo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati. Tato vālukāvassaṃ [Pg.219] samuṭṭhāpesi, atisukhumā vālukā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi, taṃ kalalavassaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Taṃ caturaṅgasamannāgatandhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi.

ထိုအာဠဝကသည် "ဤလေမုန်တိုင်းဖြင့်သာ ရဟန်းဂေါတမကို ပြေးစေအံ့" ဟု ကြံစည်၍ လေမုန်တိုင်းကို ဖြစ်စေ၏။ အရှေ့မျက်နှာအစရှိသော အရပ်တို့မှ တိုက်ခတ်လာကုန်သော လေပြင်းတို့သည် ထကြွသောင်းကျန်း၍ ယူဇနာဝက်၊ တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ၊ သုံးယူဇနာ ပမာဏရှိသော တောင်ထွဋ်တို့ကို ဖြိုခွဲလျက်၊ တောချုံသစ်ပင်တို့ကို အမြစ်မှ နှုတ်ပစ်လျက်၊ အာဠဝိမြို့သို့ ပြေးဝင်ကာ ဆွေးမြည့်သော ဆင်တင်းကုပ်အစရှိသည်တို့ကို ကြေမွစေပြီး အမိုးအုတ်ကြွပ်တို့ကို ကောင်းကင်၌ လွင့်ပျံစေကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "တစ်စုံတစ်ဦးသောသူအား ဘေးဥပဒ်မဖြစ်စေသတည်း" ဟု ဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ထိုလေပြင်းတို့သည် ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်သောအခါ သင်္ကန်းတော်စွန်းမျှကိုသော်လည်း လှုပ်ရှားစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ထိုနောင်မှ "ရေဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ ရဟန်းကို သေစေအံ့" ဟု သည်းထန်စွာသော မိုးကြီးကို ရွာသွန်းစေ၏။ ထိုအာနုဘော်ကြောင့် အထက်အထက်၌ ရာထောင်မကသော တိမ်တိုက်တို့သည် တက်လတ်ကုန်၍ မိုးရွာချကြကုန်၏။ ရွာသွန်းသော မိုးရေအဟုန်ကြောင့် မြေကြီးသည် ပြိုကွဲလျက် တောသစ်ပင်တို့၏အပေါ်၌ ပြင်းထန်သော ရေကြီးမှုဖြစ်ပေါ်ကာ လာလတ်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ သင်္ကန်းတော်၌ နှင်းပေါက်မျှသော်လည်း စိုစွတ်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်လေ။ ထိုနောင်မှ ကျောက်ခဲမိုးကို ရွာသွန်းစေ၏။ ကြီးစွာသော တောင်ထွဋ်တို့သည် အခိုးထွက်လျက် တောက်လောင်လျက် ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်သည်ရှိသော် နတ်တို့၏ ပန်းကုံးပန်းစုများ ဖြစ်သွားကြကုန်၏။ ထိုနောင်မှ လက်နက်မိုးကို ရွာသွန်းစေ၏။ တစ်ဖက်သွား နှစ်ဖက်သွား ရှိကုန်သော သန်လျက်၊ လှံ၊ သင်ဓုန်း အစရှိသော လက်နက်တို့သည် အခိုးထွက်လျက် တောက်လောင်လျက် ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်သည်ရှိသော် နတ်ပန်းများ ဖြစ်သွားကြကုန်၏။ ထိုနောင်မှ မီးကျီးမိုးကို ရွာသွန်းစေ၏။ ပေါက်ပွင့်အဆင်းကဲ့သို့ နီမြန်းသော မီးကျီးတို့သည် ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေရင်းတော်၌ နတ်ပန်းများဖြစ်ကာ ဖရိုဖရဲ ကြဲကျကုန်၏။ ထိုနောင်မှ ပြာပူမိုးကို ရွာသွန်းစေ၏။ အလွန်ပူပြင်းသော ပြာပူတို့သည် ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေရင်းတော်၌ စန္ဒကူးနံ့သာမှုန့် ဖြစ်၍ ကျကုန်၏။ ထိုနောင်မှ သဲမိုးကို ရွာသွန်းစေ၏။ အလွန်နူးညံ့သော သဲတို့သည် အခိုးထွက်လျက် တောက်လောင်လျက် ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေရင်းတော်၌ နတ်တို့၏ ပန်းဆန်ကွဲများဖြစ်၍ ကျကုန်၏။ ထိုနောင်မှ ညွန်ပျောင်းမိုးကို ရွာသွန်းစေ၏။ ထိုညွန်ပျောင်းမိုးသည် အခိုးထွက်လျက် တောက်လောင်လျက် ကောင်းကင်မှ ကျလာသော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေရင်းတော်၌ နတ်တို့၏ နံ့သာပျောင်းဖြစ်၍ ကျလေ၏။ ထိုနောင်မှ "ရဟန်းကို ကြောက်လန့်စေ၍ ပြေးစေအံ့" ဟု မှောင်မိုက်တိုက်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုအမိုက်တိုက်သည် အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အမိုက်မှောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်သောအခါ နေအရောင်ကြောင့် ပျောက်ကွယ်သွားသော အမိုက်မှောင်ကဲ့သို့ ကွယ်ပျောက်လေ၏။

Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkulavālukakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetuṃ asakkonto nānāvidhapaharaṇahatthāya anekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāre vikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya honti, apica te niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā, bhagavantaṃ allīyituṃ asamatthā evaṃ ahesuṃ. Evaṃ santepi yathā bodhimaṇḍe māro āgatavelāyameva nivatto, tathā anivattitvā upaḍḍharattimattaṃ byākulamakaṃsu. Evaṃ upaḍḍharattimattaṃ anekappakāravibhiṃsanadassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti.

ဤသို့ဖြင့် အာဠဝကဘီလူးသည် လေမုန်တိုင်း၊ မိုးကြီး၊ ကျောက်ခဲမိုး၊ လက်နက်မိုး၊ မီးကျီးမိုး၊ ပြာပူမိုး၊ သဲမိုး၊ ညွန်ပျောင်းမိုး၊ အမိုက်တိုက်မိုး ဟူသော ဤကိုးပါးသော မိုးကြီးတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ထွက်ပြေးစေရန် မတတ်နိုင်သည်ရှိသော် လက်နက်အမျိုးမျိုးကို ကိုင်ဆောင်ထားကြကုန်သော၊ ပုံသဏ္ဍာန်အမျိုးမျိုးရှိသော ဘီလူးအပေါင်းတို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးရှုပ်ထွေးသော စစ်အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်သည်တော်နှင့်အတူ မိမိကိုယ်တိုင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်လာ၏။ ထိုဘီလူးအပေါင်းတို့သည် အမျိုးမျိုးသော ခြောက်လှန့်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်လျက် "ဖမ်းကြလော့၊ သတ်ကြလော့" ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ အထက်သို့ ကျရောက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ရဲရဲနီနေသော သံခဲပူကြီးသို့ ယင်ကောင်တို့ မချဉ်းကပ်နိုင်သကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ရန် မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဗောဓိပင်ရင်း၌ မာရ်နတ်သည် ရောက်လာသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပြန်လှည့်သွားသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ပြန်မလှည့်ဘဲ ညဉ့်ထက်ဝက်တိုင်တိုင် ဆူညံစွာ နှောင့်ယှက်မှုကို ပြုကြကုန်၏။ ဤသို့ ညဉ့်ထက်ဝက်ပတ်လုံး အမျိုးမျိုးသော ကြောက်မက်ဖွယ် အာရုံတို့ကို ပြသခြင်းဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို တုန်လှုပ်စေရန် မတတ်နိုင်သည်ဖြစ်၍ အာဠဝကဘီလူးသည် "ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော လက်နက်ဖြင့် မအောင်နိုင်အပ်သော ဘွဲ့ဖြူလက်နက်ကို လွှတ်ရမူကား ကောင်းလေအံ့" ဟု ကြံစည်၏။

Cattāri kira āvudhāni loke seṭṭhāni – sakkassa vajirāvudhaṃ, vessavaṇassa gadāvudhaṃ, yamassa nayanāvudhaṃ, āḷavakassa dussāvudhanti. Yadi hi sakko kuddho vajirāvudhaṃ sinerumatthake pahareyya aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassaṃ sineruṃ vinivijjhitvā heṭṭhato gaccheyya. Vessavaṇassa puthujjanakāle vissajjitagadā bahūnaṃ yakkhasahassānaṃ sīsaṃ pātetvā puna hatthapāsaṃ āgantvā tiṭṭhati. Yamena kuddhena nayanāvudhena olokitamatte anekāni kumbhaṇḍasahassāni tattakapāle tilā viya vipphurantāni vinassanti. Āḷavako kuddho sace ākāse dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya, sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbamudakaṃ susseyya. Sace sinerusadisepi pabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃ mahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarīyakataṃ muñcitvā aggahesi[Pg.220]. Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu – ‘‘ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti. Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi puripuṇṇamahosi.

လောက၌ အလွန်ကြီးမြတ်သော လက်နက်ကြီး လေးပါး ရှိကုန်သတတ်။ ၎င်းတို့မှာ သိကြားမင်း၏ ဝဇိရာဝုဓ (မိုးကြိုးလက်နက်)၊ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်း၏ ဂဒါဝုဓ (ချွန်းတောင်းလက်နက်)၊ ယမမင်း၏ နယနာဝုဓ (မျက်စောင်းလက်နက်) နှင့် အာဠဝကဘီလူး၏ ဒုဿာဝုဓ (ဘွဲ့ဖြူလက်နက်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အကယ်၍ သိကြားမင်းသည် အမျက်ထွက်သဖြင့် ဝဇိရာဝုဓလက်နက်ဖြင့် မြင့်မိုရ်တောင်ထိပ်ကို ပစ်ခတ်လိုက်ပါက ယူဇနာတစ်သိန်းခြောက်သောင်းရှစ်ထောင်ရှိသော ထိုမြင့်မိုရ်တောင်ကို ထုတ်ချင်းပေါက် ထွင်းဖောက်လျက် အောက်ဘက်သို့ သွားရာ၏။ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းသည် ပုထုဇဉ်ဖြစ်စဉ်ကာလက လွှတ်လိုက်သော ဂဒါဝုဓလက်နက်သည် များစွာသော ဘီလူးထောင်ပေါင်းများစွာတို့၏ ဦးခေါင်းကို ပြတ်ကြွေစေပြီးနောက် လက်တွင်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိ တည်နေတတ်၏။ ယမမင်းသည် အမျက်ထွက်၍ နယနာဝုဓလက်နက်ဖြင့် ကြည့်ရုံမျှဖြင့် များစွာသော ကုမ္ဘဏ်ထောင်ပေါင်းများစွာတို့သည် ပူပြင်းသောအိုးကင်းပေါ်ရှိ နှမ်းစေ့များကဲ့သို့ တဖျပ်ဖျပ် ပေါက်ကွဲပျက်စီးကြရကုန်၏။ အာဠဝကဘီလူးသည် အမျက်ထွက်၍ ဒုဿာဝုဓလက်နက်ကို ကောင်းကင်သို့ လွှတ်လိုက်လျှင် တဆယ့်နှစ်နှစ်တိုင်တိုင် မိုးမရွာဘဲ ရှိရာ၏။ အကယ်၍ မြေပြင်၌ လွှတ်လိုက်ပါက သစ်ပင် မြက်ပင်အားလုံး ခြောက်သွေ့သွားပြီး တဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး တစ်ဖန်ပြန်၍ မပေါက်နိုင်ရာ။ အကယ်၍ သမုဒ္ဒရာ၌ လွှတ်လိုက်ပါက ပူပြင်းသောအိုးကင်းပေါ်ရှိ ရေစက်ကဲ့သို့ ရေအားလုံး ခြောက်သွေ့သွားရာ၏။ အကယ်၍ မြင့်မိုရ်တောင်နှင့်တူသော တောင်၌ လွှတ်လိုက်ပါက ထိုတောင်သည် အပိုင်းပိုင်းပြတ်လျက် ဖရိုဖရဲ လွင့်စဉ်သွားရာ၏။ ထိုအာဠဝကဘီလူးသည် ဤသို့ ကြီးမားသောအာနုဘော်ရှိသော ဒုဿာဝုဓဟူသော အပေါ်ရုံပုဆိုးလက်နက်ကို ချွတ်၍ ကိုင်မြှောက်လိုက်၏။ ထိုအခါ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ နေကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် "ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝကဘီလူးကို ဆုံးမတော်မူလတ္တံ့၊ ငါတို့သည် တရားတော်ကို နာယူကြကုန်အံ့" ဟု လျင်မြန်စွာ စည်းဝေးလာကြကုန်၏။ တိုက်ပွဲကို ကြည့်ရှုလိုကြကုန်သော နတ်တို့သည်လည်း စည်းဝေးကြကုန်ရာ ကောင်းကင်တစ်ခုလုံး နတ်ဗြဟ္မာတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်သွားလေ၏။

Atha āḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci. Taṃ asanivicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādamuñchanacoḷakaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho, uddhaṭadāṭho viya sappo, nittejo nimmado nipatitamānaddhajo hutvā cintesi – ‘‘dussāvudhampi samaṇaṃ nabhibhosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? Idaṃ kāraṇaṃ, mettāvihārayutto samaṇo, handa naṃ rosetvā mettāya viyojemīti. Iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā…pe… nikkhama samaṇā’’ti. Tatrāyamadhippāyo – kasmā mayā ananuññāto mama bhavanaṃ pavisitvā gharasāmiko viya itthāgārassa majjhe nisinnosi, nanu ayuttametaṃ samaṇassa yadidaṃ adinnapaṭibhogo itthisaṃsaggo ca, tasmā yadi tvaṃ samaṇadhamme ṭhito, nikkhama samaṇāti. Eke pana ‘‘etāni aññāni ca pharusavacanāni vatvā evāyaṃ etadavocā’’ti bhaṇanti.

ထိုအခါ အာဠဝကဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အနီး၌ အဆင့်ဆင့်ပျံဝဲလျက် ဘွဲ့ဖြူလက်နက်ကို လွှတ်လိုက်၏။ ထိုလက်နက်သည် ကောင်းကင်၌ မိုးကြိုးစက်ကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အသံကို ပြုလျက်၊ အခိုးအလျှံများ တောက်လောင်လျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်ရှိသွားကာ ဘီလူး၏ မာနကို နှိမ်နင်းတော်မူရန်အတွက် ခြေသုတ်ပုဆိုးငယ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၍ ခြေရင်းတော်၌ ကျလေ၏။ အာဠဝကဘီလူးသည် ထိုအမူအရာကို မြင်ရလျှင် ဦးချိုကျိုးသော နွားဥသဘကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အစွယ်နုတ်အပ်သော မြွေကဲ့သို့လည်းကောင်း တန်ခိုးအာနုဘော် ကင်းလျက်၊ မာန်မာန လျှောကျလျက်၊ ထောင်လွှားသော မာနတံခွန် ကျိုးပျက်လျက် "ငါ၏ ဒုဿာဝုဓလက်နက်သည်ပင် ရဟန်းဂေါတမကို မနှိပ်စက်နိုင်ပါတကား၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း" ဟု ကြံစည်၏။ ထို့နောက် "ဤရဟန်းသည် မေတ္တာတရားနှင့် ယှဉ်၍ နေ၏။ ယခု ငါသည် သူ့ကို အမျက်ထွက်စေ၍ မေတ္တာတရားမှ ကင်းကွာအောင် ပြုအံ့" ဟု ကြံစည်လေ၏။ ဤသို့သော အဆက်အစပ်ဖြင့် "ထိုအခါ အာဠဝကဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍... (လ) ... ရဟန်း၊ အပြင်သို့ ထွက်လော့" ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "ရဟန်း၊ သင်သည် ငါခွင့်မပြုဘဲ ငါ၏ဗိမာန်သို့ ဝင်ရောက်ကာ အိမ်ရှင်ကဲ့သို့ မိန်းမအပေါင်းတို့၏ အလယ်၌ ထိုင်နေပေသည်။ ပိုင်ရှင်မပေးဘဲ သုံးဆောင်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မိန်းမတို့နှင့် ရောနှောနေထိုင်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ရဟန်းတို့အား စင်စစ်မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ရဟန်းတရား၌ တည်သည်ဖြစ်ပါက ရဟန်း၊ ဗိမာန်ပြင်သို့ ထွက်လော့" ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "၎င်းသည် ဤသို့သော ကြမ်းတမ်းသော စကားနှင့် အခြားသော ကြမ်းတမ်းသော စကားတို့ကို ပြောဆိုပြီးမှ ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Atha bhagavā ‘‘yasmā thaddho paṭithaddhabhāvena vinetuṃ na sakkā, so hi paṭithaddhabhāve kariyamāne seyyathāpi caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya, so bhiyyoso mattāya caṇḍataro assa, evaṃ thaddhataro hoti, mudunā pana so sakkā vinetu’’nti ñatvā ‘‘sādhāvuso’’ti piyavacanena tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhami. Tena vuttaṃ ‘‘sādhāvusoti bhagavā nikkhamī’’ti.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် "ခက်ထန်သော သဘောရှိသူကို ခက်ထန်သော အမူအရာဖြင့် ဆုံးမရန် မတတ်နိုင်ပေ။ ထိုသို့ အပြန်အလှန် ခက်ထန်မှုကို ပြုလုပ်ပါက ဥပမာအားဖြင့် ကြမ်းတမ်းသောခွေး၏ နှာခေါင်း၌ သည်းခြေပျက်သဖြင့် ထိုခွေးသည် အတိုင်းထက်အလွန် ပို၍ ကြမ်းတမ်းလာသကဲ့သို့ ထိုဘီလူးသည်လည်း ပို၍ ခက်ထန်လာပေလိမ့်မည်။ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော နည်းလမ်းဖြင့်သာ ဆုံးမရန် တတ်နိုင်ပေလိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူ၍ "ကောင်းပါပြီ ဒါယကာ" ဟု ချစ်ဖွယ်သောစကားဖြင့် သူ၏စကားကို ဝန်ခံတော်မူလျက် အပြင်သို့ ထွက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် 'ကောင်းပါပြီ ဒါယကာ' ဟု မိန့်တော်မူ၍ ထွက်တော်မူ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။

Tato āḷavako ‘‘suvaco vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto, evaṃ nāma nikkhametuṃ sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsi’’nti muducitto hutvā puna cintesi ‘‘idānipi na sakkā jānituṃ, kiṃ nu kho suvacatāya nikkhanto, udāhu kodhena, handa naṃ vīmaṃsāmī’’ti. Tato ‘‘pavisa samaṇā’’ti āha. Atha ‘‘suvaco’’ti mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthaṃ punapi piyavacanaṃ vadanto sādhāvusoti bhagavā pāvisi. Āḷavako punappunaṃ tameva suvacabhāvaṃ vīmaṃsanto [Pg.221] dutiyampi tatiyampi ‘‘nikkhama pavisā’’ti āha. Bhagavāpi tathā akāsi. Yadi na kareyya, pakatiyāpi thaddhayakkhassa cittaṃ thaddhataraṃ hutvā dhammakathāya bhājanaṃ na bhaveyya. Tasmā yathā nāma mātā rodantaṃ puttakaṃ yaṃ so icchati, taṃ datvā vā katvā vā saññāpeti, tathā bhagavā kilesarodanena rodantaṃ yakkhaṃ saññāpetuṃ yaṃ so bhaṇati, taṃ akāsi. Yathā ca dhātī thaññaṃ apivantaṃ dārakaṃ kiñci datvā upalāḷetvā pāyeti, tathā bhagavā yakkhaṃ lokuttaradhammakhīraṃ pāyetuṃ tassa patthitavacanakaraṇena upalāḷento evamakāsi. Yathā ca puriso lābumhi catumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantaraṃ sodheti, evaṃ bhagavā yakkhassa citte lokuttaracatumadhuraṃ pūretukāmo tassa abbhantare kodhamalaṃ sodhetuṃ yāva tatiyaṃ nikkhamanapavesanaṃ akāsi.

ထိုအခါ အာဠဝကဘီလူးသည် "ဤရဟန်းသည် စကားပြောရ အလွန်လွယ်ကူပါတကား၊ တစ်ခွန်းတည်းသော စကားဖြင့်ပင် ထွက်သွားပေ၏။ ဤမျှ ထွက်စေရန် လွယ်ကူသော ရဟန်းကို ငါသည် အကြောင်းမရှိဘဲ တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး တိုက်ခိုက်နှောင့်ယှက်မိလေပြီ" ဟု စိတ်နှလုံး နူးညံ့သိမ်မွေ့လာပြီး တစ်ဖန် ကြံစည်ပြန်၏။ "ယခုအခါ၌မူ သူသည် စကားနားထောင်လွယ်၍ ထွက်သွားခြင်းလော၊ သို့မဟုတ် အမျက်ထွက်၍ ထွက်သွားခြင်းလောဟူသည်ကို မသိနိုင်သေးချေ၊ ယခု ငါသူ့ကို စုံစမ်းကြည့်ဦးအံ့" ဟု ကြည်စည်၏။ ထို့နောက် "ရဟန်း၊ အတွင်းသို့ ဝင်လော့" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သူ၏ စကားနားထောင်လွယ်သော သဘော၊ နူးညံ့သောစိတ်တော်ကို ပိုင်းခြားသိရှိစေရန် တစ်ဖန် ချစ်ဖွယ်သောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူလျက် "ကောင်းပါပြီ ဒါယကာ" ဟု ဆိုကာ အတွင်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ အာဠဝကဘီလူးသည် သူ၏ စကားနားထောင်လွယ်သော သဘောကို အဖန်ဖန် စုံစမ်းလိုသဖြင့် ဒုတိယအကြိမ်၊ တတိယအကြိမ်မြောက်အောင်လည်း "ထွက်လော့၊ ဝင်လော့" ဟု ဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် ပြုတော်မူ၏။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ မပြုလုပ်ခဲ့ပါက ပင်ကိုယ်အားဖြင့်ပင် ခက်ထန်တတ်သော ဘီလူး၏ စိတ်သည် ပို၍ ခက်ထန်လာကာ တရားစကားတော်ကို နာယူရန် တည်ရာ ခွက်အိုး မဖြစ်နိုင်ရာ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် မိခင်သည် ငိုယိုနေသော သားငယ်အား ထိုသားငယ်အလိုရှိသော အရာကို ပေး၍ဖြစ်စေ၊ ပြုလုပ်ပေး၍ဖြစ်စေ ချော့မြှူဖျောင်းဖျသကဲ့သို့ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကိလေသာတည်းဟူသော ငိုကြွေးခြင်းဖြင့် ငိုကြွေးနေသော ဘီလူးအား ဖျောင်းဖျနားလည်စေရန် သူပြောသမျှကို လိုက်လျောပြုလုပ်ပေးတော်မူ၏။ ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် နို့ထိန်းမသည် နို့မစို့လိုသော ကလေးအား တစ်စုံတစ်ခုကို ပေး၍ ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ကာ နို့စို့စေသကဲ့သို့ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘီလူးအား လောကုတ္တရာတရားတည်းဟူသော နို့ရည်ကို သောက်စို့စေရန် သူတောင်းဆိုသမျှကို ပြုလုပ်ပေးတော်မူလျက် ဖြားယောင်းချော့မြှူတော်မူကာ ဤသို့ အလိုလိုက်တော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ဗူးသီးခြောက်အိုးထဲသို့ စတုမဓုအရသာကို ထည့်လိုသောအခါ ၎င်း၏အတွင်းကို ဦးစွာ ဆေးကြောသုတ်သင်သကဲ့သို့ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အာဠဝကဘီလူး၏ စိတ်အတွင်း၌ လောကုတ္တရာတရားတည်းဟူသော စတုမဓုအရသာကို ပြည့်စေခြင်းငှာ အလိုရှိသဖြင့် သူ၏စိတ်အတွင်းရှိ အမျက်ဒေါသတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းစေရန် တတိယအကြိမ်တိုင်အောင် ထွက်ခြင်း ဝင်ခြင်း ကိစ္စကို ပြုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

Atha āḷavako ‘‘suvaco ayaṃ samaṇo, ‘nikkhamā’ti vutto nikkhamati, ‘pavisā’ti vutto pavisati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evamevaṃ sakalarattiṃ kilametvā, pāde gahetvā, pāragaṅgāya khipeyya’’nti pāpakaṃ citaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha – ‘‘nikkhama samaṇā’’ti. Taṃ ñatvā bhagavā ‘‘na khvāhaṃ ta’’nti āha. ‘‘Evaṃ vutte taduttariṃ karaṇīyaṃ pariyesamāno pañhaṃ pucchitabbaṃ maññissati, taṃ dhammakathāya mukhaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘na khvāhaṃ ta’’nti āha. Tattha naiti paṭikkhepe, khoiti avadhāraṇe. Ahanti attanidassanaṃ, nti hetuvacanaṃ. Tenettha ‘‘yasmā tvaṃ evaṃ cintesi, tasmā ahaṃ āvuso neva nikkhamissāmi, yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti evamattho daṭṭhabbo.

ထိုအခါ အာဠဝကဘီလူးသည် “ဤရဟန်းသည် စကားဆိုလွယ်ပေ၏။ ‘ထွက်လော့’ ဟု ဆိုလျှင် ထွက်၏၊ ‘ဝင်လော့’ ဟု ဆိုလျှင် ဝင်၏။ ငါသည် ဤရဟန်းကို ဤနည်းဖြင့် တစ်ညဉ့်ပတ်လုံး ပင်ပန်းစေပြီးလျှင် ခြေနှစ်ဖက်မှ ကိုင်၍ ဂင်္ဂါမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ပစ်လိုက်ရမူကား ကောင်းလေစွ” ဟု ယုတ်မာသော အကြံကို ဖြစ်စေလျက် လေးကြိမ်မြောက်အဖြစ် “ရဟန်း၊ ထွက်လော့” ဟု ပြောဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘီလူး၏ အကြံကို သိတော်မူ၍ “ငါသည် မထွက်တော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဤသို့ မိန့်တော်မူလျှင် ထိုဘီလူးသည် ထို့ထက်လွန်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ရှာဖွေလျက် မေးမြန်းရန် ပြဿနာကို အောက်မေ့လတ္တံ့၊ ထိုပြဿနာသည် တရားစကားဟောကြားခြင်း၏ အကြောင်း (အစ) ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု သိတော်မူ၍ “ငါသည် မထွက်တော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ “န” သဒ္ဒါသည် ငြင်းပယ်ခြင်း အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ “ခေါ” သဒ္ဒါသည် အနက်ကို မြဲမြံစေခြင်း (အာဓာရဏ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ “အဟံ” ဟူသည် မိမိကိုယ်တော်ကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ “တံ” ဟူသည် အကြောင်းပြသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ “ငါ့ရှင်၊ သင်သည် ဤသို့ ကြံစည်သောကြောင့် ငါသည် မထွက်တော့ပြီ၊ သင့်အား ပြုဖွယ်ကိစ္စ တစ်စုံတစ်ရာ ရှိပါက ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုလော့” ဟု အနက်ကို မှတ်အပ်၏။

Tato āḷavako yasmā pubbepi ākāsenāgamanavelāyaṃ ‘‘kiṃ nu kho, etaṃ suvaṇṇavimānaṃ, udāhu rajatamaṇivimānānaṃ aññataraṃ, handa naṃ passāmā’’ti evaṃ attano vimānaṃ āgate iddhimante tāpasaparibbājake pañhaṃ pucchitvā vissajjetumasakkonte cittakkhepādīhi viheṭheti. Kathaṃ? Amanussā hi bhiṃsanakarūpadassanena vā hadayavatthuparimaddanena vāti dvīhākārehi cittakkhepaṃ karonti. Ayaṃ pana yasmā ‘‘iddhimanto bhiṃsanakarūpadassanena na tasantī’’ti ñatvā attano iddhippabhāvena sukhumattabhāvaṃ nimminitvā, tesaṃ anto pavisitvā hadayavatthuṃ parimaddati, tato cittasantati na saṇṭhāti, tassā asaṇṭhamānāya ummattakā honti [Pg.222] khittacittā. Evaṃ khittacittānaṃ etesaṃ urampi phāleti, pādepi ne gahetvā pāragaṅgāya khipati ‘‘māssu me puna evarūpā bhavanamāgamiṃsū’’ti, tasmā te pañhe saritvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ idāni evaṃ viheṭheyya’’nti cintetvā āha ‘‘pañhaṃ taṃ samaṇā’’tiādi.

ထိုနောက် အာဠဝကသည် ရှေးကာလ၌လည်း ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားသောအခါ “ဤဗိမာန်သည် ရွှေဗိမာန်လော၊ သို့မဟုတ် ငွေဗိမာန်၊ ပတ္တမြားဗိမာန်များထဲမှ တစ်ခုခုလော၊ ငါတို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုကြကုန်အံ့” ဟု မိမိ၏ဗိမာန်သို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်သော တန်ခိုးအဘိညာဉ်ရှိသော ရသေ့၊ ပရိဗိုဇ်တို့ကို ပြဿနာမေးမြန်း၍ မဖြေကြားနိုင်ပါက စိတ်ပျံ့လွင့်စေခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲလေ့ရှိ၏။ အဘယ်သို့ ညှဉ်းဆဲသနည်းဟူမူ - ဘီလူးတို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ရုပ်အဆင်းကို ပြသခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသား (ဟဒယဝတ္ထု) ကို ဆုပ်နယ်နှိပ်စက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် စိတ်ပျံ့လွင့် ရူးသွပ်အောင် ပြုတတ်ကြ၏။ သို့သော် ဤအာဠဝကဘီလူးသည် တန်ခိုးကြီးသူဖြစ်၍ “တန်ခိုးရှိသူတို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ရုပ်အဆင်း ပြသရုံမျှဖြင့် မထိတ်လန့်ကြကုန်” ဟု သိရှိသဖြင့် မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် သိမ်မွေ့သော ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖန်ဆင်း၍ ထိုရသေ့တို့၏ ကိုယ်တွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးလျှင် နှလုံးသားကို ဆုပ်နယ်ညှဉ်းဆဲ၏။ ထိုအခါ စိတ်အစဉ်သည် တည်ကြည်စွာ မတည်နိုင်တော့ဘဲ ထိုသို့ စိတ်မတည်မကြည်ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် စိတ်ပျံ့လွင့်၍ ရူးသွပ်ကြရကုန်၏။ ဤသို့ စိတ်ပျံ့လွင့်သွားသော ထိုရသေ့တို့၏ ရင်ဘတ်ကိုလည်း ခွဲတတ်၏၊ ခြေနှစ်ဖက်မှ ကိုင်ကာ “ဤသို့သော ရဟန်းတို့သည် ငါ၏ဗိမာန်သို့ တစ်ဖန်ပြန်၍ မလာကြပါစေနှင့်” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ဂင်္ဂါမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ပစ်လိုက်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဘီလူးသည် ရှေးပြဿနာတို့ကို ပြန်လည်အောက်မေ့ပြီး “ငါသည် ယခုအခါ ဤရဟန်းဂေါတမကိုလည်း ထိုနည်းအတိုင်း ညှဉ်းဆဲရမူကား ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်လျက် “ရဟန်း၊ သင့်ကို ငါ ပြဿနာမေးအံ့” အစရှိသည်ဖြင့် ဆို၏။

Kuto panassa te pañhāti? Tassa kira mātāpitaro kassapaṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā aṭṭha pañhe savissajjane uggahesuṃ. Te daharakāle āḷavakaṃ pariyāpuṇāpesuṃ. So kālaccayena vissajjanaṃ sammussi. Tato ‘‘ime pañhāpi mā vinassantū’’ti suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhāpetvā vimāne nikkhipi. Evamete buddhapañhā buddhavisayā eva honti. Bhagavā taṃ sutvā yasmā buddhānaṃ pariccattalābhantarāyo vā jīvitantarāyo vā sabbaññutaññāṇabyāmappabhānaṃ paṭighāto vā na sakkā kenaci kātuṃ, tasmā taṃ loke asādhāraṇaṃ buddhānubhāvaṃ dassento āha ‘‘na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loke’’ti.

ထိုအာဠဝကဘီလူးအား ထိုပြဿနာတို့သည် အဘယ်က ရရှိခဲ့သနည်းဟူမူ - ကြားသိရသည်မှာ ထိုဘီလူး၏ မိဘတို့သည် ကဿပမြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်၍ အဖြေနှင့်တကွ ရှစ်ပါးသော ပြဿနာတို့ကို သင်ယူခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုမိဘတို့သည် အာဠဝက ငယ်စဉ်အခါက ထိုပြဿနာတို့ကို သင်ကြားပေးခဲ့ကြ၏။ သို့သော် အာဠဝကသည် ကာလကြာမြင့်သောအခါ ထိုပြဿနာတို့၏ အဖြေကို မေ့လျော့သွားလေ၏။ ထိုအခါ “ဤပြဿနာတို့သည်လည်း မပျက်စီးပါစေနှင့်” ဟု ရွှေပြားပေါ်တွင် ဟင်္သပြဒါးဖြင့် ရေးသားစေပြီးလျှင် ဗိမာန်၌ သိမ်းဆည်းထားခဲ့၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုရှစ်ပါးသော ပြဿနာတို့သည် ဘုရားရှင်တို့၏ အရာဖြစ်သော ဘုရားပြဿနာများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘီလူး၏ စကားကို ကြားတော်မူသော်၊ ဘုရားရှင်တို့အား လှူဒါန်းအပ်ပြီးသော လာဘ်သပ္ပကာ၏ အန္တရာယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အသက်ဘေးအန္တရာယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နှင့် တစ်လံမျှရှိသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတော်ကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် မပြုလုပ်နိုင်ရာသည်ဖြစ်၍ လောက၌ မည်သူနှင့်မျှ မဆက်ဆံသော ဘုရားရှင်တို့၏ ထူးခြားလှသော တန်ခိုးအာနုဘော်တော်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ငါ့ရှင်၊ နတ်နှင့်တကွသော ဤလောက၌ ငါသည် ထိုသူကို မမြင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tattha ‘‘sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇa’’ntiādinā nayena etesaṃ padānaṃ atthamattadassanena saṅkhepo vutto, na anusandhiyojanākkamena vitthāro. Svāyaṃ vuccati – sadevakavacanena hi ukkaṭṭhaparicchedato sabbadevesu gahitesupi yesaṃ tattha sannipatite devagaṇe vimati ahosi ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī paccanīkasāto dhammadessī kururakammanto, kiṃ nu kho, sopissa cittakkhepādīni na kareyyā’’ti, tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘samārake’’ti āha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekacakkavāḷasahasse ālokaṃ karoti, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi na kareyyā’’ti, tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘sabrahmake’’ti āha. Atha yesaṃ ahosi ‘‘puthu samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā paccāmittā mantādibalasamannāgatā, kiṃ tepi na kareyyu’’nti, tesaṃ vimatipaṭibāhanatthaṃ ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’’ti āha. Evaṃ ukkaṭṭhaṭṭhānesu kassaci abhāvaṃ dassetvā idāni sadevamanussāyāti vacanena [Pg.223] sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavaseneva sesasattalokepi kassaci abhāvaṃ dassesīti evamettha anusandhiyojanākkamo veditabbo.

ထိုစကားရပ်၌ “သဒေဝကဟူသော စကားဖြင့် ငါးပါးသော ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူအပ်၏” ဟူသော အစရှိသည့် နည်းလမ်းဖြင့် ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် အတိုင်းအတာကိုသာ ပြသလျက် အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ၊ ဆက်စပ်ယှဉ်တွဲပုံ (အနုသန္ဓေယောဇနာ) အစီအစဉ်ဖြင့် အကျယ်ကို မဆိုရသေးပေ။ ယခုအခါ ထိုအကျယ်စကားကို ဆိုပေအံ့ - “သဒေဝက” ဟူသော စကားဖြင့် အလွန်မြတ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အလုံးစုံသော နတ်တို့ကို ယူငြားသော်လည်း ထိုနေရာ၌ စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြသော နတ်ပရိသတ်တို့တွင် အချို့သော နတ်တို့အား “မာရ်နတ်သည် ကြီးစွာသော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိ၏၊ ကာမာဝစရ ခြောက်ဘုံကို အစိုးရ၏၊ တန်ခိုးလွှမ်းမိုးနိုင်၏၊ သူတစ်ပါးကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်လို၏၊ တရားတော်ကို မုန်းတီး၏၊ ယုတ်မာသော အမှုရှိ၏။ ထိုမာရ်နတ်သည်လည်း ဤရဟန်းအား စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း စသည်ကို မပြုနိုင်ရာသလော” ဟု ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ ထိုသူတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ဖယ်ဖျောက်ရန်အတွက် “သမာရကေ (မာရ်နတ်နှင့်တကွသော)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ပြင် “ဗြဟ္မာသည် ကြီးစွာသော တန်ခိုးရှိ၏၊ လက်ညှိုးတစ်ချောင်းဖြင့် စကြဝဠာ တစ်ထောင်၌လည်းကောင်း၊ လက်ညှိုးနှစ်ချောင်းမှစ၍ လက်ဆယ်ချောင်းတို့ဖြင့် စကြဝဠာ တစ်သောင်း၌လည်းကောင်း အလင်းရောင်ကို ပြုနိုင်၏။ အတုမရှိသော ဈာန်သမာပတ်ချမ်းသာကိုလည်း ခံစားနိုင်၏။ ထိုဗြဟ္မာသည်လည်း မပြုနိုင်ရာသလော” ဟု ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ ထိုသူတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ဖယ်ဖျောက်ရန်အတွက် “သဗြဟ္မကေ (ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ “များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် သာသနာတော်၏ ရန်သူ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ ဂါထာမန္တရား အစွမ်းသတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည်လည်း မပြုနိုင်ကြကုန်သလော” ဟု ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ ထိုသူတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ဖယ်ဖျောက်ရန်အတွက် “သသမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ (သမဏဗြာဟ္မဏနှင့်တကွသော သတ္တဝါအပေါင်း၌)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ အလွန်မြင့်မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် မည်သူမျှ မတတ်နိုင်ကြောင်းကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ “သဒေဝမနုဿာယ (နတ်၊ လူနှင့်တကွသော)” ဟူသော စကားဖြင့် သမ္မုတိနတ် (မင်းစိုးရာဇာ) တို့နှင့် ကျန်ရှိသော လူသားတို့ကို အစပြု၍ မြတ်သော အပိုင်းအခြား၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် ကျန်ရှိသော သတ္တလောက၌လည်း တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မပြုနိုင်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ အနုသန္ဓေဆက်စပ်ပုံ အစဉ်ကို သိအပ်၏။

Evaṃ bhagavā tassa bādhanacittaṃ paṭisedhetvā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha ‘‘apica tvaṃ, āvuso, puccha yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – puccha, yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi. Atha vā ‘‘puccha yaṃ ākaṅkhasi, te sabbaṃ vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi ‘‘pucchāvuso sutvā vedissāmā’’ti vadanti. Buddhā pana ‘‘pucchāvuso yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237, 246) vā,

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘီလူး၏ ညှဉ်းဆဲလိုသောစိတ်ကို ဟန့်တားတော်မူပြီးလျှင် ပြဿနာမေးမြန်းရန် အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေလိုသဖြင့် “ဒါယကာ၊ သို့ရာတွင် သင်သည် အလိုရှိအပ်သော ပြဿနာကို မေးမြန်းပါလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - “ဒါယကာ၊ အကယ်၍ သင်သည် အလိုရှိပါက မေးလော့၊ ငါ့အား ပြဿနာကို ဖြေကြားခြင်း၌ ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး မရှိ။ သို့မဟုတ် သင် အလိုရှိသမျှကို မေးလော့၊ သင့်အား အလုံးစုံကို ဖြေကြားပေးအံ့” ဟု ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံသော သဗ္ဗညုတဘုရားရှင်တို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်းကို ဖိတ်ကြားတော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကမြတ်တို့သည် “ဒါယကာ၊ မေးလော့၊ ငါတို့သည် ကြားနာရ၍ သိကြကုန်အံ့” ဟုသာ ဆိုတတ်ကြကုန်၏။ သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့မူကား “ဒါယကာ၊ အလိုရှိပါက မေးလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasī’’ti vā. (dī. ni. 2.356);

“ဝါသဝသိကြားမင်း၊ သင် စိတ်ထဲမှ အလိုရှိသမျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော ပြဿနာကို ငါ့အား မေးမြန်းလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti vā. (su. ni. 1036) –

“ဗာဝရီဆရာကြီး၏ သံသယသော်လည်းကောင်း၊ သင်၏ သံသယသော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသောသူတို့၏ အလုံးစုံသော သံသယကို ခွင့်ပြုပြီးဖြစ်၍ သင်တို့ စိတ်ထဲမှ အလိုရှိသမျှသော ပြဿနာကို မေးမြန်းကြကုန်လော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

Evamādinā nayena devamanussānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā evaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya, yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe vattamānopi –

ဤသို့အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် နတ်၊ လူတို့အား သဗ္ဗညုတ ဘုရားရှင်တို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်းဖြင့် ဖိတ်ကြားတော်မူကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးမှ ဤကဲ့သို့သော ဖိတ်ကြားခြင်းကို ဖိတ်ကြားတော်မူသည်မှာ အံ့ဩဖွယ်မရှိသေးပေ။ ဘုရားအလောင်းအဖြစ်၌ တစိပ်တဒေသဉာဏ် (ပဒေသဉာဏ်) ရှိစဉ်အခါ၌ပင် ဤသို့ ဖိတ်ကြားခဲ့ဖူး၏။ သာဓကအားဖြင့် သရဘင်္ဂရသေ့ ဖြစ်စဉ်အခါက ရသေ့တို့သည် ဤသို့ တောင်းပန်အပ်သည်ရှိသော် -

‘‘Koṇḍañña pañhāni viyākarohi, yācanti taṃ isayo sādhurūpā;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo, yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60) –

“ကောဏ္ဍည၊ မေးခွန်းတို့ကို ဖြေကြားတော်မူပါလော့။ သူတော်ကောင်း ဖြစ်ကြသော ရသေ့တို့သည် သင့်ကို တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ကောဏ္ဍည၊ လူတို့တွင် ဤသည်ကား တရားသဘော ဖြစ်ပေ၏။ ကြီးကျယ်ပြန့်ပွားခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ ထိုသူကြီး၏အပေါ်၌ တာဝန် (ဝန်ထုပ်) ကျရောက်တတ်ပေ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

Evaṃ isīhi yācito –

ဤသို့ ရသေ့တို့ တောင်းပန်အပ်သဖြင့် -

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto, yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ, ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. –

“အရှင်တို့၊ အခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပါပြီ၊ စိတ်က တောင်းတလိုလားအပ်သော မည်သည့်ပြဿနာကိုမဆို မေးမြန်းကြပါကုန်လော့။ ငါသည် ဤလောကနှင့် တမလွန်လောကကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်၍ သင်တို့ မေးမြန်းသမျှသော ထိုထိုပြဿနာတို့ကို ဖြေကြားရှင်းလင်းပေးအံ့” ဟူ၍ ဖြစ်သတည်း။

Evaṃ [Pg.224] sarabhaṅgakāle sambhavajātake ca sakalajambudīpe tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsukīḷikaṃ kīḷanto suciratena brāhmaṇena puṭṭho –

ဤသို့ သရဘင်္ဂရသေ့ဖြစ်သော ကာလ၌လည်းကောင်း၊ သမ္ဘဝဇာတ်၌လည်းကောင်း အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လှည့်လည်၍ ပြဿနာတို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကို ပြုနိုင်သောသူကို မတွေ့မြင်ရသဖြင့်၊ မွေးဖွားခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်နှစ်အရွယ်ရှိ၍ လမ်းမထက်၌ မြေမှုန့်ကစားလျက်ရှိသော ဘုရားလောင်းကို သုစိရတအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် မေးမြန်းသည်ရှိသော် —

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho naṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172) –

"အို ပုဏ္ဏား... တတ်သိလိမ္မာသော ပညာရှိကဲ့သို့ စင်စစ် ငါသည် သင့်အား ဖြေကြားအံ့၊ ထိုတရားကို မင်းကြီးသည် လိုက်နာသည်ဖြစ်စေ၊ မလိုက်နာသည်ဖြစ်စေ သိရှိပါလိမ့်မည်" ဟု (ဖြေဆို၏)။

Evaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Evaṃ bhagavatā āḷavakassa sabbaññupavāraṇāya pavāritāya atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi ‘‘kiṃ sūdha vitta’’nti.

ဤသို့ သဗ္ဗညုဘုရားတို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်းမျိုးဖြင့် ဖိတ်ကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠာဝကဘီလူးအား သဗ္ဗညုဘုရားတို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်းဖြင့် ဖိတ်ကြားတော်မူပြီးသောအခါ၊ အာဠာဝကဘီလူးသည် မြတ်စွာဘုရားအား "ကိံသူဓ ဝိတ္တံ" အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ရွတ်ဆိုမေးမြန်းလေ၏။

183. Tattha kinti pucchāvacanaṃ. Sūti padapūraṇamatte nipāto. Idhāti imasmiṃ loke. Vittanti vidati, pītiṃ karotīti vittaṃ, dhanassetaṃ adhivacanaṃ. Suciṇṇanti sukataṃ. Sukhanti kāyikacetasikaṃ sātaṃ. Āvahātīti āvahati, āneti, deti, appetīti vuttaṃ hoti haveti daḷhatthe nipāto. Sādutaranti atisayena sāduṃ. ‘‘Sādhutara’’ntipi pāṭho. Rasānanti rasasaññitānaṃ dhammānaṃ. Kathanti kena pakārena, kathaṃjīvino jīvitaṃ kathaṃjīvijīvitaṃ, gāthābandhasukhatthaṃ pana sānunāsikaṃ vuccati. ‘‘Kathaṃjīviṃ jīvata’’nti vā pāṭho. Tassa jīvantānaṃ kathaṃjīvinti attho. Sesamettha pākaṭameva. Evamimāya gāthāya ‘‘kiṃ su idha loke purisassa vittaṃ seṭṭhaṃ, kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti, kiṃ rasānaṃ sādutaraṃ, kathaṃjīvino jīvitaṃ seṭṭhamāhū’’ti ime cattāro pañhe pucchi.

၁၈၄. ထိုဂါထာ၌ "ကိံ" ဟူသောပုဒ်သည် မေးမြန်းသောစကား (ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။ "သု" ဟူသောသဒ္ဒါသည် ဂါထာ၏ပုဒ်ပြည့်ရုံမျှသုံးသော နိပါတ်ပုဒ် (ပဒပူရဏ) ဖြစ်၏။ "ဣဓ" ဟူသည်ကား ဤလောက၌ ဟု ဆိုလို၏။ "ဝိတ္တံ" ဟူသည်မှာ နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ဝိတ္တ" မည်၏၊ ၎င်းသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ၏ အမည် (အဓိဝစန) တည်း။ "သုစိဏ္ဏံ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာပြုအပ်၊ ကောင်းစွာကျင့်အပ်သောအလေ့တည်း။ "သုခံ" ဟူသည်မှာ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ချမ်းသာခြင်းတည်း။ "အာဝဟတိ" ဟူသည်မှာ ဆောင်တတ်၏၊ ပေးတတ်၏၊ ရောက်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟဝေ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် မြဲမြံခိုင်မာသောအနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ "သာဓုတရံ" (သို့မဟုတ် သာဒုတရံ) ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ ကောင်းမြတ်လှသော (သို့မဟုတ် အလွန်အရသာရှိသော) ဟု ဆိုလို၏။ "သာဓုတရံ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ "ရသာနံ" ဟူသည်မှာ အရသာဟု သတ်မှတ်အပ်သော သဘောတရားတို့တွင် ဟု ဆိုလို၏။ "ကထံ" ဟူသည်ကား အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့်နည်း၊ အဘယ်သို့ အသက်ရှင်သောသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်းသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သနည်း ဟူသောအနက်ဖြစ်၏။ "ကထံဇီဝိံ ဇီဝိတံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဂါထာဖွဲ့ဆိုရာတွင် ရွတ်ဆိုရလွယ်ကူစေရန် နိဂ္ဂဟိတ်သံ (အံသံ) ဖြင့် ရွတ်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကထံဇီဝိ ဇီဝိတံ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ၎င်း၏အနက်မှာ "အသက်ရှင်သူတို့တွင် အဘယ်သို့ အသက်ရှင်ခြင်းသည် မြတ်သနည်း" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤဂါထာ၌ ကျန်ရှိသောစကားလုံးတို့သည် ထင်ရှားသိသာလွယ်ကူလှပေသည်။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် "အို ရဟန်း... ဤလောက၌ ယောကျ်ားအတွက် အဘယ်ဥစ္စာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်တရားကို ကောင်းစွာကျင့်သုံးအပ်သည်ရှိသော် ချမ်းသာကို ဆောင်သနည်း၊ အဘယ်အရသာသည် အရသာတို့တွင် အကောင်းမြတ်ဆုံး ဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်သို့ အသက်ရှင်ခြင်းကို အမြတ်ဆုံးဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်သနည်း" ဟု ဤပြဿနာလေးပါးတို့ကို မေးမြန်းလေ၏။

184. Athassa bhagavā kassapadasabalena vissajjitanayeneva vissajjento imaṃ gāthamāha ‘‘saddhīdha vitta’’nti. Tattha yathā hiraññasuvaṇṇādi vittaṃ upabhogaparibhogasukhaṃ āvahati, khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati, dāliddiyaṃ vūpasameti, muttādiratanapaṭilābhahetu hoti, lokasanthutiñca āvahati, evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaravipākasukhamāvahati, saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati, guṇadāliddiyaṃ vūpasameti, satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအာဠာဝကဘီလူးအား ကဿပဘုရားရှင် ဖြေကြားတော်မူအပ်သောနည်းဖြင့် ဖြေကြားတော်မူလိုသဖြင့် "သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ" ဟူသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ရွှေ ငွေ အစရှိသော လောကီဥစ္စာသည် သုံးဆောင်ခံစားမှု ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း အစရှိသော ဆင်းရဲကို တားမြစ်ဖျောက်ဖျက်တတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲမွဲတေခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပုလဲအစရှိသော ရတနာတို့ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လောက၏ချီးမွမ်းမှုကို ဆောင်တတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ လောကီသဒ္ဓါ၊ လောကုတ္တရာသဒ္ဓါတရားတို့သည်လည်း အားလျော်စွာ လောကီ လောကုတ္တရာ အကျိုးဝိပါက်ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်၏။ သဒ္ဓါတရားကို အဓိကဦးဆောင်ပြု၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူတို့အား ဇာတိ၊ ဇရာ အစရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့ကို တားဆီးပေးတတ်၏၊ သီလစသော ဂုဏ်သတ္တိ ချို့တဲ့နွမ်းပါးခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်၏၊ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် အစရှိသော ရတနာကောင်းများကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းလည်း ဖြစ်ပေ၏။

‘‘Saddho [Pg.225] sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303) –

"သဒ္ဓါတရားရှိ၍ သီလနှင့် ပြည့်စုံသော၊ အခြံအရံ ကျော်စောခြင်းနှင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံသောသူသည် အကြင်အကြင်အရပ်သို့ ရောက်ရှိဆည်းကပ်၏၊ ထိုထိုရောက်ရှိရာ အရပ်တိုင်း၌သာလျှင် သူတစ်ပါးတို့၏ ပူဇော်အထူးကို ခံရ၏" ဟု (ဟောတော်မူသည်။)

Vacanato lokasanthutiñca āvahatīti katvā ‘‘vitta’’nti vuttā. Yasmā panetaṃ saddhāvittaṃ anugāmikaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbasampattihetu, lokiyassa hiraññasuvaṇṇādivittassāpi nidānaṃ. Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā vittaṃ adhigacchati, assaddhassa pana vittaṃ yāvadeva anatthāya hoti, tasmā ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Purisassāti ukkaṭṭhaparicchedadesanā; tasmā na kevalaṃ purisassa, itthiādīnampi saddhāvittameva seṭṭhanti veditabbaṃ.

ဤသို့ ဟောတော်မူသော စကားကြောင့် လောက၏ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်း ဆောင်တတ်၏ဟု ပြု၍ "ဝိတ္တံ (ဥစ္စာ)" ဟူသောစကားဖြင့် သဒ္ဓါတရားကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုသဒ္ဓါတရားတည်းဟူသော ဥစ္စာသည် မိမိနောက်သို့ အစဉ်တစိုက်လိုက်ပါတတ်သော ဥစ္စာ (အနုဂါမိကဥစ္စာ) ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော (ကိုယ်ပိုင်ဖြစ်သော) ဥစ္စာဖြစ်၍ အလုံးစုံသော သမ္ပတ္တိတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ လောကီရွှေငွေ ရတနာအစရှိသော ဥစ္စာတို့၏လည်း အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်၏။ မှန်ပေ၏၊ သဒ္ဓါတရားရှိသူသည်သာလျှင် ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း အစရှိသော ကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်၍ လောကီစည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရရှိနိုင်၏။ သဒ္ဓါတရားမရှိသောသူအား စည်းစိမ်ဥစ္စာရှိသော်လည်း ထိုဥစ္စာသည် အကျိုးမဲ့ပျက်စီးခြင်းအလို့ငှာသာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် (သဒ္ဓါတရားကို) "အမြတ်ဆုံးသော ဥစ္စာ" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "ပုရိသဿ (ယောကျ်ား၏)" ဟု ဟောတော်မူခြင်းသည် အထူးမြတ်ဆုံးသောပုဂ္ဂိုလ်ကို အပိုင်းအခြားပြု၍ ဟောကြားတော်မူခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် စင်စစ် ယောကျ်ားအတွက်သာ မြတ်သောဥစ္စာ မဟုတ်သေး၊ မိန်းမအစရှိသော သူတို့အားလည်း သဒ္ဓါတရားဟူသော ဥစ္စာသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Dhammoti dasakusalakammapathadhammo, dānasīlabhāvanādhammo vā. Suciṇṇoti sukato sucarito. Sukhamāvahātīti soṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālādīnaṃ viya manussasukhaṃ, sakkādīnaṃ viya dibbasukhaṃ, pariyosāne ca mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahatīti.

"ဓမ္မော" ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရား သို့မဟုတ် ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ တရားတည်း။ "သုစိဏ္ဏော" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပြုအပ်၊ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော တရားတည်း။ "သုခမာဝဟတိ" ဟူသည်မှာ သောဏသူဌေးသား၊ ရဋ္ဌပါလသူဌေးသား စသည်တို့ကဲ့သို့ လူ့ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း စသည်တို့ကဲ့သို့ နတ်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံး သံသရာအဆုံး၌ မဟာပဒုမမင်းသား စသည်တို့ကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ဆောင်တတ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Saccanti ayaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, brāhmaṇasaccānī’’tiādīsu (a. ni. 4.185) brāhmaṇasacce. ‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’tiādīsu (su. ni. 890) paramatthasacce. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Idha pana paramatthasaccaṃ nibbānaṃ, viratisaccaṃ vā abbhantaraṃ katvā vācāsaccaṃ adhippetaṃ, yassānubhāvena udakādīni vase vattenti jātijarāmaraṇapāraṃ taranti. Yathāha –

"သစ္စံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သစ္စ" သဒ္ဒါသည် များစွာသော အနက်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့ရှိရ၏။ ထိုအနက်တို့မှာ — "သစ္စံ ဘဏေ န ကုဇ္ဈေယျ" အစရှိသည်တို့၌ "ဝစီသစ္စာ (မှန်သောစကား)" ၌ ထင်ရှား၏။ "သစ္စေ ဌိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စ" အစရှိသည်တို့၌ "ဝိရတိသစ္စာ (ဒုစရိုက်မှ ရှောင်ကြဉ်သော သစ္စာ)" ၌ ထင်ရှား၏။ "ကသ္မာ နု သစ္စာနိ ဝဒန္တိ နာနာ..." အစရှိသည်တို့၌ "ဒိဋ္ဌိသစ္စာ (အယူဝါဒသစ္စာ)" ၌ ထင်ရှား၏။ "စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ ဗြာဟ္မဏသစ္စာနိ" အစရှိသည်တို့၌ "ဗြာဟ္မဏသစ္စာ (မြတ်သော သစ္စာ)" ၌ ထင်ရှား၏။ "ဧကဉှိ သစ္စံ န ဒုတိယမတ္ထိ" အစရှိသည်တို့၌ "ပရမတ္ထသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်သစ္စာ)" ၌ ထင်ရှား၏။ "စတုန္နံ သစ္စာနံ ကတိ ကုသလာ" အစရှိသည်တို့၌ "အရိယသစ္စာ" ၌ ထင်ရှား၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ကား ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန် သို့မဟုတ် ဝိရတိသစ္စာကို အတွင်း၌ သွင်းယူပြီးလျှင် "ဝစီသစ္စာ" ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုသစ္စာတရား၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ရေအစရှိသည်တို့ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်ကုန်၏၊ ဇာတိ ဇရာ မရဏ၏ ကမ်းတစ်ဖက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ သစ္စာတရားဖြင့် ကူးမြောက်နိုင်ကြကုန်၏။ ဟောတော်မူသည်ကား —

‘‘Saccena vācenudakampi dhāvati, visampi saccena hananti paṇḍitā;

Saccena devo thanayaṃ pavassati, sacce ṭhitā nibbutiṃ patthayanti.

"မှန်ကန်သော သစ္စာစကားဖြင့် ရေကိုလည်း တားမြစ်နိုင်၏၊ ပညာရှိတို့သည် သေစေတတ်သော အဆိပ်ကိုလည်း သစ္စာစကားဖြင့် ဖျက်ဆီးနိုင်ကုန်၏၊ သစ္စာစကားဖြင့် မိုးနတ်မင်းသည် ထစ်ချုန်းရွာသွန်းစေ၏၊ သစ္စာတရား၌ တည်သောသူတို့သည် ကိလေသာငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို တောင်းတကြကုန်၏။"

‘‘Ye [Pg.226] kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ;

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca, taranti jātimaraṇassa pāra’’nti. (jā. 2.21.433);

"မြေအပြင်၌ ရှိသမျှသော အရသာတို့တွင် သစ္စာတရားသည် အကောင်းမြတ်ဆုံးသော အရသာဖြစ်၏။ သစ္စာတရား၌ တည်ကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့် သေခြင်းတရား (သံသရာ) ၏ ကမ်းတစ်ဖက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ကူးမြောက်နိုင်ကြကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Sādutaranti madhurataraṃ, paṇītataraṃ. Rasānanti ye ime ‘‘mūlaraso, khandharaso’’tiādinā (dha. sa. 628-630) nayena sāyanīyadhammā, ye cime ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbaṃ phalarasaṃ (mahāva. 300) arasarūpo bhavaṃ gotamo, ye te, brāhmaṇa, rūparasā, saddarasā (a. ni. 8.11; pārā. 3), anāpatti rasarase (pāci. 607-609), ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso (a. ni. 8.19; cūḷava. 385), bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādinā (mahāni. 149; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) nayena vācārasūpavajjā avasesabyañjanādayo dhammā ‘‘rasā’’ti vuccanti, tesaṃ rasānaṃ saccaṃ have sādutaraṃ saccameva sādutaraṃ, sādhutaraṃ vā seṭṭhataraṃ, uttamataraṃ. Mūlarasādayo hi sarīraṃ upabrūhenti, saṃkilesikañca sukhamāvahanti. Saccarase viratisaccavācāsaccarasā samathavipassanādīhi cittamupabrūhenti, asaṃkilesikañca sukhamāvahanti, vimuttiraso paramatthasaccarasaparibhāvitattā sādu, attharasadhammarasā ca tadadhigamūpāyabhūtaṃ atthañca dhammañca nissāya pavattitoti.

သာဓုတရံ ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် ကောင်းမြတ်သော အရသာကို ဆိုလိုသည်။ အရသာတို့တွင် ‘အမြစ်အရသာ၊ ပင်စည်အရသာ’ အစရှိသည်ဖြင့် ခံစားအပ်သော သဘောရှိသော အရသာမျိုးစုံနှင့် ‘ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ခပ်သိမ်းသော သစ်သီးအရသာကို ခွင့်ပြု၏’၊ ‘အရှင်ဂေါတမသည် အရသာမရှိသော ရူပရုံ၊ သဒ္ဒါရုံတို့၌ ခံစားခြင်း အရသာမရှိသောသူဖြစ်၏’၊ ‘အာပတ်မသင့်သော အရသာ၌’၊ ‘ဤဓမ္မဝိနည်းသည် လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိ၏’၊ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် အတ္ထရသ၊ ဓမ္မရသကို ခံစားတော်မူ၏’ စသည့် နည်းများဖြင့် ဝါစာရသကို ဖယ်ကြဉ်၍ ကျန်ရှိသော သဒ္ဒါစသည်တို့ကို ‘ဓမ္မရသ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအရသာတို့တွင် သစ္စာသည်သာလျှင် အကောင်းဆုံး၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် မြတ်သောတရား ဖြစ်၏။ အမြစ်အရသာ အစရှိသည်တို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပွားများစေသော်လည်း ကိလေသာညစ်နွမ်းမှုကို ဖြစ်စေတတ်သော ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်၏။ သစ္စာအရသာ ဖြစ်သော ဝိရတိသစ္စာ၊ ဝါစာသစ္စာ အရသာသည်ကား သမထ၊ ဝိပဿနာတို့ဖြင့် စိတ်ကို ပွားများစေတတ်ကာ ငြိမ်းချမ်းသော ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်၏။ ဝိမုတ္တိရသ (လွတ်မြောက်ခြင်းအရသာ) သည် ပရမတ္ထသစ္စာနှင့် ထုံမွှမ်းအပ်သောကြောင့် အလွန်ကောင်းမြတ်လှ၏။ အတ္ထရသနှင့် ဓမ္မရသတို့သည်လည်း ထိုလွတ်မြောက်ခြင်းကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သော အနက်နှင့် တရားကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Paññājīvinti ettha pana yvāyaṃ andhekacakkhudvicakkhukesu dvicakkhupuggalo gahaṭṭho vā kammantānuṭṭhānasaraṇagamanadānasaṃvibhāgasīlasamādānauposathakammādigahaṭṭhapaṭipadaṃ, pabbajito vā avippaṭisārakarasīlasaṅkhātaṃ taduttaricittavisuddhiādibhedaṃ vā pabbajitapaṭipadaṃ paññāya ārādhetvā jīvati, tassa paññājīvino jīvitaṃ, taṃ vā paññājīviṃ jīvitaṃ seṭṭhamāhūti evamattho daṭṭhabbo.

‘ပညာဖြင့် အသက်မွေးခြင်း’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသူ၊ မျက်စိနှစ်ဘက်ရှိသူတို့တွင် မျက်စိနှစ်ဘက်ရှိသော လူဝတ်ကြောင်သည် လယ်လုပ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း၊ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း၊ ပေးကမ်းဝေဖန်ခြင်း၊ သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ ဥပုသ်သီတင်းသုံးခြင်း အစရှိသော လူတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ပညာဖြင့် ပြီးစီးစေ၍ အသက်မွေး၏။ သို့မဟုတ် ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်သည် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းစေတတ်သော သီလ၊ ထိုထက်အလွန်ဖြစ်သော စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ အစရှိသော ရဟန်းတို့၏ အကျင့်ကို ပညာဖြင့် မိမိစိတ်ကို နှစ်သက်စေ၍ အသက်မွေး၏။ ထိုသို့သော ပညာရှိသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်းကိုသာလျှင် မြတ်၏ဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

185-6. Evaṃ bhagavatā vissajjite cattāropi pañhe sutvā attamano yakkho avasesepi cattāro pañhe pucchanto ‘‘kathaṃ su tarati ogha’’nti gāthamāha. Athassa bhagavā purimanayeneva vissajjento ‘‘saddhāya taratī’’ti gāthamāha. Tattha kiñcāpi yo catubbidhaṃ oghaṃ tarati, so saṃsāraṇṇavampi tarati, vaṭṭadukkhampi acceti, kilesamalāpi parisujjhati, evaṃ [Pg.227] santepi pana yasmā assaddho oghataraṇaṃ asaddahanto na pakkhandati, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggena pamatto tattheva sattavisattatāya saṃsāraṇṇavaṃ na tarati, kusīto dukkhaṃ viharati vokiṇṇo akusalehi dhammehi, appañño suddhimaggaṃ ajānanto na parisujjhati, tasmā tappaṭipakkhaṃ dassentena bhagavatā ayaṃ gāthā vuttā.

၁၈၅-၆. ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား ဖြေကြားတော်မူအပ်သော ပြဿနာလေးပါးတို့ကို ကြားနာရ၍ အာဠဝကဘီလူးသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ ကျန်ရှိသော ပြဿနာလေးပါးကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် 'ဩဃကို အဘယ်သို့ ကူးမြောက်နိုင်ပါသနည်း' အစရှိသော ဂါထာကို လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြေကြားတော်မူလိုသဖြင့် 'သဒ္ဒါတရားဖြင့် ဩဃကို ကူးမြောက်နိုင်၏' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ လေးပါးသော ဩဃတရားကို ကူးမြောက်သူသည် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကိုလည်း လွန်မြောက်၍ ကိလေသာအညစ်အကြေးမှလည်း စင်ကြယ်နိုင်သော်လည်း၊ သဒ္ဒါတရားမရှိသောသူသည် ဩဃမှ ကူးမြောက်နိုင်ခြင်းကို မယုံကြည်သဖြင့် သဒ္ဒါတရားမဝင်နိုင်။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ စိတ်လွှတ်လျက် မေ့လျော့ကာ ထိုကာမဂုဏ်တို့၌သာ ပြင်းစွာတပ်မက်သဖြင့် သံသရာသမုဒ္ဒရာကို မကူးမြောက်နိုင်။ ပျင်းရိသောသူသည် အကုသိုလ်တရားတို့နှင့် ရောနှောကာ ဆင်းရဲစွာ နေရ၏။ ပညာမရှိသောသူသည်လည်း စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သော ခရီးကို မသိသဖြင့် မစင်ကြယ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ထိုမယုံကြည်သူစသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားများကို ပြသလိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာကို မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

Evaṃ vuttāya cetāya yasmā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyaṃ, tasmā ‘‘saddhāya tarati ogha’’nti iminā padena diṭṭhoghataraṇaṃ sotāpattimaggaṃ sotāpannañca pakāseti. Yasmā pana sotāpanno kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sātaccakiriyāsaṅkhātena appamādena samannāgato dutiyamaggaṃ ārādhetvā ṭhapetvā sakideva imaṃ lokaṃ āgamanamattaṃ avasesaṃ sotāpattimaggena atiṇṇaṃ bhavoghavatthuṃ saṃsāraṇṇavaṃ tarati, tasmā ‘‘appamādena aṇṇava’’nti iminā padena bhavoghataraṇaṃ sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiñca pakāseti. Yasmā sakadāgāmī vīriyena tatiyamaggaṃ ārādhetvā sakadāgāmimaggena anatītaṃ kāmoghavatthuṃ; kāmoghasaññitañca kāmadukkhamacceti, tasmā ‘‘vīriyena dukkhamaccetī’’ti iminā padena kāmoghataraṇaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiñca pakāseti. Yasmā pana anāgāmī vigatakāmapaṅkatāya parisuddhāya paññāya ekantaparisuddhaṃ catutthamaggapaññaṃ ārādhetvā anāgāmimaggena appahīnaṃ avijjāsaṅkhātaṃ paramamalaṃ pajahati, tasmā ‘‘paññāya parisujjhatī’’ti iminā padena avijjoghataraṇaṃ arahattamaggaṃ arahantañca pakāseti. Imāya ca arahattanikūṭena kathitāya gāthāya pariyosāne yakkho sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ဂါထာ၌ သဒ္ဓိန္ဒြေသည် သောတာပတ္တိအင်္ဂါ၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'သဒ္ဒါတရားဖြင့် ဩဃကို ကူးမြောက်နိုင်၏' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဩဃမှ ကူးမြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော သောတာပတ္တိမဂ်နှင့် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပွားများစေရာ၌ မပြတ်မလပ် ပြုခြင်းတည်းဟူသော အပ္ပမာဒတရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဒုတိယမဂ် (သကဒါဂါမိမဂ်) ကို ရရှိပြီးလျှင် ဤကာမဘုံသို့ တစ်ကြိမ်သာ ပြန်လာရန် ချန်လှပ်၍ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် မကူးမြောက်နိုင်သေးသော ကျန်ရှိသည့် ဘဝေါဃတည်းဟူသော သံသရာသမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'မမေ့မလျော့သော အပ္ပမာဒဖြင့် သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်နိုင်၏' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဘဝေါဃမှ ကူးမြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော သကဒါဂါမိမဂ်နှင့် သကဒါဂါမိဖိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝီရိယဖြင့် တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) ကို ရရှိပြီးလျှင် သကဒါဂါမိမဂ်ဖြင့် မလွန်မြောက်နိုင်သေးသော ကာမောဃဝတ္ထုနှင့် ကာမဆင်းရဲကို ကူးမြောက်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝီရိယဖြင့် ဆင်းရဲကို လွန်မြောက်နိုင်၏' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကာမောဃမှ ကူးမြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော အနာဂါမိမဂ်နှင့် အနာဂါမိဖိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမငြေ ကင်းစင်ပြီးဖြစ်၍ စင်ကြယ်သော ပညာဖြင့် လုံးဝစင်ကြယ်သော စတုတ္ထမဂ်ပညာ (အရဟတ္တမဂ်) ကို ရရှိကာ အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးသော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အထူးသဖြင့် ညစ်နွမ်းသော အညစ်အကြေးကို ပယ်စွန့်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပညာဖြင့် စင်ကြယ်၏' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အဝိဇ္ဇောဃမှ ကူးမြောက်ခြင်း၊ အရဟတ္တမဂ်နှင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ အထွတ်တင်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဤဂါထာဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ အာဠဝကဘီလူးသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။

187. Idāni tameva ‘‘paññāya parisujjhatī’’ti ettha vuttaṃ paññāpadaṃ gahetvā attano paṭibhānena lokiyalokuttaramissakaṃ pañhaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ su labhate pañña’’nti imaṃ chappadagāthamāha. Tattha kathaṃ sūti sabbattheva atthayuttipucchā hoti. Ayañhi paññādiatthaṃ ñatvā tassa yuttiṃ pucchati ‘‘kathaṃ kāya yuttiyā kena kāraṇena paññaṃ labhatī’’ti. Esa nayo dhanādīsu.

၁၈၇. ယခုအခါ၌ 'ပညာဖြင့် စင်ကြယ်၏' ဟူသော ပုဒ်၌ ပါရှိသော 'ပညာ' ဟူသော ပုဒ်ကိုပင် ယူ၍ မိမိ၏ ဉာဏ်ပညာဖြင့် လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောနေသော ပြဿနာကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် 'အဘယ်သို့လျှင် ပညာကို ရနိုင်ပါသနည်း' အစရှိသော ခြောက်ပါဒရှိသော ဂါထာကို လျှောက်ထား၏။ ထိုဂါထာ၌ 'အဘယ်သို့' (ကထံသု) ဟူသော အမေးသည် ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ အကျိုးစီးပွားကို ရရှိရန် နည်းလမ်းကို မေးသော အမေးဖြစ်၏။ အာဠဝကသည် ပညာအစရှိသည်တို့၏ အကျိုးကို သိရှိပြီးဖြစ်၍ ထိုရရှိနိုင်ပုံ အကြောင်းရင်းကို 'အဘယ်သို့သော နည်းလမ်းဖြင့်၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ပညာကို ရရှိနိုင်ပါသနည်း' ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။ ဥစ္စာရရှိခြင်း အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

188. Athassa [Pg.228] bhagavā catūhi kāraṇehi paññālābhaṃ dassento ‘‘saddahāno’’tiādimāha. Tassattho – yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena, aparabhāge ca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā, taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānappattiyā lokiyalokuttaraṃ paññaṃ labhati. Tañca kho na saddhāmattakeneva, yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, tasmā upasaṅkamanato pabhuti yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhati. Ki vuttaṃ hoti – taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena upasaṅkamitvā vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti. Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti. Evaṃ susūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati, na itaro. Tenāha ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti.

၁၈၈. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝကအား အကြောင်းတရားလေးပါးတို့ဖြင့် ပညာကို ရရှိနိုင်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် 'သဒ္ဒဟာနော' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ရှေးဦးအဖို့၌ ကာယသုစရိုက် အစရှိသည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ နောက်အဖို့၌ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရား အစရှိသည်ဖြင့် လည်းကောင်း အကြင်တရားဖြင့် ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝက အရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း တရားတော်ကို ယုံကြည်သောသူသည် လောကီလောကုတ္တရာ ပညာကို ရရှိနိုင်၏။ ထိုသို့ ရရှိခြင်းသည်လည်း သဒ္ဓါတရားမျှသက်သက်ဖြင့်သာ ရရှိနိုင်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ သဒ္ဓါတရားရှိသောသူသည် ချဉ်းကပ်၏၊ ချဉ်းကပ်သောအခါ ဆည်းကပ်၏၊ ဆည်းကပ်သောအခါ ရိုသေစွာ နားထောင်၏၊ နားထောင်သောအခါ တရားတော်ကို ကြားနာရ၏။ ထို့ကြောင့် ချဉ်းကပ်သည်မှစ၍ တရားနာရသည်အထိ ကောင်းစွာ နားထောင်ခြင်း 'သုဿူသ' ကို ရရှိ၏။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ထိုတရားတော်ကို ယုံကြည်သော်လည်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့ထံသို့ အခါခပ်သိမ်း ချဉ်းကပ်၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြသဖြင့် ဆည်းကပ်ရာ၏။ ထိုသို့ ဆည်းကပ်သဖြင့် စိတ်ကြည်လင်တော်မူကြသောအခါ တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောကြားလိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ နာယူလိုစိတ်ဖြင့် နားထောင်ကာ တရားနာသောသူသည် ပညာကို ရရှိ၏။ ထိုသို့ ကောင်းစွာ နားထောင်ခြင်းသည်လည်း သတိနှင့် မကင်းဘဲ မမေ့မလျော့ဘဲ၊ ကောင်းသောစကား မကောင်းသောစကားကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ပညာရှိသောသူသည်သာလျှင် ပညာကို ရရှိနိုင်၏၊ အခြားသူမူကား မရနိုင်ချေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'မမေ့မလျော့ဘဲ ပညာရှိသောသူသည်' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

Evaṃ yasmā saddhāya paññālābhasaṃvattanikaṃ paṭipadaṃ paṭipajjati, sussūsāya sakkaccaṃ paññādhigamūpāyaṃ suṇāti, appamādena gahitaṃ na sammussati, vicakkhaṇatāya anūnādhikaṃ aviparītañca gahetvā vitthārikaṃ karoti. Sussūsāya vā ohitasoto paññāpaṭilābhahetuṃ dhammaṃ suṇāti, appamādena sutvā dhammaṃ dhāreti, vicakkhaṇatāya dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, athānupubbena paramatthasaccaṃ sacchikaroti, tasmāssa bhagavā ‘‘kathaṃ su labhate pañña’’nti puṭṭho imāni cattāri kāraṇāni dassento imaṃ gāthamāha – ‘‘saddahāno…pe… vicakkhaṇo’’ti.

ဤသို့လျှင် သဒ္ဓါတရားကြောင့် ပညာကို ရခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သည်မည်၏။ ကောင်းစွာ နားထောင်လိုသော ဆန္ဒဖြင့် ရိုသေစွာ ပညာရကြောင်း တရားကို ကြားနာရ၏။ မမေ့မလျော့သော သတိဖြင့် မှတ်သားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မမေ့မလျော့ ဆုပ်ကိုင်မိ၍ စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော ပညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ယုတ်လျော့ခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိဘဲ စနစ်တကျ မှတ်သားပြီးလျှင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုလုပ်နိုင်၏။ တစ်နည်းကား— ကောင်းစွာ နားထောင်လိုသဖြင့် နားစိုက်ထောင်သော သူသည် ပညာရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ကြားနာရ၏။ မမေ့မလျော့ဘဲ ကြားနာပြီး၍ ထိုတရားကို ဆောင်ထားနိုင်၏။ စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော ပညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဆောင်ထားအပ်သော တရားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်နိုင်၏။ ထို့နောက် အစဉ်သဖြင့် ပရမတ္ထသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ကထံ သု လဘတေ ပညံ (ပညာကို အဘယ်သို့ ရနိုင်အံ့နည်း)” ဟု အာဠဝကဘီလူးက မေးလျှောက်အပ်သည်ရှိသော် ဤအကြောင်းတရား လေးပါးတို့ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “သဒ္ဓဟာနော... ပ... ဝိစက္ခဏော” ဟူသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။

189. Idāni tato pare tayo pañhe vissajjento ‘‘patirūpakārī’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa vā dhanassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī. Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro. Uṭṭhātāti ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññatī’’tiādinā (theragā. 232; dī. ni. 3.253) nayena kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo. Vindate [Pg.229] dhananti ekamūsikāya na cirasseva dvesatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya lokiyadhanañca, mahallakamahātissatthero viya lokuttaradhanañca labhati. So hi ‘‘tīhi iriyāpathehi viharissāmī’’ti vattaṃ katvā thinamiddhāgamanavelāya palālacumbaṭakaṃ temetvā, sīse katvā, galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā, thinamiddhaṃ paṭibāhento dvādasahi vassehi arahattaṃ pāpuṇi. Saccenāti vacīsaccenāpi ‘‘saccavādī bhūtavādī’’ti, paramatthasaccenāpi ‘‘buddho paccekabuddho ariyasāvako’’ti evaṃ kittiṃ pappoti. Dadanti yaṃkiñci icchitapatthitaṃ dadanto mittāni ganthati, sampādeti karotīti attho. Duddadaṃ vā dadaṃ ganthati, dānamukhena vā cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni. Tehi mittāni karotīti vuttaṃ hoti.

၁၈၉. ယခုအခါ ထိုမှတစ်ပါး နောက်ထပ်မေးအပ်သော မေးခွန်းသုံးခုကို ဖြေဆိုတော်မူလိုသဖြင့် “ပတိရူပကာရီ” အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ပတိရူပကာရီ” ဟူသည်မှာ ဒေသ ကာလ စသည်တို့ကို မကျော်လွန်စေဘဲ လောကီဥစ္စာ သို့မဟုတ် လောကုတ္တရာဥစ္စာကို ရခြင်း၏ လျောက်ပတ်သော အကြောင်းတရားကို ပြုတတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ “ဓုရဝါ” ဟူသည်မှာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဝီရိယ၏ စွမ်းအားဖြင့် မစွန့်လွှတ်သော တာဝန်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ “ဥဋ္ဌာတာ” ဟူသည်မှာ “အချမ်းနှင့် အပူကို မြက်ပင်ထက် သာလွန်၍ မမှတ်ထင်သူ” စသည်ဖြင့် ကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဝီရိယ၏ စွမ်းအားဖြင့် ထကြွလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံလျက် မလျှော့သော လုံ့လရှိသူ ဖြစ်သည်။ “ဝိန္ဒတေ ဓနံ” ဟူသည်မှာ စူဠန္တေဝါသိက (သင်္ဘောဆိပ်နေ လုလင်) သည် ကြွက်သေတစ်ကောင်တည်းဖြင့် မကြာမြင့်မီ အသပြာ နှစ်သိန်းသော လောကီဥစ္စာကို ရရှိသကဲ့သို့ လောကီဥစ္စာကို လည်းကောင်း၊ မဟာလ္လက မဟာတိဿမထေရ်ကဲ့သို့ လောကုတ္တရာဥစ္စာကိုလည်းကောင်း ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်သည် “ငါသည် ဣရိယာပုတ်သုံးပါးဖြင့်သာ နေအံ့” ဟု ဝတ်ကို ဆောက်တည်၍၊ ငိုက်မျဉ်းခြင်း ရောက်လာသောအခါ ကောက်ရိုးကွင်းကို ရေဆွတ်၍ ဦးခေါင်းပေါ်၌ တင်ကာ၊ လည်ပင်းတိုင်အောင် နက်သော ရေထဲသို့ ဆင်းလျက် ငိုက်မျဉ်းခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ကာ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး အားထုတ်တော်မူသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ “သစ္စေန” ဟူသည်မှာ “မှန်သောစကားကို ဆိုလေ့ရှိသူ၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်ရာကို ပြောဆိုသူ” ဟူသော ဝစီသစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အရိယာသာဝက” ဟူသော ပရမတ္ထသစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ကျော်စောသတင်း ပျံ့နှံ့ခြင်းသို့ ရောက်၏။ “ဒဒံ” ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ် တောင့်တအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုကို ပေးကမ်းစွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် မိတ်ဆွေတို့ကို ဆွဲဆောင်စည်းရုံးတတ်၏၊ ပြည့်စုံစေတတ်၏၊ မိတ်ဆွေအဖြစ်ကို ပြုတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ပေးနိုင်ခဲသော အရာကို ပေးလှူခြင်းဖြင့် မိတ်ဖွဲ့တတ်၏။ သို့မဟုတ် ပေးကမ်းခြင်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးလုံးကို ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုပေးကမ်းခြင်းတို့ဖြင့် မိတ်ဆွေအဖြစ်ကို ပြုလုပ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

190. Evaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇena lokiyalokuttaramissakena nayena cattāro pañhe vissajjetvā idāni ‘‘kathaṃ pecca na socatī’’ti imaṃ pañcamaṃ pañhaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento āha ‘‘yassete’’ti. Tassattho – yassa ‘‘saddahāno arahata’’nti ettha vuttāya sabbakalyāṇadhammuppādikāya saddhāya samannāgatattā saddhassa gharamesino gharāvāsaṃ pañca vā kāmaguṇe esantassa gavesantassa kāmabhogino gahaṭṭhassa ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakāraṃ saccaṃ, ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsapaññānāmena vutto dhammo, ‘‘dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttā dhīti, ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakāro cāgo cāti ete caturo dhammā santi. Sa ve pecca na socatīti idhalokā paralokaṃ gantvā sa ve na socatīti.

၁၉၀. ဤသို့လျှင် လူနှင့် ရဟန်းတို့အား သက်ဆိုင်သော လောကီလောကုတ္တရာ နှစ်မျိုးလုံးနှင့် ရောနှောသော နည်းလမ်းဖြင့် မေးခွန်းလေးခုကို ဖြေဆိုတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ “ကထံ ပေစ္စ န သောစတိ (တမလွန်သို့ သွားရသော် အဘယ်သို့ စိုးရိမ်ခြင်း ကင်းရအံ့နည်း)” ဟူသော ငါးခုမြောက် မေးခွန်းကို လူဝတ်ကြောင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြေဆိုတော်မူလိုသဖြင့် “ယဿေတေ” အစရှိသော အဖြေဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— “သဒ္ဓဟာနော အရဟတံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆိုအပ်သော၊ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သဒ္ဓါတရား ရှိသော၊ အိမ်ရာတည်ထောင်လျက် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ရှာဖွေလိုလား၍ ကာမဂုဏ်ကို သုံးဆောင်သော လူဝတ်ကြောင်အား— “သစ္စေန ကိတ္တိံ ပပ္ပေါတိ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သစ္စာလည်းကောင်း၊ “သုဿုသံ လဘတေ ပညံ” ဟူသော ပါဌ်၌ “နာယူလိုသော ပညာ” ဟူသော အမည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော တရား (ဓမ္မ) လည်းကောင်း၊ “ဓုရဝါ ဥဋ္ဌာတာ” ဟူသော ပါဌ်၌ “ဓုရ” အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဥဋ္ဌာန” အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်သော လုံ့လဝီရိယ (ဓိတိ) လည်းကောင်း၊ “ဒဒံ မိတ္တာနိ ဂန္ထတိ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ) လည်းကောင်း ဤသို့သော တရားလေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ “သ ဝေ ပေစ္စ န သောစတိ” ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် ဤလောကမှ တမလွန်လောကသို့ သွားရသော် စင်စစ် မစိုးရိမ်ရတော့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

191. Evaṃ bhagavā pañcamampi pañhaṃ vissajjetvā taṃ yakkhaṃ codento āha – ‘‘iṅgha aññepī’’ti. Tattha iṅghāti codanatthe nipāto. Aññepīti aññepi dhamme puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu, aññepi vā pūraṇādayo sabbaññupaṭiññe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu. Yadi amhehi ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakārā saccā bhiyyo kittippattikāraṇaṃ vā, ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsanapaññāpadesena vuttā damā bhiyyo [Pg.230] lokiyalokuttarapaññāpaṭilābhakāraṇaṃ vā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakārā cāgā bhiyyo mittaganthanakāraṇaṃ vā, ‘‘dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttāya mahābhārasahanaṭṭhena ussoḷhībhāvappattāya vīriyasaṅkhātāya khantyā bhiyyo lokiyalokuttaradhanavindanakāraṇaṃ vā, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evaṃ vuttehi imeheva catūhi dhammehi bhiyyo asmā lokā paraṃ lokaṃ pecca asocanakāraṇaṃ vā idha vijjatīti ayamettha saddhiṃ saṅkhepayojanāya atthavaṇṇanā. Vitthārato pana ekamekaṃ padaṃ atthuddhārapaduddhāravaṇṇanānayehi vibhajitvā veditabbā.

၁၉၁. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးခုမြောက်သော ပြဿနာကိုလည်း ဖြေဆိုတော်မူပြီး၍ ထိုအာဠဝကဘီလူးအား တိုက်တွန်းနှိုးဆော်တော်မူလိုသဖြင့် “ဣင်္ဃ အညေပိ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ဣင်္ဃ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ “အညေပိ” ဟူသည်မှာ “အခြားသော တရားကျင့်ကြကုန်သော များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို သင်မေးမြန်းကြည့်လော့၊ သို့မဟုတ် အခြားသော မိမိကိုယ်ကို ဘုရား (သဗ္ဗညု) ဟု ဝန်ခံကြကုန်သော ပူရဏကဿပ စသော များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို သင်မေးမြန်းကြည့်လော့” ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ငါတို့ဟောကြားတော်မူအပ်သော “သစ္စေန ကိတ္တိံ ပပ္ပေါတိ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သစ္စာတရားထက် လွန်ကဲ၍ ကျော်စောခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော အကြောင်းတရားသည် လည်းကောင်း၊ “သုဿုသံ လဘတေ ပညံ” ဟူသော ပါဌ်၌ “နာယူလိုသော ပညာ” ဟူသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဓမ္မ (ဒမ) ထက် သာလွန်၍ လောကီလောကုတ္တရာပညာကို ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားသည် လည်းကောင်း၊ “ဒဒံ မိတ္တာနိ ဂန္ထတိ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ) ထက် သာလွန်၍ မိတ်ဆွေဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းတရားသည် လည်းကောင်း၊ “ဓုရဝါ ဥဋ္ဌာတာ” ဟူသော ပါဌ်၌ ထိုထို လောကီလောကုတ္တရာ အကျိုးစီးပွားကို အမှီပြု၍ “ဓုရ” အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဥဋ္ဌာန” အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သော၊ ဝန်ကြီးကို ထမ်းဆောင်နိုင်သဖြင့် လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော ခန္တီ (ဓိတိ) ထက် သာလွန်၍ လောကီလောကုတ္တရာ ဥစ္စာကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းတရားသည် လည်းကောင်း၊ “သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ” ဟူ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သော ဤတရားလေးပါးတို့ထက် သာလွန်၍ ဤပစ္စုပ္ပန်လောကမှ တမလွန်လောကသို့ သွားရသော် မစိုးရိမ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားသည် အခြား၌ ရှိပါအံ့လော (မရှိနိုင်ပါ) ဟု စမ်းသပ်မေးမြန်းခိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ဤဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ် စပ်ယှဉ်ပုံနှင့်တကွ အနက်ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့်မူကား တစ်ခုချင်းစီသော ပုဒ်တို့ကို အတ္ထုဒ္ဓါရ (အနက်ထုတ်ယူပုံ)၊ ပဒုဒ္ဓါရ (ပုဒ်ထုတ်ယူပုံ) အဖွင့်နည်းတို့ဖြင့် ခွဲခြား၍ သိအပ်၏။

192. Evaṃ vutte yakkho yena saṃsayena aññe puccheyya, tassa pahīnattā ‘‘kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇeti vatvā yepissa apucchanakāraṇaṃ na jānanti, tepi jānāpento ‘‘yohaṃ ajja pajānāmi, yo attho samparāyiko’’ti āha. Tattha ajjāti ajjādiṃ katvāti adhippāyo. Pajānāmīti yathāvuttena pakārena jānāmi. Yo atthoti ettāvatā ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’ntiādinā nayena vuttaṃ diṭṭhadhammikaṃ dasseti samparāyikoti iminā ‘‘yassete caturo dhammā’’ti vuttaṃ pecca sokābhāvakaraṃ samparāyikaṃ. Atthoti ca kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Ayañhi atthasaddo ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti evamādīsu (pārā. 1; dī. ni. 1.255) pāṭhatthe vattati. ‘‘Attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’’tiādīsu (dī. ni. 2.250; ma. ni. 3.258) kiccatthe ‘‘hoti sīlavataṃ attho’’tiādīsu (jā. 1.1.11) vuḍḍhimhi. ‘‘Bahujano bhajate atthahetū’’tiādīsu (jā. 1.15.89) dhane. ‘‘Ubhinnamatthaṃ caratī’’tiādīsu (jā. 1.7.66; saṃ. ni. 1.250; theragā. 443) hite. ‘‘Atthe jāte ca paṇḍita’’ntiādīsu (jā. 1.1.92) kāraṇe. Idha pana kāraṇe. Tasmā yaṃ paññādilābhādīnaṃ kāraṇaṃ diṭṭhadhammikaṃ, yañca pecca sokābhāvassa kāraṇaṃ samparāyikaṃ, taṃ yohaṃ ajja bhagavatā vuttanayena sāmaṃyeva pajānāmi, so kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ puthū samaṇabrāhmaṇeti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.

၁၉၂. မြတ်စွာဘုရားက ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်ပြီးသော် အာဠဝကဘီလူးသည် မိမိ၌ ယခင်က သူတစ်ပါးတို့အား မေးမြန်းစရာဖြစ်သော ယုံမှားသံသယကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် “ယခုအခါ ငါသည် များစွာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို အဘယ်ကြောင့် မေးမြန်းနေဦးမည်နည်း” ဟု ဆို၍၊ မိမိမမေးသင့်တော့သည့် အကြောင်းရင်းကို မသိသေးသောသူတို့အားလည်း သိစေလိုသဖြင့် “ယခုအခါ၌ ငါသည် တမလွန်ဘဝနှင့်ယှဉ်သော အကျိုးတရား (အကြောင်းတရား) ကို အမှန်အတိုင်း သိပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ “အဇ္ဇ” (ယနေ့) ဟူသည်မှာ ယနေ့ကို အစပြု၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ပဇာနာမိ” ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိရှိရပြီဟု ဆိုလိုသည်။ “ယော အတ္ထော” ဟူသော စကားဖြင့် “သုဿူသံ လဘတေ ပညံ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပစ္စုပ္ပန်နှင့်ယှဉ်သော အကျိုးကို ပြသည်။ “သမ္ပရာယိကော” ဟူသော စကားဖြင့် “ယဿေတေ စတုရော ဓမ္မာ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တမလွန်ဘဝ၌ စိုးရိမ်ခြင်းမရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တမလွန်အကျိုးကို ပြသည်။ “အတ္ထ” ဟူသော စကားသည် အကြောင်းတရား (သို့မဟုတ် ရည်ရွယ်ချက်) ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤ “အတ္ထ” သဒ္ဒါသည် “သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ” စသည်တို့၌ (ပါဠိတော်၏) ထင်ရှားသောအနက် (အဓိပ္ပာယ်) ၌ ဖြစ်၏။ “အတ္ထော မေ ဂဟပတိ ဟိရညသုဝဏ္ဏေန” စသည်တို့၌ အလိုရှိအပ်သော အရာ၌ ဖြစ်၏။ “ဟောတိ သီလဝတံ အတ္ထော” စသည်တို့၌ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ “ဗဟုဇနော ဘဇတေ အတ္ထဟေတု” စသည်တို့၌ စည်းစိမ်ဥစ္စာ၌ ဖြစ်၏။ “ဥဘိန္နမတ္ထံ စရတိ” စသည်တို့၌ အကျိုးစီးပွား (အကျိုးရှိခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ “အတ္ထေ ဇာတေ စ ပဏ္ဍိတံ” စသည်တို့၌ အကြောင်းကိစ္စ (အရေးကိစ္စ) ၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ “အတ္ထ” သဒ္ဒါသည် “အကြောင်းရင်း” ဟူသောအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပညာ စသည်တို့ကို ရရှိခြင်း၏ ပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းတရားနှင့် တမလွန်၌ စိုးရိမ်ခြင်းမရှိခြင်း၏ တမလွန်အကြောင်းတရားတို့ကို ယနေ့ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော နည်းဖြင့် ကိုယ်တိုင်ပင် ကောင်းစွာ သိရှိရပြီဖြစ်ရာ၊ ငါသည် ယခုအခါ များစွာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို အဘယ်ကြောင့် မေးမြန်းနေဦးမည်နည်းဟု ဤဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်ကို သိအပ်၏။

193. Evaṃ [Pg.231] yakkho ‘‘pajānāmi yo attho samparāyiko’’ti vatvā tassa ñāṇassa bhagavaṃmūlakattaṃ dassento ‘‘atthāya vata me buddho’’ti āha. Tattha atthāyāti hitāya, vuḍḍhiyā vā. Yattha dinnaṃ mahapphalanti ‘‘yassete caturo dhammā’’ti (jā. 1.1.97) ettha vuttacāgena yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ aggadakkhiṇeyyaṃ buddhaṃ pajānāmīti attho. Keci pana ‘‘saṅghaṃ sandhāya evamāhā’’ti bhaṇanti.

၁၉၃. ဤသို့ဖြင့် အာဠဝကဘီလူးသည် “တမလွန်နှင့်ယှဉ်သော အကျိုးအကြောင်းကို သိပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားပြီးနောက်၊ ထိုမိမိရရှိသော ဉာဏ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို အခြေခံ၍ ရရှိခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “အတ္ထာယ ဝတ မေ ဗုဒ္ဓေါ” (မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အကျိုးငှာ အာဠဝီပြည်သို့ ကြွလာတော်မူပေ၏) စသော ဂါထာဖြင့် လျှောက်ထားပြန်သည်။ ထိုဂါထာ၌ “အတ္ထာယ” ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားငှာ သို့မဟုတ် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ” ဟူသည်မှာ “ယဿေတေ စတုရော ဓမ္မာ” ဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အကြင်အရှင်မြတ်၌ ပေးလှူလျှင် အကျိုးကြီးမြတ်လှ၏၊ ထိုမြတ်သော အလှူကို ခံယူတော်မူထိုက်သော မြတ်စွာဘုရားကို သိရှိရပါပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့သည် သံဃာတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုကြသည်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။

194. Evaṃ imāya gāthāya attano hitādhigamaṃ dassetvā idāni parahitāya paṭipattiṃ dīpento āha ‘‘so ahaṃ vicarissāmī’’ti. Tassattho hemavatasutte vuttanayeneva veditabbo.

၁၉၄. ဤသို့ဖြင့် ဤဂါထာဖြင့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို ရရှိပုံကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ကျင့်ကြံအားထုတ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် “သော အဟံ ဝိစရိဿာမိ” (ထိုငါသည် လှည့်လည်သွားလာပါအံ့) စသော ဂါထာကို ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟေမဝတသုတ်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်သည်။

Evamimāya gāthāya pariyosānañca rattivibhāyanañca sādhukārasadduṭṭhānañca āḷavakakumārassa yakkhassa bhavanaṃ ānayanañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Rājapurisā sādhukārasaddaṃ sutvā ‘‘evarūpo sādhukārasaddo ṭhapetvā buddhe na aññesaṃ abbhuggacchati, āgato nu kho bhagavā’’ti āvajjentā bhagavato sarīrappabhaṃ disvā, pubbe viya bahi aṭṭhatvā, nibbisaṅkā antoyeva pavisitvā, addasaṃsu bhagavantaṃ yakkhassa bhavane nisinnaṃ, yakkhañca añjaliṃ paggahetvā ṭhitaṃ. Disvāna yakkhaṃ āhaṃsu – ‘‘ayaṃ te, mahāyakkha, rājakumāro balikammāya ānīto, handa naṃ khāda vā bhuñja vā, yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti. So sotāpannattā lajjito visesato ca bhagavato purato evaṃ vuccamāno, atha taṃ kumāraṃ ubhohi hatthehi paṭiggahetvā bhagavato upanāmesi – ‘‘ayaṃ bhante kumāro mayhaṃ pesito, imāhaṃ bhagavato dammi, hitānukampakā buddhā, paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā imaṃ dārakaṃ imassa hitatthāya sukhatthāyā’’ti. Imañca gāthamāha –

ဤသို့ဖြင့် ဤဂါထာ၏ အဆုံးသို့ ရောက်ခြင်း၊ မိုးသောက်၍ အရုဏ်တက်ခြင်း၊ (နတ်တို့၏) သာဓုခေါ်သံများ ပေါ်ထွက်လာခြင်းနှင့် အာဠဝကမင်းသားငယ်ကို ဘီလူး၏ ဗိမာန်သို့ ပို့ဆောင်လာခြင်းတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌သာ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ မင်းချင်းယောက်ျားတို့သည် သာဓုခေါ်သံကို ကြားရလျှင် “ဤကဲ့သို့သော သာဓုခေါ်သံသည် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်ကို ချန်ထား၍ အခြားသူများအတွက် မဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူလာလေသလော” ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုကြရာ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်ရောင်ကို မြင်ကြရသဖြင့်၊ ရှေးကကဲ့သို့ အပြင်ဘက်၌ မရပ်ဝံ့ဘဲ ဘေးကင်းရန်ကင်းစွာ အတွင်းသို့သာ ဝင်ကြပြီးလျှင် ဘီလူး၏ ဗိမာန်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို လည်းကောင်း၊ လက်အုပ်ချီ၍ ရပ်နေသော အာဠဝကဘီလူးကို လည်းကောင်း မြင်ကြလေကုန်၏။ မြင်ကြရလျှင် ဘီလူးအား “ဘီလူးမင်း... သင့်အတွက် ပူဇော်ရန် ဤမင်းသားငယ်ကို ဆောင်ယူခဲ့ပါပြီ။ ယခု ထိုမင်းသားကို စားလိုက စားပါ၊ သင့်အလိုရှိသလို ပြုပါလော့” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအာဠဝကဘီလူးသည် (သောတာပန်ဖြစ်ပြီးဖြစ်၍) အကုသိုလ်ဒုစရိုက်မှ ရှက်နိုးပြီးဖြစ်သဖြင့် လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ ဤသို့ ပြောဆိုခံရသဖြင့် လည်းကောင်း ရှက်ရွံ့သဖြင့် ထိုမင်းသားငယ်ကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ခံယူကာ မြတ်စွာဘုရားထံ ကပ်လှူပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရား... ဤမင်းသားငယ်ကို အကျွန်ုပ်၏ အစာအလို့ငှာ စေလွှတ်လိုက်ခြင်းဖြစ်သော်လည်း အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားအား ကပ်လှူပါ၏။ ဘုရားရှင်တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကရုဏာဖြင့် သနားစောင့်ရှောက်တော်မူတတ်ကြပါကုန်၏။ အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသူငယ်၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာခြင်းငှာ ဤသူငယ်ကို အလှူခံတော်မူပါလော့” ဟု လျှောက်ထား၍ ကပ်လှူကာ ဤဂါထာကိုလည်း ရွတ်ဆိုခဲ့သည်။

‘‘Imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ, sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ;

Udaggacitto sumano dadāmi te, paṭiggaha lokahitāya cakkhumā’’ti.

“အရှင်ဘုရား... ကုသိုလ်ကောင်းမှု ရာထောင်တို့၏ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အင်္ဂါကြီးငယ် အလုံးစုံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ကောင်းမွန်သော သဏ္ဍာန်သွင်ပြင်ရှိခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဤမင်းသားငယ်ကို အကျွန်ုပ်သည် အထူးဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာသော စိတ်ဖြင့် အရှင်ဘုရားအား လှူဒါန်းပါ၏။ ငါးပါးသော မျက်စိတော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဤမင်းသားငယ်ကို အလှူခံတော်မူပါလော့” ဟု ဤဂါထာကို ရွတ်ဆိုခဲ့သည်။

Paṭiggahesi bhagavā kumāraṃ, paṭiggaṇhanto ca yakkhassa ca kumārassa ca maṅgalakaraṇatthaṃ pādūnagāthaṃ abhāsi. Taṃ yakkho kumāraṃ saraṇaṃ gamento tikkhattuṃ catutthapādena pūreti. Seyyathidaṃ –

မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းသားငယ်ကို အလှူခံတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ အလှူခံတော်မူစဉ် ဘီလူးအားလည်းကောင်း၊ မင်းသားငယ်အားလည်းကောင်း မင်္ဂလာတရားများ ဖြစ်ပေါ်စေရန် တစ်ပါဒလျော့သော (သုံးပါဒသာရှိသော) ဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ အာဠဝကဘီလူးသည် မင်းသားငယ်အား သရဏဂုံ၌ တည်စေလိုသဖြင့် စတုတ္ထပါဒကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဖြည့်စွက်၍ ဂါထာကို ပြည့်စုံစေခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Dīghāyuko [Pg.232] hotu ayaṃ kumāro,Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi;

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha,Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ…pe… dhammaṃ…pe… saṅgha’’nti.

“ဤမင်းသားငယ်သည် အသက်ရှည်ပါစေ။ အို... အာဠဝကဘီလူး၊ သင်သည်လည်း ရောဂါကင်းဝေး၍ ချမ်းသာပါစေ။ သင်တို့နှစ်ဦးစလုံး ဘေးရန်ကင်းကွာ၍ လောက၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် တည်ရှိနေကြပါစေ။ ဤမင်းသားငယ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏... (မြတ်စွာဘုရားကို... တရားတော်ကို... သံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏။)”

Bhagavā kumāraṃ rājapurisānaṃ adāsi – ‘‘imaṃ vaḍḍhetvā puna mameva dethā’’ti. Evaṃ so kumāro rājapurisānaṃ hatthato yakkhassa hatthaṃ yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato ‘‘hatthako āḷavako’’ti jāto. Taṃ ādāya paṭinivatte rājapurise disvā kassakavanakammikādayo ‘‘kiṃ yakkho kumāraṃ atidaharattā na icchatī’’ti bhītā pucchiṃsu. Rājapurisā ‘‘mā bhāyatha, khemaṃ kataṃ bhagavatā’’ti sabbamārocesuṃ. Tato ‘‘sādhu sādhū’’ti sakalaṃ āḷavīnagaraṃ ekakolāhalena yakkhābhimukhaṃ ahosi. Yakkhopi bhagavato bhikkhācārakāle anuppatte pattacīvaraṃ gahetvā upaḍḍhamaggaṃ āgantvā nivatti.

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းသားငယ်ကို မင်းချင်းယောက်ျားတို့အား ပြန်လည်ပေးအပ်ကာ “ဤသူငယ်ကို ကြီးပြင်းအောင် ကျွေးမွေးပြီးလျှင် ငါ့ထံသို့ တစ်ဖန် လာရောက်အပ်နှံကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် ထိုမင်းသားငယ်သည် မင်းချင်းယောက်ျားတို့၏ လက်မှ ဘီလူး၏ လက်သို့၊ ဘီလူး၏ လက်မှ မြတ်စွာဘုရား၏ လက်တော်သို့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ လက်တော်မှ တစ်ဖန် မင်းချင်းယောက်ျားတို့၏ လက်သို့ ပြောင်းလဲရောက်ရှိသွားခဲ့သောကြောင့် အမည်အားဖြင့် “ဟတ္ထက အာဠဝက” (လက်မှလက်သို့ ကူးပြောင်းသော အာဠဝက) ဟု အမည်တွင်လေသည်။ ထိုမင်းသားငယ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ ပြန်လာကြသော မင်းချင်းယောက်ျားတို့ကို လယ်သမားများနှင့် တောလုပ်သားများစသော မြို့သူမြို့သားတို့ မြင်ကြလျှင် “ဘီလူးသည် မင်းသားငယ် အလွန်ပင် ငယ်လွန်းလှသဖြင့် မစားလိုတော့ခြင်းလော” ဟု ကြောက်ရွံ့စွာ မေးမြန်းကြကုန်၏။ မင်းချင်းယောက်ျားတို့ကလည်း “မကြောက်ကြပါနှင့်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းငြိမ်းအောင် ပြုတော်မူပြီးပြီ” ဟု အလုံးစုံသော အကြောင်းအရာကို ပြန်လည်ပြောပြကြသည်။ ထိုအခါ တစ်မြို့လုံးရှိ အာဠဝီပြည်သူပြည်သားတို့သည် “သာဓု သာဓု” ဟု တစ်ပြိုင်နက် အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ကောင်းချီးပေးသောအသံဖြင့် ဘီလူး၏ဗိမာန်ဘက်သို့ ရှေးရှုကြကုန်၏။ အာဠဝကဘီလူးသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းခံကြွတော်မူချိန် ရောက်သောအခါ သပိတ်သင်္ကန်းတော်တို့ကို လှမ်းကိုင်လျက် ခရီးလမ်းတစ်ဝက်အထိ လိုက်ပါပို့ဆောင်ပေးပြီးမှ ပြန်ခဲ့လေသည်။

Atha bhagavā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagaradvāre aññatarasmiṃ vivitte rukkhamūle paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tato mahājanakāyena saddhiṃ rājā ca nāgarā ca ekato sampiṇḍitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā parivāretvā nisinnā ‘‘kathaṃ, bhante, evaṃ dāruṇaṃ yakkhaṃ damayitthā’’ti pucchiṃsu. Tesaṃ bhagavā yuddhamādiṃ katvā ‘‘evaṃ navavidhavassaṃ vassi, evaṃ vibhiṃsanakaṃ akāsi, evaṃ pañhaṃ pucchi, tassāhaṃ evaṃ vissajjesi’’nti tamevāḷavakasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tato rājā ca nāgarā ca vessavaṇamahārājassa bhavanasamīpe yakkhassa bhavanaṃ katvā pupphagandhādisakkārūpetaṃ niccaṃ baliṃ pavattesuṃ. Tañca kumāraṃ viññutaṃ pattaṃ ‘‘tvaṃ bhagavantaṃ nissāya jīvitaṃ labhi, gaccha, bhagavantaṃyeva payirupāsassu bhikkhusaṅghañcā’’ti vissajjesuṃ. So bhagavantañca bhikkhusaṅghañca payirupāsamāno na cirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya sabbaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā pañcasataupāsakaparivāro ahosi. Bhagavā ca naṃ etadagge niddisi ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ catūhi [Pg.233] saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ yadidaṃ hatthako āḷavako’’ti (a ni. 1.251).

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မြို့တွင်း၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်တော်မူပြီး၍ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စပြီးစီးသော် မြို့တံခါးဝရှိ တစ်ခုသော ဆိတ်ငြိမ်သော သစ်ပင်ရင်း၌ ခင်းအပ်သော မြတ်သော ဘုရားရှင်နေရာတော်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ များစွာသော လူအပေါင်းနှင့်အတူ အာဠဝီမင်းနှင့် ပြည်သူအပေါင်းတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း စည်းဝေးပေါင်းရုံး၍ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ပြီးလျှင် ရှိခိုးလျက် ခြံရံကာ ထိုင်နေကြပြီးသော် "အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့သော အကြောင်းဖြင့် ဤသို့ ကြမ်းတမ်းသော အာဠဝကဘီလူးကို ဆုံးမတော်မူနိုင်ပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့အား တရားစစ်ထိုးခြင်းကို အစပြု၍ "ဤသို့ ကိုးပါးသော မိုးတို့ကို ရွာစေ၏၊ ဤသို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အမှုကို ပြု၏၊ ဤသို့ ပြဿနာကို မေး၏၊ ထိုဘီလူးအား ငါဘုရားသည် ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူ၏" ဟု ထိုအာဠဝကသုတ်ကိုပင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့အား တရားထူးရခြင်း ဖြစ်လေ၏။ ထို့နောက် အာဠဝီမင်းနှင့် ပြည်သူတို့သည် ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းကြီး၏ ဗိမာန်အနီး၌ အာဠဝကဘီလူး၏ နေရာဗိမာန်ကို ဆောက်လုပ်ပေးပြီးလျှင် ပန်း၊ နံ့သာ စသော ပူဇော်သကာ လာဘ်သပ္ပကာတို့နှင့်တကွ အမြဲမပြတ် ပူဇော်ခြင်းကို ဖြစ်စေကုန်၏။ အရွယ်ရောက်၍ သိကြားလိမ္မာလာသော ထိုဟတ္ထာဠဝကမင်းသားကိုလည်း "သင်သည် မြတ်စွာဘုရားကို အမှီပြု၍ အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာရာရခဲ့၏။ သွားပေလော့၊ မြတ်စွာဘုရားကိုသာလျှင် ဆည်းကပ်လေလော့၊ ရဟန်းသံဃာတော်ကိုလည်း ဆည်းကပ်လေလော့" ဟု ဆို၍ လွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ ထိုဟတ္ထာဠဝကမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်သည်ရှိသော် မကြာမြင့်မီပင် အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်၍ ဘုရားရှင်၏ တရားတော်အားလုံးကို သင်ယူပြီးလျှင် ငါးရာသော ဥပါသကာ အခြံအရံရှိသူ ဖြစ်လာ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုဟတ္ထာဠဝကမင်းသားကို "ရဟန်းတို့... ငါ၏သာသနာတော်၌ သင်္ဂဟဝတ္ထု လေးပါးတို့ဖြင့် ပရိသတ်ကို ချီးမြှောက်တတ်သော ငါ၏တပည့် ဥပါသကာတို့အနက် ဤဟတ္ထာဠဝကမင်းသားသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ပေ၏" ဟု ဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူ၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌။

Suttanipāta-aṭṭhakathāya āḷavakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ အာဠဝကသုတ်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

11. Vijayasuttavaṇṇanā

၁၁. ၁၁။ ဝိဇယသုတ်။

Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhanti nandasuttaṃ. ‘‘Vijayasuttaṃ kāyavicchandanikasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Idaṃ kira suttaṃ dvīsu ṭhānesu vuttaṃ, tasmā assa duvidhā uppatti. Tattha bhagavatā anupubbena kapilavatthuṃ anuppatvā, sākiye vinetvā nandādayo pabbājetvā, anuññātāya mātugāmassa pabbajjāya ānandattherassa bhaginī nandā, khemakasakkarañño dhītā abhirūpanandā, janapadakalyāṇī nandāti tisso nandāyo pabbajiṃsu. Tena ca samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Abhirūpanandā abhirūpā eva ahosi dassanīyā pāsādikā, tenevassā abhirūpanandāti nāmamakaṃsu. Janapadakalyāṇī nandāpi rūpena attanā sadisaṃ na passati. Tā ubhopi rūpamadamattā ‘‘bhagavā rūpaṃ vivaṇṇeti, garahati, anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī’’ti bhagavato upaṭṭhānaṃ na gacchanti, daṭṭhumpi na icchanti. Evaṃ appasannā kasmā pabbajitāti ce? Agatiyā. Abhirūpanandāya hi vāreyyadivaseyeva sāmiko sakyakumāro kālamakāsi. Atha naṃ mātāpitaro akāmakaṃ pabbājesuṃ. Janapadakalyāṇī nandāpi āyasmante nande arahattaṃ patte nirāsā hutvā ‘‘mayhaṃ sāmiko ca mātā ca mahāpajāpati aññe ca ñātakā pabbajitā, ñātīhi vinā dukkho gharāvāso’’ti gharāvāse assādamalabhantī pabbajitā, na saddhāya.

"စရံ ဝါ ယဒိ ဝါ တိဋ္ဌံ" အစရှိသောသုတ်သည် နန္ဒသုတ် ဒေသနာတော်တည်း။ ဝိဇယသုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကာယဝိစ္ဆန္ဒနိကသုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ဖြစ်ကြောင်းအရာ ကား အဘယ်နည်း။ ဤဝိဇယသုတ်ကို ဌာနနှစ်ပါးတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤသုတ်အား နှစ်မျိုးသော ဖြစ်ကြောင်းအရာ ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ဖြစ်ကြောင်းတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် အစဉ်သဖြင့် ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ရောက်တော်မူသည်ရှိသော် သာကီဝင်မင်းသားတို့ကို ဆုံးမတော်မူ၍ နန္ဒမင်းသား အစရှိသည်တို့ကို ရဟန်းပြုတော်မူပြီးလျှင် မာတုဂါမတို့အား ရဟန်းပြုခွင့်ကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သည်ရှိသော် အရှင်နန္ဒမထေရ်၏ နှမတော်ဖြစ်သော နန္ဒာမင်းသမီး၊ ခေမကသာkီဝင်မင်း၏ သမီးတော်ဖြစ်သော အဘိရူပနန္ဒာမင်းသမီး၊ ဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာမင်းသမီး ဟူသော နန္ဒာအမည်ရှိသော မင်းသမီးသုံးဦးတို့သည် ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။ အဘိရူပနန္ဒာမင်းသမီးသည် အလွန်တရာ အဆင်းလှသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ရှုချင်စဖွယ် ကြည်ညိုဖွယ် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုမင်းသမီးအား အဘိရူပနန္ဒာဟူသော အမည်ကို မှည့်ကြကုန်၏။ ဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာမင်းသမီးသည်လည်း ရုပ်အဆင်းအရည်အသွေး၌ မိမိနှင့်တူသော မိန်းမကို မမြင်ရ။ ထိုနန္ဒာမင်းသမီး နှစ်ယောက်လုံးတို့သည် မိမိတို့၏ ရုပ်အဆင်း၌ မာန်ယစ်ကြသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် ရုပ်အဆင်းကို ကဲ့ရဲ့တော်မူတတ်၏၊ ရှုတ်ချတော်မူတတ်၏၊ များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ရုပ်အဆင်း၌ အပြစ်ကို ပြ၍ ဟောတော်မူတတ်၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ မလာရောက်ကြကုန်၊ ဖူးမြင်ရန်လည်း အလိုမရှိကြကုန်။ ဤသို့ သဒ္ဓါကြည်ညိုခြင်း မရှိဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းပြုကြသနည်းဟု မေးသော် - မတတ်သာ၍ ဖြစ်၏။ အဘိရူပနန္ဒာမင်းသမီးအား ထိမ်းမြားမည့်နေ့၌ပင် လင်လျာဖြစ်သော သာကီဝင်မင်းသားတစ်ဦးသည် ကွယ်လွန်ခဲ့၏။ ထို့နောက် ထိုမင်းသမီးကို မိဘတို့က အလိုမတူဘဲလျက် ရဟန်းပြုစေကုန်၏။ ဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာမင်းသမီးသည်လည်း အရှင်နန္ဒရဟန္တာဖြစ်သွားသည့်အခါ မျှော်လင့်ချက်ကင်းမဲ့သွားသဖြင့် "ငါ၏လင် ဖြစ်လတ္တံ့သော နန္ဒမင်းသားလည်းကောင်း၊ မိခင်ကြီးဖြစ်သော မဟာပဇာပတိလည်းကောင်း၊ အခြားသော ဆွေမျိုးများလည်းကောင်း ရဟန်းပြုကုန်ကြပြီ။ ဆွေမျိုးများနှင့် ကွေကွင်း၍ ဆင်းရဲလှစွာသော လူ့ဘောင် အိမ်ရာထောင်ခြင်း၌ သာယာဖွယ်ရာကို မမြင်ရတော့ပြီ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ လူ့ဘောင်ဘဝ၌ သာယာမှုကို မရသဖြင့် ရဟန်းပြုခြင်းဖြစ်၏၊ သဒ္ဓါတရားကြောင့် ရဟန်းပြုသည် မဟုတ်ပေ။

Atha bhagavā tāsaṃ ñāṇaparipākaṃ viditvā mahāpajāpatiṃ āṇāpesi ‘‘sabbāpi bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ovādaṃ āgacchantū’’ti. Tā attano vāre sampatte aññaṃ pesenti. Tato bhagavā ‘‘sampatte vāre attanāva [Pg.234] āgantabbaṃ, na aññā pesetabbā’’ti āha. Athekadivasaṃ abhirūpanandā agamāsi. Taṃ bhagavā nimmitarūpena saṃvejetvā ‘‘aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kata’’nti imāya dhammapadagāthāya –

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းသမီးတို့၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှုကို သိတော်မူ၍ မဟာပဇာပတိဂေါတမီကို "ဘိက္ခုနီအားလုံးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဩဝါဒခံယူရန် လာကြစေကုန်လော" ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုမင်းသမီးတို့သည် မိမိတို့အလှည့် ရောက်သောအခါ သူတစ်ပါးကို စေလွှတ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားက "မိမိအလှည့်ရောက်လျှင် မိမိကိုယ်တိုင်သာ လာရမည်၊ သူတစ်ပါးကို မစေလွှတ်အပ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် တစ်နေ့သ၌ အဘိရူပနန္ဒာသည် ရောက်လာ၏။ ထိုအဘိရူပနန္ဒာကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဖန်ဆင်းအပ်သော မိန်းမရုပ်ဖြင့် ထိတ်လန့်စေ၍ "အဋ္ဌီနံ နဂရံ ကတံ" ဟု အစရှိသော ဤဓမ္မပဒဂါထာဖြင့် လည်းကောင်း၊

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthitaṃ. (therīgā. 19);

"နန္ဒာ... ကိလေသာဖြင့် ပူပန်အပ်သော၊ မစင်ကြယ်သော၊ ပုပ်စပ်သော၊ အထက်အောက်ပေါက်မှ အညစ်အကြေးများ ယိုစီးကျဆင်းနေသော၊ လူမိုက်တို့ အလွန်တောင့်တအပ်သော ဤခန္ဓာကိုယ်အစုအပုံကြီးကို ကြည့်ရှုလော့။

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasantā carissasī’’ti. (su. ni. 344;

therīgā. 20) –

နိမိတ်မရှိသော အနိမိတ္တဝိပဿနာကိုလည်း ပွားများလော့၊ ကိန်းဝပ်လျက်ရှိသော မာန်မာန 'မာနာနုသယ' ကို စွန့်ပယ်လော့။ ထိုသို့ မာန်ကို ကောင်းစွာ ပယ်စွန့်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးသူဖြစ်၍ ကျင်လည်ရလတ္တံ့" ဟု ဤသို့သော ထေရီဂါထာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊

Imāhi therīgāthāhi ca anupubbena arahatte patiṭṭhāpesi. Athekadivasaṃ sāvatthivāsino purebhattaṃ dānaṃ datvā samādinnuposathā sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya dhammassavanatthāya jetavanaṃ gantvā dhammassavanapariyosāne bhagavantaṃ vanditvā nagaraṃ pavisanti. Bhikkhunisaṅghopi dhammakathaṃ sutvā bhikkhuniupassayaṃ gacchati. Tattha manussā ca bhikkhuniyo ca bhagavato vaṇṇaṃ bhāsanti. Catuppamāṇike hi lokasannivāse sammāsambuddhaṃ disvā appasīdanto nāma natthi. Rūpappamāṇikā hi puggalā bhagavato lakkhaṇakhacitamanubyañjanavicitraṃ samujjalitaketumālābyāmappabhāvinaddhamalaṅkāratthamiva lokassa samuppannaṃ rūpaṃ disvā pasīdanti, ghosappamāṇikā anekasatesu jātakesu kittighosaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ karavīkamadhuranigghosaṃ brahmassarañca sutvā, lūkhappamāṇikā pattacīvarādilūkhataṃ dukkarakārikalūkhataṃ vā disvā, dhammappamāṇikā sīlakkhandhādīsu yaṃkiñci dhammakkhandhaṃ upaparikkhitvā. Tasmā sabbaṭṭhānesu bhagavato vaṇṇaṃ bhāsanti. Janapadakalyāṇī nandā bhikkhunipassayaṃ patvāpi anekapariyāyena bhagavato vaṇṇaṃ bhāsantānaṃ tesaṃ sutvā bhagavantaṃ upagantukāmā hutvā bhikkhunīnaṃ ārocesi. Bhikkhuniyo taṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu.

ဤသို့သော ထေရီဂါထာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အစဉ်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်စေတော်မူ၏။ တစ်နေ့သ၌ သာဝတ္ထိပြည်သူ ပြည်သားတို့သည် နံနက်ပိုင်း၌ အလှူဒါနကို ပေးလှူပြီး၍ ဆောက်တည်အပ်သော ဥပုသ်သီလ ရှိကြကုန်လျက် ကောင်းမွန်စွာ ဝတ်ဆင်ရုံခြုံကာ ပန်း၊ နံ့သာ စသည်တို့ကို ယူဆောင်၍ တရားနာယူရန် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့ သွားကြကုန်၏။ တရားနာယူခြင်း၏ အဆုံး၌ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် မြို့တွင်းသို့ ဝင်ကြကုန်၏။ ဘိက္ခုနီသံဃာသည်လည်း တရားတော်ကို နာယူရ၍ ဘိက္ခုနီမကျောင်းသို့ ပြန်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ လူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီမတို့သည်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆို ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ လေးပါးသော အတိုင်းအတာပမာဏရှိသော ဤလောက၌ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရပါလျက် မကြည်ညိုသောသူဟူ၍ မရှိပေ။ ရုပ်အဆင်းကို ပမာဏပြု၍ ကြည်ညိုတတ်သော 'ရူပပ္ပမာဏိက' ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော လက္ခဏာတော်ကြီး၊ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ တောက်ပသော ကေတုမာလာရောင်ခြည်၊ တစ်လံမျှသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့ဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သော၊ တန်ဆာဆင်ထားသကဲ့သို့ လောက၌ ထင်ရှားဖြစ်ထွန်းတော်မူသော ဘုရားရှင်၏ ရုပ်ကယ္ဓာကိုယ်တော်ကို ဖူးမြင်ရ၍ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ အသံကို ပမာဏပြု၍ ကြည်ညိုတတ်သော 'ဃောသပ္ပမာဏိက' ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အရာမက များစွာသော ဇာတ်တော်တို့၌ ကျော်စောသတင်းကြီးတော်မူသော၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ကရဝိက်ငှက်မင်း၏ သံသာကျူးရင့်သံကဲ့သို့ သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော ဗြဟ္မစိုရ်အသံတော်ကို ကြားရ၍ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ခေါင်းပါးသော အကျင့်ကို ပမာဏပြု၍ ကြည်ညိုတတ်သော 'လူခပ္ပမာဏိက' ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သပိတ်၊ သင်္ကန်း စသော ပစ္စည်းလေးပါး၏ ခေါင်းပါးစုတ်ပြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ်၏ ခေါင်းပါးခြင်းကို မြင်တွေ့ရ၍ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ တရားကို ပမာဏပြု၍ ကြည်ညိုတတ်သော 'ဓမ္မပ္ပမာဏိက' ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သီလက္ခန် စသော တရားတော်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုချီးမွမ်းကြကုန်၏။ ဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာသည် ဘိက္ခုနီမကျောင်းသို့ ရောက်သောအခါ များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုနေကြသော ထိုဘိက္ခုနီမတို့၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်လိုသောစိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ ဘိက္ခုနီမတို့အား ပြောကြားလေ၏။ ဘိက္ခုနီမတို့သည် ထိုဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာကို ခေါ်ဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။

Bhagavā paṭikacceva tassāgamanaṃ viditvā kaṇṭakena kaṇṭakaṃ, āṇiyā ca āṇiṃ nīharitukāmo puriso viya rūpeneva rūpamadaṃ vinetuṃ attano iddhibalena pannarasasoḷasavassuddesikaṃ atidassanīyaṃ itthiṃ passe ṭhatvā bījamānaṃ abhinimmini. Nandā bhikkhunīhi saddhiṃ upasaṅkamitvā, bhagavantaṃ vanditvā, bhikkhunisaṅghassa antare nisīditvā, pādatalā pabhuti yāva kesaggā bhagavato [Pg.235] rūpasampattiṃ disvā puna taṃ bhagavato passe ṭhitaṃ nimmatarūpañca disvā ‘‘aho ayaṃ itthī rūpavatī’’ti attano rūpamadaṃ jahitvā tassā rūpe abhirattabhāvā ahosi. Tato bhagavā taṃ itthiṃ vīsativassappamāṇaṃ katvā dassesi. Mātugāmo hi soḷasavassuddesikoyeva sobhati, na tato uddhaṃ. Atha tassā rūpaparihāniṃ disvā nandāya tasmiṃ rūpe chandarāgo tanuko ahosi. Tato bhagavā avijātavaṇṇaṃ, sakiṃvijātavaṇṇaṃ, majjhimitthivaṇṇaṃ, mahitthivaṇṇanti evaṃ yāva vassasatikaṃ obhaggaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ tilakāhatagattaṃ katvā, dassetvā passamānāyeva nandāya tassā maraṇaṃ uddhumātakādibhedaṃ kākādīhi samparivāretvā khajjamānaṃ duggandhaṃ jegucchapaṭikūlabhāvañca dassesi. Nandāya taṃ kamaṃ disvā ‘‘evamevaṃ mamapi aññesampi sabbasādhāraṇo ayaṃ kamo’’ti aniccasaññā saṇṭhāsi, tadanusārena ca dukkhanattasaññāpi, tayo bhavā ādittamiva agāraṃ appaṭisaraṇā hutvā upaṭṭhahiṃsu. Atha bhagavā ‘‘kammaṭṭhāne pakkhantaṃ nandāya citta’’nti ñatvā tassā sappāyavasena imā gāthāyo abhāsi –

မြတ်စွာဘုရားသည် စောစောကပင် ထိုဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာ လာမည့်အကြောင်းကို သိတော်မူ၍၊ ဆူးဖြင့် ဆူးကိုလည်းကောင်း၊ စူးဆောက် (မယ်န) ဖြင့် စူးဆောက်ကိုလည်းကောင်း ထုတ်ယူလိုသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ အဆင်းရူပါရုံဖြင့်သာလျှင် အဆင်း၌ ယစ်မူးနေသော ဇနပဒကလျာဏီကို ဆုံးမတော်မူရန် မိမိ၏ တန်ခိုးတော်အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးနှစ် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ရှိသော၊ အလွန်ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းသော မိန်းမတစ်ဦးကို မိမိ၏နံပါး၌ ယပ်ခတ်လျက်ရှိနေဟန် ဖန်ဆင်းတော်မူ၏။ နန္ဒာသည် ဘိက္ခုနီမတို့နှင့်အတူ ချဉ်းကပ်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် ဘိက္ခုနီသံဃာ၏အလယ်၌ ထိုင်နေစဉ်၊ ခြေဘဝါးတော်မှစ၍ ဆံဖျားတိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆင်းတော်နှင့်ပြည့်စုံပုံကို ဖူးမြင်ရပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရား၏နံပါး၌ ရပ်နေသော ထိုဖန်ဆင်းထားသော မိန်းမရုပ်ကိုလည်း မြင်ရသဖြင့် “အော်... ဤမိန်းမသည် အဆင်းလှပေစွတကား” ဟု မိမိ၏ အဆင်းလှပမှုအပေါ် ယစ်မူးနေသောမာန်ကို စွန့်ကာ ထိုဖန်ဆင်းထားသော မိန်းမ၏ အဆင်း၌ အလွန်တပ်မက်သွားလေသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမိန်းမကို အသက်နှစ်ဆယ်အရွယ် ပြု၍ ပြတော်မူ၏။ အမှန်အားဖြင့် မိန်းမတို့သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်၌သာ တင့်တယ်၍ ထိုထက်ကျော်လွန်ပါက မတင့်တယ်တော့ပေ။ ထိုအခါ ထိုမိန်းမ၏ အဆင်းယုတ်လျော့သွားသည်ကို မြင်ရသဖြင့် နန္ဒာအား ထိုမိန်းမရုပ်အပေါ် တပ်မက်သောရာဂသည် ခေါင်းပါးသွား၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် သားမွေးဖူးသေးသော မိန်းမအသွင်၊ တစ်ကြိမ်သာ မွေးဖူးသော မိန်းမအသွင်၊ လတ်တန်းစား မိန်းမအသွင်၊ အသက်ကြီးသော မိန်းမအသွင်မှစ၍ အသက်တစ်ရာအရွယ်ရှိသော ခါးကုန်းလျက်၊ တောင်ဝှေးကို အမှီပြုနေရသော၊ တစ်ကိုယ်လုံး မှဲ့ခြောက်များ စွဲနေသော ခန္ဓာကိုယ်အဖြစ် ဖန်ဆင်း၍ ပြသတော်မူ၏။ နန္ဒာ ကြည့်ရှုနေစဉ်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမိန်းမ သေဆုံးသွားခြင်း၊ ဖူးဖူးရောင်ရမ်းခြင်းစသော အသွင်ကွဲများဖြင့် ကျီးငှက်စသည့် သတ္တဝါတို့ ဝိုင်းအုံထိုးဆိတ် စားသောက်ခံရခြင်း၊ နံစော်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ကောင်းခြင်း အခြေအနေတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ နန္ဒာသည် ထိုအလောင်းကောင်ကို မြင်ရသဖြင့် “ဤသို့လျှင် ငါ့ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့၏ကိုယ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ရမည်၊ ဤခန္ဓာကိုယ်သည် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့နှင့် သက်ဆိုင်ပေ၏” ဟု အနိစ္စသညာ (မမြဲဟူသောအမှတ်) သည် စွဲမြဲစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအနိစ္စသညာကို အစဉ်လျှောက်သဖြင့် ဒုက္ခသညာနှင့် အနတ္တသညာတို့လည်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ဘဝသုံးပါးတို့သည် ရဲရဲတောက်လောင်နေသော အိမ်ကဲ့သို့ ကိုးကွယ်ရာမရှိသော သဘောဖြင့် ထင်ရှားလာကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် နန္ဒာ၏စိတ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ သက်ဝင်သွားပြီဟု သိတော်မူ၍ သူမနှင့် လျောက်ပတ်သောအားဖြင့် ဤဂါထာတို့ကို ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthitaṃ. (therīgā. 19);

“နန္ဒာ... နာကျင်တတ်သော သဘောရှိသော၊ မစင်ကြယ်သော၊ ပုပ်စပ်သော၊ အထက်အောက် ဒွါရတို့မှ ယိုစီးကျဆင်းနေသော၊ လူမိုက်တို့ အလွန်တောင့်တအပ်သော ဤခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော အစုအပုံကို ရှုလော့။

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Dhātuso suññato passa, mā lokaṃ punarāgami;

Bhave chandaṃ virājetvā, upasantā carissasī’’ti. (su. ni. 205);

ဤအလောင်းကောင်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ငါ၏ကိုယ်သည်လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ငါ၏ကိုယ်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤအလောင်းကောင်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ဤခန္ဓာကိုယ်လောကကို ဓာတ်မျှသာဖြစ်၍ ငါသူတစ်ပါးမရှိ၊ ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် ရှုလော့။ ဘဝသို့ တစ်ဖန် ပြန်မလာပါစေနှင့်။ ဘဝ၌ တပ်မက်လိုချင်မှုကို ကင်းပျောက်စေလျက် ကိလေသာငြိမ်းအေးသူ ဖြစ်၍ ကျင်လည်ရလတ္တံ့။” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Gāthāpariyosāne nandā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Athassā bhagavā uparimaggādhigamatthaṃ suññataparivāraṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ kathento imaṃ suttamabhāsi. Ayaṃ tāvassa ekā uppatti.

ဂါထာ၏အဆုံး၌ ဇနပဒကလျာဏီနန္ဒာသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သူမအား အထက်မဂ်ဖိုလ်များ ရရှိစေရန်အတွက် သုညတ (ဆိတ်သုဉ်းမှု) ခြံရံသော ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားလိုသဖြင့် ဤဝိဇယသုတ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ထိုဝိဇယသုတ် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း၏ ရှေးဦးစွာသော အကြောင်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။

Bhagavati pana rājagahe viharante yā sā cīvarakkhandhake (mahāva. 326) vitthārato vuttasamuṭṭhānāya sālavatiyā gaṇikāya dhītā jīvakassa kaniṭṭhā sirimā nāma mātu accayena taṃ ṭhānaṃ labhitvā ‘‘akkodhena jine kodha’’nti (dha. pa. 223; jā. 1.2.1) imissā gāthāya vatthumhi puṇṇakaseṭṭhidhītaraṃ avamaññitvā, bhagavantaṃ khamāpentī dhammadesanaṃ sutvā, sotāpannā hutvā aṭṭha niccabhattāni [Pg.236] pavattesi. Taṃ ārabbha aññataro niccabhattiko bhikkhu rāgaṃ uppādesi. Āhārakiccampi ca kātuṃ asakkonto nirāhāro nipajjīti dhammapadagāthāvatthumhi vuttaṃ. Tasmiṃ tathānipanneyeva sirimā kālaṃ katvā yāmabhavane suyāmassa devī ahosi. Atha tassā sarīrassa aggikiccaṃ nivāretvā āmakasusāne raññā nikkhipāpitaṃ sarīraṃ dassanāya bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto agamāsi, tampi bhikkhuṃ ādāya, tathā nāgarā ca rājā ca. Tattha manussā bhaṇanti ‘‘pubbe sirimāya aṭṭhuttarasahassenāpi dassanaṃ dullabhaṃ, taṃ dānajja kākaṇikāyāpi daṭṭhukāmo natthī’’ti. Sirimāpi devakaññā pañcahi rathasatehi parivutā tatrāgamāsi. Tatrāpi bhagavā sannipatitānaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttaṃ tassa bhikkhuno ovādatthaṃ ‘‘passa cittakataṃ bimba’’nti (dha. pa. 147) imañca dhammapadagāthaṃ abhāsi. Ayamassa dutiyā uppatti.

မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်အခါ၊ ဝိနည်းစီဝရက္ခန္ဓက၌ အကျယ်ဖော်ပြထားသော သာလဝတီ ပြည်တန်ဆာမ၏ သမီး၊ သမားတော်ဇီဝက၏ နှမငယ်ဖြစ်သူ သီရိမာ မည်သော မိန်းမသည် မိခင်ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ထိုပြည်တန်ဆာမရာထူးကို ရရှိခဲ့၏။ သူမသည် “အမျက်ဒေါသမထွက်ခြင်းဖြင့် ဒေါသထွက်သူကို အောင်ရာ၏” ဟူသော ဂါထာတော်၏ ဝတ္ထု၌ ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ပုဏ္ဏသူဌေးသမီး (ဥတ္တရာ) ကို စော်ကားမိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံ တောင်းပန်ကန်တော့ရာတွင် တရားတော်ကို နာကြားရသဖြင့် သောတာပန်ဖြစ်ကာ ရဟန်းသံဃာရှစ်ပါးအတွက် အမြဲဆွမ်းဝတ်ကို လှူဒါန်းခဲ့၏။ ထိုအမြဲဆွမ်းကို အကြောင်းပြု၍ ဆွမ်းစားကြွသော ရဟန်းတစ်ပါးသည် သီရိမာအပေါ် ရာဂစိတ် ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လေရာ၊ ဆွမ်းမဘုဉ်းပေးနိုင်တော့ဘဲ အစာငတ်ခံကာ လဲလျောင်းနေခဲ့ကြောင်း ဓမ္မပဒဂါထာတော်၏ ဝတ္ထု၌ လာရှိသည်။ ထိုရဟန်း ထိုသို့လဲလျောင်းနေစဉ်ပင် သီရိမာသည် ကွယ်လွန်သွားပြီး ယာမာနတ်ပြည်၌ သုယာမနတ်မင်း၏ နတ်မိဖုရား ဖြစ်သွား၏။ ထိုအခါ သီရိမာ၏ ရုပ်ကလာပ်ကို မီးမသင်္ဂြိုဟ်စေဘဲ သုသာန်တစပြင်၌ ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား စွန့်ပစ်ထားစေပြီးလျှင်၊ ထိုရုပ်ကလာပ်ကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ရန် မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက် ကြွတော်မူ၏၊ ထိုရာဂဖြစ်နေသော ရဟန်းကိုလည်း ခေါ်ဆောင်သွားတော်မူ၏။ မြို့သူမြို့သားများနှင့် ဗိမ္ဗိသာရမင်းလည်း လိုက်ပါလာကြသည်။ ထိုသုသာန်၌ လူတို့က “ရှေးက သီရိမာကို တစ်ရက်တွေ့မြင်ခွင့်ရရန် အသပြာတစ်ထောင်ကျော် ပေးရသော်လည်း တွေ့ရခဲလှ၏၊ ယခုအခါမူကား တစ်ပဲတစ်ရွေးမျှ ပေးသော်လည်း ကြည့်ရှုလိုသူ မရှိတော့ပေ” ဟု ပြောဆိုကြ၏။ နတ်သမီးဖြစ်သွားသော သီရိမာသည်လည်း ငါးရာသော ရထားများခြံရံလျက် ထိုသုသာန်သို့ ရောက်လာ၏။ ထိုနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် စည်းဝေးရောက်ရှိနေသော လူအပေါင်းတို့အား တရားဟောကြားရန် ဤဝိဇယသုတ်တော်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရဟန်းကို ဆုံးမတော်မူရန် “ဆန်းကြယ်စွာ ပြုပြင်ထားသော ဤရုပ်အစုအပုံကို ရှုလော့” ဟူသော ဤဓမ္မပဒဂါထာကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ထိုသုတ်တော် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း၏ ဒုတိယအကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေသည်။

195. Tattha caraṃ vāti sakalarūpakāyassa gantabbadisābhimukhenābhinīhārena gacchanto vā. Yadi vā tiṭṭhanti tasseva ussāpanabhāvena tiṭṭhanto vā. Nisinno uda vā sayanti tasseva heṭṭhimabhāgasamiñjanauparimabhāgasamussāpanabhāvena nisinno vā, tiriyaṃ pasāraṇabhāvena sayanto vā. Samiñjeti pasāretīti tāni tāni pabbāni samiñjeti ca pasāreti ca.

၁၉၅. ထိုဂါထာ၌ “စရံ ဝါ” (သွားသော်လည်းကောင်း) ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ရူပကာယခန္ဓာကို သွားလိုရာအရပ်သို့ ရှေးရှုဦးတည်၍ သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ယဒိ ဝါ တိဋ္ဌံ” (ရပ်သော်လည်းကောင်း) ဟူသည်မှာ ထိုခန္ဓာကိုယ်ကိုပင် မတ်မတ်ရပ်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “နိသိန္နော ဝါ ဥဒပါသယံ” (ထိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အိပ်သော်လည်းကောင်း) ဟူသည်မှာ ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၏ အောက်ပိုင်းကို ကွေးညွတ်ကာ အထက်ပိုင်းကို တည့်တည့်မတ်မတ်ထား၍ ထိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘေးစောင်းလျက် ဆန့်တန်းကာ အိပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သမဉ္ဆေတိ ပသာရေတိ” (ကွေးဆန့်ခြင်းပြု၏) ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော အရိုးအဆစ်များကို ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Esā kāyassa iñjanāti sabbāpesā imasseva saviññāṇakassa kāyassa iñjanā calanā phandanā, natthettha añño koci caranto vā pasārento vā, apica kho pana ‘‘carāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa gantabbadisābhimukho abhinīhāro hoti, desantare rūpantarapātubhāvoti attho. Tena ‘‘cara’’nti vuccati. Tathā ‘‘tiṭṭhāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa samussāpanaṃ hoti, uparūpariṭṭhānena rūpapātubhāvoti attho. Tena ‘‘tiṭṭha’’nti vuccati. Tathā ‘‘nisīdāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa heṭṭhimabhāgasamiñjanañca uparimabhāgasamussāpanañca hoti, tathābhāvena rūpapātubhāvoti attho. Tena ‘‘nisinno’’ti vuccati. Tathā ‘‘sayāmī’’ti citte uppajjante taṃsamuṭṭhānā [Pg.237] vāyodhātu kāyaṃ pharati, tenassa tiriyaṃ pasāraṇaṃ hoti, tathābhāvena rūpapātubhāvoti attho. Tena ‘‘saya’’nti vuccati.

“ဧသာ ကာယဿ ဣဉ္စနာ” (ဤသည်ကား ကိုယ်၏လှုပ်ရှားခြင်းတည်း) ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဤတုန်လှုပ်လှုပ်ရှားမှုဟူသမျှသည် ဤအသက်ဝိညာဉ်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်၏ လှုပ်ရှားမှု၊ တုန်လှုပ်မှု၊ ရုန်းကန်မှုမျှသာ ဖြစ်၏။ ဤရွေ့လျားမှု၌ သွားနေသောသူ၊ ဆန့်တန်းနေသောသူဟူ၍ ကိုယ်ခန္ဓာမှတစ်ပါး အခြားအတ္တ လိပ်ပြာစသည် မည်သူမျှ မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား “ငါသွားမည်” ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါယောဓာတ် (လေဓာတ်) သည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွား၏။ ထိုဝါယောဓာတ်ကြောင့် သွားလိုရာအရပ်သို့ ဦးတည်ရွှေ့လျားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီး တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရုပ်အစဉ်အသစ်များ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “သွားသည်” ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အတူ “ငါရပ်မည်” ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားပြီး ကိုယ်ခန္ဓာကို မတ်မတ်ထောင်ထားစေကာ အထက်အထက်သော အရပ်၌ ရုပ်အစဉ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ရပ်သည်” ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အတူ “ငါထိုင်မည်” ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားပြီး ကိုယ်ခန္ဓာ၏အောက်ပိုင်းကို ကွေးညွတ်စေကာ အထက်ပိုင်းကို မတ်မတ်ထောင်စေလျက် ထိုကဲ့သို့သော အနေအထားဖြင့် ရုပ်အစဉ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ထိုင်သည်” ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အတူ “ငါအိပ်မည်” ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားပြီး ဘေးစောင်းလျက် ဆန့်တန်းစေကာ ထိုကဲ့သို့သော အနေအထားဖြင့် ရုပ်အစဉ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “အိပ်သည်” ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။

Evaṃ cāyamāyasmā yo koci itthannāmo caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ yametaṃ tattha tattha iriyāpathe tesaṃ tesaṃ pabbānaṃ samiñjanappasāraṇavasena samiñjeti pasāretīti vuccati. Tampi yasmā samiñjanappasāraṇacitte uppajjamāne yathāvutteneva nayena hoti, tasmā esā kāyassa iñjanā, natthettha añño koci, suññamidaṃ kenaci carantena vā pasārentena vā sattena vā puggalena vā. Kevalaṃ pana –

ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း "ဤမည်သော အရှင်သည် သွား၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုင်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အိပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း" ဆိုအပ်သော ထိုထိုသော ဣရိယာပုထ်၌ ထိုထိုသော အဆစ်အင်္ဂါတို့ကို ကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကွေး၏ ဆန့်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်းသည်လည်း ကွေးလို ဆန့်လိုသော စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်ရသဖြင့် ဤသည်မှာ ကိုယ်၏ တုန်လှုပ်လှုပ်ရှားမှုမျှသာ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ သွားသောသူ၊ ဆန့်သောသူ၊ သတ္တဝါ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိဘဲ ဆိတ်သုဉ်းလျက် ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား -

‘‘Cittanānattamāgamma, nānattaṃ hoti vāyuno;

Vāyunānattato nānā, hoti kāyassa iñjanā’’ti. –

"စိတ်၏ ထူးခြားကွဲပြားမှုကို အမှီပြု၍ ဝါယောဓာတ်၏ ထူးခြားကွဲပြားမှု ဖြစ်ရ၏၊ ဝါယောဓာတ်၏ ထူးခြားကွဲပြားမှုကြောင့် ကိုယ်၏ လှုပ်ရှားမှုသည် အသီးသီး ကွဲပြားခြားနားစွာ ဖြစ်ရ၏" ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။

Ayamettha paramattho.

ဤအရာ၌ ဤသည်ကား ပရမတ္ထအနက် ဖြစ်၏။

Evametāya gāthāya bhagavā yasmā ekasmiṃ iriyāpathe ciraviniyogena kāyapīḷanaṃ hoti, tassa ca vinodanatthaṃ iriyāpathaparivattanaṃ karīyati, tasmā ‘‘caraṃ vā’’tiādīhi iriyāpathapaṭicchannaṃ dukkhalakkhaṇaṃ dīpeti, tathā caraṇakāle ṭhānādīnamabhāvato sabbametaṃ caraṇādibhedaṃ ‘‘esā kāyassa iñjanā’’ti bhaṇanto santatipaṭicchannaṃ aniccalakkhaṇaṃ. Tāya tāya sāmaggiyā pavattāya ‘‘esā kāyassa iñjanā’’ti ca attapaṭikkhepena bhaṇanto attasaññāghanapaṭicchannaṃ anattalakkhaṇaṃ dīpeti.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခုသော ဣရိယာပုထ်၌ ကြာရှည်စွာ တည်နေခြင်းကြောင့် ကိုယ်ကို နှိပ်စက်ညောင်းညာခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာရာ ထိုညောင်းညာမှုကို ဖျောက်ဖျက်ရန် ဣရိယာပုထ်ကို ပြောင်းလဲရသဖြင့် "စရံ ဝါ" အစရှိသော စကားတို့ဖြင့် ဣရိယာပုထ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ဒုက္ခလက္ခဏာကို ပြတော်မူ၏။ ထိုနည်းတူစွာ သွားနေစဉ်အခါ၌ ရပ်ခြင်းအစရှိသည်တို့ မရှိသောကြောင့် "ဤသည်ကား ကိုယ်၏ တုန်လှုပ်လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်၏" ဟု သွားခြင်းအစရှိသော ထိုအလုံးစုံသော အပြားတို့ကို မိန့်တော်မူလျက် အစဉ်ဖြစ်မှု (သန္တတိ) ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အနိစ္စလက္ခဏာကို ပြတော်မူ၏။ ထိုထိုသော အကြောင်းအင်္ဂါစုတို့ ညီညွတ်မျှတသဖြင့် ဖြစ်ပျက်နေသော အခြင်းအရာကို "ဤသည်ကား ကိုယ်၏ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်၏" ဟု သတ္တဝါဟူသော အယူအမှတ်ကို ပယ်ဖျက်လျက် ဟောတော်မူခြင်းဖြင့် တခဲနက်ဖြစ်မှု (ဃန) ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းသော အနတ္တလက္ခဏာကို ပြတော်မူ၏။

196. Evaṃ lakkhaṇattayadīpanena suññatakammaṭṭhānaṃ kathetvā puna saviññāṇakāviññāṇakaasubhadassanatthaṃ ‘‘aṭṭhinahārusaṃyutto’’ti ārabhi. Tassattho – yassa cesā kāyassa iñjanā, svāyaṃ kāyo visuddhimagge dvattiṃsākāravaṇṇanāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedabhedena abyāpāranayena ca pakāsitehi saṭṭhādhikehi tīhi aṭṭhisatehi navahi nhārusatehi ca saṃyuttattā aṭṭhinahārusaṃyutto. Tattheva pakāsitena aggapādaṅgulitacādinā tacena ca navapesisatappabhedena ca maṃsena avalittattā tacamaṃsāvalepano paramaduggandhajegucchapaṭikūloti veditabbo[Pg.238]. Kiñcettha veditabbaṃ siyā, yadi esa yā sā majjhimassa purisassa sakalasarīrato saṃkaḍḍhitā badaraṭṭhippamāṇā bhaveyya, tāya makkhikāpattasukhumacchaviyā nīlādiraṅgajātena gehabhitti viya paṭicchanno na bhaveyya, ayaṃ pana evaṃ sukhumāyapi chaviyā kāyo paṭicchanno paññācakkhuvirahitehi bālaputhujjanehi yathābhūtaṃ na dissati. Chavirāgarañjito hissa paramajegucchapaṭikūladhammasaṅkhāto tacopi tacapaliveṭhitaṃ yaṃ taṃ pabhedato –

၁၉၆. ဤသို့လျှင် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်သော (သုညတ) ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် သဝိညာဏကအသုဘ၊ အဝိညာဏကအသုဘကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "အဋ္ဌိနှာရူဟိ သံယုတ္တော" ဟူ၍ (ဂါထာကို) စတင်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏အနက်ကား - အကြင်ကိုယ်အား ဤကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှု ရှိ၏၊ ထိုကိုယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအဖွင့်၌ အဆင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ အရပ်၊ တည်ရာ၊ ပိုင်းခြားမှု အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြောင့်ကြကင်းမဲ့သော နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြအပ်ပြီးသော သုံးရာ့ခြောက်ဆယ်သော အရိုးစုတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးရာသော အကြောတို့နှင့်လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်စပ်စပ်ထားသောကြောင့် "အဋ္ဌိနှာရုသံယုတ္တော" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ပင် ပြအပ်သော ခြေဖျားလက်ဖျားတိုင်အောင် ဖုံးလွှမ်းသော အရေဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးရာသော အသားလွှာအပြားရှိသော အသားတို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သောကြောင့် "တစမံသာဝလေပနော" (အရေအသားတို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သည်) ဖြစ်၍၊ အလွန်မကောင်းသော အနံ့ရှိလျက် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤကိုယ်ကို စိစစ်ရာ၌ အဘယ်အရာကို သိအပ်သနည်းဟူမူ - အလတ်စားဖြစ်သော ယောက်ျားတစ်ယောက်၏ တစ်ကိုယ်လုံးရှိ အရေကို စုရုံးကျိုချက်လိုက်လျှင် ဆီးစေ့ခန့်သာ ရှိပေလိမ့်မည်။ ထိုအရေသည် ယင်ကောင်အတောင်ပံကဲ့သို့ နူးညံ့သိမ်မွေ့လှရာ ညိုသောအဆင်း စသည်တို့ဖြင့် ခြယ်သအပ်သော အိမ်နံရံကဲ့သို့ ဖုံးအုပ်မထားပါက (ကိုယ်တွင်းအကောင်ပုပ်သည် အလွန်ထင်ရှားပေလိမ့်မည်)။ သို့သော် ဤကိုယ်ကို ထိုသို့သော သိမ်မွေ့သော အရေပါးဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသဖြင့် ပညာမျက်စိကင်းသော လူမိုက်ပုထုဇဉ်တို့သည် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မမြင်ကြပေ။ အရေပါး၌ တပ်မက်သော ရာဂစိတ်ဖြင့် စွဲလမ်းနေသောကြောင့် ထိုသူတို့အား အလွန်စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ကောင်း၍ ပုပ်သိုးသော သဘောရှိသော အရေကိုပင် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မထင်ရှားပေ။ အရေဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်အပ်သော ကိုယ်ကို အပြားအားဖြင့် -

‘‘Navapesisatā maṃsā, avalittā kaḷevare;

Nānākimikulākiṇṇaṃ, miḷhaṭṭhānaṃva pūtikā’’ti. –

"ကိုးရာသော အသားလွှာတို့ဖြင့် အကောင်ပုပ်၌ အတွင်းမှ လိမ်းကျံအပ်၏။ အထူးထူးသော ပိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြွမ်းလျက် မစင်ကျင်းကဲ့သို့ အပုပ်အတိသာ ရှိ၏" ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။

Evaṃ vuttaṃ navamaṃsasatampi, maṃsāvalittā ye te –

ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ကိုးရာသော အသားလွှာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အသားဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော ထိုကိုယ်၌ -

‘‘Navanhārusatā honti, byāmamatte kaḷevare;

Bandhanti aṭṭhisaṅghātaṃ, agāramiva valliyā’’ti. –

"တလံမျှရှိသော ဤအကောင်ပုပ်၌ ကိုးရာသော အကြောတို့သည် ရှိကုန်၏။ သစ်ပင်နွယ်တို့ဖြင့် အိမ်ကို ဖွဲ့ချည်သကဲ့သို့ ထိုအကြောကိုးရာတို့သည် အရိုးစုကို ဖွဲ့ချည်ထားကြကုန်၏" ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။

Tepi, nhārusamuṭṭhitāni paṭipāṭiyā avaṭṭhitāni pūtīni duggandhāni tīṇi saṭṭhādhikāni aṭṭhisatānipi yathābhūtaṃ na dissanti yato anādiyitvā taṃ makkhikāpattasukhumacchaviṃ. Yāni panassa chavirāgarattena tacena paliveṭhitattā sabbalokassa apākaṭāni nānappakārāni abbhantarakuṇapāni paramāsuciduggandhajegucchanīyapaṭikūlāni, tānipi paññācakkhunā paṭivijjhitvā evaṃ passitabbo ‘‘antapūro udarapūro…pe… pittassa ca vasāya cā’’ti.

ထိုမှတစ်ပါး အကြောတို့ဖြင့် ခိုင်မြဲစွာ ဖွဲ့စပ်၍ အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိကုန်သော၊ ပုပ်သိုးလျက် မကောင်းသောအနံ့ရှိသော သုံးရာ့ခြောက်ဆယ်သော အရိုးစုတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်ကောင်အတောင်ပံကဲ့သို့ သိမ်မွေ့သော ထိုအရေပါးကို နှလုံးမသွင်းမိဘဲ၊ အရေ၌ တပ်မက်သော ရာဂကြောင့် အရေဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သော ကိုယ်တွင်းရှိ လူခပ်သိမ်းတို့ မမြင်နိုင်သော၊ အထူးထူးအပြားပြားရှိ၍ အလွန်မစင်ကြယ်ဘဲ မကောင်းသောအနံ့ရှိလျက် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်သော ကိုယ်တွင်းအကောင်ပုပ်များကိုလည်းကောင်း ပညာမျက်စိဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိမြင်လျက် "ဤကိုယ်သည် အူမဖြင့် ပြည့်၏၊ အစာသစ်ဖြင့် ပြည့်၏။ပ။ သည်းခြေ၊ ဆီကြည်တို့ဖြင့် ပြည့်၏" ဟု ဤသို့ ရှုအပ်၏။

197. Tattha antassa pūro antapūro. Udarassa pūro udarapūro. Udaranti ca udariyassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi ṭhānanāmena ‘‘udara’’nti vuttaṃ. Yakanapeḷassāti yakanapiṇḍassa. Vatthinoti muttassa. Ṭhānūpacārena panetaṃ ‘‘vatthī’’ti vuttaṃ. Pūroti adhikāro, tasmā yakanapeḷassa pūro vatthino pūroti evaṃ yojetabbaṃ. Esa nayo hadayassātiādīsu. Sabbāneva cetāni antādīni vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedabhedena abyāpāranayena ca visuddhimagge vuttanayavaseneva veditabbāni.

၁၉၇. ထိုဂါထာ၌ 'အူမဖြင့် ပြည့်၏' ဟူသည်မှာ အူမကြီး အူသိမ်တို့ဖြင့် ပြည့်ခြင်းတည်း။ 'အစာဟောင်းဖြင့် ပြည့်၏' ဟူသည်မှာ ကျင်ကြီးဖြင့် ပြည့်ခြင်းတည်း။ 'ဥဒရ' ဟူသော ဤအမည်သည် အစာဟောင်း (ဥဒရိယ) ၏ အမည်တည်း။ ထိုအစာဟောင်းကို တည်ရာဌာန၏အမည်ဖြင့် 'ဥဒရ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ယကနပေဠဿ' ဟူသည်မှာ အသည်းစိုင်ဖြင့် ပြည့်၏ ဟူလို။ 'ဝတ္ထိနော' ဟူသည်မှာ ကျင်ငယ် (ဆီး) ဖြင့် ပြည့်၏ ဟူလို။ ဌာနုပစာရအားဖြင့် ထိုကျင်ငယ်ကို 'ဝတ္ထိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ပူရ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် လိုက်ပါရမည့် သဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် "အသည်းစိုင်ဖြင့် ပြည့်၏၊ ဆီးအိမ်ဖြင့် ပြည့်၏" ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ နှလုံးအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ အူအစရှိသော ဤအလုံးစုံတို့ကို အဆင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ အရပ်၊ တည်ရာ၊ ပိုင်းခြားမှု အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြောင့်ကြကင်းမဲ့သော နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်ကုန်၏။

199-200. Evaṃ bhagavā ‘‘na kiñcettha ekampi gayhūpagaṃ muttāmaṇisadisaṃ atthi, aññadatthu asuciparipūrovāyaṃ kāyo’’ti abbhantarakuṇapaṃ dassetvā [Pg.239] idāni tameva abbhantarakuṇapaṃ bahinikkhamanakuṇapena pākaṭaṃ katvā dassento pubbe vuttañca saṅgaṇhitvā ‘‘athassa navahi sotehī’’ti gāthādvayamāha.

၁၉၉-၂၀၀. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤကိုယ်၌ ပုလဲ ပတ္တမြားနှင့်တူသော ယူထိုက်သော အရာတစ်ခုမျှ မရှိ၊ စင်စစ်သော်ကား ဤကိုယ်သည် မစင်အညစ်အကြေးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်သာတည်း" ဟု ကိုယ်တွင်းရှိ အကောင်ပုပ်ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုကိုယ်တွင်းရှိ အကောင်ပုပ်ကိုပင် အပြင်သို့ ယိုစီးထွက်ကျလာသော အညစ်အကြေးတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူလိုသဖြင့် ရှေးဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သည်နှင့် မဟောရသေးသည်တို့ကို ပေါင်းစုကာ "အထဿ နဝဟိ သောတေဟိ" အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tattha athāti pariyāyantaranidassanaṃ, aparenāpi pariyāyena asucibhāvaṃ passāti vuttaṃ hoti. Assāti imassa kāyassa. Navahi sotehīti ubhoakkhicchiddakaṇṇacchiddanāsāchiddamukhavaccamaggapassāvamaggehi. Asuci savatīti sabbalokapākaṭanānappakāraparamaduggandhajegucchaasuciyeva savati, sandati, paggharati, na aññaṃ kiñci agarucandanādigandhajātaṃ vā maṇimuttādiratanajātaṃ vā. Sabbadāti tañca kho sabbadā rattimpi divāpi pubbaṇhepi sāyanhepi tiṭṭhatopi gacchatopīti. Kiṃ taṃ asucīti ce? ‘‘Akkhimhā akkhigūthako’’tiādi. Etassa hi dvīhi akkhicchiddehi apanītatacamaṃsasadiso akkhigūthako, kaṇṇacchiddehi rajojallasadiso kaṇṇagūthako, nāsāchiddehi pubbasadisā siṅghāṇikā ca savati, mukhena ca vamati. Kiṃ vamatīti ce? Ekadā pittaṃ, yadā abaddhapittaṃ kuppitaṃ hoti, tadā taṃ vamatīti adhippāyo. Semhañcāti na kevalañca pittaṃ, yampi udarapaṭale ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ tiṭṭhati, tampi ekadā vamati. Taṃ panetaṃ vaṇṇādito visuddhimagge (visuddhi. 1.203-204, 210-211) vuttanayeneva veditabbaṃ. ‘‘Semhañcā’’ti ca-saddena semhañca aññañca evarūpaṃ udariyalohitādiasuciṃ vamatīti dasseti. Evaṃ sattahi dvārehi asucivamanaṃ dassetvā kālaññū puggalaññū parisaññū ca bhagavā taduttari dve dvārāni visesavacanena anāmasitvā aparena pariyāyena sabbasmāpi kāyā asucisavanaṃ dassento āha ‘‘kāyamhā sedajallikā’’ti. Tattha sedajallikāti sedo ca loṇapaṭalamalabhedā jallikā ca, tassa ‘‘savati sabbadā’’ti iminā saddhiṃ sambandho.

ထိုဂါထာ၌ ‘အထ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အခြားတစ်ပါးသော ဒေသနာနည်းလမ်းကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ “တစ်ပါးသော ဒေသနာအကြောင်းအားဖြင့်လည်း ဤကိုယ်၏ မစင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို ရှုဦးလော” ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဿ’ ဟူသည် ဤကိုယ်အား ဟူလိုသည်။ ‘နဝဟိ သောတေဟိ’ ဟူသည် မျက်စိပေါက်နှစ်ခု၊ နားပေါက်နှစ်ခု၊ နှာခေါင်းပေါက်နှစ်ခု၊ ခံတွင်း၊ ကျင်ကြီးလမ်း၊ ကျင်ငယ်လမ်းတို့မှ ဟူလိုသည်။ ‘အသုစိ သဝတိ’ ဟူသည် လူအပေါင်းတို့၌ ထင်ရှားလှစွာသော၊ အထူးထူးအပြားပြား အလွန်မကောင်းသော အနံ့ရှိလျက် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော မစင်သည်သာလျှင် ယိုစီးထွက်ကျ၏။ အကျော်၊ စန္ဒကူး အစရှိသော နံ့သာမျိုးသော်လည်းကောင်း၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ အစရှိသော ရတနာမျိုးသော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုမျှ ယိုစီးထွက်ကျသည်မဟုတ်။ ‘သဗ္ဗဒါ’ ဟူသည် ညဉ့်အခါ၌လည်းကောင်း၊ နေ့အခါ၌လည်းကောင်း၊ နံနက်၌လည်းကောင်း၊ ညနေ၌လည်းကောင်း၊ ရပ်နေစဉ်သော်လည်းကောင်း၊ သွားလာနေစဉ်သော်လည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း ထိုစက်ဆုပ်ဖွယ် မစင်သည် အမြဲမပြတ် ယိုစီးထွက်ကျ၏ ဟူလိုသည်။ “ထိုမစင်ကြယ်သောအရာသည် အဘယ်နည်း” ဟု မေးအံ့။ “မျက်စိမှ မျက်ချေး” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုမျက်စိပေါက်နှစ်ခုတို့မှ အရေနှင့်အသား ကွာကျသကဲ့သို့သော မျက်ချေးသည် ယိုစီး၏။ နားပေါက်တို့မှ မြူမှုန်ညစ်ကြေးနှင့်တူသော နားချေးသည် ယိုစီး၏။ နှာခေါင်းပေါက်တို့မှ ပြည်ပုပ်နှင့်တူသော နှပ်သည် ယိုစီး၏။ ခံတွင်းမှလည်း ပျို့အန်၏။ “အဘယ်အရာကို ပျို့အန်သနည်း” ဟု မေးအံ့။ ရံခါ သည်းခြေကို အန်၏။ အဗဒ္ဓသည်းခြေ (အနှောင်အဖွဲ့မရှိသော သည်းခြေ) သည် ပျက်စီးလှုပ်ရှားသောအခါ ထိုသည်းခြေကို အန်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သေမှဉ္စ’ ဟူသည် စင်စစ်အားဖြင့် သည်းခြေသက်သက်ကိုသာ အန်သည်မဟုတ်၊ ဝမ်းဗိုက်အတွင်း၌ တစ်ခွက်ပြည့်မျှ တည်ရှိသော သလိပ်ကိုလည်း ရံခါ အန်တတ်၏။ ထိုသလိပ်၏ အဆင်းအစရှိသော သဘောကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ‘သေမှဉ္စ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် သလိပ်သာမက ဤသို့ သဘောရှိသော ဝမ်းတွင်းရှိ ကျင်ကြီး သွေး အစရှိသော မစင်တို့ကိုလည်း အန်တတ်ကြောင်း ပြသည်။ ဤသို့ ခုနစ်ပါးသော ဒွါရတို့ဖြင့် မစင်အန်ခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ကာလကိုလည်း သိတော်မူသော၊ ပရိသတ်ကိုလည်း သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထက်အလွန်ဖြစ်သော ကြွင်းကျန်သော ဒွါရနှစ်ပါးတို့ကို အထူးပြု၍ မိန့်ဆိုတော်မမူဘဲ အခြားတစ်ပါးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုလုံးမှ မစင်ယိုစီးပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ကာယမှာ သေဒဇလ္လိကာ” ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘သေဒဇလ္လိကာ’ ဟူသည် ချွေးနှင့် ဆားချပ်ကဲ့သို့သော အရေပြားပေါ်ရှိ ညစ်ကြေးတို့ဖြစ်ပြီး၊ ထိုပုဒ်ကို “သဝတိ သဗ္ဗဒါ” ဟူသော ပုဒ်နှင့် တွဲစပ်၍ သိအပ်၏။

201. Evaṃ bhagavā yathā nāma bhatte paccamāne taṇḍulamalañca udakamalañca pheṇena saddhiṃ uṭṭhahitvā ukkhalimukhaṃ makkhetvā bahi gaḷati, tathā asitapītādibhede āhāre kammajena agginā paccamāne yaṃ asitapītādimalaṃ uṭṭhahitvā ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā bhedena nikkhamantaṃ akkhiādīni makkhetvā bahi gaḷati, tassāpi vasena imassa kāyassa [Pg.240] asucibhāvaṃ dassetvā idāni yaṃ loke uttamaṅgasammataṃ sīsaṃ ativisiṭṭhabhāvato paccentā vandaneyyānampi vandanaṃ na karonti, tassāpi nissāratāya asucitāya cassa asucibhāvaṃ dassento ‘‘athassa susiraṃ sīsa’’nti imaṃ gāthamāha.

၂၀၁. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဥပမာအားဖြင့် ထမင်းအိုးချက်သောအခါ ဆန်၏ အညစ်အကြေးနှင့် ရေ၏ အညစ်အကြေးတို့သည် အမြှုပ်နှင့်အတူတကွ တက်လာပြီးလျှင် အိုးဝကို ပေကျံလျက် အပြင်သို့ လျှံကျလာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စားသောက်အပ်သော အာဟာရတို့ကို ကမ္မဇတေဇောဓာတ်က ချက်ကျက်စေသောအခါ ထိုစားသောက်အပ်သောအရာတို့၏ အညစ်အကြေးများသည် အထက်သို့ တက်လာ၍ “မျက်စိမှ မျက်ချေး” အစရှိသော နည်းအားဖြင့် မျက်စိစသည်တို့ကို ပေကျံလျက် ပြင်ပသို့ ယိုစီးထွက်ကျလာ၏။ ဤသို့ ထိုအညစ်အကြေးများ ယိုစီးထွက်ကျခြင်းအားဖြင့် ဤကိုယ်ခန္ဓာ၏ မစင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ လောက၌ အမြတ်ဆုံးအင်္ဂါဟု သမုတ်အပ်သော၊ အခေါင်းရှိသော ဦးခေါင်းကို အလွန်မြတ်လှသည်ဟု မှတ်ထင်ကာ အလွန်တရာ ရှိခိုးထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားပင်လျှင် ရှိမခိုးလိုကြကုန်။ ထိုဦးခေါင်း၏ အနှစ်မရှိသော အဖြစ်နှင့် မစင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “အထဿ သုသိရံ သီသံ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha susiranti chiddaṃ. Matthaluṅgassa pūritanti dadhibharitaalābukaṃ viya matthaluṅgabharitaṃ. Tañca panetaṃ matthaluṅgaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ. Subhato naṃ maññati bāloti tamenaṃ evaṃ nānāvidhakuṇapabharitampi kāyaṃ duccintitacintī bālo subhato maññati, subhaṃ suciṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti tīhipi taṇhādiṭṭhimānamaññanāhi maññati. Kasmā? Yasmā avijjāya purakkhato catusaccapaṭicchādakena mohena purakkhato, codito, pavattito, ‘‘evaṃ ādiya, evaṃ abhinivisa evaṃ maññāhī’’ti gāhitoti adhippāyo. Passa yāva anatthakarā cāyaṃ avijjāti.

ထိုဂါထာ၌ ‘သုသိရံ’ ဟူသည် အခေါင်း သို့မဟုတ် အပေါက်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘မတ္တလုင်္ဂဿ ပူရိတံ’ ဟူသည် ဒိန်ချဉ်ဖြင့် ပြည့်နေသော ဘူးသီးခြောက်အိုးကဲ့သို့ ဦးနှောက်ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဦးနှောက်၏ အကြောင်းကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘သုဘတော နံ မညတိ ဗာလော’ ဟူသည် ဤသို့ အထူးထူးသော အကောင်ပုပ်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ဤကိုယ်ခန္ဓာကို မကောင်းသော အကြံကို ကြံစည်လေ့ရှိသော လူမိုက်သည် တင့်တယ်လှပသည်ဟု ထင်မှတ်၏။ ‘တင့်တယ်၏၊ စင်ကြယ်၏၊ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိ၏၊ မြတ်နိုးဖွယ်ရှိ၏၊ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်ပျစေ၏’ ဟု တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန ဟူသော မှားယွင်းသော အမှတ်သညာသုံးပါးဖြင့် ထင်မှတ်တတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— အဝိဇ္ဇာသည် ရှေ့သွားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟတရားက ဝန်းရံ တိုက်တွန်း နှိုးဆော် သွေးဆောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ဤသို့ စွဲလမ်းယူလော့၊ ဤသို့ နှလုံးသွင်းလော့၊ ဤသို့ မှတ်ထင်လော့” ဟု စွဲမြဲစွာ ယူစေအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏ဟူလို။ ဤအဝိဇ္ဇာတရားသည် အကျိုးမဲ့ကို ပြုတတ်ပုံကို ရှုဆင်ခြင်စမ်းပါဦးလော့။

202. Evaṃ bhagavā saviññāṇakavasena asubhaṃ dassetvā idāni aviññāṇakavasena dassetuṃ, yasmā vā cakkavattiraññopi kāyo yathāvuttakuṇapabharitoyeva hoti, tasmā sabbappakārenapi sampattibhave asubhaṃ dassetvā idāni vipattibhave dassetuṃ ‘‘yadā ca so mato setī’’ti gāthamāha.

၂၀၂. ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အသက်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အစွမ်းဖြင့် အသုဘတရားကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အသက်မရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသတော်မူရန်၊ တစ်နည်းအားဖြင့် စကြာဝတေးမင်း၏ ကိုယ်ခန္ဓာသော်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း အကောင်ပုပ် ညစ်ကြေးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ပြည့်စုံသောဘဝ၌ ဖြစ်သော အသုဘတရားကို ပြပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ပျက်စီးသောဘဝ၌ ဖြစ်သော အသုဘတရားကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ယဒါ စ သော မတော သေတိ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။

Tassattho – svāyamevaṃvidho kāyo yadā āyuusmāviññāṇāpagamena mato vātabharitabhastā viya uddhumātako vaṇṇaparibhedena vinīlako susānasmiṃ niratthaṃva kaliṅgaraṃ chaḍḍitattā apaviddho seti, atha ‘‘na dānissa puna uṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti ekaṃsatoyeva anapekkhā honti ñātayo. Tattha matoti aniccataṃ dasseti, setīti nirīhakattaṃ. Tadubhayena ca jīvitabalamadappahāne niyojeti. Uddhumātoti saṇṭhānavipattiṃ dasseti, vinīlakoti chavirāgavipattiṃ. Tadubhayena ca rūpamadappahāne vaṇṇapokkharataṃ paṭicca mānappahāne ca niyojeti. Apaviddhoti gahetabbābhāvaṃ dasseti, susānasminti anto adhivāsetumanarahaṃ jigucchanīyabhāvaṃ. Tadubhayenapi ‘‘mama’’nti gāhassa subhasaññāya ca pahāne niyojeti. Anapekkhā honti ñātayoti paṭikiriyābhāvaṃ dasseti, tena ca parivāramadappahāne niyojeti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် အသက်၊ အငွေ့၊ ဝိညာဉ်တို့ ကင်းပြတ်သဖြင့် သေလွန်သောအခါ၊ လေသွင်းထားသော သားရေအိတ်ကဲ့သို့ ဖူးဖူးရောင်လျက်၊ အဆင်းပျက်စီးသဖြင့် ညိုမည်းသော အရောင်ရှိလျက်၊ သုသာန်၌ အသုံးမရသော ထင်းတုံးကဲ့သို့ စွန့်ပစ်ထားအပ်သဖြင့် တောင်းတယူငင်ဖွယ်မရှိဘဲ လဲလျောင်းနေရ၏။ ထိုအခါ၌ “ဤသူသည် ယခုမှစ၍ တစ်ဖန် ထမြောက်နိုင်တော့မည်မဟုတ်” ဟု စင်စစ် ဆုံးဖြတ်ကာ ဆွေမျိုးတို့သည်လည်း ငဲ့ကွက်ခြင်း ကင်းကြကုန်၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘မတော’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အနိစ္စအဖြစ်ကို ပြ၏။ ‘သေတိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လှုပ်ရှားပြုလုပ်မှု ကင်းမဲ့သော အဖြစ်ကို ပြ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အသက်ရှင်မှု၊ ခွန်အားဗလနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ယစ်မူးခြင်းကို ပယ်ဖျက်ရန် နှိုးဆော်တော်မူ၏။ ‘ဥဒ္ဓုမာတော’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သဏ္ဌာန်ခန္ဓာ၏ ပျက်စီးခြင်းကို ပြ၏။ ‘ဝိနီလကော’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အရေပြားအဆင်း၌ တပ်မက်သော ရာဂ၏ ပျက်စီးခြင်းကို ပြ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း ရူပါရုံ၌ ယစ်မူးခြင်းကို ပယ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အဆင်းလှပခြင်းကို စွဲ၍ ဖြစ်သော မာန်မာနကို ပယ်ခြင်း၌လည်းကောင်း နှိုးဆော်တော်မူ၏။ ‘အပဝိဒ္ဓေါ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယူငင်သိမ်းပိုက်ဖွယ်မရှိသော အဖြစ်ကို ပြ၏။ ‘သုသာနသ္မိံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သုသာန်အတွင်း၌ပင် မြေမြှုပ် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းမှတစ်ပါး အိမ်တွင်း၌ ဆက်လက်ထားရှိရန် မထိုက်တန်လောက်အောင် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းသောအဖြစ်ကို ပြ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း “ငါ၏ကိုယ်” ဟု စွဲလမ်းယူဆခြင်းနှင့် တင့်တယ်လှပသည်ဟု မှတ်ထင်သော သုဘသညာကို ပယ်ရှားရန် နှိုးဆော်တော်မူ၏။ “အနပေက္ခာ ဟောန္တိ ဉာတယော” ဟူသော စကားဖြင့် တစ်ဖန်တုံ့ပြန် ပြုစုနိုင်စွမ်းမရှိသော အဖြစ်ကို ပြ၏။ ထိုကားဖြင့် အခြံအရံ အပေါင်းအသင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်းကို ပယ်ရှားရန် နှိုးဆော်တော်မူ၏။

203. Evamimāya [Pg.241] gāthāya aparibhinnāviññāṇakavasena asubhaṃ dassetvā idāni paribhinnavasenāpi dassetuṃ ‘‘khādanti na’’nti gāthamāha. Tattha ye caññeti ye ca aññepi kākakulalādayo kuṇapabhakkhā pāṇino santi, tepi naṃ khādantīti attho. Sesaṃ uttānameva.

၂၀၃. ဤသို့ ဤဂါထာဖြင့် မပျက်စီးသေးသော အသက်မရှိသော အသေကောင်၏ အစွမ်းဖြင့် အသုဘတရားကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ အစိတ်အပိုင်း ပြန့်ကြဲပျက်စီးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြသတော်မူရန် “ခါဒန္တိ နံ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘ယေ စညေ’ ဟူသည် ကျီး၊ စွန်၊ လင်းတ အစရှိသော အကောင်ပုပ်ကို စားတတ်သော အခြားသတ္တဝါတို့သည်လည်း ထိုအသေကောင်ကို ကိုက်ခဲစားသောက်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

204. Evaṃ ‘‘caraṃ vā’’tiādinā nayena suññatakammaṭṭhānavasena, ‘‘aṭṭhinahārusaṃyutto’’tiādinā saviññāṇakāsubhavasena ‘‘yadā ca so mato setī’’tiādinā aviññāṇakāsubhavasena kāyaṃ dassetvā evaṃ niccasukhattabhāvasuññe ekantaasubhe cāpi kāyasmiṃ ‘‘subhato naṃ maññati bālo, avijjāya purakkhato’’ti iminā bālassa vuttiṃ pakāsetvā avijjāmukhena ca vaṭṭaṃ dassetvā idāni tattha paṇḍitassa vuttiṃ pariññāmukhena ca vivaṭṭaṃ dassetuṃ ‘‘sutvāna buddhavacana’’nti ārabhi.

၂၀၄. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် “စရံ ဝါ” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် သုညတကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “အဋ္ဌိနှာရုသံယုတ္တော” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အသက်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အသုဘအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ယဒါ စ သော မတော သေတိ” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အသက်မရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အသုဘအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤကိုယ်ခန္ဓာကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ဤသို့ အမြဲရှိခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ အတ္တဘောဟူသော သဘောတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းကာ စင်စစ် မတင့်တယ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ “အဝိဇ္ဇာခြံရံအပ်သော လူမိုက်သည် ဤကိုယ်ကို တင့်တယ်၏ဟု ထင်မှတ်တတ်၏” ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် လူမိုက်တို့၏ ဖြစ်ပုံကို ပြသတော်မူပြီးလျှင်၊ အဝိဇ္ဇာဟူသော အကြောင်းတရားဖြင့် ဝဋ်တရားကို ပြသတော်မူခဲ့၏။ ယခုအခါ၌မူ ထိုအသုဘတရားနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကျင့်ကြံပုံကို ပရိညာဟူသော အကြောင်းတရားဖြင့် ဝိဝဋ်ကို ပြသတော်မူရန် “သုတွာန ဗုဒ္ဓဝစနံ” အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို စတင်မိန့်ကြားတော်မူ၏။

Tattha sutvānāti yoniso nisāmetvā. Buddhavacananti kāyavicchandanakaraṃ buddhavacanaṃ. Bhikkhūti sekkho vā puthujjano vā. Paññāṇavāti paññāṇaṃ vuccati vipassanā aniccādippakāresu pavattattā, tāya samannāgatoti attho. Idhāti sāsane. So kho naṃ parijānātīti so imaṃ kāyaṃ tīhi pariññāhi parijānāti. Kathaṃ? Yathā nāma kusalo vāṇijo idañcidañcāti bhaṇḍaṃ oloketvā ‘‘ettakena gahite ettako nāma udayo bhavissatī’’ti tulayitvā tathā katvā puna saudayaṃ mūlaṃ gaṇhanto taṃ bhaṇḍaṃ chaḍḍeti, evamevaṃ ‘‘aṭṭhinhāruādayo ime kesalomādayo cā’’ti ñāṇacakkhunā olokento ñātapariññāya parijānāti, ‘‘aniccā ete dhammā dukkhā anattā’’ti tulayanto tīraṇapariññāya parijānāti, evaṃ tīrayitvā ariyamaggaṃ pāpuṇanto tattha chandarāgappahānena pahānapariññāya parijānāti. Saviññāṇakāviññāṇakaasubhavasena vā passanto ñātapariññāya parijānāti, aniccādivasena passanto tīraṇapariññāya, arahattamaggena tato chandarāgaṃ apakaḍḍhitvā taṃ pajahanto pahānapariññāya parijānāti.

ထိုဂါထာ၌ ‘သုတွာန’ ဟူသည်မှာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်း၍ နာယူမှတ်သားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဗုဒ္ဓဝစနံ’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တပ်မက်ခြင်းကို ကင်းပျောက်စေတတ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော် ဖြစ်သည်။ ‘ဘိက္ခု’ ဟူသည်မှာ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် ကလျာဏပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပညာဏဝါ’ ဟူသည်မှာ အနိစ္စအစရှိသော အခြင်းအရာတို့၌ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ‘ပညာ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဝိပဿနာပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဣဓ’ ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ ဖြစ်သည်။ ‘သော ခေါ နံ ပရိဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုသေက္ခ သို့မဟုတ် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကိုယ်ခန္ဓာကို ပရိညာသုံးပါးဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ အဘယ်သို့ ပိုင်းခြားသိသနည်းဟူမူ - ဥပမာအားဖြင့် လိမ္မာသော ကုန်သည်သည် ဤမည်သော ကုန်ပစ္စည်းကို ကြည့်ရှု၍ "ဤမျှလောက်သော အဖိုးဖြင့် ဝယ်ယူလျှင် ဤမျှလောက်သော အမြတ်အစွန်း ရရှိလိမ့်မည်" ဟု နှိုင်းချိန်ကာ ထိုအတိုင်း ပြုလုပ်ပြီးနောက် အမြတ်နှင့်တကွသော အရင်းအနှီးကို ပြန်လည်ရရှိသောအခါ ထိုကုန်ပစ္စည်းကို စွန့်ပစ်လိုက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် "ဤရွေ့ဤမျှသော အရိုး၊ အကြော စသည်တို့နှင့် ဤဆံပင်၊ အမွေး စသည်တို့သည် ရှိကြကုန်၏" ဟု ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုဆင်ခြင်သူသည် ဉာတပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ "ဤတရားတို့သည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု နှိုင်းချိန်ဆင်ခြင်သူသည် တီရဏပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီးလျှင် အရိယမဂ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ထိုခန္ဓာကိုယ်၌ စွဲမက်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ပဟာနပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် သက်ရှိအသုဘ၊ သက်မဲ့အသုဘ၏ အစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်သောသူသည် ဉာတပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ အနိစ္စစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်သောသူသည် တီရဏပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ထိုခန္ဓာကိုယ်မှ ဆန္ဒရာဂကို ဆွဲနှုတ်ဖယ်ရှားကာ စွန့်ပယ်သူသည် ပဟာနပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။

Kasmā so evaṃ parijānātīti ce? Yathābhūtañhi passati, yasmā yathābhūtaṃ passatīti attho. ‘‘Paññāṇavā’’tiādinā eva ca etasmiṃ atthe [Pg.242] siddhe yasmā buddhavacanaṃ sutvā tassa paññāṇavattaṃ hoti, yasmā ca sabbajanassa pākaṭopāyaṃ kāyo asutvā buddhavacanaṃ na sakkā parijānituṃ, tasmā tassa ñāṇahetuṃ ito bāhirānaṃ evaṃ daṭṭhuṃ asamatthatañca dassetuṃ ‘‘sutvāna buddhavacana’’nti āha. Nandābhikkhuniṃ tañca vipallatthacittaṃ bhikkhuṃ ārabbha desanāpavattito aggaparisato tappaṭipattippattānaṃ bhikkhubhāvadassanato ca ‘‘bhikkhū’’ti āha.

အဘယ်ကြောင့် ထိုသူသည် ဤသို့ ပိုင်းခြားသိသနည်းဟူမူ - အဟုတ်အမှန်အတိုင်း ရှုမြင်သောကြောင့်တည်း၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ပညာဏဝါ’ စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ကြားနာရသောကြောင့်သာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာရှိသည်၏ အဖြစ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော လူအပေါင်းတို့အား ထင်ရှားသော ဤခန္ဓာကိုယ်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို မကြားနာရဘဲ ပိုင်းခြား၍ မသိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဉာဏ်အမြင်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဤသာသနာတော်မှ အပဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဤကဲ့သို့ ရှုမြင်ရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူခြင်းငှာလည်းကောင်း ‘သုတွာန ဗုဒ္ဓဝစနံ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နန္ဒာဘိက္ခုနီမနှင့် ဖောက်ပြန်သော စိတ်ရှိသော ရဟန်းကို အကြောင်းပြု၍ ဤဒေသနာတော်ကို မြတ်သော ပရိသတ်အား ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း ကျင့်စဉ်ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရဟန်း၏အဖြစ်ကို ပြသသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ‘ဘိက္ခု’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

205. Idāni ‘‘yathābhūtañhi passatī’’ti ettha yathā passanto yathābhūtaṃ passati, taṃ dassetuṃ āha ‘‘yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā ida’’nti. Tassattho – yathā idaṃ saviññāṇakāsubhaṃ āyuusmāviññāṇānaṃ anapagamā carati, tiṭṭhati, nisīdati, sayati; tathā etaṃ etarahi susāne sayitaṃ aviññāṇakampi pubbe tesaṃ dhammānaṃ anapagamā ahosi. Yathā ca etaṃ etarahi matasarīraṃ tesaṃ dhammānaṃ apagamā na carati, na tiṭṭhati, na nisīdati, na seyyaṃ kappeti, tathā idaṃ saviññāṇakampi tesaṃ dhammānaṃ apagamā bhavissati. Yathā ca idaṃ saviññāṇakaṃ etarahi na susāne mataṃ seti, na uddhumātakādibhāvamupagataṃ, tathā etaṃ etarahi matasarīrampi pubbe ahosi. Yathā panetaṃ etarahi aviññāṇakāsubhaṃ mataṃ susāne seti, uddhumātakādibhāvañca upagataṃ, tathā idaṃ saviññāṇakampi bhavissatīti.

၂၀၅. ယခုအခါ၌ “ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း ရှုမြင်၏” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဘယ်သို့ ရှုမြင်သောသူသည် ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း ရှုမြင်သနည်းဟူသော ထိုရှုမြင်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ “ယထာ ဣဒံ တထာ ဧတံ၊ ယထာ ဧတံ တထာ ဣဒံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကား - ဤသက်ရှိ အသုဘခန္ဓာကိုယ်သည် အသက်၊ အငွေ့၊ ဝိညာဉ်တို့ မကင်းကွာသေးသမျှ သွားလာခြင်း၊ ရပ်တည်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ယခုအခါ၌ သုသာန်၌ လဲလျောင်းနေသော သက်မဲ့ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ရှေးအခါက ထိုအသက်၊ အငွေ့၊ ဝိညာဉ်တရားတို့ မကင်းကွာသေးမီက ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ ယခုအခါ၌ ဤသေဆုံးနေသော ခန္ဓာကိုယ်သည် ထိုအသက်၊ အငွေ့၊ ဝိညာဉ်တရားတို့ ကင်းကွာသွားခြင်းကြောင့် မသွားလာနိုင်၊ မရပ်တည်နိုင်၊ မထိုင်နိုင်၊ မအိပ်နိုင်သကဲ့သို့၊ သက်ရှိဖြစ်သော ဤခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ထိုတရားတို့ ကင်းကွာသွားသောအခါ ထိုနည်းတူစွာ ဖြစ်လိမ့်မည်။ ယခုအခါ၌ ဤသက်ရှိခန္ဓာကိုယ်သည် သုသာန်၌ သေဆုံး၍ လဲလျောင်းမနေသေးသကဲ့သို့၊ ဖူးဖူးရောင်ခြင်းစသော အခြေအနေသို့ မရောက်သေးသကဲ့သို့၊ ယခုအခါ၌ သေဆုံးနေသော ဤခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ရှေးအခါက ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ ယခုအခါ၌ သက်မဲ့အသုဘဖြစ်သော ဤအလောင်းကောင်သည် သုသာန်၌ လဲလျောင်းလျက် ဖူးဖူးရောင်ခြင်းစသော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသကဲ့သို့၊ ဤသက်ရှိခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ထိုနည်းတူစွာ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tattha yathā idaṃ tathā etanti attanā matassa sarīrassa samānabhāvaṃ karonto bāhire dosaṃ pajahati. Yathā etaṃ tathā idanti matasarīrena attano samānabhāvaṃ karonto ajjhattike rāgaṃ pajahati. Yenākārena ubhayaṃ sabhaṃ karoti, taṃ pajānanto ubhayattha mohaṃ pajahati. Evaṃ yathābhūtadassanena pubbabhāgeyeva akusalamūlappahānaṃ sādhetvā, yasmā evaṃ paṭipanno bhikkhu anupubbena arahattamaggaṃ patvā sabbaṃ chandarāgaṃ virājetuṃ samattho hoti, tasmā āha ‘‘ajjhattañca bahiddhā ca, kāye chandaṃ virājaye’’ti. Evaṃ paṭipanno bhikkhu anupubbenāti pāṭhaseso.

ထိုဂါထာ၌ “ယထာ ဣဒံ တထာ ဧတံ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ခန္ဓာနှင့် သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်တို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို ပြုလျက် အပသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အမုန်းတရား (ဒေါသ) ကို စွန့်ပယ်၏။ “ယထာ ဧတံ တထာ ဣဒံ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်နှင့် မိမိကိုယ်ခန္ဓာတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို ပြုလျက် အတွင်းသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သာယာတပ်မက်မှု (ရာဂ) ကို စွန့်ပယ်၏။ အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် အတွင်း၊ အပြင် နှစ်ပါးလုံးကို အညီအမျှ ဖြစ်စေ၏၊ ထိုအခြင်းအရာကို ပိုင်းခြားသိသောသူသည် အတွင်းအပြင် နှစ်ဌာနလုံး၌ တွေဝေမှု (မောဟ) ကို စွန့်ပယ်၏။ ဤသို့ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်ခြင်းဖြင့် ရှေးဦးအစကတည်းကပင် အကုသိုလ်အမြစ်တို့ကို ပယ်သတ်ခြင်းကို ပြီးစီးစေပြီးနောက် ဤသို့ ကျင့်ကြံသော ရဟန်းသည် အစဉ်သဖြင့် အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်ရှိကာ ခန္ဓာကိုယ်၌ စွဲမက်သော ဆန္ဒရာဂအားလုံးကို ကင်းပျောက်စေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် “အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်၌လည်းကောင်း ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တပ်မက်မှုကို ကင်းပျောက်စေရာ၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “ဤသို့ ကျင့်ကြံသော ရဟန်းသည် အစဉ်သဖြင့်” ဟူသည်မှာ ပါဋ္ဌ်ကြွင်း ဖြစ်သည်။

206. Evaṃ sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento āha ‘‘chandarāgaviratto so’’ti. Tassattho – so bhikkhu arahattamaggañāṇena paññāṇavā maggānantaraṃ phalaṃ pāpuṇāti, atha sabbaso chandarāgassa [Pg.243] pahīnattā ‘‘chandarāgaviratto’’ti ca, maraṇābhāvena paṇītaṭṭhena vā amataṃ sabbasaṅkhāravūpasamanato santiṃ taṇhāsaṅkhātavānābhāvato nibbānaṃ, cavanābhāvato accutanti saṃvaṇṇitaṃ padamajjhagāti ca vuccati. Atha vā so bhikkhu arahattamaggañāṇena paññāṇavā maggānantaraphale ṭhito chandarāgaviratto nāma hoti, vuttappakārañca padamajjhagāti veditabbo. Tena ‘‘idamassa pahīnaṃ, idañcānena laddha’’nti dīpeti.

၂၀၆. ဤသို့ သေခဘူမိ (သေခပုဂ္ဂိုလ်၏အဆင့်) ကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ အသေက္ခဘူမိ (ရဟန္တာအဆင့်) ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ထိုရဟန်းသည် ဆန္ဒရာဂ ကင်းပြီးဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကား - ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ မဂ်၏အခြားမဲ့၌ ဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၏၊ ထိုအခါ ဆန္ဒရာဂကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် “ဆန္ဒရာဂ ကင်းသောသူ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သေခြင်းကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘အမတ’ ဟုလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားအားလုံး ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ‘သန္တိ’ ဟုလည်းကောင်း၊ တဏှာဟုဆိုအပ်သော ချုပ်စပ်မှု မရှိခြင်းကြောင့် ‘နိဗ္ဗာန်’ ဟုလည်းကောင်း၊ စုတေခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် ‘အစ္စုတ’ ဟုလည်းကောင်း ချီးမွမ်းအပ်သော အမြတ်ဆုံးအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိပြီဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ မဂ်၏အခြားမဲ့ဖိုလ်၌ တည်လျက် ဆန္ဒရာဂကင်းသောသူ မည်၏၊ ထိုသို့ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ရဟန်းကိုလည်း အမြတ်ဆုံးအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိပြီးသူဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် “ဤတရားကို ထိုရဟန်းသည် ပယ်သတ်ပြီးပြီ၊ ဤတရားကိုလည်း ထိုရဟန်းသည် ရရှိပြီးပြီ” ဟု ပြတော်မူသည်။

207-208. Evaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena asubhakammaṭṭhānaṃ saha nipphattiyā kathetvā puna saṅkhepadesanāya evaṃ mahato ānisaṃsassa antarāyakaraṃ pamādavihāraṃ garahanto ‘‘dvipādakoya’’nti gāthādvayamāha. Tattha kiñcāpi apādakādayopi kāyā asucīyeva, idhādhikāravasena pana ukkaṭṭhaparicchedavasena vā, yasmā vā aññe asucibhūtāpi kāyā loṇambilādīhi abhisaṅkharitvā manussānaṃ bhojanepi upanīyanti, na tveva manussakāyo, tasmā asucitarabhāvamassa dassentopi ‘‘dvipādako’’ti āha.

၂၀၇-၂၀၈. ဤသို့ သက်ရှိသက်မဲ့အားဖြင့် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းနှင့်တကွ ဟောကြားတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် အကျဉ်းချုပ်ဒေသနာဖြင့် ဤမျှကြီးမားသော အကျိုးကျေးဇူးကို အဟန့်အတားပြုတတ်သော မေ့လျော့စွာ နေထိုင်ခြင်းကို ကဲ့ရဲ့တော်မူလိုသဖြင့် “ဤခြေနှစ်ချောင်းရှိသော ကိုယ်” ဟူသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ အခြေမရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်စသည်တို့သည်လည်း မစင်ကြယ်သည်သာ ဖြစ်သော်လည်း ဤဒေသနာတော်၏ အလိုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာလွန်ထူးကဲသော လူပုဂ္ဂိုလ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားသော မစင်ကြယ်သော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်များကို ချဉ်ဆားစသည်တို့ဖြင့် စီရင်ပြုပြင်၍ လူတို့၏ အစားအစာအဖြစ် ဆောင်ယူကြသော်လည်း လူ၏ခန္ဓာကိုယ်ကိုမူ ထိုသို့ ပြုလုပ်လေ့မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် လူ၏ခန္ဓာကိုယ်သည် ပိုမို၍ မစင်ကြယ်သော သဘောရှိသည်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ခြေနှစ်ချောင်းရှိသောကိုယ်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ayanti manussakāyaṃ dasseti. Duggandho parihīratīti duggandho samāno pupphagandhādīhi abhisaṅkharitvā parihīrati. Nānākuṇapaparipūroti kesādianekappakārakuṇapabharito. Vissavanto tato tatoti pupphagandhādīhi paṭicchādetuṃ ghaṭentānampi taṃ vāyāmaṃ nipphalaṃ katvā navahi dvārehi kheḷasiṅghāṇikādīni, lomakūpehi ca sedajallikaṃ vissavantoyeva. Tattha dāni passatha – etādisena kāyena yo puriso vā itthī vā koci bālo maññe uṇṇametave taṇhādiṭṭhimānamaññanāhi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā ‘‘nicco’’ti vātiādinā nayena yo uṇṇamituṃ maññeyya, paraṃ vā jātiādīhi avajāneyya attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapento, kimaññatra adassanā ṭhapetvā ariyamaggena ariyasaccadassanābhāvaṃ kimaññaṃ tassa evaṃ uṇṇamāvajānanakāraṇaṃ siyāti.

"အယံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ပြတော်မူသည်။ "ဒုဂ္ဂန္ဓော ပရိဟီရတိ" ဟူသည်မှာ မကောင်းသော အနံ့ရှိသော်လည်း ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် အထူးပြင်ဆင်၍ အမြတ်တနိုး ဆောင်ရွက်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နာနာကုဏပပရိပူရော" ဟူသည်မှာ ဆံပင် စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အကောင်ပုပ်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝိဿဝန္တော တတော တတော" ဟူသည်မှာ ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းရန် အားထုတ်ကြသော်လည်း ထိုအားထုတ်မှုသည် အချည်းနှီးသာ ဖြစ်၍ ဒွါရ (ကိုးပါး) တို့မှ တံတွေး၊ နှပ် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ချွေးပေါက်တို့မှ ချွေးနှင့် ညစ်ကြေးတို့သည်လည်းကောင်း အမြဲယိုစီးနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကိုယ်၌ ယခု ရှုစမ်းကြလော့။ ဤသို့သော ကိုယ်ခန္ဓာကို အကြောင်းပြု၍ မိုက်မဲသော ယောကျ်ား သို့မဟုတ် မိန်းမသည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ အမှတ်သညာဖြင့် "ငါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါ့ဥစ္စာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မြဲ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့သော နည်းဖြင့် မာန်မာန တက်ကြွရန် အောက်မေ့ရာသလော၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်ကို မြင့်မြတ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး သူတစ်ပါးကို ဇာတ် စသည်တို့ဖြင့် အထင်သေး နှိမ်ချရာသလော။ "ကိမညတြ အဒဿနာ" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ဖြင့် အရိယသစ္စာကို မမြင်ခြင်းမှတစ်ပါး ထိုသူအား ဤသို့ မာန်မာနတက်ခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် အခြား အဘယ်ရှိနိုင်ပါဦးမည်နည်း။

Desanāpariyosāne nandā bhikkhunī saṃvegamāpādi – ‘‘aho vata re, ahaṃ bālā, yā maṃyeva ārabbha evaṃ vividhadhammadesanāpavattakassa bhagavato upaṭṭhānaṃ nāgamāsi’’nti. Evaṃ saṃviggā ca tameva dhammadesanaṃ samannāharitvā [Pg.244] teneva kammaṭṭhānena katipayadivasabbhantare arahattaṃ sacchākāsi. Dutiyaṭṭhānepi kira desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, sirimā devakaññā anāgāmiphalaṃ pattā, so ca bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahīti.

ဒေသနာတော်၏ အဆုံးတွင် နန္ဒာဘိက္ခုနီမသည် သံဝေဂတရား ရရှိခဲ့သည်။ "အို... ငါသည် မိုက်မဲလေစွတကား။ ငါ့ကို အကြောင်းပြု၍ ဤမျှ ဆန်းကြယ်သော တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် ငါ မလာခဲ့မိပါတကား" ဟု နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ရရှာသည်။ ဤသို့ ထိတ်လန့်သံဝေဂရပြီးနောက် ထိုတရားဒေသနာတော်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းကာ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့်ပင် ရက်အနည်းငယ်အတွင်း၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ ဒုတိယအကြိမ်တွင်လည်း ဒေသနာတော်အဆုံး၌ သတ္တဝါ ရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့ တရားထူး ရရှိကြပြီး၊ သိရိမာနတ်သမီးသည် အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကာ ထိုရဟန်းသည်လည်း သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေသည်။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကပါဌ် အဋ္ဌကထာ၌။

Suttanipāta-aṭṭhakathāya vijayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဝိဇယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

12. Munisuttavaṇṇanā

၁၂. မုနိသုတ်အဖွင့်။

209. Santhavāto bhayaṃ jātanti munisuttaṃ. Kā uppatti? Na sabbasseva suttassa ekā uppatti, apicettha ādito tāva catunnaṃ gāthānaṃ ayamuppatti – bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante gāmakāvāse aññatarā duggatitthī matapatikā puttaṃ bhikkhūsu pabbājetvā attanāpi bhikkhunīsu pabbaji. Te ubhopi sāvatthiyaṃ vassaṃ upagantvā abhiṇhaṃ aññamaññassa dassanakāmā ahesuṃ. Mātā kiñci labhitvā puttassa harati, puttopi mātu. Evaṃ sāyampi pātopi aññamaññaṃ samāgantvā laddhaṃ laddhaṃ saṃvibhajamānā, sammodamānā, sukhadukkhaṃ pucchamānā, nirāsaṅkā ahesuṃ. Tesaṃ evaṃ abhiṇhadassanena saṃsaggo uppajji, saṃsaggā vissāso, vissāsā otāro, rāgena otiṇṇacittānaṃ pabbajitasaññā ca mātuputtasaññā ca antaradhāyi. Tato mariyādavītikkamaṃ katvā asaddhammaṃ paṭiseviṃsu, ayasappattā ca vibbhamitvā agāramajjhe vasiṃsu. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. ‘‘Kiṃ nu so, bhikkhave, moghapuriso maññati na mātā putte sārajjati, putto vā pana mātarī’’ti garahitvā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmī’’tiādinā (a. ni. 5.55) avasesasuttenapi bhikkhū saṃvejetvā ‘‘tasmātiha, bhikkhave –

၂၀၉. "သန္ထဝါတော ဘယံ ဇာတံ" ဟူသည် မုနိသုတ်၏ အစဖြစ်၏။ ဤသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ (ဝတ္ထုပ္ပတ်) ကား အဘယ်နည်း။ သုတ်တော်တစ်ခုလုံးအတွက် ဝတ္ထုပ္ပတ်တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်မဟုတ်။ သို့သော် ဤသုတ်၏ ရှေးဦးစွာသော ဂါထာလေးပုဒ်၏ ဝတ္ထုပ္ပတ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ရွာတစ်ရွာ၌ လင်သေဆုံးသွားသော ဆင်းရဲသော မိန်းမတစ်ဦးသည် မိမိ၏သားကို ရဟန်းပြုပေးပြီးနောက် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဘိက္ခုနီမ ဝတ်လေ၏။ ထိုသားအမိနှစ်ဦးစလုံး သာဝတ္ထိပြည်၌ ဝါကပ်ကြရာ အချင်းချင်း မကြာခဏ တွေ့ဆုံလိုကြသည်။ အမိသည် စိုးစဉ်းမျှသော လာဘ်ကို ရရှိလျှင် သားအတွက် ယူဆောင်လာတတ်ပြီး သားဖြစ်သူကလည်း ရသမျှကို အမိအတွက် ယူဆောင်လာတတ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ညဉ့်အခါ၌လည်းကောင်း၊ နံနက်ခင်း၌လည်းကောင်း အချင်းချင်း တွေ့ဆုံကာ ရရှိသမျှကို မျှဝေသုံးစွဲ၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ချမ်းသာဆင်းရဲကို မေးမြန်းရင်း ရွံရှာသံသယ ကင်းကင်းဖြင့် ရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ မကြာခဏ တွေ့ဆုံဖန်များရာမှ ရောနှောထွေးယှက်မှု ဖြစ်လာကာ၊ ရောနှောမှုကြောင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိလာပြီး အကျွမ်းဝင်မှုကြောင့် ကိလေသာတွင်းသို့ ဆင်းသက်မိကြ၏။ ရာဂစိတ် လွှမ်းမိုးသွားသော ထိုသားအမိတို့အား "ငါတို့ကား ရဟန်းဖြစ်သည်" ဟူသော အသိစိတ်နှင့် "ငါတို့ကား သားအမိဖြစ်သည်" ဟူသော အသိစိတ်တို့ ကွယ်ပျောက်သွားကြလေသည်။ ထို့ကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးလျက် မသူတော်တရား (မေထုန်အကျင့်) ကို ကျူးလွန်မိကြကုန်၏။ ထို့နောက် အသရေပျက်ကာ လူထွက်၍ အိမ်ထောင်သည်ဘဝဖြင့် နေထိုင်ကြသည်။ ရဟန်းတို့က ဤအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြသော် မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ထိုမိုက်မဲသောယောကျ်ားသည် 'အမိသည် သားအပေါ်၊ သားသည်လည်း အမိအပေါ်၌ တပ်မက်ခြင်း မရှိနိုင်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ထင်မှတ်နေရသနည်း" ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်တော်မူပြီးလျှင် "ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် (ယောကျ်ားတို့၏စိတ်ကို လွှမ်းမိုးနိုင်သော) မိန်းမ၏ ရူပါရုံထက် ထူးကဲသော အခြားရူပါရုံတစ်ခုကိုမျှ မမြင်" စသည့် ကြွင်းသော သုတ်တော်စကားဖြင့် ရဟန်းတို့အား သံဝေဂရစေတော်မူလျက် "ရဟန်းတို့၊ ထို့ကြောင့် ဤသာသနာတော်၌—"

‘‘Visaṃ yathā halāhalaṃ, telaṃ pakkuthitaṃ yathā;

Tambalohavilīnaṃva, mātugāmaṃ vivajjaye’’ti ca. –

"ပြင်းထန်လှစွာသော ဟလာဟလ အဆိပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပွက်ပွက်ဆူနေသော ဆီပူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အရည်ဖျော်ထားသော ကြေးနီပူကဲ့သို့လည်းကောင်း မာတုဂါမ (မိန်းမ) ကို ဝေးဝေးမှ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။"

Vatvā [Pg.245] puna bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ – ‘‘santhavāto bhayaṃ jāta’’nti imā attupanāyikā catasso gāthā abhāsi.

"ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးနောက် တစ်ဖန် ရဟန်းတို့အား တရားပြသရန် မိမိကိုယ်တိုင် ကျင့်ကြံဆင်ခြင်ရမည့် ဤ 'သန္ထဝါတော ဘယံ ဇာတံ' အစရှိသော ဂါထာလေးပုဒ်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။"

Tattha santhavo taṇhādiṭṭhimittabhedena tividhoti pubbe vutto. Idha taṇhādiṭṭhisanthavo adhippeto. Taṃ sandhāya bhagavā āha – ‘‘passatha, bhikkhave, yathā idaṃ tassa moghapurisassa santhavāto bhayaṃ jāta’’nti. Tañhi tassa abhiṇhadassanakāmatāditaṇhāya balavakilesabhayaṃ jātaṃ, yena saṇṭhātuṃ asakkonto mātari vippaṭipajji. Attānuvādādikaṃ vā mahābhayaṃ, yena sāsanaṃ chaḍḍetvā vibbhanto. Niketāti ‘‘rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.3) nayena vuttā ārammaṇappabhedā. Jāyate rajoti rāgadosamoharajo jāyate. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalañca tassa santhavāto bhayaṃ jātaṃ, apica kho pana yadetaṃ kilesānaṃ nivāsaṭṭhena sāsavārammaṇaṃ ‘‘niketa’’nti vuccati, idānissa bhinnasaṃvarattā atikkantamariyādattā suṭṭhutaraṃ tato niketā jāyate rajo, yena saṃkiliṭṭhacitto anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Atha vā passatha, bhikkhave, yathā idaṃ tassa moghapurisassa santhavāto bhayaṃ jātaṃ, yathā ca sabbaputhujjanānaṃ niketā jāyate rajoti evampetaṃ padadvayaṃ yojetabbaṃ.

"ထိုဂါထာ၌ ပေါင်းသင်းရောနှောခြင်း (သန္ဓဝ) သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မိတ်ဆွေ ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိကြောင်း ရှေးခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်၌ ဟောတော်မူခဲ့ပြီ။ ဤသုတ်၌ တဏှာနှင့် ဒိဋ္ဌိကြောင့်ဖြစ်သော ရောနှောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရောနှောခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားက 'ရဟန်းတို့၊ ထိုမိုက်မဲသော ယောကျ်ားအား ရောနှောပေါင်းဖော်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဘေးကြီးဖြစ်ပုံကို ရှုကြလော့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသူအား မကြာခဏ တွေ့ဆုံလိုသော တဏှာကြောင့် ပြင်းထန်သော ကိလေသာဘေး ဖြစ်ပေါ်လာပြီး မိမိကိုယ်ကို မချုပ်တည်းနိုင်ဘဲ မိခင်အပေါ်၌ ဖောက်ပြန်ကျူးလွန်မိခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်ကို ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲခြင်း စသော ဘေးကြီးဖြစ်ပေါ်ကာ သာသနာတော်ကို စွန့်ပစ်၍ လူထွက်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နိကေတ' (မှီရာအိမ်) ဟူသည်မှာ 'ရူပါရုံဟူသော အာရုံကို မှီလျက် ဖွဲ့နှောင်တပ်မက်ခြင်းကြောင့် နိကေတစာရီ ဟု ခေါ်သည်' စသည့် နည်းအတိုင်း ဟောတော်မူအပ်သော အာရုံအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'ဇာယတေ ရဇော' ဟူသည်မှာ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော ကိလေသာမြူများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဆိုလိုရင်းမှာ— ထိုယောကျ်ားအား ပေါင်းသော်ရောနှောခြင်းကြောင့်သာ ဘေးဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်၊ ကိလေသာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်သော 'နိကေတ' ဟု ခေါ်အပ်သော အာရုံကို စွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်း ဘေးဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ စောင့်စည်းမှု သီလပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိက္ခာပုဒ် အပိုင်းအခြားကို လွန်ကျူးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုစွဲလမ်းရာအာရုံကြောင့် ကိလေသာမြူသည် ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုကိလေသာမြူကြောင့်ပင် စိတ်ညစ်နွမ်းကာ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရပေလိမ့်မည်။ သို့မဟုတ် 'ရဟန်းတို့၊ ထိုမိုက်မဲသော ယောကျ်ားအား ရောနှောခြင်းကြောင့် ဘေးဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ပုထုဇဉ်တို့အား စွဲလမ်းရာအာရုံကြောင့် ကိလေသာမြူ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကိုလည်းကောင်း ရှုကြလော့' ဟု ဤသို့ ပုဒ်နှစ်ခုကို တွဲစပ်၍ ယူဆအပ်၏။"

Sabbathā pana iminā purimaddhena bhagavā puthujjanadassanaṃ garahitvā attano dassanaṃ pasaṃsanto ‘‘aniketa’’nti pacchimaddhamāha. Tattha yathāvuttaniketapaṭikkhepena aniketaṃ, santhavapaṭikkhepena ca asanthavaṃ veditabbaṃ. Ubhayampetaṃ nibbānassādhivacanaṃ. Etaṃ ve munidassananti etaṃ aniketamasanthavaṃ buddhamuninā diṭṭhanti attho. Tattha veti vimhayatthe nipāto daṭṭhabbo. Tena ca yaṃ nāma niketasanthavavasena mātāputtesu vippaṭipajjamānesu aniketamasanthavaṃ, etaṃ muninā diṭṭhaṃ aho abbhutanti ayamadhippāyo siddho hoti. Atha vā munino dassanantipi munidassanaṃ, dassanaṃ nāma khanti ruci, khamati ceva ruccati cāti attho.

"အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂါထာ၏ ရှေးထက်ဝက်ဖြင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ အယူအဆအမြင်ကို ပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့တော်မူပြီးလျှင်၊ မိမိ၏ အမြင်ကို ချီးမွမ်းတော်မူလိုသဖြင့် 'အနိကေတံ' စသော ဂါထာ၏ နောက်ထက်ဝက်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ ဖော်ပြပါ စွဲလမ်းရာအာရုံ (နိကေတ) ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် 'အနိကေတ' (စွဲလမ်းရာအာရုံမရှိခြင်း) ဟုလည်းကောင်း၊ ရောနှောပေါင်းဖော်ခြင်း (သန္ဓဝ) ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် 'အသန္ဓဝ' (ရောနှောခြင်းမရှိခြင်း) ဟုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤနှစ်မျိုးလုံးသည် နိဗ္ဗာန်၏ အမည်များသာ ဖြစ်သည်။ 'ဧတံ ဝေ မုနိဒဿနံ' ဟူသည်ကား— ထိုစွဲလမ်းရာမရှိ၊ ရောနှောပေါင်းဖော်ခြင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်ကို မုနိဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တိုင်မြင်တော်မူအပ်ပြီ ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ဝေ' သဒ္ဒါကို အံ့သြခြင်းအနက်ကိုဆောင်သော နိပါတ်ဟု မှတ်ယူရမည်။ ထို 'ဝေ' သဒ္ဒါကြောင့်— စွဲလမ်းရာနှင့် ရောနှောမှုတို့ကြောင့် သားအမိချင်းပင် ဖောက်ပြန်ကျူးလွန်မိကြသော်လည်း၊ မုနိမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစွဲလမ်းရာမရှိ၊ ရောနှောပေါင်းဖော်ခြင်းမရှိသော ဤနိဗ္ဗာန်ကို မြင်တော်မူအပ်လေစွ၊ အံ့ဩစရာ ကောင်းလှဘိ၏ ဟု ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်သည်။ သို့မဟုတ် မုနိမြတ်စွာဘုရား၏ မြင်ခြင်း (နှစ်သက်လက်ခံခြင်း) ဟုလည်း မုနိဒဿန မည်၏။ 'ဒဿန' ဟူသည်မှာ သည်းခံခြင်းနှင့် နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနိဗ္ဗာန်တရားကို ကောင်းစွာလက်ခံလျက် အလွန်နှစ်သက်တော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။"

210. Dutiyagāthāya yo jātamucchijjāti yo kismiñcideva vatthusmiṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattaṃ kilesaṃ yathā uppannākusalappahānaṃ hoti, tathā [Pg.246] vāyamanto tasmiṃ vatthusmiṃ puna anibbattanavasena ucchinditvā yo anāgatopi kileso tathārūpappaccayasamodhāne nibbattituṃ abhimukhībhūtattā vattamānasamīpe vattamānalakkhaṇena ‘‘jāyanto’’ti vuccati, tañca na ropayeyya jāyantaṃ, yathā anuppannākusalānuppādo hoti, tathā vāyamanto na nibbatteyyāti attho. Kathañca na nibbatteyya? Assa nānuppavecche, yena paccayena so nibbatteyya taṃ nānuppaveseyya na samodhāneyya. Evaṃ sambhāravekallakaraṇena taṃ na ropayeyya jāyantaṃ. Atha vā yasmā maggabhāvanāya atītāpi kilesā ucchijjanti āyatiṃ vipākābhāvena vattamānāpi na ropīyanti tadabhāvena, anāgatāpi cittasantatiṃ nānuppavesīyanti uppattisāmatthiyavighātena, tasmā yo ariyamaggabhāvanāya jātamucchijja na ropayeyya jāyantaṃ, anāgatampi cassa jāyantassa nānuppavecche, tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ, so ca addakkhi santipadaṃ mahesīti evampettha yojanā veditabbā. Ekantanikkilesatāya ekaṃ, seṭṭhaṭṭhena vā ekaṃ. Muninanti muniṃ, munīsu vā ekaṃ. Carantanti sabbākāraparipūrāya lokatthacariyāya avasesacariyāhi ca carantaṃ. Addakkhīti addasa. Soti yo jātamucchijja aropane ananuppavesane ca samatthatāya ‘‘na ropayeyya jāyantamassa nānuppavecche’’ti vutto buddhamuni. Santipadanti santikoṭṭhāsaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavipassanānibbānabhedāsu tīsu sammutisanti, tadaṅgasanti, accantasantīsu seṭṭhaṃ evaṃ anupasante loke accantasantiṃ addasa mahesīti evamattho veditabbo.

၂၁၀. ဒုတိယဂါထာ၌ 'ယော ဇာတမုစ္ဆိဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ - အကြင်သူသည် တဏှာ၏ တည်ရာဝတ္ထုတစ်ခုခု၌ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကို ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်ကို ပယ်သည့်နည်းတူ လုံ့လပြုကာ ထိုဝတ္ထု၌ တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့် ဖြတ်တောက်၍၊ နောင်လာလတ္တံ့သော ကိလေသာသည်လည်း ထိုသို့သော အကြောင်းတရားတို့နှင့် ပေါင်းဆုံမိသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရန် ရှေးရှုထင်ရှားရှိသည်ဖြစ်၍ ပစ္စုပ္ပန်၏ အနီး၌ ပစ္စုပ္ပန်၏ လက္ခဏာဖြင့် 'ဇာယန္တော' (ဖြစ်ဆဲ/ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိလေသာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိလေသာကိုလည်း မစိုက်ပျိုးရာ (မဖြစ်စေရာ)။ မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ် မဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ထိုသို့ လုံ့လပြု၍ မဖြစ်ပေါ်စေရာ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့လျှင် မဖြစ်စေရာသနည်းဟူမူ - ထိုသူအား မဝင်ရောက်စေရာ၊ အကြင် ကိလေသာဖြစ်ကြောင်းဖြင့် ထိုသူသည် ကိလေသာကို ဖြစ်စေရာသနည်း၊ ထိုဝင်ရောက်အံ့သော ကိလေသာကို မဝင်ရောက်စေရာ၊ မပေါင်းဆုံစေရာ။ ဤသို့ဖြင့် အထောက်အပံ့ ချို့တဲ့စေခြင်းဖြင့် ထိုဖြစ်လတ္တံ့သော ကိလေသာကို မစိုက်ပျိုးရာ။ တစ်နည်းအားဖြင့် - အရိယမဂ်ကို ပွားစေသဖြင့် လွန်လေပြီးသော ကိလေသာတို့သည်လည်း နောင်အခါ အကျိုးမပေးနိုင်ခြင်းကြောင့် ပြတ်တောက်ကုန်၏။ ပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်တတ်သော ကိလေသာတို့သည်လည်း ကိလေသာ မရှိခြင်းကြောင့် မစိုက်ပျိုးအပ်ကုန်။ အနာဂတ်၌လည်း စိတ်အစဉ်သို့ မဝင်ရောက်နိုင်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အစွမ်းသတ္တိကို မဂ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် အကြင်သူသည် အရိယမဂ်ကို ပွားစေသဖြင့် ဖြစ်ပြီးသော ကိလေသာကို ဖြတ်တောက်၍၊ ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိလေသာကို မစိုက်ပျိုးရာ၊ ထိုသူအား ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိလေသာကိုလည်း မဝင်ရောက်စေရာ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန်းတို့တွင် တစ်ဦးတည်းသော ကိလေသာကင်းလျက် ကျင့်သော မုနိဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မြတ်သောကြောင့် ဧက (တစ်ဦးတည်းသောသူ) ဟူ၍လည်းကောင်း ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏။ သီလစသော ဂုဏ်တို့ကို ရှာမှီးလေ့ရှိသော ထိုမုနိသည် ငြိမ်သက်ခြင်းရှိသော နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တော်မူပြီ ဟူ၍ ဤဂါထာ၌ အနက်ယောဇနာကို သိအပ်၏။ 'ဧကံ' ဟူသည် စင်စစ် ကိလေသာမရှိခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအနက်ကြောင့် သော်လည်းကောင်း ဧက (တစ်ဦးတည်း) မည်၏။ 'မုနီနံ' ဟူသည် မုနိကို သော်လည်းကောင်း၊ မုနိတို့တွင် သော်လည်းကောင်း။ 'စရန္တံ' ဟူသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ပြည့်စုံသော လောကတ္ထစရိယနှင့် ကြွင်းသော အကျင့်တို့ဖြင့် ကျင့်တော်မူသောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'အဒက္ခိ' ဟူသည် မြင်တော်မူပြီ။ 'သော' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်သော ကိလေသာကို လုံ့လဖြင့် ဖြတ်တောက်၍ မစိုက်ပျိုးခြင်း၊ မဝင်ရောက်စေခြင်းတို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သည့်အတွက် 'မစိုက်ပျိုးရာ၊ မဝင်စေရာ' ဟု ဆိုအပ်သော ဗုဒ္ဓမုနိ ပေတည်း။ 'သန္တိပဒံ' ဟူသည် ငြိမ်သက်သော အစုကို ဆိုလိုသည်။ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိအယူ၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၊ နိဗ္ဗာန် အပြားရှိကုန်သော သုံးပါးသော သမ္မုတိသန္တိ၊ တဒင်္ဂသန္တိ၊ အစ္စန္တသန္တိတို့တွင် မြတ်သော သန္တိကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ မငြိမ်သက်သော လောက၌ စင်စစ် ငြိမ်သက်ခြင်းရှိသော နိဗ္ဗာန်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် မြင်တော်မူပြီဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။

211. Tatiyagāthāya saṅkhāyāti gaṇayitvā, paricchinditvā vīmaṃsitvā yathābhūtato ñatvā, dukkhapariññāya parijānitvāti attho. Vatthūnīti yesu evamayaṃ loko sajjati, tāni khandhāyatanadhātubhedāni kilesaṭṭhānāni. Pamāya bījanti yaṃ tesaṃ vatthūnaṃ bījaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ, taṃ pamāya hiṃsitvā, bādhitvā, samucchedappahānena pajahitvāti attho. Sinehamassa nānuppaveccheti yena taṇhādiṭṭhisinehena sinehitaṃ taṃ bījaṃ āyatiṃ paṭisandhivasena taṃ yathāvuttaṃ vatthusassaṃ viruheyya, taṃ sinehamassa nānuppavecche, tappaṭipakkhāya maggabhāvanāya taṃ nānuppaveseyyāti attho. Sa ve muni jātikhayantadassīti so evarūpo buddhamuni nibbānasacchikiriyāya jātiyā ca maraṇassa ca antabhūtassa nibbānassa diṭṭhattā jātikkhayantadassī [Pg.247] takkaṃ pahāya na upeti saṅkhaṃ. Imāya catusaccabhāvanāya navappabhedampi akusalavitakkaṃ pahāya saupādisesanibbānadhātuṃ patvā lokatthacariyaṃ karonto anupubbena carimaviññāṇakkhayā anupādisesanibbānadhātuppattiyā ‘‘devo vā manusso vā’’ti na upeti saṅkhaṃ. Aparinibbuto eva vā yathā kāmavitakkādino vitakkassa appahīnattā ‘‘ayaṃ puggalo ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā saṅkhaṃ upeti, evaṃ takkaṃ pahāya na upeti saṅkhanti evampettha attho daṭṭhabbo.

၂၁၁. တတိယဂါထာ၌ 'သင်္ခါယ' ဟူသည်မှာ - ရေတွက်၍၊ ပိုင်းခြား၍၊ စုံစမ်း၍၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၍၊ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း (ပရိညာ) ဖြင့် သိ၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဝတ္ထူနိ' ဟူသည်မှာ - အကြင်တရားတို့၌ ဤလောကသည် ငြိတွယ်၏၊ ထိုခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် အပြားရှိကုန်သော ကိလေသာတို့၏ တည်ရာများကို ဆိုလိုသည်။ 'ပမာယ ဗီဇံ' ဟူသည်မှာ - ထိုဝတ္ထုတို့၏ မျိုးစေ့ဖြစ်သော အကြင် ပြုပြင်တတ်သော ဝိညာဉ် (အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်) ရှိ၏၊ ထိုမျိုးစေ့ကို ညှဉ်းဆဲ နှိပ်စက်၍၊ ဖျက်ဆီး၍၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်ဖြင့် ပယ်စွန့်၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'သိနေဟမဿ နာနုပ္ပဝေစ္ဆေ' ဟူသည်မှာ - အကြင် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အစေးဖြင့် စေးကပ်အပ်သော ထိုမျိုးစေ့သည် နောင်အခါ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တည်းဟူသော ကောက်ပင်ကို စည်ပင်ပြန့်ပွားစေရာ၏၊ ထိုတဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အစေးကို ထိုသူအား မဝင်ရောက်စေရာ၊ ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မဂ်ပွားခြင်းဖြင့် ထိုအစေးကို မဝင်ရောက်စေရာဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'သ ဝေ မုနိ ဇာတိခယန္တဒဿီ' ဟူသည်မှာ - ဤသို့သော သဘောရှိသော ထိုဗုဒ္ဓမုနိသည် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ဇာတိနှင့် မရဏတို့၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တော်မူသောကြောင့် 'ဇာတိ၏ကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တော်မူသောမုနိ' မည်၏။ ကာမဝိတက်စသော တရားတို့ကို ပယ်၍ အရေအတွက်သို့ မရောက်တော့ပေ။ ဤသစ္စာလေးပါးကို ပွားစေခြင်းကြောင့် ကိုးပါးသော အကုသိုလ်ဝိတက်ကို ပယ်စွန့်ပြီး၍ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်သို့ ရောက်လျက် လောကတ္ထစရိယကို ကျင့်တော်မူသဖြင့် အစဉ်သဖြင့် အဆုံးစွန်းသော စိတ်၏ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်သို့ ရောက်တော်မူသဖြင့် 'နတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လူဟူ၍လည်းကောင်း' အရေအတွက် (သင်္ချာ) သို့ မရောက်တော့ပေ။ သို့မဟုတ် ပရိနိဗ္ဗာန်မပြုသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်သာလျှင် ကာမဝိတက်စသည်တို့ကို မပယ်ရသေးသဖြင့် 'ဤသူသည် ရာဂရှိသူ' သို့မဟုတ် 'ဒေါသရှိသူ' ဟု အရေအတွက်သို့ ရောက်ရသကဲ့သို့၊ ဤသို့ ဝိတက်ကို ပယ်စွန့်တော်မူပြီးသောကြောင့် အရေအတွက်သို့ မရောက်တော့ပေ ဟူ၍ ဤဂါထာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။

212. Catutthagāthāya aññāyāti aniccādinayena jānitvā. Sabbānīti anavasesāni, nivesanānīti kāmabhavādike bhave. Nivasanti hi tesu sattā, tasmā ‘‘nivesanānī’’ti vuccanti. Anikāmayaṃ aññatarampi tesanti evaṃ diṭṭhādīnavattā tesaṃ nivesanānaṃ ekampi apatthento so evarūpo buddhamuni maggabhāvanābalena taṇhāgedhassa vigatattā vītagedho, vītagedhattā eva ca agiddho, na yathā eke avītagedhā eva samānā ‘‘agiddhamhā’’ti paṭijānanti, evaṃ. Nāyūhatīti tassa tassa nivesanassa nibbattakaṃ kusalaṃ vā akusalaṃ vā na karoti. Kiṃ kāraṇā? Pāragato hi hoti, yasmā evarūpo sabbanivesanānaṃ pāraṃ nibbānaṃ gato hotīti attho.

၂၁၂. စတုတ္ထဂါထာ၌ 'အညာယ' ဟူသည်မှာ - အနိစ္စစသော နည်းဖြင့် သိ၍ ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗာနိ' ဟူသည်မှာ - အကြွင်းမရှိကုန်သော။ 'နိဝေသနာနိ' ဟူသည်မှာ - ကာမဘဝစသော ဘဝတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သတ္တဝါတို့သည် ထိုဘဝတို့၌ မှီတင်းနေထိုင်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'နိဝေသန' (ဘုံဗိမာန်/အိမ်) ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အနိကာမယံ အညတရမ္ပိ တေသံ' ဟူသည်မှာ - ဤသို့ ဒိဋ္ဌိစသည်တို့ ကင်းငြိမ်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဘဝတို့တွင် တစ်ခုမျှသော ဘဝကိုမျှ မတောင့်တသော ဤသို့သဘောရှိသော ထိုဗုဒ္ဓမုနိသည် မဂ်ပွားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တဏှာတည်းဟူသော တပ်မက်ခြင်း ကင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝီတဂေဓ' (တဏှာကင်းသောသူ) မည်၏။ တဏှာကင်းခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် 'အဂိဒ္ဓ' (မတပ်မက်သောသူ) မည်၏။ တဏှာမကင်းသေးပါဘဲလျက် 'ငါတို့သည် တဏှာကင်းကုန်၏' ဟု ဝန်ခံတတ်သော အချို့သောသူတို့ကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ 'နာယူဟတိ' ဟူသည်မှာ - ထိုထိုသော ဘဝတည်းဟူသော နေရာအိမ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ကို မပြုတော့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ကမ်းတစ်ဖက် (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဤသို့သောပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံသော ဘဝအိမ်တို့၏ ကမ်းတစ်ဖက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ပြီးသောကြောင့်တည်း ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Evaṃ paṭhamagāthāya puthujjanadassanaṃ garahitvā attano dassanaṃ pasaṃsanto dutiyagāthāya yehi kilesehi puthujjano anupasanto hoti, tesaṃ abhāvena attano santipadādhigamaṃ pasaṃsanto tatiyagāthāya yesu vatthūsu puthujjano takkaṃ appahāya tathā tathā saṅkhaṃ upeti, tesu catusaccabhāvanāya takkaṃ pahāya attano saṅkhānupagamanaṃ pasaṃsanto catutthagāthāya āyatimpi yāni nivesanāni kāmayamāno puthujjano bhavataṇhāya āyūhati, tesu taṇhābhāvena attano anāyūhanaṃ pasaṃsanto catūhi gāthāhi arahattanikūṭeneva ekaṭṭhuppattikaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi.

ဤသို့လျှင် ပထမဂါထာဖြင့် ပုထုဇဉ်၏ အမြင်ကို ကဲ့ရဲ့တော်မူ၍ မိမိ၏ အမြင်ကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီးလျှင်၊ ดုတိယဂါထာဖြင့် အကြင်ကိလေသာတို့ကြောင့် ပုထုဇဉ်သည် မငြိမ်သက်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုကိလေသာတို့ မရှိခြင်းကြောင့် မိမိ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းရှိသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလျက်၊ တတိယဂါထာဖြင့် ကြွင်းသော ကိလေသာဝတ္ထုတို့၌ ပုထုဇဉ်သည် ကာမဝိတက်စသည်ကို မပယ်စွန့်ဘဲ ထိုထိုသော အခြင်းအရာဖြင့် ပုထုဇဉ်ဟူသော အရေအတွက်သို့ ရောက်ရ၏၊ ထိုဝတ္ထုတို့၌ သစ္စာလေးပါးကို ပွားစေခြင်းဖြင့် ကာမဝိတက်စသည်ကို ပယ်စွန့်၍ မိမိ၏ အရေအတွက်သို့ မရောက်တော်မူခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလျက်၊ စတုတ္ထဂါထာဖြင့် နောင်အခါ၌လည်း အကြင်သုံးပါးသော ဘဝတည်းဟူသော အိမ်တို့ကို တောင့်တသော ပုထုဇဉ်သည် ဘဝတဏှာဖြင့် အားထုတ်ရုန်းကန်ရ၏၊ ထိုဘဝတို့၌ တဏှာမရှိခြင်းကြောင့် မိမိ၏ အားထုတ်မှုမရှိခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူလျက် ဂါထာလေးဂါထာတို့ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တပ်လျက် တစ်ခုသော အတ္ထုပ္ပတ္တိရှိသော ဤဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူပြီ။

213. Sabbābhibhunti kā uppatti? Mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ katvā anupubbena sabbaññutaṃ patvā dhammacakkappavattanatthāya bārāṇasiṃ gacchanto [Pg.248] bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare upakenājīvakena samāgacchi. Tena ca ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyānī’’tiādinā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11) nayena puṭṭho ‘‘sabbābhibhū’’tiādīni āha. Upako ‘‘hupeyyāvuso’’ti vatvā, sīsaṃ okampetvā, ummaggaṃ gahetvā pakkāmi. Anukkamena ca vaṅkahārajanapade aññataraṃ māgavikagāmaṃ pāpuṇi. Tamenaṃ māgavikajeṭṭhako disvā – ‘‘aho appiccho samaṇo vatthampi na nivāseti, ayaṃ loke arahā’’ti gharaṃ netvā maṃsarasena parivisitvā bhuttāviñca naṃ saputtadāro vanditvā ‘‘idheva, bhante, vasatha, ahaṃ paccayena upaṭṭhahissāmī’’ti nimantetvā, vasanokāsaṃ katvā adāsi. So tattha vasati.

၂၁၃. "သဗ္ဗာဘိဘူ" ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ ယောက်ျားမြတ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မြတ်သော တောထွက်ခြင်းကို ပြုတော်မူ၍၊ အစဉ်သဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူပြီးလျှင် ဓမ္မစကြာဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူရန် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ကြွတော်မူစဉ် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်နှင့် ဂယာ၏အကြား၌ ဥပကအမည်ရှိသော တက္ကတွန်းနှင့် ဆုံတွေ့တော်မူ၏။ ထိုဥပကတက္ကတွန်းသည်လည်း "ငါ့ရှင်ရဟန်း၊ သင်၏ ဣန္ဒြေတို့သည် အလွန်ကြည်လင်တော်မူဘိ၏" စသည်ဖြင့် မေးမြန်းလျှောက်ထားအပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် "သဗ္ဗာဘိဘူ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဥပကသည် "ငါ့ရှင်၊ ဖြစ်နိုင်ရာ၏" ဟု ဆိုကာ ဦးခေါင်းကို လှုပ်ယမ်း၍ လမ်းခွဲကို ယူကာ ထွက်သွားလေ၏။ အစဉ်သဖြင့်လည်း ဝင်္ဂတိုင်း၌ တောလိုက်မုဆိုးတို့၏ ရွာတစ်ရွာသို့ ရောက်ရှိလေ၏။ ထိုဥပကကို သားမုဆိုးအကြီးအကဲ မြင်လျှင် "ဤရဟန်းသည် အလိုနည်းစွတကား၊ အဝတ်ပုဆိုးကိုပင် မဝတ်ဆင်ပါချေ၊ ဤရဟန်းသည် လောက၌ ရဟန္တာဖြစ်ပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ အိမ်သို့ပင့်ဆောင်၍ အမဲသားအရသာဖြင့် ကျွေးမွေးလှူဒါန်းပြီးသော်၊ ဆွမ်းစားပြီးသော ထိုဥပကကို သားမယားနှင့်တကွ ရှိခိုး၍ "အရှင်ဘုရား၊ ဤအရပ်၌ပင် သီတင်းသုံးနေတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် ပစ္စည်းလေးပါးဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်ပါအံ့" ဟု ပင့်ဖိတ်ကာ သီတင်းသုံးရန် နေရာကျောင်းကို ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်းလေ၏။ ထိုဥပကသည် ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်လေ၏။

Māgaviko gimhakāle udakasampanne sītale padese carituṃ dūraṃ apakkantesu migesu tattha gacchanto ‘‘amhākaṃ arahantaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahassū’’ti chāvaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā. Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā, parivisituṃ upagataṃ disvā, rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā, bhattaṃ ekamante nikkhipitvā – ‘‘sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, marāmī’’ti nirāhāro sayi. Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi. Sā – ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha. Māgaviko ‘‘āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti taṅkhaṇaññeva gantvā – ‘‘kiṃ, bhante, aphāsuka’’nti pāde parāmasanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vada, bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, sabbaṃ karissāmī’’ti āha. Upako – ‘‘sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, idheva maraṇaṃ seyyo’’ti āha. ‘‘Jānāsi pana, bhante, kiñci sippa’’nti? ‘‘Na jānāmī’’ti. ‘‘Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti? So āha – ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkiṇissāmī’’ti. Māgavikopi ‘‘amhākaṃ etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā, gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi. Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto [Pg.249] vijāyi. Subhaddotissa nāmaṃ akaṃsu. Chāvā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. So taṃ asahanto ‘‘bhadde, ahaṃ anantajinassa santikaṃ gacchāmī’’ti majjhimadesābhimukho pakkāmi.

သားမုဆိုးသည် နွေကာလ၌ သားသမင်တို့ ရေပြည့်စုံ၍ အေးမြသော အရပ်ဒေသသို့ လှည့်လည်ကျက်စားရန် ဝေးလံရာအရပ်သို့ ရွေ့ပြောင်းသွားကြသောအခါ ထိုအရပ်သို့ သွားလိုသဖြင့် "ငါတို့၏ ရဟန္တာဆရာမြတ်ကို ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပြုစုရစ်လော့" ဟု ဆာဝါအမည်ရှိသော သမီးကို မှာကြားခဲ့၍ သားနှင့် ညီအငယ်တို့နှင့်အတူ သွားလေ၏။ ထိုမုဆိုး၏သမီးသည် ရှုချင်စဖွယ်ရှိ၍ အင်္ဂါကြီးငယ် အစုနှင့် ပြည့်စုံလှ၏။ နောက်တစ်နေ့တွင် ဥပကသည် အိမ်သို့ ကြွလာသောအခါ ထိုသတို့သမီးသည် အလုံးစုံသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုပြင်ပြင်ဆင်၍ လုပ်ကျွေးရန် အနီးသို့ ချဉ်းကပ်လာသည်ကို မြင်လျှင် ပြင်းစွာသော ရာဂစိတ်ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဆွမ်းပင်မစားနိုင်တော့ဘဲ ဆွမ်းခွက်ကို ယူ၍ မိမိနေရာကျောင်းသို့ ပြန်သွားပြီးလျှင် ဆွမ်းကို တစ်ခုသော နေရာ၌ ချထား၍ "အကယ်၍ ငါသည် ဆာဝါသတို့သမီးကို ရပါမူ အသက်ရှင်အံ့၊ အကယ်၍ မရပါမူ သေရတော့အံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ အစာမစားဘဲ အိပ်စက်နေလေ၏။ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သားမုဆိုး ပြန်လာသောအခါ သမီးဖြစ်သူ ဆာဝါအား ဆရာဥပက၏ အကြောင်းကို မေးမြန်း၏။ သမီးကလည်း "ဆရာသည် တစ်ရက်တည်းသာ ကြွလာဖူးပြီး နောက်ထပ် မကြွလာတော့ပါ" ဟု ပြောဆို၏။ မုဆိုးသည် တောမှ ပြန်လာသည့်အတိုင်းပင် ထိုဥပကထံ ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းမည်ဟု ကြံစည်ကာ ထိုခဏ၌ပင် သွား၍ "အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့ မကျန်းမမာ ဖြစ်နေပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းလျက် ခြေတော်တို့ကို ဆုပ်နယ်ပေး၏။ ဥပကသည် ညည်းညူလျက် လူးလဲပြောင်း၍ အိပ်နေ၏။ ထိုမုဆိုးက "အရှင်ဘုရား၊ ပြောပါဦး၊ အကျွန်ုပ် ပြုလုပ်ပေးနိုင်သမျှ အလုံးစုံကို ပြုလုပ်ပေးပါအံ့" ဟု ဆို၏။ ဥပကက "ငါသည် ဆာဝါသတို့သမီးကို ရပါမူ အသက်ရှင်အံ့၊ မရပါမူ ဤနေရာ၌ သေရခြင်းက မြတ်၏" ဟု ဆို၏။ "အရှင်ဘုရား၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကို သိပါသလော" ဟု မေးရာ၊ "ငါ မသိပါ" ဟု ဆို၏။ "အရှင်ဘုရား၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကိုမျှ မသိဘဲ လူ့ဘောင်အိမ်ထောင်ရေးကို ဆောက်တည်ရန် မတတ်နိုင်ပါ" ဟု ဆိုသော်၊ ဥပကက "ငါသည် အခြားအတတ်ပညာကို မသိသော်လည်း သင်တို့အတွက် အမဲသားကို သယ်ဆောင်ပေးနိုင်ပါအံ့၊ အမဲသားကိုလည်း ရောင်းချပေးပါအံ့" ဟု ဆို၏။ သားမုဆိုးကလည်း "အကျွန်ုပ်တို့အား ထိုအလုပ်ကို လုပ်ပေးရန် နှစ်သက်ပါသည်" ဟု ဆိုကာ အပေါ်ဝတ်ပုဆိုးကို ပေး၍ အိမ်သို့ ပင့်ဆောင်ကာ သမီးဖြစ်သူ ဆာဝါသတို့သမီးကို ပေးအပ်လေ၏။ ထိုသူတို့ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းကို အမှီပြု၍ သားတစ်ယောက် ဖွားမြင်၏။ သုဘဒ္ဒဟု အမည်မှည့်ခေါ်ကြကုန်၏။ ဆာဝါသည် သားငယ်ကို ချော့မြူသော ဧယာဉ်သီချင်းဖြင့် ဥပကကို ပြက်ရယ်ပြု၏။ ဥပကသည် ထိုပြက်ရယ်ပြုခြင်းကို မခံမရပ်နိုင်သဖြင့် "နှမ၊ ငါသည် အနန္တဇိနအမည်ရှိသော ငါ့အဆွေခင်ပွန်းထံ သွားအံ့" ဟု မဇ္ဈိမဒေသသို့ ဦးတည်၍ ထွက်ခွာသွားလေ၏။

Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavanamahāvihāre. Atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi – ‘‘yo, bhikkhave, anantajinoti pucchamāno āgacchati, tassa maṃ dasseyyāthā’’ti. Upakopi kho anupubbeneva sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘imasmiṃ vihāre mama sahāyo anantajino nāma atthi, so kuhiṃ vasatī’’ti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. Bhagavā tassānurūpaṃ dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne anāgāmiphale patiṭṭhāsi. Bhikkhū tassa pubbappavattiṃ sutvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavā paṭhamaṃ nissirikassa naggasamaṇassa dhammaṃ desesī’’ti. Bhagavā taṃ kathāsamuṭṭhānaṃ viditvā gandhakuṭito nikkhamma taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena buddhāsane nisīditvā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te sabbaṃ kathesuṃ. Tato bhagavā – ‘‘na, bhikkhave, tathāgato ahetuappaccayā dhammaṃ deseti, nimmalā tathāgatassa dhammadesanā, na sakkā tattha dosaṃ daṭṭhuṃ. Tena, bhikkhave, dhammadesanūpanissayena upako etarahi anāgāmī jāto’’ti vatvā attano desanāmalābhāvadīpikaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ရွှေကျောင်းတော်ကြီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် စောစောစီးစီးကပင် ရဟန်းတို့အား "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကြင်သူသည် 'အနန္တဇိန' ဟု မေးမြန်းလျက် လာခဲ့မူ၊ ထိုသူအား ငါဘုရားကို ပြသကြကုန်လော့" ဟု တိုက်တွန်းစေခိုင်းတော်မူ၏။ ဥပကသည်လည်း အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်လာပြီး ကျောင်းတော်အလယ်၌ ရပ်၍ "ဤကျောင်းတော်၌ ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော အနန္တဇိန အမည်ရှိသူ ရှိ၏၊ ထိုအဆွေခင်ပွန်းသည် အဘယ်အရပ်၌ နေသနည်း" ဟု မေးမြန်း၏။ ထိုဥပကကို ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ ပို့ဆောင်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဥပကအား လျောက်ပတ်သော တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဥပကသည် ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ရဟန်းတို့သည် ထိုဥပက၏ ရှေးဖြစ်ဟောင်း အကြောင်းအရာကို ကြားသိရ၍ "မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာ အသရေမရှိသော အချည်းစည်း တက္ကတွန်းရဟန်းအား တရားဟောတော်မူ၏" ဟု စကားကို စည်းဝေးပြောဆိုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစကား၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို သိတော်မူ၍ ဂန္ဓကုဋိတိုက်တော်မှ ထွက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုခဏ၌ လျောက်ပတ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် ဘုရားရှင်၏ နေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကာ ရဟန်းတို့အား "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ယခုအခါ၌ သင်တို့သည် အဘယ်သို့သော စကားဖြင့် စည်းဝေးနေကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည်လည်း အလုံးစုံကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ တထာဂတသည် အကြောင်းမရှိဘဲ၊ အထောက်အပံ့မရှိဘဲ တရားကို မဟောကြားပေ၊ တထာဂတ၏ တရားဒေသနာသည် အညစ်အကြေး ကင်းစင်၏၊ ထိုဒေသနာတော်၌ အပြစ်ရှာရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ထိုတရားဒေသနာကို အမှီရသဖြင့် ဥပကသည် ယခုအခါ၌ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သွားလေပြီ" ဟု မိန့်တော်မူကာ မိမိ၏ ဒေသနာတော်၌ အညစ်အကြေးမရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဤဂါထာတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Tassattho – sāsavesu sabbakhandhāyatanadhātūsu chandarāgappahānena tehi anabhibhūtattā sayañca te dhamme sabbe abhibhuyya pavattattā sabbābhibhuṃ. Tesañca aññesañca sabbadhammānaṃ sabbākārena viditattā sabbaviduṃ. Sabbadhammadesanasamatthāya sobhanāya medhāya samannāgatattā sumedhaṃ. Yesaṃ taṇhādiṭṭhilepānaṃ vasena sāsavakhandhādibhedesu sabbadhammesu upalimpati, tesaṃ lepānaṃ abhāvā tesu sabbesu dhammesu anupalittaṃ. Tesu ca sabbadhammesu chandarāgābhāvena sabbe te dhamme jahitvā ṭhitattā sabbañjahaṃ. Upadhivivekaninnena cittena taṇhakkhaye nibbāne visesena muttattā taṇhakkhaye vimuttaṃ, adhimuttanti vuttaṃ hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi paṇḍitā sattā muniṃ vedayanti jānanti. Passatha yāva paṭivisiṭṭhovāyaṃ muni, tassa kuto desanāmalanti attānaṃ vibhāveti[Pg.250]. Vibhāvanattho hi ettha vāsaddoti. Keci pana vaṇṇayanti – ‘‘upako tadā tathāgataṃ disvāpi ‘ayaṃ buddhamunī’ti na saddahī’’ti evaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, tato bhagavā ‘‘saddahatu vā mā vā, dhīrā pana taṃ muniṃ vedayantī’’ti dassento imaṃ gāthamabhāsīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့၌ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်ခြင်းဖြင့် ထိုတရားတို့သည် မနှိပ်စက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထိုတရားအလုံးစုံတို့ကို နှိပ်စက်၍ လွှမ်းမိုးဖြစ်ပေါ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း "သဗ္ဗာဘိဘူ" (အလုံးစုံကို လွှမ်းမိုးသူ) မည်တော်မူ၏။ ထိုတရားတို့နှင့်တကွ အခြားသော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိတော်မူအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "သဗ္ဗဝိဒူ" (အလုံးစုံကို သိတော်မူသူ) မည်တော်မူ၏။ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို ဟောကြားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော ပညာတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "သုမေဓ" (မြတ်သောပညာရှိသူ) မည်တော်မူ၏။ အကြင် တဏှာ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟူသော လိမ်းကျံပတ်သက်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြားကုန်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ လိမ်းကျံပတ်သက်ခြင်း ဖြစ်တတ်၏၊ ထိုလိမ်းကျံခြင်းတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအလုံးစုံသော တရားတို့၌ လိမ်းကျံပတ်သက်မှု မရှိသောကြောင့် "အနုပလိတ္တ" (မလိမ်းကျံ မကပ်ငြိသူ) မည်တော်မူ၏။ ထိုခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌လည်း ဆန္ဒရာဂ မရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ထိုတရားအားလုံးကို စွန့်ပယ်၍ တည်တော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "သဗ္ဗဉ္ဇဟ" (အလုံးစုံကို စွန့်ပယ်ပြီးသူ) မည်တော်မူ၏။ ဥပဓိတရားတို့ ကင်းငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော စိတ်ဖြင့် တဏှာကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်၌ အထူးသဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် တဏှာကုန်ရာ၌ "ဝိမုတ္တ" (လွတ်မြောက်သူ) ဖြစ်၏၊ "အဓိမုတ္တ" (ညွတ်ကိုင်းသောစိတ်ရှိသူ) ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ "တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိ ဝေဒယန္တိ" ဟူသည်ကား ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ပညာရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် "မုနိ" ဟူ၍ သိကြကုန်၏။ "ဤမုနိသည် အလွန်ထူးကဲလှပေစွ၊ ထိုမုနိ၏ ဒေသနာတော်၌ အဘယ်မှာလျှင် အညစ်အကြေးရှိအံ့နည်း" ဟု မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ စင်စစ် ဤ၌ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားစေခြင်းအနက် ရှိ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား - "ဥပကသည် ထိုအခါ၌ တထာဂတမြတ်စွာဘုရားကို မြင်ရသော်လည်း 'ဤသူသည် ဘုရားမုနိဖြစ်၏' ဟု မယုံကြည်ပေ" ဟု ဤသို့ ရဟန်းတို့ စကားစပ်မိကြကုန်၏၊ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဥပကသည် ယုံကြည်သည်ဖြစ်စေ၊ မယုံကြည်သည်ဖြစ်စေ၊ ပညာရှိတို့သည်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို 'မုနိ' ဟု သိကြကုန်၏" ဟု ပြလိုသဖြင့် ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။

214. Paññābalanti kā uppatti? Ayaṃ gāthā revatattheraṃ ārabbha vuttā. Tattha ‘‘gāme vā yadi vāraññe’’ti imissā gāthāya vuttanayeneva revatattherassa ādito pabhuti pabbajjā, pabbajitassa khadiravane vihāro, tattha viharato visesādhigamo, bhagavato tattha gamanapaccāgamanañca veditabbaṃ. Paccāgate pana bhagavati yo so mahallakabhikkhu upāhanaṃ sammussitvā paṭinivatto khadirarukkhe ālaggitaṃ disvā sāvatthiṃ anuppatto visākhāya upāsikāya ‘‘kiṃ, bhante, revatattherassa vasanokāso ramaṇīyo’’ti bhikkhū pucchamānāya yehi bhikkhūhi pasaṃsito, te apasādento ‘‘upāsike, ete tucchaṃ bhaṇanti, na sundaro bhūmippadeso, atilūkhakakkhaḷaṃ khadiravanamevā’’ti āha. So visākhāya āgantukabhattaṃ bhuñjitvā pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatite bhikkhū ujjhāpento āha – ‘‘kiṃ, āvuso, revatattherassa senāsane ramaṇīyaṃ tumhehi diṭṭha’’nti. Bhagavā taṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamma taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena parisamajjhaṃ patvā, buddhāsane nisīditvā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘revataṃ, bhante, ārabbha kathā uppannā ‘evaṃ navakammiko kadā samaṇadhammaṃ karissatī’’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, revato navakammiko, arahā revato khīṇāsavo’’ti vatvā taṃ ārabbha tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

၂၁၄. “ပညာဗလံ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ဤဂါထာကို ရှင်ရေဝတမထေရ်ကို အကြောင်းပြု၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဂါထာ၌ “ဂါမေ ဝါ ယဒိ ဝါရညေ” ဟူသော ဂါထာတွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ရှင်ရေဝတမထေရ်၏ အစမှစ၍ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပုံ၊ ရဟန်းဖြစ်ပြီးနောက် ရှားတော၌ သီတင်းသုံးတော်မူပုံ၊ ထိုရှားတော၌ သီတင်းသုံးစဉ် တရားထူး (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်) ရရှိပုံ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုရှားတောသို့ ကြွရောက်တော်မူခြင်းနှင့် ပြန်ကြွတော်မူခြင်းတို့ကို သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပြန်လည်ကြွရောက်တော်မူပြီးသောအခါ သက်ကြီးရဟန်းတစ်ပါးသည် မိမိ၏ ဖိနပ်ကို မေ့လျော့ကျန်ရစ်ခဲ့သဖြင့် ပြန်လှည့်သွားရာ ရှားပင်၌ ချိတ်ဆွဲလျက်ရှိသည်ကို မြင်ခဲ့ပြီး သာဝတ္ထိပြည်သို့ အစဉ်အတိုင်း ရောက်ရှိသောအခါ ဝိသာခါ ဥပါသိကာမက “အရှင်ဘုရားတို့၊ ရှင်ရေဝတမထေရ်၏ သီတင်းသုံးရာနေရာသည် မွေ့လျော်ဖွယ် ရှိပါသလော” ဟု ရဟန်းတို့အား မေးမြန်းလျှောက်ထားရာ ထိုမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသည်ဟု ချီးမွမ်းကြသော ရဟန်းတို့ကို မကြည်ညိုစေလိုသဖြင့် “ဒါယိကာမကြီး၊ ထိုရဟန်းတို့သည် အချည်းနှီး စကားကို ပြောကြခြင်းဖြစ်၏။ ထိုမြေအရပ်သည် မကောင်းပါ၊ အလွန်ခေါင်းပါး ကြမ်းတမ်းသော ရှားတောသက်သက်မျှသာ ဖြစ်ပါသည်” ဟု ဆို၏။ ထိုမထေရ်ကြီးသည် ဝိသာခါ၏ အာဂန္တုကဆွမ်းကို သုံးဆောင်ပြီးနောက် နေမွန်းလွဲသောအခါ ဇရပ်မဏ္ဍပ်၌ စုဝေးနေကြသော ရဟန်းတို့ကို ကဲ့ရဲ့လိုသဖြင့် “ငါ့ရှင်တို့၊ သင်တို့သည် ရှင်ရေဝတမထေရ်၏ ကျောင်းရာနေရာ၌ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသည်ဟု အဘယ်အရာကို မြင်ကြသနည်း” ဟု ဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစကားကို သိတော်မူ၍ ဂန္ဓကုဋိတိုက်တော်မှ ထွက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုခဏ၌ လျောက်ပတ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် ပရိသတ်အလယ်သို့ ရောက်တော်မူကာ ဘုရားရှင်၏ နေရာ၌ သီတင်းသုံးလျက် ရဟန်းတို့ကို “ရဟန်းတို့၊ ယခု ငါဘုရား လာတော်မူသောအခါ၌ အဘယ်သို့သော စကားဖြင့် စည်းဝေးနေကြသနည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့က “အရှင်ဘုရား၊ ရှင်ရေဝတမထေရ်ကို အကြောင်းပြု၍ ‘ဤကဲ့သို့သော အမှုသစ်ကို လုပ်ဆောင်နေရသော ရဟန်းသည် အဘယ်အခါ၌ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်နိုင်ပါအံ့နည်း’ ဟု စကားစပ်မိ၍ ပြောဆိုနေကြပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ “ရဟန်းတို့၊ ရေဝတသည် အမှုသစ်ကို လုပ်ဆောင်နေသော ရဟန်းမဟုတ်ပေ။ ရေဝတသည် အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုရေဝတမထေရ်ကို အကြောင်းပြု၍ ရဟန်းတို့အား တရားဒေသနာ ဖြစ်စေခြင်းငှာ “ပညာဗလံ” အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့၏။

Tassattho – dubbalakarakilesappahānasādhakena vikubbanaadhiṭṭhānappabhedena vā paññābalena samannāgatattā paññābalaṃ, catupārisuddhisīlena dhutaṅgavatena ca upapannattā sīlavatūpapannaṃ, maggasamādhinā phalasamādhinā iriyāpathasamādhinā ca samāhitaṃ, upacārappanābhedena jhānena jhāne vā ratattā jhānarataṃ, sativepullappattattā satimaṃ, rāgādisaṅgato pamuttatā saṅgā pamuttaṃ, pañcacetokhilacatuāsavābhāvena akhilaṃ anāsavaṃ taṃ vāpi dhīrā muniṃ vedayanti. Tampi evaṃ paññādiguṇasaṃyuttaṃ saṅgādidosavisaṃyuttaṃ paṇḍitā sattā muniṃ vā vedayanti. Passatha yāva paṭivisiṭṭhovāyaṃ [Pg.251] khīṇāsavamuni, so ‘‘navakammiko’’ti vā ‘‘kadā samaṇadhammaṃ karissatī’’ti vā kathaṃ vattabbo. So hi paññābalena taṃ vihāraṃ niṭṭhāpesi, na navakammakaraṇena, katakiccova so, na idāni samaṇadhammaṃ karissatīti revatattheraṃ vibhāveti. Vibhāvanattho hi ettha vā-saddoti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အားနည်းအောင် ပြုတတ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော သို့မဟုတ် တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း (ဝိကုဗ္ဗန)၊ ဆောက်တည်ခြင်း (အဓိဋ္ဌာန) အပြားရှိသော ပညာ၏အစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် “ပညာဗလံ” မည်၏။ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၊ ဓုတင်အကျင့်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် “သီလဝတူပပန္နံ” မည်၏။ မဂ်သမာဓိ၊ ဖိုလ်သမာဓိ၊ ဣရိယာပုထ်သမာဓိတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သမာဟိတံ” မည်၏။ ဥပစာရ၊ အပ္ပနာ အပြားရှိသော ဈာန်တရား၌ သို့မဟုတ် ဈာန်၌ မွေ့လျော်သောကြောင့် “ဈာနရတံ” မည်၏။ သတိပြန်ပြော ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် “သတိမန္တံ” မည်၏။ ရာဂစသော နှောင်ဖွဲ့မှု ကိလေသာအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် “သံဂါပမုတ္တံ” မည်၏။ ငါးပါးသော စိတ်၏ ခက်ခဲခြင်း (စေတောခိလ) နှင့် လေးပါးသော အာသဝတရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် “အခိလံ အနာသဝံ” မည်၏။ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ပညာရှိတို့သည် မုနိဟူ၍ သိတော်မူကြကုန်၏။ ပညာရှိ သတ္တဝါတို့သည် ပညာစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ ရာဂစသော အပြစ်တို့မှ ကင်းဝေးသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း မုနိဟူ၍ သိကြကုန်၏။ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ဤမုနိသည် အဘယ်မျှလောက် ထူးကဲလွန်မြတ်သည်ကို ကြည့်ရှုကြကုန်လော။ ထိုမထေရ်အား “အမှုသစ်၌ ယှဉ်သော ရဟန်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အဘယ်အခါ၌ ရဟန်းတရားကို ပြုအံ့နည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း အဘယ်သို့ ဆိုထိုက်ပါအံ့နည်း။ အမှန်စင်စစ် ထိုမထေရ်သည် ပညာ၏အစွမ်းဖြင့်သာ ထိုကျောင်းကို ပြီးစေခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ အမှုသစ်ကို လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် ပြီးစေခဲ့ခြင်းမဟုတ်ပေ။ ပြုအပ်ပြီးသော ကိစ္စရှိသူ ဖြစ်၍ ယခုအခါ၌ ရဟန်းတရားကို အထူးပြုလုပ်ရန် မလိုတော့ပြီဟူ၍ ရှင်ရေဝတမထေရ်၏ ဂုဏ်ကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ “ဝါ” သဒ္ဒါသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစေသော အနက်ကို ဆောင်၏။

215. Ekaṃ carantanti kā uppatti? Bodhimaṇḍato pabhuti yathākkamaṃ kapilavatthuṃ anuppatte bhagavati pitāputtasamāgame vattamāne bhagavā sammodamānena raññā suddhodanena ‘‘tumhe, bhante, gahaṭṭhakāle gandhakaraṇḍake vāsitāni kāsikādīni dussāni nivāsetvā idāni kathaṃ chinnakāni paṃsukūlāni dhārethā’’ti evamādinā vutto rājānaṃ anunayamāno –

၂၁၅. “ဧကံ စရန္တံ” ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူရာ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်မှစ၍ အစဉ်အတိုင်း ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ခမည်းတော်နှင့် သားတော်တို့ ဆုံတွေ့ခြင်း ဖြစ်ပျက်နေစဉ်အတွင်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်တော်မူသော သုဒ္ဒေါဒနမင်းကြီးက “အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်စဉ်အခါက နံ့သာကြုပ်၌ နံ့သာတို့ဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်သော ကာသိတိုင်းဖြစ် ကောင်းမွန်သော အဝတ်ပုဆိုးတို့ကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ပြီး ယခုအခါ၌မူ အဘယ်ကြောင့် ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သော ပံ့သုကူသင်္ကန်းတို့ကို ဆောင်တော်မူရသနည်း” ဟု စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားရာ မင်းကြီးအား နားလည်သဘောပေါက်စေလိုသဖြင့်—

‘‘Yaṃ tvaṃ tāta vade mayhaṃ, paṭṭuṇṇaṃ dukūlakāsikaṃ;

Paṃsukūlaṃ tato seyyaṃ, etaṃ me abhipatthita’’nti. –

“ချစ်သားခမည်းတော်၊ ခမည်းတော်သည် ငါဘုရားအား ပတ္တုဏ္ဏတိုင်းဖြစ် သိုးမွှေးထည်၊ ကာသိတိုင်းဖြစ် အဝတ်ပုဆိုးစသည်တို့ကို ဆိုအံ့။ ပံ့သုကူသင်္ကန်းသည် ထိုခမည်းတော်ဆိုသော ပုဆိုးထက် သာလွန်မွန်မြတ်၏။ ငါဘုရားသည် ထိုပံ့သုကူသင်္ကန်းကိုသာ ရှေးရှုတောင်းတအပ်၏” ဟု—

Ādīni vatvā lokadhammehi attano avikampabhāvaṃ dassento rañño dhammadesanatthaṃ imaṃ sattapadagāthamabhāsi.

အစရှိသော စကားတို့ကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင် လောကဓံတရားတို့ကြောင့် ကိုယ်တော်တိုင် တုန်လှုပ်မှုမရှိပုံကို ပြသလို၍ ခမည်းတော်မင်းကြီးအား တရားဟောကြားရန် ဤခုနစ်ပါဒရှိသော ဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့၏။

Tassattho – pabbajjāsaṅkhātādīhi ekaṃ, iriyāpathādīhi cariyāhi carantaṃ. Moneyyadhammasamannāgamena muniṃ. Sabbaṭṭhānesu pamādābhāvato appamattaṃ. Akkosanagarahanādibhedāya nindāya vaṇṇanathomanādibhedāya pasaṃsāya cāti imāsu nindāpasaṃsāsu paṭighānunayavasena avedhamānaṃ. Nindāpasaṃsāmukhena cettha aṭṭhapi lokadhammā vuttāti veditabbā. Sīhaṃva bherisaddādīsu saddesu aṭṭhasu lokadhammesu pakativikārānupagamena asantasantaṃ, pantesu vā senāsanesu santāsābhāvena. Vātaṃva suttamayādibhede jālamhi catūhi maggehi taṇhādiṭṭhijāle asajjamānaṃ, aṭṭhasu vā lokadhammesu paṭighānunayavasena asajjamānaṃ. Padumaṃva toyena loke jātampi yesaṃ taṇhādiṭṭhilepānaṃ vasena sattā lokena lippanti, tesaṃ lepānaṃ pahīnattā lokena alippamānaṃ, nibbānagāmimaggaṃ uppādetvā tena maggena netāramaññesaṃ devamanussānaṃ. Attano pana aññena kenaci maggaṃ dassetvā anetabbattā anaññaneyyaṃ taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti buddhamuniṃ vedayantīti attānaṃ vibhāveti. Sesamettha vuttanayameva.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ရဟန်းအဖြစ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် တစ်ဦးတည်း၊ ဣရိယာပုထ်စသော အမူအရာတို့ဖြင့် ကျင့်ကြံကျင့်သုံးသောကြောင့် “ဧကံ စရန္တံ” မည်၏။ မောနေယျတရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် “မုနိ” မည်၏။ အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ မေ့လျော့ခြင်း မရှိသောကြောင့် “အပ္ပမတ္တံ” မည်၏။ ဆဲရေးခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း အပြားရှိသော “နိန္ဒာ” (ကဲ့ရဲ့ခြင်း) နှင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း အပြားရှိသော “ပသံသာ” (ချီးမွမ်းခြင်း) ဟူသော ထိုနိန္ဒာ၊ ပသံသာတို့၌ ဒေါသ တဏှာတို့၏အစွမ်းဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် “တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ရှစ်ပါးသော လောကဓံတရားတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ စည်ကြီးသံ အစရှိသော အသံတို့၌ မတုန်လှုပ်သော ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့၌ သာမန်သဘောထက် ထူးကဲသော ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိသောကြောင့် “မထိတ်လန့်” ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကုန်းခေါင်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့၌ ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ချည်ကြိုးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ကွန်ရက်၌ လေသည် မငြိတွယ်သကဲ့သို့ လေးပါးသောမဂ်တို့ဖြင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ကွန်ရက်၌ ငြိတွယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့၌ ဒေါသနှင့် တဏှာတို့၏အစွမ်းဖြင့် ငြိတွယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရေဖြင့် မလိမ်းကျံအပ်သော ကြာပဒုမ္မာကဲ့သို့ လောက၌ ဖြစ်သော်လည်း သတ္တဝါတို့ကို လောက၌ လိမ်းကျံစေတတ်သော တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော လိမ်းကျံမှုတို့ကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် လောကဖြင့် မလိမ်းကျံသောသူ ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်းကို ဖြစ်စေ၍ ထိုမဂ္ဂင်လမ်းဖြင့် အခြားသော နတ်လူတို့ကို ပို့ဆောင်တတ်သော်လည်း မိမိအားမူကား အခြားတစ်ပါးသော သူက လမ်းပြ၍ ပို့ဆောင်ရန် မလိုသဖြင့် သူတစ်ပါး ညွှန်ပြရန်မလိုသော လမ်းကို ဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ပညာရှိတို့သည် မုနိ (ဗုဒ္ဓမုနိ) ဟူ၍ သိကြကုန်၏ဟု မိမိကိုယ်တော်တိုင်၏ ဂုဏ်ကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ဤဂါထာ၌ ကျန်ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

216. Yo [Pg.252] ogahaṇeti kā uppatti? Bhagavato paṭhamābhisambuddhassa cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritadasapāramidasaupapāramidasaparamatthapāramippabhedaṃ abhinīhāraguṇapāramiyo pūretvā tusitabhavane abhinibbattiguṇaṃ tattha nivāsaguṇaṃ mahāvilokanaguṇaṃ gabbhavokkantiṃ gabbhavāsaṃ gabbhanikkhamanaṃ padavītihāraṃ disāvilokanaṃ brahmagajjanaṃ mahābhinikkhamanaṃ mahāpadhānaṃ abhisambodhiṃ dhammacakkappavattanaṃ catubbidhaṃ maggañāṇaṃ phalañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, dasabalañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chabbidhaṃ asādhāraṇañāṇaṃ, aṭṭhavidhaṃ sāvakasādhāraṇabuddhañāṇaṃ, cuddasavidhaṃ buddhañāṇaṃ, aṭṭhārasabuddhaguṇaparicchedakañāṇaṃ, ekūnavīsatividhapaccavekkhaṇañāṇaṃ, sattasattatividhañāṇavatthu evamiccādiguṇasatasahasse nissāya pavattaṃ mahālābhasakkāraṃ asahamānehi titthiyehi uyyojitāya ciñcamāṇavikāya ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’ti imissā gāthāya vatthumhi vuttanayena catuparisamajjhe bhagavato ayase uppādite tappaccayā bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘evarūpepi nāma ayase uppanne na bhagavato cittassa aññathattaṃ atthī’’ti. Taṃ ñatvā bhagavā gandhakuṭito nikkhamma taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena parisamajjhaṃ patvā, buddhāsane nisīditvā, bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te sabbaṃ ārocesuṃ. Tato bhagavā – ‘‘buddhā nāma, bhikkhave, aṭṭhasu lokadhammesu tādino hontī’’ti vatvā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

၂၁၆. Yo ogahaṇe ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ သစ္စာလေးပါး တရားအပေါင်းကို ရှေးဦးစွာ ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား လေးအသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ဖြည့်ကျင့်တော်မူအပ်သော ပါရမီဆယ်ပါး၊ ဥပပါရမီဆယ်ပါး၊ ပရမတ္ထပါရမီဆယ်ပါး အပြားရှိသော ဆုပန်စကား၊ ပါရမီကုသိုလ်တို့ကြောင့် တုသိတာနတ်ပြည်၌ ဖြစ်တော်မူခြင်းဂုဏ်၊ ထိုတုသိတာနတ်ပြည်၌ စံနေတော်မူခြင်းဂုဏ်၊ မဟာဝိလောကန ကြည့်ခြင်းကြီးငါးပါးဂုဏ်၊ မယ်တော်ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူတော်မူခြင်းဂုဏ်၊ မယ်တော်ဝမ်း၌ ကိန်းဝပ်တော်မူခြင်းဂုဏ်၊ မယ်တော်ဝမ်းမှ ဖွားမြင်တော်မူခြင်းဂုဏ်၊ ခြေလှမ်း လှမ်းတော်မူခြင်းဂုဏ်၊ အရပ်ရပ်သို့ ကြည့်တော်မူခြင်းဂုဏ်၊ ဗြဟ္မာကဲ့သို့ ရဲရဲတောက် ခြင်္သေ့မင်းသံ ရွက်ဆိုတော်မူခြင်းဂုဏ်၊ မဟာဘိနိက္ခမဏ တောထွက်တော်မူခြင်းဂုဏ်၊ မဟာပဓာန ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်တော်မူခြင်းဂုဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူခြင်းဂုဏ်၊ ဓမ္မစကြာဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဂုဏ်၊ လေးပါးသော မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်ဂုဏ်၊ ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်တော်မူသောဉာဏ်၊ ဒသဗလဉာဏ်တော်၊ ယောနိလေးပါးကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်၊ ဂတိငါးပါးကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်၊ ခြောက်ပါးသော အသာဓာရဏဉာဏ်၊ ရှစ်ပါးသော သာဝကသာဓာရဏဉာဏ်၊ တဆဲ့လေးပါးသော ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်၊ တဆဲ့ရှစ်ပါးသော ဘုရားဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်၊ တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်၊ ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တော်၏ တည်ရာ စသည်ဖြင့် ရေတွက်၍မကုန်နိုင်သော များလှစွာသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အတိုင်းအဆမရှိသော လာဘ်သပ္ပကာနှင့် အကျော်အစောတို့ကို တိတ္ထိတို့သည် မခံမရပ်နိုင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တိတ္ထိတို့သည် စိဉ္စမာဏဝိကာ မိန်းမပျိုအား တိုက်တွန်းနှိုးဆော်၍ 'ဧကံ ဓမ္မံ အတီတဿ' စသော ဂါထာ၏ ဝတ္ထု၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ပရိသတ်လေးပါးအလယ်၌ မြတ်စွာဘုရားအား အကျော်အစောမဲ့ခြင်း (အသရေဖျက်ခြင်း) ကို ဖြစ်စေအပ်သည်ရှိသော် ထိုအကြောင်းကြောင့် ရဟန်းတို့သည် 'ဤသို့သဘောရှိသော အသရေဖျက်မှုကြီး ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု မရှိပါတကား' ဟု စကားစပ်၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို သိတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်တော်မှ ထွက်တော်မူ၍ ထိုခဏအားလျော်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် ပရိသတ်အလယ်သို့ ရောက်တော်မူကာ ဘုရားရှင်တို့၏ နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျက် ရဟန်းတို့ကို မိန့်တော်မူ၏ - 'ရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ယခုအခါ အဘယ်သို့သော စကားဖြင့် စည်းဝေးနေကြသနည်း'။ ထိုရဟန်းတို့သည် အလုံးစုံကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ ဘုရားရှင်တို့မည်သည်မှာ လောကဓံတရားရှစ်ပါးတို့၌ မတုန်မလှုပ် သည်းခံသောသဘောရှိကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ထိုရဟန်းတို့အား တရားဒေသနာ ဟောကြားတော်မူရန် ဤဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – yathā nāma ogahaṇe manussānaṃ nhānatitthe aṅgaghaṃsanatthāya caturasse vā aṭṭhaṃse vā thambhe nikhāte uccakulīnāpi nīcakulīnāpi aṅgaṃ ghaṃsanti, na tena thambhassa unnati vā onati vā hoti. Evamevaṃ yo ogahaṇe thambhorivābhijāyati yasmiṃ pare vācāpariyantaṃ vadanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmiṃ vatthusmiṃ pare titthiyā vā aññe vā vaṇṇavasena uparimaṃ vā avaṇṇavasena heṭṭhimaṃ vā vācāpariyantaṃ vadanti, tasmiṃ vatthusmiṃ anunayaṃ vā paṭighaṃ vā anāpajjamāno tādibhāvena yo ogahaṇe thambhoriva bhavatīti. Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyanti taṃ iṭṭhārammaṇe rāgābhāvena vītarāgaṃ, aniṭṭhārammaṇe ca dosamohābhāvena susamāhitindriyaṃ, suṭṭhu vā samodhānetvā ṭhapitindriyaṃ, rakkhitindriyaṃ, gopitindriyanti [Pg.253] vuttaṃ hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti buddhamuniṃ vedayanti, tassa kathaṃ cittassa aññathattaṃ bhavissatīti attānaṃ vibhāveti. Sesaṃ vuttanayameva.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— လူတို့ ရေချိုးဆင်းရာ ဆိပ်ကမ်း၌ ခန္ဓာကိုယ် အင်္ဂါကြီးငယ်ကို ပွတ်တိုက်ရန်အတွက် စိုက်ထူထားသော လေးထောင့် သို့မဟုတ် ရှစ်ထောင့်ရှိသော တိုင်သည် အမျိုးမြတ်သောသူ၊ အမျိုးယုတ်သောသူတို့ လာရောက် ပွတ်တိုက်ကြသော်လည်း ထိုတိုင်၌ မြင့်တက်ခြင်း (ဝမ်းသာခြင်း)၊ နိမ့်ဆင်းခြင်း (စိတ်ပျက်ခြင်း) မရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် သူတစ်ပါးတို့က အပိုင်းအခြားမဲ့သော စကားကို ဆိုလာကြသည့်အခါ ထိုရေဆင်းဆိပ်ကမ်းရှိ တိုင်ကဲ့သို့ မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— အကြင်အကြောင်းအရာ၌ တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့သည်ဖြစ်စေ၊ အခြားသူတို့သည်ဖြစ်စေ ချီးမွမ်းခြင်း ဂုဏ်ကျေးဇူး၏ အစွမ်းဖြင့် မြင့်မြတ်သော စကားကိုဖြစ်စေ၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နိမ့်ကျသော စကားကိုဖြစ်စေ ဆိုလာကြသည့်အခါ ထိုအာရုံ၌ သာယာတပ်မက်ခြင်း (အနုနယ) သို့မဟုတ် အမျက်ထွက်ခြင်း (ပဋိဃ) သို့ မရောက်ဘဲ ရေဆင်းဆိပ်ကမ်းရှိ တိုင်ကဲ့သို့ တာဒိဂုဏ်ဖြင့် မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်သူကို ဆိုလိုသည်။ 'တံ ဝီတရာဂံ သုသမာဟိတိန္ဒြိယံ' ဟူသည်ကား— ထိုသူသည် သာယာဖွယ် ဣဋ္ဌာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းသဖြင့် ကင်းသောရာဂရှိသူ ဖြစ်ပြီး၊ မသာယာဖွယ် အနိဋ္ဌာရုံ၌လည်း ဒေါသ၊ မောဟ မရှိသဖြင့် ကောင်းစွာတည်ကြည်သော ဣန္ဒြေရှိသူ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဣန္ဒြေတို့ကို ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းထားသူ၊ စောင့်ရှောက်ထားသူ၊ ပိတ်ဆို့ထားသူဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပညာရှိတို့သည် 'မုနိ' (ဗုဒ္ဓမုနိ) ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဗုဒ္ဓမုနိ၏ စိတ်တော်၌ အဘယ်မှာ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မိမိကိုယ်တော်တိုင်ကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။

217. Yo ve ṭhitattoti kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññatarā seṭṭhidhītā pāsādā oruyha heṭṭhāpāsāde tantavāyasālaṃ gantvā tasaraṃ vaṭṭente disvā tassa ujubhāvena tappaṭibhāganimittaṃ aggahesi – ‘‘aho vata sabbe sattā kāyavacīmanovaṅkaṃ pahāya tasaraṃ viya ujucittā bhaveyyu’’nti. Sā pāsādaṃ abhiruhitvāpi punappunaṃ tadeva nimittaṃ āvajjentī nisīdi. Evaṃ paṭipannāya cassā na cirasseva aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ ahosi, tadanusāreneva ca dukkhānattalakkhaṇānipi. Athassā tayopi bhavā ādittā viya upaṭṭhahiṃsu. Taṃ tathā vipassamānaṃ ñatvā bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ muñci. Sā taṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti āvajjentī bhagavantaṃ passe nisinnamiva disvā uṭṭhāya pañjalikā aṭṭhāsi. Athassā bhagavā sappāyaṃ viditvā dhammadesanāvasena imaṃ gāthamabhāsi.

၂၁၇. 'ယော ဝေ ဌိတတ္တော' ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (ဥပ္ပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း။ ကြားဖူးသည်ကား— သာဝတ္ထိပြည်၌ အမျိုးကောင်းသား သူဌေးသမီးတစ်ဦးသည် ပြာသာဒ်ထက်မှ သက်ဆင်းကာ ပြာသာဒ်အောက်ရှိ ရက်ကန်းရုံသို့ သွားလေ၏။ ထိုနေရာ၌ ရက်ကန်းသည်တို့သည် ရက်ဖောက်ကို လှည့်ပတ်နေကြသည်ကို မြင်လျှင် ထိုရက်ဖောက်၏ ဖြောင့်မတ်သော အခြင်းအရာကို အာရုံပြု၍ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ယူလေ၏။ ထိုသူဌေးသမီးက 'အို... သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်၏ ကောက်ကျစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ ရက်ဖောက်ကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သော စိတ်ရှိကြပါစေဦးတော့' ဟု အမှတ်သညာကို ယူကာ ပြာသာဒ်ထက်သို့ ပြန်တက်၍ ထိုနိမိတ်ကိုပင် အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်လျက် ထိုင်နေ၏။ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် မကြာမြင့်မီပင် ထိုသူဌေးသမီးအား အနိစ္စလက္ခဏာသည် ထင်ရှားလာပြီး၊ ထိုအနိစ္စလက္ခဏာကို အစဉ်လျှောက်သဖြင့် ဒုက္ခလက္ခဏာနှင့် အနတ္တလက္ခဏာတို့သည်လည်း ထင်ရှားလာကုန်၏။ ထိုအခါ သူမအား ဘဝသုံးပါးတို့သည် မီးတောက်ပြောင်ပြောင် တောက်လောင်နေသကဲ့သို့ ထင်လာ၏။ ထိုသို့ ရှုဆင်ခြင်နေသော သူမကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်တော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ကိုယ်တော်မှ ရောင်ခြည်တော်ကို လွှတ်တော်မူ၏။ သူဌေးသမီးသည် ထိုအရောင်တော်ကို မြင်၍ 'ဒါ ဘာအရောင်လဲ' ဟု ဆင်ခြင်စဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ အနီး၌ သီတင်းသုံးနေသကဲ့သို့ မြင်တွေ့ရသဖြင့် ထရပ်ကာ လက်အုပ်ချီ၍ ရပ်နေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သူမအား လျောက်ပတ်သော တရားကို သိတော်မူသဖြင့် ဒေသနာတော်၏ အစွမ်းဖြင့် ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူလေသည်။

Tassattho – yo ve ekaggacittatāya akuppavimuttitāya ca vuḍḍhihānīnaṃ abhāvato vikkhīṇajātisaṃsārattā bhavantarūpagamanābhāvato ca ṭhitatto, pahīnakāyavacīmanovaṅkatāya agatigamanābhāvena vā tasaraṃva uju, hirottappasampannattā jigucchati kammehi pāpakehi, pāpakāni kammāni gūthagataṃ viya muttagataṃ viya ca jigucchati, hirīyatīti vuttaṃ hoti. Yogavibhāgena hi upayogatthe karaṇavacanaṃ saddasatthe sijjhati. Vīmaṃsamāno visamaṃ samañcāti kāyavisamādivisamaṃ kāyasamādisamañca pahānabhāvanākiccasādhanena maggapaññāya vīmaṃsamāno upaparikkhamāno. Taṃ vāpi khīṇāsavaṃ dhīrā muniṃ vedayantīti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathāvuttanayena maggapaññāya vīmaṃsamāno visamaṃ samañca yo ve ṭhitatto hoti, so evaṃ tasaraṃva uju hutvā kiñci vītikkamaṃ anāpajjanto jigucchati kammehi pāpakehi. Taṃ vāpi dhīrā muniṃ vedayanti. Yato īdiso hotīti khīṇāsavamuniṃ dassento arahattanikūṭena gāthaṃ desesi. Desanāpariyosāne seṭṭhidhītā sotāpattiphale [Pg.254] patiṭṭhahi. Ettha ca vikappe vā samuccaye vā vāsaddo daṭṭhabbo.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (သမာဓိ) နှင့် မပျက်စီးနိုင်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းတို့ကြောင့် ကြီးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့ မရှိခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေနေရသော သံသရာ ကုန်ဆုံးသွားခြင်းနှင့် နောက်ထပ် ဘဝသစ်သို့ ရောက်ရန်မရှိခြင်းတို့ကြောင့် တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူကို 'တည်ကြည်သောသဘောရှိသူ' (ဌိတတ္တ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်၏ ကောက်ကျစ်ခြင်းကို ပယ်ရှားပြီးဖြစ်၍ သို့မဟုတ် အဂတိသို့ လိုက်ခြင်းမရှိသဖြင့် ရက်ဖောက်ကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ အရှက်၊ အကြောက် (ဟိရိ၊ ဩတ္တပ္ပ) တရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်ကံတို့မှ စက်ဆုပ်တတ်၏။ မစင် သို့မဟုတ် ကျင်ငယ်ကို စက်ဆုပ်သကဲ့သို့ ထိုယုတ်မာသော ကံတရားတို့ကို စက်ဆုပ်တတ်၏၊ ရှက်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း) အားဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ်အနက်၌ တတိယဝိဘတ်ကို အသုံးပြု၍ ပြီးစီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝီမံသမာနော ဝိသမံ သမဉ္စ' ဟူသည်ကား— ကိုယ်စသော မညီညွတ်ခြင်းတည်းဟူသော ဝိသမ (မညီညွတ်ခြင်း) နှင့် ကိုယ်စသော ညီညွတ်ခြင်းတည်းဟူသော သမ (ညီညွတ်ခြင်း) တို့ကို၊ ပယ်ခြင်းကိစ္စနှင့် ပွားများခြင်းကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်စေခြင်းဖြင့် မဂ်ပညာဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း၊ အထက်အောက် ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းရှိသော ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိသော ထိုရဟန္တာကို ပညာရှိတို့သည် 'မုနိ' ဟု သိတော်မူကြကုန်၏။ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း မဂ်ပညာဖြင့် မညီညွတ်ခြင်းနှင့် ညီညွတ်ခြင်းကို စုံစမ်းဆင်ခြင်ပြီး စင်စစ် တည်ကြည်သောသဘောရှိသော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသို့ ရက်ဖောက်ကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်ကာ စိုးစဉ်းမျှသော လွန်ကျူးခြင်းသို့ပင် မရောက်စေဘဲ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်ကံတို့မှ စက်ဆုပ်တတ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ပညာရှိတို့သည် 'မုနိ' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့သဘောရှိသောသူသည် ရဟန္တာမုနိဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူလိုသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တပ်ကာ ဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။ တရားဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ သူဌေးသမီးသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ဤဂါထာ၌ 'ဝါ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဝိကပ် (သို့မဟုတ်) အနက် သို့မဟုတ် သမုစ္စယ (ပေါင်းစပ်ခြင်း) အနက်၌ မှတ်အပ်၏။

218. Yo saññatattoti kā uppatti? Bhagavati kira āḷaviyaṃ viharante āḷavīnagare aññataro tantavāyo sattavassikaṃ dhītaraṃ āṇāpesi – ‘‘amma, hiyyo avasiṭṭhatasaraṃ na bahu, tasaraṃ vaṭṭetvā lahuṃ tantavāyasālaṃ āgaccheyyāsi, mā kho cirāyī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. So sālaṃ gantvā tantaṃ vinento aṭṭhāsi. Taṃ divasañca bhagavā mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento tassā dārikāya sotāpattiphalūpanissayaṃ desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānañca dhammābhisamayaṃ disvā pageva sarīrapaṭijagganaṃ katvā pattacīvaramādāya nagaraṃ pāvisi. Manussā bhagavantaṃ disvā – ‘‘addhā ajja koci anuggahetabbo atthi, pageva paviṭṭho bhagavā’’ti bhagavantaṃ upagacchiṃsu. Bhagavā yena maggena sā dārikā pitusantikaṃ gacchati, tasmiṃ aṭṭhāsi. Nagaravāsino taṃ padesaṃ sammajjitvā, paripphositvā, pupphūpahāraṃ katvā, vitānaṃ bandhitvā, āsanaṃ paññāpesuṃ. Nisīdi bhagavā paññatte āsane, mahājanakāyo parivāretvā aṭṭhāsi. Sā dārikā taṃ padesaṃ pattā mahājanaparivutaṃ bhagavantaṃ disvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Taṃ bhagavā āmantetvā – ‘‘dārike kuto āgatāsī’’ti pucchi. ‘‘Na jānāmi bhagavā’’ti. ‘‘Kuhiṃ gamissasī’’ti? ‘‘Na jānāmi bhagavā’’ti. ‘‘Na jānāsī’’ti? ‘‘Jānāmi bhagavā’’ti. ‘‘Jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi bhagavā’’ti.

၂၁၈. "Yo saññatatto" ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝီပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်၊ အာဠဝီမြို့မှ ရက်ကန်းသမားတစ်ဦးသည် ခုနစ်နှစ်အရွယ်ရှိသော မိမိ၏ သမီးငယ်အား "သမီးငယ်၊ မနေ့က ကျန်ရှိသော ရက်ဖောက်သည် အများအပြားမရှိ၊ ရက်ဖောက်ကို မြန်မြန်လိမ်ကျစ်ပြီး ရက်ကန်းရုံသို့ လျင်မြန်စွာ လာခဲ့လော့၊ မဆိုင်းမတွပါနှင့်" ဟု စေခိုင်း၏။ သမီးငယ်ကလည်း "ကောင်းပါပြီ" ဟု ဝန်ခံ၏။ ထိုအဖသည် ရက်ကန်းရုံသို့ သွား၍ ရက်ကန်းကို ဖြန့်ကာ ရပ်နေ၏။ ထိုနေ့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာသမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသောအခါ ထိုသမီးငယ်အား သောတာပတ္တိဖိုလ်ရခြင်း၏ ဥပနိဿယအကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ တရားဒေသနာအဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့ တရားသိမြင်ကျွတ်တမ်းဝင်ကြမည့်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မြင်တော်မူသဖြင့် စောစောကပင် ကိုယ်လက်သုတ်သင်တော်မူခြင်းကို ပြု၍ သပိတ်သင်္ကန်းတော်ကို ယူဆောင်လျက် မြို့ထဲသို့ ကြွဝင်တော်မူ၏။ လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ကြလျှင် "ဧကန်စင်စစ် ယနေ့ ချီးမြှောက်အပ်သော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ ရှိပေလိမ့်မည်၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် စောစောစီးစီး ကြွဝင်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကာ မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသမီးငယ် မိမိအဖ၏ထံသို့ သွားရာလမ်း၌ ရပ်တော်မူ၏။ အာဠဝီမြို့သူမြို့သားတို့သည် ထိုနေရာကို တံမြက်လှည်း ရေဖျန်း၍ ပန်းတင်လှူပူဇော်ကာ မျက်နှာကြက်ဗိတာန်ကို ကြက်၍ နေရာတော်ကို ခင်းကျင်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခင်းကျင်းထားအပ်သော နေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ များစွာသော လူအပေါင်းသည် ခြံရံလျက် ရပ်တည်နေကြ၏။ ထိုသမီးငယ်သည် ထိုအရပ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ လူအများခြံရံလျက်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရ၍ ငါးပါးသောတည်ခြင်းဖြင့် ရှိခိုး၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသမီးငယ်ကို ခေါ်တော်မူ၍ "သမီးငယ်၊ သင်သည် အဘယ်အရပ်မှ လာသနည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ "ဖုန်းတော်ကြီးလှသော အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်မသိပါ" ဟု လျှောက်၏။ "အဘယ်အရပ်သို့ သွားမည်နည်း" ဟု မေးတော်မူပြန်၏။ "ဖုန်းတော်ကြီးလှသော အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်မသိပါ" ဟု လျှောက်၏။ "သင်မသိသလော" ဟု မေးတော်မူ၏။ "ဖုန်းတော်ကြီးလှသော အရှင်ဘုရား၊ သိပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "သို့ဖြစ်လျှင် သင်သိသလော" ဟု မေးတော်မူပြန်၏။ "ဖုန်းတော်ကြီးလှသော အရှင်ဘုရား၊ မသိပါ" ဟု လျှောက်၏။

Taṃ sutvā manussā ujjhāyanti – ‘‘passatha, bho, ayaṃ dārikā attano gharā āgatāpi bhagavatā pucchiyamānā ‘na jānāmī’ti āha, tantavāyasālaṃ gacchantī cāpi pucchiyamānā ‘na jānāmī’ti āha, ‘na jānāsī’ti vuttā ‘jānāmī’ti āha, ‘jānāsī’ti vuttā ‘na jānāmī’ti āha, sabbaṃ paccanīkameva karotī’’ti. Bhagavā manussānaṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ kātukāmo taṃ pucchi – ‘‘kiṃ mayā pucchitaṃ, kiṃ tayā vutta’’nti? Sā āha – ‘‘na maṃ, bhante, koci na jānāti, gharato āgatā tantavāyasālaṃ gacchatī’’ti; apica maṃ tumhe paṭisandhivasena pucchatha, ‘‘kuto āgatāsī’’ti, cutivasena pucchatha, ‘‘kuhiṃ gamissasī’’ti ahañca na jānāmi. ‘‘Kuto camhi āgatā; nirayā vā devalokā vā’’ti, na hi jānāmi, ‘‘kuhimpi gamissāmi nirayaṃ vā devalokaṃ vā’’ti, tasmā ‘‘na jānāmī’’ti [Pg.255] avacaṃ. Tato maṃ bhagavā maraṇaṃ sandhāya pucchi – ‘‘na jānāsī’’ti, ahañca jānāmi. ‘‘Sabbesaṃ maraṇaṃ dhuva’’nti, tenāvocaṃ ‘‘jānāmī’’ti. Tato maṃ bhagavā maraṇakālaṃ sandhāya pucchi ‘‘jānāsī’’ti, ahañca na jānāmi ‘‘kadā marissāmi kiṃ ajja vā udāhu sve vā’’ti, tenāvocaṃ ‘‘na jānāmī’’ti. Bhagavā tāya vissajjitaṃ pañhaṃ ‘‘sādhu sādhū’’ti anumodi. Mahājanakāyopi ‘‘yāva paṇḍitā ayaṃ dārikā’’ti sādhukārasahassāni adāsi. Atha bhagavā dārikāya sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desento –

ထိုစကားကို ကြားရလျှင် လူတို့သည် "အိုအချင်းတို့၊ ကြည့်ကြပါကုန်ဦး၊ ဤသမီးငယ်သည် မိမိအိမ်မှလာခဲ့ပါလျက် မြတ်စွာဘုရားက မေးတော်မူသောအခါ 'မသိပါ' ဟု ဆို၏၊ ရက်ကန်းရုံသို့ သွားနေပါလျက်လည်း မေးတော်မူသောအခါ 'မသိပါ' ဟု ဆို၏၊ 'သင်မသိသလော' ဟု မေးတော်မူသောအခါ 'သိပါသည်' ဟု ဆို၍ 'သိသလော' ဟု မေးတော်မူသောအခါ 'မသိပါ' ဟု ဆိုပြန်၏၊ အလုံးစုံ ဆန့်ကျင်ဘက်စကားကိုသာ ပြောဆိုနေပါသည်တကား" ဟု ကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လူတို့အား ထိုအကြောင်းအရာကို ထင်ရှားစေလိုတော်မူသဖြင့် ထိုသူငယ်မအား "ငါက အဘယ်အရာကို မေးသနည်း၊ သင်က အဘယ်သို့ ဖြေကြားသနည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ သမီးငယ်က လျှောက်ထားသည်မှာ "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် အိမ်မှလာ၍ ရက်ကန်းရုံသို့ သွားနေသည်ကို မသိသောသူ မရှိပါ၊ သို့သော်လည်း အရှင်ဘုရားက အကျွန်ုပ်ကို ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် 'အဘယ်မှ လာခဲ့သနည်း' ဟု မေးတော်မူခြင်း၊ စုတိအားဖြင့် 'အဘယ်သို့ သွားမည်နည်း' ဟု မေးတော်မူခြင်းဖြစ်ရာ အကျွန်ုပ်သည် ငရဲပြည်မှ လာသလော၊ နတ်ပြည်မှ လာသလော ဟု အဘယ်ဘဝမှ လာခဲ့သည်ကို မသိပါ၊ ထို့ပြင် သေလွန်ပြီးနောက် ငရဲပြည်သို့ သွားရမည်လော၊ နတ်ပြည်သို့ သွားရမည်လော ဟု အဘယ်အရပ်သို့ သွားရမည်ကိုလည်း မသိပါ၊ ထို့ကြောင့် 'မသိပါ' ဟု လျှောက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်၊ ထိုနောက် မြတ်စွာဘုရားက သေခြင်းတရားကို ရည်မှန်း၍ 'သင်မသိသလော' ဟု မေးတော်မူသောအခါ 'သတ္တဝါအားလုံး သေရမည်မှာ မလွဲဧကန်ဖြစ်သည်' ဟု အကျွန်ုပ်သိသောကြောင့် 'သိပါသည်' ဟု လျှောက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်၊ ထိုနောက် မြတ်စွာဘုရားက သေမည့်အချိန်ကာလကို ရည်မှန်း၍ 'သင်သိသလော' ဟု မေးတော်မူသောအခါ အကျွန်ုပ်သည် 'အဘယ်အခါ၌ သေရမည်နည်း၊ ယနေ့သေမည်လော သို့မဟုတ် နက်ဖြန်သေမည်လော' ဟု မသိနိုင်သောကြောင့် 'မသိပါ' ဟု လျှောက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသမီးငယ် ဖြေဆိုသောပြဿနာကို "သာဓု သာဓု" ဟု အနုမောဒနာပြုတော်မူ၏။ လူအပေါင်းသည်လည်း "ဤသမီးငယ်သည် အလွန် ပညာရှိပေစွ" ဟု ကောင်းချီးအထောင်ပေးကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သမီးငယ်အား သင့်လျော်သော တရားဒေသနာကို သိတော်မူ၍ တရားဟောတော်မူလျက် -

‘‘Andhabhūto ayaṃ loko, tanukettha vipassati;

Sakuṇo jālamuttova, appo saggāya gacchatī’’ti. (dha. pa. 174) –

"ဤလောကသည် (ပညာမျက်စိကန်းသဖြင့်) အမိုက်အတိ ဖြစ်နေ၏၊ ဤလောက၌ အနည်းငယ်သောသူသာလျှင် (ဝိပဿနာတရားကို) အထူးရှုမြင်၏။ ကွန်မှလွတ်သော ငှက်သည် နည်းပါးသကဲ့သို့ နတ်ပြည်သို့သွားသောသူသည် အနည်းငယ်မျှသာ ရှိ၏။" ဟူသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

Imaṃ gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāsi, caturāsītiyā pāṇasahassānañca dhammābhisamayo ahosi.

ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ထိုသမီးငယ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့အားလည်း တရားသိမြင်ကျွတ်တမ်းဝင်ခြင်း ဖြစ်လေ၏။

Sā bhagavantaṃ vanditvā pitu santikaṃ agamāsi. Pitā taṃ disvā ‘‘cirenāgatā’’ti kuddho vegena tante vemaṃ pakkhipi. Taṃ nikkhamitvā dārikāya kucchiṃ bhindi. Sā tattheva kālamakāsi. So disvā – ‘‘nāhaṃ mama dhītaraṃ pahariṃ, apica kho imaṃ vemaṃ vegasā nikkhamitvā imissā kucchiṃ bhindi. Jīvati nu kho nanu kho’’ti vīmaṃsanto mataṃ disvā cintesi – ‘‘manussā maṃ ‘iminā dhītā māritā’ti ñatvā upakkoseyyuṃ, tena rājāpi garukaṃ daṇḍaṃ paṇeyya, handāhaṃ paṭikacceva palāyāmī’’ti. So daṇḍabhayena palāyanto bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasantānaṃ bhikkhūnaṃ vasanokāsaṃ pāpuṇi. Te ca bhikkhū upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Te taṃ pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ adaṃsu. So taṃ uggahetvā vāyamanto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi, te cassa ācariyupajjhāyā. Atha mahāpavāraṇāya sabbeva bhagavato santikaṃ agamaṃsu – ‘‘visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmā’’ti. Bhagavā pavāretvā vutthavasso bhikkhusaṅghaparivuto gāmanigamādīsu cārikaṃ caramāno anupubbena āḷaviṃ agamāsi. Tattha manussā bhagavantaṃ nimantetvā dānādīni karontā taṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘dhītaraṃ māretvā idāni kaṃ māretuṃ āgatosī’’tiādīni vatvā uppaṇḍesuṃ. Bhikkhū taṃ sutvā upaṭṭhānavelāyaṃ upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Bhagavā – ‘‘na, bhikkhave[Pg.256], ayaṃ bhikkhu dhītaraṃ māresi, sā attano kammena matā’’ti vatvā tassa bhikkhuno manussehi dubbijānaṃ khīṇāsavamunibhāvaṃ pakāsento bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

ထိုသမီးငယ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ အဖ၏ထံသို့ သွားလေ၏။ အဖဖြစ်သူသည် သမီးငယ်ကို မြင်သောအခါ "ကြာမြင့်မှ လာရသလော" ဟု အမျက်ထွက်သဖြင့် ရက်ကန်းလွန်းကို အရှိန်ပြင်းစွာ ပစ်ချလိုက်၏။ ထိုလွန်းသည် ထွက်သွားပြီး သမီးငယ်၏ ဝမ်းဗိုက်ကို ဖောက်ဝင်လေ၏။ သမီးငယ်သည် ထိုနေရာ၌ပင် ကွယ်လွန်လေ၏။ ထိုအဖသည် မြင်သော် "ငါသည် ငါ့သမီးကို မရိုက်နှက်ခဲ့ပါ၊ စင်စစ်သော်ကား ဤရက်ကန်းလွန်းသည် အရှိန်ပြင်းစွာ ထွက်သွားပြီး ဤသမီးငယ်၏ ဝမ်းဗိုက်ကို ဖောက်သွားခြင်းဖြစ်သည်၊ အသက်ရှိသေးသလော သို့မဟုတ် မရှိတော့ပြီလော" ဟု စုံစမ်းကြည့်ရာ သေဆုံးသွားသည်ကို မြင်၍ ကြံစည်သည်မှာ - "လူတို့သည် ငါ့ကို 'ဤသူသည် သမီးကို သတ်လိုက်ပြီ' ဟု သိကြပါက ဆဲရေးကဲ့ရဲ့ကြပေလိမ့်မည်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် မင်းမင်းတို့သည်လည်း ကြီးလေးသောပြစ်ဒဏ်ကို ချမှတ်ပေလိမ့်မည်၊ ယခုပင် ငါ စောစောစီးစီး ထွက်ပြေးတော့အံ့" ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုအဖသည် ပြစ်ဒဏ်ကို ကြောက်သဖြင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ရာမှ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ တော၌နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့၏ သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိသွား၏။ ထိုရဟန်းတို့ထံ ဆည်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် ရဟန်းအဖြစ် တောင်းပန်၏။ ရဟန်းတို့သည် ထိုသူအား ရဟန်းပြုပေး၍ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်း (အရေလျှင် ငါးခုမြောက်ရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်း) ကို ပေးကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူပြီး အားထုတ်သည်ရှိသော် မကြာမြင့်မီပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်လေ၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း သူ၏ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနောက် မဟာပဝါရဏာပွဲ၌ အလုံးစုံသော ရဟန်းတို့သည် "စင်ကြယ်သော ပဝါရဏာကို ပြုကြကုန်အံ့" ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ လာရောက်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပဝါရဏာပြု၍ ဝါကျွတ်တော်မူသောအခါ ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် ရွာနိဂုံးစသည်တို့သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူရာ အစဉ်သဖြင့် အာဠဝီမြို့သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ ထိုမြို့၌ လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်၍ ဆွမ်းအလှူစသည်တို့ကို ပြုကြစဉ် ထိုရဟန်းကို မြင်ကြလျှင် "သမီးကို သတ်ပြီး၍ ယခုအခါတွင် အဘယ်သူကို သတ်ရန် လာပြန်သနည်း" စသည်ဖြင့် ရှုတ်ချပြောဆိုကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် အညီအညွတ် စည်းဝေးရာအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်၍ ထိုအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားက "ရဟန်းတို့၊ ဤရဟန်းသည် သမီးကို မသတ်ခဲ့ပေ၊ ထိုသမီးသည် မိမိ၏ ကံကြောင့်သာ သေဆုံးခြင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုရဟန်း၏ လူတို့ သိနိုင်ခဲသော ရဟန္တာမြတ် (အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော မုနိ) အဖြစ်ကို ထင်ရှားပြသလိုတော်မူသဖြင့် ရဟန်းတို့အား တရားဟောတော်မူရန် ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

Tassattho – yo tīsupi kammadvāresu sīlasaṃyamena saṃyatatto kāyena vā vācāya vā cetasā vā hiṃsādikaṃ na karoti pāpaṃ, tañca kho pana daharo vā daharavaye ṭhito, majjhimo vā majjhimavaye ṭhito, eteneva nayena thero vā pacchimavaye ṭhitoti kadācipi na karoti. Kiṃ kāraṇā? Yatatto, yasmā anuttarāya viratiyā sabbapāpehi uparatacittoti vuttaṃ hoti.

ထိုဂါထာ၏အနက်ကား - အကြင်ရဟန်းသည် ကံ၏ဒွါရသုံးပါးတို့၌ သီလစောင့်စည်းမှုဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သော ကိုယ်စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးအား ညှဉ်းဆဲခြင်း စသော မကောင်းမှုအကုသိုလ်ကို မပြုပေ။ စင်စစ်သော်ကား ငယ်ရွယ်သော ရဟန်းသည် ပထမအရွယ်၌ တည်သော်လည်းကောင်း၊ အလတ်စားရဟန်းသည် မဇ္ဈိမအရွယ်၌ တည်သော်လည်းကောင်း၊ ဤနည်းအတိုင်းပင် မထေရ်ကြီးသည် နောက်ဆုံးအရွယ်၌ တည်သော်လည်းကောင်း (မကောင်းမှုကို) တစ်ရံတစ်ဆစ်မျှ မပြုပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - (ယတတ္တော) အတုမရှိသော ဝေရမဏီ (စောင့်စည်းကြဉ်ရှောင်ခြင်း) ဖြင့် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တို့မှ ဝေးစွာကြဉ်ရှောင်သော စိတ်ရှိသောကြောင့်တည်း ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။

Idāni muni arosaneyyo na so roseti kañcīti etesaṃ padānaṃ ayaṃ yojanā ca adhippāyo ca – so khīṇāsavamuni arosaneyyo ‘‘dhītumārako’’ti vā ‘‘pesakāro’’ti vā evamādinā nayena kāyena vā vācāya vā rosetuṃ, ghaṭṭetuṃ, bādhetuṃ araho na hoti. Sopi hi na roseti kañci, ‘‘nāhaṃ mama dhītaraṃ māremi, tvaṃ māresi, tumhādiso vā māretī’’tiādīni vatvā kañci na roseti, na ghaṭṭeti, na bādheti, tasmā sopi na rosaneyyo. Apica kho pana ‘‘tiṭṭhatu nāgo, mā nāgaṃ ghaṭṭesi, namo karohi nāgassā’’ti (ma. ni. 1.249) vuttanayena namassitabboyeva hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti ettha pana tampi dhīrāva muniṃ vedayantīti evaṃ padavibhāgo veditabbo. Adhippāyo cettha – taṃ ‘‘ayaṃ arosaneyyo’’ti ete bālamanussā ajānitvā rosenti. Ye pana dhīrā honti, te dhīrāva tampi muniṃ vedayanti, ayaṃ khīṇāsavamunīti jānantīti.

ယခုအခါ 'မုနိ အရောသနေယျော န သော ရောသေတိ ကိဉ္စိ' ဟူသော ပုဒ်တို့၏ စကားအဆက်အစပ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ ထိုရဟန္တာဖြစ်သော မုနိသည် 'သမီးကိုသတ်သူ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရက်ကန်းသည်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်ဖြင့် ကိုယ်ဖြင့်ဖြစ်စေ နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ချုပ်ချယ်ခြင်း၊ ထိပါးနှောင့်ယှက်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းကို မခံထိုက်ပေ။ ထိုမုနိသည်လည်း သူတစ်ပါးကို 'ငါသည် ငါ့သမီးကို မသတ်၊ သင်သည် သတ်၏၊ သို့မဟုတ် သင်နှင့်တူသူက သတ်၏' ဟူ၍ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ တစ်စုံတစ်ဦးကိုမျှ မချုပ်ချယ်၊ မထိပါးနှောင့်ယှက်၊ မညှဉ်းဆဲပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုမုနိသည်လည်း မချုပ်ချယ်ထိုက်သောသူ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'မြတ်သောဆင်ပြောင်ကြီး (ရဟန္တာ) ကို တည်ရှိပါစေ၊ ထိုရဟန္တာကို မထိပါးပါနှင့်၊ ရဟန္တာအား ရှိခိုးပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြလော့' ဟူသော နည်းအတိုင်း ရှိခိုးပူဇော်ထိုက်သူသာ ဖြစ်၏။ 'တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိ ဝေဒယန္တိ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း 'ထိုမုနိကို ပညာရှိတို့ကသာ မုနိဟူ၍ သိကြကုန်၏' ဟု ဤသို့ ပုဒ်ခွဲခြားမှုကို သိအပ်၏။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့ဖြစ်၏— မိုက်မဲသော ထိုလူတို့သည် ထိုရဟန်းကို 'ဤရဟန်းသည် ချုပ်ချယ်ခြင်းမပြုထိုက်သူဖြစ်၏' ဟု မသိကြဘဲ ပြစ်မှားစော်ကားကြကုန်၏။ ပညာရှိသူတို့သည်မူကား ထိုရဟန်းကို မုနိဟူ၍သာ သိကြကုန်၏၊ ဤရဟန်းသည် 'ကိလေသာကုန်ပြီးသော မုနိမြတ်ဖြစ်၏' ဟု သိကြကုန်၏။

219. Yadaggatoti kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira pañcaggadāyako nāma brāhmaṇo ahosi. So nipphajjamānesu sassesu khettaggaṃ, rāsaggaṃ, koṭṭhaggaṃ, kumbhiaggaṃ, bhojanagganti imāni pañca aggāni deti. Tattha paṭhamapakkāniyeva sāli-yava-godhūma-sīsāni āharāpetvā yāgupāyāsaputhukādīni paṭiyādetvā ‘‘aggassa dātā medhāvī, aggaṃ so adhigacchatī’’ti evaṃdiṭṭhiko hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ [Pg.257] deti, idamassa khettaggadānaṃ. Nipphannesu pana sassesu lāyitesu madditesu ca varadhaññāni gahetvā tatheva dānaṃ deti, idamassa rāsaggadānaṃ. Puna tehi dhaññehi koṭṭhāgārāni pūrāpetvā paṭhamakoṭṭhāgāravivaraṇe paṭhamanīhaṭāni dhaññāni gahetvā tatheva dānaṃ deti, idamassa koṭṭhaggadānaṃ. Yaṃ yadeva panassa ghare randheti, tato aggaṃ anuppattapabbajitānaṃ adatvā antamaso dārakānampi na kiñci deti, idamassa kumbhiaggadānaṃ. Puna attano bhojanakāle paṭhamūpanītaṃ bhojanaṃ purebhattakāle saṅghassa, pacchābhattakāle sampattayācakānaṃ, tadabhāve antamaso sunakhānampi adatvā na bhuñjati, idamassa bhojanaggadānaṃ. Evaṃ so pañcaggadāyakotveva abhilakkhito ahosi.

၂၁၉. 'ယဒဂ္ဂတော' အစရှိသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ သာဝတ္ထိပြည်၌ 'ပဉ္စဂ္ဂဒါယက' (အဦးအလှူငါးမျိုးကို လှူဒါန်းတတ်သူ) အမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦး ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ကောက်ပဲသီးနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းသောအခါ လယ်အဦး (ခေတ္တဂ္ဂ)၊ အပုံအဦး (ရာသဂ္ဂ)၊ ကျီအဦး (ကောဋ္ဌဂ္ဂ)၊ အိုးဦး (ကုမ္ဘိဂ္ဂ)၊ စားဖွယ်အဦး (ဘောဇနဂ္ဂ) ဟူသော ဤအဦးအလှူငါးမျိုးတို့ကို လှူဒါန်းလေ့ရှိ၏။ ထိုအဦးငါးမျိုးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ မှည့်သော သလေးစပါး, မုယောစပါး, ဂျုံစပါးနှံတို့ကို ဆောင်ယူစေပြီးလျှင် ယာဂု, နို့ဃနာ, မုန့်ဆန်း စသည်တို့ကို ပြင်ဆင်စေ၍ 'ပညာရှိသောသူသည် အဦးအလှူကို ပေးလှူပါက မြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိနိုင်၏' ဟူသော အယူရှိသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား လှူဒါန်း၏။ ဤသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ လယ်ဦးအလှူ (ခေတ္တဂ္ဂဒါန) ဖြစ်၏။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အပြည့်အစုံရိတ်သိမ်းပြီး၍ နယ်လှေ့ပြီးသောအခါ၌လည်း ကောင်းနိုးရာရာ စပါးတို့ကိုယူ၍ ထိုနည်းတူစွာပင် လှူဒါန်းပြန်၏။ ဤသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ အပုံဦးအလှူ (ရာသဂ္ဂဒါန) ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ထိုစပါးတို့ဖြင့် ကျီတို့ကို ပြည့်စေပြီးလျှင် ကျီတံခါးကို ရှေးဦးစွာ ဖွင့်လှစ်သောအခါ အဦးဆုံးထုတ်ယူသော စပါးတို့ကိုယူ၍ ထိုနည်းတူစွာပင် လှူဒါန်းပြန်၏။ ဤသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ ကျီဦးအလှူ (ကောဋ္ဌဂ္ဂဒါန) ဖြစ်၏။ မိမိအိမ်၌ ချက်ပြုတ်သမျှသော ဆွမ်းထမင်းတို့တွင်လည်း အဦးအဖျားဖြစ်သော ထမင်းကို ကြွရောက်လာသော ရဟန်းတို့အား မလှူဘဲ၊ နောက်ဆုံး၌ မိမိ၏ ကလေးသူငယ်တို့အားပင် တစ်စုံတစ်ရာမျှ မပေးပေ။ ဤသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ အိုးဦးအလှူ (ကုမ္ဘိဂ္ဂဒါန) ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် မိမိစားသောက်မည့်အချိန်၌ ရှေးဦးစွာ ပြင်ဆင်အပ်သော မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို နံနက်ပိုင်းအချိန်၌ သံဃာတော်အားလည်းကောင်း, ညနေပိုင်းအချိန်၌ ရောက်ရှိလာသော အလှူခံတို့အားလည်းကောင်း, ထိုသူတို့မရှိပါက နောက်ဆုံး၌ ခွေးတို့အားပင် လှူဒါန်းမှုမပြုဘဲ မစားသောက်ပေ။ ဤသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ စားဖွယ်ဦးအလှူ (ဘောဇနဂ္ဂဒါန) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဏ္ဏားသည် 'ပဉ္စဂ္ဂဒါယက' ဟူသောအမည်ဖြင့် ထင်ရှားကျော်စောလေ၏။

Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento tassa brāhmaṇassa brāhmaṇiyā ca sotāpattimaggaupanissayaṃ disvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā atippageva gandhakuṭiṃ pāvisi. Bhikkhū pihitadvāraṃ gandhakuṭiṃ disvā – ‘‘ajja bhagavā ekakova gāmaṃ pavisitukāmo’’ti ñatvā bhikkhācāravelāya gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā piṇḍāya pavisiṃsu. Bhagavāpi brāhmaṇassa bhojanavelāyaṃ nikkhamitvā sāvatthiṃ pāvisi. Manussā bhagavantaṃ disvā evaṃ – ‘‘nūnajja koci satto anuggahetabbo atthi, tathā hi bhagavā ekakova paviṭṭho’’ti ñatvā na bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu nimantanatthāya. Bhagavāpi anupubbena brāhmaṇassa gharadvāraṃ sampatvā aṭṭhāsi. Tena ca samayena brāhmaṇo bhojanaṃ gahetvā nisinno hoti, brāhmaṇī panassa bījaniṃ gahetvā ṭhitā. Sā bhagavantaṃ disvā ‘‘sacāyaṃ brāhmaṇo passeyya, pattaṃ gahetvā sabbaṃ bhojanaṃ dadeyya, tato me puna pacitabbaṃ bhaveyyā’’ti cintetvā appasādañca maccherañca uppādetvā yathā brāhmaṇo bhagavantaṃ na passati, evaṃ tālavaṇṭena paṭicchādesi. Bhagavā taṃ ñatvā sarīrābhaṃ muñci. Taṃ brāhmaṇo suvaṇṇobhāsaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti ullokento addasa bhagavantaṃ dvāre ṭhitaṃ. Brāhmaṇīpi ‘‘diṭṭhonena bhagavā’’ti tāvadeva tālavaṇṭaṃ nikkhipitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vandi, vanditvā cassā uṭṭhahantiyā sappāyaṃ viditvā –

ထိုအခါ တစ်နေ့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ဗုဒ္ဓမျက်စိဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူလတ်သော် ထိုပုဏ္ဏားနှင့် ပုဏ္ဏေးမတို့၏ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ ဥပနိဿယအကြောင်းကို မြင်တော်မူသဖြင့် ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် အလွန်စောစီးစွာပင် ဂန္ဓကုဋိသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် တံခါးပိတ်ထားသော ဂန္ဓကုဋိကိုမြင်၍ 'ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးတည်းသာ ရွာတွင်းသို့ ကြွတော်မူလိုသည်' ဟု သိကြသဖြင့် ဆွမ်းခံချိန်၌ ဂန္ဓကုဋိကို လက်ယာရစ်လှည့်လည်ကာ ဆွမ်းခံရန် ရွာတွင်းသို့ ဝင်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ပုဏ္ဏား၏ ထမင်းစားချိန်၌ ဂန္ဓကုဋိမှ ထွက်တော်မူ၍ သာဝတ္ထိပြည်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကိုမြင်၍ 'ယနေ့ ချီးမြှောက်အပ်သော သတ္တဝါတစ်ဦးဦး ရှိပေလိမ့်မည်၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးတည်း ကြွတော်မူလာခြင်းဖြစ်၏' ဟု သိကြကုန်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ဆွမ်းပင့်ဖိတ်ရန် မချဉ်းကပ်ကြကုန်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အစဉ်အတိုင်း ကြွတော်မူရာ ပုဏ္ဏား၏ အိမ်တံခါးဝသို့ ရောက်၍ ရပ်တော်မူ၏။ ထိုအချိန်၌ ပုဏ္ဏားသည် ထမင်းစားရန် ထမင်းခွက်ကိုကိုင်လျက် ထိုင်နေပြီး ပုဏ္ဏေးမသည် ယပ်တောင်ကိုကိုင်ကာ ရပ်လျက်ရှိ၏။ ထိုပုဏ္ဏေးမသည် မြတ်စွာဘုရားကို မြင်လတ်သော် 'အကယ်၍ ဤပုဏ္ဏား မြင်သွားပါက သပိတ်တော်ကိုယူ၍ ဘောဇဉ်အားလုံးကို လှူဒါန်းပေလိမ့်မည်၊ ထိုသို့ဆိုလျှင် ငါသည် တစ်ဖန် ချက်ပြုတ်ရပေဦးမည်' ဟု ကြံစည်ကာ မကြည်ညိုခြင်းနှင့် ဝန်တိုခြင်းကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် လင်ဖြစ်သော ပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရားကို မမြင်နိုင်စေရန် ထန်းရွက်ယပ်တောင်ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမူအရာကို သိတော်မူသဖြင့် ကိုယ်တော်မှ ရွှေရောင်အဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်ကို လွှတ်တော်မူ၏။ ပုဏ္ဏားသည် ရွှေရောင်အဆင်းကိုမြင်၍ 'ဤအရောင်သည် အဘယ်အရောင်နည်း' ဟု မော့ကြည့်လတ်သော် တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မြင်လေ၏။ ပုဏ္ဏေးမသည်လည်း 'ငါ့လင်သည် မြတ်စွာဘုရားကို မြင်လေပြီ' ဟု သိသဖြင့် ထိုခဏ၌ပင် ထန်းရွက်ယပ်တောင်ကို ချထားကာ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ အင်္ဂါငါးပါးဖြင့် ရှိခိုး၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှိခိုး၍ ထရပ်သော ထိုပုဏ္ဏေးမအား လျောက်ပတ်သော တရားဟောရန် သိတော်မူ၍—

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;

Asatā ca na socati, sa ve bhikkhūti vuccatī’’ti. (dha. pa. 367) –

"အကြင်သူအား နာမ်ရုပ်တရား၌ အလုံးစုံ ငါ့ဥစ္စာဟူ၍ စွဲလမ်းမြတ်နိုးခြင်းမရှိ၊ နာမ်ရုပ်တရား ပျက်စီးသွားသောအခါ၌လည်း စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း မရှိပေ။ ထိုသူကိုသာလျှင် စင်စစ် 'ရဟန်း' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။" ဟူသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

Imaṃ [Pg.258] gāthamabhāsi. Sā gāthāpariyosāneyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Brāhmaṇopi bhagavantaṃ antogharaṃ pavesetvā, varāsane nisīdāpetvā, dakkhiṇodakaṃ datvā, attano upanītabhojanaṃ upanāmesi – ‘‘tumhe, bhante, sadevake loke aggadakkhiṇeyyā, sādhu, me taṃ bhojanaṃ attano patte patiṭṭhāpethā’’ti. Bhagavā tassa anuggahatthaṃ paṭiggahetvā paribhuñji. Katabhattakicco ca brāhmaṇassa sappāyaṃ viditvā imaṃ gāthamabhāsi.

ထိုဂါထာ၏ အဆုံး၌ပင် ပုဏ္ဏေးမသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ပုဏ္ဏားသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို အိမ်တွင်းသို့ ပင့်ဆောင်၍ မြတ်သောနေရာ၌ သီတင်းသုံးစေပြီးလျှင် အလှူရေစက်ကို ပေးလှူ၍ မိမိအတွက် ပြင်ဆင်ထားသော ဘောဇဉ်ကို ကပ်လှူလေ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်သော အလှူကို ခံတော်မူထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပါ၏။ အကျွန်ုပ်၏ ဤဘောဇဉ်ကို သပိတ်တော်၌ ထည့်သွင်း၍ ခံယူတော်မူပါ" ဟု ကပ်လှူလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏားအား ချီးမြှောက်တော်မူသောအားဖြင့် ခံယူ၍ ဘုဉ်းပေးတော်မူ၏။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ ပုဏ္ဏားအား လျောက်ပတ်သော တရားဒေသနာကို သိတော်မူ၍ ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

Tassattho – yaṃ kumbhito paṭhamameva gahitattā aggato, addhāvasesāya kumbhiyā āgantvā tato gahitattā majjhato, ekadvikaṭacchumattāvasesāya kumbhiyā āgantvā tato gahitattā sesato vā piṇḍaṃ labhetha. Paradattūpajīvīti pabbajito. So hi udakadantapoṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ pareneva dattaṃ upajīvati, tasmā ‘‘paradattūpajīvī’’ti vuccati. Nālaṃ thutuṃ nopi nipaccavādīti aggato laddhā attānaṃ vā dāyakaṃ vā thometumpi nārahati pahīnānunayattā. Sesato laddhā ‘‘kiṃ etaṃ iminā dinna’’ntiādinā nayena dāyakaṃ nipātetvā appiyavacanāni vattāpi na hoti pahīnapaṭighattā. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi pahīnānunayapaṭighaṃ dhīrāva muniṃ vedayantīti brāhmaṇassa arahattanikūṭena gāthaṃ desesi. Gāthāpariyosāne brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့ဖြစ်၏— ထမင်းအိုးမှ ရှေးဦးစွာ ယူခြင်းကြောင့် 'အဦး (အဂ္ဂတော)' မှလည်းကောင်း၊ ထမင်းအိုး၌ ထက်ဝက်ခန့် ကျန်ရှိသော ထမင်းမှ ယူခြင်းကြောင့် 'အလယ် (မဇ္ဈတော)' မှလည်းကောင်း၊ တစ်ယောက်မ နှစ်ယောက်မမျှသာ ကျန်ရှိသော ထမင်းအိုးမှ ယူခြင်းကြောင့် 'အကြွင်း (သေသတော)' မှလည်းကောင်း ဆွမ်းကို ရအပ်၏။ 'ပရဒတ္တူပဇီဝီ' ဟူသည် ရဟန်းကို ဆိုလို၏။ ထိုရဟန်းသည် ရေနှင့် ဒန်ပူကို ချန်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော စားဖွယ်ဘောဇဉ် အားလုံးကို သူတစ်ပါး ပေးလှူသည်ကိုသာ မှီဝဲ၍ အသက်မွေးရသဖြင့် 'ပရဒတ္တူပဇီဝီ' (သူတစ်ပါးပေးလှူသည်ကို မှီဝဲ၍ အသက်မွေးသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'နာလံ ထုတုံ နောပိ နိပစ္စဝါဒီ' ဟူသည်ကား— ဆွမ်းဦးကို ရရှိသောအခါ နှစ်သက်စုံမက်ခြင်း (အနုနယ) ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ မိမိကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အလှူဒါယကာကိုသော်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းထိုက်သောသူ မဟုတ်ပေ။ ဆွမ်းကြွင်းဆွမ်းကျန်ကို ရရှိသောအခါ ဒေါသ (ပဋိဃ) ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ 'ဤသူသည် အဘယ်ကြောင့် ဤဆွမ်းကြွင်းကို လှူသနည်း' စသည်ဖြင့် အလှူဒါယကာကို နှိမ့်ချရှုတ်ချကာ မနှစ်သက်ဖွယ်သော စကားတို့ကို ပြောဆိုတတ်သူလည်း မဟုတ်ပေ။ 'တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိ ဝေဒယန္တိ' ဟူသည်မှာ— နှစ်သက်စုံမက်ခြင်းနှင့် ဒေါသကို ပယ်အပ်ပြီးသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ပညာရှိတို့သည် 'မုနိ' ဟူ၍သာ သိကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဏ္ဏားအား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်စေရန် ရည်သန်၍ ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဂါထာ၏ အဆုံး၌ ပုဏ္ဏားသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။

220. Muniṃ carantanti kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññataro seṭṭhiputto utuvasena tīsu pāsādesu sabbasampattīhi paricārayamāno daharova pabbajitukāmo hutvā, mātāpitaro yācitvā, khaggavisāṇasutte ‘‘kāmā hi citrā’’ti (su. ni. 50) imissā gāthāya aṭṭhuppattiyaṃ vuttanayeneva tikkhattuṃ pabbajitvā ca uppabbajitvā ca catutthavāre arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ pubbaparicayena bhikkhū bhaṇanti – ‘‘samayo, āvuso, uppabbajitu’’nti. So ‘‘abhabbo dānāhaṃ, āvuso, vibbhamitu’’nti āha. Taṃ sutvā bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘evametaṃ, bhikkhave, abhabbo so dāni vibbhamitu’’nti tassa khīṇāsavamunibhāvaṃ āvikaronto imaṃ gāthamāha.

၂၂၀. “မုနိစရန္တံ” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) မှာ အဘယ်နည်း။ သာဝတ္ထိပြည်၌ သူဌေးသားတစ်ဦးသည် ဥတုသုံးပါးအလိုက် ဆောက်လုပ်ထားသော ပြာသာဒ်သုံးဆောင်တို့၌ စည်းစိမ်ချမ်းသာအလုံးစုံဖြင့် ခြံရံပျော်ပါးလျက်ရှိစဉ်၊ ငယ်ရွယ်စဉ်ကပင် ရဟန်းပြုလိုသော ဆန္ဒရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မိဘတို့ကို ခွင့်တောင်းပြီးလျှင် ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်လာ “ကာမာ ဟိ စိတြာ” ဟူသော ဂါထာ၏ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ၌ ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ရဟန်းပြုလိုက် လူထွက်လိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် လေးကြိမ်မြောက်တွင်မူ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားလေသည်။ ထိုရဟန်းအား ရှေးလူထွက်ဖူးသည့် အလေ့အကျင့်ရှိခဲ့ဖူးသဖြင့် အခြားရဟန်းတို့က “ငါ့ရှင်... လူထွက်ရန် အချိန်တန်ပြီ မဟုတ်လော” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ သူက “ငါ့ရှင်တို့... ယခုအခါ ငါသည် လူထွက်ရန် (အိမ်ရာထောင်သော လူ့ဘောင်သို့ ပြန်ရန်) မထိုက်တန်တော့ပြီ” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ထိုစကားကို ကြားရသောအခါ ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြလေသည်။ မြတ်စွာဘုရားကလည်း “ရဟန်းတို့... သင်တို့ဆိုသည့်အတိုင်း ဟုတ်ပေသည်။ ထိုရဟန်းသည် ယခုအခါ လူထွက်ရန် မထိုက်တန်တော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုရဟန်း၏ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော မုနိအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ဤ “မုနိစရန္တံ ဝိရတံ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassattho [Pg.259] – moneyyadhammasamannāgamena muniṃ, ekavihāritāya, pubbe vuttappakārāsu vā cariyāsu yāya kāyaci cariyāya carantaṃ, pubbe viya methunadhamme cittaṃ akatvā anuttarāya viratiyā virataṃ methunasmā. Dutiyapādassa sambandho – kīdisaṃ muniṃ carantaṃ virataṃ methunasmāti ce? Yo yobbane nopanibajjhate kvaci, yo bhadrepi yobbane vattamāne kvaci itthirūpe yathā pure, evaṃ methunarāgena na upanibajjhati. Atha vā kvaci attano vā parassa vā yobbane ‘‘yuvā tāvamhi, ayaṃ vā yuvāti paṭisevāmi tāva kāme’’ti evaṃ yo rāgena na upanibajjhatīti ayampettha attho. Na kevalañca virataṃ methunasmā, apica kho pana jātimadādibhedā madā, kāmaguṇesu sativippavāsasaṅkhātā pamādāpi ca virataṃ, evaṃ madappamādā viratattā eva ca vippamuttaṃ sabbakilesabandhanehi. Yathā vā eko lokikāyapi viratiyā virato hoti, na evaṃ, kiṃ pana vippamuttaṃ virataṃ, sabbakilesabandhanehi vippamuttattā lokuttaraviratiyā viratantipi attho. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi dhīrā eva muniṃ vedayanti, tumhe pana naṃ na vedayatha, tena naṃ evaṃ bhaṇathāti dasseti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ မောနေယျတရား (မုနိတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရား) နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ယောက်တည်း နေလေ့ရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အကျင့်တရားတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော အကျင့်ဖြင့် ကျင့်ကြံနေထိုင်သောကြောင့် “မုနိ” မည်၏။ ရှေးကဲ့သို့ မေထုန်အကျင့်၌ တပ်မက်သောစိတ်ကို မဖြစ်စေဘဲ အတုမဲ့သော ဝိရတီ (ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) ဖြင့် မေထုန်အကျင့်မှ ရှောင်ကြဉ်၏။ ဒုတိယဂါထာပါဒနှင့် ဆက်စပ်ပုံမှာ— မေထုန်အကျင့်မှ ရှောင်ကြဉ်လျက် တစ်ယောက်တည်း ကျင့်ကြံနေထိုင်သော ထိုမုနိသည် အဘယ်သို့သော သူနည်းဟု မေးအံ့။ အကြင်သူသည် ပျိုရွယ်စဉ်အခါ၌ပင် မည်သည့်အရာ၌မျှ ငြိတွယ်ခြင်းမရှိ။ သို့မဟုတ် လှပတင့်တယ်သော ပျိုရွယ်သည့်အရွယ်၌ မိန်းမတို့၏ အဆင်းသဏ္ဌာန်၌ ရှေးကကဲ့သို့ မေထုန်ရာဂဖြင့် ငြိတွယ်တပ်မက်ခြင်းမရှိ။ တစ်နည်းအားဖြင့် မိမိ၏ ပျိုရွယ်မှု သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ ပျိုရွယ်မှု၌ “ငါသည် ပျိုရွယ်သေး၏၊ သို့မဟုတ် ဤသူသည် ပျိုရွယ်သေး၏၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် ကာမဂုဏ်ကို ခံစားဦးမည်” ဟု ဤကဲ့သို့ ရာဂဖြင့် မငြိတွယ်သောသူ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာလည်း ဤနေရာ၌ ဆိုလိုရင်း အနက်ဖြစ်သည်။ မေထုန်အကျင့်မှသာ ရှောင်ကြဉ်သည် မဟုတ်ဘဲ အမျိုးဇာတ်မာန် စသည်ဖြင့် ယစ်မူးခြင်း (မဒ) မှလည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ သတိလွတ်ကင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) မှလည်းကောင်း ရှောင်ကြဉ်၏။ ဤသို့ ယစ်မူးခြင်းနှင့် မေ့လျော့ခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့်ပင် အလုံးစုံသော ကိလေသာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့တို့မှ လွတ်မြောက်ပြီး ဖြစ်သည်။ အချို့သောသူသည် လောကီဝိရတီဖြင့် မကောင်းမှုမှ ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာနှောင်ဖွဲ့မှုတို့မှ လွတ်မြောက်သဖြင့် လောကုတ္တရာဝိရတီဖြင့် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်မှတ်ယူအပ်၏။ ပညာရှိတို့သည် ထိုသို့သောသူကို “မုနိ” ဟု သိမှတ်ကြကုန်၏။ သင်ရဟန်းတို့သည်ကား ထိုရဟန်းငယ်ကို မသိကြသဖြင့် ထိုကဲ့သို့ လူထွက်ရန် စကားကို ဆိုကြကုန်သည်ဟု ပြသတော်မူသည်။

221. Aññāya lokanti kā uppatti? Bhagavā kapilavatthusmiṃ viharati. Tena samayena nandassa ābharaṇamaṅgalaṃ, abhisekamaṅgalaṃ, āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni akaṃsu. Bhagavāpi tattha nimantito pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tattha gantvā bhuñjitvā nikkhamanto nandassa hatthe pattaṃ adāsi. Taṃ nikkhamantaṃ disvā janapadakalyāṇī ‘‘tuvaṭṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti āha. So bhagavato gāravena ‘‘handa bhagavā patta’’nti vattuṃ asakkonto vihārameva gato. Bhagavā gandhakuṭipariveṇe ṭhatvā ‘‘āhara, nanda, patta’’nti gahetvā ‘‘pabbajissasī’’ti āha. So bhagavato gāravena paṭikkhipituṃ asakkonto ‘‘pabbajāmi, bhagavā’’ti āha. Taṃ bhagavā pabbājesi. So pana janapadakalyāṇiyā vacanaṃ punappunaṃ saranto ukkaṇṭhi. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā nandassa anabhiratiṃ vinodetukāmo ‘‘tāvatiṃsabhavanaṃ gatapubbosi, nandā’’ti āha. Nando ‘‘nāhaṃ, bhante, gatapubbo’’ti avoca.

၂၂၁. “အညာယ လောကံ” ဟူသော ဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) မှာ အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကပိလဝတ်ပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် အခါက ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် နန္ဒမင်းသားအား တန်ဆာဆင်ယင်ခြင်း မင်္ဂလာ၊ အဘိသိက်သွန်းခြင်း မင်္ဂလာ၊ ထိမ်းမြားခြင်း မင်္ဂလာဟူသော မင်္ဂလာသုံးပါးတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုမင်္ဂလာပွဲသို့ ပင့်ဖိတ်အပ်သဖြင့် ငါးရာသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ကြွရောက်တော်မူကာ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက် ပြန်လည်ကြွမြန်းတော်မူစဉ် နန္ဒမင်းသား၏ လက်သို့ သပိတ်တော်ကို အပ်နှင်းတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ နန်းတော်မှ ထွက်ခွာသွားသည်ကို ဇနပဒကလျာဏီ မင်းသမီး မြင်လျှင် “အရှင်သား... အမြန်ဆုံး ပြန်လာခဲ့ပါနော်” ဟု လျှောက်ဆိုခဲ့သည်။ နန္ဒမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရိုသေမှုကြောင့် “မြတ်စွာဘုရား... သပိတ်တော်ကို ပြန်ယူတော်မူပါ” ဟု မလျှောက်ဝံ့သဖြင့် ကျောင်းတော်သို့သာ လိုက်ပါသွားခဲ့ရသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိပရိဝုဏ်၌ ရပ်တော်မူကာ “နန္ဒ... သပိတ်တော်ကို ပေးလော့” ဟု ယူတော်မူပြီးလျှင် “သင် ရဟန်းပြုမည်လော” ဟု မေးတော်မူ၏။ နန္ဒမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရိုသေလွန်းသဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုဝံ့ဘဲ “ရဟန်းပြုပါမည် မြတ်စွာဘုရား” ဟု လျှောက်ထားသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းပြုပေးတော်မူခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုနန္ဒရဟန်းသည် ဇနပဒကလျာဏီမင်းသမီး၏ စကားကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ကာ ရဟန်းတရား၌ စိတ်မပျော်မွေ့ (ဥက္ကံဌိတ) ဖြစ်နေ၏။ ထိုအကြောင်းကို ရဟန်းတို့က မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြရာ မြတ်စွာဘုရားသည် နန္ဒရဟန်း၏ မမွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ပေးလိုသဖြင့် “နန္ဒ... သင်သည် တာဝတိံသာ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ဖူးသလော” ဟု မေးတော်မူ၏။ နန္ဒမင်းသားကလည်း “အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ် တစ်ခါမျှ မရောက်ဖူးပါ” ဟု လျှောက်ထားခဲ့သည်။

Tato naṃ bhagavā attano ānubhāvena tāvatiṃsabhavanaṃ netvā vejayantapāsādadvāre aṭṭhāsi. Bhagavato āgamanaṃ viditvā sakko accharāgaṇaparivuto [Pg.260] pāsādā orohi. Tā sabbāpi kassapassa bhagavato sāvakānaṃ pādamakkhanatelaṃ datvā kakuṭapādiniyo ahesuṃ. Atha bhagavā nandaṃ āmantesi – ‘‘passasi no, tvaṃ nanda, imāni pañca accharāsatāni kakuṭapādānī’’ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Mātugāmassa nāma nimittānubyañjanaṃ gahetabbanti sakalepi buddhavacane etaṃ natthi. Atha ca panettha bhagavā upāyakusalatāya āturassa dose uggiletvā nīharitukāmo vejjo subhojanaṃ viya nandassa rāgaṃ uggiletvā nīharitukāmo nimittānubyañjanaggahaṇaṃ anuññāsi yathā taṃ anuttaro purisadammasārathi. Tato bhagavā accharāhetu nandassa brahmacariye abhiratiṃ disvā bhikkhū āṇāpesi – ‘‘bhatakavādena nandaṃ codethā’’ti. So tehi codiyamāno lajjito yoniso manasi karonto paṭipajjitvā na cirasseva arahattaṃ sacchākāsi. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ rukkhe adhivatthā devatā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Bhagavatopi ñāṇaṃ udapādi. Bhikkhū ajānantā tathevāyasmantaṃ codenti. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, idāni nando evaṃ codetabbo’’ti tassa khīṇāsavamunibhāvaṃ dīpento tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

ထိုနောက် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် နန္ဒရဟန်းကို တာဝတိံသာနတ်ပြည်သို့ ဆောင်ယူတော်မူပြီးလျှင် ဝေဇယန္တာပြာသာဒ်တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူကြောင်း သိလျှင် သိကြားမင်းသည် နတ်သမီးအပေါင်း ခြံရံလျက် ပြာသာဒ်မှ သက်ဆင်းလာခဲ့သည်။ ထိုနတ်သမီးအားလုံးတို့သည် ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်များအား ခြေသုတ်ဆီ လှူဒါန်းခဲ့ဖူးသဖြင့် ခိုခြေကဲ့သို့ နီမြန်းသောအဆင်းရှိသော ခြေထောက်များ ရှိကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် “နန္ဒ... ခိုခြေကဲ့သို့ နီမြန်းသော အဆင်းရှိသော ငါးရာသော ဤနတ်သမီးတို့ကို မြင်ရသလော” ဟု မေးတော်မူ၏။ (ဤ၌ အလုံးစုံသော အကြောင်းအရာကို အကျယ်ချဲ့အပ်၏။) မိန်းမတို့၏ အသွင်သဏ္ဌာန် နိမိတ်လက္ခဏာကြီးငယ်တို့ကို မှတ်သားစွဲလမ်းအပ်၏ ဟူသော စကားမျိုးသည် တစ်ခုလုံးသော ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ မရှိချေ။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် နည်းပရိယာယ်၌ လိမ္မာတော်မူလှသဖြင့်၊ ဆရာဝန်သည် လူနာအား အနာရောဂါဖြစ်စေသော သလိပ်၊ သည်းခြေ စသည်တို့ကို အန်ထွေးစေလျက် ရောဂါပျောက်ကင်းစေလိုသကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း နန္ဒရဟန်း၏ ကာမရာဂကို အန်ထွေးဖယ်ရှားစေလိုသဖြင့် နိမိတ်အသွင်သဏ္ဌာန်တို့ကို မှတ်ယူရန် ခွင့်ပြုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အတုမဲ့ ဆုံးမထိုက်သူတို့ကို ဆုံးမတတ်သည့် “အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ” မည်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနောက် နန္ဒရဟန်းသည် နတ်သမီးတို့ကြောင့် သာသနာတော်၌ မွေ့လျော်ကာ မြတ်သောအကျင့်ကို အားထုတ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား သိတော်မူ၍ “ရဟန်းတို့... သင်တို့သည် နန္ဒရဟန်းကို အခစားလုပ်သူ (သူရင်းငှား) ဟူသော စကားဖြင့် စောဒနာကြကုန်လော့” ဟု ရဟန်းတို့အား အမိန့်ပေးတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ရဟန်းတို့၏ စောဒနာခြင်းကို ခံရသောအခါ နန္ဒရဟန်းသည် ရှက်နိုးလှသဖြင့် အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းကာ ကြိုးစားကျင့်ကြံသဖြင့် မကြာမီပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မျက်မှောက်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ သူ၏ စင်္ကြံစွန်းရှိ သစ်ပင်စောင့်နတ်သည် မြတ်စွာဘုရားအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထားခဲ့ပြီး မြတ်စွာဘုရားအားလည်း ဉာဏ်တော်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကို မသိကြသေးသော ရဟန်းတို့သည် အရှင်နန္ဒကို ရှေးကအတိုင်းပင် စောဒနာကြသေး၏။ မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်းတို့... ယခုအခါ နန္ဒရဟန်းကို ဤသို့ မစောဒနာအပ်တော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုအရှင်နန္ဒ၏ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော မုနိအဖြစ်ကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် ရဟန်းတို့အား တရားဒေသနာဖြစ်စေရန် “အညာယ လောကံ” အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – dukkhasaccavavatthānakaraṇena khandhādilokaṃ aññāya jānitvā vavatthapetvā nirodhasaccasacchikiriyāya paramatthadassiṃ, samudayappahānena catubbidhampi oghaṃ, pahīnasamudayattā rūpamadādivegasahanena cakkhādiāyatanasamuddañca atitariya atitaritvā atikkamitvā maggabhāvanāya, ‘‘tanniddesā tādī’’ti imāya tādilakkhaṇappattiyā tādiṃ. Yo vāyaṃ kāmarāgādikilesarāsiyeva avahananaṭṭhena ogho, kucchitagatipariyāyena samuddanaṭṭhena samuddo, samudayappahāneneva taṃ oghaṃ samuddañca atitariya atitiṇṇoghattā idāni tumhehi evaṃ vuccamānepi vikāramanāpajjanatāya tādimpi evampettha attho ca adhippāyo ca veditabbo. Taṃ chinnaganthaṃ asitaṃ anāsavanti idaṃ panassa thutivacanameva, imāya catusaccabhāvanāya catunnaṃ ganthānaṃ chinnattā chinnaganthaṃ, diṭṭhiyā taṇhāya vā katthaci anissitattā asitaṃ, catunnaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavanti vuttaṃ hoti. Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantīti tampi dhīrāva khīṇāsavamuniṃ vedayanti tumhe pana avedayamānā evaṃ bhaṇathāti dasseti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ခန္ဓာအစရှိသော လောကကို သိ၍၊ ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ပရမတ်ကို မြင်သော၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်းဖြင့် လေးပါးသော ဩဃတရားကို ကူးမြောက်ပြီးသော၊ ပယ်အပ်သော သမုဒယသစ္စာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ရူပမဒ (ရူပဂုဏ်၌ ယစ်မူးခြင်း) အစရှိသော အဟုန်ကို သည်းခံခြင်းဖြင့် စက္ခုအစရှိသော အာယတနတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကိုလည်း အရိယမဂ်ကို ပွားများခြင်းဖြင့် ကူးမြောက်၍၊ လွန်မြောက်၍၊ ‘ထိုအကြောင်းကို ပြသဖြင့် တာဒိ’ ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် သည်းခံခြင်းလက္ခဏာသို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော တာဒိသဘောကို ပြ၏။ အကြင် ကာမရာဂ အစရှိသော ကိလေသာအစု၌ မျောတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ဩဃ’ မည်၏၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်သော လားရာဟူသော ပရိယာယ်ဖြင့် (အလုံးစုံကို) မြိုနိုင်သော အနက်ကြောင့် ‘သမုဒ္ဒရာ’ မည်၏၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုဩဃတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကို လွန်စွာ ကူးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌ သင်တို့သည် ဤသို့ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချ၍ ပြောဆိုငြားသော်လည်း ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ မရောက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘တာဒိ’ မည်၏ဟူ၍ ဤပုဒ်၌ အနက်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘ထိုဂန္တတရားကို ဖြတ်ပြီးသော၊ တဏှာဒိဋ္ဌိကို မမှီဝဲသော၊ အာသဝကင်းသော’ ဟူသော ဤပုဒ်ကား ထိုသူ၏ ချီးမွမ်းစကားသာ ဖြစ်၏။ သစ္စာလေးပါးကို ပွားများသဖြင့် လေးပါးသော ဂန္တတရားတို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်၍ ‘ဖြတ်အပ်သော ဂန္တရှိသူ’၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာဖြင့်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော တရား၌ မမှီတွယ်သောကြောင့် ‘မမှီတွယ်သောသူ’၊ လေးပါးသော အာသဝေါတရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ‘အာသဝကင်းသောသူ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ထိုသူကိုလည်း ပညာရှိတို့သည် မုနိဟု သိကြကုန်၏’ ဟူသော စကားဖြင့်—ထိုရဟန္တာမုနိကိုလည်း ပညာရှိတို့က သိကြကုန်၏၊ သင်တို့မူကား မသိကြဘဲ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

222. Asamā [Pg.261] ubhoti kā uppatti? Aññataro bhikkhu kosalaraṭṭhe paccantagāmaṃ nissāya araññe viharati. Tasmiñca gāme migaluddako tassa bhikkhuno vasanokāsaṃ gantvā mige bandhati. So araññaṃ pavisanto theraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisantampi passati, araññā āgacchanto gāmato nikkhamantampi passati. Evaṃ abhiṇhadassanena there jātasineho ahosi. So yadā bahuṃ maṃsaṃ labhati, tadā therassāpi rasapiṇḍapātaṃ deti. Manussā ujjhāyanti – ‘‘ayaṃ bhikkhu ‘amukasmiṃ padese migā tiṭṭhanti, caranti, pānīyaṃ pivantī’ti luddakassa āroceti. Tato luddako mige māreti, tena ubho saṅgamma jīvikaṃ kappentī’’ti. Atha bhagavā janapadacārikaṃ caramāno taṃ janapadaṃ agamāsi. Bhikkhū gāmaṃ piṇḍāya pavisantā taṃ pavattiṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā luddakena saddhiṃ samānajīvikābhāvasādhakaṃ tassa bhikkhuno khīṇāsavamunibhāvaṃ dīpento tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

၂၂၂. ‘အသမာ ဥဘော’ ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ကောသလတိုင်း၌ အစွန်အဖျားဖြစ်သော ရွာတစ်ရွာကို အမှီပြု၍ တောအရပ်၌ ရဟန်းတစ်ပါး သီတင်းသုံးနေ၏။ ထိုရွာ၌ သားမုဆိုးတစ်ဦးသည် ထိုရဟန်း သီတင်းသုံးရာနေရာသို့ သွား၍ သမင်တို့ကို ဖမ်းယူ၏။ ထိုမုဆိုးသည် တောသို့ ဝင်သည်ရှိသော် ရွာတွင်းသို့ ဆွမ်းခံဝင်သော မထေရ်ကိုလည်း မြင်ရ၏။ တောမှ ပြန်လာသည်ရှိသော် ရွာမှ ထွက်လာသော မထေရ်ကိုလည်း မြင်ရ၏။ ဤသို့ အမြဲမပြတ် မြင်တွေ့ရသဖြင့် မထေရ်အပေါ်၌ ချစ်ခင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမုဆိုးသည် များစွာသော အမဲသားကို ရရှိသောအခါ ထိုမထေရ်အား အရသာနှင့် ပြည့်စုံသော ဆွမ်းကို လှူဒါန်းလေ့ရှိ၏။ လူတို့သည် ‘ဤရဟန်းသည် “မည်သည့်နေရာ၌ သမင်တို့သည် ရှိနေကြကုန်၏၊ သွားလာနေကြကုန်၏၊ ရေသောက်နေကြကုန်၏” ဟု မုဆိုးအား ပြောကြား၏။ ထိုသို့ ပြောကြားခြင်းကြောင့် မုဆိုးသည် သမင်တို့ကို သတ်ဖြတ်ကာ ထိုနှစ်ဦးစလုံး ပူးပေါင်း၍ အသက်မွေးကြကုန်၏’ ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဇနပုဒ်ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူစဉ် ထိုဇနပုဒ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် ဆွမ်းခံရန် ရွာတွင်းသို့ ဝင်ကြစဉ် ထိုအကြောင်းအရာကို ကြားသိရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းနှင့် မုဆိုးတို့သည် အတူတကွ ပူးပေါင်း၍ အသက်မွေးခြင်း မရှိကြောင်းကို ထင်ရှားစေလျက်၊ ထိုရဟန်း၏ ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိသော ရဟန္တာမုနိအဖြစ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား တရားဟောကြားရန်အလို့ငှာ ‘အသမာ ဥဘော’ အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့၏။

Tassattho – yo ca, bhikkhave, bhikkhu, yo ca luddako, ete asamā ubho. Yaṃ manussā bhaṇanti ‘‘samānajīvikā’’ti, taṃ micchā. Kiṃ kāraṇā? Dūravihāravuttino, dūre vihāro ca vutti ca nesanti dūravihāravuttino. Vihāroti vasanokāso, so ca bhikkhuno araññe, luddakassa ca gāme. Vuttīti jīvikā, sā ca bhikkhuno gāme sapadānabhikkhācariyā, luddakassa ca araññe migasakuṇamāraṇā. Puna caparaṃ gihī dāraposī, so luddako tena kammena puttadāraṃ poseti. Amamo ca subbato, puttadāresu taṇhādiṭṭhimamattavirahito sucivatattā sundaravatattā ca subbato so khīṇāsavabhikkhu. Puna caparaṃ parapāṇarodhāya gihī asaññato, so luddako gihī parapāṇarodhāya tesaṃ pāṇānaṃ jīvitindriyupacchedāya kāyavācācittehi asaṃyato. Niccaṃ munī rakkhati pāṇine yato, itaro pana khīṇāsavamuni kāyavācācittehi niccaṃ yato saṃyato pāṇino rakkhati. Evaṃ sante te kathaṃ samānajīvikā bhavissantīti?

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ရဟန်းတို့၊ ထိုရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုမုဆိုးသည်လည်းကောင်း ထိုနှစ်ယောက်တို့သည် တူညီသော သဘောမရှိကြကုန်။ ‘တူညီသော အသက်မွေးခြင်း ရှိကြကုန်၏’ ဟု လူတို့ပြောဆိုကြသော စကားသည် မှားယွင်း၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ၎င်းတို့သည် ဝေးကွာသော အရိပ် (နေရာ) ၌ နေ၍ အသက်မွေးခြင်းရှိသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ၎င်းတို့အား ဝေးကွာသော နေရာနှင့် အသက်မွေးမှုတို့ ရှိကြကုန်၏။ ‘ဝိဟာရ’ ဟူသည် နေထိုင်ရာ အရပ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုနေရာသည် ရဟန်းအား တောကျောင်းဖြစ်၍ မုဆိုးအား ရွာဖြစ်၏။ ‘ဝုတ္တိ’ ဟူသည် အသက်မွေးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုအသက်မွေးခြင်းသည် ရဟန်းအား ရွာတွင်း၌ အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံခြင်းဖြစ်၍ မုဆိုးအား တော၌ သားသမင်နှင့် ငှက်တို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြစ်၏။ တစ်ဖန်လည်း ‘လူဝတ်ကြောင်သည် သားမယားကို ကျွေးမွေးရ၏’ ဆိုရာ၌ ထိုမုဆိုးသည် ထိုအလုပ်ဖြင့် သားမယားကို ကျွေးမွေး၏။ ‘ခင်မင်မှုမရှိဘဲ ကောင်းသောအကျင့်ရှိသောသူ’ ဟူသည် ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိသော ရဟန်းသည် ကောင်းသောအကျင့်ရှိသဖြင့် သားမယားတို့၌ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ခင်မင်တွယ်တာမှု မရှိခြင်းဖြစ်၏။ စင်ကြယ် ကောင်းမွန်သော အကျင့်ရှိခြင်းကြောင့် ‘သုဗ္ဗတ’ မည်၏။ တစ်ဖန်လည်း လူဝတ်ကြောင်သည် တစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်းမှ မစောင့်စည်းတတ်ပေ။ ထိုမုဆိုးသည် လူဝတ်ကြောင်ဖြစ်၍ တစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်ကာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် သုံးပါးလုံးဖြင့် မစောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်၏။ ရဟန္တာမုနိသည်ကား သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အမြဲမပြတ် လုံ့လပြုလျက် စောင့်ရှောက်၏။ ကုန်ပြီးသော အာသဝေါရှိသော မုနိသည် ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် သုံးပါးတို့ဖြင့် အမြဲစောင့်စည်းလျက် သတ္တဝါတို့ကို ဘေးမဲ့ပေး၍ စောင့်ရှောက်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါလျက် ထိုနှစ်ဦးသည် အဘယ်သို့လျှင် တူညီသောအသက်မွေးခြင်း ရှိကြကုန်အံ့နည်း ဟူသည် အနက်တည်း။

223. Sikhī yathāti kā uppatti? Bhagavati kapilavatthusmiṃ viharante sākiyānaṃ kathā udapādi – ‘‘paṭhamakasotāpanno pacchā sotāpattiṃ pattassa dhammena vuḍḍhataro hoti, tasmā pacchā sotāpannena bhikkhunā paṭhamasotāpannassa gihino abhivādanādīni kattabbānī’’ti taṃ kathaṃ aññataro [Pg.262] piṇḍacāriko bhikkhu sutvā bhagavato ārocesi. Bhagavā ‘‘aññā eva hi ayaṃ jāti, pūjaneyyavatthu liṅga’’nti sandhāya ‘‘anāgāmīpi ce, bhikkhave, gihī hoti, tena tadahupabbajitassāpi sāmaṇerassa abhivādanādīni kattabbānevā’’ti vatvā puna pacchā sotāpannassāpi bhikkhuno paṭhamasotāpannagahaṭṭhato atimahantaṃ visesaṃ dassento bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthamabhāsi.

၂၂၃. ‘သိခီ ယထာ’ ဟူသော ဤဂါထာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကပိလဝတ်ပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် သာကီဝင်မင်းတို့အကြား၌ ဤသို့ ပြောဆိုဆွေးနွေးကြသော စကားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏— ‘ရှေးဦးစွာ သောတာပန်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နောက်မှ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ထက် တရားသဖြင့် သာလွန်ကြီးမြတ်၏။ ထို့ကြောင့် နောက်မှ သောတာပန်ဖြစ်သော ရဟန်းသည် ရှေးဦးစွာ သောတာပန်ဖြစ်သော လူဝတ်ကြောင်အား ရှိခိုးခြင်း အစရှိသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုသင့်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဆွမ်းခံကြွသော ရဟန်းတစ်ပါးသည် ထိုစကားကို ကြားသိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဤသည်ကား အမျိုးဇာတိအားဖြင့် ပူဇော်ထိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် လိင်အသွင်အပြင် အားဖြင့် ပူဇော်ထိုက်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ အကယ်၍ လူဝတ်ကြောင်သည် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ငြားသော်လည်း ထိုနေ့မှ ရဟန်းပြုခါစ ဖြစ်သော သာမဏေငယ်အား ရှိခိုးခြင်း အစရှိသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ တစ်ဖန် နောက်မှ သောတာပန်ဖြစ်သော ရဟန်းသည် ရှေးဦးစွာ သောတာပန်ဖြစ်သော လူဝတ်ကြောင်ထက် အလွန်ထူးမြတ်သော ကွာခြားချက်ရှိပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ရဟန်းတို့အား တရားဟောကြားရန်အလို့ငှာ ‘သိခီ ယထာ’ အစရှိသော ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။

Tassattho – yvāyaṃ matthake jātāya sikhāya sabbhāvena sikhī, maṇidaṇḍasadisāya gīvāya nīlagīvoti ca mayūravihaṅgamo vuccati. So yathā haritahaṃsatambahaṃsakhīrahaṃsakāḷahaṃsapākahaṃsasuvaṇṇahaṃsesu yvāyaṃ suvaṇṇahaṃso, tassa haṃsassa javena soḷasimpi kalaṃ na upeti. Suvaṇṇahaṃso hi muhuttakena yojanasahassampi gacchati, yojanampi asamattho itaro. Dassanīyatāya pana ubhopi dassanīyā honti, evaṃ gihī paṭhamasotāpannopi kiñcāpi maggadassanena dassanīyo hoti. Atha kho so pacchā sotāpannassāpi maggadassanena tulyadassanīyabhāvassāpi bhikkhuno javena nānukaroti. Katamena javena? Uparimaggavipassanāñāṇajavena. Gihino hi taṃ ñāṇaṃ dandhaṃ hoti puttadārādijaṭāya jaṭitattā, bhikkhuno pana tikkhaṃ hoti tassā jaṭāya vijaṭitattā. Svāyamattho bhagavatā ‘‘munino vivittassa vanamhi jhāyato’’ti iminā pādena dīpito. Ayañhi sekkhamuni bhikkhu kāyacittavivekena ca vivitto hoti, lakkhaṇārammaṇūpanijjhānena ca niccaṃ vanasmiṃ jhāyati. Kuto gihino evarūpo viveko ca jhānañcāti ayañhettha adhippāyoti?

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ဦးခေါင်း၌ ပေါက်သော အမောက်ရှိခြင်းကြောင့် ‘သိခီ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ပတ္တမြားညိုညှင်းနှင့်တူသော လည်ပင်းရှိခြင်းကြောင့် ‘နီလဂီဝ’ ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်သော ကောင်းကင်၌ ပျံသန်းတတ်သော ဥဒေါင်းငှက်မင်းသည် ဟရိတဟင်္သာ၊ ကာဠဟင်္သာ၊ ပါကဟင်္သာ၊ သုဝဏ္ဏဟင်္သာ (ရွှေဟင်္သာ) အစရှိသော ဟင်္သာမျိုးတို့တွင် အကြင်ရွှေဟင်္သာမင်းနှင့် ယှဉ်သော် ထိုရွှေဟင်္သာ၏ ပျံသန်းနှုန်း လျင်မြန်ခြင်းကို တစ်ဆယ့်ခြောက်စိတ် စိတ်၍ တစ်စိတ်မျှပင် မမီနိုင်ပေ။ ရွှေဟင်္သာမင်းသည် တစ်မုဟုတ်ချင်းအတွင်း ယူဇနာတစ်ထောင်မျှ အရပ်သို့ ပျံသန်းနိုင်သော်လည်း ဥဒေါင်းမင်းမှာမူ တစ်ယူဇနာမျှ အရပ်သို့ပင် မပျံသန်းနိုင်ချေ။ သို့သော် ကြည့်ချင်စဖွယ် ကောင်းခြင်း၌မူ နှစ်ဦးစလုံးပင် လှပကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လူဝတ်ကြောင် သောတာပန်သည်လည်း မဂ်အမြင်ရှိခြင်းကြောင့် ကြည့်ချင်စဖွယ် ကောင်းသော်လည်း၊ ထိုသို့ မဂ်အမြင်ရှိခြင်းတူသော်လည်း နောက်မှ သောတာပန်ဖြစ်သော ရဟန်း၏ လျင်မြန်သောဉာဏ်ကို မမီနိုင်ပေ။ အဘယ်ကဲ့သို့သော လျင်မြန်ခြင်းနည်းဟူမူ— အထက်မဂ်ဉာဏ်၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ လျင်မြန်ခြင်းကို မမီနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား လူဝတ်ကြောင်တို့၏ ထိုဉာဏ်သည် သားမယားအစရှိသော နှောင်ဖွဲ့မှုဖြင့် ငြိကပ်နေသောကြောင့် တုံ့နှေးနှေးကွေး၏။ ရဟန်း၏ ဉာဏ်သည်ကား ထိုနှောင်ဖွဲ့မှု ကင်းဝေးပြီးဖြစ်၍ ထက်မြက်လျင်မြန်၏။ ထိုအနက်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ‘မုနိနော ဝိဝိတ္တဿ ဝနသ္မိံ ဈာယတော’ ဟူသော ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် ပြတော်မူခဲ့၏။ အကြောင်းမူကား သေက္ခမုနိဖြစ်သော ရဟန်းသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေကတို့ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်သည်ဖြစ်၍ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဖြင့် အမြဲတစေ တော၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်း၏။ လူဝတ်ကြောင်တို့၌မူ ဤကဲ့သို့သော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းနှင့် ဈာန်တရားသည် အဘယ်မှာ ရှိနိုင်အံ့နည်းဟူ၍ ဤဂါထာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား မုနိသုတ်၏ အဖွင့်ပြီးဆုံးခြင်းတည်း။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာ အမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာဖြစ်သော

Suttanipāta-aṭṭhakathāya munisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ မုနိသုတ်၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Niṭṭhito ca paṭhamo vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

အနက်အဖွင့်နည်းလမ်းအားဖြင့် ပထမဝဂ်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Uragavaggoti.

၎င်းဝဂ်၏အမည်မှာ ဥရဂဝဂ် ဖြစ်သတည်း။

2. Cūḷavaggo

၂. စူဠဝဂ်

1. Ratanasuttavaṇṇanā

၁. ရတနသုတ်တော်အဖွင့်

Yānīdha [Pg.263] bhūtānīti ratanasuttaṃ. Kā uppatti? Atīte kira vesāliyaṃ dubbhikkhādayo upaddavā uppajjiṃsu. Tesaṃ vūpasamanatthāya licchavayo rājagahaṃ gantvā, yācitvā, bhagavantaṃ vesālimānayiṃsu. Evaṃ ānīto bhagavā tesaṃ upaddavānaṃ vūpasamanatthāya idaṃ suttamabhāsi. Ayamettha saṅkhepo. Porāṇā panassa vesālivatthuto pabhuti uppattiṃ vaṇṇayanti. Sā evaṃ veditabbā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi. Sā taṃ ñatvā rañño nivedesi. Rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭikañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāya sotena pāyāsi.

"ယာနီဓဘူတာနိ" အစရှိသော ဂါထာပုဒ်သည် ရတနသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ အတိတ်ကာလက ဝေသာလီပြည်၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း အစရှိသော ဘေးဥပဒ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကုန်သတတ်။ ထိုဘေးရန်တို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ သွားရောက်ကာ မြတ်စွာဘုရားကို တောင်းပန်ပင့်ဖိတ်၍ ဝေသာလီပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြကုန်၏။ ဤသို့ ပင့်ဆောင်အပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘေးဥပဒ်တို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် ဤရတနသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်ကား ဤသုတ်တော်၏ အကျဉ်းချုပ် အကြောင်းအရာတည်း။ ရှေးဆရာတို့သည်ကား ဤရတနသုတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဝေသာလီဝတ္ထုမှ စတင်၍ အကျယ်ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏ - ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ ဝမ်း၌ ကိုယ်ဝန်သည် တည်လေသတတ်။ ထိုမိဖုရားကြီးသည် ကိုယ်ဝန်တည်သည်ကို သိရှိ၍ မင်းကြီးအား လျှောက်တင်၏။ မင်းကြီးသည်လည်း ကိုယ်ဝန်အစောင့်အရှောက်ကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည် ကောင်းမွန်စွာ စောင့်ရှောက်အပ်သော ကိုယ်ဝန်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ဝန်ရင့်သောအခါ သားဖွားခန်းသို့ ဝင်လေ၏။ ဘုန်းကံကြီးမားသော မိန်းမတို့အား မိုးသောက်ယံအချိန်၌ သားဖွားခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည်လည်း ထိုသို့သော ဘုန်းရှိသူတို့တွင် တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သဖြင့် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ ချိပ်ရည်အလွှာဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသော မိုးစွေပန်းပွင့်နှင့်တူသော အသားတစ်ကို ဖွားမြင်လေ၏။ ထိုအခါ မိဖုရားကြီးသည် "အခြားသော မိဖုရားတို့သည် ရွှေရုပ်ကဲ့သို့သော သားများကို ဖွားမြင်ကြကုန်၏၊ မိဖုရားခေါင်ကြီးသည်ကား အသားတစ်ကို ဖွားမြင်၏ ဟု မင်းကြီး၏ရှေ့မှောက်၌ ငါ့အား အကဲ့ရဲ့ခံရခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်၍ ထိုသို့ အကဲ့ရဲ့ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထိုအသားတစ်ကို အိုးတစ်လုံး၌ ထည့်ပြီး အဖုံးပိတ်၍ မင်း၏တံဆိပ်ဖြင့် ခတ်နှိပ်လျက် ဂင်္ဂါမြစ်ရေအယဉ်၌ မျှောစေ၏။ လူတို့ စွန့်ပစ်လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် နတ်တို့သည် အစောင့်အရှောက်ကို စီရင်ကြကုန်၏။ ထိုအိုး၌ ရွှေပြားပေါ်တွင် သဘာဝဟင်္သာပြဒါးဖြင့် "ဗာရာဏသီမင်း၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သားဖြစ်သော သတ္တဝါ" ဟု ရေးသား၍ ချည်နှောင်ထားကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုအိုးသည် လှိုင်းတံပိုး အစရှိသော ဘေးရန်တို့၏ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးမှု မရှိဘဲ ဂင်္ဂါမြစ်ရေအယဉ်ဖြင့် မျောပါသွားလေ၏။

Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgāya tīre vasati. So pātovagaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi. Tato tattha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa. Disvānassa etadahosi – ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhukataraṃ ṭhapesi. Tato puna addhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Atha tato addhamāsaccayena ekā [Pg.264] maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako; ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, aṅguṭṭhato cassa khīraṃ nibbatti, tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati. So bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ pavisati, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Evaṃ nicchavī ahesuṃ. Apare pana āhu – ‘‘sibbitvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.

ထိုအချိန်၌ တစ်ယောက်သော ရသေ့သည် နွားကျောင်းသားအမျိုးကို အမှီပြု၍ ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ နေ၏။ ထိုရသေ့သည် နံနက်စောစော၌ ဂင်္ဂါမြစ်သို့ ဆင်းသက်သည်ရှိသော် မျောပါလာသော ထိုအိုးကို မြင်၍ ပံသုကူဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် ဆယ်ယူလေ၏။ ထို့နောက် ထိုအိုး၌ ရေးသားထားသော စာတန်းပါရွှေပြားနှင့် မင်းကြီး၏ တံဆိပ်ခတ်နှိပ်ထားသည်ကို မြင်၍ ဖြေလွှတ်လိုက်ရာ ထိုအသားတစ်ကို တွေ့မြင်ရလေ၏။ မြင်ရသော် ထိုရသေ့အား "ဤအရာသည် သန္ဓေတည်နေသော သတ္တဝါ ဖြစ်တန်ရာ၏၊ အကြောင်းမူကား ဤအသားတစ်၌ မကောင်းသောအနံ့ သို့မဟုတ် ပုပ်သိုးခြင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏" ဟု အကြံဖြစ်လေ၏။ ထိုအသားတစ်ကို ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ယူဆောင်ကာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော နေရာ၌ ထားလေ၏။ ထို့နောက် လခွဲလွန်သဖြင့် နှစ်ခြမ်းကွဲသော အသားတစ်တို့ ဖြစ်လာကုန်၏။ ရသေ့သည် မြင်သဖြင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သော နေရာ၌ ထားလေ၏။ ထို့နောက် တစ်ဖန် လခွဲလွန်သဖြင့် တစ်ခုစီသော အသားတစ်မှ လက်၊ ခြေ၊ ဦးခေါင်းတို့ ဖြစ်လာရန် ငါးခုစီသော အဖုကလေးများ ထွက်လာကုန်၏။ ထို့နောက် တစ်ဖန် လခွဲလွန်သဖြင့် တစ်ခုသော အသားတစ်သည် ရွှေရုပ်ကဲ့သို့သော သတို့သားငယ် ဖြစ်လာ၍ အခြားတစ်ခုသည် သတို့သမီးငယ် ဖြစ်လာလေ၏။ ထိုသူငယ်တို့အပေါ်၌ ရသေ့အား သားသမီးကဲ့သို့ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ရသေ့၏ လက်မမှလည်း နို့ရည်သည် ထွက်လာ၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ နို့ရည်နှင့် ထမင်းကို ရရှိလေ၏။ ရသေ့သည် မိမိကိုယ်တိုင် ထမင်းကို စား၍ ထိုနို့ရည်ကို သူငယ်တို့၏ ခံတွင်းသို့ လောင်းထည့်ပေး၏။ သူငယ်တို့၏ ဝမ်းတွင်းသို့ ဝင်သမျှသော နို့ရည်သည် ပတ္တမြားခွက်ထဲ၌ ထည့်ထားသကဲ့သို့ အပြင်ဘက်မှ အားလုံး ထင်ထင်ရှားရှား မြင်ရ၏။ ဤသို့ အရေမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "နိစ္ဆဝီ" ဟု အမည်ရကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ "ထိုသူငယ်တို့အား အချင်းချင်း အရေချင်း ချုပ်စပ်ထားသကဲ့သို့ တွန့်ကပ်နေသော အရေရှိ၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ အရေမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တွန့်ကပ်နေသော အရေရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသူငယ်တို့သည် "လိစ္ဆဝီ" ဟု ထင်ရှားကျော်စော ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။

Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā, pupphehi okiritvā; dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tatra kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.

ရသေ့သည် သူငယ်တို့ကို ကျွေးမွေးပြုစုရသဖြင့် နေမြင့်မှ ရွာသို့ ဆွမ်းခံဝင်ရပြီး နေအလွန်မြင့်မှ ကျောင်းသို့ ပြန်ခဲ့ရ၏။ ရသေ့၏ ထိုအမှုကိစ္စ ကြောင့်ကြမှုကို သိ၍ နွားကျောင်းသားတို့သည် ဤသို့ လျှောက်ထားကြကုန်၏ - "အရှင်ဘုရား၊ ရဟန်းရသေ့များအဖို့ သူငယ်တို့ကို ကျွေးမွေးပြုစုရခြင်းသည် အနှောင့်အယှက် (ဗလိဗောဓ) ဖြစ်ပါသည်။ ဤသူငယ်တို့ကို အကျွန်ုပ်တို့အား ပေးတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်တို့ ကျွေးမွေးပြုစုပါအံ့။ အရှင်ဘုရားတို့မူကား မိမိတို့၏ ရဟန်းတရားကိုသာ အားထုတ်တော်မူကြပါ" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ရသေ့သည်လည်း "ကောင်းပြီ" ဟု ဝန်ခံလေ၏။ နွားကျောင်းသားတို့သည် နောက်တစ်နေ့၌ လမ်းခရီးကို ညီညွတ်အောင်ပြုပြင်၍ ပန်းတို့ဖြင့် ကြဲဖြန့်လျက်၊ တံခွန်ကုk္ကားတို့ကို စိုက်ထူကာ တူရိယာတို့ကို တီးမှုတ်လျက် ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ လာကြကုန်၏။ ရသေ့သည် "ဤသူငယ်တို့သည် ဘုန်းကံကြီးမားသော သူငယ်များ ဖြစ်ကြသည်၊ မမေ့မလျော့ဘဲ ကြီးပြင်းအောင် ကျွေးမွေးကြလော့။ ကြီးပြင်းလာသောအခါ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ ပြုကြလော့။ နွားနို့မှရသော အရသာငါးပါး (ပဉ္စဂေါရသ) ဖြင့် မင်းကြီးကို နှစ်သက်စေ၍ မြေနေရာကို တောင်းယူကာ မြို့တည်ကြလော့။ ထိုမြို့၌ပင် မင်းသားကို အဘိသိက်မြှောက်ကြလော့" ဟု မှာကြားကာ သူငယ်တို့ကို ပေးအပ်လိုက်၏။ ထိုနွားကျောင်းသားတို့သည်လည်း "ကောင်းပါပြီ" ဟု ဝန်ခံ၍ သူငယ်တို့ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ကျွေးမွေးပြုစုကြကုန်၏။

Dārakā vaḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso ‘‘vajjī’’ti vuccati yojanasataṃ parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu – ‘‘na bāhirato dārikā ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca, evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ [Pg.265] dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsanaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu. Tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Idaṃ vesālīvatthu.

ထိုသူငယ်တို့သည် အရွယ်ရောက် ကြီးပြင်းလာသောအခါ ကစားကြရာတွင် Ngnyinnkhonရိုက်ပုတ်ကြသော အရပ်တို့၌ အခြားသော နွားကျောင်းသား သူငယ်တို့ကို လက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်နှက်ကြကုန်၏။ ထိုသူငယ်တို့လည်း ငိုကြွေးကြ၏။ မိဘတို့က "အဘယ်ကြောင့် ငိုကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြသော် "အမိအဘမရှိဘဲ ရသေ့ကျွေးမွေးထားသော ဤသူငယ်မောင်နှမတို့သည် အကျွန်ုပ်တို့ကို အလွန်အမင်း ရိုက်နှက်ပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုသူငယ်တို့၏ မိဘတို့သည် "ဤသူငယ်တို့သည် အခြားသော သူငယ်တို့ကို ညှဉ်းဆဲ ဆင်းရဲစေကုန်၏၊ ဤသူငယ်တို့ကို မပေါင်းသင်းအပ်၊ ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ယူဇနာတစ်ရာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ထိုအရပ်ဒေသကို "ဝဇ္ဇီတိုင်း" ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်သတတ်။ ထို့နောက် နွားကျောင်းသားတို့သည် မင်းကြီးကို နှစ်သက်စေ၍ ထိုအရပ်ဒေသကို တောင်းယူ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုအရပ်၌ပင် မြို့တည်၍ (၁၆) နှစ်အရွယ်ရှိသော မင်းသားကို အဘိသိက်မြှောက်ကာ မင်းအဖြစ် တင်မြှောက်ကြကုန်၏။ ထိုမင်းသားကို ထိုသတို့သမီးနှင့် ထိမ်းမြားပေး၍ "ပြင်ပမှ အမျိုးသမီးကို ဤမြို့သို့ မဆောင်ယူအပ်၊ ဤမြို့မှ အမျိုးသမီးကိုလည်း ပြင်ပရှိ မည်သူ့အားမျှ မပေးအပ်ရ" ဟု ကတိကဝတ် ပြုကြကုန်၏။ ထိုမောင်နှမတို့၏ ပထမဆုံး ပေါင်းသင်းခြင်းဖြင့် သမီးတစ်ယောက်နှင့် သားတစ်ယောက် ဟူ၍ ကလေးအမြွှာ မွေးဖွားလာ၏။ ဤသို့လျှင် ဆယ့်ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် အမြွှာမောင်နှမ နှစ်ယောက်စီ မွေးဖွားလာခဲ့ကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုသူငယ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ကြီးပြင်းလာသောအခါ ဥယျာဉ်၊ ခြံ၊ အိမ်ရာနှင့် အခြံအရံများ မဆံ့မပြဲဖြစ်လာသဖြင့် ထိုမြို့တော်ကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တစ်ဂါဝုတ်စီ တိုးချဲ့ကာ တံတိုင်းကာရံ ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုမြို့ကို အဖန်ဖန် တိုးချဲ့ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် "ဝေသာလီ" ဟူသော အမည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာလေ၏။ ဤသည်ကား ဝေသာလီပြည် ဖြစ်ပေါ်လာပုံ ဝတ္ထုတည်း။

Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi. Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta ca satāni satta ca rājāno ahesuṃ, tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃ. Yathāha –

မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူသော ကာလ၌မူ ဤဝေသာလီမြို့သည် စည်ပင်ဝပြော၍ အလွန်တရာ ပြန့်ပြောကျယ်ပြန့်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝေသာလီပြည်၌ အုပ်ချုပ်သောမင်းတို့သည်ပင် ခုနစ်ထောင့်ခုနစ်ရာခုနစ်ယောက် (၇၇၀၇) ရှိကုန်၏။ ထို့အတူပင် အိမ်ရှေ့မင်း၊ စစ်သူကြီး၊ ဘဏ္ဍာစိုး အစရှိသော သူတို့သည်လည်း ထိုမျှအတိုင်းပင် ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ -

‘‘Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca, satta ca pāsādasahassāni, satta ca pāsādasatāni, satta ca pāsādā, satta ca kūṭāgārasahassāni, satta ca kūṭāgārasatāni, satta ca kūṭāgārāni, satta ca ārāmasahassāni, satta ca ārāmasatāni, satta ca ārāmā, satta ca pokkharaṇisahassāni, satta ca pokkharaṇisatāni, satta ca pokkharaṇiyo’’ti (mahāva. 326).

"ထိုအခါ၌ ဝေသာလီပြည်သည် ပြည့်စုံစည်ပင်၍ ဝပြော၏။ လူဦးရေ များပြားကာ လူမျိုးစုံ ပြွမ်းလျက် ဆွမ်းကွမ်း လွယ်ကူဝပြော၏။ ပြာသာဒ် ခုနစ်ထောင့် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ဆောင် (၇၇၀၇ ဆောင်) လည်းကောင်း၊ စုလစ်မွန်းချွန် တပ်ဆင်ထားသော နန်းဆောင် (ကူဋာဂါရ) ခုနစ်ထောင့် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ဆောင် လည်းကောင်း၊ ဥယျာဉ်ခြံ ခုနစ်ထောင့် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ခြံ လည်းကောင်း၊ ရေကန် ခုနစ်ထောင့် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ကန် လည်းကောင်း ရှိကုန်၏" ဟု (ဝိနည်းမဟာဝဂ္ဂ၌) ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā. Paṭhamaṃ duggatamanussā maranti, te bahiddhā chaḍḍenti. Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu. Tato bahutarā mīyanti, tāya paṭikūlatāya ca sattānaṃ ahivātakarogo uppajji. Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutāya vesāliyā nagaravāsino upasaṅkamitvā rājānamāhaṃsu – ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ, ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ, tumhākaṃ maññe adhammikattena etarahi uppanna’’nti. Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā, ‘‘mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā’’ti āha. Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu.

နောက်တစ်ပါးသောအချိန်၌ ထိုဝေသာလီပြည်တွင် မိုးခေါင်သဖြင့် စပါးသီးနှံများ ပျက်စီးကာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေး ဆိုက်ရောက်လေ၏။ ရှေးဦးစွာ ဆင်းရဲသားလူတို့သည် သေကြကုန်၏၊ လူတို့သည် ထိုအသေကောင်တို့ကို မြို့ပြင်သို့ စွန့်ပစ်ကြကုန်၏။ သေဆုံးသူတို့၏ ပုပ်စော်နံသော အနံ့ကြောင့် ဘီလူးတို့သည် မြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဘီလူးများ ဝင်ရောက်လာသောကြောင့် သေဆုံးသူများ ပိုမိုများပြားလာပြီးလျှင် အပုပ်နံ့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်ဆုပ်ဖွယ်အခြေအနေကြောင့် အဟိဝါတကရောဂါ (ကပ်ရောဂါဆိုး) ဖြစ်ပွားလေ၏။ ဤသို့လျှင် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေး၊ ဘီလူးဘေး၊ ရောဂါဆိုးဘေး ဟူသော ဘေးသုံးပါးတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဝေသာလီပြည်သူတို့သည် လိစ္ဆဝီမင်းထံသို့ စုဝေးချဉ်းကပ်၍ 'မင်းမြတ်... မြို့တော်၌ သုံးပါးသော ဘေးဘယာတို့ ဖြစ်ပွားနေပါပြီ။ ဤသို့သော ဘေးမျိုးသည် ရှေးယခင် မင်းစဉ်မင်းဆက် ခုနစ်ဆက်တိုင်အောင် တစ်ခါမျှ မဖြစ်ဖူးသေးပါ။ ယခုအခါ ဤဘေးဆိုးကြီး ဖြစ်ပွားရခြင်းမှာ အရှင်မင်းကြီး၏ တရားမစောင့်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း ဖြစ်ပါလိမ့်မည်' ဟု လျှောက်တင်ကြလေ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် ပြည်သူအပေါင်းတို့ကို လွှတ်တော်၌ စုဝေးစေပြီး 'ငါ၏ တရားမစောင့်သော အပြစ်ရှိမရှိကို ရှာဖွေစိစစ်ကြလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပြည်သူပြည်သားတို့သည် မင်းစဉ်မင်းဆက် ကျင့်ဝတ်များကို ရှာဖွေစိစစ်ကြသော်လည်း မင်းကြီး၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အပြစ်ကိုမျှ မတွေ့မြင်ကြရကုန်။

Tato rañño dosaṃ adisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā’’ti cintesuṃ. Tattha ekacce cha satthāro apadisiṃsu – ‘‘etehi okkantamatte vūpasamissatī’’ti. Ekacce āhaṃsu – ‘‘buddho kira loke uppanno, so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko [Pg.266] mahānubhāvo, tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyu’’nti. Tena te attamanā hutvā ‘‘kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati, amhehi vā pesite āgaccheyyā’’ti āhaṃsu. Athāpare āhaṃsu – ‘‘buddhā nāma anukampakā, kissa nāgaccheyyuṃ, so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati, rājā ca bimbisāro taṃ upaṭṭhahati, kadāci so āgantuṃ na dadeyyā’’ti. ‘‘Tena hi rājānaṃ saññāpetvā ānessāmā’’ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesesuṃ – ‘‘bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā’’ti. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā ‘‘mahārāja, bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī’’ti āhaṃsu. Rājā na sampaṭicchi – ‘‘tumhe eva jānāthā’’ti āha. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni. Sace bhagavā āgaccheyya, sotthi no bhaveyyā’’ti. Bhagavā āvajjetvā ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassacakkavāḷāni pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti adhivāsesi. Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsita’’nti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, sampaṭicchittha vesāligamana’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āgametha, yāva maggaṃ paṭiyādemī’’ti.

ထိုနောက် မင်းကြီး၏ အပြစ်ကို မတွေ့မြင်ကြသဖြင့် 'ဤဘေးဆိုးကြီးသည် ငါတို့အား အဘယ်သို့လျှင် ငြိမ်းအေးနိုင်ပါအံ့နည်း' ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုအစည်းအဝေး၌ အချို့သောသူတို့က မက္ခလိဂေါသာလ စသော ဆရာကြီး ခြောက်ဦးကို ညွှန်ပြကာ 'ဤဆရာကြီးများ ကြွရောက်လာရုံမျှဖြင့် ဘေးဆိုးကြီး ငြိမ်းအေးသွားပေလိမ့်မည်' ဟု ပြောကြ၏။ အချို့သောသူတို့ကမူ 'လောက၌ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူပြီဟု ကြားသိရသည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူလာရုံမျှဖြင့် အလုံးစုံသော ဘေးရန်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်ရာ၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကြောင့် လူတို့သည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်လျက် 'ယခုအခါ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူပါသနည်း၊ ငါတို့ သွားရောက်ပင့်ဖိတ်ပါက ကြွလာတော်မူပါမည်လော' ဟု မေးကြ၏။ ထိုအခါ အခြားသူတို့က 'ဘုရားရှင်တို့မည်သည် သတ္တဝါတို့အပေါ် ကရုဏာဖြင့် အစဉ်သနားတော်မူကြသည်သာဖြစ်ရာ အဘယ်ကြောင့် ကြွမလာဘဲ ရှိပါမည်နည်း။ သို့သော် ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျက်ရှိပြီး ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးက လုပ်ကျွေးပြုစုပူဇော်နေ၏၊ ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားကို ငါတို့မြို့သို့ ကြွလာခွင့် မပြုဘဲရှိရာသည်' ဟု ပြောကြ၏။ 'သို့ဖြစ်လျှင် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးကို အကြောင်းကြား၍ ပင့်ဆောင်ကြကုန်အံ့' ဟု တိုင်ပင်ပြီးလျှင် လိစ္ဆဝီမင်းသား နှစ်ပါးတို့ကို များစွာသော စစ်သည်ရဲမက်အပေါင်းနှင့်တကွ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာအပြည့်အစုံဖြင့် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးထံသို့ စေလွှတ်၍ 'ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးကို နားလည်စေပြီး မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြလော့' ဟု မှာကြားကြကုန်၏။ ထိုမင်းသားတို့သည် သွားရောက်၍ မင်းကြီးအား လက်ဆောင်ပဏ္ဏာ ဆက်သကာ ထိုဘေးရန်အကြောင်းအရာတို့ကို လျှောက်ထားပြီး 'မင်းမြတ်... မြတ်စွာဘုရားကို အကျွန်ုပ်တို့၏ ဝေသာလီမြို့သို့ စေလွှတ်တော်မူပါ' ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် ဝန်မခံဘဲ 'သင်တို့ဘာသာ သင်တို့သာလျှင် သိရှိဆောင်ရွက်ကြလော့' ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုအခါ လိစ္ဆဝီမင်းသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် 'အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်တို့၏ ဝေသာလီမြို့၌ ဘေးသုံးပါးတို့ ဖြစ်ပွားနေပါသည်။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူပါမူ အကျွန်ုပ်တို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ၍ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပါလိမ့်မည်' ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆင်ခြင်တော်မူသော် ဝေသာလီပြည်၌ ရတနသုတ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် စကြာဝဠာကုဋေတစ်သိန်းတိုင်အောင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းတန်ခိုး ပြန့်နှံ့သွားလိမ့်မည်၊ သုတ်တော်အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် တရားကို ရရှိကြလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူသဖြင့် ကြွရောက်ရန် လက်ခံတော်မူ၏။ ထိုအခါ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား လက်ခံတော်မူကြောင်းကို ကြားရလျှင် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာလီပြည်သို့ ကြွရောက်ရန် ဝန်ခံတော်မူပြီ' ဟု ရာဇဂြိုဟ်မြို့၌ စည်မောင်းခတ် ကြွေးကြော်စေပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ 'အရှင်ဘုရား... ဝေသာလီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူရန် ဝန်ခံတော်မူသည်မှာ မှန်ပါသလော' ဟု မေးလျှောက်လေ၏။ 'မှန်ပေသည် မင်းကြီး' ဟု မိန့်တော်မူသောအခါ 'သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ် လမ်းခရီးကို ပြင်ဆင်စီရင်ပါဦးမည်၊ ထိုမျှလောက် ဆိုင်းငံ့တော်မူပါဦးလော့' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။

Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanaṃ bhūmiṃ samaṃ katvā, yojane yojane vihāraṃ māpetvā, bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi. Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivuto pāyāsi. Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvā dhajapaṭākāpuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvā bhagavato dve setacchattāni, ekekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi. Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi – ‘‘āgato bhagavā, maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ [Pg.267] karothā’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanaṃ bhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri, ekekassa ca bhikkhuno dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīre āgantvā aṭṭhaṃsu.

ထိုအခါ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် ဂင်္ဂါမြစ်အကြားရှိ ငါးယူဇနာခရီးလမ်းကို ညီညာအောင် ပြုပြင်၍ တစ်ယူဇနာစီခြားသော နေရာတို့၌ ကျောင်းတော်များကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ကြွရောက်တော်မူရန် လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးရာသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ကြွတော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် ငါးယူဇနာရှိသော လမ်းခရီးတစ်လျှောက် ငါးပါးသောအဆင်းရှိသော ပန်းတို့ကို ဒူးဆစ်အထိ နစ်မြုပ်လောက်အောင် ကြဲဖြန့်စေလျက်၊ တံခွန်ကုk္ကား၊ အိုးစည်၊ ငှက်ပျောပင် စသည်တို့ကို စိုက်ထူစေပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ထီးဖြူနှစ်စင်း မိုးကာစေ၍၊ ရဟန်းတစ်ပါးစီအားလည်း ထီးဖြူတစ်စင်းစီ မိုးကာစေလျက်၊ မိမိ၏ အခြံအရံတို့နှင့်အတူ ပန်း၊ နံ့သာစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကာ၊ ကျောင်းတစ်ဆောင်ချင်း၌ မြတ်စွာဘုရားကို သီတင်းသုံးစေပြီး အလှူကြီးတို့ကို ပေးလှူလျက် ငါးရက်ခရီးဖြင့် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနားသို့ ပို့ဆောင်လေ၏။ ထိုဂင်္ဂါမြစ်၌ လှေကို အလုံးစုံသော အဆင်တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ပြီးလျှင် ဝေသာလီပြည်သူတို့ထံသို့ 'မြတ်စွာဘုရား ရောက်ရှိတော်မူလာပြီ ဖြစ်သဖြင့် လမ်းခရီးကို ပြင်ဆင်ပြီး လာရောက်ကြိုဆိုကြကုန်လော့' ဟု သတင်းစကား ပေးပို့လိုက်၏။ ထိုဝေသာလီ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည်လည်း 'ငါတို့သည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးထက် နှစ်ဆသော ပူဇော်မှုကို ပြုကြကုန်အံ့' ဟု တိုင်ပင်ကာ ဝေသာလီပြည်နှင့် ဂင်္ဂါမြစ်အကြား သုံးယူဇနာခရီးကို ညီညာအောင် ပြင်ဆင်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ထီးဖြူလေးစင်း၊ ရဟန်းတစ်ပါးစီအား ထီးဖြူနှစ်စင်းစီ ပြင်ဆင်ကာ ပူဇော်ပသလျက် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနားသို့ ရောက်ရှိလာကြပြီး စောင့်ကြိုနေကြကုန်၏။

Bimbisāro dve nāvāyo saṅghāṭetvā, maṇḍapaṃ katvā, pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññāpesi. Bhagavā tasmiṃ nisīdi. Pañcasatā bhikkhūpi nāvaṃ abhiruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu. Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ orohitvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nivatto. Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjamakaṃsu, heṭṭhā gaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgā pūjamakaṃsu. Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho.

ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် လှေနှစ်စင်းကို တွဲဖက်၍ ဘောင်ဖွဲ့ကာ မဏ္ဍပ်ဆောက်လုပ်ပြီးလျှင် ပန်းဆိုင်းစသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ ထိုလှေဘောင်ပေါ်၌ ရတနာအပေါင်းဖြင့် ပြီးသော ဘုရားရှင်၏ သီတင်းသုံးရာနေရာကို ခင်းကျင်းစေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ငါးရာသော ရဟန်းတော်တို့သည်လည်း လှေပေါ်သို့ တက်ရောက်ကာ သင့်လျော်သလို သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားကို လိုက်ပါပို့ဆောင်ရာ လည်ပင်းတိုင်အောင် နက်သော ရေထဲသို့ သက်ဆင်း၍ 'အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရား ပြန်လည်ကြွရောက်တော်မူသည်အထိ အကျွန်ုပ်သည် ဤဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ စောင့်ဆိုင်းနေပါအံ့' ဟု လျှောက်ထားကာ ဆုတ်ခွာခဲ့လေ၏။ ကောင်းကင်ထက်၌ အကနိဋ္ဌ ဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် နတ်တို့သည် ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်အောက်၌ နေထိုင်ကြသော ကမ္ဗလ၊ အဿတရ စသော နဂါးတို့သည်လည်း ပူဇော်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကြီးကျယ်လှသော ပူဇော်ပသမှုတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂင်္ဂါမြစ်၌ တစ်ယူဇနာမျှရှိသော ခရီးကို ကြွတော်မူပြီး ဝေသာလီပြည်သားတို့၏ နယ်စပ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တော်မူလေ၏။

Tato licchavirājāno tena bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu. Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi. Atha bhagavatā paṭhamapāde gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi. Ye temetukāmā, te eva tementi, atemetukāmā na tementi. Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati, sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni parisuddho bhūmibhāgo ahosi.

ထိုအခါ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး ပြုအပ်သော ပူဇော်မှုထက် နှစ်ဆမျှ ပိုမိုပြုလုပ်ကြလျက် လည်ပင်းတိုင်အောင် နက်သော ရေထဲသို့ ဆင်းကာ မြတ်စွာဘုရားကို ခရီးဦးကြိုဆိုကြကုန်၏။ ထိုခဏ ထိုမုဟုတ်ချင်း၌ပင် လျှပ်စီးတဖျတ်ဖျတ် လက်လျက် မှောင်မိုက်သော တိမ်တိုက်ကြီးများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းကာ ထစ်ချုန်းလျက် အရပ်လေးမျက်နှာလုံး၌ မိုးတိမ်ကြီး တက်လာလေ၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေးဦးစွာသော ခြေတော်ကို ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ ချတော်မူကာမျှ၌ ပေါက္ခရဝဿ မိုးကြီး ရွာသွန်းလေ၏။ စိုစွတ်လိုသောသူတို့သာ စိုစွတ်ကြ၍ မစိုစွတ်လိုသောသူတို့သည် မစိုစွတ်ကြကုန်။ ထိုမိုးရေကြောင့် နေရာတိုင်း၌ ဒူးဆစ်မျှ၊ ပေါင်မျှ၊ ခါးမျှ၊ လည်ပင်းတိုင်အောင်မျှ ရေများ စီးဆင်းလေ၏။ သေလွန်သော အကောင်ပုပ်အားလုံးတို့သည် ထိုမိုးရေနှင့်အတူ ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ မျောပါသွားသဖြင့် မြေပြင်တစ်ပြင်လုံး စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသွားလေတော့သတည်း။

Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsu. Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi, mahesakkhānaṃ devānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ ānanda, ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavikumārehi saddhiṃ vesāliyā tīsu pākārantaresu vicaranto parittaṃ karohī’’ti ratanasuttaṃ abhāsi. Evaṃ ‘‘kena panetaṃ suttaṃ, kadā, kattha, kasmā ca vutta’’nti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇiyati.

လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ခရီးအကြား တစ်ယူဇနာစီ အရပ်၌ သီတင်းသုံးစေတော်မူလျက် ကြီးစွာသောအလှူတို့ကို ပေးလှူ၍ သုံးရက်အတွင်း နှစ်ဆသော ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကာ ဝေသာလီပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ကြကုန်၏။ ဝေသာလီပြည်သို့ မြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူသောအခါ နတ်တို့အစိုးရသော သိကြားမင်းသည် နတ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ရောက်ရှိလာ၏။ တန်ခိုးကြီးသော နတ်တို့၏ စည်းဝေးလာခြင်းကြောင့် ဘီလူး (မိစ္ဆာ) တို့သည် များသောအားဖြင့် ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မြို့တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူ၍ အရှင်အာနန္ဒာအား "အာနန္ဒာ... ဤရတနသုတ်တော်ကို သင်ယူ၍ ပူဇော်သကာ အဆောက်အဦတို့ကို ယူဆောင်လျက် လိစ္ဆဝီမင်းသားတို့နှင့်အတူ ဝေသာလီပြည်၏ မြို့တံတိုင်းသုံးထပ်တို့၏ အကြား၌ လှည့်လည်သွားလာကာ အရံအတား (ပရိတ်) ပြုလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၍ ရတနသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် "ဤသုတ်တော်ကို အဘယ်သူသည်၊ အဘယ်ကာလ၌၊ အဘယ်အရပ်၌၊ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း" ဟူသော ဤမေးခွန်းတို့၏ အဖြေကို ရှေးဆရာတို့သည် ဝေသာလီဝတ္ထုမှစ၍ အကျယ်တဝံ့ ဖော်ပြတော်မူကြကုန်၏။

Evaṃ [Pg.268] bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakaṃ ādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti vuttamatteyeva ca therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā, te catūhi dvārehi palāyiṃsu, dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā. Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto, te nikkhamitvā sabbagandhapupphādīhi theraṃ pūjesuṃ. Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññāpetvā bhagavantaṃ ānesi.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာလီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူသော နေ့၌ပင် ဝေသာလီမြို့တံခါးဝ၌ ထိုဥပဒ္ဒဝေါဘေးရန်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဤရတနသုတ်တော်ကို ဟောတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် ဤသုတ်တော်ကို သင်ယူပြီးလျှင် အရံအတားပြုရန် ရွတ်ဆိုလျက် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်တော်ဖြင့် ရေကိုယူ၍ တစ်မြို့လုံး၌ ဖျန်းဆွတ်ကာ လှည့်လည်သွားလာတော်မူ၏။ မထေရ်မြတ်က "ယံကိဉ္စိ" ဟု ဆိုရုံမျှဖြင့် ရှေး၌ မပြေးဘဲ ကျန်ရှိနေသော အမှိုက်ပုံနှင့် တိုက်နံရံအစရှိသော အရပ်တို့ကို မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ဘီလူးတို့သည် မြို့တံခါးလေးခုမှ ထွက်ပြေးကြရာ တံခါးဝတို့၌ နေရာမရအောင် ပြွတ်သိပ်ကျပ်ညပ်သွားကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့သော ဘီလူးတို့သည် တံခါးများ၌ ထွက်ပြေးရန် အခွင့်မရသဖြင့် မြို့တံတိုင်းကို ဖြိုဖျက်၍ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ဘီလူးတို့ ထွက်ပြေးသွားသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ရောဂါဝေဒနာများ ငြိမ်းအေးသွားကြသဖြင့် ၎င်းတို့သည် အပြင်သို့ ထွက်လာကြကာ အလုံးစုံသော နံ့သာပန်းစသည်တို့ဖြင့် မထေရ်မြတ်ကို ပူဇော်ကြကုန်၏။ လူအပေါင်းသည် မြို့လယ်ရှိ စည်းဝေးရာသဘင်ဆောင်ကို နံ့သာအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် လိမ်းကျံလျက် မျက်နှာကြက်ဗိတာန်ကို ကြက်ကာ အလုံးစုံသော အဆင်တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ ထိုနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားအတွက် ဗုဒ္ဓါသနပလ္လင်ကို ပြင်ဆင်ခင်းကျင်းကာ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်တော်မူကြ၏။

Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe okāse nisīdiṃsu. Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā. Ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto ārakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti.

မြတ်စွာဘုရားသည် စည်းဝေးရာ သဘင်ဆောင်သို့ ကြွဝင်တော်မူ၍ ပြင်ဆင်ထားအပ်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ရဟန်းသံဃာတော်များ၊ မင်းများနှင့် လူအပေါင်းတို့သည်လည်း လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။ သိကြားမင်းသည်လည်း နတ်ပြည်နှစ်ထပ်တို့မှ နတ်ပရိသတ်နှင့်တကွ အနီး၌ ခြံရံလျက် နေ၏။ အခြားသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်း အနီးသို့ ချဉ်းကပ်၍ နေကြကုန်၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း ဝေသာလီတစ်မြို့လုံးသို့ လှည့်လည်၍ အစောင့်အရှောက်ပြုပြီးနောက် ဝေသာလီမြို့သားတို့နှင့်အတူ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကာ သင့်လျော်သော အရပ်၌ ထိုင်နေ၏။ ထိုအစည်းအဝေး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော ပရိသတ်တို့အား ထိုရတနသုတ်တော်ကိုသာလျှင် ဟောကြားတော်မူ၏။

224. Tattha yānīdha bhūtānīti paṭhamagāthāyaṃ yānīti yādisāni appesakkhāni vā mahesakkhāni vā. Idhāti imasmiṃ padese, tasmiṃ khaṇe sannipatitaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Bhūtānīti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne, ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.401) khandhapañcake, ‘‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe, ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave, ‘‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte, ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike, ‘‘bhūtaṃ bhūtato sañjānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato amanussesu daṭṭhabbo.

၂၂၄. ထိုရတနသုတ်၌ "ယာနီဓ ဘူတာနိ" အစရှိသော ပထမဂါထာတွင် "ယာနိ" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးနည်းသည်ဖြစ်စေ၊ တန်ခိုးကြီးသည်ဖြစ်စေ အကြင်သို့သော သဘောရှိကုန်သော (နတ်ဘီလူးတို့ကို ဆိုလို၏)။ "ဣဓ" ဟူသည်မှာ ဤအရပ်၌ ဟု ဆိုလို၍ ထိုခဏ၌ စည်းဝေးရာ နေရာဌာနကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ "ဘူတာနိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဘူတ" သဒ္ဒါသည် "ဘူတသ္မိံ ပါစိတ္တိယံ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ ထင်ရှားရှိသော သဘော၌လည်းကောင်း၊ "ဘူတမိဒံ ဘိက္ခဝေ သမနုပဿထ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း၌လည်းကောင်း၊ "စတ္တာရော ခေါ ဘိက္ခု မဟာဘူတာ ဟေတု" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ မြေဓာတ် (ပထဝီ) အစရှိသော မဟာဘုတ်ရုပ်လေးပါး၌လည်းကောင်း၊ "ယော စ ကာလဃာသော ဘူတော" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ ကိလေသာကုန်ခမ်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း၊ "သဗ္ဗေဝ နိက္ခိပိဿန္တိ၊ ဘူတာ လောကေ သမုဿယံ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ "ဘူတဂါမပါတဗျတာယ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ သစ်ပင်အစရှိသော အပင်မျိုးတို့၌လည်းကောင်း၊ "ဘူတံ ဘူတတော သဉ္ဇာနာတိ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ စတုမဟာရာဇ်ဘုံ၏ အောက်၌ရှိသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့ကို အစွဲပြု၍လည်းကောင်း သုံးနှုန်းသော်လည်း၊ ဤရတနသုတ်၌မူ အထူးသဖြင့် လူမဟုတ်သော နတ်၊ ဘီလူး (အမနုဿ) တို့ကိုသာ ရည်ညွှန်းအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Samāgatānīti [Pg.269] sannipatitāni. Bhummānīti bhūmiyaṃ nibbattāni. Vāti vikappane. Tena yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatānīti imamekaṃ vikappaṃ katvā puna dutiyaṃ vikappaṃ kātuṃ ‘‘yāni vā antalikkhe’’ti āha. Antalikkhe vā yāni bhūtāni nibbattāni, tāni sabbāni idha samāgatānīti attho. Ettha ca yāmato yāva akaniṭṭhaṃ, tāva nibbattāni bhūtāni ākāse pātubhūtavimānesu nibbattattā ‘‘antalikkhe bhūtānī’’ti veditabbāni. Tato heṭṭhā sineruto pabhuti yāva bhūmiyaṃ rukkhalatādīsu adhivatthāni pathaviyañca nibbattāni bhūtāni, tāni sabbāni bhūmiyaṃ bhūmipaṭibaddhesu ca rukkhalatāpabbatādīsu nibbattattā ‘‘bhummāni bhūtānī’’ti veditabbāni.

"သမာဂတာနိ" ဟူသည်မှာ အညီအညွတ် စည်းဝေးလာကြကုန်သော ဟု ဆိုလို၏။ "ဘုမ္မာနိ" ဟူသည်မှာ မြေ၌ ဖြစ်ပွားတည်ရှိကုန်သော ဟု ဆိုလို၏။ "ဝါ" ဟူသော ပုဒ်သည် ရွေးချယ်ခြင်း (ဝိကပ်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို "ဝါ" သဒ္ဒါဖြင့် "ဤအရပ်၌ အညီအညွတ် စည်းဝေးလာကြကုန်သော မြေ၌တည်သော အကြင်နတ်တို့သည်လည်းကောင်း" ဟု ပထမရွေးချယ်မှုကို ပြုတော်မူပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် ဒုတိယရွေးချယ်မှုကို ပြုတော်မူရန်အတွက် "ယာနိ ဝါ အန္တလိက္ခေ" (ကောင်းကင်၌ တည်ကုန်သော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ပွားတည်ရှိသော အကြင်နတ်တို့သည် ဤအရပ်၌ အညီအညွတ် စည်းဝေးကုန်ပြီ ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌လည်း ယာမာဘုံမှစ၍ အကနိဋ္ဌဘုံတိုင်အောင် ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိသော နတ်တို့ကို ကောင်းကင်၌ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်သော ဗိမာန်များ၌ ဖြစ်ပွားတည်ရှိသောကြောင့် "ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ကုန်သော နတ်တို့" (အန္တလိက္ခေ ဘူတာနိ) ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုယာမာဘုံ၏ အောက် မြင့်မိုရ်တောင်မှစ၍ မြေပြင်၌လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်၊ နွယ်ပင်စသည်တို့၌လည်းကောင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော နတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ မြေ၌ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိသော နတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနတ်အားလုံးကို မြေပြင်၌လည်းကောင်း၊ မြေပြင်နှင့် ဆက်စပ်ယှဉ်တွဲလျက်ရှိသော သစ်ပင်၊ နွယ်ပင်, တောင်စသည်တို့၌ ဖြစ်ပွားတည်ရှိသောကြောင့် "မြေ၌တည်သော နတ်တို့" (ဘုမ္မာနိ ဘူတာနိ) ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

Evaṃ bhagavā sabbāneva amanussabhūtāni ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvīhi padehi vikappetvā puna ekena padena pariggahetvā ‘‘sabbeva bhūtā sumanā bhavantū’’ti āha. Sabbeti anavasesā. Evāti avadhāraṇe, ekampi anapanetvāti adhippāyo. Bhūtāti amanussā. Sumanā bhavantūti sukhitamanā, pītisomanassajātā bhavantūti attho. Athopīti kiccantarasanniyojanatthaṃ vākyopādāne nipātadvayaṃ. Sakkacca suṇantu bhāsitanti aṭṭhiṃ katvā, manasi katvā, sabbacetaso samannāharitvā dibbasampattilokuttarasukhāvahaṃ mama desanaṃ suṇantu.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော အမနုဿနတ်အပေါင်းတို့ကို "မြေ၌တည်သော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌ တည်သော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း" ဟု နှစ်ပုဒ်ဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြတော်မူပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် တစ်ခုသောပုဒ်ဖြင့် သိမ်းကျုံးယူငင်လျက် "ခပ်သိမ်းသော နတ်အပေါင်းတို့သည် စိတ်နှလုံး ရွှင်လန်းကြပါစေကုန်သတည်း" (သဗ္ဗေဝ ဘူတာ သုမနာ ဘဝန္တု) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ "သဗ္ဗေ" ဟူသည်မှာ အကြွင်းမရှိ အားလုံးသော ဟု အနက်ရ၏။ "ဧဝ" ဟူသော ပုဒ်သည် ဆုံးဖြတ်ပိုင်းခြားခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ချန်လှပ်ခြင်း မရှိဘဲ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဘူတာ" ဟူသည်မှာ လူမဟုတ်သော (ဘုမ္မစိုး၊ အာကာသစိုး) နတ်တို့ ဖြစ်၏။ "သုမနာ ဘဝန္တု" ဟူသည်မှာ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ချမ်းသာလျက် နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "အထောပိ" ဟူသည်မှာ အခြားသော ကိစ္စတစ်ရပ်၌ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ရန် စကားအဆက်အစပ်၌ သုံးသော နိပါတ်နှစ်ပုဒ်တွဲ ဖြစ်၏။ "သက္ကစ္စံ သုဏန္တု ဘာသိတံ" ဟူသည်မှာ အရိုအသေပြု၍၊ နှလုံးသွင်းလျက်၊ စိတ်ဝယ် ကောင်းစွာ တည်ဆောက်ပြီးလျှင် နတ်တို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် လောကုတ္တရာချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သော ငါ၏ တရားဒေသနာတော်ကို ရိုသေစွာ နာယူကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလို၏။

Evamettha bhagavā ‘‘yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti aniyamitavacanena bhūtāni pariggahetvā puna ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvidhā vikappetvā tato ‘‘sabbeva bhūtā’’ti puna ekajjhaṃ katvā ‘‘sumanā bhavantū’’ti iminā vacanena āsayasampattiyaṃ niyojento ‘‘sakkacca suṇantu bhāsita’’nti payogasampattiyaṃ, tathā yonisomanasikārasampattiyaṃ paratoghosasampattiyañca, tathā attasammāpaṇidhisappurisūpanissayasampattīsu samādhipaññāhetusampattīsu ca niyojento gāthaṃ samāpesi.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် "ယာနီဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနိ" ဟူသော အထူးသတ်မှတ်မှုမရှိသော သဒ္ဒါဖြင့် နတ်တို့ကို သိမ်းကျုံးတော်မူ၍၊ တစ်ဖန် "ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝါ အန္တလိက္ခေ" ဟု နှစ်မျိုးနှစ်စား ခွဲခြားတော်မူကာ၊ ထို့နောက်တွင် "သဗ္ဗေဝ ဘူတာ" ဟု တစ်ပေါင်းတည်း ပြန်လည်စုစည်းတော်မူပြီးလျှင် "သုမနာ ဘဝန္တု" ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် အာသယသမ္ပတ္တိ (သင့်လျော်သော နှလုံးသွင်း ပြည့်စုံခြင်း) ၌ ယှဉ်စေလျက်၊ "သက္ကစ္စံ သုဏန္တု ဘာသိတံ" ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် ပယောဂသမ္ပတ္တိ (လုံ့လဝီရိယ ပြည့်စုံခြင်း) ၌လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ယောနိသောမနသိကာရသမ္ပတ္တိ (သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း ပြည့်စုံခြင်း) နှင့် ပရတောဃောသသမ္ပတ္တိ (သူတစ်ပါးထံမှ တရားစကား ကြားနာရခြင်း ပြည့်စုံခြင်း) ၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ အတ္တသမ္မာပဏိဓိသမ္ပတ္တိ (မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း ပြည့်စုံခြင်း)၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယသမ္ပတ္တိ (သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲဆည်းကပ်ရခြင်း ပြည့်စုံခြင်း) တို့၌လည်းကောင်း၊ သမာဓိပညာ၏ အကြောင်းတရား ပြည့်စုံခြင်းတို့၌လည်းကောင်း ယှဉ်စေတော်မူလိုသဖြင့် ဤဂါထာကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏ (ကောင်းစွာ တိုက်တွန်းဆောက်တည် စေတော်မူ၏)။

225. Tasmā hi bhūtāti dutiyagāthā. Tattha tasmāti kāraṇavacanaṃ. Bhūtāti āmantanavacanaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Sabbeti anavasesā[Pg.270]. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā tumhe dibbaṭṭhānāni tattha upabhogasampadañca pahāya dhammassavanatthaṃ idha samāgatā, na naṭanaccanādidassanatthaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā ‘‘sumanā bhavantu sakkacca suṇantū’’ti vacanena tesaṃ sumanabhāvaṃ sakkaccaṃ sotukamyatañca disvā āha – yasmā tumhe sumanabhāvena attasammāpaṇidhiyonisomanasikārāsayasuddhīhi sakkaccaṃ sotukamyatāya sappurisūpanissayaparatoghosapadaṭṭhānato payogasuddhīhi ca yuttā, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā yaṃ purimagāthāya ante ‘‘bhāsita’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇabhāvena apadisanto āha – ‘‘yasmā mama bhāsitaṃ nāma atidullabhaṃ aṭṭhakkhaṇaparivajjitassa khaṇassa dullabhattā, anekānisaṃsañca paññākaruṇāguṇena pavattattā, tañcāhaṃ vattukāmo ‘suṇantu bhāsita’nti avocaṃ. Tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti idaṃ iminā gāthāpadena vuttaṃ hoti.

၂၂၅. 'တသ္မာဟိ ဘူတာ' ဟူသော ဂါထာသည် ဒုတိယဂါထာ ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာ၌ 'တသ္မာ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြဝါစက သဒ္ဒါဖြစ်၏။ 'ဘူတာ' ဟူသည်မှာ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း (အာမန္တန) ဖြစ်၏။ 'နိသာမေထ' ဟူသည်မှာ 'နာယူကြကုန်လော' (သုဏာထ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗေ' ဟူသည်မှာ အကြွင်းမရှိ အားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - 'သင်နတ်တို့သည် နတ်ဗိမာန် နေရာများကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနတ်ပြည်၌ စည်းစိမ်အသုံးအဆောင် ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း စွန့်လွှတ်ခဲ့ပြီး တရားတော်ကို နာယူရန်အတွက် ဤနေရာသို့ အညီအညွတ် စည်းဝေးရောက်လာကြကုန်ပြီ၊ ကချေသည်နှင့် ဂျွမ်းသမား စသည်တို့၏ ကပြပွဲများကို ကြည့်ရှုရန် လာကြသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် အိုနတ်အပေါင်းတို့၊ သင်တို့အားလုံး စိတ္တဇသန္တာန်ကို ငြိမ်ဝပ်စေလျက် နာယူကြကုန်လော' ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်သော် - 'သုမနာ ဘဝန္တု၊ သက္ကစ္စံ သုဏန္တု' (ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရှိကြကုန်လျက် ရိုသေစွာ နာယူကြကုန်လော) ဟူသော စကားဖြင့် ထိုနတ်တို့၏ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရိုရိုသေသေ နာယူလိုစိတ် ရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မြင်တော်မူ၍ မိန့်တော်မူသည်မှာ - 'သင်နတ်တို့သည် ဝမ်းမြောက်သောစိတ် ရှိကြသည်ဖြစ်၍ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏိဓိ) ၏ စင်ကြယ်ခြင်း၊ သင့်လျော်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ၏ စင်ကြယ်ခြင်း၊ အာသယ၏ စင်ကြယ်ခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်ကုန်၏။ ထို့ပြင် ရိုသေစွာ နာယူလိုသော ဆန္ဒရှိကြသည်ဖြစ်၍ သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲရခြင်း၊ သူတစ်ပါးထံမှ တရားစကား ကြားနာရခြင်း (ပရတောဃောသ) တည်းဟူသော နီးစွာသောအကြောင်းရှိခြင်းနှင့် ပယောဂစင်ကြယ်ခြင်းတို့နှင့်လည်း ယှဉ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အိုနတ်အပေါင်းတို့၊ သင်တို့အားလုံးသည် နာယူကြကုန်လော' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် - ရှေးဂါထာ၏အဆုံး၌ 'ငါဟောကြားအပ်သော တရားတော်' (ဘာသိတံ) ဟု ဆိုအပ်သော စကားကိုပင် အကြောင်းပြ၍ ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်မှာ - 'ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားစကားမည်သည်မှာ အလွန်တရာ ရခဲလှ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရှစ်ပါးသော ရခဲသောအရပ် (အက္ခဏ) ကို ကြဉ်ရှောင်အပ်သော ဘုရားပွင့်တော်မူရာခေတ် (ခဏ) သည် ရခဲလှသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာတော်နှင့် ကရုဏာတော်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် များစွာသော အကျိုးကျေးဇူး ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုတရားကို ငါဘုရားသည် ဟောကြားလိုသဖြင့် 'ငါဟောကြားအပ်သော တရားကို နာယူကြကုန်လော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် အိုနတ်အပေါင်းတို့၊ သင်တို့အားလုံးသည် (တရားတော်ကို) မှတ်သားနာယူကြကုန်လော' ဟူသော ဤအနက်ကို ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် မိန့်တော်မူလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Evametaṃ kāraṇaṃ niropento attano bhāsitanisāmane niyojetvā nisāmetabbaṃ vattumāraddho ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Tassattho – yāyaṃ tīhi upaddavehi upaddutā mānusī pajā, tassā mānusiyā pajāya mittabhāvaṃ hitajjhāsayataṃ paccupaṭṭhāpethāti. Keci pana ‘‘mānusiyaṃ paja’’nti paṭhanti, taṃ bhummatthāsambhavā na yujjati. Yampi caññe atthaṃ vaṇṇayanti, sopi na yujjati. Adhippāyo panettha – nāhaṃ buddhoti issariyabalena vadāmi, apica pana tumhākañca imissā ca mānusiyā pajāya hitatthaṃ vadāmi – ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Ettha ca –

ဤသို့ဖြင့် ထိုအကြောင်းရင်းကို နားလည်သဘောကျစေလျက် မိမိဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို နာယူခြင်း၌ ယှဉ်စေပြီးလျှင် နာယူအပ်သော အကြောင်းအရာကို ဆက်လက်ဟောကြားလိုသဖြင့် 'မေတ္တံ ကရောထ မာနုသိယာ Pajāya' (လူသားသတ္တဝါတို့အား မေတ္တာပွားကြကုန်လော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာပုဒ်၏အနက်မှာ - သုံးပါးသော ကပ်ဘေးဥပဒ္ဒဝေါတို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခံနေရသော လူသားဖြစ်သော သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား ချစ်ခင်သော အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောစိတ်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေကြကုန်လော ဟု သိအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'မာနုသိတံ ပဇံ' ဟု ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ မြေ၌ တည်၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ထိုသို့ရွတ်ဖတ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အခြားသောဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုကြကုန်သော အနက်သည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ဤဂါထာ၌ လိုရင်းအဓိပ္ပာယ်ကား - ငါသည် ဘုရားဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ မိမိ၏ တန်ခိုးအာဏာဖြင့် အမိန့်ပေးခြင်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သင်နတ်တို့၏ အကျိုးအတွက်လည်းကောင်း၊ လူဖြစ်သော ဤသတ္တဝါတို့၏ အကျိုးအတွက်လည်းကောင်း 'လူသားသတ္တဝါတို့အား မေတ္တာပွားကြကုန်လော' ဟု ငါဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤမေတ္တာစကားနှင့် စပ်လျဉ်း၍လည်း -

‘‘Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā, rājisayo yajamānā anupariyagā;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ.

အကြင်မင်းတို့သည် သတ္တဝါတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော မြေကြီးကို အောင်နိုင်ကာ မင်း၏အာဏာဖြင့် အစိုးရကြလျက် ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူကြကာ အဿမေဓယဇ်၊ ပုရိသမေဓယဇ်၊ သမ္မာပါသယဇ်၊ ဝါဇပေယျယဇ်၊ နိရဂ္ဂဠယဇ်တို့ကို ပြုလုပ်လျက် လှည့်ပတ်သွားလာကြကုန်၏။

‘‘Mettassa cittassa subhāvitassa, kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ.

ထိုမင်းတို့သည် ကောင်းစွာပွားများအပ်သော မေတ္တာစိတ်၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်စိတ် စိတ်၍ တစ်စိတ်မျှသော တန်ဖိုးကိုမျှ မမီကြကုန်။

‘‘Ekampi [Pg.271] ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalī tena hoti;

Sabbe ca pāṇe manasānukampī, pahūtamariyo pakaroti puñña’’nti. (a. ni. 8.1) –

ပြစ်မှားလိုသောစိတ်ကင်းလျက် သတ္တဝါတစ်ဦးတည်းအပေါ်၌သော်လည်း မေတ္တာပွားများအံ့၊ ထိုသို့ပွားများခြင်းကြောင့် ထိုသူသည် ကုသိုလ်ရှိသူ ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့အား စိတ်ဖြင့် အစဉ်သနားတတ်သော ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် များပြားလှစွာသော ကောင်းမှုကို ပြုသည်မည်၏။

Evamādīnaṃ suttānaṃ ekādasānisaṃsānañca vasena ye mettaṃ karonti, tesaṃ mettā hitāti veditabbā.

ဤသို့အစရှိသော သုတ်တော်များ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော မေတ္တာအကျိုးတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မေတ္တာပွားများသော သူတို့အတွက် မေတ္တာပွားခြင်းသည် အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းစေကြောင်း သိအပ်၏။

‘‘Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. (dī. ni. 2.153;

udā. 76;

mahāva. 286) –

နတ်တို့ အစဉ်သနား စောင့်ရှောက်အပ်သော သူသည် အခါခပ်သိမ်း ကောင်းကျိုးမင်္ဂလာတို့ကိုသာ မြင်တွေ့ရ၏။

Evamādīnaṃ vasena yesu karīyati, tesampi hitāti veditabbā.

ဤသို့အစရှိသော သုတ်တော်များ၏အစွမ်းဖြင့် အကြင်သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မေတ္တာပွားများအပ်၏၊ ထိုမေတ္တာပွားခြင်း ခံရသောသူတို့အားလည်း အကျိုးစီးပွား ဖြစ်ထွန်းစေကြောင်း သိအပ်၏။

Evaṃ ubhayesampi hitabhāvaṃ dassento ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti vatvā idāni upakārampi dassento āha ‘‘divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā’’ti. Tassattho – ye manussā cittakammakaṭṭhakammādīhipi devatā katvā cetiyarukkhādīni ca upasaṅkamitvā devatā uddissa divā baliṃ karonti, kāḷapakkhādīsu ca rattiṃ baliṃ karonti. Salākabhattādīni vā datvā ārakkhadevatā upādāya yāva brahmadevatānaṃ pattidānaniyyātanena divā baliṃ karonti, chattāropanadīpamālā sabbarattikadhammassavanādīni kārāpetvā pattidānaniyyātanena ca rattiṃ baliṃ karonti, te kathaṃ na rakkhitabbā. Yato evaṃ divā ca ratto ca tumhe uddissa karonti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha. Tasmā balikammakāraṇāpi te manusse rakkhatha gopayatha, ahitaṃ tesaṃ apanetha, hitaṃ upanetha appamattā hutvā taṃ kataññubhāvaṃ hadaye katvā niccamanussarantāti.

ဤသို့လျှင် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းပုံကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'မေတ္တံ ကရောထ မာနုသိယာ ပဇာယ' ဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက် ယခုအခါတွင် (လူတို့က နတ်တို့အပေါ် ပြုအပ်သော) ကျေးဇူးရှိပုံကို ပြသလိုသဖြင့် 'ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ဟရန္တိ ယေ ဗလိံ၊ တသ္မာ ဟိ နေ ရက္ခထ အပ္ပမတ္တာ' (နေ့ညဉ့်မပြတ် ပူဇော်သက္ကာရကို ဆောင်ယူကြကုန်သော ထိုလူတို့ကို မမေ့မလျော့ဘဲ စောင့်ရှောက်ကြကုန်လော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏အနက်မှာ - အကြင်လူတို့သည် ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီပန်းပုများဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်သားရုပ်ထု စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း နတ်ရုပ်များကို ပြုလုပ်၍ စေတီပုထိုး သစ်ပင်ကြီးများသို့ ချဉ်းကပ်ကာ နတ်တို့ကို ရည်စူး၍ နေ့အခါ၌ ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။ လဆုတ်ပက္ခ စသည်တို့၌ ညဉ့်အခါ၌လည်း ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် စာရေးတံဘတ် စသည်တို့ကို ပေးလှူ၍ ကိုယ်စောင့်နတ်မှစ၍ ဗြဟ္မာနတ်တိုင်အောင် အမျှပေးဝေခြင်းဖြင့် နေ့အခါ၌ ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။ ထီးလှူခြင်း၊ ဆီမီးပူဇော်ခြင်း၊ တစ်ညဉ့်လုံး တရားနာခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ အမျှပေးဝေခြင်းဖြင့် ညဉ့်အခါ၌လည်း ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုသို့ပြုလုပ်ကြသော လူတို့ကို သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် မစောင့်ရှောက်ဘဲ နေကြကုန်အံ့နည်း။ အကြင်ကြောင့် ထိုလူတို့သည် နေ့၌လည်းကောင်း၊ ညဉ့်၌လည်းကောင်း သင်နတ်တို့ကို ရည်မှန်း၍ ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုလူတို့ကို စောင့်ရှောက်ကြကုန်လော။ ထိုသို့ ပူဇော်သက္ကာရ ပြုသောကြောင့်ပင် သင်နတ်အပေါင်းတို့သည် ထိုလူတို့ကို စောင့်ရှောက်ကြကုန်လော၊ ဘေးကင်းလုံခြုံစေကုန်လော၊ သူတို့၏ အကျိုးမဲ့ကို ဖယ်ရှား၍ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ကြဉ်းပေးကြကုန်လော။ မမေ့မလျော့သော သတိရှိကြလျက် ထိုကျေးဇူးတရားကို နှလုံးသွင်းကာ အစဉ်မပြတ် အောက်မေ့အမှတ်ရကြကုန်လော ဟု ဤသို့ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

226. Evaṃ devatāsu manussānaṃ upakārakabhāvaṃ dassetvā tesaṃ upaddavavūpasamanatthaṃ buddhādiguṇappakāsanena ca devamanussānaṃ dhammassavanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci vitta’’ntiādinā nayena saccavacanaṃ payujjitumāraddho. Tattha yaṃkiñcīti aniyamitavasena anavasesaṃ pariyādiyati yaṃkiñci tattha tattha vohārūpagaṃ[Pg.272]. Vittanti dhanaṃ. Tañhi vittiṃ janetīti vittaṃ. Idha vāti manussalokaṃ niddisati, huraṃ vāti tato paraṃ avasesalokaṃ. Tena ca ṭhapetvā manusse sabbalokaggahaṇe patte ‘‘saggesu vā’’ti parato vuttattā ṭhapetvā manusse ca sagge ca avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Evaṃ imehi dvīhi padehi yaṃ manussānaṃ vohārūpagaṃ alaṅkāraparibhogūpagañca jātarūparajatamuttāmaṇiveḷuriyapavāḷalohitaṅkamasāragallādikaṃ, yañca muttāmaṇivālukatthatāya bhūmiyā ratanamayavimānesu anekayojanasatavitthatesu bhavanesu uppannānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ vittaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

၂၂၆. ဤသို့ နတ်တို့အပေါ်၌ လူသားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံကို ပြသတော်မူပြီးနောက် လူတို့၏ ဘေးဥပဒ္ဒဝေါများကို ငြိမ်းအေးစေရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ ဘုရားအစရှိသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖော်ညွှန်းပြသခြင်းဖြင့် နတ်လူတို့ တရားတော်ကို နာယူနိုင်ကြရန်အတွက်လည်းကောင်း 'ယံကိဉ္စိ ဝိတ္တံ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် သစ္စာစကားကို မြွက်ဆိုရန် အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ယံကိဉ္စိ' ဟူသော ပုဒ်သည် အကန့်အသတ်မရှိ အကုန်အစင် သိမ်းကျုံးယူခြင်းဖြစ်၍ ထိုထိုအရပ်ဒေသတို့၌ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားထိုက်သော ပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိတ္တံ' ဟူသည်ကား ဥစ္စာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုဥစ္စာသည် နှစ်သက်ရွှင်လန်းခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဝိတ္တ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဣဓ ဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လူ့လောကကို ညွှန်းပြ၏။ 'ဟုရံ ဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လူ့လောကမှတစ်ပါး အခြားသောလောကကို ညွှန်းပြ၏။ ထို 'ဟုရံ ဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လူတို့ကို ချန်လှပ်၍ လောကအားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူသော်လည်း နောက်တွင် 'သဂ္ဂေသု ဝါ' ဟု သီးခြားဆိုဦးမည်ဖြစ်သောကြောင့် လူနှင့် နတ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းကျန်သော နဂါး၊ ဂဠုန် စသည်တို့၏ နေရာဘုံဗိမာန်ကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် လူတို့၏ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရန်နှင့် ဆင်ယင်အသုံးပြုရန် သင့်လျော်သော ရွှေ၊ ငွေ၊ ပုလဲ၊ ပတ္တမြား၊ ကြောင်မျက်ရွဲ၊ သန္တာ၊ ပတ္တမြားနီ၊ ပတ္တမြားပြောက် စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပုလဲပတ္တမြားသဲခင်းများရှိသော မြေပြင်၌ ယူဇနာရာနှင့်ချီ၍ ကျယ်ဝန်းသော ရတနာဗိမာန်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော နဂါး၊ ဂဠုန် စသည်တို့၏ အကြင်ဥစ္စာရတနာများကိုလည်းကောင်း ညွှန်ပြတော်မူသည် ဖြစ်သည်။

Saggesu vāti kāmāvacararūpāvacaradevalokesu. Te hi sobhanena kammena ajīyanti gammantīti saggā, suṭṭhu vā aggātipi saggā. Yanti yaṃ sassāmikaṃ vā assāmikaṃ vā. Ratananti ratiṃ nayati, vahati, janayati, vaḍḍhetīti ratanaṃ, yaṃkiñci cittīkataṃ mahagghaṃ atulaṃ dullabhadassanaṃ anomasattaparibhogañca, tassetaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

'သဂ္ဂေသု ဝါ' ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရ နတ်ပြည်နှင့် ရူပါဝစရ ဗြဟ္မာပြည်တို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုဘုံဘဝတို့ကို ကောင်းမြတ်သော ကုသိုလ်ကံတရားသည် ရောက်ရှိစေအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဂ္ဂ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းသောသဘောရှိ၍ မြင့်မြတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း 'သဂ္ဂ' မည်ကုန်၏။ 'ယံ' ဟူသည်မှာ ပိုင်ရှင်ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ပိုင်ရှင်မရှိသည်ဖြစ်စေ။ 'ရတနံ' ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ခြင်းကို ဆောင်တတ်၊ ဖြစ်စေတတ်၊ တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် 'ရတနာ' မည်၏။ အကြင်တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုသည် အရိုအသေပြုအပ်သည်လည်းဖြစ်၊ တန်ဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သည်လည်းဖြစ်၊ အတုမရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းသည်လည်းဖြစ်၊ မြင်တွေ့ရခဲသည်လည်းဖြစ်၊ မြင့်မြတ်သော သတ္တဝါတို့၏ အသုံးအဆောင်လည်းဖြစ်၏၊ ထိုရတနာ၏ အမည်နာမပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မှာ -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

'အရိုအသေပြုအပ်ခြင်း၊ အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်ခြင်း၊ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းခြင်း၊ မြင်တွေ့ရခဲခြင်း၊ မြင့်မြတ်သော သတ္တဝါတို့၏ အသုံးအဆောင်ဖြစ်ခြင်း၊ ထိုအကြောင်းများကြောင့် ၎င်းကို 'ရတနာ' ဟု ဆိုအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Paṇītanti uttamaṃ, seṭṭhaṃ, atappakaṃ. Evaṃ iminā gāthāpadena yaṃ saggesu anekayojanasatappamāṇasabbaratanamayavimānesu sudhammavejayantappabhutīsu sassāmikaṃ, yañca buddhuppādavirahena apāyameva paripūrentesu sattesu suññavimānapaṭibaddhaṃ assāmikaṃ, yaṃ vā panaññampi pathavīmahāsamuddahimavantādinissitaṃ assāmikaṃ ratanaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

‘ပဏီတံ’ ဟူသည်မှာ သာလွန်မွန်မြတ်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းအပ်ခြင်း၊ မရောင့်ရဲနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာပုဒ်ဖြင့် နတ်ပြည်တို့၌ ယူဇနာရာပေါင်းများစွာ အတိုင်းအတာရှိ၍ ရတနာအလုံးစုံဖြင့် ပြီးသော ဗิမာန်များ၊ သုဓမ္မာနတ်သဘင်နှင့် ဝေဇယန္တာပြာသာဒ် အစရှိသည်တို့၌ ရှိသော အရှင်ရှိသော ရတနာကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားပွင့်တော်မူရာကာလနှင့် ကင်းဆိတ်၍ သတ္တဝါတို့ အပါယ်ဘုံသို့သာ ပြည့်နေကြစဉ်တွင် ဆိတ်သုဉ်းသောဗိမာန်၌ တည်ရှိသော အရှင်မရှိသော ရတနာကိုလည်းကောင်း၊ မြေကြီး၊ မဟာသမုဒ္ဒရာ၊ ဟိမဝန္တာ အစရှိသည်တို့ကို မှီ၍တည်သော အခြားသော အရှင်မရှိသော ရတနာကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်းပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Na no samaṃ atthi tathāgatenāti na-iti paṭisedhe, no-iti avadhāraṇe. Samanti tulyaṃ. Atthīti vijjati. Tathāgatenāti buddhena. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ etaṃ vittañca ratanañca pakāsitaṃ, ettha ekampi buddharatanena sadisaṃ ratanaṃ nevatthi. Yampi hi taṃ cittīkataṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yamhi uppanne mahājano na aññattha cittīkāraṃ karoti, na koci pupphagandhādīni gahetvā yakkhaṭṭhānaṃ vā bhūtaṭṭhānaṃ vā gacchati, sabbopi jano cakkaratanamaṇiratanameva cittiṃ karoti pūjeti, taṃ taṃ varaṃ pattheti, patthitapatthitañcassa ekaccaṃ samijjhati, tampi [Pg.273] ratanaṃ buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi cittīkataṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgate hi uppanne ye keci mahesakkhā devamanussā, na te aññatra cittīkāraṃ karonti, na kañci aññaṃ pūjenti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājaanāthapiṇḍikādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi, ko pana vādo aññesaṃ cittīkārānaṃ. Apica kassaññassa parinibbutassāpi jātibodhidhammacakkappavattanaparinibbānaṭṭhānāni paṭimācetiyādīni vā uddissa evaṃ cittīkāragarukāro vattati yathā bhagavato. Evaṃ cittīkataṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

‘န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေန’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘န’ သဒ္ဒါသည် တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း၊ ‘နော’ သဒ္ဒါသည် မြဲမြံစွာ သတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း။ ‘သမံ’ ဟူသည်မှာ တူမျှခြင်းတည်း။ ‘အတ္ထိ’ ဟူသည်မှာ ရှိ၏ ဟူလို။ ‘တထာဂတေန’ ဟူသည်မှာ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားနှင့်တည်း။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ပြသအပ်သော အကြင်ဥစ္စာနှင့် ရတနာအပေါင်းတို့တွင် ဘုရားတည်းဟူသော ရတနာနှင့် တူမျှသော တစ်ခုသော ရတနာမျှလည်း မရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နှစ်သက်လေးမြတ်စွာ ပြုအပ်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်သည်ရှိအံ့၊ ဥပမာအားဖြင့် စကြာဝတေးမင်း၏ စကြာရတနာနှင့် ပတ္တမြားရတနာတို့ကဲ့သို့တည်း။ ထိုရတနာများ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ လူအပေါင်းသည် အခြားသော ရတနာတို့အပေါ်၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကို မပြုကြတော့ပေ။ မည်သူမျှ ပန်းနံ့သာ အစရှိသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်၍ ဘီလူးတို့ တည်ရာ သို့မဟုတ် နတ်တို့တည်ရာ အရပ်သို့ မသွားကြတော့ပေ။ လူအပေါင်းသည် စကြာရတနာနှင့် ပတ္တမြားရတနာကိုသာလျှင် အလေးအမြတ်ပြု၍ ပူဇော်ကြကုန်၏။ ထိုထို လိုလားအပ်သော ဆုများကို တောင့်တကြရာ တောင့်တသမျှသော ဆုတို့သည်လည်း ထိုသူတို့အား အပြည့်အစုံ ပြည့်စုံကြကုန်၏။ သို့သော် ထိုရတနာသည်ပင် ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှခြင်း မရှိချေ။ အကယ်၍ ရိုသေအလေးအမြတ် ပြုအပ်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်သည်ရှိအံ့၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် အစစ်အမှန် ရတနာ မည်တော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူလာသောအခါ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိကြကုန်သော နတ်လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသောသူတို့အား ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကို မပြုကြကုန်၊ အခြားသူတစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ မပူဇော်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့်လည်း သဟမ္ပတိဗြဟ္မာမင်းသည် မြင့်မိုရ်တောင်ခန့် ကြီးမားလှသော ရတနာပန်းကုံးဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်ခဲ့၏။ အခြားသော နတ်လူတို့နှင့်တကွ ဗိမ္ဗိသာရမင်း၊ ကောသလမင်း၊ အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး စသည်တို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အားအင်အလျောက် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် အသောကမင်းတရားကြီးသည် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ကိုးဆယ့်ခြောက်ကုဋေမျှသော ဥစ္စာကို စွန့်ကြဲကာ တစ်ကျွန်းလုံးရှိ ဇမ္ဗူဒီပါအရပ်၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကျောင်းတိုက်တို့ကို တည်ဆောက်လှူဒါန်းခဲ့၏။ သို့ဖြစ်ရာ အခြားသော ပူဇော်လေးမြတ်သူတို့၏အဖြစ်ကိုမူ အဘယ်ဆိုဖွယ် ရှိအံ့နည်း။ တစ်နည်းလည်း ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသော အခြားမည်သူ့အား ဖွားတော်မူရာ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရရာ၊ ဓမ္မစကြာဟောတော်မူရာနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံရာ နေရာဌာနများ၊ သို့မဟုတ် ဆင်းတု စေတီတော် အစရှိသည်တို့ကို ရည်ညွှန်းလျက် မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေအလေးအမြတ်ပြုသကဲ့သို့ ပြုခြင်းမျိုးသည် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ သို့ဖြစ်၍ ရိုသေအလေးအမြတ် ပြုအပ်သော အနက်ဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာသည် လောက၌ မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ mahagghaṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – kāsikaṃ vatthaṃ. Yathāha – ‘‘jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañcā’’ti, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi mahagghaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi yesaṃ paṃsukampi paṭiggaṇhāti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, seyyathāpi asokassa rañño. Idamassa mahagghatāya. Evaṃ mahagghatāvacane cettha dosābhāvasādhakaṃ idaṃ tāva suttapadaṃ veditabbaṃ –

ထို့အတူ အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်သည်ရှိအံ့၊ ဥပမာအားဖြင့် ကာသိကတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးကဲ့သို့တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ရဟန်းတို့၊ ကာသိကတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးသည် ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြည့်သော်လည်း အဆင်းလှပတင့်တယ်ခြင်း၊ ထိတွေ့ရ လွယ်ကူသက်သာခြင်း၊ အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်ခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏’ ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့သော် ထိုကာသိကပုဆိုးသည်လည်း ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှခြင်းမရှိချေ။ အကယ်၍ အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်သည်ရှိအံ့၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ရတနာမည်တော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်သူတို့၏ ပံ့သုကူသင်္ကန်းကိုပင် ခံယူတော်မူသော်လည်း ထိုသူတို့အား ကြီးမားသော အကျိုးနှင့် အကျိုးဆက်များကို ရရှိစေတော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် အသောကမင်းတရားကြီး ခံစားရသော အကျိုးကဲ့သို့တည်း။ ဤသည်ကား မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ များစွာသောအဖိုးထိုက်တန်သည့် အဖြစ်ကြောင့် ရတနာမည်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ အဖိုးထိုက်တန်ခြင်းကို ပြောဆိုရာ၌ အပြစ်ဒေါသမရှိကြောင်း သက်သေထူရန် ဤသုတ္တန်လာ ပါဠိတော်ပုဒ်ကို သိအပ်၏။

‘‘Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 3.100).

‘မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်သူတို့၏ သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ နာမကျန်းဖြစ်စဉ် သုံးဆောင်အပ်သော ဆေးပစ္စည်းပရိက္ခရာတို့ကို ခံယူတော်မူ၏၊ ထိုသူတို့အား ထိုလှူဒါန်းမှုသည် ကြီးကျယ်သော အကျိုးကျေးဇူးရှိ၏၊ များပြားသော အကျိုးအာနိသင်ရှိ၏။ ဤသည်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သောဂုဏ်ကြောင့်ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် ကာသိကတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးသည် အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာပင် ငါဘုရားသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ကာသိကပုဆိုးနှင့် တူသောသူဟု ဟောတော်မူ၏။’

Evaṃ mahagghaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ဤသို့လျှင် များစွာသောအဖိုးထိုက်တန်သော အနက်ဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူမျှသော ရတနာသည် လောက၌ မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ atulaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ uppajjati indanīlamaṇimayanābhi sattaratanamayasahassāraṃ pavāḷamayanemi, rattasuvaṇṇamayasandhi, yassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ upari ekaṃ muṇḍāraṃ hoti [Pg.274] vātaṃ gahetvā saddakaraṇatthaṃ, yena kato saddo sukusalappatāḷitapañcaṅgikatūriyasaddo viya hoti. Yassa nābhiyā ubhosu passesu dve sīhamukhāni honti, abbhantaraṃ sakaṭacakkasseva susiraṃ, tassa kattā vā kāretā vā natthi, kammapaccayena ututo samuṭṭhāti. Yaṃ rājā dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā tadahuposathe pannarase puṇṇamadivase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato sīlāni sodhento nisinno puṇṇacandaṃ viya sūriyaṃ viya ca uṭṭhentaṃ passati, yassa dvādasayojanato saddo suyyati, yojanato vaṇṇo dissati, yaṃ mahājanena ‘‘dutiyo maññe cando sūriyo vā uṭṭhito’’ti ativiya kotūhalajātena dissamānaṃ nagarassa upari āgantvā rañño antepurassa pācīnapasse nātiuccaṃ nātinīcaṃ hutvā mahājanassa gandhapupphādīhi pūjetuṃ yuttaṭṭhāne akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

ထို့အတူ အနှိုင်းမဲ့ အတုမရှိသော (အတုလ) အနက်ကြောင့် ရတနာမည်သည်ရှိအံ့၊ ဥပမာအားဖြင့် စကြာဝတေးမင်းအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စကြာရတနာကဲ့သို့တည်း။ ထိုစကြာရတနာသည် ဣန္ဒနီလာ ပတ္တမြားညိုဖြင့် ပြီးသော ပုံးတောင်းရှိ၏၊ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော အကန့်တစ်ထောင်ရှိ၏၊ သန္တာဖြင့် ပြီးသော အကွပ်ရှိ၏၊ နီသောရွှေစင်ဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ထိုစကြာရတနာ၏ အကန့်ဆယ်ခု ဆယ်ခုတို့၏ အထက်၌ လေကိုခံယူ၍ အသံထွက်စေရန် အဖြူရောင်အစွန်းတစ်ခုစီ ရှိ၏။ ထိုလေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသံသည် ကောင်းစွာကျွမ်းကျင်သောသူ တီးမှုတ်အပ်သော ပဉ္စင်္ဂတူရိယာသံကဲ့သို့ သာယာလှ၏။ ထိုစကြာရတနာ၏ ပုံးတောင်းဘေးနှစ်ဖက်တို့တွင် ခြင်္သေ့ခံတွင်းနှစ်ခု ရှိပြီး အတွင်း၌မူ လှည်းဘီးကဲ့သို့ အခေါင်းရှိ၏။ ထိုစကြာရတနာကို ပြုလုပ်သောသူ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်စေသောသူ မရှိဘဲ၊ ကံတရားကို အကြောင်းပြု၍ ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ မင်းတရားသည် ဆယ်ပါးသော စကြာဝတေးဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ပြီးသော်၊ လပြည့်ဥပုသ်နေ့၌ ဦးခေါင်းဆေးလျှော်၍ ဥပုသ်ဆောက်တည်လျက် မြတ်သောပြာသာဒ်အထက်၌ သီလကို ဆင်ခြင်လျက် ထိုင်နေစဉ် လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း ပေါ်ထွက်လာသည်ကို မြင်ရ၏။ ထိုစကြာရတနာ၏ အသံကို တဆဲ့နှစ်ယူဇနာအရပ်မှ ကြားရပြီး၊ တစ်ယူဇနာအရပ်မှ အဆင်းကို မြင်ရ၏။ လူအပေါင်းတို့သည် ‘ဒုတိယလမင်း သို့မဟုတ် နေမင်း ပေါ်ထွက်လာလေပြီလား’ ဟု အလွန်တရာ အံ့ဩဆန်းကြယ်စွာ ကြည့်ရှုနေကြစဉ်၊ ထိုစကြာရတနာသည် မြို့အထက်သို့ ရောက်လာပြီးလျှင် နန်းတော်၏ အရှေ့ဘက်အရပ်၌ မြင့်လွန်းနိမ့်လွန်းခြင်းမရှိဘဲ လူအပေါင်းတို့ နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ရန် သင့်လျော်သော အရပ်၌ ဝင်ရိုးကျိုး၍ ရပ်တန့်နေသကဲ့သို့ တည်ရှိနေ၏။

Tadeva anubandhamānaṃ hatthiratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposathakulā vā chaddantakulā vā āgacchati. Uposathakulā āgacchanto hi sabbajeṭṭho āgacchati, chaddantakulā sabbakaniṭṭho sikkhitasikkho damathūpeto. So dvādasayojanaṃ parisaṃ gahetvā sakalajambudīpaṃ anusaṃyāyitvā purepātarāsameva sakaṃ rājadhāniṃ āgacchati.

ထိုစကြာရတနာ၏ အစဉ်အတိုင်း ဆက်လက်၍ ဆင်ရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ကိုယ်လုံးဖြူဖွေး၍ နီသောခြေဖဝါးရှိသော၊ အရပ်ခုနစ်ပါး၌ တည့်မတ်စွာ တည်နိုင်သော၊ တန်ခိုးရှိသော၊ ကောင်းကင်၌ ပျံသန်းနိုင်သော ထိုဆင်သည် ဥပေါသထဆင်မျိုးမှ သော်လည်းကောင်း၊ ဆဒ္ဒန်ဆင်မျိုးမှ သော်လည်းကောင်း ရောက်လာတတ်၏။ ဥပေါသထဆင်မျိုးမှ လာပါက ဆင်တို့တွင် အကြီးဆုံးဆင်သည် လာ၏။ ဆဒ္ဒန်ဆင်မျိုးမှ လာပါက ဆင်တို့တွင် အငယ်ဆုံးဖြစ်သော်လည်း ကောင်းစွာသင်ကြားပြီးသော အကျင့်ရှိ၍ ယဉ်ကျေးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောဆင်သည် လာ၏။ ထိုဆင်ရတနာသည် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော ပရိသတ်ကို ဆောင်ယူကာ အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းကို အစဉ်အတိုင်း လှည့်လည်ပြီးလျှင် နံနက်စာမစားမီ စောစောကပင် မိမိ၏ မင်းနေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်၏။

Tampi anubandhamānaṃ assaratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo kākasīso muñjakeso valāhakassa rājakulā āgacchati. Sesamettha hatthiratanasadisameva.

ထိုဆင်ရတနာ၏ အစဉ်အတိုင်း ဆက်လက်၍ မြင်းရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ကိုယ်လုံးဖြူဖွေး၍ နီသောခြေဖဝါးရှိသော၊ ကျီးကန်းဦးခေါင်းကဲ့သို့ မည်းနက်သော ဦးခေါင်းရှိသော၊ မြက်ပင်ဦးစွန်းကဲ့သို့ ရှည်လျားသော လည်ဆံမွေးရှိသော ထိုမြင်းသည် ဝလာဟက မြင်းမင်းမျိုးမှ ရောက်လာတတ်၏။ ကြွင်းသောအချက်တို့သည် ဤမြင်းရတနာ၌ ဆင်ရတနာနှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။

Tampi anubandhamānaṃ maṇiratanaṃ uppajjati. So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato āyāmato cakkanābhisadiso, vepullapabbatā āgacchati, so caturaṅgasamannāgatepi andhakāre rañño dhajaggato yojanaṃ obhāseti, yassobhāsena manussā ‘‘divā’’ti maññamānā kammante payojenti, antamaso kunthakipillikaṃ upādāya passanti.

ထိုမြင်းရတနာ၏ အစဉ်အတိုင်း ဆက်လက်၍ ပတ္တမြားရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုပတ္တမြားရတနာသည် ကောင်းမွန်တင့်တယ်၍ ကျောက်အမျိုးအစား ကောင်းမွန်သော၊ ရှစ်မြှောင့်ရှိသော၊ ကောင်းစွာသွေးပွတ်အပ်သော ဝေဠုရိယပတ္တမြား ဖြစ်၏။ အလျားအားဖြင့် စကြာရတနာ၏ ပုံးတောင်းစက်နှင့် တူသော သဏ္ဌာန်ရှိပြီး ဝေပုလ္လတောင်မှ ရောက်လာတတ်၏။ ထိုပတ္တမြားရတနာသည် အင်္ဂါလေးပါးရှိသော မှောင်မိုက်သောအမိုက်တိုက်၌ပင် မင်းတရား၏ တံခွန်ဖျား၌ ထားအပ်ပါက တစ်ယူဇနာတိုင်တိုင် အရောင်အဝါ ထွန်းပစေနိုင်၏။ ထိုပတ္တမြားရတနာ၏ အရောင်အဝါကြောင့် လူတို့သည် နေ့အခါဟု အောက်မေ့မှတ်ထင်ကြလျက် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ကိုင်ကြကုန်၏။ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ပိုးရွ ခြပုရွက်ဆိတ်တို့ကိုပင် ရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်ကြကုန်၏။

Tampi [Pg.275] anubandhamānaṃ itthiratanaṃ uppajjati. Pakatiaggamahesī vā hoti, uttarakuruto vā āgacchati maddarājakulato vā, atidīghādichadosavivajjitā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbaṃ vaṇṇaṃ, yassā rañño sītakāle uṇhāni gattāni honti, uṇhakāle sītāni, satadhā phoṭitatūlapicuno viya samphasso hoti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho, pubbuṭṭhāyitādianekaguṇasamannāgatā ca hoti.

ထိုပတ္တမြားရတနာနောက်မှ အစဉ်လိုက်၍ မိန်းမရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမိန်းမရတနာသည် ပကတိ မိဖုရားကြီးသော်လည်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဥတ္တရကုရုကျွန်းမှသော်လည်း ရောက်လာ၏၊ သို့မဟုတ် မဒ္ဒရာဇ်မင်းမျိုးမှသော်လည်း ရောက်လာ၏။ ထိုမိန်းမရတနာသည် အလွန်မြင့်ခြင်း၊ အလွန်နိမ့်ခြင်း၊ အလွန်ပိန်ခြင်း၊ အလွန်ဝခြင်း၊ အလွန်မည်းခြင်း၊ အလွန်ဖြူခြင်း ဟူသော အပြစ်ခြောက်ပါးမှ လွတ်ကင်းလျက်၊ လူတို့၏အဆင်းကို ကျော်လွန်၍ နတ်တို့၏အဆင်းသို့ကား မရောက်ဘဲရှိ၏။ ထိုမိန်းမရတနာ၏ ကိုယ်အင်္ဂါတို့သည် စကြာမင်းအတွက် ချမ်းသောကာလ၌ နွေးကုန်၏၊ ပူသောကာလ၌ အေးမြကုန်၏။ အကြိမ်တစ်ရာ ဖတ်အပ်ပြီးသော လဲဝါဂွမ်းကဲ့သို့ နူးညံ့သောအတွေ့ရှိ၏။ ကိုယ်မှ စန္ဒကူးနံ့သာနံ့ လှိုင်၏။ ခံတွင်းမှ ကြာညိုပန်းနံ့ လှိုင်၏။ စကြာမင်းထက် ရှေးဦးစွာ ထခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးအမျိုးမျိုးနှင့်လည်း ပြည့်စုံ၏။

Tampi anubandhamānaṃ gahapatiratanaṃ uppajjati rañño pakatikammakaro seṭṭhi, yassa cakkaratane uppannamatte dibbaṃ cakkhu pātubhavati, yena samantato yojanamatte nidhiṃ passati sassāmikampi assāmikampi. So rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’’ti.

ထိုမိန်းမရတနာနောက်မှ အစဉ်လိုက်၍ သူကြွယ်ရတနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ စကြာမင်း၏ ပကတိအမှုလုပ်ဖြစ်သော သူဋ္ဌေးသည် သူကြွယ်ရတနာ ဖြစ်၏။ စကြာရတနာ ဖြစ်ပေါ်လာကာမျှ၌ ထိုသူကြွယ်ရတနာအား နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗစက္ခု) သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနတ်မျက်စိဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် တစ်ယူဇနာအတွင်းရှိ အရှင်ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အရှင်မရှိသည်ဖြစ်စေ သီတင်းသုံးရာ ရွှေအိုးများကို မြင်နိုင်၏။ ထိုသူကြွယ်ရတနာသည် စကြာမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်မင်းကြီး... အရှင်မင်းကြီးသည် ကြောင့်ကြမဲ့ နေတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်မင်းကြီးအတွက် စည်းစိမ်ဥစ္စာဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပါအံ့” ဟု လျှောက်ထား၏။

Tampi anubandhamānaṃ pariṇāyakaratanaṃ uppajjati rañño pakatijeṭṭhaputto, cakkaratane uppannamatte atirekapaññāveyyattiyena samannāgato hoti, dvādasayojanāya parisāya cetasā cittaṃ parijānitvā niggahapaggahasamattho hoti. So rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti – ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te rajjaṃ anusāsissāmī’’ti. Yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ atulaṭṭhena ratanaṃ, yassa na sakkā tulayitvā tīrayitvā aggho kātuṃ ‘‘sataṃ vā sahassaṃ vā agghati koṭiṃ vā’’ti. Tattha ekaratanampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi atulaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi na sakkā sīlato vā samādhito vā paññādīnaṃ vā aññatarato kenaci tulayitvā tīrayitvā ‘‘ettakaguṇo vā iminā samo vā sappaṭibhāgo vā’’ti paricchindituṃ. Evaṃ atulaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ထိုသူကြွယ်ရတနာနောက်မှ အစဉ်လိုက်၍ ရှေ့ဆောင်ဖက် သားကြီးရတနာ (ပရိဏာယကရတနာ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ စကြာမင်း၏ ပကတိ သားကြီးသည် ရှေ့ဆောင်ဖက် သားကြီးရတနာ ဖြစ်၏။ စကြာရတနာ ဖြစ်ပေါ်လာကာမျှ၌ ထိုသားကြီးရတနာသည် အတိုင်းထက်အလွန် ထူးခြားသော ပညာ၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာအတွင်းရှိသော ပရိသတ်တို့၏ စိတ်ကို မိမိစိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိ၍ နှိပ်သင့်သူကို နှိပ်ခြင်း၊ ချီးမြှောက်သင့်သူကို ချီးမြှောက်ခြင်းတို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ ထိုသားကြီးရတနာသည် စကြာမင်းထံ ချဉ်းကပ်၍ “ခမည်းတော်မင်းကြီး... ခမည်းတော်သည် ကြောင့်ကြမဲ့ နေတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ် သားတော်သည် ခမည်းတော်၏ တိုင်းပြည်ကို ဆုံးမစီရင်ပါအံ့” ဟု လျှောက်ထား၏။ တစ်ပါးသော ဤသို့သဘောရှိသော အတုမရှိသော အနက်ဖြင့် ရတနာမည်သော ရတနာတို့လည်း ရှိသေး၏။ ထိုရတနာတို့ကို “တစ်ရာ ထိုက်တန်၏၊ တစ်ထောင် ထိုက်တန်၏ သို့မဟုတ် ကုဋေတစ်သိန်း ထိုက်တန်၏” ဟု နှိုင်းယှဉ် ချိန်ဆ၍ အဖိုးဖြတ်ရန် မတတ်နိုင်ရာ။ ထိုရတနာအပေါင်းတို့တွင် ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှသော ရတနာတစ်ခုမျှ မရှိ။ အကယ်၍ အတုမရှိသော အနက်ဖြင့် ရတနာမည်ပါမူ မြတ်စွာဘုရား (တထာဂတ) သည်သာလျှင် ရတနာ မည်ထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားကို သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာအစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူး တစ်ပါးပါးအားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် “ဤမျှလောက် ဂုဏ်ရှိ၏၊ ဤသူနှင့် တူ၏ သို့မဟုတ် တူသော အဖို့ရှိ၏” ဟု နှိုင်းယှဉ် ချိန်ဆ၍ ပိုင်းခြားရန် မတတ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အတုမရှိသော အနက်ဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသော ရတနာ မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – dullabhapātubhāvo rājā cakkavatti cakkādīni ca tassa ratanāni, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kuto cakkavattiādīnaṃ ratanattaṃ, yāni ekasmiṃyeva kappe anekāni uppajjanti. Yasmā pana asaṅkhyeyyepi kappe tathāgatasuñño loko [Pg.276] hoti, tasmā tathāgato eva kadāci karahaci uppajjanato dullabhadassano. Vuttaṃ cetaṃ bhagavatā parinibbānasamaye –

ထိုနည်းတူစွာ ဖူးမြင်ရခဲသော အနက်ဖြင့်လည်း ရတနာမည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲလှစွာသော စကြာဝတေးမင်းနှင့် ထိုမင်း၏ စကြာရတနာ အစရှိသော ရတနာတို့သည်လည်း ဖူးမြင်ရခဲသော အနက်ဖြင့် ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှသော ရတနာ မဟုတ်ကြပေ။ အကယ်၍ ဖူးမြင်ရခဲသော အနက်ဖြင့် ရတနာမည်ပါမူ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ရတနာမည်တော်မူ၏။ ကပ်တစ်ခုတည်း၌ပင် အကြိမ်များစွာ ပေါ်ထွန်းဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြသော စကြာဝတေးမင်းနှင့် ၎င်း၏ ရတနာတို့သည် အဘယ်ကြောင့် ရတနာမည်နိုင်ပါအံ့နည်း။ မြတ်စွာဘုရား ကင်းဆိတ်သော လောကကြီးသည်ကား အသင်္ချေယျကပ်ပတ်လုံး ဖြစ်တတ်သောကြောင့်၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် တစ်ရံတစ်ခါ တစိုးတစဉ်းမျှသာ ပွင့်တော်မူသဖြင့် ဖူးမြင်ရခဲလှသော သဘောရှိ၏။ ဤအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခါနီး အချိန်၌ -

‘‘Devatā, ānanda, ujjhāyanti – ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya, kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati, ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti (dī. ni. 2.200).

“အာနန္ဒာ... နတ်တို့သည် ‘ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရန် ဝေးလံသော အရပ်မှ လာခဲ့ကြပါကုန်၏။ ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လောက၌ တစ်ရံတစ်ခါ တစိုးတစဉ်းမျှသာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏။ ယနေ့ညဉ့်၏ နောက်ဆုံးယံ၌ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူတော့မည်။ တန်ခိုးကြီးသော ဤရဟန်းသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ ကာဆီး၍ ရပ်နေသဖြင့် ငါတို့သည် အဆုံးစွန်သောအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့် မရကြကုန်’ ဟု ကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ dullabhadassanaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ဤသို့လျှင် ဖူးမြင်ရခဲသော အနက်ဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသော ရတနာ မရှိပေ။

Tathā yampi taṃ anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanādi. Tañhi koṭisatasahassadhanānampi sattabhūmikapāsādavaratale vasantānampi caṇḍālavenanesādarathakārapukkusādīnaṃ nīcakulikānaṃ omakapurisānaṃ supinantepi paribhogatthāya na nibbattati. Ubhato sujātassa pana rañño khattiyasseva paripūritadasavidhacakkavattivattassa paribhogatthāya nibbattanato anomasattaparibhogaṃyeva hoti, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi loke anomasattasammatānampi anupanissayasampannānaṃ viparītadassanānaṃ pūraṇakassapādīnaṃ channaṃ satthārānaṃ aññesañca evarūpānaṃ supinantepi aparibhogo, upanissayasampannānaṃ pana catuppadāyapi gāthāya pariyosāne arahattamadhigantuṃ samatthānaṃ nibbedhikañāṇadassanānaṃ bāhiyadārucīriyappabhutīnaṃ aññesañca mahākulappasutānaṃ mahāsāvakānaṃ paribhogo. Te hi taṃ dassanānuttariyasavanānuttariyapāricariyānuttariyādīni sādhentā tathā tathā paribhuñjanti. Evaṃ anomasattaparibhogaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

ထိုနည်းတူစွာ မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်သော အနက်ဖြင့်လည်း ရတနာမည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် စကြာဝတေးမင်း၏ စကြာရတနာ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထိုစကြာရတနာ အစရှိသည်တို့သည် ကုဋေတသိန်းသော စည်းစိမ်ဥစ္စာရှိ၍ ဘုံခုနစ်ဆင့်ရှိသော မြတ်သောပြာသာဒ်အပြင်၌ နေကြရစေကာမူ စဏ္ဍာလ (ဒွန်းစဏ္ဍား)၊ ဝေဏ (ဝါးခြမ်းသမား)၊ နေသာဒ (မုဆိုး)၊ ရထကာရ (ရထားလုပ်သူ)၊ ပုက္ကုသ (ပန်းမှိုက်သွန်သူ) စသော အမျိုးယုတ်၊ ယုတ်ညံ့သော ယောကျ်ားတို့အား အိပ်မက်၌ပင် သုံးဆောင်ရန် ဖြစ်ပေါ်မလာပေ။ မိခင် ဖခင် နှစ်ဖက်လုံးမှ ကောင်းစွာ မွေးဖွားသန့်စင်၍ ဆယ်ပါးသော စကြာဝတေးမင်းကျင့်ဝတ်ကို ပြည့်စုံစေအပ်သော မင်းမျိုးဖြစ်သော စကြာဝတေးမင်းအားသာလျှင် သုံးဆောင်ရန် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မြတ်သောသတ္တဝါတို့၏ အသုံးအဆောင်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုရတနာသည်လည်း ဘုရားရတနာနှင့် တူမျှသော ရတနာ မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်သော အနက်ဖြင့် ရတနာမည်ပါမူ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ရတနာမည်တော်မူ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ မြတ်သောသတ္တဝါဟု သမုတ်အပ်စေကာမူ ဥပနိဿယကုသိုလ်နှင့် မပြည့်စုံဘဲ မှားယွင်းသော အယူရှိကြကုန်သော ပုရာဏကဿပ အစရှိသော ဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့နှင့် ၎င်းတို့ကဲ့သို့သော အခြားသတ္တဝါတို့အား အိပ်မက်၌ပင် သုံးဆောင်ခွင့် မရထိုက်ပေ။ ဥပနိဿယကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော၊ လေးပါဒရှိသော ဂါထာတစ်ပုဒ်၏ အဆုံး၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြကုန်သော၊ ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ်အမြင် ရှိကြကုန်သော ဗာဟီရဒါရုစီရိယ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်များနှင့် အခြားသော အမျိုးမြတ်မှ ဖြစ်ကြကုန်သော မဟာသာဝကကြီးတို့သာလျှင် သုံးဆောင်ထိုက်သော ရတနာ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရခြင်းဟူသော အတုမရှိသောအရာ (ဒဿနာနုတ္တရိယ)၊ ကြားနာရခြင်းဟူသော အတုမရှိသောအရာ (သဝနာနုတ္တရိယ)၊ ဆည်းကပ်ရခြင်းဟူသော အတုမရှိသောအရာ (ပါရိစရိယာနုတ္တရိယ) စသည်တို့ကို ပြီးမြောက်စေလျက် ထိုထိုနည်းလမ်းတို့ဖြင့် သုံးဆောင်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်သောသတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်ထိုက်သော အနက်ဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသော ရတနာ မရှိပေ။

Yampi taṃ avisesato ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ. Tañhi disvā rājā cakkavatti attamano hoti, evampi taṃ rañño ratiṃ janeti. Puna caparaṃ rājā cakkavatti vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati ‘‘pavattatu [Pg.277] bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti. Tato cakkaratanaṃ pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ madhurassaraṃ niccharantaṃ ākāsena puratthimaṃ disaṃ gacchati, anvadeva rājā cakkavatti cakkānubhāvena dvādasayojanavitthiṇṇāya caturaṅginiyā senāya nātiuccaṃ nātinīcaṃ uccarukkhānaṃ heṭṭhābhāgena, nīcarukkhānaṃ uparibhāgena, rukkhesu pupphaphalapallavādipaṇṇākāraṃ gahetvā āgatānaṃ hatthato paṇṇākārañca gaṇhanto ‘‘ehi kho mahārājā’’tievamādinā paramanipaccakārena āgate paṭirājāno ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā nayena anusāsanto gacchati. Yattha pana rājā bhuñjitukāmo vā divāseyyaṃ vā kappetukāmo hoti, tattha cakkaratanaṃ ākāsā otaritvā udakādisabbakiccakkhame same bhūmibhāge akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Puna rañño gamanacitte uppanne purimanayeneva saddaṃ karontaṃ gacchati, yaṃ sutvā dvādasayojanikāpi parisā ākāsena gacchati. Cakkaratanaṃ anupubbena puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati, tasmiṃ ajjhogāhante udakaṃ yojanappamāṇaṃ apagantvā bhittīkataṃ viya tiṭṭhati. Mahājano yathākāmaṃ satta ratanāni gaṇhāti. Puna rājā suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā ‘‘ito paṭṭhāya mama rajja’’nti udakena abbhukkiritvā nivattati. Senā purato hoti, cakkaratanaṃ pacchato, rājā majjhe. Cakkaratanassa osakkitosakkitaṭṭhānaṃ udakaṃ paripūrati. Eteneva upāyena dakkhiṇapacchimauttarepi samudde gacchati.

အထူးသဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်၏။ သာဓကအားဖြင့် စကြာမင်း၏ စကြာရတနာကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စကြာမင်းသည် ထိုစကြာရတနာကို မြင်ရသောအခါ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် စကြာရတနာသည် စကြာမင်းအား နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ တစ်ဖန်လည်း စကြာမင်းသည် လက်ဝဲလက်ဖြင့် ရွှေကရားကို ကိုင်၍ လက်ျာလက်ဖြင့် 'အရှင်စကြာရတနာသည် လည်ပတ်လှည့်လည်ပါလော့၊ အရှင်စကြာရတနာသည် အထူးသဖြင့် အောင်နိုင်ပါလော့' ဟု ဆိုကာ စကြာရတနာကို ရေစင်သွန်း၏။ ထိုနောက်မှ စကြာရတနာသည် ငါးပါးသော ပဉ္စင်္ဂတူရိယာအသံကဲ့သို့ သာယာသော အသံကို မြည်လျက် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် အရှေ့မျက်နှာအရပ်သို့ သွား၏။ စကြာမင်းသည်လည်း စကြာရတနာ၏ အာနုဘော်ဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ ကျယ်ပြန့်သော အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စစ်သည်တော်နှင့်အတူ မြင့်လွန်း နိမ့်လွန်းခြင်းမရှိဘဲ မြင့်သော သစ်ပင်တို့၏ အောက်ဘက်၊ နိမ့်သော သစ်ပင်တို့၏ အထက်ပိုင်းတို့မှ သွားပြီး သစ်ပင်တို့၏ အပွင့်၊ အသီး၊ အညွန့် အစရှိသော လက်ဆောင်များကို ယူကာ လာရောက်ကြကုန်သော သူတို့၏လက်မှ လက်ဆောင်များကိုလည်း လက်ခံယူလျက် သွား၏။ 'မင်းမြတ်... စင်စစ် ရောက်လာပေပြီတကား' အစရှိသည်ဖြင့် အလွန်တရာ ရိုသေကျိုးနွံ့စွာ လာရောက်ကြကုန်သော ရန်သူမင်းတို့ကို 'သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို မသတ်အပ်' အစရှိသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဆုံးမလမ်းညွှန်လျက် သွား၏။ စကြာမင်းသည် သုံးဆောင်စားသောက်လိုသောအခါသော်လည်းကောင်း၊ နေ့သန့်အိပ်စက်လိုသောအခါသော်လည်းကောင်း ထိုအရပ်၌ စကြာရတနာသည် ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်းကာ သောက်ရေ အစရှိသော ကိစ္စခပ်သိမ်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ရန် သင့်လျော်၍ ညီညွတ်သော မြေပြင်၌ ဝင်ရိုးကျိုးသကဲ့သို့ စိုက်လျက် တည်နေ၏။ တစ်ဖန် မင်းကြီး သွားလိုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာပါက ရှေးနည်းတူပင် သာယာသော အသံကို ပြုလျက် သွားပြန်၏။ ထိုအသံကို ကြားရသဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော ခြံရံသူ ပရိသတ်သည် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် လိုက်ပါသွားကြ၏။ စကြာရတနာသည် အစဉ်အတိုင်း အရှေ့သမုဒ္ဒရာသို့ ဆင်းသက်၏။ ထိုသို့ ဆင်းသက်သောအခါ ရေသည် တစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော နေရာသို့ ဆုတ်ခွာလျက် နံရံပြုထားသကဲ့သို့ တည်ရှိနေ၏။ လူအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိသရွေ့ ရတနာ ခုနစ်ပါးကို ယူကြ၏။ တစ်ဖန် မင်းကြီးသည် ရွှေကရားကို ကိုင်ကာ 'ဤအရပ်မှ စ၍ ငါ၏ နိုင်ငံတော် ဖြစ်စေသတည်း' ဟု ရေစင်သွန်း၍ ပြန်လည် ဆုတ်ခွာခဲ့၏။ စစ်သည်တော်များသည် ရှေ့မှ ဖြစ်ပြီး စကြာရတနာသည် ပရိသတ်၏ နောက်ဆုံးမှ ဖြစ်ကာ မင်းကြီးသည် အလယ်၌ တည်ရှိ၏။ စကြာရတနာ ဆုတ်ခွာသွားသော နေရာများ၌ ရေသည် ပြန်လည် ပြည့်မြဲ ပြည့်လေ၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် တောင်ဘက်၊ အနောက်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် သမုဒ္ဒရာတို့သို့လည်း သွားရောက်လေ၏။

Evaṃ catuddisaṃ anusaṃyāyitvā cakkaratanaṃ tiyojanappamāṇaṃ ākāsaṃ ārohati. Tattha ṭhito rājā cakkaratanānubhāvena vijitaṃ pañcasataparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃ pubbavidehaṃ, tathā aṭṭhayojanasahassaparimaṇḍalaṃ uttarakuruṃ, sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃyeva aparagoyānaṃ, dasayojanasahassaparimaṇḍalaṃ jambudīpañcāti evaṃ catumahādīpadvisahassaparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ ekaṃ cakkavāḷaṃ suphullapuṇḍarīkavanaṃ viya oloketi. Evaṃ olokayato cassa anappikā rati uppajjati. Evampi taṃ cakkaratanaṃ rañño ratiṃ janeti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi ratijananaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Kiṃ karissati etaṃ cakkaratanaṃ? Tathāgato hi yassā dibbāya ratiyā cakkaratanādīhi sabbehipi janitā cakkavattirati saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na [Pg.278] upeti, tatopi ratito uttaritarañca paṇītatarañca attano ovādappatikarānaṃ asaṅkhyeyyānampi devamanussānaṃ paṭhamajjhānaratiṃ, dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānaratiṃ, ākāsānañcāyatanaratiṃ, viññāṇañcāyatanaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanaratiṃ, sotāpattimaggaratiṃ, sotāpattiphalaratiṃ, sakadāgāmianāgāmiarahattamaggaphalaratiñca janeti. Evaṃ ratijananaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthīti.

ဤသို့ အရပ်လေးမျက်နှာသို့ လှည့်ပတ်ပြီးသော် စကြာရတနာသည် ယူဇနာသုံးရာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကောင်းကင်သို့ တက်လှမ်း၏။ ထိုကောင်းကင်ထက်၌ တည်လျက် မင်းကြီးသည် စကြာရတနာ၏ အာနုဘော်ဖြင့် တိုင်းနိုင်ငံကို ကြည့်တော်မူ၏။ ကျွန်းငယ်ငါးရာဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ယူဇနာ ခုနစ်ထောင် အဝန်းရှိသော အရှေ့ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်း၊ ထို့အတူ ယူဇနာ ရှစ်ထောင် အဝန်းရှိသော မြောက်ဥတ္တရကုရုကျွန်း၊ ယူဇနာ ခုနစ်ထောင် အဝန်းရှိသော အနောက်အပရဂေါယာနကျွန်းနှင့် ယူဇနာ တစ်သောင်း အဝန်းရှိသော ဇမ္ဗူဒီပါတောင်ကျွန်း ဟူသော ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းနှင့် ကျွန်းငယ်နှစ်ထောင်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော စကြာဝဠာတစ်ပြင်လုံးကို ကောင်းစွာ ပွင့်ထွန်းနေသော ပုဏ္ဍရိက်ကြာတောကဲ့သို့ ကြည့်တော်မူ၏။ ဤသို့ ကြည့်တော်မူသော ထိုစကြာမင်းအား အတိုင်းမသိသော နှစ်သက်ရွှင်လန်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုစကြာရတနာသည် စကြာမင်းအား နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော်လည်း ထိုရတနာသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသည်မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ရတနာမည်ပါက တထာဂတမြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ရတနာမည်ထိုက်ပေသည်။ ထိုစကြာရတနာသည် အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း။ တထာဂတမြတ်စွာဘုရားသည် စကြာရတနာ အစရှိသော ရတနာခပ်သိမ်းတို့က ဖြစ်ပေါ်စေသော စကြာမင်း၏ နှစ်သက်ခြင်းကို နတ်၌ဖြစ်သော မွေ့လျော်ခြင်း၏ အစိတ်တစ်စိတ်၊ တစ်သောင်းပုံတစ်ပုံ၊ အပုံတစ်ရာပုံတစ်ပုံမျှပင် မရောက်စေနိုင်သော မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ထိုစကြာဝတေးမင်း၏ နှစ်သက်ဖွယ်ရတနာထက် သာလွန်၍ သာ၍ မွန်မြတ်သော နှစ်သက်ခြင်းကိုမူ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ အဆုံးအမကို လိုက်နာကျင့်ကြံကြကုန်သော မရေမတွက်နိုင်သော နတ်၊ လူတို့အား ပထမဈာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ ဝิညာဏဉ္စာယတနဈာန်၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်၊ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ သောတာပတ္တိမဂ်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ သောတာပတ္တဖိုလ်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ သကဒါဂါမိမဂ်ဖိုလ်၊ အနာဂါမိမဂ်ဖိုလ်၊ အရဟတ္တမဂ်ဖိုလ်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ဖြင့်လည်း တထာဂတမြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသော ရတနာမည်သည် မရှိပေ။

Apica ratanaṃ nāmetaṃ duvidhaṃ hoti saviññāṇakaṃ aviññāṇakañca. Tattha aviññāṇakaṃ cakkaratanaṃ maṇiratanaṃ, yaṃ vā panaññampi anindriyabaddhaṃ suvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ hatthiratanādi pariṇāyakaratanapariyosānaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ indriyabaddhaṃ. Evaṃ duvidhe cettha saviññāṇakaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanaṃ, saviññāṇakānaṃ hatthiratanādīnaṃ alaṅkāratthāya upanīyati.

တစ်နည်းတစ်ဖုံ အခြားနည်းဖြင့် ဆိုရသော် ရတနာမည်သည် သဝိညာဏကရတနာ (အသက်ရှိသော ရတနာ) နှင့် အဝိညာဏကရတနာ (အသက်မရှိသော ရတနာ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အသက်မရှိသော အဝိညာဏကရတနာဟူသည် စကြာရတနာ၊ ပတ္တမြားရတနာ သို့မဟုတ် အသက်မရှိသော ဣန္ဒြေနှင့် မစပ်သော ရွှေ၊ ငွေ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြ၏။ အသက်ရှိသော သဝိညာဏကရတနာဟူသည် ဆင်ရတနာမှ စ၍ သားကြီးရတနာ (ပရိဏာယကရတနာ) အထိ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး အသက်ရှိသော ဣန္ဒြေနှင့် စပ်သော ရတနာများ ဖြစ်ကြ၏။ ဤသို့ ရတနာ နှစ်မျိုးရှိရာတွင် သဝိညာဏကရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရွှေ၊ ငွေ၊ ပုလဲ၊ ကျောက်သံပတ္တမြား အစရှိသော အသက်မရှိသော ရတနာများကို အသက်ရှိသော ဆင်ရတနာ အစရှိသည်တို့၏ တန်ဆာအလို့ငှာ ဆောင်ယူကြရသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Saviññāṇakaratanampi duvidhaṃ tiracchānagataratanaṃ, manussaratanañca. Tattha manussaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā tiracchānagataratanaṃ manussaratanassa opavayhaṃ hoti. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ, purisaratanañca. Tattha purisaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā itthiratanaṃ purisaratanassa paricārikattaṃ āpajjati. Purisaratanampi duvidhaṃ agārikaratanaṃ, anagārikaratanañca. Tattha anagārikaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā agārikaratanesu aggo cakkavattīpi sīlādiguṇayuttaṃ anagārikaratanaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā upaṭṭhahitvā payirupāsitvā ca dibbamānusikā sampattiyo pāpuṇitvā ante nibbānasampattiṃ pāpuṇāti.

အသက်ရှိသော သဝိညာဏကရတနာသည်လည်း တိရစ္ဆာန်ရတနာနှင့် လူရတနာဟု နှစ်မျိုးရှိပြန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် လူရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ တိရစ္ဆာန်ရတနာသည် လူရတနာ၏ စီးနင်းစရာ ယာဉ်အဖြစ်သာ အသုံးတော်ခံရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ လူရတနာသည်လည်း မိန်းမရတနာနှင့် ယောက်ျားရတနာဟု နှစ်မျိုးရှိပြန်ရာ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ယောက်ျားရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မိန်းမရတနာသည် ယောက်ျားရတနာ၏ ခြေရင်းအလုပ်အကျွေး အဖြစ်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ယောက်ျားရတနာသည်လည်း လူဝတ်ကြောင်ရတနာနှင့် ရဟန်းရတနာဟု နှစ်မျိုးရှိပြန်ရာ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ရဟန်းရတနာကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ လူဝတ်ကြောင်ရတနာတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော စကြာဝတေးမင်းသည်ပင်လျှင် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းရတနာကို ဦးတိုက်ခြင်းငါးပါးဖြင့် ရှိခိုး၍၊ လုပ်ကျွေးပြုစု ဆည်းကပ်ကာ နတ်ချမ်းသာ လူချမ်းသာ သမ္ပတ္တိတရားတို့သို့ ရောက်ရှိပြီး အဆုံး၌ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ ရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။

Evaṃ anagārikaratanampi duvidhaṃ – ariyaputhujjanavasena. Ariyaratanampi duvidhaṃ sekkhāsekkhavasena. Asekkharatanampi duvidhaṃ sukkhavipassakasamathayānikavasena, samathayānikaratanampi duvidhaṃ sāvakapāramippattaṃ, appattañca. Tattha sāvakapāramippattaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāvakapāramippattaratanatopi paccekabuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāriputtamoggallānasadisāpi hi anekasatā sāvakā ekassa paccekabuddhassa guṇānaṃ satabhāgampi na upenti. Paccekabuddharatanatopi sammāsambuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sakalampi hi jambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭṭentā nisinnā paccekabuddhā ekassa sammāsambuddhassa guṇānaṃ neva saṅkhaṃ na kalaṃ na [Pg.279] kalabhāgaṃ upenti. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90). Evaṃ kenacipi pariyāyena tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi. Tenāha bhagavā ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti.

အိမ်ရာမဲ့ရတနာသည်လည်း အရိယာရတနာ၊ ပုထုဇဉ်ရတနာဟူ၍ အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးအပြားရှိ၏။ အရိယာရတနာသည်လည်း သေက္ခရတနာ၊ အသေက္ခရတနာဟူ၍ အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးအပြားရှိ၏။ အသေက္ခရတနာသည်လည်း သုက္ခဝိပဿကရတနာ၊ သမထယာနိကရတနာဟူ၍ အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးအပြားရှိ၏။ သမထယာနိကရတနာသည်လည်း သာဝကပါရမီဉာဏ်သို့ ရောက်သောရတနာ၊ မရောက်သောရတနာဟူ၍ နှစ်မျိုးအပြားရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သာဝကပါရမီဉာဏ်သို့ ရောက်သောရတနာသည် မြတ်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ကျေးဇူးအလွန်ကြီးမြတ်သောကြောင့်တည်း။ သာဝကပါရမီဉာဏ်သို့ ရောက်သောရတနာထက်လည်း ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရတနာသည် မြတ်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ကျေးဇူးအလွန်ကြီးမြတ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့နှင့်တူသော ရာမကများစွာသော တပည့်သာဝကတို့သည် တစ်ဆူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့၏ အပုံတစ်ရာတွင် တစ်ပုံမျှကိုလည်း မမီနိုင်ကြကုန်။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရတနာထက်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓရတနာ (ဘုရားသဗ္ဗညုတရတနာ) သည် မြတ်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ကျေးဇူးအလွန်ကြီးမြတ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းအလုံးကို ပြည့်စေလျက် ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေခြင်းချင်း ထိစပ်သီတင်းသုံးနေကြကုန်သော များစွာသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် တစ်ဆူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့၏ အရေအတွက်သို့လည်းကောင်း၊ အစိတ်အပိုင်းမျှသို့လည်းကောင်း၊ အပုံတစ်သန်းပုံလျှင် တစ်ပုံမျှသို့လည်းကောင်း မရောက်မမီနိုင်ကြကုန်။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ ခြေမရှိသော သတ္တဝါတို့တွင်...ပ... တထာဂတသည် ထိုသတ္တဝါတို့ထက် မြတ်၏ဟု ဟောအပ်၏' အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဤသို့လျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းဖြင့် တထာဂတနှင့် တူသောရတနာမည်သည် မရှိ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ငါနှင့် တူသောသူသည် မရှိ၊ တထာဂတနှင့် တူသောသူသည် မရှိ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ bhagavā buddharatanassa aññehi ratanehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamanatthaṃ neva jātiṃ na gottaṃ na kolaputtiyaṃ na vaṇṇapokkharatādiṃ nissāya, apica kho avīcimupādāya bhavaggapariyante loke sīlasamādhikkhandhādīhi guṇehi buddharatanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားရတနာအား အခြားသော ရတနာတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍မရနိုင်ပုံကို မိန့်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုသတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘေးဥပဒ္ဒဝေါတို့ ကင်းငြိမ်းစိမ့်သောငှာ၊ အမျိုးဇာတ်ကိုလည်းကောင်း၊ အနွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ အမျိုးကောင်းသားဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အဆင်းလှပခြင်း အစရှိသည်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍မဟုတ်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား အဝီစိငရဲမှစ၍ ဘဝဂ်တိုင်အောင်သော လောက၌ သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကြောင့် ဘုရားရတနာ၏ အတုမရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းသော အဖြစ်ကို အမှီပြု၍ 'ဤဘုရားရတနာသည်လည်း မွန်မြတ်သော ရတနာဖြစ်ပါ၏၊ ဤသစ္စာစကားကြောင့် သတ္တဝါတို့ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာကြပါစေသတည်း' ဟု သစ္စာစကားကို ယှဉ်စပ် (ဟောကြား) တော်မူ၏။

Tassattho – idampi idha vā huraṃ vā saggesu vā yaṃkiñci atthi vittaṃ vā ratanaṃ vā, tena saddhiṃ tehi tehi guṇehi asamattā buddharatanaṃ paṇītaṃ. Yadi etaṃ saccaṃ, etena saccena imesaṃ pāṇīnaṃ sotthi hotu, sobhanānaṃ atthitā hotu, arogatā nirupaddavatāti. Ettha ca yathā ‘‘cakkhuṃ kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.85) attabhāvena vā attaniyabhāvena vāti attho. Itarathā hi cakkhu attā vā attaniyaṃ vāti appaṭisiddhameva siyā. Evaṃ ratanaṃ paṇītanti ratanattaṃ paṇītaṃ, ratanabhāvo paṇītoti ayamattho veditabbo. Itarathā hi buddho neva ratananti sijjheyya. Na hi yattha ratanaṃ atthi, taṃ ratananti sijjhati. Yattha pana cittīkatādiatthasaṅkhātaṃ yena vā tena vā vidhinā sambandhagataṃ ratanattaṃ atthi, yasmā taṃ ratanattamupādāya ratananti paññāpīyati, tasmā tassa ratanattassa atthitāya ratananti sijjhati. Atha vā idampi buddhe ratananti imināpi kāraṇena buddhova ratananti evampettha attho veditabbo. Vuttamattāya ca bhagavatā imāya gāthāya rājakulassa sotthi jātā, bhayaṃ vūpasantaṃ. Imissā gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤလူ့ပြည်၌သော်လည်းကောင်း၊ နဂါးဂဠုန်ပြည် စသည်၌သော်လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်ဗြဟ္မာပြည်တို့၌သော်လည်းကောင်း နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော ဥစ္စာရတနာ တစ်စုံတစ်ခု ရှိငြားအံ့၊ ထိုရတနာနှင့်အတူ ထိုထိုသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကြောင့် နှိုင်းယှဉ်၍မရနိုင်သော ဘုရားရတနာသည် မြတ်လှပါ၏။ အကယ်၍ ဤစကားသည် မှန်ကန်ပါမူ၊ ဤသစ္စာစကားကြောင့် ဤသတ္တဝါတို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း၊ ကောင်းမွန်သောအကျိုးရှိခြင်း၊ ရောဂါကင်းခြင်း၊ ဥပဒ္ဒဝေါကင်းခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း။ ဤနေရာ၌ ဥပမာအားဖြင့် 'အာနန္ဒာ၊ မျက်စိသည် အတ္တမှလည်းကောင်း၊ အတ္တနှင့်စပ်ဆိုင်သော အရာမှလည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်း၏' ဟူသော စကား၌ကဲ့သို့၊ အတ္တ၏အဖြစ်မှလည်းကောင်း၊ အတ္တ၏ဥစ္စာအဖြစ်မှလည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်း၏ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ ဟောကြားအပ်ပါက မျက်စိသည် အတ္တကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အတ္တ၏ဥစ္စာသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟူ၍ ငြင်းပယ်စရာမရှိဘဲ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့အတူ 'ရတနံ ပဏီတံ' ဟူရာ၌ ရတနာ၏ အဖြစ်သည် မြတ်၏၊ ရတနာ၏ သဘောသည် မြတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်သိအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ဘုရားရှင်သည် ရတနာဟူ၍ မပြီးမြောက်နိုင်ရာ။ ရတနာဟူသောအမည် ရှိရုံမျှဖြင့် ထိုအရာကို ရတနာဟု မပြီးမြောက်နိုင်။ အကြင်အရာ၌ကား မြတ်နိုးပူဇော်အပ်ခြင်း အစရှိသော သဘောအနက်နှင့် စပ်ယှဉ်လျက်ရှိသော ရတနာ၏အဖြစ်သည် ရှိ၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုရတနာ၏အဖြစ်ကို အမှီပြု၍ ရတနာဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရတနာ၏အဖြစ် ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ထိုဝတ္ထုကို ရတနာဟု ခေါ်ရပေသည်။ တစ်နည်းသော်ကား 'ဤသို့ ဘုရား၌ ရတနာစစ် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤအကြောင်းကြောင့် ဘုရားရှင်ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ရတနာစစ်ဖြစ်တော်မူ၏ဟု ဤသို့လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာကို ရွတ်တော်မူကာမျှဖြင့် လိစ္ဆဝီမင်းမျိုးတို့အား ဘေးကင်းချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၍ ဘေးရန်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကို ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ဘီလူး၊ နတ်၊ သရဲ (အမနုဿ) တို့သည် ခံယူကြကုန်၏။

227. Evaṃ buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘khayaṃ virāga’’nti. Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā, yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ, yasmā ca [Pg.280] taṃ rāgādiviyuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca, yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā, tasmā ‘‘khaya’’nti ca ‘‘virāga’’nti ca vuccati. Yasmā panassa na uppādo paññāyati, na vayo na ṭhitassa aññathattaṃ, tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā ‘‘amata’’nti vuccati, uttamaṭṭhena pana atappakaṭṭhena ca paṇītanti. Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi, paṭilabhi, attano ñāṇabalena sacchākāsi. Sakyamunīti sakyakulappasutattā sakyo, moneyyadhammasamannāgatattā muni, sakyo eva muni sakyamuni. Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto. Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi. Tasmā suttantarepi vuttaṃ ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

၂၂၇. ဤသို့ ဘုရားရှင်၏ဂုဏ်တော်ဖြင့် သစ္စာစကားကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ၌ နိဗ္ဗာန်တရားတော်၏ ဂုဏ်တော်ဖြင့် ဆိုအံ့သောငှာ 'ခယံ ဝိရာဂံ' အစရှိသော ဂါထာကို အားထုတ် (မိန့်ကြား) တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အကြင်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ရာဂအစရှိသော ကိလေသာတို့သည် ကုန်ခန်းလျက် အကြွင်းမဲ့ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏၊ တစ်နည်းသော်ကား ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ကိလေသာတို့ နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ ကုန်ဆုံးခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြင်ကြောင့်လည်း ထိုနိဗ္ဗာန်သည် သမ္ပယုတ္တအဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ရာဂစသော ကိလေသာတို့နှင့် မယှဉ်စပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းသော်ကား ထိုနိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်ရှိသော် ရာဂစသော ကိလေသာတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြတ်ကုန်၏၊ ကင်းငြိမ်းဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို 'ခယ (ကုန်ရာ)' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝိရာဂ (ကင်းရာ)' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်လည်း ထိုနိဗ္ဗာန်တရားအား ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ တည်ရှိစဉ် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းတို့သည် မထင်ရှား။ ထို့ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ပဋိသန္ဓေမနေ၊ မအို၊ မသေဟူ၍ နှလုံးသွင်းကာ 'အမတ (မသေသောတရား)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မွန်မြတ်သောအနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မရောင့်ရဲနိုင်လောက်အောင် ကောင်းမြတ်သောအနက်ဖြင့်လည်းကောင်း 'ပဏီတ (မြတ်သောတရား)' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ယဒဇ္ဈဂါ' ဟူသည် အကြင်နိဗ္ဗာန်ကို မိမိ၏ ဉာဏ်တော်အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြုကာ ရရှိတော်မူ၏။ 'သကျမုနိ' ဟူသည် သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ ဖွားမြင်တော်မူသောကြောင့် 'သကျ' မည်၏၊ မောနေယျတရားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် 'မုနိ' မည်၏၊ သာကီဝင်မင်းမျိုးဖြစ်သော မုနိဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'သကျမုနိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'သမာဟိတော' ဟူသည် အရိယမဂ်သမာဓိဖြင့် တည်ကြည်ငြိမ်သက်သော စိတ်နှလုံး ရှိတော်မူ၏။ 'န တေန ဓမ္မေန သမတ္ထိ ကိဉ္စိ' ဟူသည် သာကီဝင်မင်းသား ဘုရားရှင် ရရှိတော်မူအပ်သော ထို 'ခယ'စသောအမည်ရှိသော နိဗ္ဗာန်တရားနှင့် တူညီသော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားသဘောသည် မရှိ။ ထို့ကြောင့် အခြားသော သုတ္တန်၌လည်း 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား ဖြစ်စေ၊ အသင်္ခတတရား ဖြစ်စေ တရားရှိသမျှတို့တွင် ရာဂကင်းရာ နိဗ္ဗာန်တရားကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောအပ်၏' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamanatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ etena saccena suvatthi hotū’’ti. Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် နိဗ္ဗာန်တရားတော်အား အခြားသော တရားတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍မရနိုင်ပုံကို မိန့်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုသတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘေးဥပဒ္ဒဝေါတို့ကို ကင်းငြိမ်းစေခြင်းငှာ၊ ကိလေသာကုန်ရာ၊ ကင်းရာ၊ မသေရာ၊ မွန်မြတ်ရာဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ဖြင့် နိဗ္ဗာန်တရားတည်းဟူသော ရတနာ၏ အတုမရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းသော အဖြစ်ကို အမှီပြု၍ 'ဤတရားရတနာသည်လည်း မွန်မြတ်သော ရတနာဖြစ်ပါ၏၊ ဤသစ္စာစကားကြောင့် သတ္တဝါတို့ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာကြပါစေသတည်း' ဟူသော သစ္စာစကားကို ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေးဂါထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ဘီလူး၊ နတ်၊ သရဲ (အမနုဿ) တို့သည် ခံယူကြကုန်၏။

228. Evaṃ nibbānadhammaguṇena saccaṃ vatvā idāni maggadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘yaṃ buddhaseṭṭho’’ti. Tattha ‘‘bujjhitā saccānī’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddho, uttamo pasaṃsanīyo cāti seṭṭho, buddho ca so seṭṭho cāti buddhaseṭṭho. Anubuddhapaccekabuddhasaṅkhātesu vā buddhesu seṭṭhoti buddhaseṭṭho. So buddhaseṭṭho yaṃ parivaṇṇayī, ‘‘aṭṭhaṅgiko ca maggānaṃ, khemaṃ nibbānappattiyā’’ti (ma. ni. 2.215) ca ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) ca evamādinā nayena tattha tattha pasaṃsi pakāsayi. Sucinti kilesamalasamucchedakaraṇato accantavodānaṃ. Samādhimānantarikaññamāhūti yañca attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phaladānato ‘‘ānantarikasamādhī’’ti āhu. Na hi maggasamādhiñhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –

၂၂၈. ဤသို့ နိဗ္ဗာန်တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သစ္စာစကားကို မြွက်ဆိုတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ မဂ်တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားစိမ့်သောငှာ “ယံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနိ” အစရှိသော နည်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် “ဗုဒ္ဓ” မည်တော်မူ၏၊ အထူးသဖြင့် မြတ်လှစွာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “သေဋ္ဌ” မည်တော်မူ၏။ ဘုရားလည်းဖြစ်၊ မြတ်လည်းမြတ်တော်မူသောကြောင့် “ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌ” (မြတ်စွာဘုရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သာဝကဗုဒ္ဓ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓ၊ သုတဗုဒ္ဓ ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဗုဒ္ဓပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အထူးသဖြင့် မြတ်တော်မူသောကြောင့် “ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ မဂ္ဂင်တရားတို့တွင် အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အရဟတ္တမဂ်တရားကို အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့၏။ “ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား အမှီနှင့်တကွသော၊ အခြံအရံနှင့်တကွသော မြတ်သော သမ္မာသမာဓိတရားကို ဟောကြားတော်မူအံ့” ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် ထိုထိုသော မဂ္ဂင်တရား၌ ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ ထင်ရှားပြတော်မူ၏။ “သုစိံ” (စင်ကြယ်သော) ဟူသည်ကား ကိလေသာတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် စင်စစ် ဖြူစင်သော သဘောရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ “သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု” ဟူသည်ကား အကြင်အရဟတ္တမဂ်၌ရှိသော သမာဓိကို မိန့်တော်မူ၏။ မိမိဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ကောင်းစွာ အခြားမရှိသော ကာလ၌ မြဲသောအားဖြင့် အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့် “အနန္တရိကသမာဓိ” ဟု ဘုရားရှင်တို့သည် ဟောတော်မူကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ မဂ်သမာဓိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ထိုမဂ်တရား၏ အကျိုးဖြစ်သော ဖိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တားမြစ်ပိတ်ပင်တတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အန္တရာယ်သည် မရှိပေ။ ထိုသို့ ဘုရားရှင်သည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ—

‘‘Ayañca [Pg.281] puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).

“ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ကျင့်ဆဲဖြစ်ငြားအံ့၊ ထိုအခိုက်တွင် ကမ္ဘာပျက်၍ မီးလောင်မည့် အချိန်သို့ ရောက်ရှိနေငြားအံ့၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်မပြုရသေးသမျှ ကမ္ဘာသည် လောင်ကျွမ်းခြင်း မရှိနိုင်ရာ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ကမ္ဘာတည်တံ့အောင် ဆွဲထားနိုင်သော ‘ဌိတကပ္ပိပုဂ္ဂိုလ်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးကိုလည်း ‘ဌိတကပ္ပိပုဂ္ဂိုလ်’ ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။”

Samādhinā tena samo na vijjatīti tena buddhaseṭṭhaparivaṇṇitena sucinā ānantarikasamādhinā samo rūpāvacarasamādhi vā arūpāvacarasamādhi vā koci na vijjati. Kasmā? Tesaṃ bhāvitattā tattha tattha brahmaloke uppannassāpi puna nirayādīsu uppattisambhavato, imassa ca arahattasamādhissa bhāvitattā ariyapuggalassa sabbuppattisamugghātasambhavato. Tasmā suttantarepi vuttaṃ ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

“ထိုသမာဓိနှင့် တူသောသမာဓိသည် မရှိ” ဟူသည်ကား— ထိုမြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော စင်ကြယ်လှစွာသော အနန္တရိကသမာဓိ (အရဟတ္တမဂ်သမာဓိ) နှင့်တူသော ရူပါဝစရဈာန်သမာဓိ သော်လည်းကောင်း၊ အရူပါဝစရဈာန်သမာဓိ သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုလောကီသမာဓိတို့ကို ပွားများစေအပ်ခြင်းကြောင့် ထိုထိုသော ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရသော်လည်း တစ်ဖန် ငရဲ အစရှိသော အပါယ်ဘုံတို့၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤအရဟတ္တမဂ်သမာဓိကို ပွားများအပ်ခြင်းကြောင့်မူကား အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အား အလုံးစုံသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုမဂ်သမာဓိနှင့် တူမျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော သမာဓိသည် မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးသော သုတ္တန်၌လည်း မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား သော်လည်းကောင်း၊ အသင်္ခတတရား သော်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော တရားတို့တွင် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယမဂ်တရားကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Evaṃ bhagavā ānantarikasamādhissa aññehi samādhīhi asamataṃ vatvā idāni purimanayeneva maggadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme…pe… hotū’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အနန္တရိကသမာဓိနှင့် အခြားသော လောကီသမာဓိများ တူညီမှုမရှိပုံကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ရှေးနည်းတူစွာပင် မဂ်တရားတည်းဟူသော ရတနာ၏ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော အဖြစ်ကို အမှီပြု၍ “ဣဒမ္ပိ ဓမ္မေ...” အစရှိသဖြင့် သစ္စာစကားကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေးဂါထာ၌ ဟောကြားခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာတော် စက်ဝန်းကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတိုက်တို့၌ ရှိကြကုန်သော နတ်၊ ဘီလူး၊ ပြိတ္တာ (အမနုဿ) အပေါင်းတို့က ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။

229. Evaṃ maggadhammaguṇenāpi saccaṃ vatvā idāni saṅghaguṇenāpi vattumāraddho ‘‘ye puggalā’’ti. Tattha yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi pasatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogā. Tesañhi campakavakulakusumādīnaṃ sahajātavaṇṇagandhādayo viya sahajātasīlasamādhiādayo guṇā. Tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pasaṃsanīyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā’’ti.

၂၂၉. ဤသို့ မဂ်တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့်လည်း သစ္စာစကားကို မြွက်ဆိုတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားစိမ့်သောငှာ “ယေ ပုဂ္ဂလာ” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ယေ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် သီးခြား မသတ်မှတ်ဘဲ ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ “ပုဂ္ဂလာ” ဟူသည်ကား သတ္တဝါတို့တည်း။ “အဋ္ဌ” ဟူသည်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားပြသော ပုဒ်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဂ်သို့ ရောက်ဆဲဖြစ်သော (ကျင့်ဆဲဖြစ်သော) ပုဂ္ဂိုလ် လေးယောက်နှင့် ဖိုလ်၌ တည်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ် လေးယောက် ပေါင်းသော် အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ရှစ်ယောက် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “သတံ ပသတ္ထာ” ဟူသည်ကား ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝက တည်းဟူသော သူတော်ကောင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော နတ်၊ လူတို့သည်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုရှစ်ယောက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာသော သီလ အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စကားပန်း၊ ချရားပန်း၊ မုလေးပန်း၊ စံပယ်ပန်း အစရှိသော ပန်းတို့၌ အဆင်း၊ အနံ့တို့သည် အတူတကွ ပါရှိသကဲ့သို့ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်သော သီလ၊ သမာဓိ စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများ ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဆင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံသော ပန်းများကဲ့သို့ပင် နတ်၊ လူတို့တွင် ရှိကြကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သူနှင့် ချီးမွမ်းအပ်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ယေ ပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌ သတံ ပသတ္ထာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Atha vā yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhasatanti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti [Pg.282] tayo sotāpannā, kāmarūpārūpabhavesu adhigatapphalā tayo sakadāgāmino, te sabbepi catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena catuvīsati, antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti, avihesu pañca, tathā atappasudassasudassīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsotavajjā cattāroti catuvīsati anāgāmino, sukkhavipassako samathayānikoti dve arahanto, cattāro maggaṭṭhāti catupaññāsa. Te sabbepi saddhādhurapaññādhurānaṃ vasena diguṇā hutvā aṭṭhasataṃ honti. Sesaṃ vuttanayameva.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်ကား၊ “ယေ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အမှတ်မရှိ ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ “ပုဂ္ဂလာ” ဟူသည်ကား သတ္တဝါတို့တည်း။ “အဋ္ဌသတံ” ဟူသည်ကား ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားပြသော သင်္ချာသဒ္ဒါတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (၁) ဧကဗီဇိသောတာပန်၊ (၂) ကောလံကောလသောတာပန်၊ (၃) သတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန် ဟူ၍ သောတာပန် ပုဂ္ဂိုလ် သုံးယောက်၊ ကာမဘုံ၊ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ရအပ်သော ဖိုလ်ရှိသော သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် သုံးယောက် ရှိကြကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ် ခြောက်ယောက်စလုံးသည် ပဋိပဒါ လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ကျိပ်လေးယောက် (၂၄ ယောက်) ဖြစ်လာကြကုန်၏။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အဝိဟာဘုံ၌ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိအနာဂါမ်၊ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိအနာဂါမ်၊ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိအနာဂါမ်၊ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိအနာဂါမ်၊ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိအနာဂါမ် ဟူ၍ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ငါးယောက် ရှိကုန်၏။ ထို့အတူ အတပ္ပဘုံ၊ သုဒဿဘုံ၊ သုဒဿီဘုံတို့၌လည်း ငါးယောက်စီ ရှိကြကုန်၏။ အကနိဋ္ဌဘုံ၌မူကား ဥဒ္ဓံသောတအနာဂါမ်ကို ကြဉ်၍ လေးယောက် ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် နှစ်ကျိပ်လေးယောက် (၂၄ ယောက်) ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် သုက္ခဝိပဿကရဟန္တာ၊ သမထယာနိကရဟန္တာ ဟူ၍ နှစ်ယောက် ရှိကြကုန်၏။ မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် လေးယောက် ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် စုစုပေါင်း ငါးကျိပ်လေးယောက် (၅၄ ယောက်) ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထိုငါးကျိပ်လေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးသည် သဒ္ဓါဓူရပုဂ္ဂိုလ်၊ ပညာဓူရပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆမြှောက်သော် တစ်ရာ့ရှစ်ယောက် (၁၀၈ ယောက်) ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Cattāri etāni yugāni hontīti te sabbepi aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vāti vitthāravasena uddiṭṭhapuggalā, saṅkhepavasena sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Te dakkhiṇeyyāti ettha teti pubbe aniyametvā uddiṭṭhānaṃ niyametvā niddeso. Ye puggalā vitthāravasena aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vā, saṅkhepavasena cattāri yugāni hontīti vuttā, sabbepi te dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā. Dakkhiṇā nāma kammañca kammavipākañca saddahitvā ‘‘esa me idaṃ vejjakammaṃ vā jaṅghapesanikaṃ vā karissatī’’ti evamādīni anapekkhitvā dīyamāno deyyadhammo, taṃ arahanti nāma sīlādiguṇayuttā puggalā. Ime ca tādisā, tena vuccanti te ‘‘dakkhiṇeyyā’’ti.

“ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အစုံအားဖြင့် လေးစုံရှိကုန်၏” ဟူသည်ကား— အကျယ်အားဖြင့် ရှစ်ယောက် သို့မဟုတ် တစ်ရာ့ရှစ်ယောက် ဟု ပြညွှန်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် (၁) သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန်နှင့် သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌာန် ဟူ၍ အစုံတစ်စုံ၊ ဤသို့ အစရှိသဖြင့် အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာန်နှင့် အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန်တိုင်အောင် အစုံတစ်စုံ စုစုပေါင်း လေးစုံ ရှိကြကုန်၏။ “တေ ဒက္ခိဏေယျာ” ဟူသော ပုဒ်၌ “တေ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ရှေး၌ “ယေ ပုဂ္ဂလာ” ဟု သီးခြားမသတ်မှတ်ဘဲ ညွှန်ပြခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သတ်မှတ်ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ရှစ်ယောက် သို့မဟုတ် တစ်ရာ့ရှစ်ယောက်၊ အကျဉ်းအားဖြင့် လေးစုံရှိကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် မြတ်သော အလှူကို ခံယူထိုက်ကုန်သောကြောင့် “ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂိုလ်” မည်ကုန်၏။ “ဒက္ခိဏာ” (မြတ်သောအလှူ) မည်သည်ကား ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်၍ “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ငါ့အား ဆေးကုသပေးခြင်း၊ အစေအပါး ခိုင်းစေခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလိမ့်မည်” ဟု မျှော်လင့်တောင့်တခြင်း မရှိဘဲ ပေးလှူအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထု ဖြစ်၏။ ထိုအလှူကို ခံယူထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သီလ စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤအရိယာပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့သည်လည်း ထိုသို့သော သီလ စသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို “ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂိုလ်များ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Sugatassa sāvakāti bhagavā sobhanena gamanena yuttattā, sobhanañca ṭhānaṃ gatattā, suṭṭhu ca gatattā suṭṭhu eva ca gadattā sugato, tassa sugatassa. Sabbepi te vacanaṃ suṇantīti sāvakā. Kāmañca aññepi suṇanti, na pana sutvā kattabbakiccaṃ karonti. Ime pana sutvā kattabbaṃ dhammānudhammapaṭipattiṃ katvā maggaphalāni pattā, tasmā ‘‘sāvakā’’ti vuccanti. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatasāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhibhāvaṃ upagatattā mahapphalāni honti. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

“သုဂတဿ သာဝကာ” (သုဂတ၏ သာဝကများ) ဟူသည်ကား— မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းသော အမူအရာ၊ ကောင်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တင့်တယ်စိုပြေသော နိဗ္ဗာန်အရပ်သို့ ကြွသွားတော်မူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းသော စကားကိုသာ မိန့်တော်မူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “သုဂတ” မည်တော်မူ၏။ ထိုသုဂတမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို ထိုတပည့်သားတို့သည် နာယူကြကုန်သောကြောင့် “သာဝက” မည်ကုန်၏။ အခြားသော နတ်၊ လူတို့သည်လည်း တရားတော်ကို နာယူကြပါသော်လည်း နာယူပြီးနောက် ပြုအပ်သော ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်း စသည့် ကိစ္စကို မပြုလုပ်ကြကုန်။ ဤတပည့်သားတော်တို့သည်ကား နာယူပြီးသည်ရှိသော် ကျင့်ကြံအပ်သော ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ်ကို ကျင့်သုံး၍ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို “သာဝက” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ဧတေသု ဒိန္နာနိ မဟပ္ဖလာနိ” ဟူသည်ကား ထိုသို့သော သုဂတ သာဝက သံဃာတော်တို့အား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူတို့သည် နည်းငယ်မျှ ဖြစ်စေကာမူ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အလှူ၏ အထူးစင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ရသဖြင့် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ပေးတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးသော သုတ္တန်၌လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho…pe… aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

“ရဟန်းတို့၊ သံဃာများ သို့မဟုတ် ဂိုဏ်းအပေါင်းအစု ရှိသမျှတို့တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်အပေါင်းသည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏။ ယင်းတပည့်သားသံဃာတော်ဟူသည် ယောကျ်ားအစုံအားဖြင့် လေးစုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရှစ်ပါးရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သားသံဃာတော် အပေါင်းပင် ဖြစ်သည်။ ... အမြတ်ဆုံးသော အကျိုးကျေးဇူးကို ပေးတတ်၏” ဟု (မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏)။

Evaṃ [Pg.283] bhagavā sabbesampi maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် မဂ္ဂဋ္ဌာန် ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြု၍ “ဣဒမ္ပိ သံဃေ” အစရှိသော သစ္စာစကားကို ဖော်ညွှန်းတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော ဘီလူး နတ်အပေါင်းတို့သည် လိုလိုလားလား ခံယူကြကုန်၏။

230. Evaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅghaguṇena saccaṃ vatvā idāni tato ekacciyānaṃ phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva guṇena vattumāraddho ‘‘ye suppayuttā’’ti. Tattha yeti aniyamituddesavacanaṃ. Suppayuttāti suṭṭhu payuttā, anekavihitaṃ anesanaṃ pahāya suddhājīvitaṃ nissāya vipassanāya attānaṃ payuñjitumāraddhāti attho. Atha vā suppayuttāti parisuddhakāyavacīpayogasamannāgatā. Tena tesaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti. Manasā daḷhenāti daḷhena manasā, thirasamādhiyuttena cetasāti attho. Tena tesaṃ samādhikkhandhaṃ dasseti. Nikkāminoti kāye ca jīvite ca anapekkhā hutvā paññādhurena vīriyena sabbakilesehi katanikkamanā. Tena tesaṃ vīriyasampannaṃ paññākkhandhaṃ dasseti.

၂၃၀. ဤသို့လျှင် မဂ္ဂဋ္ဌာန် ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာ့ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ သစ္စာစကားကို မိန့်တော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဖလသမာပတ်ချမ်းသာကို ခံစားနေကြကုန်သော အချို့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသာ ဖော်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်းငှာ “ယေ သုပ္ပယုတ္တာ” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ယေ” ဟူသော ပုဒ်သည် အတိအကျမဟုတ်ဘဲ ညွှန်းဆိုပြသော ပုဒ်တည်း။ “သုပ္ပယုတ္တာ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ယှဉ်အပ်ကုန်သော၊ အထူးထူးအပြားပြားသော မှားယွင်းသော အသက်မွေးခြင်း (အနေသန) ကို စွန့်၍ စင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်းကို အမှီပြုကာ ဝိပဿနာတရား၌ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာယှဉ်စေရန် အားထုတ်ကြကုန်သောသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် “သုပ္ပယုတ္တာ” ဟူသည် စင်ကြယ်သော ကိုယ်နှုတ်လုံ့လနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော သူများတည်း။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလက္ခန္ဓာဂုဏ် ပြည့်စုံပုံကို ပြတော်မူ၏။ “မနသာ ဒဠှေန” ဟူသည် မြဲမြံသောစိတ်ဖြင့်၊ (တစ်နည်းအားဖြင့်) ဝီရိယသမာဓိနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သမာဓိက္ခန္ဓာဂုဏ် ပြည့်စုံပုံကို ပြတော်မူ၏။ “နိက္ကာမိနော” ဟူသည် ကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ အသက်၌လည်းကောင်း ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ ပညာကို ရှေ့သွားပြုသော ဝီရိယဖြင့် ကိလေသာအားလုံးမှ ထွက်မြောက်ပြီး ဖြစ်ကြကုန်သော၊ တပ်မက်မှု ကင်းကြကုန်သော သူများတည်း။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝီရိယနှင့်ယှဉ်သော ပညာက္ခန္ဓာဂုဏ် ပြည့်စုံပုံကို ပြတော်မူ၏။

Gotamasāsanamhīti gottato gotamassa tathāgatasseva sāsanamhi. Tena ito bahiddhā nānappakārampi amaratapaṃ karontānaṃ suppayogādiguṇābhāvato kilesehi nikkamanābhāvaṃ dīpeti. Teti pubbe uddiṭṭhānaṃ niddesavacanaṃ. Pattipattāti ettha pattabbāti patti, pattabbā nāma pattuṃ arahā, yaṃ patvā accantayogakkhemino honti, arahattaphalassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ pattiṃ pattāti pattipattā. Amatanti nibbānaṃ. Vigayhāti ārammaṇavasena vigāhitvā. Laddhāti labhitvā. Mudhāti abyayena kākaṇikamattampi byayaṃ akatvā. Nibbutinti paṭippassaddhakilesadarathaṃ phalasamāpattiṃ. Bhuñjamānāti anubhavamānā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye imasmiṃ gotamasāsanamhi sīlasampannattā suppayuttā, samādhisampannattā manasā daḷhena, paññāsampannattā nikkāmino, te imāya sammāpaṭipadāya amataṃ vigayha mudhā laddhā phalasamāpattisaññitaṃ nibbutiṃ bhuñjamānā pattipattā nāma hontīti.

“ဂေါတမသာသနမှိ” ဟူသည် အနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ ဟု ဆိုလို၏။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ အမျိုးမျိုးသော ဒိဋ္ဌိအကျင့် (အမရတပ) များကို ကျင့်ကြကုန်သောသူတို့အား ကောင်းသော လုံ့လဝီရိယ စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများ မရှိသဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်နိုင်ခြင်း မရှိပုံကို ပြတော်မူ၏။ “တေ” ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေး၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ညွှန်းဆိုသော စကားဖြစ်၏။ “ပတ္တိပတ္တာ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ပတ္တိ” ဟူသည် ရောက်အပ်သော တရားတည်း၊ ရောက်အပ်သော တရားဟူသည် ရောက်ရှိရန် ထိုက်တန်၍ ယင်းသို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် စင်စစ် ယောဂလေးပါးမှ လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထိုရောက်အပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်သောကြောင့် “ပတ္တိပတ္တာ” ဟု ဆိုရ၏။ “အမတံ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလို၏။ “ဝိဂယှ” ဟူသည် အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် သက်ဝင်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “လဒ္ဓါ” ဟူသည် ရရှိ၍တည်း။ “မုဓာ” ဟူသည် စရိတ်အကုန်အကျမရှိဘဲ၊ (တချင်ရွေးမျှလည်း ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်း မရှိဘဲ) အလကား (အခမဲ့) ရရှိခြင်းတည်း။ “နိဗ္ဗုတိံ” ဟူသည် ကိလေသာ ပူပန်ခြင်းတို့ ငြိမ်းအေးရာဖြစ်သော ဖလသမာပတ် ချမ်းသာကို ဆိုလို၏။ “ဘုဉ္ဇမာနာ” ဟူသည် ခံစားနေကြကုန်သော ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ သီလနှင့် ပြည့်စုံကြသဖြင့် ကောင်းစွာ ယှဉ်အပ်ကုန်၏၊ သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံကြသဖြင့် မြဲမြံသောစိတ် ရှိကုန်၏၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံကြသဖြင့် တပ်မက်ခြင်းကင်းကုန်၏၊ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤမှန်ကန်သော အကျင့်ပဋိပတ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုလျက် အကုန်အကျမရှိဘဲ ဖလသမာပတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗုတိ (ငြိမ်းအေးခြင်း) ကို ခံစားလျက် ရောက်အပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Evaṃ bhagavā phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati [Pg.284] ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖလသမာပတ်ချမ်းသာကို ခံစားနေကြကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြု၍ “ဣဒမ္ပိ သံဃေ” အစရှိသော သစ္စာစကားကို ဖော်ညွှန်းတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော ဘီလူး နတ်အပေါင်းတို့သည် လိုလိုလားလား ခံယူကြကုန်၏။

231. Evaṃ khīṇāsavapuggalānaṃ guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni bahujanapaccakkhena sotāpannasseva guṇena vattumāraddho ‘‘yathindakhīlo’’ti. Tattha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvāranivāraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayathambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavinti bhūmiṃ. Sitoti anto pavisitvā nissito. Siyāti bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatavātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamanti tathāvidhaṃ. Sappurisanti uttamapurisaṃ. Vadāmīti bhaṇāmi. Yo ariyasaccāni avecca passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati. Tattha ariyasaccāni visuddhimagge vuttanayeneva veditabbāni.

၂၃၁. ဤသို့လျှင် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်ကို အခြေပြုသော သစ္စာစကားကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ လူအများ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖော်ပြခြင်းငှာ “ယထိန္ဒခီလော” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ယထာ” ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပမာပြသော ပုဒ်တည်း။ “ဣန္ဒခီလော” (တံခါးတိုင်) ဟူသော ဤစကားသည် မြို့တံခါးကို မြဲမြံစေရန်အတွက် တံခါးခုံ၏ အတွင်း၌ ရှစ်တောင် သို့မဟုတ် ဆယ်တောင်တိုင်အောင် မြေကြီးကို တူး၍ စိုက်ထူထားအပ်သော အနှစ်ရှိသော သစ်သားတိုင်၏ အမည်ဖြစ်၏။ “ပထဝိံ” ဟူသည် မြေကြီးကိုတည်း။ “သိတော” ဟူသည် မြေအတွင်းသို့ ဝင်၍ တည်မှီအပ်သော ဟု ဆိုလို၏။ “သိယာ” ဟူသည် ဖြစ်ရာ၏တည်း။ “စတုဗ္ဘိ ဝါတေဟိ” ဟူသည် အရပ်လေးမျက်နှာမှ တိုက်ခတ်လာသော လေပြင်းတို့ဖြင့်တည်း။ “အသမ္ပကမ္ပိယော” ဟူသည် တုန်လှုပ်စေရန် သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားစေရန် မတတ်နိုင်သော ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “တထူပမံ” ဟူသည် ထိုသို့သော ဥပမာရှိသောတည်း။ “သပ္ပုရိသံ” ဟူသည် သူတော်ကောင်း ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်ကိုတည်း။ “ဝဒါမိ” ဟူသည် ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏ ဟူလို။ “ယော အရိယသစ္စာနိ အဝေစ္စ ပဿတိ” ဟူသည် အကြင်သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ပညာဖြင့် ကောင်းစွာသက်ဝင်၍ မြင်၏ ဟု ဆိုလို၏။ ထိုစကား၌ အရိယသစ္စာတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi indakhīlo gambhīranematāya pathavissito catubbhi vātehi asampakampiyo siyā, imampi sappurisaṃ tathūpamameva vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. Kasmā? Yasmā sopi indakhīlo viya catūhi vātehi sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyo hoti, tamhā dassanā kenaci kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

ဤစကား၌ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ကား— မြေကြီးကို အမှီပြု၍ နက်ရှိုင်းစွာ စိုက်ထူအပ်သော မြို့တံခါးတိုင်သည် အရပ်လေးမျက်နှာမှ လာသော လေပြင်းတို့ဖြင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သကဲ့သို့၊ အရိယသစ္စာတို့ကို ကောင်းစွာ သက်ဝင်သိမြင်သော ဤသူတော်ကောင်းကိုလည်း ထိုတံခါးတိုင်နှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ဥပမာရှိသူဟူ၍ ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ပင် တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့၏ ဝါဒတည်းဟူသော လေပြင်းတို့ဖြင့် မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သစ္စာတရားကို ကောင်းစွာမြင်ပြီးဖြစ်၍ မည်သူမျှ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို တုန်လှုပ်စေရန် သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားစေရန် မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် အခြားသော သုတ္တန်တစ်ခု၌လည်း ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏—

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayokhīlo vā indakhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampakampī, puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampacāleyya. Pacchimāya…pe… dakkhiṇāya… uttarāya cepi…pe… na sampacāleyya. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā, bhikkhave, nemassa sunikhātattā indakhīlassa. Evameva kho, bhikkhave, ye ca kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘idaṃ dukkhanti…pe… paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānanti, te na aññassa samaṇassa [Pg.285] vā brāhmaṇassa vā mukhaṃ olokenti ‘ayaṃ nūna bhavaṃ jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti. Taṃ kissa hetu? Sudiṭṭhattā, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccāna’’nti (saṃ. ni. 5.1109).

“ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် သံတိုင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ မြို့တံခါးတိုင်ကိုသော်လည်းကောင်း နက်ရှိုင်းစွာသော အခြေခံရှိစေလျက် ကောင်းစွာ စိုက်ထူအပ်သဖြင့် မရွေ့မလျား မတုန်မလှုပ် ရှိရာ၏။ အရှေ့အရပ်မှ ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်း ကျရောက်လာသော်လည်း ထိုတိုင်ကို မလှုပ်ရှားစေနိုင်၊ မတုန်လှုပ်စေနိုင်၊ မရွေ့လျားစေနိုင်ရာ။ အနောက်အရပ်မှလည်းကောင်း၊ တောင်အရပ်မှလည်းကောင်း၊ မြောက်အရပ်မှလည်းကောင်း ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်း ကျရောက်လာသော်လည်း မရွေ့လျားစေနိုင်ရာ။ ထိုသို့ မလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ အခြေခံ နက်ရှိုင်းသောကြောင့်နှင့် မြို့တံခါးတိုင်ကို ကောင်းစွာ စိုက်ထူထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် အကြင်ရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားတို့သည် ‘ဤကား ဒုက္ခသစ္စာတည်း ... ဤကား ဒုက္ခချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်တည်း’ ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ‘ဤအရှင်သည် သိတန်သရွေ့ကို သိပါပေ၏၊ မြင်တန်သရွေ့ကို မြင်ပါပေ၏’ ဟု ဆိုကာ အခြားသော ရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားတို့၏ မျက်နှာကို ငဲ့ကွက်၍ မကြည့်ကြကုန်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ အရိယသစ္စာလေးပါးကို ကောင်းစွာ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိမြင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။”

Evaṃ bhagavā bahujanapaccakkhassa sotāpannasseva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် လူအများ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြု၍ “ဣဒမ္ပိ သံဃေ” အစရှိသော သစ္စာစကားကို ဖော်ညွှန်းတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော ဘီလူး နတ်အပေါင်းတို့သည် လိုလိုလားလား ခံယူကြကုန်၏။

232. Evaṃ avisesato sotāpannassa guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye te tayo sotāpannā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti. Yathāha –

၂၃၂. ဤသို့လျှင် အထူးသတ်မှတ်မှုမရှိဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်ကို အခြေပြုသော သစ္စာစကားကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဧကဗီဇိ သောတာပန်၊ ကောလံကောလ သောတာပန်၊ သတ္တk္ခတ္တုပရမ သောတာပန် ဟု ဆိုအပ်သော သုံးဦးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူသည်ကား—

‘‘Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti…pe… so ekaṃyeva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ ekabījī. Tathā dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo. Tathā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31-33).

ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံယောဇဉ် သုံးပါးတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ထိုသောတာပန် ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်ကြိမ်သာလျှင် ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေ၍ (တစ်ကြိမ်သာ ပဋိသန္ဓေနေ၍) ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဧကဗီဇိသောတာပန်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ (လူ့ပြည် နတ်ပြည်၌) နှစ်မျိုးသုံးမျိုးသော အမျိုး (ဘဝ) တို့သို့ ကူးပြောင်းကျင်လည်ပြီးမှ ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ကောလံကောလသောတာပန်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ လူ့ပြည်၌လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်၌လည်းကောင်း ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကူးပြောင်းကျင်လည်ပြီးမှ ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'သတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန်' ဟု ခေါ်၏။

Tesaṃ sabbakaniṭṭhassa sattakkhattuparamassa guṇena vattumāraddho ‘‘ye ariyasaccānī’’ti. Tattha ye ariyasaccānīti etaṃ vuttanayameva. Vibhāvayantīti paññāobhāsena saccapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamitvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassapi lokassa ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhapaññena, sabbaññunāti vuttaṃ hoti. Sudesitānīti samāsabyāsasākalyavekalyādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kiñcāpi devarajjacakkavattirajjādippamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhā ṭhapetvā satta [Pg.286] bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā atthaṅgatattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhave eva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇantīti.

ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ် သုံးဦးတို့တွင် အောက်ကျငယ်ဆုံးဖြစ်သော သတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်ဆိုရန် 'ယေ အရိယသစ္စာနိ' အစရှိသော ဂါထာပုဒ်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ 'ယေ အရိယသစ္စာနိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ဝိဘာဝယန္တိ' ဟူသည်မှာ ပညာတည်းဟူသော အရောင်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးကွယ်တတ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ဖျောက်ဖျက်၍ မိမိတို့အား (သစ္စာတရားတို့ကို) ထင်ရှားအောင် ပြုကြကုန်၏။ 'ဂမ္ဘီရပညေန' ဟူသည်မှာ နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်း၏ ဉာဏ်ဖြင့် အတိုင်းအဆမပြုနိုင်သော၊ ဆောက်တည်ရာမရနိုင်သော ပညာ (အတိုင်းအဆမရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်) ရှိတော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ 'သုဒေသိတာနိ' ဟူသည်မှာ အကျဉ်း၊ အကျယ်၊ အလုံးစုံ၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ထိုထိုသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်သော (သစ္စာတရားများ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကိဉ္စာပိ တေ ဟောန္တိ ဘုသံ ပမတ္တာ' ဟူသည်မှာ သစ္စာတရားကို ပိုင်းခြားထင်ရှား သိမြင်ပြီးသော ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နတ်မင်းအဖြစ်၊ စကြာမင်းအဖြစ် စသော မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို အမှီပြု၍ အလွန်အမင်း မေ့လျော့နေကြစေကာမူ၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကံက ပြုပြင်အပ်သော ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခြင်းကြောင့်၊ အစမထင်သော သံသရာဝယ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော ခုနစ်ဘဝတို့ကိုသာ ချန်ထား၍၊ ထိုသောတာပန်တို့၏ နာမ်နှင့် ရုပ်တရားများ ချုပ်ငြိမ်းကွယ်ပျောက်ခြင်းကြောင့် ရှစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝကို လုံးဝ မယူကြတော့ပေ။ ခုနစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝ၌ပင်လျှင် ဝိပဿနာတရားကို စတင်အားထုတ်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။

Evaṃ bhagavā sattakkhattuparamavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန်၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုသံဃဂုဏ်ကိုပင် အမှီပြု၍ 'ဣဒမ္ပိ သံဃေ' အစရှိသော သစ္စာစကားကို ဆက်လက်မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာတော်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာရှိ အထက်နတ်၊ ဘီလူး၊ ဗြဟ္မာတို့သည် ရိုသေစွာ ခံယူကြကုန်၏။

233. Evaṃ sattakkhattuparamassa aṭṭhamaṃ bhavaṃ anādiyanaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni tasseva satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhena guṇena vattumāraddho ‘‘sahāvassā’’ti. Tattha sahāvāti saddhiṃyeva. Assāti ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti vuttesu aññatarassa. Dassanasampadāyāti sotāpattimaggasampattiyā. Sotāpattimaggo hi nibbānaṃ disvā kattabbakiccasampadāya sabbapaṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Tassa attani pātubhāvo dassanasampadā, tāya dassanasampadāya saha eva. Tayassu dhammā jahitā bhavantīti ettha suiti padapūraṇamatte nipāto. ‘‘Idaṃsu me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hotī’’tievamādīsu (ma. ni. 1.156) viya. Yato sahāvassa dassanasampadāya tayo dhammā jahitā bhavanti pahīnā bhavantīti ayamevettha attho.

၂၃၃. ဤသို့ သတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန်၏ ရှစ်ကြိမ်မြောက် ဘဝကို မယူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် သံဃာတော်ကို အမှီပြုသော သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုသတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန်သည်ပင် ခုနစ်ဘဝတိုင်တိုင် ဘဝသစ်ကို ယူရသော်လည်း ဘဝသစ်ကို မပယ်နိုင်သေး၍ သံသရာ၌ စွဲလမ်းနေကြရသော အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ထူးကဲသော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိပုံကို မိန့်ဆိုရန် 'သဟာဝဿ' အစရှိသော ဂါထာကို မြတ်စွာဘုရား စတင်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ 'သဟာဝ' ဟူသည်မှာ အတူတကွသာလျှင် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'အဿ' ဟူသည်မှာ 'ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရှစ်ကြိမ်မြောက်သော ဘဝကို မယူကုန်' ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် တစ်ဦးဦးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ဒဿနသမ္ပဒါယ' ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သောတာပတ္တိမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးစီးခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော မဂ်တို့၏ ရှေးဦးစွာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တတ်သည့် အဖြစ်ကြောင့် 'ဒဿန' (အမြင်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဉာဏ်တော် မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် 'သမ္ပဒါ' (ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် အတူတကွသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'တယဿု ဓမ္မာ ဇဟိတာ ဘဝန္တိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဿု' သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ပြည့်စွက်ကာမျှဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ 'သာရိပုတ္တရာ၊ ငါ၏ ဤမဟာဝိကဋဆေးသည် ဘောဇဉ်၌ ဖြစ်၏' စသော ပါဌ်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်အခါမှ စ၍ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့်အတူ သုံးပါးသော တရားတို့ကို စွန့်ပယ်အပ်ကုန်၏ (ပယ်သတ်အပ်ကုန်၏)' ဟူသော အနက်သည်သာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပယ် ဖြစ်သည်။

Idāni jahitadhammadassanatthaṃ āha ‘‘sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī’’ti. Tattha sati kāye vijjamāne upādānakkhandhapañcakasaṅkhāte kāye vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, satī vā tattha kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamānā diṭṭhīti attho. Satiyeva vā kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamāne rūpādisaṅkhāto attāti evaṃ pavattā diṭṭhīti attho. Tassā ca pahīnattā sabbadiṭṭhigatāni pahīnāniyeva honti. Sā hi nesaṃ mūlaṃ. Sabbakilesabyādhivūpasamanato paññā ‘‘cikicchita’’nti vuccati, taṃ paññācikicchitaṃ ito vigataṃ, tato vā paññācikicchitā idaṃ vigatanti vicikicchitaṃ, ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādinā (dha. sa. 1008; vibha. 915) nayena [Pg.287] vuttāya aṭṭhavatthukāya vimatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tassā pahīnattā sabbavicikicchitāni pahīnāni honti. Tañhi nesaṃ mūlaṃ. ‘‘Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’tievamādīsu (dha. sa. 1222; vibha. 938) āgataṃ gosīlakukkurasīlādikaṃ sīlaṃ govatakukkuravatādikañca vataṃ ‘‘sīlabbata’’nti vuccati. Tassa pahīnattā sabbampi naggiyamuṇḍikādi amaratapaṃ pahīnaṃ hoti. Tañhi tassa mūlaṃ. Tena sabbāvasāne vuttaṃ ‘‘yadatthi kiñcī’’ti. Dukkhadassanasampadāya cettha sakkāyadiṭṭhi, samudayadassanasampadāya vicikicchitaṃ, maggadassananibbānadassanasampadāya sīlabbataṃ pahīyatīti viññātabbaṃ.

ယခုအခါ စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော တရားတို့ကို ပြသရန် 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆိတဉ္စ၊ သီလဗ္ဗတံ ဝါပိ ယဒတ္ထိ ကိဉ္စိ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ ထင်ရှားရှိလတ်သော် ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၌ အခြင်းအရာ နှစ်ဆယ်ရှိသော မိစ္ဆာအယူသည် 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ထင်ရှားရှိသော မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်သောကြောင့် 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' မည်၏၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ထင်ရှားစွာ တည်ရှိနေသော အယူဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အယူ ဖြစ်သောကြောင့် 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' မည်၏၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခန္ဓာကိုယ် ထင်ရှားရှိလတ်သော် ရုပ်အစရှိသော တရားစုသည် 'ငါ၏ကိုယ်တည်း (အတ္တတည်း)' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော မိစ္ဆာအယူဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော မိစ္ဆာအယူဝါဒများအားလုံးကိုလည်း ပယ်ပြီးသား ဖြစ်သွား၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိသည် အခြားသော မိစ္ဆာအယူဝါဒတို့၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ (ကိလေသာတည်းဟူသော) အလုံးစုံသော ရောဂါဝေဒနာတို့ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့် ပညာကို 'ကုစားတတ်သောဆေး (စိကိစ္ဆိတ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပညာဆေးမှ ကင်းဝေးခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုပညာဆေးဖြင့် မကုစားနိုင်ခြင်းသည် 'ဝိစိကိစ္ဆာ' မည်၏။ ထိုဝိစိကိစ္ဆာသည် 'မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှားခြင်း ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ရှစ်ပါးသော အခြင်းအရာရှိသော ယုံမှားတွေးတောခြင်း၏ အမည်ထူး ဖြစ်သည်။ ထိုဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ယုံမှားခြင်းတို့သည်လည်း ပယ်ပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝိစိကိစ္ဆာသည် အခြားသော ယုံမှားခြင်းတို့၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဤသာသနာတော်မှ အပဖြစ်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ သီလ (အကျင့်) ဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ အကျတ် (ဝတ်) ဖြင့် စင်ကြယ်၏' စသော ဒေသနာတို့၌ လာရှိသော နွား၏အလေ့အကျင့်၊ ခွေး၏အလေ့အကျင့် စသည်လည်းဖြစ်သော သီလနှင့် နွား၏ဝတ်၊ ခွေး၏ဝတ် စသည်လည်းဖြစ်သော ဝတ်အကျင့်တို့ကို 'သီလဗ္ဗတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသီလဗ္ဗတကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အဝတ်မဝတ်ခြင်း၊ ဦးခေါင်းတုံးခြင်း စသော အခြားသော သာသနာပအကျင့် (အတ္တကိလမထာနုယောဂအကျင့်) အားလုံးကိုလည်း ပယ်ပြီးသား ဖြစ်သွား၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသီလဗ္ဗတသည် ထိုသာသနာပ အကျင့်တို့၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဂါထာ၏အဆုံး၌ 'ယဒတ္ထိ ကိဉ္စိ' (ကြွင်းကျန်သမျှ စိုးစဉ်းမျှသော သီလဗ္ဗတ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤတရားသုံးပါးတို့တွင် ဒုက္ခသစ္စာကို မြင်ခြင်း (သောတာပတ္တိမဂ်) နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်သတ်၏၊ သမုဒယသစ္စာကို မြင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်သတ်၏၊ မဂ္ဂသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာကို မြင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သီလဗ္ဗတပရာမာသကို ပယ်သတ်၏ ဟု သိမှတ်အပ်၏။

234. Evamassa kilesavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni tasmiṃ kilesavaṭṭe sati yena vipākavaṭṭena bhavitabbaṃ, tappahānā tassāpi pahānaṃ dīpento āha ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto’’ti. Tattha cattāro apāyā nāma nirayatiracchānapettivisayaasurakāyā, tehi esa satta bhave upādiyantopi vippamuttoti attho.

၂၃၄. ဤသို့ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ကိလေသာဝဋ်ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ပြသတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ကိလေသာဝဋ်ရှိလတ်သော် ဖြစ်ပေါ်လာရမည့် ထိုဝိပါကဝဋ်ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ပြသလို၍ 'စတူဟပါယေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော' စသော ဂါထာပုဒ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ အပါယ်လေးပါးဟူသည်မှာ ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသုရကာယ် တို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခုနစ်ဘဝတိုင်တိုင် ဘဝသစ်ကို ယူရဦးမည် ဖြစ်သော်လည်း ထိုအပါယ်လေးပါးဘဝတို့မှ လုံးဝ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်သည် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Evamassa vipākavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni yaṃ imassa vipākavaṭṭassa mūlabhūtaṃ kammavaṭṭaṃ, tassāpi pahānaṃ dassento āha ‘‘chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti. Tattha abhiṭhānānīti oḷārikaṭṭhānāni, tāni esa cha abhabbo kātuṃ. Tāni ca ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyyā’’tiādinā (a. ni. 1.271; ma. ni. 3.128; vibha. 809) nayena ekakanipāte vuttāni mātughātapitughātaarahantaghātalohituppādasaṅghabhedaaññasatthāruddesakammāni veditabbāni. Tāni hi kiñcāpi diṭṭhisampanno ariyasāvako kunthakipillikampi jīvitā na voropeti, apica kho pana puthujjanabhāvassa vigarahaṇatthaṃ vuttāni. Puthujjano hi adiṭṭhisampannattā evaṃmahāsāvajjāni abhiṭhānānipi karoti, dassanasampanno pana abhabbo tāni kātunti. Abhabbaggahaṇañcettha bhavantarepi akaraṇadassanatthaṃ. Bhavantarepi hi esa attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi dhammatāya eva etāni vā cha, pakatipāṇātipātādīni vā pañca verāni aññasatthāruddesena saha cha ṭhānāni na karoti, yāni sandhāya ekacce ‘‘chachābhiṭhānānī’’ti paṭhanti. Matamacchaggāhādayo cettha ariyasāvakagāmadārakānaṃ nidassanaṃ.

ဤသို့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပါကဝဋ်ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ဤဝိပါကဝဋ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကမ္မဝဋ်ကိုလည်း ပယ်စွန့်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “chaccābhiṭhānāni abhabbo kātuṃ” (ခြောက်ပါးသော အဘိဋ္ဌာနတို့ကို မပြုထိုက်တော့ပြီ) ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အဘိဋ္ဌာန’ ဆိုသည်မှာ ကြီးလေးသော အကုသိုလ်အမှုတို့ကို ဆိုလိုပြီး၊ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ၎င်းခြောက်ပါးကို ပြုရန် မထိုက်တန်တော့ပေ။ ထိုခြောက်ပါးတို့ကား “ရဟန်းတို့၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိခင်အား အသက်မှ ချရာ၏ (မိခင်ကို သတ်ရာ၏) ဟူသောအချက်သည် အကြောင်းမဟုတ်၊ အခွင့်မရှိ” ဟူ၍ စသည်ဖြင့် ဧကနိပါတ်ကျမ်း၌ ဟောတော်မူအပ်သော မာတုဃာတကံ (အမိကိုသတ်ခြင်း)၊ ပိတုဃာတကံ (အဖကိုသတ်ခြင်း)၊ အရဟန္တဃာတကံ (ရဟန္တာကိုသတ်ခြင်း)၊ လောဟိတုပ္ပါဒကံ (ဘုရားရှင်ကို သွေးစိမ်းတည်အောင် ပြုခြင်း)၊ သံဃဘေဒကံ (သံဃာသင်းခွဲခြင်း) နှင့် အညသတ္ထာရုဒ္ဒေသကံ (ရတနာသုံးပါးမှတစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆရာဟူ၍ ညွှန်းဆိုကိုးကွယ်ခြင်း) တို့ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်ကုန်၏။ မှန်ပေ၏၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အရိယာတပည့်သည် ပုရွက်ဆိတ်၊ ခြ၊ ပုန်းကောင်မျှကိုပင် အသက်မှ မချ (မသတ်) သော်လည်း၊ ပုထုဇဉ်တို့၏ အဖြစ်ကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသောကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ပုထုဇဉ်သည် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ် မရှိခြင်းကြောင့် ဤသို့သော ကြီးလေးသော အပြစ်ရှိသော အဘိဋ္ဌာနတို့ကိုပင် ပြုမိတတ်သော်လည်း သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကံတို့ကို မပြုနိုင်တော့ပေ။ ဤနေရာ၌ ‘အဘဗ္ဗ’ (မပြုထိုက်/မပြုနိုင်) ဟု သုံးနှုန်းခြင်းသည် နောင်ဘဝများ၌ပင် ထိုအကုသိုလ်ကံတို့ကို မပြုလုပ်တော့ကြောင်း ပြလိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် နောင်ဘဝသစ်၌ မိမိ၏ အရိယာတပည့်ဖြစ်ကြောင်းကို မသိရှိစေကာမူ ဓမ္မတာသဘောအားဖြင့်ပင် ထိုယုတ်မာသော ပါဏာတိပါတ စသော ငါးပါးသော ဘေးရန်များနှင့် တပါးသော ဆရာကို ညွှန်းဆိုခြင်း အပါအဝင် ခြောက်ပါးသော အမှုတို့ကို မပြုတော့ပေ။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ထိုအချက်ကို ရည်မှတ်၍ ‘chachābhiṭhānāni’ ဟုလည်း ဖတ်ရွတ်ကြသည်။ ဤသောတာပန်အဖြစ်၌ အရိယာတပည့်ဖြစ်သော ရွာသူငယ်တို့သည် သေသောငါးတို့ကို ကိုင်ယူမိခြင်း စသည်တို့သည် သက်သေသာဓကများ ဖြစ်ကြသည်။

Evaṃ [Pg.288] bhagavā satta bhave ādiyatopi ariyasāvakassa aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ခုနစ်ဘဝတိုင်တိုင် ပဋိသန္ဓေယူရဦးမည်ဖြစ်သော်လည်း အရိယာတပည့်အား ဘဝသစ်ကို မပယ်စွန့်နိုင်၍ စွဲလမ်းနေကြကုန်သော အခြားပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ထူးကဲသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများ ရှိတော်မူပုံကို ဟောပြလျက် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အခြေပြု၍ “idampi saṅghe” စသော ပုဒ်ဖြင့် သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာတော်ကိုလည်း စကြာဝဠာကုဋေတစ်သိန်း၌ နေထိုင်ကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာ (အမနုဿ) အပေါင်းတို့က ရိုသေစွာ ခံယူဆောက်တည်အပ်၏။

235. Evaṃ satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ‘‘na kevalaṃ dassanasampanno cha abhiṭhānāni abhabbo kātuṃ, kiṃ pana appamattakampi pāpaṃ kammaṃ katvā tassa paṭicchādanāyapi abhabbo’’ti pamādavihārinopi dassanasampannassa katapaṭicchādanābhāvaguṇena vattumāraddho ‘‘kiñcāpi so kammaṃ karoti pāpaka’’nti.

၂၃၅. ဤသို့ ခုနစ်ဘဝတိုင် ပဋိသန္ဓေယူရဦးမည့် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဘဝသစ်ကို မပယ်စွန့်နိုင်၍ စွဲလမ်းနေသော အခြားသူတို့ထက် ထူးခြားသော ဂုဏ်ထူးဖြင့် သံဃာတော်မြတ်ကို အမှီပြုသော သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ “သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခြောက်ပါးသော အဘိဋ္ဌာနတို့ကို မပြုထိုက်သည်သာမက၊ အကယ်၍ မေ့လျော့၍ အနည်းငယ်မျှသော အကုသိုလ်ကို ပြုမိပါကလည်း ထိုအပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ရန်လည်း မထိုက်တန်တော့ပေ” ဟု ဟောလိုသဖြင့်၊ မေ့လျော့စွာ နေထိုင်တတ်သော်လည်း ပြုမိသော အမှားကို ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖော်ပြခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် “kiñcāpi so kammaṃ karoti pāpakaṃ” ဟူသော ဂါထာစကားကို စတင်မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tassattho – so dassanasampanno kiñcāpi satisammosena pamādavihāraṃ āgamma yaṃ taṃ bhagavatā lokavajjasañciccānatikkamanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (cūḷava. 385; a. ni. 8.19; udā. 45), taṃ ṭhapetvā aññaṃ kuṭikārasahaseyyādiṃ vā paṇṇattivajjavītikkamasaṅkhātaṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ kāyena pāpakammaṃ karoti, padasodhammauttarichappañcavācādhammadesanāsamphappalāpapharusavacanādiṃ vā vācāya, uda cetasā vā katthaci lobhadosuppādanajātarūpādisādiyanaṃ cīvarādiparibhogesu apaccavekkhaṇādiṃ vā pāpakammaṃ karoti. Abhabbo so tassa paṭicchadāya, na so taṃ ‘‘idaṃ akappiyamakaraṇīya’’nti jānitvā muhuttampi paṭicchādeti, taṅkhaṇaññeva pana satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu āvi katvā yathādhammaṃ paṭikaroti, ‘‘na puna karissāmī’’ti evaṃ saṃvaritabbaṃ vā saṃvarati. Kasmā? Yasmā abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā, evarūpaṃ pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādāya diṭṭhanibbānapadassa dassanasampannassa puggalassa abhabbatā vuttāti attho.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သတိမေ့လျော့သဖြင့် မေ့မေ့လျော့လျော့ နေမိခြင်းကြောင့်၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်က မိမိ၏ တပည့်သာဝကတို့အား “ငါဘုရား ပညတ်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ငါ၏ တပည့်သာဝကတို့သည် အသက်နှင့်လဲ၍သော်လည်း တမင်သက်သက် ကျူးလွန်ခြင်း မရှိကြကုန်” ဟု ရည်မှတ်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော လောကဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ် (လောကကဲ့ရဲ့ဖွယ်ပြစ်မှု) များကို ချန်လှပ်၍၊ အခြားသော ကုဋိကာရသိက္ခာပုဒ်၊ သဟသေယျသိက္ခာပုဒ်၊ ဒိဝါသေယျသိက္ခာပုဒ် စသော ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ် (ပညတ်ချက်အရ အပြစ်ဖြစ်သောပြစ်မှု) များကို ကျူးလွန်ခြင်းတည်းဟူသော ကာယကံအပြစ်ကို ဖြစ်စေ၊ ဘုရားရှင် စက်ဆုပ်တော်မူအပ်သော မကောင်းမှုကို ကိုယ်ဖြင့် အကယ်၍ ပြုမိအံ့၊ သို့မဟုတ် ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပုဒ်၊ ဥတ္တရိဆပဉ္စဝါစာ ဓမ္မဒေသနာသိက္ခာပုဒ်၊ သမ္ဗပ္ပလာပ (သိမ်ဖျင်းသောစကား)၊ ဖရုသဝါစာ (ကြမ်းတမ်းသောစကား) စသော ဝစီကံအပြစ်ကို နှုတ်ဖြင့် အကယ်၍ ပြုမိအံ့၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုတို့၌ လောဘ ဒေါသ ဖြစ်စေတတ်သော ရွှေငွေစသည်တို့ကို သာယာခြင်း၊ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို သုံးဆောင်ရာတွင် မဆင်မခြင် သုံးဆောင်မိခြင်း စသော မနောကံအပြစ်ကို နှလုံးဖြင့် အကယ်၍ ပြုမိအံ့၊ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုမကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်တိုက်လှန်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်တော့ပေ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် “ဤအမှုသည် ငါတို့အား မအပ်စပ်၊ မပြုအပ်” ဟု သိလျက်နှင့် ခဏမျှပင် ဖုံးကွယ်၍ မထားပေ။ ထိုခဏ၌ပင်လျှင် ဆရာသမားထံ၌သော်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့ထံ၌သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ ဖွင့်ဟ၍၊ တစ်ဖန် “ငါသည် နောင်၌ ဤသို့ မပြုတော့အံ့” ဟု တရားအားလျော်စွာ ဝန်ခံကုစားကာ စောင့်စည်းအပ်သော တရားကို စောင့်စည်းပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— မြင်အပ်သော နိဗ္ဗာန်ရှိသော၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့သော မကောင်းမှုကို ပြုမိပါက ဖုံးကွယ်ကွယ်ဝှက်ခြင်း မပြုထိုက်တော့ကြောင်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသည်မှာ ယင်းဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Kathaṃ –

အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ—

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati[Pg.289], evameva kho, bhikkhave, ghammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa, kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati, yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati, atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti, desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.496).

“ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် အိပ်ရာ၌ ပက်လက်အိပ်နေသော အားအင်နည်းပါးလှသည့် လသားအရွယ် သူငယ်သည် မိမိ၏ လက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခြေဖြင့်သော်လည်းကောင်း မီးကျီးခဲကို ထိမိနင်းမိပါက လျှင်မြန်စွာ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်း (တွန့်ဆုတ်) လိုက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ရဟန်းတို့၊ နိဗ္ဗာန်တရားကို မြင်တော်မူပြီးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သဘောဓမ္မတာသည်လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အာပတ်မှ ထမြောက်ကြောင်း (ကုစားကြောင်း) ပညတ်ချက်ရှိသော အာပတ်မျိုးသို့ အကယ်၍ ရောက်မိပါက၊ ၎င်းအာပတ်ကို ဆရာသမားထံ၌သော်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့ထံ၌သော်လည်းကောင်း လျှင်မြန်စွာ ဒေသနာကြား၍၊ ဖွင့်လှစ်၍၊ ထင်ရှားစွာ ပြုလုပ်ပြီးလျှင် နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်ပေ၏။”

Evaṃ bhagavā pamādavihārinopi dassanasampannassa katapaṭicchādanābhāvaguṇena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် မေ့လျော့စွာ နေထိုင်သော်လည်း ပြုမိသောအပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် သံဃာရတနာ၏ ဂုဏ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အခြေပြုလျက် “idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ” စသော သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း စကြာဝဠာကုဋေတစ်သိန်း၌ နေထိုင်ကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့က ခံယူဆောက်တည်အပ်၏ဟု သိအပ်၏။

236. Evaṃ saṅghapariyāpannānaṃ puggalānaṃ tena tena guṇappakārena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni yvāyaṃ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ dīpentena idha saṅkhepena aññatra ca vitthārena pariyattidhammo desito, tampi nissāya puna buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti. Tattha āsannasannivesavavatthitānaṃ rukkhānaṃ samūho vanaṃ, mūlasārapheggutacasākhāpalāsehi pavuḍḍho gumbo pagumbo, vane pagumbo vanappagumbo, svāyaṃ ‘‘vanappagumbe’’ti vutto. Evampi hi vattuṃ labbhati ‘‘atthi savitakkasavicāre, atthi avitakkavicāramatte, sukhe dukkhe jīve’’tiādīsu viya. Yathāti opammavacanaṃ. Phussitāni aggāni assāti phussitaggo, sabbasākhāpasākhāsu sañjātapupphoti attho. So pubbe vuttanayeneva ‘‘phussitagge’’ti vutto. Gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimheti ye cattāro gimhamāsā, tesaṃ catunnaṃ gimhānaṃ ekasmiṃ māse. Katamasmiṃ māse iti ce? Paṭhamasmiṃ gimhe, citramāseti attho. So hi ‘‘paṭhamagimho’’ti ca ‘‘bālavasanto’’ti ca vuccati. Tato paraṃ padatthato pākaṭameva.

၂၃၆. ဤသို့ သံဃာတော်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထိုသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြသဖြင့် သံဃာတော်ကို အမှီပြုသော သစ္စာစကားကို မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤရတနသုတ်၌ အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သုတ္တန်၌ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပရိယတ္တိတရားတော်ကို အမှီပြု၍ တစ်ဖန် ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော သစ္စာစကားကို မိန့်ဆိုတော်မူရန် 'ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ' အစရှိသော ဂါထာကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အချင်းချင်း နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသော သစ်ပင်တို့၏ အပေါင်းသည် 'ဝန' (တောအုပ်) မည်၏။ အမြစ်၊ အနှစ်၊ အကာ၊ အခေါက်၊ အကိုင်း၊ အရွက်တို့ဖြင့် စုပေါင်းကြီးထွားလာသော ချုံနွယ်အပေါင်းသည် 'ပဂုမ္ဗ' မည်၏။ တော၌ရှိသော ချုံနွယ်အပေါင်းသည် 'ဝနပ္ပဂုမ္ဗ' မည်၏။ ထိုအနက်ကိုပင် 'ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သဝိတက္ကသဝိစာရတရား ရှိ၏၊ ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော တရားရှိ၏၊ သုခ ဒုက္ခ ဇီဝရှိ၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤသို့လည်း သုံးနှုန်းခွင့်ရှိ၏။ 'ယထာ' ဟူသည်ကား ဥပမာပြသောစကား ဖြစ်၏။ ပွင့်ပြီးသော အဖျားအညွန့်တို့ ရှိသဖြင့် 'ဖုဿိတဂ္ဂ' မည်၏။ အကိုင်းအခက် ခက်မခက်ရွက်အားလုံးတို့၌ ပန်းများ ပွင့်နေကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုပုဒ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့်ပင် 'ဖုဿိတဂ္ဂေ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဂิမှာန မာသေ ပဌမသ္မိံ ဂိမှေ' ဟူသည်မှာ လေးလဖြစ်ကုန်သော နွေလတို့တွင် ပထမဦးဆုံးသော တစ်လ၌ ဖြစ်၏။ 'အဘယ်လ၌နည်း' ဟု မေးမူကား၊ 'နွေဦးပထမလဖြစ်သော တန်ခူးလ၌' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုတန်ခူးလကို 'နွေဦးပထမလ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'မိုးဦးလ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၏အနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။

Ayaṃ panettha piṇḍattho – yathā paṭhamagimhanāmake bālavasante nānāvidharukkhagahane vane supupphitaggasākho taruṇarukkhagacchapariyāyanāmo pagumbo ativiya sassiriko hoti, evamevaṃ khandhāyatanādīhi satipaṭṭhānasammappadhānādīhi [Pg.290] sīlasamādhikkhandhādīhi vā nānappakārehi atthappabhedapupphehi ativiya sassirikattā tathūpamaṃ nibbānagāmimaggadīpanato nibbānagāmiṃ pariyattidhammavaraṃ neva lābhahetu na sakkārādihetu, kevalañhi mahākaruṇāya abbhussāhitahadayo sattānaṃ paramaṃhitāya adesayīti. Paramaṃhitāyāti ettha ca gāthābandhasukhatthaṃ anunāsiko, ayaṃ panattho ‘‘paramahitāya nibbānāya adesayī’’ti.

ဤပုဒ်၌ အနှစ်ချုပ်အနက် (ပိဏ္ဍတ္ထ) ကား - ဥပမာအားဖြင့် နွေဦးပထမလဖြစ်သော တန်ခူးလ၌ အထူးထူးအပြားပြားသော သစ်ပင်တို့ဖြင့် ထူထပ်သော တောအုပ်အတွင်းဝယ် ကောင်းစွာပွင့်သော အညွန့်အကိုင်းအခက်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော နုပျိုသော သစ်ပင်ချုံနွယ်အပေါင်းသည် အလွန်ပင် ကျက်သရေအဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန် အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလက္ခန်၊ သမာဓိက္ခန် အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုထိုသော အနက်သဘောအပြားရှိသော တရားပန်းတို့ဖြင့် အလွန်တရာ ကျက်သရေရှိသည်ဖြစ်၍၊ ထိုတောအုပ်နှင့်တူသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းခရီးကို ပြသတတ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော မြတ်စွာသော ပရိယတ္တိတရားတော်ကို လာဘ်သပ္ပကာအလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရ အလို့ငှာလည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်မဟုတ်ဘဲ၊ စင်စစ်အားဖြင့် မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ အလွန်မြတ်သော အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာသာ ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။ 'ပရမံဟိတာယ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဂါထာဖွဲ့ဆိုရန် လွယ်ကူစေခြင်းငှာ နိဂ္ဂဟိတ်ယှဉ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သော်လည်း၊ အနက်ကား 'အလွန်မြတ်သော အကျိုးစီးပွားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်အလို့ငှာ ဟောကြားတော်မူပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evaṃ bhagavā imaṃ supupphitaggavanappagumbasadisaṃ pariyattidhammaṃ vatvā idāni tameva nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo, kevalaṃ pana idampi yathāvuttappakārapariyattidhammasaṅkhātaṃ buddhe ratanaṃ paṇītanti yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာပွင့်သော တောအုပ်နှင့်တူသော ဤပရိယတ္တိတရားတော်ကို မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုပရိယတ္တိတရားတော်ကိုပင် အမှီပြု၍ ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော သစ္စာစကားကို 'ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ' စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် 'ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော ပရိယတ္တိတရားတော်ဟု ဆိုအပ်သော မြတ်စွာသော ရတနာသည်လည်း ဘုရားရှင်၌ ရှိတော်မူ၏' ဟုသာ ယှဉ်စပ်ရမည်။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့၌ နေထိုင်ကြသော ဘီလူး၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့သည် ခံယူရိုသေကြကုန်၏။

237. Evaṃ bhagavā pariyattidhammena buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni lokuttaradhammena vattumāraddho ‘‘varo varaññū’’ti. Tattha varoti paṇītādhimuttikehi icchito ‘‘aho vata mayampi evarūpā assāmā’’ti, varaguṇayogato vā varo, uttamo seṭṭhoti attho. Varaññūti nibbānaññū. Nibbānañhi sabbadhammānaṃ uttamaṭṭhena varaṃ, tañcesa bodhimūle sayaṃ paṭivijjhitvā aññāsi. Varadoti pañcavaggiyabhaddavaggiyajaṭilādīnaṃ aññesañca devamanussānaṃ nibbedhabhāgiyavāsanābhāgiyavaradhammadāyīti attho. Varāharoti varassa maggassa āhaṭattā varāharoti vuccati. So hi bhagavā dīpaṅkarato pabhuti samatiṃsa pāramiyo pūrento pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ purāṇaṃ maggavaraṃ āhari, tena varāharoti vuccati. Apica sabbaññutaññāṇapaṭilābhena varo, nibbānasacchikiriyāya varaññū, sattānaṃ vimuttisukhadānena varado, uttamapaṭipadāharaṇena varāharo, etehi lokuttaraguṇehi adhikassa kassaci abhāvato anuttaro.

၂၃၇. ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယတ္တိတရားတော်အားဖြင့် ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော သစ္စာစကားကို မိန့်ကြားတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ လောကုတ္တရာတရားတော်အားဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူရန် 'ဝရော ဝရညူ' အစရှိသော ဂါထာကို စတင်အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ဝရော' ဟူသည်ကား မြတ်သောတရားသို့ ညွတ်သောစိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့က 'ငါတို့သည်လည်း ဤသို့သော သဘောရှိသူများ ဖြစ်ရပါမူ ဩော်... ကောင်းလေစွ' ဟု အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောဂုဏ်နှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝရ' မည်၏။ ထူးကဲမွန်မြတ်လှစွာသော အနက်ရှိ၏။ 'ဝရညူ' ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်း။ မှန်၏၊ နိဗ္ဗာန်တရားသည် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ထက် မြတ်သောအနက်ဖြင့် 'ဝရ' (မြတ်သောတရား) မည်၏၊ ထိုမြတ်သော နိဗ္ဗာန်တရားကို ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူခဲ့၏။ 'ဝရဒေါ' ဟူသည်ကား ပဉ္စဝဂ္ဂီ၊ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂီ၊ ကဿပညီနောင် ရသေ့အစရှိသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ အခြားသော နတ်လူတို့အားလည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်တတ်သော အဖို့ရှိသော သို့မဟုတ် ဝါသနာထုံးမွှန်းအပ်သော အဖို့ရှိသော မြတ်သောတရားကို ပေးသနားတော်မူတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဝရာဟရော' ဟူသည်ကား မြတ်သောမဂ်တရားကို ဆောင်ယူတော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် 'ဝရာဟရ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဒီပင်္ကရာဘုရားရှင်၏ ခြေတော်ရင်းမှ စတင်၍ ပါရမီသုံးဆယ်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူလျက်၊ ရှေးရှေးသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့ လျှောက်လှမ်းအပ်သော ရှေးဟောင်းဖြစ်သော မဂ်တရားမြတ်ကို ဆောင်ယူတော်မူခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝရာဟရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းကား သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူသဖြင့် 'ဝရ' မည်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူသဖြင့် 'ဝရညူ' မည်၏။ သတ္တဝါတို့အား ဝိမုတ္တိချမ်းသာကို ပေးတော်မူသဖြင့် 'ဝရဒေါ' မည်၏။ မြတ်သောအကျင့်ကို ဆောင်ယူပြသတော်မူသဖြင့် 'ဝရာဟရော' မည်၏။ ထိုသို့သော လောကုတ္တရာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် လွန်ကဲသောသူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိသောကြောင့် 'အနုတ္တရော' (အတုမဲ့မြတ်လှစွာသော ဘုရား) မည်တော်မူ၏။

Aparo nayo – varo upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaññū paññādhiṭṭhānaparipūraṇena, varado cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena, varāharo saccādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaṃ maggasaccamāharīti. Tathā varo puññussayena, varaññū paññussayena, varado buddhabhāvatthikānaṃ tadupāyasampadānena, varāharo [Pg.291] paccekabuddhabhāvatthikānaṃ tadupāyāharaṇena, anuttaro tattha tattha asadisatāya, attanā vā anācariyako hutvā paresaṃ ācariyabhāvena, dhammavaraṃ adesayi sāvakabhāvatthikānaṃ tadatthāya svākhātatādiguṇayuttassa varadhammassa desanato. Sesaṃ vuttanayamevāti.

နည်းလမ်းတစ်ပါးကား - ငြိမ်းအေးခြင်း သမာဓိဆောက်တည်ခြင်းကို ပြည့်စုံစေတော်မူသဖြင့် 'ဝရ' မည်၏။ ပညာကို ဆောက်တည်ခြင်းကို ပြည့်စုံစေတော်မူသဖြင့် 'ဝရညူ' မည်၏။ စွန့်ကြဲခြင်း စာဂကို ဆောက်တည်ခြင်းကို ပြည့်စုံစေတော်မူသဖြင့် 'ဝရဒေါ' မည်၏။ သစ္စာကို ဆောက်တည်ခြင်းကို ပြည့်စုံစေတော်မူသဖြင့် မြတ်သောမဂ္ဂသစ္စာကို ဆောင်တော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဝရာဟရော' မည်၏။ ထို့ပြင်တဝ ဘုန်းအာနုဘော် သာလွန်များပြားသဖြင့် 'ဝရ' မည်၏။ ပညာတော် ဆောက်တည်မှု သာလွန်များပြားသဖြင့် 'ဝရညူ' မည်၏။ ဘုရားအဖြစ်ကို အလိုရှိကြသောသူတို့အား ထိုဘုရားဖြစ်ကြောင်း နည်းလမ်းကောင်းတို့ကို အပြည့်အစုံ ပေးတော်မူတတ်သဖြင့် 'ဝရဒေါ' မည်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအဖြစ်ကို အလိုရှိကြသောသူတို့အား ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါဖြစ်ကြောင်း နည်းလမ်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတော်မူတတ်သဖြင့် 'ဝရာဟရော' မည်၏။ ထိုထိုနေရာတို့၌ တုနှိုင်းဖွယ်မရှိ အတူမဲ့ဖြစ်သောကြောင့် 'အနုတ္တရော' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တော်တိုင် ဆရာမရှိဘဲ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူပြီးလျှင် သူတစ်ပါးတို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'အနုတ္တရော' မည်၏။ တပည့်သာဝကအဖြစ်ကို ခံယူလိုကြသောသူတို့၏ အကျိုးငှာ သွာက္ခာတစသော ဂုဏ်တော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော တရားမြတ်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဝရံ အဒေသယိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားတို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Evaṃ bhagavā navavidhena lokuttaradhammena attano guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana yaṃ varaṃ navalokuttaradhammaṃ esa aññāsi, yañca adāsi, yañca āhari, yañca adesayi, idampi buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတော်အားဖြင့် မိမိကိုယ်တော်တိုင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်ကြားတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြုကာ ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော သစ္စာစကားကို 'ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ' စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် 'ထိုမြတ်စွာဘုရား သိတော်မူအပ်သော၊ ပေးတော်မူအပ်သော၊ ဆောင်တော်မူအပ်သော၊ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားမြတ်သည်လည်း ဘုရားရှင်၌ ရှိတော်မူ၏။ ဤရတနာသည်လည်း မြတ်လှစွာသော ရတနာမည်၏' ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤဂါထာတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ဘီလူး၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့သည် ခံယူရိုသေကြကုန်၏။

238. Evaṃ bhagavā pariyattidhammaṃ lokuttaradhammañca nissāya dvīhi gāthāhi buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye taṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ sutānusārena ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānappattiguṇaṃ nissāya puna saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘khīṇaṃ purāṇa’’nti. Tattha khīṇanti samucchinnaṃ. Purāṇanti purātanaṃ. Navanti sampati vattamānaṃ. Natthisambhavanti avijjamānapātubhāvaṃ. Virattacittāti vigatarāgacittā. Āyatike bhavasminti anāgatamaddhānaṃ punabbhave. Teti yesaṃ khīṇaṃ purāṇaṃ navaṃ natthisambhavaṃ, ye ca āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū. Khīṇabījāti ucchinnabījā. Avirūḷhichandāti virūḷhichandavirahitā. Nibbantīti vijjhāyanti. Dhīrāti dhitisampannā. Yathāyaṃ padīpoti ayaṃ padīpo viya.

၂၃၈. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယတ္တိတရားတော်နှင့် လောကုတ္တရာတရားတော်ကို အမှီပြု၍ နှစ်ဂါထာတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်လျှင် အမှူးရှိသော သစ္စာစကားကို မိန့်တော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုပရိယတ္တိတရားတော်ကို ကြားနာရ၍ ကြားနာရသည့်အတိုင်း အစဉ်လျှောက်၍ ကျင့်ကြသဖြင့် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို ရရှိတော်မူကြကုန်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍၊ တစ်ဖန် သံဃာတော်လျှင် အမှူးရှိသော သစ္စာစကားကို ဟောကြားတော်မူရန် “ခီဏံ ပုရာဏံ” အစရှိသော ဂါထာကို အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ခီဏံ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြတ်စဲပြီးသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပုရာဏံ” ဟူသည် ရှေးဟောင်းကံတရားကို ဆိုလိုသည်။ “နဝံ” ဟူသည် ယခု ပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ကံတရားကို ဆိုလိုသည်။ “နတ္ထိသမ္ဘဝံ” ဟူသည် မရှိတော့သဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိရတ္တစိတ္တာ” ဟူသည် ကင်းပြီးသော ရာဂစိတ် ရှိကြကုန်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “အာယတိကေ ဘဝသ္မိံ” ဟူသည် နောင်လာလတ္တံ့သော ကာလ၌ တစ်ဖန်ဘဝသစ် ဖြစ်ခြင်း၌ကို ဆိုလိုသည်။ “တေ” ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရှေးဟောင်းကံ ကုန်ပြီ၊ အသစ်ဖြစ်လတ္တံ့သော ကံလည်း မထင်ရှားပြီ၊ နောင်လာလတ္တံ့သော ဘဝ၌လည်း တပ်မက်ခြင်း ကင်းသော စိတ်ရှိကုန်ပြီဖြစ်သော ထိုရဟန္တာရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ခီဏဗီဇာ” ဟူသည် ပြတ်စဲအပ်သော ကံမျိုးစေ့ ရှိကြကုန်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “အဝိရူဠှိဆန္ဒာ” ဟူသည် တဖန် စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်း ဆန္ဒနှင့် ကင်းကြကုန်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “နိဗ္ဗန္တိ” ဟူသည် ငြိမ်းကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဓီရာ” ဟူသည် ပညာနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ယထာယံ ပဒီပေါ” ဟူသည် ဤဆီမီးကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ taṃ sattānaṃ uppajjitvā niruddhampi purāṇaṃ atītakālikaṃ kammaṃ taṇhāsinehassa appahīnattā paṭisandhiāharaṇasamatthatāya akhīṇaṃyeva hoti, taṃ purāṇaṃ kammaṃ yesaṃ arahattamaggena taṇhāsinehassa sositattā agginā daḍḍhabījamiva āyatiṃ vipākadānāsamatthatāya khīṇaṃ. Yañca nesaṃ buddhapūjādivasena idāni pavattamānaṃ kammaṃ navanti vuccati, tañca taṇhāpahāneneva chinnamūlapādapapupphamiva āyatiṃ phaladānāsamatthatāya yesaṃ natthisambhavaṃ, ye ca taṇhāpahāneneva āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ [Pg.292] bīja’’nti (a. ni. 3.77) ettha vuttassa paṭisandhiviññāṇassa kammakkhayeneva khīṇattā khīṇabījā. Yopi pubbe punabbhavasaṅkhātāya virūḷhiyā chando ahosi, tassāpi samudayappahāneneva pahīnattā pubbe viya cutikāle asambhavena avirūḷhichandā dhitisampannattā dhīrā carimaviññāṇanirodhena yathāyaṃ padīpo nibbuto, evaṃ nibbanti, puna ‘‘rūpino vā arūpino vā’’ti evamādiṃ paññattipathaṃ accentīti. Tasmiṃ kira samaye nagaradevatānaṃ pūjanatthāya jālitesu padīpesu eko padīpo vijjhāyi, taṃ dassento āha – ‘‘yathāyaṃ padīpo’’ti.

အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပြီးချုပ်ပျောက်ပြီးသော လွန်ခဲ့သောကာလနှင့် စပ်ဆိုင်သော ရှေးဟောင်းကံတရားသည် တဏှာတည်းဟူသော အစေးကို မပယ်ရသေးသဖြင့် ပဋိသန္ဓေကို ဆောင်ယူရန် စွမ်းနိုင်ခြင်းရှိသောကြောင့် မကုန်သေးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုရှေးဟောင်းကံသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် တဏှာတည်းဟူသော အစေးကို ခန်းခြောက်စေပြီးဖြစ်သဖြင့်၊ မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းအပ်သော မျိုးစေ့ကဲ့သို့ နောင်အခါ၌ အကျိုးပဋိသန္ဓေကို မပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ကုန်ဆုံးသွားလေပြီ။ ဘုရားရှင်အား ပူဇော်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ယခုဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ကံတရားကို “အသစ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကံသစ်သည်လည်း တဏှာကို ပယ်သတ်ခြင်းကြောင့် အမြစ်ပြတ်သွားသော သစ်ပင်၏ ပန်းပွင့်ကဲ့သို့ နောင်အခါ၌ အကျိုးကို မပေးစွမ်းနိုင်သဖြင့် တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိတော့ပြီ။ တဏှာကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘဝ၌ တပ်မက်ခြင်း ကင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သော ထိုရဟန္တာရဟန်းတို့သည် “ကံသည် လယ်မြေနှင့်တူ၏၊ ဝိညာဉ်သည် မျိုးစေ့နှင့်တူ၏” ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်သည် ကံကုန်ဆုံးသွားခြင်းကြောင့် ကုန်ဆုံးသွားပြီဖြစ်၍ “မျိုးစေ့ ကုန်ပြီးသူများ” ဖြစ်ကြကုန်၏။ ရှေး၌ တစ်ဖန် ဘဝသစ်ဟု ဆိုအပ်သော စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်း၌ အကြင်ဆန္ဒ ရှိခဲ့ဖူး၏၊ ထိုဆန္ဒသည်လည်း သမုဒယတရားကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရှေးကကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ စုတိစိတ်ကျချိန်၌ တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေ မနေတော့သဖြင့် စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်း ဆန္ဒမရှိကြတော့ပေ။ ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ထိုပညာရှိ ရဟန္တာတို့သည် အဆုံးစွန်သော ဝိညာဉ် ချုပ်ငြိမ်းသွားသဖြင့် ဤဆီမီးသည် ငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ထို့အတူ ငြိမ်းသွားကြကုန်၏။ တစ်ဖန် “ရုပ်ရှိသော သတ္တဝါဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရုပ်မရှိသော သတ္တဝါဟူ၍လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ပညတ်ခြင်း အကြောင်းတို့ကို ကျော်လွန်သွားကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုစဉ်အခါ၌ မြို့စောင့်နတ်တို့ကို ပူဇော်ရန် ထွန်းညှိထားသော ဆီမီးတို့တွင် ဆီမီးတစ်လုံးသည် ကွယ်ငြိမ်းသွားသတတ်။ ထိုဆီမီး ကွယ်ငြိမ်းသွားသည်ကို သာဓကပြု၍ ပြလိုသဖြင့် “ယထာယံ ပဒီပေါ” (ဤဆီမီးကဲ့သို့) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Evaṃ bhagavā ye taṃ purimāhi dvīhi gāthāhi vuttaṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusāreneva paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānappattiguṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saṅghādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjanto desanaṃ samāpesi ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo, kevalaṃ pana idampi yathāvuttena pakārena khīṇāsavabhikkhūnaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅghe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဂါထာနှစ်ခုတို့ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ထိုပရိယတ္တိတရားတော်ကို ကြားနာခဲ့ကြရ၍ ကြားနာရသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြသဖြင့် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို ရရှိကြကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးကိုပင် အမှီပြု၍ သံဃာတော်အား အမှူးထားသော သစ္စာစကားကို သုံးနှုန်းတော်မူလျက် “ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏီတံ” ဟု ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ သို့သော် ဤ၌မူ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ရဟန္တာရဟန်းတို့၏ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော သံဃာတော်၌ရှိသော ဤရတနာသည်လည်း မြတ်၏ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤဂါထာ၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော ဘီလူး နတ် ဗြဟ္မာတို့သည် ခံယူရိုသေကြကုန်၏။

Desanāpariyosāne rājakulassa sotthi ahosi, sabbūpaddavā vūpasamiṃsu caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး၊ ခပ်သိမ်းသော ဘေးဥပဒ်တို့သည် ငြိမ်းအေးသွားကြကုန်၏။ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် တရားထူးကို ရရှိကြကုန်၏။

239-241. Atha sakko devānamindo ‘‘bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā, mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabba’’nti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘yānīdha bhūtānī’’ti. Tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ, tathā āgatato, yathā ca etehi gantabbaṃ, tathā gatato, yathā vā etehi ājānitabbaṃ, tathā ājānanato, yathā ca jānitabbaṃ, tathā jānanato, yañca tatheva hoti, tassa gadanato ca ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca so devamanussehi pupphagandhādinā bahinibbattena upakaraṇena, dhammānudhammappaṭipattādinā ca attani nibbattena ativiya pūjito, tasmā sakko devānamindo sabbadevaparisaṃ attanā saddhiṃ sampiṇḍetvā [Pg.293] āha ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, buddhaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti.

၂၃၉-၂၄၁. ထိုအခါ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် “မြတ်စွာဘုရားသည် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ သစ္စာစကားကို သုံးနှုန်းတော်မူသဖြင့် မြို့သူမြို့သားတို့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာအောင် ပြုတော်မူခဲ့ပြီ၊ ငါသည်လည်း မြို့သူမြို့သားတို့၏ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်းအလို့ငှာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ တစ်စုံတစ်ခုသော သစ္စာစကားကို ပြောဆိုသင့်၏” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် အဆုံး၌ “ယာနီဓ ဘူတာနိ” အစရှိသော ဂါထာသုံးပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုပူဇော်လေ၏။ ထိုဂါထာ၌ အဘယ်ကြောင့် ဘုရားရှင်ကို “တထာဂတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ - လောက၏ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ လုံ့လပြုကြကုန်သော သူတို့သည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဘုရားရှင်တို့ သွားအပ်သော လမ်းခရီးအတိုင်း သွားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိအပ်သော တရားတို့ကို သိတော်မူသည့်အတိုင်း သိတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမှန်တကယ်ဖြစ်ပျက်သော တရားကိုသာ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း “တထာဂတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် နတ် လူတို့က ပန်းနံ့သာ အစရှိသော ပြင်ပ၌ ဖြစ်သော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားအားလျော်သော ကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်ခြင်း စသော မိမိကိုယ်၌ ဖြစ်သော အကျင့်တရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အလွန်တရာ ပူဇော်အပ်သောကြောင့်၊ သိကြားမင်းသည် နတ်ပရိသတ်အားလုံးကို မိမိနှင့်အတူ ပေါင်းစည်းစေလျက် “တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊ ဗုဒ္ဓံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု” (နတ် လူတို့ ပူဇော်အပ်သော၊ ထိုသို့ ကြွလာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို အကျွန်ုပ်တို့ ရှိခိုးပါကုန်၏၊ ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း) ဟု ရွတ်ဆိုလေ၏။

Yasmā pana dhamme maggadhammo yathā yuganandha samathavipassanābalena gantabbaṃ kilesapakkhaṃ samucchindantena, tathā gatoti tathāgato. Nibbānadhammopi yathā gato paññāya paṭividdho sabbadukkhavighātāya sampajjati, buddhādīhi tathā avagato, tasmā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca saṅghopi yathā attahitāya paṭipannehi gantabbaṃ tena tena maggena, tathā gato, tasmā ‘‘tathāgato’’ tveva vuccati. Tasmā avasesagāthādvayepi tathāgataṃ dhammaṃ namassāma suvatthi hotu, tathāgataṃ saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

တရားတော်၌လည်း မဂ်တရားသည် အစုံဖြစ်သော သမထဝိပဿနာ စွမ်းအားဖြင့် ဖြတ်တောက်ပယ်သတ်အပ်သော ကိလေသာဘက်ကို ဖြတ်တောက်လျက် သွားအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ထိုနည်းအတိုင်း သွားတတ်သောကြောင့် “တထာဂတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်တရားသည်လည်း ပညာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့ကို ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်ရန် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင် အစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့သည် ထိုနည်းအတိုင်း သိမြင်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “တထာဂတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သံဃာတော်သည်လည်း မိမိ၏ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ကျင့်ကြံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ သွားအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ထိုထိုသော မဂ်ဖြင့် သွားတော်မူခဲ့သောကြောင့် “တထာဂတ” ဟုသာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကျန်ရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့၌လည်း “တထာဂတံ ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု”၊ “တထာဂတံ သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Evaṃ sakko devānamindo imaṃ gāthāttayaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā devapurameva gato saddhiṃ devaparisāya. Bhagavā pana tadeva ratanasuttaṃ dutiyadivasepi desesi, puna caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ bhagavā yāva sattamaṃ divasaṃ desesi, divase divase tatheva dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā aḍḍhamāsameva vesāliyaṃ viharitvā rājūnaṃ ‘‘gacchāmā’’ti paṭivedesi. Tato rājāno diguṇena sakkārena puna tīhi divasehi bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu. Gaṅgāyaṃ nibbattā nāgarājāno cintesuṃ – ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye eva pallaṅke paññāpetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā ‘‘amhākaṃ anuggahaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ upagatā. Bhagavā adhivāsetvā ratananāvamārūḷho pañca ca bhikkhusatāni sakaṃ sakaṃ nāvaṃ. Nāgarājāno bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nāgabhavanaṃ pavesesuṃ. Tatra sudaṃ bhagavā sabbarattiṃ nāgaparisāya dhammaṃ desesi. Dutiyadivase dibbehi khādanīyabhojanīyehi mahādānaṃ adaṃsu. Bhagavā anumoditvā nāgabhavanā nikkhami.

နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ဤဂါထာသုံးပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား လက်ယာရစ်လှည့်၍ နတ်ပရိသတ်နှင့်အတူ တာဝတိံသာနတ်ပြည်သို့ ပြန်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုရတနာသုတ်တော်ကိုပင် နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌လည်း ဟောတော်မူပြန်ရာ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့ တရားသိမြင်ကြပြန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ခုနစ်ရက်တိုင်တိုင် ဟောတော်မူရာ နေ့တိုင်း နေ့တိုင်း ထိုနည်းတူစွာပင် တရားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်လေသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာလီပြည်၌ လခွဲပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့အား "ငါဘုရား ကြွတော်မူအံ့" ဟု ပန်ကြားတော်မူ၏။ ထို့နောက် မင်းတို့သည် နှစ်ဆသော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် သုံးရက်တိုင်တိုင် မြတ်စွာဘုရားကို ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနားသို့ ပို့ဆောင်ကြကုန်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်၌ရှိသော နဂါးမင်းတို့သည် "လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြကုန်၏၊ ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မပြုဘဲ နေကုန်အံ့နည်း" ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင် ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြားတို့ဖြင့်ပြီးသော လှေတို့ကို ဖန်ဆင်း၍၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြားတို့ဖြင့်ပြီးသော ပလ္လင်တို့ကို ခင်းကျင်းကာ၊ ရေပြင်ကို ငါးပါးသော ပဒုမ္မာကြာတို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်စေလျက် "အကျွန်ုပ်တို့အား ချီးမြှောက်ခြင်းကို ပြုတော်မူပါ" ဟု မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လိုက်လျောလက်ခံတော်မူ၍ ရတနာလှေပေါ်သို့ တက်တော်မူသောအခါ ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ လှေအသီးသီးပေါ်သို့ တက်ကြကုန်၏။ နဂါးမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို သံဃာတော်များနှင့်အတူ နဂါးပြည်သို့ ပင့်ဆောင်သွားကြကုန်၏။ ထိုနဂါးပြည်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ညလုံး နဂါးပရိသတ်တို့အား တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ နက်ဖြန်နေ့၌ နတ်၌ဖြစ်သော ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ဖြင့် အလှူကြီး ပေးလှူကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အနုမောဒနာပြုတော်မူ၍ နဂါးပြည်မှ ထွက်ခွာတော်မူ၏။

Bhūmaṭṭhā devā ‘‘manussā ca nāgā ca tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti cintetvā vanagumbarukkhapabbatādīsu chattātichattāni ukkhipiṃsu. Eteneva upāyena yāva akaniṭṭhabrahmabhavanaṃ, tāva mahāsakkāraviseso [Pg.294] nibbatti. Bimbisāropi licchavīhi āgatakāle katasakkārato diguṇamakāsi, pubbe vuttanayeneva pañcahi divasehi bhagavantaṃ rājagahaṃ ānesi.

မြေ၌တည်ကုန်သော ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည်လည်း "လူတို့သည်လည်းကောင်း၊ နဂါးတို့သည်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြကုန်၏၊ ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မပြုဘဲ နေကြကုန်အံ့နည်း" ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင် တောချုံ၊ သစ်ပင်၊ တောင် အစရှိသည်တို့၌ နေထိုင်ကြသော နတ်တို့သည် အဆင့်ဆင့်သော ထီးတို့ကို မိုးကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အက္ကနိဋ္ဌဗြဟ္မာဘုံတိုင်အောင် ကြီးကျယ်သော ပူဇော်သက္ကာရအထူးသည် ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည်လည်း လိစ္ဆဝီမင်းတို့ ရောက်လာစဉ်က ပြုခဲ့သော ပူဇော်သက္ကာရထက် နှစ်ဆတိုး၍ ပူဇော်မှုကို ပြုတော်မူကာ၊ ရှေး၌ ဆိုခဲ့သည့်နည်းတူပင် ငါးရက်ခရီးဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့၏။

Rājagahamanuppatte bhagavati pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ayamantarakathā udapādi – ‘‘aho buddhassa bhagavato ānubhāvo, yaṃ uddissa gaṅgāya orato ca pārato ca aṭṭhayojano bhūmibhāgo ninnañca thalañca samaṃ katvā vālukāya okiritvā pupphehi sañchanno, yojanappamāṇaṃ gaṅgāya udakaṃ nānāvaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanā chattātichattāni ussitānī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Bhikkhū sabbaṃ ārocesuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ pūjāviseso mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho pubbe appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘na mayaṃ, bhante, taṃ appamattakaṃ pariccāgaṃ jānāma, sādhu no bhagavā tathā kathetu, yathā mayaṃ taṃ jāneyyāmā’’ti.

မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူပြီးနောက် နေမွန်းလွဲသောအချိန်တွင် ဇရပ်မဏ္ဍပ်၌ စုဝေးနေကြသော ရဟန်းတို့အား ဤသို့သော ကြားစကား ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "မြတ်စွာဘုရား၏ အာနုဘော်တော်သည် အံ့ဖွယ်ရှိပေစွ။ ထိုအာနုဘော်တော်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဂင်္ဂါမြစ်၏ ဤဘက်ကမ်းမှစ၍ ရှစ်ယူဇနာအတိုင်းအရှည်ရှိသော မြေပြင်ကို နိမ့်ရာ၊ ကုန်းရာမရွေး ညီညာစေလျက် သဲခင်းကာ ပန်းများဖြင့် ကောင်းစွာဖုံးလွှမ်းထားကြကုန်၏။ တစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဂင်္ဂါမြစ်ရေပြင်ကိုလည်း အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ပဒုမ္မာကြာတို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားကြကုန်၏။ အက္ကနိဋ္ဌဘုံတိုင်အောင် အဆင့်ဆင့်သော ထီးတို့ကိုလည်း မိုးထားကြကုန်၏" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းအရာကို သိတော်မူ၍ ဂန္ဓကုဋိတိုက်မှ ထွက်တော်မူကာ ထိုခဏနှင့် လျော်ညီသော တန်ခိုးပြာဋိဟာတော်ဖြင့် ကြွတော်မူ၍ ဇရပ်မဏ္ဍပ်၌ ခင်းကျင်းထားအပ်သော မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုသို့ သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား "ရဟန်းတို့... သင်တို့သည် ယခု အဘယ်စကားဖြင့် စည်းဝေးပြောဆိုနေကြကုန်သနည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည်လည်း အလုံးစုံသော စကားကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့... ဤကြီးကျယ်သော ပူဇော်မှုအထူးသည် ငါဘုရား၏ ဘုရားအာနုဘော်တော်ကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ နဂါး၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ရှေးဘဝက ပြုခဲ့သော အနည်းငယ်သော စွန့်ကြဲပေးကမ်းခြင်း အလှူတော်၏ အာနုဘော်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေသည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့ကလည်း "အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုအနည်းငယ်သော စွန့်ကြဲပေးကမ်းခြင်း အလှူတော်ကို မသိကြရပါကုန်။ အကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနိုင်ရန် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းကို ဟောကြားပြသတော်မူပါလော့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

Bhagavā āha – bhūtapubbaṃ, bhikkhave, takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko vayena, so ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ pitā āha – ‘‘kiṃ, tāta susīmā’’ti? So āha – ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā sippaṃ uggahetu’’nti. ‘‘Tena hi, tāta susīma, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā uggaṇhāhī’’ti kahāpaṇasahassaṃ adāsi. So taṃ gahetvā mātāpitaro abhivādetvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā upacārayuttena vidhinā ācariyaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā attānaṃ nivedesi. Ācariyo ‘‘mama sahāyakassa putto’’ti māṇavaṃ sampaṭicchitvā sabbaṃ pāhuneyyamakāsi. So addhānakilamathaṃ paṭivinodetvā taṃ kahāpaṇasahassaṃ ācariyassa pādamūle ṭhapetvā sippaṃ uggahetuṃ okāsaṃ yāci. Ācariyo okāsaṃ katvā uggaṇhāpesi.

မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူ၏- "ရဟန်းတို့... ရှေးသံသရာဘဝက ဖြစ်ဖူးသည်ကား တက္ကသိုလ်ပြည်၌ သင်္ခအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦး ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုပုဏ္ဏား၌ အသက် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ခန့် အရွယ်ရှိသော သုသိမအမည်ရှိသော သားလုလင်တစ်ဦး ရှိ၏။ ထိုသုသိမလုလင်သည် တစ်နေ့သ၌ အဖထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် သင့်တော်ရာအရပ်၌ ရပ်နေ၏။ ထိုအခါ အဖဖြစ်သူက 'ချစ်သား သုသိမ... ဘာကိစ္စရှိသနည်း' ဟု မေး၏။ သားလုလင်ကလည်း 'ဖခင်... အကျွန်ုပ်သည် ဗာရာဏသီပြည်သို့သွား၍ အတတ်ပညာကို သင်ယူလိုပါသည်' ဟု ပြော၏။ 'ချစ်သား သုသိမ... ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဟိုအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်၏၊ သူ့ထံသို့သွား၍ အတတ်ပညာကို သင်ယူလော့' ဟု ဆိုကာ အသပြာတစ်ထောင်ကို ပေး၏။ ထိုလုလင်သည် ထိုအသပြာတစ်ထောင်ကို ယူ၍ မိဘတို့ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရောက်ရှိသွား၏။ နည်းလမ်းတကျဖြင့် ဆရာထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးကာ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံ၏။ ဆရာပုဏ္ဏားသည်လည်း 'ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်း၏ သားတည်း' ဟု ဆိုကာ ထိုလုလင်ကို လက်ခံ၍ ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း အလုံးစုံကို ပြုလုပ်ပေး၏။ ထိုသုသိမလုလင်သည် ခရီးသွားသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ပြီးနောက် ထိုအသပြာတစ်ထောင်ကို ဆရာ၏ ခြေရင်း၌ ထား၍ အတတ်ပညာ သင်ယူခွင့်ပေးရန် တောင်းပန်၏။ ဆရာသည်လည်း ခွင့်ပြုကာ အတတ်ပညာတို့ကို သင်ကြားပေးလေ၏။"

So [Pg.295] lahuñca gaṇhanto bahuñca gaṇhanto gahitagahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittamiva sīhatelaṃ avinassamānaṃ dhārento dvādasavassikaṃ sippaṃ katipayamāseneva pariyosāpesi. So sajjhāyaṃ karonto ādimajjhaṃyeva passati, no pariyosānaṃ. Atha ācariyaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, pariyosānaṃ na passāmī’’ti. Ācariyo āha – ‘‘ahampi, tāta, evamevā’’ti. ‘‘Atha ko, ācariya, imassa sippassa pariyosānaṃ jānātī’’ti? ‘‘Isipatane, tāta, isayo atthi, te jāneyyu’’nti. Te upasaṅkamitvā ‘‘pucchāmi, ācariyā’’ti. ‘‘Puccha, tāta, yathāsukha’’nti. So isipatanaṃ gantvā paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘ādimajjhapariyosānaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āmāvuso, jānāmā’’ti. ‘‘Taṃ mampi sikkhāpethā’’ti. ‘‘Tena, hāvuso, pabbajāhi, na sakkā apabbajitena sikkhitu’’nti. ‘‘Sādhu, bhante, pabbājetha vā maṃ, yaṃ vā icchatha, taṃ katvā pariyosānaṃ jānāpethā’’ti. Te taṃ pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojetuṃ asamatthā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā na cireneva paccekabodhiṃ abhisambujjhi. Sakalabārāṇasiyaṃ ‘‘susīmapaccekabuddho’’ti pākaṭo ahosi lābhaggayasaggappatto sampannaparivāro. So appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cireneva parinibbāyi. Tassa paccekabuddhā ca mahājanakāyo ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuto gahetvā nagaradvāre thūpaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

ထိုသုသိမလုလင်သည် လျှင်မြန်စွာလည်းကောင်း၊ များစွာလည်းကောင်း သင်ယူလျက်၊ သင်ယူသမျှကိုလည်း ရွှေခွက်၌ ထည့်ထားသော ခြင်္သေ့ဆီကဲ့သို့ ပျောက်ပျက်မသွားစေဘဲ ဆောင်ထားနိုင်သဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ် သင်ယူရမည့် အတတ်ပညာကို လအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် ပြီးဆုံးအောင် သင်ယူခဲ့၏။ ထိုလုလင်သည် သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုသောအခါ အစနှင့် အလယ်ကိုသာ မြင်၍ အဆုံးကို မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့် ဆရာထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'ဆရာ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤအတတ်ပညာ၏ အစနှင့် အလယ်ကိုသာ မြင်ရပါ၏၊ အဆုံးကိုမူ မမြင်ရပါ' ဟု လျှောက်၏။ ဆရာက 'ချစ်သား၊ ငါလည်း ထိုနည်းတူစွာပင် မြင်၏' ဟု ပြော၏။ 'သို့ဖြစ်လျှင် ဆရာ၊ ဤအတတ်ပညာ၏ အဆုံးကို မည်သူ သိပါသနည်း' ဟု မေးရာ၊ 'ချစ်သား၊ ဣသိပတနတောအရပ်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုအရှင်တို့ သိတော်မူကြလိမ့်မည်' ဟု ပြော၏။ 'ဆရာ၊ အကျွန်ုပ် ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းပါအံ့' ဟု ဆိုရာ၊ 'ချစ်သား၊ အလိုရှိသလို မေးမြန်းလော့' ဟု ဆို၏။ ထိုသုသိမလုလင်သည် ဣသိပတနတောအရပ်သို့ သွား၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံ ချဉ်းကပ်ပြီးလျှင် 'အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သိတော်မူကြပါသလော' ဟု မေးလျှောက်၏။ 'ငါတို့ သိကြကုန်၏၊ ဒါယကာ' ဟု မိန့်တော်မူသောအခါ၊ 'အကျွန်ုပ်ကိုလည်း သင်ကြားပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်၏။ 'ဒါယကာ၊ သို့ဖြစ်လျှင် ရဟန်းပြုလော့၊ ရဟန်းမပြုဘဲ ဤတရားကို သင်ယူရန် မတတ်နိုင်ရာ' ဟု မိန့်တော်မူသော်၊ 'အရှင်ဘုရားတို့၊ ကောင်းပါပြီ၊ အကျွန်ုပ်ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါ၊ သို့မဟုတ် အရှင်ဘုရားတို့ အလိုရှိရာကို ပြု၍ အဆုံးတရားကို သိစေတော်မူပါ' ဟု လျှောက်၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ထိုလုလင်ကို ရဟန်းပြုပေးကြပြီးလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ညွှန်ကြားရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြသဖြင့် 'ဤသို့ ဝတ်ရမည်၊ ဤသို့ ရုံရမည်' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အဘิသမာစာရိက သိက္ခာကို သင်ကြားပေးကြ၏။ ထိုသုသိမလုလင်သည် ထိုသိက္ခာပုဒ်၌ ကျင့်လျက် ဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ မကြာမြင့်မီပင် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်တော်မူ၏။ ဗာရာဏသီတစ်ပြည်လုံး၌ 'သုသိမပစ္စေကဗုဒ္ဓါ' ဟု ကျော်စောထင်ရှားလျက် လာဘ်သပ္ပကာ ကျော်စောခြင်းသို့ ရောက်ပြီး ပြည့်စုံသော အခြံအရံ ရှိ၏။ ထိုသုသိမပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် အသက်တိုစေတတ်သော ကံကို ပြုခဲ့ဖူးသောကြောင့် မကြာမီပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ အလောင်းတော်ကို ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့နှင့် လူအပေါင်းတို့သည် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကိစ္စကို ပြုကြပြီးလျှင် ဓာတ်တော်တို့ကို ယူဆောင်၍ မြို့တံခါးဝ၌ စေတီတော် တည်ထားကြကုန်၏။

Atha kho saṅkho brāhmaṇo ‘‘putto me ciragato, na cassa pavattiṃ jānāmī’’ti puttaṃ daṭṭhukāmo takkasilāya nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā bahūsu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti cintento upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘susīmo nāma māṇavo idha āgato atthi, api nu tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘āma, brāhmaṇa, jānāma, asmiṃ nagare brāhmaṇassa santike tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā paccekabuddhānaṃ santike pabbajitvā paccekabuddho hutvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti āhaṃsu. So bhūmiṃ hatthena [Pg.296] paharitvā, roditvā ca paridevitvā ca taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ ānetvā, paccekabuddhacetiyaṅgaṇe ākiritvā, kamaṇḍaluto udakena samantato bhūmiṃ paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā uttarasāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattaṃ bandhitvā pakkāmīti.

ထိုနောက်မှ သင်္ခအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် 'ငါ၏သားသည် သွားသည်မှာ ကြာမြင့်ပြီဖြစ်၍ ၎င်း၏ ဖြစ်ကြောင်းကို မသိရပါ' ဟု သားကို မြင်လိုသဖြင့် တက္ကသိုလ်ပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး အစဉ်သဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရောက်လေ၏။ လူအစုအဝေးကြီးကို မြင်လျှင် 'မချွတ်၊ ဤလူအများထဲတွင် တစ်ယောက်ယောက်သည် ငါ၏ သားဖြစ်ကြောင်းကို သိလိမ့်မည်' ဟု ကြံလျက် ချဉ်းကပ်၍ 'သုသိမအမည်ရှိသော လုလင်သည် ဤသို့ ရောက်လာသည် ရှိပါသလော၊ ၎င်း၏ အကြောင်းအရာကို သင်တို့ သိကြပါသလော' ဟု မေး၏။ ထိုလူစုက 'အို ပုဏ္ဏား၊ ငါတို့ သိကြပါ၏။ ဤမြို့၌ ဆရာပုဏ္ဏားထံတွင် ဗေဒင်သုံးပုံတို့၏ အဆုံးသို့ ရောက်ပြီးလျှင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံ၌ ရဟန်းပြု၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဖြစ်လျက် ကမ္မဇရုပ်အကြွင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ။ ယခု တည်ထားသော စေတီတော်သည် ထိုအရှင်၏ စေတီတော်ဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြောကြ၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် မြေကို လက်ဖြင့် ပုတ်ခတ်၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းပြီးလျှင် ထိုစေတီရင်ပြင်သို့ သွား၍ မြက်တို့ကို နှုတ်လျက်၊ အပေါ်ရုံပုဆိုးဖြင့် သဲကို ဆောင်ယူကာ စေတီရင်ပြင်၌ ဖြန့်ကြဲ၍၊ ရေကရားမှ ရေဖြင့် ထိုရင်ပြင်ကို ဆွတ်ဖျန်းပြီး တောပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ကာ၊ ပုဆိုးဖြင့် တံခွန်ပြု၍ တင်ပြီး စေတီတော်အထက်၌ မိမိ၏ ထီးကို ချည်နှောင်လှူဒါန်းကာ သွားလေ၏။

Evaṃ atītaṃ dassetvā taṃ jātakaṃ paccuppannena anusandhento bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kathesi – ‘‘siyā kho pana vo, bhikkhave, evamassa añño nūna tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosī’’ti, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ahaṃ tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ, mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vigatakhāṇukaṇṭakaṃ katvā samaṃ suddhamakaṃsu, mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena navayojanamagge thale ca udake ca nānāpupphehi pupphasantharaṃ akaṃsu. Mayā tattha kamaṇḍaludakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tasmiṃ cetiye paṭākā āropitā, chattañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā paṭākā ca āropitā, chattātichattāni ca ussitāni. Iti kho, bhikkhave, ayaṃ mayhaṃ pūjāviseso neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Dhammakathāpariyosāne imaṃ gāthamabhāsi –

ဤသို့လျှင် လွန်လေပြီးသော အကြောင်းကို ပြသ၍ ထိုဇာတ်တော်ကို ပစ္စုပ္ပန်နှင့် ဆက်စပ်ကာ ရဟန်းတို့အား တရားစကား ဟောကြားတော်မူ၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ၌ သင်္ခအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် အခြားသူတစ်ပါး ဖြစ်လေရာ၏ဟု ဤသို့ မမှတ်အပ်ပေ။ ငါဘုရားသည်ပင် ထိုအခါ၌ သင်္ခပုဏ္ဏား ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ။ ငါသည် သုသိမပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ စေတီရင်ပြင်၌ မြက်တို့ကို နှုတ်ခဲ့၏။ ထိုကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် လူတို့သည် ငါ၏ရှေ့၌ ရှစ်ယူဇနာရှိသော ခရီးကို သစ်ငုတ်ဆူးငြောင့် ကင်းစင်စေလျက် ညီညာစင်ကြယ်အောင် ပြုကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုရင်ပြင်၌ သဲတို့ကို ကြဲဖြန့်ခဲ့၏။ ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် ရှစ်ယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်း၌ လူတို့သည် သဲတို့ကို ကြဲဖြန့်ကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုအရပ်၌ တောပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ခဲ့၏။ ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် ကိုးယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်းရှိ ကုန်း၌လည်းကောင်း၊ ရေ၌လည်းကောင်း အထူးထူးသော ပန်းတို့ဖြင့် ပန်းကော်ဇော ခင်းကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုအရပ်၌ ရေကရားရေဖြင့် မြေကို ဖျန်းခဲ့၏။ ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဝေသာလီပြည်၌ ပေါက္ခရဝဿမိုး ရွာသွန်းစေ၏။ ငါသည် ထိုစေတီ၌ တံခွန်ကို စိုက်ထူ၍ ထီးကိုလည်း ချည်နှောင် လှူဒါန်းခဲ့၏။ ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် ငါ့အား အက္ကနိဋ္ဌဘုံတိုင်အောင် တံခွန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အဆင့်ဆင့်သော ထီးတို့ကိုလည်းကောင်း ဆောက်လုပ်ပူဇော်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား ခံစားရသော ဤထူးမြတ်သော ပူဇော်ခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ နဂါး၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား လွန်ခဲ့သော ဘဝက အနည်းငယ်မျှသော လှူဒါန်းခြင်း၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေသည်' ဟု မိန့်တော်မူကာ၊ တရားဟောတော်မူခြင်း၏ အဆုံး၌ ဤဂါထာကို ဟောကြားတော်မူ၏ -

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukhaṃ;

Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 290);

'ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော ချမ်းသာကို မြော်မြင်၍ အနည်းငယ်မျှသော ချမ်းသာကို စွန့်လွှတ်အံ့၊ ထိုကြီးမြတ်သော ချမ်းသာကို ကောင်းစွာမြင်သည် ဖြစ်၍ အနည်းငယ်မျှသော ချမ်းသာကို စွန့်လွှတ်ရာ၏။'

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကာအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Suttanipāta-aṭṭhakathāya ratanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာရှိ ရတနသုတ်၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Āmagandhasuttavaṇṇanā

၂. ၂။ စူဠဝဂ် အာမဂန္ဓသုတ်။

Sāmākaciṅgūlakacīnakāni [Pg.297] cāti āmagandhasuttaṃ. Kā uppatti? Anuppanne bhagavati āmagandho nāma brāhmaṇo pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantaṃ pavisitvā pabbatantare assamaṃ kārāpetvā vanamūlaphalāhāro hutvā tattha paṭivasati, na kadāci macchamaṃsaṃ khādati. Atha tesaṃ tāpasānaṃ loṇambilādīni aparibhuñjantānaṃ paṇḍurogo uppajji. Tato te ‘‘loṇambilādisevanatthāya manussapathaṃ gacchāmā’’ti paccantagāmaṃ sampattā. Tattha manussā tesu pasīditvā nimantetvā bhojesuṃ, katabhattakiccānaṃ nesaṃ mañcapīṭhaparibhogabhājanapādamakkhanādīni upanetvā ‘‘ettha, bhante, vasatha, mā ukkaṇṭhitthā’’ti vasanaṭṭhānaṃ dassetvā pakkamiṃsu. Dutiyadivasepi nesaṃ dānaṃ datvā puna gharapaṭipāṭiyā ekekadivasaṃ dānamadaṃsu. Tāpasā catumāsaṃ tattha vasitvā loṇambilādisevanāya thirabhāvappattasarīrā hutvā ‘‘mayaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti manussānaṃ ārocesuṃ. Manussā tesaṃ telataṇḍulādīni adaṃsu. Te tāni ādāya attano assamameva agamaṃsu. Tañca gāmaṃ tatheva saṃvacchare saṃvacchare āgamiṃsu. Manussāpi tesaṃ āgamanakālaṃ viditvā dānatthāya taṇḍulādīni sajjetvāva acchanti, āgate ca ne tatheva sammānenti.

“သာမာကစိင်္ဂုလကာစိနကာနိ စ” အစရှိသော ဤသုတ်သည် အာမဂန္ဓသုတ် ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မမူမီက အာမဂန္ဓအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦးသည် တပည့်လုလင်ငါးရာနှင့်အတူ ရသေ့ရဟန်းပြု၍ ဟိမဝန္တာတောသို့ ဝင်ရောက်ကာ တောင်ကြား၌ ကျောင်းသင်္ခမ်း ဆောက်လုပ်စေလျက် သစ်သီးသစ်ဥတို့ကိုသာ စားသုံးကာ ထိုအရပ်၌ နေထိုင်၏။ ဘယ်သောအခါမျှ ငါးနှင့် အမဲတို့ကို မစားပေ။ ထိုအခါ ချဉ်ဆားစသည်တို့ကို မမှီဝဲကြရသဖြင့် ထိုရသေ့တို့အား သွေးအားနည်း ဖျော့တော့သောအနာ ဖြစ်ပွားလေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုရသေ့တို့သည် “ချဉ်ဆားစသည်တို့ကို မှီဝဲရန် လူတို့ရှိရာအရပ်သို့ သွားကြကုန်အံ့” ဟု ကြံစည်ကာ အစွန်အဖျားဖြစ်သော ရွာတစ်ရွာသို့ ရောက်ရှိလာကြ၏။ ထိုရွာ၌ လူတို့သည် ထိုရသေ့တို့ကို ကြည်ညိုသဖြင့် ပင့်ဖိတ်၍ ဆွမ်းကျွေးကြကုန်၏။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးဆုံးသောအခါ ထိုရသေ့တို့အတွက် ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ အသုံးအဆောင် အိုးခွက်နှင့် ခြေဆီလိမ်းကျံစရာ စသည်တို့ကို ဆောင်ယူပေး၍ “အရှင်ဘုရားတို့... ဤအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြပါ၊ စိတ်မပျက်ကြပါနှင့်” ဟု တောင်းပန်ကာ နေရာအရပ်ကို ပြသ၍ ဖဲသွားကြကုန်၏။ ဒုတိယနေ့၌လည်း ထိုရသေ့တို့အား အလှူကို ပေးလှူကြပြီးနောက် တစ်ဖန် အိမ်စဉ်အတိုင်း တစ်ရက်လျှင် တစ်အိမ်ကျစီ လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ရသေ့တို့သည် ထိုအရပ်၌ လေးလပတ်လုံး နေထိုင်လျက် ချဉ်ဆားစသည်တို့ကို မှီဝဲရသဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ခိုင်ခံ့တောင့်တင်းလာကြပြီးလျှင် “ဒါယကာတို့... ငါတို့ ပြန်ကြဦးစို့” ဟု လူတို့အား အသိပေးကြ၏။ လူတို့သည်လည်း ထိုရသေ့တို့အား ဆီ၊ ဆန် စသည်တို့ကို လူဒါန်းကြကုန်၏။ ၎င်းတို့သည် ထိုဆီဆန်တို့ကို ယူဆောင်၍ မိမိတို့၏ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့သာ ပြန်သွားကြကုန်၏။ ထိုရွာသို့လည်း ထိုနည်းတူစွာပင် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း လာကြကုန်၏။ လူတို့သည်လည်း ရသေ့များ လာမည့်အချိန်ကို သိရှိကြသဖြင့် လှူဒါန်းရန် ဆန်စသည်တို့ကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်၍ စောင့်မျှော်နေကြပြီး ရောက်ရှိလာသောအခါ ထိုနည်းတူစွာပင် ရိုသေမြတ်နိုးစွာ ပူဇော်ကြကုန်၏။

Atha bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ gantvā tattha viharanto tesaṃ tāpasānaṃ upanissayasampattiṃ disvā tato nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno anupubbena taṃ gāmaṃ anuppatto. Manussā bhagavantaṃ disvā mahādānāni adaṃsu. Bhagavā tesaṃ dhammaṃ desesi. Te tāya dhammadesanāya appekacce sotāpannā, ekacce sakadāgāmino, ekacce anāgāmino ahesuṃ, ekacce pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bhagavā punadeva sāvatthiṃ paccāgamāsi. Atha te tāpasā taṃ gāmaṃ āgamiṃsu. Manussā tāpase disvā na pubbasadisaṃ kotūhalamakaṃsu. Tāpasā taṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ, āvuso, ime manussā na pubbasadisā, kiṃ nu kho ayaṃ gāmo rājadaṇḍena upadduto, udāhu dubbhikkhena, udāhu amhehi sīlādiguṇehi sampannataro koci pabbajito imaṃ gāmamanuppatto’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘na, bhante, rājadaṇḍena, na dubbhikkhenāyaṃ gāmo upadduto, apica buddho loke [Pg.298] uppanno, so bhagavā bahujanahitāya dhammaṃ desento idhāgato’’ti.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်ထွန်းတော်မူ၍ မြတ်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွရောက်သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ထိုရသေ့တို့၏ ဥပနိဿယအဆောက်အဦ ပြည့်စုံခြင်းကို မြင်တော်မူသဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်မှ ထွက်ခွာတော်မူ၍ ရဟန်းသံဃာတော်အပေါင်း ခြံရံလျက် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြွချီတော်မူရာ အစဉ်သဖြင့် ထိုရွာသို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ကြရသဖြင့် များစွာသောအလှူကြီးတို့ကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုလူတို့အား တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုတရားဒေသနာတော်ကြောင့် အချို့သောလူတို့သည် သောတာပန်၊ အချို့တို့သည် သကဒါဂါမ်၊ အချို့တို့သည် အနာဂါမ် ဖြစ်ကြကုန်၏။ အချို့တို့သည် ရဟန်းပြု၍ အရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်သို့ တစ်ဖန် ပြန်လည်ကြွမြန်းတော်မူ၏။ ထိုအခါ ထိုရသေ့တို့သည် ထိုရွာသို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ လူတို့သည် ရသေ့တို့ကို မြင်သော်လည်း ရှေးကကဲ့သို့ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ရိုသေခြင်းကို မပြုကြကုန်။ ရသေ့တို့သည် ထိုလူတို့ကို “ဒါယကာတို့... အဘယ်ကြောင့် ဤလူတို့သည် ရှေးကကဲ့သို့ မဟုတ်ကြကုန်သနည်း။ ဤရွာသည် မင်းဒဏ်ကြောင့် ဘေးရန်ဆိုက်ရောက်နေပါသလော၊ သို့မဟုတ် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေး ဆိုက်ရောက်နေပါသလော၊ သို့မဟုတ် ငါတို့ထက် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပိုမိုပြည့်စုံသော တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းသည် ဤရွာသို့ ရောက်ရှိနေပါသလော” ဟု မေးကြ၏။ လူတို့က “အရှင်ဘုရားတို့... ဤရွာသည် မင်းဒဏ်ကြောင့်လည်း ဘေးမဆိုက်ပါ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေးလည်း မဆိုက်ရောက်ပါ၊ စင်စစ်သော်ကား လောက၌ ဘုရားပွင့်တော်မူပါပြီ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသောလူတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ တရားဟောကြားတော်မူလျက် ဤရွာသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့ပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြကုန်၏။

Taṃ sutvā āmagandhatāpaso ‘‘buddhoti, gahapatayo, vadethā’’ti? ‘‘Buddhoti, bhante, vadāmā’’ti tikkhattuṃ vatvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ, yadidaṃ buddho’’ti attamano attamanavācaṃ nicchāretvā pucchi – ‘‘kiṃ nu kho so buddho āmagandhaṃ bhuñjati, na bhuñjatī’’ti? ‘‘Ko, bhante, āmagandho’’ti? ‘‘Āmagandho nāma macchamaṃsaṃ, gahapatayo’’ti. ‘‘Bhagavā, bhante, macchamaṃsaṃ paribhuñjatī’’ti. Taṃ sutvā tāpaso vippaṭisārī ahosi – ‘‘māheva kho pana buddho siyā’’ti. Puna cintesi – ‘‘buddhānaṃ pātubhāvo nāma dullabho, gantvā buddhaṃ disvā pucchitvā jānissāmī’’ti. Tato yena bhagavā gato, taṃ maggaṃ manusse pucchitvā vacchagiddhinī gāvī viya turitaturito sabbattha ekarattivāsena sāvatthiṃ anuppatvā jetavanameva pāvisi saddhiṃ sakāya parisāya. Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinno eva hoti. Tāpasā bhagavantaṃ upasaṅkamma tuṇhībhūtā anabhivādetvāva ekamantaṃ nisīdiṃsu. Bhagavā ‘‘kacci vo isayo khamanīya’’ntiādinā nayena tehi saddhiṃ paṭisammodi. Tepi ‘‘khamanīyaṃ, bho gotamā’’tiādimāhaṃsu. Tato āmagandho bhagavantaṃ pucchi – ‘‘āmagandhaṃ, bho gotama, bhuñjasi, na bhuñjasī’’ti? ‘‘Ko so, brāhmaṇa, āmagandho nāmā’’ti? ‘‘Macchamaṃsaṃ, bho gotamā’’ti. Bhagavā ‘‘na, brāhmaṇa, macchamaṃsaṃ āmagandho. Apica kho āmagandho nāma sabbe kilesā pāpakā akusalā dhammā’’ti vatvā ‘‘na, brāhmaṇa, idāni tvameva āmagandhaṃ pucchi, atītepi tisso nāma brāhmaṇo kassapaṃ bhagavantaṃ pucchi. Evañca so pucchi, evañcassa bhagavā byākāsī’’ti tissena ca brāhmaṇena kassapena ca bhagavatā vuttagāthāyo eva ānetvā tāhi gāthāhi brāhmaṇaṃ saññāpento āha – ‘‘sāmākaciṅgūlakacīnakāni cā’’ti. Ayaṃ tāva imassa suttassa idha uppatti.

ထိုစကားကို ကြားရလျှင် အာမဂန္ဓရသေ့သည် “အို သူကြွယ်တို့... သင်တို့သည် 'ဘုရား' ဟု ပြောဆိုကြသလော” ဟု မေး၏။ “အရှင်ဘုရား... 'ဘုရား' ဟု အကျွန်ုပ်တို့ ပြောဆိုကြပါသည်” ဟု သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ပြောဆိုကြပြီးသော် “လောက၌ 'ဘုရား' ဟူသော ဤအသံသည်ပင်လျှင် အလွန်ရခဲလှပေစွ” ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်၍ နှစ်လိုဖွယ်သော စကားကို မြွက်ဆိုကာ မေးမြန်းပြန်၏ - “ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အာမဂန္ဓကို သုံးဆောင်ပါသလော၊ မသုံးဆောင်ပါသလော” ဟု မေး၏။ “အရှင်ဘုရား... အာမဂန္ဓဟူသည် အဘယ်အရာနည်း” ဟု လူတို့က ပြန်လည်မေးမြန်းရာ၊ “အို သူကြွယ်တို့... အာမဂန္ဓမည်သည်ကား ငါးနှင့် အမဲတည်း” ဟု ရသေ့က ဆို၏။ “အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးနှင့် အမဲကို သုံးဆောင်တော်မူပါသည်” ဟု လူတို့က လျှောက်တင်ကြကုန်၏။ ထိုစကားကို ကြားရလျှင် ရသေ့သည် စိတ်နှလုံး မသာမယာဖြစ်၍ “ဘုရားစင်စစ် မဖြစ်တန်ရာ” ဟု ကြံစည်၏။ တစ်ဖန် “ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းလာခြင်းဟူသည် လောက၌ ရခဲလှ၏။ ငါကိုယ်တိုင်သွား၍ ဘုရားကို ဖူးမြော်မေးမြန်းပြီးမှ ဆုံးဖြတ်မည်” ဟု ကြံစည်ပြန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူရာ လမ်းခရီးကို လူတို့အား မေးမြန်း၍ မိမိနွားငယ်ကို လွမ်းဆွတ်တမ်းတသော နွားမကြီးကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ သွားလျက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်တွင် တစ်ညစီသာ အိပ်စက်နားနေကာ သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်ရှိပြီး မိမိ၏ ပရိသတ်နှင့်အတူ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့သာ ဝင်ရောက်လေ၏။ ထိုအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း တရားဟောတော်မူရန် နေရာ၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူဆဲ ဖြစ်၏။ ရသေ့တို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိမခိုးဘဲ ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် သင့်လျော်ရာအရပ်၌ ထိုင်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “အို ရသေ့တို့... သင်တို့အား ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ မျှတကြပါ၏လော” စသည်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဖွယ်ရာ နှုတ်ဆက်စကား မိန့်တော်မူ၏။ ရသေ့တို့ကလည်း “အရှင်ဂေါတမ... မျှတပါပေ၏” စသည်ဖြင့် ပြန်လည်ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထို့နောက် အာမဂန္ဓရသေ့သည် မြတ်စွာဘုရားအား “အရှင်ဂေါတမ... အရှင်သည် အာမဂန္ဓကို သုံးဆောင်ပါသလော၊ မသုံးဆောင်ပါသလော” ဟု မေးမြန်း၏။ “အို ပုဏ္ဏား... အာမဂန္ဓမည်သည်ကား အဘယ်အရာနည်း” ဟု မေးတော်မူရာ၊ “အရှင်ဂေါတမ... ငါးနှင့် အမဲတည်း” ဟု လျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားက “အို ပုဏ္ဏား... ငါးနှင့် အမဲသည် အာမဂန္ဓမဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ကိလေသာအားလုံးနှင့် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့သည်သာလျှင် အာမဂန္ဓမည်၏” ဟု မိန့်တော်မူကာ “အို ပုဏ္ဏား... ယခုအခါ၌ သင်တစ်ဦးတည်းသာ အာမဂန္ဓအကြောင်းကို မေးမြန်းသည်မဟုတ်၊ ရှေးလွန်လေပြီးသောအခါ၌လည်း တိဿအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် ကဿပမြတ်စွာဘုရားအား မေးမြန်းလျှောက်ထားခဲ့ဖူးပြီ။ ထိုသို့ မေးမြန်းခဲ့ရာတွင် ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့လျှင် ဖြေကြားတော်မူခဲ့၏” ဟု တိဿပုဏ္ဏားနှင့် ကဿပမြတ်စွာဘုရားတို့ မေးမြန်းဖြေကြားတော်မူခဲ့သော ဂါထာတို့ကို ဆောင်ယူ၍ ထိုဂါထာတို့ဖြင့် အာမဂန္ဓပုဏ္ဏားအား နားလည်သဘောပေါက်စေလိုသဖြင့် “သာမာကစိင်္ဂုလကာစိနကာနိ စ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဤဘုရားရှင်လက်ထက်၌ ဤအာမဂန္ဓသုတ်တော် ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းတည်း။

Atīte pana kassapo kira bodhisatto aṭṭhāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā bārāṇasiyaṃ brahmadattassa brāhmaṇassa dhanavatī nāma brāhmaṇī, tassā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Aggasāvakopi taṃ divasaṃyeva devalokā cavitvā anupurohitabrāhmaṇassa pajāpatiyā kucchimhi nibbatti. Evaṃ tesaṃ ekadivasameva paṭisandhiggahaṇañca [Pg.299] gabbhavuṭṭhānañca ahosi, ekadivasameva etesaṃ ekassa kassapo, ekassa tissoti nāmamakaṃsu. Te sahapaṃsukīḷanakā dve sahāyā anupubbena vuḍḍhiṃ agamiṃsu. Tissassa pitā puttaṃ āṇāpesi – ‘‘ayaṃ, tāta, kassapo nikkhamma pabbajitvā buddho bhavissati, tvampissa santike pabbajitvā bhavanissaraṇaṃ kareyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘ubhopi, samma, pabbajissāmā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Tato vuḍḍhiṃ anuppattakālepi tisso bodhisattaṃ āha – ‘‘ehi, samma, pabbajissāmā’’ti bodhisatto na nikkhami. Tisso ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti sayaṃ nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe pabbatapāde assamaṃ kārāpetvā vasati. Bodhisattopi aparena samayena ghare ṭhitoyeva ānāpānassatiṃ pariggahetvā cattāri jhānāni abhiññāyo ca uppādetvā pāsādena bodhimaṇḍasamīpaṃ gantvā ‘‘puna pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhāsi, so sakaṭṭhāneyeva patiṭṭhāsi. Apabbajitena kira bodhimaṇḍaṃ upagantuṃ na sakkāti. So pabbajitvā bodhimaṇḍaṃ patvā nisīditvā satta divase padhānayogaṃ katvā sattahi divasehi sammāsambodhiṃ sacchākāsi.

ရှေးလွန်လေပြီးသော ကာလ၌ ကဿပအမည်ရှိသော ဘုရားလောင်းသည် ရှစ်သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီးလျှင် ဗာရာဏသီပြည်၌ ဗြေဟ္မဒတ်အမည်ရှိသော ပုဏ္ဏား၏ ဇနီးဖြစ်သူ ဓနဝတီအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏေးမ၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေကို ယူတော်မူလေ၏။ အဂ္ဂသာဝကအလောင်းသည်လည်း ထိုဘုရားလောင်း ပဋိသန္ဓေနေသော နေ့၌ပင်လျှင် နတ်ပြည်မှ စုတေခဲ့၍ ပရောဟိတ်ငယ်ဖြစ်သော ပုဏ္ဏား၏ ဇနီးပုဏ္ဏေးမ၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေတည်လေ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူတို့အား တစ်နေ့တည်း၌ပင် ပဋိသန္ဓေယူခြင်းနှင့် မိခင်ဝမ်းမှ ဖွားမြင်ခြင်းသည် ဖြစ်ခဲ့၏။ တစ်နေ့တည်း၌ပင် ထိုသူတို့တွင် တစ်ယောက်အား 'ကဿပ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ယောက်အား 'တိဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ မြေမှုန့်အတူဆော့ကစားဖော်ဖြစ်ကြသော ထိုသူငယ်ချင်းနှစ်ဦးတို့သည် အစဉ်သဖြင့် ကြီးပြင်းလာကြကုန်၏။ တိဿလုလင်၏ ဖခင်ဖြစ်သူ ပုဏ္ဏားသည် သားအား 'ချစ်သား တိဿ... ဤကဿပလုလင်သည် တောထွက်၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်သော ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့။ သင်သည်လည်း ထိုကဿပဘုရား၏ အထံ၌ ရဟန်းပြု၍ ဝဋ်ဆင်းရဲဘဝမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ပြုလော့' ဟု စေခိုင်း၏။ ထိုတိဿလုလင်သည် 'ကောင်းပါပြီ' ဟု ဝန်ခံ၍ ဘုရားလောင်း၏ အထံသို့ သွားပြီးလျှင် 'အဆွေ... ငါတို့နှစ်ဦးလုံးပင် ရဟန်းပြုကြကုန်အံ့' ဟု ဆို၏။ ဘုရားလောင်းကလည်း 'ကောင်းပြီ' ဟု ဝန်ခံတော်မူ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် အရွယ်ရောက်သောအခါ၌လည်း တိဿလုလင်သည် ဘုရားလောင်းအား 'အဆွေ... လာပါ၊ ငါတို့ ရဟန်းပြုကြကုန်အံ့' ဟု ဆိုသော်လည်း ဘုရားလောင်းသည် တောမထွက်သေးပေ။ တိဿလုလင်သည် 'ဤကဿပလုလင်အား ရှေးဦးစွာ ဉာဏ်တော် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ မရောက်သေးပေ' ဟု ကြံစည်ကာ မိမိဘာသာ လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ရသေ့ရဟန်းပြုပြီးလျှင် တောသို့ဝင်၍ တောင်ခြေရင်း၌ ကျောင်းသင်္ခမ်းဆောက်လုပ်ကာ နေထိုင်လေ၏။ ဘုရားလောင်းသည်လည်း နောင်တစ်ပါးသောအခါ၌ လူ့အိမ်၌ တည်လျက်ပင်လျှင် အာနာပါနဿတိကို ပွားများအားထုတ်ကာ ရူပါဝစရဈာန်လေးပါးနှင့် အဘိညာဉ်တို့ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် နန်းပြာသာဒ်ဖြင့်ပင် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်အနီးသို့ ရောက်တော်မူ၍ 'တစ်ဖန် ပြာသာဒ်သည် တည်မြဲတိုင်းသော မိမိနေရာဟောင်းအရပ်၌ပင် တည်ပါစေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ထိုပြာသာဒ်သည်လည်း မိမိနေရာဟောင်း၌ပင် ပြန်လည်တည်ရှိလေ၏။ ရဟန်းမပြုသေးဘဲ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ မချဉ်းကပ်အပ်ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ရဟန်းပြု၍ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ရောက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုင်တော်မူလျက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းကို ပြု၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။

Tadā isipatane vīsatisahassā pabbajitā paṭivasanti. Atha kassapo bhagavā te āmantetvā dhammacakkaṃ pavattesi. Suttapariyosāne sabbeva arahanto ahesuṃ. So sudaṃ bhagavā vīsatibhikkhusahassaparivuto tattheva isipatane vasati. Kikī ca naṃ kāsirājā catūhi paccayehi upaṭṭhāti. Athekadivasaṃ bārāṇasivāsī eko puriso pabbate candanasārādīni gavesanto tissassa tāpasassa assamaṃ patvā taṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tāpaso taṃ disvā ‘‘kuto āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasito, bhante’’ti. ‘‘Kā tattha pavattī’’ti? ‘‘Tattha, bhante, kassapo nāma sammāsambuddho uppanno’’ti. Tāpaso dullabhavacanaṃ sutvā pītisomanassajāto pucchi – ‘‘kiṃ so āmagandhaṃ bhuñjati, na bhuñjatī’’ti? ‘‘Ko bhante, āmagandho’’ti? ‘‘Macchamaṃsaṃ āvuso’’ti. ‘‘Bhagavā, bhante, macchamaṃsaṃ bhuñjatī’’ti. Taṃ sutvā tāpaso vippaṭisārī hutvā puna cintesi – ‘‘gantvā taṃ pucchissāmi, sace ‘āmagandhaṃ paribhuñjāmī’ti vakkhati, tato naṃ ‘tumhākaṃ, bhante, jātiyā ca kulassa ca gottassa ca ananucchavikameta’nti nivāretvā tassa santike pabbajitvā bhavanissaraṇaṃ karissāmī’’ti sallahukaṃ upakaraṇaṃ [Pg.300] gahetvā sabbattha ekarattivāsena sāyanhasamaye bārāṇasiṃ patvā isipatanameva pāvisi. Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinnoyeva hoti. Tāpaso bhagavantaṃ upasaṅkamma anabhivādetvā tuṇhībhūto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bhagavā taṃ disvā pubbe vuttanayeneva paṭisammodi. Sopi ‘‘khamanīyaṃ, bho kassapā’’tiādīni vatvā ekamantaṃ nisīditvā bhagavantaṃ pucchi – ‘‘āmagandhaṃ, bho kassapa, bhuñjasi, na bhuñjasī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, brāhmaṇa, āmagandhaṃ bhuñjāmī’’ti. ‘‘Sādhu, sādhu, bho kassapa, parakuṇapaṃ akhādanto sundaramakāsi, yuttametaṃ bhoto kassapassa jātiyā ca kulassa ca gottassa cā’’ti. Tato bhagavā ‘‘ahaṃ kilese sandhāya ‘āmagandhaṃ na bhuñjāmī’ti vadāmi, brāhmaṇo macchamaṃsaṃ pacceti, yaṃnūnāhaṃ sve gāmaṃ piṇḍāya apavisitvā kikīrañño gehā ābhataṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjeyyaṃ, evaṃ āmagandhaṃ ārabbha kathā pavattissati. Tato brāhmaṇaṃ dhammadesanāya saññāpessāmī’’ti dutiyadivase kālasseva sarīraparikammaṃ katvā gandhakuṭiṃ pāvisi. Bhikkhū gandhakuṭidvāraṃ pihitaṃ disvā ‘‘na bhagavā ajja bhikkhūhi saddhiṃ pavisitukāmo’’ti ñatvā gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā piṇḍāya pavisiṃsu.

ထိုအခါ ဣသိပတနတော၌ ရဟန်းပြုပြီးသော ရဟန္တာနှစ်သောင်းတို့သည် နေထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းနှစ်သောင်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၍ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ သုတ္တန်ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ အလုံးစုံသောရဟန်းတို့သည် ရဟန္တာဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်သောင်းသော ရဟန်းတို့ ခြံရံလျက် ထိုဣသိပတနတော၌ပင် နေတော်မူ၏။ ကာသိကရာဇ်မင်းဖြစ်သော ကိကီမင်းသည်လည်း ထိုကဿပမြတ်စွာဘုရားအား ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်၏။ ထိုအခါ တစ်နေ့သ၌ ဗာရာဏသီပြည်၌နေသော ယောကျ်ားတစ်ယောက်သည် တောင်၌ဖြစ်သော စန္ဒကူးနှစ် အစရှိသည်တို့ကို ရှာဖွေရာ တိဿရသေ့၏ နေရာကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ရောက်ရှိ၍ ထိုရသေ့အား ရှိခိုးကာ သင့်လျော်သောအရပ်၌ ရပ်နေ၏။ ရသေ့သည် ထိုယောကျ်ားကို မြင်သဖြင့် 'သင်သည် အဘယ်အရပ်မှ လာသနည်း' ဟု မေး၏။ 'အရှင်ဘုရား... ဗာရာဏသီပြည်မှ လာခဲ့ပါသည်' ဟု လျှောက်တင်သော်၊ 'ထိုပြည်၌ အဘယ်အကြောင်းထူး ရှိသနည်း' ဟု မေးရာ၊ 'အရှင်ဘုရား... ထိုပြည်၌ ကဿပအမည်ရှိသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူပါပြီ' ဟု လျှောက်ထား၏။ တိဿရသေ့သည် ကြားရခဲလှသော ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ 'အဘယ်သို့နည်း... ထိုဘုရားသည် အာမဂန္ဓ (ညှီစော်နံသောအစာ) ကို သုံးဆောင်ပါသလော၊ မသုံးဆောင်ပါသလော' ဟု မေး၏။ 'အရှင်ဘုရား... အာမဂန္ဓဟူသည် အဘယ်အရာကို ဆိုလိုပါသနည်း' ဟု လျှောက်သော်၊ 'ငါးအမဲကို ဆိုလိုသည် ဒါယကာ' ဟု ပြော၏။ 'အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးအမဲကို သုံးဆောင်တော်မူပါသည်' ဟု လျှောက်တင်သော်၊ ထိုစကားကို ကြားရ၍ တိဿရသေ့သည် နှလုံးမသာမယာဖြစ်ကာ 'သို့ဖြစ်လျှင် ထိုသူသည် ဘုရားမဟုတ်တန်ရာ' ဟု တစ်ဖန် ကြံစည်မိပြန်၏။ သို့သော် 'ငါကိုယ်တိုင်သွား၍ ထိုကဿပဘုရားအား မေးအံ့။ အကယ်၍ "ငါသည် သုံးဆောင်၏" ဟု ဆိုပါက၊ "အရှင်ဘုရား... ဤငါးအမဲဟူသော အာမဂန္ဓအစာသည် အရှင်ဘုရား၏ ဇာတ်၊ အမျိုး၊ အနွယ်တို့အား မလျော်ကန်ပါ" ဟု တားမြစ်၍၊ ထိုဘုရား၏အထံ၌ ရဟန်းပြုကာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်လျက် အပေါ့အပါးဖြစ်သော အသုံးအဆောင်တို့ကို ယူဆောင်ကာ လမ်းခရီးတစ်လျှောက်၌ တစ်ညဉ့်မျှသာ တည်းခိုလျက် ညချမ်းအချိန်တွင် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရောက်၍ ဣသိပတနတောသို့ ဝင်လေ၏။ ထိုအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း တရားဟောတော်မူရန် နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူဆဲ ဖြစ်၏။ တိဿရသေ့သည် မြတ်စွာဘုရား၏အနီးသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိမခိုးဘဲ ဆိတ်ဆိတ်ရပ်ကာ သင့်လျော်သောအရပ်၌ ရပ်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရသေ့ကို မြင်တော်မူလျှင် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်တော်မူ၏။ ထိုရသေ့သည်လည်း 'အရှင်ကဿပ... ကျန်းမာပါစ' စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားပြီးနောက် သင့်လျော်သောအရပ်၌ ထိုင်၍ မြတ်စွာဘုရားအား 'အရှင်ကဿပ... အရှင်သည် အာမဂန္ဓအစာကို သုံးဆောင်ပါသလော၊ မသုံးဆောင်ပါသလော' ဟု မေး၏။ 'ပုဏ္ဏား... ငါဘုရားသည် အာမဂန္ဓအစာကို သုံးဆောင်တော်မမူ' ဟု မိန့်တော်မူသော်၊ 'အရှင်ကဿပ... ကောင်းလှပါပေ၏၊ ကောင်းလှပါပေ၏။ အခြားသောသတ္တဝါတို့၏ အသေကောင်ကို မစားခြင်းသည် အလွန်ကောင်းလှ၏။ ဤသို့ပြုခြင်းသည် အရှင်ကဿပ၏ ဇာတ်၊ အမျိုး၊ အနွယ်တို့နှင့် သင့်လျော်လှပေ၏' ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ငါသည် ကိလေသာကို ရည်မှတ်၍ အာမဂန္ဓအစာကို မသုံးဆောင်ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ သို့သော် ဤပုဏ္ဏားသည် ငါးအမဲကိုသာ အာမဂန္ဓဟု ယူဆနေ၏။ ငါသည် နက်ဖြန်၌ ဆွမ်းခံဝင်ခြင်း မပြုဘဲ ကိကီမင်း၏အိမ်မှ ဆောင်ယူလာသော ဆွမ်းကို သုံးဆောင်အံ့။ ဤသို့ သုံးဆောင်ပါက ငါးအမဲကို အကြောင်းပြု၍ စကားစမြည် ပြောဆိုကြလိမ့်မည်။ ထိုအခါမှ ဤပုဏ္ဏားရသေ့အား တရားဟောကြား၍ နားလည်စေအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ဒုတိယမြောက်နေ့ စောစောအချိန်၌ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြုလုပ်တော်မူပြီးလျှင် ဂန္ဓကုဋီတိုက်သို့ ဝင်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် ဂန္ဓကုဋီတံခါးကို ပိတ်ထားသည်ကို မြင်ကြလျှင် 'ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဆွမ်းခံဝင်ရန် အလိုတော်မရှိပေ' ဟု သိကြကုန်၍ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ကို လက်ယာရစ်လှည့်လည် ပူဇော်ကာ ဆွမ်းခံဝင်ကြကုန်၏။

Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamma paññattāsane nisīdi. Tāpasopi kho pattasākaṃ pacitvā khāditvā bhagavato santike nisīdi. Kikī kāsirājā bhikkhū piṇḍāya carante disvā ‘‘kuhiṃ bhagavā, bhante’’ti pucchitvā ‘‘vihāre, mahārājā’’ti ca sutvā nānābyañjanarasamanekamaṃsavikatisampannaṃ bhojanaṃ bhagavato pāhesi. Amaccā vihāraṃ netvā bhagavato ārocetvā dakkhiṇodakaṃ datvā parivisantā paṭhamaṃ nānāmaṃsavikatisampannaṃ yāguṃ adaṃsu, tāpaso disvā ‘‘khādati nu kho no’’ti cintento aṭṭhāsi. Bhagavā tassa passatoyeva yāguṃ pivanto maṃsakhaṇḍaṃ mukhe pakkhipi. Tāpaso disvā kuddho. Puna yāgupītassa nānārasabyañjanaṃ bhojanamadaṃsu, tampi gahetvā bhuñjantaṃ disvā ativiya kuddho ‘‘macchamaṃsaṃ khādantoyeva ‘na khādāmī’ti bhaṇatī’’ti. Atha bhagavantaṃ katabhattakiccaṃ hatthapāde dhovitvā nisinnaṃ upasaṅkamma ‘‘bho kassapa, musā tvaṃ bhaṇasi, netaṃ paṇḍitakiccaṃ. Musāvādo hi garahito buddhānaṃ, yepi te pabbatapāde vanamūlaphalādīhi yāpentā isayo vasanti, tepi musā na bhaṇantī’’ti vatvā puna isīnaṃ guṇe gāthāya vaṇṇento āha ‘‘sāmākaciṅgūlakacīnakāni cā’’ti.

ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဂန္ဓကုဋိတိုက်တော်မှ ထွက်တော်မူ၍ ခင်းအပ်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ တိဿရသေ့သည်လည်း သစ်ရွက်သစ်ခက်များကို ကျိုချက်စားသောက်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ထိုင်နေလေ၏။ ကိကီမည်သော ကာသိကရာဇ်မင်းကြီးသည် ရဟန်းတို့ ဆွမ်းခံကြွတော်မူသည်ကို မြင်၍ “အရှင်ဘုရားတို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘယ်အရပ်၌ ရှိတော်မူပါသနည်း” ဟု မေးမြန်းလျှောက်ထားရာ “မင်းကြီး... ကျောင်းတော်၌ ရှိတော်မူသည်” ဟု ကြားသိရသဖြင့်၊ အထူးထူးသော ဟင်းလျာအရသာနှင့် ပြည့်စုံသော၊ များစွာသော အမဲသားငါး စီရင်ခြင်းတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော ဘောဇဉ်ဆွမ်းကို မြတ်စွာဘုရားအား ဆက်သစေ၏။ အမတ်တို့သည် ကျောင်းတော်သို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီး မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထား၍ အလှူရေစက်ချကာ ကပ်လှူလုပ်ကျွေးကြရာ၌ ရှေးဦးစွာ အထူးထူးသော အမဲသားတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော ယာဂုကို လှူကြကုန်၏။ ရသေ့သည် ထိုအခြင်းအရာကို မြင်၍ “စားတော်မူလတ္တံ့လော၊ မစားတော်မူလတ္တံ့လော” ဟု ကြံစည်လျက် ရပ်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရသေ့ မြင်စဉ်ပင်လျှင် ယာဂုကို သောက်တော်မူစဉ် အမဲသားတုံးကို ခံတွင်းတော်သို့ သွင်းတော်မူ၏။ ရသေ့သည် မြင်၍ အမျက်ထွက်၏။ တစ်ဖန် ယာဂုသောက်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရားအား အထူးထူးသော အရသာရှိသော အမဲဟင်းလျာ ဘောဇဉ်ဆွမ်းကို ကပ်လှူကြပြန်၏။ ထိုဆွမ်းကိုလည်း ဘုရားရှင် ကိုင်ယူသုံးဆောင်တော်မူသည်ကို မြင်ရပြန်သဖြင့် “ငါးအမဲတို့ကို စားလျက်ပင် ‘ငါမစား’ ဟု ဆိုဘိ၏” ဟု အလွန်အမင်း စိတ်ဆိုးလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံး၍ လက်ခြေတို့ကို ဆေးကြောပြီး သီတင်းသုံးနေတော်မူသည်ကို ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ကဿပ၊ သင်သည် မမှန်သောစကားကို ပြောဆိုဘိ၏၊ ဤသို့ပြောဆိုခြင်းသည် ပညာရှိတို့၏ ကိစ္စမဟုတ်ပေ။ မုသာဝါဒစကားသည် မကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော အမှုဖြစ်သည်။ တောင်ခြေရင်း၌ တောသစ်ဥ သစ်သီးတို့ဖြင့် မျှတကာ နေကြကုန်သော ရသေ့တို့သည်ပင် လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း မရှိကြကုန်” ဟု လျှောက်ဆိုပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် ရသေ့တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဂါထာဖြင့် ချီးမွမ်းလိုရကား “သံမာကစိင်္ဃုလကာစိနကာနိ စ” အစရှိသော စကားကို ဆိုလေ၏။

242. Tattha [Pg.301] sāmākāti dhunitvā vā sīsāni uccinitvā vā gayhūpagā tiṇadhaññajāti. Tathā ciṅgūlakā kaṇavīrapupphasaṇṭhānasīsā honti. Cīnakānīti aṭavipabbatapādesu aropitajātā cīnamuggā. Pattapphalanti yaṃkiñci haritapaṇṇaṃ. Mūlaphalanti yaṃkiñci kandamūlaṃ. Gavipphalanti yaṃkiñci rukkhavalliphalaṃ. Mūlaggahaṇena vā kandamūlaṃ, phalaggahaṇena rukkhavalliphalaṃ, gavipphalaggahaṇena udake jātasiṅghātakakaserukādiphalaṃ veditabbaṃ. Dhammena laddhanti dūteyyapahiṇagamanādimicchājīvaṃ pahāya vane uñchācariyāya laddhaṃ. Satanti santo ariyā. Asnamānāti bhuñjamānā. Na kāmakāmā alikaṃ bhaṇantīti te evaṃ amamā apariggahā etāni sāmākādīni bhuñjamānā isayo yathā tvaṃ sādurasādike kāme patthayanto āmagandhaṃ bhuñjantoyeva ‘‘nāhaṃ, brāhmaṇa, āmagandhaṃ bhuñjāmī’’ti bhaṇanto alikaṃ bhaṇasi, tathā na kāmakāmā alikaṃ bhaṇanti, kāme kāmayantā musā na bhaṇantīti isīnaṃ pasaṃsāya bhagavato nindaṃ dīpeti.

၂၄၂. ထိုဂါထာတို့၌ - “သာမာကာ” ဟူသည်ကား ခါထုတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ အနှံတို့ကို ရွေးချယ်ဆွတ်ခူး၍သော်လည်းကောင်း ယူထိုက်သော မြက်စပါးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ “စိင်္ဂုလကာ” ဟူသည် ဆောင်းမေးခါးပွင့် သဏ္ဌာန်ရှိသော အနှံများ ဖြစ်ကြသည်။ “စိနကာနိ” ဟူသည် တောအုပ်တောင်ခြေတို့၌ အလိုလိုပေါက်ရောက်သော ပဲနောက်မျိုး ဖြစ်သည်။ “ပတ္တပ္ဖလံ” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော စိမ်းစိုသော သစ်ရွက်သစ်ခက် ဖြစ်သည်။ “မူလဖလံ” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သစ်ဥသစ်ဖု ဖြစ်သည်။ “ဂဝိပ္ဖလံ” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သစ်ပင်နွယ်သီး ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် “မူလ” သဒ္ဒါဖြင့် သစ်ဥသစ်ဖုကိုလည်းကောင်း၊ “ဖလ” သဒ္ဒါဖြင့် သစ်ပင်နွယ်သီးကိုလည်းကောင်း၊ “ဂဝိပ္ဖလ” သဒ္ဒါဖြင့် ရေ၌ဖြစ်သော ပြုလ္လင် (ရေမုန်ညင်း) နှင့် ဝက်မြေဥ အစရှိသော အသီးကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ “ဓမ္မေန လဒ္ဓံ” ဟူသည် တမန်စေခိုင်းခြင်း၊ အစေအပါးခံခြင်း စသော မိစ္ဆာဇီဝကို ပယ်၍ တော၌ ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်းဖြင့် ရအပ်သော အစာဖြစ်သည်။ “သတံ” ဟူသည် သူတော်ကောင်းဖြစ်သော အရိယာတို့ ဖြစ်သည်။ “အသနမာနာ” ဟူသည် သုံးဆောင်စားသောက်ကြကုန်၏ ဟူလို။ “န ကာမကာမာ အလိကံ ဘဏန္တိ” ဟူသည်ကား ထိုရသေ့တို့သည် ငါ့ဥစ္စာဟု တွယ်တာခြင်း မရှိဘဲ၊ သိမ်းဆည်းခြင်း မရှိဘဲ ထိုသာမာက မြက်သီး စသည်တို့ကို သုံးဆောင်ကြကုန်လျက် - သင် ကဿပသည် ကောင်းသော အရသာ အစရှိသော ကာမတို့ကို တောင့်တလျက် အာမဂန္ဓ (ငါးအမဲ) ကို စားပါလျက်နှင့်ပင် “ပုဏ္ဏား... ငါသည် အာမဂန္ဓကို မစား” ဟု မမှန်စကားကို ဆိုဘိသကဲ့သို့ - ထိုသို့ ကာမကို တောင့်တလျက် မမှန်စကားကို မဆိုကြကုန်၊ ကာမ၌ လိုလားခြင်း မရှိသဖြင့် မုသာဝါဒကို မပြောဆိုကြကုန်ဟု ရသေ့တို့အား ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ပြသတည်း။

243. Evaṃ isīnaṃ pasaṃsāpadesena bhagavantaṃ ninditvā idāni attanā adhippetaṃ nindāvatthuṃ dassetvā nippariyāyeneva bhagavantaṃ nindanto āha ‘‘yadasnamāno’’ti tattha da-kāro padasandhikaro. Ayaṃ panattho – yaṃ kiñcideva sasamaṃsaṃ vā tittiramaṃsaṃ vā dhovanacchedanādinā pubbaparikammena sukataṃ, pacanavāsanādinā pacchāparikammena suniṭṭhitaṃ, na mātarā na pitarā, apica kho pana ‘‘dakkhiṇeyyo aya’’nti maññamānehi dhammakāmehi parehi dinnaṃ, sakkārakaraṇena payataṃ paṇītamalaṅkataṃ, uttamarasatāya ojavantatāya thāmabalabharaṇasamatthatāya ca paṇītaṃ asnamāno āhārayamāno, na kevalañca yaṃkiñci maṃsameva, apica kho pana idampi sālīnamannaṃ vicitakāḷakaṃ sālitaṇḍulodanaṃ paribhuñjamāno so bhuñjasi, kassapa, āmagandhaṃ, so tvaṃ yaṃkiñci maṃsaṃ bhuñjamāno idañca sālīnamannaṃ paribhuñjamāno bhuñjasi, kassapa, āmagandhanti bhagavantaṃ gottena ālapati.

၂၄၃. ဤသို့ ရသေ့တို့အား ချီးမွမ်းခြင်းအကြောင်းပြချက်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ကဲ့ရဲ့ပြီးနောက်၊ ယခုအခါ မိမိအလိုရှိအပ်သော ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရာ အကြောင်းအရာကို ပြသလျက် မုချအားဖြင့် (တိုက်ရိုက်ပင်) မြတ်စွာဘုရားကို ကဲ့ရဲ့လိုသဖြင့် “ယဒသနမာနော” အစရှိသော စကားကို ဆို၏။ ထိုပုဒ်၌ “ဒ” အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤကား အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း - ယုန်သားသော်လည်းကောင်း၊ ခါသားသော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အသားကို ဆေးကြောခြင်း၊ အပိုင်းပိုင်း ဖြတ်တောက်ခြင်း စသော ရှေးဦးအစီအရင်ဖြင့် ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ဟင်းခတ်ထုံးမွှန်းခြင်း စသော နောက်ပိုင်းအစီအရင်ဖြင့် ကောင်းစွာ ပြီးစီးအပ်သော၊ အမိအဘတို့ ပြုပြင်ပေးသည်မဟုတ်ဘဲ “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အလှူခံထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ တရားကို မြတ်နိုးသူတစ်ပါးတို့က ရိုရိုသေသေ ပြုပြင်ကပ်လှူအပ်သော၊ အလွန်မွန်မြတ် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ အထူးသဖြင့် ကောင်းမြတ်သော အရသာနှင့်လည်းကောင်း၊ ဩဇာရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခွန်အားကို ဖြည့်တင်းပေးနိုင်သဖြင့်လည်းကောင်း မွန်မြတ်လှစွာသော အာဟာရကို စားသုံးလျက်ရှိသော၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အသားမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား အမည်းစေ့များကို စင်ကြယ်အောင် ရွေးချယ်ထားသော ဤသလေးဆန် ထမင်းကိုလည်း သုံးဆောင်လျက်၊ ကဿပ... အရှင်သည် အာမဂန္ဓ (ငါးအမဲ) ကို စားသုံးဘိ၏။ ထိုသို့ အရှင်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အသားကို စားလျက်၊ ဤသလေးဆန်ထမင်းကိုလည်း သုံးဆောင်လျက်နှင့် အာမဂန္ဓကို စားသုံးဘိ၏တကားဟု မြတ်စွာဘုရားကို အမျိုးအမည် (ဂေါတြ) အားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်လေ၏။

244. Evaṃ āhārato bhagavantaṃ ninditvā idāni musāvādaṃ āropetvā nindanto āha ‘‘na āmagandho…pe… susaṅkhatehī’’ti. Tassattho [Pg.302] – pubbe mayā pucchito samāno ‘‘na āmagandho mama kappatī’’ti icceva tvaṃ bhāsasi, evaṃ ekaṃseneva tvaṃ bhāsasi brahmabandhu brāhmaṇaguṇavirahitajātimattabrāhmaṇāti paribhāsanto bhaṇati. Sālīnamannanti sālitaṇḍulodanaṃ. Paribhuñjamānoti bhuñjamāno. Sakuntamaṃsehi susaṅkhatehīti tadā bhagavato abhihaṭaṃ sakuṇamaṃsaṃ niddisanto bhaṇati.

၂၄၄. ဤသို့ စားဖွယ်အာဟာရဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ကဲ့ရဲ့ပြီးနောက်၊ ယခုအခါ မုသာဝါဒဖြင့် စွပ်စွဲ၍ ကဲ့ရဲ့လိုသဖြင့် “န အာမဂန္ဓော...ပ... သုသင်္ခတေဟိ” ဟူသော ဂါထာကို ဆိုလေ၏။ ၎င်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - “ရှေးက ငါမေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် ‘ငါ့အား အာမဂန္ဓသည် မအပ်စပ်’ ဟုသာ အရှင်ကဿပသည် ပြတ်ပြတ်သားသား ဆိုခဲ့ဖူး၏။ ပုဏ္ဏားဂုဏ်နှင့် မပြည့်စုံဘဲ အမျိုးမျှသာဖြစ်သော အချင်းပုဏ္ဏားဆွေမျိုး...” ဟု ကဲ့ရဲ့နှိမ်ချလိုသဖြင့် ဆိုလေသည်။ “သာလီနမန္နံ” ဟူသည် သလေးဆန်ဖြင့် ချက်အပ်သော ထမင်းကို၊ “ပရိဘုဉ္ဇမာနော” ဟူသည် သုံးဆောင်စားသောက်လျက်၊ “သကုန္တမံသေဟိ သုသင်္ခတေဟိ” ဟူသည် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားအား ကပ်လှူရန် ဆောင်ယူလာသော ကောင်းစွာစီရင်ထားသည့် ငှက်သားကို ညွှန်ပြလျက် ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Evaṃ bhaṇanto eva ca bhagavato heṭṭhā pādatalā pabhuti yāva upari kesaggā sarīramullokento dvattiṃsavaralakkhaṇāsītianubyañjanasampadaṃ byāmappabhāparikkhepañca disvā ‘‘evarūpo mahāpurisalakkhaṇādipaṭimaṇḍitakāyo na musā bhaṇituṃ arahati. Ayaṃ hissa bhavantarepi saccavācānissandeneva uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudu tūlasannibhā, ekekāni ca lomakūpesu lomāni. Svāyaṃ kathamidāni musā bhaṇissati. Addhā añño imassa āmagandho bhavissati, yaṃ sandhāya etadavoca – ‘nāhaṃ, brāhmaṇa, āmagandhaṃ bhuñjāmī’ti, yaṃnūnāhaṃ etaṃ puccheyya’’nti cintetvā sañjātabahumāno gotteneva ālapanto imaṃ gāthāsesaṃ āha –

ဤသို့ ကဲ့ရဲ့စကားကို ပြောဆိုပြီးသည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေဖဝါးတော်အစုံမှစ၍ အထက်ဆံတော်ဖျားတိုင်အောင် ကိုယ်တော်မြတ်ကို မော်ဖူးကြည့်ရှုရာ၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော လက္ခဏာတော်ကြီး၊ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းနှင့် ဘေးပတ်လည် တစ်လံမျှသော ရောင်ဝန်းတော်ဖြင့် ခြံရံထားသည်ကို မြင်ရသဖြင့် ဤသို့ ကြံစည်မိ၏ - “ဤသို့သော ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်တော်ရှိသည့် ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်သည် မုသာဝါဒစကားကို ပြောဆိုရန် မထိုက်တန်ချေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤဘုရားရှင်၏ ရှေးဘဝများစွာ၌ မှန်ကန်သောစကားကို ပြောဆိုခဲ့သော အကျိုးဆက်ကြောင့် မျက်မှောင်တော်နှစ်ခုတို့၏ အလယ်၌ ဖြူစင်နူးညံ့သော လဲဝါဂွမ်းဆိုင်ကဲ့သို့ ပြောင်ပြောင်တောက်ပသော ဤဥဏ္ဏလုံမွေးရှင်တော်သည် ပေါက်ရောက်လာပေသည်။ အမွေးတွင်းတစ်ခု၌ အမွေးတစ်ချောင်းစီသာ ပေါက်လျက်ရှိသည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဘုရားရှင်သည် ယခုအခါ အဘယ်သို့လျှင် မုသာဝါဒစကားကို မိန့်တော်မူပါအံ့နည်း။ ဧကန်မလွဲ ဤကဿပမြတ်စွာဘုရားအား တစ်ပါးသော အာမဂန္ဓ အဓိပ္ပာယ် ရှိပေလိမ့်မည်။ ထိုအရာကို ရည်၍ ‘ပုဏ္ဏား... ငါသည် အာမဂန္ဓကို မစား’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ငါသည် ယခု ထိုအာမဂန္ဓ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းရမူ ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်ကာ အလွန်ကြည်ညိုမြတ်နိုးစိတ် ဖြစ်ပေါ်သဖြင့်၊ အမျိုးအမည် (ဂေါတြ) အားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်လိုရကား ဤဂါထာ၏ ကြွင်းသောအပိုဒ်ကို ဆိုလေ၏ -

‘‘Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃpakāro tava āmagandho’’ti.

“ကဿပအရှင်... အကျွန်ုပ်သည် ထိုအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းပါ၏။ အရှင်၏ အာမဂန္ဓဟူသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိပါသနည်း”။

245. Athassa bhagavā āmagandhaṃ vissajjetuṃ ‘‘pāṇātipāto’’ti evamādimāha. Tattha pāṇātipātoti pāṇavadho. Vadhachedabandhananti ettha sattānaṃ daṇḍādīhi ākoṭanaṃ vadho, hatthapādādīnaṃ chedanaṃ chedo, rajjuādīhi bandho bandhanaṃ. Theyyaṃ musāvādoti theyyañca musāvādo ca. Nikatīti ‘‘dassāmi, karissāmī’’tiādinā nayena āsaṃ uppādetvā nirāsākaraṇaṃ. Vañcanānīti asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti gāhāpanādīni. Ajjhenakuttanti niratthakamanekaganthapariyāpuṇanaṃ. Paradārasevanāti parapariggahitāsu cārittāpajjanaṃ. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa pāṇātipātādiakusaladhammasamudācāro āmagandho vissagandho [Pg.303] kuṇapagandho. Kiṃ kāraṇā? Amanuññattā kilesaasucimissakattā sabbhi jigucchitattā paramaduggandhabhāvāvahattā ca. Ye hi ussannakilesā sattā, te tehi atiduggandhā honti, nikkilesānaṃ matasarīrampi duggandhaṃ na hoti, tasmā esāmagandho. Maṃsabhojanaṃ pana adiṭṭhamasutamaparisaṅkitañca anavajjaṃ, tasmā na hi maṃsabhojanaṃ āmagandhoti.

၂၄၅. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုတိဿရသေ့အား အာမဂန္ဓ (ညစ်ညူးသောအနံ့ဆိုး) ကို ရှင်းလင်းဖြေကြားပေးတော်မူရန် ‘ပါဏာတိပါတော’ အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ပါဏာတိပါတဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း (သူ့အသက်သတ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ‘ဝဓ ဆေဒ ဗန္ဓနံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ သတ္တဝါတို့ကို တုတ်၊ လှံကန် စသည်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဝဓ (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ဟုလည်းကောင်း၊ လက်၊ ခြေ စသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ဆေဒ (ဖြတ်တောက်ခြင်း) ဟုလည်းကောင်း၊ ကြိုး စသည်တို့ဖြင့် တုတ်နှောင်ခြင်းကို ဗန္ဓန (နှောင်ဖွဲ့ခြင်း) ဟုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘ထေယျံ မုသာဝါဒေါ’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းနှင့် မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုခြင်းတည်း။ ‘နိကတိ’ ဟူသည်ကား ‘ငါပေးမည်၊ ငါပြုမည်’ စသည်ဖြင့် မျှော်လင့်ချက်ကို ဖြစ်စေပြီးမှ လှည့်ပတ်၍ ကတိဖျက်ခြင်း (မျှော်လင့်ချက်မဲ့အောင် ပြုခြင်း) တည်း။ ‘ဝဉ္စနာနိ’ ဟူသည်ကား ရွှေမဟုတ်သည်ကို ရွှေဟု ဆိုကာ အသပြာအတု ပြုလုပ်ခြင်း စသည်ဖြင့် လှည့်ဖြားခြင်းတို့တည်း။ ‘အဇ္ဈေနကုဋ္ဋံ’ ဟူသည်ကား အကျိုးမရှိသော များစွာသော ကျမ်းဂန်တို့ကို သင်ယူခြင်းတည်း။ ‘ပရဒါရသေဝနာ’ ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးတို့ သိမ်းဆည်းထားသော မယားတို့၌ အိမ်ရာပြစ်မှား ကျူးလွန်ခြင်းတည်း။ ‘ဧသာမဂန္ဓော န ဟိ မံသဘောဇနံ’ ဟူသည်ကား ဤပါဏာတိပါတ အစရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြုကျင့်ခြင်းသည်သာ အာမဂန္ဓ (စိမ်းသောအနံ့ဆိုး/ကိလေသာအနံ့ဆိုး)၊ အဆိပ်အနံ့၊ အကောင်ပုပ်အနံ့ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် မဟုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ကြယ်သောအညစ်အကြေးနှင့် ရောနှောနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့ စက်ဆုပ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လွန်စွာ မကောင်းသောအနံ့ဆိုးကို ဆောင်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ကိလေသာ ထူပြောသော သတ္တဝါတို့သည် ထိုကိလေသာတည်းဟူသော အနံ့ဆိုးတို့ကြောင့် အလွန်နံစော်ကြကုန်၏။ ကိလေသာကင်းစင်သူတို့၏ သေဆုံးသော ခန္ဓာကိုယ်သည်ပင် (ကိလေသာအနံ့ကဲ့သို့) ညစ်ညူးသောအနံ့မျိုး မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤကိလေသာသည်သာ အာမဂန္ဓမည်၏။ အသားစားခြင်းသည်ကား မိမိအတွက် သတ်သည်ကို မမြင်၊ မကြား၊ မယုံမှား သံသယမရှိလျှင် အပြစ်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် အသားစားခြင်းသည် အာမဂန္ဓ (ညစ်ညူးသောအစာ) မဟုတ်ပေ။

246. Evaṃ dhammādhiṭṭhānāya desanāya ekena nayena āmagandhaṃ vissajjetvā idāni yasmā te te sattā tehi tehi āmagandhehi samannāgatā, na eko eva sabbehi, na ca sabbe ekeneva, tasmā nesaṃ te te āmagandhe pakāsetuṃ ‘‘ye idha kāmesu asaññatā janā’’tiādinā nayena puggalādhiṭṭhānāya tāva desanāya āmagandhe vissajjento dve gāthāyo abhāsi.

၂၄၆. ဤသို့ တရားသဘောကို အဓိကထားသော (ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန) ဒေသနာတော်ဖြင့် တစ်နည်းတစ်ဖုံ အာမဂန္ဓကို ရှင်းလင်းတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုထိုသတ္တဝါတို့သည် ထိုထိုသော အာမဂန္ဓကိလေသာတို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ တစ်ယောက်တည်းသောသူသည်သာ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်မဟုတ်၊ ခပ်သိမ်းသောသူတို့သည်လည်း ကိလေသာတစ်ခုတည်းနှင့်သာ ပြည့်စုံကြသည်မဟုတ်သောကြောင့်၊ ထိုသူတို့အား ထိုထိုသော အာမဂန္ဓတရားတို့ကို ထင်ရှားပြသခြင်းငှာ ‘ယေ ဣဓ ကာမေသု အသညတာ ဇနာ’ အစရှိသောနည်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိကထားသော (ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန) ဒေသနာတော်အားဖြင့် ရှေးဦးစွာ အာမဂန္ဓတရားတို့ကို ရှင်းလင်းဖြေကြားလိုသဖြင့် ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Tattha ye idha kāmesu asaññatā janāti ye keci idha loke kāmapaṭisevanasaṅkhātesu kāmesu mātimātucchādīsupi mariyādāvirahena bhinnasaṃvaratāya asaṃyatā puthujjanā. Rasesu giddhāti jivhāviññeyyesu rasesu giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā rase paribhuñjanti. Asucibhāvamassitāti tāya rasagiddhiyā rasapaṭilābhatthāya nānappakāramicchājīvasaṅkhātaasucibhāvamissitā. Natthikadiṭṭhīti ‘‘natthi dinna’’ntiādidasavatthukamicchādiṭṭhisamannāgatā. Visamāti visamena kāyakammādinā samannāgatā. Durannayāti duviññāpayā sandiṭṭhiparāmāsīādhānaggāhīduppaṭinissaggitāsamannāgatā. Esāmagandhoti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘kāmesu asaṃyatatā rasagiddhatā ājīvavipattinatthikadiṭṭhikāyaduccaritādivisamatā durannayabhāvatā’’ti aparopi pubbe vuttenevatthena chabbidho āmagandho veditabbo. Na hi maṃsabhojananti maṃsabhojanaṃ pana yathāvuttenevatthena na āmagandhoti.

ထိုဂါထာတို့၌ ‘ယေ ဣဓ ကာမေသု အသညတာ ဇနာ’ ဟူသည်ကား ဤလောက၌ ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကာမတရားတို့တွင် မိခင်၊ မိထွေး၊ အရီး အစရှိသည်တို့၌ပင် အပိုင်းအခြားစည်းကမ်း ကင်းကွာသဖြင့် အစောင့်အရှောက်ကို ဖျက်ဆီးကာ စောင့်စည်းခြင်းမရှိကြကုန်သော အမှတ်မရှိသော ပုထုဇဉ်လူအများတို့တည်း။ ‘ရသေသု ဂိဒ္ဓါ’ ဟူသည်ကား လျှာဖြင့် သိအပ်သော ရသာရုံတို့၌ လွန်စွာ တပ်မက်ခြင်း၊ မက်မောခြင်း၊ သက်ဝင်နစ်မွန်းခြင်း ရှိကြလျက်၊ အပြစ်ကို မရှုလေ့ရှိကြကုန်ဘဲ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းပညာ မရှိဘဲ ရသာရုံကို သုံးဆောင်ကြသော ပုထုဇဉ်တို့တည်း။ ‘အသုစိဘာဝမဿိတာ’ ဟူသည်ကား ထိုသို့ ရသာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်းကြောင့် ထိုရသာရုံကို ရရှိရန်အလို့ငှာ အထူးထူးအပြားပြားသော မိစ္ဆာအာဇီဝဟု ဆိုအပ်သော မစင်ကြယ်သော သဘောကို မှီဝဲခြင်းတည်း။ ‘နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ’ ဟူသည်ကား ‘ပေးလှူအပ်သောအလှူ၏ အကျိုးမရှိ’ ဤသို့ အစရှိသော ဆယ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ‘ဝိသမာ’ ဟူသည်ကား မညီမညွတ် မတရားသော ကာယကံ အစရှိသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ‘ဒုရန္နယာ’ ဟူသည်ကား သူတစ်ပါး သိစေအပ်ရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်အမြင်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်း၊ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို စွဲလန်းစွာ ယူတတ်ခြင်း၊ အယူကို စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ‘ဧသာမဂန္ဓော’ ဟူသည်ကား ဤဂါထာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အဓိကထား၍ ညွှန်ပြအပ်သော အာမဂန္ဓဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ‘ကာမဂုဏ်တို့၌ မစောင့်စည်းခြင်း၊ ရသာရုံ၌ တပ်မက်မောခြင်း၊ အသက်မွေးမှု ပျက်စီးခြင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူရှိခြင်း၊ ကာယဒုစရိုက်စသည်ဖြင့် မညီညွတ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးသိစေနိုင်ခဲခြင်း’ ဟူသော ခြောက်ပါးသော အာမဂန္ဓတရားတို့ကို သိအပ်၏။ ‘န ဟိ မံသဘောဇနံ’ ဟူသည်ကား အသားစားခြင်းသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအားဖြင့် အာမဂန္ဓ မဟုတ်ပေ။

247. Dutiyagāthāyapi ye lūkhasāti ye lūkhā nirasā, attakilamathānuyuttāti attho. Dāruṇāti kakkhaḷā dovacassatāyuttā. Piṭṭhimaṃsikāti [Pg.304] purato madhuraṃ bhaṇitvā parammukhe avaṇṇabhāsino. Ete hi abhimukhaṃ oloketumasakkontā parammukhānaṃ piṭṭhimaṃsakhādakā viya honti, tena ‘‘piṭṭhimaṃsikā’’ti vuccanti. Mittaddunoti mittadūhakā, dāradhanajīvitesu vissāsamāpannānaṃ mittānaṃ tattha micchāpaṭipajjanakāti vuttaṃ hoti. Nikkaruṇāti karuṇāvirahitā sattānaṃ anatthakāmā. Atimāninoti ‘‘idhekacco jātiyā vā…pe… aññataraññatarena vatthunā pare atimaññati, yo evarūpo māno ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 880) evaṃ vuttena atimānena samannāgatā. Adānasīlāti adānapakatikā, adānādhimuttā asaṃvibhāgaratāti attho. Na ca denti kassacīti tāya ca pana adānasīlatāya yācitāpi santā kassaci kiñci na denti, adinnapubbakakule manussasadisā nijjhāmataṇhikapetaparāyaṇā honti. Keci pana ‘‘ādānasīlā’’tipi paṭhanti, kevalaṃ gahaṇasīlā, kassaci pana kiñci na dentīti. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘lūkhatā, dāruṇatā, piṭṭhimaṃsikatā, mittadūbhitā, nikkaruṇatā, atimānitā, adānasīlatā, adāna’’nti aparopi pubbe vuttenevatthena aṭṭhavidho āmagandho veditabbo, na hi maṃsabhojananti.

၂၄၇. ဒုတိယဂါထာ၌လည်း ‘ယေ လူခါ’ ဟူသည်ကား ခေါင်းပါးသော အကျင့်ရှိကုန်သော၊ အရသာမရှိကုန်သော၊ ကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်း၌ ယှဉ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်များဟု အနက်ရ၏။ ‘ဒါရုဏာ’ ဟူသည်ကား ရုန်းရင်းကြမ်းတမ်း၍ ဆုံးမစကားကို နာယူနိုင်ခဲခြင်းနှင့် ယှဉ်ကုန်၏။ ‘ပိဋ္ဌိမံသိကာ’ (ကျောသားကို စားတတ်သူ) ဟူသည်ကား မျက်မှောက်၌ ကောင်းသောစကားကို ပြောဆို၍ မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုတတ်သူများတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့သည် မျက်နှာချင်းဆိုင် ကြည့်ရန် မတတ်နိုင်ကြသဖြင့်၊ မျက်ကွယ်၌ ကျောသားကို လှီးစားတတ်သူကဲ့သို့ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ထိုသူတို့ကို ‘ကျောသားစားသူ’ ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ‘မိတ္တဒ္ဒုနော’ ဟူသည်ကား အဆွေခင်ပွန်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သူများတည်း။ သားမယား၊ ဥစ္စာ၊ အသက်တို့၌ မိမိအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားကြကုန်သော အဆွေခင်ပွန်းတို့အား ထိုယုံကြည်ကိုးစားမှု၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်တတ်သူများဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နိက္ကရုဏာ’ ဟူသည်ကား သနားခြင်းကရုဏာမှ ကင်းလွတ်၍ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးမဲ့ကို အလိုရှိသူများတည်း။ ‘အတိမာနိနော’ ဟူသည်ကား ‘ဤလောက၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးပါးသော အကြောင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးကို မထေမဲ့မြင် ပြုတတ်၏၊ ဤကဲ့သို့သော မာနသည် စိတ်၏ အထက်သို့ မြှင့်တင်ထောင်လွှားလိုခြင်း (တံခွန်ကဲ့သို့ ပြုခြင်း) တည်း’ ဟု ဝိဘင်းကျမ်း၌ ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ထိုလွန်ကဲသော မာနနှင့် ပြည့်စုံသူများတည်း။ ‘အဒါနသီလာ’ ဟူသည်ကား ပေးကမ်းလှူဒါန်းတတ်သော သဘောမရှိသူများ၊ ပေးကမ်းလိုသောစိတ် မရှိသူများ၊ ခွဲဝေပေးခြင်း၌ မွေ့လျော်မှု မရှိသူများဟု အနက်ရ၏။ ‘န စ ဒေန္တိ ကဿစိ’ ဟူသည်ကား ထိုသို့ ပေးလှူလေ့မရှိသော သဘောကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့သည် လာရောက်တောင်းခံသော်လည်း မည်သူ့အားမျှ တစ်စုံတစ်ခုသော လှူဖွယ်ပစ္စည်းကိုမျှ မပေးလှူကြပေ။ ထိုသို့ ရှေးကာလက မလှူဖူးသော အမျိုး၌ ဖြစ်သော လူတို့သည် ဝမ်းတွင်း၌ ဆာလောင်မွတ်သိပ်စွာ ပူလောင်လျက်ရှိသော ပြိတ္တာအမျိုးသို့ လားရသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘အာဒါနသီလာ’ (စွဲလမ်းသိမ်းပိုက်ခြင်း အလေ့ရှိသူများ) ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား စည်းစိမ်ဥစ္စာကို သိမ်းဆည်းရန်သာ အလေ့ရှိပြီး မည်သူ့အားမျှ မပေးလှူကြသူများတည်း။ ‘ဧသာမဂန္ဓော န ဟိ မံသဘောဇနံ’ ဟူသည်ကား ဤဂါထာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အဓိကထား၍ ညွှန်ပြအပ်သော အာမဂန္ဓဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ‘ခေါင်းပါးကြမ်းတမ်းခြင်း၊ ရုန်းရင်းကြမ်းတမ်းခြင်း၊ ကျောသားစားခြင်း၊ အဆွေခင်ပွန်းကို ပြစ်မှားခြင်း၊ ကရုဏာကင်းမဲ့ခြင်း၊ ထောင်လွှားမာန်မူခြင်း၊ ပေးကမ်းလေ့မရှိခြင်း၊ လုံးဝမလှူဒါန်းခြင်း’ ဟူသော ရှစ်ပါးသော အာမဂန္ဓတရားတို့ကို သိအပ်၏။ အသားစားခြင်းသည်ကား အာမဂန္ဓ မဟုတ်ပေ။

248. Evaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dve gāthāyo vatvā puna tassa tāpasassa āsayānuparivattanaṃ viditvā dhammādhiṭṭhānāyeva desanāya ekaṃ gāthaṃ abhāsi. Tattha kodho uragasutte vuttanayeneva veditabbo. Madoti ‘‘jātimado, gottamado, ārogyamado’’tiādinā (vibha. 832) nayena vibhaṅge vuttappabhedo cittassa majjanabhāvo. Thambhoti thaddhabhāvo. Paccupaṭṭhāpanāti paccanīkaṭṭhāpanā, dhammena nayena vuttassa paṭivirujjhitvā ṭhānaṃ. Māyāti ‘‘idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā’’tiādinā (vibha. 894) nayena vibhaṅge vibhattā katapāpapaṭicchādanatā. Usūyāti paralābhasakkārādīsu issā. Bhassasamussayoti samussitaṃ bhassaṃ, attukkaṃsanatāti vuttaṃ hoti. Mānātimānoti ‘‘idhekacco jātiyā vā…pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṃ parehi [Pg.305] sadisaṃ attānaṃ dahati, aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati, pare hīne dahati, yo evarūpo māno…pe… ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 880) vibhaṅge vibhatto. Asabbhi santhavoti asappurisehi santhavo. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa kodhādi navavidho akusalarāsi pubbe vuttenevatthena āmagandhoti veditabbo, na hi maṃsabhojananti.

၂၄၈. ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိကထား၍ ပြဋ္ဌာန်းသော ဒေသနာဖြင့် နှစ်ဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် ထိုတိဿရသေ့၏ အလိုဆန္ဒပြောင်းလဲပုံကို သိတော်မူ၍ တရားသဘောကိုသာ အဓိကထားသော ဒေသနာအားဖြင့် ဂါထာတစ်ပုဒ်ကို ဟောကြားတော်မူပြန်၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘ကောဓ’ (အမျက်ဒေါသ) ကို ဥရဂသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘မဒ’ (ယစ်မူးခြင်း) ဟူသည်ကား ‘ဇာတ်အားဖြင့် ယစ်မူးခြင်း၊ အမျိုးနွယ်အားဖြင့် ယစ်မူးခြင်း၊ အနာကင်းခြင်းအားဖြင့် ယစ်မူးခြင်း’ ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဝိဘင်းကျမ်း၌ ဟောကြားအပ်သော အပြားရှိသော စိတ်၏ မူးယစ်တက်ကြွသော သဘောတည်း။ ‘ထမ္ဘ’ ဟူသည်ကား ခက်ထန်ဆိုးသွမ်းသော သဘောတည်း။ ‘ပစ္စုပဋ္ဌာပနာ’ ဟူသည်ကား ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ရပ်တည်ခြင်း၊ တရားသောနည်းဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်၍ ရပ်တည်ခြင်းတည်း။ ‘မာယာ’ ဟူသည်ကား ‘ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ကိုယ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ပြု၍…’ ဤသို့ စသည်ဖြင့် ဝိဘင်းကျမ်း၌ ဝေဖန်အပ်သည့်အတိုင်း မိမိပြုလုပ်အပ်သော မကောင်းမှု ဒုစရိုက်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သော သဘောတည်း။ ‘ဥသူယာ’ ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးတို့၏ လာဘ်သက္ကာရ အစရှိသည်တို့၌ ငြူစူခြင်း (မနာလိုခြင်း) တည်း။ ‘ဘဿသမုဿယ’ ဟူသည်ကား ထောင်လွှားသော စကားကို ဆိုခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ထောင်လွှားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘မာနာატიမာန’ ဟူသည်ကား ‘ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း…ပ… တစ်ပါးပါးသော အကြောင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးကာလ၌ မိမိကိုယ်ကို သူတစ်ပါးနှင့် တူမျှသည်ဟု မှတ်ထင်၏၊ နောင်ကာလ၌ မိမိကိုယ်ကို သူတစ်ပါးထက် သာလွန်ထူးမြတ်သည်ဟု မှတ်ထင်၏၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုကား ယုတ်နိမ့်သည်ဟု မှတ်ထင်၏၊ ဤကဲ့သို့သော မာနသည်…ပ… စိတ်၏ ထောင်လွှားတက်ကြွခြင်း ဖြစ်၏’ ဟု ဝိဘင်းကျမ်း၌ ဝေဖန်အပ်သော မာနမျိုးတည်း။ ‘အသဗ္ဘိ သန္ထဝ’ ဟူသည်ကား သူတော်ကောင်းမဟုတ်သော လူယုတ်မာတို့နှင့် ပေါင်းသင်းရောနှောခြင်းတည်း။ ‘ဧသာမဂန္ဓော န ဟိ မံသဘောဇနံ’ ဟူသည်ကား ဤဒေါသအစရှိသော ကိုးပါးသော အကုသိုလ်တရားအစုစုတို့သည်သာ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း အာမဂန္ဓ (ညစ်ညူးသောအနံ့) ဟု သိအပ်၏။ အသားစားခြင်းသည်ကား အာမဂန္ဓ မဟုတ်ပေ။

249. Evaṃ dhammādhiṭṭhānāya desanāya navavidhaṃ āmagandhaṃ dassetvā punapi pubbe vuttanayeneva puggalādhiṭṭhānāya desanāya āmagandhe vissajjento tisso gāthāyo abhāsi. Tattha ye pāpasīlāti ye pāpasamācāratāya ‘‘pāpasīlā’’ti loke pākaṭā. Iṇaghātasūcakāti vasalasutte vuttanayena iṇaṃ gahetvā tassa appadānena iṇaghātā, pesuññena sūcakā ca. Vohārakūṭā idha pāṭirūpikāti dhammaṭṭaṭṭhāne ṭhitā lañjaṃ gahetvā sāmike parājentā kūṭena vohārena samannāgatattā vohārakūṭā, dhammaṭṭhapaṭirūpakattā pāṭirūpikā. Atha vā idhāti sāsane. Pāṭirūpikāti dussīlā. Te hi yasmā nesaṃ iriyāpathasampadādīhi sīlavantapaṭirūpaṃ atthi, tasmā paṭirūpā, paṭirūpā eva pāṭirūpikā. Narādhamā yedha karonti kibbisanti ye idha loke narādhamā mātāpitūsu buddhapaccekabuddhādīsu ca micchāpaṭipattisaññitaṃ kibbisaṃ karonti. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘pāpasīlatā, iṇaghātatā, sūcakatā, vohārakūṭatā, pāṭirūpikatā, kibbisakāritā’’ti aparopi pubbe vuttenevatthena chabbidho āmagandho veditabbo, na hi maṃsabhojananti.

၂၄၉. ဤသို့ တရားကို အခြေပြုသော ဒေသနာတော်ဖြင့် ကိုးပါးအပြားရှိသော အာမဂန္ဓတရားကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြုသော ဒေသနာတော်ဖြင့် အာမဂန္ဓတရားတို့ကို ဖြေကြားတော်မူလိုသဖြင့် ဂါထာသုံးပုဒ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာတို့၌ 'ယေ ပါပသီလာ' ဟူသည်မှာ မကောင်းသောအကျင့်ကို ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် လောက၌ 'သူယုတ်မာများ' ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားသော သူတို့ဖြစ်သည်။ 'ဣဏဃာတသူစကာ' ဟူသည်မှာ ဝသလသုတ်၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သူတစ်ပါးထံမှ ကြွေးမြီးကို ယူပြီးလျှင် ထိုကြွေးရှင်အား ပြန်လည်မပေးလိုသဖြင့် ကြွေးမြီးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ (ကြွေးလိမ်သူ) များလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ကုန်းတိုက်သောစကားဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ (ကုန်းတိုက်သူ) များလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဝေါဟာရကူဋာ ဣဓ ပါတိရူပိကာ' ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ တရားဆုံးဖြတ်ရာ၌ တည်လျက် တံစိုးလက်ဆောင်ကို ယူကာ ပိုင်ရှင်တို့ကို ရှုံးစေလျက် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသော နည်းလမ်းဖြင့် တရားစီရင်တတ်သောကြောင့် 'ဝေါဟာရကူဋ' (မတရားဖြတ်ထုံးပြုသူ) မည်ကုန်၏။ သီလနှင့်တရား၌ တည်သယောင် ဟန်ဆောင်ထားသောကြောင့် 'ပါတိရူပိက' (သူတော်ကောင်းယောင်ဆောင်သူ) မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ဣဓ' ဟူသည် သာသနာတော်၌ ဖြစ်၏။ 'ပါတိရူပိကာ' ဟူသည် သီလမရှိသော ဒုဿီလရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် သီလရှိသော ရဟန်းတို့၏ ဣရိယာပုဒ် ပြည့်စုံခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် သီလဝန္တပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် တူသောအသွင် ရှိကြသောကြောင့် 'ပတိရူပိက' မည်ကုန်၏။ ပတိရူပိကသည်ပင် 'ပါတိရူပိက' မည်၏။ 'နရာဓမာ ယေ စ ကရောန္တိ ကိဗ္ဗိသံ' ဟူသည်မှာ ဤလောက၌ ယုတ်ညံ့သောလူတို့သည် မိဘတို့၌လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အစရှိသော အရှင်မြတ်တို့၌လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းဟူသော ယုတ်မာကြမ်းကြုတ်သော မကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်၏။ 'ဧသာမဂန္ဓော န ဟိ မံသဘောဇနံ' ဟူသည်မှာ ဤဂါထာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေခံ၍ ပြဆိုအပ်သော မကောင်းသောအကျင့်ရှိခြင်း (ပါပသီလတာ)၊ ကြွေးမြီးကို ဖျက်ဆီးခြင်း (ဣဏဃာတတာ)၊ ကုန်းတိုက်ခြင်း (သူစကတာ)၊ မတရား ဆုံးဖြတ်ခြင်း (ဝေါဟာရကူဋတာ)၊ သူတော်ကောင်းယောင်ဆောင်ခြင်း (ပါတိရူပိကတာ)၊ ကြမ်းကြုတ်သော အမှုကို ပြုခြင်း (ကိဗ္ဗိသကာရိတာ) ဟူသော ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသည်သာဖြစ်သော အနက်ဖြင့် ခြောက်ပါးအပြားရှိသော ဤအာမဂန္ဓတရားကို သိအပ်၏။ အသားစားခြင်းသည် အာမဂန္ဓမဟုတ်ပေ။

250. Ye idha pāṇesu asaññatā janāti ye janā idhaloke pāṇesu yathākāmacāritāya satampi sahassampi māretvā anuddayāmattassāpi akaraṇena asaṃyatā. Paresamādāya vihesamuyyutāti paresaṃ santakaṃ ādāya dhanaṃ vā jīvitaṃ vā tato ‘‘mā evaṃ karothā’’ti yācantānaṃ vā nivārentānaṃ vā pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vihesaṃ uyyutā. Pare vā satte samādāya ‘‘ajja dasa, ajja vīsa’’nti evaṃ samādiyitvā tesaṃ vadhabandhanādīhi vihesamuyyutā. Dussīlaluddāti nissīlā ca durācārattā[Pg.306], luddā ca kurūrakammantā lohitapāṇitāya, macchaghātakamigabandhakasākuṇikādayo idhādhippetā. Pharusāti pharusavācā. Anādarāti ‘‘idāni na karissāma, viramissāma evarūpā’’ti evaṃ ādaravirahitā. Esāmagandho na hi maṃsabhojananti esa etāya gāthāya puggale adhiṭṭhāya niddiṭṭho ‘‘pāṇātipāto vadhachedabandhana’’ntiādinā nayena pubbe vutto ca avutto ca ‘‘pāṇesu asaṃyatatā paresaṃ vihesatā dussīlatā luddatā pharusatā anādaro’’ti chabbidho āmagandho veditabbo, na hi maṃsabhojananti. Pubbe vuttampi hi sotūnaṃ sotukāmatāya avadhāraṇatāya daḷhīkaraṇatāyāti evamādīhi kāraṇehi puna vuccati. Teneva ca parato vakkhati ‘‘iccetamatthaṃ bhagavā punappunaṃ, akkhāsi naṃ vedayi mantapāragū’’ti.

၂၅၀. 'ယေ ဣဓ ပါဏေသု အသံယတာ ဇနာ' ဟူသည်မှာ ဤလောက၌ အကြင်သူတို့သည် သတ္တဝါတို့အပေါ် မိမိတို့အလိုရှိတိုင်း ကျင့်ကြံကာ ရာဂဏန်း သို့မဟုတ် ထောင်ဂဏန်းမက သတ်ဖြတ်ကြ၍၊ အနည်းငယ်မျှသော သနားကရုဏာပင် မရှိကြသဖြင့် မစောင့်စည်းသူ (အသံယတ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ပရေသမာဒါယ ဝိဟေသမုယျုတာ' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ ပစ္စည်းဥစ္စာ သို့မဟုတ် အသက်ကို အတင်းအဓမ္မလုယူပြီးနောက်၊ ထိုသူတို့က 'ဤသို့မပြုပါလင့်' ဟု တောင်းပန်တားမြစ်သည့်တိုင်အောင် လက်သီး၊ ခဲ၊ တုတ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲရန် အားထုတ်ကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အခြားသတ္တဝါတို့ကို ဖမ်းဆီး စုဆောင်းကာ 'ယနေ့ ဆယ်ကောင်၊ ယနေ့ အကောင်နှစ်ဆယ်' ဟု သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲရန် အားထုတ်ကြကုန်၏။ 'ဒုဿီလလုဒ္ဒါ' ဟူသည်မှာ သီလမရှိဘဲ ယုတ်ညံ့စွာ ကျင့်တတ်သောကြောင့် 'ဒုဿီလ' မည်ကုန်၏။ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အမှုတို့ကို ပြုလုပ်ကာ သွေးစွန်းသောလက် ရှိကြသောကြောင့် 'လုဒ္ဒ' (မုဆိုးကဲ့သို့ ရက်စက်သူ) မည်ကုန်၏။ တံငါသည်၊ မုဆိုး၊ ငှက်ခတ်သမား အစရှိသူတို့ကို ဤနေရာ၌ ဆိုလိုသည်။ 'ဖရုသာ' ဟူသည်မှာ ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သူများတည်း။ 'အနာဒရာ' ဟူသည်မှာ 'ယခုမှစ၍ ဤသို့သော မကောင်းမှုကို ငါမပြုတော့အံ့၊ ရှောင်ကြဉ်အံ့' ဟု ရိုေသက်ေလးစားမှု ကင်းမဲ့နေသော သူတို့တည်း။ 'ဧသာမဂန္ဓော န ဟိ မံသဘောဇနံ' ဟူသည်မှာ ဤဂါထာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေခံ၍ ပြဆိုအပ်သော၊ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော 'သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း' စသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့အပေါ် မစောင့်စည်းခြင်း (ပါဏေသု အသံယတတာ)၊ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲခြင်း (ပရေသံ ဝိဟေသတာ)၊ သီလမရှိခြင်း (ဒုဿီလတာ)၊ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်ခြင်း (လုဒ္ဒတာ)၊ ရိုင်းစိုင်းသော စကားကို ဆိုခြင်း (ဖရုသတာ)၊ ရိုသေလေးစားမှု မရှိခြင်း (အနာဒရော) ဟူသော ခြောက်ပါးအပြားရှိသော အာမဂန္ဓတရားကို သိအပ်၏။ အသားစားခြင်းသည် အာမဂန္ဓမဟုတ်ပေ။ ရှေး၌ ဟောကြားတော်မူပြီးသော်လည်း နာယူလိုသူတို့၏ နာယူလိုစိတ်ပြင်းပြစေရန်၊ အလေးအနက် မှတ်သားစေရန်နှင့် ပိုမိုခိုင်မာစေရန် အစရှိသော အကြောင်းတို့ကြောင့် တစ်ဖန် ထပ်မံဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် နောင်အခါ၌ 'ဤအနက်ကို ဗေဒင်တို့၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထပ်ခါတလဲလဲ ဟောကြားတော်မူ၏' ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။

251. Etesu giddhā viruddhātipātinoti etesu pāṇesu gedhena giddhā, dosena viruddhā, mohena ādīnavaṃ apassantā punappunaṃ ajjhācārappattiyā atipātino, etesu vā ‘‘pāṇātipāto vadhachedabandhana’’ntiādinā nayena vuttesu pāpakammesu yathāsambhavaṃ ye gedhavirodhātipātasaṅkhātā rāgadosamohā, tehi giddhā viruddhā atipātino ca. Niccuyyutāti akusalakaraṇe niccaṃ uyyutā, kadāci paṭisaṅkhāya appaṭiviratā. Peccāti asmā lokā paraṃ gantvā. Tamaṃ vajanti ye, patanti sattā nirayaṃ avaṃsirāti ye lokantarikandhakārasaṅkhātaṃ nīcakulatādibhedaṃ vā tamaṃ vajanti, ye ca patanti sattā avīciādibhedaṃ nirayaṃ avaṃsirā adhogatasīsā. Esāmagandhoti tesaṃ sattānaṃ tamavajananirayapatanahetu esa gedhavirodhātipātabhedo sabbāmagandhamūlabhūto yathāvuttenatthena tividho āmagandho. Na hi maṃsabhojananti maṃsabhojanaṃ pana na āmagandhoti.

၂၅၁. 'ဧတေသု ဂိဒ္ဓါ ဝိရုဒ္ဓါတိပါတိနော' ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ လောဘကြောင့် တပ်မက်မောကုန်၏၊ ဒေါသကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုကုန်၏၊ မောဟကြောင့် အပြစ်ကို မမြင်ဘဲ အဖန်တလဲလဲ လွန်ကျူးကျင့်ကြံသဖြင့် အသက်ကို သတ်ဖြတ်တတ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ 'သတ်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း' အစရှိသောနည်းဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော မကောင်းမှုတို့၌ ဖြစ်ထိုက်သရွေ့ တပ်မက်ခြင်း (ဂေဓ)၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း (ဝိရောဓ)၊ အသက်ကို သတ်ခြင်း (အတိပါတ) ဟု ဆိုအပ်သော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတရားတို့ဖြင့် တပ်မက်ကုန်၏၊ ဆန့်ကျင်ကုန်၏၊ သတ်ဖြတ်ကုန်၏။ 'နိစ္စုယျုတာ' ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်ပြုခြင်း၌ အမြဲတစေ အားထုတ်နေကြပြီး၊ တစ်ရံတစ်ခါမျှ ဆင်ခြင်၍ မရှောင်ကြဉ်သော သူတို့တည်း။ 'ပစ္စ' ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝမှ ကွယ်လွန်၍ တမလွန်ဘဝသို့ ရောက်ပြီးသော်။ 'တမံ ဝဇန္တိ ယေ စ ပတန္တိ သတ္တာ နိရယံ အဝံသိရာ' ဟူသည်မှာ အကြင်သတ္တဝါတို့သည် လောကန္တရိတ်အမိုက်မှောင် သို့မဟုတ် နိမ့်ကျသောအမျိုး၌ ဖြစ်ရခြင်း အစရှိသော အမိုက်မှောင် (တမ) သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ အကြင်သတ္တဝါတို့သည်လည်း အဝီစိငရဲ အစရှိသည်တို့သို့ ဦးခေါင်းစောက်ထိုးဖြင့် ကျရောက်ကြကုန်၏။ 'ဧသာမဂန္ဓော' ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တဝါတို့အား အမိုက်မှောင်သို့ လားရခြင်း၊ ငရဲသို့ ကျရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တပ်မက်ခြင်း (ဂေဓ)၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း (ဝိရောဓ)၊ အသက်သတ်ခြင်း (အတိပါတ) အပြားရှိသော၊ အာမဂန္ဓ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ဤအလုံးစုံသော တရားသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း သုံးပါးအပြားရှိသော အာမဂန္ဓတရား မည်၏။ 'န ဟိ မံသဘောဇနံ' ဟူသည်မှာ အသားစားခြင်းကိုမူ အာမဂန္ဓဟူ၍ မခေါ်ဆိုပေ။

252. Evaṃ bhagavā paramatthato āmagandhaṃ vissajjetvā duggatimaggabhāvañcassa pakāsetvā idāni yasmiṃ macchamaṃsabhojane tāpaso āmagandhasaññī duggatimaggasaññī ca hutvā tassa abhojanena suddhikāmo hutvā taṃ na bhuñjati, tassa ca aññassa ca tathāvidhassa sodhetuṃ asamatthabhāvaṃ dassento ‘‘na macchamaṃsa’’nti imaṃ chappadaṃ gāthamāha. Tattha sabbapadāni [Pg.307] antimapādena yojetabbāni – na macchamaṃsaṃ sodheti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhaṃ, na āhutiyaññamutūpasevanā sodheti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhanti evaṃ. Ettha ca na macchamaṃsanti akhādiyamānaṃ macchamaṃsaṃ na sodheti, tathā anāsakattanti evaṃ porāṇā vaṇṇenti. Evaṃ pana sundarataraṃ siyā ‘‘na macchamaṃsānaṃ anāsakattaṃ na macchamaṃsānānāsakattaṃ, macchamaṃsānaṃ anāsakattaṃ na sodheti, macca’’nti athāpi siyā, evaṃ sante anāsakattaṃ ohīyatīti? Tañca na, amaratapena saṅgahitattā. ‘‘Ye vāpi loke amarā bahū tapā’’ti ettha hi sabbopi vuttāvaseso attakilamatho saṅgahaṃ gacchatīti. Naggiyanti acelakattaṃ. Muṇḍiyanti muṇḍabhāvo. Jaṭājallanti jaṭā ca rajojallañca. Kharājinānīti kharāni ajinacammāni. Aggihuttassupasevanāti aggipāricāriyā. Amarāti amarabhāvapatthanatāya pavattakāyakilesā. Bahūti ukkuṭikappadhānādibhedato aneke. Tapāti sarīrasantāpā. Mantāti vedā. Āhutīti aggihomakammaṃ. Yaññamutūpasevanāti assamedhādiyaññā ca utūpasevanā ca. Utūpasevanā nāma gimhe ātapaṭṭhānasevanā, vasse rukkhamūlasevanā, hemante jalappavesasevanā. Na sodhenti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhanti kilesasuddhiyā vā bhavasuddhiyā vā avitiṇṇavicikicchaṃ maccaṃ na sodhenti. Kaṅkhāmale hi sati na visuddho hoti, tvañca sakaṅkhoyevāti. Ettha ca ‘‘avitiṇṇakaṅkha’’nti etaṃ ‘‘na macchamaṃsa’’ntiādīni sutvā ‘‘kiṃ nu kho macchamaṃsānaṃ abhojanādinā siyā visuddhimaggo’’ti tāpasassa kaṅkhāya uppannāya bhagavatā vuttaṃ siyāti no adhippāyo. Yā cassa ‘‘so macchamaṃsaṃ bhuñjatī’’ti sutvāva buddhe kaṅkhā uppannā, taṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

၂၅၂. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပရမတ္ထအားဖြင့် အာမေဂန္ဓ (ညှီစော်နံသောတရား) ကို ရှင်းလင်းဖြေကြားတော်မူ၍၊ ထိုတိဿရသေ့အား အပါယ်လေးပါးသို့ သွားရာလမ်း၏အဖြစ်ကိုလည်း ပြသတော်မူပြီးလျှင်၊ ယခုအခါ၌ ရသေ့သည် ငါး၊ အမဲကို စားခြင်း၌ အာမဂန္ဓအစာဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပါယ်သို့လားကြောင်းလမ်းဟူ၍လည်းကောင်း အမှတ်ရှိသဖြင့် ယင်းကို မစားဘဲနေခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကို အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ မစားဘဲနေသော်လည်း၊ ထိုသို့ ငါး၊ အမဲကို မစားသော အကျင့်နှင့် အခြားသော ထိုသို့သော အစီအရင်တို့သည် သတ္တဝါကို သုတ်သင်စင်ကြယ်စေရန် မစွမ်းနိုင်သည့်အဖြစ်ကို ပြလိုတော်မူသဖြင့် 'န မစ္ဆမံသံ' အစရှိသော ခြောက်ပုဒ်ရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့ကို နောက်ဆုံးပုဒ်ဖြစ်သော 'အဝိတိဏ္ဏကင်္ခံ မစ္စံ န သောဓေတိ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်ရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ 'ငါး၊ အမဲ စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် ယုံမှားခြင်းကို မကူးမြောက်နိုင်သေးသော သတ္တဝါကို မစင်ကြယ်စေနိုင်။ များစွာသော ယာဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဥတုကို မှီဝဲခြင်းသည် ယုံမှားခြင်းကို မကူးမြောက်နိုင်သေးသော သတ္တဝါကို မစင်ကြယ်စေနိုင်' ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ထို့အတူ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤဂါထာ၌ 'န မစ္ဆမံသံ' ဟူသည် ငါး၊ အမဲကို မစားဘဲနေခြင်းသည် သတ္တဝါကို မစင်ကြယ်စေနိုင်၊ ထို့အတူ 'အနာသကတ္တံ' (အစာငတ်ခံခြင်း) သည်လည်း မစင်ကြယ်စေနိုင်ဟု ရှေးဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် ပို၍ ကောင်းမွန်သင့်လျော်ရာ၏။ 'ငါး၊ အမဲကို မစားရုံမျှသာဖြစ်သော အကျင့်သည် (မစင်ကြယ်စေနိုင်)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကယ်၍ ငါး၊ အမဲကို မစားခြင်းသည် သတ္တဝါကို မစင်ကြယ်စေနိုင်ပါက၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အစာငတ်ခံခြင်း (အနာသကတ္တ) သည် ယုတ်လျော့သွားမည်လောဟု မေးစရာရှိ၏။ ထိုသို့ မယုတ်လျော့နိုင်ပေ၊ အမရတပ (အမရရသေ့တို့၏ အကျင့်) ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ယေ ဝါပိ လောကေ အမရာ ဗဟူ တပါ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော အတ္တကိလမထအကျင့် အားလုံးသည်လည်း ဤ (အမရတပ) ၌ပင် အကျုံးဝင် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'နဂ္ဂိယံ' ဟူသည် အဝတ်မဝတ်ဘဲ နေခြင်း (အစေလကတ္တ) ဖြစ်သည်။ 'မုဏ္ဍိယံ' ဟူသည် ဦးခေါင်းတုံးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဇဋာဇလ္လံ' ဟူသည် ဆံကျစ်ထုံးခြင်းနှင့် မြူမှုန် ညွန်လူးခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ 'ခရာဇိနာနိ' ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော သစ်နက်ရေတို့ကို ဝတ်ရုံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဂ္ဂိဟုတ္တဿုပသေဝနာ' ဟူသည် မီးကို လုပ်ကျွေးပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အမရာ' ဟူသည် တစ်ပါးသောကိုယ် (နတ်ကိုယ်စသည်) ၏ အဖြစ်ကို တောင့်တသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ကိုယ်၏ ကိလေသာပူပန်မှုများ ဖြစ်သည်။ 'ဗဟူ' ဟူသည် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍ ကျင့်ခြင်းစသည်ဖြင့် များပြားလှစွာသော အကျင့်တို့ဖြစ်သည်။ 'တပါ' ဟူသည် ကိုယ်ကို ပူပန်စေသော အကျင့်တို့ဖြစ်သည်။ 'မန္တာ' ဟူသည် ဗေဒင်အတတ်များ ဖြစ်သည်။ 'အာဟုတိ' ဟူသည် မီးပူဇော်ခြင်း ကိစ္စဖြစ်သည်။ 'ယာဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဥတုကို မှီဝဲခြင်း (ယညမုတူပသေဝနာ)' ဟူသည် အဿမေဓ အစရှိသော ယာဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ရာသီဥတုကို မှီဝဲခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဥတုကို မှီဝဲခြင်းဟူသည် နွေကာလ၌ နေပူသောအရပ်၌ နေခြင်း၊ မိုးကာလ၌ သစ်ပင်ရင်း၌ နေခြင်း၊ ဆောင်းကာလ၌ ရေထဲသို့ ဆင်း၍ နေခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ 'န သောဓေန္တိ မစ္စံ အဝိတိဏ္ဏကင်္ခံ' ဟူသည် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘဝမှ စင်ကြယ်ခြင်း၌ ယုံမှားဝိစိကိစ္ဆာကို မလွန်မြောက်နိုင်သေးသော သတ္တဝါကို စင်ကြယ်စေရန် မစွမ်းနိုင်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ယုံမှားခြင်း အညစ်အကြေး ရှိနေသရွေ့မူ စင်ကြယ်ခြင်း မရှိနိုင်၊ သင်ရသေ့သည်လည်း ယုံမှားခြင်းရှိသူသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'အဝိတိဏ္ဏကင်္ခံ' ဟူသော စကားကို 'န မစ္ဆမံသံ' စသည်ကို ကြားရသဖြင့် 'ငါး၊ အမဲကို မစားခြင်းစသည်ဖြင့် သတ္တဝါတို့အား စင်ကြယ်ခြင်းလမ်းခရီး ဖြစ်နိုင်ပါမည်လော' ဟု ရသေ့အား ယုံမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ယူဆသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား 'ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ငါး၊ အမဲကို စားတော်မူ၏' ဟု ကြားရသဖြင့် ဘုရားရှင်အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုံမှားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

253. Evaṃ macchamaṃsānāsakattādīnaṃ sodhetuṃ asamatthabhāvaṃ dassetvā idāni sodhetuṃ samatthe dhamme dassento ‘‘sotesu gutto’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha sotesūti chasu indriyesu. Guttoti indriyasaṃvaraguttiyā samannāgato. Ettāvatā indriyasaṃvaraparivārasīlaṃ dasseti. Viditindriyo careti ñātapariññāya chaḷindriyāni viditvā pākaṭāni katvā careyya, vihareyyāti vuttaṃ hoti. Ettāvatā visuddhasīlassa nāmarūpaparicchedaṃ dasseti. Dhamme ṭhitoti ariyamaggena abhisametabbacatusaccadhamme ṭhito. Etena sotāpattibhūmiṃ dasseti. Ajjavamaddave [Pg.308] ratoti ujubhāve ca mudubhāve ca rato. Etena sakadāgāmibhūmiṃ dasseti. Sakadāgāmī hi kāyavaṅkādikarānaṃ cittathaddhabhāvakarānañca rāgadosānaṃ tanubhāvā ajjavamaddave rato hoti. Saṅgātigoti rāgadosasaṅgātigo. Etena anāgāmibhūmiṃ dasseti. Sabbadukkhappahīnoti sabbassa vaṭṭadukkhassa hetuppahānena pahīnasabbadukkho. Etena arahattabhūmiṃ dasseti. Na lippati diṭṭhasutesu dhīroti so evaṃ anupubbena arahattaṃ patto dhitisampadāya dhīro diṭṭhasutesu dhammesu kenaci kilesena na lippati. Na kevalañca diṭṭhasutesu, mutaviññātesu ca na lippati, aññadatthu paramavisuddhippatto hotīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

၂၅၃. ဤသို့လျှင် ငါး၊ အမဲကို မစားခြင်းစသည်တို့သည် သတ္တဝါကို မစင်ကြယ်စေနိုင်သည့် အဖြစ်ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌မူ စင်ကြယ်စေနိုင်စွမ်းသော တရားတို့ကို ပြလိုတော်မူသဖြင့် 'သောတေသု ဂုတ္တော' အစရှိသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ 'သောတေသု' ဟူသည် ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'ဂုတ္တော' ဟူသည် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလဖြင့် စောင့်ရှောက်လုံခြုံခြင်းရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ အခြံအရံရှိသော သီလကို ပြတော်မူသည်။ 'ဝိဒိတိန္ဒြိယော စရေ' ဟူသည် ဉာတပရိညာဖြင့် ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့ကို ကောင်းစွာသိ၍ ထင်ရှားစေပြီးမှ ကျင့်ရာ၏၊ နေရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမျှဖြင့် သီလစင်ကြယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ နာမ်ရုပ်အပိုင်းအခြား (နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်) ကို ပြတော်မူသည်။ 'ဓမ္မေ ဌိတော' ဟူသည် အရိယမဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိအပ်သော သစ္စာလေးပါးတရား၌ တည်သူဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် သောတာပတ္တိအဆင့်ကို ပြတော်မူသည်။ 'အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝေ ရတော' ဟူသည် ဖြောင့်မတ်ခြင်း (အဇ္ဇဝ) နှင့် နူးညံ့ခြင်း (မဒ္ဒဝ) တို့၌ မွေ့လျော်သူဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် သကဒါဂါမိအဆင့်ကို ပြတော်မူသည်။ မှန်၏၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုယ်၏ ကောက်ကျစ်ခြင်းစသည်ကို ဖြစ်စေတတ်သောလည်းကောင်း၊ စိတ်၏ ခက်ထန်တင်းမာမှုကို ဖြစ်စေတတ်သောလည်းကောင်း ရာဂ၊ ဒေါသတို့ ခေါင်းပါးသွားခြင်းကြောင့် ဖြောင့်မတ်နူးညံ့မှု၌ မွေ့လျော်သူ ဖြစ်သည်။ 'သံဂါတိဂေါ' ဟူသည် ရာဂ၊ ဒေါသတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ (သံဂ) တို့ကို လွန်မြောက်သူဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် အနာဂါမိအဆင့်ကို ပြတော်မူသည်။ 'သဗ္ဗဒုက္ခပ္ပဟီနော' ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးတို့၏ အကြောင်းတရား (ကိလေသာ) ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ ဆင်းရဲအားလုံး ငြိမ်းပြီးသူဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်အဆင့်ကို ပြတော်မူသည်။ 'န လိပ္ပတိ ဒိဋ္ဌသုတေသု ဓီရော' ဟူသည် ထိုကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်း အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၍ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ထိုပညာရှိ (ရဟန္တာ) သည် မြင်ရ ကြားရသော အာရုံတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာတရားဖြင့် မလိမ်းကျံတော့ပေ။ မြင်ရ ကြားရသော ဒိဋ္ဌ၊ သုတ အာရုံတို့၌သာမက ထိသိအပ်၊ သိပ္ပအပ်သော မုတ၊ ဝိညာတ အာရုံတို့၌လည်း ကိလေသာဖြင့် မလိမ်းကျံတော့ဘဲ ဧကန်စင်စစ် မြတ်သော စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသူ ဖြစ်ပေသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်အထိပ်ထားကာ ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူသည်။

254-5. Ito paraṃ ‘‘iccetamattha’’nti dve gāthā saṅgītikārehi vuttā. Tāsamattho – iti bhagavā kassapo etamatthaṃ punappunaṃ anekāhi gāthāhi dhammādhiṭṭhānāya puggalādhiṭṭhānāya ca desanāya yāva tāpaso aññāsi, tāva so akkhāsi kathesi vitthāresi. Naṃ vedayi mantapāragūti sopi tañca atthaṃ mantapāragū, vedapāragū, tisso brāhmaṇo vedayi aññāsi. Kiṃ kāraṇā? Yasmā atthato ca padato ca desanānayato ca citrāhi gāthāhi munī pakāsayi. Kīdiso? Nirāmagandho asito durannayo, āmagandhakilesābhāvā nirāmagandho, taṇhādiṭṭhinissayābhāvā asito, bāhiradiṭṭhivasena ‘‘idaṃ seyyo idaṃ vara’’nti kenaci netuṃ asakkuṇeyyattā durannayo. Evaṃ pakāsitavato cassa sutvāna buddhassa subhāsitaṃ padaṃ sukathitaṃ dhammadesanaṃ sutvā nirāmagandhaṃ nikkilesayogaṃ, sabbadukkhappanūdanaṃ sabbavaṭṭadukkhappanūdanaṃ, nīcamano nīcacitto hutvā vandi tathāgatassa, tisso brāhmaṇo tathāgatassa pāde pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vandi. Tattheva pabbajjamarocayitthāti tattheva ca naṃ āsane nisinnaṃ kassapaṃ bhagavantaṃ tisso tāpaso pabbajjamarocayittha, ayācīti vuttaṃ hoti. Taṃ bhagavā ‘‘ehi bhikkhū’’ti āha. So taṅkhaṇaṃyeva aṭṭhaparikkhārayutto hutvā ākāsenāgantvā vassasatikatthero viya bhagavantaṃ vanditvā katipāheneva sāvakapāramiñāṇaṃ paṭivijjhitvā tisso nāma aggasāvako ahosi, puna dutiyo bhāradvājo nāma. Evaṃ tassa bhagavato tissabhāradvājaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi.

၂၅၄-၅. ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်နောက်တွင် 'ဣစ္စေတမတ္ထံ' အစရှိသော နှစ်ဂါထာတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့က မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာတို့၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို များစွာသော ဂါထာတို့ဖြင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိဿရသေ့ နားလည်သဘောပေါက်သည်အထိ အဖန်ဖန် ဟောကြား၊ ဖွင့်လှစ်၊ ထင်ရှားစေတော်မူခဲ့သည်။ 'နံ ဝေဒယိ မန္တပါရဂူ' ဟူသည် ဗေဒင်အတတ်၏ အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသော ထိုတိဿပုဏ္ဏားရသေ့သည်လည်း ထိုအာမဂန္ဓတရားသဘောကို သိရှိနားလည်သွားခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ၊ မြတ်စွာဘုရား (မုနိကဿပ) သည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာတော်၏ နည်းလမ်းအစီအစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်သော ဂါထာတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့သော ဘုရားနည်းဟူမူ - နိရာမဂန္ဓ (အာမဂန္ဓကိလေသာမရှိသူ)၊ အသိတ (တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မမှီတွယ်သူ)၊ ဒုရန္နယ (သူတစ်ပါးတို့ သိနိုင်ခဲသူ) ဖြစ်တော်မူ၏။ အာမဂန္ဓတည်းဟူသော ကိလေသာမရှိခြင်းကြောင့် 'နိရာမဂန္ဓ' မည်၏။ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို အမှီပြုခြင်း မရှိသောကြောင့် 'အသိတ' မည်၏။ ပြင်ပအယူဝါဒများ၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဤတရားသည် သာလွန်ထူးမြတ်၏၊ ဤတရားသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏' ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကမျှ ဆွဲဆောင်သိမ်းသွင်းခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သည့်အဖြစ်ကြောင့် 'ဒုရန္နယ' (သူတစ်ပါးတို့ လမ်းလွဲသို့ မဆောင်နိုင်သူ) မည်၏။ ထိုသို့ ထင်ရှားစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားတော်ကို ကြားနာရ၍၊ ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းဝေးကာ ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ထိုတရားဒေသနာကို ကြားရပြီးသော်၊ တိဿရသေ့သည် နှိမ့်ချသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ တထာဂတမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်လေ၏။ ထိုပုဏ္ဏားရသေ့သည် တထာဂတဘုရားရှင်၏ ခြေတော်ရင်း၌ အင်္ဂါငါးပါးဖြင့် ရှိခိုးဦးခိုက်ခဲ့သည်။ 'တတ္ထေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇမာရောစယိတ္ထ' ဟူသည် တိဿရသေ့သည် ထိုနေရာ၌ပင် ထိုင်နေတော်မူသော ကဿပမြတ်စွာဘုရားထံ၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို လျှောက်ထားတောင်းပန်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရသေ့အား မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဧဟိ ဘိက္ခု' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုခဏ၌ပင်လျှင် ရသေ့သည် ပရိက္ခရာရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်၍ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် လာကာ၊ ဝါတော်ရာကျော်ရှိသော မထေရ်ကြီးကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးဦးခိုက်ပြီးလျှင်၊ အနည်းငယ်သောရက်အတွင်း၌ပင် သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ 'တိဿ' အမည်ရှိသော ပထမအဂ္ဂသာဝက ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဒုတိယအဂ္ဂသာဝကမှာ 'ဘာရဒွါဇ' အမည်ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုကဿပမြတ်စွာဘုရားအား တိဿနှင့် ဘာရဒွါဇအမည်ရှိသော တပည့်သာဝကမြတ်အစုံ ဖြစ်ထွန်းတော်မူခဲ့သတည်း။

Amhākaṃ [Pg.309] pana bhagavā yā ca tissena brāhmaṇena ādito tisso gāthā vuttā, yā ca kassapena bhagavatā majjhe nava, yā ca tadā saṅgītikārehi ante dve, tā sabbāpi cuddasa gāthā ānetvā paripuṇṇaṃ katvā imaṃ āmagandhasuttaṃ ācariyappamukhānaṃ pañcannaṃ tāpasasatānaṃ āmagandhaṃ byākāsi. Taṃ sutvā so brāhmaṇo tatheva nīcamano hutvā bhagavato pāde vanditvā pabbajjaṃ yāci saddhiṃ parisāya. ‘‘Etha bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Te tatheva ehibhikkhubhāvaṃ patvā ākāsenāgantvā bhagavantaṃ vanditvā katipāheneva sabbeva aggaphale arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

ငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း တိဿပုဏ္ဏားရသေ့က အစ၌ လျှောက်ထားအပ်သော ဂါထာ သုံးဂါထာ၊ ကဿပမြတ်စွာဘုရားက အလယ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ဂါထာ ကိုးဂါထာ၊ ထိုအခါ သင်္ဂါယနာတင် ဆရာတို့က အဆုံး၌ ထည့်သွင်းစပ်ဆိုအပ်သော ဂါထာ နှစ်ဂါထာ— ဤဆယ့်လေးဂါထာလုံးကို ဆောင်ယူကာ အပြည့်အစုံ ပြုတော်မူလျက်၊ ဆရာရသေ့ အမှူးရှိသော ငါးရာသော ရသေ့တို့အား ဤအာမဂန္ဓသုတ် ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုအာမဂန္ဓတရားစကားကို ကြားနာရသော် ထိုပုဏ္ဏားရသေ့သည် ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်က တိဿရသေ့ကဲ့သို့ပင် နှိမ်ချသောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးလျက် အခြံအရံ ပရိသတ်နှင့်အတူ ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်၏။ မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်းတို့၊ လာကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူတို့သည်လည်း ရှေးရသေ့တို့နည်းတူပင် ဧဟိဘိက္ခုရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်၍ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် လာကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း၌ပင် အားလုံးသော ရသေ့တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ် အကျိုး၌ တည်ကြလေကုန်၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္ထဇောတိကမည်သော ခုဒ္ဒကနိကာယ် အဋ္ဌကထာဖြစ်သော သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌-

Suttanipāta-aṭṭhakathāya āmagandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

အာမဂန္ဓသုတ်၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပါပြီ။

3. Hirisuttavaṇṇanā

၃. ၃။ ဟိရိသုတ် အဖွင့်။

Hiriṃ tarantanti hirisuttaṃ. Kā uppatti? Anuppanne bhagavati sāvatthiyaṃ aññataro brāhmaṇamahāsālo aḍḍho ahosi asītikoṭidhanavibhavo. Tassa ekaputtako ahosi piyo manāpo. So taṃ devakumāraṃ viya nānappakārehi sukhūpakaraṇehi saṃvaḍḍhento taṃ sāpateyyaṃ tassa aniyyātetvāva kālamakāsi saddhiṃ brāhmaṇiyā. Tato tassa māṇavassa mātāpitūnaṃ accayena bhaṇḍāgāriko sāragabbhaṃ vivaritvā sāpateyyaṃ niyyātento āha – ‘‘idaṃ te, sāmi, mātāpitūnaṃ santakaṃ, idaṃ ayyakapayyakānaṃ santakaṃ, idaṃ sattakulaparivaṭṭena āgata’’nti. Māṇavo dhanaṃ disvā cintesi – ‘‘idaṃ dhanaṃyeva dissati, yehi pana idaṃ sañcitaṃ, te na dissanti, sabbeva maccuvasaṃ gatā. Gacchantā ca na ito kiñci ādāya agamaṃsu, evaṃ nāma bhoge pahāya gantabbo paraloko, na sakkā kiñci ādāya gantuṃ aññatra sucaritena. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ dhanaṃ pariccajitvā sucaritadhanaṃ gaṇheyyaṃ, yaṃ sakkā ādāya gantu’’nti. So divase divase satasahassaṃ vissajjento puna cintesi – ‘‘pahūtamidaṃ dhanaṃ, kiṃ iminā evamappakena pariccāgena, yaṃnūnāhaṃ [Pg.310] mahādānaṃ dadeyya’’nti. So rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, mama ghare ettakaṃ dhanaṃ atthi, icchāmi tena mahādānaṃ dātuṃ. Sādhu, mahārāja, nagare ghosanaṃ kārāpethā’’ti. Rājā tathā kārāpesi. So āgatāgatānaṃ bhājanāni pūretvā sattahi divasehi sabbadhanamadāsi, datvā ca cintesi – ‘‘evaṃ mahāpariccāgaṃ katvā ayuttaṃ ghare vasituṃ, yaṃnūnāhaṃ pabbajeyya’’nti. Tato parijanassa etamatthaṃ ārocesi. Te ‘‘mā, tvaṃ sāmi, ‘dhanaṃ parikkhīṇa’nti cintayi, mayaṃ appakeneva kālena nānāvidhehi upāyehi dhanasañcayaṃ karissāmā’’ti vatvā nānappakārehi taṃ yāciṃsu. So tesaṃ yācanaṃ anādiyitvāva tāpasapabbajjaṃ pabbaji.

“ဟိရိံ တရန္တံ” အစရှိသော စကားရပ်သည် ဟိရိသုတ် ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်ထွန်းတော်မမူမီက သာဝတ္ထိပြည်၌ ကုဋေရှစ်ဆယ်မျှသော စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသော များစွာသောဥစ္စာရှိသည့် တစ်ဦးတည်းသော ပုဏ္ဏားသူကြွယ်ကြီး ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုပုဏ္ဏားအား ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှသော တစ်ဦးတည်းသော သားကလေး ရှိလေသည်။ ထိုပုဏ္ဏားသည် သားငယ်ကို နတ်သားလုလင်ကဲ့သို့ပင် အထူးထူးအပြားပြားသော သုခအထောက်အပံ့ အလုပ်အကျွေးတို့ဖြင့် ပြုစုပျိုးထောင် ကြီးပြင်းစေပြီးနောက် ထိုအမွေဥစ္စာတို့ကို သားဖြစ်သူထံ မလွှဲအပ်ရသေးမီပင် ဇနီးဖြစ်သူ ပုဏ္ဏေးမနှင့်အတူ ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့လေသည်။ မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်လွန်မြောက်သောအခါ ဘဏ္ဍာစိုးသည် အဖိုးတန်ဥစ္စာများ သိမ်းဆည်းရာ တိုက်ခန်းကိုဖွင့်လှစ်၍ အမွေဥစ္စာကို လွှဲအပ်ရင်း “အရှင်သခင်၊ ဤကား အရှင့်မိဘတို့၏ လက်ထက်ပွားဥစ္စာ ဖြစ်ပါသည်၊ ဤကား အဘိုးအဘွားတို့၏ လက်ထက်ဖြစ်သော ဥစ္စာဖြစ်ပါသည်၊ ဤကား အမျိုးခုနစ်ဆက်တိုင်တိုင် ဆင်းသက်လာခဲ့သော ဥစ္စာဟောင်း ဖြစ်ပါသည်” ဟု ပြောကြားလေ၏။ လုလင်သည် ထိုဥစ္စာပုံကို မြင်သော် ဤသို့ ကြံစည်မိ၏။ “ဤစည်းစိမ်ဥစ္စာပုံသည်သာ ငါ့အား ထင်ထင်ရှားရှား မြင်နေရ၏၊ ဤဥစ္စာတို့ကို ရှာဖွေဆည်းပူးခဲ့ကြသော သူတို့ကား မထင်ရှားကြကုန်၊ အလုံးစုံသောသူတို့သည် သေမင်းနိုင်ငံသို့ သွားခဲ့ကြလေပြီ။ ထိုသို့ သွားကြသော်လည်း ဤဥစ္စာပုံမှ တစ်စိုးတစ်စဉ်းမျှ ယူဆောင်၍ မသွားနိုင်ခဲ့ကြချေ။ ဤကဲ့သို့သော စည်းစိမ်တို့ကို စွန့်ပယ်၍ သွားရမည့် တမလွန်လောကသို့ ကောင်းသောအကျင့် (သုစရိုက်တရား) မှတစ်ပါး တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကိုမျှ ယူဆောင်၍ သွားရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ငါသည် ဤဥစ္စာတို့ကို စွန့်လွှတ်ပေးလှူပြီးလျှင်၊ တမလွန်သို့ ယူဆောင်သွားနိုင်မည့် သုစရိုက်တရားတည်းဟူသော စစ်မှန်သော ဥစ္စာကို ဆည်းပူးရပါမူကား အလွန်ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးလျှင် ထိုလုလင်သည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ငွေတစ်သိန်းစီ စွန့်ကြဲပေးလှူရာမှ တစ်ဖန် ဤသို့ ကြံစည်ပြန်၏။ “ငါ့၌ ဥစ္စာများစွာ ရှိပါလျက် ဤကဲ့သို့သော အနည်းငယ်မျှ စွန့်ကြဲပေးလှူခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ငါသည် အလှူကြီးတစ်ရပ်ကို ပေးလှူရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်၍ ကောသလမင်းကြီးထံသို့ သွားရောက်ကာ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်၏အိမ်၌ ဤမျှလောက်သော ဥစ္စာစည်းစိမ်များ ရှိပါသည်၊ ထိုဥစ္စာတို့ဖြင့် အလှူကြီးပေးလှလိုပါသဖြင့် မြို့တွင်း၌ မောင်းကြေးနင်း ဟစ်ကြော်စေချင်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထား၏။ မင်းကြီးသည်လည်း လျှောက်ထားချက်အတိုင်း စည်မောင်းကြွေးကြော်စေ၏။ ထိုပုဏ္ဏားလုလင်သည် ရောက်လာသမျှသော သူတို့အား အိုးခွက်တို့ကို ဖြည့်စေလျက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ရှိသမျှသော ဥစ္စာအလုံးစုံကို ပေးလှူလေ၏။ ပေးလှူပြီးနောက် “ဤမျှလောက်သော စွန့်ကြဲခြင်းကြီးကို ပြုပြီးမှ လူ့ဘောင်အိမ်ရာ၌ နေခြင်းသည် မသင့်လျော်တော့ပေ၊ ငါသည် ရဟန်းပြုရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်ကာ မိမိ၏ အလုပ်အကျွေး ငယ်သားတို့အား ထိုအကြောင်းကို ပြောပြလေ၏။ ထိုအခါ ငယ်သားတို့က “အရှင်သခင်၊ ‘ဥစ္စာစည်းစိမ်ကုန်ပြီ’ ဟု စိတ်မပူပါလင့်၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် မကြာမီကာလအတွင်း အထူးထူးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဥစ္စာစည်းစိမ်ကို တဖန်ရုံးစုဆည်းပူးပါမည်” ဟု ဆိုကာ နည်းမျိုးစုံဖြင့် တားမြစ်တောင်းပန်ကြသော်လည်း ထိုလုလင်သည် ငယ်သားတို့၏ တောင်းပန်စကားကို မနာယူတော့ဘဲ ရသေ့ရဟန်း ပြုလေ၏။

Tattha aṭṭhavidhā tāpasā – saputtabhariyā, uñchācārikā, sampattakālikā, anaggipakkikā, asmamuṭṭhikā, dantaluyyakā, pavattaphalikā, vaṇṭamuttikā cāti (dī. ni. aṭṭha. 1.280). Tattha saputtabhariyāti puttadārena saddhiṃ pabbajitvā kasivaṇijjādīhi jīvikaṃ kappayamānā keṇiyajaṭilādayo. Uñchācārikāti nagaradvāre assamaṃ kārāpetvā tattha khattiyabrāhmaṇakumārādayo sippādīni sikkhāpetvā hiraññasuvaṇṇaṃ paṭikkhipitvā tilataṇḍulādikappiyabhaṇḍapaṭiggāhakā, te saputtabhariyehi seṭṭhatarā. Sampattakālikāti āhāravelāya sampattaṃ āhāraṃ gahetvā yāpentā, te uñchācārikehi seṭṭhatarā. Anaggipakkikāti agginā apakkapattaphalāni khāditvā yāpentā, te sampattakālikehi seṭṭhatarā. Asmamuṭṭhikāti muṭṭhipāsāṇaṃ gahetvā aññaṃ vā kiñci vāsisatthakādiṃ gahetvā vicarantā yadā chātā honti, tadā sampattarukkhato tacaṃ gahetvā khāditvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya cattāro brahmavihāre bhāventi, te anaggipakkikehi seṭṭhatarā. Dantaluyyakāti muṭṭhipāsāṇādīnipi agahetvā carantā khudākāle sampattarukkhato dantehi uppāṭetvā tacaṃ khāditvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya brahmavihāre bhāventi, te asmamuṭṭhikehi seṭṭhatarā. Pavattaphalikāti jātassaraṃ vā vanasaṇḍaṃ vā nissāya vasantā yaṃ tattha sare bhisamuḷālādi, yaṃ vā vanasaṇḍe pupphakāle pupphaṃ, phalakāle phalaṃ, tameva khādanti. Pupphaphale asati antamaso tattha rukkhapapaṭikampi khāditvā vasanti, na tveva āhāratthāya aññatra gacchanti. Uposathaṅgādhiṭṭhānaṃ [Pg.311] brahmavihārabhāvanaṃ ca karonti, te dantaluyyakehi seṭṭhatarā. Vaṇṭamuttikā nāma vaṇṭamuttāni bhūmiyaṃ patitāni paṇṇāniyeva khādanti, sesaṃ purimasadisameva, te sabbaseṭṭhā.

ထိုရသေ့၏အဖြစ်၌ ရသေ့မျိုး ရှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ- သပုတ္တဘရိယရသေ့ (သားမယားနှင့်တကွသော ရသေ့)၊ ဥဉ္ဆာစရိယရသေ့ (မြို့တွင်းမှ ဆန်၊ နှမ်း စသည်တို့ကို ခံယူ၍ အသက်မွေးသော ရသေ့)၊ သမ္ပတ္တကာလိကရသေ့ (အစာစားချိန် ရောက်မှသာ အစာကို ရှာဖွေစားသော ရသေ့)၊ အနဂ္ဂိပက္ကိကရသေ့ (မီးဖြင့် မချက်အပ်သော သစ်သီးသစ်ရွက်တို့ကို စားသော ရသေ့)၊ အသ္မမုဋ္ဌိကရသေ့ (ကျောက်ခဲ ဆောက်ပုတ် စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်လျက် ငတ်မွတ်သောအခါ သစ်ခေါက်ကို ထုခွဲစားသော ရသေ့)၊ ဒန္တလုယျကရသေ့ (ဆောက်ပုတ် စသည်တို့ကိုပင် မကိုင်ဘဲ သွားဖြင့် ကိုက်ခဲ၍ သစ်ခေါက်ကို စားသော ရသေ့)၊ ပဝတ္တဖလိကရသေ့ (အင်းအိုင် သို့မဟုတ် တောအုပ်ကို မှီတင်းလျက် သစ်သီး၊ ကြာစွယ်၊ ကြာရင်းတို့ကို စားသော ရသေ့)၊ ဝဏ္ဋမုတ္တိကရသေ့ (အညှာမှ ကြွေကျသော သစ်ရွက်တို့ကိုသာ စားသော ရသေ့) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုရှစ်ပါးသော ရသေ့တို့အနက်- သပုတ္တဘရိယရသေ့ ဆိုသည်မှာ ကေဏိယရသေ့ ကဲ့သို့သော သားမယားနှင့်တကွ တောထွက်ပြီးလျှင် လယ်ယာလုပ်ကိုင်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အသက်မွေးကြကုန်သော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ဥဉ္ဆာစရိယရသေ့ ဆိုသည်မှာ မြို့တံခါးအနီး၌ ကျောင်းသင်္ခမ်း ပြုလုပ်၍ နေထိုင်ကာ၊ မင်းသား၊ ပုဏ္ဏားလုလင် စသည်တို့အား အတတ်ပညာ သင်ကြားပေးပြီး ရွှေငွေတို့ကို ပယ်ကာ နှမ်း၊ ဆန် စသော ကပ္ပိယဘဏ္ဍာတို့ကိုသာ ခံယူသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဥဉ္ဆာစရိယရသေ့တို့သည် သပုတ္တဘရိယရသေ့တို့ထက် ပို၍ မြတ်ကုန်၏။ သမ္ပတ္တကာလိကရသေ့ ဆိုသည်မှာ ဆွမ်းစားချိန်၌ ရောက်လာသော အစာကိုသာ စားသုံး၍ မျှတသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရသေ့တို့သည် ဥဉ္ဆာစရိယရသေ့တို့ထက် ပို၍ မြတ်ကုန်၏။ အနဂ္ဂိပက္ကိကရသေ့ ဆိုသည်မှာ မီးဖြင့် မချက်ပြုတ်အပ်သော သစ်သီးသစ်ရွက်တို့ကိုသာ စားသုံး၍ မျှတသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရသေ့တို့သည် သမ္ပတ္တကာလိကရသေ့တို့ထက် ပို၍ မြတ်ကုန်၏။ အသ္မမုဋ္ဌိကရသေ့ ဆိုသည်မှာ လက်ဆုပ်ပမာဏရှိသော ကျောက်ခဲ သို့မဟုတ် ပဲခွပ်၊ ဓားငယ် စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်လှည့်လည်ကာ ငတ်မွတ်သောအခါ တွေ့ရာသစ်ပင်မှ သစ်ခေါက်ကို ခွာယူစားသောက်ပြီးလျှင် ဥပုသ်ဆောက်တည်လျက် ဗြဟ္မဝိဟာရတရား လေးပါးတို့ကို ပွားများသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရသေ့တို့သည် အနဂ္ဂိပက္ကိကရသေ့တို့ထက် ပို၍ မြတ်ကုန်၏။ ဒန္တလုယျကရသေ့ ဆိုသည်မှာ ကျောက်ခဲ ဆောက်ပုတ် စသည်တို့ကိုပင် ကိုင်ဆောင်ခြင်းမပြုဘဲ လှည့်လည်ကာ ဆာလောင်မွတ်သိပ်သောအခါ တွေ့ရာသစ်ပင်မှ သစ်ခေါက်ကို သွားတို့ဖြင့် ကိုက်ခဲခွာယူ၍ စားပြီးလျှင် ဥပုသ်ဆောက်တည်ကာ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ကို ပွားများသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရသေ့တို့သည် အသ္မမုဋ္ဌိကရသေ့တို့ထက် ပို၍ မြတ်ကုန်၏။ ပဝတ္တဖလိကရသေ့ ဆိုသည်မှာ အင်းအိုင် သို့မဟုတ် တောအုပ်ကို မှီ၍နေလျက်၊ ထိုအိုင်၌ရှိသော ကြာစွယ်ကြာရင်း စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ တောအုပ်၌ ပွင့်သောပန်း သို့မဟုတ် သီးသောသစ်သီးတို့ကိုလည်းကောင်း စားသုံးသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ အပွင့်အသီး မရှိသောအခါ အနည်းဆုံး တွေ့ရာသစ်ပင်၏ အပွေးကို မျှသာ စားသုံးကာ နေထိုင်ကြပြီး အစာရှာရန်အတွက် အခြားတစ်ပါးသော သစ်ပင်သို့ လုံးဝမသွားကြပေ။ အမြဲတစေ ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ဗြဟ္မဝိဟာရပွားများခြင်းကို ပြုကြသည်။ ထိုရသေ့တို့သည် ဒန္တလုယျကရသေ့တို့ထက် ပို၍ မြတ်ကုန်၏။ ဝဏ္ဋမုတ္တိကရသေ့ ဆိုသည်မှာ အညှာမှလွတ်၍ မြေ၌ကျသော သစ်ရွက်တို့ကိုသာ စားသော ရသေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအကျင့်လမ်းသည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဝဏ္ဋမုတ္တိကရသေ့တို့သည် အလုံးစုံသော ရသေ့တို့ထက် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ကြကုန်သတည်း။

Ayaṃ pana brāhmaṇakulaputto ‘‘tāpasapabbajjāsu aggapabbajjaṃ pabbajissāmī’’ti vaṇṭamuttikapabbajjameva pabbajitvā himavante dve tayo pabbate atikkamma assamaṃ kārāpetvā paṭivasati. Atha bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ gantvā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthivāsī eko puriso pabbate candanasārādīni gavesanto tassa assamaṃ patvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. So taṃ disvā ‘‘kuto āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthito, bhante’’ti. ‘‘Kā tattha pavattī’’ti? ‘‘Tattha, bhante, manussā appamattā dānādīni puññāni karontī’’ti. ‘‘Kassa ovādaṃ sutvā’’ti? ‘‘Buddhassa bhagavato’’ti. Tāpaso buddhasaddassavanena vimhito ‘‘buddhoti tvaṃ, bho purisa, vadesī’’ti āmagandhe vuttanayeneva tikkhattuṃ pucchitvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho’’ti attamano bhagavato santikaṃ gantukāmo hutvā cintesi – ‘‘na yuttaṃ buddhassa santikaṃ tucchameva gantuṃ, kiṃ nu kho gahetvā gaccheyya’’nti. Puna cintesi – ‘‘buddhā nāma āmisagarukā na honti, handāhaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā gacchāmī’’ti cattāro pañhe abhisaṅkhari –

ဤပုဏ္ဏားအမျိုးသားသည် "ရသေ့ရဟန်း ရှစ်မျိုးတို့တွင် အမြတ်ဆုံးသော ရသေ့ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရအံ့" ဟု ဝဏ္ဋမုတ္တိကရသေ့ (အညှာပြုတ်အသီးကို စားသောရသေ့) အဖြစ်ကိုသာလျှင် ရဟန်းပြု၍ ဟိမဝန္တာတောင်၌ နှစ်လုံးသုံးလုံးမျှသော တောင်တို့ကို ကျော်လွန်ပြီး သင်္ခမ်းကျောင်း ဆောက်လုပ်ကာ နေထိုင်လေ၏။ ထိုစဉ်အခါ မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်ထွန်းတော်မူ၍ မြတ်သောဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူကာ အနာထပိဏ်သူဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ သာဝတ္ထိပြည်သား ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် တောတောင်၌ စန္ဒကူးနှစ် အစရှိသည်တို့ကို ရှာဖွေရင်း ထိုရသေ့၏ သင်္ခမ်းကျောင်းသို့ ရောက်ရှိကာ ရိုသေစွာရှိခိုး၍ သင့်လျော်ရာအရပ်၌ ရပ်နေ၏။ ထိုရသေ့သည် ထိုယောကျ်ားကို မြင်သောအခါ "သင် ဘယ်ကလာသလဲ" ဟု မေး၏။ "အရှင်ဘုရား၊ သာဝတ္ထိပြည်မှ လာပါသည်" ဟု လျှောက်ရာ၊ "သာဝတ္ထိပြည်၌ အဘယ်သို့သော သတင်းစကား ရှိသနည်း" ဟု မေးပြန်၏။ "အရှင်ဘုရား၊ သာဝတ္ထိပြည်ရှိ လူတို့သည် မမေ့မလျော့ဘဲ အလှူပေးခြင်း စသော ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြပါကုန်၏" ဟု လျှောက်၏။ "ဘယ်သူ့ရဲ့ အဆုံးအမကို နာယူပြီး ကောင်းမှုတွေကို ပြုကြတာလဲ" ဟု မေးရာ၊ "မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမကို နာယူပြီး ပြုကြပါကုန်၏" ဟု လျှောက်၏။ ထိုရသေ့သည် "ဘုရား" ဟူသော အသံကို ကြားရရုံမျှဖြင့် အံ့အားသင့်ကာ "အိုယောကျ်ား၊ သင်သည် 'ဘုရား' ဟူ၍ ဆိုသလော" ဟု အာမဂန္ဓသုတ်၌ လာသော နည်းအတိုင်း သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် မေးမြန်း၍၊ "ဘုရားဟူသော ဤအသံမျှကိုပင် ကြားရခြင်းသည် လောက၌ အလွန်ရခဲလှပေစွ" ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ သွားရောက်လိုသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားထံသို့ လက်ဗလာဖြင့် သွားရန်မသင့်၊ ငါသည် ဘာကို ယူဆောင်သွားရပါအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်၏။ တစ်ဖန် "မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည်ကား အာမိသကို အလေးဂရုမပြုကြကုန်၊ ငါသည် တရားတည်းဟူသော လက်ဆောင်ကို ယူဆောင်၍ သွားအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ပြဿနာလေးပါးကို စုစည်းကြံစည်လေ၏။

‘‘Kīdiso mitto na sevitabbo, kīdiso mitto sevitabbo;

Kīdiso payogo payuñjitabbo, kiṃ rasānaṃ agga’’nti.

"အဘယ်သို့သော အဆွေခင်ပွန်းကို မမှီဝဲအပ်သနည်း၊ အဘယ်သို့သော အဆွေခင်ပွန်းကို မှီဝဲအပ်သနည်း၊ အဘယ်သို့သော လုံ့လကို အားထုတ်အပ်သနည်း၊ အရသာတို့တွင် အဘယ်အရသာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သနည်း" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

So te pañhe gahetvā majjhimadesābhimukho pakkamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ paviṭṭho. Bhagavāpi tasmiṃ samaye dhammadesanatthāya āsane nisinnoyeva hoti. So bhagavantaṃ disvā avanditvāva ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘kacci, isi, khamanīya’’ntiādinā nayena sammodi. Sopi ‘‘khamanīyaṃ, bho gotamā’’tiādinā nayena paṭisammoditvā ‘‘yadi buddho bhavissati, manasā pucchite pañhe vācāya eva vissajjessatī’’ti manasā eva bhagavantaṃ te pañhe pucchi. Bhagavā brāhmaṇena puṭṭho ādipañhaṃ [Pg.312] tāva vissajjetuṃ hiriṃ tarantanti ārabhitvā aḍḍhateyyā gāthāyo āha.

ထိုရသေ့သည် ထိုပြဿနာတို့ကို ယူဆောင်၍ မဇ္ဈိမဒေသသို့ ရှေးရှုထွက်ခွာခဲ့ရာ အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်ရှိ၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့ ဝင်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအချိန်တွင် တရားတော်ဟောကြားရန် တရားပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုရသေ့သည် မြတ်စွာဘုရားကို တွေ့မြင်သော်လည်း ရှိမခိုးဘဲ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော နေရာ၌ ရပ်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက "ရသေ့၊ မျှတပါ၏လော၊ ကျန်းခံ့သာပါ၏လော" စသည်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်စကား မိန့်ကြားတော်မူရာ၊ ရသေ့ကလည်း "အရှင်ဂေါတမ၊ မျှတပါ၏" စသည်ဖြင့် ပြန်လည်နှုတ်ဆက်ပြီးလျှင် "အကယ်၍ ဘုရားစစ်ဖြစ်မူ ငါက စိတ်ဖြင့်မေးသော ပြဿနာတို့ကို နှုတ်ဖြင့် ဖြေကြားတော်မူလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ စိတ်ဖြင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ထိုပြဿနာတို့ကို မေးမြန်း၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏားရသေ့ မေးအပ်သော ပြဿနာတို့အနက် ရှေးဦးစွာ ပထမပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူခြင်းငှာ "ဟိရိံ တရန္တံ" အစရှိသည်ဖြင့် နှစ်ဂါထာခွဲရှိသော ဂါထာတို့ကို မိန့်ကြားတော်မူလေ၏။

256. Tāsaṃ attho – hiriṃ tarantanti hiriṃ atikkamantaṃ ahirikaṃ nillajjaṃ. Vijigucchamānanti asucimiva passamānaṃ. Ahiriko hi hiriṃ jigucchati asucimiva passati, tena naṃ na bhajati na allīyati. Tena vuttaṃ ‘‘vijigucchamāna’’nti. Tavāhamasmi iti bhāsamānanti ‘‘ahaṃ, samma, tava sahāyo hitakāmo sukhakāmo, jīvitampi me tuyhaṃ atthāya pariccatta’’nti evamādinā nayena bhāsamānaṃ. Sayhāni kammāni anādiyantanti evaṃ bhāsitvāpi ca sayhāni kātuṃ sakkānipi tassa kammāni anādiyantaṃ karaṇatthāya asamādiyantaṃ. Atha vā cittena tattha ādaramattampi akarontaṃ, apica kho pana uppannesu kiccesu byasanameva dassentaṃ. Neso mamanti iti naṃ vijaññāti taṃ evarūpaṃ ‘‘mittapaṭirūpako eso, neso me mitto’’ti evaṃ paṇḍito puriso vijāneyya.

၂၅၆. ထိုဂါထာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— "ဟိရိံ တရန္တံ" ဟူသည်မှာ ဟိရိတရား (အရှက်တရား) ကို လွန်ကျူးသော၊ အရှက်မရှိသော၊ ပြစ်မှုဒုစရိုက်ကို ပြုရန် မရှက်သောသူကို ဆိုလို၏။ "ဝိဇိဂုစ္ဆမာနံ" ဟူသည်မှာ ဟိရိတရားကို မစင်ကဲ့သို့ ရှုမြင်တတ်သောသူကို ဆိုလို၏။ အရှက်တရားမရှိသူသည် ဟိရိတရားကို စက်ဆုပ်ရွံရှာတတ်၏၊ မစင်ကဲ့သို့ ရှုမြင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ဟိရိတရားကို မဆည်းkပ်၊ မငြိတွယ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ဝိဇိဂုစ္ဆမာနံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "တဝါဟမသ္မိ ဣတိ ဘာသမာနံ" ဟူသည်မှာ "အဆွေ၊ ငါသည် သင်၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်၏၊ သင့်အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို လိုလား၏၊ သင့်အတွက် ငါ့အသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်နိုင်၏" စသည်ဖြင့် နှုတ်ဖြင့်သာ လေလုံးထွား၍ ပြောဆိုတတ်သူကို ဆိုလို၏။ "သေယှာနိ ကမ္မာနိ အနာဒိယန္တံ" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ နှုတ်ဖြင့် ကောင်းကောင်းမွန်မွန် ပြောဆိုသော်လည်း အဆွေခင်ပွန်း၏ အကျိုးငှာ ပြုလုပ်ပေးနိုင်သည့် ကိစ္စရပ်များကို အလေးမထား၊ ဆောင်ရွက်ပေးရန် ဝန်မခံ မဆောက်တည်သူကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ်လျှင် စိတ်ထဲကပင် ထိုအဆွေခင်ပွန်းအပေါ် ရိုသေမှု အနည်းငယ်မျှ မရှိဘဲ အမှုကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ပျက်စီးရာပျက်စီးကြောင်းကိုသာ ပြသတတ်သူကို ဆိုလို၏။ "နေသော မမံ" ဟူ၍ သိရာ၏ဟူသည်မှာ ထိုသို့သောသဘောရှိသူကို "ဤသူကား အဆွေခင်ပွန်းတုသာ ဖြစ်၏၊ ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းကောင်း မဟုတ်" ဟု ပညာရှိသူသည် ပိုင်းခြားသိရှိရာ၏။

257. Ananvayanti yaṃ atthaṃ dassāmi, karissāmīti ca bhāsati, tena ananugataṃ. Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti yo atītānāgatehi padehi paṭisantharanto niratthakena saṅgaṇhanto kevalaṃ byañjanacchāyāmatteneva piyaṃ mittesu vācaṃ pavatteti. Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitāti evarūpaṃ yaṃ bhāsati, taṃ akarontaṃ, kevalaṃ vācāya bhāsamānaṃ ‘‘vacīparamo nāmesa amitto mittapaṭirūpako’’ti evaṃ paricchinditvā paṇḍitā jānanti.

၂၅၇. "အနနွယံ" ဟူသည်မှာ "ဤအရာကို ငါပေးမည်၊ ပြုလုပ်ပေးမည်" ဟု ပြောဆိုသော်လည်း ထိုပြောဆိုသည့်အတိုင်း အစဉ်မလိုက် (အကောင်အထည် မဖော်) သော စကားကို ဆိုလို၏။ "ပိယံ ဝါစံ ယော မိတ္တေသု ပကုဗ္ဗတိ" ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် လွန်ခဲ့ပြီးသော အတိတ်စကား၊ မရောက်သေးသော အနာဂတ်စကားတို့ဖြင့် ဟန်ဆောင်နှုတ်ဆက်ကာ၊ အကျိုးမရှိသော စကားတို့ဖြင့် သိမ်းသွင်းလျက် ချစ်ခင်ဟန် အရိပ်အယောင်မျှဖြင့်သာ အဆွေခင်ပွန်းတို့အပေါ် ချစ်ဖွယ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်၏။ "အကရောန္တံ ဘာသမာနံ Pရိဇာနန္တိ ပဏ္ဍိတာ" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ မိမိပြောဆိုသည့်အတိုင်း လက်တွေ့မလုပ်ဘဲ နှုတ်ဖြင့်သာ ပြောဆိုတတ်သူကို "ဤသူသည် နှုတ်ဖြင့်သာ ကောင်းသော (ဝစီပရမ) သူဖြစ်၍ အဆွေခင်ပွန်းကောင်း မဟုတ်၊ အဆွေခင်ပွန်းတုသာ ဖြစ်၏" ဟု ပညာရှိတို့သည် ပိုင်းခြား၍ သိရှိကြကုန်၏။

258. Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassīti yo bhedameva āsaṅkamāno katamadhurena upacārena sadā appamatto viharati, yaṃkiñci assatiyā amanasikārena kataṃ, aññāṇakena vā akataṃ, ‘‘yadā maṃ garahissati, tadā naṃ etena paṭicodessāmī’’ti evaṃ randhameva anupassati, na so mitto sevitabboti.

၂၅၈. "န သော မိတ္တော ယော သဒါ အပ္ပမတ္တော၊ ဘေဒါသံကီ ရန္ဓမေဝါနုပဿီ" ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားပျက်စီးမည်ကိုသာ စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ကာ (သို့မဟုတ် စိတ်ဝမ်းကွဲပြားအောင် လုပ်ရန်သာ ကြံစည်ကာ) ချိုသာသောစကားနှင့် ပြုစုမှုတို့၌ အစဉ်မပြတ် သတိကြီးစွာဖြင့် နေထိုင်တတ်၏။ ထို့ပြင် တစ်ဖက်လူက သတိလက်လွတ်ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း၊ နှလုံးမသွင်းမိ၍သော်လည်းကောင်း ပြုမိသော အပြစ် သို့မဟုတ် မသိနားမလည်၍ မပြုလုပ်မိသော အရာတစ်ခုခုကို "တစ်နေ့တွင် သူသည် ငါ့ကို ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်လာပါက ထိုအချက်ဖြင့် ငါက ပြန်လည်စွပ်စွဲတိုက်ခိုက်အံ့" ဟု ရည်ရွယ်ကာ အမြဲတစေ အပေါက်အလမ်းနှင့် အပြစ်အနာအဆာကိုသာ ရှာဖွေစောင့်ကြည့်နေတတ်၏။ ထိုသို့သောသူသည် မှီဝဲဆည်းကပ်အပ်သော အဆွေခင်ပွန်း မဟုတ်ပေ။

Evaṃ bhagavā ‘‘kīdiso mitto na sevitabbo’’ti imaṃ ādipañhaṃ vissajjetvā dutiyaṃ vissajjetuṃ ‘‘yasmiñca setī’’ti imaṃ upaḍḍhagāthamāha. Tassattho [Pg.313] yasmiñca mitte mitto tassa hadayamanupavisitvā sayanena yathā nāma pitu urasi putto ‘‘imassa mayi urasi sayante dukkhaṃ vā anattamanatā vā bhaveyyā’’tiādīhi aparisaṅkamāno nibbisaṅko hutvā seti, evamevaṃ dāradhanajīvitādīsu vissāsaṃ karonto mittabhāvena nibbisaṅko seti. Yo ca parehi kāraṇasataṃ kāraṇasahassampi vatvā abhejjo, sa ve mitto sevitabboti.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "အဘယ်သို့သော အဆွေခင်ပွန်းကို မမှီဝဲအပ်သနည်း" ဟူသော ဤဦးစွာသော ပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ဒုတိယပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူခြင်းငှာ "ယသ္မိဉ္စ သေတိ" အစရှိသော ဤဂါထာဝက်ကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— အကြင်အဆွေခင်ပွန်းအပေါ်၌ အခြားအဆွေခင်ပွန်းတစ်ဦးသည် သူ၏ နှလုံးသားဝယ် လုံးဝဥဿုံ ဝင်ရောက်ခိုလှုံကာ အိပ်စက်နေ၏။ ပုံစံပြရသော် ဖခင်၏ရင်ခွင်၌ သားငယ်သည် "ငါ ဤရင်ခွင်၌ အိပ်စက်နေခြင်းကြောင့် ဖခင်၌ ဆင်းရဲခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးမသာယာခြင်း မဖြစ်နိုင်ရာ" ဟု စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု လုံးဝမရှိဘဲ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ အိပ်စက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သားမယား၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် မိမိအသက်ကိုပင် ထိုအဆွေခင်ပွန်း၌ ပုံအပ်ကာ ယုံကြည်စိတ်ချလျက် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးစွာ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမရှိ နေထိုင်တတ်၏။ ထို့ပြင် သူတစ်ပါးတို့က အရာအထောင်မကသော အကြောင်းပြချက်များဖြင့် ကုန်းတိုက်စကား ဆိုသော်လည်း စိတ်ဝမ်းကွဲပြားခြင်း မရှိဘဲ ခိုင်မြဲစွာ ရပ်တည်ပေးသော အဆွေခင်ပွန်းမျိုးကို စင်စစ် မှီဝဲဆည်းကပ်အပ်၏။

259. Evaṃ bhagavā ‘‘kīdiso mitto sevitabbo’’ti evaṃ dutiyapañhaṃ vissajjetvā tatiyaṃ vissajjetuṃ ‘‘pāmujjakaraṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – pāmujjaṃ karotīti pāmujjakaraṇaṃ. Ṭhānanti kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Vīriyaṃ. Tañhi dhammūpasañhitaṃ pītipāmojjasukhamuppādanato pāmujjakaraṇanti vuccati. Yathāha ‘‘svākhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.319). Pasaṃsaṃ āvahatīti pasaṃsāvahanaṃ. Ādito dibbamānusakasukhānaṃ, pariyosāne nibbānasukhassa āvahanato phalūpacārena sukhaṃ. Phalaṃ paṭikaṅkhamāno phalānisaṃso. Bhāvetīti vaḍḍheti. Vahanto porisaṃ dhuranti purisānucchavikaṃ bhāraṃ ādāya viharanto etaṃ sammappadhānavīriyasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ bhāveti, īdiso payogo sevitabboti.

၂၅၉. ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "အဘယ်သို့သော အဆွေခင်ပွန်းကို မှီဝဲအပ်သနည်း" ဟူသော ဤဒုတိယပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူပြီးနောက်၊ တတိယပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူရန် "ပါမုဇ္ဇကရဏံ" အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ပါမုဇ္ဇကရဏ" မည်၏။ "ဌာနံ" ဟူသည် အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ ထိုတရားကား အဘယ်နည်းဟူမူ ဝီရိယ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝီရိယတရားသည် တရားနှင့်ယှဉ်သော နှစ်သက်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့် ချမ်းသာခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "ပါမုဇ္ဇကရဏ" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း မြတ်စွာဘုရားက "ရဟန်းတို့၊ ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော ဤဓမ္မဝိနယ၌ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသော ရဟန်းသည် ချမ်းသာစွာ နေရ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ "ပသံသံ အာဝဟတိ" ဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "ပသံသာဝဟန" မည်၏။ အစဦး၌ နတ်လူတို့၏ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကျိုးဆက်အားဖြင့် "ချမ်းသာ (သုခ)" မည်၏။ အကျိုးတရားကို တောင်းတမျှော်လင့်တတ်သောကြောင့် "ဖလာနိသံသ" (အကျိုးကို အလိုရှိသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဘာဝေတိ" ဟူသည်မှာ တိုးပွားစေ၏။ "ဝဟန္တော ပေါရိသံ ဓုရံ" ဟူသည်မှာ ယောကျ်ားကောင်းတို့ ထမ်းဆောင်အပ်သော တာဝန်ကို ယူဆောင်၍ နေထိုင်လျက် ဤသမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားကို တိုးပွားစေ၏။ ဤသို့သော လုံ့လမျိုးကိုသာ အားထုတ်အပ်ပေသည်။

260. Evaṃ bhagavā ‘‘kīdiso payogo payuñjitabbo’’ti tatiyapañhaṃ vissajjetvā catutthaṃ vissajjetuṃ ‘‘pavivekarasa’’nti gāthamāha. Tattha pavivekoti kilesavivekato jātattā aggaphalaṃ vuccati, tassa rasoti assādanaṭṭhena taṃsampayuttaṃ sukhaṃ. Upasamopi kilesūpasamante jātattā nibbānasaṅkhātaupasamārammaṇattā vā tadeva, dhammapītirasopi ariyadhammato anapetāya nibbānasaṅkhāte dhamme uppannāya pītiyā rasattā tadeva. Taṃ pavivekarasaṃ upasamassa ca rasaṃ pitvā tadeva dhammapītirasaṃ pivaṃ niddaro hoti nippāpo, pivitvāpi kilesapariḷāhābhāvena niddaro, pivantopi pahīnapāpattā nippāpo hoti, tasmā etaṃ rasānamagganti. Keci pana ‘‘jhānanibbānapaccavekkhaṇānaṃ kāyacittaupadhivivekānañca vasena pavivekarasādayo tayo eva ete dhammā’’ti yojenti[Pg.314], purimameva sundaraṃ. Evaṃ bhagavā catutthapañhaṃ vissajjento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne brāhmaṇo bhagavato santike pabbajitvā katipāheneva paṭisambhidāppatto arahā ahosīti.

၂၆၀. မြတ်စွာဘုရားသည် “အဘယ်သို့သော အားထုတ်မှုကို ပြုအပ်သနည်း” ဟု တတိယမြောက် ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူပြီး၍ လေးခုမြောက် ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူရန် “ပဝိဝေကရသံ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ပဝိဝေက” ဟူသည် ကိလေသာမှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်တရားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်တရား၏ “ရသ” ဟူသည်မှာ သာယာခံစားခြင်း အနက်ဖြင့် ၎င်းနှင့်ယှဉ်သော သုခ (ချမ်းသာ) ပေတည်း။ “ဥပသမ” ဟူသည်လည်း ကိလေသာငြိမ်းအေးရာ၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော ငြိမ်းအေးခြင်းကို အာရုံပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအရဟတ္တဖိုလ်တရားပင် ဖြစ်၏။ “ဓမ္မပီတိရသ” ဟူသည်လည်း အရိယာတရားမှ မကင်းသော၊ နိဗ္ဗာန်တရား၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပီတိ၏ ရသာအဖြစ်ကြောင့် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်တရားပင် ဖြစ်၏။ ထိုပဝိဝေကအရသာနှင့် ဥပသမအရသာကို သောက်စား၍၊ ထိုဓမ္မပီတိအရသာကို သောက်ရသူသည် ကိလေသာပူပန်ခြင်းမရှိ၊ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်မရှိ ဖြစ်၏။ ထိုအရသာကို သောက်ရသဖြင့် ကိလေသာပူပန်မှု မရှိတော့ခြင်းကြောင့် ပူပန်ခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၍၊ သောက်လျက်ရှိသော်လည်း မကောင်းမှုကို ပယ်ပြီးဖြစ်၍ မကောင်းမှုမရှိသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရသာသည် အရသာတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ အချို့သောဆရာတို့သည်ကား ဈာန်၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပစ္စဝေက္ခဏာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေကတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပဝိဝေကရသ အစရှိသော ဤတရားသုံးပါးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု တွဲစပ်ကြကုန်၏။ ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော အနက်သည်သာ ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လေးခုမြောက် ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်အထိပ်ပြုလျက် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ရသေ့ပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ထံတော်၌ ရဟန်းပြု၍ နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း၌ပင် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တရဟန္တာ ဖြစ်တော်မူ၏။

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ပရမတ္တဇောတိကအမည်ရှိသော ခုဒ္ဒကအဋ္ဌကထာ၌။

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဟิရိသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

ပထမပိုင်း ပြီးဆုံးပါပြီ။