Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathā

อรรถกถาสุตตนิบาต

(Dutiyo bhāgo)

(ภาคที่สอง)

2. Cūḷavaggo

จูฬวรรค

4. Maṅgalasuttavaṇṇanā

อรรถกถามงคลสูตร

Evaṃ [Pg.1] me sutanti maṅgalasuttaṃ. Kā uppatti? Jambudīpe kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājanā sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādibāhirakakathaṃ kathāpenti, ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti. Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi – ‘‘kiṃ nu kho maṅgalaṃ, kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ maṅgalaṃ, ko maṅgalaṃ jānātī’’ti?

มงคลสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งสูตรนี้? ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มหาชนประชุมกันในที่นั้นๆ มีประตูเมือง ศาลาที่ประชุม และสภา เป็นต้น แล้วให้เงินให้ทอง จ้างให้คนเล่าเรื่องภายนอกต่างๆ มีเรื่องการลักพานางสีดาเป็นต้น เรื่องหนึ่งๆ จบลงโดยล่วงไป ๔ เดือน ในที่ประชุมนั้น วันหนึ่ง เรื่องเกี่ยวกับมงคลได้เกิดขึ้นว่า "อะไรหนอเป็นมงคล? สิ่งที่เห็นเป็นมงคลหรือ? สิ่งที่ได้ยินเป็นมงคลหรือ? สิ่งที่ทราบ (ด้วยจมูก ลิ้น กาย) เป็นมงคลหรือ? ใครรู้เรื่องมงคลบ้าง?"

Atha diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha – ‘‘ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi, diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ, diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati, beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭaṃ vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati, idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgala’’nti. Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ. Ye nāggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งชื่อว่า ทิฏฐมังคลิกะ (ผู้ถือสิ่งที่เห็นเป็นมงคล) ได้กล่าวว่า "ข้าพเจ้ารู้จักมงคล สิ่งที่เห็นในโลกนี้เป็นมงคล สิ่งที่เห็นคือรูปที่สมมติกันว่าเป็นอภิมงคล (มงคลอย่างยิ่ง) ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ในโลกนี้ บุคคลบางคนตื่นแต่เช้าตรู่ เห็นนกคุ่ม หรือไม้เท้าไม้ไผ่ หรือหญิงมีครรภ์ หรือเด็กชายที่ประดับตกแต่งแล้ว หรือหม้อน้ำเต็ม หรือปลาโรหิตะสด หรือม้าอาชาไนย หรือรถเทียมม้าอาชาไนย หรือโคอุสภะ หรือแม่โค หรือโคสีกะ (โคสีน้ำตาลแดง) หรือเห็นรูปอื่นใดๆ แม้อย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล สิ่งนี้เรียกว่า ทิฏฐมงคล" คำพูดของเขา บางพวกก็ยึดถือ บางพวกก็ไม่ยึดถือ พวกที่ไม่ยึดถือ ก็ได้โต้เถียงกับเขา

Atha [Pg.2] sutamaṅgaliko nāmeko puriso āha – ‘‘cakkhu nāmetaṃ, bho, sucimpi asucimpi passati, tathā sundarampi asundarampi, manāpampi amanāpampi. Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā, tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana sutaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ vuccati sutamaṅgala’’nti. Tassapi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ. Ye nāggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งชื่อว่า สุตมังคลิกะ (ผู้ถือสิ่งที่ได้ยินเป็นมงคล) ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ จักษุนี้ย่อมเห็นทั้งสิ่งสะอาดและไม่สะอาด ฉันนั้น ย่อมเห็นทั้งสิ่งที่สวยงามและไม่สวยงาม ทั้งสิ่งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ ถ้าสิ่งที่เห็นนั้นพึงเป็นมงคล ทุกสิ่งก็พึงเป็นมงคลไปด้วย เพราะฉะนั้น สิ่งที่เห็นจึงไม่เป็นมงคล แต่ว่า สิ่งที่ได้ยินเป็นมงคล สิ่งที่ได้ยินคือเสียงที่สมมติกันว่าเป็นอภิมงคล ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ในโลกนี้ บุคคลบางคนตื่นแต่เช้าตรู่ ได้ยินเสียงว่า 'เจริญ' หรือ 'กำลังเจริญ' หรือ 'เต็มเปี่ยม' หรือ 'ผ่องใส' หรือ 'ใจดี' หรือ 'มีสิริ' หรือ 'สิริเจริญ' หรือได้ยินเสียงเช่นว่า 'วันนี้ฤกษ์ดี ยามดี วันดี เป็นมงคลดี' หรือได้ยินเสียงอื่นใดๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล สิ่งนี้เรียกว่า สุตมงคล" แม้คำพูดของเขา บางพวกก็ยึดถือ บางพวกก็ไม่ยึดถือ พวกที่ไม่ยึดถือ ก็ได้โต้เถียงกับเขา

Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha – ‘‘sotampi hi nāmetaṃ bho sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi suṇāti. Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā, tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati, phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati, pathaviṃ vā āmasati, haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilavāhaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati, phussamattikāya vā sammā limpati, phussasāṭakaṃ vā nivāseti, phussaveṭhanaṃ vā dhāreti, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati, rasaṃ vā sāyati, phoṭṭhabbaṃ vā phusati, idaṃ vuccati mutamaṅgala’’nti. Tassapi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ.

ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งชื่อว่า มุตมังคลิกะ (ผู้ถือสิ่งที่ทราบทางจมูก ลิ้น กายเป็นมงคล) ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ แม้โสตประสาทนี้ก็ย่อมได้ยินทั้งเสียงที่ดีและไม่ดี ทั้งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ ถ้าสิ่งที่ได้ยินนั้นพึงเป็นมงคล ทุกสิ่งก็พึงเป็นมงคลไปด้วย เพราะฉะนั้น สิ่งที่ได้ยินจึงไม่เป็นมงคล แต่ว่า สิ่งที่ทราบ (ด้วยจมูก ลิ้น กาย) เป็นมงคล สิ่งที่ทราบคือ กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ ที่สมมติกันว่าเป็นอภิมงคล ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ในโลกนี้ บุคคลบางคนตื่นแต่เช้าตรู่ ดมกลิ่นดอกไม้มีกลิ่นดอกปทุมเป็นต้น หรือเคี้ยวไม้สีฟันที่มีสัมผัสดี หรือลูบคลำแผ่นดิน พืชพันธุ์เขียวสด มูลโคสด เต่า กองงา ดอกไม้ หรือผลไม้ หรือลูบไล้ด้วยดินที่มีสัมผัสดี หรือนุ่งห่มผ้าที่มีสัมผัสดี หรือทรงไว้ซึ่งผ้าโพกศีรษะที่มีสัมผัสดี หรือดมกลิ่น ลิ้มรส หรือถูกต้องโผฏฐัพพะอื่นใดๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล สิ่งนี้เรียกว่า มุตมงคล" แม้คำพูดของเขา บางพวกก็ยึดถือ บางพวกก็ไม่ยึดถือ

Tattha na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi saññāpetuṃ. Na tesaṃ aññataro itare dve. Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘diṭṭhaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Ye sutamutamaṅgalikānaṃ vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā.

ในบรรดาคนเหล่านั้น ทิฏฐมังคลิกะไม่สามารถทำให้สุตมังคลิกะและมุตมังคลิกะเข้าใจได้ และในบรรดาคนทั้งสามนั้น คนหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้คนอีกสองคนที่เหลือเข้าใจได้ ในหมู่มนุษย์เหล่านั้น พวกที่ยึดถือคำของทิฏฐมังคลิกะ ก็ถือไปว่า "สิ่งที่เห็นเท่านั้นเป็นมงคล" พวกที่ยึดถือคำของสุตมังคลิกะและมุตมังคลิกะ ก็ถือไปว่า "สิ่งที่ได้ยินเท่านั้นเป็นมงคล" และ "สิ่งที่ทราบเท่านั้นเป็นมงคล" ด้วยประการฉะนี้ เรื่องเกี่ยวกับมงคลนี้จึงได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป

Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbā hutvā ‘‘kiṃ nu kho maṅgala’’nti maṅgalāni cintayiṃsu. Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti, atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsampi devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti, ākāsaṭṭhadevatānaṃ cātumahārājikadevatā. Eteneva upāyena yāva sudassīdevatānaṃ [Pg.3] akaniṭṭhadevatā mittā honti, atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu. Evaṃ dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi. Uppannā ca sā ‘‘idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgala’’nti vinicchiyamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi. Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā. Ekopi ‘‘idameva maṅgala’’nti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi, maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

ครั้งนั้น มนุษย์ทั่วชมพูทวีปได้จับกลุ่มกันใคร่ครวญถึงมงคลว่า "อะไรหนอเป็นมงคล" อารักขเทวดาของมนุษย์เหล่านั้นได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็ใคร่ครวญถึงมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน ภุมมเทวดาเป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้น ครั้งนั้น ภุมมเทวดาได้ฟังเรื่องนั้นจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็ใคร่ครวญถึงมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน แม้ของเทวดาเหล่านั้น อากาสัฏฐเทวดาก็เป็นมิตร ของอากาสัฏฐเทวดา จาตุมหาราชิกเทวดาก็เป็นมิตร โดยนัยนี้ จนถึงอกนิฏฐเทวดาเป็นมิตรของสุทัสสีเทวดา ครั้งนั้น อกนิฏฐเทวดาได้ฟังเรื่องนั้นจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็จับกลุ่มกันใคร่ครวญถึงมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ การใคร่ครวญถึงมงคลได้เกิดขึ้นในทุกแห่งหนในหมื่นจักรวาล การใคร่ครวญนั้นเกิดขึ้นแล้ว แม้จะพยายามวินิจฉัยกันว่า "นี่เป็นมงคล นี่เป็นมงคล" ก็ยังไม่ถึงซึ่งข้อยุติ ดำรงอยู่ตลอด ๑๒ ปี มนุษย์ เทวดา และพรหมทั้งปวง เว้นแต่อริยสาวก ได้แตกแยกกันเป็น ๓ พวก โดยถือตามทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคล แม้แต่คนเดียวก็ไม่มีใครถึงซึ่งข้อยุติโดยถ่องแท้ว่า "สิ่งนี้เท่านั้นเป็นมงคล" มงคลโกลาหลจึงได้เกิดขึ้นในโลก

Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ – kappakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, maṅgalakolāhalaṃ, moneyyakolāhalanti. Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā, ‘‘vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati. Ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddo sussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍhayhissati vinassissati, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati. Mettaṃ, mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ, mārisā, bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hotha, jāgaratha mā pamādatthā’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.

สิ่งที่เรียกว่าโกลาหลมี ๕ อย่าง คือ กัปปโกลาหล จักกวัตติโกลาหล พุทธโกลาหล มงคลโกลาหล และโมเนยยโกลาหล. ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น (เมื่อจะเกิดกัปปโกลาหล) เหล่ากามาวจรเทพจะปล่อยผมสยาย มีผมเผ้ายุ่งเหยิง มีใบหน้าร้องไห้ ใช้มือเช็ดน้ำตา นุ่งห่มผ้าสีแดง มีรูปลักษณ์น่าเกลียดอย่างยิ่ง แล้วเที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โดยล่วงไปแห่งแสนปี ความพินาศแห่งกัปจักบังเกิดขึ้น โลกนี้จักพินาศ มหาสมุทรจักเหือดแห้ง และแผ่นดินใหญ่นี้กับภูเขาสิเนรุราชาก็จักถูกเผาไหม้พินาศไป ความพินาศแห่งโลกจักมีไปจนถึงพรหมโลก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาเถิด จงบำรุงมารดา จงบำรุงบิดา จงเป็นผู้นอบน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จงตื่นอยู่เถิด อย่าประมาทเลย’ นี้ชื่อว่ากัปปโกลาหล.

Kāmāvacaradevāyeva ‘‘vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma.

เหล่ากามาวจรเทพนั่นเทียวเที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า ‘โดยล่วงไปแห่งร้อยปี พระเจ้าจักรพรรดิจักอุบัติขึ้นในโลก’ นี้ชื่อว่าจักกวัตติโกลาหล.

Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘vassasahassassa accayena buddho loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma.

ส่วนเหล่าสุทธาวาสเทพจะประดับด้วยพรหมาภรณ์ ทรงผ้าโพกศีรษะของพรหมไว้บนศีรษะ เกิดปีติโสมนัส กล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณ แล้วเที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า ‘โดยล่วงไปแห่งพันปี พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นในโลก’ นี้ชื่อว่าพุทธโกลาหล.

Suddhāvāsā eva devā manussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma.

เหล่าสุทธาวาสเทพนั่นเทียว เมื่อทราบจิตของมนุษย์ทั้งหลายแล้ว ก็เที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า ‘โดยล่วงไปแห่งสิบสองปี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจักตรัสเรื่องมงคล’ นี้ชื่อว่ามงคลโกลาหล.

Suddhāvāsā [Pg.4] eva devā ‘‘sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyapaṭipadaṃ pucchissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma. Imesu pañcasu kolāhalesu diṭṭhamaṅgalādivasena tidhā bhinnesu devamanussesu idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

เหล่าสุทธาวาสเทพนั่นเทียวเที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า ‘โดยล่วงไปแห่งเจ็ดปี ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจักเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคพร้อมกันแล้วทูลถามถึงโมเนยยปฏิปทา’ นี้ชื่อว่าโมเนยยโกลาหล. ในบรรดาโกลาหลทั้ง ๕ นี้ มงคลโกลาหลนี้ได้เกิดขึ้นในโลก ในหมู่เทวดาและมนุษย์ผู้แตกกันเป็นสามพวกด้วยอำนาจแห่งทิฏฐมงคลเป็นต้น.

Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘seyyathāpi nāma, mārisā, gharasāmiko antogharajanānaṃ, gāmasāmiko gāmavāsīnaṃ, rājā sabbamanussānaṃ, evamevaṃ ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati. Yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā’’ti. Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ – ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā, eke diṭṭhaṃ maṅgalanti vadanti, eke sutaṃ maṅgalanti vadanti, eke mutaṃ maṅgalanti vadanti. Tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā, sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī’’ti. Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ deva cātumahārājikānaṃ assumhā’’ti āhaṃsu. Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ, ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ, bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ, manussārakkhadevatā ‘‘manussaloke samuṭṭhitā’’ti āhaṃsu.

ครั้งนั้น เมื่อเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแสวงหามงคลแล้วๆ เล่าๆ ก็ยังไม่พบ โดยล่วงไปสิบสองปี เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้ประชุมพร้อมเพรียงกันแล้วคิดร่วมกันอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนเจ้าบ้านเป็นผู้เลิศและประเสริฐกว่าคนในบ้าน, ผู้ใหญ่บ้านเป็นผู้เลิศและประเสริฐกว่าชาวบ้าน, พระราชาเป็นผู้เลิศและประเสริฐกว่ามนุษย์ทั้งปวง ฉันใดก็ฉันนั้น ท้าวสักกะจอมเทพพระองค์นี้ก็เป็นผู้เลิศและประเสริฐกว่าพวกเรา ด้วยบุญ ด้วยเดช ด้วยความเป็นใหญ่ ด้วยปัญญา เป็นอธิบดีแห่งเทวโลกทั้งสองชั้น ไฉนหนอ พวกเราพึงทูลถามเนื้อความนั้นกับท้าวสักกะจอมเทพเถิด’ เทวดาเหล่านั้นจึงไปยังสำนักของท้าวสักกะ ถวายอภิวาทท้าวสักกะจอมเทพผู้มีพระวรกายอันทรงสง่าด้วยเครื่องนุ่งห่มและอาภรณ์อันสมควรแก่ขณะนั้น อันแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดาสองโกฏิครึ่ง ประทับนั่ง ณ บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์อันประเสริฐภายใต้ต้นปาริฉัตร แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลคำนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดทราบเถิด บัดนี้ปัญหาเรื่องมงคลได้เกิดขึ้นแล้ว บางพวกกล่าวว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล บางพวกกล่าวว่าสิ่งที่ได้ยินเป็นมงคล บางพวกกล่าวว่าสิ่งที่ได้ทราบเป็นมงคล ในเรื่องนั้น ทั้งพวกข้าพเจ้าและพวกอื่นก็ยังไม่ถึงข้อยุติ ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดพยากรณ์แก่พวกข้าพเจ้าตามความเป็นจริงเถิด’ ท้าวเทวราชผู้มีปัญญาโดยปกติอยู่แล้ว ได้ตรัสถามว่า ‘เรื่องมงคลนี้เกิดขึ้นครั้งแรกที่ไหน’ (เทวดาเหล่านั้น) กราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวราช พวกข้าพระองค์ได้ฟังมาจากเหล่าท้าวจาตุมหาราช’ ลำดับนั้น ท้าวจาตุมหาราช (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) อากาสัฏฐเทวดา, อากาสัฏฐเทวดา (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) ภุมมเทวดา, ภุมมเทวดา (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) มนุสสารักขเทวดา, มนุสสารักขเทวดา (กล่าวว่า) ‘เกิดขึ้นในมนุษยโลก’.

Atha devānamindo ‘‘sammāsambuddho kattha vasatī’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke, devā’’ti āhaṃsu. ‘‘Taṃ bhagavantaṃ koci pucchī’’ti āha. ‘‘Na koci devā’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha, ye anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha? Āgacchatha, mārisā, taṃ bhagavantaṃ pucchāma, addhā sassirikaṃ pañhabyākaraṇaṃ labhissāmā’’ti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi – ‘‘tvaṃ bhagavantaṃ pucchā’’ti. So devaputto taṅkhaṇānurūpena [Pg.5] alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ āgantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi. Bhagavā tassa taṃ pañhaṃ vissajjento imaṃ suttamabhāsi.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสถามว่า ‘พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน’ (เทวดาเหล่านั้น) กราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวราช ประทับอยู่ในมนุษยโลก’ (ท้าวสักกะ) ตรัสถามว่า ‘มีใครทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้วหรือยัง’ (เทวดาเหล่านั้นกราบทูลว่า) ‘ยังไม่มีใครเลย พระเจ้าข้า’ (ท้าวสักกะตรัสว่า) ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหตุไฉนหนอ ท่านทั้งหลายจึงละไฟเสียแล้วไปจุดหิ่งห้อยเล่า คือท่านทั้งหลายล่วงเลยพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงมงคลโดยไม่มีส่วนเหลือพระองค์นั้นเสีย แล้วกลับมาสำคัญว่าควรถามเรา? ท่านผู้เจริญทั้งหลาย มาเถิด พวกเราไปทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นกันเถิด แน่นอนว่า พวกเราจักได้คำพยากรณ์ปัญหาอันรุ่งเรือง’ (ดังนี้แล้ว) ได้มีรับสั่งแก่เทพบุตรองค์หนึ่งว่า ‘ท่านจงไปทูลถามพระผู้มีพระภาคเถิด’ เทพบุตรองค์นั้นประดับตนด้วยเครื่องประดับอันสมควรแก่ขณะนั้น ส่องสว่างประดุจสายฟ้า อันหมู่เทพแวดล้อม มายังเชตวันมหาวิหาร ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อจะทูลถามปัญหามงคล จึงได้กราบทูลด้วยคาถา. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหานั้นของเทพบุตรนั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้.

Tattha evaṃ me sutantiādīnamattho saṅkhepato kasibhāradvājasuttavaṇṇanāyaṃ vutto, vitthāraṃ pana icchantehi papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena gahetabbo. Kasibhāradvājasutte ca ‘‘magadhesu viharati dakkhiṇāgirismiṃ ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāme’’ti vuttaṃ, idha ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Tasmā ‘‘sāvatthiya’’nti imaṃ padaṃ ādiṃ katvā idha apubbapadavaṇṇanaṃ karissāma.

ในมงคลสูตรนั้น เนื้อความของบททั้งหลายมี 'เอวํ เม สุตํ' เป็นต้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วโดยย่อในอรรถกถากสิภารทวาชสูตร ส่วนผู้ที่ต้องการเนื้อความโดยพิสดาร พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย. ก็ในกสิภารทวาชสูตร มีคำกล่าวไว้ว่า 'ประทับอยู่ในแคว้นมคธ ที่ทักขิณาคิรีชนบท ในพราหมณคามชื่อเอกนาฬา' แต่ในพระสูตรนี้ (มีคำกล่าวไว้ว่า) 'ประทับอยู่ที่เมืองสาวัตถี ในพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี' เพราะเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) จักเริ่มอธิบายบทที่ไม่เคยมีมาก่อนในที่นี้ โดยเริ่มจากบทว่า 'สาวตฺถิยํ' เป็นต้นไป.

Seyyathidaṃ, sāvatthiyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira savatthassa nāma isino nivāsaṭṭhānaṃ ahosi. Tasmā yathā kusambassa nivāso kosambī, kākaṇḍassa nivāso kākaṇḍīti, evaṃ itthiliṅgavasena ‘‘sāvatthī’’ti vuccati. Porāṇā pana vaṇṇayanti – yasmā tasmiṃ ṭhāne satthasamāyoge ‘‘kiṃbhaṇḍamatthī’’ti pucchite ‘‘sabbamatthī’’ti āhaṃsu, tasmā taṃ vacanamupādāya ‘‘sāvatthī’’ti vuccati. Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Etenassa gocaragāmo dīpito hoti. Jeto nāma rājakumāro, tena ropitasaṃvaḍḍhitattā tassa jetassa vananti jetavanaṃ, tasmiṃ jetavane. Anāthānaṃ piṇḍo etasmiṃ atthīti anāthapiṇḍiko, tassa anāthapiṇḍikassa. Anāthapiṇḍikena gahapatinā catupaṇṇāsakoṭipariccāgena niṭṭhāpitārāmeti attho. Etenassa pabbajitānurūpanivāsokāso dīpito hoti.

ได้แก่ ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี. ได้ยินว่า นครนั้นได้เป็นที่อยู่อาศัยของฤาษีชื่อว่าสวัตถะ เพราะเหตุนั้น ที่อยู่ของกุสัมพะ ชื่อว่าโกสัมพี, ที่อยู่ของกากัณฑะ ชื่อว่ากากัณฑี ฉันใด, โดยนัยแห่งอิตถีลิงค์ จึงเรียกว่า "สาวัตถี" ฉันนั้น. ส่วนอาจารย์โบราณอธิบายว่า เพราะเหตุที่ในสถานที่นั้น เมื่อหมู่เกวียนมาประชุมกัน ถูกถามว่า "มีสินค้าอะไรบ้าง" พวกเขาตอบว่า "มีทุกสิ่ง" เพราะเหตุนั้น อาศัยคำพูดนั้นจึงเรียกว่า "สาวัตถี". ในเมืองสาวัตถีนั้น. ด้วยบทว่า สาวัตถิยัง นี้ เป็นอันท่านแสดงโคจรคามของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น. มีราชกุมารพระนามว่าเชต เพราะเป็นป่าที่ราชกุมารนั้นทรงปลูกและทำให้เจริญขึ้น จึงชื่อว่า เชตวัน คือ ป่าของเจ้าเชต ในเชตวันนั้น. ก้อนข้าวสำหรับคนอนาถามีอยู่ในเศรษฐีนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนาถบิณฑิกะ ของอนาถบิณฑิกะนั้น. อธิบายว่า ในอารามที่ท่านอนาถบิณฑิกคหบดีสร้างสำเร็จแล้วด้วยการบริจาคทรัพย์ ๕๔ โกฏิ. ด้วยบทว่า อาราเม นี้ เป็นอันท่านแสดงโอกาสเป็นที่อยู่ อันสมควรแก่บรรพชิตของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น.

Athāti avicchedatthe, khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto. Tena avicchinneyeva tattha bhagavato vihāre ‘‘idamadhikārantaraṃ udapādī’’ti dasseti. Kiṃ tanti? Aññatarā devatātiādi. Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso. Sā hi nāmagottato apākaṭā, tasmā ‘‘aññatarā’’ti vuttā. Devo eva devatā, itthipurisasādhāraṇametaṃ. Idha pana puriso eva so devaputto, kintu sādhāraṇanāmavasena ‘‘devatā’’ti vutto.

บทว่า อถ เป็นนิบาตในอรรถว่า ไม่ขาดสาย, บทว่า โข เป็นนิบาตในอรรถว่า แสดงถึงเรื่องราวอื่นที่ตัดสินลงไป. ด้วย โข ศัพท์นั้น ท่านแสดงว่า "เรื่องราวอื่นนี้ได้เกิดขึ้น" ในวิหารของพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่นั้น ในขณะที่ไม่ขาดตอนนั่นเอง. เรื่องนั้นคืออะไร? คือคำเป็นต้นว่า อญฺญตรา เทวตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญตรา เป็นการระบุอย่างไม่เจาะจง. จริงอยู่ เทวดานั้นไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "อัญญตรา". เทวดานั่นแหละคือเทวตา บทนี้เป็นสาธารณะทั้งสำหรับบุรุษและสตรี. แต่ในที่นี้ เทพบุตรนั้นเป็นบุรุษ แต่ถูกเรียกว่า "เทวตา" โดยใช้ชื่อที่เป็นสาธารณะ.

Abhikkantāya [Pg.6] rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho. Uddisatu, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (cūḷava. 383; a. ni. 8.20; udā. 45) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, งามยิ่ง, ยินดียิ่ง เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในคำเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ปรากฏในอรรถว่า งาม.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857) –

"ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" (วิ. วิ. ๘๕๗) –

Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (a. ni. 2.16; pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.

ในคำเป็นต้นนี้ ปรากฏในอรรถว่า งามยิ่ง. ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" ปรากฏในอรรถว่า ยินดียิ่ง. แต่ในที่นี้ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว.

Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānappamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ มีอรรถว่า งามยิ่ง, ส่วน วัณณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, การสรรเสริญ, วรรณะ (ชั้น), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในคำเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระฉวีวรรณดุจทองคำ" ปรากฏในอรรถว่า ผิว. ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดี ก็ท่านยกย่องคุณของพระสมณโคดมเหล่านี้เมื่อไรกัน" ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ. ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะ ๔ เหล่านี้ของข้าพระองค์" ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ชั้น). ในคำเป็นต้นว่า "ก็ด้วยเหตุอะไรเล่า เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น" ปรากฏในอรรถว่า เหตุ. ในคำเป็นต้นว่า "เนรมิตอัตภาพพญาช้างใหญ่" ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน. ในคำเป็นต้นว่า "ขนาดของบาตรมี ๓ อย่าง" ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ. ในคำเป็นต้นว่า "รูป กลิ่น รส โอชะ" ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ. ในที่นี้ พึงเห็นวัณณศัพท์นั้นในอรรถว่า ผิว. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงามยิ่ง.

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissaanatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (dī. ni. 1.255; pārā. 1) anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti [Pg.7] evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato bhante anuruddhassa bāhiko nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo. Idha panassa anavasesato attho adhippeto.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์ มีหลายอรรถ คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่ง, มั่นคง, ไม่เกี่ยวข้อง เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในคำเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง" อรรถของเกวลศัพท์นั้นคือ ไม่มีส่วนเหลือ. ในคำเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก จักนำของเคี้ยวของฉันมากมายเข้าไปหา" เกวลศัพท์ มีอรรถว่า โดยมาก. ในคำเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ นี้ ย่อมมี" เกวลศัพท์ มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในคำเป็นต้นว่า "ท่านผู้มีอายุนี้มีเพียงแค่ศรัทธาเท่านั้นหรือหนอ" เกวลศัพท์ มีอรรถว่า ไม่ยิ่ง. ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิกะนามว่าสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งมั่นอยู่เพื่อทำลายสงฆ์ตลอดกัป" เกวลศัพท์ มีอรรถว่า มั่นคง. ในคำเป็นต้นว่า "ผู้สมบูรณ์ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่า อุดมบุรุษ" เกวลศัพท์ มีอรรถว่า ไม่เกี่ยวข้อง. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ.

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yatā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo atthoti adhippeto. Yato kevalakappaṃ jetavananti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo.

ก็ กัปปศัพท์ นี้มีอรรถหลายอย่าง คือ อภิสัททหนะ (ความเชื่ออย่างยิ่ง) โวหาร (การเรียกขาน) กาละ (เวลา) ปัญญัตติ (ชื่อ) เฉทนะ (การตัด) วิกัปปะ (ข้อกำหนด) เลสะ (ข้ออ้าง) และสมันตภาวะ (ความทั่วถึง) เป็นต้น. จริงอย่างนั้น กัปปศัพท์นั้นมีอรรถว่า อภิสัททหนะ ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้อนั้นเป็นสิ่งที่ควรเชื่อถือสำหรับพระโคดมผู้เจริญ ดังที่พระองค์เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า". มีอรรถว่า โวหาร ในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง". มีอรรถว่า กาละ ในประโยคเป็นต้นว่า "โดยอาการที่อาตมภาพอยู่เป็นนิจกาล". มีอรรถว่า ปัญญัตติ ในประโยคเป็นต้นว่า "ได้ยินว่า ท่านพระกัปปะ". มีอรรถว่า เฉทนะ ในประโยคเป็นต้นว่า "ผู้ประดับตน มีผมและหนวดอันตัดแล้ว". มีอรรถว่า วิกัปปะ ในประโยคเป็นต้นว่า "ทวังคุลกัปปะ (ข้อกำหนดว่าเงาคล้อยไป ๒ องคุลี) สมควร". มีอรรถว่า เลสะ ในประโยคเป็นต้นว่า "มีเหตุพอที่จะนอนได้". มีอรรถว่า สมันตภาวะ ในประโยคเป็นต้นว่า "ทำสวนเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว". แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า สมันตภาวะ. เพราะในบทว่า เกวลกปฺปํ เชตวนํ นี้ พึงเห็นอรรถว่า พระเชตวันทั้งหมดโดยรอบ ไม่มีส่วนเหลือ.

Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.

บทว่า โอบาเสตฺวา ความว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี ทำให้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีความรุ่งโรจน์เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ, yato yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti [Pg.8] vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti. Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā.

ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) พึงเห็นอรรถในบทนี้ว่า เพราะเหตุใด พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด เทวดานั้นก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด เทวดานั้นก็เข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้นนั่นแล. ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์พึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยความมุ่งหมายที่จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เปรียบเหมือนหมู่สกุณาพึงเข้าไปหาต้นไม้ใหญ่ที่ออกผลเป็นนิตย์ ด้วยความมุ่งหมายที่จะบริโภคผลไม้อันโอชะ. และบทว่า อุปสงฺกมิ ท่านกล่าวว่า ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ไปแล้วอย่างนั้น จากนั้นจึงไปยังสถานที่ใกล้กว่า อันได้ชื่อว่าที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค. บทว่า ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ความว่า ไหว้แล้ว น้อมแล้ว นมัสการแล้วซึ่งพระผู้มีพระภาค.

Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti nisajjādipaṭikkhepo, ṭhānaṃ kappesi, ṭhitā ahosīti attho.

บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ ท่านกล่าวว่า ที่โอกาสหนึ่ง ข้างหนึ่ง. หรือเป็นอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ). บทว่า อฏฺฐาสิ เป็นการปฏิเสธอิริยาบถนั่งเป็นต้น ความว่า ได้กระทำการยืน ได้ยืนแล้ว.

Kathaṃ ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti?

ก็เทวดานั้นยืนแล้วอย่างไร คือ ยืนแล้ว ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง?

‘‘Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;

Na kacche nopi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate;

Ime dose vivajjetvā, ekamantaṃ ṭhitā ahū’’ti.

“เทวดานั้นเว้นโทษเหล่านี้ คือ ไม่ยืนข้างหลัง ไม่ยืนข้างหน้า ไม่ยืนใกล้เกินไป ไม่ยืนไกลเกินไป ไม่ยืนตรงรักแร้ ไม่ยืนใต้ลม และไม่ยืนในที่ต่ำเกินไปหรือสูงเกินไป ได้ยืนแล้ว ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง”

Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva, na nisīdīti? Lahuṃ nivattitukāmatāya. Devatā hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti. Pakatiyā panetāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti, na tattha abhiramanti. Tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi. Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti, so devānaṃ parissamo natthi, tasmāpi na nisīdi. Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā, te patimānesi, tasmāpi na nisīdi. Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi. Devānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati, taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร เทวดานี้จึงยืนอย่างเดียว ไม่นั่ง? ตอบว่า เพราะมีความประสงค์จะกลับโดยเร็ว. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายอาศัยอำนาจประโยชน์บางอย่างจึงมาสู่มนุษยโลก เปรียบเหมือนบุรุษผู้สะอาดมาสู่ที่ถ่ายอุจจาระ. ก็โดยปกติแล้ว มนุษยโลกตั้งแต่ร้อยโยชน์ขึ้นไป ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจของเทวดาเหล่านั้นเพราะมีกลิ่นเหม็น เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ยินดีในมนุษยโลกนั้น. เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นทำกิจที่ตนมาแล้วให้เสร็จ จึงไม่นั่ง เพราะมีความประสงค์จะกลับโดยเร็ว. และความเหน็ดเหนื่อยจากอิริยาบถมีการเดินเป็นต้น ซึ่งคนทั้งหลายนั่งเพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยนั้น ความเหน็ดเหนื่อยนั้นไม่มีแก่เทวดาทั้งหลาย เพราะฉะนั้น เทวดานั้นจึงไม่นั่ง. อีกอย่างหนึ่ง เทวดานั้นให้ความเคารพพระมหาสาวกทั้งหลายที่ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ เพราะฉะนั้น จึงไม่นั่ง. อีกประการหนึ่ง เทวดานั้นไม่นั่งเพราะความเคารพในพระผู้มีพระภาคนั่นเอง. จริงอยู่ อาสนะย่อมบังเกิดแก่เทวดาทั้งหลายผู้ประสงค์จะนั่ง เทวดานั้นไม่ปรารถนาอาสนะนั้น ไม่ทำแม้แต่ความคิดที่จะนั่ง จึงได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā. Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ gāthāya akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho.

บทว่า เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา ความว่า เทวดานั้นแล ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งด้วยเหตุเหล่านี้อย่างนี้แล้ว. บทว่า ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ ความว่า ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาที่ร้อยกรองขึ้นโดยกำหนดอักษรและบท คือด้วยคาถา.

261. Tattha bahūti aniyamitasaṅkhyāniddeso. Tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti. Dibbantīti devā, pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti, attano vā siriyā jotantīti attho. Apica tividhā devā sammutiupapattivisuddhivasena. Yathāha –

๒๖๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า พหู เป็นการแสดงจำนวนที่ไม่แน่นอน. ด้วยบทนั้น ท่านจึงกล่าวว่า หลายร้อย หลายพัน หลายแสน. ชื่อว่าเทวดา เพราะรุ่งเรือง, ความว่า ย่อมเล่นด้วยกามคุณ ๕ หรือย่อมรุ่งโรจน์ด้วยสิริของตน. อีกประการหนึ่ง เทวดามี ๓ ประเภท คือ สมมติเทวดา อุปปัตติเทวดา และวิสุทธิเทวดา. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Devāti [Pg.9] tayo devā sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Tattha sammutidevā nāma rājāno, deviyo, rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī’’ti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32, pārāyanānugītigāthāniddesa 119).

“คำว่า เทวดา ได้แก่ เทวดา ๓ จำพวก คือ สมมติเทวดา อุปปัตติเทวดา วิสุทธิเทวดา. ในสามจำพวกนั้น พระราชา พระเทวี และพระราชกุมาร ชื่อว่าสมมติเทวดา. เทวดาชั้นสูงขึ้นไป เริ่มตั้งแต่เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ชื่อว่าอุปปัตติเทวดา. พระอรหันต์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่าวิสุทธิเทวดา”

Tesu idha upapattidevā adhippetā. Manuno apaccāti manussā. Porāṇā pana bhaṇanti – manassa ussannatāya manussā. Te jambudīpakā, aparagoyānakā, uttarakurukā, pubbavidehakāti catubbidhā. Idha jambudīpakā adhippetā. Maṅgalanti imehi sattāti maṅgalāni, iddhiṃ vuddhiñca pāpuṇantīti attho. Acintayunti cintesuṃ. Ākaṅkhamānāti icchamānā patthayamānā pihayamānā. Sotthānanti sotthibhāvaṃ, sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhanānaṃ sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānamatthitanti vuttaṃ hoti. Brūhīti desehi pakāsehi ācikkha vivara vibhaja uttānīkarohi. Maṅgalanti iddhikāraṇaṃ vuddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ. Uttamanti visiṭṭhaṃ pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti ayaṃ gāthāya anupubbapadavaṇṇanā.

ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาอุปปัตติเทวดา. ชื่อว่ามนุษย์ เพราะเป็นเผ่าพันธุ์ของพระเจ้ามนู. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจสูง. มนุษย์เหล่านั้นมี ๔ จำพวก คือ ชาวชมพูทวีป ชาวอปรโคยานทวีป ชาวอุตตรกุรุทวีป และชาวปุพพวิเทหทวีป. ในที่นี้ ประสงค์เอาชาวชมพูทวีป. ชื่อว่ามงคล เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยธรรมเหล่านี้ อธิบายว่า ย่อมถึงความสำเร็จและความเจริญ. บทว่า "อจินฺตยุํ" คือ ได้คิดแล้ว. บทว่า "อากงฺขมานา" คือ ปรารถนาอยู่ ต้องการอยู่ มุ่งหวังอยู่. บทว่า "โสตฺถานํ" คือ ความสวัสดี คือ ท่านกล่าวว่า ความมีอยู่แห่งธรรมทั้งปวงอันเป็นไปในทิฏฐธรรมและสัมปรายภพ ที่ดีงาม ที่สวยงาม ที่เป็นกัลยาณธรรม. บทว่า "พฺรูหิ" คือ ขอจงแสดง จงประกาศ จงบอก จงเปิดเผย จงจำแนก จงทำให้ตื้น. บทว่า "มงฺคลํ" คือ เหตุแห่งความสำเร็จ เหตุแห่งความเจริญ เหตุแห่งสมบัติทั้งปวง. บทว่า "อุตฺตมํ" คือ ที่วิเศษ ที่ประเสริฐ ที่นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง. นี้เป็นการพรรณนาบทตามลำดับแห่งคาถา.

Ayaṃ pana piṇḍattho – so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatā maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā ca adhigayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā disvā tasmiṃ ca samaye anāgatānampi sakalajambudīpakānaṃ manussānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha – ‘‘bahū devā manussā ca, maṅgalāni acintayuṃ, ākaṅkhamānā sotthānaṃ attano sotthibhāvaṃ icchantā, brūhi maṅgalamuttamaṃ, tesaṃ devānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahanato uttamaṃ maṅgalaṃ, taṃ no anukampaṃ upādāya brūhi bhagavā’’ti.

ส่วนนี้เป็นเนื้อความโดยสรุป คือ เทพบุตรนั้นเห็นเทวดาในหมื่นจักรวาลผู้มีความต้องการจะฟังมงคลปัญหา มาประชุมกันในจักรวาลนี้แล้ว เนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อน ๑๐ บ้าง ๒๐ บ้าง ๓๐ บ้าง ๔๐ บ้าง ๕๐ บ้าง ๖๐ บ้าง ๗๐ บ้าง ๘๐ บ้าง ในโอกาสประมาณปลายเส้นขนเส้นหนึ่ง ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรุ่งเรืองครอบงำเทวดา มาร และพรหมทั้งปวงด้วยสิริและเดช ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ และในสมัยนั้น ทราบปริวิตกในใจของมนุษย์ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้นแม้ที่ยังมาไม่ถึงด้วยใจของตนแล้ว เพื่อจะถอนลูกศรคือความสงสัยของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง จึงได้กล่าวว่า "เทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก ผู้ปรารถนาความสวัสดี คือต้องการความสวัสดีแก่ตน ได้พากันคิดถึงมงคลทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุด ข้าพระองค์ถูกถามแล้วโดยความเห็นชอบของเทวดาเหล่านั้น และเพื่ออนุเคราะห์แก่มนุษย์ทั้งหลาย มงคลใดเป็นมงคลสูงสุด เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขโดยส่วนเดียวแก่พวกข้าพระองค์ทั้งปวง ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงอาศัยความอนุเคราะห์ ตรัสบอกมงคลนั้นแก่พวกข้าพระองค์เถิด" ดังนี้.

262. Evametaṃ [Pg.10] devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti gāthamāha. Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā. Bālānanti balanti assasantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo. Tesaṃ bālānaṃ paṇḍitānanti paṇḍantīti paṇḍitā, sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti adhippāyo. Tesaṃ paṇḍitānaṃ. Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā. Pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā. Pūjaneyyānanti pūjārahānaṃ. Etaṃ maṅgalamuttamanti yā ca bālānaṃ asevanā, yā ca paṇḍitānaṃ sevanā, yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā, taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha etaṃ maṅgalamuttamanti. Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti, ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā.

๒๖๒. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสคาถาว่า "อเสวนา จ พาลานํ" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า "อเสวนา" คือ การไม่คบ การไม่เข้าไปนั่งใกล้. บทว่า "พาลานํ" คือ ชนเหล่าใดย่อมหายใจ คือมีชีวิตอยู่เพียงแค่ลมหายใจเข้าออก ไม่ได้มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา เหตุนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าพาล นี้เป็นอธิบาย. แห่งคนพาลเหล่านั้น. บทว่า "ปณฺฑิตานํ" คือ ชนเหล่าใดย่อมดำเนินไป คือย่อมดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งญาณในประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ เหตุนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าบัณฑิต นี้เป็นอธิบาย. แห่งบัณฑิตเหล่านั้น. บทว่า "เสวนา" คือ การคบหา การเข้าไปนั่งใกล้ การเป็นสหาย การน้อมไปในบัณฑิตนั้น. บทว่า "ปูชา" คือ การสักการะ การเคารพ การนับถือ การไหว้. บทว่า "ปูชเนยฺยานํ" คือ แก่บุคคลผู้ควรบูชา. บทว่า "เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ" คือ พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมธรรมทั้งหมด คือ การไม่คบคนพาลก็ดี การคบบัณฑิตก็ดี และการบูชาบุคคลที่ควรบูชาก็ดี แล้วตรัสว่า "เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ". ท่านได้ทูลถามคำใดว่า "พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมํ" ในคำนั้น ท่านจงถือเอาธรรมนี้ว่าเป็นมงคลอันสูงสุดก่อนเถิด ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. นี้เป็นการพรรณนาบทของคาถานี้.

Atthavaṇṇanā panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā imaṃ gāthamāha. Tattha yasmā catubbidhā kathā pucchitakathā, apucchitakathā, sānusandhikathā, ananusandhikathāti. Tattha ‘‘pucchāmi taṃ, gotama, bhūripaññaṃ, kathaṃkaro sāvako sādhu hotī’’ti (su. ni. 378) ca, ‘‘kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, oghamatarī’’ti (saṃ. ni. 1.1) ca evamādīsu pucchitena kathikā pucchitakathā. ‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato’’ti evamādīsu (su. ni. 767) apucchitena attajjhāsayavaseneva kathitā apucchitakathā. Sabbāpi buddhānaṃ kathā ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’ti (a. ni. 3.126; kathā. 806) vacanato sānusandhikathā. Ananusandhikathā imasmiṃ sāsane natthi. Evametāsu kathāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitakathā. Pucchitakathāyañca yathā cheko puriso kusalo maggassa, kusalo amaggassa, maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati – ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti, evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhati. Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso. Yathāha –

ส่วนการพรรณนาเนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสคาถานี้. ในเรื่องนั้น เพราะว่ากถามี ๔ อย่าง คือ ปุจฉิตกถา (กถาที่ตรัสตอบคำถาม) อปุจฉิตกถา (กถาที่ตรัสขึ้นเอง) สานุสนธิกถา (กถาที่ต่อเนื่อง) และอนานุสนธิกถา (กถาที่ไม่ต่อเนื่อง). ในบรรดากถาเหล่านั้น กถาที่ตรัสตอบคำถามในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้มีปัญญากว้างขวาง ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ว่า สาวกทำอย่างไรจึงจะชื่อว่าดี" และ "ข้าแต่นิรทุกข์ ท่านข้ามโอฆะได้อย่างไรหนอ" ชื่อว่า ปุจฉิตกถา. กถาที่ตรัสโดยมิได้มีผู้ทูลถาม แต่ตรัสด้วยอำนาจอัธยาศัยของพระองค์เองในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า "สิ่งที่คนอื่นกล่าวว่าสุข พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านั่นเป็นทุกข์" ชื่อว่า อปุจฉิตกถา. พระดำรัสทั้งปวงของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า สานุสนธิกถา เพราะพระองค์ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราแสดงธรรมมีเหตุมีปัจจัย". อนานุสนธิกถา ไม่มีในพระศาสนานี้. ในบรรดากถาเหล่านี้ กถานี้ชื่อว่า ปุจฉิตกถา เพราะเป็นกถาที่พระผู้มีพระภาคตรัสตอบคำที่เทพบุตรทูลถาม. และในปุจฉิตกถานั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาด ผู้ชำนาญในทางและมิใช่ทาง เมื่อถูกถามถึงทาง ย่อมบอกทางที่ควรเว้นก่อน แล้วจึงบอกทางที่ควรดำเนินไปภายหลังว่า "ในที่ชื่อโน้น มีทางสองแพร่ง ในทางสองแพร่งนั้น ท่านทั้งหลายจงละทางซ้ายแล้วถือเอาทางขวา" ฉันใด ในบรรดาบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ (พระองค์) ก็ทรงแสดงบุคคลที่ไม่ควรคบก่อน แล้วจึงทรงแสดงบุคคลที่ควรคบ ฉันนั้น. และพระผู้มีพระภาคก็ทรงเปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาดในทาง. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (saṃ. ni. 3.84).

"ดูก่อนติสสะ คำว่า 'บุรุษผู้ฉลาดในทาง' นี้แล เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า"

So [Pg.11] hi kusalo imassa lokassa, kusalo parassa lokassa, kusalo maccudheyyassa, kusalo amaccudheyyassa, kusalo māradheyyassa, kusalo amāradheyyassāti. Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhanto āha – ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā, tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti.

จริงอยู่ พระองค์ทรงฉลาดเพื่อประโยชน์ในโลกนี้ ทรงฉลาดเพื่อประโยชน์ในโลกหน้า ทรงฉลาดในแดนแห่งมัจจุ ทรงฉลาดในแดนที่ไม่มีมัจจุ ทรงฉลาดในแดนแห่งมาร ทรงฉลาดในแดนที่ไม่มีมาร. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลที่ไม่ควรคบก่อน แล้วจึงทรงแสดงบุคคลที่ควรคบ จึงตรัสว่า "การไม่คบคนพาลทั้งหลาย และการคบบัณฑิตทั้งหลาย". จริงอยู่ เบื้องต้น ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้คนพาล เหมือนทางที่ควรเว้น จากนั้น ควรคบ ควรเข้าไปนั่งใกล้บัณฑิต เหมือนทางที่ควรดำเนินไป.

Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānaṃ asevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti? Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu, sā ca amaṅgalaṃ, tasmā nesaṃ taṃ idhalokatthaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃ pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānaṃ asevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti.

ก็เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสบอกมงคล จึงตรัสการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตไว้เป็นอันดับแรก? ตอบว่า เพราะว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอาศัยการคบคนพาล จึงได้ยึดถือมงคลตื่นข่าวในสิ่งที่เห็นเป็นต้นนี้ และความเห็นว่าเป็นมงคลนั้นก็เป็นสิ่งที่ไม่ใช่มงคล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงติเตียนการสมาคมกับมิตรชั่วของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น อันเป็นตัวทำลายประโยชน์ในโลกนี้และประโยชน์ในโลกหน้า และเมื่อทรงสรรเสริญการสมาคมกับกัลยาณมิตร อันเป็นตัวให้สำเร็จประโยชน์ในโลกทั้งสอง จึงได้ตรัสการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตไว้เป็นอันดับแรก ดังนี้

Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā. Te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246) suttaṃ. Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññe ca evarūpā sattā bālāti veditabbā.

ในบทเหล่านั้น สัตว์เหล่าใดก็ตามที่ประกอบด้วยอกุศลกรรมบถ มีปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่าคนพาล. คนพาลเหล่านั้น พึงทราบได้โดยอาการ ๓ อย่าง ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสูตรว่า "ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล ๓ ประการเหล่านี้". อีกอย่างหนึ่ง เจ้าลัทธิทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปเป็นต้น, พระเทวทัต โกกาลิกะ กฏโมทกติสสะ ขัณฑเทวีบุตร สมุทททัตตะ จิญจมาณวิกา เป็นต้น, และในอดีตกาล พี่ชายของทีฆวิตะ, สัตว์เหล่านี้และสัตว์อื่นผู้มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นคนพาล.

Te aggipadittamiva aṅgāraṃ attanā duggahitena attānañca attano vacanakārake ca vināsenti, yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati, yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucikāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni niraye paccanti. Vuttaṃ hetaṃ –

คนพาลเหล่านั้น ย่อมทำลายตนเองและผู้ทำตามคำของตน ด้วยทิฏฐิอันตนยึดถือไว้ชั่ว เหมือนถ่านเพลิงที่ไฟติดลุกโชน, เหมือนอย่างพี่ชายของทีฆวิตะ ตลอด ๔ พุทธันดร มีอัตภาพประมาณ ๖๐ โยชน์ นอนหงายล้มลง ย่อมไหม้อยู่ในมหานรก, และเหมือนอย่างตระกูล ๕๐๐ ตระกูล ผู้ชื่นชอบในทิฏฐิของเขา เข้าถึงความเป็นสหายของเขานั่นเทียว ย่อมไหม้อยู่ในนรก. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni, evameva kho, bhikkhave, yāni kānici [Pg.12] bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti…pe… ye keci upasaggā…pe… no paṇḍitato. Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’ti (a. ni. 3.1).

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไฟที่ลุกไหม้จากเรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้า ย่อมไหม้ไปถึงเรือนยอดที่ฉาบทาทั้งภายในภายนอก ไม่มีลมเข้า มีลิ่มสลักอันใส่ไว้แล้ว มีหน้าต่างปิดสนิทได้ ฉันใด, ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่เกิดขึ้นจากบัณฑิต. อุปัทวะใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น...ละ... อุปสรรคใดๆ ก็ตาม...ละ... ไม่ใช่เกิดขึ้นจากบัณฑิต. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล คนพาลจึงมีภัย บัณฑิตไม่มีภัย, คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ, คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค” ดังนี้.

Apica pūtimacchasadiso bālo, pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī, chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง คนพาลเปรียบเหมือนปลาเน่า ผู้คบหาคนพาลนั้นย่อมเป็นเหมือนกระทงใบไม้ที่ห่อปลาเน่า ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงทิ้งและน่ารังเกียจ. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati;

Kusāpi pūtī vāyanti, evaṃ bālūpasevanā’’ti. (itivu. 76;

jā. 1.15.183;

2.22.1257);

“นรชนใดห่อปลาเน่าด้วยใบหญ้าคา แม้ใบหญ้าคาก็ย่อมส่งกลิ่นเหม็นฟุ้งไป ฉันใด การคบหาคนพาลก็ฉันนั้น” ดังนี้.

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

แม้อกิตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะจอมเทพประทานพรให้ ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า –

‘‘Bālaṃ na passe na suṇe, na ca bālena saṃvase;

Bālenallāpasallāpaṃ, na kare na ca rocaye.

“ขอข้าพระองค์อย่าได้พบเห็นคนพาล อย่าได้ฟัง (คำของ) คนพาล และอย่าได้อยู่ร่วมกับคนพาล, ขออย่าได้เจรจาปราศรัยกับคนพาล และอย่าได้ชอบใจ (การเจรจานั้นเลย)

‘‘Kinnu te akaraṃ bālo, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa bālassa, dassanaṃ nābhikaṅkhasi.

“ดูก่อนกัสสปะ คนพาลได้ทำอะไรให้ท่านหรือ ขอจงบอกเหตุผล, ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุไรท่านจึงไม่ปรารถนาจะเห็นคนพาล”

‘‘Anayaṃ nayati dummedho, adhurāyaṃ niyuñjati;

Dunnayo seyyaso hoti, sammā vutto pakuppati;

Vinayaṃ so na jānāti, sādhu tassa adassana’’nti. (jā. 1.13.90-92);

“คนมีปัญญาทราม ย่อมแนะนำในทางที่ไม่ใช่ประโยชน์ ชักชวนในธุระที่ไม่ใช่ธุระ, การแนะนำไปในทางที่ผิด เขากลับเห็นว่าเป็นสิ่งดีกว่า เมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบ ก็ย่อมโกรธเคือง, คนพาลนั้นย่อมไม่รู้จักวินัย การไม่พบเห็นคนพาลนั้นจึงเป็นความดี” ดังนี้.

Evaṃ bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto bālānaṃ asevanaṃ ‘‘maṅgala’’nti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānañca sevanā maṅgala’’nti āha. Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) vuttaṃ. Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงติเตียนการคบคนพาลโดยอาการทั้งปวง จึงตรัสว่า “การไม่คบคนพาลเป็นมงคล” บัดนี้ เมื่อทรงสรรเสริญการคบบัณฑิต จึงตรัสว่า “และการคบบัณฑิตเป็นมงคล”. ในบทเหล่านั้น สัตว์เหล่าใดก็ตามที่ประกอบด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ มีการเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่าบัณฑิต, บัณฑิตเหล่านั้นพึงทราบได้โดยอาการ ๓ อย่าง ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต ๓ ประการเหล่านี้”. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระมหาสาวก ๘๐ รูป และสาวกอื่นของพระตถาคต, สุเนตตดาบส มหาโควินทพราหมณ์ วิธุรบัณฑิต สรภังคดาบส มโหสถบัณฑิต พระเจ้าสุตโสม พระเจ้าเนมิราช อโยฆรกุมาร และอกิตติบัณฑิต เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นบัณฑิต.

Te [Pg.13] bhaye viya rakkhā, andhakāre viya padīpo, khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādipaṭilābho, attano vacanakarānaṃ sabbabhayaupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti. Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā, brahmaloke patiṭṭhitā, devaloke patiṭṭhitā, sugatiloke uppannā. Sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni. Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu, sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu, appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ…pe… appekacce gahapatimahāsālakulānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. Vuttañcetaṃ –

บัณฑิตเหล่านั้น ย่อมเป็นเหมือนผู้คุ้มครองในยามมีภัย เหมือนประทีปในความมืด เหมือนการได้ข้าวและน้ำเป็นต้นเมื่อถูกทุกข์คือความหิวและความกระหายเป็นต้นครอบงำ เป็นผู้สามารถเพื่อกำจัดภัย อุปัทวะ และอุปสรรคทั้งปวงแก่ผู้ทำตามคำของตน. จริงอย่างนั้น เทวดาและมนุษย์จำนวนนับไม่ถ้วนประมาณไม่ได้ อาศัยพระตถาคตแล้ว ได้บรรลุความสิ้นอาสวะ ตั้งมั่นอยู่ในพรหมโลก ตั้งมั่นอยู่ในเทวโลก เกิดในสุคติโลก. ตระกูล ๘๐,๐๐๐ ตระกูล ยังจิตให้เลื่อมใสในพระสารีบุตรเถระแล้ว อุปัฏฐากพระเถระด้วยปัจจัย ๔ ได้บังเกิดในสวรรค์. ในพระมหาสาวกทั้งปวงมีพระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ เป็นต้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน. สาวกของสุเนตตศาสดา บางพวกเกิดในพรหมโลก, บางพวกเกิดเป็นสหายของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี...ละ... บางพวกเกิดเป็นสหายของคฤหบดีมหาศาล. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo’’ti (a. ni. 3.1).

“ภิกษุทั้งหลาย ภัยไม่มีจากบัณฑิต, อุปัทวะไม่มีจากบัณฑิต, อุปสรรคไม่มีจากบัณฑิต” ดังนี้.

Apica tagaramālādigandhabhaṇḍasadiso paṇḍito, tagaramālādigandhabhaṇḍapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī, bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตเปรียบเหมือนของหอมมีดอกกฤษณาเป็นต้น, ผู้คบหาบัณฑิตนั้นย่อมเป็นเหมือนใบไม้ที่ห่อของหอมมีดอกกฤษณาเป็นต้น, ย่อมถึงความเป็นที่น่าเจริญใจและน่าพอใจของวิญญูชนทั้งหลาย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati;

Pattāpi surabhī vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā’’ti. (itivu. 76;

jā. 1.15.184;

2.22.1258);

“นรชนใดห่อกฤษณาด้วยใบทองกวาว แม้ใบไม้ก็ย่อมส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป ฉันใด การคบหาผู้มีปัญญาก็ฉันนั้น” ดังนี้.

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

แม้อกิตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะจอมเทพประทานพรให้ ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า –

‘‘Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase;

Dhīrenallāpasallāpaṃ, taṃ kare tañca rocaye.

พึงได้เห็นบัณฑิต พึงได้ฟังบัณฑิต พึงอยู่ร่วมกับบัณฑิต พึงทำการสนทนาปราศรัยกับบัณฑิตนั้น และพึงชอบใจการสนทนานั้น

‘‘Kinnu te akaraṃ dhīro, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa dhīrassa, dassanaṃ abhikaṅkhasi.

ดูก่อนกัสสปะ บัณฑิตได้ทำอะไรให้ท่านหรือ ขอท่านจงบอกเหตุผลเถิด ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุไร ท่านจึงปรารถนาจะเห็นบัณฑิต

‘‘Nayaṃ nayati medhāvī, adhurāyaṃ na yuñjati;

Sunayo seyyaso hoti, sammā vutto na kuppati;

Vinayaṃ so pajānāti, sādhu tena samāgamo’’ti. (jā. 1.13.94-96);

ผู้มีปัญญาย่อมแนะนำในอุบายที่ควรแนะนำ ไม่ประกอบในธุระที่ไม่ใช่ของตน เป็นผู้แนะนำดี ย่อมเป็นผู้ประเสริฐกว่า ถูกว่ากล่าวโดยชอบก็ไม่โกรธ เขาย่อมรู้วินัย การสมาคมกับสัตบุรุษนั้นเป็นการดี

Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto, paṇḍitānaṃ sevanaṃ ‘‘maṅgala’’nti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ [Pg.14] sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ etaṃ maṅgalamuttama’’nti āha. Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto, tato pacchā paccekabuddhā ariyasāvakā ca. Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงสรรเสริญการคบหาบัณฑิตโดยประการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว ตรัสว่า การคบหาบัณฑิตเป็นมงคล บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญการบูชาท่านผู้ถึงความเป็นปูชนียบุคคลโดยลำดับ ด้วยการไม่คบบุคคลพาลและการคบบัณฑิตนั้น จึงตรัสว่า 'ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ' (การบูชาบุคคลที่ควรบูชา นี้เป็นมงคลอันสูงสุด) ในบทเหล่านั้น บุคคลผู้ชื่อว่าปูชนียบุคคล ได้แก่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย เพราะปราศจากโทษทั้งปวงและเพราะประกอบด้วยคุณทั้งปวง ต่อจากนั้นก็ได้แก่พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอริยสาวกทั้งหลาย จริงอยู่ การบูชาท่านเหล่านั้นแม้เพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขสิ้นกาลนาน ในเรื่องนี้มีนายสุมนมาลาการและนางมัลลิกาเป็นต้นเป็นอุทาหรณ์

Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma. Bhagavā kira ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāraṃ anuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanapaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyya, tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya, bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti. Handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī’’ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi, pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Mālākāro taṃ ānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi, tāni gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi, tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Bhagavā antokūṭāgāre viya ahosi, mahājanakāyo sannipati. Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero ‘‘na buddhā ahetu appaccayā sitaṃ pātukarontī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘eso, ānanda, mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti. Vacanapariyosāne ca dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ในอุทาหรณ์เหล่านั้น เราจักกล่าวเพียงอุทาหรณ์หนึ่ง ได้ยินว่า วันหนึ่ง ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้นแล นายสุมนมาลาการกำลังถือดอกไม้ไปเพื่อถวายพระเจ้าพิมพิสาร ผู้เป็นใหญ่ในแคว้นมคธ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสด็จถึงประตูพระนคร มีพระอาการน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ รุ่งเรืองด้วยพุทธสิริ เมื่อเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า 'พระราชาเมื่อทรงรับดอกไม้แล้ว พึงพระราชทานทรัพย์ ๑๐๐ หรือ ๑,๐๐๐ และความสุขนั้นพึงมีเพียงในโลกนี้เท่านั้น แต่การบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมมีผลประมาณมิได้นับไม่ถ้วน นำมาซึ่งประโยชน์สุขสิ้นกาลนาน เอาเถิด เราจะบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยดอกไม้เหล่านี้' เขาผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงถือดอกไม้กำหนึ่งซัดไปตรงพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปในอากาศ กลายเป็นเพดานดอกไม้อยู่เบื้องบนพระผู้มีพระภาคเจ้า นายมาลาการเห็นอานุภาพนั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงซัดดอกไม้ไปอีกกำหนึ่ง ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปกลายเป็นเสื้อคลุมดอกไม้ตั้งอยู่ ด้วยประการฉะนี้ เขาได้ซัดดอกไม้ไป ๘ กำ ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปกลายเป็นเรือนยอดดอกไม้ตั้งอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าประหนึ่งประทับอยู่ภายในเรือนยอด มหาชนได้ประชุมกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรนายมาลาการแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ พระอานนทเถระคิดว่า 'พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงทำการแย้มให้ปรากฏโดยไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย' จึงทูลถามถึงเหตุแห่งการทรงแย้มพระโอษฐ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ นายมาลาการนี้ ด้วยอานุภาพแห่งการบูชานี้ จักท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกสิ้นแสนกัปป์ ในที่สุดจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่า สุมนิสสร' และในเวลาจบพระดำรัส เพื่อจะทรงแสดงธรรม จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati;

Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 68);

กรรมใดทำแล้วไม่เดือดร้อนในภายหลัง เป็นผู้เอิบอิ่ม มีใจดี เสวยผลของกรรมใด กรรมนั้นแล อันบุคคลทำแล้วเป็นความดี

Gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya [Pg.15] hotīti veditabbā. Sā ca āmisapūjāva ko pana vādo paṭipattipūjāya. Yato ye kulaputtā saraṇagamanena sikkhāpadapaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti, ko tesaṃ pūjāya phalaṃ vaṇṇayissati. Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā. Yathāha –

ในเวลาจบพระคาถา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐ พึงทราบว่า การบูชาท่านเหล่านั้นแม้เพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขสิ้นกาลนานดังนี้ และการบูชานั้นเป็นเพียงอามิสบูชา จะกล่าวไปไยถึงปฏิบัติบูชาเล่า เพราะเหตุว่า กุลบุตรเหล่าใดบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคุณของตน คือ ด้วยการถึงสรณะ ด้วยการรับสิกขาบท ด้วยการสมาทานอุโบสถศีล และด้วยจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น ใครเล่าจะพรรณนาผลแห่งการบูชาของท่านเหล่านั้นได้ จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นได้ชื่อว่าบูชาพระตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammapaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā’’ti.

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุหรือภิกษุณี อุบาสกหรืออุบาสิกาใดแล เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ เป็นผู้ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม ผู้นั้นย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงพระตถาคต ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง

Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā.

ตามนัยนี้ พึงทราบว่าการบูชาแม้แด่พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอริยสาวกทั้งหลาย ก็นำมาซึ่งประโยชน์สุข

Apica gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā, puttassa mātāpitaro, kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evampettha pūjaneyyā veditabbā. Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivaḍḍhihetuttā ca maṅgalameva. Vuttañhetaṃ –

อีกประการหนึ่ง สำหรับคฤหัสถ์ พี่ชายหรือพี่สาวก็เป็นปูชนียบุคคลของน้องชาย, มารดาบิดาเป็นปูชนียบุคคลของบุตร, สามีและพ่อแม่สามีเป็นปูชนียบุคคลของสะใภ้ พึงทราบว่าท่านเหล่านี้เป็นปูชนียบุคคลในกรณีนี้ จริงอยู่ การบูชาท่านเหล่านี้ก็เป็นมงคลทีเดียว เพราะนับเนื่องในกุศลธรรมและเพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญด้วยอายุเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti. Te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissantī’’tiādi.

สัตว์เหล่านั้นจักเป็นผู้ปฏิบัติดีในมารดา จักเป็นผู้ปฏิบัติดีในบิดา ปฏิบัติดีในสมณะ ปฏิบัติดีในพราหมณ์ เป็นผู้นอบน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จักสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติอยู่ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมเหล่านั้น พวกเขาย่อมเจริญทั้งด้วยอายุ และย่อมเจริญทั้งด้วยวรรณะ เป็นต้น

Evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokahitahetuttā paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ, taṃ vavatthapessāma, tassa ca maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ มงคล ๓ ประการ คือ การไม่คบคนพาล การคบบัณฑิต การบูชาปูชนียบุคคล ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ในมงคล ๓ ประการนั้น การไม่คบคนพาล พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในโลกทั้งสอง ด้วยสามารถป้องกันภัยเป็นต้นอันมีจากการคบคนพาลเป็นปัจจัย ส่วนการคบบัณฑิตและการบูชาปูชนียบุคคล พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งนิพพานและสุคติ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการพรรณนาถึงความรุ่งเรืองแห่งผลของมงคลเหล่านั้น แต่ต่อจากนี้ไป ข้าพเจ้าจะไม่แสดงมาติกา (หัวข้อ) แต่จะกำหนดว่าธรรมข้อใดเป็นมงคลในที่นั้นๆ และจะจำแนกความเป็นมงคลของธรรมข้อนั้นๆ

Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคาถา 'อเสวนา จ พาลานํ' นี้ จบแล้ว

263. Evaṃ [Pg.16] bhagavā ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānañca atthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukūlaṃ, te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘patirūpadesavāso cā’’tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho.

๒๖๓. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงถูกเทวบุตรทูลอาราธนาเพียงคำเดียวว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุด’ ก็ทรงเป็นดุจบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ถูกขอของเล็กน้อยแต่ให้ของมาก ได้ตรัสมงคล ๓ ประการด้วยคาถาเดียวแล้ว ยังทรงพระประสงค์จะตรัสมงคลอีกหลายประการต่อไปอีก ด้วยพระคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า ‘ปติรูปเทสวาโส จ’ (การอยู่ในประเทศอันสมควร) เพราะทรงมีพระประสงค์จะให้เทวดาทั้งหลายได้สดับ, เพราะมงคลทั้งหลายยังมีอยู่, และเพราะทรงมีพระประสงค์จะชักนำสัตว์เหล่านั้นๆ ให้ประกอบในมงคลนั้นๆ อันสมควรแก่สัตว์เหล่านั้นๆ

Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko. Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāsokāso. Vāsoti tattha nivāso. Pubbeti purā atītāsu jātīsu. Katapuññatāti upacitakusalatā. Attāti cittaṃ vuccati, sakalo vā attabhāvo. Sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayamettha padavaṇṇanā.

บรรดาบทเหล่านั้น ในคาถาแรกก่อน คำว่า ปติรูป ได้แก่ ที่สมควร. คำว่า เทส ได้แก่ สถานที่เป็นที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย จะเป็นหมู่บ้าน นิคม นคร หรือชนบทใดๆ ก็ตาม. คำว่า วาส ได้แก่ การอยู่ ณ ที่นั้น. คำว่า ปุพฺเพ ได้แก่ ในกาลก่อน คือในชาติที่ล่วงแล้ว. คำว่า กตปุญฺญตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้. คำว่า อตฺตา ท่านเรียกว่า จิต หรืออัตภาพทั้งหมด. คำว่า สมฺมาปณิธิ ได้แก่ การตั้งตนไว้ชอบ คือการประกอบ การวางจิตของตนนั้นไว้โดยชอบ ดังนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบทในคาถานี้.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā patirūpadeso nāma yattha catasso parisā viharanti, dānādīni puññakiriyāvatthūni vattanti, navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dippati. Tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ.

ส่วนการพรรณนาความ พึงทราบดังนี้: ที่ชื่อว่า ปฏิรูปเทศ คือ สถานที่ซึ่งบริษัท ๔ อยู่, วัตถุแห่งบุญกิริยามีทานเป็นต้นเป็นไป, และศาสนาของพระศาสดาอันมีองค์ ๙ รุ่งเรือง. การอยู่ในสถานที่นั้น ท่านเรียกว่าเป็น ‘มงคล’ เพราะเป็นปัจจัยแห่งบุญกิริยาของสัตว์ทั้งหลาย. พวกชาวประมงเป็นต้นที่เข้าไปอยู่ในสีหลทวีป เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้.

Aparo nayo – patirūpadeso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso, dhammacakkappavattitappadeso, dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍambarukkhamūlappadeso, devorohanappadeso, yo vā panaññopi sāvatthirājagahādibuddhādivāsappadeso. Tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyapaṭilābhapaccayato ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

อีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า ปฏิรูปเทศ ได้แก่ สถานที่คือโพธิมณฑลของพระผู้มีพระภาค, สถานที่ทรงประกาศธรรมจักร, สถานที่คือโคนต้นมะม่วงคัณฑามพะที่ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ทำลายลัทธิของเดียรถีย์ทั้งปวงท่ามกลางบริษัท ๑๒ โยชน์, สถานที่เสด็จลงจากเทวโลก, หรือสถานที่อื่นใดก็ตามที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นประทับอยู่ เช่น กรุงสาวัตถี กรุงราชคฤห์ เป็นต้น. การอยู่ในสถานที่นั้น ท่านเรียกว่าเป็น ‘มงคล’ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการได้อนุตตริยะ ๖ ของสัตว์ทั้งหลาย.

Aparo nayo – puratthimāya disāya kajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa aparena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā[Pg.17], orato majjhe (mahāva. 259). Ayaṃ majjhimappadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni, vitthārena aḍḍhateyyāni, parikkhepena navayojanasatāni honti, eso patirūpadeso nāma.

อีกนัยหนึ่ง ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อกชังคละ ถัดจากนิคมนั้นไปมีตำบลชื่อมหาสาลา ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันตก มีพราหมณคามชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรัทธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. มัชฌิมประเทศนี้ โดยยาว ๓๐๐ โยชน์, โดยกว้าง ๒๕๐ โยชน์, โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์. นี้ชื่อว่า ปฏิรูปเทศ.

Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamahāmoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā, cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā ca uppajjanti. Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti, tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya. Sammāsambuddhasāvakānaṃ pana ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti. Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

ในมัชฌิมประเทศนี้ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงกระทำความเป็นใหญ่และความเป็นอธิบดีแห่งมหาทวีป ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ ย่อมอุบัติขึ้น, พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ผู้บำเพ็ญบารมีมา ๑ อสงไขยกับอีกแสนกัป ย่อมอุบัติขึ้น, พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีมา ๒ อสงไขยกับอีกแสนกัป ย่อมอุบัติขึ้น, และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีมา ๔, ๘ หรือ ๑๖ อสงไขยกับอีกแสนกัป ย่อมอุบัติขึ้น. ในประเทศนั้น สัตว์ทั้งหลายรับโอวาทของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ตั้งมั่นในศีล ๕ มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า, ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์ทั้งหลายตั้งมั่นในโอวาทของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า). ส่วนสัตว์ทั้งหลายตั้งมั่นในโอวาทของพระสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้าและมีนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้า. เพราะฉะนั้น การอยู่ในประเทศนั้น ท่านจึงเรียกว่าเป็น ‘มงคล’ เพราะเป็นปัจจัยแห่งสมบัติเหล่านี้.

Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā, sāpi maṅgalaṃ. Kasmā? Buddhapaccekabuddhe sammukhato dassetvā buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā. Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti, so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe ca katapuññatā maṅgala’’nti.

ที่ชื่อว่า ปุพเพกตปุญญตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้ในชาติก่อน ปรารภพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพ. แม้ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อนนั้นก็เป็นมงคล. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะย่อมทำให้บรรลุพระอรหัตในที่สุดแห่งคาถาแม้เพียงสี่ปาท ที่ได้ฟังเฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย หรือต่อหน้าพระสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. และมนุษย์ใดเป็นผู้มีบุญญาธิการอันทำไว้ในปางก่อน มีกุศลมูลแก่กล้า, มนุษย์นั้นย่อมยังวิปัสสนาให้เกิดขึ้นด้วยกุศลมูลนั้นเอง แล้วบรรลุความสิ้นอาสวะ เหมือนอย่างพระเจ้ามหากัปปินะและพระอัครมเหสี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อนเป็นมงคล’.

Attasammāpaṇidhi nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti, assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti, macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti. Ayaṃ vuccati ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti. Eso ca maṅgalaṃ. Kasmā? Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti.

ที่ชื่อว่า อัตตสัมมาปณิธิ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตั้งตนผู้ทุศีลไว้ในศีล, ตั้งตนผู้ไม่มีศรัทธาไว้ในศรัทธาสัมปทา, ตั้งตนผู้ตระหนี่ไว้ในจาคสัมปทา. นี้เรียกว่า ‘อัตตสัมมาปณิธิ’. การตั้งตนไว้ชอบนี้เป็นมงคล. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุอานิสงส์ต่างๆ ด้วยการละเวรทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ.

Evaṃ [Pg.18] imissāpi gāthāya patirūpadesavāso, pubbe ca katapuññatā, attasammāpaṇidhīti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านจึงกล่าวถึงมงคล ๓ ประการเท่านั้น คือ การอยู่ในประเทศอันสมควร, ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อน, และการตั้งตนไว้ชอบ. และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้นก็ได้อธิบายไว้ในที่นั้นๆ แล้ว.

Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า ‘ปติรูปเทสวาโส จ’ จบลงแล้ว.

264. Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccanti bahussutabhāvo. Sippanti yaṃkiñci hatthakosallaṃ. Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ. Susikkhitoti suṭṭhu sikkhito. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Yāti aniyamaniddeso. Vācāti girā byappatho. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

๒๖๔. บัดนี้ ในคาถาว่า ‘พาหุสจฺจญฺจ’ เป็นต้น คำว่า พาหุสจฺจํ ได้แก่ ความเป็นผู้ได้สดับตรับฟังมาก. คำว่า สิปฺปํ ได้แก่ ความฉลาดในหัตถกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า วินโย ได้แก่ การฝึกฝนกาย วาจา และจิต. คำว่า สุสิกฺขิโต ได้แก่ ศึกษามาดี. คำว่า สุภาสิตา ได้แก่ กล่าวดี. ศัพท์ว่า ยา เป็นการแสดงอย่างไม่เจาะจง. คำว่า วาจา ได้แก่ การเปล่งถ้อยคำ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบทในคาถานี้.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – bāhusaccaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘sutadharo hoti sutasannicayo’’ti (ma. ni. 1.339; a. ni. 4.22) ca ‘‘idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’nti (a. ni. 4.6) ca evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacchikiriyahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

พึงทราบอรรถาธิบายดังนี้ คำว่า พาหุสัจจะ ได้แก่ ความเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งพระศาสนาของพระศาสดา อันท่านพรรณนาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้ทรงจำสิ่งที่ได้ฟังมา เป็นผู้สั่งสมสิ่งที่ได้ฟังมา" และ "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้ฟังมามาก คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ" ธรรมนั้น ท่านเรียกว่า "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการละอกุศลและบรรลุถึงกุศล และเพราะเป็นเหตุแห่งการกระทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะโดยลำดับ ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล ย่อมละสิ่งที่มีโทษ ย่อมเจริญสิ่งที่ไม่มีโทษ ย่อมบริหารตนให้บริสุทธิ์”

Aparampi vuttaṃ –

ยังมีคำอื่นที่ท่านกล่าวไว้อีกว่า

‘‘Dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahanto tulayati, tulayanto padahati, padahanto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.432).

“ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมทั้งหลายที่ตนทรงจำไว้ เมื่อพิจารณาเนื้อความอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมทนต่อการเพ่งพินิจ เมื่อธรรมทนต่อการเพ่งพินิจได้ ฉันทะย่อมเกิด ผู้มีฉันทะเกิดแล้วย่อมพยายาม ผู้พยายามอยู่ย่อมไตร่ตรอง ผู้ไตร่ตรองอยู่ย่อมตั้งความเพียร ผู้ตั้งความเพียรอยู่ ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นแทงตลอดด้วยปัญญา”

Apica agārikabāhusaccampi yaṃ anavajjaṃ, taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้พาหุสัจจะของคฤหัสถ์ใดที่ไม่มีโทษ พาหุสัจจะนั้นพึงทราบว่าเป็น “มงคล” เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง

Sippaṃ [Pg.19] nāma agārikasippañca anagārikasippañca. Tattha agārikasippaṃ nāma yaṃ parūparodhavirahitaṃ akusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādi, taṃ idhalokatthāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikasippaṃ nāma cīvaravicāraṇasibbanādi samaṇaparikkhārābhisaṅkharaṇaṃ, yaṃ taṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādinā nayena tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ, yaṃ ‘‘nāthakaraṇo dhammo’’ti (dī. ni. 3.345; a. ni. 10.17) ca vuttaṃ, taṃ attano ca paresañca ubhayalokahitasukhāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.

คำว่า ศิลปะ ได้แก่ ศิลปะของคฤหัสถ์ และศิลปะของอนาคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในศิลปะทั้งสองนั้น ศิลปะของคฤหัสถ์ ได้แก่ การงานของช่างแก้วมณีและช่างทองเป็นต้น ซึ่งปราศจากการเบียดเบียนผู้อื่น เว้นจากอกุศล ศิลปะนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์ในโลกนี้ ศิลปะของอนาคาริก ได้แก่ การจัดแจงบริขารของสมณะ มีการพิจารณาและการเย็บจีวรเป็นต้น ซึ่งท่านสรรเสริญไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในกิจที่ควรทำน้อยใหญ่เหล่านั้นของเพื่อนพรหมจารี” และที่ท่านเรียกว่า “ธรรมเป็นที่พึ่ง” ศิลปะนั้นพึงทราบว่าเป็น “มงคล” เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสองแก่ตนและผู้อื่น

Vinayo nāma agārikavinayo ca anagārikavinayo ca. Tattha agārikavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ, so tattha asaṃkilesāpajjanena ācāraguṇavavatthānena ca susikkhito ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikavinayo nāma sattāpattikkhandhe anāpajjanaṃ, sopi vuttanayeneva susikkhito. Catupārisuddhisīlaṃ vā anagārikavinayo. So yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃ sikkhanena susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbo.

คำว่า วินัย ได้แก่ วินัยของคฤหัสถ์ และวินัยของอนาคาริก ในวินัยทั้งสองนั้น วินัยของคฤหัสถ์ ได้แก่ การงดเว้นจากอกุศลกรรมบถ ๑๐ วินัยนั้นที่ศึกษาดีแล้วโดยการไม่ถึงความเศร้าหมองและโดยการตั้งมั่นในคุณคืออาจาระ เป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง วินัยของอนาคาริก ได้แก่ การไม่ล่วงละเมิดในอาบัติขันธ์ ๗ วินัยแม้นั้นที่ศึกษาดีแล้วก็โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง หรือ จตุปาริสุทธิศีล (ศีลคือความบริสุทธิ์ ๔) เป็นวินัยของอนาคาริก วินัยนั้นที่ศึกษาดีแล้วด้วยการศึกษาอย่างที่บุคคลตั้งมั่นอยู่ในวินัยนั้นแล้วย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบว่าเป็น “มงคล” เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุโลกิยสุขและโลกุตตรสุข

Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā vācā. Yathāha – ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hotī’’ti. Asamphappalāpā vācā eva vā subhāsitā. Yathāha –

คำว่า สุภาสิตา วาจา (วาจาที่กล่าวดีแล้ว) ได้แก่ วาจาที่ปราศจากโทษมีมุสาวาทเป็นต้น ดังที่พระองค์ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นวาจาสุภาษิต” หรือ วาจาที่ไม่เป็นสัมผัปปลาปะ (คำพูดเพ้อเจ้อ) นั่นแหละเป็นสุภาษิต ดังที่พระองค์ตรัสว่า

‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;

Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti. (saṃ. ni. 1.213;

su. ni. 452);

“สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่า วาจาสุภาษิตเป็นวาจาสูงสุด (๑) พึงกล่าวธรรม ไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นองค์ที่สอง (๒) พึงกล่าววาจาที่น่ารัก ไม่พึงกล่าววาจาที่ไม่น่ารัก นั่นเป็นองค์ที่สาม (๓) พึงกล่าวคำจริง ไม่พึงกล่าวคำเท็จ นั่นเป็นองค์ที่สี่”

Ayampi ubhayalokahitasukhāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Yasmā ca ayaṃ vinayapariyāpannā eva, tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo saṅgahetabbo. Athavā kiṃ iminā parissamena paresaṃ dhammadesanāvācā idha ‘‘subhāsitā vācā’’ti veditabbā. Sā [Pg.20] hi yathā patirūpadesavāso, evaṃ sattānaṃ ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Āha ca –

แม้วาจานี้ก็พึงทราบว่าเป็น “มงคล” เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง และเพราะวาจานี้สงเคราะห์เข้าในวินัยนั่นเอง ฉะนั้น เมื่อถือเอาวินัยแล้ว ก็พึงถือเอาวินัยโดยไม่ต้องถือเอามงคลข้อนี้ต่างหาก หรือมิฉะนั้น จะประโยชน์อะไรด้วยความลำบากนี้ ในที่นี้ พึงทราบว่าวาจาที่แสดงธรรมแก่ผู้อื่นคือ “สุภาสิตา วาจา” (วาจาที่กล่าวดีแล้ว) ด้วยว่า วาจานั้น ท่านเรียกว่า “มงคล” เพราะเป็นปัจจัยให้สัตว์ทั้งหลายบรรลุประโยชน์สุขในโลกทั้งสองและพระนิพพาน เหมือนอย่างการอยู่ในปฏิรูปเทส และพระองค์ได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti. (saṃ. ni. 1.213;

su. ni. 456);

“พระพุทธเจ้าตรัสวาจาใด ซึ่งเป็นวาจาเกษมเพื่อบรรลุพระนิพพาน เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ วาจานั้นแลเป็นวาจาสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย”

Evaṃ imissā gāthāya bāhusaccaṃ, sippaṃ, vinayo susikkhito, subhāsitā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ พาหุสัจจะ ศิลปะ วินัยที่ศึกษาดีแล้ว และวาจาสุภาษิต และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้นก็ได้อธิบายไว้ในที่นั้นๆ แล้วนั่นเทียว

Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถาธิบายคาถาว่า “พาหุสจฺจญฺจ” จบแล้ว

265. Idāni mātāpituupaṭṭhānanti ettha mātu ca pitu cāti mātāpitu. Upaṭṭhānanti upaṭṭhahanaṃ. Puttānañca dārānañcāti puttadārassa. Saṅgaṇhanaṃ saṅgaho. Na ākulā anākulā. Kammāni eva kammantā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

๒๖๕. บัดนี้ ในบทว่า “มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ” เป็นต้นไป บทว่า มาตาปิตุ คือ มาตุ จ ปิตุ จ (ทั้งมารดาและบิดา) บทว่า อุปฏฺฐานํ คือ อุปฏฺฐหนํ (การบำรุง) บทว่า ปุตฺตทารสฺส คือ ปุตฺตานญฺจ ทารานญฺจ (แก่บุตรและภรรยา) บทว่า สงฺคโห คือ สงฺคณฺหนํ (การสงเคราะห์) บทว่า อนากุลา คือ น อากุลา (ไม่งานที่สับสน) บทว่า กมฺมนฺตา คือ กมฺมานิ เอว (การงานทั้งหลายนั่นเอง) ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว นี่คือการพรรณนาบท

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – mātā nāma janikā vuccati, tathā pitā. Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanaucchādananhāpanehi catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ. Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ atthakāmā anukampakā, yaṃ puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā paṃsukaṃ puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā paricumbantā ca sinehaṃ uppādenti, vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ paṭikāraṃ kātuṃ asamatthā. Yasmā ca te āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro brahmasammatā pubbācariyasammatā, tasmā tesaṃ upaṭṭhānaṃ idha pasaṃsaṃ pecca saggasukhañca āvahati, tena ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ส่วนอรรถาธิบาย พึงทราบดังนี้ หญิงผู้ให้กำเนิด ท่านเรียกว่า มารดา ชายผู้ให้กำเนิดก็ฉันนั้น ท่านเรียกว่า บิดา คำว่า อุปัฏฐานะ ได้แก่ การทำอุปการะด้วยการล้างเท้า การนวด การห่มผ้า การให้อาบน้ำ และด้วยการมอบปัจจัยสี่ ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่มารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย เป็นผู้หวังประโยชน์ เป็นผู้เอ็นดู คือ เมื่อเห็นบุตรน้อยเล่นอยู่ข้างนอกแล้วกลับมามีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นละออง ก็เช็ดฝุ่นออก ดอมดมศีรษะและจูบ ย่อมก่อให้เกิดความรัก บุตรทั้งหลายแม้จะประคองมารดาบิดาไว้บนศีรษะตลอดร้อยปี ก็ไม่สามารถทำการตอบแทนท่านเหล่านั้นได้ และเพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้เลี้ยงดู เป็นผู้บำรุง เป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตร เป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นพรหม เป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นบูรพาจารย์ ฉะนั้น การอุปัฏฐากท่านเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งความสรรเสริญในโลกนี้ และความสุขในสวรรค์ในโลกหน้า ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า “มงคล” ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;

Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.

มารดาบิดา ท่านเรียกว่าเป็นพรหม เป็นบูรพาจารย์ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับของบุตรทั้งหลาย และเป็นผู้อนุเคราะห์บุตร

‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;

Annena atha pānena, vatthena sayanena ca.

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงนอบน้อมและสักการะมารดาบิดาเหล่านั้น ด้วยข้าว ด้วยน้ำ ด้วยผ้า และด้วยที่นอน

‘‘Ucchādanena [Pg.21] nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca;

Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (a. ni. 3.31;

itivu. 106;

jā. 2.20.181-183);

บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญผู้นั้นในโลกนี้เทียว เพราะการปรนนิบัติในมารดาบิดานั้น ด้วยการขัดสี การอาบน้ำ และการล้างเท้า (ของท่าน) เขาละไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์

Aparo nayo – upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādipañcavidhaṃ, taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า การอุปัฏฐาก คือ (หน้าที่ของบุตร) ๕ ประการ มีการเลี้ยงดู การทำกิจของท่าน การดำรงวงศ์สกุลเป็นต้น และ (หน้าที่ของบิดามารดา) ๕ ประการ มีการห้ามจากบาปเป็นต้น ชื่อว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน จริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā ‘bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi, kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi, atha vā pana petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmī’ti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti, pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī’’ti (dī. ni. 3.267).

ดูก่อนคฤหบดีบุตร บุตรพึงบำรุงมารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ‘ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่านตอบ, เราจักทำกิจของท่าน, เราจักดำรงวงศ์สกุล, เราจักปฏิบัติตนให้สมควรรับมรดก, หรือเมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว เราจักทำทักษิณาทานอุทิศให้’ ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ย่อมห้ามจากความชั่ว, ย่อมให้ตั้งอยู่ในความดี, ย่อมให้ศึกษาศิลปะ, ย่อมหาภรรยา (สามี) ที่สมควรให้, ย่อมมอบมรดกให้ในสมัย

Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu pasāduppādanena sīlasamādāpanena pabbajjāya vā upaṭṭhahati, ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo, tassa taṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

อีกอย่างหนึ่ง บุตรใดย่อมอุปัฏฐากมารดาบิดา ด้วยการให้เกิดความเลื่อมใสในวัตถุ ๓ (คือพระรัตนตรัย) ด้วยการให้สมาทานศีล หรือด้วยการบวช การอุปัฏฐากนี้เป็นเลิศกว่าการอุปัฏฐากมารดาบิดาทั้งหลาย การอุปัฏฐากมารดาบิดานั้นของบุตรนั้น ชื่อว่าเป็นมงคล เพราะเป็นการตอบแทนอุปการะที่มารดาบิดาได้ทำไว้ และเพราะเป็นเหตุเป็นที่ตั้งแห่งประโยชน์ทั้งหลายอันมิใช่น้อย ทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ

Puttadārassāti ettha attanā janitā puttāpi dhītaropi ‘‘puttā’’ tveva saṅkhyaṃ gacchanti. Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yā kāci bhariyā. Puttā ca dārā ca puttadāraṃ, tassa puttadārassa. Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ. Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pacchimā disā puttadārā veditabbā’’ti (dī. ni. 3.266) ettha uddiṭṭhaṃ puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā –

ในบทว่า ปุตฺตทารสฺส นี้ บุตรชายและบุตรสาวที่ตนให้กำเนิด ย่อมถึงการนับว่า 'บุตร' ทั้งนั้น คำว่า ทารา คือ ภรรยาคนใดคนหนึ่งในบรรดาภรรยา ๒๐ จำพวก บุตรและภรรยา ชื่อว่า บุตรทาระ (การสงเคราะห์) แก่บุตรและภรรยานั้น การสงเคราะห์ คือ การทำอุปการะด้วยการยกย่องนับถือเป็นต้น พึงทราบว่า การสงเคราะห์นั้นเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน มีความเป็นผู้จัดการงานดีเป็นต้น จริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'พึงทราบว่า บุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง' ในที่นี้ ทรงรวบบุตรภรรยาที่ทรงแสดงไว้ด้วยคำว่า ภริยา แล้วตรัสว่า

‘‘Pañcahi [Pg.22] kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā, sammānanāya anavamānanāya anaticariyāya issariyavossaggena alaṅkārānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati, susaṃvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati, dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū’’ti (dī. ni. 3.269).

ดูก่อนคฤหบดีบุตร สามีพึงบำรุงภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ด้วยการยกย่อง ด้วยการไม่ดูหมิ่น ด้วยการไม่นอกใจ ด้วยการมอบความเป็นใหญ่ให้ ด้วยการให้เครื่องประดับ ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยสถาน ๕ ประการ คือ จัดการงานดี สงเคราะห์คนข้างเคียงดี ไม่นอกใจ รักษาทรัพย์ที่หามาได้ และขยันไม่เกียจคร้านในกิจทั้งปวง

Ayaṃ vā aparo nayo – saṅgahoti dhammikāhi dānapiyavācaatthacariyāhi saṅgaṇhanaṃ. Seyyathidaṃ – uposathadivasesu paribbayadānaṃ, nakkhattadivasesu nakkhattadassāpanaṃ, maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ, diṭṭhadhammikasamparāyikesu atthesu ovādānusāsananti. Taṃ vuttanayeneva diṭṭhadhammikahitahetuto samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Yathāha sakko devānamindo –

หรืออีกนัยหนึ่ง การสงเคราะห์ คือ การสงเคราะห์ด้วยทาน ปิยวาจา และอัตถจริยาอันเป็นธรรม ได้แก่ การให้เครื่องใช้สอยในวันอุโบสถ การให้ดูมหรสพในวันนักขัตฤกษ์ การจัดงานมงคลในวันมงคล การให้โอวาทและอนุศาสนีในประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ พึงทราบว่า การสงเคราะห์นั้นเป็นมงคล โดยนัยที่กล่าวแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในสัมปรายภพ และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นที่ควรนับถือแม้ของเทวดาทั้งหลาย ดังที่ท้าวสักกะจอมเทพตรัสไว้ว่า

‘‘Ye gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;

Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti. (saṃ. ni. 1.264);

ดูก่อนมาตลี คฤหัสถ์ผู้ทำบุญ มีศีล เป็นอุบาสกเหล่าใด ย่อมเลี้ยงดูภรรยาโดยธรรม เราขอนอบน้อมคฤหัสถ์เหล่านั้น

Anākulā kammantā nāma kālaññutāya patirūpakāritāya analasatāya uṭṭhānavīriyasampadāya abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappatirūpakaraṇākaraṇasithilakaraṇādiākulabhāvavirahitā kasigorakkhavaṇijjādayo kammantā. Ete attano vā puttadārassa vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya evaṃ payojitā diṭṭheva dhamme dhanadhaññavuḍḍhipaṭilābhahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuttā. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

ชื่อว่าการงานอันไม่สับสนวุ่นวาย ได้แก่ การงานมีการทำนา การเลี้ยงโค การค้าขาย เป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยความเป็นผู้รู้จักกาล ความเป็นผู้ทำการงานที่เหมาะสม ความไม่เกียจคร้าน ความถึงพร้อมด้วยความหมั่นเพียร และความไม่มีความฉิบหาย และปราศจากความเป็นผู้สับสนวุ่นวาย มีการทำการงานล่วงเวลา การทำสิ่งที่ไม่สมควร การทำสิ่งที่ไม่ใช่เหตุ การทำอย่างย่อหย่อน เป็นต้น การงานเหล่านี้ อันบุคคลผู้ฉลาดประกอบแล้วอย่างนี้ เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือแก่บุตรภรรยา หรือแก่ทาสกรรมกร ท่านกล่าวว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุให้ได้มาซึ่งความเจริญแห่งทรัพย์และข้าวเปลือกในปัจจุบันเทียว จริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhana’’nti. (su. ni. 189;

saṃ. ni. 1.246) ca;

‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;

Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ gharaṃ.

ผู้ทำการงานเหมาะสม มีความอดทน มีความหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้ และ ผู้มักหลับในเวลากลางวัน เกลียดการลุกขึ้นทำงานในเวลากลางคืน เป็นนักเลงสุรา เมาอยู่เป็นนิตย์ ไม่สามารถจะอยู่ครองเรือนได้

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.

ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยคนหนุ่มที่ละเลยการงาน โดยอ้างว่า หนาวเกินไป ร้อนเกินไป เย็นเกินไปแล้ว ดังนี้

‘‘Yodha [Pg.23] sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhā na vihāyatī’’ti. ca (dī. ni. 3.253);

ส่วนผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า ทำกิจของบุรุษอยู่ ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากความสุข และ

‘‘Bhoge saṃharamānassa, bhamarasseva irīyato;

Bhogā sannicayaṃ yanti, vammikovūpacīyatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –

โภคทรัพย์ย่อมถึงความสั่งสมแก่ผู้ที่แสวงหาโภคทรัพย์ เหมือนผึ้งที่แสวงหาน้ำหวาน (จากดอกไม้) ดุจจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น

Ca evamādi.

และคำอื่น ๆ เป็นต้น

Evaṃ imissāpi gāthāya mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho, anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni, puttadārassa saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca, mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ การอุปัฏฐากมารดา การอุปัฏฐากบิดา การสงเคราะห์บุตรภรรยา และการงานอันไม่สับสนวุ่นวาย หรือ ๕ ประการ โดยทำการสงเคราะห์บุตรภรรยาเป็น ๒ อย่าง หรือ ๓ ประการ โดยทำการอุปัฏฐากมารดาบิดาเป็นอย่างเดียวกัน และความเป็นมงคลของข้อเหล่านั้น ก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้น ๆ นั่นเทียว

Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ จบแล้ว

266. Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ, attano santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hoti. Dhammassa cariyā, dhammā vā anapetā cariyā dhammacariyā. Ñāyante ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñātakā. Na avajjāni anavajjāni, aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

๒๖๖. บัดนี้ ในบทว่า ทานญฺจ นี้ วัตถุอันบุคคลให้ด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น เจตนานั้นชื่อว่า ทาน อธิบายว่า บุคคลย่อมมอบถวายสิ่งของที่เป็นของตนแก่ผู้อื่น การประพฤติธรรม หรือ การประพฤติที่ไม่ปราศจากธรรม ชื่อว่า ธรรมจริยา ชนทั้งหลายย่อมรู้จักกันว่า 'คนเหล่านี้เป็นของเรา' เหตุนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่า ญาติ กรรมที่ไม่มีโทษ ชื่อว่า อนวัชชะ อธิบายว่า เป็นกรรมที่บัณฑิตไม่ติเตียน ไม่ครหา บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้คือการพรรณนาบท

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – dānaṃ nāma paraṃ uddissa subuddhipubbikā annādidasadānavatthupariccāgacetanā taṃsampayutto vā alobho. Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti. Tena vuttaṃ ‘‘dīyate imināti dāna’’nti. Taṃ bahujanapiyamanāpatādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ adhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuttaṃ. ‘‘Dāyako sīha dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 5.34) anussaritabbāni.

ส่วนอรรถกถา พึงทราบดังนี้ ชื่อว่าทาน ได้แก่ เจตนาที่สละทานวัตถุ ๑๐ ประการ มีข้าวเป็นต้น อันมีความเจริญเป็นเบื้องหน้า อุทิศให้แก่ผู้อื่น หรืออโลภเจตสิกที่สัมปยุตด้วยเจตนานั้น จริงอยู่ บุคคลย่อมมอบถวายวัตถุนั้นแก่ผู้อื่นด้วยอโลภะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วัตถุอันบุคคลให้ด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น เจตนานั้นชื่อว่า ทาน' ทานนั้น ท่านเรียกว่า 'มงคล' เพราะเป็นเหตุให้บรรลุผลวิเศษทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ มีความเป็นที่รักที่พอใจของคนหมู่มากเป็นต้น ในบทว่า ทานญฺจ นี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย มีอาทิว่า 'ดูก่อนสีหะ ทายกผู้เป็นทานบดี ย่อมเป็นที่รักที่พอใจของคนหมู่มาก' (องฺ. ปญฺจก. ๓๔)

Aparo nayo – dānaṃ nāma duvidhaṃ āmisadānañca, dhammadānañca. Tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva. Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃ. Imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ. Yathāha –

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าทาน มี ๒ อย่าง คือ อามิสทาน และธรรมทาน ในทาน ๒ อย่างนั้น อามิสทานมีประเภทดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนการแสดงธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้ อันนำมาซึ่งความสุขและความสิ้นทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้า แก่ผู้อื่นด้วยความปรารถนาประโยชน์ ชื่อว่า ธรรมทาน และในบรรดาทานทั้งสองนี้ ธรรมทานนี้แลเป็นเลิศ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Sabbadānaṃ [Pg.24] dhammadānaṃ jināti,Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;

Sabbaratiṃ dhammaratī jināti,Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354);

ธรรมทานย่อมชนะทานทั้งปวง รสแห่งธรรมย่อมชนะรสทั้งปวง ความยินดีในธรรมย่อมชนะความยินดีทั้งปวง ความสิ้นตัณหาย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง (ขุ. ธ. ๓๕๔)

Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva. Dhammadānaṃ pana yasmā atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ในทาน ๒ อย่างนั้น ความเป็นมงคลของอามิสทานได้กล่าวไว้แล้ว ส่วนธรรมทาน เพราะเป็นเหตุใกล้ให้เกิดคุณมีอรรถปฏิสัมภิทาเป็นต้น ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'มงคล' คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī cā’’ti evamādi (dī. ni. 3.355; a. ni. 5.26).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ด้วยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้รู้แจ้งอรรถและรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้น ด้วยประการนั้นๆ ดังนี้เป็นต้น (ที. ปา. ๓/๓๕๕; องฺ. ปญฺจก. ๒๖)

Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā. Yathāha – ‘‘tividhaṃ kho, gahapatayo, kāyena dhammacariyāsamacariyā hotī’’ti evamādi. Sā panesā dhammacariyā saggalokūpapattihetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dhammacariyāsamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti (ma. ni. 1.441).

ชื่อว่า ธรรมจริยา ได้แก่ การประพฤติในกุศลกรรมบถ ๑๐ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ธรรมจริยาและสมจริยาทางกายมี ๓ อย่าง' ดังนี้เป็นต้น ธรรมจริยานั้นแล พึงทราบว่าเป็น 'มงคล' เพราะเป็นเหตุให้เข้าถึงสวรรค์โลก คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งธรรมจริยาและสมจริยา สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์' (ม. ม. ๑/๔๔๑)

Ñātakā nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayugā sambandhā. Tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhanadhaññādīhi saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

ชื่อว่า ญาติ ได้แก่ ผู้ที่เกี่ยวข้องกันทางฝ่ายมารดาหรือฝ่ายบิดา ตลอดถึง ๗ ชั่วปู่ย่าตายาย การสงเคราะห์ญาติเหล่านั้นผู้ถูกความเสื่อมแห่งโภคะหรือความเสื่อมเพราะโรคภัยเบียดเบียนแล้ว มาสู่สำนักของตน ตามกำลัง ด้วยอาหาร เครื่องนุ่งห่ม เงินทอง และข้าวเปลือกเป็นต้น เรียกว่า 'มงคล' เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษทั้งในปัจจุบัน มีการสรรเสริญเป็นต้น และในสัมปรายภพ มีการไปสู่สุคติเป็นต้น

Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇaārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni. Tāni hi nānappakārahitasukhādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 8.43) anussaritabbāni.

ชื่อว่า กรรมไม่มีโทษ ได้แก่ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต มีการสมาทานองค์อุโบสถ การทำไวยาวัจจะ การปลูกอารามและสวนป่า การสร้างสะพานเป็นต้น จริงอยู่ กรรมเหล่านั้นเรียกว่า 'มงคล' เพราะเป็นเหตุให้บรรลุประโยชน์สุขนานาประการ ในบทนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย มีอาทิว่า 'ดูก่อนวิสาขา ฐานะนี้แลย่อมมีได้ คือ สตรีหรือบุรุษบางคนในโลกนี้ รักษาอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ แล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกา' (องฺ. อฏฺฐก. ๔๓)

Evaṃ [Pg.25] imissā gāthāya dānaṃ, dhammacariyā, ñātakānaṃ saṅgaho, anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมงคล ๔ ประการ คือ ทาน ธรรมจริยา การสงเคราะห์ญาติ และกรรมไม่มีโทษ และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า ทานญฺจ จบแล้ว

267. Idāni āratī viratīti ettha āratīti āramaṇaṃ. Viratīti viramaṇaṃ, viramanti vā etāya sattāti virati. Pāpāti akusalā. Madanīyaṭṭhena majjaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ, tato majjapānā. Saṃyamanaṃ saṃyamo. Appamajjanaṃ appamādo. Dhammesūti kusalesu. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

๒๖๗. บัดนี้ ในบทว่า อารตี วิรตี นี้ บทว่า อารตี คือ การงดเว้น บทว่า วิรตี คือ การงดเว้นโดยพิเศษ หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมงดเว้นจากบาปด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น เจตนานั้นชื่อว่า วิรติ บทว่า ปาปา คือ จากอกุศล สิ่งที่ทำให้มัวเมา ชื่อว่า มัชชะ การดื่มมัชชะ ชื่อว่า มัชชปานะ จากการดื่มน้ำเมานั้น การสำรวม ชื่อว่า สัญญมะ ความไม่ประมาท ชื่อว่า อัปปมาทะ บทว่า ธมฺเมสุ คือ ในกุศลธรรมทั้งหลาย บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้คือการพรรณนาบท

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – ārati nāma pāpe ādīnavadassāvino manasā eva anabhirati. Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ. Sā cesā virati nāma sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti tividhā hoti. Tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca ‘‘na me etaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ, adinnaṃ ādiyeyya’’ntiādinā nayena sampattavatthuto virati, ayaṃ sampattavirati nāma. Sikkhāpadasamādānavasena pana pavattā samādānavirati nāma, yassā pavattito pabhuti kulaputto pāṇātipātādīni na samācarati. Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma, yassā pavattito pabhuti ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti. Pāpaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso adinnādānaṃ…pe… kāmesumicchācāro…pe… musāvādo’’ti evaṃ vitthāretvā –

ส่วนอรรถกถา พึงทราบดังนี้ ชื่อว่า อารตี ได้แก่ ความไม่ยินดีในบาปทางใจเท่านั้น ของผู้เห็นโทษในบาป ชื่อว่า วิรติ ได้แก่ การงดเว้นทางกายและวาจาโดยอำนาจแห่งกรรมทวาร วิรตินั้นมี ๓ อย่าง คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ ในวิรัติ ๓ อย่างนั้น การงดเว้นจากวัตถุที่มาถึงเฉพาะหน้าของกุลบุตรผู้อาศัยชาติ ตระกูล หรือโคตรของตน ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'การที่เราจะพึงฆ่าสัตว์นี้ ลักทรัพย์ที่เจ้าของมิได้ให้ การกระทำนี้ไม่สมควรแก่เราเลย' การงดเว้นใดมีอยู่ การงดเว้นนี้ชื่อว่า สัมปัตตวิรัติ ส่วนวิรัติที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการสมาทานสิกขาบท ชื่อว่า สมาทานวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่กาลที่วิรัตินั้นเกิดขึ้น กุลบุตรย่อมไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้น วิรัติที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค ชื่อว่า สมุจเฉทวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่กาลที่วิรัตินั้นเกิดขึ้น ภัยเวร ๕ ประการของอริยสาวกย่อมสงบระงับไป ชื่อว่า บาป ได้แก่สิ่งที่พึงขยายความออกไปอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนคฤหบดีบุตร ปาณาติบาตเป็นกรรมกิเลส อทินนาทาน...ฯลฯ...กาเมสุมิจฉาจาร...ฯลฯ...มุสาวาท'

‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;

Paradāragamanañceva, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti. (dī. ni. 3.245) –

การฆ่าสัตว์ การลักทรัพย์ และกล่าวคำเท็จ การประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่สรรเสริญ

Evaṃ gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ akusalaṃ, tato pāpā. Sabbāpesā ārati ca virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati. ‘‘Pāṇātipātā paṭivirato kho, gahapatiputta, ariyasāvako’’tiādīni cettha suttāni anussaritabbāni.

อกุศล 4 ประการ ที่ชื่อว่ากรรมกิเลส อันท่านสงเคราะห์ไว้ด้วยคาถาอย่างนี้ การงดเว้นจากบาปนั้น การงดเว้นและความเว้นขาดทั้งหมดจากบาปนั้น ท่านเรียกว่า "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษประการต่างๆ มีการละภัยเวรในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร อริยสาวกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต"

Majjapānā [Pg.26] ca saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyāvetaṃ adhivacanaṃ. Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti, dhammaṃ na jānāti, mātupi antarāyaṃ karoti, pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ karoti, diṭṭheva dhamme garahaṃ, samparāye duggatiṃ, aparāpariyāye ummādañca pāpuṇāti. Majjapānā pana saṃyato tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti. Tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo ‘‘maṅgala’’nti veditabbo.

การสำรวมจากการดื่มน้ำเมา ชื่อว่าเป็นการงดเว้นจากสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง ก็เพราะว่าผู้ดื่มน้ำเมาย่อมไม่รู้ประโยชน์ ไม่รู้ธรรม ย่อมทำอันตรายแก่มารดาได้ ย่อมทำอันตรายแม้แก่บิดา พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต ย่อมได้รับการติเตียนในปัจจุบันภพ ในสัมปรายภพย่อมถึงทุคติ และในภพอื่นต่อไปย่อมถึงความเป็นบ้า ส่วนผู้ที่สำรวมจากการดื่มน้ำเมาย่อมถึงความสงบระงับแห่งโทษเหล่านั้น และถึงความสมบูรณ์แห่งคุณที่ตรงกันข้าม เพราะฉะนั้น การสำรวมจากการดื่มน้ำเมานี้ พึงทราบว่าเป็น "มงคล"

Kusalesu dhammesu appamādo nāma ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846) ettha vuttassa pamādassa paṭipakkhanayena atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso veditabbo. So nānappakārakusalādhigamahetuto amatādhigamahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Tattha ‘‘appamattassa ātāpino’’ti (ma. ni. 2.18-19; a. ni. 5.26) ca ‘‘appamādo amatapada’’nti (dha. pa. 21) ca evamādi satthusāsanaṃ anussaritabbaṃ.

ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า "ความไม่กระทำโดยเคารพ ความไม่กระทำโดยสม่ำเสมอ ความไม่กระทำโดยตั้งมั่น ความมีความเพียรย่อหย่อน ความทอดฉันทะ ความทอดธุระ การไม่เสพ การไม่เจริญ การไม่ทำให้มาก การไม่ตั้งมั่น การไม่ประกอบเนืองๆ ในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าความประมาท ความประมาท ความมัวเมา ความเป็นผู้มัวเมาเห็นปานใดมีอยู่ นี้เรียกว่าความประมาท" ดังนี้ ในข้อนี้ พึงทราบว่า โดยเนื้อความแล้ว คือความไม่ปราศจากสติในกุศลธรรมทั้งหลาย โดยนัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความประมาทที่กล่าวไว้ ความไม่ประมาทนั้น ท่านเรียกว่า "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุกุศลประการต่างๆ และเป็นเหตุแห่งการบรรลุอมตนิพพาน ในข้อนั้น พึงระลึกถึงพระพุทธดำรัสของพระศาสดามีอาทิว่า "ของผู้ไม่ประมาท มีความเพียร" และ "ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ"

Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati, majjapānā saṃyamo, kusalesu dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล 3 ประการ คือ การงดเว้นจากบาป การสำรวมจากการดื่มน้ำเมา และความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

Niṭṭhitā āratī viratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า "อารตี วิรตี" จบแล้ว

268. Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo. Nivātoti nīcavuttitā. Santuṭṭhīti santoso. Katassa jānanatā kataññutā. Kālenāti khaṇena samayena. Dhammassa savanaṃ dhammassavanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

๒๖๘. บัดนี้ ในคำว่า "คารโว จ" เป็นต้นนั้น บทว่า "คารโว" คือ ความเคารพ บทว่า "นิวาโต" คือ ความอ่อนน้อมถ่อมตน บทว่า "สันตุฏฐี" คือ ความสันโดษ ความเป็นผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว ชื่อว่า "กตัญญุตา" บทว่า "กาเลน" คือ โดยขณะ โดยสมัย การฟังธรรม ชื่อว่า "ธัมมัสสวนัง" บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้คือการพรรณนาบท

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – gāravo nāma garukārapayogārahesu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhabhātikabhaginiādīsu yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā. Svāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ hetu. Yathāha –

ส่วนการพรรณนาความ พึงทราบดังนี้: "ความเคารพ" ชื่อว่า การกระทำความเคารพตามสมควรในบุคคลผู้ควรแก่การกระทำความเคารพ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวกของพระตถาคต อาจารย์ อุปัชฌาย์ มารดา บิดา พี่ชาย พี่สาว เป็นต้น การกระทำความเคารพ ความเป็นผู้มีความเคารพ ความเคารพนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งการไปสู่สุคติเป็นต้น (จึงเป็นมงคล) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Garukātabbaṃ [Pg.27] garuṃ karoti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā…pe… upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati, yattha yattha paccājāyati, uccākulīno hotī’’ti (ma. ni. 3.295).

"บุคคลใดย่อมเคารพผู้ที่ควรเคารพ ย่อมนับถือผู้ที่ควรนับถือ ย่อมบูชาผู้ที่ควรบูชา เขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ด้วยกรรมที่ได้ทำไว้และสมาทานไว้อย่างดีแล้วนั้น หากเขาไม่เข้าถึง... (สุคติโลกสวรรค์) ...เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก หากเขามาเกิดเป็นมนุษย์ เขาเกิดในที่ใดๆ ย่อมเป็นผู้มีสกุลสูง"

Yathā cāha – ‘‘sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā’’tiādi (a. ni. 7.32-33). Tasmā ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

และดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย อปริหานิยธรรม 7 ประการเหล่านี้มีอยู่ 7 ประการคืออะไรบ้าง คือ ความเคารพในพระศาสดา" เป็นต้น เพราะฉะนั้น (ความเคารพ) จึงเรียกว่า "มงคล"

Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā, yāya samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanacoḷakasamo chinnavisāṇusabhasamo uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso hoti, ayaṃ nivāto. Svāyaṃ yasādiguṇapaṭilābhahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Āha ca – ‘‘nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasa’’nti evamādi (dī. ni. 3.273).

"ความอ่อนน้อม" ชื่อว่า ความมีใจอ่อนน้อม ความมีปกติอ่อนน้อม บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้อ่อนน้อมนั้น เป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว มีความหยิ่งทะนงอันกำจัดแล้ว เป็นผู้เสมอด้วยผ้าเช็ดเท้า เสมอด้วยโคอุสภะที่เขาหักแล้ว เสมอด้วยงูที่ถูกถอนเขี้ยวแล้ว เป็นผู้ละเอียดอ่อน อ่อนโยน พูดจาไพเราะ นี้คือความอ่อนน้อม ความอ่อนน้อมนั้น ท่านเรียกว่า "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการได้คุณมียศเป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ผู้มีปกติอ่อนน้อม ไม่กระด้าง ย่อมได้ยศเช่นนั้น" เป็นต้น

Santuṭṭhi nāma itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

"สันตุฏฐี" ชื่อว่า ความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ สันโดษนั้นมี 12 อย่าง ได้แก่ ในจีวรมี 3 อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน

Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, garuṃ cīvaraṃ pārupanto oṇamati vā kilamati vā. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpa’’nti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭā vā aññato vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

นี้คือการพรรณนาจำแนกสันโดษนั้น: ในศาสนานี้ ภิกษุได้จีวรที่ดีหรือไม่ดีก็ตาม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้นเท่านั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้ได้ก็ไม่รับ นี้คือยถาลาภสันโดษในจีวรของเธอ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุอาพาธ เมื่อห่มจีวรหนัก ย่อมน้อมตัวลงหรือลำบาก เธอแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรเบา ก็เป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้คือยถาพลสันโดษในจีวรของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภคือปัจจัยอันประณีต เธอได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าไหมเป็นต้นแล้ว คิดว่า "จีวรนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชมานานและเป็นพหูสูต" จึงถวายแก่ท่านเหล่านั้น ส่วนตนเองเก็บผ้าขี้ริ้วจากกองขยะหรือจากที่อื่นใดมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ ทรงไว้ ก็เป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้คือยถาสารุปปสันโดษในจีวรของเธอ

Idha [Pg.28] pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā bāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītapiṇḍapātaṃ vinā ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo’’ti tesaṃ datvā attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้บิณฑบาต จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้ได้อยู่ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมองแล้ว ถึงความเจ็บป่วยด้วยโรคอย่างรุนแรง เธอถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันเนยใส น้ำผึ้ง นมสด เป็นต้น จากมือของภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีต เธอคิดว่า "บิณฑบาตนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนานแล้ว และแก่เพื่อนพรหมจารีเหล่าอื่นผู้ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้หากปราศจากบิณฑบาตอันประณีต" ดังนี้แล้ว จึงถวายแก่ท่านเหล่านั้น ส่วนตนเองเที่ยวบิณฑบาตแล้ว แม้ฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น

Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti, so teneva santussati, puna aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi āturīyati, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa pāpuṇanake savātasītalasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘sundarasenāsanaṃ pamādaṭṭhānaṃ, tatra nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa ca puna paṭibujjhato kāmavitakkā samudācarantī’’ti, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

อนึ่ง ในศาสนานี้ เสนาสนะย่อมถึงแก่ภิกษุ เธอสันโดษด้วยเสนาสนะนั้นนั่นเทียว แม้เสนาสนะอื่นที่ดีกว่ามาถึงอีก ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ เมื่ออยู่ในเสนาสนะที่อับลม ย่อมเดือดร้อนอย่างยิ่งด้วยโรคมีดีเป็นต้น เธอให้เสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วอยู่ในเสนาสนะที่มีลมพัดเย็นสบายซึ่งถึงแก่ภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้ได้เสนาสนะที่ดี ก็ไม่รับ ด้วยคิดว่า "เสนาสนะที่ดีเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เมื่อนั่งอยู่ในที่นั้น ถีนมิทธะย่อมครอบงำ และเมื่อผู้ถูกความหลับครอบงำตื่นขึ้นอีก กามวิตกทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น" ดังนี้ เธอปฏิเสธเสนาสนะนั้นแล้ว แม้อยู่ในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาที่แจ้ง โคนไม้ หรือกระท่อมใบไม้ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā, so teneva yāpeti, aññehi laddhaṃ sappimadhuphāṇitādimpi na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo bhikkhu ekasmiṃ bhājane pūtimuttaharītakaṃ [Pg.29] ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesaṃ dvinnaṃ aññatarenapi byādhi vūpasammati, atha ‘‘pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitaṃ, ayañca pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vuttanti cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เภสัช คือ สมอ หรือ มะขามป้อม เธอยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเภสัชนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาแม้ซึ่งเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น ที่ได้จากผู้อื่น แม้ได้อยู่ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ ต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อย เธอให้น้ำอ้อยนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วปรุงยาด้วยน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อมีผู้ใส่ยาสมอดองน้ำมูตรเน่าไว้ในภาชนะหนึ่ง และใส่จตุมธุรไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ โปรดรับไปตามที่ท่านปรารถนาเถิด" หากโรคของเธอจะสงบลงได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น ขณะนั้น เธอคำนึงถึงพระดำรัสที่ว่า "อันยาสมอดองน้ำมูตรเน่า พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญไว้ และบรรพชานี้ก็อาศัยปูติมุตตเภสัช ท่านพึงทำความอุตสาหะในเภสัชนั้นตลอดชีวิต" ดังนี้แล้ว จึงปฏิเสธจตุมธุรเภสัช แม้ปรุงยาด้วยสมอดองน้ำมูตรเน่า ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่ง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

Evaṃ pabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati. Sā atricchatāpāpicchatāmahicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto sugatihetuto ariyamaggasambhārabhāvato cātuddisādibhāvahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Āha ca –

สันโดษทั้งหมดนี้ที่มีประเภทดังกล่าวมาอย่างนี้ เรียกว่า สันตุฏฐี สันตุฏฐีนั้น พึงทราบว่าเป็น "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการละและบรรลุธรรมที่เหนือกว่าบาปธรรมทั้งหลาย มีความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความมักมาก เป็นต้น เพราะเป็นเหตุแห่งสุคติ เพราะเป็นสัมภาระแห่งอริยมรรค และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้ไม่มีศัตรูในทิศทั้งสี่ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarenā’’ti. (su. ni. 42;

cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) evamādi;

"ผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ย่อมเป็นผู้มีทิศทั้งสี่ และเป็นผู้ไม่มีความขัดข้อง" ดังนี้เป็นต้น

Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā. Apica nerayikādidukkhaparittāṇato puññāni eva pāṇīnaṃ bahūpakārāni, tato tesampi upakārānussaraṇatā ‘‘kataññutā’’ti veditabbā. Sā sappurisehi pasaṃsanīyatādinānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuttā. Āha ca – ‘‘dveme, bhikkhave, puggalā dullabhā lokasmiṃ. Katame dve? Yo ca pubbakārī, yo ca kataññū katavedī’’ti (a. ni. 2.120).

ชื่อว่า กตัญญุตา คือ ความเป็นผู้รู้อุปการะที่ใครๆ ก็ตามทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม โดยความเป็นผู้ระลึกถึงเนืองๆ อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นเครื่องป้องกันจากทุกข์มีทุกข์ในนรกเป็นต้น บุญทั้งหลายนั่นเทียวมีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ระลึกถึงอุปการะแม้ของบุญเหล่านั้น พึงทราบว่า "กตัญญุตา" กตัญญุตา นั้น ท่านกล่าวว่าเป็น "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษประการต่างๆ มีความเป็นผู้ที่สัตบุรุษพึงสรรเสริญเป็นต้น และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกนี้หาได้ยากในโลก สองจำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน และบุคคลผู้กตัญญูกตเวที"

Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti, kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ, tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ. Apare āhu – pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma. Yathāha āyasmā anuruddho ‘‘pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāmā’’ti (ma. ni. 1.327; mahāva. 466).

ชื่อว่า การฟังธรรมตามกาล คือ ในกาลใด จิตเป็นไปกับด้วยอุทธัจจะ หรือถูกวิตกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากามวิตกเป็นต้นครอบงำ การฟังธรรมในกาลนั้นเพื่อบรรเทาวิตกเหล่านั้น (ชื่อว่าการฟังธรรมตามกาล) อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า การฟังธรรมทุกๆ ๕ วัน ชื่อว่า การฟังธรรมตามกาล ดังที่พระอนุรุทธะผู้มีอายุได้กล่าวไว้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ประชุมกันด้วยธรรมีกถาตลอดคืนทุกๆ ๕ วัน"

Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti attano kaṅkhāpaṭivinodakaṃ dhammaṃ sotuṃ, tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ ‘‘kālena dhammassavana’’nti veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā [Pg.30] paripucchati paripañhatī’’tiādi (dī. ni. 3.358). Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsaāsavakkhayādinānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด สามารถเข้าไปหากัลยาณมิตรแล้วฟังธรรมอันเป็นเครื่องบรรเทาความสงสัยของตนได้ การฟังธรรมแม้ในกาลนั้น พึงทราบว่า "การฟังธรรมตามกาล" ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เขาเข้าไปหา (สมณพราหมณ์) ตามกาล สอบถาม ไต่ถาม" เป็นต้น การฟังธรรมตามกาลนั้น พึงทราบว่าเป็น "มงคล" เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษประการต่างๆ มีการละนิวรณ์ การได้อานิสงส์ ๔ และการได้อาสวักขยญาณเป็นต้น และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye na hontī’’ti (saṃ. ni. 5.219) ca.

“ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยใด อริยสาวกกระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด มีโสตะตั้งมั่นแล้ว สดับธรรม ในสมัยนั้น นิวรณ์ ๕ ของอริยสาวกนั้นย่อมไม่มี” ดังนี้ด้วย

‘‘Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ…pe… suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti (a. ni. 4.191) ca.

“ภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๔ ประการ อันบุคคลผู้แทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมทั้งหลาย...ฯลฯ...อันไปตามโสตะ พึงหวังได้” ดังนี้ด้วย

‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā kālena kālaṃ sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro? Kālena dhammassavana’’nti ca evamādīni (a. ni. 4.147).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ อันบุคคลเจริญดีแล้ว ทำให้เป็นไปตามลำดับดีแล้ว ตามกาล ย่อมนำไปสู่ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายโดยลำดับ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ การฟังธรรมตามกาล” เป็นต้น ดังนี้ด้วย

Evaṃ imissā gāthāya gāravo, nivāto, santuṭṭhi, kataññutā, kālena dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๕ ประการ คือ ความเคารพ ความอ่อนน้อม ความสันโดษ ความกตัญญู การฟังธรรมตามกาล และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้ขยายความไว้แล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

Niṭṭhitā gāravo ca nivāto cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคาถานี้ว่า คารโว จ นิวาโต จ จบแล้ว

269. Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti. Padakkhiṇaggāhitāya sukhaṃ vaco asminti suvaco, suvacassa kammaṃ sovacassaṃ, sovacassassa bhāvo sovacassatā. Kilesānaṃ samitattā samaṇā. Dassananti pekkhanaṃ. Dhammassa sākacchā dhammasākacchā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

๒๖๙. บัดนี้ ในบทว่า ขนฺตี จ เป็นต้น ความอดทน ชื่อว่า ขันติ. คำพูดที่ง่ายมีอยู่ในบุคคลนี้ เพราะความเป็นผู้มีการรับเอาโดยรอบคอบ ฉะนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า สุวจ (ผู้ว่าง่าย). กรรมของบุคคลผู้ว่าง่าย ชื่อว่า โสวจัสสะ. ความเป็นแห่งบุคคลผู้ว่าง่าย ชื่อว่า โสวจัสสตา. ท่านชื่อว่า สมณะ เพราะกิเลสสงบแล้ว. บทว่า ทสฺสนํ ได้แก่ การเห็น. การสนทนาธรรม ชื่อว่า ธัมมสากัจฉา. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบท.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā khanti nāma adhivāsanakkhanti, yāya samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante, vadhabandhādīhi vā vihiṃsante puggale asuṇanto viya ca apassanto viya ca nibbikāro hoti khantivādī viya. Yathāha –

ส่วนอรรถกถาพึงทราบดังนี้: ขันติ ได้แก่ อธิวาสนขันติ ที่ภิกษุผู้ประกอบแล้ว เมื่อถูกบุคคลด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ หรือเบียดเบียนด้วยการฆ่า การจองจำ เป็นต้น ย่อมเป็นผู้ไม่มีความแปรปรวน ดุจไม่ฟังและดุจไม่เห็น เหมือนขันติวาทีดาบส. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Ahū atītamaddhānaṃ, samaṇo khantidīpano;

Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ, kāsirājā achedayī’’ti. (jā. 1.4.51);

“ในอดีตกาล ได้มีสมณะผู้ประกาศขันติธรรม พระราชาแห่งแคว้นกาสีได้ทรงรับสั่งให้ตัดดาบสนั้น ผู้ตั้งมั่นอยู่ในขันติธรรมนั่นเทียว” ดังนี้

Bhaddakato [Pg.31] vā manasi karoti tato uttari aparādhābhāvena āyasmā puṇṇatthero viya. Yathāha –

หรือพึงทำในใจว่า 'เขาทำดีแล้ว' เพราะไม่มีการประทุษร้ายที่ยิ่งไปกว่านั้น เหมือนท่านพระปุณณเถระ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’’’tiādi (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88).

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตะจักด่า จักบริภาษข้าพระองค์, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า 'มนุษย์ชาวสุนาปรันตะเหล่านี้ดีหนอ มนุษย์ชาวสุนาปรันตะเหล่านี้ดีจริงหนอ ที่ไม่ประหารเราด้วยฝ่ามือ'” เป็นต้น

Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sarabhaṅgo isi –

และผู้ที่ประกอบด้วยขันตินั้น ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของเหล่าฤๅษี. ดังที่สรภังคดาบสกล่าวไว้ว่า –

‘‘Kodhaṃ vadhitvā na kadāci socati,Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti;

Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo’’ti. (jā. 2.17.64);

“บุคคลฆ่าความโกรธแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกเลย, เหล่าฤๅษีย่อมสรรเสริญการละความลบหลู่คุณ, พึงอดทนต่อคำหยาบที่คนทั้งปวงกล่าวแล้ว, สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวขันตินั้นว่าเป็นธรรมอันสูงสุด” ดังนี้

Devatānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sakko devānamindo –

ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของเหล่าเทวดา. ดังที่ท้าวสักกะจอมเทพกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;

Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo’’ti. (saṃ. ni. 1.250-251);

“ผู้ใดมีกำลัง แต่ย่อมอดทนต่อผู้ที่อ่อนแอกว่าได้, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวความอดทนนั้นว่าเป็นขันติอย่างยิ่ง, ส่วนคนอ่อนแอย่อมอดทนอยู่เป็นนิตย์” ดังนี้

Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha bhagavā –

ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;

Khantībalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 399);

“ผู้ใดไม่ประทุษร้าย อดทนต่อการด่า การฆ่า และการจองจำได้, มีขันติเป็นกำลัง มีขันติเป็นกองทัพ, เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์” ดังนี้

Sā panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ adhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbā.

ก็ขันตินั้น พึงทราบว่าเป็น “มงคล” เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณธรรมทั้งหลายเหล่านี้ที่พรรณนาไว้ในที่นี้ และคุณธรรมอื่นๆ

Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā guṇadosacintanaṃ vā anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanatañca purakkhatvā ‘‘sādhū’’ti vacanakaraṇatā. Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanīpaṭilābhahetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

ความเป็นผู้ว่าง่าย (โสวจัสสตา) คือ เมื่อถูกเพื่อนสหธรรมิกกล่าวตักเตือน ไม่ถึงความฟุ้งซ่าน หรือความเป็นผู้นิ่ง หรือการคิดถึงคุณและโทษ แต่ทำความเอื้อเฟื้อ ความเคารพ และความมีใจอ่อนน้อมไว้เบื้องหน้าอย่างยิ่ง แล้วทำตามถ้อยคำว่า “สาธุ” (ดีแล้ว). ความเป็นผู้ว่าง่ายนั้น ท่านเรียกว่าเป็น “มงคล” เพราะเป็นเหตุแห่งการได้โอวาทและอนุศาสนีจากสำนักของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งการละโทษและบรรลุคุณ.

Samaṇānaṃ [Pg.32] dassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanupaṭṭhānaanussaraṇasavanadassanaṃ, sabbampi omakadesanāya ‘‘dassana’’nti vuttaṃ. Taṃ ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Kasmā? Bahūpakārattā. Āha ca – ‘‘dassanampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’tiādi (itivu. 104). Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte disvā yadi deyyadhammo atthi, yathābalaṃ deyyadhammena patimānetabbā. Yadi natthi, pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā. Tasmiṃ asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā namassitabbā, tasmimpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā. Evaṃ dassanamūlakenāpi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi rogo vā dāho vā ussadā vā piḷakā vā na honti, vippasannapañcavaṇṇasassirikāni honti cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni, satasahassakappamattaṃ devesu ca manussesu ca sabbasampattīnaṃ lābhī hoti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ manussabhūto sappaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ anubhaveyya, yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakajanitassa samaṇadassanassa evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti –

การเห็นสมณะทั้งหลาย ได้แก่ การเข้าไปหา การอุปัฏฐาก การระลึกถึง การฟัง และการเห็นบรรพชิตทั้งหลายผู้มีกิเลสสงบแล้ว มีกาย วาจา จิต และปัญญาอันอบรมแล้ว ประกอบด้วยทมะและสมถะอันสูงสุด, ทั้งหมดนี้ท่านเรียกว่า “ทัสสนะ” โดยโอมกเทศนา. การเห็นนั้นพึงทราบว่าเป็น “มงคล”. เพราะเหตุไร? เพราะมีอุปการะมาก. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าแม้การเห็นภิกษุเหล่านั้นมีอุปการะมาก” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ เมื่อเห็นภิกษุผู้มีศีลมาถึงประตูเรือน ถ้ามีเทยยธรรมอยู่ พึงบูชาด้วยเทยยธรรมตามกำลัง. ถ้าไม่มี พึงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์. เมื่อการไหว้นั้นทำไม่ได้ พึงประคองอัญชลีนมัสการ, แม้เมื่อการนมัสการนั้นทำไม่ได้ พึงมองดูด้วยดี ด้วยจิตที่เลื่อมใสและด้วยดวงตาที่เป็นที่รัก. จริงอยู่ แม้ด้วยบุญที่มีการเห็นเป็นมูล โรคก็ดี ความเร่าร้อนก็ดี เนื้อที่งอกขึ้นก็ดี หรือฝีก็ดี ย่อมไม่มีในดวงตาสิ้นแสนชาติ, ดวงตาทั้งหลายย่อมผ่องใส มีสิริ ๕ สี ดุจประตูกแก้วมณีที่เปิดไว้ในวิมานแก้ว, ย่อมเป็นผู้ได้สมบัติทั้งปวงในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดแสนกัปป์. ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ ที่ผู้เกิดเป็นมนุษย์ มีปัญญาโดยชาติ จะพึงเสวยวิบากสมบัติเช่นนี้ ด้วยบุญอันสำเร็จด้วยการเห็นสมณะที่ตนได้ทำไว้ดีแล้ว, ในเมื่อท่านทั้งหลายย่อมพรรณนาวิบากสมบัติเช่นนี้ แม้แก่สัตว์ดิรัจฉาน เพียงเพราะการเห็นสมณะอันเกิดจากศรัทธาเท่านั้นว่า –

‘‘Ulūko maṇḍalakkhiko,Vediyake ciradīghavāsiko;

Sukhito vata kosiyo ayaṃ,Kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ.

“นกเค้าแมวมีตากลม อาศัยอยู่ที่ภูเขาเวทิยกะเป็นเวลานาน, นกเค้าแมวตัวนี้มีความสุขหนอ ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้เสด็จอุบัติขึ้นในกาลอันควร.

‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare;

Kappānaṃ satasahassāni, duggatiṃ so na gacchati.

“นกเค้าแมวนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในเราและในภิกษุสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยมแล้ว, ย่อมไม่ไปสู่ทุคติตลอดแสนกัปป์.

‘‘Devalokā cavitvāna, kusalakammena codito;

Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissuto’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.144;

khu. pā. aṭṭha. 5.10);

“นกแขกเต้าตัวนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว อันกุศลกรรมตักเตือนแล้ว จักเป็นผู้มีพระญาณหาที่สุดมิได้ ปรากฏพระนามว่าโสมนัสสะ” ดังนี้

Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃ sākacchanti, vinayadharā vinayaṃ, ābhidhammikā abhidhammaṃ[Pg.33], jātakabhāṇakā jātakaṃ, aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ, līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā tamhi tamhi kāle sākacchanti, ayaṃ kālena dhammasākacchā. Sā āgamabyattiādīnaṃ guṇānaṃ hetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccatīti.

ชื่อว่า การสนทนาธรรมตามกาล คือ ในเวลาปฐมยามหรือในเวลาปัจจุสมัย ภิกษุผู้ทรงสุตตันตะ ๒ รูป สนทนาสุตตันตะกันและกัน, ภิกษุผู้ทรงวินัยสนทนาวินัย, ภิกษุผู้ทรงอภิธรรมสนทนาอภิธรรม, ภิกษุผู้สวดชาดกสนทนาชาดก, ภิกษุผู้ทรงอรรถกถาสนทนาอรรถกถา, หรือสนทนากันในกาลนั้นๆ เพื่อชำระจิตที่ถูกความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน และความลังเลสงสัยครอบงำ นี้ชื่อว่า การสนทนาธรรมตามกาล การสนทนาธรรมนั้น ท่านเรียกว่าเป็น 'มงคล' เพราะเป็นเหตุแห่งคุณทั้งหลาย มีความแตกฉานในพระบาลีเป็นต้น

Evaṃ imissā gāthāya khanti, sovacassatā, samaṇadassanaṃ, kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ ขันติ โสวจัสสตา สมณทัสสนะ และกาเลนธัมมสากัจฉาไว้อย่างนี้ และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า ขนฺตี จ (เป็นต้น) นี้ จบแล้ว

270. Idāni tapo cāti ettha pāpake akusale dhamme tapatīti tapo. Brahmaṃ cariyaṃ, brahmānaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ, seṭṭhacariyanti vuttaṃ hoti. Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccāna dassanaṃ. Ariyasaccāni dassanantipi eke, taṃ na sundaraṃ. Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ, sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā, nibbānassa sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

๒๗๐. บัดนี้ ในคาถาว่า ตโป จ เป็นต้น พึงทราบความดังนี้ ธรรมชาติใดย่อมแผดเผาธรรมอันเป็นบาปอกุศล เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ตบะ การประพฤติอันประเสริฐ หรือ การประพฤติของท่านผู้ประเสริฐ ชื่อว่า พรหมจรรย์ ท่านกล่าวว่า เป็นการประพฤติอันสูงสุด การเห็นอริยสัจทั้งหลาย ชื่อว่า อริยสัจจานทัสสนะ อาจารย์บางพวกอ่านว่า อริยสจฺจานิ ทสฺสนํ ดังนี้ก็มี (การอ่าน) นั้นไม่ดี ธรรมชาติที่ชื่อว่า นิพพาน เพราะออกจากตัณหาอันเป็นเครื่องร้อยรัด การทำให้แจ้ง ชื่อว่า สัจฉิกิริยา การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า นิพพานสัจฉิกิริยา บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้เป็นการพรรณนาบท

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ tapanato indriyasaṃvaro, kosajjassa vā tapanato vīriyaṃ. Tena hi samannāgato puggalo ātāpīti vuccati. Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādipaṭilābhahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbo.

ส่วนการพรรณนาความ พึงทราบอย่างนี้ ชื่อว่า ตบะ ได้แก่ อินทรียสังวร เพราะแผดเผาอภิชฌาและโทมนัสเป็นต้น หรือได้แก่ วิริยะ เพราะแผดเผาความเกียจคร้าน จริงอยู่ บุคคลผู้ประกอบด้วยวิริยะนั้น ท่านเรียกว่า ผู้มีความเพียร ตบะนั้น พึงทราบว่าเป็น 'มงคล' เพราะเป็นเหตุแห่งการละอภิชฌาเป็นต้น และเป็นเหตุแห่งการได้ฌานเป็นต้น

Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi ‘‘abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī’’ti (dī. ni. 1.194; ma. ni. 1.292) evamādīsu methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.257) samaṇadhammo. ‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujañña’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51) sāsanaṃ. ‘‘Ayameva kho, bhikkhu, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.6) maggo. Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassa gahitattā avasesaṃ sabbampi vaṭṭati. Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.

ชื่อว่า พรหมจรรย์ เป็นชื่อของการงดเว้นจากเมถุน, สมณธรรม, พระศาสนา และมรรค จริงอย่างนั้น ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ละอพรหมจรรย์แล้ว เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์' การงดเว้นจากเมถุน ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์ ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ท่านผู้มีอายุ พรหมจรรย์อันข้าพเจ้าทั้งหลายประพฤติอยู่ในพระผู้มีพระภาค' สมณธรรม (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์นี้ของเรายังไม่มั่นคง ไพบูลย์ กว้างขวาง เป็นที่รู้จักของคนจำนวนมาก' พระศาสนา (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือพรหมจรรย์ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ' มรรค (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) แต่ในที่นี้ เพราะท่านถือเอามรรคไว้ในภายหลังด้วยบทว่า อริยสัจจานทัสสนะ แม้ทั้งหมดที่เหลือก็ควร (ถือเอาได้) และพรหมจรรย์นั้น พึงทราบว่าเป็น 'มงคล' เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ ยิ่งๆ ขึ้นไป

Ariyasaccāna [Pg.34] dassanaṃ nāma kumārapañhe vuttatthānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayavasena maggadassanaṃ. Taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati.

ชื่อว่า การเห็นอริยสัจทั้งหลาย คือ การเห็นมรรค ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ที่มีเนื้อความอันท่านกล่าวไว้แล้วในกุมารปัญหา การเห็นนั้น ท่านเรียกว่าเป็น 'มงคล' เพราะเป็นเหตุแห่งการก้าวล่วงทุกข์ในสังสารวัฏ

Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ ‘‘nibbāna’’nti adhippetaṃ. Tampi hi pañcagativānanena vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā ‘‘nibbāna’’nti vuccati. Tassa patti vā paccavekkhaṇā vā ‘‘sacchikiriyā’’ti vuccati. Itarassa pana nibbānassa ariyasaccānaṃ dassaneneva sacchikiriyā siddhā, tenetaṃ idha na adhippetaṃ. Evamesā nibbānasacchikiriyā diṭṭhadhammasukhavihārādihetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbā.

ชื่อว่า การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรหัตตผลว่า 'นิพพาน' จริงอยู่ แม้อรหัตตผลนั้น ท่านก็เรียกว่า 'นิพพาน' เพราะออกจากตัณหาที่เรียกว่าวานะ อันเป็นเครื่องร้อยรัดในคติ ๕ การบรรลุหรือการพิจารณาอรหัตตผลนั้น ท่านเรียกว่า 'สัจฉิกิริยา' ส่วนการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอื่น (อสังขตนิพพาน) ย่อมสำเร็จด้วยการเห็นอริยสัจทั้งหลายนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ ท่านจึงไม่ประสงค์เอานิพพานนั้น การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนี้ พึงทราบว่าเป็น 'มงคล' เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐธรรมสุขวิหารเป็นต้น อย่างนี้

Evaṃ imissāpi gāthāya tapo, brahmacariyaṃ, ariyasaccāna dassanaṃ, nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

แม้ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ ตบะ พรหมจรรย์ การเห็นอริยสัจ และการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานไว้อย่างนี้ และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

Niṭṭhitā tapo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า ตโป จ (เป็นต้น) นี้ จบแล้ว

271. Idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa sampattassa. Loke dhammā lokadhammā, yāva lokappavatti, tāva anivattakā dhammāti vuttaṃ hoti. Cittanti mano mānasaṃ. Yassāti navassa vā majjhimassa vā therassa vā. Na kampatīti na calati, na vedhati. Asokanti nissokaṃ abbūḷhasokasallaṃ. Virajanti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ tāva padavaṇṇanā.

๒๗๑. บัดนี้ ในคาถาว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ เป็นต้น พึงทราบความดังนี้ บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้ถูกถูกต้องแล้ว ถูกสัมผัสแล้ว ถึงพร้อมแล้ว ธรรมในโลก ชื่อว่า โลกธรรม ท่านกล่าวว่า เป็นธรรมที่ยังเวียนกลับไม่ได้ ตราบเท่าที่ความเป็นไปแห่งโลกยังมีอยู่ บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ ใจ, มโน บทว่า ยสฺส ได้แก่ ของภิกษุหนุ่ม หรือภิกษุปานกลาง หรือพระเถระ บทว่า น กมฺปติ ได้แก่ ไม่หวั่นไหว, ไม่สั่นสะเทือน บทว่า อโสกํ ได้แก่ ไม่มีความโศก, มีลูกศรคือความโศกอันถอนขึ้นแล้ว บทว่า วิรชํ ได้แก่ ปราศจากธุลี, มีธุลีอันกำจัดแล้ว บทว่า เขมํ ได้แก่ ไม่มีภัย, ไม่มีอุปัทวะ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้เป็นการพรรณนาบทก่อน

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – phuṭṭhassa lokadhammehi yassa cittaṃ na kampati, yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa cittaṃ na kampati, na calati, na vedhati, tassa taṃ cittaṃ kenaci akampanīyalokuttarabhāvāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.

ส่วนการพรรณนาความ พึงทราบอย่างนี้ จิตของผู้ใด อันโลกธรรมทั้งหลายถูกต้องแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว คือ จิตของผู้ใด อันโลกธรรม ๘ ประการ มีลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น ถูกต้องแล้ว ครอบงำแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือน จิตของท่านผู้นั้น อันใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ พึงทราบว่าเป็น 'มงคล' เพราะนำมาซึ่งความเป็นโลกุตตระ

Kassa pana etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampati? Arahato khīṇāsavassa, na aññassa kassaci. Vuttañhetaṃ –

ก็จิตของใครเล่า อันโลกธรรมเหล่านี้ถูกต้องแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว? (ตอบว่า) จิตของพระอรหันตขีณาสพ (ย่อมไม่หวั่นไหว), มิใช่ของบุคคลอื่นคนใดคนหนึ่ง ความข้อนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Selo yathā ekagghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

“ภูเขาศิลาแท่งทึบ ย่อมไม่สั่นสะเทือนเพราะลม ฉันใด รูป รส เสียง กลิ่น และโผฏฐัพพะทั้งปวง ก็ฉันนั้น

‘‘Iṭṭhā [Pg.35] dhammā aniṭṭhā ca, na pavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. (a. ni. 6.55;

mahāva. 244);

“ทั้งอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ ย่อมทำท่านผู้คงที่ให้หวั่นไหวไม่ได้ จิตของท่านตั้งมั่น หลุดพ้นแล้ว เพราะท่านพิจารณาเห็นความเสื่อมสิ้นไปอยู่” ดังนี้

Asokaṃ nāma khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi yo ‘‘soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitatta’’ntiādinā (vibha. 237) nayena vuccati soko, tassa abhāvato asokaṃ. Keci nibbānaṃ vadanti, taṃ purimapadena nānusandhiyati. Yathā ca asokaṃ, evaṃ virajaṃ khemantipi khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ, catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ. Yato etaṃ tena tenākārena tamhi tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhampi appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.

ชื่อว่า "อโสกะ" ได้แก่ จิตของพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ โสกะที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเดือดร้อนภายใน ความแผดเผาแห่งจิต" (วิภงฺค. ๒๓๗) นั้น, จิตของพระขีณาสพชื่อว่า "อโสกะ" เพราะไม่มีโสกะนั้น. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (บทว่า อโสกะ) หมายถึงพระนิพพาน, (แต่) คำกล่าวนั้นไม่เชื่อมกับบทก่อน. และฉันใดชื่อว่า "อโสกะ", ฉันนั้น แม้บทว่า "วิรชะ" และ "เขมะ" ก็ได้แก่จิตของพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ จิตนั้นชื่อว่า "วิรชะ" เพราะปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ และโมหะ, และชื่อว่า "เขมะ" เพราะเกษมจากโยคะ ๔ ประการ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า (บททั้งสาม) แม้ทั้งสามอย่าง อันพระผู้มีพระภาคทรงถือเอาโดยอาการนั้นๆ ในขณะที่เป็นไปนั้นๆ ตามที่ทรงแสดงไว้ ชื่อว่าเป็น "มงคล" เพราะนำมาซึ่งภาวะอันเป็นโลกุตตระคือความไม่เป็นไปแห่งขันธ์เป็นต้น และเพราะนำมาซึ่งภาวะคือความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับเป็นต้น.

Evaṃ imissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ, asokacittaṃ, virajacittaṃ, khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมงคลไว้ ๔ ประการ คือ จิตที่ไม่หวั่นไหวในโลกธรรม ๘, จิตที่ไม่มีความโศก, จิตที่ปราศจากธุลี, และจิตที่เกษม, และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น พระองค์ก็ได้ทรงแสดงไว้ให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า "ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ" นี้ จบแล้ว.

272. Evaṃ bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’ntiādīhi dasahi gāthāhi aṭṭhatiṃsa maṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni thunanto ‘‘etādisāni katvānā’’ti imaṃ avasānagāthamabhāsi.

๒๗๒. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสมงคล ๓๘ ประการ ด้วยพระคาถา ๑๐ คาถา มีคาถาว่า "อเสวนา จ พาลานํ" เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญมงคลเหล่านั้นนั่นเทียวที่พระองค์ตรัสไว้แล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาสุดท้ายนี้ว่า "เอตาทิสานิ กตฺวาน".

Tassāyaṃ atthavaṇṇanā – etādisānīti etāni īdisāni mayā vuttappakārāni bālānaṃ asevanādīni. Katvānāti katvā. Katvāna katvā karitvāti hi atthato anaññaṃ. Sabbatthamaparājitāti sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesu catūsu paccatthikesu ekenapi aparājitā hutvā, sayameva te cattāro māre parājetvāti vuttaṃ hoti. Makāro cettha padasandhikaraṇamattoti viññātabbo.

นี้เป็นอรรถกถาแห่งคาถานั้น: บทว่า "เอตาทิสานิ" ความว่า มงคลเห็นปานนี้ คือ มงคลมีการไม่คบคนพาลเป็นต้น ตามประเภทที่เราได้กล่าวไว้แล้ว. บทว่า "กตฺวาน" ความว่า กระทำแล้ว. จริงอยู่ บทว่า กตฺวาน, กตฺวา และ กริตฺวา โดยอรรถแล้วไม่ต่างกัน. บทว่า "สพฺพตฺถมปราขิตา" ความว่า เป็นผู้ที่แม้ข้าศึกคนใดคนหนึ่งในบรรดาข้าศึก ๔ จำพวก คือ ขันธมาร กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวปุตตมาร ก็ไม่สามารถเอาชนะได้ในที่ทั้งปวง, ชื่อว่า เป็นผู้ชนะมารทั้ง ๔ นั้นได้แล้ว. และพึงทราบว่า ม อักษรในบทนี้เป็นเพียงอักษรที่ใช้เชื่อมบทเท่านั้น.

Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamanādīsu ca sotthiṃ gacchanti, bālasevanādīhi ye uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā[Pg.36], tesaṃ abhāvā sotthiṃ gacchanti, anupaddutā anupasaṭṭhā khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti. Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo.

บทว่า "สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ" ความว่า (ชนทั้งหลาย) ครั้นกระทำมงคลเห็นปานนี้แล้ว เป็นผู้ที่มาร ๔ จำพวกเอาชนะไม่ได้แล้ว ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง คือในโลกนี้และโลกหน้า และในอิริยาบถมีการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น, อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใด พึงเกิดขึ้นเพราะการคบคนพาลเป็นต้น, เพราะไม่มีธรรมเหล่านั้น (ชนทั้งหลาย) จึงถึงความสวัสดี, ชื่อว่า เป็นไปโดยไม่มีอุปัทวะ ไม่มีอุปสรรค เกษม ไม่มีภัยเฉพาะหน้า. และพึงทราบว่า พยัญชนะนาสิกในบทนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อให้การร้อยกรองคาถาเป็นไปโดยง่าย.

Taṃ tesaṃ maṅgalamuttamanti iminā gāthāpādena bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kathaṃ? Evaṃ devaputta ye etādisāni karonti, te yasmā sabbattha sotthiṃ gacchanti, tasmā taṃ bālānaṃ asevanādi aṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ maṅgalaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti.

พระผู้มีพระภาคทรงยังเทศนาให้จบลงด้วยบาทแห่งพระคาถานี้ว่า "ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมํ". อย่างไร? (คือทรงแสดงว่า) ดูกรเทวบุตร ด้วยประการฉะนี้ ชนเหล่าใดกระทำมงคลเห็นปานนี้, เพราะเหตุที่ชนเหล่านั้นย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น ท่านจงถือเอาเถิดว่า มงคลแม้ทั้ง ๓๘ ประการ มีการไม่คบคนพาลเป็นต้นนั้น เป็นมงคลอันสูงสุด ประเสริฐสุด ล้ำเลิศ สำหรับชนผู้กระทำมงคลเห็นปานนี้เหล่านั้น.

Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalappattānaṃ gaṇanā asaṅkhyeyyā ahosi. Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi. Athassāhaṃ aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ, uggaṇha, ānanda, imaṃ maṅgalapariyāyaṃ, uggahetvā bhikkhū vācehī’’ti. Thero uggahetvā bhikkhū vācesi. Tayidaṃ ācariyaparamparābhataṃ yāvajjatanā pavattati, evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitanti veditabbaṃ.

และในกาลจบเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงจบลงแล้วอย่างนี้ เทวดาหลายแสนโกฏิได้บรรลุพระอรหัต, จำนวนเทวดาผู้บรรลุโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน. ครั้งนั้น ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า "อานนท์ เมื่อคืนนี้ เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาเราแล้วทูลถามมงคลปัญหา. ครั้งนั้น เราได้กล่าวถึงมงคล ๓๘ ประการแก่เทวดาองค์นั้น. อานนท์ เธอจงเรียนมงคลปริยายนี้, ครั้นเรียนแล้ว จงบอกแก่ภิกษุทั้งหลาย". พระเถระครั้นเรียนแล้ว ได้บอกแก่ภิกษุทั้งหลาย. มงคลปริยายนั้น อันอาจารย์สืบต่อกันมา ย่อมเป็นไปอยู่จนกระทั่งทุกวันนี้. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า พรหมจรรย์นี้เป็นพรหมจรรย์ที่รุ่งเรือง เจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้กันโดยมาก ที่พระผู้มีพระภาคทรงประกาศดีแล้วแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย.

Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayaṃ ādito pabhuti yojanā – evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya, paṇḍite nissāya, pūjaneyye pūjentā, patirūpadesavāsena pubbe katapuññatāya ca kusalappavattiyaṃ codiyamānā, attānaṃ sammā paṇidhāya, bāhusaccasippavinayehi alaṅkatattabhāvā, vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā, yāva gihibhāvaṃ na vijahanti, tāva mātāpituupaṭṭhānena porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā, puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ payojayamānā, anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā, dānena bhogasāraṃ dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā, ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāya parajanahitañca karontā, pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca vivajjetvā, dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍḍhetvā, vaḍḍhitakusalatāya gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakupajjhācariyādīsu gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā, santuṭṭhiyā paccayagedhaṃ [Pg.37] pahāya, kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā, dhammassavanena cittalīnataṃ pahāya, khantiyā sabbaparissaye abhibhavitvā, sovacassatāya sanāthamattānaṃ katvā, samaṇadassanena paṭipattipayogaṃ passantā, dhammasākacchāya kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodetvā, indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ samaṇadhammabrahmacariyena cittavisuddhiṃ tato parā ca catasso visuddhiyo sampādentā, imāya paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikaronti. Yaṃ sacchikatvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti. Ye ca khemino, te sabbattha ekenāpi aparājitā honti, sabbattha ca sotthiṃ gacchanti. Tenāha bhagavā –

บัดนี้ เพื่อความฉลาดชำนาญในญาณในมงคลเหล่านี้นั่นเทียว การประกอบความต่อไปนี้มีมาตั้งแต่ต้น - คือ สัตว์เหล่านี้ผู้ปรารถนาความสุขในโลกนี้ โลกหน้า และโลกุตตรธรรม ย่อมละการคบคนพาล อาศัยบัณฑิต บูชาผู้ที่ควรบูชาอยู่ เมื่อถูกตักเตือนในการเจริญกุศลด้วยการอยู่ในประเทศอันสมควรและด้วยความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในกาลก่อน ย่อมตั้งตนไว้ชอบ เพราะความเป็นผู้มีตนอันประดับแล้วด้วยพาหุสัจจะ ศิลปะ และวินัย ย่อมกล่าวสุภาษิตอันสมกับวินัย ตราบเท่าที่ยังไม่ละภาวะของคฤหัสถ์ ตราบนั้น ก็ย่อมชำระหนี้สินเดิมด้วยการบำรุงมารดาบิดา ย่อมก่อหนี้สินใหม่ด้วยการสงเคราะห์บุตรและภรรยา ย่อมถึงความพรั่งพร้อมด้วยทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นด้วยความเป็นผู้มีการงานไม่อากูล ย่อมถือเอาสาระแห่งโภคะด้วยทานและสาระแห่งชีวิตด้วยธรรมจริยา ย่อมทำประโยชน์แก่พวกของตนด้วยการสงเคราะห์ญาติและทำประโยชน์แก่คนอื่นด้วยความเป็นผู้มีการงานไม่มีโทษ ย่อมงดเว้นการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยการเว้นจากบาป และงดเว้นการเบียดเบียนตนด้วยการสำรวมจากการดื่มน้ำเมา ย่อมเพิ่มพูนฝ่ายกุศลด้วยความไม่ประมาทในธรรมทั้งหลาย เมื่อมีกุศลอันเพิ่มพูนแล้ว แม้จะละเพศคฤหัสถ์ตั้งอยู่ในภาวะของบรรพชิตแล้ว ก็ย่อมยังความถึงพร้อมด้วยวัตรให้สำเร็จด้วยความเคารพและความอ่อนน้อมในพระพุทธเจ้า พระพุทธสาวก อุปัชฌาย์ อาจารย์ เป็นต้น ย่อมละความอยากในปัจจัยด้วยความสันโดษ ย่อมตั้งอยู่ในภูมิของสัตบุรุษด้วยความกตัญญู ย่อมละความที่จิตหดหู่ด้วยการฟังธรรม ย่อมครอบงำอุปสรรคทั้งปวงด้วยขันติ ย่อมทำตนให้มีที่พึ่งด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย ย่อมเห็นการประกอบความเพียรในปฏิปทาด้วยการเห็นสมณะ ย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยด้วยการสนทนาธรรม ย่อมยังสีลวิสุทธิให้บริบูรณ์ด้วยตบะคือการสำรวมอินทรีย์ ยังจิตตวิสุทธิให้บริบูรณ์ด้วยสมณธรรมและพรหมจรรย์ และยังวิสุทธิอีก ๔ ประการนอกนี้ให้บริบูรณ์ ลำดับนั้น ด้วยปฏิปทานี้ ก็ย่อมบรรลุญาณทัสสนวิสุทธิอันเป็นปริยายแห่งการเห็นอริยสัจ แล้วย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันนับได้ว่าเป็นอรหัตตผล ครั้นกระทำให้แจ้งแล้ว ย่อมมีจิตไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘ ประการ ดุจภูเขาสิเนรุไม่หวั่นไหวด้วยลมและฝน ย่อมเป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี และเป็นผู้เกษม และผู้ใดเป็นผู้เกษม ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ในที่ทั้งปวง และย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘Etādisāni katvāna, sabbatthamaparājitā;

Sabbattha sotthiṃ gacchanti, taṃ tesaṃ maṅgalamuttama’’nti.

“บุคคลทำมงคลเช่นนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ในที่ทั้งปวง ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง ข้อนั้นเป็นมงคลอันสูงสุดของพวกเขา”

Iti paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย ดังนี้

Suttanipāta-aṭṭhakathāya maṅgalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามังคลสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบแล้ว

5. Sūcilomasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสูจิโลมสูตร

Evaṃ me sutanti sūcilomasuttaṃ. Kā uppatti? Atthavaṇṇanānayenevassa uppatti āvi bhavissati. Atthavaṇṇanāyañca ‘‘evaṃ me suta’’ntiādi vuttatthameva. Gayāyaṃ viharati ṭaṅkitamañce sūcilomassa yakkhassa bhavaneti ettha pana kā gayā, ko ṭaṅkitamañco, kasmā ca bhagavā tassa yakkhassa bhavane viharatīti? Vuccate – gayāti gāmopi titthampi vuccati, tadubhayampi idha vaṭṭati. Gayāgāmassa hi avidūre dese viharantopi ‘‘gayāyaṃ viharatī’’ti vuccati, tassa ca gāmassa samīpe avidūre dvārasantike so ṭaṅkitamañco. Gayātitthe viharantopi ‘‘gayāyaṃ viharatī’’ti vuccati, gayātitthe ca so ṭaṅkitamañco. Ṭaṅkitamañcoti catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari vitthataṃ pāsāṇaṃ āropetvā kato pāsāṇamañco[Pg.38]. Taṃ nissāya yakkhassa bhavanaṃ āḷavakassa bhavanaṃ viya. Yasmā vā pana bhagavā taṃ divasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya buddhacakkhunā lokaṃ volokento sūcilomassa ca kharalomassa cāti dvinnampi yakkhānaṃ sotāpattiphalūpanissayaṃ addasa, tasmā pattacīvaraṃ ādāya antoaruṇeyeva nānādisāhi sannipatitassa janassa kheḷasiṅghāṇikādinānappakārāsucinissandakilinnabhūmibhāgampi taṃ titthappadesaṃ āgantvā tasmiṃ ṭaṅkitamañce nisīdi sūcilomassa yakkhassa bhavane. Tena vuttaṃ ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati ṭaṅkitamañce sūcilomassa yakkhassa bhavane’’ti.

พระสูตรชื่อว่า สูจิโลมสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เรื่องเกิดขึ้นของพระสูตรนั้นจักปรากฏชัดด้วยนัยแห่งอรรถกถานั่นเทียว. และในอรรถกถา บทว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น มีอรรถอันกล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. แต่ในบทว่า คยายํ วิหรติ ฏังกิตมัญเจ สูจิโลมัสส ยักขัสส ภวเน นี้ คยาคืออะไร? ฏังกิตมัญจะคืออะไร? และเพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงประทับอยู่ในภพของยักษ์นั้น? ตอบว่า - คำว่า คยา หมายถึงทั้งหมู่บ้านและท่าราบ (ท่าน้ำ) ทั้งสองอย่างนั้นย่อมควรในที่นี้. จริงอยู่ แม้เมื่อประทับอยู่ในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านคยา ก็เรียกว่า “ประทับอยู่ที่คยา” และใกล้หมู่บ้านนั้น ในที่ไม่ไกล ใกล้ประตู ก็มีฏังกิตมัญจะนั้นอยู่. แม้เมื่อประทับอยู่ที่ท่าราบชื่อคยา ก็เรียกว่า “ประทับอยู่ที่คยา” และที่ท่าราบชื่อคยานั้น ก็มีฏังกิตมัญจะนั้นอยู่. คำว่า ฏังกิตมัญจะ คือเตียงหินที่ทำโดยวางแผ่นหินที่แผ่ไว้บนก้อนหินสี่ก้อน. อาศัยเตียงหินนั้น ภพของยักษ์ก็ตั้งอยู่เหมือนภพของอาฬวกยักษ์. อีกประการหนึ่ง เพราะเหตุที่ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของยักษ์ทั้งสองตน คือ สูจิโลมยักษ์และขรโลมยักษ์ เพราะเหตุนั้น จึงทรงถือบาตรและจีวรเสด็จไปยังประเทศที่เป็นท่าราบนั้น ซึ่งแม้จะเป็นพื้นดินที่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดต่างๆ ที่ไหลซึมออกมา เช่น น้ำลาย น้ำมูก ของหมู่ชนที่ประชุมกันมาจากทิศต่างๆ ภายในเวลาอรุณยังไม่ขึ้น แล้วประทับนั่งบนฏังกิตมัญจะนั้นในภพของสูจิโลมยักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่คยา บนฏังกิตมัญจะ ในภพของสูจิโลมยักษ์”

Tena kho pana samayenāti yaṃ samayaṃ bhagavā tattha viharati, tena samayena. Kharo ca yakkho sūcilomo ca yakkho bhagavato avidūre atikkamantīti. Ke te yakkhā, kasmā ca atikkamantīti? Vuccate – tesu tāva eko atīte saṅghassa telaṃ anāpucchā gahetvā attano sarīraṃ makkhesi. So tena kammena niraye paccitvā gayāpokkharaṇitīre yakkhayoniyaṃ nibbatto. Tasseva cassa kammassa vipākāvasesena virūpāni aṅgapaccaṅgāni ahesuṃ, iṭṭhakacchadanasadisañca kharasamphassaṃ cammaṃ. So kira yadā paraṃ bhiṃsāpetukāmo hoti, tadā chadaniṭṭhakasadisāni cammakapālāni ukkhipitvā bhiṃsāpeti. Evaṃ so kharasamphassattā kharo yakkhotveva nāmaṃ labhi.

บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า ขโร จ ยักโข สูจิโลโม จ ยักโข ภควโต อวิทูเร อติกฺกมนฺติ (ขรยักษ์และสูจิโลมยักษ์เดินผ่านไปในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค). ยักษ์เหล่านั้นคือใคร และเพราะเหตุไรจึงเดินผ่านไป? ตอบว่า - ในยักษ์สองตนนั้น ตนหนึ่ง ในอดีต ได้เอาน้ำมันของสงฆ์โดยไม่ขออนุญาตแล้วนำมาทาตัวของตน. เขาไหม้ในนรกด้วยกรรมนั้นแล้ว ได้มาเกิดในกำเนิดยักษ์ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคยา. ด้วยเศษวิบากของกรรมนั้นเอง อวัยวะน้อยใหญ่ของเขาก็มีรูปร่างวิกลวิการ และมีหนังที่มีสัมผัสหยาบเหมือนกระเบื้องมุงหลังคา. ได้ยินว่า เมื่อใดที่เขาต้องการจะทำให้ผู้อื่นกลัว เมื่อนั้นเขาก็จะยกแผ่นหนังที่เหมือนกระเบื้องมุงหลังคาขึ้นแล้วทำให้กลัว. ด้วยเหตุนี้ เขาจึงได้ชื่อว่า ขรยักษ์ เพราะมีสัมผัสหยาบนั่นเอง.

Itaro kassapassa bhagavato kāle upāsako hutvā māsassa aṭṭha divase vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇāti. So ekadivasaṃ dhammassavane ghosite saṅghārāmadvāre attano khettaṃ kelāyanto ugghosanaṃ sutvā ‘‘sace nhāyāmi, ciraṃ bhavissatī’’ti kiliṭṭhagattova uposathāgāraṃ pavisitvā mahagghe bhummattharaṇe anādarena nipajjitvā supi. Bhikkhu evāyaṃ, na upāsakoti saṃyuttabhāṇakā. So tena ca aññena kammena ca niraye paccitvā gayāpokkharaṇiyā tīre yakkhayoniyaṃ nibbatto. So tassa kammassa vipākāvasesena duddasiko ahosi, sarīre cassa sūcisadisāni lomāni ahesuṃ. So hi bhiṃsāpetabbake satte sūcīhi vijjhanto viya bhiṃsāpeti. Evaṃ so sūcisadisalomattā sūcilomo yakkhotveva nāmaṃ labhi. Te attano gocaratthāya bhavanato [Pg.39] nikkhamitvā muhuttaṃ gantvā gatamaggeneva nivattitvā itaraṃ disābhāgaṃ gacchantā bhagavato avidūre atikkamanti.

ยักษ์อีกตนหนึ่ง ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ได้เป็นอุบาสกแล้ว ไปยังวิหารในวันที่ ๘ แห่งเดือนเพื่อฟังธรรม. วันหนึ่ง เมื่อมีการประกาศการฟังธรรม อุบาสกนั้นกำลังไถนาของตนอยู่ที่ประตูสังฆาราม ได้ยินเสียงประกาศจึงคิดว่า "ถ้าเราอาบน้ำ ก็จะเสียเวลานาน" ดังนี้แล้ว จึงมีร่างกายที่เปรอะเปื้อนเข้าไปยังโรงอุโบสถ นอนลงบนเครื่องปูพื้นราคาแพงโดยไม่เคารพแล้วหลับไป. พระสังยุตตภาณกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "ผู้นี้เป็นภิกษุนั่นเทียว ไม่ใช่อุบาสก". เขาด้วยกรรมนั้นและด้วยกรรมอื่น ได้ไหม้ในนรกแล้ว บังเกิดในกำเนิดยักษ์ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคยา. ด้วยเศษวิบากแห่งกรรมนั้น เขาจึงมีรูปร่างน่าเกลียด และบนร่างกายของเขาก็มีขนทั้งหลายคล้ายเข็ม. เขาย่อมเบียดเบียนสัตว์ที่ควรเบียดเบียน ราวกับแทงด้วยเข็มทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น เพราะความเป็นผู้มีขนคล้ายเข็ม เขาจึงได้ชื่อว่า "สูจิโลมยักษ์". ยักษ์ทั้งสองนั้นออกจากที่อยู่เพื่อหาอาหารของตน ไปได้ครู่หนึ่งแล้วก็กลับมาโดยทางที่ไปนั่นเอง เมื่อกำลังจะไปสู่ทิศทางอื่น ก็ล่วงเข้าไปในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Atha kho kharoti kasmā te evamāhaṃsu? Kharo samaṇakappaṃ disvā āha. Sūcilomo pana ‘‘yo bhāyati na so samaṇo, samaṇapaṭirūpakattā pana samaṇako hotī’’ti evaṃladdhiko. Tasmā tādisaṃ bhagavantaṃ maññamāno ‘‘neso samaṇo, samaṇako eso’’ti sahasāva vatvāpi puna vīmaṃsitukāmo āha – ‘‘yāvāhaṃ jānāmī’’ti. ‘‘Atha kho’’ti evaṃ vatvā tato. Sūcilomo yakkhoti ito pabhuti yāva apica kho te samphasso pāpakoti, tāva uttānatthameva kevalañcettha bhagavato kāyanti attano kāyaṃ bhagavato upanāmesīti evaṃ sambandho veditabbo.

ลำดับนั้น ขรยักษ์... เหตุไฉนยักษ์เหล่านั้นจึงกล่าวอย่างนั้น? ขรยักษ์เห็นสมณเพศแล้วจึงกล่าว. ส่วนสูจิโลมยักษ์เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า "ผู้ใดกลัว ผู้นั้นไม่ใช่สมณะ แต่เพราะเป็นสมณปฏิรูป จึงเป็นเพียงสมณกะ (สมณะเลว)". เพราะเหตุนั้น เมื่อสำคัญพระผู้มีพระภาคเจ้าเช่นนั้นว่า "ผู้นี้ไม่ใช่สมณะ ผู้นี้เป็นเพียงสมณกะ" แม้จะกล่าวโดยพลันแล้ว ก็ยังประสงค์จะไตร่ตรองอีก จึงกล่าวว่า "ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะรู้". ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ลำดับนั้น... ตั้งแต่บทว่า "สูจิโลโม ยักโข" นี้ไป จนถึงบทว่า "อปิ จ โข เต สัมผัสโส ปาปโก" มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ก็แต่ในที่นี้ พึงทราบความเชื่อมโยงอย่างนี้ว่า บทว่า "ภควโต กายํ" หมายความว่า (เขา) น้อมกายของตนเข้าไปใกล้พระกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Tato abhāyantaṃ bhagavantaṃ disvā ‘‘pañhaṃ taṃ samaṇā’’tiādimāha. Kiṃ kāraṇā? So hi cintesi – ‘‘imināpi nāma me evaṃ kharena amanussasamphassena manusso samāno ayaṃ na bhāyati, handāhaṃ etaṃ buddhavisaye pañhaṃ pucchāmi, addhā ayaṃ tattha na sampāyissati, tato naṃ evaṃ viheṭhessāmī’’ti. Bhagavā taṃ sutvā ‘‘na khvāhaṃ taṃ āvuso’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ āḷavakasutte vuttanayeneva sabbākārehi veditabbaṃ.

ลำดับนั้น เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ไม่ทรงหวาดกลัว จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนสมณะ เราจะถามปัญหาท่าน". เพราะเหตุไร? จริงอยู่ ยักษ์นั้นคิดว่า "แม้ด้วยสัมผัสของอมนุษย์ที่หยาบกระด้างถึงเพียงนี้ของเรา สมณะผู้นี้เป็นมนุษย์อยู่ แต่ก็ไม่กลัว เอาล่ะ เราจะถามปัญหากะสมณะนี้ในพุทธวิสัย แน่นอนว่าสมณะนี้จักตอบปัญหานั้นไม่ได้ ลำดับนั้น เราจักเบียดเบียนสมณะนั้นอย่างนี้". พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส เราไม่เห็น...". เรื่องทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอาฬวกสูตรโดยอาการทั้งปวง.

273. Atha kho sūcilomo yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi ‘‘rāgo ca doso cā’’ti. Tattha rāgadosā vuttanayā eva. Kutonidānāti kiṃnidānā kiṃhetukā. Kutoti paccattavacanassa to-ādeso veditabbo, samāse cassa lopābhāvo. Atha vā nidānāti jātā uppannāti attho, tasmā kutonidānā, kutojātā, kutouppannāti vuttaṃ hoti. Aratī ratī lomahaṃso kutojāti yāyaṃ ‘‘pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā’’ti (vibha. 856) evaṃ vibhattā arati, yā ca pañcasu kāmaguṇesu rati, yo ca lomahaṃsasamuṭṭhāpanato ‘‘lomahaṃso’’tveva saṅkhyaṃ gato cittutrāso. Ime tayo dhammā kutojā kutojātāti pucchati[Pg.40]. Kuto samuṭṭhāyāti kuto uppajjitvā. Manoti kusalacittaṃ, vitakkāti uragasutte vuttā nava kāmavitakkādayo. Kumārakā dhaṅkamivossajantīti yathā gāmadārakā kīḷantā kākaṃ suttena pāde bandhitvā ossajanti khipanti, evaṃ kusalamanaṃ akusalavitakkā kuto samuṭṭhāya ossajantīti pucchati.

๒๗๓. ลำดับนั้น สูจิโลมยักษ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า "ราคะและโทสะ...". ในคาถานั้น ราคะและโทสะมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า "กุโตนิทานา" (มีอะไรเป็นแดนเกิด) คือ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นต้นเหตุ. พึงทราบว่า โต ปัจจัย ในบทว่า "กุโต" เป็นอาเทศแห่งปฐมาวิภัตติ และเมื่อเข้าสมาสแล้วก็ไม่ถูกลบ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "นิทานา" มีความหมายว่า เกิดแล้ว เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า "กุโตนิทานา" คือ เกิดจากอะไร เกิดขึ้นจากอะไร. บทว่า "อรตี รตี โลมหํโส กุโตชา" (ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากอะไร) คือ ความไม่ยินดีใด ที่จำแนกไว้อย่างนี้ว่า "ความไม่ยินดี ความเป็นผู้ไม่ยินดี ความไม่เพลิดเพลิน ความไม่ชื่นชม ความกระสัน ความดิ้นรน ในเสนาสนะอันสงัด หรือในอธิกุศลธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง" และความยินดีใดในกามคุณ ๕ และความหวาดสะดุ้งแห่งจิตใด อันนับว่า "โลมหังสะ" เพราะทำให้ขนลุกชัน. (ยักษ์) ถามว่า "ธรรม ๓ ประการนี้เกิดจากอะไร เกิดมาจากอะไร". บทว่า "กุโต สมุฏฺฐาย" คือ เกิดขึ้นจากอะไร. บทว่า "มโน" คือ กุศลจิต. บทว่า "วิตกฺกา" คือ กามวิตกเป็นต้น ๙ อย่างที่กล่าวไว้ในอุรคสูตร. บทว่า "กุมารกา ธงฺกมิวอสฺสชนฺติ" (เด็กๆ ปล่อยกาไป ฉันใด) (ยักษ์) ถามว่า "เหมือนอย่างที่เด็กชาวบ้านเมื่อเล่นกัน จับกามาผูกขาด้วยด้ายแล้วปล่อยไป คือโยนไป ฉันใด อกุศลวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากอะไรแล้วจึงปล่อยกุศลจิตไป ฉันนั้น".

274. Athassa bhagavā te pañhe vissajjento ‘‘rāgo cā’’ti dutiyagāthamabhāsi. Tattha itoti attabhāvaṃ sandhāyāha. Attabhāvanidānā hi rāgadosā. Aratiratilomahaṃsā ca attabhāvato jātā, kāmavitakkādiakusalavitakkā ca attabhāvatoyeva samuṭṭhāya kusalamano ossajanti, tena tadaññaṃ pakatiādikāraṇaṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘itonidānā itojā ito samuṭṭhāyā’’ti. Saddasiddhi cettha purimagāthāya vuttanayeneva veditabbā.

๒๗๔. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาเหล่านั้นแก่ยักษ์นั้น จึงได้ตรัสคาถาที่สองว่า "ราคะและ...". ในคาถานั้น บทว่า "อิโต" (จากนี้) พระองค์ตรัสหมายถึงอัตภาพ. จริงอยู่ ราคะและโทสะมีอัตภาพเป็นแดนเกิด. แม้ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า ก็เกิดจากอัตภาพ. และอกุศลวิตกมีกามวิตกเป็นต้น ก็เกิดขึ้นจากอัตภาพนั่นเทียว แล้วปล่อยกุศลจิตไป. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงปฏิเสธเหตุอื่นมีปรกติเป็นต้น จึงตรัสว่า "มีสิ่งนี้เป็นแดนเกิด เกิดจากสิ่งนี้ เกิดขึ้นจากสิ่งนี้". และความสำเร็จรูปของศัพท์ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นเทียว.

275-6. Evaṃ te pañhe vissajjetvā idāni yvāyaṃ ‘‘itonidānā’’tiādīsu ‘‘attabhāvanidānā attabhāvato jātā attabhāvato samuṭṭhāyā’’ti attho vutto, taṃ sādhento āha – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Ete hi sabbepi rāgādayo vitakkapariyosānā taṇhāsnehena jātā, tathā jāyantā ca pañcupādānakkhandhabhede attabhāvapariyāye attani sambhūtā. Tenāha – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Idāni tadatthajotikaṃ upamaṃ karoti ‘‘nigrodhasseva khandhajā’’ti. Tattha khandhesu jātā khandhajā, pārohānametaṃ adhivacanaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nigrodhassa khandhajā nāma pārohā āporasasinehe sati jāyanti, jāyantā ca tasmiṃyeva nigrodhe tesu tesu sākhappabhedesu sambhavanti, evametepi rāgādayo ajjhattataṇhāsnehe sati jāyanti, jāyantā ca tasmiṃyeva attabhāve tesu tesu cakkhādibhedesu dvārārammaṇavatthūsu sambhavanti. Tasmā veditabbametaṃ ‘‘attabhāvanidānā attabhāvajā attabhāvasamuṭṭhānā ca ete’’ti.

ครั้นทรงวิสัชนาปัญหาเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เนื้อความใดที่กล่าวไว้ในบทเป็นต้นว่า "อิโตนิทานา" ว่า "มีอัตภาพเป็นแดนเกิด เกิดจากอัตภาพ เกิดขึ้นจากอัตภาพ" เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จ จึงตรัสว่า "เกิดจากความเยื่อใย เกิดในตน". จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดมีราคะเป็นต้น มีวิตกเป็นที่สุด เกิดจากความเยื่อใยคือตัณหา และเมื่อเกิดขึ้นอย่างนั้น ก็เกิดขึ้นในตน อันเป็นชื่อเรียกของอัตภาพที่จำแนกเป็นปัญจุปาทานขันธ์. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "เกิดจากความเยื่อใย เกิดในตน". บัดนี้ ทรงกระทำอุปมาเพื่อแสดงเนื้อความนั้นว่า "เกิดจากลำต้นของต้นไทร". ในอุปมานั้น บทว่า "ขันธชา" คือ เกิดที่ลำต้นทั้งหลาย เป็นชื่อเรียกของรากอากาศ. ความว่าอย่างไร? เหมือนอย่างว่า รากอากาศชื่อว่าขันธชะของต้นไทร เมื่อมีโอชะคือยางในน้ำ ย่อมเกิดขึ้น และเมื่อเกิดขึ้น ก็เกิดขึ้นที่ต้นไทรนั้นนั่นเอง ในกิ่งก้านสาขาต่างๆ เหล่านั้น ฉันใด ธรรมมีราคะเป็นต้นเหล่านี้ก็ฉันนั้น เมื่อมีความเยื่อใยคือตัณหาภายใน ย่อมเกิดขึ้น และเมื่อเกิดขึ้น ก็เกิดขึ้นในอัตภาพนั้นนั่นเอง ในทวาร อารมณ์ และวัตถุ ที่จำแนกเป็นจักษุเป็นต้นเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบข้อความนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้มีอัตภาพเป็นแดนเกิด มีอัตภาพเป็นที่เกิด และมีอัตภาพเป็นที่เกิดขึ้น".

Avasesadiyaḍḍhagāthāya pana ayaṃ sabbasaṅgāhikā atthavaṇṇanā – evaṃ attasambhūtā ca ete puthū visattā kāmesu. Rāgopi hi pañcakāmaguṇikādivasena, dosopi āghātavatthādivasena, aratiādayopi tassa tasseva bhedassa vasenāti sabbathā sabbepime kilesā puthū anekappakārā [Pg.41] hutvā vatthudvārārammaṇādivasena tesu tesu vatthukāmesu tathā tathā visattā laggā laggitā saṃsibbitvā ṭhitā. Kimiva? Māluvāva vitatā vane, yathā vane vitatā māluvā tesu tesu rukkhassa sākhapasākhādibhedesu visattā hoti laggā laggitā saṃsibbitvā ṭhitā, evaṃ puthuppabhedesu vatthukāmesu visattaṃ kilesagaṇaṃ ye naṃ pajānanti yatonidānaṃ, te naṃ vinodenti suṇohi yakkha.

ส่วนในคาถากึ่งหนึ่งที่เหลือ มีอรรถาธิบายที่รวบรวมบททั้งหมดไว้ดังนี้ คือ กิเลสเหล่านี้เกิดจากอัตภาพแล้ว ก็ข้องอยู่โดยเฉพาะอย่างกว้างขวางในกามทั้งหลาย จริงอยู่ แม้ราคะก็ร้อยรัดตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งเบญจกามคุณเป็นต้น แม้โทสะก็ร้อยรัดตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งอาฆาตวัตถุเป็นต้น แม้อรติเป็นต้นก็ร้อยรัดตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งความแตกต่างของโทสะนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ โดยประการทั้งปวง กิเลสทั้งหมดเหล่านี้มีมากมายหลายอย่าง เป็นไปโดยอำนาจแห่งวัตถุ ทวาร อารมณ์ เป็นต้น ก็ข้องอยู่โดยเฉพาะ ติดอยู่ เกาะเกี่ยว ร้อยรัดตั้งอยู่ในวัตถุกามนั้นๆ โดยอาการนั้นๆ เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนเถาวัลย์ที่เลื้อยไปในป่า ฉันใด คือ เถาวัลย์ที่เลื้อยไปในป่า ย่อมข้องอยู่โดยเฉพาะ ติดอยู่ เกาะเกี่ยว ร้อยรัดตั้งอยู่ในกิ่งก้านสาขาต่างๆ ของต้นไม้นั้นๆ ฉันใด หมู่กิเลสที่ข้องอยู่โดยเฉพาะในวัตถุกามที่มีประเภทต่างๆ มากมายก็ฉันนั้น ชนเหล่าใด ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่กิเลสนั้นว่ามีสิ่งใดเป็นแดนเกิด ชนเหล่านั้น ย่อมบรรเทาหมู่กิเลสนั้นได้ ดูก่อนยักษ์ ท่านจงฟัง

Tattha yatonidānanti bhāvanapuṃsakaniddeso, tena kiṃ dīpeti? Ye sattā naṃ kilesagaṇaṃ ‘‘yatonidānaṃ uppajjatī’’ti evaṃ jānanti, te naṃ ‘‘taṇhāsnehasnehite attabhāve uppajjatī’’ti ñatvā taṃ taṇhāsnehaṃ ādīnavānupassanādibhāvanāñāṇagginā visosentā vinodenti pajahanti byantīkaronti ca, etaṃ amhākaṃ subhāsitaṃ suṇohi yakkhāti. Evamettha attabhāvajānanena dukkhapariññaṃ taṇhāsneharāgādikilesagaṇavinodanena samudayappahānañca dīpeti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโตนิทานํ เป็นการแสดงภาวนปุงสกลิงค์ ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงแสดงอะไร? คือ สัตว์เหล่าใด ย่อมรู้อย่างนี้ว่า "หมู่กิเลสนั้นเกิดขึ้นมีสิ่งใดเป็นแดนเกิด" สัตว์เหล่านั้น ครั้นรู้ว่า "หมู่กิเลสนั้นเกิดขึ้นในอัตภาพอันตัณหาคือเยื่อใยทำให้ชุ่มแล้ว" ก็ทำให้ตัณหาคือเยื่อใยนั้นแห้งไป ด้วยไฟคือญาณในการภาวนา มีอาทีนวานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมบรรเทา ละ และทำให้สิ้นไป (แล้วตรัสว่า) "ดูก่อนยักษ์ ท่านจงฟังสภาษิตนี้ของเรา" ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ พระองค์ทรงแสดงทุกขปริญญาด้วยการรู้แจ้งอัตภาพ และทรงแสดงสมุทยปหานด้วยการบรรเทาหมู่กิเลสมีราคะเป็นต้น อันเป็นเยื่อใยคือตัณหา

Ye ca naṃ vinodenti, te duttaraṃ oghamimaṃ taranti atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāya. Etena maggabhāvanaṃ nirodhasacchikiriyañca dīpeti. Ye hi naṃ kilesagaṇaṃ vinodenti, te avassaṃ maggaṃ bhāventi. Na hi maggabhāvanaṃ vinā kilesavinodanaṃ atthi. Ye ca maggaṃ bhāventi, te duttaraṃ pakatiñāṇena kāmoghādiṃ catubbidhampi oghamimaṃ taranti. Maggabhāvanā hi oghataraṇaṃ. Atiṇṇapubbanti iminā dīghena addhunā supinantenapi avītikkantapubbaṃ. Apunabbhavāyāti nibbānāya. Evamimaṃ catusaccadīpikaṃ gāthaṃ suṇantā ‘‘sutvā dhammaṃ dhārenti, dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhantī’’tiādikaṃ kathaṃ subhāviniyā paññāya anukkamamānā te dvepi sahāyakā yakkhā gāthāpariyosāneyeva sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, pāsādikā ca ahesuṃ suvaṇṇavaṇṇā dibbālaṅkāravibhūsitāti.

และชนเหล่าใดบรรเทาหมู่กิเลสนั้นได้ ชนเหล่านั้นย่อมข้ามโอฆะนี้อันข้ามได้ยาก ซึ่งตนไม่เคยข้ามได้ในกาลก่อน เพื่อความไม่มีภพอีก ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงมรรคภาวนาและนิโรธสัจฉิกิริยา จริงอยู่ ชนเหล่าใดบรรเทาหมู่กิเลสนั้นได้ ชนเหล่านั้นย่อมเจริญมรรคอย่างแน่นอน เพราะว่า การบรรเทากิเลสจะไม่มีได้หากปราศจากมรรคภาวนา และชนเหล่าใดเจริญมรรค ชนเหล่านั้นย่อมข้ามโอฆะนี้ทั้ง ๔ อย่าง มีกาโมฆะเป็นต้น อันข้ามได้ยากด้วยปกติญาณ จริงอยู่ มรรคภาวนาเป็นการข้ามโอฆะ ด้วยบทว่า อติณฺณปุพฺพํ นี้ (หมายความว่า) ไม่เคยข้ามได้ตลอดกาลยาวนาน แม้ในความฝัน บทว่า อปุนพฺภวาย ได้แก่ เพื่อพระนิพพาน ด้วยประการฉะนี้ ยักษ์สหายทั้งสองนั้น เมื่อฟังคาถาที่ประกาศสัจจะ ๔ นี้ ก็พิจารณาตามลำดับด้วยปัญญาที่อบรมมาดี ตามนัยว่า "ครั้นฟังแล้วย่อมทรงธรรมไว้ พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงไว้" ดังนี้เป็นต้น ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผลในเวลาจบคาถานั่นเอง และได้เป็นผู้มีความเลื่อมใส มีผิวพรรณดุจทองคำ ประดับด้วยเครื่องประดับทิพย์

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya sūcilomasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูจิโลมสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

6. Kapilasutta-(dhammacariyasutta)-vaṇṇanā

๖. อรรถกถากปิลสูตร (ธัมมจริยสูตร)

Dhammacariyanti [Pg.42] kapilasuttaṃ. Kā uppatti? Hemavatasutte vuttanayeneva parinibbute kassape bhagavati dve kulaputtā bhātaro nikkhamitvā sāvakānaṃ santike pabbajiṃsu. Jeṭṭho sodhano nāma, kaniṭṭho kapilo nāma. Tesaṃ mātā sādhanī nāma, kaniṭṭhabhaginī tāpanā nāma. Tāpi bhikkhunīsu pabbajiṃsu. Tato te dvepi hemavatasutte vuttanayeneva ‘‘sāsane kati dhurānī’’ti pucchitvā sutvā ca jeṭṭho ‘‘vāsadhuraṃ pūressāmī’’ti pañca vassāni ācariyupajjhāyānaṃ santike vasitvā pañcavasso hutvā yāva arahattaṃ, tāva kammaṭṭhānaṃ sutvā araññaṃ pavisitvā vāyamanto arahattaṃ pāpuṇi. Kapilo ‘‘ahaṃ tāva taruṇo, vuḍḍhakāle vāsadhuraṃ paripūressāmī’’ti ganthadhuraṃ ārabhitvā tepiṭako ahosi. Tassa pariyattiṃ nissāya parivāro, parivāraṃ nissāya lābho ca udapādi.

สูตรว่าด้วยธัมมจริยะ คือ กปิลสูตร มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเหมวตสูตรนั่นเทียว เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะปรินิพพานแล้ว กุลบุตรสองพี่น้องออกจากเรือน บวชในสำนักของพระสาวกทั้งหลาย พี่ชายชื่อโสธนะ น้องชายชื่อกปิละ มารดาของท่านทั้งสองชื่อสาธนี น้องสาวชื่อตาปนา แม้ท่านทั้งสองนั้นก็บวชในสำนักภิกษุณี ต่อมา ท่านทั้งสองนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเหมวตสูตรนั่นเทียว ได้ถามและฟังว่า "ในศาสนามีธุระเท่าไร" พี่ชาย (คิดว่า) "เราจะบำเพ็ญวาสธุระให้บริบูรณ์" จึงอยู่จำพรรษาในสำนักของพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ ๕ พรรษา เมื่อมีพรรษา ๕ แล้ว ก็ได้ฟังกรรมฐานจนถึงพระอรหัต เข้าไปสู่ป่า พากเพียรอยู่ ก็บรรลุพระอรหัต ส่วนกปิละ (คิดว่า) "เรายังหนุ่มอยู่ ในวัยชราจึงจะบำเพ็ญวาสธุระให้บริบูรณ์" จึงเริ่มคันถธุระ ได้เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก บริวารเกิดขึ้นเพราะอาศัยปริยัติของท่าน และลาภเกิดขึ้นเพราะอาศัยบริวาร

So bāhusaccamadena matto paṇḍitamānī anaññātepi aññātamānī hutvā parehi vuttaṃ kappiyampi akappiyaṃ, akappiyampi kappiyaṃ, sāvajjampi anavajjaṃ, anavajjampi sāvajjanti bhaṇati. So pesalehi bhikkhūhi, ‘‘mā, āvuso kapila, evaṃ avacā’’tiādinā nayena ovadiyamāno ‘‘tumhe kiṃ jānātha rittamuṭṭhisadisā’’tiādīhi vacanehi khuṃsento vambhentoyeva carati. Bhikkhū tassa bhātuno sodhanattherassāpi etamatthaṃ ārocesuṃ. Sopi naṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘āvuso kapila, sāsanassa āyu nāma tumhādisānaṃ sammāpaṭipatti. Mā, āvuso kapila, kappiyampi akappiyaṃ, akappiyampi kappiyaṃ, sāvajjampi anavajjaṃ, anavajjampi sāvajjanti vadehī’’ti. So tassapi vacanaṃ nādiyi. Tato naṃ sodhanatthero dvattikkhattuṃ vatvā –

ท่านกปิละนั้น เมาด้วยความเมาในความเป็นพหูสูต มีความสำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต แม้ในเรื่องที่ไม่รู้ ก็มีความสำคัญว่ารู้ กล่าวสิ่งที่สมควรที่ผู้อื่นกล่าวแล้วว่าไม่สมควร, สิ่งที่ไม่สมควรว่าสมควร, สิ่งที่มีโทษว่าไม่มีโทษ, สิ่งที่ไม่มีโทษว่ามีโทษ ท่านกปิละนั้น เมื่อถูกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักตักเตือนโดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสกปิละ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น" ก็เที่ยวข่มขู่ดูหมิ่นผู้อื่นด้วยคำพูดเป็นต้นว่า "พวกท่านจะรู้อะไร เปรียบเหมือนกำมือเปล่า" ภิกษุทั้งหลายได้กราบเรียนเนื้อความนั้นแม้แด่พระโสธนเถระผู้เป็นพี่ชายของท่าน แม้พระเถระนั้นก็เข้าไปหาท่านแล้วกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสกปิละ สัมมาปฏิบัติของภิกษุเช่นท่าน ชื่อว่าเป็นอายุของพระศาสนา ดูก่อนอาวุโสกปิละ ท่านอย่าได้กล่าวสิ่งสมควรว่าไม่สมควร, สิ่งไม่สมควรว่าสมควร, สิ่งมีโทษว่าไม่มีโทษ, สิ่งไม่มีโทษว่ามีโทษเลย" ท่านกปิละนั้นไม่รับฟังคำของพระเถระนั้น ลำดับนั้น พระโสธนเถระได้กล่าวตักเตือนท่านสองสามครั้งแล้ว

‘‘Ekavācampi dvivācaṃ, bhaṇeyya anukampako;

Tatuttariṃ na bhāseyya, dāsovayyassa santike’’ti. (jā. 2.19.34) –

ผู้มีความอนุเคราะห์ พึงกล่าวคำหนึ่งหรือสองคำ ไม่พึงกล่าวเกินกว่านั้น (เปรียบเหมือน) ทาสในสำนักของนาย ฉะนั้น

Parivajjetvā ‘‘tvameva, āvuso, sakena kammena paññāyissasī’’ti pakkāmi. Tato pabhuti naṃ pesalā bhikkhū chaḍḍesuṃ.

ก็หลีกเลี่ยงแล้วกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านจักปรากฏด้วยกรรมของตนเอง" แล้วหลีกไป จำเดิมแต่นั้น ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักทั้งหลายก็ทอดทิ้งท่าน

So [Pg.43] durācāro hutvā durācāraparivuto viharanto ekadivasaṃ ‘‘uposathaṃ osāressāmī’’ti sīhāsanaṃ abhiruyha citrabījaniṃ gahetvā nisinno ‘‘vattati, āvuso, ettha bhikkhūnaṃ pātimokkho’’ti tikkhattuṃ āha. Atheko bhikkhupi ‘‘mayhaṃ vattatī’’ti na avoca. Na ca tassa tesaṃ vā pātimokkho vattati. Tato so ‘‘pātimokkhe sutepi asutepi vinayo nāma natthī’’ti āsanā vuṭṭhāsi. Evaṃ kassapassa bhagavato sāsanaṃ osakkāpesi vināsesi. Atha sodhanatthero tadaheva parinibbāyi. Sopi kapilo evaṃ taṃ sāsanaṃ osakkāpetvā kālakato avīcimahāniraye nibbatti, sāpissa mātā ca bhaginī ca tasseva diṭṭhānugatiṃ āpajjitvā pesale bhikkhū akkosamānā paribhāsamānā kālaṃ katvā niraye nibbattiṃsu.

ภิกษุนั้นเป็นผู้มีอาจาระชั่ว ถูกแวดล้อมด้วยภิกษุผู้มีอาจาระชั่ว อยู่มาวันหนึ่ง คิดว่า "เราจักแสดงอุโบสถ" จึงขึ้นสู่สีหาสน์ ถือพัดอันวิจิตร นั่งแล้วกล่าว ๓ ครั้งว่า "อาวุโส ทั้งหลาย วันนี้เป็นวันปาฏิโมกข์ของภิกษุทั้งหลายหรือไม่" ครั้งนั้น แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็มิได้กล่าวว่า "เป็นวันอุโบสถของข้าพเจ้า" และปาฏิโมกข์ก็ไม่เป็นไปแก่ภิกษุนั้นหรือแก่ภิกษุเหล่านั้น. ลำดับนั้น ภิกษุนั้นกล่าวว่า "เมื่อได้ฟังปาฏิโมกข์ก็ดี ไม่ได้ฟังก็ดี สิ่งที่ชื่อว่าวินัยย่อมไม่มี" แล้วลุกขึ้นจากอาสนะ. ด้วยประการฉะนี้ เธอได้ทำให้ศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะเสื่อมถอยและทำลายเสียแล้ว. ครั้งนั้น พระโสธนเถระได้ปรินิพพานในวันนั้นเอง. แม้กปิละนั้น ครั้นทำให้ศาสนานั้นเสื่อมถอยเช่นนี้แล้ว เมื่อทำกาละ ก็บังเกิดในอเวจิมหานรก. แม้มารดาและน้องสาวของเธอ ก็ได้ดำเนินตามทิฏฐิของเธอนั้น ด่าบริภาษภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ครั้นทำกาละแล้ว ก็บังเกิดในนรก.

Tasmiṃyeva ca kāle pañcasatā purisā gāmaghātādīni katvā corikāya jīvantā janapadamanussehi anubaddhā palāyamānā araññaṃ pavisitvā tattha kiñci gahanaṃ vā paṭisaraṇaṃ vā apassantā avidūre pāsāṇe vasantaṃ aññataraṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ disvā vanditvā ‘‘amhākaṃ, bhante, paṭisaraṇaṃ hothā’’ti bhaṇiṃsu. Thero ‘‘tumhākaṃ sīlasadisaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, sabbe pañca sīlāni samādiyathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sīlāni samādiyiṃsu. Thero ‘‘tumhe sīlavanto, idāni attano jīvitaṃ vināsentesupi mā mano padūsayitthā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha te jānapadā sampattā ito cito ca maggamānā te core disvā sabbeva jīvitā voropesuṃ. Te kālaṃ katvā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tesu jeṭṭhakacoro jeṭṭhakadevaputto ahosi, itare tasseva parivārā.

ก็ในกาลนั้นแล บุรุษ ๕๐๐ คน ทำกรรมมีการปล้นบ้านเป็นต้น เลี้ยงชีพด้วยการเป็นโจร ถูกชาวชนบทติดตามไป ขณะหลบหนีได้เข้าไปสู่ป่า ไม่เห็นป่าทึบหรือที่พึ่งพิงอะไรในที่นั้น ได้เห็นภิกษุอารัญญิกรูปหนึ่งอยู่ในที่ไม่ไกลบนแผ่นหิน จึงเข้าไปไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของพวกข้าพเจ้าเถิด" พระเถระกล่าวว่า "ที่พึ่งเสมอด้วยศีลของพวกท่านไม่มี ท่านทั้งปวงจงสมาทานศีล ๕ เถิด" พวกเขารับว่า "สาธุ" แล้วได้สมาทานศีล. พระเถระกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายเป็นผู้มีศีลแล้ว บัดนี้ แม้เมื่อเขาทำลายชีวิตของตน ก็อย่าได้ประทุษร้ายจิตเลย" พวกเขารับว่า "สาธุ". ครั้งนั้น ชาวชนบทเหล่านั้นมาถึงแล้ว แสวงหาไปในที่นั้นๆ เห็นโจรเหล่านั้นแล้ว ก็ปลงชีวิตเสียทั้งหมด. พวกเขาครั้นทำกาละแล้ว ก็บังเกิดในกามาวจรเทวโลก. ในบรรดาโจรเหล่านั้น หัวหน้าโจรได้เป็นหัวหน้าเทวบุตร โจรที่เหลือได้เป็นบริวารของเทวบุตรนั้น.

Te anulomapaṭilomaṃ saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ devaloke khepetvā amhākaṃ bhagavato kāle devalokato cavitvā jeṭṭhakadevaputto sāvatthidvāre kevaṭṭagāmo atthi, tattha pañcasatakulajeṭṭhassa kevaṭṭassa pajāpatiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi, itare avasesakevaṭṭapajāpatīnaṃ. Evaṃ tesaṃ ekadivasaṃyeva paṭisandhiggahaṇañca gabbhavuṭṭhānañca ahosi. Atha kevaṭṭajeṭṭho ‘‘atthi nu kho imasmiṃ gāme aññepi dārakā ajja jātā’’ti vicinanto te dārake disvā ‘‘ime me puttassa sahāyakā bhavissantī’’ti sabbesaṃ posāvanikaṃ adāsi. Te sabbe sahāyakā [Pg.44] sahapaṃsuṃ kīḷantā anupubbena vayappattā ahesuṃ. Yasojo tesaṃ aggo ahosi.

พวกเขาเหล่านั้นท่องเที่ยวไปโดยอนุโลมและปฏิโลม สิ้นพุทธันดรหนึ่งในเทวโลก ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา จุติจากเทวโลกแล้ว หัวหน้าเทวบุตรได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของภรรยาของหัวหน้าชาวประมงในบรรดา ๕๐๐ ตระกูล ณ หมู่บ้านชาวประมงที่ประตูเมืองสาวัตถี เทวบุตรที่เหลือถือปฏิสนธิในครรภ์ของภรรยาชาวประมงที่เหลือ. ด้วยประการฉะนี้ การถือปฏิสนธิและการออกจากครรภ์ของพวกเขาได้มีในวันเดียวกันนั่นเอง. ครั้งนั้น หัวหน้าชาวประมงสืบดูว่า "ในหมู่บ้านนี้ มีเด็กคนอื่นที่เกิดในวันนี้อีกบ้างหรือไม่หนอ" เมื่อเห็นเด็กเหล่านั้นแล้ว คิดว่า "เด็กเหล่านี้จักเป็นสหายของบุตรเรา" จึงได้ให้ของบำรุงแก่เด็กทั้งหมด. สหายทั้งหมดเหล่านั้น เล่นคลุกฝุ่นด้วยกัน โดยลำดับก็ได้ถึงความเป็นผู้ใหญ่. เด็กชื่อยโสชะเป็นหัวหน้าของพวกเขา.

Kapilopi tadā niraye pakkāvasesena aciravatiyā suvaṇṇavaṇṇo duggandhamukho maccho hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ sabbepi kevaṭṭadārakā jālāni gahetvā ‘‘macche bandhissāmā’’ti nadiṃ gantvā jālāni pakkhipiṃsu. Tesaṃ jālaṃ so maccho pāvisi. Taṃ disvā sabbo kevaṭṭagāmo uccāsaddamahāsaddo ahosi – ‘‘amhākaṃ puttā paṭhamaṃ macche bandhantā suvaṇṇamacchaṃ bandhiṃsu, vuḍḍhi nesaṃ dārakānaṃ, idāni ca no rājā pahūtaṃ dhanaṃ dassatī’’ti. Atha te pañcasatāpi dārakasahāyakā macchaṃ nāvāya pakkhipitvā nāvaṃ ukkhipitvā rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā disvā ‘‘kiṃ etaṃ bhaṇe’’ti āha. ‘‘Maccho devā’’ti. Rājā suvaṇṇavaṇṇaṃ macchaṃ disvā ‘‘bhagavā etassa vaṇṇakāraṇaṃ jānissatī’’ti macchaṃ gāhāpetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Macchassa mukhavivaraṇakāle jetavanaṃ ativiya duggandhaṃ hoti.

แม้กปิละ ในกาลนั้น ด้วยเศษแห่งอกุศลกรรมที่ไหม้ในนรก ได้บังเกิดเป็นปลาสีดังทอง มีปากเหม็น อยู่ที่แม่น้ำอจิรวดี. ครั้งนั้น วันหนึ่ง เด็กชาวประมงทั้งหมดถือแหไปสู่แม่น้ำด้วยคิดว่า "พวกเราจักจับปลา" แล้วทอดแหลงไป. ปลานั้นได้เข้าไปในแหของพวกเขา. เมื่อเห็นปลานั้นแล้ว ทั่วทั้งหมู่บ้านชาวประมงก็เกิดเสียงอื้ออึงครึกโครมว่า "บุตรทั้งหลายของเราจับปลาเป็นครั้งแรก ก็จับได้ปลาสีทอง ความเจริญจักมีแก่เด็กเหล่านี้ และบัดนี้พระราชาจักพระราชทานทรัพย์เป็นอันมากแก่พวกเรา". ครั้งนั้น สหายเด็กทั้ง ๕๐๐ คนนั้น ใส่ปลาลงในเรือแล้วยกเรือไปสู่สำนักของพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสว่า "นี่อะไรกัน" พวกเขาทูลว่า "ปลา พระเจ้าข้า". พระราชาทอดพระเนตรเห็นปลาสีดังทอง ทรงดำริว่า "พระผู้มีพระภาคจักทรงทราบเหตุแห่งสีของปลานี้" จึงรับสั่งให้ถือปลาแล้วเสด็จไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค. ในเวลาที่ปลาอ้าปาก พระเชตวันก็มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง.

Rājā bhagavantaṃ pucchi – ‘‘kasmā, bhante, maccho suvaṇṇavaṇṇo jāto, kasmā cassa mukhato duggandho vāyatī’’ti? Ayaṃ, mahārāja, kassapassa bhagavato pāvacane kapilo nāma bhikkhu ahosi, bahussuto āgatāgamo. Attano vacanaṃ agaṇhantānaṃ bhikkhūnaṃ akkosakaparibhāsako. Tassa ca bhagavato sāsanavināsako. Yaṃ so tassa bhagavato sāsanaṃ vināsesi, tena kammena avīcimahāniraye nibbatti, vipākāvasesena ca idāni maccho jāto. Yaṃ dīgharattaṃ buddhavacanaṃ vācesi, buddhassa vaṇṇaṃ kathesi, tassa nissandena īdisaṃ vaṇṇaṃ paṭilabhi. Yaṃ bhikkhūnaṃ akkosakaparibhāsako ahosi, tenassa mukhato duggandho vāyati. ‘‘Ullapāpemi naṃ mahārājā’’ti? ‘‘Āma bhagavā’’ti. Atha bhagavā macchaṃ ālapi – ‘‘tvaṃsi kapilo’’ti? ‘‘Āma bhagavā, ahaṃ kapilo’’ti. ‘‘Kuto āgatosī’’ti? ‘‘Avīcimahānirayato bhagavā’’ti. ‘‘Sodhano kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Parinibbuto bhagavā’’ti. ‘‘Sādhanī kuhiṃ gatā’’ti? ‘‘Mahāniraye nibbattā bhagavā’’ti. ‘‘Tāpanā kuhiṃ gatā’’ti? ‘‘Mahāniraye nibbattā bhagavā’’ti. ‘‘Idāni tvaṃ kuhiṃ gamissasī’’ti? ‘‘Mahānirayaṃ bhagavā’’ti. Tāvadeva vippaṭisārābhibhūto nāvaṃ sīsena paharitvā kālakato mahāniraye nibbatti. Mahājano saṃviggo ahosi lomahaṭṭhajāto. Atha [Pg.45] bhagavā tattha sampattagahaṭṭhapabbajitaparisāya taṅkhaṇānurūpaṃ dhammaṃ desento imaṃ suttamabhāsi.

พระราชาได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร ปลาตัวนี้จึงมีผิวพรรณดุจทองคำ และเพราะเหตุไร กลิ่นเหม็นจึงฟุ้งออกจากปากของมัน?” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “มหาบพิตร ปลาตัวนี้เคยเป็นภิกษุชื่อกปิละ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เป็นพหูสูต ทรงพระไตรปิฎก เป็นผู้ด่าบริภาษภิกษุทั้งหลายที่ไม่เชื่อฟังคำของตน และเป็นผู้ทำลายศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น กรรมใดที่เธอทำลายศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ด้วยกรรมนั้น เธอจึงบังเกิดในอเวจีมหานรก และด้วยเศษแห่งวิบาก บัดนี้จึงเกิดเป็นปลา การที่เธอได้สวดสาธยายพุทธวจนะมาเป็นเวลานาน ได้กล่าวสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้า ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เธอจึงได้ผิวพรรณเช่นนี้ การที่เธอเป็นผู้ด่าบริภาษภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น กลิ่นเหม็นจึงฟุ้งออกจากปากของเธอ “มหาบพิตร เราจะให้มันพูด” “พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาค” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกปลาว่า – “ท่านคือกปิละใช่หรือไม่?” “ใช่แล้ว พระเจ้าข้า ข้าพระองค์คือกปิละ” “ท่านมาจากไหน?” “มาจากอเวจีมหานรก พระเจ้าข้า” “โสธนะไปไหน?” “ปรินิพพานแล้ว พระเจ้าข้า” “สาธนีไปไหน?” “บังเกิดในมหานรก พระเจ้าข้า” “ตาปนาไปไหน?” “บังเกิดในมหานรก พระเจ้าข้า” “บัดนี้ ท่านจะไปไหน?” “ไปมหานรก พระเจ้าข้า” ทันใดนั้นเอง ปลานั้นถูกความเดือดร้อนใจครอบงำ ได้เอาศีรษะฟาดเรือ สิ้นชีวิตแล้วบังเกิดในมหานรก มหาชนเกิดความสังเวช ขนลุกชูชัน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่เหมาะสมกับขณะนั้นแก่บริษัทคฤหัสถ์และบรรพชิตที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้

277-8. Tattha dhammacariyanti kāyasucaritādi dhammacariyaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Etadāhu vasuttamanti etaṃ ubhayampi lokiyalokuttaraṃ sucaritaṃ saggamokkhasukhasampāpakattā vasuttamanti āhu ariyā. Vasuttamaṃ nāma uttamaratanaṃ, anugāmikaṃ attādhīnaṃ rājādīnaṃ asādhāraṇanti adhippāyo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมจริยํ ได้แก่ ธรรมจริยา มีกายสุจริตเป็นต้น บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์ บทว่า เอตทาหุ วสุตฺตมํ ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสุจริตธรรมทั้งสองประการนี้ คือ โลกิยสุจริตและโลกุตตรสุจริต ว่าเป็นสิ่งประเสริฐสุด เพราะเป็นเหตุให้ถึงสุคติและพระนิพพาน คำว่า วสุตฺตมํ หมายถึง รัตนะอันสูงสุด เป็นสิ่งที่ติดตามตนไป เป็นของเฉพาะตน ไม่ทั่วไปแก่พระราชาเป็นต้น นี้คืออธิบาย

Ettāvatā ‘‘gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā sammāpaṭipattiyeva paṭisaraṇa’’nti dassetvā idāni paṭipattivirahitāya pabbajjāya asārakattadassanena kapilaṃ aññe ca tathārūpe garahanto ‘‘pabbajitopi ce hotī’’ti evamādimāha.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงแสดงว่า “สัมมาปฏิบัติเท่านั้นเป็นที่พึ่ง ทั้งของคฤหัสถ์และของบรรพชิต” บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีสาระแห่งบรรพชาที่ปราศจากข้อปฏิบัติ และทรงติเตียนพระกปิละและภิกษุอื่นผู้มีลักษณะเช่นนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ปพฺพชิโตปิ เจ โหติ”

Tatrāyaṃ atthavaṇṇanā – yo hi koci gihibyañjanāni apanetvā bhaṇḍukāsāvādigahaṇamattaṃ upasaṅkamanena pabbajitopi ce hoti pubbe vuttatthaṃ agārasmā anagāriyaṃ, so ce mukharajātiko hoti pharusavacano, nānappakārāya vihesāya abhiratattā vihesābhirato, hirottappābhāvena magasadisattā mago, jīvitaṃ tassa pāpiyo, tassa evarūpassa jīvitaṃ atipāpaṃ atihīnaṃ. Kasmā? Yasmā imāya micchāpaṭipattiyā rāgādimanekappakāraṃ rajaṃ vaḍḍheti attano.

ในบทเหล่านั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ – ผู้ใดก็ตาม ละเพศคฤหัสถ์แล้ว บวชด้วยเพียงการเข้าไปทรงไว้ซึ่งผ้าเปลือกไม้และผ้ากาสาวะเป็นต้น คือออกจากเรือนสู่ความไม่มีเรือนตามที่กล่าวไว้แล้ว ถ้าผู้นั้นเป็นคนปากร้าย กล่าววาจาหยาบคาย ชื่อว่าผู้ยินดีในการเบียดเบียน เพราะยินดีในการเบียดเบียนด้วยประการต่างๆ ชื่อว่าเนื้อ เพราะเป็นเช่นกับเนื้อเนื่องจากไม่มีหิริโอตตัปปะ ชีวิตของผู้นั้นเลวทราม ชีวิตของภิกษุเช่นนั้นเป็นบาปอย่างยิ่ง ต่ำช้าอย่างยิ่ง เพราะเหตุไร? เพราะว่า ด้วยมิจฉาปฏิบัตินี้ เธอย่อมเพิ่มพูนธุลีคือราคะเป็นต้นนานาประการให้แก่ตน

279. Na kevalañca imināva kāraṇenassa jīvitaṃ pāpiyo, apica kho pana ayaṃ evarūpo mukharajātikattā kalahābhirato bhikkhu subhāsitassa atthavijānanasammohanena mohadhammena āvuto, ‘‘mā, āvuso kapila, evaṃ avaca, imināpi pariyāyena taṃ gaṇhāhī’’ti evamādinā nayena pesalehi bhikkhūhi akkhātampi na jānāti dhammaṃ buddhena desitaṃ. Yo dhammo buddhena desito, taṃ nānappakārena attano vuccamānampi na jānāti. Evampissa jīvitaṃ pāpiyo.

๒๗๙. ชีวิตของภิกษุนั้นเลวทราม มิใช่เพียงเพราะเหตุนี้เท่านั้น แต่ภิกษุเช่นนี้ผู้มีปากร้าย ยินดีในการทะเลาะวิวาท ถูกโมหธรรมคือความหลงในการรู้อรรถแห่งสุภาษิตครอบงำ แม้ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักจะบอกด้วยนัยเป็นต้นว่า “อาวุโสกปิละ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย ท่านจงถือเอาความนั้นโดยปริยายนี้เถิด” ก็ไม่รู้ธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ธรรมใดที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว แม้เมื่อภิกษุอื่นบอกแก่ตนโดยประการต่างๆ ก็ไม่รู้ แม้ด้วยเหตุนี้ ชีวิตของเธอก็เลวทราม

280. Tathā so evarūpo vihesābhiratattā vihesaṃ bhāvitattānaṃ bhāvitatte khīṇāsavabhikkhū sodhanattherapabhutike ‘‘na tumhe vinayaṃ jānātha, na suttaṃ na abhidhammaṃ, vuḍḍhapabbajitā’’tiādinā nayena vihesanto[Pg.46]. Upayogappavattiyañhi idaṃ sāmivacanaṃ. Atha vā yathāvutteneva nayena ‘‘vihesaṃ bhāvitattānaṃ karonto’’ti pāṭhaseso veditabbo. Evaṃ nippariyāyameva sāmivacanaṃ sijjhati. Avijjāya purakkhatoti bhāvitattavihesane ādīnavadassanapaṭicchādikāya avijjāya purakkhato pesito payojito sesapabbajitānaṃ bhāvitattānaṃ vihesabhāvena pavattaṃ diṭṭheva dhamme cittavibādhanena saṅkilesaṃ, āyatiñca nirayasampāpanena maggaṃ nirayagāminaṃ na jānāti.

๒๘๐. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุเช่นนั้นผู้ยินดีในการเบียดเบียน ย่อมเบียดเบียนพระขีณาสพผู้มีตนอบรมแล้ว มีพระโสธนเถระเป็นต้น ด้วยนัยเป็นต้นว่า “พวกท่านไม่รู้วินัย ไม่รู้สุตตะ ไม่รู้อภิธรรม เป็นบรรพชิตผู้แก่เฒ่า” ในที่นี้ คำว่า สามิวจนํ นี้ เป็นไปในอรรถแห่งอุปโยคะ หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่ามีบทเหลืออยู่ว่า “กระทำการเบียดเบียนแก่ผู้มีตนอบรมแล้ว” ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ คำว่า สามิวจนํ จึงสำเร็จความหมายโดยไม่มีปริยาย บทว่า อวิชฺชาย ปุรกฺขโต ความว่า ถูกอวิชชาที่ปกปิดโทษในการเบียดเบียนผู้มีตนอบรมแล้วนำหน้า ส่งไป ประกอบแล้ว ย่อมไม่รู้ความเศร้าหมองด้วยความคับแค้นใจอันเป็นไปในทิฏฐธรรมเพราะเบียดเบียนภิกษุบรรพชิตที่เหลือผู้มีตนอบรมแล้ว และไม่รู้ทางของผู้ไปสู่นรกอันจะนำไปสู่นรกในอนาคต

281. Ajānanto ca tena maggena catubbidhāpāyabhedaṃ vinipātaṃ samāpanno. Tattha ca vinipāte gabbhā gabbhaṃ tamā tamaṃ ekekanikāye satakkhattuṃ sahassakkhattumpi mātukucchito mātukucchiṃ candimasūriyehipi aviddhaṃsanīyā asurakāyatamā tamañca samāpanno. Sa ve tādisako bhikkhu pecca ito paralokaṃ gantvā ayaṃ kapilamaccho viya nānappakāraṃ dukkhaṃ nigacchati.

๒๘๑. และเมื่อไม่รู้ ก็ย่อมถึงวินิบาตคืออบาย ๔ โดยทางนั้น และในวินิบาตนั้น ก็ย่อมถึงแล้วซึ่งการเวียนว่ายจากครรภ์สู่ครรภ์ จากความมืดสู่ความมืด ในหมู่สัตว์แต่ละหมู่ แม้ร้อยครั้ง พันครั้ง จากครรภ์มารดาสู่ครรภ์มารดา และจากความมืดแห่งอสูรกายซึ่งแม้พระจันทร์และพระอาทิตย์ก็ไม่อาจส่องให้สว่างได้สู่ความมืดอีก ภิกษุเช่นนั้นแล ละโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้ว ย่อมประสบทุกข์นานาประการ เหมือนปลากปิละนี้

282. Kiṃ kāraṇā? Gūthakūpo yathā assa, sampuṇṇo gaṇavassiko,yathā vaccakuṭigūthakūpo gaṇavassiko anekavassiko bahūni vassāni mukhato gūthena pūriyamāno sampuṇṇo assa, so udakakumbhasatehi udakakumbhasahassehi dhoviyamānopi duggandhadubbaṇṇiyānapagamā dubbisodho hoti, evameva yo evarūpo assa dīgharattaṃ saṃkiliṭṭhakammanto gūthakūpo viya gūthena pāpena sampuṇṇattā sampuṇṇo puggalo, so dubbisodho hi sāṅgaṇo, cirakālaṃ tassa aṅgaṇassa vipākaṃ paccanubhontopi na sujjhati. Tasmā vassagaṇanāya aparimāṇampi kālaṃ sa ve tādisako bhikkhu pecca dukkhaṃ nigacchatīti. Atha vā ayaṃ imissā gāthāya sambandho – yaṃ vuttaṃ ‘‘sa ve tādisako bhikkhu, pecca dukkhaṃ nigacchatī’’ti, tatra siyā tumhākaṃ ‘‘sakkā panāyaṃ tathā kātuṃ, yathā pecca dukkhaṃ na nigaccheyyā’’ti. Na sakkā. Kasmā? Yasmā gūthakūpo…pe… sāṅgaṇoti.

๒๘๒. เพราะเหตุไร? เปรียบเหมือนหลุมคูถที่เต็มมาหลายปี ฉันใด คือ ส้วมหลุมคูถที่เก่าแก่หลายปี ถูกเติมให้เต็มด้วยคูถทางปากมาหลายปี ส้วมนั้นแม้ถูกล้างด้วยหม้อน้ำร้อยใบพันใบ ก็ยังชำระให้สะอาดได้ยาก เพราะกลิ่นเหม็นและสีที่ไม่น่าดูไม่หายไป ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุใดผู้มีสภาพเช่นนี้ มีการงานเศร้าหมองตลอดกาลนาน เป็นบุคคลที่เต็มเปี่ยม (ด้วยบาป) เพราะเต็มไปด้วยบาปดุจหลุมคูถ บุคคลนั้นแล ชำระให้สะอาดได้ยาก มีมลทิน แม้เสวยวิบากแห่งมลทินนั้นอยู่สิ้นกาลนาน ก็ไม่บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้น ภิกษุเช่นนั้นแล ละโลกไปแล้ว ย่อมถึงทุกข์ ตลอดกาลนานแม้ประมาณไม่ได้โดยการนับปี อีกอย่างหนึ่ง ความเกี่ยวข้องของคาถานี้เป็นดังนี้ คือ คำที่กล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุเช่นนั้นแล ละโลกไปแล้ว ย่อมถึงทุกข์’ ในคำนั้น พวกท่านอาจจะคิดว่า ‘ก็บุคคลนี้ อาจทำได้อย่างนั้น คืออย่างที่จะไม่ถึงทุกข์เมื่อละโลกไปแล้ว’ (ตอบว่า) ไม่อาจทำได้ เพราะเหตุไร? เพราะว่า (เป็นเหมือน) หลุมคูถ...ฯลฯ...มีมลทิน

283-4. Yato [Pg.47] paṭikacceva yaṃ evarūpaṃ jānātha, bhikkhavo gehanissitaṃ, yaṃ evarūpaṃ pañcakāmaguṇanissitaṃ jāneyyātha abhūtaguṇapatthanākārappavattāya pāpikāya icchāya samannāgatattā pāpicchaṃ, kāmavitakkādīhi samannāgatattā pāpasaṅkappaṃ, kāyikavītikkamādinā veḷudānādibhedena ca pāpācārena samannāgatattā pāpācāraṃ, vesiyādipāpagocarato pāpagocaraṃ, sabbe samaggā hutvāna abhinibbajjiyātha naṃ. Tattha abhinibbajjiyāthāti vivajjeyyātha mā bhajeyyātha, mā cassa abhinibbajjanamatteneva appossukkataṃ āpajjeyyātha, apica kho pana kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha, taṃ kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā niddhamatha, kasaṭabhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhe paviṭṭhaṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakassatha, hatthe vā sīse vā gahetvā nikkaḍḍhatha. Seyyathāpi āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ pāpadhammaṃ bāhāya gahetvā bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā sūcighaṭikaṃ adāsi, evaṃ apakassathāti dasseti. Kiṃ kāraṇā? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ.

๒๘๓-๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พวกเธอรู้จักบุคคลผู้มีสภาพเช่นนี้ ผู้อาศัยเรือน ตั้งแต่แรกทีเดียว พวกเธอพึงรู้จักบุคคลผู้มีสภาพเช่นนี้ ผู้อาศัยกามคุณ ๕ (คือ) ชื่อว่ามีความปรารถนาลามก เพราะประกอบด้วยความปรารถนาอันลามกที่เป็นไปด้วยอาการปรารถนาคุณที่ไม่มีจริง, ชื่อว่ามีความดำริลามก เพราะประกอบด้วยกามวิตกเป็นต้น, ชื่อว่ามีความประพฤติลามก เพราะประกอบด้วยความประพฤติลามกโดยมีการล่วงละเมิดทางกายเป็นต้นและโดยประเภทมีการให้ไม้ไผ่เป็นต้น, ชื่อว่ามีโคจรลามก เพราะมีโคจรลามกในหญิงแพศยาเป็นต้น, (ดังนั้น) พวกเธอทั้งหมดจงพร้อมเพรียงกันรังเกียจบุคคลนั้นเสีย ในบทนั้น บทว่า `abhinibbajjiyātha` คือ พวกเธอจงเว้น อย่าคบหา และพวกเธออย่าได้ถึงความขวนขวายน้อยเพียงแค่การรังเกียจเขาเลย แต่ว่า พวกเธอจงกำจัดแกลบ จงนำของเน่าเสียออกไป พวกเธอจงกำจัดบุคคลผู้เป็นดุจหยากเยื่อนั้นโดยไม่ใยดีเหมือนกำจัดหยากเยื่อ และจงนำบุคคลผู้เป็นดุจกากเดนนั้น ผู้เข้าไปในท่ามกลางกษัตริย์เป็นต้น ออกไปเสีย เหมือนนำคนจัณฑาลที่เป็นโรคเรื้อนมีแผลแตกและน้ำเหลืองไหลออกไป จงจับที่มือหรือที่ศีรษะแล้วลากออกไป เปรียบเหมือนท่านพระมหาโมคคัลลานะจับแขนบุคคลผู้มีธรรมอันลามกนั้นแล้วขับไล่ออกไปนอกซุ้มประตูแล้วได้ให้กระบอกเข็ม ทรงแสดงว่า พวกเธอจงนำออกไปอย่างนั้น เพราะเหตุไร? เพราะอารามของสงฆ์ ชื่อว่าอันเขาสร้างไว้สำหรับผู้มีศีล ไม่ใช่สำหรับผู้ทุศีล

285-6. Yato etadeva tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine, yathā hi palāpā anto taṇḍularahitāpi bahi thusehi vīhī viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū anto sīlādivirahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti. Tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti. Te palāpe vāhetha, opunātha, vidhamatha paramatthato assamaṇe vesamattena samaṇamānine. Evaṃ niddhamitvāna…pe… patissatā. Tattha kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti aññamaññaṃ sagāravā sappatissā. Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathāti athevaṃ tumhe suddhā suddhehi saṃvāsaṃ kappentā, diṭṭhisīlasāmaññatāya samaggā, anupubbena paripākagatāya paññāya nipakā, sabbassevimassa vaṭṭadukkhādino dukkhassa antaṃ karissathāti arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhapesi.

๒๘๕-๖. เพราะเหตุนี้แหละ พวกเธอจงลอยเสียซึ่งแกลบทั้งหลาย คือ ผู้ไม่ใช่สมณะ แต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ เปรียบเหมือนข้าวลีบทั้งหลาย แม้ภายในจะไม่มีข้าวสาร แต่ภายนอกก็ยังปรากฏเหมือนข้าวเปลือกเพราะมีแกลบ ฉันใด ภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย แม้ภายในจะปราศจากศีลเป็นต้น แต่ภายนอกก็ยังปรากฏเหมือนภิกษุเพราะมีบริขารคือผ้ากาสาวะเป็นต้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ‘ข้าวลีบ’ พวกเธอจงลอย จงฝัด จงซัดเสียซึ่งข้าวลีบเหล่านั้น คือ ผู้ไม่ใช่สมณะโดยปรมัตถ์ แต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะเพียงเพราะเพศ ครั้นกำจัดแล้วอย่างนี้...ฯลฯ...มีความเคารพยำเกรง ในบทนั้น บทว่า `kappayavho` คือ ท่านกล่าวว่า จงทำ จงกระทำ บทว่า `patissatā` คือ มีความเคารพ มีความยำเกรงซึ่งกันและกัน แต่นั้น พวกเธอผู้สามัคคี มีปัญญา จะกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คือ เมื่อนั้น พวกเธอผู้บริสุทธิ์ อยู่ร่วมกับผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย เป็นผู้สามัคคีกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล เป็นผู้มีปัญญาด้วยปัญญาที่แก่กล้าโดยลำดับ จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์นี้ทั้งหมด คือ วัฏทุกข์เป็นต้นได้ (ดังนี้) พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาโดยมีอรหัตผลเป็นยอดสุด

Desanāpariyosāne te pañcasatā kevaṭṭaputtā saṃvegamāpajjitvā dukkhassantakiriyaṃ patthayamānā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva dukkhassantaṃ [Pg.48] katvā bhagavatā saddhiṃ āneñjavihārasamāpattidhammaparibhogena ekaparibhogā ahesuṃ. Sā ca nesaṃ evaṃ bhagavatā saddhiṃ ekaparibhogatā udāne vuttayasojasuttavaseneva veditabbāti.

ในกาลจบเทศนา บุตรของชาวประมง ๕๐๐ คนเหล่านั้น เกิดความสังเวช ปรารถนาจะกระทำที่สุดแห่งทุกข์ จึงบวชในสำนักของพระผู้มีพระภาค ไม่นานนักก็ได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ ได้เป็นผู้มีปริโภคเสมอกันกับพระผู้มีพระภาค ด้วยการเสวยธรรมคืออาเนญชวิหารสมาบัติ และความเป็นผู้มีปริโภคเสมอกันกับพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ของท่านเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งยโสชสูตรที่กล่าวไว้ในอุทาน

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kapilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากปิลสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

7. Brāhmaṇadhammikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาพราหมณธัมมิกสูตร

Evaṃ me sutanti brāhmaṇadhammikasuttaṃ. Kā uppatti? Ayameva yāssa nidāne ‘‘atha kho sambahulā’’tiādinā nayena vuttā. Tattha sambahulāti bahū aneke. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Brāhmaṇamahāsālāti jātiyā brāhmaṇā mahāsāratāya mahāsālā. Yesaṃ kira nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭisaṅkhyaṃ dhanamatthi, te ‘‘brāhmaṇamahāsālā’’ti vuccanti. Ime ca tādisā, tena vuttaṃ ‘‘brāhmaṇamahāsālā’’ti. Jiṇṇāti jajjarībhūtā jarāya khaṇḍiccādibhāvamāpāditā. Vuḍḍhāti aṅgapaccaṅgānaṃ vuḍḍhimariyādaṃ pattā. Mahallakāti jātimahallakatāya samannāgatā, cirakālappasutāti vuttaṃ hoti. Addhagatāti addhānaṃ gatā, dve tayo rājaparivaṭṭe atītāti adhippāyo. Vayo anuppattāti pacchimavayaṃ sampattā. Apica jiṇṇāti porāṇā, cirakālappavattakulanvayāti vuttaṃ hoti. Vuḍḍhāti sīlācārādiguṇavuḍḍhiyuttā. Mahallakāti vibhavamahantatāya samannāgatā mahaddhanā mahābhogā. Addhagatāti maggapaṭipannā brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caramānā. Vayo anuppattāti jātivuḍḍhabhāvampi antimavayaṃ anuppattāti evampettha yojanā veditabbā. Sesamettha pākaṭameva.

พระสูตรชื่อพราหมณธัมมิกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) มีที่มาอย่างไร? ก็คือเรื่องราวดังที่กล่าวไว้แล้วในนิทานของพระสูตรนี้โดยนัยมีอาทิว่า "อถ โข สมฺพหุลา" (ครั้งนั้นแล พราหมณ์มหาศาลชาวโกศลจำนวนมาก) นั่นเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สมฺพหุลา" (จำนวนมาก) หมายถึง มากมาย หลายคน. บทว่า "โกสลกา" (ชาวโกศล) หมายถึง ผู้ที่อาศัยอยู่ในแคว้นโกศล. บทว่า "พฺราหฺมณมหาศาลา" (พราหมณ์มหาศาล) หมายถึง เป็นพราหมณ์โดยชาติกำเนิด และเป็นมหาศาลเพราะมีทรัพย์สมบัติมหาศาล. กล่าวกันว่า ชนเหล่าใดมีทรัพย์จำนวน ๘๐ โกฏิที่เก็บสะสมฝังไว้ ชนเหล่านั้นเรียกว่า "พราหมณ์มหาศาล". พราหมณ์เหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า "พราหมณ์มหาศาล". บทว่า "ชิณฺณา" (แก่) หมายถึง คร่ำคร่า ถูกความชรานำไปสู่สภาพมีฟันหักเป็นต้น. บทว่า "วุฑฺฒา" (เจริญวัย) หมายถึง ถึงความเจริญเต็มที่แห่งอวัยวะน้อยใหญ่. บทว่า "มหลฺลกา" (เป็นผู้ใหญ่) หมายถึง ประกอบด้วยความเป็นผู้ใหญ่โดยตระกูล กล่าวคือ เป็นผู้สืบเชื้อสายมาแต่กาลนาน. บทว่า "อทฺธคตา" (ผ่านกาลนาน) หมายถึง ล่วงกาลเวลาไปแล้ว อธิบายว่า ผ่านรัชสมัยของพระราชามาแล้วสองสามรัชกาล. บทว่า "วโย อนุปฺปตฺตา" (ลุถึงวัย) หมายถึง ถึงปัจฉิมวัย. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "ชิณฺณา" หมายถึง เป็นคนโบราณ กล่าวคือ เป็นผู้สืบเชื้อสายในตระกูลที่ดำรงมาแต่กาลนาน. บทว่า "วุฑฺฒา" หมายถึง ประกอบด้วยความเจริญในคุณธรรมมีศีลและอาจาระเป็นต้น. บทว่า "มหลฺลกา" หมายถึง ประกอบด้วยความยิ่งใหญ่แห่งสมบัติ คือมีทรัพย์มาก มีโภคะมาก. บทว่า "อทฺธคตา" หมายถึง ดำเนินไปในมรรคา คือประพฤติปฏิบัติตามขอบเขตแห่งวัตรปฏิบัติของพราหมณ์ทั้งหลายโดยไม่ล่วงละเมิด. บทว่า "วโย อนุปฺปตฺตา" หมายถึง แม้จะเจริญวัยโดยชาติกำเนิดแล้ว ก็ยังลุถึงวัยสุดท้าย. พึงทราบการประกอบความในที่นี้อย่างนี้. ส่วนที่เหลือในที่นี้ชัดเจนดีแล้ว.

Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti khamanīyādīni pucchantā aññamaññaṃ samappavattamodā ahesuṃ. Yāya ca ‘‘kacci bhoto gotamassa khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, balaṃ, lahuṭṭhānaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ arahato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi [Pg.49] kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ, tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhāpetvā yenatthena āgatā, taṃ pucchitukāmā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Taṃ –

บทว่า "ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ" (ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค) หมายความว่า พราหมณ์เหล่านั้นทูลถามถึงความเป็นอยู่เป็นต้น ได้มีความชื่นชมยินดีต่อกันและกัน. และด้วยถ้อยคำใดที่พวกเขาใช้ปราศรัย มีอาทิว่า "ท่านพระโคดมพอสบายดีหรือ พอเป็นไปได้หรือ มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีกำลัง มีความคล่องแคล่ว และอยู่ผาสุกดีหรือ" ถ้อยคำนั้นชื่อว่า "สัมโมทนียา" (เป็นที่น่าบันเทิงใจ) เพราะก่อให้เกิดความบันเทิงอันได้แก่ปีติและปราโมทย์ และเพราะควรแก่การบันเทิงใจ, และชื่อว่า "สาราณียา" (เป็นที่น่าระลึกถึง) เพราะมีความไพเราะทั้งในอรรถและพยัญชนะ จึงควรแก่การระลึกถึงและกล่าวถึงอยู่เนืองๆ ได้เป็นเวลานาน. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "สัมโมทนียา" เพราะนำสุขมาให้เมื่อได้ฟัง, ชื่อว่า "สาราณียา" เพราะนำสุขมาให้เมื่อระลึกถึง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "สัมโมทนียา" เพราะมีความบริสุทธิ์แห่งพยัญชนะ, ชื่อว่า "สาราณียา" เพราะมีความบริสุทธิ์แห่งอรรถ. พราหมณ์เหล่านั้น ครั้นกล่าวถ้อยคำอันเป็นที่น่าบันเทิงใจและน่าระลึกถึงโดยปริยายหลายอย่างเช่นนี้ให้ผ่านไป ให้จบลง ให้สิ้นสุดลงแล้ว มีความประสงค์จะทูลถามถึงจุดมุ่งหมายที่ตนมา จึงได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ที่นั้นคือ –

‘‘Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;

Na passe nāpi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate’’ti. –

"ไม่นั่งข้างหลัง ไม่นั่งข้างหน้า, ไม่นั่งใกล้เกินไป ไม่นั่งไกลเกินไป, ไม่นั่งด้านข้าง ไม่นั่งใต้ลม, และไม่นั่งในที่ต่ำเกินไปหรือสูงเกินไป"

Ādinā nayena maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

ดังที่ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถามงคลสูตรโดยนัยเป็นอาทิ (ดังนี้).

Evaṃ ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇamahāsālā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ ta’’nti? ‘‘Sandissanti nu kho’’tiādi. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. Kevalañhettha brāhmaṇānaṃ brāhmaṇadhammeti desakālādidhamme chaḍḍetvā yo brāhmaṇadhammo, tasmiṃyeva. Tena hi brāhmaṇāti yasmā maṃ tumhe yācittha, tasmā brāhmaṇā suṇātha, sotaṃ odahatha, sādhukaṃ manasi karotha, yoniso manasi karotha. Tathā payogasuddhiyā suṇātha, āsayasuddhiyā sādhukaṃ manasi karotha. Avikkhepena suṇātha, paggahena sādhukaṃ manasi karothātiādinā nayena etesaṃ padānaṃ pubbe avuttopi adhippāyo veditabbo. Atha bhagavatā vuttaṃ taṃ vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘evaṃ bho’’ti kho te brāhmaṇamahāsālā bhagavato paccassosuṃ, bhagavato vacanaṃ abhimukhā hutvā assosuṃ. Atha vā paṭissuṇiṃsu. ‘‘Suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti vuttamatthaṃ kattukāmatāya paṭijāniṃsūti vuttaṃ hoti. Atha tesaṃ evaṃ paṭissutavataṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kiṃ ta’’nti? ‘‘Isayo pubbakā’’tiādi.

ครั้นพราหมณ์มหาศาลเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งอย่างนี้แล้ว ได้ทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค – (ทูลว่า) อะไร? – คือ (ทูล) คำมีอาทิว่า "สนฺทิสฺสนฺติ นุ โข" (ปรากฏอยู่หรือหนอแล). คำทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งสิ้น. เพียงแต่ในที่นี้ บทว่า "พฺราหฺมณานํ พฺราหฺมณธมฺเม" (ในธรรมของพราหมณ์ทั้งหลาย) หมายถึง ในธรรมของพราหมณ์นั้นๆ โดยเว้นธรรมะมีเทศธรรมและกาลธรรมเป็นต้น. บทว่า "เตน หิ พฺราหฺมณา" (ถ้าเช่นนั้น ท่านพราหมณ์ทั้งหลาย) หมายความว่า เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายได้ขอร้องเรา ฉะนั้น ท่านพราหมณ์ทั้งหลายจงฟัง จงเงี่ยโสตลงสดับ จงใส่ใจให้ดี จงใส่ใจโดยแยบคาย. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายของบทเหล่านี้ แม้จะไม่ได้กล่าวไว้ในกาลก่อน โดยนัยเป็นอาทิว่า ท่านทั้งหลายจงฟังด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร จงใส่ใจให้ดีด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย. จงฟังโดยไม่ฟุ้งซ่าน จงใส่ใจให้ดีด้วยความเพียร. ลำดับนั้น พราหมณ์มหาศาลเหล่านั้น เมื่อจะรับสนองพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว จึงได้ทูลตอบรับพระผู้มีพระภาคว่า "เอวํ โภ" (อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ) คือ ได้เป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่อพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วสดับ. หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ได้รับคำแล้ว. กล่าวคือ ได้ปฏิญาณด้วยความประสงค์จะกระทำตามเนื้อความที่ตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แก่พราหมณ์เหล่านั้นผู้รับคำแล้วอย่างนี้ – (ตรัสว่า) อะไร? – คือ (ตรัส) คำมีอาทิว่า "อิสโย ปุพฺพกา" (ฤาษีทั้งหลายในกาลก่อน).

287. Tattha paṭhamagāthāya tāva saññatattāti sīlasaṃyamena saṃyatacittā. Tapassinoti indriyasaṃvaratapayuttā. Attadatthamacārisunti mantajjhenabrahmavihārabhāvanādiṃ attano atthaṃ akaṃsu. Sesaṃ pākaṭameva.

๒๘๗. ในบรรดาบทเหล่านั้น ในคาถาแรกก่อน บทว่า "สญฺญตตฺตา" หมายถึง มีจิตสำรวมแล้วด้วยศีลสังวร. บทว่า "ตปสฺสิโน" หมายถึง ประกอบด้วยตบะคือการสำรวมอินทรีย์. บทว่า "อตฺตทตฺถมจารึสุ" หมายถึง ได้บำเพ็ญประโยชน์ตน คือการสาธยายมนต์และการเจริญพรหมวิหารเป็นต้น. ส่วนที่เหลือชัดเจนดีแล้ว.

288. Dutiyagāthādīsupi ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā – na pasū brāhmaṇānāsunti porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ pasū na āsuṃ, na te pasupariggahamakaṃsu. Na hiraññaṃ na dhāniyanti hiraññañca brāhmaṇānaṃ antamaso jatumāsakopi nāhosi[Pg.50], tathā vīhisāliyavagodhūmādi pubbaṇṇāparaṇṇabhedaṃ dhāniyampi tesaṃ nāhosi. Te hi nikkhittajātarūparajatā asannidhikārakāva hutvā kevalaṃ sajjhāyadhanadhaññā attano mantajjhenasaṅkhāteneva dhanena dhaññena ca samannāgatā ahesuṃ. Yo cāyaṃ mettādivihāro seṭṭhattā anugāmikattā ca brahmanidhīti vuccati, tañca brahmaṃ nidhimapālayuṃ sadā tassa bhāvanānuyogena.

๒๘๘. แม้ในคาถาที่สองเป็นต้นไป ก็มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ – บทว่า "น ปสู พฺราหฺมณานาสุ" หมายความว่า พราหมณ์ในสมัยโบราณไม่มีปศุสัตว์, พวกเขาไม่ได้ครอบครองปศุสัตว์. บทว่า "น หิรญฺญํ น ธานิยํ" หมายความว่า พราหมณ์ทั้งหลายไม่มีแม้กระทั่งเงินทอง แม้เพียงมาสกที่ทำด้วยครั่ง, และเช่นเดียวกัน ธัญพืชมีข้าวเปลือก ข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และข้าวสาลีชนิดต่างๆ อันเป็นบุพพัณชาติและอปรัณณชาติ ก็ไม่มีแก่พวกเขา. เพราะว่าพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้สละทองและเงิน ไม่ทำการสะสม เป็นผู้มีเพียงการสาธยายเป็นทรัพย์และธัญพืช คือประกอบด้วยทรัพย์และธัญพืชอันได้แก่การสาธยายมนต์ของตนนั่นเอง. และวิหารธรรมมีเมตตาเป็นต้นนี้ใด ที่เรียกว่า "พรหมนิธิ" (ขุมทรัพย์อันประเสริฐ) เพราะความเป็นธรรมอันเลิศและเพราะเป็นธรรมที่ติดตามไป, พราหมณ์เหล่านั้นก็ได้รักษาขุมทรัพย์อันประเสริฐนั้นไว้ ด้วยการหมั่นประกอบภาวนานั้นอยู่เสมอ.

289. Evaṃ vihārīnaṃ yaṃ nesaṃ pakataṃ āsi, yaṃ etesaṃ pakataṃ ete brāhmaṇe uddissa kataṃ ahosi. Dvārabhattaṃ upaṭṭhitanti ‘‘brāhmaṇānaṃ dassāmā’’ti sajjetvā tehi tehi dāyakehi attano attano gharadvāre ṭhapitabhattaṃ. Saddhāpakatanti saddhāya pakataṃ, saddhādeyyanti vuttaṃ hoti. Esānanti esantīti esā, tesaṃ esānaṃ, esamānānaṃ pariyesamānānanti vuttaṃ hoti. Dātaveti dātabbaṃ. Tadamaññisunti taṃ amaññiṃsu, taṃ dvāre sajjetvā ṭhapitaṃ bhattaṃ saddhādeyyaṃ pariyesamānānaṃ etesaṃ brāhmaṇānaṃ dātabbaṃ amaññiṃsu dāyakā janā, na tato paraṃ. Anatthikā hi te aññena ahesuṃ, kevalaṃ ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhāti adhippāyo.

๒๘๙. สำหรับพราหมณ์ผู้เป็นอยู่อย่างนี้ ไทยธรรมใดที่ทายกจัดเตรียมไว้เพื่อพราหมณ์เหล่านั้น ไทยธรรมนั้นที่จัดเตรียมไว้เพื่อพราหมณ์เหล่านี้ คือที่ทำเจาะจงพราหมณ์เหล่านั้นได้มีแล้ว คำว่า "ทวารภัตตั้งไว้แล้ว" หมายถึง ภัตตาหารที่ทายกเหล่านั้นๆ จัดเตรียมไว้ด้วยคิดว่า "เราจักถวายแก่พราหมณ์ทั้งหลาย" แล้ววางไว้ที่ประตูเรือนของตนๆ คำว่า "ทำด้วยศรัทธา" หมายถึง ทำด้วยศรัทธา ท่านกล่าวว่า เป็นของที่ควรให้ด้วยศรัทธา คำว่า "แก่ผู้แสวงหา" หมายถึง ชื่อว่า "เอสา" เพราะแสวงหา ท่านกล่าวว่า แก่พราหมณ์ผู้แสวงหาเหล่านั้น คือผู้เที่ยวแสวงหา คำว่า "พึงให้" หมายถึง ควรให้ คำว่า "พวกเขาได้เข้าใจสิ่งนั้น" หมายถึง พวกเขาได้เข้าใจสิ่งนั้น คือ ชนผู้เป็นทายกได้เข้าใจว่า ภัตตาหารนั้นที่จัดเตรียมวางไว้ที่ประตู อันเป็นของที่ควรให้ด้วยศรัทธา พึงให้แก่พราหมณ์ผู้แสวงหาเหล่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านั้น อธิบายว่า เพราะว่าพราหมณ์เหล่านั้นไม่ต้องการสิ่งอื่น เป็นผู้สันโดษด้วยความเป็นผู้มีการปกปิดความหิวเป็นอย่างยิ่งเท่านั้น

290. Nānārattehīti nānāvidharāgarattehi vatthehi vicitrattharaṇatthatehi, sayanehi ekabhūmikadvibhūmikādipāsādavarehi. Āvasathehīti evarūpehi upakaraṇehi. Phītā janapadā raṭṭhā ekekappadesabhūtā janapadā ca keci keci sakalaraṭṭhā ca ‘‘namo brāhmaṇāna’’nti sāyaṃ pātaṃ brāhmaṇe deve viya namassiṃsu.

๒๙๐. คำว่า "ด้วยผ้าที่ย้อมสีต่างๆ" หมายถึง ด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ด้วยที่นอนอันมีเครื่องปูลาดอันวิจิตร ด้วยปราสาทอันประเสริฐมีชั้นเดียวสองชั้นเป็นต้น คำว่า "ด้วยอาคารที่อยู่อาศัย" หมายถึง ด้วยเครื่องอุปโภคมีรูปอย่างนี้ ชนบทและแว่นแคว้นทั้งหลายรุ่งเรือง ชนบทบางแห่งที่เป็นเพียงส่วนหนึ่ง และแว่นแคว้นทั้งหมดบางแห่ง ได้นอบน้อมพราหมณ์ทั้งหลายในเวลาเย็นและเช้าประดุจเทวดา (กล่าวว่า) "ขอนอบน้อมแด่พราหมณ์ทั้งหลาย"

291. Te evaṃ namassiyamānā lokena avajjhā brāhmaṇā āsuṃ, na kevalañca avajjhā, ajeyyā vihiṃsitumpi anabhibhavanīyattā ajeyyā ca ahesuṃ. Kiṃ kāraṇā? Dhammarakkhitā, yasmā dhammena rakkhitā. Te hi pañca varasīladhamme rakkhiṃsu, ‘‘dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti (jā. 1.10.102; 1.15.385) dhammarakkhitā hutvā avajjhā ajeyyā ca ahesunti adhippāyo. Na ne koci nivāresīti te brāhmaṇe kulānaṃ dvāresu sabbaso bāhiresu ca abbhantaresu ca sabbadvāresu yasmā tesu piyasammatesu varasīlasamannāgatesu [Pg.51] mātāpitūsu viya ativissatthā manussā ahesuṃ, tasmā ‘‘idaṃ nāma ṭhānaṃ tayā na pavisitabba’’nti na koci nivāresi.

๒๙๑. พราหมณ์เหล่านั้นผู้อันโลกนอบน้อมอยู่อย่างนี้ ได้เป็นพราหมณ์ผู้ไม่ถูกประทุษร้าย มิใช่เพียงแต่ไม่ถูกประทุษร้ายเท่านั้น ยังเป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ คือเพราะความเป็นผู้ไม่อาจถูกเบียดเบียนหรือครอบงำได้ จึงได้เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ด้วย เพราะเหตุไร? เพราะธรรมคุ้มครองแล้ว เนื่องจากอันธรรมคุ้มครองแล้ว เพราะว่าพราหมณ์เหล่านั้นได้รักษาธรรมคือศีลอันประเสริฐ ๕ ประการ (ดังที่กล่าวว่า) "ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม" อธิบายว่า เป็นผู้ที่ธรรมคุ้มครองแล้ว จึงเป็นผู้ไม่ถูกประทุษร้ายและไม่พ่ายแพ้ คำว่า "ไม่มีใครห้ามพราหมณ์เหล่านั้น" หมายถึง เพราะว่ามนุษย์ทั้งหลายมีความคุ้นเคยอย่างยิ่งในพราหมณ์เหล่านั้นผู้เป็นที่รักที่นับถือ ผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอันประเสริฐ ประดุจในมารดาบิดา ที่ประตูตระกูลทั้งหลาย ทั้งภายนอกและภายใน ที่ประตูทุกแห่งโดยประการทั้งปวง ฉะนั้น จึงไม่มีใครห้ามว่า "สถานที่ชื่อนี้ ท่านไม่ควรเข้าไป"

292. Evaṃ dhammarakkhitā kuladvāresu anivāritā carantā aṭṭha ca cattālīsañcāti aṭṭhacattālīsaṃ vassāni kumārabhāvato pabhuti caraṇena komāraṃ brahmacariyaṃ cariṃsu te. Yepi brāhmaṇacaṇḍālā ahesuṃ, ko pana vādo brahmasamādīsūti evamettha adhippāyo veditabbo. Evaṃ brahmacariyaṃ carantā eva hi vijjācaraṇapariyeṭṭhiṃ acaruṃ brāhmaṇā pure, na abrahmacārino hutvā. Tattha vijjāpariyeṭṭhīti mantajjhenaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘so aṭṭhacattālīsa vassāni komāraṃ brahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno’’ti (a. ni. 5.192). Caraṇapariyeṭṭhīti sīlarakkhaṇaṃ. ‘‘Vijjācaraṇapariyeṭṭhu’’ntipi pāṭho, vijjācaraṇaṃ pariyesituṃ acarunti attho.

๒๙๒. พราหมณ์เหล่านั้นผู้ที่ธรรมคุ้มครองแล้ว ไม่ถูกห้ามที่ประตูตระกูล เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ ได้ประพฤติพรหมจรรย์ของกุมารด้วยจรณะ (ความประพฤติ) ตลอด ๔๘ ปี จำเดิมแต่ความเป็นกุมาร พึงทราบอธิบายในที่นี้อย่างนี้ว่า แม้พราหมณ์เหล่าใดที่เป็นพราหมณ์จัณฑาล (ก็ยังประพฤติพรหมจรรย์) จะกล่าวไปไยถึงพราหมณ์ผู้เสมอด้วยพรหมเป็นต้นเล่า เพราะว่าพราหมณ์ในกาลก่อนประพฤติพรหมจรรย์อยู่อย่างนี้เท่านั้น จึงได้แสวงหาวิชชาและจรณะ มิใช่เป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ (แล้วแสวงหา) ในคำนั้น การแสวงหาวิชชา คือ การสาธยายมนตร์ และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "พราหมณ์นั้นเรียนมนตร์ ประพฤติพรหมจรรย์ของกุมารอยู่ ๔๘ ปี" การแสวงหาจรณะ คือ การรักษาศีล แม้ "วิชชาจรณปริเยฏฐุํ" ก็เป็นบทบาลี ความว่า ได้ประพฤติเพื่อแสวงหาวิชชาและจรณะ

293. Yathāvuttañca kālaṃ brahmacariyaṃ caritvā tato paraṃ gharāvāsaṃ kappentāpi na brāhmaṇā aññamagamuṃ khattiyaṃ vā vessādīsu aññataraṃ vā, ye ahesuṃ devasamā vā mariyādā vāti adhippāyo. Tathā sataṃ vā sahassaṃ vā datvā napi bhariyaṃ kiṇiṃsu te, seyyathāpi etarahi ekacce kiṇanti. Te hi dhammena dāraṃ pariyesanti. Kathaṃ? Aṭṭhacattālīsaṃ vassāni brahmacariyaṃ caritvā brāhmaṇā kaññābhikkhaṃ āhiṇḍanti – ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni ciṇṇabrahmacariyo, yadi vayappattā dārikā atthi, detha me’’ti. Tato yassa vayappattā dārikā hoti, so taṃ alaṅkaritvā nīharitvā dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcanto ‘‘imaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāvanatthāya dammī’’ti vatvā deti.

๒๙๓. และเมื่อประพฤติพรหมจรรย์ตลอดกาลตามที่กล่าวแล้ว แม้เมื่อจะครองเรือนในภายหลังแต่นั้น พราหมณ์ทั้งหลายก็ไม่ไปสู่ตระกูลอื่น คือ กษัตริย์ หรือตระกูลใดตระกูลหนึ่งในจำพวกแพศย์เป็นต้น อธิบายว่า (ไม่ไปสู่หญิง) ที่เป็นดุจเทวดาหรือมีขอบเขต (คือหญิงในวรรณะเดียวกัน) อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์เหล่านั้นไม่ได้ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งแล้วซื้อภรรยา เหมือนอย่างที่บางพวกในบัดนี้ซื้อกัน เพราะว่าพราหมณ์เหล่านั้นย่อมแสวงหาภรรยาโดยธรรม อย่างไร? คือ พราหมณ์ทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์ ๔๘ ปีแล้ว ก็เที่ยวไปเพื่อขอกุมารี (กล่าวว่า) "ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์มาแล้ว ๔๘ ปี ถ้ามีเด็กหญิงที่ถึงวัยแล้ว ขอจงให้แก่ข้าพเจ้าเถิด" ลำดับนั้น ผู้ใดมีเด็กหญิงที่ถึงวัยแล้ว ผู้นั้นก็ตกแต่งเด็กหญิงนั้นแล้วนำออกมา รดน้ำลงในมือของพราหมณ์ผู้ยืนอยู่ที่ประตู กล่าวว่า "ข้าแต่พราหมณ์ ข้าพเจ้าขอยกภรรยานี้ให้แก่ท่านเพื่อเลี้ยงดู" แล้วจึงให้

Kasmā pana te evaṃ ciraṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādo kikī kuntanī brāhmaṇāti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayabhayena [Pg.52] mattabhojino honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kuntanī sakuṇikā pathavikampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āha cettha –

ก็เพราะเหตุไร พราหมณ์เหล่านั้นแม้ประพฤติพรหมจรรย์มาช้านานอย่างนี้แล้ว ยังแสวงหาภรรยา ไม่เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ตลอดชีวิตเล่า? (ตอบว่า) ด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ เพราะว่าพราหมณ์เหล่านั้นมีความเห็นอย่างนี้ว่า "ผู้ใดไม่ให้บุตรเกิด ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ตัดวงศ์ตระกูล เพราะเหตุนั้น ย่อมไหม้ในนรก" ได้ยินว่า สัตว์ ๔ จำพวกย่อมกลัวในสิ่งที่ไม่ควรกลัว คือ ไส้เดือน นกตะขาบ นกกุณฑนี และพราหมณ์ ได้ยินว่า พวกไส้เดือนกลัวว่าแผ่นดินใหญ่จะสิ้นไป จึงเป็นผู้กินน้อย ไม่กินดินมาก นกตะขาบกลัวว่าท้องฟ้าจะตก จึงนอนหงายอยู่บนไข่ นกกุณฑนีกลัวว่าแผ่นดินจะไหว จึงไม่เหยียบแผ่นดินด้วยเท้าแรงๆ พราหมณ์ทั้งหลายกลัวว่าจะขาดสูญวงศ์ตระกูล จึงแสวงหาภรรยา และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาไว้ในเรื่องนี้ว่า

‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kuntī brāhmaṇadhammiko;

Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti.

"ไส้เดือน นกตะขาบ นกกุณฑนี และพราหมณ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ชน ๔ จำพวกนี้เป็นผู้หลงใหล ย่อมกลัวในสิ่งที่ไม่น่ากลัว"

Evaṃ dhammena dāraṃ pariyesitvāpi ca sampiyeneva saṃvāsaṃ saṅgantvā samarocayuṃ, sampiyeneva aññamaññaṃ pemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ samarocayuṃ, na appiyena na niggahena cāti vuttaṃ hoti.

และแม้แสวงหาภรรยาโดยธรรมอย่างนี้แล้ว ก็อยู่ร่วมกันด้วยความรักใคร่และยินดีต่อกัน ท่านกล่าวว่า (พราหมณ์เหล่านั้น) ยินดีในการอยู่ร่วมกัน โดยเป็นผู้ผสมผสาน กระทบกระทั่ง คลุกคลีกันทั้งทางกายและทางใจ ด้วยความรักใคร่ ด้วยความรักต่อกันและกันเท่านั้น มิใช่ด้วยความไม่รักใคร่ มิใช่ด้วยการข่มขี่

294. Evaṃ sampiyeneva saṃvāsaṃ karontāpi ca aññatra tamhāti, yo so utusamayo, yamhi samaye brāhmaṇī brāhmaṇena upagantabbā, aññatra tamhā samayā ṭhapetvā taṃ samayaṃ ututo virataṃ utuveramaṇiṃ pati bhariyaṃ, yāva puna so samayo āgacchati, tāva aṭṭhatvā antarāyeva. Methunaṃ dhammanti methunāya dhammāya. Sampadānavacanapattiyā kiretaṃ upayogavacanaṃ. Nāssu gacchantīti neva gacchanti. Brāhmaṇāti ye honti devasamā ca mariyādā cāti adhippāyo.

๒๙๔. พราหมณ์เหล่านั้น แม้จะอยู่ร่วมกันด้วยความรักใคร่เป็นอย่างดี ก็เว้นจากเวลานั้น คำว่า `อญฺญตฺร ตมฺหา` (เว้นจากเวลานั้น) คือ มีสมัยแห่งฤดูอยู่ สมัยใดที่พราหมณ์ไม่พึงเข้าหาพราหมณี ก็เว้นจากสมัยนั้นเสีย คือ ในเวลาที่เว้นจากฤดู (ไม่มีระดู) สามีจึงจะไปหาภรรยา ตราบใดที่สมัยนั้นยังไม่มาถึง ก็จะยังไม่เสพเมถุนธรรมในระหว่างนั้น คำว่า `เมถุนํ ธมฺมํ` (เมถุนธรรม) หมายถึง เพื่อเมถุนธรรม บทนี้เป็นทุติยาวิภัตติใช้ในอรรถจตุตถีวิภัตติ คำว่า `นาสฺสุ คจฺฉนฺติ` (ย่อมไม่ไป) หมายถึง ย่อมไม่ไปเลย อธิบายว่า พราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้เสมอด้วยเทวดาและเป็นผู้มีขอบเขต (คือสมสู่กันเฉพาะในเวลาที่มีระดูเพื่อประสงค์บุตรเท่านั้น)

295. Avisesena pana sabbepi brahmacariyañca…pe… avaṇṇayuṃ. Tattha brahmacariyanti methunavirati. Sīlanti sesāni cattāri sikkhāpadāni. Ajjavanti ujubhāvo, atthato asaṭhatā amāyāvitā ca. Maddavanti mudubhāvo, atthato atthaddhatā anatimānitā ca. Tapoti indriyasaṃvaro. Soraccanti suratabhāvo sukhasīlatā appaṭikūlasamācāratā. Avihiṃsāti pāṇiādīhi avihesikajātikatā sakaruṇabhāvo. Khantīti adhivāsanakkhanti. Iccete guṇe avaṇṇayuṃ. Yepi nāsakkhiṃsu sabbaso paṭipattiyā ārādhetuṃ, tepi tattha sāradassino hutvā vācāya vaṇṇayiṃsu pasaṃsiṃsu.

๒๙๕. ก็โดยไม่มีความแตกต่างกัน พราหมณ์ทั้งหมดได้สรรเสริญพรหมจรรย์เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า `พรฺหฺมจริยํ` (พรหมจรรย์) หมายถึง การงดเว้นจากเมถุนธรรม คำว่า `สีลํ` (ศีล) หมายถึง สิกขาบท ๔ ที่เหลือ คำว่า `อชฺชวํ` (ความซื่อตรง) หมายถึง ความเป็นผู้ตรง โดยอรรถคือ ความไม่โอ้อวด ความไม่มีมารยา คำว่า `มทฺทวํ` (ความอ่อนโยน) หมายถึง ความเป็นผู้อ่อนโยน โดยอรรถคือ ความไม่กระด้าง ความไม่มีมานะยิ่ง คำว่า `ตโป` (ตบะ) หมายถึง การสำรวมอินทรีย์ คำว่า `โสรจฺจํ` (ความสงบเสงี่ยม) หมายถึง ความเป็นผู้ว่าง่าย ความมีปกติสุข ความมีอาจาระไม่น่ารังเกียจ คำว่า `อวิหึสา` (ความไม่เบียดเบียน) หมายถึง ความมีปกติไม่เบียดเบียนด้วยมือเป็นต้น ความมีกรุณา คำว่า `ขนฺติ` (ความอดทน) หมายถึง ความอดทนอดกลั้น พราหมณ์เหล่านั้นสรรเสริญคุณเหล่านี้ แม้พราหมณ์เหล่าใดไม่สามารถบำเพ็ญข้อปฏิบัติให้สำเร็จได้โดยประการทั้งปวง พราหมณ์เหล่านั้นก็เป็นผู้เห็นสาระในข้อปฏิบัตินั้น แล้วสรรเสริญยกย่องด้วยวาจา

296. Evaṃ vaṇṇentānañca yo nesaṃ…pe… nāgamā, yo etesaṃ brāhmaṇānaṃ paramo brahmā ahosi, brahmasamo nāma uttamo brāhmaṇo [Pg.53] ahosi, daḷhena parakkamena samannāgatattā daḷhaparakkamo. Sa vāti vibhāvane vā-saddo, tena so evarūpo brāhmaṇoti tameva vibhāveti. Methunaṃ dhammanti methunasamāpattiṃ. Supinantepi nāgamāti supinepi na agamāsi.

๒๙๖. และบรรดาพราหมณ์ผู้สรรเสริญอยู่อย่างนั้น พราหมณ์คนใด...เป็นต้น... ไม่ได้เสพเมถุนธรรม พราหมณ์ผู้นั้นได้เป็นพรหมผู้ยอดเยี่ยมในหมู่พราหมณ์เหล่านั้น ได้ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ผู้ประเสริฐสุดเสมอด้วยพรหม ชื่อว่า `ทฬฺหปรကฺกโม` (ผู้มีความเพียรมั่นคง) เพราะประกอบด้วยความเพียรอันมั่นคง ในบทว่า `ส วา` นั้น `วา` ศัพท์ใช้ในความหมายว่าทำให้ปรากฏชัด โดย `วา` ศัพท์นั้น ย่อมทำให้พราหมณ์นั้นนั่นแหละปรากฏชัดว่า "พราหมณ์ผู้นั้นเป็นเช่นนี้" คำว่า `เมถุนํ ธมฺมํ` (เมถุนธรรม) หมายถึง การถึงซึ่งเมถุนธรรม คำว่า `สุปินนฺเตปิ นาคมา` (แม้ในฝันก็ไม่ถึง) หมายถึง ไม่ได้ถึงแม้ในความฝัน

297. Tato tassa vattaṃ…pe… avaṇṇayuṃ. Imāya gāthāya navamagāthāya vuttaguṇeyeva ādiantavasena niddisanto devasame brāhmaṇe pakāseti. Te hi viññujātikā paṇḍitā tassa brahmasamassa brāhmaṇassa vattaṃ anusikkhanti pabbajjāya jhānabhāvanāya ca, te ca ime brahmacariyādiguṇe paṭipattiyā eva vaṇṇayantīti. Te sabbepi brāhmaṇā pañcakanipāte doṇasutte (a. ni. 5.192) vuttanayeneva veditabbā.

๒๙๗. ลำดับนั้น พราหมณ์ทั้งหลายได้สรรเสริญวัตรของพราหมณ์นั้น...เป็นต้น... พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงคุณที่ตรัสไว้แล้วในคาถาที่ ๙ และคาถานี้ โดยนัยเบื้องต้นและเบื้องปลาย ก็ทรงประกาศพราหมณ์ผู้เสมอด้วยเทวดา จริงอยู่ พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้รู้ เป็นบัณฑิต ย่อมศึกษาตามวัตรของพราหมณ์ผู้เสมอด้วยพรหมนั้น ด้วยการบวชและด้วยการเจริญฌาน และพวกเขาย่อมสรรเสริญคุณธรรมมีการประพฤติพรหมจรรย์เป็นต้นเหล่านี้ด้วยข้อปฏิบัติ พึงทราบว่า พราหมณ์ทั้งหมดเหล่านั้น พึงเข้าใจตามนัยที่ตรัสไว้แล้วในโทณสูตร ปัญจกนิบาต

298. Idāni mariyāde brāhmaṇe dassento āha – ‘‘taṇḍulaṃ sayana’’nti. Tassattho – tesu ye honti mariyādā, te brāhmaṇā sace yaññaṃ kappetukāmā honti, atha āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭiviratattā nānappakārakaṃ taṇḍulañca, mañcapīṭhādibhedaṃ sayanañca, khomādibhedaṃ vatthañca, gosappitilatelādibhedaṃ sappitelañca yāciya dhammena, ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti evaṃ vuttena uddissaṭhānasaṅkhātena dhammena yācitvā, atha yo yaṃ icchati dātuṃ, tena taṃ dinnataṇḍulādiṃ samodhānetvā saṃkaḍḍhitvā. ‘‘Samudānetvā’’tipi pāṭho, ekoyevattho. Tato yaññamakappayunti tato gahetvā dānamakaṃsu.

๒๙๘. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเรื่องพราหมณ์ผู้มีขอบเขต จึงตรัสว่า `ตณฺฑุลํ สยนํ` (ข้าวสารและที่นอน) เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นว่า บรรดาพราหมณ์เหล่านั้น พราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้มีขอบเขต ถ้าพราหมณ์เหล่านั้นประสงค์จะประกอบยัญพิธี ก็เพราะเหตุที่งดเว้นจากการรับธัญชาติดิบ จึงขอข้าวสารชนิดต่างๆ ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น ผ้ามีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และเนยใสและน้ำมันมีเนยใสที่ทำจากนมโคและน้ำมันงาเป็นต้น โดยธรรม คือ ขอโดยธรรมที่เรียกว่าการยืนเจาะจง ตามที่กล่าวไว้ว่า "พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมยืนเจาะจง นี้เป็นการขอของพระอริยเจ้า" ดังนี้แล้ว ลำดับนั้น ผู้ใดปรารถนาจะถวายสิ่งใด ก็รวบรวมข้าวสารเป็นต้นที่ผู้นั้นถวายแล้ว มีอีกบาลีหนึ่งว่า `สมุทาเนตฺวา` ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน จากนั้นจึงประกอบยัญพิธี คือ รับของนั้นมาแล้วได้ให้ทาน

299. Karontā ca evametasmiṃ upaṭṭhitasmiṃ dānasaṅkhāte yaññasmiṃ nāssu gāvo haniṃsu te, na te gāviyo haniṃsu. Gāvīmukhena cettha sabbapāṇā vuttāti veditabbā. Kiṃkāraṇā na haniṃsūti? Brahmacariyādiguṇayuttattā. Apica visesato yathā mātā…pe… nāssu gāvo haniṃsu te. Tattha yāsu jāyanti osadhāti yāsu pittādīnaṃ bhesajjabhūtā pañca gorasā jāyanti.

๒๙๙. และเมื่อพราหมณ์เหล่านั้นประกอบยัญพิธีที่เรียกว่าทานซึ่งจัดเตรียมไว้เช่นนี้ ก็ไม่ได้ฆ่าโคในยัญพิธีนั้นเลย พึงทราบว่า ในที่นี้ ทรงถือเอาโคเป็นประธาน ตรัสหมายถึงสัตว์ทั้งปวง ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ฆ่า? ตอบว่า เพราะประกอบด้วยคุณธรรมมีพรหมจรรย์เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง โคเปรียบเหมือนมารดา...เป็นต้น... พราหมณ์เหล่านั้นจึงไม่ได้ฆ่าโคเลย ในบทนั้น คำว่า `ยาสุ ชายนฺติ โอสธา` (โอสถย่อมเกิดในโคเหล่าใด) หมายความว่า โครส ๕ อย่างซึ่งเป็นยาแก้โรคดีเป็นต้น ย่อมเกิดในโคเหล่าใด

300. Annadātiādīsu yasmā pañca gorase paribhuñjantānaṃ khudā vūpasammati, balaṃ vaḍḍhati, chavivaṇṇo vippasīdati, kāyikamānasikaṃ sukhaṃ uppajjati[Pg.54], tasmā annadā baladā vaṇṇadā sukhadā cetāti veditabbā. Sesamettha uttānatthameva.

๓๐๐. ในบทว่า `อนฺนทา` (ผู้ให้ข้าว) เป็นต้น พึงทราบว่า เพราะเหตุที่เมื่อบุคคลบริโภคโครส ๕ อย่าง ความหิวย่อมระงับ กำลังย่อมเพิ่มพูน ผิวพรรณย่อมผ่องใส สุขกายสุขใจย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น โคจึงชื่อว่าเป็นผู้ให้ข้าว ให้กำลัง ให้ผิวพรรณ และให้ความสุข คำที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

301. Evaṃ te yaññesu gāvo ahanantā puññappabhāvānuggahitasarīrā sukhumālā…pe… sukhamedhittha yaṃ pajā. Tattha sukhumālā mudutaluṇahatthapādāditāya, mahākāyā ārohapariṇāhasampattiyā, vaṇṇavanto suvaṇṇavaṇṇatāya saṇṭhānayuttatāya ca, yasassino lābhaparivārasampadāya. Sehi dhammehīti sakehi cārittehi. Kiccākiccesu ussukāti kiccesu ‘‘idaṃ kātabbaṃ’’, akiccesu ‘‘idaṃ na kātabba’’nti ussukkamāpannā hutvāti attho. Evaṃ te porāṇā brāhmaṇā evarūpā hutvā dassanīyā pasādanīyā lokassa paramadakkhiṇeyyā imāya paṭipattiyā yāva loke avattiṃsu, tāva vigataītibhayupaddavā hutvā nānappakārakaṃ sukhaṃ edhittha pāpuṇi, sukhaṃ vā edhittha sukhaṃ vuḍḍhiṃ agamāsi. Ayaṃ pajāti sattalokaṃ nidasseti.

๓๐๑. พราหมณ์เหล่านั้นไม่ฆ่าโคในยัญพิธีทั้งหลายเช่นนี้ มีร่างกายอันอานุภาพแห่งบุญอุดหนุน เป็นผู้ละเอียดอ่อน...เป็นต้น... หมู่สัตว์นี้จึงถึงความสุขแล้ว ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า `สุขุมาลา` (ผู้ละเอียดอ่อน) เพราะมีฝ่ามือฝ่าเท้าเป็นต้นอันอ่อนนุ่ม ชื่อว่า `มหากายา` (ผู้มีกายใหญ่) เพราะถึงพร้อมด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง ชื่อว่า `วณฺณวนฺโต` (ผู้มีผิวพรรณ) เพราะมีผิวพรรณดุจทองและประกอบด้วยสัณฐานที่ดี ชื่อว่า `ยสสฺสิโน` (ผู้มียศ) เพราะถึงพร้อมด้วยลาภและบริวาร บทว่า `เสหิ ธมฺเมหิ` หมายถึง ด้วยจารีตของตนเอง บทว่า `กิจฺจากิจฺเจสุ อุสฺสุกา` มีความว่า เป็นผู้ขวนขวายในกิจและอกิจว่า "สิ่งนี้ควรทำ" ในบรรดากิจ และ "สิ่งนี้ไม่ควรทำ" ในบรรดาอกิจ พราหมณ์โบราณเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ เป็นผู้น่าดูน่าเลื่อมใส เป็นทักขิไณยบุคคลอย่างยิ่งของโลก ด้วยข้อปฏิบัตินี้ ตลอดเวลาที่ยังปรากฏอยู่ในโลก ก็เป็นผู้ปราศจากภัยและอุปัทวะ ถึงแล้วซึ่งความสุขนานาประการ หรืออีกนัยหนึ่ง ถึงแล้วซึ่งความสุข คือถึงแล้วซึ่งความเจริญสุข บทว่า `อยํ ปชา` (หมู่สัตว์นี้) ทรงหมายถึงสัตวโลก

302-3. Kālaccayena pana sambhinnamariyādabhāvaṃ āpajjitukāmānaṃ tesaṃ āsi vipallāso…pe… bhāgaso mite. Tattha vipallāsoti viparītasaññā. Aṇuto aṇunti lāmakaṭṭhena parittaṭṭhena appassādaṭṭhena aṇubhūtato kāmaguṇato uppannaṃ jhānasāmaññanibbānasukhāni upanidhāya saṅkhyampi anupagamanena aṇuṃ kāmasukhaṃ, lokuttarasukhaṃ vā upanidhāya aṇubhūtato attanā paṭiladdhalokiyasamāpattisukhato aṇuṃ appakatopi appakaṃ kāmasukhaṃ disvāti adhippāyo. Rājino cāti rañño ca. Viyākāranti sampattiṃ. Ājaññasaṃyutteti assājānīyasaṃyutte. Sukateti dārukammalohakammena suniṭṭhite. Cittasibbaneti sīhacammādīhi alaṅkaraṇavasena citrasibbane. Nivesaneti gharavatthūni. Niveseti tattha patiṭṭhāpitagharāni. Vibhatteti āyāmavitthāravasena vibhattāni. Bhāgaso miteti aṅgaṇadvārapāsādakūṭāgārādivasena koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā mitāni. Kiṃ vuttaṃ hoti? Tesaṃ brāhmaṇānaṃ aṇuto aṇusaññitaṃ kāmasukhañca rañño byākārañca alaṅkatanāriyo ca vuttappakāre rathe ca nivesane nivese ca disvā dukkhesuyeva etesu vatthūsu ‘‘sukha’’nti pavattattā pubbe pavattanekkhammasaññāvipallāsasaṅkhātā viparītasaññā āsi.

๓๐๒-๓. แต่โดยกาลล่วงไปนาน ความวิปลาสได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์เหล่านั้น ผู้ใคร่จะถึงความเป็นผู้มีขอบเขตอันทำลายแล้ว... (ละไว้)... ในคำว่า แบ่งเป็นส่วนๆ อันนับแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิปลาส ได้แก่ สัญญาวิปลาส (ความจำผิด). บทว่า อณุโต อณุ มีอธิบายว่า เพราะเห็นกามสุขแม้เล็กน้อย ซึ่งโดยความหมายว่าเลวทราม ว่าเล็กน้อย ว่าไม่น่ายินดี เมื่อเทียบเคียงกับสุขในฌาน สามัญผล และนิพพาน อันเกิดขึ้นจากกามคุณที่ได้เสวยแล้ว ก็เทียบไม่ได้เลย หรือเมื่อเทียบเคียงกับโลกุตตรสุข ก็เป็นสุขที่น้อยและต่ำกว่าโลกิยสมาบัติสุขที่ตนได้บรรลุแล้ว. บทว่า ราชิโน จ ได้แก่ และของพระราชา. บทว่า วิยาการํ ได้แก่ ความสมบูรณ์พร้อม. บทว่า อาชัญญสํยุตฺเต ได้แก่ ที่ประกอบด้วยม้าอาชาไนย. บทว่า สุกเต ได้แก่ ที่ทำสำเร็จดีแล้วด้วยงานไม้และงานโลหะ. บทว่า จิตฺตสิพฺพเน ได้แก่ ที่เย็บอย่างวิจิตรเพื่อเป็นเครื่องประดับด้วยหนังราชสีห์เป็นต้น. บทว่า นิเวสเน ได้แก่ วัตถุคือเรือน. บทว่า นิเวเส ได้แก่ เรือนที่ตั้งไว้ในที่นั้นๆ. บทว่า วิภตฺเต ได้แก่ ที่แบ่งไว้โดยส่วนยาวและส่วนกว้าง. บทว่า ภาคะโส มิเต ได้แก่ ที่นับแล้วโดยทำเป็นส่วนๆ ด้วยอำนาจแห่งลาน ประตู ปราสาท และเรือนยอดเป็นต้น. ความว่าอย่างไร? คือ เพราะพราหมณ์เหล่านั้นเห็นกามสุขที่สำคัญว่าเล็กน้อย ความสมบูรณ์ของพระราชา เหล่านางที่ประดับตกแต่งแล้ว รถตามที่กล่าวแล้ว เรือน และที่อยู่อาศัย แล้วมีความเห็นเป็นไปในวัตถุเหล่านี้ซึ่งเป็นทุกข์โดยแท้ว่า "เป็นสุข" ฉะนั้น สัญญาวิปลาส อันได้แก่ความคลาดเคลื่อนจากเนกขัมมสัญญาที่เคยเป็นไปในกาลก่อน จึงได้เกิดขึ้น.

304. Te [Pg.55] evaṃ viparītasaññā hutvā gomaṇḍalaparibyūḷhaṃ…pe… brāhmaṇā. Tattha gomaṇḍalaparibyūḷhanti goyūthehi parikiṇṇaṃ. Nārīvaragaṇāyutanti varanārīgaṇasaṃyuttaṃ. Uḷāranti vipulaṃ. Mānusaṃ bhoganti manussānaṃ nivesanādibhogavatthuṃ. Abhijjhāyiṃsūti ‘‘aho vatidaṃ amhākaṃ assā’’ti taṇhaṃ vaḍḍhetvā abhipatthayamānā jhāyiṃsu.

๓๐๔. พราหมณ์เหล่านั้น มีสัญญาวิปลาสอย่างนี้แล้ว (ปรารถนาโภคะ) อันแวดล้อมด้วยฝูงโค... (ละไว้)... พราหมณ์ทั้งหลาย. ในบทเหล่านั้น บทว่า โคมณฺฑลปริพฺยูฬฺหํ ได้แก่ อันฝูงโคแวดล้อมแล้ว. บทว่า นารีวรคณายุตํ ได้แก่ ประกอบด้วยหมู่หญิงประเสริฐ. บทว่า อุฬารํ ได้แก่ กว้างใหญ่. บทว่า มานุสํ โภคํ ได้แก่ วัตถุอันเป็นเครื่องบริโภคของมนุษย์มีเรือนเป็นต้น. บทว่า อภิชฺฌายึสุ ได้แก่ ยังตัณหาให้เจริญขึ้นว่า "โอหนอ สิ่งนี้พึงมีแก่เรา" แล้วก็เพ่งเล็ง คือ ปรารถนายิ่งอยู่.

305. Evaṃ abhijjhāyantā ca ‘‘ete manussā sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamaṇiābharaṇā pañcahi kāmaguṇehi paricārenti, mayaṃ pana evaṃ tehi namassiyamānāpi sedamalakiliṭṭhagattā parūḷhakacchanakhalomā bhogarahitā paramakāruññataṃ pattā viharāma. Ete ca hatthikkhandhaassapiṭṭhisivikāsuvaṇṇarathādīhi vicaranti, mayaṃ pādehi. Ete dvibhūmikādipāsādatalesu vasanti, mayaṃ araññarukkhamūlādīsu. Ete ca gonakādīhi attharaṇehi atthatāsu varaseyyāsu sayanti, mayaṃ taṭṭikācammakhaṇḍādīni attharitvā bhūmiyaṃ. Ete nānārasāni bhojanāni bhuñjanti, mayaṃ uñchācariyāya yāpema. Kathaṃ nu kho mayampi etehi sadisā bhaveyyāmā’’ti cintetvā ‘‘dhanaṃ icchitabbaṃ, na sakkā dhanarahitehi ayaṃ sampatti pāpuṇitu’’nti ca avadhāretvā vede bhinditvā dhammayutte purāṇamante nāsetvā adhammayutte kūṭamante ganthetvā dhanatthikā okkākarājānamupasaṅkamma sotthivacanādīni payuñjitvā ‘‘amhākaṃ, mahārāja, brāhmaṇavaṃse paveṇiyā āgataṃ porāṇamantapadaṃ atthi, taṃ mayaṃ ācariyamuṭṭhitāya na kassaci bhaṇimhā, taṃ mahārājā sotumarahatī’’ti ca vatvā assamedhādiyaññaṃ vaṇṇayiṃsu. Vaṇṇayitvā ca rājānaṃ ussāhentā ‘‘yaja, mahārāja, evaṃ pahūtadhanadhañño tvaṃ, natthi te yaññasambhāravekallaṃ, evañhi te yajato sattakulaparivaṭṭā sagge uppajjissantī’’ti avocuṃ. Tena nesaṃ taṃ pavattiṃ dassento āha bhagavā ‘‘te tattha mante…pe… bahu te dhana’’nti.

๓๐๕. และเมื่อเพ่งเล็งอยู่อย่างนี้ (ก็คิดว่า) 'มนุษย์เหล่านี้ อาบน้ำดีแล้ว ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดแล้ว สวมใส่มณีและอาภรณ์แล้ว บำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ส่วนพวกเรา แม้จะเป็นผู้อันพวกเขาเหล่านั้นนอบน้อมอยู่อย่างนี้ ก็มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยเหงื่อไคล มีขนรักแร้ เล็บ และขนขึ้นรุงรัง ปราศจากโภคะ ถึงความเป็นผู้น่ากรุณายิ่ง อยู่. และชนเหล่านี้ เที่ยวไปด้วยคอช้าง หลังม้า วอ และรถทองเป็นต้น ส่วนพวกเราเที่ยวไปด้วยเท้า. ชนเหล่านี้ อยู่บนพื้นปราสาท ๒ ชั้นเป็นต้น ส่วนพวกเราอยู่ในป่า โคนไม้เป็นต้น. และชนเหล่านี้ นอนบนที่นอนอันประเสริฐที่ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดมีผ้าโกนกเป็นต้น ส่วนพวกเราปูแผ่นกระดานและชิ้นหนังเป็นต้นนอนบนพื้นดิน. ชนเหล่านี้ บริโภคโภชนะมีรสต่างๆ ส่วนพวกเรายังชีพอยู่ด้วยการเที่ยวขอ. ทำอย่างไรหนอ แม้พวกเราพึงเป็นเช่นเดียวกับชนเหล่านี้' ดังนี้แล้ว และกำหนดว่า 'ควรปรารถนาทรัพย์ พวกเราผู้ปราศจากทรัพย์ ไม่สามารถจะบรรลุสมบัตินี้ได้' จึงทำลายพระเวท ทำลายมนต์เก่าที่ชอบธรรม แต่งมนต์คดที่ไม่ชอบธรรมขึ้น ผู้ต้องการทรัพย์ เข้าไปเฝ้าพระเจ้าโอกกากราช กล่าวถ้อยคำแสดงความสวัสดีเป็นต้นแล้วทูลว่า 'ข้าแต่มหาราช ในวงศ์พราหมณ์ของพวกข้าพระองค์ มีบทมนต์โบราณสืบมาตามประเพณีอยู่ พวกข้าพระองค์มิได้บอกมนต์นั้นแก่ใครๆ เพราะเป็นความรู้ที่อาจารย์กำไว้ (ไม่เปิดเผย) พระองค์ผู้เป็นมหาราช สมควรที่จะทรงสดับมนต์นั้น' แล้วพรรณนายัญมีอัสสเมธยัญเป็นต้น. และครั้นพรรณนาแล้ว ก็ทูลยุยงพระราชาว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากอย่างนี้ ขอจงทรงบูชายัญเถิด ความบกพร่องแห่งเครื่องประกอบยัญของพระองค์ไม่มีเลย จริงอยู่ เมื่อพระองค์ทรงบูชายัญอย่างนี้ วงศ์สกุล ๗ ชั่วโคตรจักบังเกิดในสวรรค์' ดังนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความเป็นไปนั้นของพราหมณ์เหล่านั้น จึงตรัสว่า 'พราหมณ์เหล่านั้นได้แต่งมนต์ในเรื่องนั้น... (ละไว้)... ทรัพย์ของท่านมีมาก' ดังนี้.

Tattha tatthāti tasmiṃ, yaṃ bhogamabhijjhāyiṃsu, tannimittanti vuttaṃ hoti. Nimittatthe hi etaṃ bhummavacanaṃ. Tadupāgamunti tadā upāgamuṃ. Pahūtadhanadhaññosīti pahūtadhanadhañño bhavissasi, abhisamparāyanti adhippāyo. Āsaṃsāyañhi anāgatepi vattamānavacanaṃ icchanti saddakovidā. Yajassūti [Pg.56] yajāhi. Vittaṃ dhananti jātarūpādiratanameva vittikāraṇato vittaṃ, samiddhikāraṇato dhananti vuttaṃ. Atha vā vittanti vittikāraṇabhūtameva ābharaṇādi upakaraṇaṃ, yaṃ ‘‘pahūtavittūpakaraṇo’’tiādīsu (dī. ni. 1.331) āgacchati. Dhananti hiraññasuvaṇṇādi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Te brāhmaṇā mante ganthetvā tadā okkākaṃ upāgamuṃ. Kinti? ‘‘Mahārāja, bahū te vittañca dhanañca, yajassu, āyatimpi pahūtadhanadhañño bhavissasī’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในเรื่องนั้น คือ ความว่า เป็นเหตุแห่งโภคะที่พวกเขาเพ่งเล็ง. จริงอยู่ ภุมมวจนะ (วิภัตติที่ ๗) นี้ ใช้ในความหมายว่าเหตุ. บทว่า ตทุปาคมุํ ได้แก่ ในกาลนั้น ได้เข้าไปเฝ้า. บทว่า ปหูตธนธญฺโญสิ มีความหมายว่า ท่านจักเป็นผู้มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากในสัมปรายภพ. จริงอยู่ ผู้เชี่ยวชาญในไวยากรณ์ ย่อมต้องการใช้วัตตมานวิภัตติแม้ในกาลอนาคต ในความหมายว่าคาดหวัง. บทว่า ยชสฺสุ ได้แก่ จงบูชายัญ. บทว่า วิตฺตํ ธนํ คือ รัตนะมีทองเป็นต้นนั่นเอง ชื่อว่า วิตตะ เพราะเป็นเหตุแห่งความยินดี, ชื่อว่า ธนะ เพราะเป็นเหตุแห่งความพรั่งพร้อม. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วิตฺตํ ได้แก่ อุปกรณ์มีเครื่องประดับเป็นต้นนั่นเอง ซึ่งเป็นเหตุแห่งความยินดี ดังที่มาในพระบาลีเป็นต้นว่า 'เป็นผู้มีอุปกรณ์เครื่องปลื้มใจมาก'. บทว่า ธนํ ได้แก่ เงินและทองเป็นต้น. ความว่าอย่างไร? คือ พราหมณ์เหล่านั้นแต่งมนต์แล้ว ในกาลนั้น ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้าโอกกากราช (ทูล) ว่า 'ข้าแต่มหาราช เครื่องปลื้มใจและทรัพย์ของพระองค์มีมาก ขอจงทรงบูชายัญเถิด แม้ในอนาคต พระองค์ก็จักเป็นผู้มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก' ดังนี้.

306. Evaṃ kāraṇaṃ vatvā saññāpentehi tato ca rājā…pe… adā dhanaṃ. Tattha saññattoti ñāpito. Rathesabhoti mahārathesu khattiyesu akampiyaṭṭhena usabhasadiso. ‘‘Assamedha’’ntiādīsu assamettha medhantīti assamedho, dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho, catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti sammāpāso, divase divase sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo, navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ. Sesamettha pākaṭameva.

๓๐๖. ครั้นพราหมณ์ทั้งหลายกล่าวเหตุอย่างนี้แล้วทูลให้ทรงทราบ แม้หลังจากนั้น พระราชา...ฯลฯ...ได้ประทานทรัพย์แล้ว ในบทเหล่านั้น บทว่า สญฺญตฺโต ความว่า อันเขาให้รู้แล้ว บทว่า รเถสโภ ความว่า ผู้เป็นประดุจโคอุสภะ เพราะมีความหมายว่าไม่หวั่นไหว ในหมู่กษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ในรถ ในบทว่า อสฺสเมธ เป็นต้น เขาฆ่าม้าในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัสสเมธะ เป็นชื่อเรียกยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญญะ ๒ อย่าง มีเสายัญ ๒๑ ต้น ซึ่งมีการถวายสมบัติที่เหลือทั้งหมดเป็นทักษิณา เว้นไว้แต่แผ่นดินและบุรุษ เขาฆ่าบุรุษในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุริสเมธะ เป็นชื่อเรียกยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญญะ ๔ อย่าง ซึ่งมีการถวายสมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับแผ่นดินเป็นทักษิณา เขาโยนสลักเพลาในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมมาปาสะ เป็นชื่อเรียกสัตรยาคะที่พึงบูชาโดยการโยนสลักเพลาทุกๆ วัน แล้วสร้างเวทีในที่ที่สลักนั้นตกไป โดยใช้เสายัญเป็นต้นที่เคลื่อนย้ายได้ เดินทวนกระแสน้ำขึ้นไป เริ่มตั้งแต่ที่ที่จมลงในแม่น้ำสรัสวดี เขาพากันดื่มเนยใสในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วาชเปยยะ เป็นชื่อเรียกยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญญะ ๑ อย่าง ด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว มีเสายัญทำด้วยไม้ไผ่ มีการถวายทักษิณา ๑๗ ครั้ง ลิ่มสลักไม่มีในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิรัคคฬะ เป็นชื่อเรียกอัสสเมธวิกัปปะซึ่งมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า สัพพเมธะ ที่ต้องบูชาด้วยปริยัญญะ ๙ อย่าง ซึ่งมีการถวายสมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับแผ่นดินและบุรุษเป็นทักษิณา บทที่เหลือในที่นี้ ชัดเจนอยู่แล้ว

307-8. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘brāhmaṇānamadā dhana’’nti, taṃ dassento ‘‘gāvo sayanañcā’’ti gāthādvayamāha. So hi rājā ‘‘dīgharattaṃ lūkhāhārena kilantā pañca gorase paribhuñjantū’’ti nesaṃ sapuṅgavāni goyūthāneva adāsi, tathā ‘‘dīgharattaṃ thaṇḍilasāyitāya thūlasāṭakanivāsanena [Pg.57] ekaseyyāya pādacārena rukkhamūlādivāsena ca kilantā gonakādiatthatavarasayanādīsu sukhaṃ anubhontū’’ti nesaṃ mahagghāni sayanādīni ca adāsi. Evametaṃ nānappakārakaṃ aññañca hiraññasuvaṇṇādidhanaṃ adāsi. Tenāha bhagavā – ‘‘gāvo sayanañca vatthañca…pe… brāhmaṇānamadā dhana’’nti.

๓๐๗-๓๐๘. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงคำที่ตรัสไว้ว่า "พระองค์ได้ประทานทรัพย์แก่พราหมณ์ทั้งหลาย" จึงตรัสคาถาสองบทว่า "โคและที่นอน" เป็นต้น ด้วยว่า พระราชานั้นทรงดำริว่า "พราหมณ์ทั้งหลายลำบากด้วยอาหารเศร้าหมองมาตลอดกาลนาน จงบริโภคโครสห้าอย่างเถิด" จึงได้ประทานฝูงโคพร้อมด้วยโคจ่าฝูงแก่พราหมณ์เหล่านั้น และทรงดำริว่า "พราหมณ์ทั้งหลายลำบากมาตลอดกาลนาน ด้วยการนอนบนดิน ด้วยการนุ่งห่มผ้าเนื้อหยาบ ด้วยการนอนที่เดียว ด้วยการเดินเท้า และด้วยการอยู่โคนไม้เป็นต้น จงเสวยสุขบนที่นอนอันประเสริฐที่ปูลาดด้วยผ้าโกนกเป็นต้นเถิด" จึงได้ประทานที่นอนเป็นต้นอันมีค่ามากแก่พราหมณ์เหล่านั้น พระองค์ได้ประทานทรัพย์นานาชนิดนี้ และทรัพย์อื่นมีเงินและทองเป็นต้นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โค ที่นอน และผ้า...ฯลฯ...พระองค์ได้ประทานทรัพย์แก่พราหมณ์ทั้งหลาย"

309-10. Evaṃ tassa rañño santikā te ca tattha…pe… puna mupāgamuṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Tassa rañño santikā te brāhmaṇā tesu yāgesu dhanaṃ labhitvā dīgharattaṃ divase divase evameva ghāsacchādanaṃ pariyesitvā nānappakārakaṃ vatthukāma sannidhiṃ samarocayuṃ. Tato tesaṃ icchāvatiṇṇānaṃ khīrādipañcagorasassādavasena rasataṇhāya otiṇṇacittānaṃ ‘‘khīrādīnipi tāva gunnaṃ sādūni, addhā imāsaṃ maṃsaṃ sādutaraṃ bhavissatī’’ti evaṃ maṃsaṃ paṭicca bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatha. Tato cintesuṃ – ‘‘sace mayaṃ māretvā khādissāma, gārayhā bhavissāma, yaṃnūna mante gantheyyāmā’’ti. Atha punapi vedaṃ bhinditvā tadanurūpe te tattha mante ganthetvā te brāhmaṇā tannimittaṃ kūṭamante ganthetvā okkākarājānaṃ puna upāgamiṃsu. Imamatthaṃ bhāsamānā ‘‘yathā āpo ca…pe… bahu te dhana’’nti.

๓๐๙-๓๑๐. พราหมณ์เหล่านั้นได้ทรัพย์จากสำนักของพระราชานั้นอย่างนี้แล้ว...ฯลฯ...ได้พากันเข้าไปเฝ้าอีก ความว่าอย่างไร? คือ พราหมณ์เหล่านั้นได้ทรัพย์ในยัญเหล่านั้นจากสำนักของพระราชานั้นแล้ว แสวงหาเพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มทุกๆ วันตลอดกาลนาน ก็พากันพอใจในการสะสมวัตถุกามนานาชนิด ต่อมา ตัณหาของพราหมณ์เหล่านั้นผู้มีจิตตกอยู่ในความอยาก ผู้มีจิตถูกครอบงำด้วยรสตัณหาเพราะได้ลิ้มรสโครสห้าอย่างมีนมสดเป็นต้น ก็เจริญยิ่งขึ้นไปอีกเพราะอาศัยเนื้อว่า "ขนาดนมสดเป็นต้นของโคทั้งหลายยังอร่อยถึงเพียงนี้ แน่นอนว่าเนื้อของโคเหล่านี้คงจะอร่อยยิ่งกว่า" ลำดับนั้น พราหมณ์เหล่านั้นจึงคิดกันว่า "ถ้าพวกเราฆ่าแล้วกิน ก็จักเป็นที่น่าตำหนิ ไฉนหนอพวกเราพึงรจนาคัมภีร์มนต์ขึ้นใหม่" ครั้งนั้น พราหมณ์เหล่านั้นทำลายคัมภีร์พระเวทอีก แล้วรจนาคัมภีร์มนต์ขึ้นในกาลนั้นให้สมควรแก่มนต์นั้น พราหมณ์เหล่านั้นรจนาคัมภีร์มนต์ปลอมขึ้นเพราะเหตุนั้นแล้ว ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้าโอกกากราชอีก (พราหมณ์เหล่านั้น) เมื่อจะกล่าวเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "เปรียบเหมือนน้ำ...ฯลฯ...ทรัพย์ของพระองค์มีมาก"

Kiṃ vuttaṃ hoti? Amhākaṃ, mahārāja, mantesu etadāgataṃ yathā āpo hatthadhovanādisabbakiccesu pāṇīnaṃ upayogaṃ gacchati, natthi tesaṃ tatonidānaṃ pāpaṃ. Kasmā? Yasmā parikkhāro so hi pāṇinaṃ, upakaraṇatthāya uppannoti adhippāyo. Yathā cāyaṃ mahāpathavī gamanaṭṭhānādisabbakiccesu kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ suvaṇṇarajatādibhedaṃ dhanaṃ, yavagodhūmādibhedaṃ dhāniyañca, saṃvohārādisabbakiccesu upayogaṃ gacchati, evaṃ gāvo manussānaṃ sabbakiccesu upayogagamanatthāya uppannā. Tasmā etā hanitvā nānappakārake yāge yajassu bahu te vittaṃ, yajassu bahu te dhananti.

ความว่าอย่างไร? คือ (พราหมณ์ทูลว่า) ข้าแต่มหาราช ในคัมภีร์มนต์ของพวกข้าพระองค์มีมาอย่างนี้ว่า เปรียบเหมือนน้ำย่อมถึงซึ่งประโยชน์แก่เหล่าสัตว์ในกิจทั้งปวงมีการล้างมือเป็นต้น บาปอันมีน้ำนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าน้ำนั้นเป็นบริขารของเหล่าสัตว์ อธิบายว่า เกิดขึ้นเพื่อเป็นเครื่องอุปโภค และเปรียบเหมือนแผ่นดินใหญ่นี้ ย่อมถึงซึ่งประโยชน์ในกิจทั้งปวงมีการไปการยืนเป็นต้น ทรัพย์คือเงินทองและเงินตราต่างๆ ที่เรียกว่ากหาปณะ และธัญชาติต่างๆ มีข้าวบาร์เลย์และข้าวสาลีเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งประโยชน์ในกิจทั้งปวงมีโวหารเป็นต้น ฉันใด โคทั้งหลายก็เกิดขึ้นเพื่อให้มนุษย์ใช้ประโยชน์ในกิจทั้งปวงฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ขอพระองค์จงทรงฆ่าโคเหล่านี้แล้วบูชายัญนานาชนิดเถิด ทรัพย์สินของพระองค์มีมาก ขอจงทรงบูชายัญเถิด ทรัพย์ของพระองค์มีมาก

311-12. Evaṃ purimanayeneva tato ca rājā…pe… aghātayi, yaṃ tato pubbe kañci sattaṃ na pādā…pe… ghātayi. Tadā kira brāhmaṇā yaññāvāṭaṃ gāvīnaṃ pūretvā maṅgalausabhaṃ bandhitvā rañño mūlaṃ netvā ‘‘mahārāja, gomedhayaññaṃ yajassu, evaṃ te brahmalokassa maggo visuddho bhavissatī’’ti [Pg.58] āhaṃsu. Rājā katamaṅgalakicco khaggaṃ gahetvā puṅgavena saha anekasatasahassā gāvo māresi. Brāhmaṇā yaññāvāṭe maṃsāni chinditvā khādiṃsu, pītakodātarattakambale ca pārupitvā māresuṃ. Tadupādāya kira gāvo pārute disvā ubbijjanti. Tenāha bhagavā – ‘‘na pādā…pe… ghātayī’’ti.

๓๑๑-๓๑๒. โดยนัยก่อนอย่างนี้แล แม้หลังจากนั้น พระราชา...ฯลฯ...ได้ทรงให้ฆ่าแล้ว (พระราชา) ผู้ซึ่งก่อนหน้านั้น ไม่เคยทรงให้ฆ่าสัตว์อะไรๆ แม้ด้วยเท้า...ฯลฯ...ได้ทรงให้ฆ่าแล้ว ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พราหมณ์ทั้งหลายต้อนแม่โคทั้งหลายให้เต็มหลุมยัญ ผูกโคอุสภะมงคลแล้ว นำไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์จงทรงบูชาโคเมธยัญเถิด ด้วยประการฉะนี้ หนทางสู่พรหมโลกของพระองค์จักบริสุทธิ์" พระราชาทรงกระทำมงคลกิจแล้ว ทรงถือพระขรรค์ ฆ่าโคหลายแสนตัวพร้อมกับโคจ่าฝูง พราหมณ์ทั้งหลายสับเนื้อในหลุมยัญแล้วกิน และนุ่งห่มผ้ากัมพลสีเหลือง สีขาว และสีแดงแล้วฆ่า (โค) ได้ยินว่า จำเดิมแต่นั้นมา โคทั้งหลายเห็นคนนุ่งห่มผ้าแล้วย่อมตกใจกลัว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ไม่เคยทรงให้ฆ่าแม้ด้วยเท้า...ฯลฯ...ได้ทรงให้ฆ่าแล้ว"

313. Tato devāti evaṃ tasmiṃ rājini gāviyo ghātetumāraddhe atha tadanantarameva taṃ goghātakaṃ disvā ete cātumahārājikādayo devā ca, pitaroti brāhmaṇesu laddhavohārā brahmāno ca, sakko devānamindo ca, pabbatapādanivāsino dānavayakkhasaññitā asurarakkhasā ca ‘‘adhammo adhammo’’ti evaṃ vācaṃ nicchārentā ‘‘dhi manussā, dhi manussā’’ti ca vadantā pakkanduṃ. Evaṃ bhūmito pabhuti so saddo muhuttena yāva brahmalokā agamāsi, ekadhikkāraparipuṇṇo loko ahosi. Kiṃ kāraṇaṃ? Yaṃ satthaṃ nipatī gave, yasmā gāvimhi satthaṃ nipatīti vuttaṃ hoti.

๓๑๓. บทว่า ตโต เทวา ความว่า เมื่อพระราชานั้นทรงเริ่มที่จะฆ่าแม่โคทั้งหลายในกาลนั้นอย่างนี้ ลำดับนั้นเอง ทวยเทพเหล่านี้คือจาตุมหาราชิกาเทพเป็นต้น, พรหมทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่าบิดาในหมู่พราหมณ์, ท้าวสักกะจอมเทพ, และพวกอสูรรากษสชื่อว่าทานพยักษ์ผู้อาศัยอยู่ที่เชิงเขา ได้เห็นคนฆ่าโคนั้นแล้ว จึงเปล่งวาจาว่า "ไม่เป็นธรรมหนอ ไม่เป็นธรรมหนอ" และกล่าวว่า "น่าตำหนินัก มนุษย์เอ๋ย น่าตำหนินัก มนุษย์เอ๋ย" แล้วก็พากันร่ำไห้. เสียงนั้นตั้งต้นแต่พื้นดินขึ้นไป ได้ดังไปถึงพรหมโลกในชั่วขณะหนึ่ง โลกได้เต็มไปด้วยเสียงตำหนิเป็นอันเดียวกัน. เหตุอะไร? เพราะพระคาถากล่าวไว้ว่า "ศาสตราได้ตกลงไปที่โค" ความว่า เพราะศาสตราตกลงไปที่แม่โค.

314. Na kevalañca devādayo pakkanduṃ, ayamaññopi loke anattho udapādi – ye hi te tayo rogā pure āsuṃ, icchā anasanaṃ jarā, kiñci kiñcideva patthanataṇhā ca khudā ca paripākajarā cāti vuttaṃ hoti. Te pasūnañca samārambhā, aṭṭhānavutimāgamuṃ, cakkhurogādinā bhedena aṭṭhanavutibhāvaṃ pāpuṇiṃsūti attho.

๓๑๔. ไม่ใช่เพียงแต่ทวยเทพเป็นต้นร่ำไห้เท่านั้น แม้ความพินาศอย่างอื่นนี้ก็ได้เกิดขึ้นในโลก คือ ในกาลก่อนมีโรคอยู่ ๓ อย่าง ได้แก่ ความปรารถนา ความอดอยาก และความแก่ชรา. อธิบายว่า ได้แก่ ตัณหาคือความปรารถนาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ความหิว และชราคือความแก่คร่ำคร่า. โรคเหล่านั้นได้เกิดขึ้นถึง ๙๘ อย่าง เพราะการเบียดเบียนปศุสัตว์. ความว่า โรคเหล่านั้นได้ถึงความเป็นโรค ๙๘ อย่าง โดยจำแนกเป็นโรคตาเป็นต้น.

315. Idāni bhagavā taṃ pasusamārambhaṃ nindanto āha ‘‘eso adhammo’’ti. Tassattho eso pasusamārambhasaṅkhāto kāyadaṇḍādīnaṃ tiṇṇaṃ daṇḍānaṃ aññataradaṇḍabhūto dhammato apetattā adhammo okkanto ahu, pavatto āsi, so ca kho tato pabhuti pavattattā purāṇo, yassa okkamanato pabhuti kenaci pādādinā ahiṃsanato adūsikāyo gāvo haññanti. Yā ghātentā dhammā dhaṃsanti cavanti parihāyanti yājakā yaññayājino janāti.

๓๑๕. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงติเตียนการเบียดเบียนปศุสัตว์นั้น จึงตรัสว่า "เอโส อธมฺโม" เป็นต้น. เนื้อความแห่งพระดำรัสนั้นมีว่า การกระทำที่เรียกว่าการเบียดเบียนปศุสัตว์นี้ อันเป็นทัณฑ์อย่างใดอย่างหนึ่งในทัณฑ์ ๓ ประการ มีกายทัณฑ์เป็นต้น ชื่อว่าอธรรม เพราะปราศจากธรรม ได้เกิดขึ้นแล้ว ได้เป็นไปแล้ว. และอธรรมนั้นแล ชื่อว่าของเก่า เพราะเป็นไปแล้วจำเดิมแต่นั้นมา. จำเดิมแต่การเกิดขึ้นแห่งอธรรมนั้น โคทั้งหลายที่ไม่มีความผิด ซึ่งใครๆ ไม่ได้เบียดเบียนด้วยเท้าเป็นต้น ก็ถูกฆ่า. พวกผู้บูชายัญ คือ ชนผู้ประกอบยัญ เมื่อฆ่าโคเหล่านั้น ย่อมเสื่อม ย่อมเคลื่อน ย่อมตกไปจากธรรม.

316. Evameso aṇudhammoti evaṃ eso lāmakadhammo hīnadhammo, adhammoti vuttaṃ hoti. Yasmā vā ettha dānadhammopi appako atthi[Pg.59], tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘aṇudhammo’’ti. Porāṇoti tāva cirakālato pabhuti pavattattā porāṇo. Viññūhi pana garahitattā viññūgarahitoti veditabbo. Yasmā ca viññugarahito, tasmā yattha edisakaṃ passati, yājakaṃ garahatī jano. Kathaṃ? ‘‘Abbudaṃ brāhmaṇehi uppāditaṃ, gāvo vadhitvā maṃsaṃ khādantī’’ti evamādīni vatvāti ayamettha anussavo.

๓๑๖. บทว่า เอวเมโส อณุธมฺโม ความว่า ธรรมนี้เป็นธรรมที่เลวทราม เป็นธรรมของคนชั้นต่ำ คือเป็นอธรรมนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง เพราะในยัญนี้ แม้ทานธรรมก็มีอยู่เล็กน้อย เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงทานธรรมนั้นจึงตรัสว่า "อณุธัมโม". บทว่า โปราโณ คือ เป็นของเก่า เพราะเป็นไปแล้วจำเดิมแต่กาลนานถึงเพียงนั้น. แต่พึงทราบว่า ชื่อว่า วิญญูครหิโต เพราะถูกวิญญูชนติเตียน. และเพราะถูกวิญญูชนติเตียน ฉะนั้น ในที่ใดที่คนเห็นผู้บูชายัญเช่นนี้ ก็ย่อมติเตียน. ติเตียนอย่างไร? คือกล่าวคำเป็นต้นว่า "พราหมณ์ทั้งหลายได้ก่อเรื่องน่าสลดใจขึ้นแล้ว ฆ่าโคแล้วกินเนื้อ" นี้เป็นเสียงเล่าลือกันในเรื่องนี้.

317. Evaṃ dhamme viyāpanneti evaṃ porāṇe brāhmaṇadhamme naṭṭhe. ‘‘Viyāvatte’’tipi pāṭho, viparivattitvā aññathā bhūteti attho. Vibhinnā suddavessikāti pubbe samaggā viharantā suddā ca vessā ca te vibhinnā. Puthū vibhinnā khattiyāti khattiyāpi bahū aññamaññaṃ bhinnā. Patiṃ bhariyāvamaññathāti bhariyā ca gharāvāsatthaṃ issariyabale ṭhapitā puttabalādīhi upetā hutvā patiṃ avamaññatha, paribhavi avamaññi na sakkaccaṃ upaṭṭhāsi.

๓๑๗. บทว่า เอวํ ธมฺเม วิยาปนฺเน ความว่า เมื่อธรรมของพราหมณ์โบราณเสื่อมไปแล้วอย่างนี้. มีอีกบทหนึ่งว่า "วิยาวตฺเต" ก็มี ความว่า แปรผันไปเป็นอย่างอื่น. บทว่า วิภินฺนา สุทฺทเวสฺสิกา ความว่า ศูทรและแพศย์ซึ่งแต่ก่อนเคยอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคี ก็แตกแยกกัน. บทว่า ปุถู วิภินฺนา ขตฺติยา ความว่า แม้กษัตริย์จำนวนมากก็แตกแยกกันและกัน. บทว่า ปตึ ภริยาวมญฺญถ ความว่า ภรรยาซึ่งได้รับการตั้งไว้ในอำนาจแห่งความเป็นใหญ่เพื่อการครองเรือน ครั้นเพียบพร้อมด้วยกำลังบุตรเป็นต้นแล้ว ก็ดูหมิ่นสามี คือ ด่าว่า ไม่เคารพ ไม่บำรุงโดยเคารพ.

318. Evaṃ aññamaññaṃ vibhinnā samānā khattiyā brahmabandhū ca…pe… kāmānaṃ vasamanvagunti. Khattiyā ca brāhmaṇā ca ye caññe vessasuddā yathā saṅkaraṃ nāpajjanti, evaṃ attano attano gottena rakkhitattā gottarakkhitā. Te sabbepi taṃ jātivādaṃ niraṃkatvā, ‘‘ahaṃ khattiyo, ahaṃ brāhmaṇo’’ti etaṃ sabbampi nāsetvā pañcakāmaguṇasaṅkhātānaṃ kāmānaṃ vasaṃ anvaguṃ āsattaṃ pāpuṇiṃsu, kāmahetu na kiñci akattabbaṃ nākaṃsūti vuttaṃ hoti.

๓๑๘. เมื่อกษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้นแตกแยกกันและกันอย่างนี้ ... (ละ) ... ก็ได้ตกอยู่ในอำนาจของกามทั้งหลาย. กษัตริย์ พราหมณ์ และคนอื่นๆ คือ แพศย์และศูทร ได้ชื่อว่าผู้รักษาวงศ์ตระกูล เพราะรักษาไว้ด้วยโคตรของตนๆ เพื่อไม่ให้เกิดความสับสนปะปนกัน. ชนเหล่านั้นทั้งหมด ไม่เคารพในวาทะเรื่องชาติกำเนิดนั้น ทำลายล้างทั้งหมดนั้นว่า "เราเป็นกษัตริย์" "เราเป็นพราหมณ์" แล้วได้ตกไปตามอำนาจของกามทั้งหลายที่เรียกว่ากามคุณ ๕ ถึงความติดข้อง. ความว่า เพราะเหตุแห่งกาม จึงไม่มีสิ่งใดที่ไม่ควรทำที่พวกเขาไม่ทำ.

Evamettha bhagavā ‘‘isayo pubbakā’’tiādīhi navahi gāthāhi porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitvā ‘‘yo nesaṃ paramo’’ti gāthāya brahmasamaṃ, ‘‘tassa vattamanusikkhantā’’ti gāthāya devasamaṃ, ‘‘taṇḍulaṃ sayana’’ntiādikāhi catūhi gāthāhi mariyādaṃ, ‘‘tesaṃ āsi vipallāso’’tiādīhi sattarasahi gāthāhi sambhinnamariyādaṃ, tassa vippaṭipattiyā devādīnaṃ pakkandanādidīpanatthañca dassetvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Brāhmaṇacaṇḍālo pana idha avuttoyeva. Kasmā? Yasmā vipattiyā akāraṇaṃ. Brāhmaṇadhammasampattiyā hi brahmasamadevasamamariyādā kāraṇaṃ [Pg.60] honti, vipattiyā sambhinnamariyādo. Ayaṃ pana doṇasutte (a. ni. 5.192) vuttappakāro brāhmaṇacaṇḍālo brāhmaṇadhammavipattiyāpi akāraṇaṃ. Kasmā? Vipanne dhamme uppannattā. Tasmā taṃ adassetvāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Etarahi pana sopi brāhmaṇacaṇḍālo dullabho. Evamayaṃ brāhmaṇānaṃ dhammo vinaṭṭho. Tenevāha doṇo brāhmaṇo – ‘‘evaṃ sante mayaṃ, bho gotama, brāhmaṇacaṇḍālampi na pūremā’’ti. Sesamettha vuttanayameva.

ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศคุณของพราหมณ์โบราณด้วย ๙ คาถา มีคาถาว่า "อิสโย ปุพฺพกา" เป็นต้น, ทรงแสดงความเป็นผู้เสมอด้วยพรหมด้วยคาถาว่า "โย เนสํ ปรโม", ทรงแสดงความเป็นผู้เสมอด้วยเทพด้วยคาถาว่า "ตสฺส วตฺตมนุสิกฺขนฺตา", ทรงแสดงขอบเขตจรรยาด้วย ๔ คาถา มีคาถาว่า "ตณฺฑุลํ สยนํ" เป็นต้น, ทรงแสดงความมีจรรยาที่แตกสลายด้วย ๑๗ คาถา มีคาถาว่า "เตสํ อาสิ วิปลฺลาโส" เป็นต้น, และทรงแสดงเพื่อชี้แจงถึงการร่ำไห้ของทวยเทพเป็นต้น อันเนื่องมาจากการประพฤติผิดในธรรมนั้น แล้วจึงทรงจบพระธรรมเทศนา. ส่วนพราหมณ์จัณฑาลนั้น พระองค์มิได้ตรัสไว้ในพระสูตรนี้เลย. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ใช่สาเหตุแห่งความวิบัติ. จริงอยู่ ความถึงพร้อมด้วยธรรมของพราหมณ์เป็นเหตุให้มีจรรยาเสมอด้วยพรหมและเสมอด้วยเทพ ส่วนความวิบัติเป็นเหตุให้มีจรรยาที่แตกสลาย. แต่พราหมณ์จัณฑาลประเภทที่กล่าวไว้ในโทณสูตรนี้ ก็ไม่ใช่สาเหตุแห่งความวิบัติแห่งธรรมของพราหมณ์. เพราะเหตุไร? เพราะเกิดขึ้นในภายหลังเมื่อธรรมวิบัติไปแล้ว. เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงจบพระธรรมเทศนาโดยมิได้ทรงแสดงถึงพราหมณ์จัณฑาลนั้น. แต่ในบัดนี้ แม้พราหมณ์จัณฑาลนั้นก็หาได้ยาก. ธรรมของพราหมณ์นี้ได้เสื่อมไปแล้วอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้นเอง โทณพราหมณ์จึงกล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ พวกข้าพเจ้าก็ยังไม่เต็มที่เป็นแม้พราหมณ์จัณฑาลเลย". ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในพระสูตรนี้.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya brāhmaṇadhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพราหมณธัมมิกสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบ.

8. Dhammasutta-(nāvāsutta)-vaṇṇanā

๘. อรรถกถาธัมมสูตร (นาวาสูตร)

319. Yasmā hi dhammanti dhammasuttaṃ, ‘‘nāvāsutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Idaṃ suttaṃ āyasmantaṃ sāriputtattheraṃ ārabbha vuttaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dvinnaṃ aggasāvakānaṃ uppattito pabhuti veditabbo. Seyyathidaṃ – anuppanne kira bhagavati dve aggasāvakā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā devaloke nibbattā. Tesaṃ paṭhamo cavitvā rājagahassa avidūre upatissagāmo nāma brāhmaṇānaṃ bhogagāmo atthi, tattha saṭṭhiadhikapañcakoṭisatadhanavibhavassa gāmasāmino brāhmaṇassa rūpasārī nāma brāhmaṇī, tassā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Dutiyo tassevāvidūre kolitagāmo nāma brāhmaṇānaṃ bhogagāmo atthi. Tattha tathārūpavibhavasseva gāmasāmino brāhmaṇassa moggallānī nāma brāhmaṇī, tassā kucchiyaṃ taṃ divasameva paṭisandhiṃ aggahesi. Evaṃ tesaṃ ekadivasameva paṭisandhiggahaṇañca gabbhavuṭṭhānañca ahosi. Ekadivaseyeva ca nesaṃ ekassa upatissagāme jātattā upatisso, ekassa kolitagāme jātattā kolitoti nāmamakaṃsu.

๓๑๙. พระสูตรนี้ชื่อว่าธรรมสูตร บ้างก็เรียกว่า "นาวาสูตร" อะไรเป็นเหตุเกิด? พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคทรงปรารภท่านพระสารีบุตรเถระแล้วตรัสไว้ นี้เป็นเรื่องย่อในพระสูตรนี้ ส่วนเรื่องพิสดารพึงทราบจำเดิมแต่ความบังเกิดขึ้นแห่งพระอัครสาวกทั้งสอง ได้ยินว่าดังนี้ คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงอุบัติขึ้น พระอัครสาวกสองท่านได้บำเพ็ญบารมีมาหนึ่งอสงไขยกับอีกแสนกัป แล้วบังเกิดในเทวโลก ในสองท่านนั้น ท่านแรกจุติแล้วได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีชื่อรูปสารี ภรรยาของพราหมณ์ผู้เป็นเจ้าของหมู่บ้าน ผู้มีทรัพย์สมบัติ 560 โกฏิ ในหมู่บ้านชื่ออุปติสสคาม ซึ่งเป็นโภคคามของพราหมณ์ทั้งหลาย ตั้งอยู่ไม่ไกลจากกรุงราชคฤห์ ท่านที่สองได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีชื่อโมคคัลลานี ภรรยาของพราหมณ์ผู้เป็นเจ้าของหมู่บ้าน ผู้มีทรัพย์สมบัติเช่นเดียวกัน ในหมู่บ้านชื่อโกลิตคาม ซึ่งเป็นโภคคามของพราหมณ์ทั้งหลาย ตั้งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้นเหมือนกัน ในวันเดียวกันนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ การถือปฏิสนธิและการออกจากครรภ์ของท่านทั้งสองจึงได้มีในวันเดียวกัน และในวันเดียวกันนั่นเอง ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อท่านผู้หนึ่งว่าอุปติสสะ เพราะเกิดในอุปติสสคาม และตั้งชื่ออีกท่านหนึ่งว่าโกลิตะ เพราะเกิดในโกลิตคาม

Te [Pg.61] sahapaṃsuṃ kīḷantā sahāyakā anupubbena vuḍḍhiṃ pāpuṇiṃsu, ekamekassa ca pañcapañcamāṇavakasatāni parivārā ahesuṃ. Te uyyānaṃ vā nadītitthaṃ vā gacchantā saparivārāyeva gacchanti. Eko pañcahi suvaṇṇasivikāsatehi, dutiyo pañcahi ājaññarathasatehi. Tadā ca rājagahe kālānukālaṃ giraggasamajjo nāma hoti. Sāyanhasamaye nagaravemajjhe yattha sakalaaṅgamagadhavāsino abhiññātā khattiyakumārādayo sannipatitvā supaññattesu mañcapīṭhādīsu nisinnā samajjavibhūtiṃ passanti. Atha te sahāyakā tena parivārena saddhiṃ tattha gantvā paññattāsanesu nisīdiṃsu. Tato upatisso samajjavibhūtiṃ passanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘ettako janakāyo vassasataṃ appatvāva marissatī’’ti cintesi. Tassa maraṇaṃ āgantvā nalāṭante patiṭṭhitaṃ viya ahosi, tathā kolitassa. Tesaṃ anekappakāresu naṭesu naccantesu dassanamattepi cittaṃ na nami, aññadatthu saṃvegoyeva udapādi.

สหายทั้งสองนั้นเล่นคลุกคลีฝุ่นด้วยกัน ได้ถึงความเจริญโดยลำดับ และแต่ละท่านมีมาณพ 500 คนเป็นบริวาร ท่านทั้งสองเมื่อจะไปสู่สวนหรือท่าแม่น้ำ ก็จะไปพร้อมกับบริวารนั่นเทียว ท่านหนึ่งไปพร้อมด้วยวอทอง 500 คัน ท่านที่สองไปพร้อมด้วยรถเทียมม้าอาชาไนย 500 คัน ในครั้งนั้น ที่กรุงราชคฤห์มีมหรสพชื่อคิรัคคสมัชจัดขึ้นเป็นครั้งคราว ในเวลาเย็น ณ ท่ามกลางพระนคร ซึ่งเป็นที่ที่เหล่ากษัตริย์กุมารเป็นต้นผู้มีชื่อเสียง ชาวแคว้นอังคะและมคธทั้งสิ้นมาประชุมกัน นั่งบนตั่งและเตียงเป็นต้นที่ปูลาดไว้อย่างดี ชมความงามของมหรสพ ครั้งนั้น สหายทั้งสองพร้อมด้วยบริวารนั้นไปในที่นั้นแล้ว นั่งบนอาสนะที่จัดไว้ ลำดับนั้น อุปติสสะเมื่อชมความงามของมหรสพ เห็นมหาชนประชุมกันแล้วจึงคิดว่า "หมู่ชนประมาณเท่านี้ ยังไม่ถึงร้อยปีก็จะตายสิ้น" ความตายประหนึ่งว่ามาตั้งอยู่ที่หน้าผากของท่าน ของโกลิตะก็เช่นกัน เมื่อเหล่านักฟ้อนผู้มีประเภทต่างๆ กำลังฟ้อนรำอยู่ แม้เพียงแต่ดู จิตของท่านทั้งสองก็ไม่ยินดี ที่แท้แล้ว สังเวชกลับเกิดขึ้น

Atha vuṭṭhite samajje pakkantāya parisāya sakaparivārena pakkantesu tesu sahāyesu kolito upatissaṃ pucchi – ‘‘kiṃ, samma, nāṭakādidassanena tava pamodanamattampi nāhosī’’ti? So tassa taṃ pavattiṃ ārocetvā tampi tatheva paṭipucchi. Sopi tassa attano pavattiṃ ārocetvā ‘‘ehi, samma, pabbajitvā amataṃ gavesāmā’’ti āha. ‘‘Sādhu sammā’’ti upatisso taṃ sampaṭicchi. Tato dvepi janā taṃ sampattiṃ chaḍḍetvā punadeva rājagahamanuppattā. Tena ca samayena rājagahe sañcayo nāma paribbājako paṭivasati. Te tassa santike pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ pabbajitvā katipāheneva tayo vede sabbañca paribbājakasamayaṃ uggahesuṃ. Te tesaṃ satthānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ upaparikkhantā pariyosānaṃ adisvā ācariyaṃ pucchiṃsu – ‘‘imesaṃ satthānaṃ ādimajjhaṃ dissati, pariyosānaṃ pana na dissati ‘idaṃ nāma imehi satthehi pāpuṇeyyāti, yato uttari pāpuṇitabbaṃ natthī’’’ti. Sopi āha – ‘‘ahampi tesaṃ tathāvidhaṃ pariyosānaṃ na passāmī’’ti. Te āhaṃsu – ‘‘tena hi mayaṃ imesaṃ pariyosānaṃ gavesāmā’’ti. Te ācariyo ‘‘yathāsukhaṃ gavesathā’’ti āha. Evaṃ te tena anuññātā amataṃ gavesamānā āhiṇḍantā jambudīpe pākaṭā ahesuṃ. Tehi khattiyapaṇḍitādayo pañhaṃ puṭṭhā uttaruttariṃ na sampāyanti. ‘‘Upatisso [Pg.62] kolito’’ti vutte pana ‘‘ke ete, na kho mayaṃ jānāmā’’ti bhaṇantā natthi, evaṃ vissutā ahesuṃ.

ครั้งนั้น เมื่อมหรสพเลิกแล้ว บริษัทกลับไปแล้ว เมื่อสหายทั้งสองนั้นพร้อมด้วยบริวารของตนกลับไปแล้ว โกลิตะได้ถามอุปติสสะว่า "สหายเอ๋ย เพราะการดูการละเล่นเป็นต้น แม้เพียงความยินดีก็ไม่มีแก่ท่านหรือ" อุปติสสะนั้นบอกความเป็นไปนั้นแก่โกลิตะแล้ว ก็ได้ถามกลับอย่างนั้นเหมือนกัน แม้โกลิตะนั้นก็บอกความเป็นไปของตนแก่อุปติสสะแล้วกล่าวว่า "มาเถิด สหาย เราทั้งสองบวชแล้วแสวงหาอมตธรรมกันเถิด" อุปติสสะรับคำของเขาว่า "ดีแล้ว สหาย" ลำดับนั้น คนทั้งสองสละสมบัตินั้นแล้ว ก็ได้กลับไปยังกรุงราชคฤห์อีก ในสมัยนั้น มีปริพาชกชื่อสัญชัยอาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ ท่านทั้งสองได้บวชในสำนักของปริพาชกนั้น พร้อมด้วยมาณพ 500 คน เพียงไม่กี่วันก็ได้เรียนไตรเพทและลัทธิของปริพาชกทั้งหมด ท่านทั้งสองพิจารณาเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งศาสตร์เหล่านั้น เมื่อไม่เห็นที่สุด จึงได้ถามอาจารย์ว่า "ศาสตร์เหล่านี้ปรากฏเบื้องต้นและท่ามกลาง แต่ที่สุดไม่ปรากฏ 'สิ่งนี้ชื่อว่าอันบุคคลพึงบรรลุได้ด้วยศาสตร์เหล่านี้ ซึ่งไม่มีสิ่งที่พึงบรรลุให้ยิ่งกว่านี้ไปอีก'" แม้สัญชัยปริพาชกนั้นก็กล่าวว่า "แม้เราก็ไม่เห็นที่สุดเช่นนั้นของศาสตร์เหล่านั้น" ท่านทั้งสองจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น พวกเราจะแสวงหาที่สุดของศาสตร์เหล่านี้" อาจารย์กล่าวว่า "พวกท่านจงแสวงหาตามสบายเถิด" ด้วยประการฉะนี้ ท่านทั้งสองผู้อาจารย์อนุญาตแล้ว แสวงหาอมตธรรม เที่ยวไป ก็ได้มีชื่อเสียงปรากฏในชมพูทวีป เหล่ากษัตริย์บัณฑิตเป็นต้นที่ถูกท่านทั้งสองถามปัญหา ไม่สามารถตอบให้ยิ่งๆ ขึ้นไปได้ แต่เมื่อกล่าวว่า "อุปติสสะ โกลิตะ" ไม่มีผู้ใดกล่าวว่า "ท่านเหล่านี้คือใคร เราไม่รู้จัก" ท่านทั้งสองมีชื่อเสียงโด่งดังเช่นนี้

Evaṃ tesu amatapariyesanaṃ caramānesu amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahamanuppatto. Te ca paribbājakā sakalajambudīpaṃ caritvā tiṭṭhatu amataṃ, antamaso pariyosānapañhavissajjanamattampi alabhantā punadeva rājagahaṃ agamaṃsu. Atha kho āyasmā assaji pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvāti yāva tesaṃ pabbajjā, tāva sabbaṃ pabbajjākkhandhake (mahāva. 60) āgatanayeneva vitthārato daṭṭhabbaṃ.

เมื่อท่านทั้งสองนั้นเที่ยวแสวงหาอมตธรรมอยู่อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคของเราทรงอุบัติขึ้นในโลก ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว ได้เสด็จถึงกรุงราชคฤห์โดยลำดับ ส่วนปริพาชกทั้งสองนั้นเที่ยวไปทั่วชมพูทวีปแล้ว อมตธรรมจงยกไว้ก่อน แม้ที่สุดเพียงผู้ที่จะแก้ปัญหาเรื่องที่สุดก็ยังไม่ได้พบ ก็ได้กลับมายังกรุงราชคฤห์อีกครั้ง ครั้งนั้นแล ท่านพระอัสสชิ ในเวลาเช้า นุ่งห่มแล้ว... เรื่องทั้งหมดจนถึงการบวชของท่านทั้งสอง พึงเห็นโดยพิสดารตามนัยที่มาในปัพพัชชาขันธกะ (มหาวรรค ๖๐) นั่นเทียว

Evaṃ pabbajitesu tesu dvīsu sahāyakesu āyasmā sāriputto aḍḍhamāsena sāvakapāramīñāṇaṃ sacchākāsi. So yadā assajittherena saddhiṃ ekavihāre vasati, tadā bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ therassa upaṭṭhānaṃ gacchati ‘‘pubbācariyo me ayamāyasmā, etamahaṃ nissāya bhagavato sāsanaṃ aññāsi’’nti gāravena. Yadā pana assajittherena saddhiṃ ekavihāre na vasati, tadā yassaṃ disāyaṃ thero vasati, taṃ disaṃ oloketvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha namassati. Taṃ disvā keci bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘sāriputto aggasāvako hutvā disaṃ namassati, ajjāpi maññe brāhmaṇadiṭṭhi appahīnā’’ti. Atha bhagavā dibbāya sotadhātuyā taṃ kathāsallāpaṃ sutvā paññattavarabuddhāsane nisinnaṃyeva attānaṃ dassento bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti? Te taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Tato bhagavā ‘‘na, bhikkhave, sāriputto disaṃ namassati, yaṃ nissāya sāsanaṃ aññāsi, taṃ attano ācariyaṃ vandati namassati sammāneti, ācariyapūjako, bhikkhave, sāriputto’’ti vatvā tattha sannipatitānaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

เมื่อสหายทั้งสองนั้นบวชแล้วอย่างนี้ ท่านพระสารีบุตรได้กระทำให้แจ้งซึ่งสาวกบารมีญาณภายในกึ่งเดือน. เมื่อใดท่านอยู่กับพระอัสสชิเถระในวิหารเดียวกัน, เมื่อนั้น ท่านไปอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคแล้ว ในลำดับนั้นจึงไปอุปัฏฐากพระเถระ ด้วยความเคารพว่า “ท่านผู้มีอายุนี้เป็นบูรพาจารย์ของเรา เราอาศัยท่านผู้นี้จึงได้รู้ทั่วถึงพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค”. ก็เมื่อใดท่านไม่ได้อยู่กับพระอัสสชิเถระในวิหารเดียวกัน, เมื่อนั้น พระเถระอยู่ในทิศใด ท่านก็แลดูทิศนั้นแล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีนมัสการอยู่. ภิกษุบางพวกเห็นอาการนั้นแล้ว ได้ให้คำพูดเกิดขึ้นว่า “พระสารีบุตรเป็นอัครสาวกแล้วยังนมัสการทิศอยู่ เราเข้าใจว่า แม้ในวันนี้ ทิฏฐิของพราหมณ์ยังละไม่ได้”. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับการสนทนานั้นด้วยทิพพโสตธาตุ ทรงแสดงพระองค์ประทับนั่งอยู่บนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้วนั่นเทียว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ?”. ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องราวนั้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรไม่ได้นมัสการทิศ เธออาศัยผู้ใดจึงได้รู้ทั่วถึงพระศาสนา เธอย่อมไหว้ นอบน้อม สักการะอาจารย์ของตนผู้นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นผู้บูชาอาจารย์” ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกัน ณ ที่นั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้.

Tattha yasmā hi dhammaṃ puriso vijaññāti yato puggalā piṭakattayappabhedaṃ pariyattidhammaṃ vā, pariyattiṃ sutvā adhigantabbaṃ navalokuttarappabhedaṃ paṭivedhadhammaṃ vā puriso vijaññā jāneyya vedeyya. ‘‘Yassā’’tipi pāṭho, so evattho. Indaṃva naṃ devatā pūjayeyyāti yathā sakkaṃ devānamindaṃ dvīsu devalokesu devatā pūjenti, evaṃ so puggalo taṃ puggalaṃ kālasseva vuṭṭhāya upāhanaomuñcanādiṃ sabbaṃ vattapaṭivattaṃ karonto [Pg.63] pūjeyya sakkareyya garukareyya. Kiṃ kāraṇaṃ? So pūjito…pe… pātukaroti dhammaṃ, so ācariyo evaṃ pūjito tasmiṃ antevāsimhi pasannacitto pariyattipaṭivedhavasena bahussuto desanāvaseneva pariyattidhammañca, desanaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā adhigantabbaṃ paṭivedhadhammañca pātukaroti deseti, desanāya vā pariyattidhammaṃ, upamāvasena attanā adhigatapaṭivedhadhammaṃ pātukaroti.

ในพระสูตรนั้น บทว่า “ยสฺมา หิ ธมฺมํ ปุริโส วิชญฺญา” ความว่า บุรุษพึงรู้ พึงทราบ พึงเข้าใจปริยัติธรรมมีพระไตรปิฎกเป็นประเภท หรือปฏิเวธธรรมมีนวโลกุตรธรรมเป็นประเภทอันจะพึงบรรลุได้เมื่อฟังปริยัติแล้ว จากบุคคลใด. มีปาฐะว่า “ยสฺสา” ก็มี อรรถก็อย่างเดียวกันนั้น. บทว่า “อินฺทํว นํ เทวตา ปูชเยยฺย” ความว่า เหล่าเทวดาในเทวโลกทั้งสองชั้นย่อมบูชาท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพเจ้าฉันใด, บุคคลนั้นพึงบูชา สักการะ เคารพบุคคลนั้น โดยลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ กระทำวัตรและปฏิวัตรทั้งหมด มีการถอดรองเท้าเป็นต้น ฉันนั้น. เหตุอะไร? อาจารย์นั้นผู้อันศิษย์บูชาแล้ว...ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งธรรม, อาจารย์นั้นผู้อันศิษย์บูชาแล้วอย่างนี้ มีจิตเลื่อมใสในอันเตวาสิกนั้น เป็นพหูสูตด้วยอำนาจแห่งปริยัติและปฏิเวธ ย่อมกระทำให้แจ้ง ย่อมแสดง ซึ่งปริยัติธรรมด้วยอำนาจแห่งเทศนา และซึ่งปฏิเวธธรรมอันจะพึงบรรลุได้ด้วยการปฏิบัติไปตามที่ทรงสั่งสอนไว้เมื่อได้ฟังเทศนาแล้ว, หรือว่า ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปริยัติธรรมด้วยเทศนา และกระทำให้แจ้งซึ่งปฏิเวธธรรมที่ตนบรรลุแล้วด้วยอำนาจแห่งอุปมา.

320. Tadaṭṭhikatvāna nisamma dhīroti evaṃ pasannena ācariyena pātukataṃ dhammaṃ aṭṭhikatvāna suṇitvā upadhāraṇasamatthatāya dhīro puriso. Dhammānudhammaṃ paṭipajjamānoti lokuttaradhammassa anulomattā anudhammabhūtaṃ vipassanaṃ bhāvayamāno. Viññū vibhāvī nipuṇo ca hotīti viññutāsaṅkhātāya paññāya adhigamena viññū, vibhāvetvā paresampi pākaṭaṃ katvā ñāpanasamatthatāya vibhāvī, paramasukhumatthapaṭivedhatāya nipuṇo ca hoti. Yo tādisaṃ bhajati appamattoti yo tādisaṃ pubbe vuttappakāraṃ bahussutaṃ appamatto tappasādanaparo hutvā bhajati.

๓๒๐. บทว่า “ตทตฺถิกตฺวาน นิสมฺม ธีโร” ความว่า บุรุษผู้เป็นบัณฑิต กระทำธรรมที่อาจารย์ผู้เลื่อมใสแล้วกระทำให้ปรากฏแล้วอย่างนี้ให้เป็นสิ่งที่ตนต้องการแล้ว ฟังแล้ว เป็นผู้มีปัญญาเพราะความสามารถในการทรงจำ. บทว่า “ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺชมาโน” ความว่า เจริญวิปัสสนาอันเป็นอนุธรรม เพราะเป็นไปโดยอนุโลมแก่โลกุตรธรรม. บทว่า “วิญฺญู วิภาวี นิปุโณ จ โหติ” ความว่า ชื่อว่า “วิญญู” เพราะบรรลุด้วยปัญญาที่เรียกว่าวิญญูตา (ความเป็นผู้รู้), ชื่อว่า “วิภาวี” เพราะความสามารถในการทำให้แจ้ง คือกระทำให้ปรากฏแม้แก่ผู้อื่นแล้วให้รู้ได้, และชื่อว่า “นิปุโณ” เพราะการแทงตลอดอรรถอันละเอียดสุขุมอย่างยิ่ง. บทว่า “โย ตาทิสํ ภชติ อปฺปมตฺโต” ความว่า ผู้ใดไม่ประมาท เป็นผู้มุ่งความเลื่อมใสในท่านนั้น คบท่านผู้เป็นพหูสูตมีประเภทดังกล่าวแล้วในก่อนเช่นนั้น.

321. Evaṃ paṇḍitācariyasevanaṃ pasaṃsitvā idāni bālācariyasevanaṃ nindanto ‘‘khuddañca bāla’’nti imaṃ gāthamāha. Tattha khuddanti khuddena kāyakammādinā samannāgataṃ, paññābhāvato bālaṃ. Anāgatatthanti anadhigatapariyattipaṭivedhatthaṃ. Usūyakanti issāmanakatāya antevāsikassa vuḍḍhiṃ asahamānaṃ. Sesamettha pākaṭameva padato. Adhippāyato pana yo bahucīvarādilābhī ācariyo antevāsikānaṃ cīvarādīni na sakkoti dātuṃ, dhammadāne pana aniccadukkhānattavacanamattampi na sakkoti. Etehi khuddatādidhammehi samannāgatattā taṃ khuddaṃ bālaṃ anāgatatthaṃ usūyakaṃ ācariyaṃ upasevamāno ‘‘pūtimacchaṃ kusaggenā’’ti (itivu. 76; jā. 1.15.183) vuttanayena sayampi bālo hoti. Tasmā idha sāsane kiñci appamattakampi pariyattidhammaṃ paṭivedhadhammaṃ vā avibhāvayitvā ca avijānitvā ca yassa dhammesu kaṅkhā, taṃ ataritvā maraṇaṃ upetīti evamassa attho veditabbo.

๓๒๑. ครั้นทรงสรรเสริญการคบหาอาจารย์ผู้เป็นบัณฑิตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงติเตียนการคบหาอาจารย์ผู้เป็นพาล จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “ขุทฺทญฺจ พาลํ” เป็นต้น. ในพระคาถานั้น บทว่า “ขุทฺทํ” คือ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมอันเลวทรามเป็นต้น, เป็นพาลเพราะไม่มีปัญญา. บทว่า “อนาคตตฺถํ” คือ ผู้มีอรรถคือปริยัติและปฏิเวธที่ยังไม่บรรลุ. บทว่า “อุสูยกํ” คือ ผู้ทนไม่ได้ซึ่งความเจริญของอันเตวาสิก เพราะความเป็นผู้มีใจริษยา. บทที่เหลือในพระคาถานี้ปรากฏชัดโดยบทอยู่แล้ว. ส่วนโดยอธิปราย อาจารย์ใดเป็นผู้มีลาภคือจีวรเป็นต้นมาก แต่ไม่สามารถให้จีวรเป็นต้นแก่อันเตวาสิกทั้งหลายได้, ส่วนในธรรมทาน แม้เพียงคำว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ไม่สามารถ (จะให้ได้). เพราะประกอบด้วยธรรมมีความเลวทรามเป็นต้นเหล่านี้ ผู้เข้าไปคบหาอาจารย์นั้นผู้เลวทราม เป็นพาล มีอรรถที่ยังไม่บรรลุ มีความริษยา ย่อมเป็นพาลแม้ด้วยตนเอง ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า “ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน” (ผู้ห่อปลาเน่าด้วยใบหญ้าคา). เพราะฉะนั้น ในศาสนานี้ บุคคลใดไม่ได้ทำให้แจ้งและไม่ได้รู้ปริยัติธรรมหรือปฏิเวธธรรมแม้เพียงเล็กน้อย มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย ยังข้ามความสงสัยนั้นไม่ได้ ย่อมถึงความตาย, พึงทราบอรรถแห่งบทนั้นอย่างนี้.

322-3. Idāni tassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ ‘‘yathā naro’’ti gāthādvayamāha. Tattha āpaganti nadiṃ. Mahodakanti bahuudakaṃ. Salilanti ito [Pg.64] cito ca gataṃ, vitthiṇṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Sarita’’ntipi pāṭho, so evattho. Sīghasotanti hārahārikaṃ, vegavatinti vuttaṃ hoti. Kiṃ soti ettha ‘‘so vuyhamāno’’ti iminā ca sokārena tassa narassa niddiṭṭhattā nipātamatto sokāro. Kiṃ sūti vuttaṃ hoti yathā ‘‘na bhavissāmi nāma so, vinassissāmi nāma so’’ti. Dhammanti pubbe vuttaṃ duvidhameva. Anisāmayatthanti anisāmetvā atthaṃ. Sesamettha pākaṭameva padato.

บัดนี้ เพื่อทรงกระทำอรรถนั้นนั่นแหละให้ปรากฏ จึงตรัสคาถาสองบทว่า “ยถา นโร” เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า “อาปคํ” คือ แม่น้ำ. บทว่า “มโหทกํ” คือ มีน้ำมาก. บทว่า “สลิลํ” คือ ไหลไปจากที่นี่และที่นั่น, หมายความว่า กว้างขวาง. มีปาฐะว่า “สริตํ” ก็มี อรรถก็อย่างเดียวกันนั้น. บทว่า “สีฆโสตํ” คือ ไหลเชี่ยว, หมายความว่า มีความเร็ว. ในบทว่า “กึ โส” นี้ เพราะบุรุษนั้นถูกระบุด้วย โส-อักษรนี้ว่า “โส วุยฺหมาโน” (บุรุษนั้นถูกพัดไป) โส-อักษรจึงเป็นเพียงนิบาต, หมายความว่า “กึ สู” เหมือนในประโยคว่า “เรานั้นจักไม่มีหนอ, เรานั้นจักพินาศหนอ”. บทว่า “ธมฺมํ” คือ ธรรมสองอย่างที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นเอง. บทว่า “อนิสามยตฺถํ” คือ ไม่พิจารณาซึ่งอรรถ. บทที่เหลือในคาถานี้ปรากฏชัดโดยบทอยู่แล้ว.

Adhippāyato pana yathā yo kocideva naro vuttappakāraṃ nadiṃ otaritvā tāya nadiyā vuyhamāno anusotagāmī sotameva anugacchanto pare pāratthike kiṃ sakkhati pāraṃ netuṃ. ‘‘Sakkatī’’tipi pāṭho. Tatheva duvidhampi dhammaṃ attano paññāya avibhāvayitvā bahussutānañca santike atthaṃ anisāmetvā sayaṃ avibhāvitattā ajānanto anisāmitattā ca avitiṇṇakaṅkho pare kiṃ sakkhati nijjhāpetuṃ pekkhāpetunti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘So vata, cunda, attanā palipapalipanno’’tiādikañcettha (ma. ni. 1.87) suttapadaṃ anussaritabbaṃ.

ส่วนโดยอธิบาย พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า เปรียบเหมือนคนใดคนหนึ่งลงไปสู่แม่น้ำดังที่กล่าวแล้ว ถูกกระแสน้ำนั้นพัดพาไป เป็นผู้ไปตามกระแส ไหลไปตามกระแสน้ำเท่านั้น จะสามารถนำคนอื่นผู้ต้องการฝั่งโน้นไปสู่ฝั่งได้อย่างไร. แม้ "สกฺกตีติ" ก็เป็นปาฐะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้ไม่ทำให้ธรรมะทั้งสองอย่างเจริญด้วยปัญญาของตน และไม่สอบสวนเนื้อความในสำนักของพหูสูตทั้งหลาย ตนเองย่อมไม่รู้เพราะไม่ได้ทำให้เจริญ และเป็นผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้เพราะไม่ได้สอบสวน จะสามารถทำให้คนอื่นพิจารณาเห็นแจ้งได้อย่างไร. พึงระลึกถึงสุตตบทในมัชฌิมนิกาย (ม.นิ. ๑.๘๗) เป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ บุคคลนั้นเองยังจมอยู่ในเปือกตม" ในที่นี้ด้วย.

324-5. Evaṃ bālasevanāya bālassa paraṃ nijjhāpetuṃ asamatthatāya pākaṭakaraṇatthaṃ upamaṃ vatvā idāni ‘‘yo tādisaṃ bhajati appamatto’’ti ettha vuttassa paṇḍitassa pare nijjhāpetuṃ samatthatāya pākaṭakaraṇatthaṃ ‘‘yathāpi nāva’’nti gāthādvayamāha. Tattha phiyenāti dabbipadarena. Rittenāti veḷudaṇḍena. Tatthāti tassaṃ nāvāyaṃ. Tatrūpayaññūti tassā nāvāya āharaṇapaṭiharaṇādiupāyajānanena maggapaṭipādanena upāyaññū. Sikkhitasikkhatāya sukusalahatthatāya ca kusalo. Uppannupaddavapaṭikārasamatthatāya mutīmā. Vedagūti vedasaṅkhātehi catūhi maggañāṇehi gato. Bhāvitattoti tāyeva maggabhāvanāya bhāvitacitto. Bahussutoti pubbe vuttanayeneva. Avedhadhammoti aṭṭhahi lokadhammehi akampaniyasabhāvo. Sotāvadhānūpanisūpapanneti sotaodahanena ca maggaphalānaṃ upanissayena ca upapanne. Sesaṃ uttānapadatthameva. Adhippāyayojanāpi sakkā purimanayeneva jānitunti na vitthāritā.

๓๒๔-๕. ครั้นตรัสอุปมาเพื่อทำให้ความที่คนพาลไม่สามารถทำให้ผู้อื่นพิจารณาเห็นแจ้งได้เพราะการคบคนพาลให้ปรากฏอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อทำให้ความที่บัณฑิตผู้ถูกกล่าวไว้ในบทว่า "โย ตาทิสํ ภชติ อปฺปมตฺโต" สามารถทำให้ผู้อื่นพิจารณาเห็นแจ้งได้ให้ปรากฏ จึงตรัสคาถาสองบทว่า "ยถาปิ นาวํ" เป็นต้น. ในคาถาสองบทนั้น บทว่า ผิเยน ได้แก่ ด้วยพายที่มีลักษณะคล้ายทัพพี. บทว่า ริตฺเตน ได้แก่ ด้วยไม้ถ่อทำด้วยไม้ไผ่. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในเรือนั้น. บทว่า ตตฺรูปยญฺญู ได้แก่ ผู้รู้อุบายในการดำเนินไปตามทาง คือรู้เหตุมีนำไปข้างหน้าและถอยกลับเป็นต้นของเรือนั้น. เป็นผู้ฉลาดเพราะได้ศึกษาศิลปะมาดีแล้ว และเพราะมีความคล่องแคล่วในฝีมือ. เป็นผู้มีปัญญาเพราะสามารถป้องกันอุปัทวะที่เกิดขึ้นได้. บทว่า เวทคู ได้แก่ ผู้ถึงแล้วด้วยมรรคญาณ ๔ ที่เรียกว่า เวท. บทว่า ภาวิตตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตอันอบรมแล้วด้วยมรรคภาวนานั่นเอง. บทว่า พหุสฺสุโต ได้แก่ โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง. บทว่า อเวธธมฺโม ได้แก่ ผู้มีสภาวะอันไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘. บทว่า โสตาวธานูปนิสูปปนฺเน ได้แก่ ในบุคคลผู้เข้าถึงแล้วด้วยการเงี่ยโสตลงฟัง และด้วยอุปนิสัยแห่งมรรคและผล. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. แม้การประกอบอธิบายก็สามารถรู้ได้โดยนัยก่อนนั่นเอง (ข้าพเจ้า) จึงไม่ขยายให้พิสดาร.

326. Evaṃ [Pg.65] paṇḍitassa pare nijjhāpetuṃ samatthabhāvapākaṭakaraṇatthaṃ upamaṃ vatvā tassā paṇḍitasevanāya niyojento ‘‘tasmā have’’ti imaṃ avasānagāthamāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yasmā upanissayasampannā paṇḍitasevanena visesaṃ pāpuṇanti, tasmā have sappurisaṃ bhajetha. Kīdisaṃ sappurisaṃ bhajetha? Medhāvinañceva bahussutañca, paññāsampattiyā ca medhāvinaṃ vuttappakārasutadvayena ca bahussutaṃ. Tādisañhi bhajamāno tena bhāsitassa dhammassa aññāya atthaṃ evaṃ ñatvā ca yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno tāya paṭipattiyā paṭivedhavasena viññātadhammo so maggaphalanibbānappabhedaṃ lokuttarasukhaṃ labhetha adhigaccheyya pāpuṇeyyāti arahattanikūṭena desanaṃ samāpesīti.

๓๒๖. ครั้นตรัสอุปมาเพื่อทำให้ความสามารถของบัณฑิตในการทำให้ผู้อื่นพิจารณาเห็นแจ้งให้ปรากฏอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงชักนำในการคบบัณฑิตนั้น จึงตรัสคาถาปิดท้ายนี้ว่า "ตสฺมา หเว" เป็นต้น. ในคาถานั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้: เพราะเหตุที่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยย่อมบรรลุคุณวิเศษได้ด้วยการคบบัณฑิต เพราะเหตุนั้นแล พึงคบสัตบุรุษ. พึงคบสัตบุรุษเช่นไร? คือผู้มีปัญญาและเป็นพหูสูต. เป็นผู้มีปัญญาด้วยความถึงพร้อมแห่งปัญญา และเป็นพหูสูตด้วยสุตะสองอย่างตามที่กล่าวแล้ว. เพราะว่าบุคคลเมื่อคบสัตบุรุษเช่นนั้น รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่ท่านกล่าวแล้ว ครั้นรู้อย่างนี้แล้ว ปฏิบัติตามที่ท่านสั่งสอน บุคคลนั้นเป็นผู้มีธรรมอันรู้แจ้งแล้วด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดด้วยปฏิปัตตินั้น พึงได้ พึงบรรลุ พึงถึงซึ่งโลกุตรสุข อันมีประเภทคือมรรค ผล และนิพพาน ดังนี้ ทรงจบเทศนาโดยมีพระอรหัตเป็นยอดสุด.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธรรมสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

9. Kiṃsīlasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถากิงสีลสูตร

327. Kiṃsīloti kiṃsīlasuttaṃ. Kā uppatti? Āyasmato sāriputtassa gihisahāyako eko therasseva pituno vaṅgantabrāhmaṇassa sahāyassa brāhmaṇassa putto saṭṭhikoṭiadhikaṃ pañcasatakoṭidhanaṃ pariccajitvā āyasmato sāriputtattherassa santike pabbajitvā sabbaṃ buddhavacanaṃ pariyāpuṇi. Tassa thero bahuso ovaditvā kammaṭṭhānamadāsi, so tena visesaṃ nādhigacchati. Tato thero ‘‘buddhaveneyyo eso’’ti ñatvā taṃ ādāya bhagavato santikaṃ gantvā taṃ bhikkhuṃ ārabbha puggalaṃ aniyametvā ‘‘kiṃsīlo’’ti pucchi. Athassa bhagavā tato paraṃ abhāsi. Tattha kiṃsīloti kīdisena vārittasīlena samannāgato, kīdisapakatiko vā. Kiṃsamācāroti kīdisena cārittena yutto. Kāni kammāni brūhayanti kāni kāyakammādīni vaḍḍhento. Naro sammā niviṭṭhassāti abhirato naro sāsane sammā patiṭṭhito bhaveyya. Uttamatthañca pāpuṇeti sabbatthānaṃ uttamaṃ arahattañca pāpuṇeyyāti vuttaṃ hoti.

๓๒๗. บทว่า กึสีโล คือ กิงสีลสูตร. อะไรเป็นเหตุเกิด? บุตรของพราหมณ์ผู้เป็นสหายของวังคันตพราหมณ์ผู้เป็นบิดาของพระเถระ ซึ่งเป็นสหายคฤหัสถ์ของพระสารีบุตรเถระ ได้สละทรัพย์ ๕๖๐ โกฏิ บวชในสำนักของพระสารีบุตรเถระแล้ว เรียนพุทธวจนะทั้งหมด. พระเถระให้โอวาทแก่ภิกษุนั้นบ่อยๆ แล้วให้กรรมฐาน แต่เธอไม่บรรลุคุณวิเศษด้วยกรรมฐานนั้น. ลำดับนั้น พระเถระรู้ว่า "ภิกษุนี้เป็นพุทธเวไนย" จึงพาภิกษุนั้นไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ปรารภภิกษุนั้น แต่ไม่ระบุตัวบุคคล ทูลถามว่า "กึสีโล" เป็นต้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แก่ท่านต่อไป. ในบทเหล่านั้น บทว่า กึสีโล คือ ผู้ประกอบด้วยวาริตตศีลเช่นไร หรือมีปกติเช่นไร. บทว่า กึสมาจาโร คือ ผู้ประกอบด้วยจาริตตะเช่นไร. บทว่า กานิ กมฺมานิ พฺรูหยํ คือ เมื่อยังกายกรรมเป็นต้นอะไรให้เจริญ. บทว่า นโร สมฺมา นิวิฏฺฐสฺส ได้แก่ นรชนผู้ยินดีแล้ว พึงเป็นผู้ตั้งมั่นโดยชอบในพระศาสนา. บทว่า อุตฺตมตฺถญฺจ ปาปุเณ ความว่า พึงถึงซึ่งพระอรหัตอันเป็นประโยชน์สูงสุดกว่าประโยชน์ทั้งปวง.

328. Tato [Pg.66] bhagavā ‘‘sāriputto aḍḍhamāsūpasampanno sāvakapāramippatto, kasmā ādikammikaputhujjanapañhaṃ pucchatī’’ti āvajjento ‘‘saddhivihārikaṃ ārabbhā’’ti ñatvā pucchāya vuttaṃ cārittasīlaṃ avibhajitvāva tassa sappāyavasena dhammaṃ desento ‘‘vuḍḍhāpacāyī’’tiādimāha.

๓๒๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาว่า "สารีบุตรอุปสมบทได้กึ่งเดือนก็บรรลุสาวกบารมีญาณแล้ว เหตุไรจึงถามปัญหาของปุถุชนผู้เป็นอาทิกัมมิกะ" ทรงทราบว่า "ท่านปรารภสัทธิวิหาริก (จึงถาม)" จึงไม่ทรงจำแนกจาริตตศีลที่กล่าวไว้ในคำถามนั้นเลย เมื่อจะทรงแสดงธรรมโดยเป็นสัปปายะแก่ภิกษุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "วุฑฺฒาปจายี".

Tattha paññāvuḍḍho, guṇavuḍḍho, jātivuḍḍho, vayovuḍḍhoti cattāro vuḍḍhā. Jātiyā hi daharopi bahussuto bhikkhu appassutamahallakabhikkhūnamantare bāhusaccapaññāya vuḍḍhattā paññāvuḍḍho. Tassa hi santike mahallakabhikkhūpi buddhavacanaṃ pariyāpuṇanti, ovādavinicchayapañhavissajjanāni ca paccāsīsanti. Tathā daharopi bhikkhu adhigamasampanno guṇavuḍḍho nāma. Tassa hi ovāde patiṭṭhāya mahallakāpi vipassanāgabbhaṃ gahetvā arahattaphalaṃ pāpuṇanti. Tathā daharopi rājā khattiyo muddhāvasitto brāhmaṇo vā sesajanassa vandanārahato jātivuḍḍho nāma. Sabbo pana paṭhamajāto vayovuḍḍho nāma. Tattha yasmā paññāya sāriputtattherassa sadiso natthi ṭhapetvā bhagavantaṃ, tathā guṇenapi aḍḍhamāsena sabbasāvakapāramīñāṇassa paṭividdhattā. Jātiyāpi so brāhmaṇamahāsālakule uppanno, tasmā tassa bhikkhuno vayena samānopi so imehi tīhi kāraṇehi vuḍḍho. Imasmiṃ panatthe paññāguṇehi eva vuḍḍhabhāvaṃ sandhāya bhagavā āha – ‘‘vuḍḍhāpacāyī’’ti. Tasmā tādisānaṃ vuḍḍhānaṃ apacitikaraṇena vuḍḍhāpacāyī, tesameva vuḍḍhānaṃ lābhādīsu usūyavigamena anusūyako ca siyāti ayamādipādassa attho.

บรรดาบทเหล่านั้น ผู้เจริญมี ๔ จำพวก คือ ปัญญาวุฑฒะ (ผู้เจริญด้วยปัญญา) คุณวุฑฒะ (ผู้เจริญด้วยคุณ) ชาติวุฑฒะ (ผู้เจริญด้วยชาติ) และวัยวุฑฒะ (ผู้เจริญด้วยวัย) จริงอยู่ ภิกษุแม้หนุ่มโดยชาติ แต่เป็นพหูสูต ชื่อว่าปัญญาวุฑฒะ ในท่ามกลางภิกษุผู้แก่แต่มีสุตะน้อย เพราะเป็นผู้เจริญด้วยปัญญาคือความเป็นพหูสูต จริงอยู่ แม้ภิกษุผู้แก่ทั้งหลายก็ย่อมศึกษาพุทธวจนะในสำนักของท่าน และย่อมหวังโอวาท การวินิจฉัย และการวิสัชนาปัญหา. ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุแม้หนุ่ม แต่ถึงพร้อมด้วยอธิคม ชื่อว่าคุณวุฑฒะ. จริงอยู่ แม้ภิกษุผู้แก่ทั้งหลาย ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านแล้ว ถือเอากรรมฐานคือวิปัสสนา ย่อมบรรลุอรหัตผล. ฉันนั้นเหมือนกัน พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว หรือพราหมณ์ แม้ยังหนุ่ม ชื่อว่าชาติวุฑฒะ เพราะเป็นผู้ควรแก่การไหว้ของชนที่เหลือ. ส่วนผู้ที่เกิดก่อนทั้งหมด ชื่อว่าวัยวุฑฒะ. ในบรรดาผู้เจริญเหล่านั้น เพราะว่า ผู้ที่เสมอด้วยพระสารีบุตรเถระโดยปัญญา ไม่มี เว้นแต่พระผู้มีพระภาค, ฉันนั้นเหมือนกัน โดยคุณก็ไม่มีใครเสมอ เพราะท่านแทงตลอดสาวกบารมีญาณทั้งหมดได้ด้วยเวลาเพียงกึ่งเดือน. แม้โดยชาติ ท่านก็เกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้น (พระสารีบุตร) แม้จะมีวัยเท่ากับภิกษุนั้น แต่ท่านก็เป็นผู้เจริญกว่าด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้. แต่ในอรรถกถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายเอาความเป็นผู้เจริญด้วยปัญญาและคุณเท่านั้น จึงตรัสว่า "วุฑฒาปจายี". เพราะเหตุนั้น (บุคคล) ชื่อว่า วุฑฒาปจายี เพราะกระทำการนอบน้อมต่อท่านผู้เจริญทั้งหลายเช่นนั้น และพึงเป็นผู้ไม่ริษยา เพราะปราศจากความริษยาในลาภเป็นต้นของท่านผู้เจริญเหล่านั้นนั่นเอง. นี้เป็นอรรถแห่งบาทพระคาถาเบื้องต้น.

Kālaññū cassāti ettha pana rāge uppanne tassa vinodanatthāya garūnaṃ dassanaṃ gacchantopi kālaññū, dose… mohe… kosajje uppanne tassa vinodanatthāya garūnaṃ dassanaṃ gacchantopi kālaññū, yato evaṃ kālaññū ca assa garūnaṃ dassanāya. Dhammiṃ kathanti samathavipassanāyuttaṃ. Erayitanti vuttaṃ. Khaṇaññūti tassā kathāya khaṇavedī, dullabho vā ayaṃ īdisāya kathāya savanakkhaṇoti jānanto. Suṇeyya sakkaccāti taṃ kathaṃ sakkaccaṃ suṇeyya. Na kevalañca tameva, aññānipi buddhaguṇādipaṭisaṃyuttāni subhāsitāni sakkaccameva suṇeyyāti attho.

ส่วนในบทว่า "กาลัญญู จัสส" นี้ เมื่อราคะเกิดขึ้น แม้ผู้ไปเพื่อเข้าเฝ้าครูเพื่อบรรเทาราคะนั้น ก็ชื่อว่ากาลัญญู, เมื่อโทสะ... โมหะ... ความเกียจคร้านเกิดขึ้น แม้ผู้ไปเพื่อเข้าเฝ้าครูเพื่อบรรเทาธรรมนั้นๆ ก็ชื่อว่ากาลัญญู, เพราะฉะนั้น พึงเป็นผู้รู้กาลเพื่อเข้าเฝ้าครูอย่างนี้. คำว่า "ธัมมึ กถํ" คือ (วาจา) ที่ประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนา. คำว่า "เอรยิตํ" คือ ที่กล่าวแล้ว. คำว่า "ขณัญญู" คือ ผู้รู้ขณะแห่งถ้อยคำนั้น หรือรู้ว่า "ขณะที่จะได้ฟังถ้อยคำเช่นนี้เป็นสิ่งที่หาได้ยาก". คำว่า "สุเณยฺย สักฺกจฺจํ" คือ พึงฟังถ้อยคำนั้นโดยเคารพ. อธิบายว่า มิใช่แต่ถ้อยคำนั้นอย่างเดียวเท่านั้น แม้สุภาษิตอื่น ๆ ที่ประกอบด้วยพุทธคุณเป็นต้น ก็พึงฟังโดยเคารพทีเดียว.

329. ‘‘Kālaññū cassa garūnaṃ dassanāyā’’ti ettha vuttanayañca attano uppannarāgādivinodanakālaṃ ñatvāpi garūnaṃ santikaṃ gacchanto kālena gacche garūnaṃ [Pg.67] sakāsaṃ, ‘‘ahaṃ kammaṭṭhāniko dhutaṅgadharo cā’’ti katvā na cetiyavandanabodhiyaṅgaṇabhikkhācāramaggaatimajjhanhikavelādīsu yattha katthaci ṭhitamācariyaṃ disvā paripucchanatthāya upasaṅkameyya, sakasenāsane pana attano āsane nisinnaṃ vūpasantadarathaṃ sallakkhetvā kammaṭṭhānādividhipucchanatthaṃ upasaṅkameyyāti attho. Evaṃ upasaṅkamantopi ca thambhaṃ niraṃkatvā nivātavutti thaddhabhāvakaraṃ mānaṃ vināsetvā nīcavutti pādapuñchanacoḷakachinnavisāṇusabhauddhatadāṭhasappasadiso hutvā upasaṅkameyya. Atha tena garunā vuttaṃ atthaṃ dhammaṃ…pe… samācare ca. Atthanti bhāsitatthaṃ. Dhammanti pāḷidhammaṃ. Saṃyamanti sīlaṃ. Brahmacariyanti avasesasāsanabrahmacariyaṃ. Anussare ceva samācare cāti atthaṃ kathitokāse anussareyya, dhammaṃ saṃyamaṃ brahmacariyaṃ kathitokāse anussareyya, anussaraṇamatteneva ca atussanto taṃ sabbampi samācare samācareyya samādāya vatteyya. Tāsaṃ kathānaṃ attani pavattane ussukkaṃ kareyyāti attho. Evaṃ karonto hi kiccakaro hoti.

๓๒๙. ในบทว่า "กาลัญญู จัสส ครูนํ ทสฺสนาย" นี้ มีนัยที่กล่าวไว้แล้ว และแม้เมื่อรู้กาลที่จะบรรเทาราคะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแก่ตนแล้ว ไปสู่สำนักของครู พึงไปสู่สำนักของครูตามกาล, อย่าทำความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ปฏิบัติกรรมฐานและทรงธุดงค์" แล้วเห็นอาจารย์ผู้ยืนอยู่ในที่ไหน ๆ เช่น ในเวลาไหว้พระเจดีย์ กวาดลานโพธิ์ เดินบิณฑบาต หรือเวลาเที่ยงเกินไป แล้วเข้าไปหาเพื่อสอบถาม, อธิบายว่า แต่พึงกำหนดรู้อาจารย์ผู้นั่งอยู่ ณ อาสนะของตนในเสนาสนะของท่าน ผู้มีความกระวนกระวายสงบแล้ว จึงเข้าไปหาเพื่อสอบถามวิธีแห่งกรรมฐานเป็นต้น. แม้เมื่อเข้าไปหาอย่างนี้ ก็พึงเป็นผู้มีตนอ่อนน้อม ไม่ทำความกระด้าง ทำลายมานะอันทำให้กระด้าง เป็นผู้มีตนต่ำต้อย เป็นดุจผ้าเช็ดเท้า โคอุสภะเขาหัก และงูที่ถูกถอนเขี้ยวแล้ว เข้าไปหา. ครั้งนั้น พึงระลึกเนือง ๆ และพึงประพฤติซึ่งอรรถ ธรรม สังยม และพรหมจรรย์ที่ครูนั้นกล่าวแล้ว. คำว่า "อตฺถํ" คือ อรรถที่ท่านกล่าว. คำว่า "ธมฺมํ" คือ พระบาลีธรรม. คำว่า "สํยมํ" คือ ศีล. คำว่า "พฺรหฺมจริยํ" คือ พรหมจรรย์ในพระศาสนาที่เหลือ. ในบทว่า "อนุสฺสเร เจว สมาจเร จ" นั้นคือ พึงระลึกเนือง ๆ ซึ่งอรรถในโอกาสที่ท่านกล่าว, พึงระลึกเนือง ๆ ซึ่งธรรม สังยม และพรหมจรรย์ในโอกาสที่ท่านกล่าว, และไม่พึงสันโดษเพียงแค่การระลึกเนือง ๆ พึงประพฤติธรรมทั้งหมดนั้นด้วย พึงสมาทานประพฤติ. อธิบายว่า พึงทำความขวนขวายในการให้ถ้อยคำเหล่านั้นเป็นไปในตน. จริงอยู่ ผู้กระทำอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจของตน.

330. Tato parañca dhammārāmo dhammarato dhamme ṭhito dhammavinicchayaññū bhaveyya. Sabbapadesu cettha dhammoti samathavipassanā, ārāmo ratīti ekova attho, dhamme ārāmo assāti dhammārāmo. Dhamme rato, na aññaṃ pihetīti dhammarato. Dhamme ṭhito dhammaṃ vattanato. Dhammavinicchayaṃ jānāti ‘‘idaṃ udayañāṇaṃ idaṃ vayañāṇa’’nti dhammavinicchayaññū, evarūpo assa. Atha yāyaṃ rājakathāditiracchānakathā taruṇavipassakassa bahiddhārūpādīsu abhinandanuppādanena taṃ samathavipassanādhammaṃ sandūseti, tasmā ‘‘dhammasandosavādo’’ti vuccati, taṃ nevācare dhammasandosavādaṃ, aññadatthu āvāsagocarādisappāyāni sevanto tacchehi nīyetha subhāsitehi. Samathavipassanāpaṭisaṃyuttānevettha tacchāni, tathārūpehi subhāsitehi nīyetha nīyeyya, kālaṃ khepeyyāti attho.

๓๓๐. หลังจากนั้น พึงเป็นผู้มีธรรมเป็นที่มายินดี ยินดีในธรรม ตั้งอยู่ในธรรม รู้การวินิจฉัยธรรม. ในบททั้งหมดนี้ คำว่า "ธรรม" ได้แก่ สมถะและวิปัสสนา. คำว่า "อาราโม" และ "รติ" มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. ชื่อว่า "ธัมมาราโม" เพราะมีธรรมเป็นที่มายินดี. ชื่อว่า "ธัมมรโต" เพราะยินดีในธรรม ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น. ชื่อว่า "ธัมเม ฐิโต" เพราะเป็นไปในธรรม. ชื่อว่า "ธัมมวินิจฉยัญญู" เพราะรู้การวินิจฉัยธรรมว่า "นี้คืออุทยญาณ นี้คือวยญาณ", พึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้. อนึ่ง ติรัจฉานกถา มีราชกถาเป็นต้นใด ย่อมประทุษร้ายธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้น โดยการทำให้เกิดความเพลิดเพลินในรูปเป็นต้นอันเป็นอารมณ์ภายนอกแก่ผู้มีวิปัสสนาอ่อน, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ธัมมสันโทสวาโท" (วาทะที่ประทุษร้ายธรรม), ไม่พึงประพฤติธัมมสันโทสวาทนั้น. ที่จริงแล้ว เมื่อเสพอาวาสและโคจรเป็นต้นอันเป็นสัปปายะ พึงยังกาลให้ล่วงไปด้วยสุภาษิตอันเป็นของจริง. ในที่นี้ สุภาษิตที่ประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนาเท่านั้น ชื่อว่าเป็นของจริง. อธิบายว่า พึงยังกาลให้ล่วงไป พึงให้กาลสิ้นไปด้วยสุภาษิตมีรูปเช่นนั้น.

331. Idāni ‘‘dhammasandosavāda’’nti ettha atisaṅkhepena vuttaṃ samathavipassanāyuttassa bhikkhuno upakkilesaṃ pākaṭaṃ karonto tadaññenapi upakkilesena saddhiṃ ‘‘hassaṃ jappa’’nti imaṃ gāthamāha. Hāsantipi pāṭho. Vipassakena [Pg.68] hi bhikkhunā hasanīyasmiṃ vatthusmiṃ sitamattameva kātabbaṃ, niratthakakathājappo na bhāsitabbo, ñātibyasanādīsu paridevo na kātabbo, khāṇukaṇṭakādimhi manopadoso na uppādetabbo. Māyākatanti vuttā māyā, tividhaṃ kuhanaṃ, paccayesu giddhi, jātiādīhi māno, paccanīkasātatāsaṅkhāto sārambho, pharusavacanalakkhaṇaṃ kakkasaṃ, rāgādayo kasāvā, adhimattataṇhālakkhaṇā mucchāti ime ca dosā sukhakāmena aṅgārakāsu viya, sucikāmena gūthaṭhānaṃ viya, jīvitukāmena āsivisādayo viya ca pahātabbā. Hitvā ca ārogyamadādivigamā vītamadena cittavikkhepābhāvā ṭhitattena caritabbaṃ. Evaṃ paṭipanno hi sabbupakkilesaparisuddhāya bhāvanāya na cirasseva arahattaṃ pāpuṇāti. Tenāha bhagavā – ‘‘hassaṃ jappaṃ…pe… ṭhitatto’’ti.

๓๓๑. บัดนี้ ในบทว่า “ธมฺมสนฺโทสวาท” นี้ เมื่อทรงกระทำอุปกิเลสของภิกษุผู้ประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนาที่ตรัสไว้โดยย่ออย่างยิ่งให้ปรากฏ พร้อมด้วยอุปกิเลสแม้อย่างอื่นจากนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “หสฺสํ ชปฺปํ” เป็นต้น. มีปาฐะว่า หาสํ ก็มี. จริงอยู่ อันภิกษุผู้เจริญวิปัสสนา พึงกระทำเพียงการยิ้มเท่านั้นในเรื่องที่น่าหัวเราะ, ไม่พึงกล่าวคำพูดพร่ำเพรื่ออันไร้ประโยชน์, ไม่พึงคร่ำครวญในความพินาศแห่งญาติเป็นต้น, ไม่พึงให้ความขุ่นเคืองใจเกิดขึ้นในเพราะตอและหนามเป็นต้น. คำว่า มายาคตํ คือ มายาที่กล่าวแล้ว, การหลอกลวง ๓ อย่าง, ความอยากในปัจจัยทั้งหลาย, ความถือตัวด้วยชาติเป็นต้น, สารัมภะ คือความแข่งดี อันนับเนื่องด้วยความเป็นผู้มีปกติเป็นข้าศึก, กักกสัง มีคำหยาบเป็นลักษณะ, ราคะเป็นต้น ชื่อว่า กสาวะ, มุจฉา มีตัณหาอย่างยิ่งเป็นลักษณะ. โทษเหล่านี้ อันผู้ต้องการความสุขพึงละเสีย เหมือนละถ่านเพลิง, อันผู้ต้องการความสะอาดพึงละเสีย เหมือนละที่อุจจาระ, และอันผู้ต้องการชีวิตพึงละเสีย เหมือนละอสรพิษเป็นต้น. และเมื่อละแล้ว พึงประพฤติตนเป็นผู้ปราศจากความเมา เพราะปราศจากความเมาในความไม่มีโรคเป็นต้น และเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านแห่งจิต. จริงอยู่ ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมบรรลุพระอรหัตในไม่ช้าเลย ด้วยภาวนาที่บริสุทธิ์จากอุปกิเลสทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “หสฺสํ ชปฺปํ...เป...ฐิตตฺโต” ดังนี้.

332. Idāni yvāyaṃ ‘‘hassaṃ jappa’’ntiādinā nayena upakkileso vutto, tena samannāgato bhikkhu yasmā sāhaso hoti avīmaṃsakārī, ratto rāgavasena duṭṭho dosavasena gacchati, pamatto ca hoti kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asātaccakārī, tathārūpassa ca ‘‘suṇeyya sakkacca subhāsitānī’’tiādinā nayena vutto ovādo niratthako, tasmā imassa saṃkilesassa puggalādhiṭṭhānāya desanāya sutādivuddhipaṭipakkhabhāvaṃ dassento ‘‘viññātasārānī’’ti imaṃ gāthamāha.

๓๓๒. บัดนี้ อุปกิเลสใดที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “หสฺสํ ชปฺปํ” ภิกษุผู้ประกอบด้วยอุปกิเลสนั้น เพราะเหตุใดย่อมเป็นผู้มักทำโดยพลการ ไม่ใคร่ครวญ ย่อมกำหนัดด้วยอำนาจราคะ ประทุษร้ายด้วยอำนาจโทสะ และย่อมเป็นผู้ประมาท ไม่กระทำโดยสม่ำเสมอในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย และโอวาทที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “พึงตั้งใจฟังสุภาษิตทั้งหลาย” ก็ไร้ประโยชน์แก่บุคคลเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงความเป็นปฏิปักษ์ต่อความเจริญแห่งสุตะเป็นต้นของความเศร้าหมองนี้ ด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคล จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “วิญฺญาตสารานิ” เป็นต้น.

Tassattho – yāni hetāni samathavipassanāpaṭisaṃyuttāni subhāsitāni, tesaṃ vijānanaṃ sāro. Yadi viññātāni sādhu, atha saddamattameva gahitaṃ, na kiñci kataṃ hoti, yena etāni sutamayena ñāṇena viññāyanti, taṃ sutaṃ, etañca sutamayañāṇaṃ viññātasamādhisāraṃ, tesu viññātesu dhammesu yo samādhi cittassāvikkhepo tathattāya paṭipatti, ayamassa sāro. Na hi vijānanamatteneva koci attho sijjhati. Yo panāyaṃ naro rāgādivasena vattanato sāhaso, kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asātaccakāritāya pamatto, so saddamattaggāhīyeva hoti. Tena tassa atthavijānanābhāvato sā subhāsitavijānanapaññā ca, tathattāya paṭipattiyā abhāvato sutañca na vaḍḍhatīti.

อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า สุภาษิตเหล่าใดที่ประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนา การรู้แจ้งสุภาษิตเหล่านั้นเป็นสาระ. ถ้าธรรมเหล่านั้นเป็นสิ่งที่รู้แจ้งแล้ว ก็เป็นการดี, แต่ถ้าถือเอาเพียงแค่เสียง ก็ชื่อว่าไม่ได้ทำอะไรเลย. บุคคลย่อมรู้แจ้งธรรมเหล่านี้ด้วยสุตมยญาณใด นั่นคือสุตะ, และสุตมยญาณนี้มีสมาธิที่รู้แจ้งแล้วเป็นสาระ. ในธรรมทั้งหลายที่รู้แจ้งแล้วเหล่านั้น สมาธิใดคือความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต การปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น นี้เป็นสาระของบุคคลนั้น. เพราะประโยชน์อะไรๆ ย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยการรู้แจ้งเท่านั้น. ส่วนนรชนใดเป็นผู้มักทำโดยพลการ เพราะเป็นไปด้วยอำนาจราคะเป็นต้น เป็นผู้ประมาท เพราะไม่กระทำโดยสม่ำเสมอในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย นรชนนั้นย่อมเป็นเพียงผู้ถือเอาแค่เสียงเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น สำหรับบุคคลนั้น เพราะไม่มีการรู้แจ้งอรรถ ทั้งปัญญาที่รู้แจ้งสุภาษิตนั้น และเพราะไม่มีการปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น สุตะก็ย่อมไม่เจริญ.

333. Evaṃ [Pg.69] pamattānaṃ sattānaṃ paññāparihāniṃ sutaparihāniñca dassetvā idāni appamattānaṃ tadubhayasārādhigamaṃ dassento āha – ‘‘dhamme ca ye…pe… sāramajjhagū’’ti. Tattha ariyappavedito dhammo nāma samathavipassanādhammo. Ekopi hi buddho samathavipassanādhammaṃ adesetvā parinibbuto nāma natthi. Tasmā etasmiṃ dhamme ca ye ariyappavedite ratā niratā appamattā sātaccānuyogino, anuttarā te vacasā manasā kammunā ca, te catubbidhena vacīsucaritena tividhena manosucaritena tividhena kāyasucaritena ca samannāgatattā vacasā manasā kammunā ca anuttarā, avasesasattehi asamā aggāvisiṭṭhā. Ettāvatā saddhiṃ pubbabhāgasīlena ariyamaggasampayuttaṃ sīlaṃ dasseti. Evaṃ parisuddhasīlā te santisoraccasamādhisaṇṭhitā, sutassa paññāya ca sāramajjhagū, ye ariyappavedite dhamme ratā, te na kevalaṃ vācādīhi anuttarā honti, apica kho pana santisoracce samādhimhi ca saṇṭhitā hutvā sutassa paññāya ca sāramajjhagū adhigatā icceva veditabbā. Āsaṃsāyaṃ bhūtavacanaṃ. Tattha santīti nibbānaṃ, soraccanti sundare ratabhāvena yathābhūtapaṭivedhikā paññā, santiyā soraccanti santisoraccaṃ, nibbānārammaṇāya maggapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. Samādhīti taṃsampayuttova maggasamādhi. Saṇṭhitāti tadubhaye patiṭṭhitā. Sutapaññānaṃ sāraṃ nāma arahattaphalavimutti. Vimuttisārañhi idaṃ brahmacariyaṃ.

๓๓๓. ครั้นทรงแสดงความเสื่อมแห่งปัญญาและความเสื่อมแห่งสุตะของสัตว์ทั้งหลายผู้ประมาทแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุสาระทั้งสองนั้นของบุคคลผู้ไม่ประมาท จึงตรัสว่า “ธมฺเม จ เย...เป...สารมชฺฌคู” ดังนี้. ในคาถานั้น ธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้ว ชื่อว่า สมถวิปัสสนาธรรม. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าแม้พระองค์หนึ่ง ที่ชื่อว่าปรินิพพานแล้วโดยไม่ทรงแสดงสมถวิปัสสนาธรรม ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใด ยินดี หมั่นประกอบ ไม่ประมาท มีความเพียรสม่ำเสมอ ในธรรมคือสมถวิปัสสนาที่พระอริยเจ้าประกาศแล้วนี้ ชนเหล่านั้นเป็นผู้ยอดเยี่ยมด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกาย. ชนเหล่านั้นเป็นผู้ยอดเยี่ยมด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกาย เพราะประกอบด้วยวจีสุจริต ๔ มโนสุจริต ๓ และกายสุจริต ๓ ไม่เหมือนสัตว์ที่เหลือ เป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงศีลที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค พร้อมกับปุพพภาคศีล. ชนเหล่านั้นผู้มีศีลบริสุทธิ์อย่างนี้ ตั้งมั่นดีแล้วในสันติ โสรัจจะ และสมาธิ เป็นผู้เข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา คือชนเหล่าใดผู้ยินดีในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้ว ชนเหล่านั้นมิใช่เป็นผู้ยอดเยี่ยมเพียงด้วยวาจาเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงทราบว่า เป็นผู้ตั้งมั่นดีแล้วในสันติ โสรัจจะ และสมาธิ แล้วเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา คือเป็นผู้บรรลุแล้วนั่นเทียว. นี้เป็นคำกล่าวตามความเป็นจริง. ในบทเหล่านั้น บทว่า สันติ คือ พระนิพพาน. บทว่า โสรัจจะ คือ ปัญญาที่รู้แจ้งตามความเป็นจริงด้วยภาวะที่ยินดีในสิ่งที่ดีงาม. โสรัจจะแห่งสันติ ชื่อว่า สันติโสรัจจะ. นี้เป็นชื่อของมรรคปัญญาที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์. บทว่า สมาธิ คือ มรรคสมาธิที่สัมปยุตด้วยมรรคปัญญานั้นนั่นเอง. บทว่า สัณฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วในธรรมทั้งสองนั้น. สาระแห่งสุตะและปัญญา ชื่อว่า อรหัตตผลวิมุตติ. จริงอยู่ พรหมจรรย์นี้มีวิมุตติเป็นสาระ.

Evamettha bhagavā dhammena pubbabhāgapaṭipadaṃ, ‘‘anuttarā vacasā’’tiādīhi sīlakkhandhaṃ, santisoraccasamādhīhi paññākkhandhasamādhikkhandheti tīhipi imehi khandhehi aparabhāgapaṭipadañca dassetvā sutapaññāsārena akuppavimuttiṃ dassento arahattanikūṭena desanaṃ samāpesi. Desanāpariyosāne ca so bhikkhu sotāpattiphalaṃ patvā puna na cirasseva aggaphale arahatte patiṭṭhāsīti.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปุพพภาคปฏิปทาโดยธรรมอย่างนี้ คือ ทรงแสดงสีลขันธ์ด้วยบทเป็นต้นว่า “อนุตฺตรา วจสา” ทรงแสดงปัญญากขันธ์และสมาธิขันธ์ด้วยบทว่า สันติโสรัจจะสมาธิ. ครั้นทรงแสดงอปรภาคปฏิปทาด้วยขันธ์ ๓ เหล่านี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงอกุปปวิมุตติด้วยสาระคือสุตะและปัญญา จึงทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต. และในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นบรรลุโสดาปัตติผลแล้ว อีกไม่นานก็ดำรงอยู่ในอัคคผลคือพระอรหัต.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kiṃsīlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนากิงสีลสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

10. Uṭṭhānasuttavaṇṇanā

๑๐. วรรณนาอุฏฐานสูตร

334. Uṭṭhahathāti [Pg.70] uṭṭhānasuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto rattiṃ jetavanavihāre vasitvā pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pācīnadvārena nagarā nikkhamitvā migāramātupāsādaṃ agamāsi divāvihāratthāya. Āciṇṇaṃ kiretaṃ bhagavato rattiṃ jetavanavihāre vasitvā migāramātupāsāde divāvihārūpagamanaṃ, rattiñca migāramātupāsāde vasitvā jetavane divāvihārūpagamanaṃ. Kasmā? Dvinnaṃ kulānaṃ anuggahatthāya mahāpariccāgaguṇaparidīpanatthāya ca. Migāramātupāsādassa ca heṭṭhā pañca kūṭāgāragabbhasatāni honti, yesu pañcasatā bhikkhū vasanti. Tattha yadā bhagavā heṭṭhāpāsāde vasati, tadā bhikkhū bhagavato gāravena uparipāsādaṃ nāruhanti. Taṃ divasaṃ pana bhagavā uparipāsāde kūṭāgāragabbhaṃ pāvisi, tena heṭṭhāpāsāde pañcapi gabbhasatāni pañcasatā bhikkhū pavisiṃsu. Te ca sabbeva navā honti adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ uddhatā unnaḷā pākatindriyā. Te pavisitvā divāseyyaṃ supitvā sāyaṃ uṭṭhāya mahātale sannipatitvā ‘‘ajja bhattagge tuyhaṃ kiṃ ahosi, tvaṃ kattha agamāsi, ahaṃ āvuso kosalarañño gharaṃ, ahaṃ anāthapiṇḍikassa, tattha evarūpo ca evarūpo ca bhojanavidhi ahosī’’ti nānappakāraṃ āmisakathaṃ kathentā uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ.

๓๓๔. อุฏฐานสูตร มีคำขึ้นต้นว่า "อฏฺฐหถ" เป็นต้น เหตุเกิดของสูตรนี้เป็นอย่างไร? สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ในเวลากลางคืนทรงพักอยู่ในพระเชตวันมหาวิหารแล้ว ครั้นเวลาเช้า ทรงแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์ เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว เสด็จออกจากพระนครทางประตูทิศตะวันออก ได้เสด็จไปยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาเพื่อประทับพักในเวลากลางวัน. ได้ยินว่า การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทับในพระเชตวันมหาวิหารในเวลากลางคืนแล้วเสด็จไปประทับพักในเวลากลางวันที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา และการที่ทรงประทับในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาในเวลากลางคืนแล้วเสด็จไปประทับพักในเวลากลางวันที่พระเชตวัน เป็นพระจริยวัตรของพระองค์. เพราะเหตุไร? เพื่ออนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งสอง และเพื่อทรงประกาศคุณคือการบริจาคอันยิ่งใหญ่. ที่ชั้นล่างแห่งปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตานั้น มีห้องยอดปราสาท ๕๐๐ ห้อง ซึ่งภิกษุ ๕๐๐ รูปอาศัยอยู่. ในปราสาทนั้น เมื่อใดพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ปราสาทชั้นล่าง เมื่อนั้นภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ขึ้นไปยังปราสาทชั้นบนด้วยความเคารพต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า. แต่ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเข้าไปยังห้องยอดปราสาทที่ปราสาทชั้นบน เพราะเหตุนั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูปจึงได้เข้าไปยังห้องทั้ง ๕๐๐ ห้องที่ปราสาทชั้นล่าง. ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดล้วนเป็นภิกษุใหม่ เพิ่งเข้ามาสู่พระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฟุ้งซ่าน คะนอง มีอินทรีย์ไม่สำรวม. ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปแล้ว นอนพักในเวลากลางวันแล้ว ตื่นขึ้นในเวลาเย็น ประชุมกันที่ลานใหญ่แล้ว กล่าวอามิสกถาต่างๆ กันว่า "วันนี้ที่โรงฉัน ท่านได้อะไรมา ท่านไปที่ไหนมา" "อาวุโส ข้าพเจ้าไปเรือนของพระเจ้าโกศล" "ข้าพเจ้าไปเรือนของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ที่นั่นมีโภชนะอย่างนั้นๆ" จนเกิดเสียงดังเสียงอึกทึก.

Bhagavā taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ime mayā saddhiṃ vasantāpi evaṃ pamattā, aho ayuttakārino’’ti mahāmoggallānattherassa āgamanaṃ cintesi. Tāvadeva āyasmā mahāmoggallāno bhagavato cittaṃ ñatvā iddhiyā āgamma pādamūle vandamānoyeva ahosi. Tato naṃ bhagavā āmantesi – ‘‘ete te, moggallāna, sabrahmacārino pamattā, sādhu ne saṃvejehī’’ti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho so āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭissuṇitvā tāvadeva āpokasiṇaṃ samāpajjitvā karīsabhūmiyaṃ ṭhitaṃ mahāpāsādaṃ nāvaṃ viya mahāvāto pādaṅguṭṭhakena kampesi saddhiṃ patiṭṭhitapathavippadesena. Atha te bhikkhū bhītā vissaraṃ karontā sakasakacīvarāni chaḍḍetvā catūhi dvārehi nikkhamiṃsu. Bhagavā tesaṃ attānaṃ dassento aññena dvārena gandhakuṭiṃ pavisanto viya ahosi, te bhagavantaṃ disvā vanditvā aṭṭhaṃsu[Pg.71]. Bhagavā ‘‘kiṃ, bhikkhave, bhītatthā’’ti pucchi, te ‘‘ayaṃ, bhante, migāramātupāsādo kampito’’ti āhaṃsu. ‘‘Jānātha, bhikkhave, kenā’’ti? ‘‘Na jānāma, bhante’’ti. Atha bhagavā ‘‘tumhādisānaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ pamādavihārīnaṃ saṃvegajananatthaṃ moggallānena kampito’’ti vatvā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับเสียงนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "ภิกษุเหล่านี้อยู่กับเราแท้ๆ ยังประมาทถึงเพียงนี้ โอ หนอ ช่างทำสิ่งที่ไม่สมควร" จึงทรงระลึกถึงการมาของพระมหาโมคคัลลานเถระ. ขณะนั้นเอง ท่านพระมหาโมคคัลลานะทราบพระดำริของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงมาด้วยฤทธิ์ ได้เป็นผู้ถวายบังคมอยู่ที่ใกล้พระบาทมูลนั่นเทียว. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านว่า "โมคคัลลานะ สพรหมจารีของเธอเหล่านี้ประมาทแล้ว ดีละ เธอจงทำให้พวกเขาสังเวชเถิด". ท่านพระมหาโมคคัลลานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า "เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า" แล้วเข้าอาโปกสิณในขณะนั้นเอง ได้ทำให้มหาปราสาทซึ่งตั้งอยู่บนพื้นปฐพีสั่นสะเทือนด้วยนิ้วพระบาทหัวแม่เท้า พร้อมทั้งบริเวณพื้นดินที่ตั้งอยู่ เหมือนลมใหญ่ทำให้เรือสั่นไหว ฉะนั้น. ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นหวาดกลัว ส่งเสียงร้อง ทิ้งจีวรของตนๆ หนีออกไปทางประตูทั้งสี่. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระองค์แก่ภิกษุเหล่านั้น ประหนึ่งเสด็จเข้าพระคันธกุฎีทางประตูอื่น ภิกษุเหล่านั้นเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอหวาดกลัวอะไรกัน" พวกเขาทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตานี้สั่นไหว". (ตรัสถามว่า) "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอรู้ไหมว่าใครทำ". (ทูลว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย โมคคัลลานะทำให้ไหว เพื่อให้เกิดความสังเวชแก่ภิกษุเช่นพวกเธอ ผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ อยู่ด้วยความประมาท" แล้วได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น.

Tattha uṭṭhahathāti āsanā uṭṭhahatha ghaṭatha vāyamatha, mā kusītā hotha. Nisīdathāti pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānānuyogatthāya nisīdatha. Ko attho supitena voti ko tumhākaṃ anupādāparinibbānatthāya pabbajitānaṃ supitena attho. Na hi sakkā supantena koci attho pāpuṇituṃ. Āturānañhi kā niddā, sallaviddhāna ruppatanti yatra ca nāma appakepi sarīrappadese uṭṭhitena cakkhurogādinā rogena āturānaṃ ekadvaṅgulamattampi paviṭṭhena ayasallaaṭṭhisalladantasallavisāṇasallakaṭṭhasallānaṃ aññatarena sallena ruppamānānaṃ manussānaṃ niddā natthi, tattha tumhākaṃ sakalacittasarīrasantānaṃ bhañjitvā uppannehi nānappakārakilesarogehi āturānañhi kā niddā rāgasallādīhi ca pañcahi sallehi antohadayaṃ pavisiya viddhattā sallaviddhānaṃ ruppataṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "อฏฺฐหถ" (จงลุกขึ้น) หมายความว่า จงลุกขึ้นจากอาสนะ จงขวนขวาย จงพยายาม อย่าเกียจคร้าน. บทว่า "นิสีทถ" (จงนั่ง) หมายความว่า จงนั่งคู้บัลลังก์เพื่อประกอบความเพียรในกรรมฐาน. บทว่า "โก อตฺโถ สุปิเตน โว" (จะมีประโยชน์อะไรด้วยการนอนของท่าน) หมายความว่า จะมีประโยชน์อะไรด้วยการนอนแก่พวกเธอผู้บวชเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน. เพราะว่าผู้ที่หลับอยู่ย่อมไม่สามารถบรรลุประโยชน์อะไรๆ ได้เลย. บทว่า "อาตุรานญฺหิ กา นิทฺทา สลฺลวิทฺธาน รุปฺปตํ" (ก็คนเจ็บป่วยจะหลับได้อย่างไร คนที่ถูกลูกศรเสียบแทงย่อมกระสับกระส่าย) หมายความว่า โดยปกติแล้ว การหลับย่อมไม่มีแก่คนทั้งหลายผู้ป่วยไข้ด้วยโรคมีโรคตาเป็นต้นซึ่งเกิดขึ้นแม้ในส่วนน้อยๆ ของร่างกาย หรือผู้กระสับกระส่ายเพราะถูกลูกศรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาลูกศรคือเหล็ก กระดูก งา เขาสัตว์ และไม้ ซึ่งเข้าไปลึกแม้เพียงหนึ่งหรือสององคุลีเสียบแทง, ในเมื่อเป็นเช่นนั้น การหลับจะมีประโยชน์อะไรแก่พวกเธอผู้ป่วยไข้ด้วยกิเลสโรคต่างๆ ที่เกิดขึ้นหลังจากบริโภคแล้ว ซึ่งแผ่ซ่านไปทั่วทั้งจิตและสรีระ และผู้ถูกลูกศรคือราคะเป็นต้น ๕ อย่างเข้าไปเสียบแทงภายในหทัย จึงชื่อว่าผู้ถูกลูกศรเสียบแทง ย่อมกระสับกระส่ายอยู่.

335. Evaṃ vatvā puna bhagavā bhiyyosomattāya te bhikkhū ussāhento saṃvejento ca āha – ‘‘uṭṭhahatha…pe… vasānuge’’ti. Tatrāyaṃ sādhippāyayojanā atthavaṇṇanā – evaṃ kilesasallaviddhānañhi vo, bhikkhave, kālo pabujjhituṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Maṇḍapeyyamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ, satthā sammukhībhūto, ito pubbe pana vo dīgharattaṃ suttaṃ, girīsu suttaṃ, nadīsu suttaṃ, samesu suttaṃ, visamesu suttaṃ, rukkhaggesupi suttaṃ adassanā ariyasaccānaṃ, tasmā tassā niddāya antakiriyatthaṃ uṭṭhahatha nisīdatha daḷhaṃ sikkhatha santiyā.

๓๓๕. ครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงให้ภิกษุเหล่านั้นเกิดอุตสาหะและสังเวชยิ่งขึ้นไปอีก จึงได้ตรัสพระคาถาว่า "อฏฺฐหถ...ฯลฯ...วสานุเค". ในคาถานั้น มีการอธิบายความพร้อมทั้งความมุ่งหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เป็นกาลที่พวกเธอผู้ถูกลูกศรคือกิเลสเสียบแทงแล้วเช่นนี้จะพึงตื่นขึ้น. เพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้เป็นสิ่งที่พึงรู้แจ้งได้ พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าแล้ว. แต่ก่อนแต่นี้ พวกเธอได้หลับมาแล้วตลอดกาลนาน หลับอยู่บนภูเขา หลับอยู่ในแม่น้ำ หลับอยู่ในที่สม่ำเสมอ หลับอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอ แม้บนยอดไม้ก็ได้หลับมาแล้ว เพราะไม่ได้เห็นอริยสัจทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น เพื่อกระทำที่สุดแห่งการหลับนั้น พวกเธอจงลุกขึ้น จงนั่ง จงศึกษาให้มั่นคงเพื่อสันติเถิด.

Tattha purimapādassattho vuttanayo eva. Dutiyapāde pana santīti tisso santiyo – accantasanti, tadaṅgasanti, sammutisantīti, nibbānavipassanādiṭṭhigatānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana accantasanti nibbānamadhippetaṃ, tasmā nibbānatthaṃ daḷhaṃ sikkhatha, asithilaparakkamā hutvā sikkhathāti vuttaṃ hoti. Kiṃ kāraṇaṃ? Mā vo pamatte viññāya, maccurājā amohayittha vasānuge[Pg.72], mā tumhe ‘‘pamattā ete’’ti evaṃ ñatvā maccurājapariyāyanāmo māro vasānuge amohayittha, yathā tassa vasaṃ gacchatha, evaṃ vasānuge karonto mā amohayitthāti vuttaṃ hoti.

บรรดาบทเหล่านั้น อรรถแห่งบาทคาถาเบื้องต้นมีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. ส่วนในบาทคาถาที่ ๒ คำว่า สนฺติ (ความสงบ) ได้แก่ ความสงบ ๓ อย่าง คือ อัจจันตสันติ (ความสงบอย่างยิ่ง) ตทังคสันติ (ความสงบชั่วขณะ) และสมมุติสันติ (ความสงบโดยสมมุติ) คำว่า สนฺติ นี้เป็นชื่อของนิพพาน วิปัสสนา และสัมมาทิฏฐิ. แต่ในคาถานี้ ทรงประสงค์เอานิพพานคืออัจจันตสันติ เพราะฉะนั้น จึงมีความว่า ท่านทั้งหลายจงศึกษาอย่างมั่นคงเพื่อนิพพาน จงเป็นผู้มีความเพียรไม่ย่อหย่อนแล้วศึกษา. เหตุอะไร? (ความว่า) มัจจุราชรู้ว่าท่านทั้งหลายประมาทแล้ว อย่าได้ทำให้ท่านทั้งหลายผู้ตกอยู่ในอำนาจให้หลงงมงายเลย, คือ มารผู้มีชื่อเรียกอีกอย่างว่ามัจจุราช รู้ว่า "ท่านเหล่านี้ประมาท" แล้ว อย่าได้ทำให้ท่านทั้งหลายผู้ตกอยู่ในอำนาจให้หลงงมงายเลย, คือ อย่าได้ทำให้หลงงมงายโดยกระทำให้ตกอยู่ในอำนาจ เพื่อที่ท่านทั้งหลายจะได้ไปสู่อำนาจของมัจจุราชนั้น ดังนี้.

336. Yato tassa vasaṃ anupagacchantā yāya devā manussā ca…pe… samappitā, yāya devā ca manussā ca atthikā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbatthikā, taṃ rūpādiṃ sitā nissitā allīnā hutvā tiṭṭhanti, taratha samatikkamatha etaṃ nānappakāresu visayesu visaṭavitthiṇṇavisālattā visattikaṃ bhavabhogataṇhaṃ. Khaṇo vo mā upaccagā, ayaṃ tumhākaṃ samaṇadhammakaraṇakkhaṇo mā atikkami. Yesañhi ayamevarūpo khaṇo atikkamati, ye ca imaṃ khaṇaṃ atikkamanti, te khaṇātītā hi socanti nirayamhi samappitā, nirassādaṭṭhena nirayasaññite catubbidhepi apāye patiṭṭhitā ‘‘akataṃ vata no kalyāṇa’’ntiādinā nayena socanti.

๓๓๖. เพราะเหตุที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่ไปสู่อำนาจของมัจจุราชนั้น... (ละ)... อันตัณหาใดครอบงำแล้ว, เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเป็นผู้ต้องการด้วยตัณหาใด คือเป็นผู้ต้องการรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ, ย่อมอาศัย พึ่งพิง หมกมุ่นอยู่ในรูปเป็นต้นนั้น, ท่านทั้งหลายจงข้าม จงก้าวล่วงตัณหาในภพและโภคะนี้ ซึ่งชื่อว่า วิสัตติกา เพราะความที่แผ่ไป กว้างขวาง และไพศาลในอารมณ์ต่างๆ. ขณะอย่าได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไป, ขณะนี้เป็นเวลาทำสมณธรรมของท่านทั้งหลาย อย่าได้ล่วงเลยไป. จริงอยู่ ขณะเช่นนี้ย่อมล่วงเลยชนเหล่าใดไป และชนเหล่าใด ย่อมปล่อยขณะนี้ให้ล่วงเลยไป ชนเหล่านั้นผู้มีขณะอันล่วงเลยไปแล้ว ย่อมเศร้าโศก ถูกส่งไปในนรก, คือตั้งอยู่ในอบายแม้ทั้ง ๔ ที่ชื่อว่านรกเพราะไม่มีความยินดี ย่อมเศร้าโศกด้วยนัยเป็นต้นว่า "โอหนอ เราทั้งหลายไม่ได้ทำความดีไว้".

337. Evaṃ bhagavā te bhikkhū ussāhetvā saṃvejetvā ca idāni tesaṃ taṃ pamādavihāraṃ vigarahitvā sabbeva te appamāde niyojento ‘‘pamādo rajo’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha pamādoti saṅkhepato sativippavāso, so cittamalinaṭṭhena rajo. Taṃ pamādamanupatito pamādānupatito, pamādānupatitattā aparāparuppanno pamādo eva, sopi rajo. Na hi kadāci pamādo nāma arajo atthi. Tena kiṃ dīpeti? Mā tumhe ‘‘daharā tāva mayaṃ pacchā jānissāmā’’ti vissāsamāpajjittha. Daharakālepi hi pamādo rajo, majjhimakālepi therakālepi pamādānupatitattā mahārajo saṅkārakūṭo eva hoti, yathā ghare ekadvedivasiko rajo rajo eva, vaḍḍhamāno pana gaṇavassiko saṅkārakūṭo eva hoti. Evaṃ santepi pana paṭhamavaye buddhavacanaṃ pariyāpuṇitvā itaravayesu samaṇadhammaṃ karonto, paṭhamavaye vā pariyāpuṇitvā majjhimavaye suṇitvā pacchimavaye samaṇadhammaṃ karontopi bhikkhu pamādavihārī na hoti appamādānulomapaṭipadaṃ paṭipannattā. Yo pana sabbavayesu pamādavihārī divāseyyaṃ āmisakathañca anuyutto, seyyathāpi tumhe, tasseva so paṭhamavaye pamādo rajo, itaravayesu pamādānupatito mahāpamādo ca mahārajo evāti.

๓๓๗. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปลุกเร้าและทรงทำให้ภิกษุเหล่านั้นสลดใจอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงติเตียนการอยู่ด้วยความประมาทของภิกษุเหล่านั้น และทรงชักนำภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดให้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาท จึงตรัสพระคาถานี้ว่า "ปมาโท รโช" (ความประมาทเป็นธุลี). ในบทเหล่านั้น คำว่า ปมาโท โดยย่อคือความปราศจากสติ. ความประมาทนั้นชื่อว่า รชะ (ธุลี) เพราะเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต. การตามไปซึ่งความประมาทนั้น ชื่อว่า ปมาทานุปติโต (การตามไปซึ่งความประมาท). เพราะตามไปซึ่งความประมาท ความประมาทที่เกิดขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่าก็เป็นธุลีเช่นกัน. จริงอยู่ ความประมาทที่ชื่อว่าไม่เป็นธุลีนั้นไม่มีเลย. ด้วยคำนั้น ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดงว่า) ท่านทั้งหลายอย่าได้วางใจว่า "พวกเรายังเป็นหนุ่มสาวอยู่ ภายหลังจักรู้" ดังนี้. จริงอยู่ แม้ในวัยหนุ่มสาว ความประมาทก็เป็นธุลี, แม้ในวัยกลางคนและวัยชรา เพราะตามไปซึ่งความประมาท จึงเป็นมหาธุลี (ธุลีอย่างใหญ่) เหมือนกองขยะ, เปรียบเหมือนในเรือน ธุลีที่มีอยู่หนึ่งวันสองวันก็เป็นเพียงธุลี แต่เมื่อเพิ่มพูนขึ้นหลายปีก็กลายเป็นกองขยะนั่นเอง. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้ศึกษาพุทธวจนะในปฐมวัยแล้วทำสมณธรรมในวัยอื่น ๆ, หรือศึกษาในปฐมวัย ฟังในมัชฌิมวัย แล้วทำสมณธรรมในปัจฉิมวัย ก็ไม่ชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท เพราะเป็นผู้ดำเนินปฏิปทาอันอนุโลมแก่ความไม่ประมาท. ส่วนภิกษุใดมีปกติอยู่ด้วยความประมาทในทุกวัย ประกอบเนือง ๆ ซึ่งการนอนกลางวันและอามิสกถา, เหมือนอย่างท่านทั้งหลาย, ความประมาทของภิกษุนั้นนั่นแหละ ในปฐมวัยเป็นธุลี, ในวัยอื่น ๆ เพราะตามไปซึ่งความประมาท จึงเป็นความประมาทอย่างใหญ่และเป็นธุลีอย่างใหญ่นั่นเอง.

Evaṃ [Pg.73] tesaṃ pamādavihāraṃ vigarahitvā appamāde niyojento āha – ‘‘appamādena vijjāya, abbahe sallamattano’’ti, tassattho – yasmā evameso sabbadāpi pamādo rajo, tasmā satiavippavāsasaṅkhātena appamādena āsavānaṃ khayañāṇasaṅkhātāya ca vijjāya paṇḍito kulaputto uddhare attano hadayanissitaṃ rāgādipañcavidhaṃ sallanti arahattanikūṭena desanaṃ samāpesi. Desanāpariyosāne saṃvegamāpajjitvā tameva dhammadesanaṃ manasi karitvā paccavekkhamānā vipassanaṃ ārabhitvā pañcasatāpi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

พระองค์ทรงติเตียนการอยู่ด้วยความประมาทของภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาท จึงตรัสว่า "บุคคลพึงถอนลูกศรของตน ด้วยความไม่ประมาทและด้วยวิชชา". อรรถแห่งบทนั้นคือ - เพราะความประมาทนี้เป็นธุลีในกาลทุกเมื่ออย่างนี้ ฉะนั้น กุลบุตรผู้เป็นบัณฑิต พึงถอนลูกศร ๕ ชนิด มีราคะเป็นต้น อันอาศัยอยู่ในหทัยของตน ด้วยความไม่ประมาทอันได้แก่ความไม่ปราศจากสติ และด้วยวิชชาอันได้แก่ญาณเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผล. ในเวลาจบเทศนา ภิกษุทั้ง ๕๐๐ รูปนั้น เกิดความสังเวชแล้ว กระทำไว้ในใจซึ่งพระธรรมเทศนานั้นนั่นเทียว พิจารณาอยู่ ได้เริ่มวิปัสสนาแล้ว ตั้งอยู่เฉพาะในอรหัตตผล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya uṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอุฏฐานสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

11. Rāhulasuttavaṇṇanā

๑๑. พรรณนาราหุลสูตร

338. Kacci abhiṇhasaṃvāsāti rāhulasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā bodhimaṇḍato anupubbena kapilavatthuṃ gantvā tattha rāhulakumārena ‘‘dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti dāyajjaṃ yācito sāriputtattheraṃ āṇāpesi – ‘‘rāhulakumāraṃ pabbājehī’’ti. Taṃ sabbaṃ khandhakaṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 105) vuttanayeneva gahetabbaṃ. Evaṃ pabbajitaṃ pana rāhulakumāraṃ vuḍḍhippattaṃ sāriputtattherova upasampādesi, mahāmoggallānatthero assa kammavācācariyo ahosi. Taṃ bhagavā ‘‘ayaṃ kumāro jātiādisampanno, so jātigottakulavaṇṇapokkharatādīni nissāya mānaṃ vā madaṃ vā mā akāsī’’ti daharakālato pabhuti yāva na ariyabhūmiṃ pāpuṇi, tāva ovadanto abhiṇhaṃ imaṃ suttamabhāsi. Tasmā cetaṃ suttapariyosānepi vuttaṃ ‘‘itthaṃ sudaṃ bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ imāhi gāthāhi abhiṇhaṃ ovadatī’’ti. Tattha paṭhamagāthāyaṃ ayaṃ saṅkhepattho ‘‘kacci tvaṃ, rāhula, abhiṇhaṃ saṃvāsahetu jātiādīnaṃ aññatarena vatthunā na paribhavasi paṇḍitaṃ, ñāṇapadīpassa dhammadesanāpadīpassa ca dhāraṇato ukkādhāro manussānaṃ [Pg.74] kacci apacito tayā, kacci niccaṃ pūjito tayā’’ti āyasmantaṃ sāriputtaṃ sandhāya bhaṇati.

๓๓๘. ราหุลสูตร มีคำขึ้นต้นว่า กจฺจิ อภิณฺหสํวาสา. สูตรนี้มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว เสด็จจากโพธิมณฑลโดยลำดับถึงกรุงกบิลพัสดุ์ ณ ที่นั้น ราหุลกุมารทูลขอพระมรดกว่า "ข้าแต่สมณะ ขอพระองค์จงประทานมรดกแก่ข้าพระองค์" พระองค์จึงมีรับสั่งแก่พระสารีบุตรเถระว่า "เธอจงให้ราหุลกุมารบรรพชาเถิด". เรื่องทั้งหมดนั้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาขันธกะ (มหาวรรค อรรถกถา ๑๐๕) นั่นเทียว. ก็ราหุลกุมารผู้บรรพชาแล้วอย่างนี้ เมื่อเจริญวัยแล้ว พระสารีบุตรเถระนั่นเองได้ให้อุปสมบท, พระมหาโมคคัลลานเถระได้เป็นพระกรรมวาจาจารย์ของท่าน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "กุมารนี้สมบูรณ์ด้วยชาติเป็นต้น, เธออย่าได้อาศัยชาติ โคตร สกุล วรรณะ และความงามเป็นต้น แล้วกระทำมานะหรือความมัวเมาเลย" ดังนี้ จึงทรงสั่งสอนท่านอยู่เนือง ๆ ด้วยพระสูตรนี้ ตั้งแต่สมัยยังเด็กจนกระทั่งท่านยังไม่บรรลุถึงอริยภูมิ. เพราะเหตุนั้นแล แม้ในตอนท้ายของพระสูตรจึงมีคำกล่าวไว้ว่า "ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพร่ำสอนท่านพระราหุลด้วยพระคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้". ในคาถาที่หนึ่งนั้น มีอรรถโดยย่อดังนี้ "ดูก่อนราหุล เธอไม่ดูหมิ่นบัณฑิตผู้ทรงไว้ซึ่งประทีปคือญาณและประทีปคือธรรมเทศนา เป็นผู้ทรงคบเพลิงแก่มนุษย์ทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการอยู่ร่วมกันเนือง ๆ หรือด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งมีชาติเป็นต้น ใช่ไหม, ท่านเป็นผู้อันเธอเคารพแล้วใช่ไหม, ท่านเป็นผู้อันเธอบูชาแล้วเป็นนิตย์ใช่ไหม" ดังนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงท่านพระสารีบุตร.

339. Evaṃ vutte āyasmā rāhulo ‘‘nāhaṃ bhagavā nīcapuriso viya saṃvāsahetu mānaṃ vā madaṃ vā karomī’’ti dīpento imaṃ paṭigāthamāha ‘‘nāhaṃ abhiṇhasaṃvāsā’’ti. Sā uttānatthā eva.

๓๓๙. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระราหุล เมื่อจะแสดงว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์มิได้กระทำมานะหรือความมัวเมาเพราะเหตุแห่งการอยู่ร่วมกันเนืองๆ ประดุจบุรุษผู้ต่ำต้อย” ดังนี้ จึงได้กล่าวคาถาตอบนี้ว่า “นาหํ อภิณฺหสํวาสา” คาถานั้นมีเนื้อความตื้นดีแล้ว

340. Tato naṃ bhagavā uttariṃ ovadanto pañca kāmaguṇetiādikā avasesagāthāyo āha. Tattha yasmā pañca kāmaguṇā sattānaṃ piyarūpā piyajātikā ativiya sattehi icchitā patthitā, mano ca nesaṃ ramayanti, te cāyasmā rāhulo hitvā saddhāya gharā nikkhanto, na rājābhinīto, na corābhinīto, na iṇaṭṭo, na bhayaṭṭo, na jīvikāpakato, tasmā naṃ bhagavā ‘‘pañca kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame, saddhāya gharā nikkhammā’’ti samuttejetvā imassa nekkhammassa patirūpāya paṭipattiyā niyojento āha – ‘‘dukkhassantakaro bhavā’’ti.

๓๔๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ท่านพระราหุลให้ยิ่งขึ้นไป จึงได้ตรัสพระคาถาที่เหลือ มีคำว่า “ปญฺจ กามคุเณ” เป็นต้น ในคาถาเหล่านั้น เพราะเหตุว่า กามคุณ ๕ เป็นของมีสภาวะเป็นที่รัก มีปกติเป็นที่รักของสัตว์ทั้งหลาย เป็นสิ่งที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนายิ่งนัก และยังจิตของสัตว์เหล่านั้นให้ยินดี และท่านพระราหุลนั้นก็ได้ละกามคุณเหล่านั้น ออกจากเรือนด้วยศรัทธา มิใช่ถูกพระราชาให้ออก มิใช่ถูกโจรให้ออก มิใช่เป็นหนี้จึงออก มิใช่เพราะกลัวภัยจึงออก มิใช่เพราะหมดสิ้นหนทางทำมาหากินจึงออก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงชี้แจงให้ท่านพระราหุลนั้นเห็นชัดว่า “เธอละกามคุณ ๕ อันเป็นที่รัก เป็นที่รื่นรมย์ใจ ออกจากเรือนด้วยศรัทธา” แล้วเมื่อจะทรงให้ท่านประกอบในปฏิปทาอันสมควรแก่เนกขัมมะนี้ จึงตรัสว่า “จงเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์เถิด”

Tattha siyā ‘‘nanu cāyasmā dāyajjaṃ patthento balakkārena pabbājito, atha kasmā bhagavā āha – ‘saddhāya gharā nikkhammā’’’ti vuccate – nekkhammādhimuttattā. Ayañhi āyasmā dīgharattaṃ nekkhammādhimutto padumuttarasammāsambuddhassa puttaṃ uparevataṃ nāma sāmaṇeraṃ disvā saṅkho nāma nāgarājā hutvā satta divase dānaṃ datvā tathābhāvaṃ patthetvā tato pabhuti patthanāsampanno abhinīhārasampanno satasahassakappe pāramiyo pūretvā antimabhavaṃ upapanno. Evaṃ nekkhammādhimuttatañcassa bhagavā jānāti. Tathāgatabalaññatarañhi etaṃ ñāṇaṃ. Tasmā āha – ‘‘saddhāya gharā nikkhammā’’ti. Atha vā dīgharattaṃ saddhāyeva gharā nikkhamma idāni dukkhassantakaro bhavāti ayamettha adhippāyo.

ในข้อนั้น อาจมีคำถามว่า “ก็ท่านพระราหุลถูกบังคับให้บวชในขณะที่กำลังทูลขอมรดกมิใช่หรือ แล้วเหตุใดพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ออกจากเรือนด้วยศรัทธา’?” ตอบว่า เพราะท่านเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะ จริงอยู่ ท่านพระราหุลผู้นี้เป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะตลอดกาลนาน คือได้เห็นสามเณรชื่ออุปเรวตะ ผู้เป็นโอรสของพระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วได้เป็นพญานาคชื่อสังขะ ถวายทานตลอด ๗ วัน ปรารถนาความเป็นเช่นนั้น จำเดิมแต่นั้นมา ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความปรารถนา ถึงพร้อมด้วยอภินิหาร บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดแสนกัป จนได้เข้าถึงภพสุดท้าย ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบความเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะของท่านพระราหุลนั้น เพราะว่าญาณนี้เป็นหนึ่งในพระตถาคตพลญาณ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ออกจากเรือนด้วยศรัทธา” อีกนัยหนึ่ง อธิปรายในที่นี้คือ “เธอออกจากเรือนด้วยศรัทธามาตลอดกาลนานแล้ว บัดนี้จงเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์เถิด”

341. Idānissa ādito pabhuti vaṭṭadukkhassa antakiriyāya paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘mitte bhajassu kalyāṇe’’tiādimāha. Tattha sīlādīhi adhikā kalyāṇamittā nāma, te bhajanto himavantaṃ nissāya mahāsālā mūlādīhi viya sīlādīhi vaḍḍhati. Tenāha – ‘‘mitte bhajassu kalyāṇe’’ti. Pantañca sayanāsanaṃ, vivittaṃ appanigghosanti yañca sayanāsanaṃ pantaṃ dūraṃ vivittaṃ appākiṇṇaṃ appanigghosaṃ, yattha migasūkarādisaddena araññasaññā [Pg.75] uppajjati, tathārūpaṃ sayanāsanañca bhajassu. Mattaññū hohi bhojaneti pamāṇaññū hohi, paṭiggahaṇamattaṃ paribhogamattañca jānāhīti attho. Tattha paṭiggahaṇamattaññunā deyyadhammepi appe dāyakepi appaṃ dātukāme appameva gahetabbaṃ, deyyadhamme appe dāyake pana bahuṃ dātukāmepi appameva gahetabbaṃ, deyyadhamme pana bahutare dāyakepi appaṃ dātukāme appameva gahetabbaṃ, deyyadhammepi bahutare dāyakepi bahuṃ dātukāme attano balaṃ jānitvā gahetabbaṃ. Apica mattāyeva vaṇṇitā bhagavatāti paribhogamattaññunā puttamaṃsaṃ viya akkhabbhañjanamiva ca yoniso manasi karitvā bhojanaṃ paribhuñjitabbanti.

๓๔๑. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทาเพื่อการกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แก่ท่านพระราหุลนั้นจำเดิมแต่ต้น จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “มิตฺเต ภชสฺสุ กลฺยาเณ” (จงคบกัลยาณมิตรเถิด) ในคาถานั้น บุคคลผู้ยิ่งกว่าด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่ากัลยาณมิตร ผู้คบหากัลยาณมิตรเหล่านั้น ย่อมเจริญด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เหมือนต้นสาละใหญ่อาศัยภูเขาหิมาลัยแล้วเจริญด้วยรากเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จงคบกัลยาณมิตรเถิด” บทว่า “ปนฺตญฺจ สยนาสนํ, วิวิตฺตํ อปฺปนิคฺโฆสํ” (และเสนาสนะอันสงัด สงัดปราศจากเสียงอึกทึก) ความว่า เสนาสนะใดเป็นที่สงัด อยู่ไกล สงัด ไม่คลุกคลี มีเสียงน้อย ในที่ใดความสำคัญว่าเป็นป่าย่อมเกิดขึ้นด้วยเสียงของเนื้อและสุกรเป็นต้น จงเสพเสนาสนะเห็นปานนั้นด้วย บทว่า “มตฺตญฺญู โหหิ โภชเน” (จงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ) ความว่า จงเป็นผู้รู้ประมาณ อธิบายว่า จงรู้ประมาณในการรับและประมาณในการบริโภค ในข้อนั้น ผู้รู้ประมาณในการรับ เมื่อไทยธรรมมีน้อยและทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย ก็พึงรับแต่น้อยเท่านั้น เมื่อไทยธรรมมีน้อยแต่ทายกประสงค์จะถวายมาก ก็พึงรับแต่น้อยเท่านั้น เมื่อไทยธรรมมีมากแต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย ก็พึงรับแต่น้อยเท่านั้น เมื่อไทยธรรมก็มีมากและทายกก็ประสงค์จะถวายมาก ก็พึงรู้กำลังของตนแล้วจึงรับ อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญประมาณเท่านั้น ส่วนผู้รู้ประมาณในการบริโภค พึงบริโภคโภชนะโดยกระทำไว้ในใจโดยแยบคายประดุจเนื้อบุตร และประดุจการหยอดเพลารถ

342. Evamimāya gāthāya brahmacariyassa upakārabhūtāya kalyāṇamittasevanāya niyojetvā senāsanabhojanamukhena ca paccayaparibhogapārisuddhisīle samādapetvā idāni yasmā cīvarādīsu taṇhāya micchāājīvo hoti, tasmā taṃ paṭisedhetvā ājīvapārisuddhisīle samādapento ‘‘cīvare piṇḍapāte cā’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha paccayeti gilānappaccaye. Etesūti etesu catūsu cīvarādīsu bhikkhūnaṃ taṇhuppādavatthūsu. Taṇhaṃ mākāsīti ‘‘hirikopīnapaṭicchādanādiatthameva te cattāro paccayā niccāturānaṃ purisānaṃ paṭikārabhūtā jajjaragharassevimassa atidubbalassa kāyassa upatthambhabhūtā’’tiādinā nayena ādīnavaṃ passanto taṇhaṃ mā janesi, ajanento anuppādento viharāhīti vuttaṃ hoti. Kiṃ kāraṇaṃ? Mā lokaṃ punarāgami. Etesu hi taṇhaṃ karonto taṇhāya ākaḍḍhiyamāno punapi imaṃ lokaṃ āgacchati. So tvaṃ etesu taṇhaṃ mākāsi, evaṃ sante na puna imaṃ lokaṃ āgamissasīti.

๓๔๒. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงให้ท่านพระราหุลประกอบในการคบกัลยาณมิตรซึ่งเป็นอุปการะแก่พรหมจรรย์ด้วยพระคาถานี้แล้ว และทรงให้สมาทานในปัจจยปริโภคปาริสุทธิศีลโดยมีเสนาสนะและโภชนะเป็นประธานแล้ว บัดนี้ เพราะเหตุว่ามิจฉาอาชีวะย่อมมีได้เพราะตัณหาในจีวรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงห้ามตัณหานั้นแล้วให้สมาทานในอาชีวปาริสุทธิศีล จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “จีวเร ปิณฺฑปาเต จ” (ในจีวรและบิณฑบาต) ในคาถานั้น บทว่า “ปจฺจเย” ได้แก่ คิลานปัจจัย บทว่า “เอเตสุ” ได้แก่ ในวัตถุอันเป็นที่ตั้งแห่งตัณหาของภิกษุทั้งหลาย คือ จีวรเป็นต้น ๔ อย่างเหล่านี้ บทว่า “ตณฺหํ มากาสิ” (อย่าได้ทำตัณหา) ความว่า เมื่อเห็นโทษโดยนัยเป็นอาทิว่า “ปัจจัย ๔ เหล่านั้นมีประโยชน์เพียงเพื่อปกปิดหิริโกปินะเป็นต้น เป็นเครื่องเยียวยาแก่บุรุษผู้ป่วยไข้อยู่เป็นนิตย์ เป็นเครื่องค้ำจุนแก่กายอันอ่อนแออย่างยิ่งนี้ ประดุจเรือนอันคร่ำคร่า” เธออย่าให้ตัณหาเกิดขึ้น คือจงอยู่โดยไม่ให้เกิด ไม่ให้บังเกิดขึ้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ เหตุไฉน? (เพราะ) เธออย่าได้กลับมาสู่โลกอีก เพราะว่าผู้กระทำตัณหาในปัจจัยเหล่านี้ ย่อมถูกตัณหาฉุดคร่าไป กลับมาสู่โลกนี้อีก เธอนั้นอย่าได้กระทำตัณหาในปัจจัยเหล่านี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอก็จักไม่กลับมาสู่โลกนี้อีก

Evaṃ vutte āyasmā rāhulo ‘‘cīvare taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā’’ti cīvarapaṭisaṃyuttāni dve dhutaṅgāni samādiyi paṃsukūlikaṅgañca, tecīvarikaṅgañca. ‘‘Piṇḍapāte taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā’’ti piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pañca dhutaṅgāni samādiyi – piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅganti. ‘‘Senāsane taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā’’ti senāsanapaṭisaṃyuttāni [Pg.76] cha dhutaṅgāni samādiyi – āraññikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, nesajjikaṅganti. ‘‘Gilānappaccaye taṇhaṃ mākāsīti maṃ bhagavā āhā’’ti sabbappaccayesu yathālābhaṃ yathābalaṃ yathāsāruppanti tīhi santosehi santuṭṭho ahosi, yathā taṃ subbaco kulaputto padakkhiṇaggāhī anusāsaninti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระราหุลมนสิการว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสกะเราว่า ‘อย่าทำตัณหาในจีวร’” ดังนี้แล้ว จึงได้สมาทานธุดงค์ ๒ ข้ออันเนื่องด้วยจีวร คือ ปังสุกูลิกังคะ และเตจีวริกังคะ ท่านมนสิการว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสกะเราว่า ‘อย่าทำตัณหาในบิณฑบาต’” ดังนี้แล้ว จึงได้สมาทานธุดงค์ ๕ ข้ออันเนื่องด้วยบิณฑบาต คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ และขลุปัจฉาภัตติกังคะ ท่านมนสิการว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสกะเราว่า ‘อย่าทำตัณหาในเสนาสนะ’” ดังนี้แล้ว จึงได้สมาทานธุดงค์ ๖ ข้ออันเนื่องด้วยเสนาสนะ คือ อารัญญิกังคะ อัพโภกาสิกังคะ รุกขมูลิกังคะ ยถาสันถติกังคะ โสสานิกังคะ และเนสัชชิกังคะ ท่านมนสิการว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสกะเราว่า ‘อย่าทำตัณหาในคิลานปัจจัย’” ดังนี้แล้ว จึงได้เป็นผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการ คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษ ในปัจจัยทั้งปวง สมกับที่ท่านเป็นกุลบุตรผู้ว่าง่าย ผู้รับเอาพระโอวาทโดยเคารพ

343. Evaṃ bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ ājīvapārisuddhisīle samādapetvā idāni avasesasīle samathavipassanāsu ca samādapetuṃ ‘‘saṃvuto pātimokkhasmi’’ntiādimāha. Tattha saṃvuto pātimokkhasminti ettha bhavassūti pāṭhaseso. Bhavāti antimapadena vā sambandho veditabbo, tathā dutiyapade. Evametehi dvīhi vacanehi pātimokkhasaṃvarasīle, indriyasaṃvarasīle ca samādapesi. Pākaṭavasena cettha pañcindriyāni vuttāni. Lakkhaṇato pana chaṭṭhampi vuttaṃyeva hotīti veditabbaṃ. Sati kāyagatā tyatthūti evaṃ catupārisuddhisīle patiṭṭhitassa tuyhaṃ catudhātuvavatthānacatubbidhasampajaññānāpānassatiāhārepaṭikūlasaññābhāvanādibhedā kāyagatā sati atthu bhavatu, bhāvehi nanti attho. Nibbidābahulo bhavāti saṃsāravaṭṭe ukkaṇṭhanabahulo sabbaloke anabhiratasaññī hohīti attho.

๓๔๓. พระผู้มีพระภาคทรงให้ท่านพระราหุลสมาทานในอาชีวปาริสุทธิศีลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะให้สมาทานในศีลที่เหลือและในสมถวิปัสสนาทั้งหลาย จึงตรัสคาถามีคำว่า "สังวุโต ปาติโมกขัสมิง" เป็นต้น ในคาถานั้น ในบทว่า "สังวุโต ปาติโมกขัสมิง" นี้ พึงประกอบบทที่เหลือว่า "ภวสฺสุ" หรือพึงทราบความเกี่ยวข้องกับบทสุดท้ายว่า "ภว" ในบทที่สองก็เช่นเดียวกัน พระองค์ทรงให้สมาทานในปาฏิโมกขสังวรศีลและอินทรียสังวรศีลด้วยคำทั้งสองนี้อย่างนี้ ในคำนี้ โดยปกติทรงกล่าวถึงอินทรีย์ ๕ แต่โดยลักษณะ พึงทราบว่า แม้อินทรีย์ที่ ๖ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้วเหมือนกัน บทว่า "สติ กายคตา ตฺยตฺถุ" มีความว่า ขอให้กายคตาสติอันมีความต่างโดยจตุธาตุววัตถาน สัมปชัญญะ ๔ อานาปานสติ และอาหาเรปฏิกูลสัญญาภาวนาเป็นต้น จงมีแก่เธอผู้ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีลอย่างนี้ เธอจงเจริญกายคตาสตินั้น บทว่า "นิพพิทาพหุโล ภว" มีความว่า เธอจงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสังสารวัฏ จงเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง

344. Ettāvatā nibbedhabhāgiyaṃ upacārabhūmiṃ dassetvā idāni appanābhūmiṃ dassento ‘‘nimittaṃ parivajjehī’’tiādimāha. Tattha nimittanti rāgaṭṭhāniyaṃ subhanimittaṃ. Teneva naṃ parato visesento āha – ‘‘subhaṃ rāgūpasañhita’’nti. Parivajjehīti amanasikārena pariccajāhi. Asubhāya cittaṃ bhāvehīti yathā saviññāṇake aviññāṇake vā kāye asubhabhāvanā sampajjati, evaṃ cittaṃ bhāvehi. Ekaggaṃ susamāhitanti upacārasamādhinā ekaggaṃ, appanāsamādhinā susamāhitaṃ. Yathā te īdisaṃ cittaṃ hoti, tathā naṃ bhāvehīti attho.

๓๔๔. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุปจารภูมิอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอัปปนาภูมิ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ" ในบทนั้น คำว่า "นิมิตฺตํ" ได้แก่ สุภนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งราคะ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว เมื่อทรงขยายความสุภนิมิตนั้นในภายหลัง จึงตรัสว่า "สุภํ ราคูปสญฺหิตํ" บทว่า "ปริวชฺเชหิ" คือ จงละเว้นเสียด้วยการไม่ใส่ใจ บทว่า "อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ" คือ การเจริญอสุภะในกายที่มีวิญญาณหรือไม่มีวิญญาณย่อมสำเร็จโดยประการใด เธอจงเจริญจิตโดยประการนั้น บทว่า "เอกคฺคํ สุสมาหิตํ" คือ เป็นเอกัคคตาด้วยอุปจารสมาธิ ตั้งมั่นดีแล้วด้วยอัปปนาสมาธิ จิตของเธอเป็นเช่นนี้โดยประการใด เธอจงเจริญจิตนั้นโดยประการนั้น นี้คือความหมาย

345. Evamassa appanābhūmiṃ dassetvā vipassanaṃ dassento ‘‘animitta’’ntiādimāha. Tattha animittañca bhāvehīti evaṃ nibbedhabhāgiyena samādhinā samāhitacitto vipassanaṃ bhāvehīti vuttaṃ hoti. Vipassanā hi ‘‘aniccānupassanāñāṇaṃ niccanimittato vimuccatīti animitto vimokkho’’tiādinā [Pg.77] nayena rāganimittādīnaṃ vā aggahaṇena animittavohāraṃ labhati. Yathāha –

๓๔๕. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอัปปนาภูมิแก่พระราหุลนั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงวิปัสสนา จึงตรัสคาถามีอาทิว่า "อนิมิตฺตํ" ในคาถานั้น บทว่า "อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ" เป็นอันกล่าวว่า เธอมีจิตตั้งมั่นดีแล้วด้วยสมาธิอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดอย่างนี้ จงเจริญวิปัสสนา จริงอยู่ วิปัสสนาย่อมได้ชื่อว่าอนิมิตตะ โดยนัยเป็นต้นว่า "อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมหลุดพ้นจากนิจจนิมิต ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์" หรือเพราะไม่ยึดถือราคนิมิตเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘So khvāhaṃ, āvuso, sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato nimittānusāri viññāṇaṃ hotī’’ti (saṃ. ni. 4.340).

"ดูก่อนอาวุโส เรานั้นแล เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง จึงเข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ ดูก่อนอาวุโส เมื่อเราอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ วิญญาณย่อมเป็นไปตามนิมิต" (สํ. นิ. 4.340)

Mānānusayamujjahāti imāya animittabhāvanāya aniccasaññaṃ paṭilabhitvā ‘‘aniccasaññino, meghiya, anattasaññā saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti evamādinā (a. ni. 9.3; udā. 31) anukkamena mānānusayaṃ ujjaha pajaha pariccajāhīti attho. Tato mānābhisamayā, upasanto carissasīti athevaṃ ariyamaggena mānassa abhisamayā khayā vayā pahānā paṭinissaggā upasanto nibbuto sītibhūto sabbadarathapariḷāhavirahito yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāsi, tāva suññatānimittāppaṇihitānaṃ aññataraññatarena phalasamāpattivihārena carissasi viharissasīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

บทว่า "มานานุสยํ อุชฺชห" มีความว่า เธอได้อนิจจสัญญาด้วยอนิมิตตภาวนานี้แล้ว จงถอน จงละ จงสละเสียซึ่งมานานุสัยโดยลำดับตามนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนเมฆิยะ อนัตตสัญญาย่อมตั้งมั่นแก่ผู้มีอนิจจสัญญา ผู้มีอนัตตสัญญาย่อมถึงการถอนอัสมิมานะ" (อ. นิ. 9.3; อุ. 31) บทว่า "ตโต มานาภิสมยา อุปสนฺโต จริสฺสสิ" มีความว่า ครั้งนั้น เธอรู้ยิ่งซึ่งมานะด้วยอริยมรรคอย่างนี้แล้ว เพราะความสิ้นไป เสื่อมไป ละได้ สลัดคืน (ซึ่งมานะ) เป็นผู้สงบ ดับเย็น เยือกเย็น ปราศจากความเร่าร้อนกระวนกระวายทั้งปวง ตราบเท่าที่ยังไม่ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ตราบนั้น เธอจักอยู่ด้วยผลสมาบัติวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงโดยมีอรหัตผลเป็นที่สุด

Tato paraṃ ‘‘itthaṃ sudaṃ bhagavā’’tiādi saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ. Tattha itthaṃ sudanti itthaṃ su idaṃ, evamevāti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthameva. Evaṃ ovadiyamāno cāyasmā rāhulo paripākagatesu vimuttiparipācaniyesu dhammesu cūḷarāhulovādasuttapariyosāne anekehi devatāsahassehi saddhiṃ arahatte patiṭṭhāsīti.

ต่อจากนั้น คำเป็นต้นว่า "อิตฺถํ สุทํ ภควา" เป็นคำกล่าวของพระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย ในบทนั้น บทว่า "อิตฺถํ สุทํ" เป็นอันกล่าวว่า "อิตฺถํ สุ อิทํ" (เรื่องนี้อย่างนี้แล) คือ อย่างนั้นนั่นเทียว บทที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ท่านพระราหุลผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนอยู่อย่างนี้ เมื่อธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติถึงความแก่รอบแล้ว ในตอนท้ายแห่งจูฬราหุโลวาทสูตร ได้ตั้งอยู่ในอรหัตผลพร้อมด้วยเทวดาหลายพันองค์

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya rāhulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาราหุลสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

12. Nigrodhakappasutta-(vaṅgīsasutta)-vaṇṇanā

๑๒. อรรถกถานิโครธกัปปสูตร (วังคีสสูตร)

Evaṃ me sutanti nigrodhakappasuttaṃ, ‘‘vaṅgīsasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Ayameva yāssa nidāne vuttā. Tattha evaṃ metiādīni vuttatthāneva, yato [Pg.78] tāni aññāni ca tathāvidhāni chaḍḍetvā avuttanayameva vaṇṇayissāma. Aggāḷave cetiyeti āḷaviyaṃ aggacetiye. Anuppanne hi bhagavati aggāḷavagotamakādīni anekāni cetiyāni ahesuṃ yakkhanāgādīnaṃ bhavanāni. Tāni uppanne bhagavati manussā vināsetvā vihāre akaṃsu, teneva ca nāmena vohariṃsu. Tato aggāḷavacetiyasaṅkhāte vihāre viharatīti vuttaṃ hoti. Āyasmato vaṅgīsassāti ettha āyasmāti piyavacanaṃ, vaṅgīsoti tassa therassa nāmaṃ. So jātito pabhuti evaṃ veditabbo – so kira paribbājakassa putto paribbājikāya kucchimhi jāto aññataraṃ vijjaṃ jānāti, yassānubhāvena chavasīsaṃ ākoṭetvā sattānaṃ gatiṃ jānāti. Manussāpi sudaṃ attano ñātīnaṃ kālakatānaṃ susānato sīsāni ānetvā taṃ tesaṃ gatiṃ pucchanti. So ‘‘asukaniraye nibbatto, asukamanussaloke’’ti vadati. Te tena vimhitā tassa bahuṃ dhanaṃ denti. Evaṃ so sakalajambudīpe pākaṭo ahosi.

สูตรว่า "เอวํ เม สุตํ" นี้ ชื่อว่านิโครธกัปปสูตร บ้างก็เรียกว่าวังคีสสูตร ความเป็นมาเป็นอย่างไร? ก็คือเรื่องที่กล่าวไว้แล้วในนิทานของสูตรนั้นนั่นเอง ในสูตรนั้น คำเป็นต้นว่า "เอวํ เม" มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เราจักละคำเหล่านั้นและคำอื่น ๆ ที่เป็นเช่นนั้นไว้ แล้วจักพรรณนาเฉพาะนัยที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ บทว่า "อคฺคาฬเว เจติเย" คือ ที่อัคคาฬวเจดีย์ ในเมืองอาฬวี ความจริง เมื่อพระผู้มีพระภาคยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ได้มีเจดีย์หลายแห่งมีอัคคาฬวเจดีย์และโคตมกเจดีย์เป็นต้น ซึ่งเป็นที่อยู่ของยักษ์และนาคเป็นต้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว มนุษย์ทั้งหลายได้ทำลายเจดีย์เหล่านั้นแล้วสร้างเป็นวิหาร และเรียกขานกันด้วยชื่อนั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า (พระผู้มีพระภาค) ประทับอยู่ในวิหารอันนับเนื่องว่าเป็นอัคคาฬวเจดีย์ ในบทว่า "อายสฺมโต วงฺคีสสฺส" นี้ คำว่า "อายสฺมา" เป็นคำที่น่ารัก ชื่อว่า "วังคีสะ" เป็นชื่อของพระเถระนั้น เรื่องของท่านพึงทราบตั้งแต่เกิดอย่างนี้ คือ ได้ยินว่า ท่านเป็นบุตรของปริพาชก เกิดในครรภ์ของปริพาชิกา รู้ซึ่งวิชาอย่างหนึ่ง ซึ่งด้วยอานุภาพของวิชานั้น ท่านสามารถเคาะศีรษะคนตายแล้วรู้คติของสัตว์ทั้งหลายได้ แม้มนุษย์ทั้งหลายก็นำศีรษะของญาติของตนผู้ทำกาละแล้วมาจากป่าช้า แล้วถามคติของพวกเขาจากท่าน ท่านก็จะบอกว่า "เกิดในนรกชื่อโน้น เกิดในมนุสสโลกชื่อโน้น" เป็นต้น ชนเหล่านั้นประหลาดใจในเรื่องนั้น จึงให้ทรัพย์เป็นอันมากแก่ท่าน อย่างนี้ ท่านจึงได้เป็นผู้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป

So satasahassakappaṃ pūritapāramī abhinīhārasampanno pañcahi purisasahassehi parivuto gāmanigamajanapadarājadhānīsu vicaranto sāvatthiṃ anuppatto. Tena ca samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, sāvatthivāsino purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivatthā supārutā pupphagandhādīni gahetvā dhammassavanatthāya jetavanaṃ gacchanti. So te disvā ‘‘mahājanakāyo kuhiṃ gacchatī’’ti pucchi. Athassa te ācikkhiṃsu – ‘‘buddho loke uppanno, so bahujanahitāya dhammaṃ deseti, tattha gacchāmā’’ti. Sopi tehi saddhiṃ saparivāro gantvā bhagavatā saddhiṃ sammoditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ bhagavā āmantesi – ‘‘kiṃ, vaṅgīsa, jānāsi kira tādisaṃ vijjaṃ, yāya sattānaṃ chavasīsāni ākoṭetvā gatiṃ pavedesī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama, jānāmī’’ti. Bhagavā niraye nibbattassa sīsaṃ āharāpetvā dassesi, so nakhena ākoṭetvā ‘‘niraye nibbattassa sīsaṃ bho gotamā’’ti āha. Evaṃ sabbagatinibbattānaṃ sīsāni dassesi, sopi tatheva ñatvā ārocesi. Athassa bhagavā khīṇāsavasīsaṃ dassesi, so punappunaṃ ākoṭetvā na aññāsi. Tato bhagavā ‘‘avisayo [Pg.79] te ettha vaṅgīsa, mameveso visayo, khīṇāsavasīsa’’nti vatvā imaṃ gāthamabhāsi –

วังคีสมาณพนั้น เป็นผู้บำเพ็ญบารมีมาตลอดแสนกัป มีอภินิหารอันสำเร็จแล้ว แวดล้อมด้วยบุรุษห้าพันคน เที่ยวไปตามบ้าน นิคม ชนบท และราชธานี จนบรรลุถึงกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี ชาวกรุงสาวัตถีถวายทานในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาบ่ายก็นุ่งห่มเรียบร้อย ถือดอกไม้และของหอมเป็นต้น เดินทางไปยังป่าเชตวันเพื่อฟังธรรม วังคีสมาณพเห็นคนเหล่านั้นจึงถามว่า "มหาชนเหล่านี้จะไปไหนกัน" ลำดับนั้น คนเหล่านั้นจึงบอกแก่เขาว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่พหูชน พวกเราจะไปที่นั่น" วังคีสมาณพนั้นพร้อมด้วยบริวารจึงไปกับคนเหล่านั้น ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามเขาว่า "วังคีสะ ได้ยินว่าท่านรู้วิชาเช่นนั้น ที่เคาะกะโหลกศีรษะของสัตว์ทั้งหลายแล้วบอกคติ (ที่ไป) ได้หรือ" เขากราบทูลว่า "ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ารู้พระพุทธเจ้าข้า" พระผู้มีพระภาคทรงนำกะโหลกศีรษะของผู้ที่เกิดในนรกมาแสดง เขาเคาะด้วยเล็บแล้วกราบทูลว่า "ท่านพระโคดม นี้เป็นกะโหลกศีรษะของผู้เกิดในนรก" พระองค์ทรงแสดงกะโหลกศีรษะของผู้ที่เกิดในคติทั้งปวงโดยลำดับอย่างนี้ เขาก็รู้และกราบทูลตามนั้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกะโหลกศีรษะของพระขีณาสพ เขาเคาะซ้ำแล้วซ้ำเล่าก็ไม่รู้ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "วังคีสะ เรื่องนี้มิใช่พิสัยของท่าน เป็นพิสัยของตถาคตเท่านั้น นี้คือกะโหลกศีรษะของพระขีณาสพ" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘Gatī migānaṃ pavanaṃ, ākāso pakkhinaṃ gati;

Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti. (pari. 339);

"ป่าเป็นที่ไปของเหล่ามฤค ท้องฟ้าเป็นที่ไปของเหล่าปักษี ความสิ้นไปเป็นที่ไปของธรรมทั้งหลาย พระนิพพานเป็นที่ไปของพระอรหันต์"

Vaṅgīso gāthaṃ sutvā ‘‘imaṃ me, bho gotama, vijjaṃ dehī’’ti āha. Bhagavā ‘‘nāyaṃ vijjā apabbajitānaṃ sampajjatī’’ti āha. So ‘‘pabbājetvā vā maṃ, bho gotama, yaṃ vā icchasi, taṃ katvā imaṃ vijjaṃ dehī’’ti āha. Tadā ca bhagavato nigrodhakappatthero samīpe hoti, taṃ bhagavā āṇāpesi – ‘‘tena hi, nigrodhakappa, imaṃ pabbājehī’’ti. So taṃ pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Vaṅgīso anupubbena paṭisambhidāppatto arahā ahosi. Etadagge ca bhagavatā niddiṭṭho ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ paṭibhānavantānaṃ yadidaṃ vaṅgīso’’ti (a. ni. 1.212).

พระวังกีสะได้ฟังคาถาแล้วจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทานวิชชานี้แก่ข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "วิชชานี้ไม่สำเร็จแก่ผู้ที่ยังไม่ได้บรรพชา" พระวังกีสะจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดให้ข้าพระองค์บรรพชาเถิด หรือพระองค์ทรงปรารถนาสิ่งใด เมื่อข้าพระองค์ทำสิ่งนั้นแล้ว ขอโปรดประทานวิชชานี้แก่ข้าพระองค์เถิด" ในขณะนั้น พระนิโครธกัปปเถระอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์จึงรับสั่งกับท่านว่า "นิโครธกัปปะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้วังกีสะนี้บรรพชาเถิด" พระเถระนั้นให้ท่านบรรพชาแล้วได้บอกตจปัญจกกัมมัฏฐาน พระวังกีสะบรรลุปฏิสัมภิทาโดยลำดับแล้วได้เป็นพระอรหันต์ และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแต่งตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีปฏิภาณ วังกีสะนี้เป็นเลิศ"

Evaṃ samudāgatassa āyasmato vaṅgīsassa upajjhāyo vajjāvajjādiupanijjhāyanena evaṃ laddhavohāro nigrodhakappo nāma thero. Kappoti tassa therassa nāmaṃ, nigrodhamūle pana arahattaṃ adhigatattā ‘‘nigrodhakappo’’ti bhagavatā vutto. Tato naṃ bhikkhūpi evaṃ voharanti. Sāsane thirabhāvaṃ pattoti thero. Aggāḷave cetiye aciraparinibbuto hotīti tasmiṃ cetiye aciraparinibbuto hoti. Rahogatassa paṭisallīnassāti gaṇamhā vūpakaṭṭhattā rahogatassa kāyena, paṭisallīnassa cittena tehi tehi visayehi paṭinivattitvā sallīnassa. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti iminā ākārena vitakko uppajji. Kasmā pana udapādīti. Asammukhattā diṭṭhāsevanattā ca. Ayañhi tassa parinibbānakāle na sammukhā ahosi, diṭṭhapubbañcānena assa hatthakukkuccādipubbāsevanaṃ, tādisañca akhīṇāsavānampi hoti khīṇāsavānampi pubbaparicayena.

พระอุปัชฌาย์ของพระวังกีสะผู้บรรลุธรรมเช่นนี้แล้ว เป็นพระเถระชื่อว่านิโครธกัปปะ ผู้ได้รับชื่อเช่นนี้เพราะการพิจารณาโทษและมิใช่โทษเป็นต้น คำว่า กัปปะ เป็นชื่อของพระเถระนั้น แต่เพราะท่านบรรลุพระอรหัตที่โคนต้นนิโครธ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกว่า "นิโครธกัปปะ" ตั้งแต่นั้นมา แม้ภิกษุทั้งหลายก็เรียกท่านอย่างนั้น ที่ชื่อว่า เถระ เพราะเป็นผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคงในพระศาสนา คำว่า "นิพพานแล้วไม่นานที่อัคคาฬวเจดีย์" หมายความว่า ท่านปรินิพพานที่เจดีย์นั้นได้ไม่นาน คำว่า "ผู้ไปในที่ลับ หลีกเร้นอยู่" หมายถึง ผู้ไปในที่ลับด้วยกายเพราะสงัดจากหมู่ และหลีกเร้นด้วยใจเพราะถอยกลับจากอารมณ์นั้นๆ แล้วสงบอยู่ คำว่า "ความปริวิตกแห่งใจเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้" หมายถึง ความตริตรึกเกิดขึ้นโดยอาการนี้ ถามว่า เพราะเหตุใดความตริตรึกจึงเกิดขึ้น? ตอบว่า เพราะความที่พระอุปัชฌาย์ไม่ได้อยู่ต่อหน้า และเพราะความที่เคยเห็นความประพฤติที่คุ้นเคย ด้วยว่าพระวังกีสะนี้ไม่ได้อยู่ต่อหน้าในเวลาที่พระอุปัชฌาย์ปรินิพพาน และท่านเคยเห็นความประพฤติทางกายมีอาการมือซุกซนเป็นต้นของพระอุปัชฌาย์นั้นมาก่อน ซึ่งอาการเช่นนั้นย่อมมีได้แม้แก่พระขีณาสพทั้งหลาย เพราะความคุ้นเคยในปางก่อน

Tathā hi piṇḍolabhāradvājo pacchābhattaṃ divāvihāratthāya udenassa uyyānameva gacchati pubbe rājā hutvā tattha paricāresīti iminā pubbaparicayena, gavampatitthero tāvatiṃsabhavane suññaṃ devavimānaṃ gacchati devaputto hutvā tattha paricāresīti iminā pubbaparicayena. Pilindavaccho bhikkhū vasalavādena samudācarati abbokiṇṇāni pañca jātisatāni [Pg.80] brāhmaṇo hutvā tathā abhāsīti iminā pubbaparicayena. Tasmā asammukhattā diṭṭhāsevanattā cassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘parinibbuto nu kho me upajjhāyo, udāhu no parinibbuto’’ti. Tato paraṃ uttānatthameva. Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvāti ettha pana puna saṇṭhāpanena evaṃ vuttaṃ. Ekaṃsanti ca vāmaṃsaṃ pārupitvā ṭhitassetaṃ adhivacanaṃ. Yato yathā vāmaṃsaṃ pārupitvā ṭhitaṃ hoti, tathā cīvaraṃ katvāti evamassattho veditabbo. Sesaṃ pākaṭameva.

จริงอย่างนั้น พระปิณโฑลภารทวาชะย่อมไปสู่พระราชอุทยานของพระเจ้าอุเทนเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวันหลังภัตตาหาร ด้วยความคุ้นเคยในปางก่อนว่า ในกาลก่อนเราเคยเป็นพระราชาเสวยสุขอยู่ในที่นี้ พระควัมปติเถระย่อมไปสู่เทววิมานที่ว่างเปล่าในภพดาวดึงส์ ด้วยความคุ้นเคยในปางก่อนว่า ในกาลก่อนเราเคยเป็นเทพบุตรเสวยสุขอยู่ในที่นี้ พระปิลินทวัจฉะย่อมเรียกภิกษุทั้งหลายด้วยวาทะว่าคนถ่อย ด้วยความคุ้นเคยในปางก่อนว่า เคยเป็นพราหมณ์มาตลอดห้าร้อยชาติโดยไม่ขาดสาย จึงได้กล่าวอย่างนั้น เพราะเหตุที่พระอุปัชฌาย์ไม่ได้อยู่ต่อหน้าและเพราะความที่เคยเห็นความประพฤติที่คุ้นเคยนั้น ความปริวิตกแห่งใจจึงเกิดขึ้นแก่ท่านอย่างนี้ว่า "พระอุปัชฌาย์ของเราปรินิพพานแล้วหนอ หรือว่ายังไม่ปรินิพพาน" คำที่เหลือจากนั้นมีเนื้อความง่ายทั้งสิ้น คำว่า "กระทำจีวรเฉวียงบ่า" ในที่นี้หมายถึงการจัดระเบียบจีวรอีกครั้ง คำว่า "เฉวียงบ่า" (เอกังสะ) เป็นชื่อเรียกของการห่มจีวรคลุมบ่าซ้ายเพียงข้างเดียว พึงทราบเนื้อความในคำนี้ว่า กระทำจีวรโดยอาการที่จีวรนั้นตั้งอยู่ด้วยการห่มคลุมบ่าซ้าย ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว

346. Anomapaññanti omaṃ vuccati parittaṃ lāmakaṃ, na omapaññaṃ, anomapaññaṃ, mahāpaññanti attho. Diṭṭheva dhammeti paccakkhameva, imasmiṃyeva attabhāveti vā attho. Vicikicchānanti evarūpānaṃ parivitakkānaṃ. Ñātoti pākaṭo. Yasassīti lābhaparivārasampanno abhinibbutattoti guttacitto apariḍayhamānacitto vā.

๓๔๖. คำว่า "ผู้มีปัญญาไม่ทราม" (อโนมปัญญา) อธิบายว่า คำว่า "โอมา" หมายถึง น้อย หรือ เลวทราม, ปัญญาที่ไม่ทราม ชื่อว่า อโนมปัญญา มีเนื้อความว่า ผู้มีปัญญามาก คำว่า "ในธรรมที่เห็นแล้ว" หมายถึง ในปัจจุบันนั่นเอง หรือในอัตภาพนี้เอง คำว่า "แห่งความสงสัยทั้งหลาย" หมายถึง แห่งความปริวิตกเห็นปานนี้ คำว่า "ปรากฏแล้ว" (ญาโต) หมายถึง แจ่มแจ้งแล้ว คำว่า "ผู้มีมียศ" หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยลาภและบริวาร คำว่า "ผู้มีตนดับสนิทแล้ว" หมายถึง ผู้มีจิตที่คุ้มครองแล้ว หรือผู้มีจิตที่ไม่เร่าร้อน

347. Tayā katanti nigrodhamūle nisinnattā ‘‘nigrodhakappo’’ti vadatā tayā katanti yathā attanā upalakkheti, tathā bhaṇati. Bhagavā pana na nisinnattā eva taṃ tathā ālapi, apica kho tattha arahattaṃ pattattā. Brāhmaṇassāti jātiṃ sandhāya bhaṇati. So kira brāhmaṇamahāsālakulā pabbajito. Namassaṃ acarīti namassamāno vihāsi. Mutyapekkhoti nibbānasaṅkhātaṃ vimuttiṃ apekkhamāno, nibbānaṃ patthentoti vuttaṃ hoti. Daḷhadhammadassīti bhagavantaṃ ālapati. Daḷhadhammo hi nibbānaṃ abhijjanaṭṭhena, tañca bhagavā dasseti. Tasmā taṃ ‘‘daḷhadhammadassī’’ti āha.

๓๔๗. คำว่า "ตยา กตํ" (อันท่านทำแล้ว) หมายความว่า ชื่อว่า "นิโครธกัปปะ" อันท่านผู้กล่าวทำแล้ว เพราะเคยนั่งที่โคนต้นไทร บุคคลย่อมกล่าวไปตามที่ตนเองกำหนดหมายไว้อย่างไร ก็ย่อมกล่าวไปอย่างนั้น ส่วนพระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสเรียกท่าน (นิโครธกัปปะ) อย่างนั้น เพียงเพราะเคยนั่ง (ที่โคนต้นไทร) แต่โดยที่แท้แล้ว (ตรัสเรียก) เพราะท่านได้บรรลุพระอรหัตที่นั่น คำว่า "พฺราหฺมณสฺส" (แก่พราหมณ์) นั้น ท่านกล่าวหมายถึงชาติกำเนิด ได้ยินว่า ท่าน (นิโครธกัปปะ) บวชจากตระกูลพราหมณ์มหาศาล คำว่า "นมสฺสํ อจรี" (ได้ประพฤตินอบน้อมอยู่) คือ ได้เป็นผู้นอบน้อมอยู่ คำว่า "มุตฺยเปกฺโข" (ผู้เพ่งความหลุดพ้น) คือ เป็นผู้เพ่งวิมุตติอันได้แก่นิพพาน คือเป็นผู้ปรารถนานิพพาน ดังนี้ คำว่า "ทฬฺหธมฺมทสฺสี" (ผู้เห็นธรรมอันมั่นคง) เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาค เพราะว่า พระนิพพานชื่อว่า "ทฬฺหธมฺโม" (ธรรมอันมั่นคง) ด้วยอรรถว่าไม่แตกสลาย และพระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงธรรมนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวเรียกพระองค์ว่า "ทฬฺหธมฺมทสฺสี"

348. Sakyātipi bhagavantameva kulanāmena ālapati. Mayampi sabbeti niravasesaparisaṃ saṅgaṇhitvā attānaṃ dassento bhaṇati. Samantacakkhūtipi bhagavantameva sabbaññutaññāṇena ālapati. Samavaṭṭhitāti sammā avaṭṭhitā ābhogaṃ katvā ṭhitā. Noti amhākaṃ. Savanāyāti imassa pañhassa veyyākaraṇassavanatthāya. Sotāti sotindriyāni. Tuvaṃ no satthā tvamanuttarosīti thutivacanamattamevetaṃ.

๓๔๘. แม้คำว่า "สกฺยา" (ข้าแต่พระศากยะ) ก็เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาคโดยพระนามแห่งพระกุลวงศ์ คำว่า "มยมฺปิ สพฺเพ" (แม้ข้าพระองค์ทั้งปวง) ท่านกล่าวรวบรวมบริษัทที่เหลือทั้งหมดแล้วแสดงตน แม้คำว่า "สมนฺตจกฺขุ" (ผู้มีจักษุโดยรอบ) ก็เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาคโดยพระสัพพัญญุตญาณ คำว่า "สมวฏฺฐิตา" (ตั้งมั่นแล้ว) คือ ตั้งมั่นแล้วโดยชอบ คือ ทำความน้อมใจแล้วตั้งอยู่ คำว่า "โน" คือ ของข้าพระองค์ทั้งหลาย คำว่า "สวนาย" คือ เพื่อประโยชน์แก่การฟังคำพยากรณ์ปัญหานี้ คำว่า "โสตํ" คือ โสตินทรีย์ทั้งหลาย คำว่า "ตุวํ โน สตฺถา ตฺวมนุตฺตโรสิ" (พระองค์เป็นศาสดาของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระองค์เป็นผู้ยอดเยี่ยม) นี้เป็นเพียงคำสรรเสริญเท่านั้น

349. Chindeva [Pg.81] no vicikicchanti akusalavicikicchāya nibbicikiccho so, vicikicchāpatirūpakaṃ pana taṃ parivitakkaṃ sandhāyevamāha. Brūhi metanti brūhi me etaṃ, yaṃ mayā yācitosi ‘‘taṃ sāvakaṃ sakya, mayampi sabbe aññātumicchāmā’’ti, brūvanto ca taṃ brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ vedaya bhūripañña majjheva no bhāsa, parinibbutaṃ ñatvā mahāpaññaṃ bhagavā majjheva amhākaṃ sabbesaṃ bhāsa, yathā sabbeva mayaṃ jāneyyāma. Sakkova devāna sahassanettoti idaṃ pana thutivacanameva. Apicassa ayaṃ adhippāyo – yathā sakko sahassanetto devānaṃ majjhe tehi sakkaccaṃ sampaṭicchitavacano bhāsati, evaṃ amhākaṃ majjhe amhehi sampaṭicchitavacano bhāsāti.

๓๔๙. คำว่า "ฉินฺเทว โน วิจิกิจฺฉํ" (ขอจงตัดความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลาย) นั้น ท่าน (วังคีสะ) เป็นผู้หมดความสงสัยในอกุศลวิจิกิจฉาแล้ว แต่ท่านกล่าวอย่างนี้หมายถึงปริวิตกนั้นอันเป็นเช่นกับวิจิกิจฉา คำว่า "พฺรูหิ เมตํ" คือ ขอจงตรัสบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพระองค์ เรื่องที่ข้าพระองค์ทูลขอพระองค์ไว้ว่า "ข้าแต่พระศากยะ ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องสาวกรูปนั้น แม้ข้าพระองค์ทั้งปวงก็ปรารถนาจะรู้" และเมื่อจะตรัสบอก ขอพระองค์ผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน โปรดประกาศพราหมณ์ผู้ปรินิพพานแล้วนั้น โปรดตรัสในท่ามกลางของข้าพระองค์ทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญายิ่งใหญ่ เมื่อทรงทราบ (เรื่อง) ผู้ปรินิพพานแล้ว ขอจงตรัสในท่ามกลางของข้าพระองค์ทั้งปวง เพื่อที่ข้าพระองค์ทั้งปวงจักได้รู้ ส่วนคำว่า "สกฺโกว เทวานํ สหสฺสเนตฺโต" (ดุจท้าวสักกะผู้มีตาทั้งพันของเหล่าเทพ) นี้เป็นเพียงคำสรรเสริญเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง อธิบายของท่าน (วังคีสะ) นี้คือ ท้าวสักกะผู้มีตาทั้งพัน มีถ้อยคำอันเทวดาเหล่านั้นรับฟังโดยเคารพแล้ว ย่อมกล่าวในท่ามกลางของเหล่าเทพ ฉันใด ขอพระองค์ผู้มีถ้อยคำอันข้าพระองค์ทั้งหลายรับฟัง (โดยเคารพ) แล้ว โปรดตรัสในท่ามกลางของข้าพระองค์ทั้งหลาย ฉันนั้น

350. Ye kecīti imampi gāthaṃ bhagavantaṃ thunantoyeva vattukāmataṃ janetuṃ bhaṇati. Tassattho ye keci abhijjhādayo ganthā tesaṃ appahāne mohavicikicchānaṃ pahānābhāvato ‘‘mohamaggā’’ti ca ‘‘aññāṇapakkhā’’ti ca ‘‘vicikicchaṭṭhānā’’ti ca vuccanti. Sabbe te tathāgataṃ patvā tathāgatassa desanābalena viddhaṃsitā na bhavanti nassanti. Kiṃ kāraṇaṃ? Cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ, yasmā tathāgato sabbaganthavidhamanapaññācakkhujananato narānaṃ paramaṃ cakkhunti vuttaṃ hoti.

๓๕๐. แม้คาถานี้ว่า "เย เกจิ" ท่านก็กล่าวเพื่อจะทำให้เกิดความปรารถนาจะกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคอยู่ อรรถแห่งคาถานั้นคือ คันถะ (เครื่องร้อยรัด) ทั้งหลาย มีอภิชฌาเป็นต้น เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เพราะเมื่อยังละคันถะเหล่านั้นไม่ได้ ก็ยังละโมหะและวิจิกิจฉาไม่ได้ จึงถูกเรียกว่า "โมหมรรค" (ทางแห่งโมหะ) บ้าง "อัญญาณปักขะ" (ฝ่ายแห่งความไม่รู้) บ้าง "วิจิกิจฉัฏฐาน" (ที่ตั้งแห่งความสงสัย) บ้าง คันถะเหล่านั้นทั้งหมด เมื่อมาถึงพระตถาคตแล้ว ย่อมถูกทำลาย ย่อมพินาศไป ด้วยเดชแห่งเทศนาของพระตถาคต เพราะเหตุไร? เพราะว่า นี้เป็นจักษุอันยอดเยี่ยมของนรชนทั้งหลาย เพราะพระตถาคตทรงทำให้เกิดปัญญาจักษุอันกำจัดคันถะทั้งปวงได้ จึงได้ชื่อว่าเป็นจักษุอันยอดเยี่ยมของนรชนทั้งหลาย

351. No ce hi jātūti imampi gāthaṃ thunantoyeva vattukāmataṃ janentova bhaṇati. Tattha jātūti ekaṃsavacanaṃ. Purisoti bhagavantaṃ sandhāyāha. Jotimantoti paññājotisamannāgatā sāriputtādayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi bhagavā yathā puratthimādibhedo vāto abbhaghanaṃ vihanati, evaṃ desanāvegena kilese na vihaneyya. Tathā yathā abbhaghanena nivuto loko tamova hoti ekandhakāro, evaṃ aññāṇanivutopi tamovassa. Yepi ime dāni jotimanto khāyanti sāriputtādayo, tepi narā na tapeyyunti.

๓๕๑. แม้คาถานี้ว่า "โน เจ หิ ชาตุ" ท่านก็กล่าวเพื่อทำให้เกิดความปรารถนาจะกล่าวสรรเสริญอยู่ ในคาถานั้น คำว่า "ชาตุ" เป็นคำแสดงความแน่นอน คำว่า "ปุริโส" ท่านกล่าวหมายถึงพระผู้มีพระภาค คำว่า "โชติมนฺโต" คือ ท่านผู้ประกอบด้วยปัญญาคือประทีป มีพระสารีบุตรเป็นต้น ความหมายที่ต้องการกล่าวคือ หากพระผู้มีพระภาคไม่พึงกำจัดกิเลสด้วยความเร็วแห่งเทศนา เหมือนลมที่มาจากทิศตะวันออกเป็นต้น ย่อมกำจัดกลุ่มเมฆ ฉันใด โลกที่ถูกกลุ่มเมฆปกคลุมแล้ว ย่อมมีแต่ความมืด เป็นความมืดทึบ ฉันใด ผู้ที่ถูกอวิชชาปกคลุมแล้ว ก็พึงมีแต่ความมืด ฉันนั้น แม้ชนเหล่านี้คือพระสารีบุตรเป็นต้น ผู้ปรากฏว่าเป็นผู้มีประทีป (คือปัญญา) ในบัดนี้ ชนเหล่านั้นก็ไม่พึงรุ่งเรือง

352. Dhīrā cāti imampi gāthaṃ purimanayeneva bhaṇati. Tassattho dhīrā ca paṇḍitā purisā pajjotakarā bhavanti, paññāpajjotaṃ uppādenti. Tasmā ahaṃ taṃ vīra padhānavīriyasamannāgato bhagavā tatheva maññe dhīroti ca [Pg.82] pajjotakarotveva ca maññāmi. Mayañhi vipassinaṃ sabbadhamme yathābhūtaṃ passantaṃ bhagavantaṃ jānantā eva upāgamumhā, tasmā parisāsu no āvikarohi kappaṃ, nigrodhakappaṃ ācikkha pakāsehīti.

๓๕๒. แม้คาถานี้ว่า "ธีรา จ" ท่านก็กล่าวโดยนัยก่อนนั่นแหละ อรรถแห่งคาถานั้นคือ บุรุษผู้เป็นนักปราชญ์ มีปัญญา ย่อมเป็นผู้ทำประทีป คือ ย่อมทำให้ปัญญาประทีปเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงเข้าใจพระองค์ผู้เป็นวีระ ผู้ประกอบด้วยความเพียรอันเป็นประธาน ว่าทรงเป็นนักปราชญ์ และเข้าใจว่าเป็นผู้ทำประทีปอย่างแท้จริง เพราะว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายรู้ชัดถึงพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นแจ้ง ผู้ทรงเห็นธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง จึงได้พากันเข้ามาเฝ้า เพราะเหตุนั้น ขอพระองค์โปรดทำให้แจ้งซึ่งท่านกัปปะแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายในบริษัททั้งหลาย คือ ขอจงตรัสบอก จงประกาศเรื่องท่านนิโครธกัปปะ

353. Khippanti imampi gāthaṃ purimanayeneva bhaṇati. Tassattho khippaṃ giraṃ eraya lahuṃ acirāyamāno vacanaṃ bhāsa, vagguṃ manoramaṃ bhagavā. Yathā suvaṇṇahaṃso gocarapaṭikkanto jātassaravanasaṇḍaṃ disvā gīvaṃ paggayha uccāretvā rattatuṇḍena saṇikaṃ ataramāno vagguṃ giraṃ nikūjati nicchāreti, evameva tvampi saṇikaṃ nikūja, iminā mahāpurisalakkhaṇaññatarena bindussarena suvikappitena suṭṭhuvikappitena abhisaṅkhatena. Ete mayaṃ sabbeva ujugatā avikkhittamānasā hutvā tava nikūjitaṃ suṇomāti.

๓๕๓. แม้คาถานี้ว่า "ขิปฺปํ" ท่านก็กล่าวโดยนัยก่อนนั่นแหละ อรรถแห่งคาถานั้นคือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงเปล่งพระวาจาโดยเร็ว โปรดตรัสพระดำรัสอันไพเราะ น่ารื่นรมย์ใจ โดยพลัน ไม่เนิ่นช้า เหมือนพญาหงส์ทอง บินกลับจากที่หาอาหาร เห็นป่าที่สระโบกขรณีแล้ว ชูคอขึ้น ขยับคอแล้ว ด้วยจะงอยปากสีแดง ไม่รีบร้อน ค่อยๆ เปล่งเสียงอันไพเราะ ขับขาน ฉันใด แม้พระองค์ก็ขอจงเปล่งพระสุรเสียงโดยละม่อม ฉันนั้น ด้วยพระสุรเสียงอันกลมกล่อมนี้ อันเป็นอย่างหนึ่งแห่งมหาปุริสลักษณะ อันทรงปรุงแต่งไว้อย่างวิเศษ ปรุงแต่งไว้อย่างดี ปรุงแต่งไว้อย่างพิเศษ ข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมด จักเป็นผู้มีใจตรง มีใจไม่ฟุ้งซ่าน แล้วจักฟังพระสุรเสียงที่ทรงเปล่งออกมาของพระองค์

354. Pahīnajātimaraṇanti imampi gāthaṃ purimanayeneva bhaṇati. Tattha na sesetīti aseso, taṃ asesaṃ. Sotāpannādayo viya kiñci asesetvā pahīnajātimaraṇanti vuttaṃ hoti. Niggayhāti suṭṭhu yācitvā nibandhitvā. Dhonanti dhutasabbapāpaṃ. Vadessāmīti kathāpessāmi dhammaṃ. Na kāmakāro hi puthujjanānanti puthujjanānameva hi kāmakāro natthi, yaṃ patthenti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ na sakkonti. Saṅkheyyakāro ca tathāgatānanti tathāgatānaṃ pana vīmaṃsakāro paññāpubbaṅgamā kiriyā. Te yaṃ patthenti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ sakkontīti adhippāyo.

๓๕๔. แม้คาถานี้ว่า "ปหีนชาติมรณํ" ท่านก็กล่าวโดยนัยก่อนนั่นแหละ ในคาถานั้น คำว่า "อเสโส" คือ ไม่เหลือไว้ หมายถึง การไม่เหลือ ท่านกล่าวว่า "ปหีนชาติมรณํ" (ผู้ละชาติและมรณะได้แล้ว) โดยไม่เหลืออะไรไว้เลย ไม่เหมือนพระโสดาบันเป็นต้น (ที่ยังเหลืออยู่) คำว่า "นิคฺคยฺห" คือ ทูลขออย่างดีแล้ว ทูลขออย่างหนักแน่น คำว่า "โธนํ" คือ ผู้มีบาปทั้งปวงอันสลัดทิ้งแล้ว คำว่า "วเทสฺสามิ" คือ เราจักกล่าวธรรม คำว่า "น กามกาโร หิ ปุถุชฺชนานํ" คือ เพราะว่า การกระทำตามความปรารถนาของปุถุชนทั้งหลายย่อมไม่มี สิ่งใดที่พวกเขาปรารถนาจะรู้หรือจะกล่าว ก็ไม่สามารถ (ทำได้) คำว่า "สงฺเขยฺยกาโร จ ตถาคตานํ" คือ ส่วนของพระตถาคตทั้งหลาย การกระทำด้วยการไตร่ตรอง เป็นกิริยาที่มีปัญญานำหน้า อธิบายว่า พระองค์ทั้งหลายปรารถนาจะรู้หรือจะกล่าวสิ่งใด ก็ย่อมสามารถ (ทำได้)

355. Idāni taṃ saṅkheyyakāraṃ pakāsento ‘‘sampannaveyyākaraṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – tathā hi tava bhagavā idaṃ samujjupaññassa tattha tattha samuggahītaṃ vuttaṃ pavattitaṃ sampannaveyyākaraṇaṃ, ‘‘santatimahāmatto sattatālamattaṃ abbhuggantvā parinibbāyissati, suppabuddho sakko sattame divase pathaviṃ pavisissatī’’ti evamādīsu aviparītaṃ diṭṭhaṃ. Tato pana suṭṭhutaraṃ añjaliṃ paṇāmetvā āha – ayamañjalī pacchimo suppaṇāmito, ayamaparopi añjalī suṭṭhutaraṃ paṇāmito. Mā mohayīti mā no akathanena mohayi jānaṃ jānanto kappassa gatiṃ. Anomapaññāti bhagavantaṃ ālapati.

๓๕๕. บัดนี้ พระวังคีสะเมื่อจะประกาศอาการที่ควรนับถือนั้น จึงกล่าวคาถาว่า "สมฺปนฺนเวยฺยากรณํ" เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็อย่างนั้นแล พยากรณ์อันสมบูรณ์นี้ ที่พระองค์ผู้มีพระปัญญาเฉียบแหลมทรงยกขึ้นแสดงแล้ว ตรัสแล้ว ให้เป็นไปแล้วในที่นั้นๆ ในเรื่องเป็นต้นว่า "สันตติมหาอำมาตย์เหาะขึ้นไปประมาณ 7 ชั่วลำตาลแล้วจักปรินิพพาน, พระเจ้าสุปปพุทธศากยะในวันที่ 7 จักถูกแผ่นดินสูบ" (ข้าพระองค์) ได้เห็นแล้วโดยไม่คลาดเคลื่อน แต่ต่อจากนั้น ท่านได้ประคองอัญชลียิ่งขึ้นไปแล้วกล่าวว่า อัญชลีนี้เป็นครั้งสุดท้ายที่ประคองขึ้นดีแล้ว อัญชลีแม้อื่นนี้ ก็ประคองขึ้นดียิ่งแล้ว บทว่า "มา โมหยิ" ความว่า ขออย่าได้ทรงทำให้ข้าพระองค์หลงด้วยการไม่ตรัสบอกเลย เมื่อทรงทราบ ขอได้โปรดทรงทราบคติของพระกัปปะเถิด บทว่า "อโนมปญฺญ" เป็นคำที่ท่านเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้า

356. Parovaranti [Pg.83] imaṃ pana gāthaṃ aparenapi pariyāyena amohanameva yācanto āha. Tattha parovaranti lokiyalokuttaravasena sundarāsundaraṃ dūresantikaṃ vā. Ariyadhammanti catusaccadhammaṃ. Viditvāti paṭivijjhitvā. Jānanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ jānanto. Vācābhikaṅkhāmīti yathā ghammani ghammatatto puriso kilanto tasito vāriṃ, evaṃ te vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sutaṃ pavassāti sutasaṅkhātaṃ saddāyatanaṃ pavassa pagghara muñca pavattehi. ‘‘Sutassa vassā’’tipi pāṭho, vuttappakārassa saddāyatanassa vuṭṭhiṃ vassāti attho.

๓๕๖. ส่วนคาถานี้ว่า "ปโรวรํ" ท่านพระวังคีสะกล่าวทูลขอความไม่หลงนั่นแหละ โดยปริยายอื่นอีก ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปโรวรํ" หมายถึง ธรรมอันประณีตและไม่ประณีต หรือธรรมไกลและใกล้ โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า "อริยธมฺมํ" หมายถึง จตุสัจจธรรม บทว่า "วิทิตฺวา" หมายถึง ทรงแทงตลอดแล้ว บทว่า "ชานํ" หมายถึง ทรงทราบเญยยธรรมทั้งปวง บทว่า "วาจาภิกงฺขามิ" ความว่า บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา เหน็ดเหนื่อย กระหายน้ำในฤดูร้อน ปรารถนาน้ำฉันใด ข้าพระองค์ก็ปรารถนาพระดำรัสของพระองค์ฉันนั้น บทว่า "สุตํ ปวสฺส" ความว่า ขอพระองค์จงยังสัททายตนะที่เรียกว่าสุตะให้ตกลงมา ให้หลั่งไหล ปล่อย ให้เป็นไป แม้ "สุตสฺส วสฺสา" ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง อรรถว่า ขอจงยังฝนคือสัททายตนะตามประเภทที่กล่าวแล้วให้ตกลงมา

357. Idāni yādisaṃ vācaṃ abhikaṅkhati, taṃ pakāsento –

๓๕๗. บัดนี้ พระวังคีสะเมื่อจะประกาศวาจาที่ตนปรารถนาว่ามีลักษณะเช่นใด จึงกล่าวว่า –

‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī,Kappāyano kaccissa taṃ amoghaṃ;

Nibbāyi so ādu saupādiseso,Yathā vimutto ahu taṃ suṇomā’’ti. –

“พระกัปปายนะประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์ใด พรหมจรรย์นั้นของท่านไม่เป็นหมันแล้วหรือ ท่านปรินิพพานแล้ว หรือว่าเป็นผู้มีอุปาทิเหลืออยู่ ท่านเป็นผู้หลุดพ้นแล้วอย่างไร ข้าพระองค์ทั้งหลายขอสดับเรื่องนั้นเถิด”

Gāthamāha. Tattha kappāyanoti kappameva pūjāvasena bhaṇati. Yathā vimuttoti ‘‘kiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā yathā asekkhā, udāhu upādisesāya yathā sekkhā’’ti pucchati. Sesamettha pākaṭameva.

ท่านได้กล่าวคาถา ในบทเหล่านั้น บทว่า "กปฺปายโน" คือ ท่านกล่าวถึงพระกัปปะนั่นแหละด้วยความเคารพ บทว่า "ยถา วิมุตฺโต" คือ ท่านทูลถามว่า "ท่านหลุดพ้นด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุเหมือนพระอเสขะ หรือว่าหลุดพ้นด้วยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุเหมือนพระเสขะ" บทที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว

358. Evaṃ dvādasahi gāthāhi yācito bhagavā taṃ viyākaronto –

๓๕๘. พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้อันพระวังคีสะทูลอ้อนวอนแล้วด้วยคาถา 12 คาถาอย่างนี้ เมื่อจะทรงพยากรณ์เรื่องนั้น จึงตรัสว่า –

‘‘Acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe, (iti bhagavā)Kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ;

Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ,Iccabravī bhagavā pañcaseṭṭho’’ti. –

“(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) พระกัปปายนะได้ตัดตัณหาในนามรูปนี้ อันเป็นกระแสแห่งมารผู้มีใจดำ อันนอนเนื่องมาสิ้นกาลนานได้แล้ว ท่านข้ามชาติและมรณะได้สิ้นเชิง พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐกว่าพระปัญจวัคคีย์ได้ตรัสดังนี้”

Gāthamāha. Tattha purimapadassa tāva attho – yāpi imasmiṃ nāmarūpe kāmataṇhādibhedā taṇhādīgharattaṃ appahīnaṭṭhena anusayitā kaṇhanāmakassa mārassa ‘‘sota’’ntipi vuccati, taṃ kaṇhassa sotabhūtaṃ dīgharattānusayitaṃ idha nāmarūpe taṇhaṃ kappāyano chindīti. Iti bhagavāti idaṃ panettha saṅgītikārānaṃ vacanaṃ. Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesanti so [Pg.84] taṃ taṇhaṃ chetvā asesaṃ jātimaraṇaṃ atāri, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti dasseti. Iccabravī bhagavā pañcaseṭṭhoti vaṅgīsena puṭṭho bhagavā etadavoca pañcannaṃ paṭhamasissānaṃ pañcavaggiyānaṃ seṭṭho, pañcahi vā saddhādīhi indriyehi, sīlādīhi vā dhammakkhandhehi ativisiṭṭhehi cakkhūhi ca seṭṭhoti saṅgītikārānamevidaṃ vacanaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคาถา ในบทเหล่านั้น อรรถแห่งบทแรกก่อนมีว่า ตัณหาใดมีกามตัณหาเป็นต้นในนามรูปนี้ อันนอนเนื่องอยู่สิ้นกาลนานเพราะยังละไม่ได้ ตัณหานั้นย่อมถูกเรียกว่าเป็น "กระแส" แห่งมารผู้มีชื่อว่ากัณหะ (ผู้มีใจดำ) พระกัปปายนะได้ตัดตัณหาในนามรูปนี้ อันเป็นดุจกระแสแห่งมารผู้มีใจดำ อันนอนเนื่องมาสิ้นกาลนานนั้นแล้ว บทว่า "อิติ ภควา" ในคาถานี้ เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ บทว่า "อตาชิ ชาตึ มรณํ อเสสํ" ความว่า ท่านตัดตัณหานั้นแล้ว ข้ามชาติและมรณะได้สิ้นเชิง เป็นการแสดงว่า ท่านปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ บทว่า "อิจฺจพฺรวี ภควา ปญฺจเสฏฺโฐ" ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าอันพระวังคีสะทูลถามแล้ว ได้ตรัสคำนี้ พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าพระปัญจวัคคีย์ผู้เป็นปฐมสาวก 5 รูป หรือผู้ประเสริฐด้วยอินทรีย์ 5 มีศรัทธาเป็นต้น หรือด้วยธรรมขันธ์ 5 มีศีลเป็นต้น และด้วยจักษุ 5 อันประเสริฐยิ่ง คำนี้เป็นของพระสังคีติกาจารย์นั่นเอง

359. Evaṃ vutte bhagavato bhāsitamabhinandamānaso vaṅgīso ‘‘esa sutvā’’tiādigāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāya isisattamāti bhagavā isi ca sattamo ca uttamaṭṭhena vipassīsikhīvessabhūkakusandhakoṇāgamanakassapanāmake cha isayo attanā saha satta karonto pātubhūtotipi isisattamo, taṃ ālapanto āha. Na maṃ vañcesīti yasmā parinibbuto, tasmā tassa parinibbutabhāvaṃ icchantaṃ maṃ na vañcesi, na visaṃvādesīti attho. Sesamettha pākaṭameva.

๓๕๙. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระวังคีสะมีใจชื่นชมยินดีในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้กล่าวคาถาทั้งหลายมี "เอส สุตฺวา" เป็นต้น ในคาถาเหล่านั้น ในคาถาแรก บทว่า "อิสิสตฺตม" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระฤาษีด้วย และทรงเป็นองค์ที่ 7 ด้วยโดยอรรถอันสูงสุด แม้เมื่อทรงทำให้พระฤาษี 6 พระองค์ คือ พระวิปัสสี พระสิขี พระเวสสภู พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ และพระกัสสปะ รวมกับพระองค์เองเป็น 7 แล้วทรงอุบัติขึ้น ก็ชื่อว่า "อิสิสตฺตม" ท่านเรียกพระนามนั้นแล้วกล่าว บทว่า "น มํ วญฺเจสิ" มีอรรถว่า เพราะเหตุที่ท่านปรินิพพานแล้ว ฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงลวงข้าพระองค์ผู้ปรารถนาความเป็นผู้ปรินิพพานของท่านนั้น คือไม่ตรัสให้คลาดเคลื่อน บทที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว

360. Dutiyagāthāya yasmā mutyapekkho vihāsi, tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘yathāvādī tathākārī, ahu buddhassa sāvako’’ti. Maccuno jālaṃ tatanti tebhūmakavaṭṭe vitthataṃ mārassa taṇhājālaṃ. Māyāvinoti bahumāyassa. ‘‘Tathā māyāvino’’tipi keci paṭhanti, tesaṃ yo anekāhi māyāhi anekakkhattumpi bhagavantaṃ upasaṅkami, tassa tathā māyāvinoti adhippāyo.

๓๖๐. ในคาถาที่สอง เพราะเหตุที่ท่านเป็นผู้เพ่งมองความหลุดพ้นอยู่ ฉะนั้น ท่านจึงหมายถึงเรื่องนั้นแล้วกล่าวว่า "สาวกของพระพุทธเจ้าเป็นผู้กล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น" บทว่า "มจฺจุโน ชาลํ ตตํ" คือ ข่ายคือตัณหาของมารที่แผ่ไปในไตรภูมิวัฏฏ์ บทว่า "มายาวิโน" คือ ของมารผู้มีมายามาก บางพวกก็อ่านว่า "ตถา มายาวิโน" ในมติของท่านเหล่านั้น มีความหมายว่า ของมารผู้มีมายาเช่นนั้น ซึ่งเป็นมารที่เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าหลายครั้งด้วยมายามากมาย

361. Tatiyagāthāya ādīti kāraṇaṃ. Upādānassāti vaṭṭassa. Vaṭṭañhi upādātabbaṭṭhena idha ‘‘upādāna’’nti vuttaṃ, tasseva upādānassa ādiṃ avijjātaṇhādibhedaṃ kāraṇaṃ addasa kappoti evaṃ vattuṃ vaṭṭati bhagavāti adhippāyena vadati. Accagā vatāti atikkanto vata. Maccudheyyanti maccu ettha dhiyatīti maccudheyyaṃ, tebhūmakavaṭṭassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ suduttaraṃ maccudheyyaṃ accagā vatāti vedajāto bhaṇati. Sesamettha pākaṭamevāti.

๓๖๑. ในคาถาที่สาม บทว่า "อาทึ" หมายถึง เหตุ บทว่า "อุปาทานสฺส" หมายถึง แห่งวัฏฏะ จริงอยู่ วัฏฏะในที่นี้ถูกเรียกว่า "อุปาทาน" เพราะเป็นสิ่งที่ควรถือมั่น ท่านกล่าวด้วยความประสงค์ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ควรจะตรัสว่า พระกัปปะได้เห็นเหตุอันเป็นเบื้องต้นแห่งอุปาทานนั้น คือ อวิชชาและตัณหาเป็นต้น" บทว่า "อจฺจคา วต" คือ ก้าวล่วงไปแล้วหนอ บทว่า "มจฺจุเธยฺยํ" คือ มัจจุย่อมทรงไว้ในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มัจจุเธยยะ คำนี้เป็นชื่อของไตรภูมิวัฏฏ์ ท่านกล่าวด้วยความดีใจที่เกิดขึ้นว่า "ท่านก้าวล่วงมัจจุเธยยะอันข้ามได้ยากยิ่งนั้นไปแล้วหนอ" บทที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya nigrodhakappasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิโครธกัปปสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบแล้ว

13. Sammāparibbājanīyasutta-(mahāsamayasutta)-vaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาสัมมาปริพพาชนิยสูตร (มหาสมัยสูตร)

362. Pucchāmi [Pg.85] muniṃ pahūtapaññanti sammāparibbājanīyasuttaṃ, ‘‘mahāsamayasutta’’ntipi vuccati mahāsamayadivase kathitattā. Kā uppatti? Pucchāvasikā uppatti. Nimmitabuddhena hi puṭṭho bhagavā imaṃ suttamabhāsi, taṃ saddhiṃ pucchāya ‘‘sammāparibbājanīyasutta’’nti vuccati. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana sākiyakoliyānaṃ uppattito pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

๓๖๒. สัมมาปริพพาชนียสูตร มีคาถาขึ้นต้นว่า "ปุจฉามิ มุนึ ปหูตปัญญํ" พระสูตรนี้ถูกเรียกว่า "มหาสมัยสูตร" ก็มี เพราะทรงแสดงในวันมหาสมัย. ความเป็นมาเป็นอย่างไร? ความเป็นมาเกิดจากการทูลถาม. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าอันพระพุทธนิมิตทูลถามแล้ว จึงได้ตรัสพระสูตรนี้ พระสูตรนั้นพร้อมด้วยคำถามจึงเรียกว่า "สัมมาปริพพาชนียสูตร". นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในพระสูตรนี้ ส่วนโดยพิสดาร โบราณาจารย์ทั้งหลายพรรณนาไว้ตั้งแต่ความเป็นมาของศากยวงศ์และโกลิยวงศ์เป็นต้นไป.

Tatrāyaṃ uddesamaggavaṇṇanā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā, varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparā caturāsīti khattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ parato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañca pañca itthisatāni parivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinipuroti; pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Evaṃ sā nava putte labhitvā kālamakāsi.

ในเรื่องนั้น มีการพรรณนาโดยยกหัวข้อขึ้นแสดงดังนี้: ได้ยินว่า พระเจ้ามหาสมมตราชแห่งปฐมกัป มีพระโอรสพระนามว่าโรชะ. พระเจ้าโรชะมีพระโอรสคือวรโรชะ, พระเจ้าวรโรชะมีพระโอรสคือกลฺยาณะ, พระเจ้ากลฺยาณะมีพระโอรสคือวรกลฺยาณะ, พระเจ้าวรกลฺยาณะมีพระโอรสคือมันธาตุ, พระเจ้ามันธาตุมีพระโอรสคือวรมันธาตุ, พระเจ้าวรมันธาตุมีพระโอรสคืออุโปสถะ, พระเจ้าอุโปสถะมีพระโอรสคือวระ, พระเจ้าวระมีพระโอรสคืออุปวระ, พระเจ้าอุปวระมีพระโอรสคือมฆเทวะ, เชื้อสายของพระเจ้ามฆเทวะสืบต่อกันมามีกษัตริย์ 84,000 พระองค์. หลังจากกษัตริย์เหล่านั้น มีวงศ์พระเจ้าโอกกากราช 3 วงศ์. ในวงศ์เหล่านั้น พระเจ้าโอกกากราชองค์ที่ 3 มีพระมเหสี 5 พระองค์ คือ หัตถา, จิตตา, ชันตุ, ชาลินี และวิสาขา. แต่ละพระองค์มีสตรี 500 คนเป็นบริวาร. พระมเหสีองค์ใหญ่ที่สุดมีพระโอรส 4 พระองค์ คือ โอกกามุขะ, กรกัณฑุ, หัตถินิกะ และสินิปุระ; มีพระธิดา 5 พระองค์ คือ ปิยา, สุปปิยา, อานันทา, วิชิตา และวิชิตเสนา. ด้วยประการฉะนี้ พระนางได้พระโอรสพระธิดา 9 พระองค์แล้วก็สิ้นพระชนม์.

Atha rājā aññaṃ daharaṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi jantuṃ nāma ekaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ jantukumāraṃ pañcamadivase alaṅkaritvā rañño dassesi. Rājā tuṭṭho mahesiyā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā ‘‘nassa vasali, mama puttānaṃ antarāyamicchasī’’ti nādāsi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā ‘‘na, mahārāja, musāvādo vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācati eva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ, tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ. Sā [Pg.86] puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe mamaccayena āgantvā rajjaṃ kāreyyāthā’’ti aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi. Te bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiyadivase dviyojanamattā, tatiyadivase tiyojanamattā. Kumārā cintesuṃ – ‘‘mahā ayaṃ balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ akkamitvā janapadaṃ gaṇhissāma, sopi no na pahossati, kiṃ paresaṃ pīḷaṃ katvā laddharajjena, mahā jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā agamiṃsu.

ครั้งนั้น พระราชาทรงนำราชธิดาอีกองค์หนึ่งซึ่งยังสาวและมีรูปงามยิ่งมาสถาปนาไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี. แม้พระนางก็ประสูติพระโอรสองค์หนึ่งนามว่าชันตุ. ในวันที่ห้า พระนางได้ประดับตกแต่งชันตุกุมารนั้นแล้วนำไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร. พระราชาทรงพอพระทัย จึงประทานพรแก่พระมเหสี. พระนางปรึกษากับพระญาติแล้วจึงทูลขอราชสมบัติให้แก่พระโอรส. พระราชาไม่ประทานให้ ตรัสว่า "นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเถิด เจ้าปรารถนาจะทำอันตรายแก่โอรสของเรา". พระนางทรงทำให้พระราชาพอพระทัยในที่ลับบ่อยๆ แล้วทูลวิงวอนว่า "ข้าแต่พระมหาราช การตรัสมุสาไม่สมควรเลย" เป็นต้น. ครั้งนั้น พระราชาจึงรับสั่งเรียกพระโอรสทั้งหลายมาตรัสว่า "พ่อทั้งหลาย พ่อได้เห็นชันตุกุมารน้องชายคนเล็กของพวกเจ้าแล้ว ได้พลั้งเผลอให้พรแก่แม่ของเขาไป. นางปรารถนาจะน้อมราชสมบัติไปให้โอรสของตน. เมื่อพ่อล่วงลับไปแล้ว พวกเจ้าจงกลับมาครองราชสมบัติเถิด" แล้วทรงส่งไปพร้อมกับอำมาตย์ 8 คน. ราชกุมารเหล่านั้นพาพระภคินีทั้งหลายไป พร้อมด้วยเสนา 4 เหล่า ออกจากพระนคร. ผู้คนจำนวนมากคิดว่า "ราชกุมารทั้งหลายจะกลับมาครองราชสมบัติเมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว เราไปเถิด ไปรับใช้ท่านเหล่านั้น" จึงพากันติดตามไป. ในวันแรก กองทัพมีขนาดประมาณ 1 โยชน์, วันที่สองมีขนาด 2 โยชน์, วันที่สามมีขนาด 3 โยชน์. ราชกุมารทั้งหลายทรงดำริว่า "กองทัพนี้ใหญ่หลวงนัก หากเราจะรุกรานพระราชาเมืองขึ้นสักองค์หนึ่งแล้วยึดแว่นแคว้น แม้แว่นแคว้นนั้นก็คงไม่เพียงพอแก่เรา จะมีประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติที่ได้มาจากการเบียดเบียนผู้อื่น ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่ เราจะสร้างเมืองในป่าเถิด" แล้วจึงเสด็จมุ่งหน้าไปยังป่าหิมพานต์.

Tattha nagaramāpanokāsaṃ pariyesamānā himavati kapilo nāma ghoratapo tāpaso paṭivasati pokkharaṇitīre mahāsākasaṇḍe, tassa vasanokāsaṃ gatā. So te disvā pucchitvā sabbaṃ pavattiṃ sutvā tesu anukampaṃ akāsi. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse ca heṭṭhā bhūmiyañca guṇadose passati. Athekasmiṃ padese sūkaramigā sīhabyagghādayo tāsetvā paripātenti, maṇḍūkamūsikā sappe bhiṃsāpenti. So te disvā ‘‘ayaṃ bhūmippadeso pathavīagga’’nti tasmiṃ padese assamaṃ māpesi. Tato so rājakumāre āha – ‘‘sace mama nāmena nagaraṃ karotha, demi vo imaṃ okāsa’’nti. Te tathā paṭijāniṃsu. Tāpaso ‘‘imasmiṃ okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattiṃ balena atisetī’’ti vatvā ‘‘assame rañño gharaṃ māpetvā nagaraṃ māpethā’’ti taṃ okāsaṃ datvā sayaṃ avidūre pabbatapāde assamaṃ katvā vasi. Tato kumārā tattha nagaraṃ māpetvā kapilassa vutthokāse katattā ‘‘kapilavatthū’’ti nāmaṃ āropetvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.

ขณะแสวงหาสถานที่สร้างเมืองในป่าหิมพานต์นั้น มีดาบสชื่อกบิล ผู้มีตบะแก่กล้า อาศัยอยู่ในป่าไม้สักใหญ่ริมสระโบกขรณี ราชกุมารทั้งหลายได้ไปยังที่อยู่ของดาบสนั้น. ดาบสนั้นเห็นราชกุมารเหล่านั้นแล้ว สอบถาม ฟังเรื่องราวทั้งหมดแล้ว ก็เกิดความอนุเคราะห์ในราชกุมารเหล่านั้น. ได้ยินว่า ดาบสนั้นรู้วิชาชื่อว่าภูมมชาละ ซึ่งสามารถเห็นคุณและโทษในอากาศเบื้องบน 80 ศอก และในแผ่นดินเบื้องล่างได้. ครั้งนั้น ในประเทศหนึ่ง สุกรและเนื้อทำให้สิงห์และเสือเป็นต้นหวาดกลัวแล้วหนีไป, กบและหนูทำให้งูหวาดกลัว. ดาบสนั้นเห็นสัตว์เหล่านั้นแล้ว รู้ว่า "ภูมิประเทศนี้เป็นเลิศแห่งปฐพี" จึงสร้างอาศรมขึ้นในประเทศนั้น. ลำดับนั้น ดาบสนั้นจึงกล่าวกับราชกุมารทั้งหลายว่า "ถ้าพวกท่านจะสร้างเมืองโดยใช้ชื่อของเรา เราจะให้สถานที่นี้แก่พวกท่าน". ราชกุมารเหล่านั้นรับคำเช่นนั้น. ดาบสกล่าวว่า "แม้บุตรของคนจัณฑาล เมื่อตั้งอยู่ในสถานที่นี้ ก็จะล่วงเลยพระเจ้าจักรพรรดิได้ด้วยกำลัง" แล้วกล่าวว่า "จงสร้างวังของพระราชาในอาศรม (ของเรา) แล้วสร้างเมืองเถิด" แล้วมอบสถานที่นั้นให้ ส่วนตนเองไปสร้างอาศรมอยู่ที่เชิงเขาไม่ไกลนัก. ลำดับนั้น ราชกุมารทั้งหลายได้สร้างเมืองขึ้นในที่นั้น และเพราะสร้างขึ้นในสถานที่ที่กบิลดาบสเคยอยู่ จึงตั้งชื่อว่า "กบิลพัสดุ์" แล้วได้พำนักอาศัยอยู่ในที่นั้น.

Atha amaccā ‘‘ime kumārā vayappattā, yadi nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kāreyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantesuṃ. Kumārā ‘‘amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro na passāma, tāsampi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumāre, jātisambhedañca [Pg.87] na karomā’’ti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ. Tesaṃ pitā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘sakyā vata, bho kumārā, paramasakyā vata, bho kumārā’’ti udānaṃ udānesi. Ayaṃ tāva sakyānaṃ uppatti. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

ครั้งนั้น พวกอำมาตย์คิดว่า "ราชกุมารเหล่านี้ถึงวัยเจริญพันธุ์แล้ว หากพระบิดาของท่านอยู่ใกล้ๆ พระองค์คงจะจัดพิธีอาวาหวิวาหะให้ แต่บัดนี้เป็นภาระของเรา" จึงได้ปรึกษากับราชกุมารทั้งหลาย. ราชกุมารทั้งหลายตรัสว่า "เราไม่เห็นขัตติยธิดาที่เสมอกันกับเรา และไม่เห็นขัตติยกุมารที่เสมอกันกับพระภคินีของเราทั้งหลาย อีกทั้งเราจะไม่ทำการสมสู่ให้เสียชาติ". พวกเขาเพราะกลัวความปะปนแห่งชาติ จึงสถาปนาพระภคินีองค์ใหญ่ไว้ในตำแหน่งพระมารดา แล้วได้อยู่ร่วมกับพระภคินีที่เหลือ. พระบิดาของราชกุมารเหล่านั้นได้สดับเรื่องราวนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานว่า "โอ ราชกุมารทั้งหลายสามารถหนอ โอ ราชกุมารทั้งหลายสามารถยิ่งหนอ". นี้คือความเป็นมาของศากยวงศ์ก่อน. แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko amacce pārisajje āmantesi – ‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi kumārā sammantī’ti. Atthi, deva, himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tatthetarahi kumārā sammanti. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappentīti. Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko udānaṃ udānesi – ‘sakyā vata, bho kumārā, paramasakyā vata, bho kumārā’ti, tadagge kho pana, ambaṭṭha, sakyā paññāyanti, so ca sakyānaṃ pubbapuriso’’ti (dī. ni. 1.267).

อัมพัฏฐะ ครั้งนั้นแล พระเจ้าโอกกากราชตรัสเรียกเหล่าอำมาตย์ผู้เป็นบริษัทมาแล้วตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บัดนี้ เหล่าราชกุมารอยู่กันที่ไหนหนอ' (เหล่าอำมาตย์กราบทูลว่า) 'ขอเดชะ ที่ชายป่าหิมพานต์ ณ ริมฝั่งสระโบกขรณี มีป่าไม้สักใหญ่อยู่ บัดนี้ เหล่าราชกุมารประทับอยู่ที่นั่น พระองค์เหล่านั้นเพราะกลัวความเสื่อมเสียแห่งพระชาติ จึงได้อยู่ร่วมกับพระภคินีของตนๆ' อัมพัฏฐะ ครั้งนั้นแล พระเจ้าโอกกากราชทรงเปล่งอุทานว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่ากุมารช่างสามารถหนอ เหล่ากุมารช่างสามารถยิ่งนักหนอ' อัมพัฏฐะ ก็จำเดิมแต่นั้นมา ศากยะทั้งหลายจึงปรากฏขึ้น และพระองค์นั้นเป็นบุรุษต้นสกุลของเหล่าศากยะ

Tato nesaṃ jeṭṭhabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā ‘‘imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari esa rogo saṅkamatī’’ti cintetvā uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā taṃ tattha khādanīyabhojanīyehi saddhiṃ pakkhipitvā upari padaraṃ paṭicchādāpetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu. Tena ca samayena rāmo nāma rājā kuṭṭharogī orodhehi ca nāṭakehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇamūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā, ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ taṃ kolāpaṃ sodhetvā, dvārañca vātapānañca katvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ vissarañca sussarañca suṇanto sayati. So ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.

ต่อมา โรคเรื้อนได้เกิดขึ้นแก่พระภคินีองค์ใหญ่ของราชกุมารเหล่านั้น พระวรกายได้มีลักษณะคล้ายดอกกะทกรก เหล่าราชกุมารทรงดำริว่า 'แม้แก่ผู้ที่ทำการนั่ง ยืน และบริโภคเป็นต้นร่วมกันกับพระนางนี้ โรคนี้ก็ย่อมติดต่อถึงได้' จึงทำทีราวกับว่าจะเสด็จไปทรงเล่นในอุทยาน ให้พระนางขึ้นสู่ยานแล้วเข้าไปสู่ป่า รับสั่งให้ขุดหลุม แล้วใส่พระนางลงไปในหลุมนั้นพร้อมกับของเคี้ยวของฉัน รับสั่งให้ปิดด้วยแผ่นกระดานข้างบน แล้วกลบด้วยดิน จากนั้นก็เสด็จไป ก็ในสมัยนั้น กษัตริย์พระนามว่ารามะ ทรงเป็นโรคเรื้อน ถูกเหล่าสตรีฝ่ายในและเหล่านางฟ้อนรังเกียจ ด้วยความสังเวชนั้น จึงทรงมอบราชสมบัติแก่พระโอรสองค์ใหญ่แล้วเสด็จเข้าป่า ทรงบริโภคใบไม้และรากไม้ผลไม้อยู่ในป่านั้น ในไม่ช้าก็ทรงหายจากโรค มีพระวรกายเป็นสีทอง เสด็จเที่ยวไปในที่นั้นๆ ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ใหญ่ที่มีโพรง จึงทรงทำความสะอาดโพรงนั้นซึ่งมีขนาดประมาณ 16 ศอก ภายในต้นไม้นั้น ทรงทำประตูและหน้าต่าง ผูกบันได แล้วประทับอยู่ในที่นั้น พระองค์ทรงก่อไฟในกระถางไฟ บรรทมฟังเสียงแปลกๆ และเสียงดีๆ ในเวลากลางคืน พระองค์ทรงกำหนดหมายว่า 'ในถิ่นโน้น ราชสีห์ส่งเสียงแล้ว ในถิ่นโน้น เสือโคร่งส่งเสียงแล้ว' พอรุ่งเช้า ก็เสด็จไปที่นั่น นำเนื้อเดนมาปรุงแล้วเสวย

Athekadivasaṃ so paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisīdi. Tena ca samayena tassā rājadhītāya gandhaṃ ghāyitvā byaggho taṃ padesaṃ khaṇitvā [Pg.88] padaratthare vivaramakāsi. Tena vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Mātugāmo sāmī’’ti. ‘‘Nikkhamā’’ti. ‘‘Na nikkhamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Khattiyakaññā aha’’nti. Evaṃ sobbhe nikhātāpi mānameva karoti. So sabbaṃ pucchitvā ‘‘ahampi khattiyo’’ti jātiṃ ācikkhitvā ‘‘ehi dāni khīre pakkhittasappi viya jāta’’nti āha. Sā ‘‘kuṭṭharoginīmhi sāmi, na sakkā nikkhamitu’’nti āha. So ‘‘katakammo dāni ahaṃ sakkā tikicchitu’’nti nisseṇiṃ datvā taṃ uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāni eva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇamakāsi. So tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti evaṃ soḷasakkhattuṃ vijāyi. Evaṃ te dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระองค์ทรงก่อไฟประทับนั่งในเวลาใกล้รุ่ง ก็ในสมัยนั้น เสือโคร่งได้กลิ่นของราชธิดานั้น จึงคุ้ยดินบริเวณนั้น แล้วทำช่องเปิดที่แผ่นกระดานที่ปูไว้ พระนางทอดพระเนตรเห็นเสือโคร่งทางช่องนั้น ทรงหวาดกลัว จึงทรงเปล่งเสียงร้องผิดปกติ พระองค์ทรงได้ยินเสียงนั้น จึงทรงกำหนดหมายว่า 'นี่เป็นเสียงสตรี' แต่เช้าตรู่จึงเสด็จไปที่นั่นแล้วตรัสถามว่า 'ใครอยู่ที่นี่' (นางทูลว่า) 'ข้าแต่เจ้านาย เป็นมาตุคามเพคะ' (ตรัสว่า) 'จงออกมาเถิด' (ทูลว่า) 'หม่อมฉันไม่ออกไปเพคะ' (ตรัสว่า) 'เพราะเหตุใด' (ทูลว่า) 'หม่อมฉันเป็นขัตติยกัญญา' แม้ถูกฝังอยู่ในหลุมอย่างนี้ ก็ยังทรงไว้ซึ่งมานะ พระองค์ทรงสอบถามเรื่องทั้งหมดแล้ว จึงตรัสบอกพระชาติของพระองค์ว่า 'เราก็เป็นกษัตริย์เช่นกัน' แล้วตรัสว่า 'บัดนี้ จงมาเถิด เรื่องราวเป็นเหมือนเนยใสที่ใส่ลงในน้ำนมแล้ว' พระนางทูลว่า 'ข้าแต่เจ้านาย หม่อมฉันเป็นโรคเรื้อน ไม่สามารถออกไปได้' พระองค์ทรงดำริว่า 'บัดนี้ เราเป็นผู้มีประสบการณ์แล้ว สามารถรักษาได้' จึงทรงวางบันไดแล้วนำพระนางขึ้นมา พาไปยังที่ประทับของพระองค์ ทรงประทานยาที่พระองค์เคยเสวยนั่นเอง ในไม่ช้า ก็ทรงทำให้พระนางหายจากโรค มีพระวรกายเป็นสีทอง พระองค์ได้ทรงอยู่ร่วมกับพระนาง พระนางทรงตั้งครรภ์ตั้งแต่การอยู่ร่วมกันครั้งแรก แล้วประสูติพระโอรส 2 พระองค์ ประสูติอีก 2 พระองค์ เป็นเช่นนี้ 16 ครั้ง ด้วยประการฉะนี้ พระโอรสเหล่านั้นจึงมี 32 พระองค์พี่น้องกัน เมื่อพระโอรสเหล่านั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ พระบิดาได้ทรงสอนศิลปศาสตร์ทั้งปวงให้

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī pabbate ratanāni gavesanto taṃ padesaṃ āgato rājānaṃ disvā aññāsi. ‘‘Jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti āha. ‘‘Kuto tvaṃ āgatosī’’ti ca tena puṭṭho ‘‘nagarato devā’’ti āha. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Evaṃ tesu samullapamānesu te dārakā āgamiṃsu. So te disvā ‘‘ime ke devā’’ti pucchi. ‘‘Puttā me bhaṇe’’ti. ‘‘Imehi dāni, deva, dvattiṃsakumārehi parivuto vane kiṃ karissasi, ehi rajjamanusāsā’’ti? ‘‘Alaṃ, bhaṇe, idheva sukha’’nti. So ‘‘laddhaṃ dāni me kathāpābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño puttassārocesi. Rañño putto ‘‘pitaraṃ ānessāmī’’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā nānappakārehi pitaraṃ yāci. Sopi ‘‘alaṃ, tāta kumāra, idheva sukha’’nti neva icchi. Tato rājaputto ‘‘na dāni rājā āgantuṃ icchati, handassa idheva nagaraṃ māpemī’’ti cintetvā taṃ kolarukkhaṃ uddharitvā gharaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kolarukkhaṃ apanetvā katattā ‘‘kolanagara’’nti ca byagghapathe katattā ‘‘byagghapajja’’nti cāti dve nāmāni āropetvā agamāsi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง ชาวเมืองคนหนึ่งของพระเจ้ารามะ เที่ยวแสวงหารัตนะบนภูเขา ได้มาถึงถิ่นนั้น เห็นพระราชาแล้วก็จำได้ เขากราบทูลว่า 'ขอเดชะ ข้าพระองค์จำพระองค์ได้' และเมื่อถูกพระองค์ตรัสถามว่า 'ท่านมาจากไหน' เขากราบทูลว่า 'มาจากเมือง พระเจ้าข้า' ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามข่าวคราวทั้งหมดกับเขา ขณะที่ท่านทั้งสองสนทนากันอยู่อย่างนั้น เหล่ากุมารก็พากันมา เขาเห็นกุมารเหล่านั้นจึงทูลถามว่า 'ขอเดชะ เหล่านี้คือใคร' (พระราชาตรัสว่า) 'สหายเอ๋ย เป็นบุตรของเรา' (เขาทูลว่า) 'ขอเดชะ บัดนี้ พระองค์แวดล้อมด้วยราชกุมาร 32 พระองค์นี้แล้ว จะทรงทำอะไรอยู่ในป่าเล่า เชิญเสด็จมาปกครองราชสมบัติเถิด' (พระราชาตรัสว่า) 'พอเถิด สหายเอ๋ย อยู่ที่นี่แหละสบายดีแล้ว' เขาคิดว่า 'บัดนี้ เราได้ของฝากเป็นเรื่องราวแล้ว' จึงกลับไปเมืองแล้วกราบทูลแก่พระโอรสของพระราชา พระราชโอรสทรงดำริว่า 'เราจะทูลเชิญพระบิดามา' จึงเสด็จไปยังที่นั้นพร้อมด้วยเสนา 4 เหล่า ทูลวิงวอนพระบิดาด้วยประการต่างๆ แม้พระองค์ก็ไม่ทรงปรารถนา ตรัสว่า 'พอเถิด พ่อกุมาร อยู่ที่นี่แหละสบายดีแล้ว' ลำดับนั้น ราชบุตรทรงดำริว่า 'บัดนี้ พระราชาไม่ทรงปรารถนาจะเสด็จมา ถ้าเช่นนั้น เราจะสร้างเมืองถวายพระองค์ที่นี่แหละ' จึงถอนต้นกะทกรกนั้นแล้วสร้างพระตำหนัก สร้างเมืองขึ้น เพราะสร้างโดยนำต้นกะทกรกออกไป จึงมีชื่อว่า 'โกลนคร' และเพราะสร้างในทางเดินของเสือโคร่ง จึงมีชื่อว่า 'พยัคฆปัชชะ' ทรงตั้งชื่อทั้งสองแล้วก็เสด็จกลับไป

Tato [Pg.89] vayappatte kumāre mātā āṇāpesi – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā honti, dhītaro nesaṃ gaṇhathā’’ti. Te yaṃ divasaṃ khattiyakaññāyo nadīkīḷanaṃ gacchanti, taṃ divasaṃ gantvā nadītitthaṃ uparundhitvā nāmāni sāvetvā patthitā patthitā rājadhītaro gahetvā agamaṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu bhaṇe, amhākaṃ ñātakā evā’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ koliyānaṃ uppatti.

ต่อมา เมื่อเหล่ากุมารเจริญวัยแล้ว พระมารดาได้มีรับสั่งว่า 'พ่อทั้งหลาย เหล่าศากยะชาวเมืองกบิลพัสดุ์เป็นพระมาตุลาของพวกเจ้า พวกเจ้าจงไปรับธิดาของท่านเหล่านั้นมาเถิด' เหล่ากุมารนั้น ในวันที่เหล่าขัตติยกัญญาเสด็จไปทรงเล่นน้ำในแม่น้ำ ก็ได้พากันไปในวันนั้น ปิดล้อมท่าแม่น้ำไว้ ประกาศนาม (ของตน) แล้วจับเอาพระราชธิดาที่ตนปรารถนาๆ มา เหล่าศากยราชทรงสดับแล้วตรัสว่า 'ช่างเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเขาก็เป็นญาติของเรานั่นเอง' แล้วก็ทรงนิ่งเสีย นี้คือตำนานการเกิดขึ้นของโกลิยวงศ์

Evaṃ tesaṃ sākiyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ āgato vaṃso yāva sīhahanurājā, tāva vitthārato veditabbo – sīhahanurañño kira pañca puttā ahesuṃ – suddhodano, amitodano, dhotodano, sakkodano, sukkodanoti. Tesu suddhodane rajjaṃ kārayamāne tassa pajāpatiyā añjanarañño dhītāya mahāmāyādeviyā kucchimhi pūritapāramī mahāpuriso jātakanidāne vuttanayena tusitapurā cavitvā paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katamahābhinikkhamano sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattitavaradhammacakko anukkamena kapilavatthuṃ gantvā suddhodanamahārājādayo ariyaphale patiṭṭhāpetvā janapadacārikaṃ pakkamitvā punapi aparena samayena paccāgantvā pannarasahi bhikkhusatehi saddhiṃ kapilavatthusmiṃ viharati nigrodhārāme.

วงศ์ของพระเจ้าศากยะและโกลิยะเหล่านั้น ผู้ทรงกระทำการอาวาหวิวาหะกันและกันสืบมาจนถึงพระเจ้าสีหหนุ พึงทราบโดยพิสดารเพียงเท่านี้ ได้ยินว่า พระเจ้าสีหหนุมีพระราชโอรส ๕ พระองค์ คือ สุทโธทนะ อมิโตทนะ โธโตทนะ สักโกทนะ และสุกโกทนะ ในบรรดาพระราชโอรสเหล่านั้น เมื่อพระเจ้าสุทโธทนะทรงครองราชสมบัติ มหาบุรุษผู้ทรงบำเพ็ญบารมีเต็มแล้ว ได้จุติจากดุสิตบุรีมาถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมหามายาเทวี พระมเหสีของพระองค์ ผู้เป็นพระธิดาของพระเจ้าอัญชนะ ตามนัยที่กล่าวไว้ในชาตกนิทาน โดยลำดับได้ทรงกระทำมหาภิเนษกรมณ์ ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว เสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์โดยลำดับ ทรงยังพระเจ้าสุทโธทนมหาราชเป็นต้นให้ตั้งอยู่ในอริยผลแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบทแล้ว ในสมัยอื่นอีก เสด็จกลับมาอีกครั้ง ประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ พร้อมด้วยภิกษุ ๑,๕๐๐ รูป

Tattha viharante ca bhagavati sākiyakoliyānaṃ udakaṃ paṭicca kalaho ahosi. Kathaṃ? Nesaṃ kira ubhinnampi kapilapurakoliyapurānaṃ antare rohiṇī nāma nadī pavattati. Sā kadāci appodakā hoti, kadāci mahodakā. Appodakakāle setuṃ katvā sākiyāpi koliyāpi attano attano sassapāyanatthaṃ udakaṃ ānenti. Tesaṃ manussā ekadivasaṃ setuṃ karontā aññamaññaṃ bhaṇḍantā ‘‘are tumhākaṃ rājakulaṃ bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi kukkuṭasoṇasiṅgālāditiracchānā viya, tumhākaṃ rājakulaṃ susirarukkhe vāsaṃ kappesi pisācillikā viyā’’ti evaṃ jātivādena khuṃsetvā attano attano rājūnaṃ ārocesuṃ. Te kuddhā yuddhasajjā hutvā rohiṇīnadītīraṃ sampattā. Evaṃ sāgarasadisaṃ balaṃ aṭṭhāsi.

และเมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น การทะเลาะวิวาทได้เกิดขึ้นแก่พวกศากยะและโกลิยะเพราะอาศัยน้ำเป็นเหตุ เรื่องเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า มีแม่น้ำชื่อโรหิณีไหลผ่านระหว่างเมืองกบิลพัสดุ์และเมืองโกลิยะของกษัตริย์ทั้งสองพระนครนั้น บางครั้งแม่น้ำนั้นมีน้ำน้อย บางครั้งมีน้ำมาก ในคราวที่น้ำน้อย ทั้งพวกศากยะและโกลิยะต่างก็สร้างทำนบกั้นน้ำแล้วนำน้ำไปเพื่อหล่อเลี้ยงข้าวกล้าของตนๆ อยู่มาวันหนึ่ง คนของพวกเขากำลังสร้างทำนบกั้นน้ำ ได้ทะเลาะกันและกันว่า "เฮ้ย! ราชตระกูลของพวกแกอยู่ร่วมกับพี่น้องหญิงเหมือนพวกสัตว์เดรัจฉานมีไก่ สุนัข และสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ราชตระกูลของพวกแกอาศัยอยู่ในโพรงไม้เหมือนพวกปีศาจ" ดังนี้ เมื่อด่าว่ากันด้วยเรื่องชาติกำเนิดอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลแก่พระราชาของตนๆ พระราชาเหล่านั้นทรงพระพิโรธ เตรียมพร้อมที่จะรบ ได้เสด็จมาถึงฝั่งแม่น้ำโรหิณี กองทัพที่เปรียบประดุจมหาสมุทรได้ตั้งมั่นอยู่ดังนี้

Atha [Pg.90] bhagavā ‘‘ñātakā kalahaṃ karonti, handa, ne vāressāmī’’ti ākāsenāgantvā dvinnaṃ senānaṃ majjhe aṭṭhāsi. Tampi āvajjetvā sāvatthito āgatoti eke. Evaṃ ṭhatvā ca pana attadaṇḍasuttaṃ (su. ni. 941 ādayo) abhāsi. Taṃ sutvā sabbe saṃvegappattā āvudhāni chaḍḍetvā bhagavantaṃ namassamānā aṭṭhaṃsu, mahagghañca āsanaṃ paññāpesuṃ. Bhagavā oruyha paññattāsane nisīditvā ‘‘kuṭhārīhattho puriso’’tiādikaṃ phandanajātakaṃ (jā. 1.13.14), ‘‘vandāmi taṃ kuñjarā’’tiādikaṃ laṭukikajātakaṃ (jā. 1.5.39).

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "พระญาติทั้งหลายกำลังทะเลาะกัน เอาเถิด เราจะห้ามพวกเขา" ดังนี้แล้ว จึงเสด็จมาทางอากาศ ประทับยืนอยู่ท่ามกลางกองทัพทั้งสองฝ่าย อาจารย์บางพวกกล่าวว่า พระองค์ทรงพิจารณาเรื่องนั้นแล้วจึงเสด็จมาจากกรุงสาวัตถี ครั้นประทับยืนอยู่อย่างนั้นแล้ว ได้ตรัสอัตตทัณฑสูตร (สุ. นิ. ๙๔๑ เป็นต้น) กษัตริย์ทั้งปวงได้สดับพระสูตรนั้นแล้ว เกิดความสังเวชใจ ทิ้งอาวุธแล้วประทับยืนถวายนมัสการพระผู้มีพระภาค และได้ปูลาดอาสนะอันมีค่ามากไว้ถวาย พระผู้มีพระภาคเสด็จลงมาประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้แล้ว ได้ตรัสผันทนชาดก (ชา. ๑.๑๓.๑๔) มีคำเริ่มต้นว่า "กุฐารีหตฺโถ ปุริโส" และลฏุกิกชาดก (ชา. ๑.๕.๓๙) มีคำเริ่มต้นว่า "วนฺทามิ ตํ กุญฺชร"

‘‘Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasa’’nti. (jā. 1.1.33) –

"เมื่อนกทั้งหลายพร้อมเพรียงกันไป ก็ย่อมนำตาข่ายไปได้ แต่เมื่อใดพวกมันทะเลาะกัน เมื่อนั้นก็จะตกอยู่ในอำนาจของเรา" ดังนี้ (ชา. ๑.๑.๓๓) –

Imaṃ vaṭṭakajātakañca kathetvā puna tesaṃ cirakālappavattaṃ ñātibhāvaṃ dassento imaṃ mahāvaṃsaṃ kathesi. Te ‘‘pubbe kira mayaṃ ñātakā evā’’ti ativiya pasīdiṃsu. Tato sakyā aḍḍhateyyakumārasate, koliyā aḍḍhateyyakumārasateti pañca kumārasate bhagavato parivāratthāya adaṃsu. Bhagavā tesaṃ pubbahetuṃ disvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti āha. Te sabbe iddhiyā nibbattaaṭṭhaparikkhārayuttā ākāse abbhuggantvā āgamma bhagavantaṃ vanditvā aṭṭhaṃsu. Bhagavā te ādāya mahāvanaṃ agamāsi. Tesaṃ pajāpatiyo dūte pāhesuṃ, te tāhi nānappakārehi palobhiyamānā ukkaṇṭhiṃsu. Bhagavā tesaṃ ukkaṇṭhitabhāvaṃ ñatvā himavantaṃ dassetvā tattha kuṇālajātakakathāya (jā. 2.21.289 kuṇālajātakaṃ) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetukāmo āha – ‘‘diṭṭhapubbo vo, bhikkhave, himavā’’ti? ‘‘Na bhagavā’’ti. ‘‘Etha, bhikkhave, pekkhathā’’ti attano iddhiyā te ākāsena nento ‘‘ayaṃ suvaṇṇapabbato, ayaṃ rajatapabbato, ayaṃ maṇipabbato’’ti nānappakāre pabbate dassetvā kuṇāladahe manosilātale paccuṭṭhāsi. Tato ‘‘himavante sabbe catuppadabahuppadādibhedā tiracchānagatā pāṇā āgacchantu, sabbesañca pacchato kuṇālasakuṇo’’ti adhiṭṭhāsi. Āgacchante ca te jātināmaniruttivasena vaṇṇento ‘‘ete, bhikkhave, haṃsā, ete koñcā, ete cakkavākā, karavīkā, hatthisoṇḍakā, pokkharasātakā’’ti tesaṃ dassesi.

ครั้นตรัสวัฏฏกชาดกนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความเป็นพระญาติของพวกเขาที่สืบเนื่องกันมาเป็นเวลายาวนาน จึงได้ตรัสมหาวงศ์นี้ กษัตริย์เหล่านั้นทรงเลื่อมใสอย่างยิ่งว่า "ได้ยินว่า ในกาลก่อน พวกเราเป็นญาติกันนั่นเอง" ต่อจากนั้น พวกศากยะได้ถวายราชกุมาร ๒๕๐ องค์ พวกโกลิยะได้ถวายราชกุมาร ๒๕๐ องค์ รวมเป็นราชกุมาร ๕๐๐ องค์ เพื่อเป็นบริวารของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นเหตุในปางก่อนของพวกเขาแล้ว จึงตรัสว่า "เธอทั้งหลายจงเป็นภิกษุมาเถิด" ราชกุมารทั้งหมดนั้นได้เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยอัฐบริขารอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ เหาะขึ้นไปในอากาศแล้วเข้ามาเฝ้า ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงพาพวกเขาไปยังป่ามหาวัน บรรดาชายาของราชกุมารเหล่านั้นได้ส่งทูตไป พวกราชกุมารเหล่านั้นถูกพวกนางยั่วยวนด้วยประการต่างๆ ก็เกิดความกระสันขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความที่พวกเขากระสันแล้ว จึงทรงแสดงป่าหิมพานต์ และ ณ ที่นั้น ทรงมีพระประสงค์จะบรรเทาความไม่ยินดีของพวกเขาด้วยเรื่องกุณาลชาดก (ชา. ๒.๒๑.๒๘๙ กุณาลชาดก) จึงตรัสถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเคยเห็นป่าหิมพานต์หรือไม่?" เมื่อพวกเขาทูลตอบว่า "ไม่เคยเห็น พระเจ้าข้า" จึงตรัสว่า "มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงดูเถิด" แล้วทรงพาพวกเขาไปทางอากาศด้วยพระฤทธิ์ของพระองค์ ทรงแสดงภูเขาชนิดต่างๆ ว่า "นี่คือภูเขาทอง นี่คือภูเขาเงิน นี่คือภูเขาแก้วมณี" แล้วประทับยืนอยู่บนแผ่นมโนศิลา ณ สระกุณาละ จากนั้นทรงอธิษฐานว่า "ขอให้สัตว์เดรัจฉานทุกจำพวกในป่าหิมพานต์ ทั้งสี่เท้าและหลายเท้าเป็นต้น จงมาประชุมกัน และขอให้นกกุณาละจงมาท้ายสุดของสัตว์ทั้งปวง" และเมื่อสัตว์เหล่านั้นพากันมา พระองค์ก็ทรงพรรณนาตามชนิด ชื่อ และภาษาของพวกมัน ทรงชี้ให้พวกเขาดูว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้คือหงส์ เหล่านี้คือนกกระเรียน เหล่านี้คือนกจักรพาก นกการเวก นกหัสดีลิงค์ นกสาลิกา"

Te [Pg.91] vimhitahadayā passantā sabbapacchato āgacchantaṃ dvīhi dijakaññāhi mukhatuṇḍakena ḍaṃsitvā gahitakaṭṭhavemajjhe nisinnaṃ sahassadijakaññāparivāraṃ kuṇālasakuṇaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ āhaṃsu – ‘‘kacci, bhante, bhagavāpi idha kuṇālarājā bhūtapubbo’’ti? ‘‘Āma, bhikkhave, mayāvesa kuṇālavaṃso kato. Atīte hi mayaṃ cattāro janā idha vasimhā – nārado devilo isi, ānando gijjharājā, puṇṇamukho phussakokilo, ahaṃ kuṇālo sakuṇo’’ti sabbaṃ mahākuṇālajātakaṃ kathesi. Taṃ sutvā tesaṃ bhikkhūnaṃ purāṇadutiyikāyo ārabbha uppannā anabhirati vūpasantā. Tato tesaṃ bhagavā saccakathaṃ kathesi, kathāpariyosāne sabbapacchimako sotāpanno, sabbauparimo anāgāmī ahosi, ekopi puthujjano vā arahā vā natthi. Tato bhagavā te ādāya punadeva mahāvane oruhi. Āgacchamānā ca te bhikkhū attanova iddhiyā āgacchiṃsu.

ภิกษุเหล่านั้นมีใจประหลาดใจ แลดูอยู่ เห็นนกโกนลซึ่งมีนางนกสาวหนึ่งพันเป็นบริวาร นั่งอยู่ตรงกลางไม้คานที่นางนกสาวสองตัวคาบไว้ด้วยจะงอยปาก บินมาข้างหลังสุด ก็มีจิตเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมี จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยเป็นพระยานกโกนลในที่นี้บ้างหรือไม่ พระเจ้าข้า' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใช่แล้ว วงศ์นกโกนลนี้เราได้ทำไว้แล้ว ในอดีต เราสี่คนเคยอยู่ในที่นี้ คือ นารทเทวิลดาบส, อานนท์เป็นพญาแร้ง, ปุณณมุขะเป็นนกโกกิลา, เราเป็นนกโกนล' แล้วตรัสมหาโกนลชาดกทั้งหมด ครั้นภิกษุเหล่านั้นได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว ความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นเพราะปรารภภรรยาเก่าก็สงบระงับไป ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสัจจกถาแก่ภิกษุเหล่านั้น ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ภิกษุผู้น้อยที่สุดได้เป็นพระโสดาบัน ภิกษุผู้ใหญ่ที่สุดได้เป็นพระอนาคามี ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งที่เป็นปุถุชนหรือพระอรหันต์ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพาภิกษุเหล่านั้นเสด็จลงสู่ป่ามหาวันอีกครั้ง และภิกษุเหล่านั้นเมื่อมา ก็มาด้วยฤทธิ์ของตนเอง

Atha nesaṃ bhagavā uparimaggatthāya puna dhammaṃ desesi. Te pañcasatāpi vipassanaṃ ārabhitvā arahatte patiṭṭhahiṃsu. Paṭhamaṃ patto paṭhamameva agamāsi ‘‘bhagavato ārocessāmī’’ti. Āgantvā ca ‘‘abhiramāmahaṃ bhagavā, na ukkaṇṭhāmī’’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Evaṃ te sabbepi anukkamena āgantvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu jeṭṭhamāsauposathadivase sāyanhasamaye. Tato pañcasatakhīṇāsavaparivutaṃ varabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ ṭhapetvā asaññasatte ca arūpabrahmāno ca sakaladasasahassacakkavāḷe avasesadevatādayo maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayena sukhumattabhāve nimminitvā samparivāresuṃ ‘‘vicitrapaṭibhānaṃ dhammadesanaṃ sossāmā’’ti. Tattha cattāro khīṇāsavabrahmāno samāpattito vuṭṭhāya brahmagaṇaṃ apassantā ‘‘kuhiṃ gatā’’ti āvajjetvā tamatthaṃ ñatvā pacchā āgantvā okāsaṃ alabhamānā cakkavāḷamuddhani ṭhatvā paccekagāthāyo abhāsiṃsu. Yathāha –

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้นอีก เพื่อประโยชน์แก่มรรคเบื้องสูง ภิกษุทั้ง ๕๐๐ รูปนั้นปรารภวิปัสสนาแล้ว ก็ตั้งอยู่แล้วในพระอรหัต ภิกษุผู้บรรลุก่อนได้ไปก่อนทีเดียว ด้วยคิดว่า 'เราจักกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า' ครั้นมาแล้วก็กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ยินดียิ่งแล้ว ไม่กระสันแล้ว' แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุทั้งหมดเหล่านั้นแม้ทั้งหมดก็มาแล้วโดยลำดับ นั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าในเวลาเย็นแห่งวันอุโบสถเดือนเชฏฐะ ครั้งนั้น ยกเว้นอสัญญสัตตพรหมและอรูปพรหม เทวดาที่เหลือเป็นต้นในหมื่นจักรวาลทั้งสิ้น ได้เนรมิตอัตภาพอันละเอียดโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถามงคลสูตร แล้วพากันแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์อันประเสริฐ อันพระขีณาสพ ๕๐๐ รูปแวดล้อมแล้ว ด้วยคิดว่า 'เราจักฟังพระธรรมเทศนาอันมีปฏิภาณวิจิตร' ในที่นั้น พระขีณาสพพรหม ๔ องค์ออกจากสมาบัติแล้ว ไม่เห็นหมู่พรหม จึงใคร่ครวญว่า 'ไปไหนกัน' ครั้นทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงมาในภายหลัง แต่เมื่อไม่ได้โอกาส (ที่นั่ง) จึงยืนอยู่ที่ยอดจักรวาล แล้วได้กล่าวคาถาเฉพาะตน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘Atha kho catunnaṃ suddhāvāsakāyikānaṃ devatānaṃ etadahosi – ‘ayaṃ, kho, bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi. Dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca[Pg.92]. Yaṃnūna mayampi yena bhagavā tenupasaṅkameyyāma, upasaṅkamitvā bhagavato santike paccekaṃ gāthaṃ bhāseyyāmā’’’ti (dī. ni. 2.331; saṃ. ni. 1.37).

ครั้งนั้นแล เทวดาผู้เกิดในสุทธาวาสภูมิ ๔ องค์ ได้มีความคิดนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้านี้แล ประทับอยู่ในป่ามหาวัน ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป ซึ่งล้วนเป็นพระอรหันต์ และเทวดาจากหมื่นโลกธาตุโดยมากก็ประชุมกันแล้ว เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ ไฉนหนอ แม้เราทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว พึงกล่าวคาถาเฉพาะตนในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด'

Sabbaṃ sagāthāvagge vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ gantvā ca tattha eko brahmā puratthimacakkavāḷamuddhani okāsaṃ labhitvā tattha ṭhito imaṃ gāthaṃ abhāsi –

เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสคาถวรรค ครั้นไปแล้วอย่างนั้น พรหมองค์หนึ่งในพรหมเหล่านั้นได้โอกาสที่ยอดจักรวาลด้านทิศตะวันออกแล้ว ยืนอยู่ที่นั่น ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ…pe…Dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

การประชุมใหญ่ได้มีในป่า...ฯลฯ...เพื่อจะได้เห็นหมู่ภิกษุผู้ไม่พ่ายแพ้

Imañcassa gāthaṃ bhāsamānassa pacchimacakkavāḷapabbate ṭhito saddaṃ assosi.

และเมื่อพรหมนั้นกล่าวคาถานี้อยู่ พรหมผู้ยืนอยู่ที่ภูเขาจักรวาลด้านทิศตะวันตกก็ได้ยินเสียงแล้ว

Dutiyo pacchimacakkavāḷamuddhani okāsaṃ labhitvā tattha ṭhito taṃ gāthaṃ sutvā imaṃ gāthaṃ abhāsi –

พรหมองค์ที่สองได้โอกาสที่ยอดจักรวาลด้านทิศตะวันตกแล้ว ยืนอยู่ที่นั่น ฟังคาถานั้นแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Tatra bhikkhavo samādahaṃsu…pe…Indriyāni rakkhanti paṇḍitā’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

ในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายตั้งมั่นดีแล้ว...ฯลฯ...บัณฑิตทั้งหลายย่อมรักษาอินทรีย์

Tatiyo dakkhiṇacakkavāḷamuddhani okāsaṃ labhitvā tattha ṭhito taṃ gāthaṃ sutvā imaṃ gāthaṃ abhāsi –

พรหมองค์ที่สามได้โอกาสที่ยอดจักรวาลด้านทิศใต้แล้ว ยืนอยู่ที่นั่น ฟังคาถานั้นแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Chetvā khīlaṃ chetvā palighaṃ…pe… susunāgā’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

ถอนหลักคือราคะได้แล้ว ตัดลิ่มสลักคือโทสะได้แล้ว...ฯลฯ...เป็นผู้บริสุทธิ์ดุจช้างเผือก

Catuttho uttaracakkavāḷamuddhani okāsaṃ labhitvā tattha ṭhito taṃ gāthaṃ sutvā imaṃ gāthamabhāsi –

พรหมองค์ที่สี่ได้โอกาสที่ยอดจักรวาลด้านทิศเหนือแล้ว ยืนอยู่ที่นั่น ฟังคาถานั้นแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse…pe…Devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว...ฯลฯ...จักยังหมู่เทพให้บริบูรณ์

Tassapi taṃ saddaṃ dakkhiṇacakkavāḷamuddhani ṭhito assosi. Evaṃ tadā ime cattāro brahmāno parisaṃ thometvā ṭhitā ahesuṃ, mahābrahmāno ekacakkavāḷaṃ chādetvā aṭṭhaṃsu.

พรหมผู้ยืนอยู่ที่ยอดจักรวาลด้านทิศใต้ก็ได้ยินเสียงนั้นของพรหมแม้นั้นแล้ว ในครั้งนั้น พรหมทั้งสี่องค์นี้ได้ยืนสรรเสริญบริษัทแล้วอย่างนี้ ส่วนท้าวมหาพรหมทั้งหลายได้ยืนครอบงำจักรวาลหนึ่ง

Atha bhagavā devaparisaṃ oloketvā bhikkhūnaṃ ārocesi – ‘‘yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva devatā sannipatitā ahesuṃ. Seyyathāpi mayhaṃ [Pg.93] etarahi, yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva devatā sannipatitā bhavissanti seyyathāpi mayhaṃ etarahī’’ti. Tato taṃ devaparisaṃ bhabbābhabbavasena dvidhā vibhaji ‘‘ettakā bhabbā, ettakā abhabbā’’ti. Tattha ‘‘abhabbaparisā buddhasatepi dhammaṃ desente na bujjhati, bhabbaparisā sakkā bodhetu’’nti ñatvā puna bhabbapuggale cariyavasena chadhā vibhaji ‘‘ettakā rāgacaritā, ettakā dosa-moha-vitakka-saddhā-buddhicaritā’’ti. Evaṃ cariyavasena pariggahetvā ‘‘assā parisāya kīdisā dhammadesanā sappāyā’’ti dhammakathaṃ vicinitvā puna taṃ parisaṃ manasākāsi – ‘‘attajjhāsayena nu kho jāneyya, parajjhāsayena, aṭṭhuppattivasena, pucchāvasenā’’ti. Tato ‘‘pucchāvasena jāneyyā’’ti ñatvā ‘‘pañhaṃ pucchituṃ samattho atthi, natthī’’ti puna sakalaparisaṃ āvajjetvā ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā ‘‘sace ahameva pucchitvā ahameva vissajjeyyaṃ, evamassā parisāya sappāyaṃ na hoti. Yaṃnūnāhaṃ nimmitabuddhaṃ māpeyyanti pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya manomayiddhiyā abhisaṅkharitvā nimmitabuddhaṃ māpesi. Sabbaṅgapaccaṅgī lakkhaṇasampanno pattacīvaradharo ālokitavilokitādisampanno hotū’’ti adhiṭṭhānacittena saha pāturahosi. So pācīnalokadhātuto āgantvā bhagavato samasame āsane nisinno evaṃ āgantvā yāni bhagavatā imamhi samāgame cariyavasena cha suttāni (su. ni. 854 ādayo, 868 ādayo, 884 ādayo, 901 ādayo, 921 ādayo) kathitāni. Seyyathidaṃ – purābhedasuttaṃ kalahavivādasuttaṃ cūḷabyūhaṃ mahābyūhaṃ tuvaṭakaṃ idameva sammāparibbājanīyanti. Tesu rāgacaritadevatānaṃ sappāyavasena kathetabbassa imassa suttassa pavattanatthaṃ pañhaṃ pucchanto ‘‘pucchāmi muniṃ pahūtapañña’’nti imaṃ gāthamāha.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเทวบริษัทแล้ว ได้ตรัสบอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดแล ได้มีแล้วในกาลอันล่วงแล้ว แม้แด่พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น เทวดาทั้งหลายก็ได้ประชุมกันมีประมาณยิ่งเพียงเท่านี้ เหมือนอย่างของเราในบัดนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดแล จักมีในกาลอนาคต แม้แด่พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น เทวดาทั้งหลายก็จักประชุมกันมีประมาณยิ่งเพียงเท่านี้ เหมือนอย่างของเราในบัดนี้” ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงแบ่งเทวบริษัทนั้นออกเป็น ๒ ส่วน โดยความเป็นภัพพบุคคลและอภัพพบุคคลว่า “เท่านี้เป็นภัพพบุคคล เท่านี้เป็นอภัพพบุคคล” ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ทรงทราบว่า “บริษัทที่เป็นอภัพพบุคคล แม้พระพุทธเจ้าตั้งร้อยพระองค์ทรงแสดงธรรม ก็ไม่ตรัสรู้ บริษัทที่เป็นภัพพบุคคล อาจเพื่อจะให้ตรัสรู้ได้” ดังนี้แล้ว จึงทรงแบ่งภัพพบุคคลอีกโดยจริต ๖ อย่างว่า “เท่านี้เป็นราคจริต เท่านี้เป็นโทสจริต โมหจริต วิตกจริต สัทธาจริต พุทธิจริต” ครั้นทรงกำหนดโดยจริตอย่างนี้แล้ว ทรงเลือกเฟ้นธรรมกถาว่า “ธรรมเทศนาเช่นไรหนอจึงจะสมควรแก่บริษัทนี้” แล้วทรงมนสิการถึงบริษัทนั้นอีกว่า “บริษัทนี้จะพึงรู้ได้โดยอัธยาศัยของตน หรือโดยอัธยาศัยของผู้อื่น หรือโดยอุปบัติเหตุ หรือโดยคำถาม” ลำดับนั้น ทรงทราบว่า “จะพึงรู้ได้โดยคำถาม” แล้วทรงพิจารณาบริษัททั้งหมดอีกว่า “ผู้ที่สามารถจะทูลถามปัญหามีอยู่หรือไม่” ทรงทราบว่า “ไม่มีใครเลย” (จึงทรงดำริว่า) “ถ้าเราเองถามแล้ว เราเองตอบ อย่างนี้ก็ไม่สมควรแก่บริษัทนี้ ทางที่ดี เราควรจะเนรมิตพระพุทธนิมิต” ดังนี้แล้ว จึงทรงเข้าปาทกฌาน ออกจากฌานแล้ว ทรงอธิษฐานด้วยมโนมยิทธิ เนรมิตพระพุทธนิมิตขึ้น พระพุทธนิมิตนั้นได้ปรากฏขึ้นพร้อมกับอธิษฐานจิตว่า “จงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง ทรงบาตรและจีวร สมบูรณ์ด้วยการเหลียวดู การแลดู เป็นต้น” พระพุทธนิมิตนั้น มาจากโลกธาตุทางทิศตะวันออก ประทับนั่งบนอาสนะเสมอเท่ากับพระผู้มีพระภาค ในบรรดาพระสูตร ๖ สูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสมาคมนี้โดยจำแนกตามจริต คือ ปุราเภทสูตร กลหวิวาทสูตร จูฬพยูหสูตร มหาพยูหสูตร ตุวฏกสูตร และสัมมาปริพพาชนียสูตรนี้ พระพุทธนิมิตนั้นเมื่อจะทูลถามปัญหาเพื่อให้พระสูตรนี้ซึ่งควรตรัสโดยความเหมาะสมแก่เทวดาผู้มีราคจริตเป็นไป จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า “ข้าพระองค์ขอทูลถามพระมุนีผู้มีปัญญามาก” ดังนี้

Tattha pahūtapaññanti mahāpaññaṃ. Tiṇṇanti caturoghatiṇṇaṃ. Pāraṅgatanti nibbānappattaṃ. Parinibbutanti saupādisesanibbānavasena parinibbutaṃ. Ṭhitattanti lokadhammehi akampanīyacittaṃ. Nikkhamma gharā panujja kāmeti vatthukāme panuditvā gharāvāsā nikkhamma. Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyāti so bhikkhu kathaṃ loke sammā paribbajeyya vihareyya anupalitto lokena hutvā, lokaṃ atikkameyyāti vuttaṃ hoti. Sesamettha vuttanayameva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปหูตปัญฺญํ ได้แก่ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า ติณฺณํ ได้แก่ ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว. บทว่า ปารงฺคตํ ได้แก่ ผู้ถึงพระนิพพานแล้ว. บทว่า ปรินิพฺพุตํ ได้แก่ ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยสอุปาทิเสสนิพพาน. บทว่า ฐิตตฺตํ ได้แก่ ผู้มีจิตไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม. บทว่า นิกฺขมฺม ฆรา ปนุชฺช กาเม ความว่า ละวัตถุกามแล้ว ออกจากเรือน. บทว่า กถํ ภิกฺขุ สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺย ความว่า ภิกษุนั้นจะพึงเที่ยวไปโดยชอบในโลกอย่างไร จะพึงอยู่เป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก ก้าวล่วงโลกได้อย่างไร ดังนี้. ที่เหลือในบทนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

363. Atha [Pg.94] bhagavā yasmā āsavakkhayaṃ appatvā loke sammā paribbajanto nāma natthi, tasmā tasmiṃ rāgacaritādivasena pariggahite sabbapuggalasamūhe taṃ taṃ tesaṃ tesaṃ samānadosānaṃ devatāgaṇānaṃ āciṇṇadosappahānatthaṃ ‘‘yassa maṅgalā’’ti ārabhitvā arahattanikūṭeneva khīṇāsavapaṭipadaṃ pakāsento pannarasa gāthāyo abhāsi.

๓๖๓. ลำดับนั้น เพราะเหตุที่บุคคลชื่อว่าผู้เที่ยวไปโดยชอบในโลก โดยที่ยังไม่ถึงความสิ้นอาสวะ ย่อมไม่มี ฉะนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงประกาศปฏิปทาของพระขีณาสพโดยมีพระอรหัตเป็นที่สุด เพื่อละโทษที่คุ้นเคยของหมู่เทวดาเหล่านั้นๆ ผู้มีโทษเสมอกัน ในหมู่บุคคลทั้งหมดที่ทรงกำหนดไว้โดยความเป็นราคจริตเป็นต้นนั้น จึงทรงปรารภคาถาว่า “ยสฺส มงฺคลา” เป็นต้น แล้วได้ตรัสพระคาถา ๑๕ คาถา.

Tattha paṭhamagāthāya tāva maṅgalāti maṅgalasutte vuttānaṃ diṭṭhamaṅgalādīnametaṃ adhivacanaṃ. Samūhatāti suṭṭhu ūhatā paññāsatthena samucchinnā. Uppātāti ‘‘ukkāpātadisāḍāhādayo evaṃ vipākā hontī’’ti evaṃ pavattā uppātābhinivesā. Supināti ‘‘pubbaṇhasamaye supinaṃ disvā idaṃ nāma hoti, majjhanhikādīsu idaṃ, vāmapassena sayatā diṭṭhe idaṃ nāma hoti, dakkhiṇapassādīhi idaṃ, supinante candaṃ disvā idaṃ nāma hoti, sūriyādayo disvā ida’’nti evaṃ pavattā supinābhinivesā. Lakkhaṇāti daṇḍalakkhaṇavatthalakkhaṇādipāṭhaṃ paṭhitvā ‘‘iminā idaṃ nāma hotī’’ti evaṃ pavattā lakkhaṇābhinivesā. Te sabbepi brahmajāle vuttanayeneva veditabbā. So maṅgaladosavippahīnoti aṭṭhatiṃsa mahāmaṅgalāni ṭhapetvā avasesā maṅgaladosā nāma. Yassa panete maṅgalādayo samūhatā, so maṅgaladosavippahīno hoti. Atha vā maṅgalānañca uppātādidosānañca pahīnattā maṅgaladosavippahīno hoti, na maṅgalādīhi suddhiṃ pacceti ariyamaggassa adhigatattā. Tasmā sammā so loke paribbajeyya, so khīṇāsavo sammā loke paribbajeyya anupalitto lokenāti.

ในคาถาเหล่านั้น ก่อนอื่น ในคาถาแรก บทว่า มงฺคลา เป็นชื่อเรียกทิฏฐมงคลเป็นต้นที่กล่าวไว้ในมงคลสูตร. บทว่า สมูหตา ความว่า ถอนขึ้นดีแล้ว คือ ตัดขาดด้วยศัสตราคือปัญญา. บทว่า อุปฺปาตา ได้แก่ ความยึดมั่นในลางบอกเหตุที่เป็นไปอย่างนี้ว่า “อุกกาบาต ทิศลุกเป็นไฟ เป็นต้น ย่อมมีวิบากอย่างนี้”. บทว่า สุปินา ได้แก่ ความยึดมั่นในความฝันที่เป็นไปอย่างนี้ว่า “เห็นความฝันในเวลาเช้า ย่อมมีผลชื่อนี้ ในเวลากลางวันเป็นต้น ย่อมมีผลชื่อนี้ เมื่อนอนตะแคงซ้ายเห็นฝัน ย่อมมีผลชื่อนี้ เมื่อนอนตะแคงขวาเป็นต้น ย่อมมีผลชื่อนี้ ในความฝันเห็นดวงจันทร์ ย่อมมีผลชื่อนี้ เห็นดวงอาทิตย์เป็นต้น ย่อมมีผลชื่อนี้”. บทว่า ลกฺขณา ได้แก่ ความยึดมั่นในลักษณะที่เป็นไปอย่างนี้ว่า อ่านตำราลักษณะไม้เท้า ลักษณะผ้าเป็นต้นแล้ว (เชื่อว่า) “ด้วยลักษณะนี้ ย่อมมีผลชื่อนี้”. ทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. บทว่า โส มงฺคลโทสวิปฺปหีโน ความว่า เว้นมหามงคล ๓๘ ประการเสีย ที่เหลือชื่อว่ามงคลที่เป็นโทษ. ส่วนมงคลเป็นต้นเหล่านี้ อันบุคคลใดถอนขึ้นแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่าผู้ละมงคลที่เป็นโทษได้แล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าผู้ละมงคลและโทษได้แล้ว เพราะละทั้งมงคลและโทษมีอุปบาทเป็นต้นได้แล้ว, ย่อมไม่เชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลเป็นต้น เพราะได้บรรลุอริยมรรคแล้ว. ฉะนั้น บทว่า สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺย ความว่า พระขีณาสพนั้น พึงเที่ยวไปโดยชอบในโลก คือ เป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก.

364. Dutiyagāthāya rāgaṃ vinayetha mānusesu, dibbesu kāmesu cāpi bhikkhūti mānusesu ca dibbesu ca kāmaguṇesu anāgāmimaggena anuppattidhammataṃ nento rāgaṃ vinayetha. Atikkamma bhavaṃ samecca dhammanti evaṃ rāgaṃ vinetvā tato paraṃ arahattamaggena sabbappakārato pariññābhisamayādayo sādhento catusaccabhedampi samecca dhammaṃ imāya paṭipadāya tividhampi atikkamma bhavaṃ. Sammā soti sopi bhikkhu sammā loke paribbajeyya.

๓๖๔. ในคาถาที่ ๒ บทว่า "ภิกษุพึงกำจัดราคะในกามทั้งหลาย ทั้งที่เป็นของมนุษย์ ทั้งที่เป็นของทิพย์" ความว่า พึงกำจัดราคะในกามคุณทั้งหลายทั้งที่เป็นของมนุษย์และที่เป็นของทิพย์ โดยรู้อยู่ว่ากามคุณเหล่านั้นมีสภาพไม่เกิดขึ้นอีกด้วยอนาคามิมรรค บทว่า "ก้าวล่วงภพ รู้แจ้งธรรม" ความว่า ครั้นกำจัดราคะอย่างนี้แล้ว หลังจากนั้น ทำให้สำเร็จซึ่งปริญญาและอภิสมัยเป็นต้นโดยประการทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค รู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔ พร้อมทั้งประเภท ก้าวล่วงภพแม้ทั้ง ๓ อย่างด้วยปฏิปทานี้ บทว่า "ผู้นั้นแล... โดยชอบ" ความว่า แม้ภิกษุนั้น พึงเที่ยวไปในโลกโดยชอบ

365. Tatiyagāthāya ‘‘anurodhavirodhavippahīno’’ti sabbavatthūsu pahīnarāgadoso. Sesaṃ vuttanayameva sabbagāthāsu ca ‘‘sopi bhikkhu sammā [Pg.95] loke paribbajeyyā’’ti yojetabbaṃ. Ito parañhi yojanampi avatvā avuttanayameva vaṇṇayissāma.

๓๖๕. ในคาถาที่ ๓ บทว่า "ผู้ละความยินดีและความยินร้ายได้แล้ว" ความว่า เป็นผู้มีราคะและโทสะอันละได้แล้วในวัตถุทั้งปวง ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และในคาถาทั้งปวง พึงประกอบบทว่า "แม้ภิกษุนั้น พึงเที่ยวไปในโลกโดยชอบ" ก็แต่นี้ไป จะไม่กล่าวถึงการประกอบความ จักพรรณนาเฉพาะนัยที่ยังมิได้กล่าวเท่านั้น

366. Catutthagāthāya sattasaṅkhāravasena duvidhaṃ piyañca appiyañca veditabbaṃ, tattha chandarāgapaṭighappahānena hitvā. Anupādāyāti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ aggahetvā. Anissito kuhiñcīti aṭṭhasatabhedena taṇhānissayena dvāsaṭṭhibhedena diṭṭhinissayena ca kuhiñci rūpādidhamme bhave vā anissito. Saṃyojaniyehi vippamuttoti sabbepi tebhūmakadhammā dasavidhasaṃyojanassa visayattā saṃyojaniyā, tehi sabbappakārato maggabhāvanāya pariññātattā ca vippamuttoti attho. Paṭhamapādena cettha rāgadosappahānaṃ vuttaṃ, dutiyena upādānanissayābhāvo, tatiyena sesākusalehi akusalavatthūhi ca vippamokkho. Paṭhamena vā rāgadosappahānaṃ, dutiyena tadupāyo, tatiyena tesaṃ pahīnattā saṃyojaniyehi vippamokkhoti veditabbo.

๓๖๖. ในคาถาที่ ๔ พึงทราบสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รัก ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งสัตวสังขาร ในสิ่งทั้งสองนั้น ละได้ด้วยการละฉันทราคะและปฏิฆะ บทว่า "ไม่ยึดมั่น" คือ ไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ ด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า "ไม่อาศัยในที่ไหนๆ" คือ ไม่อาศัยในธรรมมีรูปเป็นต้นหรือในภพไหนๆ ด้วยตัณหานิสัยมีประเภท ๑๐๘ และด้วยทิฏฐินิสัยมีประเภท ๖๒ บทว่า "พ้นจากสังโยชนิยธรรม" ความว่า เตภูมิกธรรมแม้ทั้งปวง ชื่อว่าสังโยชนิยะ เพราะเป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ๑๐ อย่าง พ้นจากสังโยชนิยธรรมเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง เพราะกำหนดรู้ได้ด้วยการเจริญมรรค ในคาถานี้ บาแรกกล่าวถึงการละราคะและโทสะ บาที่สองกล่าวถึงความไม่มีอุปาทานและนิสัย บาที่สามกล่าวถึงความพ้นจากอกุศลที่เหลือและจากวัตถุแห่งอกุศล อีกอย่างหนึ่ง บาแรกกล่าวถึงการละราคะและโทสะ บาที่สองกล่าวถึงอุบายในการละนั้น บาที่สาม พึงทราบว่ากล่าวถึงความพ้นจากสังโยชนิยธรรมเพราะละกิเลสเหล่านั้นได้แล้ว

367. Pañcamagāthāya upadhīsūti khandhupadhīsu. Ādānanti ādātabbaṭṭhena teyeva vuccanti. Anaññaneyyoti aniccādīnaṃ sudiṭṭhattā ‘‘idaṃ seyyo’’ti kenaci anetabbo. Sesaṃ uttānapadatthameva. Idaṃ vuttaṃ hoti – ādānesu catutthamaggena sabbaso chandarāgaṃ vinetvā so vinītachandarāgo, tesu upadhīsu na sārameti, sabbe upadhī asārakatteneva passati. Tato tesu duvidhenapi nissayena anissito aññena vā kenaci ‘‘idaṃ seyyo’’ti anetabbo khīṇāsavo bhikkhu sammā so loke paribbajeyya.

๓๖๗. ในคาถาที่ ๕ บทว่า "ในอุปธิทั้งหลาย" คือ ในขันธอุปธิ บทว่า "อาทาน" หมายถึงขันธอุปธิเหล่านั้นนั่นเอง โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่ควรถือเอา บทว่า "อันใครๆ พึงนำไปไม่ได้" คือ อันใครๆ ไม่พึงนำไปว่า "สิ่งนี้ประเสริฐกว่า" เพราะเห็นอนิจจังเป็นต้นดีแล้ว ที่เหลือมีอรรถแห่งบทตื้นๆ นั่นเทียว อธิบายว่า กำจัดฉันทราคะในอาทานทั้งหลายโดยสิ้นเชิงด้วยมรรคที่ ๔ แล้ว ผู้นั้นเป็นผู้มีฉันทราคะอันกำจัดแล้ว ย่อมไม่ถือเอาสาระในอุปธิเหล่านั้น ย่อมเห็นอุปธิทั้งปวงโดยความเป็นของไม่มีสาระนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาศัยในอุปธิเหล่านั้นด้วยนิสัยทั้ง ๒ อย่าง หรืออันใครๆ อื่นไม่พึงนำไปว่า "สิ่งนี้ประเสริฐกว่า" ภิกษุผู้สิ้นอาสวะนั้น พึงเที่ยวไปในโลกโดยชอบ

368. Chaṭṭhagāthāya aviruddhoti etesaṃ tiṇṇaṃ duccaritānaṃ pahīnattā sucaritehi saddhiṃ aviruddho. Viditvā dhammanti maggena catusaccadhammaṃ ñatvā. Nibbānapadābhipatthayānoti anupādisesaṃ khandhaparinibbānapadaṃ patthayamāno. Sesaṃ uttānatthameva.

๓๖๘. ในคาถาที่ ๖ บทว่า "ไม่ขัดแย้ง" คือ ไม่ขัดแย้งกับสุจริตทั้งหลาย เพราะละทุจริต ๓ เหล่านี้ได้แล้ว บทว่า "รู้ธรรมแล้ว" คือ รู้จตุสัจจธรรมด้วยมรรคญาณ บทว่า "ปรารถนาบทคือนิพพาน" คือ ปรารถนาบทคือขันธปรินิพพานอันเป็นอนุปาทิเสส ที่เหลือมีอรรถตื้นๆ นั่นเทียว

369. Sattamagāthāya akkuṭṭhoti dasahi akkosavatthūhi abhisatto. Na sandhiyethāti na upanayhetha na kuppeyya. Laddhā parabhojanaṃ [Pg.96] na majjeti parehi dinnaṃ saddhādeyyaṃ labhitvā ‘‘ahaṃ ñāto yasassī lābhī’’ti na majjeyya. Sesaṃ uttānatthameva.

๓๖๙. ในคาถาที่ ๗ บทว่า "ถูกด่า" คือ ถูกด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ บทว่า "ไม่พึงโกรธตอบ" คือ ไม่พึงผูกโกรธ ไม่พึงโกรธ บทว่า "ได้โภชนะของผู้อื่นแล้วไม่พึงมัวเมา" คือ ได้ไทยธรรมที่ผู้อื่นถวายด้วยศรัทธาแล้ว ไม่พึงมัวเมาว่า "เราเป็นผู้มีชื่อเสียง มียศ มีลาภ" ที่เหลือมีอรรถตื้นๆ นั่นเทียว

370. Aṭṭhamagāthāya lobhanti visamalobhaṃ. Bhavanti kāmabhavādibhavaṃ. Evaṃ dvīhi padehi bhavabhogataṇhā vuttā. Purimena vā sabbāpi taṇhā, pacchimena kammabhavo. Virato chedanabandhanā cāti evametesaṃ kammakilesānaṃ pahīnattā parasattachedanabandhanā ca viratoti. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๗๐. ในคาถาที่ ๘ บทว่า "โลภะ" คือ วิสมโลภะ บทว่า "ภพ" คือ กามภพเป็นต้น ด้วยสองบทอย่างนี้ ท่านกล่าวถึงภวตัณหาและโภคตัณหา อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าวถึงตัณหาแม้ทั้งหมด ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกรรมภพ บทว่า "งดเว้นจากการตัดและการจองจำ" ความว่า เพราะละกรรมกิเลสเหล่านี้ได้อย่างนี้แล้ว จึงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์อื่นและการจองจำ ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

371. Navamagāthāya sāruppaṃ attano viditvāti attano bhikkhubhāvassa patirūpaṃ anesanādiṃ pahāya sammāesanādiājīvasuddhiṃ aññañca sammāpaṭipattiṃ tattha patiṭṭhahanena viditvā. Na hi ñātamatteneva kiñci hoti. Yathātathiyanti yathātathaṃ yathābhūtaṃ. Dhammanti khandhāyatanādibhedaṃ yathābhūtañāṇena, catusaccadhammaṃ vā maggena viditvā. Sesaṃ uttānatthameva.

๓๗๑. ในคาถาที่ ๙ บทว่า "รู้สิ่งที่สมควรแก่ตน" คือ รู้สิ่งที่สมควรแก่ภาวะแห่งภิกษุของตน ด้วยการตั้งมั่นอยู่ในความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะมีการแสวงหาโดยชอบเป็นต้น และสัมมาปฏิบัติอื่น โดยละการแสวงหาที่ไม่สมควรเป็นต้นเสีย ด้วยว่า สักแต่ว่ารู้เท่านั้น หาสำเร็จประโยชน์อะไรไม่ บทว่า "ตามความเป็นจริง" คือ ตามที่เป็นจริง ตามสภาวะ บทว่า "ธรรม" คือ รู้ธรรมมีขันธ์ อายตนะ เป็นต้น โดยประการต่างๆ ด้วยยถาภูตญาณ หรือรู้จตุสัจจธรรมด้วยมรรค ที่เหลือมีอรรถตื้นๆ นั่นเทียว

372. Dasamagāthāya so nirāso anāsisānoti yassa ariyamaggena vināsitattā anusayā ca na santi, akusalamūlā ca samūhatā, so nirāso nittaṇho hoti. Tato āsāya abhāvena kañci rūpādidhammaṃ nāsīsati. Tenāha ‘‘nirāso anāsisāno’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๗๒. ในคาถาที่ ๑๐ บทว่า "ผู้นั้นไม่มีความหวัง ไม่ปรารถนา" ความว่า อนุสัยทั้งหลายของบุคคลใดไม่มี เพราะถูกทำลายด้วยอริยมรรคแล้ว และอกุศลมูลทั้งหลายก็ถูกถอนขึ้นแล้ว บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีความหวัง ไม่มีตัณหา เพราะเหตุนั้น เพราะไม่มีความหวัง จึงไม่ปรารถนาธรรมมีรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ไม่มีความหวัง ไม่ปรารถนา" ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

373. Ekādasamagāthāya āsavakhīṇoti khīṇacaturāsavo. Pahīnamānoti pahīnanavavidhamāno. Rāgapathanti rāgavisayabhūtaṃ tebhūmakadhammajātaṃ. Upātivattoti pariññāpahānehi atikkanto. Dantoti sabbadvāravisevanaṃ hitvā ariyena damathena dantabhūmiṃ patto. Parinibbutoti kilesaggivūpasamena sītibhūto. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๗๓. ในคาถาที่ ๑๑ บทว่า "ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว" คือ ผู้มีอาสวะ ๔ สิ้นแล้ว บทว่า "ผู้มีมานะอันละได้แล้ว" คือ ผู้มีมานะ ๙ อย่างอันละได้แล้ว บทว่า "ทางแห่งราคะ" คือ หมู่แห่งเตภูมิกธรรมอันเป็นอารมณ์ของราคะ บทว่า "ก้าวล่วงแล้ว" คือ ก้าวล่วงแล้วด้วยปริญญาและปหานะ บทว่า "ผู้ฝึกตนแล้ว" คือ ละการขัดขวางในทวารทั้งปวงแล้ว ถึงซึ่งภูมิแห่งผู้ฝึกตนแล้วด้วยการฝึกอันประเสริฐ บทว่า "ผู้ปรินิพพานแล้ว" คือ เป็นผู้เยือกเย็นแล้วด้วยความสงบระงับแห่งไฟคือกิเลส ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

374. Dvādasamagāthāya saddhoti buddhādiguṇesu parappaccayavirahitattā sabbākārasampannena aveccappasādena samannāgato, na parassa saddhāya paṭipattiyaṃ gamanabhāvena. Yathāha – ‘‘na khvāhaṃ ettha bhante bhagavato saddhāya [Pg.97] gacchāmī’’ti (a. ni. 5.34). Sutavāti vositasutakiccattā paramatthikasutasamannāgato. Niyāmadassīti saṃsārakantāramūḷhe loke amatapuragāmino sammattaniyāmabhūtassa maggassa dassāvī, diṭṭhamaggoti vuttaṃ hoti. Vaggagatesu na vaggasārīti vaggagatā nāma dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā aññamaññaṃ paṭilomattā, evaṃ vaggāhi diṭṭhīhi gatesu sattesu na vaggasārī – ‘‘idaṃ ucchijjissati, idaṃ tatheva bhavissatī’’ti evaṃ diṭṭhivasena agamanato. Paṭighanti paṭighātakaṃ, cittavighātakanti vuttaṃ hoti. Dosavisesanamevetaṃ. Vineyyāti vinetvā. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๗๔. ในคาถาที่ ๑๒ บทว่า สทฺโธ (ผู้มีศรัทธา) คือ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว ซึ่งสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงในคุณมีพระพุทธคุณเป็นต้น เพราะปราศจากปัจจัยคือผู้อื่น ไม่ใช่เป็นผู้ดำเนินไปในข้อปฏิบัติด้วยศรัทธาของผู้อื่น ดังที่ตรัสไว้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในธรรมนี้ ข้าพระองค์มิได้ดำเนินไปด้วยศรัทธาต่อพระผู้มีพระภาค" บทว่า สุตวา (ผู้ได้สดับ) คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสุตะอันเป็นปรมัตถ์ เพราะมีกิจคือการฟังอันจบสิ้นแล้ว บทว่า นิยามทสฺสี (ผู้เห็นนิยาม) คือ ผู้เห็นมรรคอันเป็นสัมมัตตนิยาม ซึ่งนำไปสู่อมตนคร ในโลกที่หมู่สัตว์หลงอยู่ในกันดารคือสงสาร ท่านกล่าวว่า เป็นผู้มีมรรคอันเห็นแล้ว บทว่า วคฺคคเตสุ น วคฺคสารี (ในหมู่ชนผู้ไปตามหมู่ ไม่ยึดถือหมู่เป็นสาระ) คือ ชื่อว่า ผู้ไปตามหมู่ ได้แก่ พวกทิฏฐิ ๖๒ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน ในหมู่สัตว์ผู้ดำเนินไปด้วยทิฏฐิต่างๆ ที่เป็นพวกๆ กันอย่างนี้ ไม่ยึดถือหมู่เป็นสาระ เพราะไม่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้จักขาดสูญ สิ่งนี้จักเป็นอย่างนั้นเหมือนกัน" บทว่า ปฏิฆํ (ความกระทบกระทั่ง) ท่านกล่าวว่า เป็นสิ่งที่กระทบกระทั่ง คือกระทบกระทั่งจิต คำนี้เป็นเพียงวิเสสนะของโทสะ บทว่า วิเนยฺย (พึงนำออก) คือ นำออกแล้ว ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

375. Terasamagāthāya saṃsuddhajinoti saṃsuddhena arahattamaggena vijitakileso. Vivaṭṭacchadoti vivaṭarāgadosamohachadano. Dhammesu vasīti catusaccadhammesu vasippatto. Na hissa sakkā te dhammā yathā ñātā kenaci aññathā kātuṃ, tena khīṇāsavo ‘‘dhammesu vasī’’ti vuccati. Pāragūti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ gato, saupādisesavasena adhigatoti vuttaṃ hoti. Anejoti apagatataṇhācalano. Saṅkhāranirodhañāṇakusaloti saṅkhāranirodho vuccati nibbānaṃ, tamhi ñāṇaṃ ariyamaggapaññā, tattha kusalo, catukkhattuṃ bhāvitattā chekoti vuttaṃ hoti.

๓๗๕. ในคาถาที่ ๑๓ บทว่า สํสุทฺธชิโน (ผู้ชนะผู้บริสุทธิ์ดี) คือ ผู้มีกิเลสอันชนะแล้วด้วยอรหัตตมรรคอันบริสุทธิ์ดี บทว่า วิวฏฺฏจฺฉโท (ผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้ว) คือ ผู้มีเครื่องมุงบังคือราคะ โทสะ และโมหะ อันเปิดแล้ว บทว่า ธมฺเมสุ วสี (ผู้มีวสีในธรรมทั้งหลาย) คือ ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสีในสัจธรรม ๔ ประการ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นที่ท่านรู้แล้วอย่างไร ใครๆ ไม่อาจทำให้เป็นอย่างอื่นได้ เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพจึงถูกเรียกว่า "ผู้มีวสีในธรรมทั้งหลาย" บทว่า ปารคู (ผู้ถึงฝั่ง) คือ พระนิพพานเรียกว่าฝั่งโน้น ท่านถึงฝั่งโน้นนั้นแล้ว ท่านกล่าวว่า บรรลุแล้วโดยเป็นสอุปาทิเสสนิพพาน บทว่า อเนโช (ผู้ไม่หวั่นไหว) คือ ผู้มีความหวั่นไหวคือตัณหาไปปราศแล้ว บทว่า สงฺขารนิโรธญาณกุสโล (ผู้ฉลาดในญาณเป็นที่ดับแห่งสังขาร) คือ พระนิพพานเรียกว่าสังขารนิโรธ ญาณในพระนิพพานนั้นคืออริยมรรคปัญญา เป็นผู้ฉลาดในญาณนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นผู้เชี่ยวชาญ เพราะอบรมมาแล้ว ๔ ครั้ง

376. Cuddasamagāthāya atītesūti pavattiṃ patvā atikkantesu pañcakkhandhesu. Anāgatesūti pavattiṃ appattesu pañcakkhandhesu eva. Kappātītoti ‘‘ahaṃ mama’’nti kappanaṃ sabbampi vā taṇhādiṭṭhikappaṃ atīto. Aticca suddhipaññoti atīva suddhipañño, atikkamitvā vā suddhipañño. Kiṃ atikkamitvā? Addhattayaṃ. Arahā hi yvāyaṃ avijjāsaṅkhārasaṅkhāto atīto addhā, jātijarāmaraṇasaṅkhāto anāgato addhā, viññāṇādibhavapariyanto paccuppanno ca addhā, taṃ sabbampi atikkamma kaṅkhaṃ vitaritvā paramasuddhippattapañño hutvā ṭhito. Tena vuccati ‘‘aticca suddhipañño’’ti. Sabbāyatanehīti dvādasahāyatanehi. Arahā hi evaṃ kappātīto. Kappātītattā aticca suddhipaññattā ca āyatiṃ na kiñci āyatanaṃ upeti. Tenāha – ‘‘sabbāyatanehi vippamutto’’ti.

๓๗๖. ในคาถาที่ ๑๔ บทว่า อตีเตสุ (ในอดีต) คือ ในเบญจขันธ์ที่ล่วงไปแล้วโดยถึงความเป็นไปแล้ว บทว่า อนาคเตสุ (ในอนาคต) คือ ในเบญจขันธ์ที่ยังไม่ถึงความเป็นไปนั่นเทียว บทว่า กปฺปาตีโต (ผู้ก้าวล่วงกัปปะ) คือ ผู้ก้าวล่วงความสำคัญมั่นหมายว่า "เรา ของเรา" หรือก้าวล่วงกัปปะคือตัณหาและทิฏฐิทั้งหมด บทว่า อติจฺจ สุทฺธิปญฺโญ (ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์อย่างยิ่ง) คือ ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ยิ่ง หรือผู้มีปัญญาบริสุทธิ์เพราะก้าวล่วงแล้ว ถามว่า ก้าวล่วงอะไร? ตอบว่า อัทธา ๓ (กาล ๓) จริงอยู่ พระอรหันต์ก้าวล่วงอดีตอัทธาที่เรียกว่าอวิชชาและสังขาร อนาคตอัทธาที่เรียกว่าชาติ ชรา และมรณะ และปัจจุบันอัทธาที่มีวิญญาณเป็นต้น มีภพเป็นที่สุด ข้ามพ้นความสงสัย เป็นผู้มีปัญญาถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งแล้วดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "อติจฺจ สุทฺธิปญฺโญ" บทว่า สพฺพายตเนหิ (จากอายตนะทั้งปวง) คือ จากอายตนะ ๑๒ จริงอยู่ พระอรหันต์เป็นผู้ก้าวล่วงกัปปะอย่างนี้ เพราะเป็นผู้ก้าวล่วงกัปปะ และเพราะเป็นผู้มีปัญญาบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ย่อมไม่เข้าถึงอายตนะอะไรๆ ในอนาคต เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เป็นผู้หลุดพ้นจากอายตนะทั้งปวง"

377. Pannarasamagāthāya [Pg.98] aññāya padanti ye te ‘‘saccānaṃ caturo padā’’ti vuttā, tesu ekekapadaṃ pubbabhāgasaccavavatthāpanapaññāya ñatvā. Samecca dhammanti tato paraṃ catūhi ariyamaggehi catusaccadhammaṃ samecca. Vivaṭaṃ disvāna pahānamāsavānanti atha paccavekkhaṇañāṇena āsavakkhayasaññitaṃ nibbānaṃ vivaṭaṃ pākaṭamanāvaṭaṃ disvā. Sabbupadhīnaṃ parikkhayāti sabbesaṃ khandhakāmaguṇakilesābhisaṅkhārabhedānaṃ upadhīnaṃ parikkhīṇattā katthaci asajjamāno bhikkhu sammā so loke paribbajeyya vihareyya, anallīyanto lokaṃ gaccheyyāti desanaṃ niṭṭhāpesi.

๓๗๗. ในคาถาที่ ๑๕ บทว่า อญฺญาย ปทํ (รู้แจ้งซึ่งบท) คือ รู้แจ้งบทแต่ละบทในบททั้ง ๔ ของสัจจะที่ท่านกล่าวไว้ ด้วยปัญญาที่กำหนดสัจจะในเบื้องต้น บทว่า สเมจฺจ ธมฺมํ (รู้แจ้งซึ่งธรรม) คือ หลังจากนั้น รู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔ ด้วยอริยมรรค ๔ บทว่า วิวฏํ ทิสฺวาน ปหานมาสวานํ (เห็นความสิ้นไปแห่งอาสวะอันเปิดเผยแล้ว) คือ ลำดับนั้น เห็นพระนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะ ว่าเปิดเผย ปรากฏ ไม่มีเครื่องกำบัง ด้วยปัจจเวกขณญาณ บทว่า สพฺพูปธีนํ ปริกฺขยา (เพราะความสิ้นไปรอบแห่งอุปธิทั้งปวง) คือ เพราะความสิ้นไปรอบแห่งอุปธิทั้งปวง อันได้แก่ ขันธ์ กามคุณ กิเลส และอภิสังขาร ภิกษุไม่ข้องอยู่ ณ ที่ไหนๆ ภิกษุนั้นพึงเที่ยวไปในโลกโดยชอบ พึงอยู่ ไม่ติดข้อง พึงไปในโลก ดังนี้ ทรงจบเทศนาลง

378. Tato so nimmito dhammadesanaṃ thomento ‘‘addhā hi bhagavā’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha yo so evaṃ vihārīti yo so maṅgalādīni samūhanitvā sabbamaṅgaladosappahānavihārī, yopi so dibbamānusakesu kāmesu rāgaṃ vineyya bhavātikkamma dhammābhisamayavihārīti evaṃ tāya tāya gāthāya niddiṭṭhabhikkhuṃ dassento āha. Sesaṃ uttānameva. Ayaṃ pana yojanā – addhā hi bhagavā tatheva etaṃ yaṃ tvaṃ ‘‘yassa maṅgalā samūhatā’’tiādīni vatvā tassā tassā gāthāya pariyosāne ‘‘sammā so loke paribbajeyyā’’ti avaca. Kiṃ kāraṇaṃ? Yo so evaṃvihārī bhikkhu, so uttamena damathena danto, sabbāni ca dasapi saṃyojanāni caturo ca yoge vītivatto hoti. Tasmā sammā so loke paribbajeyya, natthi me ettha vicikicchāti iti desanāthomanagāthampi vatvā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. Suttapariyosāne koṭisatasahassadevatānaṃ aggaphalappatti ahosi, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalappattā pana gaṇanato asaṅkhyeyyāti.

๓๗๘. ลำดับนั้น พระพุทธนิมิตนั้น เมื่อจะทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนา ได้ตรัสคาถานี้ว่า "อทฺธา หิ ภควา" (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นจริงแท้) ในคาถานั้น บทว่า โย โส เอวํ วิหารี (ภิกษุใดเป็นผู้อยู่อย่างนี้) คือ เมื่อจะทรงแสดงภิกษุที่ระบุไว้ในคาถานั้นๆ อย่างนี้ว่า ภิกษุใดถอนมงคลเป็นต้นแล้ว เป็นผู้อยู่ด้วยการละโทษแห่งมงคลทั้งปวง และภิกษุใดนำราคะในกามทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ออกแล้ว ก้าวล่วงภพ เป็นผู้อยู่ด้วยการตรัสรู้ธรรม จึงตรัสขึ้น ที่เหลือมีความหมายตื้นแล้ว ส่วนนี้เป็นการโยชนาความว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นจริงแท้ทีเดียวอย่างนั้น ที่พระองค์ตรัสว่า 'มงคลทั้งหลายอันภิกษุใดถอนขึ้นแล้ว' เป็นต้น แล้วตรัสในตอนท้ายของคาถานั้นๆ ว่า 'ภิกษุนั้นพึงเที่ยวไปในโลกโดยชอบ' เหตุอะไร? เพราะภิกษุใดเป็นผู้อยู่อย่างนี้ ภิกษุนั้นเป็นผู้ฝึกตนแล้วด้วยทมะอันสูงสุด และเป็นผู้ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้ง ๑๐ และโยคะทั้ง ๔ ได้ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นพึงเที่ยวไปในโลกโดยชอบ ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์ไม่มี" ดังนี้ ครั้นตรัสคาถาสรรเสริญพระธรรมเทศนาแล้ว ก็ทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตตผลเป็นที่สุด ในกาลจบพระสูตร การบรรลุอัครผลได้มีแก่เทวดาหนึ่งแสนโกฏิ ส่วนผู้บรรลุโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผลนั้น นับไม่ถ้วน

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya sammāparibbājanīyasuttavaṇṇanā

อรรถกถาพรรณนาสัมมาปริพพาชนิยสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต

Niṭṭhitā.

จบแล้ว

14. Dhammikasuttavaṇṇanā

๑๔. อรรถกถาพรรณนาธัมมิกสูตร

Evaṃ [Pg.99] me sutanti dhammikasuttaṃ. Kā uppatti? Tiṭṭhamāne kira bhagavati lokanāthe dhammiko nāma upāsako ahosi nāmena ca paṭipattiyā ca. So kira saraṇasampanno sīlasampanno bahussuto piṭakattayadharo anāgāmī abhiññālābhī ākāsacārī ahosi. Tassa parivārā pañcasatā upāsakā, tepi tādisā eva ahesuṃ. Tassekadivasaṃ uposathikassa rahogatassa paṭisallīnassa majjhimayāmāvasānasamaye evaṃ parivitakko udapādi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ agāriyaanagāriyānaṃ paṭipadaṃ puccheyya’’nti. So pañcahi upāsakasatehi parivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi, bhagavā cassa byākāsi. Tattha pubbe vaṇṇitasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, apubbaṃ vaṇṇayissāma.

ธรรมิกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. อะไรเป็นอุบัติเหตุ (ของพระสูตรนี้)? ได้ยินว่า ในกาลที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลกยังทรงพระชนม์อยู่ ได้มีอุบาสกชื่อว่าธรรมิกะ ทั้งโดยชื่อและโดยปฏิปทา. ได้ยินว่า อุบาสกนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสรณะ ถึงพร้อมด้วยศีล เป็นพหูสูต ทรงจำพระไตรปิฎก เป็นพระอนาคามี ได้อภิญญา เหาะไปในอากาศได้. บริวารของอุบาสกนั้นมีอุบาสก ๕๐๐ คน แม้บริวารเหล่านั้นก็ได้เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. วันหนึ่ง เมื่ออุบาสกนั้นรักษาอุโบสถ เข้าไปสู่ที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ในเวลาสิ้นมัชฌิมยาม ได้เกิดความปริวิตกขึ้นอย่างนี้ว่า – “ไฉนหนอ เราพึงทูลถามปฏิปทาของคฤหัสถ์และบรรพชิต (กะพระผู้มีพระภาคเจ้า)”. เขาแวดล้อมด้วยอุบาสก ๕๐๐ คน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามเนื้อความนั้น, และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์แก่เขา. ในเรื่องนั้น พึงทราบเนื้อความที่เหมือนกับที่ได้พรรณนาไว้แล้วในหนหลังโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว, (ส่วน) ที่ยังไม่เคยพรรณนา (เรา) จักพรรณนา.

379. Tattha paṭhamagāthāya tāva kathaṃkaroti kathaṃ karonto kathaṃ paṭipajjanto. Sādhu hotīti sundaro anavajjo atthasādhano hoti. Upāsakāseti upāsakāicceva vuttaṃ hoti. Sesamatthato pākaṭameva. Ayaṃ pana yojanā – yo vā agārā anagārameti pabbajati, ye vā agārino upāsakā, etesu duvidhesu sāvakesu kathaṃkaro sāvako sādhu hotīti.

๓๗๙. ในคาถาแรกนั้นก่อน คำว่า กถํกโร (ทำอย่างไร) คือ ทำอย่างไร ปฏิบัติอย่างไร. คำว่า สาธุ โหติ (ย่อมเป็นคนดี) คือ เป็นคนดี ไม่มีโทษ ยังประโยชน์ให้สำเร็จ. คำว่า อุปาสกาเสติ ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงอุบาสกเท่านั้น. ส่วนที่เหลือก็ปรากฏชัดโดยอรรถแล้ว. แต่ว่านี้เป็นโยชนา (การประกอบความ) – คือ ผู้ใดก็ตามออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต หรือเหล่าอุบาสกผู้เป็นคฤหัสถ์, ในบรรดาสาวก ๒ จำพวกนี้ สาวกผู้ปฏิบัติอย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นคนดี.

380-1. Idāni evaṃ puṭṭhassa bhagavato byākaraṇasamatthataṃ dīpento ‘‘tuvañhī’’ti gāthādvayamāha. Tattha gatinti ajjhāsayagatiṃ. Parāyaṇanti nipphattiṃ. Atha vā gatinti nirayādipañcappabhedaṃ. Parāyaṇanti gatito paraṃ ayanaṃ gativippamokkhaṃ parinibbānaṃ, na catthi tulyoti tayā sadiso natthi. Sabbaṃ tuvaṃ ñāṇamavecca dhammaṃ, pakāsesi satte anukampamānoti tvaṃ bhagavā yadatthi ñeyyaṃ nāma, taṃ anavasesaṃ avecca paṭivijjhitvā satte anukampamāno sabbaṃ ñāṇañca dhammañca pakāsesi. Yaṃ yaṃ yassa hitaṃ hoti, taṃ taṃ tassa āvikāsiyeva desesiyeva, na te atthi ācariyamuṭṭhīti vuttaṃ hoti. Virocasi vimaloti dhūmarajādivirahito viya cando, rāgādimalābhāvena vimalo virocasi. Sesamettha uttānatthameva.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงความสามารถในการพยากรณ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ถูกทูลถามอย่างนี้ จึงกล่าวคาถาสองบทว่า “ตุวํ หิ” เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น คำว่า คตึ ได้แก่ อัธยาศัยคติ. คำว่า ปรายณํ ได้แก่ ที่ไปในเบื้องหน้า. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า คตึ ได้แก่ คติ ๕ มีนรกเป็นต้น. คำว่า ปรายณํ ได้แก่ ที่ไปอันยิ่งกว่าคติ คือ ความพ้นจากคติ ได้แก่ พระปรินิพพาน. คำว่า น จตฺถิ ตุลฺโย ความว่า ไม่มีผู้เสมอเหมือนพระองค์. บทว่า สพฺพํ ตฺวํ ญาณมเวจฺจ ธมฺมํ, ปกาเสสิ สตฺเต อนุกมฺปมาโน ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ทรงทราบยิ่ง คือทรงแทงตลอดเญยยธรรมใดที่มีอยู่ทั้งหมดนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือแล้ว ทรงอนุเคราะห์หมู่สัตว์ จึงทรงประกาศญาณและธรรมทั้งปวง. ประโยชน์ใดๆ เป็นของสัตว์ใดๆ พระองค์ย่อมทรงกระทำประโยชน์นั้นๆ ให้ปรากฏ ทรงแสดงแก่สัตว์นั้นๆ ทีเดียว ความว่า พระองค์ไม่มีกำมือของอาจารย์ (ความลับที่อาจารย์หวงไว้). บทว่า วิโรจสิ วิมโล ความว่า พระองค์ทรงปราศจากมลทินเพราะไม่มีมลทินมีราคะเป็นต้น ย่อมรุ่งเรืองดุจพระจันทร์ที่ปราศจากควันและธุลีเป็นต้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

382. Idāni yesaṃ tadā bhagavā dhammaṃ desesi, te devaputte kittetvā bhagavantaṃ pasaṃsanto ‘‘āgañchī te santike’’ti gāthādvayamāha. Tattha [Pg.100] nāgarājā erāvaṇo nāmāti ayaṃ kira erāvaṇo nāma devaputto kāmarūpī dibbe vimāne vasati. So yadā sakko uyyānakīḷaṃ gacchati, tadā diyaḍḍhasatayojanaṃ kāyaṃ abhinimminitvā tettiṃsa kumbhe māpetvā erāvaṇo nāma hatthī hoti. Tassa ekekasmiṃ kumbhe dve dve dantā honti, ekekasmiṃ dante satta satta pokkharaṇiyo, ekekissā pokkharaṇiyā satta satta paduminiyo, ekekissā paduminiyā satta satta pupphāni, ekekasmiṃ pupphe satta satta pattāni, ekekasmiṃ patte satta satta accharāyo naccanti padumaccharāyotveva vissutā sakkassa nāṭakitthiyo, yā ca vimānavatthusmimpi ‘‘bhamanti kaññā padumesu sikkhitā’’ti (vi. va. 1034) āgatā. Tesaṃ pana tettisaṃkumbhānaṃ majjhe sudassanakumbho nāma tiṃsayojanamatto hoti, tattha yojanappamāṇo maṇipallaṅko tiyojanubbedhe pupphamaṇḍape attharīyati. Tattha sakko devānamindo accharāsaṅghaparivuto dibbasampattiṃ paccanubhoti. Sakke pana devānaminde uyyānakīḷāto paṭinivatte puna taṃ rūpaṃ saṃharitvāna devaputtova hoti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘āgañchi te santike nāgarājā erāvaṇo nāmā’’ti. Jinoti sutvāti ‘‘vijitapāpadhammo esa bhagavā’’ti evaṃ sutvā. Sopi tayā mantayitvāti tayā saddhiṃ mantayitvā, pañhaṃ pucchitvāti adhippāyo. Ajjhagamāti adhiagamā, gatoti vuttaṃ hoti. Sādhūti sutvāna patītarūpoti taṃ pañhaṃ sutvā ‘‘sādhu bhante’’ti abhinanditvā tuṭṭharūpo gatoti attho.

๓๘๒. บัดนี้ เมื่อจะประกาศชื่อเทวบุตรทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมให้ฟังในครั้งนั้น และจะสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวคาถาสองบทว่า “อาคญฺฉิ เต สนฺติเก” เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า นาคราชา เอราวโณ นาม ความว่า ได้ยินว่า เทวบุตรชื่อเอราวัณนี้ เป็นกามรูปี (มีรูปตามความปรารถนา) อยู่ในทิพยวิมาน. เมื่อใดท้าวสักกะเสด็จไปทรงเล่นในอุทยาน เมื่อนั้น เทวบุตรนั้นเนรมิตกายสูงร้อยห้าสิบโยชน์ เนรมิตกระพอง ๓๓ กระพอง แล้วกลายเป็นช้างชื่อเอราวัณ. ที่กระพองแต่ละกระพองของช้างนั้นมีงาอยู่ ๒ งา, ที่งาแต่ละข้างมีสระโบกขรณี ๗ สระ, ที่สระโบกขรณีแต่ละสระมีกอบัว ๗ กอ, ที่กอบัวแต่ละกอมีดอกบัว ๗ ดอก, ที่ดอกบัวแต่ละดอกมีกลีบ ๗ กลีบ, ที่กลีบแต่ละกลีบมีนางอัปสร ๗ นางฟ้อนรำอยู่ เป็นที่เลื่องลือกันว่านางปทุมอัปสร เป็นนางฟ้อนของท้าวสักกะ ซึ่งมาในวิมานวัตถุว่า “นางกัญญาทั้งหลายผู้ได้รับการฝึกฝนแล้ว ย่อมเที่ยวไปในดอกบัวทั้งหลาย”. แต่ในบรรดากระพอง ๓๓ กระพองนั้น กระพองที่อยู่ตรงกลางชื่อสุทัสสนะ มีขนาด ๓๐ โยชน์, ณ ที่นั้น มีมณีบัลลังก์ขนาด ๑ โยชน์ ปูลาดไว้ในมณฑปดอกไม้สูง ๓ โยชน์. ณ ที่นั้น ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ แวดล้อมด้วยหมู่แห่งนางอัปสร เสวยทิพยสมบัติอยู่. แต่เมื่อท้าวสักกะจอมแห่งทวยเทพเสด็จกลับจากการเล่นในอุทยานแล้ว เทวบุตรนั้นก็เก็บรูปนั้นกลับคืนเป็นเทวบุตรตามเดิม. ท่านมุ่งหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า “นาคราชาพระนามว่าเอราวัณ ได้มาสู่สำนักของพระองค์”. บทว่า ชิโน ความว่า ได้สดับแล้ว คือ ได้สดับอย่างนี้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ทรงชนะบาปธรรมแล้ว”. บทว่า โสปิ ตยา มนฺตยิตฺวา ความว่า ปรึกษากับท่านแล้ว อธิบายว่า ทูลถามปัญหาแล้ว. บทว่า อชฺฌคมา ความว่า ได้บรรลุแล้ว คือกล่าวว่า ไปแล้ว. บทว่า สาธูติ สุตฺวาน ปตีตรูโป ความว่า ได้สดับปัญหานั้นแล้ว ชื่นชมว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” มีรูปโฉมยินดี ไปแล้ว.

383. Rājāpi taṃ vessavaṇo kuveroti ettha so yakkho rañjanaṭṭhena rājā, visāṇāya rājadhāniyā rajjaṃ kāretīti vessavaṇo, purimanāmena kuveroti veditabbo. So kira kuvero nāma brāhmaṇamahāsālo hutvā dānādīni puññāni katvā visāṇāya rājadhāniyā adhipati hutvā nibbatto. Tasmā ‘‘kuvero vessavaṇo’’ti vuccati. Vuttañcetaṃ āṭānāṭiyasutte –

๓๘๓. ในบทว่า ราชาปิ ตํ เวสฺสวโณ กุเวโร นี้ ยักษ์นั้นชื่อว่า ราชา เพราะอรรถว่ายังให้ยินดี, ชื่อว่า เวสสวัณ เพราะทำความเป็นใหญ่ในราชธานีชื่อวิสาณา, พึงทราบว่าชื่อ กุเวร โดยชื่อเดิม. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นเคยเป็นพราหมณมหาศาลชื่อกุเวร ได้ทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น แล้วได้บังเกิดเป็นใหญ่ในราชธานีชื่อวิสาณา. เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “กุเวร เวสสวัณ”. และเรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในอาฏานาฏิยสูตรว่า –

‘‘Kuverassa kho pana, mārisa, mahārājassa visāṇā nāma rājadhānī, tasmā kuvero mahārājā ‘vessavaṇo’ti pavuccatī’’ti (dī. ni. 3.291) –

“ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ก็ราชธานีของท้าวมหาราชกุเวรมีชื่อว่าวิสาณา, เพราะเหตุนั้น ท้าวมหาราชกุเวรจึงถูกเรียกว่า ‘เวสสวัณ’ ดังนี้” –

Sesamettha pākaṭameva.

ส่วนที่เหลือในที่นี้ปรากฏชัดแล้ว.

Tattha [Pg.101] siyā – kasmā pana dūratare tāvatiṃsabhavane vasanto erāvaṇo paṭhamaṃ āgato, vessavaṇo pacchā, ekanagareva vasanto ayaṃ upāsako sabbapacchā, kathañca so tesaṃ āgamanaṃ aññāsi, yena evamāhāti? Vuccate – vessavaṇo kira tadā anekasahassapavāḷapallaṅkaṃ dvādasayojanaṃ nārivāhanaṃ abhiruyha pavāḷakuntaṃ uccāretvā dasasahassakoṭiyakkhehi parivuto ‘‘bhagavantaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti ākāsaṭṭhakavimānāni pariharitvā maggena maggaṃ āgacchanto veḷukaṇḍakanagare nandamātāya upāsikāya nivesanassa uparibhāgaṃ sampatto. Upāsikāya ayamānubhāvo – parisuddhasīlā hoti, niccaṃ vikālabhojanā paṭiviratā, piṭakattayadhārinī, anāgāmiphale patiṭṭhitā. Sā tamhi samaye sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā utuggahaṇatthāya māluteritokāse ṭhatvā aṭṭhakapārāyanavagge parimaṇḍalehi padabyañjanehi madhurena sarena bhāsati. Vessavaṇo tattheva yānāni ṭhapetvā yāva upāsikā ‘‘idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye paricārakasoḷasannaṃ brāhmaṇāna’’nti nigamanaṃ abhāsi, tāva sabbaṃ sutvā vaggapariyosāne suvaṇṇamurajasadisaṃ mahantaṃ gīvaṃ paggahetvā ‘‘sādhu sādhu bhaginī’’ti sādhukāramadāsi. Sā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ bhagini vessavaṇo’’ti. Upāsikā kira paṭhamaṃ sotāpannā ahosi, pacchā vessavaṇo. Taṃ so dhammato sahodarabhāvaṃ sandhāya upāsikaṃ bhaginivādena samudācarati. Upāsikāya ca ‘‘vikālo, bhātika bhadramukha, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti vutto ‘‘ahaṃ bhagini tayi pasanno pasannākāraṃ karomī’’ti āha. Tena hi bhadramukha, mama khette nipphannaṃ sāliṃ kammakarā āharituṃ na sakkonti, taṃ tava parisāya āṇāpehīti. So ‘‘sādhu bhaginī’’ti yakkhe āṇāpesi. Te aḍḍhaterasa koṭṭhāgārasatāni pūresuṃ. Tato pabhuti koṭṭhāgāraṃ ūnaṃ nāma nāhosi, ‘‘nandamātu koṭṭhāgāraṃ viyā’’ti loke nidassanaṃ ahosi. Vessavaṇo koṭṭhāgārāni pūretvā bhagavantaṃ upasaṅkami. Bhagavā ‘‘vikāle āgatosī’’ti āha. Atha bhagavato sabbaṃ ārocesi. Iminā kāraṇena āsannatarepi cātumahārājikabhavane vasanto vessavaṇo pacchā āgato. Erāvaṇassa pana na kiñci antarā karaṇīyaṃ ahosi, tena so paṭhamataraṃ āgato.

ในข้อนั้น พึงมีคำถามว่า – ก็เพราะเหตุไร ท้าวเอราวัณผู้สถิตอยู่ในภพดาวดึงส์ที่ไกลกว่าจึงมาถึงก่อน ส่วนท้าวเวสวัณมาถึงทีหลัง และอุบาสกผู้นี้ซึ่งอยู่ในเมืองเดียวกันนั่นเทียวจึงมาถึงหลังสุด และอุบาสกนั้นทราบการมาของเทวดาเหล่านั้นได้อย่างไร เหตุใดจึงกล่าวอย่างนั้น? คำตอบมีดังนี้ – ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ท้าวเวสวัณทรงประทับขึ้นสู่ยานนารีวาหนะ ขนาด 12 โยชน์ ซึ่งมีบัลลังก์ทำด้วยแก้วประพาฬหลายพัน ทรงชูหอกแก้วประพาฬขึ้น แวดล้อมด้วยยักษ์หนึ่งแสนโกฏิ ด้วยดำริว่า “เราจักทูลถามปัญหากะพระผู้มีพระภาคเจ้า” เสด็จหลีกเลี่ยงวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศมาตามทาง ได้เสด็จมาถึงเบื้องบนนิเวศน์ของนางนันทมาตาอุบาสิกาในเมืองเวฬุกัณฑกะ อานุภาพของอุบาสิกานี้มีดังนี้ คือ เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ งดเว้นจากโภชนะในเวลาวิกาลเป็นนิตย์ เป็นผู้ทรงจำพระไตรปิฎก และดำรงอยู่ในอนาคามิผล ในสมัยนั้น นางเปิดหน้าต่างสีหบัญชรเพื่อรับลม ยืนอยู่ในที่ที่มีลมโชย แล้วสาธยายอัฏฐกวรรคและปารายนวรรคด้วยบทและพยัญชนะที่กลมกล่อม ด้วยเสียงอันไพเราะ ท้าวเวสวัณให้หยุดยานไว้ ณ ที่นั้นเอง ทรงสดับทั้งหมดตราบเท่าที่อุบาสิกาสาธยายนิคมคาถาว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในแคว้นมคธ ณ ปาสาณกเจดีย์ ได้ตรัสคำนี้แก่พราหมณ์ผู้เป็นปริจาริกะ 16 คน” เมื่อจบวรรคแล้ว จึงทรงชูพระศออันใหญ่โตดุจกลองทองคำขึ้น ประทานสาธุการว่า “สาธุ สาธุ น้องหญิง” นางจึงกล่าวว่า “นั่นใคร?” (ท้าวเวสวัณตรัสว่า) “น้องหญิง เราคือเวสวัณ” ได้ยินว่า อุบาสิกาได้เป็นพระโสดาบันก่อน ท้าวเวสวัณเป็นทีหลัง เพราะเหตุนั้น ท้าวเธอจึงทรงหมายถึงความเป็นพี่น้องร่วมธรรม จึงตรัสเรียกอุบาสิกาด้วยคำว่า “น้องหญิง” และเมื่ออุบาสิกากล่าวว่า “ข้าแต่พี่ชายผู้เจริญ เวลานี้เป็นเวลาวิกาล บัดนี้ ท่านย่อมทราบเวลาอันควรแก่การใด ก็โปรดทำตามนั้นเถิด” ท้าวเธอจึงตรัสว่า “น้องหญิง เราเลื่อมใสในท่าน จักกระทำอาการของผู้เลื่อมใส” (นางจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าวสาลีที่สำเร็จแล้วในนาของข้าพเจ้า พวกคนงานไม่สามารถนำมาได้ ขอท่านโปรดสั่งบริวารของท่านให้ทำการนั้นเถิด” ท้าวเธอตรัสว่า “ดีละ น้องหญิง” แล้วได้ทรงบัญชากะพวกยักษ์ ยักษ์เหล่านั้นได้บรรจุฉางหนึ่งพันสองร้อยห้าสิบฉางให้เต็ม จำเดิมแต่นั้นมา ฉางก็ไม่เคยพร่องเลย คำว่า “เหมือนฉางของนางนันทมาตา” ได้กลายเป็นตัวอย่างในโลก ท้าวเวสวัณครั้นทรงให้ฉางเต็มแล้ว จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ท่านมาในเวลาวิกาล” ลำดับนั้น ท้าวเธอได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุนี้ ท้าวเวสวัณแม้จะสถิตอยู่ในภพจาตุมหาราชิกาที่ใกล้กว่าจึงเสด็จมาทีหลัง ส่วนท้าวเอราวัณไม่มีกิจธุระอะไรในระหว่างทาง ด้วยเหตุนั้น ท้าวเธอจึงมาถึงก่อน

Ayaṃ [Pg.102] pana upāsako kiñcāpi anāgāmī pakatiyāva ekabhattiko, tathāpi tadā uposathadivasoti katvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sāyanhasamayaṃ sunivattho supāruto pañcasataupāsakaparivuto jetavanaṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā attano gharaṃ āgamma tesaṃ upāsakānaṃ saraṇasīlauposathānisaṃsādibhedaṃ upāsakadhammaṃ kathetvā te upāsake uyyojesi. Tesañca tasseva ghare muṭṭhihatthappamāṇapādakāni pañca kappiyamañcasatāni pāṭekkovarakesu paññattāni honti. Te attano attano ovarakaṃ pavisitvā samāpattiṃ appetvā nisīdiṃsu, upāsakopi tathevākāsi. Tena ca samayena sāvatthinagare sattapaññāsa kulasatasahassāni vasanti, manussagaṇanāya aṭṭhārasakoṭimanussā. Tena paṭhamayāme hatthiassamanussabherisaddādīhi sāvatthinagaraṃ mahāsamuddo viya ekasaddaṃ hoti. Majjhimayāmasamanantare so saddo paṭippassambhati. Tamhi kāle upāsako samāpattito vuṭṭhāya attano guṇe āvajjetvā ‘‘yenāhaṃ maggasukhena phalasukhena sukhito viharāmi, idaṃ sukhaṃ kaṃ nissāya laddha’’nti cintetvā ‘‘bhagavantaṃ nissāyā’’ti bhagavati cittaṃ pasādetvā ‘‘bhagavā etarahi katamena vihārena viharatī’’ti āvajjento dibbena cakkhunā erāvaṇavessavaṇe disvā dibbāya sotadhātuyā dhammadesanaṃ sutvā cetopariyañāṇena tesaṃ pasannacittataṃ ñatvā ‘‘yaṃnūnāhampi bhagavantaṃ ubhayahitaṃ paṭipadaṃ puccheyya’’nti cintesi. Tasmā so ekanagare vasantopi sabbapacchā āgato, evañca nesaṃ āgamanaṃ aññāsi. Tenāha – ‘‘āgañchi te santike nāgarājā…pe… so cāpi sutvāna patītarūpo’’ti.

ส่วนอุบาสกผู้นี้ แม้จะเป็นพระอนาคามีและโดยปกติเป็นผู้ฉันภัตตาหารมื้อเดียว ถึงกระนั้น ในวันนั้น ก็ถือว่าเป็นวันอุโบสถ สมาทานองค์อุโบสถแล้ว ในเวลาเย็น นุ่งห่มอย่างดี แวดล้อมด้วยอุบาสก 500 คน ไปสู่พระเชตวัน ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว กลับมายังเรือนของตน กล่าวอุบาสกธรรม มีความแตกต่างแห่งอานิสงส์ของสรณะ ศีล และอุโบสถ เป็นต้น แก่อุบาสกเหล่านั้น แล้วส่งอุบาสกเหล่านั้นกลับไป และในเรือนของอุบาสกนั้นเอง เตียงอันสมควร 500 หลัง มีเท้าขนาดเท่ากำมือและฝ่ามือ ย่อมถูกจัดเตรียมไว้ในห้องส่วนตัวแต่ละห้องเพื่ออุบาสกเหล่านั้น อุบาสกเหล่านั้นเข้าไปยังห้องของตนๆ เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ แม้ตัวอุบาสกก็ได้กระทำเช่นนั้นเหมือนกัน ก็ในสมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีตระกูล 57 แสนตระกูลอาศัยอยู่ นับจำนวนมนุษย์ได้ 18 โกฏิ เพราะเหตุนั้น ในปฐมยาม กรุงสาวัตถีจึงมีเสียงเป็นอันเดียวกันดุจมหาสมุทร ด้วยเสียงช้าง เสียงม้า เสียงคน เสียงกลอง เป็นต้น ในลำดับแห่งมัชฌิมยาม เสียงนั้นก็สงบลง ในกาลนั้น อุบาสกออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาคุณของตน แล้วคิดว่า “เราอยู่เป็นสุขด้วยสุขคือมรรคและสุขคือผล สุขนี้เราได้มาเพราะอาศัยใครหนอ” แล้วคิดว่า “เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาคเจ้า” จึงทำจิตให้เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วพิจารณาว่า “บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ” ก็ได้เห็นท้าวเอราวัณและท้าวเวสวัณด้วยทิพยจักษุ ได้ยินพระธรรมเทศนาด้วยทิพยโสตธาตุ ทราบความที่จิตของเทวดาเหล่านั้นเลื่อมใสแล้วด้วยเจโตปริยญาณ จึงคิดว่า “ไฉนหนอ แม้เราก็พึงทูลถามข้อปฏิบัติอันเป็นประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่ายกะพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง” เพราะเหตุนั้น อุบาสกนั้นแม้จะอยู่ในเมืองเดียวกันก็มาถึงหลังสุด และได้ทราบการมาของเทวดาเหล่านั้นด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า – “นาคราชได้มาสู่สำนักของพระองค์...ฯลฯ... แม้ท่านผู้นั้นครั้นได้ฟังแล้วก็มีใจยินดี” ดังนี้

384. Idāni ito bahiddhā lokasammatehi samaṇabrāhmaṇehi ukkaṭṭhabhāvena bhagavantaṃ pasaṃsanto ‘‘ye kecime’’ti gāthādvayamāha. Tattha titthiyāti nandavacchasaṃkiccehi ādipuggalehi tīhi titthakarehi kate diṭṭhititthe jātā, tesaṃ sāsane pabbajitā pūraṇādayo cha satthāro. Tattha nāṭaputto nigaṇṭho, avasesā ājīvakāti te sabbe dassento āha ‘‘ye kecime titthiyā vādasīlā’’ti, ‘‘mayaṃ sammā paṭipannā, aññe micchā paṭipannā’’ti evaṃ vādakaraṇasīlā lokaṃ mukhasattīhi vitudantā vicaranti. Ājīvakā vāti te ekajjhamuddiṭṭhe bhinditvā dasseti. Nātitarantīti nātikkamanti. Sabbeti aññepi ye [Pg.103] keci titthiyasāvakādayo, tepi pariggaṇhanto āha. ‘‘Ṭhito vajantaṃ viyā’’ti yathā koci ṭhito gativikalo sīghagāminaṃ purisaṃ gacchantaṃ nātitareyya, evaṃ te paññāgatiyā abhāvena te te atthappabhede bujjhituṃ asakkontā ṭhitā, atijavanapaññaṃ bhagavantaṃ nātitarantīti attho.

๓๘๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระผู้มีพระภาคโดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าสมณพราหมณ์ที่ชาวโลกสมมติกันในภายนอกพระศาสนานี้ จึงตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิเม" เป็นต้น ในคาถาสองบทนั้น บทว่า ติตฺถิยา ได้แก่ บุคคลผู้เกิดในท่าคือทิฏฐิอันเจ้าลัทธิ ๓ คน คือ นันทะ วัจฉะ และสังกิจจะ ผู้เป็นบุคคลต้นกระทำไว้ และบุคคลผู้ออกบวชในคำสอนของเจ้าลัทธิเหล่านั้น คือครูทั้ง ๖ มีปูรณะเป็นต้น ในครูทั้ง ๖ นั้น นาฏบุตรเป็นนิครนถ์ ที่เหลือเป็นอาชีวก เมื่อจะทรงแสดงเจ้าลัทธิทั้งหมดนั้น จึงตรัสว่า "เย เกจิเม ติตฺถิยา วาทสีลา" (เดียรถีย์เหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้มีวาทะเป็นปกติ) คือ เป็นผู้มีปกติกล่าวถ้อยคำเป็นเหตุแห่งการโต้เถียงว่า "พวกเราปฏิบัติชอบ พวกอื่นปฏิบัติผิด" เที่ยวทิ่มแทงโลกด้วยหอกคือปากอยู่ บทว่า อาชีวกา วา ทรงแสดงโดยแยกเจ้าลัทธิเหล่านั้นที่ถูกระบุไว้รวมกัน บทว่า นาติตรนฺติ คือ ย่อมก้าวล่วงไม่ได้ บทว่า สพฺเพ คือ แม้เดียรถีย์และสาวกเป็นต้นเหล่าอื่นใดๆ เมื่อจะทรงรวบรวมแม้บุคคลเหล่านั้น จึงตรัสไว้ บทว่า ฐิโต วชนฺตํ วิยา มีอธิบายว่า เหมือนอย่างว่า คนบางคนผู้ยืนอยู่ มีการไปไม่สมประกอบ ไม่พึงก้าวล่วงบุรุษผู้ไปเร็วผู้กำลังไปอยู่ได้ ฉันใด เจ้าลัทธิเหล่านั้นก็เป็นดุจผู้ยืนอยู่ ไม่สามารถเพื่อจะรู้ประเภทแห่งเนื้อความนั้นๆ เพราะไม่มีปัญญาเป็นเครื่องดำเนินไป ย่อมก้าวล่วงพระผู้มีพระภาคผู้มีพระปัญญาเร็วไวอย่างยิ่งไม่ได้ ฉันนั้น ดังนี้เป็นเนื้อความ

385. Brāhmaṇā vādasīlā vuddhā cāti ettāvatā caṅkītārukkhapokkharasātijāṇussoṇiādayo dasseti, api brāhmaṇā santi kecīti iminā majjhimāpi daharāpi kevalaṃ brāhmaṇā santi atthi upalabbhanti kecīti evaṃ assalāyanavāseṭṭhaambaṭṭhauttaramāṇavakādayo dasseti. Atthabaddhāti ‘‘api nu kho imaṃ pañhaṃ byākareyya, imaṃ kaṅkhaṃ chindeyyā’’ti evaṃ atthabaddhā bhavanti. Ye cāpi aññeti aññepi ye ‘‘mayaṃ vādino’’ti evaṃ maññamānā vicaranti khattiyapaṇḍitabrāhmaṇabrahmadevayakkhādayo aparimāṇā. Tepi sabbe tayi atthabaddhā bhavantīti dasseti.

๓๘๕. ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า "พฺราหฺมณา วาทสีลา วุฑฺฒา จ" (พราหมณ์ผู้มีวาทะเป็นปกติและผู้เจริญแล้ว) ทรงแสดงถึงพราหมณ์มีจังกีพราหมณ์ ตารุกขพราหมณ์ โปกขรสาติพราหมณ์ และชาณุสโสณิพราหมณ์เป็นต้น ด้วยบทว่า "อปิ พฺราหฺมณา สนฺติ เกจิ" (แม้พราหมณ์บางพวกก็มีอยู่) ทรงแสดงถึงพราหมณ์แม้ในวัยกลางคน แม้ในวัยหนุ่ม คือ พราหมณ์บางพวกมีอยู่ ปรากฏอยู่ หาได้อยู่ อย่างนี้คือ ทรงแสดงถึงมาณพมีอัสสลายนมาณพ วาเสฏฐมาณพ อัมพัฏฐมาณพ และอุตตรมาณพเป็นต้น บทว่า อตฺถพทฺธา มีความว่า ย่อมเป็นผู้ผูกพันอยู่กับประโยชน์ (คือความต้องการ) อย่างนี้ว่า "หนอแล ใครหนอจะพึงแก้ปัญหานี้ได้ จะพึงตัดความสงสัยนี้ได้" บทว่า เย จาปิ อญฺเญ คือ แม้ชนเหล่าอื่นใด คือ บัณฑิตกษัตริย์ พราหมณ์ พรหม เทวดา และยักษ์เป็นต้น มีประมาณไม่ได้ ผู้เที่ยวไปสำคัญอยู่ว่า "เราเป็นนักกล่าววาทะ" ทรงแสดงว่า แม้ชนเหล่านั้นทั้งหมด ก็ย่อมเป็นผู้ผูกพันอยู่กับประโยชน์ในพระองค์

386-7. Evaṃ nānappakārehi bhagavantaṃ pasaṃsitvā idāni dhammeneva taṃ pasaṃsitvā dhammakathaṃ yācanto ‘‘ayañhi dhammo’’ti gāthādvayamāha. Tattha ayañhi dhammoti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme sandhāyāha. Nipuṇoti saṇho duppaṭivijjho. Sukhoti paṭividdho samāno lokuttarasukhamāvahati, tasmā sukhāvahattā ‘‘sukho’’ti vuccati. Suppavuttoti sudesito. Sussūsamānāti sotukāmamhāti attho. Taṃ no vadāti taṃ dhammaṃ amhākaṃ vada. ‘‘Tvaṃ no’’tipi pāṭho, tvaṃ amhākaṃ vadāti attho. Sabbepime bhikkhavoti taṅkhaṇaṃ nisinnāni kira pañca bhikkhusatāni honti, tāni dassento yācati. Upāsakā cāpīti attano parivāre aññe ca dasseti. Sesamettha pākaṭameva.

ครั้นสรรเสริญพระผู้มีพระภาคโดยประการต่างๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลขอธรรมกถาโดยสรรเสริญพระองค์ด้วยพระธรรมนั่นเทียว จึงกล่าวคาถาสองบทว่า "อยญฺหิ ธมฺโม" เป็นต้น ในคาถาสองบทนั้น บทว่า อยญฺหิ ธมฺโม ท่านกล่าวหมายถึงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ บทว่า นิปุโณ คือ ละเอียด แทงตลอดได้ยาก บทว่า สุโข คือ เมื่อบุคคลแทงตลอดแล้ว ย่อมนำมาซึ่งโลกุตตรสุข เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นธรรมนำสุขมาให้ จึงถูกเรียกว่า "สุโข" บทว่า สุปฺปวุตฺโต คือ ที่พระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว บทว่า สุสฺสูสมานา มีความว่า เราปรารถนาจะฟัง บทว่า ตํ โน วทา คือ ขอพระองค์จงตรัสธรรมนั้นแก่พวกข้าพระองค์ แม้ "ตฺวํ โน" ก็เป็นอีกปาฐะหนึ่ง มีความว่า พระองค์จงตรัสแก่พวกข้าพระองค์ บทว่า สพฺเพปิเม ภิกฺขโว คือ ได้ยินว่า ในขณะนั้นมีภิกษุ ๕๐๐ รูปนั่งอยู่ ท่านทูลขอเมื่อแสดงภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้น บทว่า อุปาสกา จาปิ คือ ย่อมแสดงถึงบริวารของตนและคนอื่นๆ บทที่เหลือในคาถานี้ปรากฏชัดเจนดีแล้ว

388. Atha bhagavā anagāriyapaṭipadaṃ tāva dassetuṃ bhikkhū āmantetvā ‘‘suṇātha me bhikkhavo’’tiādimāha. Tattha dhammaṃ dhutaṃ tañca carātha sabbeti kilese dhunātīti dhuto, evarūpaṃ kilesadhunanakaṃ paṭipadādhammaṃ sāvayāmi vo, tañca mayā sāvitaṃ sabbe caratha paṭipajjatha, mā pamāditthāti vuttaṃ hoti. Iriyāpathanti gamanādicatubbidhaṃ. Pabbajitānulomikanti samaṇasāruppaṃ satisampajaññayuttaṃ. Araññe kammaṭṭhānānuyogavasena pavattamevāti apare. Sevetha nanti taṃ iriyāpathaṃ bhajeyya[Pg.104]. Atthadasoti hitānupassī. Mutīmāti buddhimā. Sesamettha gāthāya pākaṭameva.

๓๘๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทาของผู้อนาคาริกก่อน จึงทรงเรียกภิกษุทั้งหลายแล้วตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "สุณาถ เม ภิกฺขโว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรา) ในพระดำรัสนั้น บทว่า ธมฺมํ ธุตํ ตญฺจ จราถ สพฺเพ มีความว่า ธรรมชื่อว่า ธุตะ เพราะกำจัดกิเลสทั้งหลาย เราจะแสดงธรรมคือข้อปฏิบัติอันมีลักษณะอย่างนี้ที่กำจัดกิเลสแก่เธอทั้งหลาย และเธอทั้งหลายทั้งปวงจงประพฤติ จงปฏิบัติซึ่งธรรมนั้นที่เราแสดงแล้ว อย่าประมาท ดังนี้ เป็นอันกล่าวไว้ บทว่า อิริยาปถํ คือ อิริยาบถ ๔ มีการไปเป็นต้น บทว่า ปพฺพชิตานุโลมิกํ คือ อิริยาบถที่สมควรแก่สมณะ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า เฉพาะอิริยาบถที่เป็นไปในป่าโดยเนื่องด้วยการประกอบกรรมฐาน บทว่า เสเวถ นํ คือ พึงเสพซึ่งอิริยาบถนั้น บทว่า อตฺถทโส คือ ผู้มีปกติเห็นประโยชน์ บทว่า มุตีมา คือ ผู้มีปัญญา บทที่เหลือในคาถานี้ปรากฏชัดเจนดีแล้ว

389. No ve vikāleti evaṃ pabbajitānulomikaṃ iriyāpathaṃ sevamāno ca divāmajjhanhikavītikkamaṃ upādāya vikāle na careyya bhikkhu, yuttakāle eva pana gāmaṃ piṇḍāya careyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Akālacāriñhi sajanti saṅgā, akālacāriṃ puggalaṃ rāgasaṅgādayo aneke saṅgā sajanti parissajanti upaguhanti allīyanti. Tasmā vikāle na caranti buddhā, tasmā ye catusaccabuddhā ariyapuggalā, na te vikāle piṇḍāya carantīti. Tena kira samayena vikālabhojanasikkhāpadaṃ appaññattaṃ hoti, tasmā dhammadesanāvasenevettha puthujjanānaṃ ādīnavaṃ dassento imaṃ gāthamāha. Ariyā pana saha maggapaṭilābhā eva tato paṭiviratā honti, esā dhammatā.

๓๘๙. บทว่า โน เว วิกาเล มีความว่า ภิกษุแม้เสพอยู่อิริยาบถอันสมควรแก่บรรพชิตอย่างนี้ ก็ไม่พึงเที่ยวไปในเวลาวิกาล คือตั้งแต่เวลาเที่ยงวันล่วงไปแล้ว ส่วนว่า พึงเที่ยวไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาที่สมควรเท่านั้น อะไรเป็นเหตุ? เพราะว่าเครื่องข้องทั้งหลายย่อมเกาะเกี่ยวผู้เที่ยวไปในเวลาที่ไม่ใช่กาล คือ เครื่องข้องหลายอย่างมีเครื่องข้องคือราคะเป็นต้น ย่อมเกาะเกี่ยว รัดรึง กลุ้มรุม ติดแน่นซึ่งบุคคลผู้เที่ยวไปในเวลาที่ไม่ใช่กาล เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่เที่ยวไปในเวลาวิกาล คือ พระอริยบุคคลเหล่าใดผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ท่านเหล่านั้นย่อมไม่เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในเวลาวิกาล ได้ยินว่า ในสมัยนั้น สิกขาบทเรื่องการฉันในเวลาวิกาลยังมิได้ทรงบัญญัติ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงโทษแก่ปุถุชนทั้งหลายในพระสูตรนี้โดยอำนาจแห่งพระธรรมเทศนา จึงตรัสคาถานี้ ส่วนพระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมเป็นผู้งดเว้นจากการเที่ยวนั้นพร้อมกับการได้มรรคนั่นเทียว นี้เป็นธรรมดา

390. Evaṃ vikālacariyaṃ paṭisedhetvā ‘‘kāle carantenapi evaṃ caritabba’’nti dassento āha ‘‘rūpā ca saddā cā’’ti. Tassattho – ye te rūpādayo nānappakārakaṃ madaṃ janentā satte sammadayanti, tesu piṇḍapātapārisuddhisuttādīsu (ma. ni. 3.438 ādayo) vuttanayena chandaṃ vinodetvā yuttakāleneva pātarāsaṃ paviseyyāti. Ettha ca pāto asitabboti pātarāso, piṇḍapātassetaṃ nāmaṃ. Yo yattha labbhati, so padesopi taṃ yogena ‘‘pātarāso’’ti idha vutto. Yato piṇḍapātaṃ labhati, taṃ okāsaṃ gaccheyyāti evamettha attho veditabbo.

๓๙๐. ครั้นทรงห้ามการเที่ยวไปในเวลาวิกาลอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า "แม้เมื่อเที่ยวไปในเวลาที่ถูกกาล ก็พึงประพฤติอย่างนี้" จึงตรัสว่า "รูปา จ สทฺทา จ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้: รูปเป็นต้นเหล่านั้นใด ก่อให้เกิดความเมามีประการต่างๆ ทำให้สัตว์ทั้งหลายมัวเมาอย่างยิ่ง พึงบรรเทาฉันทะในอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในปิณฑปาตปาริสุทธิสูตรเป็นต้น แล้วพึงเข้าไปสู่ที่หาอาหารเช้าในเวลาที่สมควรเท่านั้น อนึ่ง ในคำนี้ ชื่อว่า ปาตราส เพราะเป็นของพึงบริโภคในเวลาเช้า นี้เป็นชื่อของบิณฑบาต แม้ประเทศนั้นที่ใดที่บุคคลย่อมได้บิณฑบาต ก็ถูกเรียกว่า "ปาตราส" ในที่นี้โดยความเกี่ยวข้องกับเวลานั้น พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า บุคคลพึงไปสู่โอกาสนั้นที่ใดที่ตนย่อมได้บิณฑบาต

391. Evaṃ paviṭṭho –

๓๙๑. (ภิกษุ) ผู้เข้าไปแล้วอย่างนี้ –

‘‘Piṇḍañca bhikkhu samayena laddhā,Eko paṭikkamma raho nisīde;

Ajjhattacintī na mano bahiddhā,Nicchāraye saṅgahitattabhāvo’’.

"ภิกษุได้บิณฑบาตตามเวลาแล้ว พึงหลีกไปผู้เดียว นั่งในที่ลับ พึงเป็นผู้มีปกติคิดถึงเรื่องภายใน มีตนอันสำรวมดีแล้ว ไม่พึงส่งใจไปในภายนอก"

Tattha piṇḍanti missakabhikkhaṃ, sā hi tato tato samodhānetvā sampiṇḍitaṭṭhena ‘‘piṇḍo’’ti vuccati. Samayenāti antomajjhanhikakāle. Eko paṭikkammāti kāyavivekaṃ sampādento adutiyo nivattitvā. Ajjhattacintīti tilakkhaṇaṃ āropetvā khandhasantānaṃ cintento. Na mano bahiddhā [Pg.105] nicchārayeti bahiddhā rūpādīsu rāgavasena cittaṃ na nīhare. Saṅgahitattabhāvoti suṭṭhu gahitacitto.

ในคำนั้น คำว่า ปิณฺฑ (ก้อนข้าว) คือ ภิกษาที่เจือปนกัน จริงอยู่ ภิกษานั้น เพราะรวบรวมมาจากที่นั้นๆ จึงถูกเรียกว่า "ปิณฺฑะ" โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่รวบรวมไว้ คำว่า สมเยน (ตามเวลา) คือ ในภายในเวลากลางวัน คำว่า เอโก ปฏิกฺกมฺม (หลีกไปผู้เดียว) คือ ผู้ทำกายวิเวกให้ถึงพร้อม ไม่มีเพื่อนสอง กลับมาแล้ว คำว่า อชฺฌตฺตจินฺตี (มีปกติพิจารณาภายใน) คือ ผู้ยกความสืบต่อแห่งขันธ์ขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วพิจารณาอยู่ คำว่า น มโน พหิทฺธา นิจฺฉารเย (ไม่พึงส่งใจไปภายนอก) คือ ไม่พึงนำจิตออกไปในอารมณ์มีรูปเป็นต้นภายนอกด้วยอำนาจแห่งราคะ คำว่า สงฺคหิตตฺตภาโว (มีตนอันสำรวมแล้ว) คือ ผู้มีจิตที่ยึดไว้ดีแล้ว

392. Evaṃ viharanto ca –

๓๙๒. และผู้เป็นอยู่อย่างนี้ –

‘‘Sacepi so sallape sāvakena,Aññena vā kenaci bhikkhunā vā;

Dhammaṃ paṇītaṃ tamudāhareyya,Na pesuṇaṃ nopi parūpavādaṃ’’.

หากภิกษุนั้นจะพึงสนทนากับสาวก หรือกับภิกษุรูปใดรูปหนึ่งอื่น พึงกล่าวธรรมอันประณีตนั้น ไม่พึงกล่าวคำส่อเสียด ทั้งไม่พึงกล่าวคำว่าร้ายผู้อื่น

Kiṃ vuttaṃ hoti? So yogāvacaro kiñcideva sotukāmatāya upagatena sāvakena vā kenaci aññatitthiyagahaṭṭhādinā vā idheva pabbajitena bhikkhunā vā saddhiṃ sacepi sallape, atha yvāyaṃ maggaphalādipaṭisaṃyutto dasakathāvatthubhedo vā atappakaṭṭhena paṇīto dhammo. Taṃ dhammaṃ paṇītaṃ udāhareyya, aññaṃ pana pisuṇavacanaṃ vā parūpavādaṃ vā appamattakampi na udāhareyyāti.

ความว่าอย่างไร? คือ พระโยคาวจรนั้น หากจะพึงสนทนากับสาวกผู้เข้ามาหาด้วยความปรารถนาจะฟังธรรมบางอย่าง หรือกับคนใดคนหนึ่งมีคฤหัสถ์ผู้เป็นเดียรถีย์อื่นเป็นต้น หรือกับภิกษุผู้บวชในศาสนานี้, ครั้งนั้น ธรรมใดนี้ที่ประกอบด้วยมรรคผลเป็นต้น หรือมีประเภทเป็นกถาวัตถุ ๑๐ เป็นธรรมประณีตโดยความหมายว่าไม่เดือดร้อน พึงกล่าวธรรมอันประณีตนั้น ส่วนคำอื่นคือคำส่อเสียดหรือคำว่าร้ายผู้อื่น แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่พึงกล่าว

393. Idāni tasmiṃ parūpavāde dosaṃ dassento āha ‘‘vādañhi eke’’ti. Tassattho – idhekacce moghapurisā parūpavādasañhitaṃ nānappakāraṃ viggāhikakathābhedaṃ vādaṃ paṭiseniyanti virujjhanti, yujjhitukāmā hutvā senāya paṭimukhaṃ gacchantā viya honti, te mayaṃ lāmakapaññe na pasaṃsāma. Kiṃ kāraṇaṃ? Tato tato ne pasajanti saṅgā, yasmā te tādisake puggale tato tato vacanapathato samuṭṭhāya vivādasaṅgā sajanti allīyanti. Kiṃ kāraṇā sajantīti? Cittañhi te tattha gamenti dūre, yasmā te paṭiseniyantā cittaṃ tattha gamenti, yattha gataṃ samathavipassanānaṃ dūre hotīti.

๓๙๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษในการว่าร้ายผู้อื่นนั้น จึงตรัสว่า "วาทญฺหิ เอเก" เป็นต้น อรรถแห่งคำนั้นคือ โมฆบุรุษบางพวกในศาสนานี้ ย่อมผูก ย่อมขัดแย้ง ซึ่งวาทะอันมีประเภทเป็นวิคคาหิกกถาต่างๆ ที่ประกอบด้วยการว่าร้ายผู้อื่น เป็นผู้ใคร่จะรบ ย่อมเป็นราวกับผู้ไปสู่เบื้องหน้าแห่งเสนา เราไม่สรรเสริญโมฆบุรุษผู้มีปัญญาทรามเหล่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าความข้องย่อมเกิดขึ้นแก่โมฆบุรุษเหล่านั้นจากเหตุนั้นๆ เพราะเหตุที่ความข้องคือการวิวาทเกิดขึ้นจากทางแห่งคำพูดนั้นๆ ย่อมเกาะเกี่ยว ย่อมติดแน่นแก่บุคคลเช่นนั้นเหล่านั้น ย่อมเกาะเกี่ยวเพราะเหตุไร? เพราะว่าโมฆบุรุษเหล่านั้นย่อมส่งจิตไปไกลในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่โมฆบุรุษผู้โต้เถียงเหล่านั้นย่อมส่งจิตไปในเรื่องนั้น ซึ่งจิตที่ไปแล้วในที่ใดย่อมอยู่ไกลจากสมถะและวิปัสสนา

394-5. Evaṃ parittapaññānaṃ pavattiṃ dassetvā idāni mahāpaññānaṃ pavattiṃ dassento āha ‘‘piṇḍaṃ vihāraṃ…pe… sāvako’’ti. Tattha vihārena patissayo, sayanāsanena mañcapīṭhanti tīhipi padehi senāsanameva vuttaṃ. Āpanti udakaṃ. Saṅghāṭirajūpavāhananti paṃsumalādino saṅghāṭirajassa dhovanaṃ. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitanti sabbāsavasaṃvarādīsu ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena bhagavatā desitaṃ dhammaṃ sutvā. Saṅkhāya seve [Pg.106] varapaññasāvakoti etaṃ idha piṇḍanti vuttaṃ piṇḍapātaṃ, vihārādīhi vuttaṃ senāsanaṃ, āpamukhena dassitaṃ gilānapaccayaṃ, saṅghāṭiyā cīvaranti catubbidhampi paccayaṃ saṅkhāya ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena paccavekkhitvā seve varapaññasāvako, sevituṃ sakkuṇeyya varapaññassa tathāgatassa sāvako sekkho vā puthujjano vā, nippariyāyena ca arahā. So hi caturāpasseno ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodetī’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 2.168; a. ni. 10.20) vutto. Yassā ca saṅkhāya seve varapaññasāvako, tasmā hi piṇḍe…pe… yathā pokkhare vāribindu, tathā hotīti veditabbo.

ครั้นทรงแสดงความเป็นไปของคนมีปัญญาน้อยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นไปของคนมีปัญญามาก จึงตรัสว่า "ปิณฺฑํ วิหารํ...เป...สาวโก" ในคำเหล่านั้น ด้วยศัพท์ว่า วิหาร ตรัสถึงที่พักอาศัย, ด้วยศัพท์ว่า สยนาสนะ ตรัสถึงเตียงและตั่ง, ด้วยบททั้งสามจึงตรัสถึงเสนาสนะนั่นเอง คำว่า อาปํ คือ น้ำ คำว่า สงฺฆาฏิรชูปวาหนํ คือ การซักธุลีในผ้าสังฆาฏิมีฝุ่นและมลทินเป็นต้น คำว่า สุตฺวาน ธมฺมํ สุคเตน เทสิตํ คือ ฟังแล้วซึ่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยนัยมีอาทิว่า "ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ ปฏิเสวติ สีตสฺส ปฏิฆาตาย" ในสัพพาสวสังวรสูตรเป็นต้น คำว่า สงฺขาย เสเว วรปญฺญสาวโก คือ สาวกผู้มีปัญญาเลิศพึงเสพ คือพิจารณาโดยแยบคายซึ่งปัจจัยทั้ง ๔ ประเภท คือ บิณฑบาตที่ตรัสไว้ในที่นี้ว่า ปิณฺฑ, เสนาสนะที่ตรัสไว้ด้วยคำว่าวิหารเป็นต้น, คิลานปัจจัยที่ทรงแสดงไว้โดยมีน้ำเป็นประธาน, และจีวรด้วยคำว่าสังฆาฏิ โดยนัยมีอาทิว่า "ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา" สาวกของพระตถาคตผู้มีปัญญาเลิศ คือพระเสขะหรือปุถุชน พึงอาจเพื่อจะเสพ และโดยแน่แท้คือพระอรหันต์ จริงอยู่ พระอรหันต์นั้นถูกเรียกว่าผู้มีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่างว่า "พิจารณาแล้วเสพอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วอดกลั้นอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วเว้นอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วบรรเทาอย่างหนึ่ง" และเพราะเหตุที่สาวกผู้มีปัญญาเลิศพิจารณาแล้วจึงเสพ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ในบิณฑบาต...เป... ย่อมเป็นเหมือนหยาดน้ำบนใบบัว ฉะนั้น

396. Evaṃ khīṇāsavapaṭipattiṃ dassento arahattanikūṭena anagāriyapaṭipadaṃ niṭṭhāpetvā idāni agāriyapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘gahaṭṭhavattaṃ pana vo’’tiādimāha. Tattha paṭhamagāthāya tāva sāvakoti agāriyasāvako. Sesaṃ uttānatthameva. Ayaṃ pana yojanā – yo mayā ito pubbe kevalo abyāmisso sakalo paripuṇṇo bhikkhudhammo kathito. Esa khettavatthuādipariggahehi sapariggahena na labbhā phassetuṃ na sakkā adhigantunti.

๓๙๖. เมื่อทรงแสดงปฏิปทาของพระขีณาสพอย่างนี้ ทรงยังอนาคาริยปฏิปทาให้จบลงด้วยยอดคือพระอรหัตแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอาคาริยปฏิปทา จึงตรัสคำมีอาทิว่า "คหฏฺฐวตฺตํ ปน โว" ในคำเหล่านั้น ในคาถาแรกก่อน คำว่า สาวโก คือ อาคาริยสาวก คำที่เหลือมีอรรถตื้นทั้งนั้น ส่วนนี้คือการโยชนาความ – ภิกขุธรรมใดอันล้วนๆ ไม่เจือปน ทั้งสิ้น บริบูรณ์ ที่เราได้กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ ภิกขุธรรมนั้น ผู้มีเครื่องกังวลคือมีเครื่องกังวลมีไร่นาเป็นต้น ไม่อาจเพื่อจะถูกต้อง ไม่อาจเพื่อจะบรรลุได้

397. Evaṃ tassa bhikkhudhammaṃ paṭisedhetvā gahaṭṭhadhammameva dassento āha ‘‘pāṇaṃ na hane’’ti. Tattha purimaḍḍhena tikoṭiparisuddhā pāṇātipātāveramaṇi vuttā, pacchimaḍḍhena sattesu hitapaṭipatti. Tatiyapādo cettha khaggavisāṇasutte (su. ni. 35 ādayo) catutthapāde thāvaratasabhedo mettasuttavaṇṇanāyaṃ (su. ni. 143 ādayo) sabbappakārato vaṇṇito. Sesaṃ uttānatthameva. Uppaṭipāṭiyā pana yojanā kātabbā – tasathāvaresu sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ na hane na ghātayeyya nānujaññāti. ‘‘Nidhāya daṇḍa’’nti ito vā paraṃ ‘‘vatteyyā’’ti pāṭhaseso āharitabbo. Itarathā hi na pubbenāparaṃ sandhiyati.

๓๙๗. ครั้นทรงปฏิเสธภิกขุธรรมแก่คฤหัสถ์นั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงคหัฏฐธรรมนั่นเอง จึงตรัสว่า "ปาณํ น หเน" ในคำนั้น ด้วยครึ่งคาถาแรก ตรัสถึงการงดเว้นจากปาณาติบาตอันบริสุทธิ์ด้วยองค์ ๓, ด้วยครึ่งคาถาหลัง ตรัสถึงการปฏิบัติที่เป็นประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย ส่วนบาทที่สามในคาถานี้ได้พรรณนาไว้แล้วในขัคควิสาณสูตร ในบาทที่สี่ ประเภทของถาวรและตสะได้พรรณนาไว้แล้วโดยประการทั้งปวงในอรรถกถาเมตตสูตร คำที่เหลือมีอรรถตื้นทั้งนั้น แต่พึงทำการโยชนาความโดยไม่ตามลำดับ คือ วางอาชญาลงในภูตสัตว์ทั้งปวงทั้งที่ยังสะดุ้งและที่มั่นคง ไม่พึงเบียดเบียน ไม่พึงฆ่า ไม่พึงยินยอม (ให้ฆ่า) หรือพึงนำส่วนของบทที่เหลือมาว่า "วัตเตยฺยา" ในเบื้องหลังจากบทว่า "นิธาย ทณฺฑํ" นี้ เพราะว่าหากเป็นอย่างอื่น บทหลังย่อมไม่เชื่อมต่อกับบทหน้า

398. Evaṃ paṭhamasikkhāpadaṃ dassetvā idāni dutiyasikkhāpadaṃ dassento āha ‘‘tato adinna’’nti. Tattha kiñcīti appaṃ vā bahuṃ vā. Kvacīti [Pg.107] gāme vā araññe vā. Sāvakoti agāriyasāvako. Bujjhamānoti ‘‘parasantakamida’’nti jānamāno. Sabbaṃ adinnaṃ parivajjayeyyāti evañhi paṭipajjamāno sabbaṃ adinnaṃ parivajjeyya, no aññathāti dīpeti. Sesamettha vuttanayañca pākaṭañcāti.

๓๙๘. ครั้นทรงแสดงสิกขาบทที่หนึ่งอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิกขาบทที่สอง จึงตรัสว่า "ตโต อทินฺนํ" ในคำนั้น คำว่า กิญฺจิ คือ น้อยหรือมาก คำว่า กฺวจิ คือ ในบ้านหรือในป่า คำว่า สาวโก คือ อาคาริยสาวก คำว่า พุชฺฌมาโน คือ ผู้รู้อยู่ว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้อื่น" คำว่า สพฺพํ อทินฺนํ ปริวชฺเชยฺย ทรงแสดงว่า ผู้ปฏิบัติอยู่อย่างนี้แลพึงเว้นซึ่งอทินนาทานทั้งหมด ไม่ใช่อย่างอื่น คำที่เหลือในที่นี้มีนัยที่กล่าวแล้วและปรากฏชัด

399. Evaṃ dutiyasikkhāpadampi tikoṭiparisuddhaṃ dassetvā ukkaṭṭhaparicchedato pabhuti tatiyaṃ dassento āha ‘‘abrahmacariya’’nti. Tattha asambhuṇantoti asakkonto.

๓๙๙. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสิกขาบทที่ ๒ อันบริสุทธิ์ด้วยองค์ ๓ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงสิกขาบทที่ ๓ จำเดิมแต่ส่วนอย่างยิ่ง จึงตรัสว่า "อพรฺหฺมจริยา" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อสมฺภุณนฺโต ความว่า ผู้ไม่สามารถ

400. Idāni catutthasikkhāpadaṃ dassento āha ‘‘sabhaggato vā’’ti. Tattha sabhaggatoti santhāgārādigato. Parisaggatoti pūgamajjagato. Sesamettha vuttanayañca pākaṭañcāti.

๔๐๐. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิกขาบทที่ ๔ จึงตรัสว่า "สภคฺคโต วา" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า สภคฺคโต คือ ผู้ไปถึงสภาเป็นต้น บทว่า ปริสคฺคโต คือ ผู้ไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ ส่วนที่เหลือในบทนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วและปรากฏชัดแล้ว

401. Evaṃ catutthasikkhāpadampi tikoṭiparisuddhaṃ dassetvā pañcamaṃ dassento āha ‘‘majjañca pāna’’nti. Tattha majjañca pānanti gāthābandhasukhatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ayaṃ panattho ‘‘majjapānañca na samācareyyā’’ti. Dhammaṃ imanti imaṃ majjapānaveramaṇīdhammaṃ. Ummādanantanti ummādanapariyosānaṃ. Yo hi sabbalahuko majjapānassa vipāko, so manussabhūtassa ummattakasaṃvattaniko hoti. Iti naṃ viditvāti iti naṃ majjapānaṃ ñatvā. Sesamettha vuttanayañca pākaṭañcāti.

๔๐๑. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้สิกขาบทที่ ๔ อันบริสุทธิ์ด้วยองค์ ๓ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงสิกขาบทที่ ๕ จึงตรัสว่า "มชฺชญฺจ ปานํ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า "มชฺชญฺจ ปานํ" นี้ ตรัสไว้อย่างนี้เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา ส่วนเนื้อความคือ "ไม่พึงประพฤติการดื่มน้ำเมา" บทว่า "ธมฺมํ อิมํ" คือ ธรรมคือการงดเว้นจากการดื่มน้ำเมานี้ บทว่า "อุมฺมาทนนฺตํ" คือ มีความเป็นบ้าเป็นที่สุด ด้วยว่า วิบากของการดื่มน้ำเมาที่เบาที่สุดใด วิบากนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นบ้าแก่ผู้ที่เป็นมนุษย์ บทว่า "อิติ นํ วิทิตฺวา" คือ รู้อยู่ซึ่งการดื่มน้ำเมานั้นอย่างนี้ ส่วนที่เหลือในบทนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วและปรากฏชัดแล้ว

402. Evaṃ pañcamasikkhāpadampi tikoṭiparisuddhaṃ dassetvā idāni purimasikkhāpadānampi majjapānameva saṃkilesakarañca bhedakarañca dassetvā daḷhataraṃ tato veramaṇiyaṃ niyojento āha ‘‘madā hi pāpāni karontī’’ti. Tattha madāti madahetu. Hikāro padapūraṇamatte nipāto. Pāpāni karontīti pāṇātipātādīni sabbākusalāni karonti. Ummādanaṃ mohananti paraloke ummādanaṃ ihaloke mohanaṃ. Sesaṃ uttānatthameva.

๔๐๒. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้สิกขาบทที่ ๕ อันบริสุทธิ์ด้วยองค์ ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่า การดื่มน้ำเมานั่นเองเป็นเครื่องกระทำความเศร้าหมองและเป็นเครื่องกระทำการแตกแยกแม้แก่สิกขาบทก่อนๆ และเมื่อจะทรงชักชวนในการงดเว้นจากการดื่มน้ำเมานั้นให้มั่นคงยิ่งขึ้น จึงตรัสว่า "มทา หิ ปาปานิ กโรนฺติ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า มทา คือ เพราะเหตุแห่งความเมา หิ อักษร เป็นนิบาตเพียงเพื่อทำบทให้เต็ม บทว่า ปาปานิ กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำอกุศลทั้งปวงมีปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า อุมฺมาทนํ โมหนํ คือ ย่อมกระทำความเป็นบ้าในปรโลก (และ) ย่อมกระทำความหลงในโลกนี้ ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

403-4. Ettāvatā agāriyasāvakassa niccasīlaṃ dassetvā idāni uposathaṅgāni dassento ‘‘pāṇaṃ na hane’’ti gāthādvayamāha. Tattha abrahmacariyāti aseṭṭhacariyabhūtā. Methunāti methunadhammasamāpattito. Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojananti rattimpi na bhuñjeyya, divāpi kālātikkantabhojanaṃ [Pg.108] na bhuñjeyya. Na ca gandhanti ettha gandhaggahaṇena vilepanacuṇṇādīnipi gahitānevāti veditabbāni. Mañceti kappiyamañce. Santhateti taṭṭikādīhi kappiyattharaṇehi atthate. Chamāyaṃ pana gonakādisanthatāyapi vaṭṭati. Aṭṭhaṅgikanti pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ, na aṅgavinimuttaṃ. Dukkhantagunāti vaṭṭadukkhassa antagatena. Sesamettha pākaṭameva. Pacchimaḍḍhuṃ pana saṅgītikārakehi vuttantipi āhu.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิจศีลของอคาริยสาวกด้วยคำมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงองค์แห่งอุโบสถ จึงตรัสคาถาสองบทว่า "ปาณํ น หเน" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อพฺรหฺมจริยา คือ เพราะเป็นความประพฤติที่ไม่ประเสริฐ บทว่า เมถุนา คือ จากการถึงพร้อมซึ่งเมถุนธรรม บทว่า รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนํ คือ ไม่พึงบริโภคในเวลากลางคืนด้วย ไม่พึงบริโภคโภชนะที่ล่วงกาลในเวลากลางวันด้วย ในบทว่า น จ คนฺธํ นี้ พึงทราบว่า แม้เครื่องลูบไล้และจุลจันทน์เป็นต้น ก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาคำว่าของหอม บทว่า มญฺเจ คือ บนเตียงที่สมควร บทว่า สนฺถเต คือ ที่ลาดแล้วด้วยเครื่องลาดที่สมควรมีเสื่อลำแพนเป็นต้น แต่บนพื้นดิน ย่อมควรแม้บนเครื่องลาดมีผ้าโกนกเป็นต้น บทว่า อฏฺฐงฺคิกํ คือ (อุโบสถ) ไม่พ้นจากองค์ เหมือนดุริยางค์มีองค์ ๕ บทว่า ทุกฺขนฺตคุณา คือ โดยพระผู้มีพระภาคผู้ถึงที่สุดแห่งวัฏทุกข์ ส่วนที่เหลือในบทนี้ปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น ก็แล บางอาจารย์กล่าวว่า กึ่งคาถาหลังพระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้

405. Evaṃ uposathaṅgāni dassetvā idāni uposathakālaṃ dassento āha ‘‘tato ca pakkhassā’’ti. Tattha tatoti padapūraṇamatte nipāto. Pakkhassupavassuposathanti evaṃ parapadena yojetabbaṃ ‘‘pakkhassa cātuddasiṃ pañcadasiṃ aṭṭhaminti ete tayo divase upavassa uposathaṃ, etaṃ aṭṭhaṅgikauposathaṃ upagamma vasitvā’’ti. Pāṭihāriyapakkhañcāti ettha pana vassūpanāyikāya purimabhāge āsāḷhamāso, antovassaṃ tayo māsā, kattikamāsoti ime pañca māsā ‘‘pāṭihāriyapakkho’’ti vuccanti. Āsāḷhakattikaphagguṇamāsā tayo evāti apare. Pakkhuposathadivasānaṃ purimapacchimadivasavasena pakkhe pakkhe terasīpāṭipadasattamīnavamīsaṅkhātā cattāro cattāro divasāti apare. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Sabbaṃ vā pana puññakāmīnaṃ bhāsitabbaṃ. Evametaṃ pāṭihāriyapakkhañca pasannamānaso susamattarūpaṃ suparipuṇṇarūpaṃ ekampi divasaṃ apariccajanto aṭṭhaṅgupetaṃ uposathaṃ upavassāti sambandhitabbaṃ.

๔๐๕. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงองค์แห่งอุโบสถอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกาลแห่งอุโบสถ จึงตรัสว่า "ตโต จ ปกฺขสฺส" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ตโต ศัพท์ เป็นนิบาตเพียงเพื่อทำบทให้เต็ม บทว่า ปกฺขสฺสุปวสฺสุโปสถํ พึงประกอบกับบทหลังอย่างนี้ว่า "พึงเข้าอยู่จำอุโบสถในวันทั้งสามเหล่านี้ คือ วัน ๑๔ ค่ำ วัน ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำ แห่งปักษ์ คือ เข้าไปตั้งอยู่ซึ่งอุโบสถมีองค์ ๘ นี้แล้วอยู่จำ" ก็ในคำว่า ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ นี้ เดือนอาสาฬหะในส่วนเบื้องต้นแห่งวันเข้าพรรษา, ๓ เดือนในระหว่างพรรษา, เดือนกัตติกะ, ๕ เดือนเหล่านี้เรียกว่า "ปาฏิหาริยปักษ์" อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า เดือนอาสาฬหะ เดือนกัตติกะ เดือนผัคคุณะ ๓ เดือนเท่านั้น (เป็นปาฏิหาริยปักษ์) อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า วัน ๔ วัน คือ วัน ๑๓ ค่ำ วัน ๑ ค่ำ วัน ๗ ค่ำ และวัน ๙ ค่ำ ในแต่ละปักษ์ โดยนับวันก่อนและวันหลังของวันอุโบสถปักษ์ (เป็นปาฏิหาริยปักษ์) ชอบใจมติใด พึงถือเอามตินั้น อีกอย่างหนึ่ง พึงแสดง (วัน) ทั้งปวงแก่ผู้ใคร่บุญ พึงสัมพันธ์ความดังนี้ว่า "ผู้มีใจเลื่อมใส ไม่สละทิ้งแม้แต่วันเดียว พึงเข้าอยู่จำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ซึ่งเป็นปาฏิหาริยปักษ์นี้ อันเป็นอุโบสถที่สมาทานดีแล้ว มีสภาพบริบูรณ์ดีแล้ว อย่างนี้"

406. Evaṃ uposathakālaṃ dassetvā idāni tesu kālesu etaṃ uposathaṃ upavassa yaṃ kātabbaṃ, taṃ dassento āha ‘‘tato ca pāto’’ti. Etthāpi tatoti padapūraṇamatte nipāto, anantaratthe vā, athāti vuttaṃ hoti. Pātoti aparajjudivasapubbabhāge. Upavutthuposathoti upavasitauposatho. Annenāti yāgubhattādinā. Pānenāti aṭṭhavidhapānena. Anumodamānoti anupamodamāno, nirantaraṃ modamānoti attho. Yathārahanti attano anurūpena, yathāsatti yathābalanti vuttaṃ hoti. Saṃvibhajethāti bhājeyya patimāneyya. Sesaṃ pākaṭameva.

๔๐๖. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกาลแห่งอุโบสถอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงกระทำ ครั้นเข้าอยู่จำอุโบสถนี้ในกาลเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสว่า "ตโต จ ปาโต" เป็นต้น แม้ในบทนี้ ตโต ศัพท์ เป็นนิบาตเพียงเพื่อทำบทให้เต็ม หรือเป็นนิบาตในอรรถว่าลำดับถัดไป ได้ความว่า อถ (ครั้งนั้น) บทว่า ปาโต คือ ในส่วนเบื้องต้นของวันรุ่งขึ้น บทว่า อุปวุฏฺฐุโปสโถ คือ ผู้มีอุโบสถอันเข้าอยู่จำแล้ว บทว่า อนฺเนน คือ ด้วยข้าวต้มและภัตต์เป็นต้น บทว่า ปาเนน คือ ด้วยน้ำปานะ ๘ อย่าง บทว่า อนุโมทมาโน คือ อนุ+อุป+โมทมาโน ความว่า ยินดีอยู่เนืองๆ บทว่า ยถารหํ คือ ตามสมควรแก่ตน ได้ความว่า ตามสติกำลัง บทว่า สํวิภเชถ คือ พึงแบ่งปัน พึงบูชา ส่วนที่เหลือปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น

407. Evaṃ [Pg.109] upavutthuposathassa kiccaṃ vatvā idāni yāvajīvikaṃ garuvattaṃ ājīvapārisuddhiñca kathetvā tāya paṭipadāya adhigantabbaṭṭhānaṃ dassento āha ‘‘dhammena mātāpitaro’’ti. Tattha dhammenāti dhammaladdhena bhogena. Bhareyyāti poseyya. Dhammikaṃ so vaṇijjanti sattavaṇijjā, satthavaṇijjā, visavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, surāvaṇijjāti imā pañca adhammavaṇijjā vajjetvā avasesā dhammikavaṇijjā. Vaṇijjāmukhena cettha kasigorakkhādi aparopi dhammiko vohāro saṅgahito. Sesamuttānatthameva. Ayaṃ pana yojanā – so niccasīlauposathasīladānadhammasamannāgato ariyasāvako payojaye dhammikaṃ vaṇijjaṃ, tato laddhena ca dhammato anapetattā dhammena bhogena mātāpitaro bhareyya. Atha so gihī evaṃ appamatto ādito pabhuti vuttaṃ imaṃ vattaṃ vattayanto kāyassa bhedā ye te attano ābhāya andhakāraṃ vidhametvā ālokakaraṇena sayampabhāti laddhanāmā cha kāmāvacaradevā, te sayampabhe nāma deve upeti bhajati allīyati, tesaṃ nibbattaṭṭhāne nibbattatīti.

๔๐๗. ครั้นตรัสกิจแห่งอุโบสถที่สมาทานอยู่อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวัตรที่ควรทำด้วยความเคารพตลอดชีวิต และความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ และเมื่อจะทรงแสดงฐานะที่พึงบรรลุด้วยปฏิปทานั้น จึงตรัสคาถาว่า ‘ธมฺเมน มาตาปิตโร’ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺเมน ความว่า ด้วยโภคทรัพย์ที่ได้มาโดยธรรม บทว่า ภเรยฺย ความว่า พึงเลี้ยงดู บทว่า ธมฺมิกํ โส วณิชฺชํ ความว่า พึงเว้นอธรรมวณิชชา ๕ อย่างเหล่านี้ คือ สัตตวณิชชา (ค้าขายสัตว์), สัตถวณิชชา (ค้าขายศาตราวุธ), วิสวณิชชา (ค้าขายยาพิษ), มังสวณิชชา (ค้าขายเนื้อ), สุราวณิชชา (ค้าขายสุรา) การค้าขายที่เหลือชื่อว่า ธรรมิกวณิชชา (การค้าขายโดยธรรม) ในที่นี้ แม้โวหารโดยธรรมอย่างอื่น มีกสิกรรมและโครักขกรรมเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า วณิชชา บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น ส่วนนี้เป็นโยชนา (การประกอบความ) – อริยสาวกนั้นผู้ประกอบด้วยธรรมคือ นิจศีล อุโบสถศีล และทาน พึงประกอบการค้าขายโดยธรรม และพึงเลี้ยงดูมารดาบิดาด้วยโภคทรัพย์ที่ได้มาจากการค้านั้น ซึ่งเป็นโภคทรัพย์โดยธรรม เพราะไม่ปราศจากธรรม ครั้งนั้น คฤหัสถ์นั้นผู้ไม่ประมาทอย่างนี้ ประพฤติวัตรนี้ที่กล่าวไว้แล้วตั้งแต่ต้น เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงเทพเหล่าใด ซึ่งเป็นกามวจรเทพ ๖ ชั้น ผู้ได้นามว่า สยัมปภา เพราะกำจัดความมืดด้วยรัศมีของตนและกระทำแสงสว่าง คือ ย่อมเข้าถึง เข้าไปคบหา เข้าไปสนิทสนมซึ่งเทพทั้งหลายชื่อว่าสยัมปภา ย่อมบังเกิดในที่ที่เทพเหล่านั้นบังเกิด ดังนี้

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธัมมิกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

Niṭṭhito ca dutiyo vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

และวรรคที่ ๒ จบแล้ว โดยนัยแห่งอรรถกถาพรรณนา มีชื่อว่า

Cūḷavaggoti.

จูฬวรรค

3. Mahāvaggo

๓. มหาวรรค

1. Pabbajjāsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปัพพัชชาสูตร

408. Pabbajjaṃ [Pg.110] kittayissāmīti pabbajjāsuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante āyasmato ānandassa parivitakko udapādi – ‘‘sāriputtādīnaṃ mahāsāvakānaṃ pabbajjā kittitā, taṃ bhikkhū ca upāsakā ca jānanti. Bhagavato pana akittitā, yaṃnūnāhaṃ kitteyya’’nti. So jetavanavihāre āsane nisīditvā cittabījaniṃ gahetvā bhikkhūnaṃ bhagavato pabbajjaṃ kittento imaṃ suttamabhāsi.

๔๐๘. ปัพพัชชาสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ปพฺพชฺชํ กิตฺตยิสฺสามิ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ความปริวิตกได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระอานนท์ว่า “การบรรพชาของพระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรเป็นต้น ได้รับการประกาศแล้ว ภิกษุและอุบาสกทั้งหลายก็ทราบเรื่องนั้น แต่การบรรพชาของพระผู้มีพระภาคยังไม่ได้รับการประกาศ ถ้ากระไร เราพึงประกาศเถิด” ท่านนั่งบนอาสนะในพระเชตวันวิหาร ถือพัดวีชนี พรรณนาการบรรพชาของพระผู้มีพระภาคแก่ภิกษุทั้งหลาย ได้กล่าวสูตรนี้

Tattha yasmā pabbajjaṃ kittentena yathā pabbaji, taṃ kittetabbaṃ. Yathā ca pabbaji, taṃ kittentena yathā vīmaṃsamāno pabbajjaṃ rocesi, taṃ kittetabbaṃ. Tasmā ‘‘pabbajjaṃ kittayissāmī’’ti vatvā ‘‘yathā pabbajī’’tiādimāha. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā cakkhusampannoti attho. Sesamādigāthāya uttānameva.

ในบทเหล่านั้น เพราะว่าผู้จะพรรณนาการบรรพชา พึงพรรณนาว่าทรงบรรพชาอย่างไร และเมื่อจะพรรณนาว่าทรงบรรพชาอย่างไร ก็พึงพรรณนาว่าทรงพิจารณาอย่างไรจึงทรงพอพระทัยในการบรรพชา เพราะเหตุนั้น ครั้นกล่าวว่า “ปพฺพชฺชํ กิตฺตยิสฺสามิ” แล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ยถา ปพฺพชิ” บทว่า จกฺขุมา ความว่า ผู้มีจักษุ คือผู้ถึงพร้อมด้วยจักษุ ๕ บทที่เหลือในคาถาแรกมีความหมายตื้นอยู่แล้ว

409. Idāni ‘‘yathā vīmaṃsamāno’’ti tamatthaṃ pakāsento āha ‘‘sambādhoya’’nti. Tattha sambādhoti puttadārādisampīḷanena kilesasampīḷanena ca kusalakiriyāya okāsarahito. Rajassāyatananti kambojādayo viya assādīnaṃ, rāgādirajassa uppattideso. Abbhokāsoti vuttasambādhapaṭipakkhabhāvena ākāso viya vivaṭā. Iti disvāna pabbajīti iti gharāvāsapabbajjāsu byādhijarāmaraṇehi suṭṭhutaraṃ codiyamānahadayo ādīnavamānisaṃsañca vīmaṃsitvā, mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, anomānadītīre khaggena kese chinditvā, tāvadeva ca dvaṅgulamattasaṇṭhitasamaṇasāruppakesamassu hutvā ghaṭikārena brahmunā upanīte aṭṭha parikkhāre gahetvā ‘‘evaṃ nivāsetabbaṃ pārupitabba’’nti kenaci ananusiṭṭho anekajātisahassapavattitena attano pabbajjāciṇṇeneva sikkhāpiyamāno pabbaji. Ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ekaṃ cīvaraṃ khandhe karitvā mattikāpattaṃ aṃse ālaggetvā pabbajitavesaṃ adhiṭṭhāsīti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānameva.

๔๐๙. บัดนี้ เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นว่า “ทรงพิจารณาอย่างไร” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “สมฺพาโธยํ” ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺพาโธ ความว่า เป็นที่ปราศจากโอกาสเพื่อการทำกุศล เพราะความบีบคั้นจากบุตรภรรยาเป็นต้น และเพราะความบีบคั้นจากกิเลส บทว่า รชสฺสายตนํ ความว่า เป็นแดนเกิดแห่งธุลีคือราคะเป็นต้น บทว่า อพฺโภกาโส ความว่า เปิดเผยดุจอากาศ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความคับแคบที่กล่าวแล้ว บทว่า อิติ ทิสฺวาน ปพฺพชิ ความว่า ทรงมีพระทัยถูกความเจ็บไข้ ความแก่ และความตายตักเตือนอย่างยิ่ง และทรงพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์แล้ว เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ณ ฝั่งแม่น้ำอโนมา ทรงใช้พระขรรค์ตัดพระเกศา ในขณะนั้นเอง ก็ทรงมีพระเกศาและพระมัสสุสมควรแก่สมณะ ตั้งอยู่ประมาณ ๒ องคุลี ทรงรับอัฐบริขารที่ฆฏิการพรหมนำมาถวาย มิได้มีผู้ใดสอนว่า “พึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้” ทรงบรรพชาโดยมีเพียงวัตรปฏิบัติในการบรรพชาของพระองค์เองที่ดำเนินมาหลายพันชาติเป็นเครื่องฝึกสอน ความว่า ทรงนุ่งผ้ากาสาวะผืนหนึ่ง ทรงทำอุตตราสงค์ผืนหนึ่ง ทรงพาดจีวรผืนหนึ่งไว้บนพระอังสา ทรงคล้องบาตรดินไว้ที่พระอังสา ทรงอธิษฐานเพศบรรพชิต บทที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นอยู่แล้ว

410. Evaṃ bhagavato pabbajjaṃ kittetvā tato paraṃ pabbajitapaṭipattiṃ anomānadītīraṃ hitvā padhānāya gamanañca pakāsetuṃ ‘‘pabbajitvāna kāyenā’’tiādiṃ [Pg.111] sabbamabhāsi. Tattha kāyena pāpakammaṃ vivajjayīti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ vajjesi. Vacīduccaritanti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Ājīvaṃ parisodhayīti micchājīvaṃ hitvā sammājīvameva pavattayi.

๔๑๐. ครั้นพรรณนาการบรรพชาของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว เพื่อจะประกาศข้อปฏิบัติของบรรพชิตและการเสด็จไปเพื่อบำเพ็ญเพียรหลังจากทรงละฝั่งแม่น้ำอโนมาในลำดับนั้น จึงได้กล่าวคำทั้งหมดมีอาทิว่า “ปพฺพชิตฺวาน กาเยน” ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน ปาปกมฺมํ วิวชฺชยิ ความว่า ทรงเว้นกายทุจริต ๓ อย่าง บทว่า วจีทุจฺจริตํ คือ วจีทุจริต ๔ อย่าง บทว่า อาชีวํ ปริโสธยิ ความว่า ทรงละมิจฉาอาชีวะแล้ว ทรงประกอบแต่สัมมาอาชีวะเท่านั้น

411. Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ sodhetvā anomānadītīrato tiṃsayojanappamāṇaṃ sattāhena agamā rājagahaṃ buddho. Tattha kiñcāpi yadā rājagahaṃ agamāsi, tadā buddho na hoti, tathāpi buddhassa pubbacariyāti katvā evaṃ vattuṃ labbhati – ‘‘idha rājā jāto, idha rajjaṃ aggahesī’’tiādi lokiyavohāravacanaṃ viya. Magadhānanti magadhānaṃ janapadassa nagaranti vuttaṃ hoti. Giribbajanti idampi tassa nāmaṃ. Tañhi paṇḍavagijjhakūṭavebhāraisigilivepullanāmakānaṃ pañcannaṃ girīnaṃ majjhe vajo viya ṭhitaṃ, tasmā ‘‘giribbaja’’nti vuccati. Piṇḍāya abhihāresīti bhikkhatthāya tasmiṃ nagare cari. So kira nagaradvāre ṭhatvā cintesi – ‘‘sacāhaṃ rañño bimbisārassa attano āgamanaṃ nivedeyyaṃ, ‘suddhodanassa putto siddhattho nāma kumāro āgato’ti bahumpi me paccayaṃ abhihareyya. Na kho pana me taṃ patirūpaṃ pabbajitassa ārocetvā paccayagahaṇaṃ, handāhaṃ piṇḍāya carāmī’’ti devadattiyaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā mattikāpattaṃ gahetvā pācīnadvārena nagaraṃ pavisitvā anugharaṃ piṇḍāya acari. Tenāha āyasmā ānando – ‘‘piṇḍāya abhihāresī’’ti. Ākiṇṇavaralakkhaṇoti sarīre ākiritvā viya ṭhapitavaralakkhaṇo vipulavaralakkhaṇo vā. Vipulampi hi ‘‘ākiṇṇa’’nti vuccati. Yathāha – ‘‘ākiṇṇaluddo puriso, dhāticelaṃva makkhito’’ti (jā. 1.6.118; 1.9.106). Vipulaluddoti attho.

๔๑๑. พระพุทธเจ้าทรงชำระศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ ให้บริสุทธิ์แล้วอย่างนี้ เสด็จจากฝั่งแม่น้ำอโนมา สิ้นระยะทางประมาณ ๓๐ โยชน์ ถึงกรุงราชคฤห์โดยใช้เวลา ๗ วัน ในข้อนั้น แม้ว่าเมื่อเสด็จถึงกรุงราชคฤห์ พระองค์ยังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่เพราะเป็นบุพจริยาของพระพุทธเจ้า จึงกล่าวอย่างนี้ได้ เหมือนคำพูดที่เป็นโวหารของชาวโลก เช่น ‘พระราชาประสูติ ณ ที่นี้, ทรงยึดราชสมบัติ ณ ที่นี้’ เป็นต้น บทว่า มคธานํ ความว่า เป็นนครแห่งชนบทของชาวมคธ บทว่า คิริพฺพชํ นี้ก็เป็นชื่อของนครนั้น ได้ยินว่า นครนั้นตั้งอยู่ดุจคอกโคในท่ามกลางภูเขา ๕ ลูก คือ ปัณฑวะ คิชฌกูฏ เวภาระ อิสิคิลิ และเวปุลละ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘คิริพพชะ’ บทว่า ปิณฺฑาย อภิหาเรสิ ความว่า เที่ยวไปในนครนั้นเพื่อภิกษา ได้ยินว่า พระองค์ประทับยืนที่ประตูเมือง ทรงดำริว่า ‘ถ้าเราจะทูลการมาของเราแก่พระเจ้าพิมพิสาร พระองค์ก็จะทรงนำปัจจัยมาถวายเราเป็นอันมากว่า ‘เจ้าชายสิทธัตถะ พระโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะ เสด็จมาแล้ว’ แต่การที่บรรพชิตเช่นเราบอกแล้วรับปัจจัยนั้นไม่สมควรเลย เอาล่ะ เราจะเที่ยวบิณฑบาต’ ดังนี้แล้ว ทรงครองผ้าบังสุกุลจีวรที่เทวดาถวาย ทรงถือบาตรดิน เสด็จเข้าพระนครทางประตูด้านทิศตะวันออก เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับเรือน เพราะเหตุนั้น พระอานนท์เถระจึงกล่าวว่า ‘ปิณฺฑาย อภิหาเรสิ’ บทว่า อากิณฺณวรลกฺขโณ คือ ผู้มีพระลักษณะอันประเสริฐตั้งอยู่ดุจโปรยไว้ในพระวรกาย หรือผู้มีพระลักษณะอันประเสริฐไพบูลย์ จริงอยู่ แม้คำว่า ไพบูลย์ ก็เรียกว่า ‘อากิณณะ’ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘บุรุษผู้เป็นพรานเบียดเบียนสัตว์อย่างยิ่ง เหมือนผ้าเช็ดธุลีที่เปรอะเปื้อน’ ความว่า พรานผู้เบียดเบียนสัตว์อย่างไพบูลย์

412. Tamaddasāti tato kira purimāni satta divasāni nagare nakkhattaṃ ghositaṃ ahosi. Taṃ divasaṃ pana ‘‘nakkhattaṃ vītivattaṃ, kammantā payojetabbā’’ti bheri cari. Atha mahājano rājaṅgaṇe sannipati. Rājāpi ‘‘kammantaṃ saṃvidahissāmī’’ti sīhapañjaraṃ vivaritvā balakāyaṃ passanto taṃ piṇḍāya abhihārentaṃ mahāsattaṃ addasa. Tenāha āyasmā ānando – ‘‘tamaddasā bimbisāro, pāsādasmiṃ patiṭṭhito’’ti. Imamatthaṃ abhāsathāti imaṃ atthaṃ amaccānaṃ abhāsi.

๔๑๒. บทว่า ตมทฺทสา ความว่า ได้ยินว่า ก่อนหน้านั้น ๗ วัน มีการประกาศมหรสพในพระนคร แต่ในวันนั้น กลองเที่ยวตีประกาศไปว่า ‘มหรสพผ่านไปแล้ว, พึงประกอบการงานเถิด’ ครั้งนั้น มหาชนก็ประชุมกันที่ลานหลวง แม้พระราชาก็ทรงเปิดสีหบัญชรด้วยพระประสงค์ว่า ‘เราจักจัดการงาน’ ทอดพระเนตรดูกองทัพ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระมหาสัตว์ผู้กำลังเสด็จเที่ยวบิณฑบาตอยู่ เพราะเหตุนั้น พระอานนท์เถระจึงกล่าวว่า ‘พระเจ้าพิมพิสารประทับอยู่บนปราสาท ได้ทอดพระเนตรเห็นพระองค์’ บทว่า อิมมตฺถํ อภาสถ ความว่า ได้ตรัสเนื้อความนี้แก่อำมาตย์ทั้งหลาย

413. Idāni [Pg.112] taṃ tesaṃ amaccānaṃ bhāsitamatthaṃ dassento āha – ‘‘imaṃ bhonto’’ti. Tattha imanti so rājā bodhisattaṃ dasseti, bhontoti amacce ālapati. Nisāmethāti passatha. Abhirūpoti dassanīyaṅgapaccaṅgo. Brahmāti ārohapariṇāhasampanno. Sucīti parisuddhachavivaṇṇo. Caraṇenāti gamanena.

๔๑๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความที่ตรัสแก่อำมาตย์เหล่านั้น จึงตรัสว่า ‘อิมํ โภนฺโต’ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อิมํ คือ พระราชานั้นทรงชี้ให้ดูพระโพธิสัตว์, บทว่า โภนฺโต คือ ตรัสเรียกอำมาตย์ทั้งหลาย บทว่า นิสาเมถ คือ จงดู บทว่า อภิรูโป คือ ผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่น่าดู บทว่า พฺรหฺมา คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง บทว่า สุจีติ คือ ผู้มีสีผิวกายบริสุทธิ์ บทว่า จรเณน คือ ด้วยการเดิน

414-5. Nīcakulāmivāti nīcakulā iva pabbajito na hotīti attho. Makāro padasandhikaro. Kuhiṃ bhikkhu gamissatīti ayaṃ bhikkhu kuhiṃ gamissati, ajja kattha vasissatīti jānituṃ rājadūtā sīghaṃ gacchantu. Dassanakāmā hi mayaṃ assāti iminā adhippāyena āha. Guttadvāro okkhittacakkhutāya, susaṃvuto satiyā. Guttadvāro vā satiyā, susaṃvuto pāsādikena saṅghāṭicīvaradhāraṇena.

๔๑๔-๕. บทว่า นีจกุลามิวาติ ความว่า มิได้บวชเหมือนคนจากตระกูลต่ำ ม อักษร เป็นตัวเชื่อมบท บทว่า กุหึ ภิกฺขุ คมิสฺสตีติ ความว่า ราชทูตทั้งหลายจงรีบไปเพื่อจะรู้ว่า ภิกษุรูปนี้จักไปที่ไหน วันนี้จักพักอยู่ที่ไหน ตรัสด้วยความประสงค์นี้ว่า เพราะว่าเราเป็นผู้ใคร่จะเห็น (ชื่อว่า) ผู้มีทวารคุ้มครองแล้ว เพราะมีความทอดพระเนตรลงต่ำ, (ชื่อว่า) ผู้สำรวมดีแล้ว เพราะมีสติ อีกอย่างหนึ่ง (ชื่อว่า) ผู้มีทวารคุ้มครองแล้ว เพราะมีสติ, (ชื่อว่า) ผู้สำรวมดีแล้ว เพราะการทรงผ้าสังฆาฏิและจีวรอย่างน่าเลื่อมใส

416. Khippaṃ pattaṃ apūresīti sampajānattā patissatattā ca adhikaṃ agaṇhanto ‘‘alaṃ ettāvatā’’ti ajjhāsayapūraṇena khippaṃ pattaṃ apūresi. Munīti monatthāya paṭipannattā appattamunibhāvopi muniicceva vutto, lokavohārena vā. Lokiyā hi amonasampattampi pabbajitaṃ ‘‘munī’’ti bhaṇanti. Paṇḍavaṃ abhihāresīti taṃ pabbataṃ abhiruhi. So kira manusse pucchi ‘‘imasmiṃ nagare pabbajitā kattha vasantī’’ti. Athassa te ‘‘paṇḍavassa upari puratthābhimukhapabbhāre’’ti ārocesuṃ. Tasmā tameva paṇḍavaṃ abhihāresi ‘‘ettha vāso bhavissatī’’ti evaṃ cintetvā.

๔๑๖. บทว่า ขิปฺปํ ปตฺตํ อปูเรสิ ความว่า เพราะทรงมีสัมปชัญญะและมีสติ จึงไม่ทรงรับเกินพอดี ทรงทำบาตรให้เต็มเร็วพลันด้วยการทำอัธยาศัยให้เต็มว่า ‘พอแล้วเพียงเท่านี้’ บทว่า มุนีติ ความว่า แม้ยังไม่ถึงความเป็นมุนี แต่เพราะทรงปฏิบัติเพื่อความเป็นมุนี จึงถูกเรียกว่ามุนี หรือว่าเป็นไปตามโวหารของชาวโลก จริงอยู่ ชาวโลกย่อมเรียกบรรพชิตแม้ผู้ยังไม่ถึงความเป็นมุนีว่า ‘มุนี’ บทว่า ปณฺฑวํ อภิหาเรสีติ ความว่า เสด็จขึ้นสู่ภูเขานั้น ได้ยินว่า พระองค์ตรัสถามมนุษย์ทั้งหลายว่า ‘ในนครนี้ บรรพชิตทั้งหลายอยู่ที่ไหน’ ครั้งนั้น ชนเหล่านั้นได้กราบทูลพระองค์ว่า ‘ที่เงื้อมผาด้านหน้าทางทิศตะวันออก บนภูเขาปัณฑวะ’ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเสด็จไปยังภูเขาปัณฑวะนั้นนั่นเอง ทรงดำริว่า ‘ที่อยู่จักมีในที่นี้’

419-23. Byagghusabhova sīhova girigabbhareti giriguhāyaṃ byaggho viya usabho viya sīho viya ca nisinnoti attho. Ete hi tayo seṭṭhā vigatabhayabheravā girigabbhare nisīdanti, tasmā evaṃ upamaṃ akāsi. Bhaddayānenāti hatthiassarathasivikādinā uttamayānena. Sayānabhūmiṃ yāyitvāti yāvatikā bhūmi hatthiassādinā yānena sakkā gantuṃ, taṃ gantvā. Āsajjāti patvā, samīpamassa gantvāti attho. Upāvisīti nisīdi. Yuvāti yobbanasampanno. Daharoti jātiyā taruṇo. Paṭhamuppattiko susūti tadubhayavisesanameva. Yuvā susūti atiyobbano. Paṭhamuppattikoti paṭhameneva yobbanavesena uṭṭhito. Daharo cāsīti sati ca daharatte susu bālako viya khāyasīti.

๔๑๙-๒๓. บทว่า พฺยคฺฆุสโภว สีโห ว คิริคพฺภเรติ ความว่า ประทับนั่งในถ้ำแห่งภูเขา ดุจเสือโคร่ง ดุจโคอุสภะ และดุจราชสีห์ จริงอยู่ สัตว์ประเสริฐทั้งสามนี้ ปราศจากภัยและความน่าสะพรึงกลัว ย่อมนั่งในถ้ำแห่งภูเขา ฉะนั้น จึงทรงทำอุปมาอย่างนี้ บทว่า ภทฺทยาเนน คือ ด้วยยานอันประเสริฐ มีช้าง ม้า รถ และวอ เป็นต้น บทว่า สยานภูมิ ยายิตฺวาติ ความว่า เสด็จไปด้วยยานมีช้างและม้าเป็นต้น ตลอดพื้นที่เท่าที่สามารถจะไปได้ แล้วเสด็จดำเนินต่อไป บทว่า อาสชฺชาติ ความว่า ถึงแล้ว, เข้าไปใกล้พระองค์ บทว่า อุปาวิสีติ คือ นั่งแล้ว บทว่า ยุวา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นหนุ่ม บทว่า ทหโร คือ ผู้เยาว์วัยโดยชาติ บทว่า ปฐมุปฺปตฺติโก สุสู เป็นบทขยายความของทั้งสองบทนั้น บทว่า ยุวา สุสู คือ หนุ่มแน่นอย่างยิ่ง บทว่า ปฐมุปฺปตฺติโก คือ ผู้ตั้งขึ้นแล้วในปฐมวัยทีเดียว บทว่า ทหโร จาสีติ ความว่า และเมื่อมีความเป็นหนุ่ม ก็ปรากฏดุจเด็กอ่อนทีเดียว

424-5. Anīkagganti [Pg.113] balakāyaṃ senāmukhaṃ. Dadāmi bhoge bhuñjassūti ettha ‘‘ahaṃ te aṅgamagadhesu yāvicchasi, tāva dadāmi bhoge. Taṃ tvaṃ sobhayanto anīkaggaṃ nāgasaṅghapurakkhato bhuñjassū’’ti evaṃ sambandho veditabbo. Ujuṃ janapado rājāti ‘‘dadāmi bhoge bhuñjassu, jātiṃ akkhāhi pucchito’’ti evaṃ kira vutto mahāpuriso cintesi – ‘‘sace ahaṃ rajjena atthiko assaṃ, cātumahārājikādayopi maṃ attano attano rajjena nimanteyyuṃ, gehe ṭhito eva vā cakkavattirajjaṃ kāreyyaṃ. Ayaṃ pana rājā ajānanto evamāha – ‘handāhaṃ, taṃ jānāpemī’’’ti bāhaṃ uccāretvā attano āgatadisābhāgaṃ niddisanto ‘‘ujuṃ janapado rājā’’tiādimāha. Tattha himavantassa passatoti bhaṇanto sassasampattivekallābhāvaṃ dasseti. Himavantañhi nissāya pāsāṇavivarasambhavā mahāsālāpi pañcahi vuddhīhi vaḍḍhanti, kimaṅgaṃ pana khette vuttāni sassāni. Dhanavīriyena sampannoti bhaṇanto sattahi ratanehi avekallattaṃ, pararājūhi atakkanīyaṃ vīrapurisādhiṭṭhitabhāvañcassa dasseti. Kosalesu niketinoti bhaṇanto navakarājabhāvaṃ paṭikkhipati. Navakarājā hi niketīti na vuccati. Yassa pana ādikālato pabhuti anvayavasena so eva janapado nivāso, so niketīti vuccati. Tathārūpo ca rājā suddhodano, yaṃ sandhāyāha ‘‘kosalesu niketino’’ti. Tena anvayāgatampi bhogasampattiṃ dīpeti.

๔๒๔-๕. บทว่า อนีกคฺคํ ได้แก่ กองทัพ คือส่วนหน้าของกองทัพ ในบทว่า ททามิ โภเค ภุญฺชสฺสุ นี้ พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ว่า “เราจะให้โภคะแก่ท่านในแคว้นอังคะและมคธะตามที่ท่านปรารถนา ท่านจงประดับกองทัพนั้น มีหมู่ช้างเป็นผู้นำหน้า บริโภคโภคะนั้นเถิด” บทว่า อุชุํ ชนปโท ราชา ความว่า ได้ยินว่าพระมหาบุรุษเมื่อถูกตรัสอย่างนี้ว่า “เราจะให้โภคะ ท่านจงบริโภคเถิด เมื่อเราถามแล้ว จงบอกชาติ” จึงทรงดำริว่า “ถ้าเราเป็นผู้ต้องการราชสมบัติ แม้ท้าวจาตุมหาราชเป็นต้นก็จะนิมนต์เราด้วยราชสมบัติของตนๆ หรือแม้เมื่อเราอยู่ในเรือน ก็จะทำจักรวรรดิราชสมบัติได้ แต่พระราชานี้ไม่รู้จึงตรัสอย่างนี้ เอาล่ะ เราจะทำให้พระองค์ทรงทราบ” ดังนี้แล้ว จึงทรงเหยียดพระพาหา ชี้ไปยังทิศทางที่พระองค์เสด็จมา ตรัสคำเป็นต้นว่า อุชุํ ชนปโท ราชา ในบทนั้น เมื่อตรัสว่า หิมวนฺตสฺส ปสฺสโต แสดงถึงความไม่บกพร่องแห่งสมบัติคือธัญพืช เพราะอาศัยภูเขาหิมาลัย แม้ต้นสาละใหญ่ที่เกิดในซอกหินก็เจริญด้วยความเจริญ ๕ อย่าง จะกล่าวไปไยถึงธัญพืชที่หว่านในนาเล่า เมื่อตรัสว่า ธนวีริเยน สมฺปนฺโน แสดงถึงความไม่บกพร่องด้วยรัตนะ ๗ ประการ และความเป็นที่สถิตอยู่ของเหล่าบุรุษผู้กล้าหาญที่พระราชาอื่นไม่อาจหยั่งถึงได้ เมื่อตรัสว่า โกสเลสุ นิเกติโน เป็นการปฏิเสธความเป็นพระราชาองค์ใหม่ เพราะพระราชาองค์ใหม่ไม่เรียกว่า นิเกติ (ผู้มีที่อยู่) แต่ผู้ใดมีชนบทนั้นเป็นที่อยู่อาศัยโดยสืบเชื้อสายมาตั้งแต่ต้น ผู้นั้นเรียกว่า นิเกติ และพระเจ้าสุทโธทนะเป็นพระราชาเช่นนั้น ซึ่งทรงหมายถึงพระองค์จึงตรัสว่า โกสเลสุ นิเกติโน ด้วยคำนั้น ทรงแสดงถึงโภคสมบัติที่สืบมาทางวงศ์ตระกูลด้วย

426. Ettāvatā attano bhogasampattiṃ dīpetvā ‘‘ādiccā nāma gottena, sākiyā nāma jātiyā’’ti iminā jātisampattiñca ācikkhitvā yaṃ vuttaṃ raññā ‘‘dadāmi bhoge bhuñjassū’’ti, taṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘tamhā kulā pabbajitomhi, na kāme abhipatthaya’’nti. Yadi hi ahaṃ kāme abhipatthayeyyaṃ, na īdisaṃ dhanavīriyasampannaṃ dvāsītisahassavīrapurisasamākulaṃ kulaṃ chaḍḍetvā pabbajeyyanti ayaṃ kirettha adhippāyo.

๔๒๖. ทรงแสดงโภคสมบัติของพระองค์ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล้ว ตรัสบอกชาติสมบัติด้วยคำว่า “อาทิจฺจา นาม โคตฺเตน, สากิยา นาม ชาติยา” นี้แล้ว เมื่อจะทรงปฏิเสธคำที่พระราชาตรัสว่า “เราจะให้โภคะ ท่านจงบริโภคเถิด” จึงตรัสว่า “ตมฺหา กุลา ปพฺพชิโตมฺหิ, น กาเม อภิปตฺถยํ” ได้ยินว่า อธิบายในที่นี้ว่า “ถ้าเราปรารถนากาม เราก็คงไม่ละตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยทรัพย์และกำลังทหารเช่นนี้ ซึ่งหนาแน่นด้วยวีรบุรุษแปดหมื่นสองพันคนแล้วออกบวช”

427. Evaṃ rañño vacanaṃ paṭikkhipitvā tato paraṃ attano pabbajjāhetuṃ dassento āha – ‘‘kāmesvādīnavaṃ disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti. Etaṃ ‘‘pabbajitomhī’’ti iminā sambandhitabbaṃ. Tattha daṭṭhūti disvā[Pg.114]. Sesamettha ito purimagāthāsu ca yaṃ yaṃ na vicāritaṃ, taṃ taṃ sabbaṃ uttānatthattā eva na vicāritanti veditabbaṃ. Evaṃ attano pabbajjāhetuṃ vatvā padhānatthāya gantukāmo rājānaṃ āmantento āha – ‘‘padhānāya gamissāmi, ettha me rañjatī mano’’ti. Tassattho – yasmāhaṃ, mahārāja, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato pabbajito, tasmā taṃ paramatthanekkhammaṃ nibbānāmataṃ sabbadhammānaṃ aggaṭṭhena padhānaṃ patthento padhānatthāya gamissāmi, ettha me padhāne rañjati mano, na kāmesūti. Evaṃ vutte kira rājā bodhisattaṃ āha – ‘‘pubbeva metaṃ, bhante, sutaṃ ‘suddhodanarañño kira putto siddhatthakumāro cattāri pubbanimittāni disvā pabbajitvā buddho bhavissatī’ti, sohaṃ, bhante, tumhākaṃ adhimuttiṃ disvā evaṃpasanno ‘addhā buddhattaṃ pāpuṇissathā’ti. Sādhu, bhante, buddhattaṃ patvā paṭhamaṃ mama vijitaṃ okkameyyāthā’’ti.

๔๒๗. ทรงปฏิเสธพระดำรัสของพระราชาอย่างนี้แล้ว ต่อจากนั้น เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการบรรพชาของพระองค์ จึงตรัสว่า “กาเมสฺวาทีนวํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต” คำนี้พึงเชื่อมกับคำว่า “ปพฺพชิโตมฺหิ” ในบทนั้น บทว่า ทฏฺฐุ คือ ทิสฺวา (เห็นแล้ว) พึงทราบว่า บทใดๆ ที่ยังไม่ได้พิจารณาในที่นี้และในคาถาก่อนๆ หน้านี้ บทนั้นๆ ทั้งหมดไม่ได้พิจารณาเพราะมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ครั้นตรัสเหตุแห่งการบรรพชาของพระองค์อย่างนี้แล้ว ทรงประสงค์จะเสด็จไปเพื่อทำความเพียร จึงตรัสเรียกพระราชาว่า “ปธานาย คมิสฺสามิ, เอตฺถ เม รญฺชตี มโน” อธิบายความว่า “มหาบพิตร เพราะอาตมภาพเห็นเนกขัมมะว่าเป็นทางเกษมจึงออกบวช ฉะนั้น อาตมภาพปรารถนาปรมัตถเนกขัมมะ คืออมตนิพพาน อันเป็นประธานเพราะเป็นเลิศแห่งธรรมทั้งปวง จึงจักไปเพื่อทำความเพียร ใจของอาตมภาพยินดีในความเพียรนี้ ไม่ยินดีในกามทั้งหลาย” ได้ยินว่า เมื่อพระโพธิสัตว์ตรัสอย่างนี้แล้ว พระราชาได้ตรัสกับพระโพธิสัตว์ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนี้ข้าพระองค์เคยได้ยินมาก่อนแล้วว่า ‘ได้ยินว่า พระสิทธัตถกุมาร พระราชโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะ ทอดพระเนตรเห็นบุพนิมิต ๔ ประการแล้ว จักเสด็จออกบรรพชาและจักเป็นพระพุทธเจ้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นอัธยาศัยของพระองค์แล้วเลื่อมใสอย่างนี้ว่า ‘พระองค์จักบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน’ สาธุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ขอจงเสด็จมายังแว่นแคว้นของข้าพระองค์ก่อน”

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya pabbajjāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาปัพพัชชาสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ

2. Padhānasuttavaṇṇanā

๒. วรรณนาปธานสูตร

428. Taṃ maṃ padhānapahitattanti padhānasuttaṃ. Kā uppatti? ‘‘Padhānāya gamissāmi, ettha me rañjatī mano’’ti āyasmā ānando pabbajjāsuttaṃ niṭṭhāpesi. Bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinno cintesi – ‘‘mayā chabbassāni padhānaṃ patthayamānena dukkarakārikā katā, taṃ ajja bhikkhūnaṃ kathessāmī’’ti. Atha gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsane nisinno ‘‘taṃ maṃ padhānapahitatta’’nti ārabhitvā imaṃ suttamabhāsi.

๔๒๘. ปธานสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ตํ มํ ปธานปหิตตฺตํ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระอานนท์เถระจบปัพพัชชาสูตรลงด้วยคำว่า “ปธานาย คมิสฺสามิ, เอตฺถ เม รญฺชตี มโน” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในพระคันธกุฎี ทรงดำริว่า “เราปรารถนาความเพียร ได้ทำทุกรกิริยามา ๖ ปี วันนี้เราจะบอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย” ลำดับนั้น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ ทรงปรารภคำว่า “ตํ มํ ปธานปหิตตฺตํ” แล้วตรัสพระสูตรนี้

Tattha taṃ manti dvīhipi vacanehi attānameva niddisati. Padhānapahitattanti nibbānatthāya pesitacittaṃ pariccattaattabhāvaṃ vā. Nadiṃ nerañjaraṃ patīti lakkhaṇaṃ niddisati. Lakkhaṇañhi padhānapahitattāya nerañjarā nadī. Teneva cettha upayogavacanaṃ. Ayaṃ panattho ‘‘nadiyā nerañjarāyā’’ti, nerañjarāya tīreti vuttaṃ hoti. Viparakkammāti atīva parakkamitvā. Jhāyantanti appāṇakajjhānamanuyuñjantaṃ[Pg.115]. Yogakkhemassa pattiyāti catūhi yogehi khemassa nibbānassa adhigamatthaṃ.

ในบทนั้น บทว่า ตํ มํ ทั้งสองบทชี้ถึงพระองค์เอง บทว่า ปธานปหิตตฺตํ ได้แก่ ผู้มีจิตส่งไปเพื่อพระนิพพาน หรือผู้สละอัตภาพแล้ว บทว่า นทึ เนรญฺชรํ ปติ ชี้ถึงลักษณะ เพราะแม่น้ำเนรัญชราเป็นลักษณะของผู้มีจิตส่งไปเพื่อความเพียร เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงเป็นอุปโยควิภัตติ ส่วนอรรถนี้ว่า “นทิยา เนรญฺชรายา” หมายความว่า ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา บทว่า วิปรฺกฺกมฺม คือ พากเพียรอย่างยิ่ง บทว่า ฌายนฺตํ คือ ผู้ประกอบอัปปาณกฌาน บทว่า โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา คือ เพื่อบรรลุพระนิพพานอันเกษมจากโยคะ ๔

429. Namucīti māro. So hi attano visayā nikkhamitukāme devamanusse na muñcati, antarāyaṃ nesaṃ karoti, tasmā ‘‘namucī’’ti vuccati. Karuṇaṃ vācanti anuddayāyuttaṃ vācaṃ. Bhāsamāno upāgamīti idaṃ uttānameva. Kasmā pana upāgato? Mahāpuriso kira ekadivasaṃ cintesi – ‘‘sabbadā āhāraṃ pariyesamāno jīvite sāpekkho hoti, na ca sakkā jīvite sāpekkhena amataṃ adhigantu’’nti. Tato āhārupacchedāya paṭipajji, tena kiso dubbaṇṇo ca ahosi. Atha māro ‘‘ayaṃ sambodhāya maggo hoti, na hotīti ajānanto atighoraṃ tapaṃ karoti, kadāci mama visayaṃ atikkameyyā’’ti bhīto ‘‘idañcidañca vatvā vāressāmī’’ti āgato. Tenevāha – ‘‘kiso tvamasi dubbaṇṇo, santike maraṇaṃ tavā’’ti.

๔๒๙. บทว่า นมุจิ คือ มาร. เพราะว่ามารนั้นไม่ปล่อยเทวดาและมนุษย์ผู้ต้องการจะออกจากวิสัยของตน, กระทำอันตรายแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "นಮುจิ". บทว่า กรุณํ วาจํ คือ วาจาที่ประกอบด้วยความเอ็นดู. บทว่า ภาสมาโน อุปาคมี นี้มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ก็เหตุไฉนจึงเข้าไปหา? ได้ยินว่า วันหนึ่ง มหาบุรุษทรงดำริว่า "ผู้แสวงหาอาหารอยู่ทุกเมื่อ ย่อมเป็นผู้มีความเยื่อใยในชีวิต, และผู้มีความเยื่อใยในชีวิตย่อมไม่อาจบรรลุอมตธรรมได้". แต่นั้นมา พระองค์จึงทรงปฏิบัติเพื่อตัดอาหาร, เพราะเหตุนั้นจึงทรงผ่ายผอมและมีผิวพรรณทราม. ครั้งนั้น มารกลัวว่า "ท่านผู้นี้ไม่รู้ว่านี่เป็นทางแห่งการตรัสรู้หรือไม่เป็นทาง จึงบำเพ็ญตบะอันแรงกล้ายิ่งนัก, บางทีอาจจะล่วงพ้นวิสัยของเราไปได้" จึงมาด้วยคิดว่า "เราจักกล่าวคำนี้ๆ แล้วห้ามเสีย". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านผอมโซ มีผิวพรรณทราม ความตายอยู่ใกล้ท่าน".

430. Evañca pana vatvā athassa maraṇasantikabhāvaṃ sāvento āha – ‘‘sahassabhāgo maraṇassa, ekaṃso tava jīvita’’nti. Tassattho – sahassaṃ bhāgānaṃ assāti sahassabhāgo. Ko so? Maraṇassa paccayoti pāṭhaseso. Eko aṃsoti ekaṃso. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ appāṇakajjhānādisahassabhāgo tava maraṇassa paccayo, tato pana te eko eva bhāgo jīvitaṃ, evaṃ santike maraṇaṃ tavāti. Evaṃ maraṇassa santikabhāvaṃ sāvetvā atha naṃ jīvite samussāhento āha ‘‘jīva bho jīvitaṃ seyyo’’ti. Kathaṃ seyyoti ce. Jīvaṃ puññāni kāhasīti.

๔๓๐. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศความที่ความตายอยู่ใกล้ของพระองค์ จึงกล่าวว่า "ส่วนพันเป็นของความตาย, ส่วนหนึ่งเป็นชีวิตของท่าน". อธิบายความนั้นว่า - มีส่วนพันส่วนหนึ่ง ชื่อว่า สหัสสภาโค (มีส่วนพัน). อะไรเล่า? มีบทที่เหลือว่า เป็นปัจจัยแห่งความตาย. ส่วนหนึ่ง ชื่อว่า เอกังโส (มีส่วนหนึ่ง). ความหมายที่กล่าวไว้คือ - ส่วนพันแห่งอัปปาณกฌานเป็นต้นนี้ เป็นปัจจัยแห่งความตายของท่าน, แต่จากนั้น ส่วนหนึ่งเท่านั้นเป็นชีวิตของท่าน, ด้วยเหตุนี้ ความตายจึงอยู่ใกล้ท่าน. ครั้นประกาศความที่ความตายอยู่ใกล้ดังนี้แล้ว เมื่อจะชักชวนพระองค์ในชีวิต จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ จงเป็นอยู่เถิด ชีวิตประเสริฐกว่า". หากถามว่า ประเสริฐกว่าอย่างไร? (ตอบว่า) ท่านเป็นอยู่ จักทำบุญทั้งหลายได้.

431. Atha attanā sammatāni puññāni dassento āha – ‘‘carato ca te brahmacariya’’nti. Tattha brahmacariyanti kālena kālaṃ methunaviratiṃ sandhāyāha, yaṃ tāpasā karonti. Jūhatoti juhantassa. Sesamettha pākaṭameva.

๔๓๑. ลำดับนั้น เมื่อจะแสดงบุญทั้งหลายที่ตนเห็นชอบ จึงกล่าวว่า "และเมื่อท่านประพฤติพรหมจรรย์". ในบทนั้น บทว่า พรหมจรรย์ มารกล่าวหมายถึงการงดเว้นจากเมถุนธรรมเป็นครั้งคราว ซึ่งพวกดาบสกระทำกัน. บทว่า ชูหโต คือ ของผู้บวงสรวง. บทที่เหลือในที่นี้ปรากฏชัดอยู่แล้ว.

432. Duggo maggoti imaṃ pana aḍḍhagāthaṃ padhānavicchandaṃ janento āha. Tattha appāṇakajjhānādigahanattā dukkhena gantabboti duggo, dukkhitakāyacittena [Pg.116] kattabbattā dukkaro, santikamaraṇena tādisenāpi pāpuṇituṃ asakkuṇeyyato durabhisambhavoti evamattho veditabbo. Ito paraṃ imā gāthā bhaṇaṃ māro, aṭṭhā buddhassa santiketi ayamupaḍḍhagāthā saṅgītikārehi vuttā. Sakalagāthāpīti eke. Bhagavatā eva pana paraṃ viya attānaṃ niddisantena sabbamettha evaṃjātikaṃ vuttanti ayamamhākaṃ khanti. Tattha aṭṭhāti aṭṭhāsi. Sesaṃ uttānameva.

๔๓๒. ส่วนครึ่งคาถานี้ว่า "ทางเป็นทางที่ไปได้ยาก" มารกล่าวเพื่อทำให้เกิดความท้อถอยในความเพียร. ในบทนั้น ชื่อว่า ทุคโค (ไปได้ยาก) เพราะเป็นทางที่ต้องไปด้วยความลำบาก เนื่องจากเป็นทางรกชัฏคืออัปปาณกฌานเป็นต้น, ชื่อว่า ทุกกโร (ทำได้ยาก) เพราะเป็นสิ่งที่ต้องทำด้วยกายและจิตที่ลำบาก, ชื่อว่า ทุรภิสมภโว (บรรลุได้ยาก) เพราะแม้ด้วยความตายที่อยู่ใกล้เช่นนั้น ก็ไม่อาจบรรลุได้ พึงทราบความหมายอย่างนี้. ต่อจากนี้ไป อุปัฑฒคาถา (ครึ่งคาถา) ว่า "มารกล่าวคาถาเหล่านี้แล้ว ได้ยืนอยู่ใกล้พระพุทธเจ้า" นี้ ท่านผู้ทำสังคายนาได้กล่าวไว้. บางพวกกล่าวว่า แม้คาถาทั้งหมด (ก็ท่านผู้ทำสังคายนาได้กล่าวไว้). แต่ว่า ความเห็นชอบของเราคือ พระผู้มีพระภาคเจ้าเองทรงระบุถึงพระองค์ประหนึ่งเป็นบุคคลอื่น ได้ตรัสคำทั้งหมดที่มีลักษณะเช่นนี้ในที่นี้. ในบทนั้น บทว่า อฏฺฐา คือ อฏฺฐาสิ (ได้ยืนแล้ว). บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

433. Chaṭṭhagāthāya yenatthenāti ettha paresaṃ antarāyakaraṇena attano atthena tvaṃ, pāpima, āgatosīti ayamadhippāyo. Sesaṃ uttānameva.

๔๓๓. ในคาถาที่ ๖ บทว่า เยนตฺเถน นี้ มีอธิบายว่า "ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านมาแล้วด้วยประโยชน์ของตน คือการกระทำอันตรายแก่ผู้อื่น". บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

434. ‘‘Jīvaṃ puññāni kāhasī’’ti idaṃ pana vacanaṃ paṭikkhipanto ‘‘aṇumattopī’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha puññenāti vaṭṭagāmiṃ mārena vuttaṃ puññaṃ sandhāya bhaṇati. Sesaṃ uttānameva.

๔๓๔. เมื่อจะทรงปฏิเสธคำนี้ว่า "ท่านเป็นอยู่ จักทำบุญทั้งหลายได้" จึงตรัสคาถานี้ว่า "อณุมตฺโตปิ". ในบทนั้น บทว่า ปุญฺเญน พระองค์ตรัสหมายถึงบุญอันเป็นไปในวัฏฏะที่มารกล่าว. บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

435. Idāni ‘‘ekaṃso tava jīvita’’nti idaṃ vacanaṃ ārabbha māraṃ santajjento ‘‘atthi saddhā’’ti imaṃ gāthamāha. Tatrāyamadhippāyo – are, māra, yo anuttare santivarapade assaddho bhaveyya, saddhopi vā kusīto, saddho āraddhavīriyo samānopi vā duppañño, taṃ tvaṃ jīvitamanupucchamāno sobheyyāsi, mayhaṃ pana anuttare santivarapade okappanasaddhā atthi, tathā kāyikacetasikamasithilaparakkamatāsaṅkhātaṃ vīriyaṃ, vajirūpamā paññā ca mama vijjati, so tvaṃ evaṃ maṃ pahitattaṃ uttamajjhāsayaṃ kiṃ jīvamanupucchasi, kasmā jīvitaṃ pucchasi. Paññā ca mamāti ettha ca saddena sati samādhi ca. Evaṃ sante yehi pañcahi indriyehi samannāgatā nibbānaṃ pāpuṇanti, tesu ekenāpi avirahitaṃ evaṃ maṃ pahitattaṃ kiṃ jīvamanupucchasi? Nanu – ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷhaṃ (dha. pa. 112). Paññavantassa jhāyino, passato udayabbayanti (dha. pa. 111, 113).

๔๓๕. บัดนี้ เมื่อจะทรงปรารภคำนี้ว่า "ส่วนหนึ่งเป็นชีวิตของท่าน" ทรงข่มขู่มาร จึงตรัสคาถานี้ว่า "อตฺถิ สทฺธา". ในบทนั้นมีอธิบายดังนี้ - ดูก่อนมาร ผู้ใดพึงเป็นผู้ไม่มีศรัทธาในสันติวรบทอันยอดเยี่ยม, หรือแม้มีศรัทธาแต่เกียจคร้าน, หรือแม้มีศรัทธาปรารภความเพียรแล้วแต่เป็นผู้มีปัญญาทราม, ท่านถามถึงชีวิตกะผู้นั้นจึงจะงาม. แต่เรานั้นมีโอกัปปนสัทธาในสันติวรบทอันยอดเยี่ยม, อีกทั้งวิริยะอันได้แก่ความบากบั่นทางกายและทางใจที่ไม่ย่อหย่อน, และปัญญาเปรียบด้วยเพชรของเราก็มีอยู่. ท่านนั้นไฉนจึงมาถามถึงชีวิตกะเราผู้มีตนส่งไปแล้ว มีอัธยาศัยอันสูงสุดอย่างนี้, เหตุไรจึงถามถึงชีวิต? ในบทว่า ปญฺญา จ มม นี้ จ ศัพท์ รวบรวมเอาสติและสมาธิด้วย. เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านไฉนจึงมาถามถึงชีวิตกะเราผู้มีตนส่งไปแล้วอย่างนี้ ผู้ไม่ปราศจากแม้แต่อินทรีย์ข้อหนึ่งในอินทรีย์ ๕ ที่ผู้ประกอบพร้อมแล้วย่อมบรรลุนิพพาน? ก็มิใช่หรือว่า - ชีวิตวันเดียวของผู้ปรารภความเพียรอย่างมั่นคง ประเสริฐกว่า (ชีวิตร้อยปีของผู้เกียจคร้าน), (ชีวิตวันเดียว) ของผู้มีปัญญา เพ่งพินิจอยู่ เห็นความเกิดและความดับอยู่ (ประเสริฐกว่า).

436-8. Evaṃ māraṃ santajjetvā attano dehacittappavattiṃ dassento ‘‘nadīnamapī’’pi gāthāttayamāha. Tamatthato pākaṭameva. Ayaṃ pana adhippāyavaṇṇanā [Pg.117] – yvāyaṃ mama sarīre appāṇakajjhānavīriyavegasamuṭṭhito vāto vattati, loke gaṅgāyamunādīnaṃ nadīnampi sotāni ayaṃ visosaye, kiñca me evaṃ pahitattassa catunāḷimattaṃ lohitaṃ na upasoseyya. Na kevalañca me lohitameva sussati, apica kho pana tamhi lohite sussamānamhi baddhābaddhabhedaṃ sarīrānugataṃ pittaṃ, asitapītādipaṭicchādakaṃ catunāḷimattameva semhañca, kiñcāparaṃ tattakameva muttañca ojañca sussati, tesu ca sussamānesu maṃsānipi khīyanti, tassa me evaṃ anupubbena maṃsesu khīyamānesu bhiyyo cittaṃ pasīdati, na tveva tappaccayā saṃsīdati. So tvaṃ īdisaṃ cittamajānanto sarīramattameva disvā bhaṇasi ‘‘kiso tvamasi dubbaṇṇo, santike maraṇaṃ tavā’’ti. Na kevalañca me cittameva pasīdati, apica kho pana bhiyyo sati ca paññā ca samādhi mama tiṭṭhati, aṇumattopi pamādo vā sammoho vā cittavikkhepo vā natthi, tassa mayhaṃ evaṃ viharato ye keci samaṇabrāhmaṇā atītaṃ vā addhānaṃ anāgataṃ vā etarahi vā opakkamikā vedanā vedayanti, tāsaṃ nidassanabhūtaṃ pattassa uttamavedanaṃ. Yathā aññesaṃ dukkhena phuṭṭhānaṃ sukhaṃ, sītena uṇhaṃ, uṇhena sītaṃ, khudāya bhojanaṃ, pipāsāya phuṭṭhānaṃ udakaṃ apekkhate cittaṃ, evaṃ pañcasu kāmaguṇesu ekakāmampi nāpekkhake cittaṃ. ‘‘Aho vatāhaṃ subhojanaṃ bhuñjitvā sukhaseyyaṃ sayeyya’’nti īdisenākārena mama cittaṃ na uppannaṃ, passa, tvaṃ māra, sattassa suddhatanti.

๔๓๖-๘. พระโพธิสัตว์ครั้นทรงขู่พระยามารอย่างนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงความเป็นไปแห่งพระวรกายและพระจิตของพระองค์ จึงตรัสคาถา ๓ คาถาว่า “นทีนํ อปิ” เป็นต้น. เนื้อความแห่งคาถา ๓ คาถานั้น ปรากฏชัดแล้ว. ส่วนนี้เป็นคำอธิบายอรรถ – ลมที่เกิดจากกำลังแห่งความเพียรในอัปปาณกฌานในร่างกายของเรานี้เป็นไปอยู่, ลมนี้พึงยังกระแสแห่งแม่น้ำทั้งหลาย มีแม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้นในโลกให้เหือดแห้งได้, ไฉนจะไม่พึงยังโลหิตประมาณ ๔ ทะนานของเราผู้มีตนส่งไปแล้วอย่างนี้ให้เหือดแห้งเล่า. มิใช่แต่เพียงโลหิตของเราเท่านั้นที่เหือดแห้งไป, แต่เมื่อโลหิตนั้นกำลังเหือดแห้งอยู่, ดีที่เนื่องอยู่ในร่างกายทั้งที่ติดอยู่และไม่ติดอยู่, เสมหะประมาณ ๔ ทะนานที่ปกปิดอาหารที่กินดื่มเป็นต้น, และยิ่งไปกว่านั้น ปัสสาวะและโอชะประมาณเท่านั้นก็เหือดแห้งไป, และเมื่อสิ่งเหล่านั้นเหือดแห้งไป เนื้อทั้งหลายก็สิ้นไป, เมื่อเนื้อทั้งหลายสิ้นไปโดยลำดับอย่างนี้ จิตของเราย่อมผ่องใสยิ่งขึ้น, แต่ก็หาจมลงเพราะปัจจัยนั้นไม่. ท่านผู้ไม่รู้จิตเช่นนี้ เห็นแต่เพียงร่างกายแล้วกล่าวว่า “ท่านผอมโซ มีผิวพรรณทราม ความตายอยู่ใกล้ท่าน”. มิใช่แต่เพียงจิตของเราเท่านั้นที่ผ่องใส, แต่สติ ปัญญา และสมาธิของเราย่อมตั้งมั่นยิ่งขึ้น, ความประมาท ความหลง หรือความฟุ้งซ่านแห่งจิตแม้ประมาณน้อยหนึ่งก็ไม่มี, เมื่อเราอยู่อย่างนี้ สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เสวยเวทนาที่เกิดจากความพยายามในอดีตกาล อนาคตกาล หรือปัจจุบันกาล, เวทนาอันสูงสุดที่เราบรรลุแล้วนี้เป็นเครื่องแสดงถึงเวทนาเหล่านั้น. เหมือนอย่างจิตของชนเหล่าอื่นผู้ถูกทุกข์กระทบแล้ว ย่อมต้องการสุข, ถูกความเย็นกระทบแล้ว ย่อมต้องการความร้อน, ถูกความร้อนกระทบแล้ว ย่อมต้องการความเย็น, ถูกความหิวกระทบแล้ว ย่อมต้องการโภชนะ, ถูกความกระหายกระทบแล้ว ย่อมต้องการน้ำ, ฉันใด, จิตของเราก็ไม่ต้องการกามคุณแม้แต่อย่างหนึ่งในกามคุณ ๕ ฉันนั้น. จิตของเราไม่เคยเกิดขึ้นโดยอาการอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงบริโภคโภชนะอย่างดีแล้วนอนบนที่นอนอันเป็นสุข”, ดูก่อนมาร ท่านจงดูความบริสุทธิ์แห่งสัตว์เถิด.

439-41. Evaṃ attano suddhataṃ dassetvā ‘‘nivāressāmi ta’’nti āgatassa mārassa manorathabhañjanatthaṃ mārasenaṃ kittetvā tāya aparājitabhāvaṃ dassento ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādikā cha gāthāyo āha.

๔๓๙-๔๑. พระโพธิสัตว์ครั้นทรงแสดงความบริสุทธิ์ของพระองค์อย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงทำลายความปรารถนาของพระยามารผู้มาด้วยหมายใจว่า “เราจักห้ามท่าน” จึงทรงประกาศเสนาแห่งมาร และเมื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระองค์มิได้ทรงพ่ายแพ้แก่เสนานั้น จึงตรัสคาถา ๖ คาถา มีคาถาว่า “กามา เต ปฐมา เสนา” เป็นต้น.

Tattha yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mohayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati. Vuttañcetaṃ ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parapaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādheti, tāya bādhitānaṃ [Pg.118] pariyesanataṇhā cittaṃ kilamayati, atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati. Tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati, tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati, taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti, tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti, lābhādimucchitā dhammapatirūpakāni pakāsentā micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo.

ในบรรดาเสนาเหล่านั้น เพราะเหตุที่กิเลสกามทั้งหลายย่อมทำให้สัตว์ผู้เป็นคฤหัสถ์หลงใหลในวัตถุกามทั้งหลายตั้งแต่แรก, สำหรับผู้ที่ครอบงำกามเหล่านั้นแล้วเข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือน ความไม่ยินดี (อรติ) ย่อมเกิดขึ้นในเสนาสนะอันสงัด หรือในกุศลธรรมที่ยิ่งขึ้นไปอย่างใดอย่างหนึ่ง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส อันบรรพชิตจะยินดีได้โดยยาก” (สํ. นิ. ๔.๓๓๑). ลำดับนั้น ความหิวและความกระหาย (ขุปปิปาสา) ย่อมเบียดเบียนท่านเหล่านั้น เพราะมีความเป็นอยู่เนื่องด้วยผู้อื่น, ตัณหาในการแสวงหาย่อมทำให้จิตของผู้ที่ถูกความหิวและความกระหายเบียดเบียนนั้นลำบาก, ครั้งนั้น ถีนมิทธะย่อมครอบงำท่านเหล่านั้นผู้มีจิตลำบาก. ลำดับนั้น ความหวาดสะดุ้งที่เรียกว่าความตระหนก (ภีรุ) ย่อมเกิดแก่ท่านเหล่านั้นผู้ไม่บรรลุคุณวิเศษ อยู่ในเสนาสนะคือป่าและราวป่าที่อยู่ได้โดยยาก, เมื่อท่านเหล่านั้นผู้มีความรังเกียจสงสัย ไม่ได้ลิ้มรสแห่งวิเวกเป็นเวลานานอยู่ ความสงสัย (วิจิกิจฉา) ในข้อปฏิบัติย่อมเกิดขึ้นว่า “นี้ไม่น่าจะเป็นหนทาง”. เมื่อท่านเหล่านั้นขจัดความสงสัยนั้นได้แล้วอยู่ มานะ มักขะ และถัมภะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะการบรรลุคุณวิเศษเพียงเล็กน้อย, เมื่อท่านเหล่านั้นขจัดธรรมเหล่านั้นได้แล้วอยู่ ลาภ สักการะ และชื่อเสียง ย่อมเกิดขึ้นอาศัยการบรรลุคุณวิเศษที่สูงกว่านั้น, ท่านเหล่านั้นผู้มัวเมาในลาภเป็นต้น ประกาศธรรมปฏิรูป บรรลุชื่อเสียงในทางที่ผิดแล้ว ตั้งอยู่ในชื่อเสียงนั้น ย่อมยกตนข่มผู้อื่นด้วยชาติเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเป็นเสนาที่หนึ่งเป็นต้นของกามเป็นต้น.

442-3. Evametaṃ dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati, tasmā naṃ tava senāti niddisanto āha – ‘‘esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. Tattha abhippahārinīti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātanī nippothanī, antarāyakarīti attho. Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukhanti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti, sūro pana jināti, jetvā ca maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchati. Yasmā ca labhate sukhaṃ, tasmā sukhaṃ patthayamāno ahampi esa muñjaṃ parihareti. Saṅgāmāvacarā anivattino purisā attano anivattanakabhāvaviññāpanatthaṃ sīse vā dhaje vā āvudhe vā muñjatiṇaṃ bandhanti, taṃ ayampi pariharaticceva maṃ dhārehi. Tava senāya parājitassa dhiratthu mama jīvitaṃ, tasmā evaṃ dhārehi – saṅgāme me mataṃ seyyo, yañce jīve parājito, yena jīvitena parājito jīve, tasmā jīvitā tayā sammāpaṭipannānaṃ antarāyakarena saddhiṃ saṅgāme mataṃ mama seyyoti attho.

๔๔๒-๓. พระโพธิสัตว์ครั้นทรงแสดงเสนา ๑๐ อย่างนี้แล้ว เพราะเหตุที่เสนานั้นประกอบด้วยธรรมดำ ย่อมเป็นไปเพื่ออุปการะแก่นมุจีผู้มีธรรมดำ ฉะนั้น เมื่อจะทรงชี้เสนานั้นว่าเป็นเสนาของท่าน จึงตรัสว่า “เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี” (ดูก่อนนมุจี นั่นคือเสนาของท่าน เป็นกองทัพประหารของคนดำ). ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิปฺปหารินี ความว่า เป็นผู้ฆ่า เป็นผู้บดขยี้สมณพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นผู้กระทำอันตราย. บทว่า น นํ อสูโร ชินาติ, เชตฺวา จ ลภเต สุขํ (คนขลาด ย่อมชนะเสนามารนั้นไม่ได้, แต่ครั้นชนะแล้ว ย่อมได้ความสุข) ความว่า คนขลาด คือบุรุษผู้ยังมีความเยื่อใยในกายและชีวิต ย่อมชนะเสนาของท่านไม่ได้, ส่วนคนกล้าย่อมชนะได้, และครั้นชนะแล้ว ย่อมบรรลุมรรคสุขและผลสุข. และเพราะเหตุที่ย่อมได้ความสุข ฉะนั้น แม้เราผู้ปรารถนาความสุข ก็จะขอกระทำหญ้ามุญชะนี้. บุรุษผู้เข้าสู่สงครามไม่ถอยกลับ เพื่อจะประกาศภาวะที่ไม่ถอยกลับของตน ย่อมผูกหญ้ามุญชะไว้ที่ศีรษะ หรือที่ธง หรือที่อาวุธ, ท่านจงจำเราไว้ว่า แม้เรานี้ก็กระทำหญ้ามุญชะนั้นเหมือนกัน. ชีวิตของเราผู้พ่ายแพ้แก่เสนาของท่าน จงมีแต่ความฉิบหาย, ฉะนั้น ท่านจงจำไว้อย่างนี้ว่า – ความตายในสงครามประเสริฐกว่าสำหรับเรา, ส่วนการที่เราพ่ายแพ้แล้วพึงเป็นอยู่นั้นหาประเสริฐไม่, ความว่า ความตายในสงครามกับท่านผู้กระทำอันตรายแก่ผู้ปฏิบัติชอบทั้งหลาย ประเสริฐกว่าสำหรับเรา ยิ่งกว่าชีวิตที่เราพ่ายแพ้แล้วพึงเป็นอยู่.

444. Kasmā mataṃ seyyoti ce? Yasmā pagāḷhettha…pe… subbatā, ettha kāmādikāya attukkaṃsanaparavambhanapariyosānāya tava senāya pagāḷhā nimuggā anupaviṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na dissanti, sīlādīhi guṇehi nappakāsanti, andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti. Ete evaṃ pagāḷhā samānā [Pg.119] sacepi kadāci ummujjitvā nimujjanapuriso viya ‘‘sāhu saddhā’’tiādinā nayena ummujjanti, tathāpi tāya senāya ajjhotthaṭattā tañca maggaṃ na jānanti khemaṃ nibbānagāmīnaṃ, sabbepi buddhapaccekabuddhādayo yena gacchanti subbatāti. Imaṃ pana gāthaṃ sutvā māro puna kiñci avatvā eva pakkāmi.

๔๔๔. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรความตายจึงประเสริฐกว่า? ตอบว่า เพราะว่า (ในคาถานั้นมีคำว่า) ผู้ประพฤติดีทั้งหลายจมลงแล้วในกองทัพนั้น... ในกองทัพของท่าน อันมีกามเป็นต้น มีการยกตนข่มผู้อื่นเป็นที่สุดนี้ สมณพราหมณ์บางพวกผู้จมลงแล้ว ดิ่งลงแล้ว เข้าไปแล้ว ย่อมไม่ปรากฏ คือ ไม่ปรากฏด้วยคุณมีความศีลเป็นต้น เป็นเหมือนผู้เข้าไปแล้วสู่ความมืด สมณพราหมณ์เหล่านั้น จมลงแล้วอย่างนี้ แม้หากบางคราวจะผุดขึ้น เหมือนคนกำลังจมน้ำผุดขึ้นด้วยคิดว่า ศรัทธาดีหนอ เป็นต้น ถึงกระนั้น เพราะถูกกองทัพนั้นครอบงำเสียแล้ว จึงไม่รู้จักทางอันเกษม ซึ่งเป็นทางไปสู่นิพพาน ที่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้นทั้งหมด ผู้มีวัตรดีงาม เสด็จไปแล้ว ครั้นมารได้ฟังคาถานี้แล้ว ก็มิได้กล่าวอะไรอีก หลีกไปแล้ว

445-6. Pakkante pana tasmiṃ mahāsatto tāya dukkarakārikāya kiñcipi visesaṃ anadhigacchanto anukkamena ‘‘siyā nu kho añño maggo bodhāyā’’tiādīni cintetvā oḷārikāhāraṃ āhāretvā, balaṃ gahetvā, visākhapuṇṇamadivase pageva sujātāya pāyāsaṃ paribhuñjitvā, bhadravanasaṇḍe divāvihāraṃ nisīditvā, tattha aṭṭha samāpattiyo nibbattento divasaṃ vītināmetvā sāyanhasamaye mahābodhimaṇḍābhimukho gantvā sotthiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo bodhimūle vikiritvā dasasahassalokadhātudevatāhi katasakkārabahumāno –

๔๔๕-๖. เมื่อมารนั้นหลีกไปแล้ว พระมหาสัตว์ไม่ทรงบรรลุคุณวิเศษอะไรเลยด้วยทุกกรกิริยานั้น จึงทรงดำริโดยลำดับว่า หนทางเพื่อการตรัสรู้ทางอื่นพึงมีอยู่หรือหนอ เป็นต้น แล้วเสวยอาหารหยาบ ทรงถือเอาพระกำลัง ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ เวลาเช้าตรู่ ทรงบริโภคข้าวมธุปายาสของนางสุชาดา ประทับพักกลางวันที่ป่าสาลวันชื่อภัททะ ทรงยังสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด ณ ที่นั้น ให้วันเวลาล่วงไป ในเวลาเย็น เสด็จมุ่งหน้าสู่มหาโพธิมณฑล ทรงโปรยหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวาย ณ โคนต้นโพธิ์ ทรงเป็นผู้ที่เทวดาในหมื่นโลกธาตุทำสักการะและยกย่อง –

‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu;

Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohita’’nti. –

“หนัง เอ็น และกระดูก จักเหลืออยู่ก็ตามที เนื้อและเลือดในสรีระจงเหือดแห้งไปให้หมดสิ้นเถิด”

Caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘na dāni buddhattaṃ apāpuṇitvā pallaṅkaṃ bhindissāmī’’ti paṭiññaṃ katvā aparājitapallaṅke nisīdi. Taṃ ñatvā māro pāpimā ‘‘ajja siddhattho paṭiññaṃ katvā nisinno, ajjeva dānissa sā paṭiññā paṭibāhitabbā’’ti bodhimaṇḍato yāva cakkavāḷamāyataṃ dvādasayojanavitthāraṃ uddhaṃ navayojanamuggataṃ mārasenaṃ samuṭṭhāpetvā diyaḍḍhayojanasatappamāṇaṃ girimekhalaṃ hatthirājānaṃ āruyha bāhusahassaṃ māpetvā nānāvudhāni gahetvā ‘‘gaṇhatha, hanatha, paharathā’’ti bhaṇanto āḷavakasutte vuttappakārā vuṭṭhiyo māpesi, tā mahāpurisaṃ patvā tattha vuttappakārā eva sampajjiṃsu. Tato vajiraṅkusena hatthiṃ kumbhe paharitvā mahāpurisassa samīpaṃ netvā ‘‘uṭṭhehi, bho siddhattha, pallaṅkā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘na uṭṭhahāmi mārā’’ti vatvā taṃ dhajiniṃ samantā vilokento imā gāthāyo abhāsi ‘‘samantā dhajini’’nti.

ทรงอธิษฐานวิริยะมีองค์ ๔ ทรงทำปฏิญญาว่า “บัดนี้ เรายังไม่บรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้” แล้วประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ มารผู้มีบาปทราบดังนั้น จึงคิดว่า “วันนี้ สิทธัตถะทำปฏิญญาแล้วนั่งลง วันนี้แหละ เราจะยับยั้งปฏิญญาของเขา” แล้วบันดาลให้เกิดกองทัพมาร ซึ่งยาวตั้งแต่โพธิมณฑลจนถึงขอบจักรวาล กว้าง ๑๒ โยชน์ สูงขึ้นไป ๙ โยชน์ ขึ้นสู่พญาช้างคิรีเมขล์ประมาณ ๑๕๐ โยชน์ เนรมิตแขนพันแขน ถืออาวุธนานาชนิด พลางร้องว่า “จงจับ จงฆ่า จงตี” แล้วเนรมิตฝนชนิดต่างๆ ดังที่กล่าวไว้ในอาฬวกสูตร ฝนเหล่านั้น เมื่อตกลงมาถึงพระมหาสัตว์ ก็กลับกลายเป็นดังที่กล่าวไว้ในสูตรนั้น ลำดับนั้น มารจึงแทงกระพองช้างด้วยขอวัชระ นำเข้าไปใกล้พระมหาสัตว์ แล้วกล่าวว่า “ดูก่อนสิทธัตถะ ท่านจงลุกขึ้นจากบัลลังก์” พระมหาสัตว์ตรัสว่า “ดูก่อนมาร เราจะไม่ลุกขึ้น” แล้วทอดพระเนตรดูกองทัพนั้นโดยรอบ ได้ตรัสคาถาเหล่านี้ว่า “สมนฺตา ธชินึ” (กองทัพมีธงโดยรอบ)

Tattha [Pg.120] dhajininti senaṃ. Yuttanti uyyuttaṃ. Savāhananti girimekhalanāgarājasahitaṃ. Paccuggacchāmīti abhimukho upari gamissāmi, so ca kho tejeneva, na kāyena. Kasmā? Mā maṃ ṭhānā acāvayi, maṃ etasmā ṭhānā aparājitapallaṅkā māro mā cālesīti vuttaṃ hoti. Nappasahatīti sahituṃ na sakkoti, nābhibhavati vā. Āmaṃ pattanti kācajātaṃ mattikābhājanaṃ. Asmanāti pāsāṇena. Sesamettha pākaṭameva.

ในคาถานั้น บทว่า ธชินึ หมายถึง กองทัพ บทว่า ยุตฺตํ หมายถึง เตรียมพร้อมแล้ว บทว่า สวาหนํ หมายถึง พร้อมด้วยพญาช้างคิรีเมขล์ บทว่า ปจฺจุคฺคจฺฉามิ หมายถึง เราจักเข้าไปเผชิญหน้า ซึ่งก็ด้วยเดชานุภาพเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยกาย ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า ท่านอย่าให้เราเคลื่อนจากที่ ความว่า มารอย่าได้ทำให้เราหวั่นไหวจากที่นี้ คือ อปราชิตบัลลังก์ บทว่า นปฺปสหติ หมายถึง ทนไม่ได้ หรือครอบงำไม่ได้ บทว่า อามํ ปตฺตํ หมายถึง ภาชนะดินดิบ บทว่า อสฺมนา หมายถึง ด้วยก้อนหิน ส่วนที่เหลือในคาถานี้ ชัดเจนอยู่แล้ว

447-8. Idāni ‘‘etaṃ te mārasenaṃ bhinditvā tato paraṃ vijitasaṅgāmo sampattadhammarājābhiseko idaṃ karissāmī’’ti dassento āha ‘‘vasīkaritvā’’ti. Tattha vasīkaritvā saṅkappanti maggabhāvanāya sabbaṃ micchāsaṅkappaṃ pahāya sammāsaṅkappasseva pavattanena vasīkaritvā saṅkappaṃ. Satiñca sūpatiṭṭhitanti kāyādīsu catūsu ṭhānesu attano satiñca suṭṭhu upaṭṭhitaṃ karitvā evaṃ vasīkatasaṅkappo suppatiṭṭhitassati raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarissāmi devamanussabhede puthū sāvake vinayanto. Atha mayā vinīyamānā te appamattā…pe… na socare, taṃ nibbānāmatamevāti adhippāyo.

๔๔๗-๘. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า “เราทำลายกองทัพมารของท่านนี้แล้ว หลังจากนั้น เป็นผู้มีสงครามอันชนะแล้ว ได้รับอภิเษกเป็นธรรมราชาแล้ว จักกระทำสิ่งนี้” จึงตรัสว่า “วสีกริตฺวา” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า วสีกริตฺวา สงฺกปฺปํ (ยังความดำริให้อยู่ในอำนาจ) หมายถึง ยังความดำริให้อยู่ในอำนาจ ด้วยการละมิจฉาสังกัปปะทั้งหมดด้วยการเจริญมรรค และด้วยการเป็นไปแห่งสัมมาสังกัปปะเท่านั้น และบทว่า สติญฺจ สูปฏิฏฺฐิตํ (และยังสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว) หมายถึง ทรงกระทำสติของพระองค์ให้ตั้งมั่นดีแล้วในฐานะ ๔ มีกายเป็นต้น เราผู้มีความดำริอันทำให้อยู่ในอำนาจ มีสติอันตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้ จักเที่ยวไปจากแว่นแคว้นสู่แว่นแคว้น แนะนำสาวกจำนวนมากในหมู่เทวดาและมนุษย์ ครั้นสาวกเหล่านั้น อันเราแนะนำอยู่ เป็นผู้ไม่ประมาท... ย่อมไม่เศร้าโศก อธิบายว่า (ย่อมบรรลุ) พระนิพพานอันเป็นอมตะ

449-51. Atha māro imā gāthāyo sutvā āha – ‘‘evarūpaṃ pakkhaṃ disvā na bhāyasi bhikkhū’’ti? ‘‘Āma, māra, na bhāyāmī’’ti. ‘‘Kasmā na bhāyasī’’ti? ‘‘Dānādīnaṃ pāramipuññānaṃ katattā’’ti. ‘‘Ko etaṃ jānāti dānādīni tvamakāsī’’ti? ‘‘Kiṃ ettha pāpima sakkhikiccena, apica ekasmiṃyeva bhave vessantaro hutvā yaṃ dānamadāsiṃ, tassānubhāvena sattakkhattuṃ chahi pakārehi sañjātakampā ayaṃ mahāpathavīyeva sakkhī’’ti. Evaṃ vutte udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi bheravasaddaṃ muñcamānā, yaṃ sutvā māro asanihato viya bhīto dhajaṃ paṇāmetvā palāyi saddhiṃ parisāya. Atha mahāpuriso tīhi yāmehi tisso vijjā sacchikatvā aruṇuggamane ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti imaṃ udānaṃ udānesi. Māro udānasaddena āgantvā ‘‘ayaṃ‘buddho aha’nti paṭijānāti, handa naṃ anubandhāmi ābhisamācārikaṃ passituṃ. Sacassa kiñci kāyena vā vācāya vā khalitaṃ bhavissati, viheṭhessāmi na’’nti pubbe bodhisattabhūmiyaṃ [Pg.121] chabbassāni anubandhitvā buddhattaṃ pattaṃ ekaṃ vassaṃ anubandhi. Tato bhagavato kiñci khalitaṃ apassanto ‘‘satta vassānī’’ti imā nibbejanīyagāthāyo abhāsi.

๔๔๙-๕๑. ลำดับนั้น มารได้ฟังคาถาเหล่านี้แล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านเห็นหมู่พลเช่นนี้แล้ว ไม่กลัวหรือ?” (พระมหาสัตว์ตรัสว่า) “ดูก่อนมาร เราไม่กลัว” (มารถามว่า) “ทำไมท่านจึงไม่กลัว?” (พระมหาสัตว์ตรัสว่า) “เพราะเราได้ทำบุญคือบารมีทั้งหลาย มีทานเป็นต้นไว้แล้ว” (มารถามว่า) “ใครรู้ว่าท่านได้ทำทานเป็นต้นไว้?” (พระมหาสัตว์ตรัสว่า) “ดูก่อนมารผู้มีบาป จะมีประโยชน์อะไรด้วยพยานในที่นี้ อีกอย่างหนึ่ง ในภพเดียวเท่านั้น เมื่อเราเป็นพระเวสสันดร ได้ให้ทานใดไว้ ด้วยอานุภาพแห่งทานนั้น มหาปฐพีนี้ซึ่งหวั่นไหว ๗ ครั้ง ด้วยอาการ ๖ อย่าง เป็นพยานของเรา” เมื่อตรัสดังนี้แล้ว มหาปฐพีมีน้ำเป็นที่สุด ก็ได้หวั่นไหว เปล่งเสียงกึกก้องกัมปนาท มารได้ฟังเสียงนั้นแล้ว ก็หวาดกลัวเหมือนถูกอสนีบาตฟาด ลดธงลงแล้วหนีไปพร้อมกับบริษัท ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ทรงทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ประการในยามทั้ง ๓ ในเวลาอรุณขึ้น ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ว่า “อเนกชาติสํสารํ... ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา” (เราท่องเที่ยวไปในสงสาร... ได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาแล้ว) มารได้ยินเสียงอุทานจึงมาแล้วคิดว่า “ผู้นี้ปฏิญญาว่า ‘เราเป็นพระพุทธเจ้า’ เอาเถิด เราจะคอยติดตามดูอาภิสมาจาริกวัตรของเขา ถ้าเขามีความผิดพลาดอะไรทางกายหรือวาจา เราจักเบียดเบียนเขา” มารนั้นได้ติดตามพระองค์มา ๖ ปีในครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์แล้ว ยังติดตามต่ออีก ๑ ปีเมื่อทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว จากนั้น เมื่อไม่เห็นความผิดพลาดอะไรของพระผู้มีพระภาค จึงได้กล่าวคาถาแสดงความท้อใจเหล่านี้ว่า “สตฺต วสฺสานิ” (ตลอด ๗ ปี)

Tattha otāranti randhaṃ vivaraṃ. Nādhigacchissanti nādhigamiṃ. Medavaṇṇanti medapiṇḍasadisaṃ. Anupariyagāti parito parito agamāsi. Mudunti mudukaṃ. Vindemāti adhigaccheyyāma. Assādanāti sādubhāvo. Vāyasettoti vāyaso etto. Sesamettha pākaṭameva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โอตารํ ได้แก่ ช่อง, โอกาส. บทว่า นาธิคจฺฉิสฺสํ ได้แก่ ไม่ได้พบ. บทว่า เมทวณฺณํ ได้แก่ เหมือนก้อนไขมัน. บทว่า อนุปริยคา ได้แก่ ได้ไปรอบๆ. บทว่า มุทุํ ได้แก่ ของอ่อน. บทว่า วินฺเทม ได้แก่ พึงได้. บทว่า อสฺสาทนา ได้แก่ ความอร่อย. บทว่า วายเสตฺโต ความว่า กาตัวนั้น. บทที่เหลือในพระคาถานี้ ชัดเจนแล้ว.

Ayaṃ pana yojanā – satta vassāni bhagavantaṃ otārāpekkho anubandhiṃ katthaci avijahanto padāpadaṃ, evaṃ anubandhitvāpi ca otāraṃ nādhigamiṃ. Sohaṃ yathā nāma medavaṇṇaṃ pāsāṇaṃ medasaññī vāyaso ekasmiṃ passe mukhatuṇḍakena vijjhitvā assādaṃ avindamāno ‘‘appeva nāma ettha mudu vindema, api ito assādanā siyā’’ti samantā tatheva vijjhanto anupariyāyitvā katthaci assādaṃ aladdhā ‘‘pāsāṇovāya’’nti nibbijja pakkameyya, evamevāhaṃ bhagavantaṃ kāyakammādīsu attano parittapaññāmukhatuṇḍakena vijjhanto samantā anupariyagā ‘‘appeva nāma katthaci aparisuddhakāyasamācārādimudubhāvaṃ vindema, kutoci assādanā siyā’’ti, te dāni mayaṃ assādaṃ alabhamānā kākova selamāsajja nibbijjāpema gotamaṃ āsajja tato gotamā nibbijja apemāti. Evaṃ vadato kira mārassa satta vassāni nipphalaparissamaṃ nissāya balavasoko udapādi. Tenassa visīdamānaṅgapaccaṅgassa beluvapaṇḍu nāma vīṇā kacchato patitā. Yā sakiṃ kusalehi vāditā cattāro māse madhurassaraṃ muñcati, yaṃ gahetvā sakko pañcasikhassa adāsi. Taṃ so patamānampi na bujjhi. Tenāha bhagavā –

ส่วนการโยชนาในพระคาถานี้มีดังนี้: ข้าพเจ้าติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไปทุกฝีก้าว ไม่ละไปในที่ไหนๆ ตลอด ๗ ปี ด้วยหวังว่าจะได้ช่อง แต่เมื่อติดตามไปอย่างนั้น ก็ไม่ได้ช่องเลย. ข้าพเจ้านั้น เปรียบเหมือนกาสำคัญก้อนหินที่มีสีเหมือนก้อนไขมันว่าเป็นก้อนไขมัน จึงจิกด้วยจะงอยปากที่ข้างหนึ่ง ไม่ได้รสชาติ ก็เที่ยวจิกไปรอบๆ โดยนัยนั้นแหละ ด้วยคิดว่า 'บางทีเราพึงได้ของอ่อนในที่นี้ รสชาติพึงมีจากที่นี้' แต่เมื่อไม่ได้รสชาติในที่ไหนๆ ก็เบื่อหน่ายแล้วหลีกไปว่า 'นี่เป็นก้อนหิน' ฉันใด, ข้าพเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน เที่ยวจิกพระผู้มีพระภาคเจ้าในกายกรรมเป็นต้นโดยรอบ ด้วยจะงอยปากคือปัญญาอันน้อยของตน ด้วยคิดว่า 'บางทีเราพึงได้พบความเป็นของอ่อนคือกายสมาจารเป็นต้นที่ไม่บริสุทธิ์ในที่ไหนสักแห่ง รสชาติพึงมีจากที่ไหนสักแห่ง' บัดนี้ พวกข้าพเจ้าเมื่อไม่ได้รสชาติ ก็เบื่อหน่ายในพระโคดม เหมือนกากระทบก้อนหินแล้วเบื่อหน่าย ฉะนั้น จึงหลีกไปจากพระโคดมนั้น. ได้ยินว่า เมื่อมารกล่าวดังนี้ ความโศกอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้นเพราะอาศัยความพยายามอันไร้ผลตลอด ๗ ปี. เพราะความโศกนั้น พิณชื่อว่าเบลุวปัณฑุของมารผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่ซบเซา ได้ตกลงจากรักแร้. พิณนั้นซึ่งผู้ฉลาดดีดครั้งหนึ่ง จะเปล่งเสียงไพเราะได้ ๔ เดือน ซึ่งท้าวสักกะทรงรับเอาไปประทานแก่ปัญจสิขะ. มารนั้นแม้พิณกำลังตกอยู่ก็ไม่รู้สึกตัว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า –

452.

๔๕๒.

‘‘Tassa sokaparetassa, vīṇā kacchā abhassatha;

Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti.

พิณได้ตกจากรักแร้ของมารนั้น ผู้ถูกความโศกครอบงำ ลำดับนั้น ยักษ์นั้นเสียใจ ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง ดังนี้.

Saṅgītikārakā āhaṃsūti eke, amhākaṃ panetaṃ nakkhamatīti.

อาจารย์บางพวกกล่าวว่า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ แต่ความเห็นนั้น ไม่เป็นที่ชอบใจของพวกเรา.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya padhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาปธานสูตร จบ.

3. Subhāsitasuttavaṇṇanā

๓. วรรณนาสุภาสิตสูตร

Evaṃ [Pg.122] me sutanti subhāsitasuttaṃ. Attajjhāsayato cassa uppatti. Bhagavā hi subhāsitappiyo, so attano subhāsitasamudācārappakāsanena sattānaṃ dubbhāsitasamudācāraṃ paṭisedhento imaṃ suttamabhāsi. Tattha evaṃ me sutantiādi saṅgītikāravacanaṃ. Tattha tatra kho bhagavā…pe… bhadanteti te bhikkhūti etaṃ apubbaṃ, sesaṃ vuttanayameva. Tasmā apubbapadavaṇṇanatthamidaṃ vuccati – tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca ārāme viharati, tatra ārāmeti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho, tāva, bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagaruparidīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalaparidīpanaṃ. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi.

สุภาสิตสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. และสูตรนี้เกิดขึ้นจากพระอัธยาศัยของพระองค์. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงโปรดสุภาษิต พระองค์เมื่อทรงประกาศความประพฤติอันเป็นสุภาษิตของพระองค์ และทรงห้ามความประพฤติอันเป็นทุพภาสิตของเหล่าสัตว์ จึงได้ตรัสพระสูตรนี้. ในบทเหล่านั้น คำว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺร โข ภควา...ฯลฯ...ภทนฺเตติ เต ภิกฺขู นี้เป็นบทที่ไม่เคยมีมาก่อน ส่วนบทที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. เพราะฉะนั้น คำนี้จึงกล่าวขึ้นเพื่ออธิบายบทที่ไม่เคยมีมาก่อน. บทว่า ตตฺร เป็นการแสดงถึงเทศะและกาล. จริงอยู่ บทนั้นแสดงว่า พระองค์ประทับอยู่ในสมัยใด ก็คือในสมัยนั้น และประทับอยู่ในอารามใด ก็คือในอารามนั้น. หรือแสดงถึงเทศะและกาลที่สมควรจะตรัส. เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ทรงแสดงธรรมในเทศะหรือกาลที่ไม่สมควร. คำว่า 'พาหิยะ เวลานี้ยังไม่สมควร' เป็นต้น (อุ. ๑๐) เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้. บทว่า โข เป็นนิบาตใช้ในความหมายเพียงเพื่อเติมบทให้เต็ม หรือในความหมายว่า การกำหนด เป็นต้น. บทว่า ภควา เป็นการแสดงถึงพระผู้เป็นครูของโลก. บทว่า ภิกฺขู เป็นการแสดงถึงบุคคลผู้สมควรแก่การฟังธรรม. บทว่า อามนฺเตสิ ได้แก่ ตรัสเรียก ตรัสบอก ตรัสเตือน.

Bhikkhavoti āmantanākāraparidīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Tena nesaṃ hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karitvā teneva kathetukamyatādīpakena vacanena tesaṃ sotukamyataṃ janeti, teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti. Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhū eva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi ayaṃ dhammadesanā, na pāṭipuggalikā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca. Āsannā tattha nisinnesu satthu santikattā, sadā sannihitā satthu santikāvacarattā. Tena bhagavā sabbaparisasādhāraṇaṃ dhammaṃ desento bhikkhū eva āmantesi. Apica bhājanaṃ te imāya kathāya yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvatotipi te eva [Pg.123] āmantesi. Bhadanteti gāravādhivacanametaṃ. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi, te evaṃ bhagavantaṃ ālapantā bhagavato paccassosunti.

บทว่า ภิกฺขโว เป็นการแสดงอาการแห่งการตรัสเรียก. และคำนั้นกล่าวขึ้นเพราะสำเร็จด้วยคุณมีการขอเป็นปกติเป็นต้น. ด้วยคำนั้น พระองค์เมื่อทรงประกาศความเป็นอยู่ของภิกษุเหล่านั้นอันบุคคลผู้เลวและผู้ประเสริฐเสพแล้ว ย่อมทรงข่มความเป็นผู้ฟุ้งซ่านและความเป็นผู้ต่ำต้อย. และด้วยพระดำรัสว่า 'ภิกฺขโว' ซึ่งมีพระกรุณาแผ่ไป มีพระหฤทัยโสมนัส และมีพระเนตรทอดลงเป็นเบื้องหน้า พระองค์ทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้หันหน้ามาเฉพาะพระพักตร์ของพระองค์ แล้วทรงก่อให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่ภิกษุเหล่านั้นด้วยพระดำรัสที่แสดงถึงความปรารถนาจะตรัสนั่นเอง และด้วยพระดำรัสที่มีความหมายเป็นการเตือนนั่นเอง ก็ทรงชักนำภิกษุเหล่านั้นไว้ในความตั้งใจฟังโดยเคารพด้วย. จริงอยู่ ความถึงพร้อมแห่งพระศาสนาย่อมขึ้นอยู่กับการฟังและการมนสิการโดยเคารพ. หากถามว่า เมื่อเทวดาและมนุษย์เหล่าอื่นก็มีอยู่ เหตุไรจึงตรัสเรียกแต่ภิกษุทั้งหลายเล่า? ตอบว่า เพราะความเป็นผู้เจริญที่สุด ประเสริฐที่สุด อยู่ใกล้ และอยู่พร้อมหน้าเสมอ. จริงอยู่ ธรรมเทศนานี้เป็นสาธารณะแก่ทุกบริษัท ไม่ใช่เฉพาะบุคคล. และในบริษัทนั้น ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้เจริญที่สุดเพราะเกิดขึ้นก่อน, เป็นผู้ประเสริฐที่สุดเพราะเป็นผู้ประพฤติตามจริยาของพระศาสดา เริ่มตั้งแต่ความเป็นอนาคาริก และเพราะเป็นผู้รับเอาพระศาสนาทั้งหมด. เป็นผู้อยู่ใกล้เพราะอยู่ในสำนักของพระศาสดาในบรรดาผู้ที่นั่งอยู่ในที่นั้น, เป็นผู้พร้อมหน้าเสมอเพราะเป็นผู้เที่ยวไปในสำนักของพระศาสดา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงธรรมอันเป็นสาธารณะแก่ทุกบริษัท จึงตรัสเรียกแต่ภิกษุทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ตรัสเรียกแต่ภิกษุเหล่านั้น เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นภาชนะรองรับพระธรรมเทศนานี้ ด้วยมีความสามารถในการปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน. บทว่า ภทนฺเต นี้เป็นคำกล่าวแสดงความเคารพ. บทว่า เต ภิกฺขู ความว่า ภิกษุเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียก ภิกษุเหล่านั้นเมื่อทูลเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ ได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Catūhi aṅgehīti catūhi kāraṇehi avayavehi vā. Musāvādāveramaṇiādīni hi cattāri subhāsitavācāya kāraṇāni. Saccavacanādayo cattāro avayavā, kāraṇatthe ca aṅgasaddo. Catūhīti nissakkavacanaṃ hoti, avayavatthe karaṇavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapanavācā. Yā sā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9; ma. ni. 3.14) ca evamādīsu āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati virati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299; vibha. 206) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgacchati, sā idha na adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. Subhāsitā hotīti suṭṭhu bhāsitā hoti. Tenassā atthāvahanataṃ dīpeti. Na dubbhāsitāti na duṭṭhu bhāsitā. Tenassā anatthānāvahanataṃ dīpeti. Anavajjāti vajjasaṅkhātarāgādidosavirahitā. Tenassā kāraṇasuddhiṃ vuttadosābhāvañca dīpeti. Ananuvajjā cāti anuvādavimuttā. Tenassā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.

บทว่า จตูหิ องฺเคหิ ความว่า ด้วยเหตุ ๔ อย่าง หรือด้วยส่วนประกอบ ๔ อย่าง. จริงอยู่ องค์ ๔ มีมุสาวาทาเวรมณีเป็นต้น เป็นเหตุแห่งวาจาสุภาษิต. องค์ ๔ มีสัจจวาจาเป็นต้น เป็นส่วนประกอบ และอังคศัพท์ใช้ในอรรถว่าเหตุ. บทว่า จตูหิ เป็นนิสสักกวจนะ หรือเป็นกรณวจนะในอรรถว่าส่วนประกอบ. บทว่า สมนฺนาคตา ความว่า ตามไปแล้ว เป็นไปแล้ว และประกอบแล้ว. บทว่า วาจา ได้แก่ วาจาที่เปล่งออก. คือวาจาที่มาในพระบาลีเป็นต้นว่า "วาจา คิรา พฺยปฺปโถ" และว่า "เนลา กณฺณสุขา". ส่วนวาจาที่เป็นวิญญัติอย่างนี้ว่า "กรรมที่ทำด้วยวาจา" และที่เป็นวิรัติอย่างนี้ว่า "ความงด ความเว้น... จากวจีทุจริต ๔ นี้เรียกว่า สัมมาวาจา" และที่เป็นเจตนาอย่างนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผรุสวาจาที่เสพแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในนรก" ไม่ทรงประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นสิ่งที่ไม่พึงกล่าว. บทว่า สุภาสิตา โหติ ความว่า เป็นวาจาที่กล่าวดีแล้ว. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงการนำมาซึ่งประโยชน์. บทว่า น ทุพฺภาสิตา ความว่า ไม่เป็นวาจาที่กล่าวชั่ว. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงการไม่นำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า อนวชฺชา ความว่า ปราศจากโทษคือกิเลสมีราคะเป็นต้นอันชื่อว่าวัชชะ. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงความบริสุทธิ์แห่งเหตุและความไม่มีโทษที่กล่าวแล้ว. บทว่า อนนุวชฺชา จ ความว่า พ้นจากคำติเตียน. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยอาการทั้งปวง. บทว่า วิญฺญูนํ ความว่า แห่งบัณฑิตทั้งหลาย. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า ในเรื่องการติเตียนและสรรเสริญ คนพาลไม่เป็นประมาณ.

Katamehi catūhīti kathetukamyatāpucchā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhaveti yesaṃ kathetukāmo, tadālapanaṃ. Bhikkhūti vuttappakāravācābhāsanakapuggalanidassanaṃ. Subhāsitaṃyeva bhāsatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya catūsu vācaṅgesu aññataraṅganiddesavacanaṃ. No dubbhāsitanti tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇaṃ. Tena ‘‘musāvādādayopi kadāci vattabbā’’ti diṭṭhiṃ nisedheti. ‘‘No dubbhāsita’’nti iminā vā micchāvācappahānaṃ dīpeti, ‘‘subhāsita’’nti iminā pahīnamicchāvācena satā bhāsitabbavacanalakkhaṇaṃ. Tathā pāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadaṃ[Pg.124]. Aṅgaparidīpanatthaṃ pana abhāsitabbaṃ pubbe avatvā bhāsitabbamevāha. Esa nayo dhammaṃyevātiādīsupi.

บทว่า กตเมหิ จตูหิ เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าว. บทว่า อิธ ความว่า ในศาสนานี้. บทว่า ภิกฺขเว เป็นคำร้องเรียกภิกษุที่พระองค์ทรงประสงค์จะตรัสด้วย. บทว่า ภิกฺขุ เป็นการแสดงถึงบุคคลผู้กล่าววาจาตามประเภทที่กล่าวแล้ว. บทว่า สุภาสิตํเยว ภาสติ เป็นคำแสดงองค์แห่งวาจาองค์ใดองค์หนึ่งในบรรดาองค์ ๔ ด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน. บทว่า โน ทุพฺภาสิตํ เป็นการห้ามการกล่าววาจาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์แห่งวาจานั้น. ด้วยบทนั้น ทรงปฏิเสธทิฏฐิที่ว่า "แม้มุสาวาทเป็นต้น ก็พึงกล่าวได้ในบางครั้ง". อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า "โน ทุพฺภาสิตํ" ทรงแสดงการละมิจฉาวาจา, ด้วยบทว่า "สุภาสิตํ" ทรงแสดงลักษณะของวาจาที่บุคคลผู้ละมิจฉาวาจาได้แล้วพึงกล่าว. เปรียบเหมือนการไม่ทำบาป และการบำเพ็ญกุศลให้ถึงพร้อม. แต่เพื่อทรงแสดงองค์ให้ปรากฏ จึงไม่ตรัสถึงสิ่งที่ไม่พึงกล่าวก่อน แต่ตรัสถึงสิ่งที่พึงกล่าวเท่านั้น. นัยนี้พึงใช้ในบทว่า ธมฺมํเยว เป็นต้นด้วย.

Ettha ca ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsita’’nti iminā pisuṇadosarahitaṃ samaggakaraṇavacanaṃ vuttaṃ, ‘‘dhammaṃyeva bhāsati no adhamma’’nti iminā samphadosarahitaṃ dhammato anapetaṃ mantāvacanaṃ vuttaṃ, itarehi dvīhi pharusālikarahitāni piyasaccavacanāni vuttāni. Imehi khotiādinā pana tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Visesato cettha ‘‘imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hotī’’ti bhaṇanto yadaññe paṭiññādīhi avayavehi nāmādīhi padehi liṅgavacanavibhattikālakārakādīhi sampattīhi ca samannāgataṃ vācaṃ ‘‘subhāsita’’nti maññanti, taṃ dhammato paṭisedheti. Avayavādisampannāpi hi pesuññādisamannāgatā vācā dubbhāsitāva hoti attano paresañca anatthāvahattā. Imehi pana catūhi aṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vā hoti, tathāpi subhāsitā eva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Sīhaḷadīpe maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇapaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ gāyantiyā sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū cettha arahattaṃ pattā nidassanaṃ. Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumasarasamīpena gacchanto padumasare padumāni bhañjitvā bhañjitvā –

ในข้อนั้น ด้วยบทว่า "สุภาสิตํเยว ภาสติ โน ทุพฺภาสิตํ" ตรัสถึงวาจาที่ทำให้สามัคคี ปราศจากโทษคือคำส่อเสียด. ด้วยบทว่า "ธมฺมํเยว ภาสติ โน อธมฺมํ" ตรัสถึงวาจาที่เป็นคำปรึกษาหารือ ไม่ปราศจากธรรม ปราศจากโทษคือสัมผัปปลาปะ. ด้วยสองบทที่เหลือ ตรัสถึงวาจาที่ไพเราะและเป็นจริง ปราศจากคำหยาบและคำเท็จ. แต่ด้วยบทว่า อิเมหิ โข เป็นต้น ทรงแสดงองค์เหล่านั้นโดยประจักษ์แล้วสรุปวาจานั้น. โดยเฉพาะอย่างยิ่งในข้อนี้ เมื่อตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้แล เป็นสุภาษิต" พระองค์ทรงปฏิเสธโดยธรรมต่อความเห็นของคนอื่นที่เข้าใจว่า วาจาที่ประกอบด้วยส่วนประกอบมีปฏิญญาเป็นต้น, ด้วยบทมีนามเป็นต้น, และด้วยความถึงพร้อมด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ กาล การกะ เป็นต้น ว่าเป็น "สุภาษิต". เพราะแม้ว่าวาจาจะสมบูรณ์ด้วยส่วนประกอบมีปฏิญญาเป็นต้น แต่ถ้าประกอบด้วยคำส่อเสียดเป็นต้น ก็เป็นทุพภาษิตอยู่นั่นเอง เพราะนำมาซึ่งความพินาศแก่ตนและผู้อื่น. แต่ว่าวาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้ แม้จะเป็นภาษาต่างด้าว หรือเป็นเพลงของหญิงตักน้ำ ก็ยังเป็นสุภาษิตอยู่นั่นเอง เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขทั้งทางโลกและทางโลกุตตระ. มีอุทาหรณ์ในเรื่องนี้คือ ที่เกาะสีหล ภิกษุวิปัสสกประมาณ ๖๐ รูป เดินทางไปตามทาง ได้ฟังหญิงสาวชาวสีหลคนหนึ่งซึ่งกำลังเฝ้าข้าวกล้าอยู่ข้างทาง ขับร้องเพลงที่ประกอบด้วยเรื่องชาติ ชรา และมรณะเป็นภาษาชาวสีหล ก็ได้บรรลุพระอรหัต. เช่นเดียวกัน ภิกษุชื่อติสสะผู้ปรารภวิปัสสนา เดินไปใกล้สระบัว ได้ฟังหญิงสาวคนหนึ่งเด็ดดอกบัวในสระบัวไปพลาง ร้องเพลงนี้ไปพลางว่า –

‘‘Pāto phullaṃ kokanadaṃ, sūriyālokena bhajjiyate;

Evaṃ manussattagatā sattā, jarābhivegena maddīyantī’’ti. –

"ดอกโกกนุทบานในเวลาเช้า ก็ถูกแสงอาทิตย์แผดเผา ฉันใด สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ ก็ถูกความเร็วดุจกำลังแห่งชราเบียดเบียน ฉันนั้น"

Imaṃ gītaṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto, buddhantare ca aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ vanā āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –

(ภิกษุติสสะ) ได้ฟังเพลงนี้ที่หญิงสาวขับร้องอยู่ ก็ได้บรรลุพระอรหัต. และในพุทธันดรหนึ่ง บุรุษคนหนึ่งพร้อมด้วยบุตรเจ็ดคนกลับมาจากป่า ได้ฟังหญิงคนหนึ่งกำลังตำข้าวด้วยสาก ร้องเพลงว่า –

‘‘Jarāya [Pg.125] parimadditaṃ etaṃ, milātachavicammanissitaṃ;

Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghasamāmisaṃ.

"ร่างกายนี้ถูกชราเบียดเบียนแล้ว อาศัยผิวหนังที่เหี่ยวแห้ง ย่อมแตกสลายไปเพราะความตาย เป็นเหยื่อและอาหารของมัจจุราช

‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;

Asucissa bhājanaṃ etaṃ, kadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. –

"ร่างกายนี้เป็นที่อาศัยของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพนานาชนิด เป็นภาชนะของสิ่งไม่สะอาด เปรียบเสมือนหยวกกล้วย (หาแก่นสารมิได้)"

Imaṃ gītikaṃ sutvā saha puttehi paccekabodhiṃ patto, aññe ca īdisehi upāyehi ariyabhūmiṃ pattā nidassanaṃ. Anacchariyaṃ panetaṃ, yaṃ bhagavatā āsayānusayakusalena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena vuttā gāthāyo sutvā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu, aññe ca khandhāyatanādipaṭisaṃyuttā kathā sutvā aneke devamanussāti. Evaṃ imehi catūhi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā, ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vā hoti, tathāpi ‘‘subhāsitā’’ti veditabbā. Subhāsitattā eva ca anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthapaṭisaraṇānaṃ, no byañjanapaṭisaraṇānanti.

ฟังเพลงขับนี้แล้ว ได้บรรลุปัจเจกโพธิพร้อมกับบุตรทั้งหลาย, และคนอื่นๆ ก็บรรลุอริยภูมิด้วยอุบายเช่นนี้ เป็นอุทาหรณ์. ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้ฟังคาถาทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอัธยาศัยและอนุสัยตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา" แล้วได้บรรลุพระอรหัต, และเทวดาและมนุษย์เป็นอันมากได้ฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยขันธ์ อายตนะ เป็นต้น (แล้วได้บรรลุธรรม). วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ แม้จะเป็นภาษาของคนต่างชาติ หรือเป็นเพลงขับของนางทาสีตักน้ำ ก็พึงทราบว่า "เป็นสุภาษิต". และเพราะความเป็นสุภาษิตนั่นแล วาจานั้นจึงไม่มีโทษและวิญญูชนไม่ติเตียน สำหรับกุลบุตรผู้ต้องการประโยชน์ ผู้มีประโยชน์เป็นที่พึ่ง ไม่ใช่มีพยัญชนะเป็นที่พึ่ง.

Idamavoca bhagavāti idaṃ subhāsitalakkhaṇaṃ bhagavā avoca. Idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthāti idañca lakkhaṇaṃ vatvā atha aññampi etaṃ avoca satthā. Idāni vattabbagāthaṃ dassetvā sabbametaṃ saṅgītikārakā āhaṃsu. Tattha aparanti gāthābandhavacanaṃ sandhāya vuccati. Taṃ duvidhaṃ hoti – pacchā āgataparisaṃ assavanasussavanaādhāraṇadaḷhīkaraṇādīni vā sandhāya tadatthadīpakameva ca. Pubbe kenaci kāraṇena parihāpitassa atthassa dīpanena atthavisesadīpakañca ‘‘purisassa hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe’’tiādīsu (su. ni. 662) viya. Idha pana tadatthadīpakameva.

บทว่า อิทมโวจ ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสลักษณะแห่งสุภาษิตนี้. บทว่า อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา ความว่า พระสุคตครั้นตรัสลักษณะนี้แล้ว ลำดับนั้น พระศาสดาได้ตรัสเรื่องอื่นแม้นี้อีก. บัดนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายแสดงคาถาที่จะพึงกล่าวแล้ว จึงกล่าวคำทั้งหมดนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อปรํ ท่านกล่าวหมายถึงคำที่ร้อยกรองเป็นคาถา. คำนั้นมี ๒ อย่าง คือ คำที่แสดงความหมายนั้นนั่นแหละ โดยหมายถึงการทำให้บริษัทที่มาภายหลังได้ฟัง ได้ฟังด้วยดี ได้ทรงจำ และมั่นคง เป็นต้น และคำที่แสดงความหมายพิเศษ โดยการแสดงเนื้อความที่ขาดหายไปก่อนหน้านี้ด้วยเหตุบางอย่าง เหมือนในคาถาเป็นต้นว่า "ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส กุฐารี ชายเต มุเข" แต่ในที่นี้ เป็นเพียงคำที่แสดงความหมายนั้นนั่นแหละ.

453. Tattha santoti buddhādayo. Te hi subhāsitaṃ ‘‘uttamaṃ seṭṭha’’nti vaṇṇayanti. Dutiyaṃ tatiyaṃ catutthanti idaṃ pana pubbe niddiṭṭhakkamaṃ upādāya vuttaṃ. Gāthāpariyosāne pana vaṅgīsatthero bhagavato subhāsite pasīdi.

๔๕๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺโต ได้แก่ พระพุทธเจ้าเป็นต้น. เพราะว่า ท่านเหล่านั้นย่อมสรรเสริญสุภาษิตว่า "เป็นสิ่งสูงสุด เป็นสิ่งประเสริฐ". ส่วนบทว่า ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถํ นี้ ท่านกล่าวโดยอาศัยลำดับที่แสดงไว้ในเบื้องต้น. แต่ในตอนท้ายแห่งคาถา พระวังคีสเถระเลื่อมใสในสุภาษิตของพระผู้มีพระภาค.

So yaṃ pasannākāraṃ akāsi, yañca vacanaṃ bhagavā abhāsi, taṃ dassentā saṅgītikārakā ‘‘atha kho āyasmā’’tiādimāhaṃsu. Tattha [Pg.126] paṭibhāti manti mama bhāgo pakāsati. Paṭibhātu tanti tava bhāgo pakāsatu. Sāruppāhīti anucchavikāhi. Abhitthavīti pasaṃsi.

พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย เมื่อจะแสดงอาการที่ท่าน (พระวังคีสะ) เลื่อมใส และพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อถ โข อายสฺมา". ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิภาติ มํ ความว่า ส่วนของข้าพเจ้าปรากฏ. บทว่า ปฏิภาตุ ตํ ความว่า ส่วนของท่านจงปรากฏ. บทว่า สารุปฺปาหิ ได้แก่ ที่สมควร. บทว่า อภิตฺถวิ ได้แก่ สรรเสริญแล้ว.

454. Na tāpayeti vippaṭisārena na tāpeyya. Na vihiṃseyyāti aññamaññaṃ bhindanto na bādheyya. Sā ve vācāti sā vācā ekaṃseneva subhāsitā. Ettāvatā apisuṇavācāya bhagavantaṃ thometi.

๔๕๔. บทว่า น ตาปเย ความว่า ไม่พึงยังตนให้เดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนใจในภายหลัง. บทว่า น วิหึเสยฺย ความว่า ไม่พึงเบียดเบียน คือ ไม่พึงทำลายซึ่งกันและกัน. บทว่า สา เว วาจา ความว่า วาจานั้นแลเป็นสุภาษิตโดยส่วนเดียว. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านย่อมสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาที่ไม่ส่อเสียด.

455. Paṭinanditāti haṭṭhena hadayena paṭimukhaṃ gantvā nanditā sampiyāyitā. Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyanti yaṃ vācaṃ bhāsanto paresaṃ pāpāni appiyāni paṭikkūlāni pharusavacanāni anādāya atthabyañjanamadhuraṃ piyameva vacanaṃ bhāsati, taṃ piyavācameva bhāseyyāti vuttaṃ hoti. Imāya gāthāya piyavacanena bhagavantaṃ abhitthavi.

๔๕๕. บทว่า ปฏินนฺทิตา ความว่า เป็นที่ชื่นชม คือ เป็นที่รักใคร่ โดยเข้าไปหาเฉพาะหน้าด้วยใจที่ร่าเริง. บทว่า ยํ อนาทาย ปาปานิ ปเรสํ ภาสเต ปิยํ ความว่า เมื่อกล่าววาจาใด ไม่ถือเอาคำชั่ว คำไม่เป็นที่รัก คำน่ารังเกียจ คำหยาบของคนอื่น กล่าวแต่คำไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะอันเป็นที่รักเท่านั้น ท่านกล่าวว่า พึงกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักนั้น. ท่านได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคำอันเป็นที่รัก ด้วยคาถานี้.

456. Amatāti amatasadisā sādubhāvena. Vuttampi cetaṃ ‘‘saccaṃ have sādutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.73; su. ni. 184). Nibbānāmatapaccayattā vā amatā. Esa dhammo sanantanoti yāyaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇī, idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ, na te alikaṃ bhāsiṃsu. Tenevāha – ‘‘sacce atthe ca dhamme ca, ahu santo patiṭṭhitā’’ti. Tattha sacce patiṭṭhitattā eva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā. Atthe patiṭṭhitattā eva ca dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Paraṃ vā dvayaṃ saccavisesanamicceva veditabbaṃ. Sacce patiṭṭhitā. Kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Satipi ca anuparodhakaratte dhammato anapetattā dhammaṃ, yaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Imāya gāthāya saccavacanena bhagavantaṃ abhitthavi.

๔๕๖. บทว่า อมตา ความว่า เปรียบดังอมตะ เพราะมีความไพเราะ. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "สจฺจํ หเว สาธุตรํ รสานํ" (ความจริงแล มีรสดีกว่ารสทั้งหลาย). หรือชื่อว่าอมตะ เพราะเป็นปัจจัยแห่งอมตนิพพาน. บทว่า เอส ธมฺโม สนนฺตโน ความว่า สัจวาจานี้ใด นี้เป็นธรรมเก่าแก่ เป็นจริยา เป็นประเพณี เพราะว่า นี้แหละเป็นสิ่งที่คนโบราณประพฤติมา ท่านเหล่านั้นไม่กล่าวคำเท็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัตบุรุษทั้งหลายตั้งมั่นแล้วในสัจจะ ในอรรถ และในธรรม". ในบทเหล่านั้น เพราะตั้งมั่นอยู่ในสัจจะนั่นแล จึงชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในประโยชน์ทั้งของตนและของผู้อื่น. และเพราะตั้งมั่นอยู่ในประโยชน์นั่นแล จึงพึงทราบว่า ชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในธรรม. หรือพึงทราบว่า สองบทหลังเป็นวิเสสนะของสัจจะนั่นเทียว. ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ. ในสัจจะเช่นไร? ในอรรถและในธรรม, ความว่า ย่อมกระทำประโยชน์ที่ไม่ขัดข้อง เพราะไม่ปราศจากประโยชน์แก่ผู้อื่น. และแม้เมื่อมีการกระทำที่ไม่ขัดข้อง ก็ชื่อว่าธรรม เพราะไม่ปราศจากธรรม, ความว่า ย่อมยังประโยชน์ที่ชอบธรรมเท่านั้นให้สำเร็จ. ท่านได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยสัจวาจา ด้วยคาถานี้.

457. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce? Nibbānappattiyā dukkhassantakiriyāya, yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvattatīti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānappattiyā dukkhassantakiriyāyāti dvinnaṃ nibbānadhātūnamatthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati, sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti [Pg.127] evamettha attho veditabbo. Imāya gāthāya mantāvacanena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti ayamettha apubbapadavaṇṇanā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

๔๕๗. บทว่า เขมํ ได้แก่ ความไม่มีภัย ความไม่มีอุปัทวะ. หากถามว่า ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า เพื่อการบรรลุนิพพาน เพื่อการกระทำที่สุดแห่งทุกข์, อธิบายว่า เพราะย่อมนำไปสู่กิเลสนิพพาน และย่อมเป็นไปเพื่อการกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าตรัสวาจาอันเกษม เพราะทรงประกาศมรรคอันเกษม เพื่อประโยชน์แก่นิพพานธาตุ ๒ คือ เพื่อการบรรลุนิพพาน เพื่อการกระทำที่สุดแห่งทุกข์, บทว่า สา เว วาจานมุตฺตมา ความว่า วาจานั้นเป็นวาจาประเสริฐที่สุดกว่าวาจาทั้งปวง, พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้. ท่านสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาอันเป็นมนต์ ด้วยคาถานี้ แล้วจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต, นี้เป็นคำอธิบายบทที่ไม่เคยมีมาก่อนในที่นี้. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาสุภาสิตสูตร จบ.

4. Pūraḷāsasutta-(sundarikabhāradvājasutta)-vaṇṇanā

๔. วรรณนาปุรฬาสสูตร (สุนทริกภารทวาชสูตร)

Evaṃ me sutanti pūraḷāsasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavā pacchābhattakiccāvasāne buddhacakkhunā lokaṃ volokento sundarikabhāradvājabrāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā ‘‘tattha mayi gate kathā pavattissati, tato kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā esa brāhmaṇo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ca ñatvā tattha gantvā kathaṃ samuṭṭhāpetvā imaṃ suttamabhāsi.

ปุรฬาสสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจภายหลัง พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ผู้มีอุปนิสัยแห่งพระอรหัตสมบูรณ์ และทรงทราบว่า "เมื่อเราไปที่นั่น การสนทนาจักเกิดขึ้น, จากนั้น ในตอนท้ายของการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักบวชและบรรลุพระอรหัต" จึงเสด็จไปที่นั่น ทรงเริ่มการสนทนา แล้วได้ตรัสพระสูตรนี้.

Tattha evaṃ me sutantiādi saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ. Kiṃjacco bhavantiādi tassa brāhmaṇassa, na brāhmaṇo nomhītiādi bhagavato. Taṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘pūraḷāsasutta’’nti vuccati. Tattha vuttasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, avuttaṃ vaṇṇayissāma, tañca kho uttānatthāni padāni anāmasantā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘kosalā’’ti vuccati. Tasmiṃ kosalesu janapade. Keci pana ‘‘yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āṇāpesi ‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbābharaṇehi naṃ alaṅkaromī’ti. Tato naṅgalāni chaḍḍetvā mahājanakāyo sannipati. Te ca manussā atirekasattavassāni nānākīḷikādayo dassentāpi taṃ nāsakkhiṃsu hasāpetuṃ. Tato sakko devanaṭaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāramakaṃsu ‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’nti[Pg.128]. Tasmā taṃ ‘kusala’nti saddaṃ upādāya so padeso ‘kosalo’ti vuccatī’’ti vaṇṇayanti. Sundarikāya nadiyā tīreti sundarikāti evaṃnāmikāya nadiyā tīre.

ในบทเหล่านั้น คำเป็นต้นว่า เอวํ เม สุตํ เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย. คำเป็นต้นว่า กึชจฺโจ ภวสิ เป็นคำของพราหมณ์นั้น, คำเป็นต้นว่า น พฺราหฺมโณ โนฺมฺหิ เป็นคำของพระผู้มีพระภาค. ท่านรวบรวมคำทั้งหมดนั้นแล้วเรียกว่า “ปูรฬาสสูตร”. ในสูตรนั้น ข้อความที่กล่าวไว้แล้ว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นแหละ, (ส่วน) ข้อความที่ยังไม่ได้กล่าว เราจักพรรณนา, แต่ก็จะไม่จับต้องบทที่มีเนื้อความตื้น. บทว่า โกสเลสุ ความว่า ชาวชนบทชื่อว่าโกศล เป็นราชกุมาร. ชนบทแม้แห่งเดียวอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น ถูกเรียกว่า “โกสลา” ด้วยศัพท์ที่รู้กันทั่วไป. ในแคว้นโกศลนั้น. ส่วนอาจารย์บางพวกพรรณนาว่า “เพราะในกาลก่อน พระราชาทรงสดับว่า มหาปนาทราชกุมาร ทอดพระเนตรเห็นการละเล่นต่างๆ เป็นต้นแล้ว แม้เพียงการแย้มพระโอษฐ์ก็มิได้ทรงกระทำ จึงมีรับสั่งว่า ‘ผู้ใดทำให้บุตรของเราหัวเราะได้ เราจักประดับผู้นั้นด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง’ แต่นั้น มหาชนก็ละทิ้งไถแล้วประชุมกัน. และมนุษย์เหล่านั้น แม้แสดงการละเล่นต่างๆ เป็นต้น ตลอดเจ็ดปีกว่า ก็ไม่สามารถทำให้ราชกุมารนั้นหัวเราะได้. ลำดับนั้น ท้าวสักกะได้ส่งเทวนาฏ (นักฟ้อนชาวสวรรค์) ไป, ผู้นั้นแสดงนาฏกรรมทิพย์แล้วทำให้ทรงพระสรวลได้. ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นก็หลีกไปมุ่งหน้าสู่ที่อยู่ของตนๆ. พวกเขาพบเห็นมิตรสหายเป็นต้นในระหว่างทาง ก็ได้กระทำการปฏิสันถารว่า ‘ท่านสบายดีหรือ ท่านสบายดีหรือ’ เพราะฉะนั้น อาศัยศัพท์ว่า ‘กุสลํ’ นั้น ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘โกสล’” บทว่า สุนฺทริกาย นทิยา ตีเร ความว่า ที่ฝั่งแม่น้ำชื่ออย่างนั้นว่าสุนทริกา.

Tena kho panāti yena samayena bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ vinetukāmo gantvā tassā nadiyā tīre sasīsaṃ pārupitvā rukkhamūle nisajjāsaṅkhātena iriyāpathavihārena viharati. Sundarikabhāradvājoti so brāhmaṇo tassā nadiyā tīre vasati aggiñca juhati, bhāradvājoti cassa gottaṃ, tasmā evaṃ vuccati. Aggiṃ juhatīti āhutipakkhipanena jāleti. Aggihuttaṃ paricaratīti agyāyatanaṃ sammajjanūpalepanabalikammādinā payirupāsati. Ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyāti so kira brāhmaṇo aggimhi juhitvā avasesaṃ pāyāsaṃ disvā cintesi – ‘‘aggimhi tāva pakkhittapāyāso mahābrahmunā bhutto, ayaṃ pana avaseso atthi. Taṃ yadi brahmuno mukhato jātassa brāhmaṇasseva dadeyyaṃ, evaṃ me pitarā saha puttopi santappito bhaveyya, suvisodhito ca brahmalokagāmimaggo assa, handāhaṃ brāhmaṇaṃ gavesāmī’’ti. Tato brāhmaṇadassanatthaṃ uṭṭhāyāsanā catuddisā anuvilokesi – ‘‘ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyā’’ti.

บทว่า เตน โข ปน ความว่า สมัยใด พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะแนะนำพราหมณ์นั้น จึงเสด็จไปประทับอยู่ด้วยอิริยาบถคือการนั่ง ณ โคนต้นไม้ ทรงคลุมพระองค์พร้อมทั้งพระเศียร ที่ฝั่งแม่น้ำนั้น. บทว่า สุนฺทริกภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์นั้นอาศัยอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำนั้นและบูชาไฟ, และโคตรของเขาคือภารทวาชะ, เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกอย่างนั้น. บทว่า อคฺคึ ชุหติ ความว่า ย่อมก่อไฟด้วยการใส่เครื่องบูชา. บทว่า อคฺคิหุตฺตํ ปริจรติ ความว่า ย่อมบำเรอโรงไฟด้วยการปัดกวาด การฉาบทา และการทำพลีกรรมเป็นต้น. บทว่า โก นุ โข อิมํ หพฺยเสสํ ภุญฺเชยฺย ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นบูชายัญในกองไฟแล้ว เห็นข้าวปายาสที่เหลือจึงคิดว่า – “ข้าวปายาสที่ใส่ลงในกองไฟนั้น มหาพรหมบริโภคแล้ว, แต่ส่วนที่เหลือนี้ยังมีอยู่. ถ้าเราพึงให้ข้าวปายาสนั้นแก่พราหมณ์ผู้เกิดจากโอษฐ์ของพรหมเท่านั้น, ด้วยอาการอย่างนี้ แม้บุตรพร้อมกับบิดาของเราก็จะอิ่มหนำ, และหนทางไปสู่พรหมโลกก็จะเป็นทางที่บริสุทธิ์ดี, เอาล่ะ เราจะแสวงหาพราหมณ์” ลำดับนั้น เขาจึงลุกจากที่นั่งเพื่อจะพบพราหมณ์ ได้มองไปรอบทิศทั้งสี่ (คิดว่า) – “ใครหนอจะพึงบริโภคของที่เหลือจากเครื่องบูชายัญนี้”.

Aññatarasmiṃ rukkhamūleti tasmiṃ vanasaṇḍe seṭṭharukkhamūle. Sasīsaṃ pārutanti saha sīsena pārutakāyaṃ. Kasmā pana bhagavā evamakāsi, kiṃ nārāyanasaṅkhātabalopi hutvā nāsakkhi himapātaṃ sītavātañca paṭibāhitunti? Atthetaṃ kāraṇaṃ. Na hi buddhā sabbaso kāyapaṭijagganaṃ karonti eva, apica bhagavā ‘‘āgate brāhmaṇe sīsaṃ vivarissāmi, maṃ disvā brāhmaṇo kathaṃ pavattessati, athassa kathānusārena dhammaṃ desessāmī’’ti kathāpavattanatthaṃ evamakāsi. Disvāna vāmena…pe… tenupasaṅkamīti so kira bhagavantaṃ disvā brāhmaṇo ‘‘ayaṃ sasīsaṃ pārupitvā sabbarattiṃ padhānamanuyutto, imassa dakkhiṇodakaṃ datvā imaṃ habyasesaṃ dassāmī’’ti brāhmaṇasaññī hutvā eva upasaṅkami. Muṇḍo ayaṃ bhavaṃ, muṇḍako ayaṃ bhavanti sīse vivaritamatteva kesantaṃ disvā ‘‘muṇḍo’’ti āha. Tato suṭṭhutaraṃ olokento parittampi sikhaṃ adisvā [Pg.129] hīḷento ‘‘muṇḍako’’ti āha. Evarūpā hi nesaṃ brāhmaṇānaṃ diṭṭhi. Tato vāti yattha ṭhito addasa, tamhā padesā muṇḍāpīti kenaci kāraṇena muṇḍitasīsāpi honti.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ความว่า ณ โคนต้นไม้ประเสริฐในป่าละเมาะนั้น. บทว่า สสีสํ ปารุตํ ความว่า มีพระวรกายอันทรงคลุมแล้วพร้อมกับพระเศียร. ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำอย่างนั้น, หรือว่าแม้ทรงมีพระกำลังที่เรียกว่านารายณพละ ก็ไม่สามารถจะป้องกันหิมะตกและลมหนาวได้หรือ? เหตุนั้นมีอยู่. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมิได้ทรงกระทำการบริหารพระวรกายโดยสิ้นเชิงทีเดียว, อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงกระทำอย่างนั้นเพื่อทรงเริ่มบทสนทนาว่า “เมื่อพราหมณ์มาถึง เราจักเปิดศีรษะ, พราหมณ์เห็นเราแล้วจักเป็นไปอย่างไร, ลำดับนั้น เราจักแสดงธรรมตามถ้อยคำของเขา”. บทว่า ทิสฺวาน วาเมน…เป… เตนุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว มีความสำคัญว่าเป็นพราหมณ์ จึงเข้าไปหาด้วยคิดว่า “ท่านผู้นี้คลุมตัวพร้อมทั้งศีรษะ ประกอบความเพียรอยู่ตลอดคืน, เราจักถวายทักษิโณทกแก่ท่านผู้นี้แล้ว จักให้ของเหลือจากเครื่องบูชายัญนี้”. บทว่า มุณฺโฑ อยํ ภวํ, มุณฺฑโก อยํ ภวํ ความว่า พอพระผู้มีพระภาคทรงเปิดพระเศียรเท่านั้น เขาเห็นเพียงปลายพระเกศา ก็กล่าวว่า “ท่านผู้นี้เป็นคนโล้น”. ลำดับนั้น เมื่อมองดูดียิ่งขึ้น ไม่เห็นแม้เพียงจุกเล็กน้อย ก็กล่าวติเตียนว่า “เป็นสมณะโล้น”. จริงอยู่ ทิฏฐิของพราหมณ์เหล่านั้นเป็นเช่นนี้. บทว่า ตโต วา ความว่า จากที่ที่ยืนเห็น. บทว่า มุณฺฑาปิ ความว่า แม้ผู้มีศีรษะโล้น เพราะเหตุบางอย่าง.

458. Na brāhmaṇo nomhīti ettha nakāro paṭisedhe, nokāro avadhāraṇe ‘‘na no sama’’ntiādīsu (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) viya. Tena nevamhi brāhmaṇoti dasseti. Na rājaputtoti khattiyo namhi. Na vessāyanoti vessopi namhi. Udakoci nomhīti aññopi suddo vā caṇḍālo vā koci na homīti evaṃ ekaṃseneva jātivādasamudācāraṃ paṭikkhipati. Kasmā? Mahāsamuddaṃ pattā viya hi nadiyo pabbajjūpagatā kulaputtā jahanti purimāni nāmagottāni. Pahārādasuttañcettha (a. ni. 8.19) sādhakaṃ. Evaṃ jātivādaṃ paṭikkhipitvā yathābhūtamattānaṃ āvikaronto āha – ‘‘gottaṃ pariññāya puthujjanānaṃ, akiñcano manta carāmi loke’’ti. Kathaṃ gottaṃ pariññāsīti ce? Bhagavā hi tīhi pariññāhi pañcakkhandhe pariññāsi, tesu ca pariññātesu gottaṃ pariññātameva hoti. Rāgādikiñcanānaṃ pana abhāvena so akiñcano mantā jānitvā ñāṇānuparivattīhi kāyakammādīhi carati. Tenāha – ‘‘gottaṃ…pe… loke’’ti. Mantā vuccati paññā, tāya cesa carati. Tenevāha – ‘‘mantaṃ carāmi loke’’ti chandavasena rassaṃ katvā.

๔๕๘. ในบทว่า น พฺราหฺมโณ โนฺมฺหิ นี้ น-การ เป็นไปในอรรถปฏิเสธ, โน-การ เป็นไปในอรรถกำหนด เหมือนในบทเป็นต้นว่า น โน สมํ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงว่า เราไม่ใช่พราหมณ์. บทว่า น ราชปุตฺโต ความว่า เราไม่ใช่กษัตริย์. บทว่า น เวสฺสายโน ความว่า เราไม่ใช่แพศย์. บทว่า อุท โกจิ โนฺมฺหิ ความว่า เราไม่ใช่คนอื่นใด คือ ศูทรหรือจัณฑาล, ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงปฏิเสธธรรมเนียมวาทะว่าด้วยชาติโดยส่วนเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะกุลบุตรผู้ออกบวชแล้ว ย่อมละชื่อและโคตรเดิม เหมือนแม่น้ำทั้งหลายที่ไหลถึงมหาสมุทรฉะนั้น. แม้ปหาราทสูตรในที่นี้ก็เป็นเครื่องยืนยัน. ครั้นทรงปฏิเสธวาทะว่าด้วยชาติอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศพระองค์ตามความเป็นจริง จึงตรัสว่า – “เรากำหนดรู้โคตรของปุถุชนทั้งหลายแล้ว เป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล เป็นผู้รู้ เที่ยวไปในโลก”. หากถามว่า ทรงกำหนดรู้โคตรได้อย่างไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดรู้เบญจขันธ์ด้วยปริญญา ๓, และเมื่อเบญจขันธ์เหล่านั้นอันพระองค์ทรงกำหนดรู้แล้ว โคตรก็เป็นอันทรงกำหนดรู้แล้วนั่นเอง. ก็เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น พระองค์จึงชื่อว่า อกิญจโน (ผู้ไม่มีกังวล), ชื่อว่า มนฺตา (ผู้รู้) เพราะทรงรู้แล้วเที่ยวไปด้วยกายกรรมเป็นต้นอันเป็นไปตามญาณ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า – “โคตฺตํ…เป… โลเก”. ปัญญาเรียกว่า มนฺตา, และพระองค์ย่อมเที่ยวไปด้วยปัญญานั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า “มนฺตํ จรามิ โลเก” โดยทรงทำเสียงสระให้สั้นลงตามฉันท์.

459-60. Evaṃ attānaṃ āvikatvā idāni ‘‘evaṃ oḷārikaṃ liṅgampi disvā pucchitabbāpucchitabbaṃ na jānāsī’’ti brāhmaṇassa upārambhaṃ āropento āha – ‘‘saṅghāṭivāsī…pe… gottapañha’’nti. Ettha ca chinnasaṅghaṭitaṭṭhena tīṇipi cīvarāni ‘‘saṅghāṭī’’ti adhippetāni, tāni nivāseti paridahatīti saṅghāṭivāsī. Agahoti ageho, nittaṇhoti adhippāyo. Nivāsāgāraṃ pana bhagavato jetavane mahāgandhakuṭikarerimaṇḍalamāḷakosambakuṭicandanamālādianekappakāraṃ, taṃ sandhāya na yujjati. Nivuttakesoti apanītakeso, ohāritakesamassūti vuttaṃ hoti. Abhinibbutattoti atīva vūpasantapariḷāhacitto, guttacitto vā. Alippamāno idha māṇavehīti upakaraṇasinehassa pahīnattā manussehi alitto asaṃsaṭṭho ekantavivitto. Akallaṃ maṃ brāhmaṇāti yvāhaṃ [Pg.130] evaṃ saṅghāṭivāsī…pe… alippamāno idha māṇavehi, taṃ maṃ tvaṃ, brāhmaṇa, pākatikāni nāmagottāni atītaṃ pabbajitaṃ samānaṃ appatirūpaṃ gottapañhaṃ pucchasīti.

๔๕๙-๖๐. ครั้นทรงแสดงพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงปรารภติเตียนพราหมณ์ว่า “ท่านเห็นเพศที่ปรากฏชัดอย่างนี้แล้ว ยังไม่รู้จักสิ่งท่ีควรถามและไม่ควรถาม” จึงตรัสว่า “สงฺฆาฏิวาสี...ฯลฯ...โคตฺตปญฺหํ” (ผู้ทรงสังฆาฏิ...ฯลฯ...ถามถึงโคตร) ในคำนั้น พึงทราบว่า จีวรทั้ง ๓ ผืน ชื่อว่า “สังฆาฏิ” เพราะหมายถึงผ้าที่ตัดแล้วเย็บติดกัน ผู้ที่นุ่งห่มจีวรเหล่านั้น จึงชื่อว่า สังฆาฏิวาสี (ผู้ทรงสังฆาฏิ) บทว่า อคโห คือ อเคโห (ไม่มีเรือน) ความว่า ไม่มีตัณหา ส่วนเรือนที่ประทับของพระผู้มีพระภาคในพระเชตวันมีหลายอย่าง คือ พระมหาคันธกุฎี กเรริมณฑลมาฬก์ โกสัมพกุฎี จันทนมาฬก์ เป็นต้น การอธิบายโดยหมายถึงเรือนนั้นจึงไม่ถูกต้อง บทว่า นิวุตฺตเกโส คือ อปนีตเกโส (มีผมอันนำออกแล้ว) หมายความว่า มีผมและหนวดอันปลงแล้ว บทว่า อภินิพฺพุตตฺโต คือ มีจิตสงบระงับจากความเร่าร้อนอย่างยิ่ง หรือมีจิตอันคุ้มครองแล้ว บทว่า อลิปฺปมาโน อิธ มาณเวหิ (ไม่แปดเปื้อนด้วยหมู่ชนในโลกนี้) คือ เพราะละความเยื่อใยในเครื่องอุปโภคบริโภคได้แล้ว จึงไม่แปดเปื้อน ไม่คลุกคลี เป็นผู้สงัดโดยสิ้นเชิงจากมนุษย์ทั้งหลาย บทว่า อกลฺลํ มํ พฺราหฺมณา (ดูก่อนพราหมณ์ ท่านถามเราถึงสิ่งที่ไม่สมควร) ความว่า เราผู้เป็นสังฆาฏิวาสี...ฯลฯ...ไม่แปดเปื้อนด้วยหมู่ชนในโลกนี้อย่างนี้ แต่ท่านผู้เป็นพราหมณ์ กลับมาถามเราผู้บวชแล้ว ผ่านพ้นชื่อและโคตรตามปกติสามัญไปแล้ว ซึ่งปัญหาเรื่องโคตรอันไม่สมควร

Evaṃ vutte upārambhaṃ mocento brāhmaṇo āha – pucchanti ve, bho brāhmaṇā, brāhmaṇebhi saha ‘‘brāhmaṇo no bhava’’nti. Tattha brāhmaṇo noti brāhmaṇo nūti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – nāhaṃ bho akallaṃ pucchāmi. Amhākañhi brāhmaṇasamaye brāhmaṇā brāhmaṇehi saha samāgantvā ‘‘brāhmaṇo nu bhavaṃ, bhāradvājo nu bhava’’nti evaṃ jātimpi gottampi pucchanti evāti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์เมื่อจะเปลื้องตนจากคำติเตียน จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์ทั้งหลาย เมื่ออยู่ร่วมกับพราหมณ์ด้วยกัน ย่อมถามกันว่า ‘ท่านเป็นพราหมณ์หรือ’” ในคำนั้น บทว่า พฺราหฺมโณ โน มีความหมายว่า พฺราหฺมโณ นุ (ท่านเป็นพราหมณ์หรือ) ความหมายของคำที่กล่าวนี้คือ “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ถามสิ่งที่ไม่สมควรเลย” เพราะในธรรมเนียมของพวกข้าพเจ้าเหล่าพราหมณ์ เมื่อพราหมณ์มาพบกับพราหมณ์ด้วยกัน ย่อมถามถึงชาติและโคตรอย่างนี้ว่า “ท่านเป็นพราหมณ์หรือ ท่านเป็นภารทวาชโคตรหรือ” ดังนี้แล

461-2. Evaṃ vutte bhagavā brāhmaṇassa cittamudubhāvakaraṇatthaṃ mantesu attano pakataññutaṃ pakāsento āha – ‘‘brāhmaṇo hi ce tvaṃ brūsi…pe… catuvīsatakkhara’’nti. Tassattho – sace tvaṃ ‘‘brāhmaṇo ahaṃ’’ti brūsi, mañca abrāhmaṇaṃ brūsi, tasmā bhavantaṃ sāvittiṃ pucchāmi tipadaṃ catuvīsatakkharaṃ, taṃ me brūhīti. Ettha ca bhagavā paramatthavedānaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ ādibhūtaṃ paramatthabrāhmaṇehi sabbabuddhehi pakāsitaṃ atthasampannaṃ byañjanasampannañca ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti imaṃ ariyasāvittiṃ sandhāya pucchati. Yadipi hi brāhmaṇo aññaṃ vadeyya, addhā naṃ bhagavā ‘‘nāyaṃ, brāhmaṇa, ariyassa vinaye sāvittīti vuccatī’’ti tassa asārakattaṃ dassetvā idheva patiṭṭhāpeyya. Brāhmaṇo pana ‘‘sāvittiṃ pucchāmi tipadaṃ catuvīsatakkhara’’nti idaṃ attano samayasiddhaṃ sāvittilakkhaṇabyañjanakaṃ brahmassarena nicchāritavacanaṃ sutvāva ‘‘addhāyaṃ samaṇo brāhmaṇasamaye niṭṭhaṃ gato, ahaṃ pana aññāṇena ‘abrāhmaṇo aya’nti paribhaviṃ, sādhurūpo mantapāragū brāhmaṇova eso’’ti niṭṭhaṃ gantvā ‘‘handa naṃ yaññavidhiṃ dakkhiṇeyyavidhiñca pucchāmī’’ti tamatthaṃ pucchanto ‘‘kiṃnissitā…pe… loke’’ti imaṃ visamagāthāpadattayamāha. Tassattho – kiṃnissitā kimadhippāyā kiṃ patthentā isayo ca khattiyā ca brāhmaṇā ca aññe ca manujā devatānaṃ atthāya yaññaṃ akappayiṃsu. Yaññamakappayiṃsūti makāro padasandhikaro. Akappayiṃsūti saṃvidahiṃsu akaṃsu. Puthūti bahū annapānadānādinā bhedena anekappakāre puthū vā isayo manujā khattiyā brāhmaṇā ca kiṃnissitā [Pg.131] yaññamakappayiṃsu. Kathaṃ nesaṃ taṃ kammaṃ samijjhatīti iminādhippāyena pucchati.

๔๖๑-๒. เมื่อพราหมณ์กราบทูลอย่างนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาค เพื่อจะทรงทำจิตของพราหมณ์ให้อ่อนโยน และเพื่อจะทรงประกาศความที่พระองค์ทรงเป็นผู้เชี่ยวชาญในมนตร์ทั้งหลาย จึงตรัสว่า “พฺราหฺมโณ หิ เจ ตฺวํ พฺรูสิ...ฯลฯ...จตุวีสตฺยกฺขรํ” (ถ้าท่านกล่าวว่าเป็นพราหมณ์...ฯลฯ...มี ๒๔ อักษร) ความหมายของพระดำรัสนั้นคือ “ถ้าท่านกล่าวว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ และกล่าวหาเราว่าไม่ใช่พราหมณ์ เพราะฉะนั้น เราขอถามท่านถึงสาวัตถีมนตร์ ซึ่งมี ๓ บาท ๒๔ อักษร ท่านจงบอกมนตร์นั้นแก่เรา” ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงอริยสาวัตถีมนตร์นี้ คือ “พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ” ซึ่งเป็นเบื้องต้นแห่งพระเวทคือพระไตรปิฎกอันเป็นปรมัตถ์ อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงผู้เป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์ได้ทรงประกาศไว้ สมบูรณ์ทั้งอรรถะและพยัญชนะ ถึงแม้ว่าพราหมณ์จะกล่าวถึงมนตร์อื่น พระผู้มีพระภาคก็จะทรงแสดงความไม่มีสาระของมนตร์นั้น แล้วทรงให้พราหมณ์นั้นตั้งอยู่ในอริยสาวิตรีนี้แน่นอน โดยตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ มนตร์นั้นหาได้ชื่อว่าสาวัตถีในวินัยของพระอริยเจ้าไม่” แต่พราหมณ์พอได้ฟังพระดำรัสที่เปล่งออกมาด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ซึ่งเป็นพยัญชนะแสดงลักษณะของสาวัตถีมนตร์ที่ยอมรับกันในลัทธิของตนว่า “เราขอถามถึงสาวัตถีมนตร์ ซึ่งมี ๓ บาท ๒๔ อักษร” ก็ได้ข้อสรุปว่า “สมณะผู้นี้สำเร็จถึงที่สุดในลัทธิพราหมณ์แน่นอน แต่เรากลับดูหมิ่นท่านด้วยความไม่รู้ว่า ‘ผู้นี้ไม่ใช่พราหมณ์’ ท่านผู้นี้เป็นพราหมณ์ผู้มีรูปงาม ผู้ถึงฝั่งแห่งมนตร์โดยแท้” เมื่อสรุปดังนั้นแล้ว จึงคิดว่า “เอาล่ะ เราจะถามท่านถึงพิธีบูชายัญและวิธีเลือกทักขิไณยบุคคล” เมื่อจะถามถึงเนื้อความนั้น จึงได้กล่าวคาถา ๓ บาทที่ไม่เสมอกันนี้ว่า “กึนิสฺสิตา...ฯลฯ...โลเก” (อาศัยอะไร...ฯลฯ...ในโลก) ความหมายของคาถานั้นคือ ฤๅษี กษัตริย์ พราหมณ์ และมนุษย์เหล่าอื่น อาศัยอะไร มีความประสงค์อะไร ปรารถนาอะไร จึงได้ประกอบยัญเพื่อประโยชน์แก่เทวดาทั้งหลาย ในบทว่า ยญฺญมกปฺปยึสุ ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท บทว่า อกปฺปยึสุ คือ สํวิทหึสุ อกํสุ (ได้จัดแจงแล้ว ได้กระทำแล้ว) บทว่า ปุถู คือ มากมาย หรือมีหลายประเภทโดยความแตกต่างกันด้วยการให้ข้าวและน้ำเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์จำนวนมาก อาศัยอะไรจึงได้ประกอบยัญ พราหมณ์ถามด้วยความประสงค์ว่า “กรรมนั้นของพวกเขาจะสำเร็จได้อย่างไร”

463. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘yadantagū vedagū yaññakāle. Yassāhutiṃ labhe tassijjheti brūmī’’ti idaṃ sesapadadvayamāha. Tattha yadantagūti yo antagū, okārassa akāro, dakāro ca padasandhikaro ‘‘asādhāraṇamaññesa’’ntiādīsu (khu. pā. 8.9) makāro viya. Ayaṃ pana attho – yo vaṭṭadukkhassa tīhi pariññāhi antagatattā antagū, catūhi ca maggañāṇavedehi kilese vijjhitvā gatattā vedagū, so yassa isimanujakhattiyabrāhmaṇānaṃ aññatarassa yaññakāle yasmiṃ kismiñci āhāre paccupaṭṭhite antamaso vanapaṇṇamūlaphalādimhipi āhutiṃ labhe, tato kiñci deyyadhammaṃ labheyya, tassa taṃ yaññakammaṃ ijjhe samijjheyya, mahapphalaṃ bhaveyyāti brūmīti.

๔๖๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นแก่พราหมณ์ จึงตรัสคาถา ๒ บาทที่เหลือนี้ว่า “ยทนฺตคู เวทคู ยญฺญกาเล. ยสฺสาหุตึ ลเภ ตสฺสิชฺเฌติ พฺรูมิ” (ผู้ใดเป็นอันตคู เป็นเวทคู ในกาลแห่งยัญ. เขาพึงได้อาหุติของบุคคลใด เรากล่าวว่า ยัญของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จ) ในบทเหล่านั้น บทว่า ยทนฺตคู คือ โย อนฺตคู (ผู้ใดถึงที่สุด) โอ-อักษรเป็น อ-อักษร และ ท-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท เหมือน ม-อักษร ในคำว่า “อสาธารณมญฺเญสํ” เป็นต้น ส่วนความหมายมีดังนี้: ผู้ใดชื่อว่าเป็นอันตคู เพราะถึงที่สุดแห่งวัฏทุกข์ด้วยปริญญา ๓ และชื่อว่าเป็นเวทคู เพราะกำจัดกิเลสได้ด้วยเวทคือมรรคญาณ ๔ ผู้นั้น ในกาลบูชายัญของบุคคลใดบุคคลหนึ่งในจำพวกฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์ เมื่ออาหารอย่างใดอย่างหนึ่งมีอยู่ แม้ที่สุดเพียงใบไม้ รากไม้ และผลไม้ในป่า พึงได้รับอาหุติ คือพึงได้รับไทยธรรมบางอย่างจากบุคคลนั้น เรากล่าวว่า ยัญกรรมนั้นของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จผล ย่อมสัมฤทธิ์ผล พึงมีผลมาก ดังนี้

464. Atha brāhmaṇo taṃ bhagavato paramatthayogagambhīraṃ atimadhuragiranibbikārasarasampannaṃ desanaṃ sutvā sarīrasampattisūcitañcassa sabbaguṇasampattiṃ sambhāvayamāno pītisomanassajāto ‘‘addhā hi tassā’’ti gāthamāha. Tattha iti brāhmaṇoti saṅgītikārānaṃ vacanaṃ, sesaṃ brāhmaṇassa. Tassattho – addhā hi tassa mayhaṃ hutamijjhe, ayaṃ ajja deyyadhammo ijjhissati samijjhissati mahapphalo bhavissati yaṃ tādisaṃ vedagumaddasāma, yasmā tādisaṃ bhavantarūpaṃ vedaguṃ addasāma. Tvaññeva hi so vedagū, na añño. Ito pubbe pana tumhādisānaṃ vedagūnaṃ antagūnañca adassanena amhādisānaṃ yaññe paṭiyattaṃ añño jano bhuñjati pūraḷāsaṃ carukañca pūvañcāti.

๔๖๔. ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ฟังเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งลึกซึ้งประกอบด้วยปรมัตถประโยชน์ มีพระสุรเสียงไพเราะยิ่งนัก สมบูรณ์ด้วยสำเนียงที่ไม่แปรผัน และคำนึงถึงพระคุณสมบัติทั้งปวงของพระองค์ซึ่งสรีระสมบัติบ่งบอกอยู่ จึงเกิดปีติโสมนัส ได้กล่าวคาถาว่า "อทฺธา หิ ตสฺส" เป็นต้น. ในคาถานั้น คำว่า "อิติ พฺราหฺมโณ" เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์, ส่วนที่เหลือเป็นคำของพราหมณ์. เนื้อความของคาถานั้นมีว่า – แน่แท้ การบูชายัญของข้าพเจ้านั้น, วันนี้ ทานวัตถุนี้จักสำเร็จผล จักสัมฤทธิ์ผล จักมีผลมาก เพราะเราได้พบพระเวทคูเช่นนั้น, เพราะเหตุที่เราได้พบพระเวทคูผู้มีรูปเช่นท่าน. ท่านนั่นแหละคือพระเวทคู ไม่ใช่ผู้อื่น. แต่ก่อนแต่นี้ เพราะไม่ได้เห็นพระเวทคูและพระอันตคูเช่นท่านทั้งหลาย คนอื่นจึงบริโภคขนมแดกงา ข้าวปายาส และขนมกุมมาส ที่พวกข้าพเจ้าตระเตรียมไว้ในยัญพิธี.

465. Tato bhagavā attani pasannaṃ vacanapaṭiggahaṇasajjaṃ brāhmaṇaṃ viditvā yathāssa suṭṭhu pākaṭā honti, evaṃ nānappakārehi dakkhiṇeyye pakāsetukāmo ‘‘tasmātiha tva’’nti gāthamāha. Tassattho – yasmā mayi pasannosi, tasmā pana iha tvaṃ, brāhmaṇa, upasaṅkamma pucchāti attānaṃ dassento āha. Idāni ito pubbaṃ atthenaatthikapadaṃ parapadena sambandhitabbaṃ – atthena atthiko tassa atthatthikabhāvassa anurūpaṃ kilesaggivūpasamena santaṃ, kodhadhūmavigamena vidhūmaṃ, dukkhābhāvena [Pg.132] anīghaṃ, anekavidhaāsābhāvena nirāsaṃ appevidha ekaṃsena idha ṭhitova idha vā sāsane abhivinde lacchasi adhigacchissasi sumedhaṃ varapaññaṃ khīṇāsavadakkhiṇeyyanti. Atha vā yasmā mayi pasannosi, tasmātiha, tvaṃ brāhmaṇa, atthena atthiko samāno upasaṅkamma puccha santaṃ vidhūmaṃ anīghaṃ nirāsanti attānaṃ dassento āha. Evaṃ pucchanto appevidha abhivinde sumedhaṃ khīṇāsavadakkhiṇeyyanti evampettha yojanā veditabbā.

๔๖๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าพราหมณ์เลื่อมใสในพระองค์และพร้อมที่จะรับฟังพระดำรัสแล้ว จึงมีพระประสงค์จะประกาศทักขิไณยบุคคลโดยประการต่างๆ เพื่อให้ปรากฏแก่พราหมณ์นั้นอย่างดี จึงตรัสคาถาว่า "ตสฺมาติห ตฺวํ" เป็นต้น. เนื้อความของคาถานั้นมีว่า – เพราะเหตุที่ท่านเลื่อมใสในเรา, เพราะฉะนั้นแล ท่านพราหมณ์, ในที่นี้ ท่านจงเข้ามาถามเถิด ดังนี้ ทรงแสดงพระองค์ตรัส. บัดนี้ พึงเชื่อมบทว่า อตฺเถนตฺถิโก ซึ่งมาก่อน กับบทหลัง – ผู้ต้องการประโยชน์ พึงได้ พึงบรรลุพระขีณาสพทักขิไณยบุคคลผู้มีปัญญาเลิศ ผู้สงบเพราะระงับไฟคือกิเลส ผู้ไม่มีควันเพราะปราศจากควันคือความโกรธ ผู้ไม่มีทุกข์เพราะไม่มีความทุกข์ ผู้ไม่มีความหวังเพราะไม่มีความหวังนานาชนิด ซึ่งสมควรแก่ความเป็นผู้ต้องการประโยชน์นั้น บางทีในที่นี้ โดยส่วนเดียว ในที่นี้หรือในศาสนานี้. อีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุที่ท่านเลื่อมใสในเรา, เพราะฉะนั้นแล ท่านพราหมณ์, ในที่นี้ ท่านผู้ต้องการประโยชน์ จงเข้ามาถามถึงบุคคลผู้สงบ ผู้ไม่มีควัน ผู้ไม่มีทุกข์ ผู้ไม่มีความหวัง ดังนี้ ทรงแสดงพระองค์ตรัส. เมื่อถามอย่างนี้ บางทีพึงได้พระขีณาสพทักขิไณยบุคคลผู้มีปัญญาเลิศ พึงทราบการเชื่อมความในที่นี้อย่างนี้.

466. Atha brāhmaṇo yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno bhagavantaṃ āha – ‘‘yaññe ratohaṃ…pe… brūhi meta’’nti. Tattha yañño yāgo dānanti atthato ekaṃ. Tasmā dānarato ahaṃ, tāya eva dānārāmatāya dānaṃ dātukāmo, na pana jānāmi, evaṃ ajānantaṃ anusāsatu maṃ bhavaṃ. Anusāsanto ca uttāneneva nayena yattha hutaṃ ijjhate brūhi metanti evamettha atthayojanā veditabbā. ‘‘Yathāhuta’’ntipi pāṭho.

๔๖๖. ลำดับนั้น พราหมณ์ปฏิบัติตามที่ทรงแนะนำ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าพระองค์ยินดีในยัญ... ขอพระองค์จงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์เถิด". ในคำนั้น คำว่า ยัญญ์ ยาคะ และทาน โดยเนื้อความเป็นอันเดียวกัน. เพราะฉะนั้น (จึงมีความว่า) ข้าพระองค์ยินดีในการให้ทาน, เพราะความยินดีในการให้ทานนั้นเอง จึงปรารถนาจะให้ทาน, แต่ไม่ทราบ, ขอพระองค์ผู้เจริญโปรดสั่งสอนข้าพระองค์ผู้ไม่รู้อยู่อย่างนี้เถิด. และเมื่อทรงสั่งสอน ขอพระองค์จงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์โดยนัยที่เข้าใจง่ายว่า ของที่บูชาแล้วในที่ไหนจึงจะสำเร็จผล พึงทราบการเชื่อมความในที่นี้อย่างนี้. มีบทอ่านว่า "ยถาหุตํ" ก็มี.

467. Athassa bhagavā vattukāmo āha – ‘‘tena hi…pe… desessāmī’’ti. Ohitasotassa cassa anusāsanatthaṃ tāva ‘‘mā jātiṃ pucchī’’ti gāthamāha. Tattha mā jātiṃ pucchīti yadi hutasamiddhiṃ dānamahapphalataṃ paccāsīsasi, jātiṃ mā puccha. Akāraṇañhi dakkhiṇeyyavicāraṇāya jāti. Caraṇañca pucchāti apica kho sīlādiguṇabhedaṃ caraṇaṃ puccha. Etañhi dakkhiṇeyyavicāraṇāya kāraṇaṃ.

๔๖๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระประสงค์จะตรัส ได้ตรัสแก่พราหมณ์นั้นว่า "ถ้าเช่นนั้น... เราจักแสดงแก่ท่าน". และเพื่อทรงสั่งสอนพราหมณ์นั้นผู้มีโสตประสาทอันตั้งใจสดับ ก่อนอื่นจึงตรัสคาถาว่า "มา ชาตึ ปุจฺฉิ" เป็นต้น. ในคาถานั้น ความว่า "อย่าถามถึงชาติ" คือ หากท่านหวังความสำเร็จแห่งของที่บูชาแล้ว หวังความเป็นทานมีผลมาก ก็อย่าถามถึงชาติ. เพราะว่าชาติไม่ใช่เหตุในการพิจารณาทักขิไณยบุคคล. ความว่า "แต่จงถามถึงจรณะ" คือ แต่จงถามถึงจรณะอันมีความแตกต่างแห่งคุณมีศีลเป็นต้น. เพราะว่าสิ่งนี้เป็นเหตุในการพิจารณาทักขิไณยบุคคล.

Idānissa tamatthaṃ vibhāvento nidassanamāha – ‘‘kaṭṭhā have jāyati jātavedo’’tiādi. Tatrāyamadhippāyo – idha kaṭṭhā aggi jāyati, na ca so sālādikaṭṭhā jāto eva aggikiccaṃ karoti, sāpānadoṇiādikaṭṭhā jāto na karoti, apica kho attano acciādiguṇasampannattā eva karoti. Evaṃ na brāhmaṇakulādīsu jāto eva dakkhiṇeyyo hoti, caṇḍālakulādīsu jāto na hoti, apica kho nīcākulīnopi uccākulīnopi khīṇāsavamuni dhitimā hirīnisedho ājāniyo hoti, imāya dhitihiripamukhāya guṇasampattiyā jātimā uttamadakkhiṇeyyo hoti. So hi dhitiyā guṇe dhārayati, hiriyā dose nisedheti. Vuttañcetaṃ ‘‘hiriyā hi santo na karonti pāpa’’nti. Tena te brūmi –

บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนั้นแก่พราหมณ์ จึงตรัสอุทาหรณ์ว่า "กฏฺฐา หเว ชายติ ชาตเวโท" เป็นต้น. อธิบายในเรื่องนั้นมีดังนี้ – ในโลกนี้ ไฟย่อมเกิดจากไม้, และไฟนั้นมิใช่ว่าเกิดจากไม้สาละเป็นต้นเท่านั้นจึงทำกิจของไฟได้, ส่วนที่เกิดจากไม้รางสำหรับสุนัขเป็นต้นทำไม่ได้ก็หาไม่, แต่ทว่าย่อมทำกิจของไฟได้เพราะความสมบูรณ์ด้วยคุณมีเปลวไฟเป็นต้นของตนนั่นเอง. ฉันใดก็ฉันนั้น, มิใช่ว่าบุคคลผู้เกิดในตระกูลพราหมณ์เป็นต้นเท่านั้นจึงจะเป็นทักขิไณยบุคคล, ผู้เกิดในตระกูลจัณฑาลเป็นต้นจะเป็นไม่ได้ก็หาไม่, แต่ทว่า แม้ผู้เกิดในตระกูลต่ำหรือผู้เกิดในตระกูลสูง หากเป็นพระมุนีขีณาสพ ผู้มีความเพียร มีหิริเป็นเครื่องห้าม ก็ย่อมเป็นอาชาไนยได้, ด้วยคุณสมบัติอันมีธิติและหิริเป็นประมุขนี้ จึงเป็นผู้มีชาติ (คือคุณชาติ) เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นสูงสุด. เพราะว่า ท่านย่อมทรงไว้ซึ่งคุณด้วยธิติ, ย่อมห้ามโทษด้วยหิริ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ทำบาปเพราะหิริ". เพราะเหตุนั้น เราจึงบอกแก่ท่านว่า –

‘‘Mā [Pg.133] jātiṃ pucchī caraṇañca puccha,Kaṭṭhā have jāyati jātavedo;

Nīcākulīnopi munī dhitīmā,Ājāniyo hoti hirīnisedho’’ti. –

"อย่าถามถึงชาติ แต่จงถามถึงจรณะ, ไฟย่อมเกิดจากไม้โดยแท้; แม้พระมุนีผู้เกิดในตระกูลต่ำ แต่มีความเพียร, มีหิริเป็นเครื่องห้าม ก็เป็นอาชาไนยได้".

Esa saṅkhepo, vitthāro pana assalāyanasuttānusārena (ma. ni. 2.401 ādayo) veditabbo.

นี้เป็นเนื้อความโดยย่อ, ส่วนเนื้อความโดยพิสดารพึงทราบตามนัยแห่งอัสสลายนสูตร (ม.นิ. ๒.๔๐๑ เป็นต้น).

468. Evametaṃ bhagavā cātuvaṇṇisuddhiyā anusāsitvā idāni yattha hutaṃ ijjhate, yathā ca hutaṃ ijjhate, tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘saccena danto’’tiādigāthamāha. Tattha saccenāti paramatthasaccena. Tañhi patto danto hoti. Tenāha – ‘‘saccena danto’’ti. Damasā upetoti indriyadamena samannāgato. Vedantagūti vedehi vā kilesānaṃ antaṃ gato, vedānaṃ vā antaṃ catutthamaggañāṇaṃ gato. Vūsitabrahmacariyoti puna vasitabbābhāvato vutthamaggabrahmacariyo. Kālena tamhi habyaṃ paveccheti attano deyyadhammaṭṭhitakālaṃ tassa sammukhībhāvakālañca upalakkhetvā tena kālena tādise dakkhiṇeyye deyyadhammaṃ paveccheyya, paveseyya paṭipādeyya.

๔๖๘. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอนเรื่องความบริสุทธิ์แห่งวรรณะ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเนื้อความว่า ของที่บูชาแล้วในที่ไหนจึงจะสำเร็จผล และของที่บูชาแล้วอย่างไรจึงจะสำเร็จผล จึงตรัสคาถามีอาทิว่า "สจฺเจน ทนฺโต". ในคาถานั้น คำว่า "สจฺเจน" หมายถึง ด้วยปรมัตถสัจจะ. เพราะบุคคลผู้บรรลุสัจจะนั้นแล้วย่อมเป็นผู้ฝึกตนได้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สจฺเจน ทนฺโต". คำว่า "ทมสา อุเปโต" หมายถึง ประกอบด้วยการฝึกอินทรีย์. คำว่า "เวทนฺตคู" หมายถึง ผู้ถึงที่สุดแห่งกิเลสด้วยเวททั้งหลาย หรือผู้ถึงที่สุดแห่งเวทคือพระอรหัตตมรรคญาณ. คำว่า "วูสิตพฺรหฺมจริโย" หมายถึง ผู้มีพรหมจรรย์แห่งมรรคอันอยู่จบแล้ว เพราะไม่มีกิจที่จะต้องอยู่ต่อไปอีก. คำว่า "กาเลน ตมฺหิ หพฺยํ ปเวจฺเฉ" หมายถึง พึงกำหนดกาลที่ไทยธรรมของตนตั้งอยู่ และกาลที่ทักขิไณยบุคคลนั้นมาปรากฏเฉพาะหน้า แล้วพึงถวาย พึงมอบให้ พึงปฏิบัติซึ่งไทยธรรมในทักขิไณยบุคคลเช่นนั้นในกาลนั้น.

469-71. Kāmeti vatthukāme ca kilesakāme ca. Susamāhitindriyāti suṭṭhu samāhitaindriyā, avikkhittaindriyāti vuttaṃ hoti. Candova rāhuggahaṇā pamuttāti yathā cando rāhuggahaṇā, evaṃ kilesaggahaṇā pamuttā ye atīva bhāsanti ceva tapanti ca. Satāti satisampannā. Mamāyitānīti taṇhādiṭṭhimamāyitāni.

บทว่า กาเมติ หมายถึง วัตถุกามและกิเลสกาม. บทว่า สุสมาหิตินฺทฺริยาติ คือ มีอินทรีย์ตั้งมั่นดีแล้ว หมายความว่า มีอินทรีย์ไม่ฟุ้งซ่าน. บทว่า จนฺโทว ราหุคฺคหณา ปมุตฺตาติ เปรียบเหมือนพระจันทร์พ้นจากการจับของราหู ฉันใด ผู้ที่พ้นจากการครอบงำของกิเลส ย่อมรุ่งเรืองและสว่างไสวอย่างยิ่ง ฉันนั้น. บทว่า สตาติ คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยสติ. บทว่า มมายิตานีติ คือ ความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ.

472. Yo kāme hitvāti ito pabhuti attānaṃ sandhāya vadati. Tattha kāme hitvāti kilesakāme pahāya. Abhibhuyyacārīti tesaṃ pahīnattā vatthukāme abhibhuyyacārī. Jātimaraṇassa antaṃ nāma nibbānaṃ vuccati, tañca yo vedi attano paññābalena aññāsi. Udakarahado vāti ye ime anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhappapātadahoti himavati satta mahārahadā aggisūriyasantāpehi asamphuṭṭhattā [Pg.134] niccaṃ sītalā, tesaṃ aññataro udakarahadova sīto parinibbutakilesapariḷāhattā.

๔๗๒. ตั้งแต่บทว่า โย กาเม หิตฺวา เป็นต้นไป พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระองค์เอง. ในบทนั้น คำว่า กาเม หิตฺวา หมายถึง ละกิเลสกาม. บทว่า อภิภุยฺยจารีติ คือ เพราะละกิเลสกามเหล่านั้นได้แล้ว จึงเป็นผู้เที่ยวไปครอบงำวัตถุกาม. ที่สุดแห่งชาติและมรณะ ชื่อว่า นิพพาน ผู้ใดรู้แจ้งซึ่งนิพพานนั้นด้วยกำลังปัญญาของตน. บทว่า อุทกรหโทวาติ เปรียบเหมือนสระน้ำ คือ สระใหญ่ ๗ สระในป่าหิมพานต์เหล่านี้ ได้แก่ สระอโนดาต สระกัณณมุณฑะ สระรถการะ สระฉัททันต์ สระกุณาละ สระมันทากินี และสระสีหัปปปาตะ ซึ่งเย็นเป็นนิตย์เพราะไม่ถูกความร้อนจากไฟและพระอาทิตย์แผดเผา ฉันใด พระองค์ก็เย็น ฉันนั้น เพราะความเร่าร้อนแห่งกิเลสดับสนิทแล้ว.

473. Samoti tulyo. Samehīti vipassiādīhi buddhehi. Te hi paṭivedhasamattā ‘‘samā’’ti vuccanti. Natthi tesaṃ paṭivedhenādhigantabbesu guṇesu, pahātabbesu vā dosesu vemattatā, addhānaāyukulappamāṇābhinikkhamanapadhānabodhirasmīhi pana nesaṃ vemattatā hoti. Tathā hi te heṭṭhimaparicchedena catūhi asaṅkhyeyyehi kappasatasahassena ca pāramiyo pūrenti, uparimaparicchedena soḷasahi asaṅkhyeyyehi kappasatasahassena ca. Ayaṃ nesaṃ addhānavemattatā. Heṭṭhimaparicchedena ca vassasatāyukakāle uppajjanti, uparimaparicchedena vassasatasahassāyukakāle. Ayaṃ nesaṃ āyuvemattatā. Khattiyakule vā brāhmaṇakule vā uppajjanti. Ayaṃ kulavemattatā. Uccā vā honti aṭṭhāsītihatthappamāṇā, nīcā vā pannarasaaṭṭhārasahatthappamāṇā. Ayaṃ pamāṇavemattatā. Hatthiassarathasivikādīhi nikkhamanti vehāsena vā. Tathā hi vipassikakusandhā assarathena nikkhamiṃsu, sikhīkoṇāgamanā hatthikkhandhena, vessabhū sivikāya, kassapo vehāsena, sakyamuni assapiṭṭhiyā. Ayaṃ nekkhammavemattatā. Sattāhaṃ vā padhānamanuyuñjanti, aḍḍhamāsaṃ, māsaṃ, dvemāsaṃ, temāsaṃ, catumāsaṃ, pañcamāsaṃ, chamāsaṃ, ekavassaṃ dviticatupañcachavassāni vā. Ayaṃ padhānavemattatā. Assattho vā bodhirukkho hoti nigrodhādīnaṃ vā aññataro. Ayaṃ bodhivemattatā. Byāmāsītianantapabhāyuttā honti. Tattha byāmappabhā vā asītippabhā vā sabbesaṃ samānā, anantappabhā pana dūrampi gacchati āsannampi, ekagāvutaṃ dvigāvutaṃ yojanaṃ anekayojanaṃ cakkavāḷapariyantampi, maṅgalassa buddhassa sarīrappabhā dasasahassacakkavāḷaṃ agamāsi. Evaṃ santepi manasā cintāyattāva sabbabuddhānaṃ, yo yattakamicchati, tassa tattakaṃ gacchati. Ayaṃ rasmivemattatā. Imā aṭṭha vemattatā ṭhapetvā avasesesu paṭivedhenādhigantabbesu guṇesu, pahātabbesu vā dosesu natthi nesaṃ viseso, tasmā ‘‘samā’’ti vuccanti. Evametehi samo samehi.

๔๗๓. บทว่า สโมติ คือ ผู้เสมอกัน. บทว่า สเมหีติ คือ กับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มีพระวิปัสสีพุทธเจ้าเป็นต้น. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าเหล่านั้น ท่านเรียกว่า 'ผู้เสมอกัน' เพราะความเสมอกันโดยการตรัสรู้. ความแตกต่างในคุณที่พึงบรรลุด้วยการตรัสรู้ หรือในโทษที่พึงละของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่มี แต่ความแตกต่างของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นมีอยู่โดยระยะเวลา อายุ สกุล ขนาด การเสด็จออกบวช ความเพียร โพธิพฤกษ์ และรัศมี. กล่าวคือ โดยจำกัดอย่างต่ำ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นบำเพ็ญบารมี ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์ โดยจำกัดอย่างสูง ๑๖ อสงไขยกับอีกแสนกัปป์ นี้คือความแตกต่างกันโดยระยะเวลาของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น. และโดยจำกัดอย่างต่ำ พระองค์ทั้งหลายอุบัติขึ้นในกาลที่มนุษย์มีอายุ ๑๐๐ ปี โดยจำกัดอย่างสูง ในกาลที่มนุษย์มีอายุ ๑๐๐,๐๐๐ ปี นี้คือความแตกต่างกันโดยอายุของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น. พระองค์ทั้งหลายอุบัติขึ้นในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์ นี้คือความแตกต่างกันโดยสกุล. พระองค์ทั้งหลายมีพระวรกายสูง ๘๘ ศอก หรือต่ำ ๑๕-๑๘ ศอก นี้คือความแตกต่างกันโดยขนาด. พระองค์ทั้งหลายเสด็จออกบวชด้วยช้าง ม้า ราชรถ วอ เป็นต้น หรือเสด็จไปทางอากาศ กล่าวคือ พระวิปัสสีและพระกกุสันธะเสด็จออกบวชด้วยราชรถม้า พระสิขีและพระโกนาคมนะด้วยคอช้าง พระเวสสภูด้วยวอ พระกัสสปะเสด็จไปทางอากาศ พระศากยมุนีด้วยหลังม้า นี้คือความแตกต่างกันโดยการเสด็จออกบวช. พระองค์ทั้งหลายทรงบำเพ็ญเพียร ๗ วันบ้าง กึ่งเดือน เดือน ๒ เดือน ๓ เดือน ๔ เดือน ๕ เดือน ๖ เดือน ๑ ปี ๒, ๔, ๕, ๖ ปีบ้าง นี้คือความแตกต่างกันโดยความเพียร. โพธิพฤกษ์เป็นต้นอัสสัตถะบ้าง หรือต้นไม้อื่นมีต้นไทรเป็นต้นบ้าง นี้คือความแตกต่างกันโดยโพธิพฤกษ์. พระองค์ทั้งหลายประกอบด้วยรัศมี ๑ วา รัศมี ๘๐ และรัศมีไม่มีที่สุด ในบรรดารัศมีเหล่านั้น รัศมี ๑ วา หรือรัศมี ๘๐ ศอก ย่อมเสมอกันสำหรับพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ แต่รัศมีไม่มีที่สุดย่อมแผ่ไปไกลบ้าง ใกล้บ้าง หนึ่งคาวุต สองคาวุต หนึ่งโยชน์ หลายโยชน์ จนถึงสุดขอบจักรวาลบ้าง พระสรีรรัศมีของพระมังคลพุทธเจ้าได้แผ่ไปถึงหมื่นจักรวาล แม้เป็นเช่นนั้น รัศมีของพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ก็เป็นไปตามอำนาจพระทัยที่ทรงดำริ ผู้ใดปรารถนาเท่าใด รัศมีก็แผ่ไปเท่านั้น นี้คือความแตกต่างกันโดยรัศมี. ยกเว้นความแตกต่าง ๘ ประการนี้แล้ว ในคุณที่พึงบรรลุด้วยการตรัสรู้ที่เหลือ หรือในโทษที่พึงละ ย่อมไม่มีความพิเศษสำหรับพระพุทธเจ้าเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงเรียกว่า 'ผู้เสมอกัน' ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าผู้เสมอกันกับท่านผู้เสมอกันเหล่านั้น.

Visamehi [Pg.135] dūreti na samā visamā, paccekabuddhādayo avasesasabbasattā. Tehi visamehi asadisatāya dūre. Sakalajambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ saṅghaṭṭetvā nisinnā paccekabuddhāpi hi guṇehi ekassa sammāsambuddhassa kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ, ko pana vādo sāvakādīsu. Tenāha – ‘‘visamehi dūre’’ti. Tathāgato hotīti ubhayapadehi dūreti yojetabbaṃ. Anantapaññoti aparimitapañño. Lokiyamanussānañhi paññaṃ upanidhāya aṭṭhamakassa paññā adhikā, tassa paññaṃ upanidhāya sotāpannassa. Evaṃ yāva arahato paññaṃ upanidhāya paccekabuddhassa paññā adhikā, paccekabuddhassa paññaṃ pana upanidhāya tathāgatassa paññā adhikāti na vattabbā, anantā icceva pana vattabbā. Tenāha – ‘‘anantapañño’’ti. Anūpalittoti taṇhādiṭṭhilepehi alitto. Idha vā huraṃ vāti idhaloke vā paraloke vā. Yojanā panettha – samo samehi visamehi dūre tathāgato hoti. Kasmā? Yasmā anantapañño anupalitto idha vā huraṃ vā, tena tathāgato arahati pūraḷāsanti.

บทว่า วิสเมหิ ทูเรติ คือ ผู้ไม่เสมอกัน ชื่อว่า วิสมา ได้แก่ พระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น และสัตว์ที่เหลือทั้งหมด. พระองค์ทรงห่างไกลจากท่านผู้ไม่เสมอกันเหล่านั้น เพราะความไม่เหมือนกัน. จริงอยู่ แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งขัดสมาธิชิดกันจนเต็มชมพูทวีปทั้งหมด ก็ยังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง ไม่ต้องพูดถึงพระสาวกเป็นต้นเลย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'วิสเมหิ ทูเร'. พึงโยคบทว่า ตถาคโต โหติ เข้ากับบททั้งสอง. บทว่า อนนฺตปญฺโญติ คือ ผู้มีปัญญาหาประมาณมิได้. จริงอยู่ เมื่อเทียบกับปัญญาของมนุษย์ผู้เป็นโลกิยะ ปัญญาของพระอัฏฐมกบุคคลย่อมยิ่งกว่า เมื่อเทียบกับปัญญาของท่าน ปัญญาของพระโสดาบันก็ยิ่งกว่า เป็นเช่นนี้ไปจนถึง เมื่อเทียบกับปัญญาของพระอรหันต์ ปัญญาของพระปัจเจกพุทธเจ้าย่อมยิ่งกว่า แต่เมื่อเทียบกับปัญญาของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ไม่ควรกล่าวว่าปัญญาของพระตถาคตยิ่งกว่า แต่ควรกล่าวว่าหาที่สุดมิได้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'อนนฺตปญฺโญ'. บทว่า อนูปลิตฺโตติ คือ ผู้ไม่ถูกฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า อิธ วา หุรํ วาติ คือ ในโลกนี้หรือในโลกหน้า. การประกอบความในที่นี้คือ – พระตถาคตเป็นผู้เสมอกับท่านผู้เสมอกันทั้งหลาย ห่างไกลจากท่านผู้ไม่เสมอกันทั้งหลาย เพราะเหตุไร? เพราะพระองค์เป็นผู้มีปัญญาหาที่สุดมิได้ ไม่ถูกกิเลสฉาบทาในโลกนี้หรือในโลกหน้า เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงควรซึ่งปูรฬาสะ.

474. Yamhi na māyāti ayaṃ pana gāthā aññā ca īdisā māyādidosayuttesu brāhmaṇesu dakkhiṇeyyasaññāpahānatthaṃ vuttāti veditabbā. Tattha amamoti sattasaṅkhāresu ‘‘idaṃ mamā’’ti pahīnamamāyitabhāvo.

๔๗๔. ส่วนคาถานี้ว่า ยมฺหิ น มายา และคาถาอื่นที่คล้ายกัน พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อละความสำคัญว่าเป็นทักขิไณยบุคคลในพราหมณ์ผู้ประกอบด้วยโทษมีมายาเป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อมโมติ คือ ความเป็นผู้ละความยึดถือว่าเป็นของเราในสังขารทั้งหลายได้แล้ว.

475. Nivesananti taṇhādiṭṭhinivesanaṃ. Tena hi mano tīsu bhavesu nivisati, tena taṃ ‘‘nivesanaṃ manaso’’ti vuccati. Tattheva vā nivisati taṃ hitvā gantuṃ asamatthatāya. Tenapi ‘‘nivesana’’nti vuccati. Pariggahāti taṇhādiṭṭhiyo eva, tāhi pariggahitadhammā vā. Kecīti appamattakāpi. Anupādiyānoti tesaṃ nivesanapariggahānaṃ abhāvā kañci dhammaṃ anupādiyamāno.

๔๗๕. บทว่า นิเวสนนฺติ คือ ที่อยู่อาศัยแห่งตัณหาและทิฏฐิ. จริงอยู่ เพราะตัณหาและทิฏฐินั้น ใจจึงอยู่อาศัยในภพทั้งสาม เพราะเหตุนั้น ตัณหาและทิฏฐินั้นจึงถูกเรียกว่า 'ที่อยู่อาศัยของใจ'. หรือใจย่อมอยู่อาศัยในตัณหาและทิฏฐินั้นเอง เพราะไม่สามารถละทิ้งไปได้ แม้เพราะเหตุนั้น ก็เรียกว่า 'ที่อยู่อาศัย'. บทว่า ปริคฺคหาติ คือ ตัณหาและทิฏฐินั่นเอง หรือธรรมทั้งหลายอันตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นยึดถือไว้. บทว่า เกจีติ คือ แม้เพียงเล็กน้อย. บทว่า อนุปาทิยาโนติ คือ เพราะไม่มีที่อยู่อาศัยและความยึดถือเหล่านั้น จึงไม่ยึดมั่นธรรมอะไรๆ.

476. Samāhito maggasamādhinā. Udatārīti uttiṇṇo. Dhammaṃ caññāsīti sabbañca ñeyyadhammaṃ aññāsi. Paramāya diṭṭhiyāti sabbaññutaññāṇena.

๔๗๖. ตั้งมั่นแล้วด้วยมรรคสมาธิ คำว่า ข้ามขึ้นแล้ว หมายถึง ข้ามพ้นแล้ว คำว่า รู้แจ้งธรรม หมายถึง รู้แจ้งเญยยธรรมทั้งหมด คำว่า ด้วยทิฏฐิอันยอดเยี่ยม หมายถึง ด้วยสัพพัญญุตญาณ

477. Bhavāsavāti [Pg.136] bhavataṇhājhānanikantisassatadiṭṭhisahagatā rāgā. Vacīti vācā. Kharāti kakkhaḷā pharusā. Vidhūpitāti daḍḍhā. Atthagatāti atthaṅgatā. Na santīti vidhūpitattā atthaṅgatattā ca. Ubhayehi pana ubhayaṃ yojetabbaṃ sabbadhīti sabbesu khandhāyatanādīsu.

๔๗๗. คำว่า ภวาสวะ ได้แก่ ราคะที่สหรคตด้วยภวตัณหา ฌานนิกกันติ และสัสสตทิฏฐิ คำว่า วจี คือ วาจา คำว่า หยาบ คือ แข็งกระด้าง เผ็ดร้อน คำว่า กำจัดแล้ว คือ เผาแล้ว คำว่า ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ คือ ถึงความดับไป คำว่า ไม่มีอยู่ เพราะถูกกำจัดแล้วและถึงความดับไปแล้ว แต่พึงประกอบทั้งสองอย่างด้วยทั้งสองอย่าง คำว่า ในธรรมทั้งปวง คือ ในขันธ์ อายตนะ เป็นต้น ทั้งปวง

478. Mānasattesūti mānena laggesu. Dukkhaṃ pariññāyāti vaṭṭadukkhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā. Sakhettavatthunti sahetupaccayaṃ, saddhiṃ kammakilesehīti vuttaṃ hoti.

๔๗๘. คำว่า ในสัตว์ผู้ข้องอยู่ด้วยมานะ คือ ในสัตว์ผู้ติดอยู่ด้วยมานะ คำว่า กำหนดรู้ทุกข์แล้ว คือ กำหนดรู้วัฏฏทุกข์ด้วยปริญญา ๓ ประการแล้ว คำว่า พร้อมทั้งไร่นาและที่ดิน คือ พร้อมทั้งเหตุและปัจจัย ท่านกล่าวไว้ว่า พร้อมทั้งกรรมและกิเลส

479. Āsaṃ anissāyāti taṇhaṃ anallīyitvā. Vivekadassīti nibbānadassī. Paravediyanti parehi ñāpetabbaṃ. Diṭṭhimupātivattoti dvāsaṭṭhibhedampi micchādiṭṭhiṃ atikkanto. Ārammaṇāti paccayā, punabbhavakāraṇānīti vuttaṃ hoti.

๔๗๙. คำว่า ไม่อาศัยความหวัง คือ ไม่ติดข้องในตัณหา คำว่า ผู้เห็นวิเวก คือ ผู้เห็นพระนิพพาน คำว่า อันผู้อื่นพึงให้รู้ คือ อันผู้อื่นพึงทำให้แจ้ง คำว่า ล่วงทิฏฐิแล้ว คือ ก้าวล่วงมิจฉาทิฏฐิแม้มี ๖๒ ประเภท คำว่า อารมณ์ทั้งหลาย คือ ปัจจัยทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้ว่า เป็นเหตุแห่งภพใหม่

480. Paroparāti varāvarā sundarāsundarā. Parā vā bāhirā, aparā ajjhattikā. Sameccāti ñāṇena paṭivijjhitvā. Dhammāti khandhāyatanādayo dhammā. Upādānakhaye vimuttoti nibbāne nibbānārammaṇato vimutto, nibbānārammaṇavimuttilābhīti attho.

๔๘๐. คำว่า สิ่งอื่นและสิ่งอื่นอีก คือ สิ่งประณีตและเลวทราม สิ่งสวยงามและไม่สวยงาม หรือว่า สิ่งอื่น คือ ภายนอก, สิ่งอื่นอีก คือ ภายใน คำว่า ทราบชัดแล้ว คือ แทงตลอดแล้วด้วยญาณ คำว่า ธรรมทั้งหลาย คือ ธรรมทั้งหลายมีขันธ์ อายตนะ เป็นต้น คำว่า ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทาน คือ ผู้หลุดพ้นแล้วในพระนิพพานจากอารมณ์คือพระนิพพาน ความว่า เป็นผู้ได้วิมุตติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์

481. Saṃyojanaṃjātikhayantadassīti saṃyojanakkhayantadassī jātikkhayantadassī ca. Saṃyojanakkhayantena cettha saupādisesā nibbānadhātu, jātikkhayantena anupādisesā vuttā. Khayantoti hi accantakhayassa samucchedappahānassetaṃ adhivacanaṃ. Anunāsikalopo cettha ‘‘vivekajaṃ pītisukha’’ntiādīsu viya na kato. Yopānudīti yo apanudi. Rāgapathanti rāgārammaṇaṃ, rāgameva vā. Rāgopi hi duggatīnaṃ pathattā ‘‘rāgapatho’’ti vuccati kammapatho viya. Suddho nidoso vimalo akācoti parisuddhakāyasamācārāditāya suddho. Yehi ‘‘rāgadosā ayaṃ pajā, dosadosā, mohadosā’’ti vuccati. Tesaṃ abhāvā nidoso. Aṭṭhapurisamalavigamā vimalo, upakkilesābhāvato akāco. Upakkiliṭṭho hi upakkilesena ‘‘sakāco’’ti vuccati. Suddho vā yasmā niddoso, niddosatāya vimalo, bāhiramalābhāvena vimalattā akāco. Samalo hi [Pg.137] ‘‘sakāco’’ti vuccati. Vimalattā vā āguṃ na karoti, tena akāco. Āgukiriyā hi upaghātakaraṇato ‘‘kāco’’ti vuccati.

๔๘๑. คำว่า ผู้เห็นความสิ้นไปแห่งสังโยชน์และชาติ คือ ผู้เห็นความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ และผู้เห็นความสิ้นไปแห่งชาติ ในที่นี้ ท่านกล่าวสอุปาทิเสสนิพพานธาตุด้วยความสิ้นไปแห่งสังโยชน์, กล่าวอนุปาทิเสสนิพพานธาตุด้วยความสิ้นไปแห่งชาติ จริงอยู่ คำว่า ความสิ้นไป เป็นชื่อของการสิ้นไปโดยสิ้นเชิง คือการละด้วยสมุจเฉท ในที่นี้ ท่านมิได้ทำการลบเสียงนาสิก เหมือนในคำเป็นต้นว่า "วิเวกชํ ปีติสุขํ" คำว่า ผู้ใดบรรเทาแล้ว คือ ผู้ใดขจัดแล้ว คำว่า ทางแห่งราคะ คือ อารมณ์ของราคะ หรือคือราคะนั่นเอง จริงอยู่ แม้ราคะก็เรียกว่า "ทางแห่งราคะ" เพราะเป็นทางไปสู่ทุคติ เหมือนกรรมปถะ คำว่า ผู้บริสุทธิ์ ไม่มีโทษ ปราศจากมลทิน ไม่มีตำหนิ คือ บริสุทธิ์เพราะมีความประพฤติทางกายเป็นต้นอันบริสุทธิ์ ที่ท่านกล่าวว่า "หมู่สัตว์นี้มีโทษคือราคะ มีโทษคือโทสะ มีโทษคือโมหะ" เพราะไม่มีโทษเหล่านั้น จึงชื่อว่า ไม่มีโทษ ปราศจากมลทินเพราะปราศจากมลทินของบุรุษ ๘ อย่าง, ไม่มีตำหนิเพราะไม่มีอุปกิเลส จริงอยู่ ผู้เศร้าหมองด้วยอุปกิเลส เรียกว่า "มีตำหนิ" หรือว่า บริสุทธิ์เพราะไม่มีโทษ, ปราศจากมลทินเพราะไม่มีโทษ, ไม่มีตำหนิเพราะปราศจากมลทินภายนอก จริงอยู่ ผู้มีมลทิน เรียกว่า "มีตำหนิ" หรือว่า เพราะปราศจากมลทิน จึงไม่ทำความผิด, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ไม่มีตำหนิ จริงอยู่ การทำความผิด เรียกว่า "ตำหนิ" เพราะเป็นการทำความเบียดเบียน

482. Attano attānaṃ nānupassatīti ñāṇasampayuttena cittena vipassanto attano khandhesu aññaṃ attānaṃ nāma na passati, khandhamattameva passati. Yā cāyaṃ ‘‘attanāva attānaṃ sañjānāmī’’ti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, tassā abhāvā attano attānaṃ nānupassati, aññadatthu paññāya khandhe passati. Maggasamādhinā samāhito, kāyavaṅkādīnaṃ abhāvā ujjugato, lokadhammehi akampanīyato ṭhitatto, taṇhāsaṅkhātāya ejāya pañcannaṃ cetokhilānañca aṭṭhaṭṭhānāya kaṅkhāya ca abhāvā anejo akhilo akaṅkho.

๔๘๒. คำว่า ย่อมไม่ตามเห็นตนของตน คือ เมื่อวิปัสสนาอยู่ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ ย่อมไม่เห็นอัตตาอื่นชื่อว่าอัตตาในขันธ์ของตน ย่อมเห็นเพียงขันธ์เท่านั้น และทิฏฐิใดที่เกิดขึ้นแก่เขาโดยสัจจะโดยเที่ยงแท้ว่า "เรารู้แจ้งตนด้วยตนนั่นเอง" เพราะไม่มีทิฏฐินั้น จึงไม่ตามเห็นตนของตน แต่กลับเห็นขันธ์ทั้งหลายด้วยปัญญา เป็นผู้ตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิ, เป็นผู้ตรงเพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น, เป็นผู้มีตนตั้งมั่นเพราะไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม, เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ไม่มีกิเลสดุจตะปู ไม่มีควาสงสัย เพราะไม่มีความหวั่นไหวคือกิเลสที่ชื่อว่าตัณหา ไม่มีเจโตขีล ๕ และไม่มีความสงสัยในฐานะ ๘

483. Mohantarāti mohakāraṇā mohapaccayā, sabbakilesānametaṃ adhivacanaṃ. Sabbesu dhammesu ca ñāṇadassīti sacchikatasabbaññutaññāṇo. Tañhi sabbesu dhammesu ñāṇaṃ, tañca bhagavā passi, ‘‘adhigataṃ me’’ti sacchikatvā vihāsi. Tena vuccati ‘‘sabbesu dhammesu ca ñāṇadassī’’ti. Sambodhinti arahattaṃ. Anuttaranti paccekabuddhasāvakehi asādhāraṇaṃ. Sivanti khemaṃ nirupaddavaṃ sassirikaṃ vā. Yakkhassāti purisassa. Suddhīti vodānatā. Ettha hi mohantarābhāvena sabbadosābhāvo, tena saṃsārakāraṇasamucchedo antimasarīradhāritā, ñāṇadassitāya sabbaguṇasambhavo. Tena anuttarā sambodhipatti, ito parañca pahātabbamadhigantabbaṃ vā natthi. Tenāha – ‘‘ettāvatā yakkhassa suddhī’’ti.

๔๘๓. คำว่า เหตุแห่งโมหะ คือ เหตุของโมหะ ปัจจัยของโมหะ, นี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งปวง คำว่า และผู้มีญาณเห็นในธรรมทั้งปวง คือ ผู้มีสัพพัญญุตญาณอันกระทำให้แจ้งแล้ว จริงอยู่ ญาณนั้นเป็นญาณในธรรมทั้งปวง และพระผู้มีพระภาคได้ทรงเห็นญาณนั้น ทรงกระทำให้แจ้งว่า "อันเราบรรลุแล้ว" จึงประทับอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "และผู้มีญาณเห็นในธรรมทั้งปวง" คำว่า สัมโพธิ คือ พระอรหัต คำว่า อันยอดเยี่ยม คือ ไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธะและพระสาวก คำว่า อันเกษม คือ ปลอดภัย ไม่มีอุปัทวะ หรือเป็นสิริมงคล คำว่า แห่งยักษ์ คือ แห่งบุรุษ คำว่า ความบริสุทธิ์ คือ ความผ่องแผ้ว ในที่นี้ เพราะไม่มีเหตุแห่งโมหะ จึงไม่มีโทษทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น จึงมีการตัดขาดเหตุแห่งสงสาร เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย, เพราะความเป็นผู้มีญาณเห็น จึงมีความถึงพร้อมแห่งคุณทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงมีการบรรลุสัมโพธิอันยอดเยี่ยม, และสิ่งที่จะต้องละหรือจะต้องบรรลุยิ่งไปกว่านี้ไม่มี เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ความบริสุทธิ์แห่งยักษ์มีเพียงเท่านี้"

484. Evaṃ vutte brāhmaṇo bhiyyosomattāya bhagavati pasanno pasannākāraṃ karonto āha ‘‘hutañca mayha’’nti. Tassattho – yamahaṃ ito pubbe brahmānaṃ ārabbha aggimhi ajuhaṃ, taṃ me hutaṃ saccaṃ vā hoti, alikaṃ vāti na jānāmi. Ajja pana idaṃ hutañca mayhaṃ hutamatthu saccaṃ, saccahutameva atthūti yācanto bhaṇati. Yaṃ tādisaṃ vedagunaṃ alatthaṃ, yasmā idheva ṭhito bhavantarūpaṃ vedaguṃ alatthaṃ. Brahmā hi sakkhi, paccakkhameva hi tvaṃ brahmā, yato paṭiggaṇhātu me bhagavā, paṭiggahetvā [Pg.138] ca bhuñjatu me bhagavā pūraḷāsanti taṃ habyasesaṃ upanāmento āha.

๔๘๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์มีความโสมนัสยิ่งขึ้น เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค แสดงอาการเลื่อมใส กล่าวว่า "และการบูชายัญของข้าพเจ้า" ความหมายของคำนั้นคือ - การบูชายัญใดที่ข้าพเจ้าได้บูชาแล้วในไฟ ปรารภพรหม ก่อนแต่นี้, การบูชายัญนั้นของข้าพเจ้าเป็นของจริงหรือเป็นของเท็จ ข้าพเจ้าไม่รู้ แต่ในวันนี้ การบูชายัญนี้ของข้าพเจ้า ขอจงเป็นการบูชายัญที่แท้จริง, ขอจงเป็นการบูชายัญที่แท้จริงเท่านั้นเถิด ดังนี้ พลางทูลขออยู่ เพราะข้าพเจ้าได้พบผู้ถึงเวทเช่นนั้น, เพราะข้าพเจ้าได้พบผู้ถึงเวทผู้เป็นดุจพรหมยืนอยู่ ณ ที่นี้เอง จริงอยู่ พระพรหมเป็นพยาน, จริงอยู่ พระองค์ทรงเป็นพรหมประจักษ์แก่ตา, เพราะเหตุนั้น ขอพระผู้มีพระภาคจงรับของข้าพระองค์, และครั้นรับแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคจงเสวยขนมปูรฬาละเถิด ดังนี้ พลางน้อมนำเครื่องบูชาที่เหลือเข้าไปถวาย

487. Atha bhagavā kasibhāradvājasutte vuttanayena gāthādvayamabhāsi. Tato brāhmaṇo ‘‘ayaṃ attanā na icchati, kampi caññaṃ sandhāya ‘kevalinaṃ mahesiṃ khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ annena pānena upaṭṭhahassū’ti bhaṇatī’’ti evaṃ gāthāya atthaṃ asallakkhetvā taṃ ñātukāmo āha ‘‘sādhāhaṃ bhagavā’’ti. Tattha sādhūti āyācanatthe nipāto. Tathāti yena tvamāha, tena pakārena. Vijaññanti jāneyyaṃ. Yanti yaṃ dakkhiṇeyyaṃ yaññakāle pariyesamāno upaṭṭhaheyyanti pāṭhaseso. Pappuyyāti patvā. Tava sāsananti tava ovādaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. Sādhāhaṃ bhagavā tava ovādaṃ āgamma tathā vijaññaṃ ārocehi me taṃ kevalinanti adhippāyo. Yo dakkhiṇaṃ bhuñjeyya mādisassa, yaṃ cāhaṃ yaññakāle pariyesamāno upaṭṭhaheyyaṃ, tathārūpaṃ me dakkhiṇeyyaṃ dassehi, sace tvaṃ na bhuñjasīti.

๔๘๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถา ๒ คาถาโดยนัยที่ตรัสไว้ในกสิภารทวาชสูตร. แต่นั้น พราหมณ์ไม่เข้าใจเนื้อความของคาถา คิดว่า “ท่านผู้นี้ไม่ปรารถนาด้วยตนเอง แต่หมายถึงผู้อื่นแล้วกล่าวว่า ‘ท่านจงบำรุงพระมหาสีผู้ทรงคุณอันจบสิ้นแล้ว ผู้สิ้นอาสวะ ผู้สงบระงับความรำคาญใจ ด้วยข้าวและน้ำเถิด’” ดังนี้แล้ว ประสงค์จะทราบความนั้น จึงกราบทูลว่า “สาธาหํ ภควา” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอโอกาส). ในคำนั้น บทว่า สาธุ เป็นนิบาตในอรรถว่าอ้อนวอน. บทว่า ตถา ความว่า โดยประการใดที่พระองค์ตรัสแล้ว. บทว่า วิชัญญํ ความว่า พึงรู้. บทว่า ยํ มีบทที่เหลือว่า ยํ ทกฺขิเณยฺยํ ยัญฺญกาเล ปริเยสมาโน อุปฏฺฐเหยฺยํ (บุคคลผู้ควรแก่ทักษิณาใด ที่ข้าพระองค์เมื่อแสวงหาในกาลแห่งยัญ พึงเข้าไปบำรุง). บทว่า ปปฺปุยฺย ความว่า ถึงแล้ว. บทว่า ตว สาสนํ ความว่า คำสอนของพระองค์. คำที่กล่าวแล้วเป็นดังนี้. อธิบายว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอโอกาส อาศัยคำสอนของพระองค์แล้วพึงรู้ได้อย่างนั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกพระขีณาสพนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด. (คือ) ขอพระองค์โปรดแสดงบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณาเช่นนั้นแก่ข้าพระองค์ ผู้ซึ่งจะพึงบริโภคทักษิณาของคนเช่นข้าพระองค์ และผู้ซึ่งข้าพระองค์เมื่อแสวงหาในกาลแห่งยัญพึงเข้าไปบำรุง ถ้าหากพระองค์ไม่ทรงบริโภค.

488-90. Athassa bhagavā pākaṭena nayena tathārūpaṃ dakkhiṇeyyaṃ dassento ‘‘sārambhā yassā’’ti gāthāttayamāha. Tattha sīmantānaṃ vinetāranti sīmāti mariyādā sādhujanavutti, tassā antā pariyosānā aparabhāgāti katvā sīmantā vuccanti kilesā, tesaṃ vinetāranti attho. Sīmantāti buddhaveneyyā sekkhā ca puthujjanā ca, tesaṃ vinetārantipi eke. Jātimaraṇakovidanti ‘‘evaṃ jāti evaṃ maraṇa’’nti ettha kusalaṃ. Moneyyasampannanti paññāsampannaṃ, kāyamoneyyādisampannaṃ vā. Bhakuṭiṃ vinayitvānāti yaṃ ekacce dubbuddhino yācakaṃ disvā bhakuṭiṃ karonti, taṃ vinayitvā, pasannamukhā hutvāti attho. Pañjalikāti paggahitaañjalino hutvā.

๔๘๘-๔๙๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณาเช่นนั้นแก่พราหมณ์นั้นโดยนัยที่ปรากฏชัด จึงได้ตรัสคาถา ๓ คาถา มีคำว่า “สารมฺภา ยสฺสา” เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สีมนฺตานํ วิเนตารํ ความว่า คำว่า สีมา คือ มรรยาท ความประพฤติของสัตบุรุษ, ที่สุด คือ ส่วนสุดท้าย ส่วนเบื้องปลายของมรรยาทนั้น เรียกว่า สีมันตะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย, ความหมายคือ ผู้แนะนำกิเลสเหล่านั้น. บางพวกกล่าวว่า บทว่า สีมันตะ ได้แก่ พุทธเวไนย คือ พระเสขะและปุถุชน, (บทว่า วิเนตารํ) คือ ผู้แนะนำชนเหล่านั้น. บทว่า ชาติมรณโกวิทํ คือ ผู้ฉลาดในเรื่องนี้ว่า “อย่างนี้คือชาติ อย่างนี้คือมรณะ”. บทว่า โมเนยฺยสมฺปนฺนํ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา หรือผู้ถึงพร้อมด้วยกายโมไนยเป็นต้น. บทว่า ภกุฏึ วินยิตฺวาน ความว่า คนมีปัญญาทรามบางพวกเห็นยาจกแล้วทำหน้าบึ้ง, (พระอรหันต์) บรรเทาหน้าบึ้งนั้นเสีย คือ เป็นผู้มีใบหน้าผ่องใส. บทว่า ปัญฺชลิกา คือ เป็นผู้ประคองอัญชลี.

491. Atha brāhmaṇo bhagavantaṃ thomayamāno ‘‘buddho bhava’’nti gāthamāha. Tattha āyāgoti āyajitabbo, tato tato āgamma vā yajitabbametthātipi āyāgo, deyyadhammānaṃ adhiṭṭhānabhūtoti vuttaṃ hoti[Pg.139]. Sesamettha ito purimagāthāsu ca yaṃ na vaṇṇitaṃ, taṃ sakkā avaṇṇitampi jānitunti uttānatthattāyeva na vaṇṇitaṃ. Ito paraṃ pana kasibhāradvājasutte vuttanayamevāti.

๔๙๑. ลำดับนั้น พราหมณ์เมื่อจะสรรเสริญพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคาถามีคำว่า “พุทฺโธ ภวํ” เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า อายาโค คือ ผู้ที่บุคคลพึงบูชา, หรือเป็นที่ที่บุคคลพึงมาบูชาจากที่นั้นๆ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อายาคะ, เป็นอันกล่าวว่า เป็นที่ตั้งแห่งไทยธรรมทั้งหลาย. ส่วนเนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้และในคาถาก่อนๆ ที่ยังไม่ได้พรรณนาไว้ สามารถทราบได้แม้ไม่ได้พรรณนา เพราะมีเนื้อความตื้น จึงไม่ได้พรรณนาไว้. แต่ต่อจากนี้ไป ก็เป็นไปตามนัยที่ตรัสไว้ในกสิภารทวาชสูตรนั่นเอง.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya pūraḷāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาปุรฬาสสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

5. Māghasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาพรรณนามาฆสูตร

Evaṃ me sutanti māghasuttaṃ. Kā uppatti? Ayameva yāssa nidāne vuttā. Ayañhi māgho māṇavo dāyako ahosi dānapati. Tassetadahosi – ‘‘sampattakapaṇaddhikādīnaṃ dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, udāhu noti samaṇaṃ gotamaṃ etamatthaṃ pucchissāmi, samaṇo kira gotamo atītānāgatapaccuppannaṃ jānātī’’ti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchi. Bhagavā cassa pucchānurūpaṃ byākāsi. Tayidaṃ saṅgītikārānaṃ brāhmaṇassa bhagavatoti tiṇṇampi vacanaṃ samodhānetvā ‘‘māghasutta’’nti vuccati.

มาฆสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ก็คือเรื่องที่กล่าวไว้ในนิทานของสูตรนี้นั่นเอง. ด้วยว่า มาฆมาณพนี้เป็นทายก เป็นทานบดี. เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า “ทานที่ถวายแก่สมณพราหมณ์ผู้สมบูรณ์เป็นต้น มีผลมาก หรือไม่มีหนอ เราจะไปทูลถามเนื้อความนี้กับพระสมณโคดม ได้ยินว่า พระสมณโคดมทรงรู้เรื่องราวในอดีต อนาคต และปัจจุบัน”. เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถาม. และพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์แก่เขาตามสมควรแก่คำถาม. พระสูตรนั้น พระสังคีติกาจารย์รวบรวมคำของคนทั้งสาม คือ ของพราหมณ์และของพระผู้มีพระภาคเข้าไว้ด้วยกัน แล้วเรียกว่า “มาฆสูตร”.

Tattha rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti vuccati. Aññepettha pakāre vaṇṇayanti. Kiṃ tehi, nāmametaṃ tassa nagarassa? Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasantavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhānamāha – ‘‘gijjhakūṭe pabbate’’ti. So ca gijjhā tassa kūṭesu vasiṃsu, gijjhasadisāni vāssa kūṭāni, tasmā ‘‘gijjhakūṭo’’ti vuccatīti veditabbo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ราชคเห คือ ในเมืองชื่ออย่างนั้น. ก็เมืองนั้น อันพระเจ้ามันธาตุและมหาโควินท์เป็นต้นทรงครอบครองแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “ราชคฤห์”. แม้คนอื่นๆ ก็พรรณนาเหตุผลประการอื่นในเรื่องนี้. จะมีประโยชน์อะไรด้วยเหตุผลเหล่านั้น, นี่เป็นชื่อของเมืองนั้น. ก็เมืองนี้นั้น ย่อมเป็นเมืองในพุทธกาลและในสมัยพระเจ้าจักรพรรดิ, ในกาลนอกนั้น ย่อมเป็นเมืองร้าง ถูกยักษ์สิงสถิต กลายเป็นป่าที่อยู่ของพวกยักษ์เหล่านั้น. ครั้นแสดงโคจรคามอย่างนี้แล้ว จึงกล่าวถึงสถานที่ประทับว่า “คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต” (ที่ภูเขาคิชฌกูฏ). และพึงทราบว่า ภูเขานั้นเรียกว่า “คิชฌกูฏ” เพราะฝูงแร้งอาศัยอยู่บนยอดเขาเหล่านั้น หรือเพราะยอดเขาเหล่านั้นมีสัณฐานคล้ายแร้ง.

Atha kho…pe… avocāti ettha māghoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Māṇavoti antevāsivāsaṃ anatītabhāvena vuccati, jātiyā pana mahallako. ‘‘Pubbāciṇṇavasenā’’ti eke piṅgiyo māṇavo viya. So hi vīsavassasatikopi pubbāciṇṇavasena ‘‘piṅgiyo māṇavo’’ tveva saṅkhaṃ agamāsi. Sesaṃ vuttanayameva.

ในบทว่า อถ โข...เป... อโวจ นี้ บทว่า มาโฆ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น. ท่านเรียกว่า มาณพ เพราะยังไม่ล่วงเลยภาวะแห่งการเป็นอันเตวาสิก แต่โดยชาติกำเนิดแล้วเป็นคนแก่. บางพวกกล่าวว่า “เป็นไปตามอำนาจความเคยชินในปางก่อน” เหมือนปิงคิยมาณพ. ด้วยว่า ท่านผู้นั้นแม้อายุ ๑๒๐ ปี ก็ยังถูกนับว่าเป็น “ปิงคิยมาณพ” นั่นเอง ด้วยอำนาจความเคยชินในปางก่อน. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Ahañhi[Pg.140], bho gotama…pe… pasavāmīti ettha dāyako dānapatīti dāyako ceva dānapati ca. Yo hi aññassa santakaṃ tenāṇatto deti, sopi dāyako hoti, tasmiṃ pana dāne issariyābhāvato na dānapati. Ayaṃ pana attano santakaṃyeva deti. Tenāha – ‘‘ahañhi, bho gotama, dāyako dānapatī’’ti. Ayameva hi ettha attho, aññatra pana antarantarā maccherena abhibhuyyamāno dāyako anabhibhūto dānapatītiādināpi nayena vattuṃ vaṭṭati. Vadaññūti yācakānaṃ vacanaṃ jānāmi vuttamatteyeva ‘‘ayamidamarahati ayamida’’nti purisavisesāvadhāraṇena bahūpakārabhāvagahaṇena vā. Yācayogoti yācituṃ yutto. Yo hi yācake disvāva bhakuṭiṃ katvā pharusavacanādīni bhaṇati, so na yācayogo hoti. Ahaṃ pana na tādisoti dīpeti. Dhammenāti adinnādānanikativañcanādīni vajjetvā bhikkhācariyāya, yācanāyāti attho. Yācanā hi brāhmaṇānaṃ bhogapariyesane dhammo, yācamānānañca nesaṃ parehi anuggahakāmehi dinnā bhogā dhammaladdhā nāma dhammādhigatā ca honti, so ca tathā pariyesitvā labhi. Tenāha – ‘‘dhammena bhoge pariyesāmi…pe… dhammādhigatehī’’ti. Bhiyyopi dadāmīti tato uttaripi dadāmi, pamāṇaṃ natthi, ettha laddhabhogappamāṇena dadāmīti dasseti.

ในคำว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ...ข้าพระองค์ย่อมประสบบุญ" นี้ คำว่า "ทายโก ทานปติ" หมายถึง เป็นทั้งทายกและเป็นทั้งทานบดี. จริงอยู่ ผู้ใดได้รับคำสั่งแล้วให้ของที่เป็นของผู้อื่น แม้ผู้นั้นก็เป็นทายก แต่ในทานนั้น เขาไม่เป็นทานบดีเพราะไม่มีความเป็นใหญ่. ส่วนมาณพนี้ย่อมให้ของที่เป็นของตนเอง. เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นทายก เป็นทานบดี". ในที่นี้มีความหมายเพียงเท่านี้. แต่ในที่อื่น อาจกล่าวได้โดยนัยว่า ผู้ถูกความตระหนี่ครอบงำในบางครั้งบางคราวเป็นทายก ผู้ไม่ถูกครอบงำเป็นทานบดี เป็นต้น. คำว่า "วทัญญู" หมายถึง ข้าพระองค์รู้คำพูดของยาจก เพียงแค่เขาพูดเท่านั้น โดยการกำหนดบุคคลที่แตกต่างกันว่า "คนนี้สมควรได้สิ่งนี้ คนนี้สมควรได้สิ่งนั้น" หรือโดยการเข้าใจถึงความต้องการอันเป็นประโยชน์มาก. คำว่า "ยาจโยโค" หมายถึง ผู้สมควรที่เขาจะขอ. จริงอยู่ ผู้ใดเห็นยาจกแล้วทำหน้าบึ้ง กล่าวคำหยาบคาย เป็นต้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้สมควรที่เขาจะขอ. มาณพแสดงว่า "แต่ข้าพระองค์มิได้เป็นเช่นนั้น". คำว่า "โดยธรรม" หมายถึง โดยการเที่ยวขอทาน เว้นจากการลักทรัพย์ การโกง การหลอกลวง เป็นต้น. ความว่า โดยการขอ. จริงอยู่ การขอเป็นธรรมในการแสวงหาโภคะของพราหมณ์ทั้งหลาย และโภคะที่ผู้อื่นผู้ประสงค์จะอนุเคราะห์ให้แก่พราหมณ์เหล่านั้นผู้กำลังขออยู่ ชื่อว่าเป็นโภคะที่ได้มาโดยธรรมและได้มาโดยชอบธรรม และมาณพนั้นก็ได้มาโดยการแสวงหาเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า "ข้าพระองค์แสวงหาโภคะโดยธรรม...จากโภคะที่ได้มาโดยชอบธรรม". คำว่า "ให้ยิ่งขึ้นไปอีก" หมายถึง ข้าพระองค์ให้ยิ่งกว่านั้นอีก ไม่มีประมาณ, ในที่นี้แสดงว่า ข้าพระองค์ให้ตามประมาณแห่งโภคะที่ได้มา.

Tagghāti ekaṃsavacane nipāto. Ekaṃseneva hi sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi pasatthaṃ dānaṃ antamaso tiracchānagatānampi dīyamānaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘sabbattha vaṇṇitaṃ dānaṃ, na dānaṃ garahitaṃ kvacī’’ti. Tasmā bhagavāpi ekaṃseneva taṃ pasaṃsanto āha – ‘‘taggha tvaṃ māṇava…pe… pasavasī’’ti. Sesaṃ uttānatthameva. Evaṃ bhagavatā ‘‘bahuṃ so puññaṃ pasavatī’’ti vuttepi dakkhiṇeyyato dakkhiṇāvisuddhiṃ sotukāmo brāhmaṇo uttari bhagavantaṃ pucchi. Tenāhu saṅgītikārā – ‘‘atha kho māgho māṇavo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti. Taṃ atthato vuttanayameva.

คำว่า "ตคฺฆ" เป็นนิบาตในความหมายว่าโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ ทานอันพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งปวงสรรเสริญแล้วโดยส่วนเดียว แม้ที่ให้แก่สัตว์ดิรัจฉาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ทานอันท่านสรรเสริญแล้วในที่ทั้งปวง, ทานอันท่านมิได้ติเตียนในที่ไหนๆ เลย". เพราะฉะนั้น แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงสรรเสริญทานนั้นโดยส่วนเดียว จึงตรัสว่า "จริงทีเดียว มาณพ...เธอย่อมประสบบุญ". ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก" อย่างนี้แล้ว พราหมณ์ผู้ประสงค์จะฟังความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาโดยเกี่ยวกับทักขิไณยบุคคล จึงได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคต่อไป. เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ทำสังคายนาจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล มาฆมาณพได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา". คำนั้นมีความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

492. Pucchāmahantiādigāthāsu pana vadaññunti vacanaviduṃ, sabbākārena sattānaṃ vuttavacanādhippāyaññunti vuttaṃ hoti. Sujjheti dakkhiṇeyyavasena suddhaṃ mahapphalaṃ bhaveyya. Yojanā panettha – yo yācayogo dānapati [Pg.141] gahaṭṭho puññatthiko hutvā paresaṃ annapānaṃ dadaṃ yajati, na aggimhi āhutimattaṃ pakkhipanto, tañca kho puññapekkhova na paccupakārakalyāṇakittisaddādiapekkho, tassa evarūpassa yajamānassa hutaṃ kathaṃ sujjheyyāti?

๔๙๒. ส่วนในคาถาทั้งหลายมีคำว่า "ปุจฺฉามหํ" เป็นต้นนั้น คำว่า "วทัญญู" หมายถึง ผู้รู้ถ้อยคำ, กล่าวคือ ผู้รู้ความประสงค์แห่งถ้อยคำที่สัตว์ทั้งหลายกล่าวแล้วโดยอาการทั้งปวง. คำว่า "สุชฺเฌ" หมายถึง พึงบริสุทธิ์ คือพึงมีผลมากโดยเกี่ยวกับทักขิไณยบุคคล. การประกอบความในที่นี้มีดังนี้: คฤหัสถ์ผู้เป็นทานบดี สมควรที่เขาจะขอ ปรารถนาบุญ บูชาด้วยการให้อาหารและเครื่องดื่มแก่ผู้อื่น ไม่ใช่เพียงแค่โยนเครื่องบูชาลงในไฟ และเขาก็หวังบุญเท่านั้น ไม่ได้หวังการตอบแทน ชื่อเสียงเกียรติคุณ เป็นต้น, การบูชาของยาชกผู้เป็นเช่นนี้ จะบริสุทธิ์ได้อย่างไร?

493. Ārādhaye dakkhiṇeyyebhi tādīti tādiso yācayogo dakkhiṇeyyehi ārādhaye sampādaye sodhaye, mahapphalaṃ taṃ hutaṃ kareyya, na aññathāti attho. Imināssa ‘‘kathaṃ hutaṃ yajamānassa sujjhe’’ iccetaṃ byākataṃ hoti.

๔๙๓. คำว่า "อาราธเย ทกฺขิเณยฺเยภิ ตาที" หมายความว่า ยาจกผู้เป็นเช่นนั้น พึงยังทานให้สำเร็จ ให้บริสุทธิ์ ด้วยทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย, พึงทำการบูชานั้นให้มีผลมาก, ไม่ใช่อย่างอื่น. ด้วยคำนี้ คำถามของเขาที่ว่า "การบูชาของยาชกจะบริสุทธิ์ได้อย่างไร" นี้ เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว.

494. Akkhāhi me bhagavā dakkhiṇeyyeti ettha yo yācayogo dadaṃ paresaṃ yajati, tassa me bhagavā dakkhiṇeyye akkhāhīti evaṃ yojanā veditabbā.

๔๙๔. ในคำว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงตรัสบอกทักขิไณยบุคคลแก่ข้าพระองค์" นี้ พึงทราบการประกอบความดังนี้ว่า ข้าพระองค์ผู้เป็นยาจก บูชาด้วยการให้แก่ผู้อื่น, ขอพระผู้มีพระภาคจงตรัสบอกทักขิไณยบุคคลแก่ข้าพระองค์นั้น.

495. Athassa bhagavā nānappakārehi nayehi dakkhiṇeyye pakāsento ‘‘ye ve asattā’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha asattāti rāgādisaṅgavasena alaggā. Kevalinoti pariniṭṭhitakiccā. Yatattāti guttacittā.

๔๙๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประกาศทักขิไณยบุคคลโดยนัยต่างๆ จึงได้ตรัสคาถาทั้งหลายมีคำว่า "เย เว อสตฺตา" เป็นต้น. ในคาถานั้น คำว่า "อสตฺตา" หมายถึง ผู้ไม่ติดข้องด้วยอำนาจความข้องคือราคะเป็นต้น. คำว่า "เกวลิโน" หมายถึง ผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว. คำว่า "ยตตฺตา" หมายถึง ผู้มีจิตคุ้มครองแล้ว.

496-7. Dantā anuttarena damathena, vimuttā paññācetovimuttīhi, anīghā āyatiṃ vaṭṭadukkhābhāvena, nirāsā sampati kilesābhāvena. Imissā pana gāthāya dutiyagāthā bhāvanānubhāvappakāsananayena vuttāti veditabbā. ‘‘Bhāvanānuyogamanuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti (a. ni. 7.71), atha khvāssa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti idaṃ cettha suttaṃ sādhakaṃ.

(คาถา ๔๙๖-๔๙๗) คำว่า "ทนฺตา" หมายถึง ผู้ฝึกฝนแล้วด้วยการฝึกฝนอันยอดเยี่ยม. คำว่า "วิมุตฺตา" หมายถึง ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญาวิมุตติและเจโตวิมุตติ. คำว่า "อนีฆา" หมายถึง ผู้ไม่มีทุกข์เพราะไม่มีทุกข์ในวัฏฏะในอนาคต. คำว่า "นิราสา" หมายถึง ผู้ไม่มีความหวังเพราะไม่มีกิเลสในปัจจุบัน. พึงทราบว่า คาถาที่สองของคาถานี้ ตรัสไว้โดยนัยที่แสดงถึงอานุภาพของภาวนา. พระสูตรนี้เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้ความปรารถนาจะไม่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่น' (อํ. สตฺตก. ๗.๗๑) ถึงกระนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นได้".

498-502. Rāgañca…pe… yesu na māyā…pe… na taṇhāsu upātipannāti kāmataṇhādīsu nādhimuttā. Vitareyyāti vitaritvā. Taṇhāti rūpataṇhādichabbidhā. Bhavābhavāyāti sassatāya vā ucchedāya vā. Atha vā bhavassa abhavāya bhavābhavāya, punabbhavābhinibbattiyāti vuttaṃ hoti. Idha vā huraṃ vāti idaṃ pana ‘‘kuhiñci loke’’ti imassa vitthāravacanaṃ.

(คาถา ๔๙๘-๕๐๒) คำว่า "ราคญฺจ...เยสุ น มายา..." เป็นต้น. คำว่า "น ตณฺหาสุ อุปาติปนฺนา" หมายถึง ไม่น้อมใจไปในกามตัณหาเป็นต้น. คำว่า "วิตเรยฺย" หมายถึง ข้ามไปแล้ว. คำว่า "ตณฺหา" หมายถึง ตัณหา ๖ อย่าง มีรูปตัณหาเป็นต้น. คำว่า "ภวาภวาย" หมายถึง เพื่อสัสสตทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ภวาภวาย" หมายถึง เพื่อความไม่มีแห่งภพ, กล่าวคือ เพื่อการบังเกิดในภพใหม่. ส่วนคำว่า "อิธ วา หุรํ วา" นี้ เป็นคำขยายความของคำว่า "กุหิญฺจิ โลเก".

504. Ye [Pg.142] vītarāgā…pe… samitāvinoti samitavanto, kilesavūpasamakārinoti attho. Samitāvitattā ca vītarāgā akopā. Idha vippahāyāti idhaloke vattamāne khandhe vihāya, tato paraṃ yesaṃ gamanaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Ito paraṃ ‘‘ye kāme hitvā agahā caranti, susaññatattā tasaraṃva ujju’’nti imampi gāthaṃ keci paṭhanti.

๕๐๔. คำว่า "เย วีตราคา..." เป็นต้น. คำว่า "สมิตาวิโน" หมายถึง ผู้มีความสงบ, ความว่า ผู้ทำกิเลสให้สงบระงับ. และเพราะเป็นผู้มีความสงบ จึงปราศจากราคะ ไม่กำเริบ. คำว่า "อิธ วิปฺปหาย" หมายถึง ละขันธ์ที่เป็นไปอยู่ในโลกนี้, กล่าวคือ หลังจากนั้น การไปสู่ภพอื่นของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี. หลังจากนี้ บางท่านก็สวดคาถานี้ด้วยว่า "เย กาเม หิตฺวา อคหา จรนฺติ, สุสญฺญตตฺตา ตสรํว อุชฺชุ" (ผู้เหล่าใดละกามทั้งหลาย ไม่มีเรือนเที่ยวไป, เป็นผู้สำรวมตนดีแล้ว ตรงดุจกระสวย).

506-8. Jahitvāti hitvā. ‘‘Jahitvānā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Attadīpāti attano guṇe eva attano dīpaṃ katvā vicarantā khīṇāsavā vuccanti. Ye hetthāti hakāro nipāto padapūraṇamatte. Ayaṃ panattho – ye ettha khandhāyatanādisantāne yathā idaṃ khandhāyatanādi tathā jānanti, yaṃsabhāvaṃ taṃsabhāvaṃyeva sañjānanti aniccādivasena jānantā. Ayamantimā natthi punabbhavoti ayaṃ no antimā jāti, idāni natthi punabbhavoti evañca ye jānantīti.

คาถาที่ 506-8. บทว่า ชหิตฺวา คือ ละแล้ว. แม้บทว่า ชหิตฺวานา ก็มีเนื้อความอย่างเดียวกัน. บทว่า อตฺตทีปา คือ พระขีณาสพทั้งหลาย ผู้ทำคุณของตนเท่านั้นให้เป็นประทีปของตนแล้วเที่ยวไป. ในบทว่า เย เหตฺถ นี้ หะ อักษร เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท. ส่วนเนื้อความมีดังนี้ คือ ชนเหล่าใดในสันดานคือขันธ์อายตนะเป็นต้นนี้ รู้ชัดขันธ์อายตนะเป็นต้นนี้ตามความเป็นจริง คือ มีสภาวะใด ก็รู้ชัดสภาวะนั้นนั่นแหละ โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. และชนเหล่าใดรู้ชัดอย่างนี้ว่า ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเรา บัดนี้ภพใหม่ไม่มี.

509. Yo vedagūti idāni attānaṃ sandhāya bhagavā imaṃ gāthamāha. Tattha satimāti chasatatavihārasatiyā samannāgato. Sambodhipattoti sabbaññutaṃ patto. Saraṇaṃ bahūnanti bahūnaṃ devamanussānaṃ bhayavihiṃsanena saraṇabhūto.

๕๐๙. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระองค์เอง ตรัสพระคาถานี้ว่า โย เวทคู. ในบทเหล่านั้น บทว่า สติมา คือ ผู้ประกอบด้วยสติอันเป็นวิหารธรรม 6 อย่าง. บทว่า สมฺโพธิปตฺโต คือ ผู้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ. บทว่า สรณํ พหูนํ คือ ผู้เป็นที่พึ่งของเทวดาและมนุษย์จำนวนมาก ด้วยการกำจัดภัยและความเบียดเบียน.

510. Evaṃ dakkhiṇeyye sutvā attamano brāhmaṇo āha – ‘‘addhā amoghā’’ti. Tattha tvañhettha jānāsi yathā tathā idanti tvañhi ettha loke idaṃ sabbampi ñeyyaṃ yathā tathā jānāsi yāthāvato jānāsi, yādisaṃ taṃ tādisameva jānāsīti vuttaṃ hoti. Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā suppaṭividdhatā yaṃ yaṃ icchasi, taṃ taṃ jānāsīti adhippāyo.

๕๑๐. พราหมณ์ได้ฟังเรื่องทักขิไณยบุคคลดังนี้แล้ว มีใจยินดี จึงกล่าวว่า 'อทฺธา อโมฆา' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตฺวญฺเหตฺถ ชานาสิ ยถา ตถา อิทํ ความว่า ท่านย่อมรู้สิ่งควรรู้ทั้งหมดนี้ในโลกนี้ตามความเป็นจริง คือ รู้ตามสภาวะ สิ่งใดเป็นเช่นใด ก็รู้สิ่งนั้นตามที่เป็นเช่นนั้น. บทว่า ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม ความว่า เพราะว่าธรรมธาตุนั้นท่านแทงตลอดดีแล้ว ความหมายคือ เพราะการแทงตลอดดีแล้วนั้น ท่านปรารถนาจะรู้สิ่งใดๆ ก็ย่อมรู้สิ่งนั้นๆ.

511. Evaṃ so brāhmaṇo bhagavantaṃ pasaṃsitvā dakkhiṇeyyasampadāya yaññasampadaṃ ñatvā dāyakasampadāyapi taṃ chaḷaṅgaparipūraṃ yaññasampadaṃ sotukāmo ‘‘yo yācayogo’’ti uttaripañhaṃ pucchi. Tatrāyaṃ yojanā – yo yācayogo dadaṃ paresaṃ yajati, tassa akkhāhi me bhagavā yaññasampadanti.

๕๑๑. พราหมณ์นั้นสรรเสริญพระผู้มีพระภาคดังนี้แล้ว ทราบความถึงพร้อมแห่งยัญด้วยความถึงพร้อมแห่งทักขิไณยบุคคลแล้ว ปรารถนาจะฟังความถึงพร้อมแห่งยัญอันบริบูรณ์ด้วยองค์ ๖ แม้ด้วยความถึงพร้อมแห่งทายก จึงทูลถามปัญหาต่อไปว่า 'โย ยาจโยโค'. ในบทนั้น มีการประกอบความดังนี้: ผู้ใดเป็นยาจโยคบุคคล ให้ทานแก่ผู้อื่น ชื่อว่าบูชายัญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดตรัสบอกความถึงพร้อมแห่งยัญของผู้นั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด.

512. Athassa [Pg.143] bhagavā dvīhi gāthāhi akkhāsi. Tatthāyaṃ atthayojanā – yajassu māgha, yajamāno ca sabbattha vippasādehi cittaṃ, tīsupi kālesu cittaṃ pasādehi. Evaṃ te yāyaṃ –

๕๑๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่พราหมณ์นั้นด้วยสองพระคาถา. ในบทเหล่านั้น มีการประกอบความดังนี้: ดูก่อนมาฆะ ท่านจงบูชายัญเถิด และเมื่อบูชายัญอยู่ จงทำจิตให้เลื่อมใสในที่ทั้งปวง จงทำจิตให้เลื่อมใสในกาลทั้งสาม. ด้วยประการฉะนี้ ความถึงพร้อมแห่งยัญของท่านซึ่งมีอยู่ว่า –

‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;

Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā’’ti. (a. ni. 6.37;

pe. va. 305) –

ก่อนให้ทานก็มีใจดี, ขณะให้ทานก็ทำจิตให้เลื่อมใส, ครั้นให้แล้วก็มีใจยินดี, นี้คือความถึงพร้อมแห่งยัญ. (อ. นิ. 6.37; เป. ว. 305) –

Yaññasampadā vuttā, tāya sampanno yañño bhavissati. Tattha siyā ‘‘kathaṃ cittaṃ pasādetabba’’nti? Dosappahānena. Kathaṃ dosappahānaṃ hoti? Yaññārammaṇatāya. Ayañhi ārammaṇaṃ yajamānassa yañño ettha patiṭṭhāya jahāti dosaṃ, ayañhi sattesu mettāpubbaṅgamena sammādiṭṭhipadīpavihatamohandhakārena cittena yajamānassa deyyadhammasaṅkhāto yañño ārammaṇaṃ hoti, so ettha yaññe ārammaṇavasena pavattiyā patiṭṭhāya deyyadhammapaccayaṃ lobhaṃ, paṭiggāhakapaccayaṃ kodhaṃ, tadubhayanidānaṃ mohanti evaṃ tividhampi jahāti dosaṃ. So evaṃ bhogesu vītarāgo, sattesu ca pavineyya dosaṃ tappahāneneva pahīnapañcanīvaraṇo anukkamena upacārappanābhedaṃ aparimāṇasattapharaṇena ekasatte vā anavasesapharaṇena appamāṇaṃ mettaṃ cittaṃ bhāvento puna bhāvanāvepullatthaṃ, rattindivaṃ satataṃ sabbairiyāpathesu appamatto hutvā tameva mettajjhānasaṅkhātaṃ sabbā disā pharate appamaññanti.

ความถึงพร้อมแห่งยัญได้ถูกกล่าวไว้แล้ว, ยัญที่ถึงพร้อมด้วยความถึงพร้อมนั้นจักมีได้. ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า 'พึงทำจิตให้เลื่อมใสได้อย่างไร?' ตอบว่า ด้วยการละโทษ. การละโทษมีได้อย่างไร? ตอบว่า ด้วยการทำยัญให้เป็นอารมณ์. จริงอยู่ ยัญนี้เป็นอารมณ์ของผู้บูชายัญ, เขาตั้งอยู่ในยัญนี้แล้วย่อมละโทษได้. จริงอยู่ ยัญอันได้แก่ไทยธรรมของผู้บูชายัญด้วยจิตที่มีเมตตาในสัตว์ทั้งหลายเป็นเบื้องหน้า และมีความมืดคือโมหะอันประทีปคือสัมมาทิฏฐิกำจัดแล้ว ย่อมเป็นอารมณ์. ผู้นั้นตั้งอยู่ในการเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ในยัญนี้แล้ว ย่อมละโทษทั้งสามประการ คือ โลภะอันมีไทยธรรมเป็นปัจจัย, โทสะอันมีปฏิคาหกเป็นปัจจัย, และโมหะอันมีทั้งสองอย่างนั้นเป็นเหตุ. ผู้นั้นปราศจากความกำหนัดในโภคะทั้งหลายอย่างนี้ และกำจัดโทษในสัตว์ทั้งหลายได้แล้ว ก็เป็นผู้มีนิวรณ์ ๕ อันละได้แล้วด้วยการละโทษนั้นนั่นเอง, เจริญเมตตาจิตอันหาประมาณมิได้โดยลำดับ ด้วยการแผ่ไปในสัตว์หาประมาณมิได้ หรือด้วยการแผ่ไปโดยไม่เหลือในสัตว์ตนหนึ่ง อันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภท, เพื่อความไพบูลย์แห่งภาวนาอีก, เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วในอิริยาบถทั้งปวง ตลอดคืนและวันอยู่เป็นนิตย์, ย่อมแผ่เมตตาอันหาประมาณมิได้อันได้แก่เมตตาฌานนั้นไปสู่ทิศทั้งปวง.

514. Atha brāhmaṇo taṃ mettaṃ ‘‘brahmalokamaggo aya’’nti ajānanto kevalaṃ attano visayātītaṃ mettābhāvanaṃ sutvā suṭṭhutaraṃ sañjātasabbaññusambhāvano bhagavati attanā brahmalokādhimuttattā brahmalokūpapattimeva ca suddhiṃ muttiñca maññamāno brahmalokamaggaṃ pucchanto ‘‘ko sujjhatī’’ti gāthamāha. Tatra ca brahmalokagāmiṃ puññaṃ karontaṃ sandhāyāha – ‘‘ko sujjhati muccatī’’ti, akarontaṃ sandhāya ‘‘bajjhatī cā’’ti. Kenattanāti kena kāraṇena. Sakkhi brahmajjadiṭṭhoti brahmā ajja sakkhi diṭṭho. Saccanti bhagavato brahmasamattaṃ ārabbha accādarena sapathaṃ karoti. Kathaṃ upapajjatīti accādareneva punapi pucchati. Jutimāti bhagavantaṃ ālapati.

๕๑๔. ลำดับนั้น พราหมณ์ไม่รู้ว่าเมตตานั้นเป็นทางไปสู่พรหมโลก ได้ฟังเพียงเมตตาภาวนาอันล่วงวิสัยของตนแล้ว เกิดความนับถือในพระผู้มีพระภาคว่าเป็นพระสัพพัญญูยิ่งขึ้นไปอีก, เพราะตนเองน้อมใจไปในพรหมโลก และสำคัญว่าการเข้าถึงพรหมโลกนั่นแหละเป็นความบริสุทธิ์และความหลุดพ้น จึงทูลถามถึงทางไปพรหมโลก กล่าวคาถาว่า 'โก สุชฺฌตี'. ในคาถานั้น ท่านกล่าวหมายถึงผู้ทำบุญอันเป็นทางไปสู่พรหมโลก ว่า 'ใครย่อมบริสุทธิ์ ย่อมหลุดพ้น', และกล่าวหมายถึงผู้ไม่ทำบุญนั้น ว่า 'และใครย่อมถูกผูกมัด'. บทว่า เกนตฺตนา คือ ด้วยเหตุอะไร. บทว่า สกฺขิ พฺรหฺมชฺชทิฏฺโฐ คือ วันนี้ข้าพระองค์ได้เห็นพรหมเป็นพยานแล้ว. บทว่า สจฺจํ คือ ท่านทำสัตย์ปฏิญาณด้วยความเคารพอย่างยิ่ง โดยปรารภความเป็นผู้เสมอด้วยพรหมของพระผู้มีพระภาค. ท่านทูลถามอีกครั้งด้วยความเคารพอย่างยิ่งว่า 'ย่อมเข้าถึงได้อย่างไร'. บทว่า ชุติมา เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาค.

Tattha [Pg.144] yasmā yo bhikkhu mettāya tikacatukkajjhānaṃ uppādetvā tameva pādakaṃ katvā vipassanto arahattaṃ pāpuṇāti, so sujjhati muccati ca, tathārūpo ca brahmalokaṃ na gacchati. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānaṃ uppādetvā ‘‘santā esā samāpattī’’tiādinā nayena taṃ assādeti, so bajjhati. Aparihīnajjhāno ca teneva jhānena brahmalokaṃ gacchati, tasmā bhagavā yo sujjhati muccati ca, tassa brahmalokagamanaṃ ananujānanto anāmasitvāva taṃ puggalaṃ yo bajjhati. Tassa tena jhānena brahmalokagamanaṃ dassento brāhmaṇassa sappāyena nayena ‘‘yo yajatī’’ti imaṃ gāthamāha.

ในเรื่องนั้น เพราะเหตุว่า ภิกษุใดให้ติกฌานและจตุกกฌานเกิดด้วยเมตตาแล้ว ทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาทเจริญวิปัสสนา ย่อมบรรลุพระอรหัต, ภิกษุนั้นย่อมบริสุทธิ์และย่อมหลุดพ้น, และภิกษุเช่นนั้นย่อมไม่ไปสู่พรหมโลก. ส่วนภิกษุใดให้ติกฌานและจตุกกฌานเกิดด้วยเมตตาแล้ว ย่อมเพลิดเพลินในฌานนั้นโดยนัยเป็นต้นว่า 'สมาบัตินี้สงบหนอ', ภิกษุนั้นย่อมถูกผูกมัด. และผู้ไม่เสื่อมจากฌาน ย่อมไปสู่พรหมโลกด้วยฌานนั้นนั่นเอง. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อไม่ทรงอนุญาตการไปสู่พรหมโลกของบุคคลผู้บริสุทธิ์และหลุดพ้นนั้น จึงไม่ทรงปรารภถึงบุคคลนั้นเลย. แต่เมื่อจะทรงแสดงการไปสู่พรหมโลกด้วยฌานนั้นของบุคคลผู้ถูกผูกมัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า 'โย ยชตี' ด้วยนัยอันเป็นสัปปายะแก่พราหมณ์.

515. Tattha tividhanti tikālappasādaṃ sandhāyāha. Tena dāyakato aṅgattayaṃ dasseti. Ārādhaye dakkhiṇeyyebhi tādīti tañca so tādiso tividhasampattisādhako puggalo tividhaṃ yaññasampadaṃ dakkhiṇeyyehi khīṇāsavehi sādheyya sampādeyya. Iminā paṭiggāhakato aṅgattayaṃ dasseti. Evaṃ yajitvā sammā yācayogoti evaṃ mettajjhānapadaṭṭhānabhāvena chaḷaṅgasamannāgataṃ yaññaṃ sammā yajitvā so yācayogo tena chaḷaṅgayaññūpanissayena mettajjhānena upapajjati brahmalokanti brūmīti brāhmaṇaṃ samussāhento desanaṃ samāpesi. Sesaṃ sabbagāthāsu uttānatthameva. Ito parañca pubbe vuttanayamevāti.

๕๑๕. ในคำนั้น บทว่า tividhaṃ (สามอย่าง) ท่านกล่าวหมายถึงความเลื่อมใสในกาลทั้งสาม ด้วยบทนั้น ท่านแสดงองค์สามฝ่ายทายก บทว่า Ārādhaye dakkhiṇeyyebhi tādī ความว่า บุคคลผู้เช่นนั้น ผู้ให้สำเร็จสมบัติสามอย่างนั้น พึงให้สำเร็จ พึงให้ถึงพร้อมซึ่งยัญญสมบัติสามอย่างในพระขีณาสพผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยบทนี้ ท่านแสดงองค์สามฝ่ายปฏิคาหก บทว่า Evaṃ yajitvā sammā yācayogoti ความว่า บูชายัญอันประกอบด้วยองค์ ๖ โดยความเป็นปทัฏฐานแห่งเมตตาฌานอย่างนี้โดยชอบแล้ว ยาจโยคบุคคลนั้นย่อมเข้าถึงพรหมโลกด้วยเมตตาฌานอันเป็นอุปนิสัยแห่งยัญญะที่ประกอบด้วยองค์ ๖ นั้น เรากล่าวอย่างนี้ ดังนี้ เป็นการทรงชักชวนพราหมณ์แล้วทรงจบเทศนา เนื้อความในคาถาทั้งปวงที่เหลือ ตื้นทั้งนั้น และต่อจากนี้ไป ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นแล

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya māghasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนามาฆสูตร จบแล้ว

6. Sabhiyasuttavaṇṇanā

๖. วรรณนาสภิยสูตร

Evaṃ me sutanti sabhiyasuttaṃ. Kā uppatti? Ayameva yāssa nidāne vuttā. Atthavaṇṇanākkamepi cassa pubbasadisaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana apubbaṃ, taṃ uttānatthāni padāni pariharantā vaṇṇayissāma. Veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ. Taṃ kira veḷūhi ca parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena, gopuradvāraṭṭālakayuttaṃ [Pg.145] nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena ‘‘veḷuvana’’nti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tena ‘‘kalandakanivāpo’’ti vuccati. Kalandakā nāma kāḷakā vuccanti. Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato surāmadena matto divāseyyaṃ supi. Parijanopissa ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi. Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati. Taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dassāmī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo nivatto. So taṃ disvā ‘‘imāya mama kāḷakāya jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosanañca ghosāpesi. Tasmā taṃ tato pabhuti ‘‘kalandakanivāpo’’ti saṅkhaṃ gataṃ.

สภิยสูตร มีคำขึ้นต้นว่า Evaṃ me sutaṃ มีอุปบัติอย่างไร? ก็คือเรื่องที่กล่าวไว้แล้วในนิทานของสูตรนี้นั่นเอง แม้ในลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความของสูตรนี้ ก็พึงทราบว่าเหมือนกับเรื่องก่อน โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นแล ส่วนเรื่องใดที่ไม่เคยมีมาก่อน เราจะเว้นบทที่มีเนื้อความตื้นเสีย แล้วจักพรรณนาเรื่องนั้น ในบทว่า Veḷuvane kalandakanivāpe คำว่า เวฬุวัน เป็นชื่อของอุทยานนั้น ได้ยินว่า อุทยานนั้นแวดล้อมด้วยต้นไผ่และกำแพงสูง ๑๘ ศอก ประกอบด้วยซุ้มประตูและป้อมปราการ มีสีเขียวสดใสน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า 'เวฬุวัน' และในที่นั้น เขาได้ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า 'กลันทกนิวาป' สัตว์ที่ชื่อว่า กลันทกะ ท่านเรียกว่า กาฬกะ (กระแต) ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงเล่นในอุทยานนั้น ทรงเมาด้วยความเมาสุรา บรรทมหลับในเวลากลางวัน แม้บริวารของพระองค์ก็คิดว่า 'พระราชาบรรทมหลับแล้ว' ถูกดอกไม้และผลไม้เป็นต้นล่อใจ ก็หลีกไปจากที่นั้นๆ ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งได้กลิ่นสุรา จึงออกจากโพรงไม้แห่งหนึ่ง เลื้อยมาตรงพระพักตร์ของพระราชา รุกขเทวดาเห็นงูนั้นแล้ว คิดว่า 'เราจะให้ชีวิตแก่พระราชา' จึงแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ พระราชาทรงตื่นบรรทม งูเห่าก็เลื้อยกลับไป พระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงทรงดำริว่า 'ชีวิตของเราอันกระแตนี้ให้แล้ว' จึงทรงตั้งการให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศอภัยทาน เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงถึงซึ่งการนับว่า 'กลันทกนิวาป' จำเดิมแต่นั้นมา

Sabhiyassa paribbājakassāti sabhiyoti tassa nāmaṃ, paribbājakoti bāhira pabbajjaṃ upādāya vuccati. Purāṇasālohitāya devatāyāti na mātā na pitā, apica kho panassa mātā viya pitā viya ca hitajjhāsayattā so devaputto ‘‘purāṇasālohitā devatā’’ti vutto. Parinibbute kira kassape bhagavati patiṭṭhite suvaṇṇacetiye tayo kulaputtā sammukhasāvakānaṃ santike pabbajitvā cariyānurūpāni kammaṭṭhānāni gahetvā paccantajanapadaṃ gantvā araññāyatane samaṇadhammaṃ karonti, antarantarā ca cetiyavandanatthāya dhammassavanatthāya ca nagaraṃ gacchanti. Aparena ca samayena tāvatakampi araññe vippavāsaṃ arocayamānā tattheva appamattā vihariṃsu, evaṃ viharantāpi na ca kiñci visesaṃ adhigamiṃsu. Tato nesaṃ ahosi – ‘‘mayaṃ piṇḍāya gacchantā jīvite sāpekkhā homa, jīvite sāpekkhena ca na sakkā lokuttaradhammo adhigantuṃ, puthujjanakālakiriyāpi dukkhā, handa mayaṃ nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruyha kāye ca jīvite ca anapekkhā samaṇadhammaṃ karomā’’ti. Te tathā akaṃsu.

ในบทว่า Sabhiyassa paribbājakassa คำว่า สภิยะ เป็นชื่อของปริพาชกนั้น คำว่า ปริพาชก ท่านกล่าวหมายถึงการบวชนอกพระพุทธศาสนา บทว่า Purāṇasālohitāya devatāya ความว่า เทพบุตรนั้นไม่ใช่ทั้งมารดา ไม่ใช่ทั้งบิดา แต่เพราะมีความประสงค์จะเกื้อกูลแก่เขาดุจมารดาและดุจบิดา ฉะนั้น เทพบุตรนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ปุราณสาโลหิตาเทวดา' ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะปรินิพพานแล้ว เมื่อพระสุวรรณเจดีย์ประดิษฐานแล้ว กุลบุตรสามคนบวชในสำนักของพระสาวกผู้ทันเห็นพระพักตร์ รับเอากรรมฐานที่สมควรแก่อัธยาศัยแล้ว ไปยังปัจจันตชนบท ทำสมณธรรมในราวป่า และในระหว่างๆ ก็ไปยังเมืองเพื่อไหว้พระเจดีย์และเพื่อฟังธรรม ต่อมาในสมัยอื่น ท่านเหล่านั้นไม่พอใจแม้การอยู่ปราศจากกันในป่าเพียงเท่านั้น จึงอยู่ด้วยความไม่ประมาทในที่นั้นเอง แม้อยู่อย่างนั้น ก็ไม่ได้บรรลุคุณวิเศษอะไรเลย ลำดับนั้น ท่านเหล่านั้นได้มีความคิดว่า 'พวกเราเมื่อไปเพื่อบิณฑบาต ย่อมมีความเยื่อใยในชีวิต และผู้มีความเยื่อใยในชีวิตย่อมไม่สามารถบรรลุโลกุตรธรรมได้ แม้การทำกาละอย่างปุถุชนก็เป็นทุกข์ เอาเถิด พวกเราจงทำบันไดแล้วขึ้นสู่ภูเขา ไม่มีความเยื่อใยในกายและชีวิต ทำสมณธรรมกันเถิด' ท่านเหล่านั้นได้ทำอย่างนั้น

Atha nesaṃ mahāthero upanissayasampannattā tadaheva chaḷabhiññāparivāraṃ arahattaṃ sacchākāsi. So iddhiyā himavantaṃ gantvā anotatte mukhaṃ dhovitvā uttarakurūsu piṇḍāya caritvā katabhattakicco puna aññampi padesaṃ gantvā pattaṃ pūretvā anotattaudakañca nāgalatādantapoṇañca gahetvā [Pg.146] tesaṃ santikaṃ āgantvā āha – ‘‘passathāvuso mamānubhāvaṃ, ayaṃ uttarakuruto piṇḍapāto, idaṃ himavantato udakadantapoṇaṃ ābhataṃ, imaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karotha, evāhaṃ tumhe sadā upaṭṭhahissāmī’’ti. Te taṃ sutvā āhaṃsu – ‘‘tumhe, bhante, katakiccā, tumhehi saha sallāpamattampi amhākaṃ papañco, mā dāni tumhe puna amhākaṃ santikaṃ āgamitthā’’ti. So kenaci pariyāyena te sampaṭicchāpetuṃ asakkonto pakkāmi.

ครั้งนั้น พระมหาเถระในหมู่ท่านเหล่านั้น เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย จึงได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตพร้อมด้วยอภิญญา ๖ เป็นบริวารในวันนั้นเอง ท่านไปสู่ป่าหิมพานต์ด้วยฤทธิ์ ล้างหน้าที่สระอโนดาต เที่ยวบิณฑบาตในอุตรกุรุทวีป ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปยังประเทศอื่นอีก เติมบาตรให้เต็ม ถือน้ำในสระอโนดาตและไม้ชำระฟันทำจากเถาสาคร มายังสำนักของท่านเหล่านั้นแล้วกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพของเราเถิด บิณฑบาตนี้มาจากอุตรกุรุทวีป น้ำและไม้ชำระฟันนี้มาจากป่าหิมพานต์ ท่านทั้งหลายจงฉันสิ่งนี้แล้วทำสมณธรรมเถิด เราจักอุปัฏฐากท่านทั้งหลายเสมอไปอย่างนี้' ท่านเหล่านั้นได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านมีกิจที่ทำเสร็จแล้ว แม้เพียงการสนทนากับท่านก็เป็นปปัญจธรรมของพวกข้าพเจ้า บัดนี้ขอท่านอย่าได้มายังสำนักของพวกข้าพเจ้าอีกเลย' ท่านไม่อาจเพื่อจะให้ท่านเหล่านั้นรับไว้ได้โดยปริยายใดๆ จึงหลีกไป

Tato tesaṃ eko dvīhatīhaccayena pañcābhiñño anāgāmī ahosi. Sopi tatheva akāsi, itarena ca paṭikkhitto tatheva agamāsi. So taṃ paṭikkhipitvā vāyamanto pabbataṃ āruhanadivasato sattame divase kiñci visesaṃ anadhigantvāva kālakato devaloke nibbatti. Khīṇāsavattheropi taṃ divasameva parinibbāyi, anāgāmī suddhāvāsesu uppajji. Devaputto chasu kāmāvacaradevalokesu anulomapaṭilomena dibbasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato kāle devalokā cavitvā aññatarissā paribbājikāya kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Sā kira aññatarassa khattiyassa dhītā, taṃ mātāpitaro ‘‘amhākaṃ dhītā samayantaraṃ jānātū’’ti ekassa paribbājakassa niyyātesuṃ. Tasseko antevāsiko paribbājako tāya saddhiṃ vippaṭipajji. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Taṃ gabbhiniṃ disvā paribbājikā nikkaḍḍhiṃsu. Sā aññattha gacchantī antarāmagge sabhāyaṃ vijāyi, tenassa ‘‘sabhiyo’’tveva nāmaṃ akāsi. Sopi sabhiyo vaḍḍhitvā paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā nānāsatthāni uggahetvā mahāvādī hutvā vādakkhittatāya sakalajambudīpe vicaranto attano sadisaṃ vādiṃ adisvā nagaradvāre assamaṃ kārāpetvā khattiyakumārādayo sippaṃ sikkhāpento tattha vasati.

ลำดับนั้น บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งล่วงไป ๒-๓ วัน ได้เป็นพระอนาคามีผู้ได้อภิญญา ๕ แม้ท่านผู้นั้นก็ได้ทำอย่างนั้นเหมือนกัน และถูกอีกคนหนึ่งห้ามแล้ว ก็ได้ไปอย่างนั้นเหมือนกัน ส่วนท่านผู้นั้นครั้นห้ามสหายนั้นแล้ว พากเพียรอยู่ ในวันที่ ๗ นับแต่วันขึ้นภูเขา ยังไม่ได้บรรลุคุณวิเศษอะไรเลย ก็ทำกาละ บังเกิดในเทวโลก แม้พระเถระผู้ขีณาสพก็ปรินิพพานในวันนั้นนั่นเอง พระอนาคามีบังเกิดในสุทธาวาสพรหมโลก ส่วนเทพบุตรเสวยทิพยสมบัติในกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น โดยอนุโลมและปฏิโลมแล้ว ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา จุติจากเทวโลก ถือปฏิสนธิในครรภ์ของปริพาชิกาคนหนึ่ง ได้ยินว่า ปริพาชิกานั้นเป็นธิดาของกษัตริย์องค์หนึ่ง มารดาบิดาของนางคิดว่า "ขอธิดาของเราจงรู้ลัทธิอื่น" จึงมอบให้นางแก่ปริพาชกคนหนึ่ง ปริพาชกผู้เป็นอันเตวาสิกคนหนึ่งของท่าน ได้ประพฤติผิดกับนาง นางได้ตั้งครรภ์กับปริพาชกนั้น พวกปริพาชิกาเห็นนางมีครรภ์ จึงขับไล่นางไป นางเมื่อจะไปที่อื่น ได้คลอดในระหว่างทางที่ศาลา ด้วยเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงตั้งชื่อของบุตรนั้นว่า "สภิยะ" แม้สภิยะนั้นเจริญวัยแล้ว บวชเป็นปริพาชก เรียนศาสตร์ต่างๆ เป็นนักโต้วาทะผู้ยิ่งใหญ่ เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปเพื่อหาคู่โต้วาทะ เมื่อไม่เห็นนักวาทะที่เสมอกับตน จึงให้สร้างอาศรมไว้ที่ประตูเมือง สอนศิลปะแก่กษัตริย์กุมารเป็นต้น อยู่ที่นั่น

Atha bhagavā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ āgantvā veḷuvane viharati kalandakanivāpe. Sabhiyo pana buddhuppādaṃ na jānāti. Atha so suddhāvāsabrahmā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘imāhaṃ visesaṃ kassānubhāvena patto’’ti āvajjento kassapassa bhagavato sāsane samaṇadhammakiriyaṃ te ca sahāye anussaritvā ‘‘tesu eko [Pg.147] parinibbuto, eko idāni katthā’’ti āvajjento ‘‘devalokā cavitvā jambudīpe uppanno buddhuppādampi na jānātī’’ti ñatvā ‘‘handa naṃ buddhupasevanāya niyojemī’’ti vīsati pañhe abhisaṅkharitvā rattibhāge tassa assamamāgamma ākāse ṭhatvā ‘‘sabhiya, sabhiyā’’ti pakkosi. So niddāyamāno tikkhattuṃ taṃ saddaṃ sutvā nikkhamma obhāsaṃ disvā pañjaliko aṭṭhāsi. Tato taṃ brahmā āha – ‘‘ahaṃ sabhiya tavatthāya vīsati pañhe āhariṃ, te tvaṃ uggaṇha. Yo ca te samaṇo vā brāhmaṇo vā ime pañhe puṭṭho byākaroti, tassa santike brahmacariyaṃ careyyāsī’’ti. Imaṃ devaputtaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘purāṇasālohitāya devatāya pañhā uddiṭṭhā hontī’’ti. Uddiṭṭhāti uddesamatteneva vuttā, na vibhaṅgena.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว เสด็จถึงกรุงราชคฤห์โดยลำดับ ประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ส่วนสภิยปริพาชกไม่รู้ว่าพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว ครั้งนั้น สุทธาวาสพรหมนั้นออกจากสมาบัติ ใคร่ครวญว่า "เราได้บรรลุคุณวิเศษนี้ด้วยอานุภาพของใคร" ระลึกถึงการทำสมณธรรมในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะและสหายเหล่านั้นแล้ว ใคร่ครวญว่า "ในสหายเหล่านั้น ท่านหนึ่งปรินิพพานแล้ว อีกท่านหนึ่งบัดนี้อยู่ที่ไหน" ทราบว่า "จุติจากเทวโลกแล้ว เกิดในชมพูทวีป แม้การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าก็ไม่รู้" จึงคิดว่า "เอาล่ะ เราจะชักนำเขาให้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงรจนาปัญหา ๒๐ ข้อ มาที่อาศรมของสภิยะในเวลากลางคืน ยืนอยู่ในอากาศแล้วร้องเรียก ว่า "สภิยะ สภิยะ" สภิยะนั้นกำลังหลับ ได้ยินเสียงนั้น ๓ ครั้ง จึงออกมา เห็นแสงสว่างแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ลำดับนั้น พรหมนั้นได้กล่าวกะสภิยะนั้นว่า "สภิยะ เรานำปัญหา ๒๐ ข้อมาเพื่อประโยชน์แก่ท่าน ท่านจงเรียนปัญหานั้น สมณะหรือพราหมณ์ใด ถูกท่านถามปัญหาเหล่านี้แล้ว พยากรณ์ได้ ท่านพึงประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของท่านผู้นั้นเถิด" คำที่กล่าวว่า "ปัญหาอันเทวดาผู้เป็นญาติสาโลหิตในปางก่อนยกขึ้นแสดงแล้ว" เป็นคำกล่าวหมายถึงเทพบุตรองค์นี้ คำว่า "ยกขึ้นแสดงแล้ว" หมายความว่า กล่าวไว้เพียงหัวข้อเท่านั้น ไม่ได้กล่าวโดยจำแนก

Evaṃ vutte ca ne sabhiyo ekavacaneneva padapaṭipāṭiyā uggahesi. Atha so brahmā jānantopi tassa buddhuppādaṃ nācikkhi. ‘‘Atthaṃ gavesamāno paribbājako sayameva satthāraṃ ñassati. Ito bahiddhā ca samaṇabrāhmaṇānaṃ tucchabhāva’’nti iminā panādhippāyena evamāha – ‘‘yo te sabhiya…pe… careyyāsī’’ti. Theragāthāsu pana catukkanipāte sabhiyattherāpadānaṃ vaṇṇentā bhaṇanti ‘‘sā cassa mātā attano vippaṭipattiṃ cintetvā taṃ jigucchamānā jhānaṃ uppādetvā brahmaloke uppannā, tāya brahmadevatāya te pañhā uddiṭṭhā’’ti.

เมื่อพรหมกล่าวอย่างนี้แล้ว สภิยะก็เรียนปัญหาเหล่านั้นได้โดยลำดับบทด้วยการบอกครั้งเดียวเท่านั้น ครั้งนั้น พรหมนั้นแม้จะรู้ แต่ก็มิได้บอกถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแก่สภิยะนั้น แต่พรหมนั้นมีความประสงค์อย่างนี้ว่า "ปริพาชกเมื่อแสวงหาประโยชน์ จักรู้จักพระศาสดาด้วยตนเอง และจักรู้ถึงความว่างเปล่าของสมณพราหมณ์ทั้งหลายภายนอกศาสนานี้" จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "สภิยะ สมณะหรือพราหมณ์ใด...ฯลฯ...ท่านพึงประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของท่านผู้นั้นเถิด" แต่ในเถรคาถา จตุกกนิบาต เมื่อท่านพรรณนาสภิยเถราปทาน ท่านกล่าวว่า "และมารดาของสภิยะนั้น ระลึกถึงความประพฤติผิดของตน รังเกียจการกระทำนั้น ยังฌานให้เกิดขึ้นแล้ว บังเกิดในพรหมโลก ปัญหาเหล่านั้นอันพรหมเทวดาองค์นั้นยกขึ้นแสดงแล้ว"

Ye teti idāni vattabbānaṃ uddesapaccuddeso. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagamanena lokasammutiyā ca samaṇā ceva brāhmaṇā ca. Saṅghinoti gaṇavanto. Gaṇinoti satthāro, ‘‘sabbaññuno maya’’nti evaṃ paṭiññātāro. Gaṇācariyāti uddesaparipucchādivasena pabbajitagahaṭṭhagaṇassa ācariyā. Ñātāti abhiññātā, vissutā pākaṭāti vuttaṃ hoti. Yasassinoti lābhaparivārasampannā. Titthakarāti tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjantehi otaritabbānaṃ ogāhitabbānaṃ diṭṭhititthānaṃ kattāro. Sādhusammatā bahujanassāti ‘‘sādhavo ete santo sappurisā’’ti evaṃ bahujanassa sammatā.

บทว่า เย เต เป็นการย้อนกล่าวถึงบุคคลที่จะกล่าวต่อไปบัดนี้ บทว่า สมณพฺราหฺมณา ได้แก่ สมณะและพราหมณ์โดยการเข้าถึงบรรพชาและโดยสมมติของโลก บทว่า สงฺฆิโน ได้แก่ ผู้มีหมู่คณะ บทว่า คณิโน ได้แก่ เจ้าลัทธิ คือผู้ปฏิญญาตนว่า "เราเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง" บทว่า คณาจริยา ได้แก่ อาจารย์ของหมู่คณะทั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์ โดยการให้เรียนอุเทศ การสอบถาม เป็นต้น บทว่า ญาตา ได้แก่ ผู้ที่คนรู้จักดี ท่านกล่าวอธิบายว่า ผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ บทว่า ยสสฺสิโน ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยลาภและบริวาร บทว่า ติตฺถกรา ได้แก่ ผู้สร้างท่าข้ามคือทิฏฐิ อันเป็นสิ่งที่ผู้ดำเนินตามทิฏฐิของพวกเขานั้นพึงลง พึงหยั่งลง บทว่า สาธุสมฺมตา พหุชนสฺส ได้แก่ ผู้ที่มหาชนสมมติอย่างนี้ว่า "ท่านเหล่านี้เป็นคนดี เป็นสัตบุรุษผู้สงบ"

Seyyathidanti [Pg.148] katame teti ce-iccetasmiṃ atthe nipāto. Pūraṇoti nāmaṃ, kassapoti gottaṃ. So kira jātiyā dāso, dāsasataṃ pūrento jāto. Tenassa ‘‘pūraṇo’’ti nāmamakaṃsu. Palāyitvā pana naggesu pabbajitvā ‘‘kassapo aha’’nti gottaṃ uddisi, sabbaññutañca paccaññāsi. Makkhalīti nāmaṃ, gosālāya jātattā gosālotipi vuccati. Sopi kira jātiyā dāso eva, palāyitvā pabbaji, sabbaññutañca paccaññāsi. Ajitoti nāmaṃ, appicchatāya kesakambalaṃ dhāreti, tena kesakambalotipi vuccati, sopi sabbaññutaṃ paccaññāsi. Pakudhoti nāmaṃ, kaccāyanoti gottaṃ. Appicchavasena udake jīvasaññāya ca nhānamukhadhovanādi paṭikkhitto, sopi sabbaññutaṃ paccaññāsi. Sañcayoti nāmaṃ, belaṭṭho panassa pitā, tasmā belaṭṭhaputtoti vuccati, sopi sabbaññutaṃ paccaññāsi. Nigaṇṭhoti pabbajjānāmena, nāṭaputtoti pitunāmena vuccati. Nāṭoti kira nāmassa pitā, tassa puttoti nāṭaputto, sopi sabbaññutaṃ paccaññāsi. Sabbepi pañcasatapañcasatasissaparivārā ahesuṃ. Teti te cha satthāro. Te pañheti te vīsati pañhe. Teti te cha satthāro. Na sampāyantīti na sampādenti. Kopanti cittacetasikānaṃ āvilabhāvaṃ. Dosanti paduṭṭhacittataṃ, tadubhayampetaṃ mandatikkhabhedassa kodhassevādhivacanaṃ. Appaccayanti appatītatā, domanassanti vuttaṃ hoti. Pātukarontīti kāyavacīvikārena pakāsenti, pākaṭaṃ karonti.

บทว่า เสยฺยถิทํ เป็นนิบาตในอรรถว่า ถ้าถามว่า เหล่านั้นคือใคร. ชื่อว่าปูรณะ โคตรว่ากัสสปะ. ได้ยินว่า ผู้นั้นเป็นทาสโดยกำเนิด เกิดมาทำให้ทาสครบหนึ่งร้อย. เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงตั้งชื่อของเขาว่า "ปูรณะ". แต่เขาหนีไปบวชในพวกชีเปลือยแล้ว อ้างโคตรว่า "เราคือ กัสสปะ" และปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญู. ชื่อว่ามักขลิ เพราะเกิดในโรงโค จึงถูกเรียกว่าโคสาละด้วย. ได้ยินว่า แม้ผู้นั้นก็เป็นทาสโดยกำเนิด หนีไปบวช และปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญู. ชื่อว่าอชิตะ เพราะมีความมักน้อยจึงทรงผ้ากัมพลทำด้วยผม เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่าเกสกัมพลด้วย แม้เขาก็ปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญู. ชื่อว่าปกุธะ โคตรว่ากัจจายนะ. เพราะความมักน้อยและเพราะมีความสำคัญว่ามีชีวิตในน้ำ จึงห้ามการอาบน้ำล้างหน้าเป็นต้น แม้เขาก็ปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญู. ชื่อว่าสัญชัย ส่วนบิดาของเขาชื่อว่าเบลัฏฐะ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่าเบลัฏฐบุตร แม้เขาก็ปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญู. ชื่อว่านิครนถ์เป็นชื่อในบรรพชา ชื่อว่านาฏบุตรเป็นชื่อตามบิดา. ได้ยินว่า บิดาของเขามีชื่อว่านาฏะ เขาเป็นบุตรของท่านผู้นั้นจึงชื่อว่านาฏบุตร แม้เขาก็ปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญู. แม้ทั้งหมดก็มีศิษย์ ๕๐๐ คน ๕๐๐ คนเป็นบริวาร. บทว่า เต ได้แก่ ศาสดาทั้ง ๖ เหล่านั้น. บทว่า เต ปญฺเห ได้แก่ ปัญหา ๒๐ ข้อเหล่านั้น. บทว่า เต ได้แก่ ศาสดาทั้ง ๖ เหล่านั้น. บทว่า น สมฺปายนฺติ ความว่า ไม่ยังให้สำเร็จ. บทว่า โกปํ ได้แก่ ความขุ่นมัวแห่งจิตและเจตสิก. บทว่า โทสํ ได้แก่ ความที่จิตประทุษร้าย, ทั้งสองบทนั้นเป็นชื่อของความโกรธที่มีความแตกต่างกันคืออย่างอ่อนและอย่างแรง. บทว่า อปฺปจฺจยํ ได้แก่ ความไม่เอิบอาบใจ, หมายความว่า ความโทมนัส. บทว่า ปาตุกโรนฺติ ความว่า ย่อมแสดงออกด้วยกายวิการและวจีวิการ, ย่อมทำให้ปรากฏ.

Hīnāyāti gahaṭṭhabhāvāya. Gahaṭṭhabhāvo hi pabbajjaṃ upanidhāya sīlādiguṇahīnato hīnakāmasukhapaṭisevanato vā ‘‘hīno’’ti vuccati. Uccā pabbajjā. Āvattitvāti osakkitvā. Kāme paribhuñjeyyanti kāme paṭiseveyyaṃ. Iti kirassa sabbaññupaṭiññānampi pabbajitānaṃ tucchakattaṃ disvā ahosi. Uppannaparivitakkavaseneva ca āgantvā punappunaṃ vīmaṃsamānassa atha kho sabhiyassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘ayampi kho samaṇo’’ti ca ‘‘yepi kho te bhonto’’ti ca ‘‘samaṇo kho daharoti na uññātabbo’’ti cāti evamādi. Tattha jiṇṇātiādīni padāni vuttanayāneva. Therāti attano samaṇadhamme thirabhāvappattā. Rattaññūti ratanaññū, ‘‘nibbānaratanaṃ jānāma maya’’nti evaṃ sakāya paṭiññāya lokenāpi sammatā, bahurattividū vā. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā. Na uññātabboti na avajānitabbo, na nīcaṃ katvā jānitabboti vuttaṃ [Pg.149] hoti. Na paribhotabboti na paribhavitabbo, ‘‘kimesa ñassatī’’ti evaṃ na gahetabboti vuttaṃ hoti.

บทว่า หีนาย ได้แก่ เพื่อความเป็นคฤหัสถ์. ด้วยว่า ภาวะแห่งคฤหัสถ์ เมื่อเทียบกับบรรพชาแล้ว เรียกว่า "หีน" เพราะด้อยกว่าด้วยคุณมีศีลเป็นต้น หรือเพราะการเสพกามสุขอันเลวทราม. บรรพชาเป็นของสูง. บทว่า อาวตฺติตฺวา ความว่า ถอยกลับ. บทว่า กาเม ปริภุญฺเชยฺยํ ความว่า พึงเสพกาม. ได้ยินว่า แม้การปฏิญญาณความเป็นพระสัพพัญญูของเขา ก็ได้มีขึ้นเพราะเห็นความเป็นผู้น่ารังเกียจของบรรพชิตทั้งหลาย. และด้วยอำนาจแห่งปริวิตกที่เกิดขึ้น เมื่อสภิยปริพาชกมาแล้วพิจารณาอยู่บ่อยๆ ก็ได้มีความคิดดังนี้ว่า "แม้ท่านผู้นี้ก็เป็นสมณะ" และ "แม้ท่านผู้เจริญเหล่านั้นก็..." และ "สมณะยังหนุ่ม ไม่ควรดูหมิ่น" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ชิณฺณา เป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า เถรา ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคงในสมณธรรมของตน. บทว่า รตฺตญฺญู ได้แก่ ผู้รู้รัตนะ, คือผู้ที่โลกสมมติด้วยปฏิญญาของตนว่า "เรารู้จักนิพพานรัตนะ" หรือผู้รู้ราตรีมาก. บทว่า จิรปพฺพชิตา ความว่า เป็นผู้บวชมานาน. บทว่า น อุญฺญาตพฺโพ ความว่า ไม่ควรดูหมิ่น, หมายความว่า ไม่ควรรู้โดยทำให้เป็นคนต่ำต้อย. บทว่า น ปริโภตพฺโพ ความว่า ไม่ควรดูแคลน, หมายความว่า ไม่ควรยึดถือว่า "ผู้นี้จะรู้อะไรได้".

516. Kaṅkhī vecikicchīti sabhiyo bhagavatā saddhiṃ sammodamāno evaṃ bhagavato rūpasampattidamūpasamasūcitaṃ sabbaññutaṃ sambhāvayamāno vigatuddhacco hutvā āha – ‘‘kaṅkhī vecikicchī’’ti. Tattha ‘‘labheyyaṃ nu kho imesaṃ byākaraṇa’’nti evaṃ pañhānaṃ byākaraṇakaṅkhāya kaṅkhī. ‘‘Ko nu kho imassimassa ca pañhassa attho’’ti evaṃ vicikicchāya vecikicchī. Dubbalavicikicchāya vā tesaṃ pañhānaṃ atthe kaṅkhanato kaṅkhī, balavatiyā vicinanto kicchatiyeva, na sakkoti sanniṭṭhātunti vecikicchī. Abhikaṅkhamānoti ativiya patthayamāno. Tesantakaroti tesaṃ pañhānaṃ antakaro. Bhavantova evaṃ bhavāhīti dassento āha ‘‘pañhe me puṭṭho…pe… byākarohi me’’ti. Tattha pañhe meti pañhe mayā. Puṭṭhoti pucchito. Anupubbanti pañhapaṭipāṭiyā anudhammanti atthānurūpaṃ pāḷiṃ āropento. Byākarohi meti mayhaṃ byākarohi.

๕๑๖. สภิยะ เมื่อปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว สรรเสริญความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งส่อให้เห็นด้วยรูปสมบัติ ทมะ และอุปสมะ อย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปราศจากความฟุ้งซ่าน ได้กล่าวว่า "ข้าพระองค์เป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเลใจ". ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า กังขี เพราะมีความสงสัยในการพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายว่า "เราจะได้คำพยากรณ์ปัญหาเหล่านี้หนอ". ชื่อว่า เวจิกิจฉี เพราะมีความลังเลใจว่า "อะไรหนอเป็นอรรถแห่งปัญหานี้และปัญหานี้". หรือชื่อว่า กังขี เพราะสงสัยในอรรถของปัญหาเหล่านั้นด้วยความลังเลใจอย่างอ่อน, ชื่อว่า เวจิกิจฉี เพราะเมื่อค้นหาด้วยความลังเลใจอย่างแรง ย่อมลำบากเทียว ไม่สามารถตัดสินใจได้. บทว่า อภิกงฺขมาโน ได้แก่ ปรารถนาอย่างยิ่ง. บทว่า เตสนฺตกโร ได้แก่ ผู้กระทำซึ่งที่สุดแห่งปัญหาเหล่านั้น. เมื่อจะแสดงว่า "ขอท่านจงเป็นเช่นนั้นเถิด" จึงกล่าวว่า "ปญฺเห เม ปุฏฺโฐ... ขอพระองค์จงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์เถิด". ในบทเหล่านั้น บทว่า ปญฺเห เม ความว่า ปัญหาอันข้าพระองค์. บทว่า ปุฏฺโฐ ความว่า ถูกถามแล้ว. บทว่า อนุපුพฺพํ คือ ตามลำดับปัญหา. บทว่า อนุธมฺมํ คือ ยกบาลีขึ้นให้สมกับเนื้อความ. บทว่า พฺยากโรหิ เม ความว่า ขอจงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์.

517. Dūratoti so kira ito cito cāhiṇḍanto sattayojanasatamaggato āgato. Tenāha – bhagavā ‘‘dūrato āgatosī’’ti, kassapassa bhagavato vā sāsanato āgatattā ‘‘dūrato āgatosī’’ti naṃ āha.

๕๑๗. บทว่า ทูรโต ความว่า ได้ยินว่า ผู้นั้นเที่ยวไปจากที่นี่และที่นี่ มาแล้วจากหนทางเจ็ดร้อยโยชน์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ท่านมาแล้วจากที่ไกล". หรือพระองค์ตรัสกับเขาว่า "ท่านมาแล้วจากที่ไกล" เพราะเขามาจากศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ.

518. Puccha manti imāya panassa gāthāya sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Tattha manasicchasīti manasā icchasi.

๕๑๘. บทว่า ปุจฺฉ มํ ความว่า ด้วยคาถานี้ พระองค์ทรงปวารณาความเป็นพระสัพพัญญูแก่เขา. ในบทนั้น บทว่า มนสิจฺฉสิ ความว่า ท่านปรารถนาด้วยใจ.

Yaṃ vatāhanti yaṃ vata ahaṃ. Attamanoti pītipāmojjasomanassehi phuṭacitto. Udaggoti kāyena cittena ca abbhunnato. Idaṃ pana padaṃ na sabbapāṭhesu atthi. Idāni yehi dhammehi attamano, te dassento āha – ‘‘pamudito pītisomanassajāto’’ti.

บทว่า ยํ วตาหํ คือ ยํ วต อหํ. บทว่า อตฺตมโน ได้แก่ ผู้มีจิตอันปีติปราโมทย์และโสมนัสถูกต้องแล้ว. บทว่า อุทคฺโค ได้แก่ ผู้สูงขึ้นด้วยกายและจิต. แต่บทนี้ไม่มีในบาลีทุกฉบับ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่าใดที่ทำให้เป็นผู้มีใจยินดี จึงตรัสว่า "ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต".

519. Kiṃ pattinanti kiṃ pattaṃ kimadhigataṃ. Soratanti suvūpasantaṃ. ‘‘Surata’’ntipi pāṭho, suṭṭhu uparatanti attho. Dantanti damitaṃ. Buddhoti vibuddho, buddhaboddhabbo vā. Evaṃ sabhiyo ekekāya gāthāya cattāro cattāro katvā pañcahi gāthāhi vīsati pañhe pucchi. Bhagavā panassa ekamekaṃ [Pg.150] pañhaṃ ekamekāya gāthāya katvā arahattanikūṭeneva vīsatiyā gāthāhi byākāsi.

๕๑๙. บทว่า กึ ปตฺตินํ ความว่า ถึงแล้วซึ่งอะไร บรรลุแล้วซึ่งอะไร. บทว่า โสรตํ ได้แก่ ผู้สงบระงับดีแล้ว. มีบาลีว่า "สุรตํ" ก็มี, ความว่า งดเว้นดีแล้ว. บทว่า ทนฺตํ ได้แก่ ผู้ฝึกฝนแล้ว. บทว่า พุทฺโธ ได้แก่ ผู้ตื่นแล้ว, หรือผู้รู้สิ่งที่ควรรู้. ด้วยประการฉะนี้ สภิยะได้ทูลถามปัญหา ๒๐ ข้อ ด้วยคาถา ๕ คาถา โดยทำคาถาละ ๔ ข้อ ๔ ข้อ. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่เขาด้วยคาถา ๒๐ คาถา โดยทรงทำปัญหาข้อหนึ่งๆ ด้วยคาถาคาถาหนึ่งๆ โดยมีพระอรหัตเป็นยอดสุด.

520. Tattha yasmā bhinnakileso paramatthabhikkhu, so ca nibbānappatto hoti, tasmā assa ‘‘kiṃ pattinamāhu bhikkhuna’’nti imaṃ pañhaṃ byākaronto ‘‘pajjenā’’tiādimāha. Tassattho – yo attanā bhāvitena maggena parinibbānagato kilesaparinibbānaṃ patto, parinibbānagatattā eva ca vitiṇṇakaṅkho vipattisampattihānibuddhiucchedasassataapuññapuññabhedaṃ vibhavañca bhavañca vippahāya, maggavāsaṃ vusitavā khīṇapunabbhavoti ca etesaṃ thutivacanānaṃ araho, so bhikkhūti.

๕๒๐. ในบรรดาปัญหานั้น เพราะเหตุที่ภิกษุผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว เป็นภิกษุโดยปรมัตถ์ และท่านย่อมเป็นผู้บรรลุพระนิพพาน ฉะนั้น เมื่อทรงแก้ปัญหานี้ของภิกษุนั้นว่า “เขากล่าวว่าภิกษุเป็นผู้บรรลุอะไร” จึงตรัสคาถามีคำว่า “ปชฺเชน” เป็นต้น เนื้อความของคาถานั้นว่า – ภิกษุใดปรินิพพานแล้วด้วยมรรคที่ตนอบรมแล้ว บรรลุแล้วซึ่งกิเลสปรินิพพาน และเพราะเป็นผู้ปรินิพพานแล้วนั่นแล จึงเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ละวิภวภพและภพ อันมีความวิบัติ ความสมบัติ ความเสื่อม ความเจริญ อุจเฉททิฏฐิ สัสสตทิฏฐิ อปุญญาภิสังขาร และปุญญาภิสังขาร เป็นประเภท อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีภพใหม่สิ้นแล้ว และเป็นผู้ควรแก่คำสรรเสริญเหล่านี้ ภิกษุนั้นชื่อว่าภิกษุ

521. Yasmā pana vippaṭipattito suṭṭhu uparatabhāvena nānappakārakilesavūpasamena ca sorato hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘sabbattha upekkhako’’tiādinā nayena dutiyapañhabyākaraṇamāha. Tassattho – yo sabbattha rūpādīsu ārammaṇesu ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano’’ti evaṃ pavattāya chaḷaṅgupekkhāya upekkhako, vepullappattāya satiyā satimā, na so hiṃsati neva hiṃsati kañci tasathāvarādibhedaṃ sattaṃ sabbaloke sabbasmimpi loke, tiṇṇoghattā tiṇṇo, samitapāpattā samaṇo, āvilasaṅkappappahānā anāvilo. Yassa cime rāgadosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritasaṅkhātā sattussadā keci oḷārikā vā sukhumā vā na santi, so imāya upekkhāvihāritāya sativepullatāya ahiṃsakatāya ca vippaṭipattito suṭṭhu uparatabhāvena iminā oghādinānappakārakilesavūpasamena ca soratoti.

๕๒๑. ก็เพราะเหตุที่ภิกษุเป็นผู้สงบเสงี่ยม เพราะความที่งดเว้นดีแล้วจากวิปฏิปัตติ และเพราะความสงบระงับกิเลสมีประการต่างๆ ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสแก้ปัญหาที่สองโดยนัยมีคำว่า “สพฺพตฺถ อุเปกฺขโก” เป็นต้น เนื้อความของคาถานั้นว่า – ภิกษุใดเป็นผู้วางเฉยด้วยฉฬังคุเบกขาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ” ในอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้น, เป็นผู้มีสติด้วยสติที่ถึงความไพบูลย์, ภิกษุนั้นย่อมไม่เบียดเบียน ไม่เบียดเบียนเลยซึ่งสัตว์ไรๆ ในโลกทั้งปวง ในโลกทั้งหมด อันมีประเภทคือ สัตว์ที่ยังสะดุ้งและสัตว์ที่มั่นคง, เป็นผู้ข้ามแล้วเพราะข้ามโอฆะได้แล้ว, เป็นสมณะเพราะสงบระงับบาปได้แล้ว, เป็นผู้ไม่ขุ่นมัวเพราะละความดำริที่ขุ่นมัวได้แล้ว กิเลสเครื่องเนิ่นช้าที่นับเนื่องในกิเลสและทุจริต คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ เหล่านี้บางอย่าง จะหยาบหรือละเอียดก็ตาม ของภิกษุใดไม่มี, ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นผู้สงบเสงี่ยม เพราะความเป็นผู้อยู่ด้วยอุเบกขา เพราะความที่สติไพบูลย์ และเพราะความไม่เบียดเบียนนี้ เพราะความที่งดเว้นดีแล้วจากวิปฏิปัตติ และเพราะความสงบระงับกิเลสมีประการต่างๆ มีโอฆะเป็นต้นนี้

522. Yasmā ca bhāvitindriyo nibbhayo nibbikāro danto hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘yassindriyānī’’ti gāthāya tatiyapañhaṃ byākāsi. Tassattho – yassa cakkhādīni chaḷindriyāni gocarabhāvanāya aniccāditilakkhaṇaṃ āropetvā vāsanābhāvanāya satisampajaññagandhaṃ gāhāpetvā ca bhāvitāni, tāni ca kho yathā ajjhattaṃ gocarabhāvanāya, evaṃ pana bahiddhā ca sabbaloketi yattha yattha indriyānaṃ vekallatā vekallatāya vā sambhavo, tattha tattha nābhijjhādivasena bhāvitānīti [Pg.151] evaṃ nibbijjha ñatvā paṭivijjhitvā imaṃ parañca lokaṃ sakasantatikkhandhalokaṃ parasantatikkhandhalokañca adandhamaraṇaṃ maritukāmo kālaṃ kaṅkhati, jīvitakkhayakālaṃ āgameti patimāneti, na bhāyati maraṇassa. Yathāha thero –

๕๒๒. และเพราะเหตุที่ภิกษุผู้มีอินทรีย์อบรมแล้ว เป็นผู้ไม่มีภัย ไม่มีความหวั่นไหว เป็นผู้ฝึกตนแล้ว ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาที่สามด้วยคาถามีคำว่า “ยสฺสินฺทฺริยานิ” เป็นต้น เนื้อความของคาถานั้นว่า – อินทรีย์ ๖ มีจักษุเป็นต้น ของภิกษุใด อันอบรมแล้วด้วยโคจรภาวนา โดยการยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์มีอนิจจังเป็นต้น และด้วยวาสนาภาวนา โดยการให้รับเอากลิ่นคือสติสัมปชัญญะ, อินทรีย์เหล่านั้นแล อันอบรมแล้วด้วยโคจรภาวนาในภายในฉันใด แม้ในภายนอกและในโลกทั้งปวงก็ฉันนั้น คือ ในที่ใดๆ ที่มีความบกพร่องแห่งอินทรีย์ หรือมีความบกพร่องเป็นไปได้ ในที่นั้นๆ อินทรีย์ก็อันอบรมแล้วโดยอาการไม่เพ่งเล็งเป็นต้น, ภิกษุนั้นรู้แจ้งแทงตลอดอย่างนี้แล้ว ซึ่งโลกนี้และโลกอื่น คือ โลกคือขันธ์ในสันดานของตนและโลกคือขันธ์ในสันดานของผู้อื่น ประสงค์จะตายอย่างไม่เชื่องช้า ย่อมรอคอยกาล ย่อมเฝ้ารอคอยกาลสิ้นชีวิต ไม่กลัวต่อความตาย ดังที่พระเถระกล่าวไว้ว่า –

‘‘Maraṇe me bhayaṃ natthi, nikanti natthi jīvite’’;

(Theragā. 20);

‘‘Nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 606);

“ความกลัวในความตายของเราไม่มี, ความพอใจในชีวิตไม่มี” (เถรคาถา ๒๐); “เราไม่ปรารถนาความตาย, เราไม่ปรารถนาชีวิต, แต่เรารอคอยกาลเวลา เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้างฉะนั้น” (เถรคาถา ๖๐๖);

Bhāvito sa dantoti evaṃ bhāvitindriyo so dantoti.

ภิกษุนั้นมีอินทรีย์อบรมแล้ว จึงชื่อว่าผู้ฝึกตนแล้ว อย่างนี้ ภิกษุนั้นมีอินทรีย์อบรมแล้ว จึงชื่อว่าผู้ฝึกตนแล้ว

523. Yasmā pana buddho nāma buddhisampanno kilesaniddā vibuddho ca, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘kappānī’’ti gāthāya catutthapañhaṃ byākāsi. Tattha kappānīti taṇhādiṭṭhiyo. Tā hi tathā tathā vikappanato ‘‘kappānī’’ti vuccanti. Viceyyāti aniccādibhāvena sammasitvā. Kevalānīti sakalāni. Saṃsāranti yo cāyaṃ –

๕๒๓. ก็เพราะเหตุที่ผู้ชื่อว่าพุทธะ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา และเป็นผู้ตื่นแล้วจากความหลับคือกิเลส ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาที่สี่ด้วยคาถามีคำว่า “กปฺปานิ” เป็นต้น ในคาถานั้น คำว่า กัปปานิ ได้แก่ ตัณหาและทิฏฐิ. จริงอยู่ ตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น ท่านเรียกว่า “กัปปานิ” เพราะทำการตริตรึกไปต่างๆ นานา คำว่า วิเจยฺย แปลว่า พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น. คำว่า เกวลานิ แปลว่า ทั้งหมด. คำว่า สํสารํ ได้แก่ สังสารวัฏนี้ ซึ่งคือ –

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. –

“ความสืบต่อกันแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ที่เป็นไปอย่างไม่ขาดสาย ท่านเรียกว่า สังสารวัฏ”

Evaṃ khandhādipaṭipāṭisaṅkhāto saṃsāro, taṃ saṃsārañca kevalaṃ viceyya. Ettāvatā khandhānaṃ mūlabhūtesu kammakilesesu khandhesu cāti evaṃ tīsupi vaṭṭesu vipassanaṃ āha. Dubhayaṃ cutūpapātanti sattānaṃ cutiṃ upapātanti imañca ubhayaṃ viceyya ñatvāti attho. Etena cutūpapātañāṇaṃ āha. Vigatarajamanaṅgaṇaṃ visuddhanti rāgādirajānaṃ vigamā aṅgaṇānaṃ abhāvā malānañca vigamā vigatarajamanaṅgaṇaṃ visuddhaṃ. Pattaṃ jātikhayanti nibbānaṃ pattaṃ. Tamāhu buddhanti taṃ imāya lokuttaravipassanāya cutūpapātañāṇabhedāya buddhiyā sampannattā imāya ca vigatarajāditāya kilesaniddā vibuddhattā tāya paṭipadāya jātikkhayaṃ pattaṃ buddhamāhu.

สังสารวัฏที่นับเนื่องด้วยความสืบต่อกันแห่งขันธ์เป็นต้นอย่างนี้, พิจารณาสังสารวัฏนั้นทั้งหมด ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาในวัฏฏะทั้งสาม คือ ในกรรมและกิเลสอันเป็นรากเหง้าของขันธ์ และในขันธ์ทั้งหลาย คำว่า ทุภยํ จุตูปปาตํ ความว่า พิจารณาแล้ว รู้แล้วซึ่งทั้งสองอย่างนี้ คือ จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงจุตูปปาตญาณ คำว่า วิคตรชมฺอนงฺคณํ วิสุทฺธํ แปลว่า ปราศจากธุลี ไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง บริสุทธิ์แล้ว เพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง และเพราะปราศจากมลทิน คำว่า ปตฺตํ ชาติขยํ แปลว่า บรรลุแล้วซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งชาติ คำว่า ตมาหุ พุทฺธํ ความว่า ท่านเรียกบุคคลนั้น ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาอันจำแนกด้วยโลกุตตรวิปัสสนาและจุตูปปาตญาณนี้ และผู้ตื่นแล้วจากความหลับคือกิเลสเพราะความเป็นผู้ปราศจากธุลีเป็นต้นนี้ ผู้บรรลุความสิ้นชาติด้วยปฏิปทานั้น ว่าเป็นพุทธะ

Atha vā kappāni viceyya kevalānīti ‘‘anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe amutrāsi’’ntiādinā (itivu. 99; pārā. 12) nayena vicinitvāti attho. Etena paṭhamavijjamāha. Saṃsāraṃ dubhayaṃ cutūpapātanti sattānaṃ cutiṃ upapātanti imañca ubhayaṃ saṃsāraṃ [Pg.152] ‘‘ime vata bhonto sattā’’tiādinā nayena vicinitvāti attho. Etena dutiyavijjamāha. Avasesena tatiyavijjamāha. Āsavakkhayañāṇena hi vigatarajāditā ca nibbānappatti ca hotīti. Tamāhu buddhanti evaṃ vijjattayabhedabuddhisampannaṃ taṃ buddhamāhūti.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า กปฺปานิ วิเจยฺย เกวลานิ ความว่า ใคร่ครวญแล้วโดยนัยมีอาทิว่า “ท่านเคยเป็นอย่างนั้นในภพโน้น ในสังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปแม้เป็นอันมาก” (อิติวุตตกะ ๙๙; ปาราชิกกัณฑ์ ๑๒) ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงวิชชาที่หนึ่ง (ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ) คำว่า สํสารํ ทุภยํ จุตูปปาตํ ความว่า ใคร่ครวญแล้วซึ่งสังสารวัฏทั้งสองอย่างนี้ คือ จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย โดยนัยมีอาทิว่า “โอหนอ ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้” ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงวิชชาที่สอง (จุตูปปาตญาณ) ด้วยคำที่เหลือ ท่านกล่าวถึงวิชชาที่สาม (อาสวักขยญาณ) จริงอยู่ ความเป็นผู้ปราศจากธุลีเป็นต้น และการบรรลุพระนิพพาน ย่อมมีได้ด้วยอาสวักขยญาณ คำว่า ตมาหุ พุทฺธํ ความว่า ท่านเรียกบุคคลนั้น ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาอันจำแนกด้วยวิชชา ๓ อย่างนี้ ว่าเป็นพุทธะ

525. Evaṃ paṭhamagāthāya vuttapañhe vissajjetvā dutiyagāthāya vuttapañhesupi yasmā brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ patto paramatthabrāhmaṇo bāhitasabbapāpo hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘bāhitvā’’ti gāthāya paṭhamaṃ pañhaṃ byākāsi. Tassattho – yo catutthamaggena bāhitvā sabbapāpakāni ṭhitatto, ṭhito icceva vuttaṃ hoti. Bāhitapāpattā eva ca vimalo, vimalabhāvaṃ brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ patto, paṭippassaddhasamādhivikkhepakarakilesamalena aggaphalasamādhinā sādhusamāhito, saṃsārahetusamatikkamena saṃsāramaticca pariniṭṭhitakiccatāya kevalī, so taṇhādiṭṭhīhi anissitattā asito, lokadhammehi nibbikārattā ‘‘tādī’’ti ca pavuccati. Evaṃ thutiraho sa brahmā so brāhmaṇoti.

๕๒๕. พระผู้มีพระภาคครั้นทรงวิสัชนาปัญหาที่กล่าวไว้ในคาถาที่หนึ่งอย่างนี้แล้ว แม้ในปัญหาทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคาถาที่สอง เพราะเหตุที่ปรมัตถพราหมณ์ผู้ถึงความเป็นพรหม คือความเป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้มีบาปทั้งหมดอันลอยเสียแล้ว ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงพยากรณ์ปัญหาข้อแรกด้วยคาถาว่า “พาหิตฺวา” เนื้อความแห่งคาถานั้นมีว่า บุคคลใดลอยบาปอกุศลกรรมทั้งปวงด้วยจตุตถมรรคแล้ว เป็นผู้ตั้งมั่นแล้ว อธิบายว่า เป็นผู้ดำรงมั่นแล้วนั่นเอง และเพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้วนั่นแล จึงเป็นผู้ปราศจากมลทิน ถึงความเป็นผู้ปราศจากมลทิน คือความเป็นพรหม คือความเป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้ตั้งมั่นดีแล้วด้วยสมาธิอันเป็นผลชั้นเลิศ ซึ่งมีกิเลสมลทินอันกระทำความฟุ้งซ่านแห่งสมาธิให้ระงับไปแล้ว เป็นผู้สมบูรณ์เพราะก้าวล่วงเหตุแห่งสงสาร คือล่วงสงสารได้ เพราะมีกิจอันทำเสร็จแล้ว ท่านผู้นั้นชื่อว่า อสิโต เพราะไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิทั้งหลาย และเรียกว่า ตาที เพราะไม่หวั่นไหวในโลกธรรมทั้งหลาย พรหมนั้น พราหมณ์นั้น เป็นผู้อย่างนี้ ควรแก่การสรรเสริญ

526. Yasmā pana samitapāpatāya samaṇo, nhātapāpatāya nhātako, āgūnaṃ akaraṇena ca nāgoti pavuccati, tasmā tamatthaṃ dassento tato aparāhi tīhi gāthāhi tayo pañhe byākāsi. Tattha samitāvīti ariyamaggena kilese sametvā ṭhito. Samaṇo pavuccate tathattāti tathārūpo samaṇo pavuccatīti. Ettāvatā pañho byākato hoti, sesaṃ tasmiṃ samaṇe sabhiyassa bahumānajananatthaṃ thutivacanaṃ. Yo hi samitāvī, so puññapāpānaṃ apaṭisandhikaraṇena pahāya puññapāpaṃ rajānaṃ vigamena virajo, aniccādivasena ñatvā imaṃ parañca lokaṃ jātimaraṇaṃ upātivatto tādi ca hoti.

๕๒๖. อนึ่ง เพราะเหตุที่บุคคลชื่อว่าสมณะ เพราะสงบบาปได้ ชื่อว่านหาตกะ เพราะล้างบาปได้ และชื่อว่านาคะ เพราะไม่ทำความผิด ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงพยากรณ์ปัญหา ๓ ข้อ ด้วยคาถา ๓ คาถาถัดจากนั้นไป ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สมิตาวี หมายถึง ผู้ดำรงอยู่โดยสงบกิเลสได้ด้วยอริยมรรค บทว่า สมโณ ปวุจฺจเต ตถตฺตา ความว่า ผู้มีสภาพเช่นนั้นเรียกว่าสมณะ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาก็เป็นอันทรงพยากรณ์แล้ว ส่วนที่เหลือเป็นคำสรรเสริญเพื่อให้สภิยปริพาชกเกิดความเคารพอย่างยิ่งในสมณะนั้น จริงอยู่ ผู้ใดสงบกิเลสได้แล้ว ผู้นั้นละบุญและบาปได้โดยไม่ทำให้เกิดการสืบต่ออีก ชื่อว่าผู้ปราศจากธุลี เพราะธุลีคือกิเลสหมดไปแล้ว รู้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก้าวล่วงชาติและมรณะได้ และเป็นผู้คงที่

527. Ninhāya…pe… nhātakoti ettha pana yo ajjhattabahiddhāsaṅkhāte sabbasmimpi āyatanaloke ajjhattabahiddhārammaṇavasena uppattirahāni sabbapāpakāni maggañāṇena ninhāya dhovitvā tāya ninhātapāpakatāya taṇhādiṭṭhikappehi kappiyesu devamanussesu kappaṃ na eti, taṃ nhātakamāhūti evamattho daṭṭhabbo.

๕๒๗. ส่วนในคาถาว่า นินฺหาย...เป... นหาตโก นี้ พึงเห็นเนื้อความดังนี้ว่า บุคคลใดล้างชำระบาปอกุศลกรรมทั้งปวง ซึ่งไม่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งอารมณ์ภายในและภายนอก ในอายตนโลกทั้งหมดที่เรียกว่าภายในและภายนอก ด้วยมรรคญาณแล้ว เพราะความเป็นผู้มีบาปอันล้างเสียแล้วนั้น จึงไม่เข้าถึงความถือมั่นในหมู่เทวดาและมนุษย์ผู้ถูกครอบงำด้วยความถือมั่นคือตัณหาและทิฏฐิ ท่านเรียกผู้นั้นว่า นหาตกะ

528. Catutthagāthāyapi āguṃ na karoti kiñci loketi yo loke appamattakampi pāpasaṅkhātaṃ āguṃ na karoti, nāgo pavuccate tathattāti[Pg.153]. Ettāvatā pañho byākato hoti, sesaṃ pubbanayeneva thutivacanaṃ. Yo hi maggena pahīnaāguttā āguṃ na karoti, so kāmayogādike sabbayoge dasasaññojanabhedāni ca sabbabandhanāni visajja jahitvā sabbattha khandhādīsu kenaci saṅgena na sajjati, dvīhi ca vimuttīhi vimutto, tādi ca hotīti.

๕๒๘. แม้ในคาถาที่สี่ บทว่า อาคุ น กโรติ กิญฺจิ โลเก ความว่า ผู้ใดไม่ทำความผิดที่เรียกว่าบาปแม้เพียงเล็กน้อยในโลก บทว่า นาโค ปวุจฺจเต ตถตฺตา ความว่า ผู้นั้นเรียกว่านาคะ เพราะเป็นเช่นนั้น ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาก็เป็นอันทรงพยากรณ์แล้ว ส่วนที่เหลือเป็นคำสรรเสริญโดยนัยก่อนนั่นเอง จริงอยู่ ผู้ใดไม่ทำความผิดเพราะละความผิดได้ด้วยมรรค ผู้นั้นสละละโยคะทั้งหมดมีกามโยคะเป็นต้น และเครื่องผูกพันทั้งหมดอันมีสังโยชน์ ๑๐ เป็นประเภทแล้ว ย่อมไม่ข้องติดด้วยความข้องใดๆ ในขันธ์เป็นต้นในที่ทั้งปวง เป็นผู้หลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติ ๒ ประการ และเป็นผู้คงที่

530. Evaṃ dutiyagāthāya vuttapañhe vissajjetvā tatiyagāthāya vuttapañhesupi yasmā ‘‘khettānī’’ti āyatanāni vuccanti. Yathāha – ‘‘cakkhupetaṃ cakkhāyatanaṃpetaṃ…pe… khettampetaṃ vatthupeta’’nti (dha. sa. 596-598). Tāni vijeyya vijetvā abhibhavitvā, viceyya vā aniccādibhāvena vicinitvā upaparikkhitvā kevalāni anavasesāni, visesato pana saṅgahetubhūtaṃ dibbaṃ mānusakañca brahmakhettaṃ, yaṃ dibbaṃ dvādasāyatanabhedaṃ tathā mānusakañca, yañca brahmakhettaṃ chaḷāyatane cakkhāyatanādidvādasāyatanabhedaṃ, taṃ sabbampi vijeyya viceyya vā. Yato yadetaṃ sabbesaṃ khettānaṃ mūlabandhanaṃ avijjābhavataṇhādi, tasmā sabbakhettamūlabandhanā pamutto. Evametesaṃ khettānaṃ vijitattā vicinitattā vā khettajino nāma hoti, tasmā ‘‘khettānī’’ti imāya gāthāya paṭhamapañhaṃ byākāsi. Tattha keci ‘‘kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho’’ti (a. ni. 3.77) vacanato kammāni khettānīti vadanti. Dibbaṃ mānusakañca brahmakhettanti ettha ca devūpagaṃ kammaṃ dibbaṃ, manussūpagaṃ kammaṃ mānusakaṃ, brahmūpagaṃ kammaṃ brahmakhettanti vaṇṇayanti. Sesaṃ vuttanayameva.

๕๓๐. พระผู้มีพระภาคครั้นทรงวิสัชนาปัญหาที่กล่าวไว้ในคาถาที่สองอย่างนี้แล้ว แม้ในปัญหาทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคาถาที่สาม เพราะเหตุที่อายตนะทั้งหลายเรียกว่า “เขต” ดังที่ตรัสไว้ว่า “ที่เป็นจักษุ เป็นจักขวายตนะ...เป... เป็นเขต เป็นวัตถุ” บุคคลพึงชนะ คือครอบงำอายตนะเหล่านั้น หรือพึงพิจารณา คือเลือกเฟ้นตรวจสอบโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ซึ่งอายตนะทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เขตอันเป็นทิพย์ เขตของมนุษย์ และพรหมเขตที่สงเคราะห์เข้าไว้ คือ เขตอันเป็นทิพย์มีอายตนะ ๑๒ เป็นประเภท และเขตของมนุษย์ก็เช่นกัน และพรหมเขตในอายตนะ ๖ มีจักขวายตนะเป็นต้น อันมีอายตนะ ๑๒ เป็นประเภท พึงชนะหรือพึงพิจารณาเขตทั้งหมดนั้น เพราะเหตุที่อวิชชา ภวตัณหาเป็นต้นใด เป็นเครื่องผูกอันเป็นรากเหง้าของเขตทั้งปวงนั้น ฉะนั้น ท่านจึงเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกอันเป็นรากเหง้าของเขตทั้งปวง ด้วยเหตุที่ชนะหรือพิจารณาเขตเหล่านี้อย่างนี้ จึงชื่อว่า “เขตตชินะ” ฉะนั้น พระองค์จึงทรงพยากรณ์ปัญหาข้อแรกด้วยคาถานี้ว่า “เขตฺตานิ” ในเรื่องนั้น บางพวกกล่าวว่า กรรมทั้งหลายเป็นเขต ตามพระดำรัสที่ว่า “กรรมเป็นเขต วิญญาณเป็นพืช ตัณหาเป็นยางเหนียว” และในบทว่า เขตอันเป็นทิพย์ เขตของมนุษย์ และพรหมเขตนี้ ท่านอธิบายว่า กรรมที่นำไปสู่เทวโลกเป็นเขตอันเป็นทิพย์ กรรมที่นำไปสู่มนุษยโลกเป็นเขตของมนุษย์ กรรมที่นำไปสู่พรหมโลกเป็นพรหมเขต ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว

531. Yasmā pana sakaṭṭhena kosasadisattā ‘‘kosānī’’ti kammāni vuccanti, tesañca lunanā samucchedanā kusalo hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘kosānī’’ti gāthāya dutiyapañhaṃ byākāsi. Tassattho – lokiyalokuttaravipassanāya visayato kiccato ca aniccādibhāvena kusalākusalakammasaṅkhātāni kosāni viceyya kevalāni, visesato pana saṅgahetubhūtaṃ aṭṭhakāmāvacarakusalacetanābhedaṃ dibbaṃ mānusakañca navamahaggatakusalacetanābhedañca brahmakosaṃ viceyya. Tato imāya maggabhāvanāya avijjābhavataṇhādibhedā sabbakosānaṃ mūlabandhanā pamutto, evametesaṃ kosānaṃ lunanā ‘‘kusalo’’ti pavuccati, tathattā tādī ca hotīti. Atha vā sattānaṃ [Pg.154] dhammānañca nivāsaṭṭhena asikosasadisattā ‘‘kosānī’’ti tayo bhavā dvādasāyatanāni ca veditabbāni. Evamettha yojanā kātabbā.

๕๓๑. อนึ่ง เพราะเหตุที่กรรมทั้งหลายเรียกว่า “โกสะ” เพราะมีความหมายเหมือนฝัก และบุคคลชื่อว่า “กุสละ” เพราะตัด คือทำลายกรรมเหล่านั้นได้ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงพยากรณ์ปัญหาข้อที่สองด้วยคาถาว่า “โกสานิ” เนื้อความแห่งคาถานั้นมีว่า บุคคลพึงพิจารณาโกสะทั้งปวง คือกรรมที่เป็นกุศลและอกุศล โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ทั้งโดยวิสัยและโดยกิจ ด้วยโลกิยวิปัสสนาและโลกุตตรวิปัสสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พึงพิจารณาโกสะอันเป็นทิพย์และของมนุษย์ คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ ประเภท และพรหมโกสะ คือ มหัคคตกุศลเจตนา ๙ ประเภท ที่สงเคราะห์เข้าไว้ ต่อจากนั้น เพราะการเจริญมรรคนี้ ท่านจึงเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกอันเป็นรากเหง้าของโกสะทั้งปวง มีอวิชชา ภวตัณหาเป็นต้น ด้วยเหตุที่ตัดโกสะเหล่านี้ได้ จึงเรียกว่า “กุสละ” และเพราะเป็นเช่นนั้น จึงเป็นผู้คงที่ อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า ภพ ๓ และอายตนะ ๑๒ ชื่อว่า “โกสะ” เพราะเป็นที่อยู่ของสัตว์และธรรมทั้งหลาย และเพราะเหมือนฝักดาบ พึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้

532. Yasmā ca na kevalaṃ paṇḍatīti imināva ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, apica kho pana paṇḍarāni ito upagato pavicayapaññāya allīnotipi ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘dubhayānī’’ti gāthāya tatiyapañhaṃ byākāsi. Tassattho – ajjhattaṃ bahiddhā cāti evaṃ ubhayāni aniccādibhāvena viceyya. Paṇḍarānīti āyatanāni. Tāni hi pakatiparisuddhattā ruḷhiyā ca evaṃ vuccanti, tāni viceyya imāya paṭipattiyā niddhantamalattā suddhipañño paṇḍitoti pavuccati tathattā, yasmā tāni paṇḍarāni paññāya ito hoti, sesamassa thutivacanaṃ. So hi pāpapuññasaṅkhātaṃ kaṇhasukkaṃ upātivatto tādī ca hoti, tasmā evaṃ thuto.

๕๓๒. และเพราะเหตุที่บุคคลไม่ถูกเรียกว่า ‘บัณฑิต’ เพียงด้วยเหตุว่าย่อมรู้เท่านั้น แต่ยังถูกเรียกว่า ‘บัณฑิต’ แม้เพราะเป็นผู้เข้าถึงธรรมที่บริสุทธิ์ด้วยปัญญาเครื่องพิจารณา ไม่ติดข้อง ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาที่สามด้วยคาถาว่า ‘dubhayānī’ (ทั้งสอง) เนื้อความแห่งคาถานั้นคือ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งธรรมทั้งสอง คือ ภายในและภายนอก โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น คำว่า ปัณฑรานิ ได้แก่ อายตนะทั้งหลาย ก็อายตนะเหล่านั้น ท่านเรียอย่างนั้นโดยปกติบริสุทธิ์และโดยคำที่ใช้กันมา บุคคลพิจารณาอายตนะเหล่านั้นแล้ว มีมลทินอันขจัดแล้วด้วยปฏิปทานี้ จึงเป็นผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ ท่านเรียกว่าบัณฑิต เพราะเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุที่บุคคลนั้นย่อมก้าวล่วงธรรมที่บริสุทธิ์เหล่านั้นไปด้วยปัญญา คำที่เหลือเป็นคำสรรเสริญบัณฑิตนั้น จริงอยู่ บัณฑิตนั้นเป็นผู้ก้าวล่วงธรรมดำและธรรมขาวคือบาปและบุญ และเป็นผู้คงที่ ฉะนั้น ท่านจึงสรรเสริญไว้อย่างนั้น

533. Yasmā pana ‘‘monaṃ vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato munī’’ti vuttaṃ, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘asatañcā’’ti gāthāya catutthapañhaṃ byākāsi. Tassattho – yvāyaṃ akusalakusalappabhedo asatañca satañca dhammo, taṃ ajjhattaṃ bahiddhāti imasmiṃ sabbaloke pavicayañāṇena asatañca satañca ñatvā dhammaṃ tassa ñātattā eva rāgādibhedato sattavidhaṃ saṅgaṃ taṇhādiṭṭhibhedato duvidhaṃ jālañca aticca atikkamitvā ṭhito. So tena monasaṅkhātena pavicayañāṇena samannāgatattā muni. Devamanussehi pūjanīyoti idaṃ panassa thutivacanaṃ. So hi khīṇāsavamunittā devamanussānaṃ pūjāraho hoti, tasmā evaṃ thuto.

๕๓๓. ก็เพราะเหตุที่ตรัสไว้ว่า ‘ญาณ ท่านเรียกว่า โมนะ ปัญญาใดเป็นเครื่องรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิ...บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณนั้น ชื่อว่า มุนี’ ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาที่สี่ด้วยคาถาว่า ‘asatañcā’ (ทั้งธรรมของอสัตบุรุษ) เนื้อความแห่งคาถานั้นคือ ธรรมใดนี้ คือ ธรรมของอสัตบุรุษและสัตบุรุษ อันมีประเภทเป็นอกุศลและกุศล บุคคลรู้ธรรมของอสัตบุรุษและสัตบุรุษนั้นในโลกทั้งปวงนี้ คือ ทั้งภายในและภายนอก ด้วยญาณเครื่องพิจารณาแล้ว เพราะเหตุที่รู้ธรรมนั้นนั่นแล จึงเป็นผู้ก้าวล่วง ก้าวข้าม สังคะ ๗ ประการโดยประเภทมีราคะเป็นต้น และชาละ ๒ ประการโดยประเภทคือตัณหาและทิฏฐิ ดำรงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยญาณเครื่องพิจารณาที่เรียกว่าโมนะนั้น ส่วนคำว่า ‘เป็นผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชา’ นี้ เป็นคำสรรเสริญมุนีนั้น จริงอยู่ มุนีนั้นเป็นผู้ควรบูชาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพราะความเป็นมุนีผู้สิ้นอาสวะ ฉะนั้น ท่านจึงสรรเสริญไว้อย่างนั้น

535. Evaṃ tatiyagāthāya vuttapañhe vissajjetvā catutthagāthāya vuttapañhesupi yasmā yo catūhi maggañāṇavedehi kilesakkhayaṃ karonto gato, so paramatthato vedagū nāma hoti. Yo ca sabbasamaṇabrāhmaṇānaṃ satthasaññitāni vedāni, tāyeva maggabhāvanāya kiccato aniccādivasena viceyya. Tattha chandarāgappahānena tameva [Pg.155] sabbaṃ vedamaticca yā vedapaccayā vā aññathā vā uppajjanti vedanā, tāsu sabbavedanāsu vītarāgo hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘idaṃ pattina’’nti avatvā ‘‘vedānī’’ti gāthāya paṭhamapañhaṃ byākāsi. Yasmā vā yo pavicayapaññāya vedāni viceyya, tattha chandarāgappahānena sabbaṃ vedamaticca vattati, so satthasaññitāni vedāni gato ñāto atikkanto ca hoti. Yo vedanāsu vītarāgo, sopi vedanāsaññitāni vedāni gato atikkanto ca hoti. Vedāni gatotipi vedagū, tasmā tampi atthaṃ dassento ‘‘idaṃ pattina’’nti avatvā imāya gāthāya paṭhamapañhaṃ byākāsi.

๕๓๕. เมื่อทรงแก้ปัญหาที่กล่าวไว้ในคาถาที่สามอย่างนี้แล้ว และในปัญหาทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคาถาที่สี่ ก็เพราะเหตุว่า บุคคลใดทำความสิ้นกิเลสด้วยเวทคือมรรคญาณทั้ง ๔ ไปแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่าเวทคูโดยปรมัตถ์ และบุคคลใดพิจารณาโดยแยบคายซึ่งเวททั้งหลายที่หมายรู้กันว่าเป็นศาสตร์ของสมณพราหมณ์ทั้งปวง โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ด้วยกิจคือการเจริญมรรคนั่นเอง บุคคลนั้นก้าวล่วงเวททั้งหมดนั้นได้ด้วยการละฉันทราคะในเวทนั้น เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะเวทเป็นปัจจัยหรือโดยประการอื่น บุคคลนั้นเป็นผู้ปราศจากราคะในเวทนาทั้งปวงเหล่านั้น ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงไม่ตรัสว่า ‘idaṃ pattinaṃ’ แต่ทรงแก้ปัญหาที่หนึ่งด้วยคาถาว่า ‘vedānī’ (ซึ่งเวททั้งหลาย) อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า บุคคลใดพิจารณาโดยแยบคายซึ่งเวททั้งหลายด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาแล้ว เป็นผู้ก้าวล่วงเวททั้งหมดด้วยการละฉันทราคะในเวทนั้นอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้ว รู้แล้ว และก้าวล่วงแล้วซึ่งเวททั้งหลายที่หมายรู้กันว่าเป็นศาสตร์ บุคคลใดเป็นผู้ปราศจากราคะในเวทนาทั้งหลาย แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วและก้าวล่วงแล้วซึ่งเวททั้งหลายที่หมายรู้กันว่าเป็นเวทนา แม้ผู้ถึงแล้วซึ่งเวททั้งหลายก็ชื่อว่าเวทคู ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงแม้เนื้อความนั้น จึงไม่ตรัสว่า ‘idaṃ pattinaṃ’ แต่ทรงแก้ปัญหาที่หนึ่งด้วยคาถานี้

536. Yasmā pana dutiyapañhe ‘‘anuvidito’’ti anubuddho vuccati, so ca anuvicca papañcanāmarūpaṃ ajjhattaṃ attano santāne taṇhāmānadiṭṭhibhedaṃ papañcaṃ tappaccayā nāmarūpañca aniccānupassanādīhi anuvicca anuviditvā, na kevalañca ajjhattaṃ, bahiddhā ca rogamūlaṃ, parasantāne ca imassa nāmarūparogassa mūlaṃ avijjābhavataṇhādiṃ, tameva vā papañcaṃ anuvicca tāya bhāvanāya sabbesaṃ rogānaṃ mūlabandhanā, sabbasmā vā rogānaṃ mūlabandhanā, avijjābhavataṇhādibhedā, tasmā eva vā papañcā pamutto hoti, tasmā taṃ dassento ‘‘anuviccā’’ti gāthāya dutiyapañhaṃ byākāsi.

๕๓๖. ก็เพราะเหตุว่า ในปัญหาที่สอง คำว่า ‘anuvidito’ (ผู้รู้ตาม) หมายถึง ผู้ตรัสรู้ตาม และท่านผู้นั้นรู้ตามซึ่งนามรูปอันเป็นปปัญจะ คือ รู้ตามซึ่งปปัญจะอันมีประเภทเป็นตัณหา มานะ และทิฏฐิ และนามรูปอันมีปปัญจะนั้นเป็นปัจจัยในสันดานของตนภายใน ด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้นแล้ว ไม่ใช่เพียงแต่ภายในเท่านั้น แต่ยังรู้ตามซึ่งมูลแห่งโรคแม้ภายนอก และมูลแห่งโรคคือนามรูปนี้ในสันดานของผู้อื่น คือ อวิชชา ภวตัณหา เป็นต้น หรือว่า รู้ตามซึ่งปปัญจะนั้นนั่นแหละ ด้วยภาวนานั้น จึงเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกอันเป็นมูลแห่งโรคทั้งปวง หรือจากเครื่องผูกอันเป็นมูลแห่งโรคทั้งปวง อันมีประเภทเป็นอวิชชา ภวตัณหา เป็นต้น หรือจากปปัญจะนั้นนั่นเอง ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาที่สองด้วยคาถาว่า ‘anuviccā’ (รู้ตามแล้ว)

537. ‘‘Kathañca vīriyavā’’ti ettha pana yasmā yo ariyamaggena sabbapāpakehi virato, tathā viratattā ca āyatiṃ apaṭisandhitāya nirayadukkhaṃ aticca ṭhito vīriyavāso vīriyaniketo, so khīṇāsavo ‘‘vīriyavā’’ti vattabbataṃ arahati, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘virato’’ti gāthāya tatiyapañhaṃ byākāsi. Padhānavā dhīro tādīti imāni panassa thutivacanāni. So hi padhānavā maggajhānapadhānena, dhīro kilesārividdhaṃsanasamatthatāya, tādī nibbikāratāya, tasmā evaṃ thuto. Sesaṃ yojetvā vattabbaṃ.

๕๓๗. ในคำถามว่า ‘อย่างไรชื่อว่าผู้มีความเพียร’ นั้น ก็เพราะเหตุว่า บุคคลใดเว้นขาดจากบาปทั้งปวงด้วยอริยมรรค และเพราะเป็นผู้เว้นขาดแล้วอย่างนั้น จึงเป็นผู้ก้าวล่วงทุกข์ในนรกดำรงอยู่ เพราะไม่มีการปฏิสนธิอีกในอนาคต เป็นที่อยู่แห่งความเพียร เป็นที่อาศัยแห่งความเพียร พระขีณาสพนั้นย่อมควรเพื่อจะถูกเรียกว่า ‘ผู้มีความเพียร’ ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาที่สามด้วยคาถาว่า ‘virato’ (ผู้เว้นขาดแล้ว) ส่วนคำว่า ‘ผู้มีความเพียร ผู้มีปัญญา ผู้คงที่’ เหล่านี้ เป็นคำสรรเสริญท่านผู้นั้น จริงอยู่ ท่านเป็นผู้มีความเพียรด้วยความเพียรคือมรรคและฌาน เป็นผู้มีปัญญาเพราะสามารถทำลายข้าศึกคือกิเลสได้ เป็นผู้คงที่เพราะไม่มีความหวั่นไหว ฉะนั้น ท่านจึงสรรเสริญไว้อย่างนั้น พึงประกอบความที่เหลือแล้วกล่าวเถิด

538. ‘‘Ājāniyo kinti nāma hotī’’ti ettha pana yasmā pahīnasabbavaṅkadoso kāraṇākāraṇaññū asso vā hatthī vā ‘‘ājāniyo hotī’’ti [Pg.156] loke vuccati, na ca tassa sabbaso te dosā pahīnā eva, khīṇāsavassa pana te pahīnā, tasmā so ‘‘ājāniyo’’ti paramatthato vattabbataṃ arahatīti dassento ‘‘yassā’’ti gāthāya catutthapañhaṃ byākāsi. Tassattho – ajjhattaṃ bahiddhā cāti evaṃ ajjhattabahiddhāsaññojanasaṅkhātāni yassa assu lunāni bandhanāni paññāsatthena chinnāni padālitāni. Saṅgamūlanti yāni tesu tesu vatthūsu saṅgassa sajjanāya anatikkamanāya mūlaṃ honti, atha vā yassa assu lunāni rāgādīni bandhanāni yāni ajjhattaṃ bahiddhā ca saṅgamūlāni honti, so sabbasmā saṅgānaṃ mūlabhūtā sabbasaṅgānaṃ vā mūlabhūtā bandhanā pamutto ‘‘ājāniyo’’ti vuccati, tathattā tādi ca hotīti.

๕๓๘. ในคำถามว่า ‘อย่างไรหนอ ชื่อว่าอาชานัย’ นั้น ก็เพราะเหตุว่า ในโลกนี้ ม้าหรือช้างที่ละโทษคือความคดได้ทั้งหมด รู้เหตุและมิใช่เหตุ ท่านเรียกว่า ‘เป็นอาชานัย’ แต่โทษเหล่านั้นของม้าหรือช้างนั้นยังไม่ได้ละไปโดยสิ้นเชิง ส่วนโทษเหล่านั้นพระขีณาสพละได้แล้ว ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงว่า พระขีณาสพนั้นย่อมควรเพื่อจะถูกเรียกว่า ‘อาชานัย’ โดยปรมัตถ์ จึงทรงแก้ปัญหาที่สี่ด้วยคาถาว่า ‘yassā’ (ของผู้ใด) เนื้อความแห่งคาถานั้นคือ เครื่องผูกคือกิเลสสังโยชน์ทั้งภายในและภายนอกของผู้ใด พึงเป็นของอันบุคคลตัดแล้ว ขาดแล้ว ทำลายแล้ว ด้วยศัสตราคือปัญญา คำว่า มูลแห่งความข้อง คือ ธรรมเหล่าใดเป็นมูลแห่งความข้อง ความติดใจ ความก้าวล่วงไม่ได้ในวัตถุนั้นๆ หรืออีกอย่างหนึ่ง เครื่องผูกคือราคะเป็นต้นของผู้ใด ซึ่งเป็นมูลแห่งความข้องทั้งภายในและภายนอก พึงเป็นของอันบุคคลตัดแล้ว บุคคลนั้นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกอันเป็นมูลแห่งความข้องทั้งปวง หรือจากเครื่องผูกอันเป็นมูลแห่งความข้องทั้งปวง ท่านเรียกว่า ‘อาชานัย’ เพราะเป็นเช่นนั้น และเป็นผู้คงที่ด้วย

540. Evaṃ catutthagāthāya vuttapañhe vissajjetvā pañcamagāthāya vuttapañhesupi yasmā yaṃ chandajjhenamattena akkharacintakā sottiyaṃ vaṇṇayanti, vohāramattasottiyo so. Ariyo pana bāhusaccena nissutapāpatāya ca paramatthasottiyo hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘idaṃ pattina’’nti avatvā ‘‘sutvā’’ti gāthāya paṭhamapañhaṃ byākāsi. Tassattho – yo imasmiṃ loke sutamayapaññākiccavasena sutvā kātabbakiccavasena vā sutvā vipassanūpagaṃ sabbadhammaṃ aniccādivasena abhiññāya sāvajjānavajjaṃ yadatthi kiñci, imāya paṭipadāya kilese kilesaṭṭhāniye ca dhamme abhibhavitvā abhibhūti saṅkhaṃ gato, taṃ sutvā sabbadhammaṃ abhiññāya loke sāvajjānavajjaṃ yadatthi kiñci, abhibhuṃ sutavattā sottiyoti āhu. Yasmā ca yo akathaṃkathī kilesabandhanehi vimutto, rāgādīhi īghehi anīgho ca hoti sabbadhi sabbesu dhammesu khandhāyatanādīsu, tasmā taṃ akathaṃkathiṃ vimuttaṃ anīghaṃ sabbadhi nissutapāpakattāpi ‘‘sottiyo’’ti āhūti.

๕๔๐. ครั้นทรงวิสัชนาปัญหาที่ตรัสไว้ในคาถาที่ ๔ อย่างนี้แล้ว ในปัญหาทั้งหลายที่ตรัสไว้ในคาถาที่ ๕ บ้าง เพราะเหตุที่นักอักขรศาสตร์ทั้งหลายย่อมชมเชยบุคคลใดว่าเป็นโสตติยะ เพียงด้วยความหมกมุ่นในฉันท์ บุคคลนั้นเป็นโสตติยะเพียงโดยโวหารเท่านั้น ส่วนพระอริยเจ้าเป็นโสตติยะโดยปรมัตถ์ เพราะความเป็นพหูสูตและเพราะสลัดบาปออกไปได้แล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงไม่ตรัสว่า "อิทํ ปตฺตินา" แต่ทรงแก้ปัญหาข้อแรกด้วยคาถาว่า "สุตฺวา" อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า บุคคลใดในโลกนี้ สดับแล้วโดยกิจแห่งสุตมยปัญญา หรือสดับแล้วโดยกิจที่พึงกระทำ รู้ยิ่งแล้วซึ่งธรรมทั้งปวงอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น สิ่งใดที่มีอยู่ ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ ครอบงำกิเลสและธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งกิเลสได้ด้วยปฏิปทานี้แล้ว ถึงความเป็นผู้ครอบงำ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเรียกบุคคลนั้นผู้สดับแล้ว รู้ยิ่งแล้วซึ่งธรรมทั้งปวง สิ่งใดที่มีอยู่ในโลก ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ เป็นผู้ครอบงำ ว่าเป็นโสตติยะ เพราะความเป็นผู้มีสุตะ และเพราะเหตุที่บุคคลใดเป็นผู้หมดความสงสัย หลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูกคือกิเลส และเป็นผู้ไม่มีทุกข์คือราคะเป็นต้นในที่ทั้งปวง ในธรรมทั้งปวงมีขันธ์และอายตนะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงกล่าวเรียกบุคคลนั้นผู้หมดความสงสัย ผู้หลุดพ้นแล้ว ผู้ไม่มีทุกข์ในที่ทั้งปวง ว่าเป็นโสตติยะ แม้เพราะความเป็นผู้สลัดบาปออกไปได้แล้ว ดังนี้

541. Yasmā pana hitakāmena janena araṇīyato ariyo hoti, abhigamanīyatoti attho. Tasmā yehi guṇehi so araṇīyo hoti, te dassentā ‘‘chetvā’’ti gāthāya dutiyapañhaṃ byākāsi. Tassattho – cattāri āsavāni dve ca ālayāni paññāsatthena chetvā vidvā viññū vibhāvī catumaggañāṇī so punabbhavavasena na upeti [Pg.157] gabbhaseyyaṃ, kañci yoniṃ na upagacchati, kāmādibhedañca saññaṃ tividhaṃ. Kāmaguṇasaṅkhātañca paṅkaṃ panujja panuditvā taṇhādiṭṭhikappānaṃ aññatarampi kappaṃ na eti, evaṃ āsavacchedādiguṇasamannāgataṃ tamāhu ariyoti. Yasmā vā pāpakehi ārakattā ariyo hoti anaye ca anirīyanā, tasmā tampi atthaṃ dassento imāya gāthāya dutiyapañhaṃ byākāsi. Āsavādayo hi pāpakā dhammā anayasammatā, te cānena chinnā panunnā, na ca tehi kampati, iccassa te ārakā honti, na ca tesu irīyati tasmā ārakāssa honti pāpakā dhammāti imināpatthena. Anaye na irīyatīti imināpatthena tamāhu ariyoti ca evampettha yojanā veditabbā. ‘‘Vidvā so na upeti gabbhaseyya’’nti idaṃ pana imasmiṃ atthavikappe thutivacanameva hoti.

๕๔๑. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นผู้ที่ชนผู้หวังประโยชน์พึงเข้าไปหา จึงชื่อว่าอริยะ อธิบายว่า เป็นผู้ที่พึงเข้าไปหา เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงคุณธรรมทั้งหลายที่ทำให้ท่านเป็นผู้ที่พึงเข้าไปหา จึงทรงแก้ปัญหาข้อที่สองด้วยคาถาว่า "เฉตฺวา" อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า ผู้มีปัญญา ผู้รู้ ผู้เห็นแจ้ง ผู้มีญาณในมรรค ๔ ตัดอาสวะ ๔ และอาลัย ๒ ด้วยศัสตราคือปัญญาแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนอนในครรภ์อีกโดยความเป็นภพใหม่ ไม่เข้าถึงกำเนิดใดๆ และไม่เข้าถึงสัญญา ๓ อย่างมีกามสัญญาเป็นต้น บรรเทาแล้ว ขจัดแล้วซึ่งเปือกตมคือกามคุณ ย่อมไม่เข้าถึงกัปปะอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งตัณหาและทิฏฐิ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเรียกท่านผู้ประกอบด้วยคุณมีการตัดอาสวะเป็นต้นอย่างนี้ว่า เป็นอริยะ อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากบาปธรรมทั้งหลาย และเพราะไม่ดำเนินไปในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง จึงชื่อว่าอริยะ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความแม้นั้น จึงทรงแก้ปัญหาข้อที่สองด้วยคาถานี้ จริงอยู่ อาสวะเป็นต้นเป็นบาปธรรม อันบัณฑิตสมมติว่าเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ทาง ธรรมเหล่านั้นอันท่านตัดแล้ว ขจัดแล้ว และท่านย่อมไม่หวั่นไหวเพราะธรรมเหล่านั้น ฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่าอยู่ห่างไกลจากท่าน และท่านย่อมไม่ดำเนินไปในธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น โดยนัยว่า "บาปธรรมทั้งหลายอยู่ห่างไกลจากท่าน" และโดยนัยว่า "ท่านไม่ดำเนินไปในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง" บัณฑิตทั้งหลายจึงกล่าวเรียกท่านว่า เป็นอริยะ พึงทราบการประกอบความในที่นี้อย่างนี้ ส่วนคำว่า "วิทฺวา โส น อุเปติ คพฺภเสยฺยํ" นี้ ในอรรถวิกัปนี้ เป็นเพียงคำกล่าวสรรเสริญเท่านั้น

542. ‘‘Kathaṃ caraṇavā’’ti ettha pana yasmā caraṇehi pattabbaṃ patto ‘‘caraṇavā’’ti vattabbataṃ arahati, tasmā taṃ dassento ‘‘yo idhā’’ti gāthāya tatiyapañhaṃ byākāsi. Tattha yo idhāti yo imasmiṃ sāsane. Caraṇesūti sīlādīsu hemavatasutte (su. ni. 153 ādayo) vuttapannarasadhammesu. Nimittatthe bhummavacanaṃ. Pattipattoti pattabbaṃ patto. Yo caraṇanimittaṃ caraṇahetu caraṇapaccayā pattabbaṃ arahattaṃ pattoti vuttaṃ hoti. Caraṇavā soti so imāya caraṇehi pattabbapattiyā caraṇavā hotīti. Ettāvatā pañho byākato hoti, sesamassa thutivacanaṃ. Yo hi caraṇehi pattipatto, so kusalo ca hoti cheko, sabbadā ca ājānāti nibbānadhammaṃ, niccaṃ nibbānaninnacittatāya sabbattha ca khandhādīsu na sajjati. Dvīhi ca vimuttīhi vimuttacitto hoti, paṭighā yassa na santīti.

๕๔๒. ส่วนในคำว่า "กถํ จรณวา" นี้ เพราะเหตุที่ผู้ที่บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยจรณะทั้งหลาย ย่อมสมควรที่จะถูกเรียกว่า "จรณวา" เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงความข้อนั้น จึงทรงแก้ปัญหาข้อที่สามด้วยคาถาว่า "โย อิธ" ในคาถานั้น บทว่า โย อิธ ได้แก่ ผู้ใดในศาสนานี้ บทว่า จรเณสุ ได้แก่ ในธรรม ๑๕ ประการ มีศีลเป็นต้น ที่ตรัสไว้ในเหมวตสูตร ภุมมวิภัตติลงในอรรถว่าเหตุ บทว่า ปตฺติปตฺโต ได้แก่ ผู้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุ ความว่า ผู้ใดบรรลุอรหัตตผลอันเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ เพราะเหตุแห่งจรณะ เป็นเหตุแห่งจรณะ เป็นปัจจัยแห่งจรณะ บทว่า จรณวา โส ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้มีจรณะ เพราะการบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยจรณะทั้งหลายนี้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาก็เป็นอันทรงแก้แล้ว ส่วนที่เหลือเป็นคำกล่าวสรรเสริญท่านผู้นั้น จริงอยู่ ผู้ใดเป็นผู้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยจรณะทั้งหลาย ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ฉลาด เป็นผู้เชี่ยวชาญ และย่อมรู้ธรรมคือนิพพานได้ทุกเมื่อ และย่อมไม่ข้องติดในที่ทั้งปวงในขันธ์เป็นต้น เพราะมีจิตน้อมไปในนิพพานเป็นนิตย์ มีจิตหลุดพ้นด้วยวิมุตติ ๒ ประการ และปฏิฆะทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ท่านผู้นั้น ดังนี้

543. Yasmā pana kammādīnaṃ paribbājanena paribbājako nāma hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘dukkhavepakka’’nti gāthāya catutthapañhaṃ byākāsi. Tattha vipāko eva vepakkaṃ, dukkhaṃ vepakkamassāti dukkhavepakkaṃ. Pavattidukkhajananato sabbampi tedhātukakammaṃ vuccati. Uddhanti atītaṃ. Adhoti anāgataṃ. Tiriyaṃ vāpi majjheti paccuppannaṃ. Tañhi na uddhaṃ na adho, tiriyaṃ ubhinnañca antarā, tena ‘‘majjhe’’ti vuttaṃ. Paribbājayitvāti nikkhāmetvā niddhametvā[Pg.158]. Pariññacārīti paññāya paricchinditvā caranto. Ayaṃ tāva apubbapadavaṇṇanā. Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yo tiyaddhapariyāpannampi dukkhajanakaṃ yadatthi kiñci kammaṃ, taṃ sabbampi ariyamaggena taṇhāvijjāsinehe sosento apaṭisandhijanakabhāvakaraṇena paribbājayitvā tathā paribbājitattā eva ca taṃ kammaṃ pariññāya caraṇato pariññacārī. Na kevalañca kammameva, māyaṃ mānamathopi lobhakodhaṃ imepi dhamme pahānapariññāya pariññacārī, pariyantamakāsi nāmarūpaṃ, nāmarūpassa ca pariyantamakāsi paribbājesi iccevattho. Imesaṃ kammādīnaṃ paribbājanena taṃ paribbājakamāhu. Pattipattanti idaṃ panassa thutivacanaṃ.

๕๔๓. อีกอย่างหนึ่ง เพราะบุคคลชื่อว่าปริพาชก เพราะการสละทิ้งกรรมเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงทรงแก้ปัญหาข้อที่สี่ด้วยคาถาว่า "ทุกฺขเวปกฺกํ" ในคาถานั้น วิบากนั่นเองชื่อว่าเวปักกะ กรรมมีทุกข์เป็นวิบาก ชื่อว่าทุกขเวปักกะ กรรมในภูมิทั้งสามทั้งหมดเรียกว่าอย่างนั้น เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในวัฏฏะ บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ อดีต บทว่า อโธ ได้แก่ อนาคต บทว่า ติริยํ วาปิ มชฺเฌ ได้แก่ ปัจจุบัน จริงอยู่ กรรมนั้นไม่อยู่เบื้องบน ไม่อยู่เบื้องล่าง แต่อยู่ในแนวขวางและระหว่างทั้งสองนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "ในท่ามกลาง" บทว่า ปริพฺพาชยิตฺวา ได้แก่ ขับไล่ออกไปแล้ว ชำระล้างออกไปแล้ว บทว่า ปริญฺญจารี ได้แก่ ผู้เที่ยวไปโดยกำหนดรู้ด้วยปัญญา นี้เป็นการพรรณนาบทที่ยังไม่เคยพรรณนามาก่อน ส่วนนี้เป็นการประกอบอธิบายความว่า ผู้ใดสละทิ้งกรรมใดๆ ก็ตามที่ก่อให้เกิดทุกข์ อันนับเนื่องในกาลทั้งสามทั้งหมด ด้วยอริยมรรค ด้วยการทำให้เยื่อใยคือตัณหาและอวิชชาเหือดแห้งไป โดยทำให้กรรมนั้นไม่สามารถก่อให้เกิดปฏิสนธิได้ และเพราะสละทิ้งกรรมนั้นอย่างนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่าปริญญจารี เพราะเที่ยวไปโดยกำหนดรู้กรรมนั้น ไม่ใช่เพียงแต่กรรมเท่านั้น แต่ยังเป็นปริญญจารีโดยการกำหนดรู้เพื่อละธรรมเหล่านี้ด้วย คือ มายา มานะ มทะ โลภะ และโกธะ ได้กระทำที่สุดแห่งนามรูป ซึ่งก็คือได้กระทำที่สุดแห่งนามรูป คือสละทิ้งไปนั่นเอง บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเรียกท่านว่าเป็นปริพาชก เพราะการสละทิ้งกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ส่วนคำว่า ปตฺติปตฺตํ นี้ เป็นคำกล่าวสรรเสริญท่านผู้นั้น

544. Evaṃ pañhabyākaraṇena tuṭṭhassa pana sabhiyassa ‘‘yāni ca tīṇī’’tiādīsu abhitthavanagāthāsu osaraṇānīti ogahaṇāni titthāni, diṭṭhiyoti attho. Tāni yasmā sakkāyadiṭṭhiyā saha brahmajāle vuttadvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni gahetvā tesaṭṭhi honti, yasmā ca tāni aññatitthiyasamaṇānaṃ pavādabhūtāni satthāni sitāni upadisitabbavasena, na uppattivasena. Uppattivasena pana yadetaṃ ‘‘itthī puriso’’ti saññakkharaṃ vohāranāmaṃ, yā cāyaṃ micchāparivitakkānussavādivasena ‘‘evarūpena attanā bhavitabba’’nti bālānaṃ viparītasaññā uppajjati, tadubhayanissitāni tesaṃ vasena uppajjanti, na attapaccakkhāni. Tāni ca bhagavā vineyya vinayitvā oghatamagā oghatamaṃ oghandhakāraṃ agā atikkanto. ‘‘Oghantamagā’’tipi pāṭho, oghānaṃ antaṃ agā, tasmā āha ‘‘yāni ca tīṇi…pe… tamagā’’ti.

๕๔๔. ส่วนสภิยปริพาชกผู้ยินดีแล้วด้วยการพยากรณ์ปัญหาอย่างนี้ ในคาถาสรรเสริญทั้งหลายมีคาถาว่า "ยานิ จ ตีณิ" เป็นต้น บทว่า โอสรณานิ ได้แก่ ท่าน้ำ คือที่หยั่งลง อธิบายว่า ทิฏฐิ. เพราะเหตุที่ทิฏฐิเหล่านั้น เมื่อนับรวมกับสักกายทิฏฐิและทิฏฐิ ๖๒ ที่กล่าวไว้ในพรหมชาลสูตร ย่อมมี ๖๓ และเพราะเหตุที่ทิฏฐิเหล่านั้นเป็นศาสตรา คือวาทะของสมณพราหมณ์ที่เป็นเดียรถีย์อื่น อาศัยอยู่โดยนัยที่พึงแสดง ไม่ใช่โดยนัยที่เกิดขึ้น. แต่โดยนัยที่เกิดขึ้น สัญญาอักษรที่เป็นชื่อโวหารนี้ใดว่า "หญิง" "ชาย" และวิปรีตสัญญาของคนพาลทั้งหลายนี้ใดเกิดขึ้นด้วยอำนาจมิจฉาปริวิตกและการฟังตามกันมาเป็นต้นว่า "พึงมีตนมีรูปอย่างนี้" ทิฏฐิเหล่านั้นอาศัยทั้งสองอย่างนั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจของสิ่งเหล่านั้น ไม่ใช่ประจักษ์แก่ตน. และพระผู้มีพระภาคทรงแนะนำ ทรงฝึกแล้วซึ่งทิฏฐิเหล่านั้น บทว่า โอฆตมคา ได้แก่ ได้เสด็จไป คือก้าวล่วงแล้วซึ่งโอฆตมะ คือโอฆันธการ (ความมืดคือโอฆะ). แม้บทว่า "โอฆนฺตมคา" ก็เป็นบทบาลี (แปลว่า) ได้เสด็จไปถึงที่สุดแห่งโอฆะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยานิ จ ตีณิ...ฯลฯ...ตมคา".

545. Tato paraṃ vaṭṭadukkhassa antaṃ pārañca nibbānaṃ tappattiyā dukkhābhāvato tappaṭipakkhato ca taṃ sandhāyāha, ‘‘antagūsi pāragū dukkhassā’’ti. Atha vā pāragū bhagavā nibbānaṃ gatattā, taṃ ālapanto āha, ‘‘pāragū antagūsi dukkhassā’’ti ayamettha sambandho. Sammā ca buddho sāmañca buddhoti sammāsambuddho. Taṃ maññeti tameva maññāmi, na aññanti accādarena bhaṇati. Jutimāti paresampi andhakāravidhamanena jutisampanno. Mutimāti aparappaccayañeyyañāṇasamatthāya mutiyā paññāya [Pg.159] sampanno. Pahūtapaññoti anantapañño. Idha sabbaññutaññāṇamadhippetaṃ. Dukkhassantakarāti āmantento āha. Atāresi manti kaṅkhāto maṃ tāresi.

๕๔๕. ต่อจากนั้น ท่านหมายถึงพระนิพพานอันเป็นที่สุดและเป็นฝั่งแห่งวัฏทุกข์ เพราะไม่มีทุกข์ในการบรรลุพระนิพพานนั้น และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์นั้น จึงกล่าวว่า "อนฺตคูสิ ปารคู ทุกฺขสฺส". อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ถึงฝั่ง เพราะเสด็จไปสู่พระนิพพานแล้ว เมื่อจะเรียกพระองค์ จึงกล่าวว่า "ปารคู อนฺตคูสิ ทุกฺขสฺส" นี้เป็นความเกี่ยวข้องในที่นี้. ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง. บทว่า ตํ มญฺเญ คือ ข้าพเจ้าเข้าใจพระองค์นั้นเท่านั้น ไม่ใช่ผู้อื่น กล่าวด้วยความเคารพอย่างยิ่ง. บทว่า ชุติมา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความรุ่งเรือง เพราะกำจัดความมืดแม้ของผู้อื่น. บทว่า มุติมา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยมุติ คือปัญญาที่สามารถในเญยยญาณอันไม่ต้องเชื่อผู้อื่น. บทว่า ปหูตปญฺโญ คือ ผู้มีปัญญาหาที่สุดมิได้ ในที่นี้ ประสงค์เอาสัพพัญญุตญาณ. ท่านเรียกพระผู้มีพระภาคแล้วกล่าวว่า "ทุกฺขสฺสนฺตกร". บทว่า อตาเรสิ มํ คือ พระองค์ทรงให้ข้าพระองค์ข้ามแล้วจากความสงสัย.

546-9. Yaṃ metiādigāthāya namakkārakaraṇaṃ bhaṇati. Tattha kaṅkhittanti vīsatipañhanissitaṃ atthaṃ sandhāyāha. So hi tena kaṅkhito ahosi. Monapathesūti ñāṇapathesu. Vinaḷīkatāti vigatanaḷā katā, ucchinnāti vuttaṃ hoti. Nāga nāgassāti ekaṃ āmantanavacanaṃ, ekassa ‘‘bhāsato anumodantī’’ti iminā sambandho. ‘‘Dhammadesana’’nti pāṭhaseso. Sabbe devāti ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā ca. Nāradapabbatāti tepi kira dve devagaṇā paññavanto, tepi anumodantīti sabbaṃ pasādena ca namakkārakaraṇaṃ bhaṇati.

๕๔๖-๙. ด้วยคาถามีคำว่า "ยํ เม" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงการกระทำนมัสการ. ในบทเหล่านั้น บทว่า กงฺขิตฺตํ ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความที่อาศัยปัญหา ๒๐ ข้อ. เพราะเนื้อความนั้นเป็นสิ่งที่เขาสงสัย. บทว่า โมเนยฺยปเถสุ คือ ในหนทางแห่งญาณ. บทว่า วินฬีกตา คือ ทำให้ปราศจากลูกศร ท่านกล่าวว่า ตัดขาดแล้ว. บทว่า นาค และ นาคสฺส บทหนึ่งเป็นอาลปนะ อีกบทหนึ่งมีความเกี่ยวข้องกับบทว่า "ภาสโต อนุโมทนฺติ". มีบทเหลือว่า "ธมฺมเทสนํ". บทว่า สพฺเพ เทวา คือ เทวดาทั้งที่อยู่ในอากาศและที่อยู่บนพื้นดิน. บทว่า นารทปพฺพตา ได้ยินว่า เทพสองหมู่นั้นก็มีปัญญา เทพเหล่านั้นก็อนุโมทนา ท่านกล่าวทั้งหมดด้วยความเลื่อมใสและกล่าวถึงการกระทำนมัสการ.

550-53. Anumodanārahaṃ byākaraṇasampadaṃ sutvā ‘‘namo te’’ti añjaliṃ paggahetvā āha. Purisājaññāti purisesu jātisampannaṃ. Paṭipuggaloti paṭibhāgo puggalo tuvaṃ buddho catusaccapaṭivedhena, satthā anusāsaniyā satthavāhatāya ca, mārābhibhū catumārābhibhavena, muni buddhamuni. Upadhīti khandhakilesakāmaguṇābhisaṅkhārabhedā cattāro. Vaggūti abhirūpaṃ. Puññe cāti lokiye na limpasi tesaṃ akaraṇena, pubbe katānampi vā āyatiṃ phalūpabhogābhāvena. Taṃnimittena vā taṇhādiṭṭhilepena. Vandati satthunoti evaṃ bhaṇanto gopphakesu pariggahetvā pañcapatiṭṭhitaṃ vandi.

๕๕๐-๕๓. ครั้นได้ฟังความสมบูรณ์แห่งการพยากรณ์อันควรแก่การอนุโมทนาแล้ว ประคองอัญชลีแล้วกล่าวว่า "นโม เต". บทว่า ปุริสาชญฺญ คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยชาติในหมู่บุรุษ. บทว่า ปฏิปุคฺคโล คือ บุคคลผู้เป็นส่วนเปรียบ พระองค์เป็นพุทธะด้วยการแทงตลอดจตุสัจจะ เป็นศาสดาด้วยการพร่ำสอนและด้วยความเป็นผู้นำหมู่เกวียน เป็นผู้ครอบงำมารด้วยการครอบงำมาร ๔ เป็นมุนี คือพุทธมุนี. บทว่า อุปธิ คือ อุปธิ ๔ อย่าง ได้แก่ ขันธ์ กิเลส กามคุณ และอภิสังขาร. บทว่า วคฺคู คือ มีรูปงาม. บทว่า ปุญฺเญ จ คือ พระองค์ไม่ติดในบุญที่เป็นโลกิยะ เพราะไม่ทรงกระทำบุญเหล่านั้น หรือเพราะไม่มีการเสวยผลในอนาคตแม้แห่งบุญที่ทรงทำไว้ในกาลก่อน หรือด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิอันมีบุญนั้นเป็นนิมิต. บทว่า วนฺทติ สตฺถุโน เมื่อกล่าวอย่างนี้ จับที่ข้อพระบาททั้งสอง ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์.

Aññatitthiyapubboti aññatitthiyo eva. Ākaṅkhatīti icchati. Āraddhacittāti abhirādhitacittā. Apica mettha puggalavemattatā viditāti apica mayā ettha aññatitthiyānaṃ parivāse puggalanānattaṃ viditaṃ, na sabbeneva parivasitabbanti. Kena pana na parivasitabbaṃ? Aggiyehi jaṭilehi, sākiyena jātiyā, liṅgaṃ vijahitvā āgatena. Avijahitvā āgatopi ca yo maggaphalapaṭilābhāya hetusampanno hoti, tādisova sabhiyo paribbājako. Tasmā bhagavā ‘‘tava pana, sabhiya, titthiyavattapūraṇatthāya parivāsakāraṇaṃ natthi, atthatthiko tvaṃ ‘maggaphalapaṭilābhāya hetusampanno’ti viditametaṃ mayā’’ti tassa pabbajjaṃ anujānanto [Pg.160] āha – ‘‘apica mettha puggalavemattatā viditā’’ti. Sabhiyo pana attano ādaraṃ dassento āha ‘‘sace bhante’’ti. Taṃ sabbaṃ aññañca tathārūpaṃ uttānatthattā pubbe vuttanayattā ca idha na vaṇṇitaṃ, yato pubbe vaṇṇitānusārena veditabbanti.

บทว่า อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ คือ เป็นเดียรถีย์นั่นเอง. บทว่า อากงฺขติ คือ ย่อมปรารถนา. บทว่า อารทฺธจิตฺตา คือ มีจิตอันให้ยินดีแล้ว. บทว่า อปิจ เมตฺถ ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตา คือ อนึ่ง เราได้ทราบความแตกต่างแห่งบุคคลในการอยู่ปริวาสของพวกเดียรถีย์ในศาสนานี้ คือ ไม่ใช่ว่าทุกคนจะต้องอยู่ปริวาส. ก็ใครเล่าไม่ต้องอยู่ปริวาส? คือ พวกชฎิลผู้บูชาไฟ, ผู้เป็นศากยะโดยชาติ, ผู้ละเพศเดิมมา. และแม้ผู้ที่ไม่ได้ละเพศเดิมมา ผู้ใดเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยเหตุเพื่อการบรรลุมรรคผล สภิยปริพาชกก็เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงอนุญาตบรรพชาแก่เขา โดยทรงดำริว่า "ดูก่อนสภิยะ แต่สำหรับท่าน เหตุแห่งการอยู่ปริวาสเพื่อบำเพ็ญติตถิยวัตรให้บริบูรณ์นั้นไม่มี ท่านเป็นผู้มุ่งประโยชน์ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยเหตุเพื่อการบรรลุมรรคผล ข้อนี้เรารู้แล้ว" จึงตรัสว่า "อปิจ เมตฺถ ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตา". ส่วนสภิยะ เมื่อจะแสดงความเคารพของตน จึงกล่าวว่า "สเจ ภนฺเต". เรื่องทั้งหมดนั้นและเรื่องอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้น เพราะมีเนื้อความตื้นและเพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน ข้าพเจ้าจึงไม่พรรณนาไว้ในที่นี้ เพราะพึงทราบตามแนวที่พรรณนาไว้แล้วในก่อน.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

แห่งปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya sabhiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนาสภิยสูตร จบ.

7. Selasuttavaṇṇanā

๗. พรรณนาเสลสูตร

Evaṃ me sutanti selasuttaṃ. Kā uppatti? Ayameva yāssa nidāne vuttā. Atthavaṇṇanākkamepi cassa pubbasadisaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana apubbaṃ, taṃ uttānatthāni padāni pariharantā vaṇṇayissāma. Aṅguttarāpesūti aṅgā eva so janapado, gaṅgāya pana yā uttarena āpo, tāsaṃ avidūrattā ‘‘uttarāpo’’tipi vuccati. Kataragaṅgāya uttarena yā āpoti? Mahāmahīgaṅgāya.

เสลสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. มีความเกิดขึ้นอย่างไร? ก็คือเรื่องที่กล่าวไว้ในนิทานของสูตรนี้นั่นเอง. แม้ในลำดับการพรรณนาเนื้อความของสูตรนี้ ส่วนที่เหมือนกับเรื่องก่อน พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง. แต่ส่วนใดที่ไม่เคยมีมาก่อน เราจะเว้นบทที่มีเนื้อความตื้นเสีย แล้วพรรณนาส่วนนั้น. บทว่า องฺคุตฺตราเปสุ ชนบทนั้นคือแคว้นอังคะนั่นเอง แต่แม่น้ำใดที่อยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำคงคา เพราะอยู่ไม่ไกลจากแม่น้ำเหล่านั้น จึงถูกเรียกว่า "อุตตราปะ" ด้วย. (ถามว่า) แม่น้ำที่อยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำคงคาสายไหน? (ตอบว่า) ของแม่น้ำมหามหีคงคา.

Tatrāyaṃ tassā nadiyā āvibhāvatthaṃ ādito pabhuti vaṇṇanā – ayaṃ kira jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo. Tattha catusahassayojanaparimāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo ‘‘samuddo’’ti saṅkhaṃ gato. Tisahassayojanapamāṇe manussā vasanti. Tisahassayojanapamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītisahassakūṭehi paṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto. Yattha āyāmavitthārena gambhīratāya ca paññāsapaññāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā pūraḷāsasuttavaṇṇanāyaṃ vuttā anotattādayo satta mahāsarā patiṭṭhitā.

ในข้อนั้น นี้เป็นคำพรรณนาถึงการปรากฏแห่งแม่น้ำนั้นจำเดิมแต่ต้น ได้ยินว่า ชมพูทวีปนี้มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ในชมพูทวีปนั้น ประเทศมีประมาณ ๔,๐๐๐ โยชน์ ถูกน้ำท่วมทับแล้ว ถึงการนับว่า "สมุทร" ในประเทศประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ มนุษย์ทั้งหลายอาศัยอยู่ ในประเทศประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ ป่าหิมพานต์ตั้งอยู่ สูง ๕๐๐ โยชน์ ประดับด้วยยอด ๘๔,๐๐๐ ยอด วิจิตรด้วยแม่น้ำ ๕๐๐ สายที่ไหลไปโดยรอบ ในป่าหิมพานต์นั้น สระใหญ่ ๗ สระ มีสระอโนดาตเป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้ในอรรถกถาปูรฬาสสูตร มีด้านยาว ด้านกว้าง และความลึก ด้านละ ๕๐ โยชน์ มีปริมณฑล ๑๕๐ โยชน์ ตั้งอยู่

Tesu anotatto sudassanakūṭaṃ, citrakūṭaṃ, kāḷakūṭaṃ, gandhamādanakūṭaṃ, kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ suvaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva [Pg.161] saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ, citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ, kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ, gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhuposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati, kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo ca tesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena taṃ obhāsenti, ujuṃ gacchantā na obhāsenti. Tenevassa ‘‘anotatta’’nti saṅkhā udapādi.

ในบรรดาสระเหล่านั้น สระอโนดาตถูกล้อมรอบด้วยภูเขาทั้ง ๕ เหล่านี้ คือ ยอดเขาสุทัสสนะ ยอดเขาจิตร ยอดเขากาฬะ ยอดเขาคันธมาทน์ และยอดเขาไกรลาส ในบรรดายอดเขาเหล่านั้น ยอดเขาสุทัสสนะเป็นทอง สูง ๒๐๐ โยชน์ โค้งเข้าข้างใน มีสัณฐานเหมือนปากกา ปกคลุมสระนั้นเองตั้งอยู่ ยอดเขาจิตรเป็นแก้วทุกชนิด ยอดเขากาฬะเป็นพลวง ยอดเขาคันธมาทน์เป็นมโนศิลา ภายในมีสีเหมือนถั่วเขียว ปกคลุมด้วยโอสถนานาชนิด ในวันอุโบสถข้างแรม ย่อมลุกโพลงดุจถ่านเพลิงที่ลุกโชนตั้งอยู่ ยอดเขาไกรลาสเป็นเงิน ยอดเขาทั้งหมดมีส่วนสูงและสัณฐานเสมอกับยอดเขาสุทัสสนะ ปกคลุมสระนั้นเองตั้งอยู่ บนยอดเขาทั้งหมด ฝนย่อมตกด้วยอานุภาพของเทวดาและด้วยอานุภาพของนาค และแม่น้ำทั้งหลายย่อมไหลไปในยอดเขาเหล่านั้น น้ำทั้งหมดนั้นย่อมไหลเข้าสู่สระอโนดาตเท่านั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เมื่อโคจรไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ ย่อมส่องแสงไปยังสระนั้นโดยผ่านระหว่างภูเขา แต่เมื่อโคจรไปตรงๆ ย่อมไม่ส่องแสงถึง ด้วยเหตุนั้นเอง ชื่อว่า "อโนดาต" จึงเกิดขึ้นแก่สระนั้น

Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalūdakāni nahānatitthāni suppaṭiyattāni honti, yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā isigaṇā ca nhāyanti, devayakkhādayo ca uyyānakīḷikaṃ kīḷanti.

ในสระนั้น มีท่าอาบน้ำอันมีพื้นศิลาที่น่ารื่นรมย์ ปราศจากปลาและเต่า มีน้ำใสสะอาดดุจแก้วผลึก จัดเตรียมไว้อย่างดี ในท่าอาบน้ำเหล่านั้น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระขีณาสพ และหมู่ฤาษีย่อมสรงสนาน และเทวดา ยักษ์ เป็นต้น ย่อมเล่นอุทยานกรีฑา

Catūsu cassa passesu sīhamukhaṃ, hatthimukhaṃ, assamukhaṃ, usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti, hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya pariṇāhena tigāvutapamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tatra paññāsayojanapamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā. Pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisiya saṭṭhi yojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattati. Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne ‘‘āvaṭṭagaṅgā’’ti vuccati[Pg.162]. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘kaṇhagaṅgā’’ti vuccati. Ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘ākāsagaṅgā’’ti vuccati. Tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ‘‘tiyaggaḷapokkharaṇī’’ti vuccati. Kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisiya saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘bahalagaṅgā’’ti vuccati. Pathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘umaṅgagaṅgā’’ti vuccati. Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne ‘‘gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahī’’ti pañcadhā vuccati. Evametā pañca mahāgaṅgā himavatā sambhavanti. Tāsu yā ayaṃ pañcamī mahī nāma, sā idha ‘‘mahāmahīgaṅgā’’ti adhippetā. Tassā gaṅgāya uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā so janapado ‘‘aṅguttarāpo’’ti veditabbo. Tasmiṃ janapade aṅguttarāpesu.

ที่ข้างทั้งสี่ของสระนั้น มีปาก ๔ ปาก คือ ปากสิงห์ ปากช้าง ปากม้า และปากวัว ซึ่งเป็นที่ที่แม่น้ำ ๔ สายไหลออกไป ที่ฝั่งแม่น้ำซึ่งไหลออกจากปากสิงห์ มีสิงโตเป็นอันมาก จากปากช้างเป็นต้น ก็มีช้าง ม้า และวัว ตามลำดับ แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันออก ทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้ง ไม่บรรจบกับแม่น้ำอีก ๓ สายที่เหลือ ไปทางหิมพานต์ด้านทิศตะวันออกตามทางที่ไม่ใช่มนุษย์แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร แม้แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันตกและทิศเหนือ ก็ทำประทักษิณอย่างนั้นเหมือนกัน แล้วไปทางหิมพานต์ด้านทิศตะวันตกและหิมพานต์ด้านทิศเหนือตามทางที่ไม่ใช่มนุษย์แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร ส่วนแม่น้ำที่ไหลออกจากทิศใต้ ทำประทักษิณสระนั้น ๓ ครั้งแล้ว ไหลตรงไปทางทิศใต้ตามพื้นศิลาล้วนเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ กระทบภูเขาแล้วพุ่งขึ้นไป เป็นลำน้ำมีปริมณฑลประมาณ ๓ คาวุต ไหลไปในอากาศ ๖๐ โยชน์ ตกลงบนศิลาชื่อติยัคคฬะ ศิลานั้นแตกด้วยแรงของกระแสน้ำ ณ ที่นั้น เกิดเป็นสระโบกขรณีชื่อติยัคคฬะ มีประมาณ ๕๐ โยชน์ แม่น้ำนั้นทำลายฝั่งสระโบกขรณีแล้ว ไหลเข้าไปในศิลาไปได้ ๖๐ โยชน์ จากนั้น ทำลายแผ่นดินหนาทึบ ไหลไปโดยอุโมงค์ ๖๐ โยชน์ กระทบภูเขาขวางชื่อวิชฌะ แล้วเป็น ๕ สาย ดุจนิ้วมือ ๕ นิ้วบนฝ่ามือ ไหลต่อไป ในที่ที่แม่น้ำนั้นทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้งแล้วไหลไป เรียกว่า "อาวัฏฏคงคา" ในที่ที่ไหลตรงไปตามพื้นศิลา ๖๐ โยชน์ เรียกว่า "กัณหคงคา" ในที่ที่ไหลไปในอากาศ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า "อากาสคงคา" ในพื้นที่ ๕๐ โยชน์บนศิลาติยัคคฬะ เรียกว่า "ติยัคคฬโบกขรณี" ในที่ที่ทำลายฝั่งแล้วไหลเข้าไปในศิลาไปได้ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า "พหลคงคา" ในที่ที่ทำลายแผ่นดินแล้วไหลไปโดยอุโมงค์ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า "อุมังคคงคา" ในที่ที่กระทบภูเขาขวางชื่อวิชฌะแล้วเป็น ๕ สายไหลไป เรียกว่า "คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู มหี" ๕ อย่าง แม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ เกิดจากป่าหิมพานต์ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาแม่น้ำเหล่านั้น แม่น้ำสายที่ ๕ ชื่อมหีนี้ ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "มหามหีคงคา" แหล่งน้ำใดอยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำนั้น ชนบทนั้นพึงทราบว่า "อังคุตตราปะ" เพราะความที่แหล่งน้ำเหล่านั้นอยู่ไม่ไกล ในชนบทนั้น ในแคว้นอังคุตตราปะ

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ kurumāno. Tattha bhagavato duvidhā cārikā turitacārikā, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bhabbapuggale disvā sahasā gamanaṃ turitacārikā. Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Taṃ paccuggacchanto hi bhagavā muhutteneva tigāvutaṃ agamāsi, āḷavakadamanatthaṃ tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassatthāya. Pukkusātissa pana pañcattālīsayojanaṃ, mahākappinassa vīsayojanasataṃ, dhaniyassatthāya sattayojanasataṃ addhānaṃ agamāsi. Ayaṃ turitacārikā nāma. Gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā pana piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ aturitacārikā nāma. Ayaṃ idha adhippetā. Evaṃ cārikaṃ caramāno. Mahatāti saṅkhyāmahatā guṇamahatā ca. Bhikkhusaṅghenāti samaṇagaṇena. Aḍḍhateḷasehīti aḍḍhena teḷasahi, dvādasahi satehi paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṃ hoti. Yena…pe… tadavasarīti āpaṇabahulatāya so nigamo ‘‘āpaṇo’’ tveva nāmaṃ labhi. Tasmiṃ kira vīsatiāpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ. Yena disābhāgena maggena vā so aṅguttarāpānaṃ raṭṭhassa nigamo osaritabbo, tena avasari tadavasari agamāsi, taṃ nigamaṃ anupāpuṇīti vuttaṃ hoti.

บทว่า จาริกํ จรมาโน ความว่า เสด็จเดินทางไกล. ในการจาริกนั้น การจาริกของพระผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ ตุริตจาริก (จาริกด่วน) และ อตุริตจาริก (จาริกไม่ด่วน). ใน ๒ อย่างนั้น การเสด็จไปโดยพลันเพราะทอดพระเนตรเห็นภัพพบุคคลแม้ในที่ไกล ชื่อว่า ตุริตจาริก. ตุริตจาริกนั้น พึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น. จริงอยู่ ขณะเสด็จไปต้อนรับท่าน พระผู้มีพระภาคเสด็จไปได้ ๓ คาวุตในชั่วครู่เดียว, เพื่อทรงทรมานอาฬวกยักษ์ เสด็จไป ๓๐ โยชน์, เพื่อองคุลิมาลก็เช่นกัน. ส่วนเพื่อปุกกุสาติ เสด็จไป ๔๕ โยชน์, เพื่อพระมหากัปปินะ ๑๒๐ โยชน์, เพื่อธนิยเศรษฐี ๑๗๐ โยชน์. นี้ชื่อว่า ตุริตจาริก. ส่วนการเสด็จไปเพื่ออนุเคราะห์โลกด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น ตามลำดับบ้าน นิคม และนคร ชื่อว่า อตุริตจาริก. ในที่นี้ ประสงค์ถึงอตุริตจาริกนี้. (พระผู้มีพระภาค) เสด็จจาริกไปอย่างนี้. บทว่า มหตา (หมู่ใหญ่) คือ ใหญ่ด้วยจำนวนและใหญ่ด้วยคุณ. บทว่า ภิกฺขุสงฺเฆน คือ พร้อมด้วยหมู่สมณะ. บทว่า อฑฺฒเตฬเสหิ คือ พร้อมด้วยสิบสามร้อยหย่อนกึ่ง ได้แก่ พร้อมด้วยภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป. บทว่า เยน...เป...ตทวสริ ความว่า นิคมนั้นได้ชื่อว่า "อาปณะ" เพราะมีความเป็นแหล่งร้านตลาดมาก. กล่าวกันว่า ในนิคมนั้น มีทางเข้าร้านตลาดถึง ๒๐,๐๐๐ แห่งที่จำแนกไว้. พระองค์เสด็จไปทางทิศหรือทางมรรคาใด อันเป็นทางที่จะพึงเข้าไปสู่อาปณนิคมแห่งแคว้นอังคุตตราปะ, พระองค์ได้เสด็จเข้าไปทางนั้น คือ เสด็จไปถึงแล้ว ได้แก่ เสด็จไปถึงนิคมนั้น.

Keṇiyo jaṭiloti keṇiyoti nāmena, jaṭiloti tāpaso. So kira brāhmaṇamahāsālo, dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā vasati kulasahassassa nissayo hutvā. Assamepi cassa eko [Pg.163] tālarukkho divase divase ekaṃ suvaṇṇaphalaṃ muñcatīti vadanti. So divā kāsāyāni dhāreti jaṭā ca bandhati, rattiṃ yathāsukhaṃ pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Sakyaputtoti uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāya pabbajitabhāvaparidīpanaṃ, kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva thutighoso vā.

บทว่า เกณิโย ชฏิโล คือ ชื่อว่าเกณิยะ, เป็นชฎิล คือเป็นดาบส. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นเป็นพราหมณมหาศาล แต่เพื่อจะรักษาทรัพย์ จึงสมาทานดาบสบรรพชา ถวายบรรณาการแก่พระราชาแล้ว ขอส่วนแบ่งที่ดิน สร้างอาศรมอยู่ในที่นั้น เป็นที่พึ่งของคนพันตระกูล. กล่าวกันว่า แม้ในอาศรมของท่าน ก็มีต้นตาลต้นหนึ่งออกผลเป็นทองคำวันละผล. ท่านผู้นั้น กลางวันนุ่งห่มผ้ากาสายะและเกล้าชฎา, กลางคืนก็พรั่งพร้อมเพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนตามสบาย. บทว่า สกฺยปุตฺโต เป็นการแสดงถึงสกุลสูง. บทว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เป็นการแสดงถึงภาวะที่ออกบวชด้วยศรัทธา คือ ท่านมิได้ถูกความเสื่อมใดๆ ครอบงำ ละทิ้งสกุลนั้นที่ยังไม่เสื่อม ออกบวชด้วยศรัทธา. บทว่า ตํ โข ปน เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่า อิตถัมภูตาขยาน มีความหมายว่า ก็ท่านพระโคดมผู้นั้นแล. บทว่า กลฺยาโณ คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม ได้แก่ ผู้ประเสริฐ. บทว่า กิตฺติสทฺโท คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ.

Itipi so bhagavāti ādimhi pana ayaṃ tāva yojanā – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti, iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbo. Ārakā hi so sabbakilesehi maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti ārakattā arahaṃ. Te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ. Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhi, puññādiabhisaṅkhārānaṃ jarāmaraṇanemi, āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālapavattaṃ saṃsāracakkaṃ. Tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakarañāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arānaṃ hatattātipi arahaṃ. Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye sakkāragarukārādīni ca arahatīti paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ. Yathā ca loke keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti, evaṃ nāyaṃ kadāci karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ. Hoti cettha –

ในบทว่า อิติปิ โส ภควา เป็นต้นนี้ พึงประกอบความดังนี้ก่อนว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์แม้เพราะเหตุนี้, ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้เพราะเหตุนี้...ฯลฯ...ทรงเป็นพระผู้มีพระภาคแม้เพราะเหตุนี้, คือ เพราะเหตุนี้ๆ. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะทรงเป็นผู้ไกล (จากกิเลส), เพราะทรงกำจัดข้าศึก (คือ กิเลส) และกำ (แห่งสังสารจักร) ได้แล้ว, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีการทำบาปในที่ลับ. จริงอยู่ พระองค์ทรงไกลจากกิเลสทั้งปวง เพราะทรงทำลายกิเลสพร้อมทั้งวาสนาด้วยมรรค ฉะนั้นจึงทรงเป็นพระอรหันต์ เพราะทรงเป็นผู้ไกล. ข้าศึกคือกิเลสเหล่านั้น พระองค์ทรงกำจัดได้แล้วด้วยมรรค ฉะนั้นจึงทรงเป็นพระอรหันต์ แม้เพราะทรงกำจัดข้าศึกได้. สังสารจักรใด ที่มีอวิชชา ภพ และตัณหาเป็นดุม, มีบุญญาภิสังขารเป็นต้นเป็นกำ, มีชรามรณะเป็นกง, อันประกอบไว้ในรถคือภพ ๓ ด้วยเพลาคืออาสวสมุทัย เป็นไปตลอดกาลไม่มีเบื้องต้น, กำทั้งหมดของสังสารจักรนั้น พระองค์ทรงประทับยืนบนแผ่นดินคือศีล ด้วยพระบาทคือวิริยะ ณ โพธิมณฑล ทรงถือขวานคือญาณอันทำให้สิ้นกรรมด้วยพระหัตถ์คือศรัทธา แล้วทรงหักเสียแล้ว ฉะนั้นจึงทรงเป็นพระอรหันต์ แม้เพราะทรงหักกำ (แห่งสังสารจักร) ได้. และเพราะทรงเป็นพระทักขิไณยบุคคลผู้เลิศ จึงทรงควรรับจีวรเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัย และสักการะเคารพเป็นต้น ฉะนั้นจึงทรงเป็นพระอรหันต์ แม้เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น. และเหมือนอย่างว่า ในโลก คนพาลบางพวกที่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ย่อมทำบาปในที่ลับเพราะกลัวคำครหา, พระองค์ไม่ทรงทำบาปเช่นนั้นในกาลไหนๆ เลย ฉะนั้นจึงทรงเป็นพระอรหันต์ แม้เพราะไม่มีการทำบาปในที่ลับ. มีคำกล่าวไว้ในเรื่องนี้ว่า –

‘‘Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena pavuccatī’’ti.

“พระมุนีพระองค์นั้น ทรงเป็นผู้ไกล (จากกิเลส) และทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้แล้ว, ทรงหักกำแห่งสังสารจักรได้แล้ว, และทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, ไม่ทรงทำบาปในที่ลับ, เพราะเหตุนั้น จึงทรงได้พระนามว่า อรหันต์.”

Sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddho. Atisayavisuddhāhi vijjāhi abbhuttamena caraṇena ca samannāgatattā vijjācaraṇasampanno. Sobhanagamanattā [Pg.164] sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā suṭṭhu gatattā sammā gadattā ca sugato. Sabbathāpi viditalokattā lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā khandhāyatanādibhedaṃ saṅkhāralokaṃ avedi, ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) evaṃ sabbathā saṅkhāralokaṃ avedi. Sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbe abhabbe satte jānātīti sabbathā sattalokaṃ avedi. Tathā ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni aḍḍhapañcamāni ca satāni, parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa sahassāni aḍḍhuḍḍhāni ca satāni.

ชื่อว่า สัมมาสัมพุทโธ เพราะตรัสรู้สัจธรรมทั้งหลายด้วยพระองค์เองโดยชอบ ชื่อว่า วิชชาจรณสัมปันโน เพราะถึงพร้อมด้วยวิชชาอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งและจรณะอันสูงสุด ชื่อว่า สุคโต เพราะเสด็จไปดีแล้ว เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงดงาม เพราะเสด็จไปโดยชอบ และเพราะตรัสโดยชอบ ชื่อว่า โลกวิทู เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงทราบสังขารโลก อันมีความแตกต่างกันคือขันธ์และอายตนะเป็นต้น โดยประการทั้งปวง คือโดยสภาวะ โดยสมุทัย โดยนิโรธ และโดยอุบายแห่งนิโรธ ทรงทราบสังขารโลกโดยประการทั้งปวง ดังที่ตรัสไว้ว่า “โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร โลกสอง คือ นามและรูป โลกสาม คือ เวทนาสาม โลกสี่ คือ อาหารสี่ โลกห้า คือ อุปาทานขันธ์ห้า โลกหก คือ อายตนะภายในหก โลกเจ็ด คือ วิญญาณฐิติเจ็ด โลกแปด คือ โลกธรรมแปด โลกเก้า คือ สัตตาวาสเก้า โลกสิบ คือ อายตนะสิบ โลกสิบสอง คือ อายตนะสิบสอง โลกสิบแปด คือ ธาตุสิบแปด” (ปฏิ.ม. ๑.๑๑๒) ทรงทราบสัตวโลกโดยประการทั้งปวง คือ ทรงทราบอัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลาย ทรงทราบอนุสัย ทรงทราบจริต ทรงทราบอธิมุตติ ทรงทราบสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ผู้มีธุลีในดวงตามาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี ผู้มีอาการทราม ผู้ที่สอนให้รู้ได้ง่าย ผู้ที่สอนให้รู้ได้ยาก ผู้ที่เป็นภัพพบุคคล และผู้ที่เป็นอภัพพบุคคล อนึ่ง จักรวาลหนึ่ง โดยยาวและโดยกว้างมีประมาณ ๑,๒๐๓,๔๕๐ โยชน์ โดยรอบมีประมาณ ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์

Tattha –

ในจักรวาลนั้น –

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā.

แผ่นดินนี้ ท่านนับว่ามีความหนาประมาณสองแสนสี่หมื่นโยชน์

Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

น้ำตั้งอยู่บนลม มีความหนาประมาณสี่แสนแปดหมื่นโยชน์

Nava satasahassāni, māluto nabhamuggato;

Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti’’.

ลมพัดขึ้นไปในอากาศ มีความหนาประมาณเก้าแสนหกหมื่นโยชน์ นี้คือความตั้งอยู่แห่งโลก

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –

ในจักรวาลที่ตั้งอยู่อย่างนี้ มีประมาณเป็นโยชน์ดังนี้ –

Caturāsīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo.

ภูเขาสิเนรุอันสูงสุด หยั่งลึกลงไปในมหาสมุทรแปดหมื่นสี่พันโยชน์ สูงขึ้นไปก็เท่ากัน

Tato [Pg.165] upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;

Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.

ภูเขาทิพย์อันวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ หยั่งลึกลงไปและสูงขึ้นไป มีประมาณลดลงกึ่งหนึ่งๆ ตามลำดับ

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā.

ภูเขาใหญ่คือ ยุคนธร อิสินธร กรวิก สุทัสสนะ เนมินธร วินตกะ และอัสสกัณณะ

Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;

Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā.

ภูเขาใหญ่ทั้งเจ็ดลูกนี้ อยู่รอบภูเขาสิเนรุ เป็นที่อยู่ของท้าวมหาราช เป็นที่อาศัยของเทวดาและยักษ์

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato;

Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato.

ภูเขาหิมพานต์สูงห้าร้อยโยชน์ ยาวและกว้างสามพันโยชน์

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito;

Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā.

ประดับด้วยยอดเขแปดหมื่นสี่พันยอด ต้นหว้ามีลำต้นโดยรอบสิบห้าโยชน์

Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato;

Sattayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā.

ลำต้นและกิ่งยาวห้าสิบโยชน์โดยรอบ กว้างเจ็ดโยชน์ และสูงขึ้นไปก็เท่ากัน

Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito;

Dve asītisahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave.

ชมพูทวีปปรากฏขึ้นด้วยอานุภาพของต้นหว้านั้น ภูเขาจักรวาลหยั่งลึกลงไปในมหาสมุทรแปดหมื่นสองพันโยชน์

Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;

Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, cakkavāḷamayaṃ ṭhito’’.

สูงขึ้นไปก็เท่ากัน ตั้งล้อมรอบจักรวาลทั้งหมดนั้น ซึ่งประกอบด้วยจักรวาล

Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ, sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ, tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ, tathā pubbavideho, uttarakuru aṭṭhasahassayojano. Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro. Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu. Cakkavāḷantaresu lokantarikanirayā. Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo, anantena buddhañāṇena aññāsīti sabbathā okāsalokaṃ avedi. Evaṃ so bhagavā sabbathā. Viditalokattā lokavidūti veditabbo.

ในจักรวาลนั้น ดวงจันทร์มีประมาณ ๔๙ โยชน์ ดวงอาทิตย์มีประมาณ ๕๐ โยชน์ สวรรค์ชั้นดาวดึงส์มีประมาณ ๑๐,๐๐๐ โยชน์ เช่นเดียวกับภพอสูร อเวจีมหานรก และชมพูทวีป อปรโคยานทวีปมีประมาณ ๗,๐๐๐ โยชน์ เช่นเดียวกับปุพพวิเทหทวีป อุตตรกุรุทวีปมีประมาณ ๘,๐๐๐ โยชน์ ในบรรดาทวีปเหล่านั้น แต่ละมหาทวีปมีทวีปน้อยเป็นบริวารทวีปละ ๕๐๐ ทวีป ทั้งหมดนั้นเป็นจักรวาลหนึ่ง เป็นโลกธาตุหนึ่ง ในระหว่างจักรวาลมีโลกันตนรก อนึ่ง จักรวาลไม่มีที่สุด โลกธาตุไม่มีที่สุด พระองค์ทรงทราบโอกาสโลกโดยประการทั้งปวง ด้วยพระพุทธญาณอันไม่มีที่สุด ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นพึงทราบว่าทรงเป็นโลกวิทู เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง

Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvā anuttaro. Vicittehi vinayanūpāyehi purisadamme sāretīti purisadammasārathi. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi [Pg.166] yathārahaṃ anusāsati nitthāreti cāti satthā. Devamanussaggahaṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedavasena bhabbapuggalapariggahavasena ca kataṃ, nāgādikepi pana esa lokiyatthena anusāsati. Yadatthi neyyaṃ nāma, sabbassa buddhattā vimokkhantikañāṇavasena buddho. Yato pana so –

ชื่อว่า อนุตตโร เพราะไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าด้วยคุณของพระองค์ ชื่อว่า ปุริสทัมมสารถิ เพราะทรงฝึกบุรุษที่ควรฝึกด้วยอุบายในการแนะนำอันวิจิตร ชื่อว่า สัตถา เพราะทรงสั่งสอนและทรงนำทางตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง การกล่าวถึงเทวดาและมนุษย์นั้น เป็นการกล่าวโดยขอบเขตที่ประเสริฐสุดและโดยการรวบรวมบุคคลที่ควรแนะนำ แต่พระองค์ก็ทรงสั่งสอนแม้แต่พวกนาคเป็นต้นด้วยความหมายทางโลก ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงที่ควรรู้ ด้วยพระญาณอันเป็นที่สุดแห่งวิมุตติ เพราะว่าพระองค์นั้น–

‘‘Bhagyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

“พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้มีโชค ทรงเป็นผู้หักกิเลส ทรงประกอบด้วยภคธรรม ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม ทรงเป็นผู้เจริญธรรม และทรงเป็นผู้มีอันไปในภพทั้งหลายอันคายแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา”

Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetāni padāni visuddhimagge (visuddhi. 1.124-125) vuttāni.

นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนบทเหล่านี้ ท่านได้กล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้ว (วิสุทธิ. ๑.๑๒๔-๑๒๕)

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakantiādīni kasibhāradvājaāḷavakasuttesu vuttanayāneva. Sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti. So dhammaṃ deseti…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca anuttaraṃ vivekasukhaṃ hitvāpi dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Kathaṃ? Ekagāthāpi hi samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ. Sakalopi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo[Pg.167]. Suyyamāno cesa nīvaraṇādivikkhambhanato savanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathā paṭipanno ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇo. Nāthappabhavattā ca pabhavasuddhiyā ādikalyāṇo, atthasuddhiyā majjhekalyāṇo, kiccasuddhiyā pariyosānakalyāṇo. Yato appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva desetīti veditabbo.

บทว่า โส อิมํ โลกํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรง (รู้แจ้ง) โลกนี้ บัดนี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงข้อที่ควรกล่าว บทว่า สเทวกํ เป็นต้น มีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตรและอาฬวกสูตรนั่นเทียว บทว่า สยํ ความว่า ด้วยพระองค์เอง โดยไม่ต้องมีใครแนะนำ บทว่า อภิญฺญา ความว่า ทรงรู้ยิ่งแล้ว บทว่า สจฺฉิกตฺวา ความว่า ทรงทำให้แจ้ง บทว่า ปเวเทติ ความว่า ทรงทำให้ตรัสรู้ ทรงทำให้รู้ ทรงประกาศ บทว่า โส ธมฺมํ เทเสติ...เป... ปริโยสานกลฺยาณํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมากก็ตาม ย่อมทรงแสดงให้มีลักษณะงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว อย่างไร? คือ แม้คาถาเดียว ก็เพราะธรรมมีความงามโดยรอบ จึงงามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก งามในท่ามกลางด้วยบาทที่สองและที่สาม งามในที่สุดด้วยบาทสุดท้าย พระสูตรที่มีอนุสนธิเดียว งามในเบื้องต้นด้วยนิทาน งามในที่สุดด้วยนิคมน์ งามในท่ามกลางด้วยส่วนที่เหลือ พระสูตรที่มีหลายอนุสนธิ งามในเบื้องต้นด้วยอนุสนธิแรก งามในที่สุดด้วยอนุสนธิสุดท้าย งามในท่ามกลางด้วยอนุสนธิที่เหลือ แม้ศาสนธรรมทั้งหมด ก็งามในเบื้องต้นด้วยศีลอันเป็นประโยชน์ของตน งามในท่ามกลางด้วยสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล งามในที่สุดด้วยนิพพาน หรือว่า งามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน หรือว่า งามในเบื้องต้นเพราะพระพุทธเจ้าตรัสรู้ดี งามในท่ามกลางเพราะพระธรรมเป็นธรรมดี งามในที่สุดเพราะพระสงฆ์ปฏิบัติดี หรือว่า งามในเบื้องต้นด้วยอภิสัมโพธิญาณที่ผู้ฟังธรรมนั้นแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้นพึงบรรลุ งามในท่ามกลางด้วยปัจเจกโพธิญาณ งามในที่สุดด้วยสาวกโพธิญาณ และธรรมนี้ เมื่อบุคคลฟังอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการฟัง เพราะข่มนิวรณ์เป็นต้นได้ จึงชื่อว่างามในเบื้องต้น เมื่อบุคคลปฏิบัติอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งสุขคือสมถะและวิปัสสนา จึงชื่อว่างามในท่ามกลาง และเมื่อบุคคลปฏิบัติอย่างนั้นแล้ว เมื่อผลแห่งการปฏิบัติสำเร็จแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยผลแห่งการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งภาวะที่ไม่หวั่นไหว จึงชื่อว่างามในที่สุด และเพราะมีพระศาสดาเป็นแดนเกิด จึงงามในเบื้องต้นด้วยความบริสุทธิ์แห่งแดนเกิด งามในท่ามกลางด้วยความบริสุทธิ์แห่งอรรถ งามในที่สุดด้วยความบริสุทธิ์แห่งกิจ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เมื่อทรงแสดงธรรมน้อยหรือมากก็ตาม ย่อมทรงแสดงให้มีลักษณะงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว

Sātthaṃ sabyañjananti evamādīsu pana yasmā imaṃ dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti, tañca yathāsambhavaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ, dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ, dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato sarikkhakajanappasādakanti sātthaṃ, saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ, uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassābhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ, apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ. Sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ. Tasmā ‘‘sātthaṃ sabyañjanaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti vuccati.

ส่วนในบทว่า สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เป็นต้นนั้น เพราะเหตุที่เมื่อทรงแสดงธรรมนี้ ย่อมทรงประกาศศาสนพรหมจรรย์และมรรคพรหมจรรย์ ทรงแสดงให้แจ่มแจ้งโดยนัยต่างๆ และธรรมนั้นตามสมควร ชื่อว่ามีอรรถ เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถ ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ชื่อว่ามีอรรถ เพราะประกอบด้วยอรรถและบทแห่งการสังเขป การประกาศ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น และการบัญญัติ ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะถึงพร้อมด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิทเทส ชื่อว่ามีอรรถ เพราะมีความลึกซึ้งแห่งอรรถและความลึกซึ้งแห่งการแทงตลอด ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะมีความลึกซึ้งแห่งธรรมและความลึกซึ้งแห่งเทศนา ชื่อว่ามีอรรถ เพราะเป็นวิสัยของอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะเป็นวิสัยของธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ชื่อว่ามีอรรถ เพราะบัณฑิตพึงรู้ และทำให้ผู้พิจารณาเลื่อมใส ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะน่าเชื่อถือ และทำให้ปุถุชนเลื่อมใส ชื่อว่ามีอรรถ เพราะมีอัธยาศัยลึกซึ้ง ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะมีบทตื้น (เข้าใจง่าย) ชื่อว่าบริบูรณ์สิ้นเชิง เพราะมีความบริบูรณ์ครบถ้วนโดยไม่มีสิ่งที่ต้องนำเข้ามาอีก ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะไม่มีโทษโดยไม่มีสิ่งที่ต้องนำออกไป ชื่อว่าพรหมจรรย์ เพราะสิกขา ๓ ทรงไว้ เพราะท่านผู้ประเสริฐคือผู้เป็นพรหมพึงประพฤติ และเพราะเป็นจริยาของท่านเหล่านั้น ฉะนั้น จึงตรัสว่า 'สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ...เป... พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ' (ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ)

Apica yasmā sanidānaṃ sauppattikañca desento ādikalyāṇaṃ deseti, vineyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya hetudāharaṇayogato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ. Evaṃ desento ca brahmacariyaṃ pakāseti. Tañca paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ, pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ, sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ, nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca [Pg.168] parisuddhaṃ, seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ cariyato brahmacariyanti vuccati, tasmāpi ‘‘so dhammaṃ deseti…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti vuccati.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงมีนิทาน มีที่เกิด จึงชื่อว่าทรงแสดงงามในเบื้องต้น, (ทรงแสดง) งามในท่ามกลาง เพราะสมควรแก่เวไนยสัตว์ เพราะความไม่วิปริตแห่งอรรถ และเพราะประกอบด้วยเหตุและอุทาหรณ์, (ทรงแสดง) งามในที่สุด เพราะผู้ฟังได้ศรัทธาและเพราะมีนิคมน์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์ และพรหมจรรย์นั้น ชื่อว่ามีอรรถ เพราะปรากฏชัดด้วยการบรรลุโดยการปฏิบัติ, ชื่อว่ามีพยัญชนะ เพราะปรากฏชัดด้วยอาคมโดยปริยัติ, ชื่อว่าบริบูรณ์สิ้นเชิง เพราะประกอบด้วยธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้น, ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะไม่มีอุปกิเลส เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้น และเพราะไม่เยื่อใยในโลกามิส, ชื่อว่าพรหมจรรย์ เพราะเป็นจริยาของท่านผู้เป็นพรหม คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก โดยความหมายว่าประเสริฐ, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'โส ธมฺมํ เทเสติ...เป... พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ' (พระองค์ทรงแสดงธรรม...เป... ทรงประกาศพรหมจรรย์)

Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana, atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Dhammiyā kathāyāti pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya. Ayañhi keṇiyo sāyanhasamaye bhagavato āgamanaṃ assosi. ‘‘Tucchahattho bhagavantaṃ dassanāya gantuṃ lajjamāno vikālabhojanā viratānampi pānakaṃ kappatī’’ti cintetvā pañcahi kājasatehi susaṅkhataṃ badarapānaṃ gāhāpetvā agamāsi. Yathāha bhesajjakkhandhake ‘‘atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇassa gotamassa harāpeyya’’nti (mahāva. 300) sabbaṃ veditabbaṃ. Tato naṃ bhagavā yathā sekkhasutte (ma. ni. 2.22 ādayo) sākiye āvasathānisaṃsapaṭisaṃyuttāya kathāya, gosiṅgasālavane (ma. ni. 1.325 ādayo) tayo kulaputte sāmaggirasānisaṃsapaṭisaṃyuttāya, rathavinīte (ma. ni. 1.252 ādayo) jātibhūmake bhikkhū dasakathāvatthupaṭisaṃyuttāya, evaṃ taṅkhaṇānurūpāya pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya kathāya pānakadānānisaṃsaṃ sandassesi, tathārūpānaṃ puññānaṃ punapi kattabbatāya niyojento samādapesi, abbhussāhaṃ janento samuttejesi, sandiṭṭhikasamparāyikena phalavisesena pahaṃsento sampahaṃsesi. Tenāha ‘‘dhammiyā kathāya…pe… sampahaṃsesī’’ti. So bhiyyosomattāya bhagavati pasanno bhagavantaṃ nimantesi, bhagavā cassa tikkhattuṃ paṭikkhipitvā adhivāsesi. Tenāha ‘‘atha kho keṇiyo jaṭilo…pe… adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenā’’ti.

บทว่า สาธุ โข ปน ความว่า เป็นการดีแล เป็นการงามแล ชื่อว่านำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข. บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า ด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยอานิสงส์น้ำปานะ. จริงอยู่ เกณิยชฎิลนี้ได้ฟังข่าวการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าในเวลาเย็น. เขาละอายที่จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยมือเปล่า จึงคิดว่า "แม้ผู้ที่เว้นจากโภชนะในเวลาวิกาล น้ำปานะก็สมควร" แล้วให้คนถือเอาน้ำพุทราที่ปรุงดีแล้วด้วยหาบ ๕๐๐ หาบไป. ดังที่ตรัสไว้ในเภสัชชขันธกะว่า "ครั้งนั้นแล เกณิยชฎิลได้มีความคิดดังนี้ว่า เราจะพึงให้คนนำอะไรไปถวายพระสมณโคดมหนอ" (มหาวรรค ๓๐๐) พึงทราบเนื้อความทั้งหมด. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอานิสงส์ของการถวายน้ำปานะแก่เขาด้วยพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอานิสงส์น้ำปานะซึ่งสมควรแก่ขณะนั้น เหมือนดังที่ทรงแสดงแก่พวกศากยะในเสกขสูตรด้วยพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอานิสงส์ของศาลาที่พัก, แก่กุลบุตร ๓ คนในป่าโคสิงคสาลวันด้วยพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอานิสงส์ของความสามัคคี, แก่ชาติภูมกภิกษุในรถวินีตสูตรด้วยพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ประการ. พระองค์ทรงแสดง (อานิสงส์), ทรงสมาทาน คือ ชักชวนให้ทำบุญเช่นนั้นอีก, ทรงทำให้อุตสาหะเกิด คือ ทรงปลุกเร้า, ทรงทำให้ร่าเริง คือ ทรงทำให้บันเทิงด้วยผลวิเศษทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ธมฺมิยา กถาย...เป...สมฺปหํเสสิ". เกณิยชฎิลนั้นเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า มีใจโสมนัสยิ่งขึ้น จึงได้ทูลนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้า และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธถึง ๓ ครั้งแล้วจึงทรงรับนิมนต์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อถ โข เกณิโย ชฏิโล...เป...อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ".

Kimatthaṃ pana paṭikkhipi bhagavāti? Punappunaṃ yācanāya cassa puññavuḍḍhi bhavissati, bahutarañca paṭiyādessati, tato aḍḍhatelasānaṃ bhikkhusatānaṃ paṭiyattaṃ aḍḍhasoḷasannaṃ pāpuṇissatīti. Kuto aparāni tīṇi satānīti ce? Appaṭiyatteyeva hi bhatte selo brāhmaṇo tīhi māṇavakasatehi saddhiṃ pabbajissati, taṃ disvā bhagavā evamāhāti. Mittāmacceti mitte ca kammakare ca. Ñātisālohiteti samānalohite ekayonisambandhe puttadhītādayo avasesabandhave ca. Yenāti [Pg.169] yasmā. Meti mayhaṃ. Kāyaveyyāvaṭikanti kāyena veyyāvaccaṃ. Maṇḍalamāḷaṃ paṭiyādetīti setavitānamaṇḍapaṃ karoti.

ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อว่าบุญของเขาจักเจริญขึ้นด้วยการทูลอ้อนวอนบ่อยๆ และเขาจักจัดเตรียมให้มากขึ้น, แต่นั้น ภัตตาหารที่เตรียมไว้สำหรับภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ก็จักเพียงพอสำหรับภิกษุ ๑,๕๕๐ รูป. ถามว่า ก็ภิกษุอีก ๓๐๐ รูปมาจากไหน? ตอบว่า เพราะเมื่อภัตตาหารยังจัดเตรียมไม่เสร็จนั่นเอง เสลพราหมณ์พร้อมด้วยมาณพ ๓๐๐ คนจักบวช, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นดังนั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า มิตฺตามจฺเจ ความว่า มิตรและคนงาน. บทว่า ญาติสาโลหิเต ความว่า ผู้มีโลหิตเสมอกัน ผู้มีความสัมพันธ์ร่วมท้องกัน คือ บุตรธิดาเป็นต้น และญาติที่เหลือ. บทว่า เยน ความว่า เพราะเหตุใด. บทว่า เม ความว่า ของเรา. บทว่า กายเวยฺยาวฏิกํ ความว่า การขวนขวายด้วยกาย. บทว่า มณฺฑลมาฬํ ปฏิยาเทติ ความว่า จัดทำมณฑปมีเพดานขาว.

Tiṇṇaṃ vedānanti irubbedayajubbedasāmavedānaṃ. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti athabbanavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā. Tesaṃ itihāsapañcamānaṃ. Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ ajjheti vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyate vitaṇḍavādasatthe mahāpurisalakkhaṇādhikāre ca dvādasasahasse mahāpurisalakkhaṇasatthe anūno paripūrakārīti lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti.

บทว่า ติณฺณํ เวทานํ ได้แก่ ฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท. บทว่า สนีฆณฺฑุเกฏุภานํ คือ พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุและเกฏุภะ. นิฆัณฑุ คือ ศาสตร์ที่แสดงคำไวพจน์ของชื่อ ต้นไม้ เป็นต้น. เกฏุภะ คือ ศาสตร์ที่ว่าด้วยระเบียบและทางเลือกในการแต่งกวี เพื่อประโยชน์แก่กวีทั้งหลาย. บทว่า สากฺขรปฺปเภทานํ คือ พร้อมทั้งอักขรปเภท. อักขรปเภท คือ ศึกษา (ศาสตร์ว่าด้วยเสียง) และนิรุตติ (ศาสตร์ว่าด้วยศัพท์). บทว่า อิติหาสปญฺจมานํ คือ โดยถือเอาอถรรพเวทเป็นที่ ๔ และอิติหาส (ประวัติศาสตร์) ซึ่งนับเป็นเรื่องราวเก่าแก่ ประกอบด้วยคำพูดเช่น "อิติห อาส" (เรื่องได้เป็นมาอย่างนี้) เป็นที่ ๕ ของพระเวทเหล่านั้น. บทว่า ปทโก เวยฺยากรโณ คือ เป็นผู้เชี่ยวชาญในบทและไวยากรณ์ที่เหลือจากนั้น คือ ศึกษาและรู้. บทว่า โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย คือ ไม่บกพร่องในโลกายตศาสตร์ (ศาสตร์ของนักวิตัณฑวาท) และในมหาปุริสลักขณะ คือ ศาสตร์ว่าด้วยมหาปุริสลักษณะ ๑๒,๐๐๐. คำว่า อนวโย หมายความว่า ไม่เป็นผู้บกพร่อง. ผู้ที่ชื่อว่าบกพร่อง (อวโย) คือ ผู้ที่ไม่สามารถทรงจำศาสตร์เหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ.

Jaṅghāya hitaṃ vihāraṃ jaṅghāvihāraṃ, cirāsanādijanitaṃ parissamaṃ vinodetuṃ jaṅghāpasāraṇatthaṃ adīghacārikanti vuttaṃ hoti. Anucaṅkamamānoti caṅkamamāno eva. Anuvicaramānoti ito cito ca caramāno. Keṇiyassa jaṭilassa assamoti keṇiyassa assamaṃ nivesanaṃ. Āvāhoti kaññāgahaṇaṃ. Vivāhoti kaññādānaṃ. Mahāyaññoti mahāyajanaṃ. Māgadhoti magadhānaṃ issaro. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo. Bimbīti suvaṇṇaṃ, tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāro. So me nimantitoti so mayā nimantito.

บทว่า ชงฺฆาวิหารํ คือ การอยู่ที่เป็นประโยชน์แก่แข้ง, หมายความว่า การเดินจงกรมไม่ไกล เพื่อเหยียดแข้ง บรรเทาความเมื่อยล้าอันเกิดจากการนั่งนานเป็นต้น. บทว่า อนุจงฺกมมาโน คือ กำลังเดินจงกรมอยู่นั่นเอง. บทว่า อนุวิจรมาโน คือ เดินไปมาทางโน้นทางนี้. บทว่า เกณิยสฺส ชฏิลสฺส อสฺสโม คือ อาศรม ที่อยู่ของเกณิยชฎิล. บทว่า อาวาโห คือ การรับหญิงสาวมาเป็นภรรยา. บทว่า วิวาโห คือ การให้หญิงสาวไปเป็นภรรยา. บทว่า มหายญฺโญ คือ การบูชายัญใหญ่. บทว่า มาคโธ คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวมคธ. ชื่อว่า เสนิยะ เพราะประกอบด้วยเสนาหมู่ใหญ่. คำว่า พิมพิ หมายถึง ทองคำ, เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า พิมพิสาร เพราะมีพระวรกายคล้ายสีทองคำเนื้อดี. บทว่า โส เม นิมนฺติโต ความว่า เขาเป็นผู้อันเรานิมนต์แล้ว.

Atha brāhmaṇo pubbe katādhikārattā buddhasaddaṃ sutvāva amatenevābhisitto vimhayarūpattā āha – ‘‘buddhoti, bho keṇiya, vadesī’’ti. Itaro yathābhūtaṃ ācikkhanto āha – ‘‘buddhoti, bho sela, vadāmī’’ti. Tato naṃ punapi daḷhīkaraṇatthaṃ pucchi, itaropi tatheva ārocesi. Atha kappasatasahassehipi buddhasaddassa dullabhabhāvaṃ dassento [Pg.170] āha – ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddho’’ti. Tattha yadidanti nipāto, yo esoti vuttaṃ hoti.

ครั้งนั้น พราหมณ์ (เสละ) เพราะเป็นผู้มีบุญญาธิการที่ได้ทำไว้ในปางก่อน พอได้ยินคำว่า "พุทโธ" เท่านั้น ก็เป็นประดุจถูกประพรมด้วยน้ำอมฤต มีความประหลาดใจ จึงกล่าวว่า "ท่านเกณิยะ ท่านกล่าวว่า พุทโธ หรือ". อีกฝ่ายหนึ่ง (เกณิยะ) เมื่อบอกตามความเป็นจริง จึงกล่าวว่า "ท่านเสละ ข้าพเจ้ากล่าวว่า พุทโธ". ลำดับนั้น เขา (เสละ) ได้ถามอีกครั้งเพื่อทำให้มั่นคง, อีกฝ่ายหนึ่งก็บอกอย่างนั้นเหมือนกัน. ครั้งนั้น เขา (เสละ) เมื่อจะแสดงความที่คำว่า "พุทโธ" เป็นของหาได้ยากแม้ในแสนกัปป์ จึงกล่าวว่า "ก็เสียงนี้คือคำว่า พุทโธ แล เป็นของหาได้ยากในโลก". ในบทนั้น บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต, มีความหมายว่า โย เอโส (เสียงใดนี้).

Atha brāhmaṇo buddhasaddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho so saccameva buddho, udāhu nāmamattamevassa buddho’’ti vīmaṃsitukāmo cintesi, abhāsi eva vā ‘‘āgatāni kho pana…pe… vivaṭṭacchado’’ti. Tattha ‘‘mantesū’’ti vedesu. ‘‘Tathāgato kira uppajjissatī’’ti paṭikacceva suddhāvāsadevā brāhmaṇavesena lakkhaṇāni pakkhipitvā vede vācenti ‘‘tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī’’ti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate kamena antaradhāyanti, tena etarahi natthi. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇasamādānakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveva gatiyoti dve eva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede, ‘‘gatī migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 339) nivāsaṭṭhāne, ‘‘evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu (ma. ni. 1.161) paññāyaṃ, ‘‘gatigata’’ntiādīsu (cūḷava. 204) visaṭabhāve vattati, idha pana niṭṭhāyaṃ veditabbo. Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā hoti cakkavatti, na tehi eva buddho. Jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tasmā vuttaṃ ‘‘yehi samannāgatassā’’ti.

ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ฟังเสียงว่าพุทโธแล้ว ประสงค์จะไตร่ตรองว่า "ท่านผู้นี้เป็นพระพุทธเจ้าโดยสัจจะจริงหรือหนอ หรือว่าท่านเป็นพุทธะเพียงแต่ชื่อเท่านั้น" จึงคิด หรือได้กล่าวคำนี้ว่า "อาคตานิ โข ปน...ฯลฯ...วิวัฏฏัจฉโท" ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า "มนฺเตสุ" ได้แก่ ในคัมภีร์พระเวท. ความว่า "ได้ยินว่า พระตถาคตจักอุบัติขึ้น" ดังนี้ พวกสุทธาวาสเทวดาแปลงเป็นเพศพราหมณ์ใส่ลักษณะทั้งหลายไว้แล้วให้สวดในคัมภีร์พระเวทตั้งแต่ต้นทีเดียว ด้วยคิดว่า "สัตว์ผู้มีศักดิ์ใหญ่จักรู้จักพระตถาคตตามลักษณะนั้น". เพราะเหตุนั้น ในกาลก่อน ลักษณะของมหาบุรุษจึงปรากฏในคัมภีร์พระเวท. แต่เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ลักษณะเหล่านั้นก็ค่อยๆ อันตรธานไป เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้จึงไม่มี. บทว่า "มหาปุริสสฺส" ได้แก่ ของบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณมีปณิธานสมาทาน ญาณสมาทาน และกรุณาเป็นต้น. บทว่า "เทฺวว คติโย" ความว่า คติมีสองเท่านั้น. จริงอยู่ แม้คติศัพท์นี้จะใช้ในความหมายว่าภพแตกกันไป ในประโยคเป็นต้นว่า "ดูก่อนสารีบุตร คติเหล่านี้มี ๕ อย่าง" ดังนี้, ใช้ในความหมายว่าที่อยู่ ในประโยคเป็นต้นว่า "ป่าเป็นที่ไปของเนื้อ" ดังนี้, ใช้ในความหมายว่าปัญญา ในประโยคเป็นต้นว่า "ผู้มีคติคือปัญญาสูงยิ่งอย่างนี้" ดังนี้, ใช้ในความหมายว่าซึมซาบไป ในประโยคเป็นต้นว่า "ซึมซาบไปแล้ว" ดังนี้, แต่ในที่นี้พึงทราบในความหมายว่า ที่สุด. ในเรื่องนั้น แม้ว่าพระราชาผู้เป็นจักรพรรดิจะประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด พระพุทธเจ้าก็ไม่ได้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้นทีเดียว. แต่เพราะความเสมอกันโดยชาติ (กำเนิดของลักษณะ) จึงกล่าวว่าลักษณะเหล่านั้นเป็นอย่างเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เยหิ สมนฺนาคตสฺส" (ของผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด).

Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi, vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavatti. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ, cakkavattīti visesanaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddantāya cattubbidhadīpavibhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kodhādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci [Pg.171] cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhītipi janapadatthāvariyappatto.

บทว่า "สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ" ความว่า ถ้าอยู่ครองเรือน. บทว่า "ราชา โหติ จกฺกวตฺติ" ความว่า ชื่อว่าราชา เพราะยังโลกให้ยินดีด้วยอัจฉริยธรรม ๔ ประการและสังคหวัตถุทั้งหลาย. ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะยังจักรรัตนะให้เป็นไป, ย่อมเป็นไปด้วยจักรคือสมบัติ ๔ ประการ, ยังผู้อื่นให้เป็นไปตามด้วยจักรเหล่านั้นด้วย, และวัตรแห่งอิริยาบถจักรทั้งหลายเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นมีอยู่แก่พระราชานั้น. ในบทนี้ คำว่า ราชา เป็นคำสามัญ, คำว่า จักรพรรดิ เป็นคำวิเศษณ์. ชื่อว่าธัมมิโก เพราะประพฤติโดยธรรม ความว่า ย่อมเป็นไปโดยชอบธรรม โดยความสม่ำเสมอ. ชื่อว่าธรรมราชา เพราะได้ราชสมบัติโดยธรรมแล้วจึงเป็นพระราชา. หรือชื่อว่าธัมมิโก เพราะกระทำธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ชื่อว่าธรรมราชา เพราะกระทำธรรมเพื่อประโยชน์แก่ตน. ชื่อว่าจาตุรันโต เพราะเป็นใหญ่ในทิศทั้งสี่ ความว่า เป็นใหญ่ในแผ่นดินซึ่งมีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นที่สุดและประดับด้วยทวีปทั้งสี่. ชื่อว่าวิชิตาวี เพราะชนะข้าศึกคือความโกรธเป็นต้นภายใน และพระราชาทั้งปวงภายนอก. ชื่อว่าชนปทัตถาวริยัปปัตโต เพราะถึงความเป็นผู้มั่นคง ความเป็นผู้ถาวรในชนบท, ใครๆ ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้, หรืออีกนัยหนึ่ง ชนบทถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นในพระองค์นั้น คือไม่ขวนขวาย ยินดีในกิจของตน ไม่หวั่นไหว ไม่สะทกสะท้าน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าชนปทัตถาวริยัปปัตโต.

Seyyathidanti nipāto, tassa etāni katamānīti attho. Cakkaratanaṃ…pe… pariṇāyakaratanameva sattamanti tāni sabbappakārato ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vuttāni. Tesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhamanuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo, pariṇāyakaratanena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi ca tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhoti, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ.

บทว่า "เสยฺยถีทํ" เป็นนิบาต มีความหมายว่า "สิ่งเหล่านี้คืออะไรบ้าง". บทว่า "จกฺกรตนํ...ฯลฯ...ปริณายกรตนเมว สตฺตมํ" ความว่า รัตนะเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วโดยประการทั้งปวงในรัตนสูตรวัณณนา. ในรัตนะเหล่านั้น พระราชาจักรพรรดิพระองค์นี้ย่อมทรงชนะสิ่งที่ไม่ทรงชนะแล้วด้วยจักรรัตนะ, ย่อมเสด็จประพาสไปตามความสำราญในที่ที่ทรงชนะแล้วด้วยหัตถิรัตนะและอัสสรัตนะ, ย่อมทรงรักษาสิ่งที่ทรงชนะแล้วด้วยปริณายกรัตนะ, ย่อมทรงเสวยอุปโภคสุขด้วยรัตนะที่เหลือ. ด้วยรัตนะที่หนึ่ง (จักรรัตนะ) ย่อมมีการประกอบด้วยอุสสาหสัตติ (พลังแห่งความเพียร) ของพระองค์, ด้วยหัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ และคหปติรัตนะ ย่อมมีการประกอบด้วยปภุสัตติ (พลังแห่งความเป็นใหญ่), ด้วยปริณายกรัตนะ ย่อมมีการประกอบด้วยมันตสัตติ (พลังแห่งปัญญา) อย่างบริบูรณ์, และด้วยอิตถีรัตนะและมณิรัตนะ ย่อมเป็นผลแห่งสัตติโยคะสามประการ. พระองค์ย่อมเสวยโภคสุขด้วยอิตถีรัตนะและมณิรัตนะ, ย่อมเสวยอิสริยสุขด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยพิเศษ พึงทราบว่า รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโทสกุศลมูล, รัตนะ ๓ ประการกลางย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภกุศลมูล, รัตนะประการสุดท้ายย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหกุศลมูล.

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā, evaṃ tāveke. Ayaṃ panettha sabhāvo vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā, taṃ pamaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā (dī. ni. 2.244; ma. ni. 3.257) pañcasīladhammena. Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti. Tatiyena buddhattahetu vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti. Dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi [Pg.172] tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ.

บทว่า "ปโรสหสฺสํ" ได้แก่ เกินกว่าพัน. บทว่า "สูรา" ได้แก่ ผู้มีชาติไม่ขลาดกลัว. บทว่า "วีรงฺครูปา" บางพวกกล่าวว่า มีกายเสมอด้วยเทวบุตร. ส่วนในที่นี้ สภาวะเป็นดังนี้: ผู้กล้าอย่างยิ่งเรียกว่า วีระ, องค์แห่งวีระชื่อว่า วีรังคะ, ท่านกล่าวว่า เหตุแห่งความเป็นวีระคือวิริยะ. ท่านเหล่านั้นมีรูปคือวีรังคะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วีรังครูปา, ท่านกล่าวว่า ประหนึ่งมีสรีระอันสำเร็จด้วยวิริยะ. บทว่า "ปรเสนปฺปมทฺทนา" มีความหมายว่า ถ้ากองทัพข้าศึกพึงตั้งอยู่เบื้องหน้า ก็สามารถย่ำยีกองทัพนั้นได้. บทว่า "ธมฺเมน" ได้แก่ ด้วยธรรมคือศีล ๕ มี "ปาโณ น หนฺตพฺโพ" (ไม่พึงฆ่าสัตว์) เป็นต้น. ในบทว่า "อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท" นี้ ชื่อว่า วิวัฏฏัจฉโท เพราะในโลกที่มืดมิดด้วยกิเลส อันเครื่องปกปิด ๗ อย่าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ อวิชชา และทุจริต ปิดบังไว้ ได้ทรงเปิดเครื่องปกปิดนั้นแล้ว ทรงเป็นผู้มีแสงสว่างเกิดขึ้นโดยรอบแล้วดำรงอยู่. ในบทเหล่านั้น ด้วยบทแรก (อรหํ) แสดงถึงความเป็นผู้ควรแก่การบูชา, ด้วยบทที่สอง (สมฺมาสมฺพุทฺโธ) แสดงถึงเหตุแห่งความเป็นผู้ควรแก่การบูชานั้น เพราะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. พึงทราบว่า ด้วยบทที่สาม (วิวฏฺฏจฺฉโท) แสดงถึงเหตุแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า วิวัฏฏัจฉโท เพราะเป็นผู้ปราศจากวัฏฏะและปราศจากเครื่องปกปิด, ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ปราศจากวัฏฏะและปราศจากเครื่องปกปิด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นพระอรหันต์เพราะไม่มีวัฏฏะ, เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะไม่มีเครื่องปกปิด, ด้วยประการฉะนี้ เหตุสองประการของสองบทแรกจึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว. อนึ่ง ความสำเร็จของบทแรกย่อมมีด้วยเวสารัชชะข้อที่สอง, ความสำเร็จของบทที่สองย่อมมีด้วยเวสารัชชะข้อที่หนึ่ง, ความสำเร็จของบทที่สามย่อมมีด้วยเวสารัชชะข้อที่สามและสี่. พึงทราบว่า บทแรกยังธรรมจักษุให้สำเร็จ, บทที่สองยังพุทธจักษุให้สำเร็จ, บทที่สามยังสมันตจักษุให้สำเร็จ.

Idāni bhagavato santikaṃ gantukāmo āha – ‘‘kahaṃ pana bho…pe… sammāsambuddho’’ti. Evaṃ vuttetiādīsu yenesāti yena disābhāgena esā. Nīlavanarājīti nīlavaṇṇarukkhapanti. Vanaṃ kira meghapantisadisaṃ. Yattha bhagavā tadā vihāsi, taṃ niddisanto āha – ‘‘yenesā bho, sela, nīlavanarājī’’ti. Tattha ‘‘so viharatī’’ti ayaṃ panettha pāṭhaseso, bhummatthe vā karaṇavacanaṃ. Pade padanti padasamīpe padaṃ. Tena turitagamanaṃ paṭisedheti. Durāsadā hīti kāraṇaṃ āha, yasmā te durāsadā, tasmā evaṃ bhonto āgacchantūti. Kiṃ pana kāraṇā durāsadāti ce? Sīhāva ekacarā. Yathā hi sīhā sahāyakiccābhāvato ekacarā, evaṃ tepi vivekakāmatāya. ‘‘Yadā cāha’’ntiādinā pana te māṇavake upacāraṃ sikkhāpeti. Tattha mā opātethāti mā pavesetha, mā kathethāti vuttaṃ hoti. Āgamentūti paṭimānentu, yāva kathā pariyosānaṃ gacchati, tāva tuṇhī bhavantūti attho.

บัดนี้ (เสลพราหมณ์) ผู้ประสงค์จะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ได้กล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ...พระสัมมาสัมพุทธเจ้า (ประทับอยู่) ที่ไหนหนอ' ในบทว่า 'Evaṃ vutte' เป็นต้น บทว่า 'yenesā' คือ โดยส่วนแห่งทิศใด นี้ บทว่า 'nīlavanarājī' คือ แนวต้นไม้สีเขียว ได้ยินว่า ป่านั้นคล้ายกับแนวเมฆ เมื่อจะชี้แจงสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กาลนั้น จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านเสละผู้เจริญ แนวป่าสีเขียวนั่นอยู่โดยส่วนแห่งทิศใด' ในบทนั้น มีบทที่เหลืออยู่คือ 'so viharatī' (พระองค์ประทับอยู่) หรือเป็นกรณีวิภัตติในอรรถว่าภูมิ บทว่า 'Pade padaṃ' คือ ก้าวใกล้ๆ ก้าว ด้วยบทนั้น ท่านห้ามการเดินเร็ว ท่านกล่าวเหตุผลในบทว่า 'Durāsadā hi' ว่า เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้ที่ใครๆ เข้าไปได้ยาก ฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงมาอย่างนี้ หากถามว่า เพราะเหตุไรจึงเป็นผู้ที่ใครๆ เข้าไปได้ยาก? (ตอบว่า) เพราะเป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียวดุจราชสีห์ จริงอย่างนั้น เหมือนอย่างว่า ราชสีห์ทั้งหลายย่อมเที่ยวไปผู้เดียวเพราะไม่มีกิจที่จะต้องทำร่วมกับเพื่อนฉันใด แม้ท่านเหล่านั้นก็ฉันนั้น เพราะมีความปรารถนาในวิเวก อนึ่ง ด้วยบทว่า 'Yadā cāhaṃ' เป็นต้น ท่านสอนมารยาทแก่มาณพเหล่านั้น ในบทนั้น บทว่า 'mā opātetha' คือ อย่าได้สอดแทรกเข้ามา หมายความว่า อย่าได้พูดแทรก บทว่า 'Āgamentu' คือ จงรอคอย ความว่า จงนิ่งอยู่ตราบเท่าที่ถ้อยคำจะดำเนินไปถึงที่สุด

Samannesīti gavesi. Yebhuyyenāti bahukāni addasa, appakāni nāddasa. Tato yāni na addasa, tāni dīpento āha ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti patthanaṃ ‘‘aho vata passeyya’’nti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā sudubbalavimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo.

บทว่า 'Samannesī' คือ แสวงหาแล้ว บทว่า 'Yebhuyyena' คือ ได้เห็นเป็นส่วนมาก, ไม่ได้เห็นเป็นส่วนน้อย ลำดับนั้น เมื่อจะแสดงลักษณะที่ไม่ได้เห็นเหล่านั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นไว้สองอย่าง' บทว่า 'Kaṅkhati' คือ ย่อมยังความสงสัยให้เกิดขึ้น คือความปรารถนาว่า 'โอหนอ เราพึงได้เห็น' บทว่า 'Vicikicchati' คือ เมื่อค้นหาลักษณะเหล่านั้นในที่นั้นๆ ย่อมลำบาก ไม่สามารถจะเห็นได้ บทว่า 'Nādhimuccati' คือ ย่อมไม่น้อมใจเชื่อ คือย่อมไม่ถึงซึ่งการตัดสินใจด้วยความลังเลสงสัยนั้น บทว่า 'Na sampasīdati' คือ ย่อมไม่เลื่อมใส คือย่อมไม่ถึงความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคว่า 'พระองค์นี้มีลักษณะบริบูรณ์' อีกอย่างหนึ่ง พึงกล่าวว่า ด้วยคำว่า 'กังขา' หมายถึงความสงสัยอย่างอ่อนมาก, ด้วยคำว่า 'วิจิกิจฉา' หมายถึงความสงสัยปานกลาง, ด้วยคำว่า 'อนธิมุจจนะ' หมายถึงความสงสัยอย่างแรง, ด้วยคำว่า 'อสัมปสาทะ' หมายถึงภาวะที่จิตขุ่นมัวด้วยธรรม 3 ประการนั้น

Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte. Bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi [Pg.173] vicikicchī. Tathārūpanti kathaṃ rūpaṃ? Kimettha amhehi vattabbaṃ, vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena (mi. pa. 4.3.3) –

บทว่า 'Kosohite' คือ อันเร้นอยู่ในฝัก บทว่า 'Vatthaguyha' คือ องค์กำเนิด จริงอยู่ องค์กำเนิดของพระผู้มีพระภาคอันเร้นอยู่ในฝัก ดุจของพญาช้างชาติอาชาไนย มีสีดังทองคำ เสมอด้วยเกสรปทุม เสลพราหมณ์นั้น เมื่อไม่เห็นองค์กำเนิดนั้นเพราะอันผ้าปิดบังไว้ และเมื่อไม่กำหนดรู้ภาวะที่พระชิวหาใหญ่โตเพราะเสด็จเข้าไปภายในพระโอษฐ์ จึงได้เป็นผู้สงสัย ลังเลใจในลักษณะทั้งสองนั้น บทว่า 'Tathārūpaṃ' คือ รูปเช่นไร? ในเรื่องนี้ พวกเราจะพึงกล่าวอะไรเล่า, เรื่องนั้นพระนาคเสนเถระได้กล่าวไว้แล้ว เมื่อพระยามิลินท์ตรัสถาม (มิลินทปัญหา 4.3.3) ว่า –

‘‘Dukkaraṃ, bhante nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ, mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānañca selassa brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dasseti, chāyaṃ bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dasseti, mahārājāti. Chāyārūpe diṭṭhe sati diṭṭho eva nanu, bhanteti. Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti (mi. pa. 4.3.3).

'ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ กรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำแล้ว เป็นกรรมที่ทำได้ยาก' 'อะไรหรือ มหาบพิตร?' 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระองค์ได้ทรงแสดงโอกาสอันเป็นที่ตั้งแห่งความละอายแก่พรหมายุพราหมณ์และอุตตรมาณพผู้เป็นศิษย์, แก่พราหมณ์ 16 คนผู้เป็นศิษย์ของพาวรีพราหมณ์, และแก่มาณพ 300 คนผู้เป็นศิษย์ของเสลพราหมณ์ ท่ามกลางมหาชน' 'หามิได้ มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงแสดงของลับ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเงา คือทรงปรุงแต่งด้วยฤทธิ์ แสดงเพียงรูปเงาที่ทรงนุ่งสบง รัดประคดเอว และทรงห่มจีวรเท่านั้น มหาบพิตร' 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อรูปเงาถูกเห็นแล้ว ก็ชื่อว่าเห็นแล้วมิใช่หรือ' 'ข้อนั้นจงยกไว้เถิด มหาบพิตร หากจะมีสัตว์ผู้สามารถตรัสรู้ได้เพราะเห็นรูปหัวใจ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็พึงจะควักเนื้อหัวใจออกมาแสดง' 'ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ท่านช่างฉลาดนัก' (มิลินทปัญหา 4.3.3)

Ninnāmetvāti nīharitvā. Kaṇṇasotānumasanena cettha dīghabhāvo, nāsikāsotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo. Ācariyapācariyānanti ācariyānañceva ācariyācariyānañca. Sake vaṇṇeti attano guṇe.

บทว่า 'Ninnāmetvā' คือ ทรงแลบออกมาแล้ว ในข้อนี้ พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีพระชิวหายาวถูกประกาศด้วยการลูบคลำช่องพระกรรณ, ความเป็นผู้มีพระชิวหาบางถูกประกาศด้วยการลูบคลำช่องพระนาสิก, ความเป็นผู้มีพระชิวหากว้างถูกประกาศด้วยการปิดพระนลาฏ บทว่า 'Ācariyapācariyānaṃ' คือ ของอาจารย์และของอาจารย์ของอาจารย์ทั้งหลาย บทว่า 'Sake vaṇṇe' คือ ในคุณของตน

554. Paripuṇṇakāyoti lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgapaccaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro. Surucīti sundarasarīrappabho. Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto. Cārudassanoti sucirampi passantānaṃ atittijanakaṃ appaṭikūlaṃ ramaṇīyaṃ cāru eva dassanaṃ assāti cārudassano. Keci pana bhaṇanti ‘‘cārudassanoti sundaranetto’’ti. Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo. Asīti bhavasi. Etaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho. Bhagavato hi dāṭhāhi candakiraṇā viya ativiya paṇḍararaṃsiyo niccharanti. Tenāha – ‘‘susukkadāṭhosī’’ti.

๕๕๔. บทว่า 'Paripuṇṇakāyo' คือ มีพระวรกายบริบูรณ์ เพราะความบริบูรณ์ด้วยลักษณะทั้งหลาย และเพราะความเป็นผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่ไม่บกพร่อง บทว่า 'Surucī' คือ มีพระฉวีวรรณงดงาม บทว่า 'Sujāto' คือ เกิดดีแล้ว เพราะความสมบูรณ์ด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง และเพราะความสมบูรณ์ด้วยสัณฐาน บทว่า 'Cārudassano' คือ มีการเห็นอันน่ารัก เพราะการเห็นของพระองค์เป็นสิ่งที่น่ารัก ไม่น่ารังเกียจ น่ายินดี ไม่ก่อให้เกิดความเบื่อหน่ายแก่ผู้ที่มองดูอยู่แม้เป็นเวลานาน แต่บางท่านกล่าวว่า 'บทว่า Cārudassano คือ มีพระเนตรงดงาม' บทว่า 'Suvaṇṇavaṇṇo' คือ มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ บทว่า 'Asi' คือ ท่านเป็น บทนี้พึงประกอบกับทุกบท บทว่า 'Susukkadāṭho' คือ มีพระทาฐะขาวงามยิ่งนัก จริงอยู่ รัศมีสีขาวผ่องยิ่งนักดุจรัศมีพระจันทร์ย่อมเปล่งออกจากพระทาฐะทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ท่านมีพระทาฐะขาวงามยิ่งนัก'

555. Mahāpurisalakkhaṇāti pubbe vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha.

๕๕๕. ท่านกล่าวสรุปอนุพยัญชนะที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเองด้วยคำอื่นว่า 'Mahāpurisalakkhaṇāni' (ลักษณะของมหาบุรุษ)

556. Idāni [Pg.174] tesu lakkhaṇesu attano abhirucitehi lakkhaṇehi bhagavantaṃ thunanto āha – ‘‘pasannanetto’’tiādi. Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto, paripuṇṇacandamaṇḍalasadisamukhattā sumukho, ārohapariṇāhasampattiyā brahā, bahmujugattatāya uju, jutimantatāya patāpavā. Yampi cettha pubbe vuttaṃ, taṃ ‘‘majjhe samaṇasaṅghassā’’ti iminā pariyāyena thunatā puna vuttaṃ. Īdiso hi evaṃ virocati. Esa nayo uttaragāthāyapi.

๕๕๖. บัดนี้ เมื่อจะสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยลักษณะทั้งหลายที่ตนพอใจในบรรดาลักษณะเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'pasannanetto' จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระเนตรผ่องใส เพราะความถึงพร้อมด้วยประสาท 5 สี, ทรงมีพระพักตร์งดงาม เพราะมีพระพักตร์เสมอด้วยจันทร์เพ็ญ, ทรงเป็นผู้ใหญ่ เพราะความถึงพร้อมด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง, ทรงเป็นผู้ตรง เพราะมีพระวรกายตรง, ทรงมีพระปัญญา เพราะความเป็นผู้มีพระปรีชาญาณรุ่งเรือง แม้ลักษณะใดที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในที่นี้ ลักษณะนั้น ท่านผู้สรรเสริญด้วยปริยายนี้ว่า 'majjhe samaṇasaṅghassa' (ในท่ามกลางหมู่สมณะ) ก็ได้กล่าวซ้ำอีก จริงอยู่ ผู้เช่นนี้ย่อมรุ่งเรืองอย่างนี้ นัยนี้มีแม้ในคาถาต่อไป

557-8. Uttamavaṇṇinoti uttamavaṇṇasampannassa. Jambusaṇḍassāti jambudīpassa. Pākaṭena issariyaṃ vaṇṇayanto āha, apica cakkavatti catunnampi dīpānaṃ issaro hoti.

(คาถาที่ 557-8) บทว่า 'Uttamavaṇṇino' คือ ของผู้ถึงพร้อมด้วยวรรณะอันสูงสุด บทว่า 'Jambusaṇḍassa' คือ แห่งชมพูทวีป ท่านกล่าวพรรณนาความเป็นใหญ่ที่ปรากฏชัด, อีกอย่างหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิย่อมเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง 4

559. Khattiyāti jātikhattiyā. Bhojāti bhogiyā. Rājānoti ye keci rajjaṃ kārentā. Anuyantāti anugāmino sevakā. Rājābhirājāti rājūnaṃ pūjaniyo rājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo. Manujindoti manussādhipati paramissaro hutvā.

๕๕๙. บทว่า กษัตริย์ ได้แก่ กษัตริย์โดยชาติ. บทว่า โภชะ ได้แก่ ผู้มีโภคะ. บทว่า พระเจ้าแผ่นดิน ได้แก่ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้ยังแว่นแคว้นให้เป็นไป. บทว่า ผู้ติดตาม ได้แก่ ผู้ติดตาม คือคนรับใช้. บทว่า ราชาธิราช ได้แก่ เป็นพระราชาผู้ที่พระราชาทั้งหลายพึงบูชา อธิบายว่า พระเจ้าจักรพรรดิ. บทว่า จอมมนุษย์ ได้แก่ เป็นอธิบดีแห่งมนุษย์ เป็นใหญ่ยิ่ง.

560. Evaṃ vutte bhagavā ‘‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’’ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento āha ‘‘rājāhamasmī’’ti. Tatrāyamadhippāyo – yaṃ kho maṃ tvaṃ sela yācasi ‘‘rājā arahasi bhavituṃ cakkavattī’’ti, ettha appossukko hoti, rājāhamasmi, sati ca rājatte yathā añño rājā samānopi yojanasataṃ vā anusāsati, dve tīṇi vā cattāri vā pañca vā yojanasatāni yojanasahassaṃ vā cakkavatti hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā, nāhamevaṃ paricchinnavisayo. Ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ appameyyā lokadhātuyo anusāsāmi. Yāvatā hi apadadvipadādibhedā sattā, ahaṃ tesaṃ aggo. Na hi me koci sīlena vā…pe… vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi. Svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedabodhipakkhiyasaṅkhātena dhammena cakkaṃ vattemi ‘‘idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’tiādinā āṇācakkaṃ, ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14) pariyattidhammena dhammacakkameva vā. Cakkaṃ appaṭivattiyanti [Pg.175] yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā…pe… kenaci lokasminti.

๕๖๐. เมื่อเสลพราหมณ์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยังความปรารถนาของเสลพราหมณ์นี้ให้เต็มเปี่ยมว่า "พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่านั้น เมื่อคุณของตนอันเขากล่าวอยู่ ย่อมทรงกระทำพระองค์ให้ปรากฏ" จึงตรัสว่า "เราเป็นราชา" ในคำนั้น มีอธิบายดังนี้: ดูก่อนเสละ ท่านขอร้องเราว่า "ขอพระองค์จงเป็นพระราชาจักรพรรดิเถิด" ในเรื่องนี้ เราไม่ขวนขวาย เราเป็นราชาอยู่แล้ว และเมื่อความเป็นราชามีอยู่ แม้พระราชาอื่นที่เสมอเหมือนกัน ก็ปกครองได้ร้อยโยชน์บ้าง สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อยโยชน์บ้าง พันโยชน์บ้าง แม้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ปกครองได้เพียงแค่มีทวีปทั้งสี่เป็นที่สุดบ้าง แต่เรามิได้มีขอบเขตจำกัดอย่างนั้น ด้วยว่า เราเป็นธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม ปกครองโลกธาตุอันประมาณมิได้โดยรอบ ตั้งแต่ภวัคคพรหมลงมาจนถึงอเวจีนรกเป็นที่สุด ก็สัตว์ทั้งหลายจำพวกไม่มีเท้า สองเท้าเป็นต้นมีประมาณเท่าใด เราเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น เพราะไม่มีใครเสมอเหมือนเราด้วยศีล...ฯลฯ...หรือด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ เรานั้นเป็นธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยมอย่างนี้ ย่อมยังจักรให้เป็นไปด้วยธรรมอันยอดเยี่ยมนั่นเทียว คือด้วยธรรมอันชื่อว่าโพธิปักขิยธรรม มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น คือ อาณาจักร ด้วยคำเป็นต้นว่า "พวกเธอจงละสิ่งนี้ จงเข้าถึงสิ่งนี้แล้วอยู่เถิด" หรือธรรมจักรนั่นเทียว ด้วยปริยัติธรรม ด้วยคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัจคือทุกข์นี้แล" บทว่า จักรที่ใครๆ ให้หมุนกลับไม่ได้ ความว่า จักรใดอันสมณะ...ฯลฯ...หรือใครๆ ในโลกให้หมุนกลับไม่ได้

561-2. Evaṃ attānaṃ āvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo daḷhikaraṇatthaṃ ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti gāthādvayamāha. Tattha ko nu senāpatīti dhammarañño bhoto, dhammena pavattitassa dhammacakkassa anuppavattako senāpati koti pucchi.

คาถาที่ ๕๖๑-๕๖๒. เสลพราหมณ์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงกระทำพระองค์ให้ปรากฏอย่างนี้แล้ว เกิดปีติโสมนัส เพื่อจะกระทำให้มั่นคง จึงกล่าวคาถาสองบทว่า "พระองค์ทรงปฏิญาณว่าเป็นสัมพุทธะ" ในคาถานั้น ท่านถามว่า ใครหนอเป็นเสนาบดี คือ ใครเป็นเสนาบดีผู้ยังธรรมจักรที่พระธรรมราชาผู้เจริญทรงให้เป็นไปแล้วโดยธรรม ให้เป็นไปตาม.

563. Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno, taṃ dassento bhagavā ‘‘mayā pavattita’’nti gāthamāha. Tattha anujāto tathāgatanti tathāgatahetu anujāto, tathāgatena hetunā jātoti attho.

๕๖๓. ก็ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้มีอายุ นั่งอยู่เบื้องขวาของพระผู้มีพระภาคเจ้า งดงามด้วยสิริ ดุจกองทอง พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงท่านพระสารีบุตรนั้น จึงตรัสคาถาว่า "อันเราให้เป็นไปแล้ว" ในคาถานั้น บทว่า เกิดตามตถาคต ความว่า เกิดตามเหตุคือตถาคต อธิบายว่า เกิดโดยมีตถาคตเป็นเหตุ.

564. Evaṃ ‘‘ko nu senāpatī’’ti pañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha – ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti, tatra naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, apicāhaṃ iminā kāraṇena buddho’’ti ñāpetuṃ ‘‘abhiññeyya’’nti gāthamāha. Tattha abhiññeyyanti vijjā ca vimutti ca. Maggasaccasamudayasaccāni pana bhāvetabbapahātabbāni, hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva bhavanti. Yato sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, pariññeyyaṃ pariññātanti evampettha vuttameva hoti. Evaṃ catusaccabhāvanāphalañca vijjāvimuttiṃ dassento ‘‘bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī’’ti yuttena hetunā buddhattaṃ sādheti.

๕๖๔. ครั้นทรงพยากรณ์ปัญหาว่า "ใครหนอเป็นเสนาบดี" อย่างนี้แล้ว ในคำที่เสลพราหมณ์กล่าวว่า "พระองค์ทรงปฏิญาณว่าเป็นสัมพุทธะ" นั้น พระองค์ทรงประสงค์จะทำให้เขาหมดความสงสัย จึงตรัสคาถาว่า "สิ่งที่ควรรู้ยิ่ง" เพื่อทรงประกาศว่า "เรามิได้ปฏิญาณด้วยเพียงคำปฏิญาณเท่านั้น แต่เราเป็นพุทธะด้วยเหตุนี้" ในคาถานั้น บทว่า สิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ได้แก่ วิชชาและวิมุตติ ส่วนมรรคสัจและสมุทัยสัจเป็นสิ่งที่พึงเจริญและพึงละ แต่เพราะผลสำเร็จได้ด้วยคำที่กล่าวถึงเหตุ ฉะนั้น ผลของสัจจะทั้งสองนั้น คือ นิโรธสัจและทุกขสัจ จึงเป็นอันกล่าวแล้วด้วย เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงเป็นอันกล่าวแล้วว่า สิ่งที่พึงทำให้แจ้งก็ได้ทำให้แจ้งแล้ว สิ่งที่พึงกำหนดรู้ก็ได้กำหนดรู้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงแสดงวิชชาและวิมุตติอันเป็นผลแห่งการเจริญสัจจะ ๔ จึงทรงยังความเป็นพุทธะให้สำเร็จด้วยเหตุอันสมควรว่า "เรารู้สิ่งที่ควรรู้แล้ว จึงได้เป็นพุทธะ"

565-7. Evaṃ nippariyāyena attānaṃ pātukatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ abhittharayamāno ‘‘vinayassū’’ti gāthāttayamāha. Tattha sallakattoti rāgasallādisattasallakattano. Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto. Atituloti tulaṃ atīto upamaṃ atīto, nirūpamoti attho. Mārasenappamaddanoti ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādikāya ‘‘pare ca avajānātī’’ti (su. ni. 440; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) evaṃ vuttāya māraparisasaṅkhātāya mārasenāya [Pg.176] pamaddano. Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārādike sabbapaccatthike. Vasīkatvāti attano vase vattetvā. Akutobhayoti kutoci abhayo.

คาถาที่ ๕๖๕-๕๖๗. ครั้นทรงกระทำพระองค์ให้ปรากฏโดยไม่มีเงื่อนงำอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงข้ามพ้นความสงสัยในพระองค์ จึงทรงเร่งเร้าพราหมณ์ ตรัสคาถา ๓ บท มีคำว่า "จงกำจัด" เป็นต้น ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ผู้ถอนลูกศร ได้แก่ ผู้ถอนลูกศร ๗ อย่าง มีลูกศรคือราคะเป็นต้น บทว่า ผู้เป็นพรหม ได้แก่ ผู้เป็นผู้ประเสริฐ บทว่า ผู้หาที่เปรียบมิได้ ความว่า ผู้ล่วงเลยเครื่องเปรียบเทียบ ล่วงเลยอุปมา อธิบายว่า ผู้ไม่มีอุปมา บทว่า ผู้ย่ำยีเสนาแห่งมาร ได้แก่ ผู้ย่ำยีเสนาแห่งมาร ซึ่งนับเนื่องในหมู่มาร ที่กล่าวไว้ในคาถาเป็นต้นว่า "กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน" และคาถาว่า "และดูหมิ่นผู้อื่น" บทว่า อมิตรทั้งปวง ได้แก่ ข้าศึกทั้งปวง มีขันธ์ กิเลส อภิสังขาร มัจจุ เทวบุตรมาร เป็นต้น บทว่า ทำให้เป็นไปในอำนาจแล้ว ความว่า ทำให้เป็นไปในอำนาจของตน บทว่า ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ความว่า ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ

568-70. Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātappasādo pabbajjāpekkho hutvā ‘‘imaṃ bhavanto’’ti gāthāttayamāha yathā taṃ paripākagatāya upanissayasampattiyā sammā codiyamāno. Tattha kaṇhābhijātikoti caṇḍālādinīcakule jāto.

คาถาที่ ๕๖๘-๕๗๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เสลพราหมณ์เกิดความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าในขณะนั้นทีเดียว มีความประสงค์จะบวช จึงกล่าวคาถา ๓ บท มีคำว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงฟังคำนี้" เป็นต้น ตามที่ตนถูกอุปนิสัยสมบัติที่แก่กล้าแล้วตักเตือนโดยชอบ ในคาถานั้น บทว่า ผู้มีกำเนิดดำ ได้แก่ ผู้เกิดในตระกูลต่ำมีตระกูลจัณฑาลเป็นต้น

571. Tato tepi māṇavakā tatheva pabbajjāpekkhā hutvā ‘‘etañce ruccati bhoto’’ti gāthamāhaṃsu yathā taṃ tena saddhiṃ katādhikārā kulaputtā.

๕๗๑. ลำดับนั้น มาณพเหล่านั้นก็มีความประสงค์จะบวชเช่นเดียวกัน จึงกล่าวคาถาว่า "ถ้าการบวชนี้เป็นที่พอใจของท่าน" ตามสมควรแก่กุลบุตรผู้ได้กระทำบุญญาธิการร่วมกับท่าน.

572. Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te dassento pabbajjaṃ yācamāno ‘‘brāhmaṇā’’ti gāthamāha.

๕๗๒. ครั้งนั้น เสลพราหมณ์มีจิตยินดีในมาณพเหล่านั้น เมื่อจะแสดงมาณพเหล่านั้น จึงขอบรรพชาโดยกล่าวคาถาว่า "พราหมณ์ทั้งหลาย"

573. Tato bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa bhagavato sāsane tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṃ pariveṇaṃ kārāpetvā dānādīni puññāni ca katvā kamena devamanussasampattiṃ anubhavamāno pacchime bhave tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto, tañca nesaṃ kammaṃ vimuttiparipākāya paripakkaṃ ehibhikkhubhāvassa ca upanissayabhūtaṃ, tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjāya pabbājento ‘‘svākkhāta’’nti gāthamāha. Tattha sandiṭṭhikanti paccakkhaṃ. Akālikanti maggānantaraphaluppattito na kālantare pattabbaphalaṃ. Yatthāti yannimittā. Maggabrahmacariyanimittā hi pabbajjā appamattassa sativippavāsavirahitassa tīsu sikkhāsu sikkhato amoghā hoti. Tenāha – ‘‘svākkhātaṃ…pe… sikkhato’’ti.

๕๗๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุที่เสลพราหมณ์ในอดีตกาล ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าปทุมุตตระ ได้เป็นหัวหน้าคณะของบุรุษ 300 คนเหล่านั้นนั่นเอง แล้วได้ให้สร้างปริเวณร่วมกับบุรุษเหล่านั้น และได้ทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น เสวยเทวสมบัติและมนุสสสมบัติตามลำดับ ในภพสุดท้ายได้บังเกิดเป็นอาจารย์ของชนเหล่านั้นนั่นเอง และกรรมของชนเหล่านั้นก็แก่รอบแล้วเพื่อความสุกงอมแห่งวิมุตติ และเป็นอุปนิสัยแห่งความเป็นเอหิภิกขุ เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงให้ชนเหล่านั้นทั้งหมดบวชด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา จึงได้ตรัสคาถาว่า “สฺวากฺขาโต” เป็นต้น ในคำเหล่านั้น บทว่า สนฺทิฏฺฐิกํ ความว่า ที่เห็นได้ด้วยตนเอง บทว่า อกาลิกํ ความว่า เป็นผลที่พึงได้ในกาลไม่นาน เพราะเกิดผลต่อจากมรรคไม่นานนัก บทว่า ยตฺถา ความว่า เพราะเหตุใด จริงอยู่ การบวชเพราะเหตุแห่งมรรคพรหมจรรย์ ย่อมไม่เป็นหมันแก่ผู้ไม่ประมาท ปราศจากความพลั้งเผลอแห่งสติ ศึกษาอยู่ในสิกขาทั้งสาม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “สฺวากฺขาตํ...ฯลฯ...สิกฺขโต” ดังนี้

Evañca vatvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgamma bhagavantaṃ abhivādesuṃ. Evamimaṃ tesaṃ ehibhikkhubhāvaṃ sandhāya saṅgītikārā ‘‘alattha kho selo…pe… upasampada’’nti āhaṃsu.

และครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “เธอทั้งหลายจงเป็นภิกษุมาเถิด” ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดได้ทรงบาตรและจีวรแล้ว มาทางอากาศ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายหมายถึงความเป็นเอหิภิกขุของภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ จึงกล่าวไว้ว่า “อลตฺถ โข เสโล...ฯลฯ...อุปสมฺปทํ” (เสลพราหมณ์ได้อุปสมบทแล้วแล...ฯลฯ...)

Bhuttāvinti [Pg.177] bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘upagantvā’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo. Itarathā hi bhagavantaṃ ekamantaṃ nisīdīti na yujjati.

บทว่า ภุตฺตาวึ ความว่า ผู้เสวยเสร็จแล้ว บทว่า โอนีตปตฺตปาณึ ความว่า มีมือที่นำออกจากบาตรแล้ว กล่าวคือ มีมือที่เอาออกแล้ว ในคำนั้น พึงเห็นบทที่เหลือว่า “อุปคนฺตฺวา” (เข้าไปเฝ้าแล้ว) เพราะหากไม่เป็นเช่นนั้น คำว่า “นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง” ก็จะไม่สมเหตุสมผล

574. Aggihuttamukhāti bhagavā keṇiyassa cittānukūlavasena anumodanto evamāha. Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato ‘‘aggihuttamukhā yaññā’’ti vuttaṃ. Aggihuttaseṭṭhā aggihuttapadhānāti attho. Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato sāvittī ‘‘chandaso mukha’’nti vuttā. Manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘‘mukha’’nti vutto. Nadīnaṃ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘mukha’’nti vutto. Candayogavasena ‘‘ajja kattikā ajja rohinī’’ti sañjānanato ālokakaraṇato sommabhāvato ca ‘‘nakkhattānaṃ mukhaṃ cando’’ti vutto. Tapantānaṃ aggattā ādicco ‘‘tapataṃ mukha’’nti vutto. Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukha’’nti vutto. Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti.

๕๗๔. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงอนุโมทนาโดยอนุโลมตามจิตของเกณิยชฎิล จึงตรัสอย่างนี้ว่า อคฺคิหุตฺตมุขา เป็นต้น ในคำเหล่านั้น เพราะยัญของพราหมณ์ทั้งหลายจะไม่มีหากปราศจากการบูชาไฟ จึงตรัสว่า “ยัญทั้งหลายมีอัคคิหุตเป็นประธาน” ความว่า มีอัคคิหุตเป็นเลิศ มีอัคคิหุตเป็นใหญ่ บทว่า “สาวิตรีเป็นประธานแห่งฉันท์ทั้งหลาย” เพราะผู้สวดเวทต้องสวดสาวิตตรีก่อน บทว่า “พระราชาเป็นประธาน” เพราะเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ บทว่า “สาครเป็นประธาน” เพราะเป็นที่รองรับและเป็นที่พึ่งของแม่น้ำทั้งหลาย บทว่า “พระจันทร์เป็นประธานแห่งนักษัตรทั้งหลาย” เพราะอาศัยการโคจรของพระจันทร์จึงรู้ว่า “วันนี้เป็นฤกษ์กัตติกา วันนี้เป็นฤกษ์โรหิณี” และเพราะทำแสงสว่างและมีความงาม บทว่า “พระอาทิตย์เป็นประธานแห่งสิ่งที่ส่องสว่าง” เพราะเป็นเลิศกว่าสิ่งที่ส่องสว่างทั้งหลาย แต่เพราะความเป็นเลิศแห่งทักขิไณยบุคคล โดยเฉพาะอย่างยิ่งทรงหมายถึงสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในสมัยนั้น จึงตรัสว่า “สำหรับผู้มุ่งบุญ สงฆ์แลเป็นประธานของผู้บูชา” ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงว่า สงฆ์เป็นเค้ามูลแห่งบุญ

576. Yaṃ taṃ saraṇanti aññabyākaraṇagāthamāha. Tassattho – pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavā, yasmā mayaṃ ito aṭṭhame divase taṃ saraṇaṃ agamamha, tasmā sattarattena tava sāsane anuttarena damathena dantamha. Aho te saraṇassa ānubhāvoti.

๕๗๖. พระเถระได้กล่าวคาถาพยากรณ์อรหัตผลว่า “ยํ ตํ สรณํ” เป็นต้น ความหมายของคาถานั้นคือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุด้วยจักษุ ๕ ประการ เพราะเหตุที่ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ถึงพระองค์เป็นสรณะในวันที่ ๘ นับแต่วันนี้ เพราะเหตุนั้น ภายใน ๗ ราตรี ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงเป็นผู้ที่พระองค์ทรงฝึกแล้วด้วยการฝึกอันยอดเยี่ยมในศาสนาของพระองค์ โอ อานุภาพแห่งสรณะของพระองค์น่าอัศจรรย์หนอ

577-8. Tato paraṃ bhagavantaṃ dvīhi gāthāhi thunitvā tatiyāya vandanaṃ yācati –

๕๗๗-๘. ต่อจากนั้น พระเถระได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาสองคาถา และด้วยคาถาที่สาม ได้ทูลขอโอกาสเพื่อถวายบังคม

579.

๕๗๙.

‘‘Bhikkhavo tisatā ime, tiṭṭhanti pañjalīkatā;

Pāde vīra pasārehi, nāgā vandantu satthuno’’ti.

“ภิกษุ 300 รูปเหล่านี้ ประคองอัญชลียืนอยู่ ข้าแต่พระวีระ ขอพระองค์ทรงเหยียดพระบาทออกเถิด ขอเหล่านาคะ (ผู้ประเสริฐ) จงถวายบังคมพระศาสดาเถิด”

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาเสลสูตร จบ

8. Sallasuttavaṇṇanā

๘. วรรณนาสัลลสูตร

580. Animittanti [Pg.178] sallasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavato kira upaṭṭhāko eko upāsako, tassa putto kālamakāsi. So puttasokābhibhūto sattāhaṃ nirāhāro ahosi. Taṃ anukampanto bhagavā tassa gharaṃ gantvā sokavinodanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

๕๘๐. สัลลสูตร มีชื่อว่า อนิมิตตสูตร สูตรนี้มีที่มาอย่างไร? เล่ากันว่า อุบาสกผู้อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้าคนหนึ่ง บุตรของเขาได้ทำกาละ (เสียชีวิต) เขาถูกความโศกเศร้าเพราะบุตรครอบงำ ไม่บริโภคอาหารเป็นเวลาเจ็ดวัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์เขา จึงเสด็จไปยังบ้านของเขาแล้วได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อบรรเทาความโศกเศร้า

Tattha animattanti kiriyākāranimittavirahitaṃ. Yathā hi ‘‘yadāhaṃ akkhiṃ vā nikhaṇissāmi, bhamukaṃ vā ukkhipissāmi, tena nimittena taṃ bhaṇḍaṃ avaharā’’tiādīsu kiriyākāranimittamatthi, na evaṃ jīvite. Na hi sakkā laddhuṃ ‘‘yāvāhaṃ idaṃ vā idaṃ vā karomi, tāva tvaṃ jīva, mā mīyā’’ti. Anaññātanti ato eva na sakkā ekaṃsena aññātuṃ ‘‘ettakaṃ vā ettakaṃ vā kālaṃ iminā jīvitabba’’nti gatiyā āyupariyantavasena vā. Yathā hi cātumahārājikādīnaṃ parimitaṃ āyu, na tathā maccānaṃ, evampi ekaṃsena anaññātaṃ.

ในคำเหล่านั้น บทว่า อนิมิตฺตํ ความว่า ปราศจากเครื่องหมายแห่งการกระทำและเหตุ เหมือนอย่างในประโยคว่า “เมื่อใดเราจะขยิบตาหรือเลิกคิ้ว ด้วยเครื่องหมายนั้น ท่านจงนำสิ่งของนั้นไป” เป็นต้น ซึ่งมีเครื่องหมายแห่งการกระทำและเหตุ แต่ในชีวิตไม่มีเช่นนั้น ไม่สามารถที่จะตกลงกันได้ว่า “ตราบใดที่เรายังทำสิ่งนี้หรือสิ่งนั้นอยู่ ท่านจงมีชีวิตอยู่ อย่าเพิ่งตาย” บทว่า อนญฺญาตํ ความว่า เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงไม่สามารถรู้ได้โดยส่วนเดียวว่า “สัตว์นี้จะต้องมีชีวิตอยู่เพียงเท่านี้หรือเท่านี้” ไม่ว่าโดยคติหรือโดยที่สุดแห่งอายุ เหมือนอย่างอายุของทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นมีประมาณจำกัด แต่อายุของเหล่ามนุษย์ไม่เป็นเช่นนั้น แม้ด้วยเหตุนี้ ก็ชื่อว่าไม่สามารถรู้ได้โดยส่วนเดียว

Kasiranti anekapaccayapaṭibaddhavuttibhāvato kicchaṃ na sukhayāpanīyaṃ. Tathā hi taṃ assāsapaṭibaddhañca, passāsapaṭibaddhañca, mahābhūtapaṭibaddhañca, kabaḷīkārāhārapaṭibaddhañca, usmāpaṭibaddhañca, viññāṇapaṭibaddhañca. Anassasantopi hi na jīvati apassasantopi. Catūsu ca dhātūsu kaṭṭhamukhādiāsīvisadaṭṭho viya kāyo pathavīdhātuppakopena tāva thaddho hoti kaliṅgarasadiso. Yathāha –

บทว่า กสิรํ ความว่า ลำบาก คือเป็นไปได้โดยยาก ไม่สามารถยังชีวิตให้เป็นไปโดยสุขได้ เพราะความเป็นอยู่ผูกพันกับปัจจัยหลายอย่าง จริงอยู่ ชีวิตนั้นผูกพันอยู่กับลมหายใจเข้า ผูกพันอยู่กับลมหายใจออก ผูกพันอยู่กับมหาภูตรูป ผูกพันอยู่กับคำข้าว ผูกพันอยู่กับไออุ่น และผูกพันอยู่กับวิญญาณ เพราะผู้ไม่หายใจเข้าก็ย่อมไม่มีชีวิตอยู่ ผู้ไม่หายใจออกก็เช่นกัน และในบรรดาธาตุทั้งสี่ กายนี้เมื่อปถวีธาตุกำเริบ ก็จะแข็งทื่อเหมือนท่อนไม้ ราวกับถูกอสรพิษเช่นงูกัฏฐมุขกัด ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Patthaddho bhavatī kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā;

Pathavīdhātuppakopena, hoti kaṭṭhamukheva so’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 584);

“ร่างกายย่อมแข็งทื่อ ราวกับถูกงูกัฏฐมุขกัด เพราะปถวีธาตุกำเริบ ร่างกายนั้นจึงเป็นเหมือนงูกัฏฐมุข (แข็งเหมือนไม้) ฉะนั้น” (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔);

Āpodhātuppakopena pūtibhāvaṃ āpajjitvā paggharitapubbamaṃsalohito aṭṭhicammāvaseso hoti. Yathāha –

เมื่ออาโปธาตุกำเริบ ร่างกายก็จะถึงความเน่าเปื่อย มีหนอง เนื้อ และเลือดไหลเยิ้ม เหลือแต่กระดูกและหนัง ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Pūtiko bhavatī kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā;

Āpodhātuppakopena, hoti pūtimukheva so’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 584);

“ร่างกายย่อมเน่าเปื่อย ราวกับถูกงูปูติมุขกัด เพราะอาโปธาตุกำเริบ ร่างกายนั้นจึงเป็นเหมือนงูปูติมุข (เน่าเปื่อย) ฉะนั้น” (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔);

Tejodhātuppakopena aṅgārakāsuyaṃ pakkhitto viya samantā pariḍayhati. Yathāha –

เมื่อเตโชธาตุกำเริบ ร่างกายก็จะเร่าร้อนไปทั่ว ราวกับถูกโยนเข้าไปในหลุมถ่านเพลิง ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Santatto [Pg.179] bhavatī kāyo, daṭṭho aggimukhena vā;

Tejodhātuppakopena, hoti aggimukheva so’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 584);

“กายย่อมเร่าร้อน หรือถูกเผาด้วยปากแห่งไฟ, เพราะเตโชธาตุกำเริบ กายนั้นจึงเป็นดุจปากแห่งไฟ” ดังนี้ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔);

Vāyodhātuppakopena sañchijjamānasandhibandhano pāsāṇehi koṭṭetvā sañcuṇṇiyamānaṭṭhiko viya ca hoti. Yathāha –

เพราะวาโยธาตุกำเริบ เครื่องผูกรัดข้อต่อย่อมถูกตัดขาด และเป็นประดุจผู้มีกระดูกถูกทุบด้วยก้อนหินให้แหลกละเอียด สมดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Sañchinno bhavatī kāyo, daṭṭho satthamukhena vā;

Vāyodhātuppakopena, hoti satthamukheva so’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 584);

“กายย่อมถูกตัดขาด หรือถูกบาดด้วยคมศัสตรา, เพราะวาโยธาตุกำเริบ กายนั้นจึงเป็นดุจคมศัสตรา” ดังนี้ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔);

Dhātuppakopabyāpannakāyopi ca na jīvati. Yadā pana tā dhātuyo aññamaññaṃ patiṭṭhānādikiccaṃ sādhentāpi samaṃ vahanti, tadā jīvitaṃ pavattati. Evaṃ mahābhūtapaṭibaddhañca jīvitaṃ. Dubbhikkhādīsu pana āhārupacchedena sattānaṃ jīvitakkhayo pākaṭo eva. Evaṃ kabaḷīkārāhārapaṭibaddhañca jīvitaṃ. Tathā asitapītādiparipāke kammajateje khīṇe sattā jīvitakkhayaṃ pāpuṇantāpi pākaṭā eva. Evaṃ usmāpaṭibaddhañca jīvitaṃ. Viññāṇe pana niruddhe niruddhato pabhuti sattānaṃ na hoti jīvitanti evampi loke pākaṭameva. Evaṃ viññāṇapaṭibaddhañca jīvitaṃ. Evaṃ anekapaccayapaṭibaddhavuttibhāvato kasiraṃ veditabbaṃ.

แม้ผู้มีกายอันกำเริบแห่งธาตุเบียดเบียนแล้ว ก็ย่อมไม่มีชีวิตอยู่ได้ แต่เมื่อใด ธาตุเหล่านั้นแม้ยังกิจมีการตั้งอยู่เป็นต้นให้สำเร็จแก่กันและกัน ย่อมเป็นไปสม่ำเสมอ เมื่อนั้น ชีวิตย่อมเป็นไปได้ ด้วยประการฉะนี้ ชีวิตจึงเนื่องด้วยมหาภูตรูป. อนึ่ง ในคราวทุพภิกขภัยเป็นต้น ความสิ้นชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเพราะความขาดแห่งอาหาร ย่อมปรากฏชัดทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ชีวิตจึงเนื่องด้วยกวฬิงการาหาร. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมในการย่อยอาหารที่กินดื่มเป็นต้นสิ้นไป สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความสิ้นชีวิต ก็ปรากฏชัดทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ชีวิตจึงเนื่องด้วยไออุ่น. อนึ่ง เมื่อวิญญาณดับไป จำเดิมแต่กาลที่วิญญาณดับ ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี แม้ข้อนี้ก็ปรากฏชัดในโลกทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ชีวิตจึงเนื่องด้วยวิญญาณ. พึงทราบว่า ชีวิตเป็นของลำบาก เพราะความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยหลายอย่างดังพรรณนามาฉะนี้.

Parittañcāti appakaṃ, devānaṃ jīvitaṃ upanidhāya tiṇagge ussāvabindusadisaṃ, cittakkhaṇato uddhaṃ abhāvena vā parittaṃ. Atidīghāyukopi hi satto atītena cittena jīvittha na jīvati na jīvissati, anāgatena jīvissati na jīvati na jīvittha, paccuppannena jīvati na jīvittha na jīvissati. Vuttañcetaṃ –

และว่าน้อย (ปริตฺตํ) คือ มีประมาณน้อย เมื่อเทียบกับชีวิตของเทวดาทั้งหลาย ก็เปรียบเสมือนหยาดน้ำค้างบนยอดหญ้า หรือว่าน้อย เพราะไม่มีอยู่เกินกว่าขณะจิตเดียว. จริงอยู่ แม้สัตว์ผู้มีอายุยืนยาวอย่างยิ่ง ก็ได้มีชีวิตอยู่ด้วยจิตในอดีต (แต่) หามีชีวิตอยู่ (ในบัดนี้) ไม่ และจักไม่มีชีวิตอยู่ (ในอนาคต) ไม่, จักมีชีวิตอยู่ด้วยจิตในอนาคต (แต่) หามีชีวิตอยู่ (ในบัดนี้) ไม่ และไม่ได้มีชีวิตอยู่ (ในอดีต) ไม่, ย่อมมีชีวิตอยู่ด้วยจิตในปัจจุบัน (แต่) ไม่ได้มีชีวิตอยู่ (ในอดีต) ไม่ และจักไม่มีชีวิตอยู่ (ในอนาคต) ไม่. และข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

“ชีวิต อัตภาพ และสุขทุกข์ทั้งปวง ประกอบกับจิตดวงเดียว ขณะจิตนั้นย่อมเป็นไปอย่างรวดเร็ว”

‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;

Natveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā’’ti. (mahāni. 10);

“ทวยเทพเหล่าใด ดำรงอยู่ตลอดแปดหมื่นสี่พันกัป แม้ทวยเทพเหล่านั้น ก็หาได้มีชีวิตอยู่ประกอบด้วยจิตสองดวงไม่” ดังนี้ (มหานิ. ๑๐);

Tañca dukkhena saṃyutanti tañca jīvitaṃ evaṃ animittamanaññātaṃ kasiraṃ parittañca samānampi sītuṇhaḍaṃsamakasādisamphassakhuppipāsāsaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhadukkhehi saṃyutaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā īdisaṃ maccānaṃ jīvitaṃ, tasmā [Pg.180] tvaṃ yāva taṃ parikkhayaṃ na gacchati, tāva dhammacariyameva brūhaya, mā puttamanusocāti.

และชีวิตนั้นประกอบด้วยทุกข์ ความว่า ชีวิตนั้นแม้จะเป็นของไม่มีนิมิต ไม่มีใครรู้ เป็นของลำบาก และเป็นของน้อยอย่างนี้ ก็ยังประกอบด้วยทุกขทุกข์ วิปริณามทุกข์ และสังขารทุกข์ มีสัมผัสคือความหนาว ความร้อน เหลือบ ยุง เป็นต้น ความหิว และความกระหาย. หมายความว่าอย่างไร? เพราะชีวิตของมรรตัยชนเป็นเช่นนี้ เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ชีวิตนั้นยังไม่ถึงความสิ้นไป ตราบนั้น ท่านจงยังธรรมจริยาให้เจริญเถิด อย่าได้เศร้าโศกถึงบุตรเลย.

581. Athāpi maññeyyāsi ‘‘sabbūpakaraṇehi puttaṃ anurakkhantassāpi me so mato, tena socāmī’’ti, evampi mā soci. Na hi so upakkamo atthi, yena jātā na miyyare, na hi sakkā kenaci upakkamena jātā sattā mā marantūti rakkhitunti vuttaṃ hoti. Tato yasmā so ‘‘jaraṃ patvā nāma, bhante, maraṇaṃ anurūpaṃ, atidaharo me putto mato’’ti cintesi, tasmā āha ‘‘jarampi patvā maraṇaṃ, evaṃdhammā hi pāṇino’’ti, jaraṃ patvāpi appatvāpi maraṇaṃ, natthi ettha niyamoti vuttaṃ hoti.

๕๘๑. อีกอย่างหนึ่ง หากท่านจะพึงสำคัญว่า “แม้เราได้คอยอนุรักษ์บุตรด้วยอุปการะทั้งปวง บุตรนั้นก็ยังตายไป ด้วยเหตุนั้น เราจึงเศร้าโศก” แม้อย่างนี้ ท่านก็อย่าเศร้าโศกเลย. เพราะไม่มีความพยายามใด ที่ผู้เกิดมาแล้วจะไม่ตาย หมายความว่า ใครๆ ไม่สามารถจะป้องกันสัตว์ที่เกิดมาแล้วด้วยความพยายามใดๆ ว่า “ขออย่าได้ตายเลย”. ลำดับนั้น เพราะเหตุที่อุบาสกนั้นคิดว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อันที่จริง ความตายเมื่อถึงความชราแล้วจึงสมควร แต่บุตรของข้าพเจ้าตายทั้งที่ยังเด็กนัก” เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ถึงความชราแล้วก็ตาย สัตว์ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นธรรมดา” หมายความว่า ถึงความชราแล้วก็ตาย ไม่ถึงก็ตาย ในเรื่องนี้ไม่มีกฎเกณฑ์.

582. Idāni tamatthaṃ nidassanena sādhento ‘‘phalānamiva pakkāna’’ntiādimāha. Tassattho – yathā phalānaṃ pakkānaṃ yasmā sūriyuggamanato pabhuti sūriyātapena santappamāne rukkhe pathaviraso ca āporaso ca pattato sākhaṃ sākhato khandhaṃ khandhato mūlanti evaṃ anukkamena mūlato pathavimeva pavisati, ogamanato pabhuti pana pathavito mūlaṃ mūlato khandhanti evaṃ anukkamena sākhāpattapallavādīni puna ārohati, evaṃ ārohanto ca paripākagate phale vaṇṭamūlaṃ na pavisati. Atha sūriyātapena tappamāne vaṇṭamūle pariḷāho uppajjati. Tena tāni phalāni pāto pāto niccakālaṃ patanti, nesaṃ pāto patanato bhayaṃ hoti, patanā bhayaṃ hotīti attho. Evaṃ jātānaṃ maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃ. Pakkaphalasadisā hi sattāti.

๕๘๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุทาหรณ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ผลไม้สุกทั้งหลาย”. เนื้อความแห่งคำนั้นมีว่า – เหมือนอย่างว่า ผลไม้สุกทั้งหลายย่อมมีภัยคือการหล่นในเวลาเช้าเป็นนิตย์ เพราะเหตุว่า จำเดิมแต่เวลาพระอาทิตย์ขึ้นไป เมื่อต้นไม้ถูกแดดแผดเผาอยู่ ปฐวีรสและอาโปสย่อมซึมซาบจากใบสู่กิ่ง จากกิ่งสู่ลำต้น จากลำต้นสู่ราก โดยลำดับอย่างนี้ เข้าสู่ปฐพีจากรากนั่นเอง แต่จำเดิมแต่เวลาพระอาทิตย์ตกไป ก็ขึ้นไปอีกครั้งสู่กิ่ง ใบ และใบอ่อนเป็นต้น โดยลำดับอย่างนี้ คือจากปฐพีสู่ราก จากรากสู่ลำต้น และเมื่อขึ้นไปอย่างนี้ ย่อมไม่เข้าไปสู่ขั้วผลที่สุกแล้ว. ลำดับนั้น เมื่อขั้วผลถูกแดดแผดเผา ความเร่าร้อนก็เกิดขึ้น. ด้วยเหตุนั้น ผลไม้เหล่านั้นจึงหล่นลงเป็นนิตย์ในเวลาเช้าๆ ความหมายคือ มีภัยจากการหล่น. ฉันใด มรรตัยชนผู้เกิดมาแล้ว ก็มีภัยจากความตายเป็นนิตย์ ฉันนั้น. เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายเปรียบเหมือนผลไม้สุก.

583-6. Kiñca bhiyyo ‘‘yathāpi kumbhakārassa…pe… jīvita’’nti. Tasmā ‘‘daharā ca…pe… parāyaṇā’’ti evaṃ gaṇha, evañca gahetvā ‘‘tesaṃ maccu…pe… ñātī vā pana ñātake’’ti evampi gaṇha. Yasmā ca na pitā tāyate puttaṃ, ñātī vā pana ñātake, tasmā pekkhataṃyeva…pe… nīyati.

๕๘๓-๖. ยิ่งไปกว่านั้น (พึงโยงคาถาว่า) “ภาชนะดินที่ช่างหม้อทำแล้ว…ชีวิต (ของสัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น)”. เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาความว่า “ทั้งเด็ก…มีความตายเป็นเบื้องหน้า” อย่างนี้ และเมื่อถือเอาอย่างนี้แล้ว พึงถือเอาความแม้ดังนี้ว่า “มัจจุ…บิดา (ย่อมต้านทานบุตรไว้ไม่ได้) หรือหมู่ญาติ (ก็ต้านทาน) พวกพ้องไว้ไม่ได้”. และเพราะเหตุว่า บิดาต้านทานบุตรไว้ไม่ได้ หรือหมู่ญาติต้านทานพวกพ้องไว้ไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เมื่อ…มองดูอยู่…นั่นเทียว (สัตว์) ย่อมถูกนำไป.

Tattha ayaṃ yojanā – passamānānaṃyeva ñātīnaṃ ‘‘amma, tātā’’tiādinā nayena puthu anekappakārakaṃ lālapataṃyeva maccānaṃ ekameko [Pg.181] macco yathā go vajjho evaṃ nīyati, evaṃ passa, upāsaka, yāva atāṇo lokoti.

ในข้อนั้น มีการโยงความดังนี้ – เมื่อหมู่ญาติมองดูอยู่นั่นเทียว มรรตัยชนแต่ละคนๆ ผู้กำลังคร่ำครวญต่างๆ นานาประการ โดยนัยเป็นต้นว่า “แม่จ๋า พ่อจ๋า” ย่อมถูกนำไป เหมือนโคที่จะถูกฆ่า ฉันใด, ดูก่อนอุบาสก ท่านจงดูเถิด โลกไม่มีที่ต้านทานเพียงใด.

587. Tattha ye buddhapaccekabuddhādayo dhitisampannā, te ‘‘evamabbhāhato loko maccunā ca jarāya ca, so na sakkā kenaci parittāṇaṃ kātu’’nti yasmā jānanti, tasmā dhīrā na socanti viditvā lokapariyāyaṃ. Imaṃ lokasabhāvaṃ ñatvā na socantīti vuttaṃ hoti.

๕๘๗. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ชนเหล่าใด คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า เป็นต้น ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา ท่านเหล่านั้น เพราะย่อมทราบว่า “โลกถูกมัจจุและความชราครอบงำอย่างนี้ ใครๆ ไม่สามารถจะทำการป้องกันได้” เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายทราบปริยายแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก. หมายความว่า ท่านทราบสภาวะของโลกนี้แล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก.

588. Tvaṃ pana yassa maggaṃ…pe… paridevasi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yassa mātukucchiṃ āgatassa āgatamaggaṃ vā ito cavitvā aññattha gatassa gatamaggaṃ vā na jānāsi, tassa ime ubho ante asampassaṃ niratthaṃ paridevasi. Dhīrā pana te passantā viditvā lokapariyāyaṃ na socantīti.

๕๘๘. ส่วนท่าน...ทาง...ของผู้ใด...ย่อมคร่ำครวญ. หมายความว่าอย่างไร? ท่านไม่รู้ทางมาของบุตรนั้นผู้มาสู่ครรภ์มารดา หรือไม่รู้ทางไปของเขาผู้จุติจากโลกนี้ไปสู่ที่อื่นแล้ว, เมื่อไม่เห็นที่สุดทั้งสองของบุตรนั้น ท่านย่อมคร่ำครวญโดยเปล่าประโยชน์. ส่วนบัณฑิตทั้งหลาย ท่านเห็นที่สุดทั้งสองนั้น ทราบปริยายแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก.

589. Idāni ‘‘niratthaṃ paridevasī’’ti ettha vuttaparidevanāya niratthakabhāvaṃ sādhento ‘‘paridevayamāno ce’’tiādimāha. Tattha udabbaheti ubbaheyya dhāreyya, attani sañjaneyyāti attho. Sammūḷho hiṃsamattānanti sammūḷho hutvā attānaṃ bādhento. Kayirā ce naṃ vicakkhaṇoti yadi tādiso kañci atthaṃ udabbahe, vicakkhaṇopi naṃ paridevaṃ kareyya.

๕๘๙. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงให้เห็นถึงความไร้ประโยชน์ของความคร่ำครวญที่ตรัสไว้ในบทว่า "ท่านคร่ำครวญไปเปล่า" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ถ้าผู้คร่ำครวญอยู่" ในบทเหล่านั้น บทว่า อุทพฺพเห ความว่า พึงนำมาได้ พึงทรงไว้ คือพึงให้เกิดในตน บทว่า สมฺมูโฬ หึสมตฺตานํ ความว่า เป็นผู้หลงใหล เบียดเบียนตนอยู่ บทว่า กยิรา เจ นํ วิจกฺขโณ ความว่า ถ้าบุคคลเช่นนั้นพึงนำประโยชน์อะไรๆ มาได้ แม้ผู้มีปัญญาก็พึงทำการคร่ำครวญนั้น

590. Na hi ruṇṇenāti etthāyaṃ yojanā – na pana koci ruṇṇena vā sokena vā cetaso santiṃ pappoti, apica kho pana rodato socato ca bhiyyo assa uppajjate dukkhaṃ, sarīrañca dubbaṇṇiyādīhi upahaññatīti.

๕๙๐. ในบทว่า น หิ รุณฺเณน นี้ มีการประกอบความดังนี้ คือ บุคคลใดๆ ย่อมไม่ถึงความสงบแห่งใจด้วยการร้องไห้หรือด้วยความโศก ยิ่งไปกว่านั้น ทุกข์ย่อมเกิดแก่ผู้ร้องไห้อยู่ โศกเศร้าอยู่ยิ่งขึ้นไปอีก และร่างกายก็ถูกเบียดเบียนด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามเป็นต้น

591. Na tena petāti tena paridevanena kālakatā na pālenti na yāpenti, na taṃ tesaṃ upakārāya hoti. Tasmā niratthā paridevanāti.

๕๙๑. บทว่า น เตน เปตา ความว่า ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว ย่อมไม่ได้รับการคุ้มครอง ไม่ได้รับการบำรุง ด้วยความคร่ำครวญนั้น ความคร่ำครวญนั้นไม่เป็นไปเพื่ออุปการะแก่ท่านเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ความคร่ำครวญจึงไร้ประโยชน์

592. Na kevalañca niratthā, anatthampi āvahati. Kasmā? Yasmā sokamappajahaṃ …pe… vasamanvagū. Tattha anutthunantoti anusocanto. Vasamanvagūti vasaṃ gato.

๕๙๒. (ความคร่ำครวญ) ไม่เพียงแต่ไร้ประโยชน์เท่านั้น ยังนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์อีกด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่า ผู้ไม่ละความโศก...ฯลฯ...ย่อมตกอยู่ในอำนาจ ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุตฺถุนนฺโต คือ คร่ำครวญอยู่ บทว่า วสมนฺวคู คือ ตกไปในอำนาจ

593. Evampi [Pg.182] niratthakattaṃ anatthāvahattañca sokassa dassetvā idāni sokavinayatthaṃ ovadanto ‘‘aññepi passā’’tiādimāha. Tattha gamineti gamike, paralokagamanasajje ṭhiteti vuttaṃ hoti. Phandantevidha pāṇinoti maraṇabhayena phandamāneyeva idha satte.

๕๙๓. ครั้นทรงแสดงความเป็นของไร้ประโยชน์และความเป็นเหตุนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของความโศกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประทานโอวาทเพื่อกำจัดความโศก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "จงดูแม้ผู้อื่น" ในบทเหล่านั้น บทว่า คมิเน คือ ผู้เดินทาง หมายความว่า ผู้ตั้งอยู่ในการเตรียมตัวจะไปสู่ปรโลก บทว่า ผนฺทนฺเตวิธ ปาณิโน คือ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ผู้กำลังดิ้นรนอยู่ด้วยความกลัวต่อความตาย

594. Yena yenāti yenākārena maññanti ‘‘dīghāyuko bhavissati, arogo bhavissatī’’ti. Tato taṃ aññathāyeva hoti, so evaṃ maññito maratipi, rogīpi hoti. Etādiso ayaṃ vinābhāvo maññitappaccanīkena hoti, passa, upāsaka, lokasabhāvanti evamettha adhippāyayojanā veditabbā.

๕๙๔. บทว่า เยน เยน คือ พวกเขาย่อมสำคัญโดยอาการใดๆ ว่า "จักเป็นผู้มีอายุยืน จักเป็นผู้ไม่มีโรค" เรื่องนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากอาการนั้น คือ บุคคลที่ถูกสำคัญอย่างนั้น ย่อมตายบ้าง ย่อมเป็นผู้มีโรคบ้าง พึงทราบการประกอบอธิบายในที่นี้อย่างนี้ว่า ความพลัดพรากเช่นนี้ย่อมมีโดยอาการที่ตรงกันข้ามกับที่สำคัญไว้ ดูก่อนอุบาสก ท่านจงดูสภาวะของโลก

596. Arahato sutvāti imaṃ evarūpaṃ arahato dhammadesanaṃ sutvā. Neso labbhā mayā itīti so peto ‘‘idāni mayā puna jīvatū’’ti na labbhā iti parijānanto, vineyya paridevitanti vuttaṃ hoti.

๕๙๖. บทว่า อรหโต สุตฺวา คือ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระอรหันต์เห็นปานนี้ บทว่า เนโส ลพฺภา มยา อิติ ความว่า เมื่อกำหนดรู้อยู่ว่า "ผู้วายชนม์นั้น อันเราจะให้กลับเป็นขึ้นมาอีกในบัดนี้ ไม่ได้" จึงชื่อว่า พึงบรรเทาความคร่ำครวญเสีย

597. Kiñca bhiyyo – ‘‘yathā saraṇamādittaṃ…pe… dhaṃsaye’’ti. Tattha dhīro dhitisampadāya, sapañño sābhāvikapaññāya, paṇḍito bāhusaccapaññāya, kusalo cintakajātikatāya veditabbo. Cintāmayasutamayabhāvanāmayapaññāhi vā yojetabbaṃ.

๕๙๗. ยิ่งไปกว่านั้น (พึงบรรเทาความคร่ำครวญ) "เหมือนบุคคลพึงดับ...ฯลฯ...ที่พักอันไฟไหม้แล้ว" ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ธีโร (ผู้มีปัญญา) ด้วยความถึงพร้อมด้วยความเพียร, สปญฺโญ (ผู้มีปัญญา) ด้วยปัญญาโดยสภาวะ, ปณฺฑิโต (บัณฑิต) ด้วยปัญญาคือความเป็นพหูสูต, กุสโล (ผู้ฉลาด) ด้วยความเป็นผู้เกิดมาเพื่อคิด หรือพึงประกอบด้วยปัญญาอันสำเร็จด้วยการคิด การฟัง และการอบรม

598-9. Na kevalañca sokameva, paridevaṃ…pe… sallamattano. Tattha pajappanti taṇhaṃ. Domanassanti cetasikadukkhaṃ. Abbaheti uddhare. Sallanti etameva tippakāraṃ dunnīharaṇaṭṭhena antovijjhanaṭṭhena ca sallaṃ. Pubbe vuttaṃ sattavidhaṃ rāgādisallaṃ vā. Etasmiñhi abbūḷhe salle abbūḷhasallo…pe… nibbutoti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Tattha asitoti taṇhādiṭṭhīhi anissito. Pappuyyāti pāpuṇitvā. Sesaṃ idha ito pubbe vuttattā uttānatthameva, tasmā na vaṇṇitaṃ.

(คาถาที่ ๕๙๘-๕๙๙) ไม่ใช่เพียงแต่ความโศกเท่านั้น (พึงถอน) ความคร่ำครวญ...ฯลฯ...ลูกศรของตน ในบทเหล่านั้น บทว่า ปชปฺปํ คือ ตัณหา บทว่า โทมนสฺสํ คือ ทุกข์ทางใจ บทว่า อพฺพเห คือ พึงถอน บทว่า สลฺลํ คือ กิเลส ๓ ประการนี้แหละ ชื่อว่าลูกศร เพราะอรรถว่าถอนได้ยาก และเพราะอรรถว่าเสียดแทงภายใน หรือได้แก่ลูกศรคือราคะเป็นต้น ๗ ประการที่กล่าวไว้แล้วในก่อน เพราะเมื่อลูกศรนี้ถูกถอนออกแล้ว (บุคคล) ชื่อว่าผู้มีลูกศรถูกถอนแล้ว...ฯลฯ...ย่อมดับสนิท ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต ในบทเหล่านั้น บทว่า อสิโต คือ ผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว บทว่า ปปฺปุยฺย คือ บรรลุแล้ว ส่วนที่เหลือในที่นี้ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว เพราะได้กล่าวไว้แล้วในก่อนแต่นี้ เพราะฉะนั้น จึงมิได้พรรณนา

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาสัลลสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

9. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā

๙. พรรณนาวาเสฏฐสูตร

Evaṃ [Pg.183] me sutanti vāseṭṭhasuttaṃ. Kā uppatti? Ayameva yāssa nidāne vuttā atthavaṇṇanaṃ panassa vuttanayāni uttānatthāni ca padāni pariharantā karissāma. Icchānaṅgaloti gāmassa nāmaṃ. Brāhmaṇamahāsālānaṃ caṅkī tārukkho todeyyoti vohāranāmametaṃ. Pokkharasāti jāṇussoṇīti nemittikaṃ. Tesu kira eko himavantapasse pokkharaṇiyā padume nibbatto, aññataro tāpaso taṃ padumaṃ gahetvā tattha sayitaṃ dārakaṃ disvā saṃvaḍḍhetvā rañño dassesi. Pokkhare sayitattā ‘‘pokkharasātī’’ti cassa nāmamakāsi. Ekassa ṭhānantare nemittikaṃ. Tena kira jāṇussoṇināmakaṃ purohitaṭṭhānaṃ laddhaṃ, so teneva paññāyi.

วาเสฏฐสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ก็เรื่องที่กล่าวไว้แล้วในนิทานของสูตรนี้นั่นเอง ส่วนการพรรณนาเนื้อความของสูตรนี้ เราจักกระทำโดยเว้นบทที่มีนัยอันกล่าวแล้วและบทที่มีเนื้อความตื้น อิจฉานังคละ เป็นชื่อของหมู่บ้าน จังกี ตารุกขะ โตเทยยะ เหล่านี้เป็นชื่อที่ใช้เรียกของพราหมณมหาศาล โปกขรสาติ ชาณุสโสณี เป็นชื่อที่เกิดขึ้นโดยนิมิต ได้ยินว่า ในพราหมณ์เหล่านั้น คนหนึ่งเกิดในดอกบัวในสระโบกขรณีข้างภูเขาหิมพานต์ ดาบสคนหนึ่งถือดอกบัวนั้นแล้ว เห็นเด็กนอนอยู่ในดอกบัวนั้น จึงเลี้ยงดูแล้วนำไปถวายพระราชา เพราะนอนในสระโบกขรณี จึงได้ตั้งชื่อของเด็กนั้นว่า "โปกขรสาติ" อีกคนหนึ่งมีชื่อโดยนิมิตในตำแหน่งอื่น ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้ตำแหน่งปุโรหิตชื่อว่าชาณุสโสณี เขาจึงปรากฏด้วยชื่อนั้น

Te sabbepi aññe ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā kasmā icchānaṅgale paṭivasantīti? Vedasajjhāyanaparivīmaṃsanatthaṃ. Tena kira samayena kosalajanapade vedakā brāhmaṇā vedānaṃ sajjhāyakaraṇatthañca atthūpaparikkhaṇatthañca tasmiṃyeva gāme sannipatanti. Tena tepi antarantarā attano bhogagāmato āgamma tattha paṭivasanti.

พราหมณมหาศาลผู้มีชื่อเสียงโด่งดังทั้งหมดเหล่านั้นและคนอื่นๆ ทำไมจึงอาศัยอยู่ในหมู่บ้านอิจฉานังคละ? เพื่อการสาธยายและพิจารณาคัมภีร์พระเวท ได้ยินว่า ในสมัยนั้น พราหมณ์ผู้รู้พระเวทในแคว้นโกศล ย่อมประชุมกันในหมู่บ้านนั้นนั่นแหละ เพื่อทำการสาธยายและเพื่อตรวจสอบเนื้อความของคัมภีร์พระเวท เพราะเหตุนั้น แม้พราหมณ์เหล่านั้นก็มาจากโภคคามของตนเป็นครั้งคราว แล้วมาอาศัยอยู่ในที่นั้น

Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca bhāradvājassa ca. Ayamantarākathāti yaṃ attano sahāyakabhāvānurūpaṃ kathaṃ kathentā anuvicariṃsu, tassā kathāya antarā vemajjheyeva ayaṃ aññā kathā udapādīti vuttaṃ hoti. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhakucchiko, saṃsuddhāya brāhmaṇiyā eva kucchismiṃ nibbattoti adhippāyo. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’tiādīsu hi udaraggi ‘‘gahaṇī’’ti vuccati. Idha pana mātukucchi. Yāva sattamāti mātu mātā, pitu pitāti evaṃ paṭilomena yāva satta jātiyo. Ettha ca pitāmaho ca pitāmahī ca pitāmahā, tathā mātāmaho ca mātāmahī ca mātāmahā, pitāmahā ca mātāmahā ca pitāmahāyeva. Pitāmahānaṃ yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahāyeva pitāmahayugaṃ. Akkhittoti jātiṃ ārabbha ‘‘kiṃ so’’ti kenaci anavaññāto[Pg.184]. Anupakkuṭṭhoti jātisandosavādena anupakkuṭṭhapubbo. Vatasampannoti ācārasampanno. Saññāpetunti ñāpetuṃ bodhetuṃ, nirantaraṃ kātunti vuttaṃ hoti. Āyāmāti gacchāma.

บทว่า วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ คือ ของวาเสฏฐะและของภารทวาชะ. บทว่า อยมนฺตรากถา ความว่า เรื่องอื่นนี้เกิดขึ้นในระหว่าง คือ ในท่ามกลางแห่งเรื่องที่มาณพทั้งสองนั้นกำลังสนทนากันถึงเรื่องที่สมควรแก่ความเป็นสหายของตนอยู่. บทว่า สํสุทฺธคหณิโก คือ มีครรภ์บริสุทธิ์ อธิบายว่า เกิดในครรภ์ของนางพราหมณีผู้บริสุทธิ์เท่านั้น. จริงอยู่ ในคำเป็นต้นว่า "สมเวปากินิยา คหณิยา" ไฟในท้องเรียกว่า "คหณี" แต่ในที่นี้หมายถึงครรภ์มารดา. บทว่า ยาว สตฺตมา คือ ตลอด ๗ ชั่วโคตร โดยย้อนลำดับขึ้นไป คือ มารดาของมารดา บิดาของบิดา. ในที่นี้ ปู่และย่าเรียกว่าปู่ย่า, ตากับยายเรียกว่าตายาย, ปู่ย่าและตายายก็เรียกรวมว่าปู่ย่าตายาย. ยุคของปู่ย่าตายาย เรียกว่า ปิตามหยุค. บทว่า ยุคํ คือ ประมาณอายุ. คำนี้เป็นเพียงคำกล่าวเท่านั้น แต่โดยเนื้อความแล้ว ปู่ย่าตายายนั่นแหละคือปิตามหยุค. บทว่า อกฺขิตฺโต คือ ไม่ถูกใครๆ ดูหมิ่นปรารภถึงชาติว่า "เขาเป็นอะไร". บทว่า อนุปกฺกุฏฺโฐ คือ ไม่เคยถูกตำหนิด้วยวาทะว่าด้วยโทษแห่งการระคนกันทางชาติ. บทว่า วตสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยอาจาระ. บทว่า สญฺญาเปตุนฺติ คือ เพื่อให้รู้ เพื่อให้เข้าใจ อธิบายว่า เพื่อทำให้ต่อเนื่อง. บทว่า อายาม คือ เราไปกันเถิด.

600. Anuññātapaṭiññātāti ‘‘tevijjā tumhe’’ti evaṃ mayaṃ ācariyehi ca anuññātā attanā ca paṭijānimhāti attho. Asmāti bhavāma. Ubhoti dvepi janā. Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavoti ahaṃ pokkharasātissa jeṭṭhantevāsī aggasisso, ayaṃ tārukkhassāti adhippāyena bhaṇati ācariyasampattiṃ attano sampattiñca dīpento.

๖๐๐. บทว่า อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา ความว่า พวกข้าพเจ้าได้รับการอนุญาตจากอาจารย์ทั้งหลายว่า "พวกท่านเป็นผู้รู้ไตรเพท" และพวกข้าพเจ้าเองก็ปฏิญญาตนเช่นนั้น. บทว่า อสฺมา คือ เป็น, มีอยู่, คือ. บทว่า อุโภ คือ คนทั้งสอง. บทว่า อหํ โปกฺขรสาติสฺส, ตารุกฺขสฺสายํ มาณโว ความว่า ข้าพเจ้าเป็นศิษย์ผู้ใหญ่ เป็นอัครศิษย์ของโปกขรสาติพราหมณ์ มาณพผู้นี้เป็นศิษย์ของตารุกขพราหมณ์ กล่าวด้วยความประสงค์นี้ เพื่อแสดงความถึงพร้อมด้วยอาจารย์และความถึงพร้อมของตน.

601. Tevijjānanti tivedānaṃ. Kevalinoti niṭṭhaṅgatā. Asmaseti amha bhavāma. Idāni taṃ kevalibhāvaṃ vitthārento āha – ‘‘padakasmā…pe… sādisā’’ti. Tattha jappeti vede. Kammunāti dasavidhena kusalakammapathakammunā. Ayañhi pubbe sattavidhaṃ kāyavacīkammaṃ sandhāya ‘‘yato kho bho sīlavā hotī’’ti āha. Tividhaṃ manokammaṃ sandhāya ‘‘vatasampanno’’ti āha. Tena samannāgato hi ācārasampanno hoti.

๖๐๑. บทว่า เตวิชฺชานํ คือ แห่งผู้รู้ไตรเพท. บทว่า เกวลีโน คือ ผู้ถึงที่สุดแล้ว. บทว่า อสฺมเส คือ เราเป็น, เรามีอยู่. บัดนี้ เมื่อจะขยายความเป็นผู้ถึงที่สุดนั้น จึงกล่าวว่า "ปทกสฺมา...ฯลฯ...สาทิสา". ในบทเหล่านั้น บทว่า ชปฺเป คือ ในพระเวท. บทว่า กมฺมุนา คือ ด้วยกรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ. จริงอยู่ ก่อนหน้านี้ ท่านได้กล่าวว่า "ยโต โข โภ สีลวา โหติ" โดยหมายถึงกายกรรมและวจีกรรม ๗ อย่าง. ท่านกล่าวว่า "วตสมฺปนฺโน" โดยหมายถึงมโนกรรม ๓ อย่าง. เพราะผู้ประกอบด้วยกรรมนั้น ย่อมเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ.

602-5. Idāni taṃ vacanantarena dassento āha – ‘‘ahañca kammunā brūmī’’ti. Khayātītanti ūnabhāvaṃ atītaṃ, paripuṇṇanti attho. Peccāti upagantvā. Namassantīti namo karonti. Cakkhuṃ loke samuppannanti avijjandhakāre loke, taṃ andhakāraṃ vidhamitvā lokassa diṭṭhadhammikādiatthasandassanena cakkhu hutvā samuppannaṃ.

๖๐๒-๕. บัดนี้ เมื่อจะแสดงความนั้นด้วยถ้อยคำอื่น จึงกล่าวว่า "อหญฺจ กมฺมุนา พฺรูมิ". บทว่า ขยาตีตํ คือ ล่วงพ้นความบกพร่อง ความว่า บริบูรณ์. บทว่า เปจฺจา คือ เข้าไปแล้ว. บทว่า นมสฺสนฺติ คือ กระทำการนอบน้อม. บทว่า จกฺขุํ โลเก สมุปฺปนฺนํ คือ เกิดขึ้นเป็นดวงตาในโลกที่มืดมิดด้วยอวิชชา โดยกำจัดความมืดนั้นแล้ว เพื่อแสดงประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นแก่โลก.

606. Evaṃ abhitthavitvā vāseṭṭhena yācito bhagavā dvepi jane saṅgaṇhanto āha – ‘‘tesaṃ vo ahaṃ byakkhissa’’ntiādi. Tattha byakkhissanti byākarissāmi. Anupubbanti tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā, kīṭapaṭaṅgatiṇarukkhato pabhuti vo anupubbaṃ byakkhissanti evamettha adhippāyo veditabbo, evaṃ vitthārakathāya vinetabbā hi te māṇavakā. Jātivibhaṅganti jātivitthāraṃ. Aññamaññā hi jātiyoti tesaṃ tesañhi pāṇānaṃ jātiyo aññā aññā nānappakārāti attho.

๖๐๖. ครั้นวาเสฏฐมาณพสรรเสริญอย่างนี้แล้วทูลอ้อนวอน พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงสงเคราะห์คนทั้งสอง จึงตรัสว่า "เตสํ โว อหํ พฺยกฺขิสฺส" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺยกฺขิสฺสํ คือ เราจักพยากรณ์. บทว่า อนุปุพฺพํ ความว่า ความคิดเรื่องพราหมณ์จงพักไว้ก่อน เราจักพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายโดยลำดับ ตั้งแต่หนอน แมลง หญ้า และต้นไม้เป็นต้น พึงทราบความประสงค์ในที่นี้อย่างนี้ เพราะมาณพเหล่านั้นเป็นผู้ที่พึงแนะนำด้วยถ้อยคำโดยพิสดารอย่างนี้. บทว่า ชาติวิภงฺคํ คือ ความพิสดารแห่งชาติ. บทว่า อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย ความว่า ชาติของสัตว์เหล่านั้นๆ เป็นชาติที่แตกต่างกัน เป็นชนิดต่างๆ กัน.

607. Tato [Pg.185] pāṇānaṃ jātivibhaṅge kathetabbe ‘‘tiṇarukkhepi jānāthā’’ti anupādinnakānaṃ tāva kathetuṃ āraddho. Taṃ kimatthamiti ce? Upādinnesu sukhañāpanatthaṃ. Anupādinnesu hi jātibhede gahite upādinnesu so pākaṭataro hoti. Tattha tiṇāni nāma antopheggūni bahisārāni. Tasmā tālanāḷikerādayopi tiṇasaṅgahaṃ gacchanti. Rukkhā nāma bahipheggū antosārā. Tiṇāni ca rukkhā ca tiṇarukkhā. Te upayogabahuvacanena dassento āha – ‘‘tiṇarukkhepi jānāthā’’ti. Na cāpi paṭijānareti ‘‘mayaṃ tiṇā, mayaṃ rukkhā’’ti evampi na paṭijānanti. Liṅgaṃ jātimayanti apaṭijānantānampi ca tesaṃ jātimayameva saṇṭhānaṃ attano mūlabhūtatiṇādisadisameva hoti. Kiṃ kāraṇaṃ? Aññamaññā hi jātiyo, yasmā aññā tiṇajāti, aññā rukkhajāti; tiṇesupi aññā tālajāti, aññā nāḷikerajātīti evaṃ vitthāretabbaṃ.

๖๐๗. ลำดับนั้น เมื่อจะตรัสถึงการจำแนกชาติของสัตว์ทั้งหลาย จึงทรงเริ่มตรัสถึงสิ่งที่ไม่มีวิญญาณก่อนว่า "ติณรุกฺเขปิ ชานาถา". หากถามว่า เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อให้รู้ได้ง่ายในสิ่งที่มีวิญญาณ. เพราะเมื่อเข้าใจความแตกต่างทางชาติในสิ่งที่ไม่มีวิญญาณแล้ว ความแตกต่างนั้นในสิ่งที่มีวิญญาณก็จะปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าหญ้า คือ มีเนื้อในกลวง มีแก่นอยู่ภายนอก. เพราะฉะนั้น แม้ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ก็จัดเข้าในจำพวกหญ้า. ที่ชื่อว่าต้นไม้ คือ มีเนื้อในอยู่ภายนอก มีแก่นอยู่ภายใน. หญ้าและต้นไม้ เรียกว่า ติณรุกขา. เมื่อจะทรงแสดงพืชเหล่านั้นโดยใช้พหูพจน์ตามที่ใช้กัน จึงตรัสว่า "ติณรุกฺเขปิ ชานาถา". บทว่า น จาปิ ปฏิชานเร คือ แม้จะไม่ปฏิญญาว่า "เราเป็นหญ้า เราเป็นต้นไม้". บทว่า ลิงฺคํ ชาติมยํ ความว่า แม้พืชเหล่านั้นจะไม่ปฏิญญา แต่สัณฐานอันเกิดแต่ชาติของมันก็ย่อมเป็นเช่นเดียวกับหญ้าเป็นต้นอันเป็นมูลเดิมของตน. เพราะเหตุไร? เพราะว่า อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย (ชาติย่อมแตกต่างกัน) เพราะชาติของหญ้าก็อย่างหนึ่ง ชาติของต้นไม้ก็อย่างหนึ่ง แม้ในจำพวกหญ้า ชาติของตาลก็อย่างหนึ่ง ชาติของมะพร้าวก็อย่างหนึ่ง พึงขยายความอย่างนี้.

Tena kiṃ dīpeti? Yaṃ jātivasena nānā hoti, taṃ attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vināpi aññajātito visesena gayhati. Yadi ca jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, sopi attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vinā khattiyato vessasuddato vā visesena gayheyya, na ca gayhati, tasmā na jātiyā brāhmaṇoti. Parato pana ‘‘yathā etāsu jātīsū’’ti imāya gāthāya etamatthaṃ vacībhedeneva āvikarissati.

ด้วยคำนั้น ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงว่า สิ่งที่แตกต่างกันโดยชาติ ย่อมเป็นที่รู้กันโดยความพิเศษจากชาติอื่นได้ แม้ปราศจากคำปฏิญญาของตนหรือคำแนะนำของผู้อื่น. และถ้าพราหมณ์จะเป็นพราหมณ์โดยชาติ แม้ผู้นั้นก็พึงเป็นที่รู้กันโดยความพิเศษจากกษัตริย์ แพศย์ หรือศูทรได้ โดยไม่ต้องมีคำปฏิญญาของตนหรือคำแนะนำของผู้อื่น แต่ก็หาเป็นที่รู้กันเช่นนั้นไม่ เพราะฉะนั้น บุคคลจึงไม่เป็นพราหมณ์โดยชาติ. แต่ต่อไป พระองค์จักทรงประกาศเนื้อความนี้ให้แจ้งชัดด้วยคาถาว่า "ยถา เอตาสุ ชาตีสุ" โดยการจำแนกถ้อยคำนั่นเอง.

608. Evaṃ anupādinnesu jātibhedaṃ dassetvā upādinnesu taṃ dassento ‘‘tato kīṭe’’ti evamādimāha. Tattha kīṭāti kimayo. Paṭaṅgāti paṭaṅgāyeva. Yāva kunthakipilliketi kunthakipillikaṃ pariyantaṃ katvāti attho.

๖๐๘. ครั้นทรงแสดงความแตกต่างทางชาติในสิ่งที่ไม่มีวิญญาณอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความแตกต่างนั้นในสิ่งที่มีวิญญาณ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตโต กีเฏ". ในบทเหล่านั้น บทว่า กีฏา คือ หนอน. บทว่า ปฏงฺคา คือ แมลงเม่า. บทว่า ยาว กุนฺถกิปิลฺลิเกติ ความว่า กระทั่งถึงมดดำมดแดงเป็นที่สุด.

609. Khuddaketi kāḷakakaṇḍakādayo. Mahallaketi sasabiḷārādayo. Sabbe hi te anekavaṇṇā.

๖๐๙. บทว่า ขุทฺทเก คือ สัตว์เล็กๆ มีมดดำเป็นต้น. บทว่า มหลฺลเก คือ สัตว์ใหญ่ๆ มีกระต่ายและแมวเป็นต้น. เพราะสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดมีสีสันต่างๆ กัน.

610. Pādūdareti udarapāde, udaraṃyeva yesaṃ pādāti vuttaṃ hoti. Dīghapiṭṭhiketi sappānañhi sīsato yāva naṅguṭṭhā piṭṭhi eva hoti, tena te ‘‘dīghapiṭṭhikā’’ti vuccanti. Tepi anekappakārā āsīvisādibhedena.

๖๑๐. บทว่า ปาทูทเร คือ สัตว์มีท้องเป็นเท้า อธิบายว่า สัตว์ที่ท้องของมันนั่นแหละเป็นเท้า. บทว่า ทีฆปิฏฺฐิเกติ คือ เพราะงูทั้งหลายมีแต่หลังตั้งแต่หัวจรดหาง ด้วยเหตุนั้น งูเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "สัตว์มีหลังยาว". แม้งูเหล่านั้นก็มีหลายชนิด โดยความแตกต่างกันแห่งอสรพิษเป็นต้น.

611. Odaketi [Pg.186] udakamhi jāte. Macchāpi anekappakārā rohitamacchādibhedena.

๖๑๑. บทว่า โอทเกติ ความว่า สัตว์เกิดในน้ำ. แม้ปลาทั้งหลายก็มีหลายชนิด โดยความแตกต่างมีปลากะโห้เป็นต้น.

612. Pakkhīti sakuṇe. Te hi pakkhānaṃ atthitāya ‘‘pakkhī’’ti vuccanti. Pattehi yantīti pattayānā. Vehāse gacchantīti vihaṅgamā. Tepi anekappakārā kākādibhedena.

๖๑๒. บทว่า ปกฺขีติ ได้แก่ นก. เพราะสัตว์เหล่านั้นมีปีก จึงถูกเรียกว่า "ปักขี". สัตว์ที่ไปด้วยปีก ชื่อว่า "ปัตตยานา". สัตว์ที่ไปในอากาศ ชื่อว่า "วิหังคมา". แม้สัตว์เหล่านั้นก็มีหลายชนิด โดยความแตกต่างมีกาเป็นต้น.

613. Evaṃ thalajalākāsagocarānaṃ pāṇānaṃ jātibhedaṃ dassetvā idāni yenādhippāyena taṃ dassesi, taṃ āvikaronto ‘‘yathā etāsū’’ti gāthamāha. Tassattho saṅkhepato pubbe vuttādhippāyavaṇṇanāvaseneva veditabbo.

๖๑๓. ครั้นทรงแสดงความแตกต่างแห่งชาติของสัตว์ทั้งหลายผู้มีที่เที่ยวไปบนบก ในน้ำ และในอากาศ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศความที่ทรงแสดงเรื่องนั้นด้วยอัธยาศัยใด จึงตรัสคาถาว่า "ยถา เอตาสู" เป็นต้น. เนื้อความของคาถานั้น พึงทราบโดยย่อตามนัยแห่งการพรรณนาอัธยาศัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว.

614-6. Vitthārato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sayameva dassento ‘‘na kesehī’’tiādimāha. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘natthi manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ puthū’’ti, taṃ evaṃ natthīti veditabbaṃ. Seyyathidaṃ, na kesehīti. Na hi ‘‘brāhmaṇānaṃ īdisā kesā honti, khattiyānaṃ īdisā’’ti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīnanti iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ. Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisūti idaṃ pana vuttassevatthassa nigamananti veditabbaṃ. Tassa yojanā – tadeva yasmā imehi kesādīhi natthi manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ puthu, tasmā veditabbametaṃ ‘‘brāhmaṇādibhedesu manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ neva yathā aññāsu jātīsū’’ti.

๖๑๔-๖. เมื่อจะทรงแสดงข้อความที่ควรกล่าวในเรื่องนี้โดยพิสดารด้วยพระองค์เอง จึงตรัสคาถาว่า "น เกเสหิ" เป็นต้น. ในคาถานั้น มีการประกอบความดังนี้: ความที่ตรัสไว้ว่า "เครื่องหมายที่เกิดแต่ชาติโดยต่างกันในหมู่มนุษย์ไม่มี" นั้น พึงทราบว่าไม่มีอย่างนี้. กล่าวคือ ไม่ใช่โดยเส้นผม. เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่า "พราหมณ์ทั้งหลายมีผมเช่นนี้ กษัตริย์ทั้งหลายมีผมเช่นนี้" เหมือนอย่างในสัตว์มีช้าง ม้า และเนื้อ เป็นต้น พึงประกอบความทั้งหมดด้วยนัยนี้. ส่วนข้อความว่า "เครื่องหมายที่เกิดแต่ชาติไม่มีเลย เหมือนอย่างในชาติอื่นๆ" นี้ พึงทราบว่าเป็นบทสรุปเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง. การประกอบความของข้อความนั้นมีดังนี้: เพราะเหตุที่เครื่องหมายที่เกิดแต่ชาติโดยต่างกันในหมู่มนุษย์ด้วยอวัยวะมีผมเป็นต้นเหล่านี้ไม่มี ฉะนั้น พึงทราบข้อความนี้ว่า "ในหมู่มนุษย์ที่มีความแตกต่างกันโดยเป็นพราหมณ์เป็นต้นนั้น เครื่องหมายที่เกิดแต่ชาติไม่มีเลย เหมือนอย่างในชาติอื่นๆ".

617. Idāni evaṃ jātibhede asantepi brāhmaṇo khattiyoti idaṃ nānattaṃ yathā jātaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘paccatta’’nti gāthamāha. Tassattho – etaṃ tiracchānānaṃ viya yonisiddhameva kesādisaṇṭhānānattaṃ manussesu brāhmaṇādīnaṃ attano attano sarīresu na vijjati. Avijjamānepi pana etasmiṃ yadetaṃ brāhmaṇo khattiyoti nānattavidhānapariyāyaṃ vokāraṃ, taṃ vokārañca manussesu samaññāya pavuccati, vohāramattena vuccatīti.

๖๑๗. บัดนี้ เมื่อความแตกต่างโดยชาติไม่มีอยู่อย่างนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่าความแตกต่างนี้ว่าเป็นพราหมณ์ เป็นกษัตริย์ เกิดขึ้นได้อย่างไร จึงตรัสคาถาว่า "ปจฺจตฺตํ" เป็นต้น. เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: ความแตกต่างแห่งสัณฐานมีผมเป็นต้นซึ่งสำเร็จมาแต่กำเนิดเหมือนอย่างของสัตว์เดรัจฉานทั้งหลายนี้ ไม่มีอยู่ในร่างกายของตนๆ ของพราหมณ์เป็นต้นในหมู่มนุษย์. แต่เมื่อความแตกต่างนี้ไม่มีอยู่ การบัญญัติความแตกต่างที่ว่า เป็นพราหมณ์ เป็นกษัตริย์ อันเป็นเหตุแห่งการกำหนดความแตกต่างนั้น ในหมู่มนุษย์ ท่านเรียกว่าเป็นสมัญญา คือเรียกว่าเป็นเพียงโวหารเท่านั้น.

619-625. Ettāvatā [Pg.187] bhagavā bhāradvājassa vādaṃ niggahetvā idāni yadi jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, ājīvasīlācāravipannopi brāhmaṇo bhaveyya. Yasmā pana porāṇā brāhmaṇā tassa brāhmaṇabhāvaṃ na icchanti loke ca aññepi paṇḍitamanussā, tasmā vāseṭṭhassa vādapaggahaṇatthaṃ taṃ dassento ‘‘yo hi koci manussesū’’tiādikā aṭṭha gāthāyo āha. Tattha gorakkhanti khettarakkhaṃ, kasikammanti vuttaṃ hoti. Pathavī hi ‘‘go’’ti vuccati, tappabhedo ca khettaṃ. Puthusippenāti tantavāyakammādinānāsippena. Vohāranti vaṇijjaṃ. Parapessenāti paresaṃ veyyāvaccena. Issatthanti āvudhajīvikaṃ, usuñca sattiñcāti vuttaṃ hoti. Porohiccenāti purohitakammena.

๖๑๙-๖๒๕. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่มวาทะของภารทวาชะแล้ว บัดนี้ (ทรงแสดงว่า) ถ้าบุคคลจะเป็นพราหมณ์โดยชาติ แม้ผู้มีความเป็นอยู่ ศีล และอาจาระวิบัติ ก็พึงเป็นพราหมณ์ได้. แต่เพราะเหตุที่พราหมณ์โบราณทั้งหลายและบัณฑิตอื่นๆ ในโลกไม่ปรารถนาความเป็นพราหมณ์ของบุคคลนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงยกย่องวาทะของวาเสฏฐะ เมื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคาถา ๘ คาถา มีคำว่า "โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ" เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า โครกฺขํ ได้แก่ การรักษาไร่นา หมายความว่า การทำกสิกรรม. เพราะแผ่นดินเรียกว่า "โค" และส่วนหนึ่งของแผ่นดินนั้นคือไร่นา. บทว่า ปุถุสิปฺเปน ได้แก่ ด้วยศิลปะต่างๆ มีการทอผ้าเป็นต้น. บทว่า โวหารํ ได้แก่ การค้าขาย. บทว่า ปรเปสฺเสน ได้แก่ ด้วยการรับใช้ผู้อื่น. บทว่า อิสฺสตฺถํ ได้แก่ การเลี้ยงชีพด้วยอาวุธ หมายความว่า ด้วยธนูและหอก. บทว่า โปโรหิจฺเจน ได้แก่ ด้วยการทำหน้าที่ปุโรหิต.

626. Evaṃ brāhmaṇasamayena ca lokavohārena ca ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāvaṃ sādhetvā evaṃ sante na jātiyā brāhmaṇo, guṇehi pana brāhmaṇo hoti. Tasmā yattha yattha kule jāto yo guṇavā, so brāhmaṇo, ayamettha ñāyoti evametaṃ ñāyaṃ atthato āpādetvā puna tadeva ñāyaṃ vacībhedena pakāsento āha ‘‘na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmī’’ti.

๖๒๖. ครั้นทรงแสดงให้เห็นความเป็นอพราหมณ์ของผู้มีความเป็นอยู่ ศีล และอาจาระวิบัติ ทั้งโดยสมัยของพราหมณ์และโดยโวหารของโลกอย่างนี้แล้ว (จึงสรุปว่า) เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลจะเป็นพราหมณ์โดยชาติหามิได้ แต่เป็นพราหมณ์ด้วยคุณธรรม. ฉะนั้น ผู้ใดเกิดในตระกูลไหนๆ ก็ตาม เป็นผู้มีคุณธรรม ผู้นั้นเป็นพราหมณ์ นี่เป็นหลักในเรื่องนี้. ครั้นทรงนำหลักการนี้มาแสดงโดยเนื้อความอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศหลักการนั้นอีกโดยจำแนกถ้อยคำ จึงตรัสว่า "น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ" เป็นต้น.

Tassattho – ahaṃ pana yvāyaṃ catūsu yonīsu yattha katthaci jāto, tatrāpi vā visesena yo brāhmaṇasamaññitāya mātari sambhūto, taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ yā cāyaṃ ‘‘ubhato sujāto’’tiādinā (dī. ni. 1.303; ma. ni. 2.424) nayena brāhmaṇehi brāhmaṇassa parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni kathīyati, ‘‘saṃsuddhagahaṇiko’’ti iminā ca mātusampatti, tatopi jātasambhūtattā ‘‘yonijo mattisambhavo’’ti ca vuccati, tampi yonijaṃ mattisambhavaṃ iminā ca yonijamattisambhavamattena brāhmaṇaṃ na brūmi. Kasmā? Yasmā ‘‘bho bho’’ti vacanamattena aññehi sakiñcanehi visiṭṭhattā bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano. Yo panāyaṃ yattha katthaci kule jātopi rāgādikiñcanābhāvena akiñcano, sabbagahaṇapaṭinissaggena ca anādāno, akiñcanaṃ anādānaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Kasmā? Yasmā bāhitapāpoti.

เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: ส่วนเราตถาคต บุคคลใดเกิดในกำเนิดไหนๆ ในบรรดากำเนิด ๔ หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ผู้ใดเกิดในมารดาที่สมมติกันว่าเป็นพราหมณี ซึ่งกำเนิดนั้นพราหมณ์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่าเป็นทางเกิดอันบริสุทธิ์ของพราหมณ์โดยนัยมีอาทิว่า "เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย" และความถึงพร้อมแห่งมารดาด้วยคำว่า "มีครรภ์ที่บริสุทธิ์" เพราะเกิดและถือกำเนิดแม้จากกำเนิดนั้น จึงเรียกว่า "ผู้เกิดแต่กำเนิด เกิดจากครรภ์มารดา" แม้ผู้นั้นผู้เกิดแต่กำเนิด เกิดจากครรภ์มารดา เราก็ไม่เรียกเขาว่าเป็นพราหมณ์ด้วยเหตุเพียงแค่การเกิดแต่กำเนิด เกิดจากครรภ์มารดานี้. เพราะเหตุไร? เพราะถ้าเขายังมีกิเลสเครื่องกังวลอยู่ เขาก็เป็นเพียงผู้ชื่อว่า "โภวาที" เพราะมีความพิเศษกว่าคนอื่นผู้มีกิเลสเครื่องกังวลด้วยคำพูดเพียงว่า "โภ โภ" เท่านั้น. ส่วนผู้ใด แม้เกิดในตระกูลไหนๆ ก็ตาม เป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลเพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น และเป็นผู้ไม่ยึดมั่นเพราะสละคืนความยึดมั่นทั้งปวง เราเรียกผู้นั้นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ไม่ยึดมั่น ว่าเป็นพราหมณ์. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว.

627. Kiñca [Pg.188] bhiyyo – ‘‘sabbasaṃyojanaṃ chetvā’’tiādikā sattavīsati gāthā. Tattha sabbasaṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ. Na paritassatīti taṇhāya na tassati. Tamahanti taṃ ahaṃ rāgādīnaṃ saṅgānaṃ atikkantattā saṅgātigaṃ, catunnampi yogānaṃ abhāvena visaṃyuttaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๒๗. ยิ่งไปกว่านั้น (ยังมี) คาถา ๒๗ คาถา มีคำว่า "สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวา" เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สพฺพสํโยชนํ ได้แก่ สังโยชน์ ๑๐ ประการ. บทว่า น ปริตสฺสตีติ ความว่า ย่อมไม่สะดุ้งเพราะตัณหา. บทว่า ตมหํ ความว่า เราเรียกผู้นั้นผู้ก้าวล่วงเครื่องข้องมีราคะเป็นต้นได้แล้ว จึงชื่อว่า "สังคาติคะ" ผู้พ้นจากโยคะทั้ง ๔ เพราะไม่มีโยคะทั้ง ๔ ว่าเป็นพราหมณ์.

628. Naddhinti nayhanabhāvena pavattaṃ kodhaṃ. Varattanti bandhanabhāvena pavattaṃ taṇhaṃ. Sandānaṃ sahanukkamanti anusayānukkamasahitaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhisandānaṃ, idaṃ sabbampi chinditvā ṭhitaṃ avijjāpalighassa ukkhittattā ukkhittapalighaṃ catunnaṃ saccānnaṃ buddhattā buddhaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๒๘. บทว่า นทฺธึ ได้แก่ ความโกรธที่เกิดขึ้นโดยภาวะเป็นเครื่องผูก. บทว่า วรตฺตํ ได้แก่ ตัณหาที่เกิดขึ้นโดยภาวะเป็นเครื่องรัด. บทว่า สนฺทานํ สหานุกฺกมํ ได้แก่ เชือกคือทิฏฐิ ๖๒ พร้อมทั้งอนุสัยและอุปกิเลส. เราเรียกบุคคลผู้ตัดสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดแล้วดำรงอยู่ ผู้ถอนลิ่มสลักคืออวิชชาได้แล้ว จึงชื่อว่า "อุกขิตตปลิฆะ" ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ จึงชื่อว่า "พุทธะ" ว่าเป็นพราหมณ์ ดังนี้คือเนื้อความ.

629. Aduṭṭhoti evaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosañca pāṇiādīhi pothanañca andubandhanādīhi bandhanañca yo akuddhamānaso hutvā adhivāsesi, khantibalena samannāgatattā khantībalaṃ, punappunaṃ uppattiyā anīkabhūtena teneva khantībalānīkena samannāgatattā balānīkaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๒๙. คำว่า Aduṭṭho อธิบายว่า ผู้ใดมีใจไม่โกรธ อดกลั้นการด่าด้วยอักโกสวัตถุ 10 อย่างเหล่านี้ การทุบตีด้วยฝ่ามือเป็นต้น และการจองจำด้วยเครื่องจองจำคือขื่อคาเป็นต้นได้ ชื่อว่ามีกำลังคือขันติ เพราะประกอบด้วยกำลังคือขันติ ชื่อว่ามีกองกำลัง เพราะประกอบด้วยกองกำลังคือขันติอันเป็นกองทัพที่เกิดขึ้นบ่อยๆ เราเรียกบุคคลผู้มีอย่างนี้ว่า เป็นพราหมณ์

630. Vatantanti dhutavatena samannāgataṃ, catupārisuddhisīlena sīlavantaṃ, taṇhāussadābhāvena anussadaṃ, chaḷindriyadamanena dantaṃ, koṭiyaṃ ṭhitena attabhāvena antimasārīraṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๐. คำว่า Vatantaṃ อธิบายว่า เราเรียกบุคคลผู้ประกอบด้วยธุดงควัตร ผู้มีศีลด้วยจตุปาริสุทธิศีล ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องฟูขึ้นเพราะไม่มีตัณหาเป็นเครื่องฟูขึ้น ผู้ฝึกตนแล้วด้วยการฝึกอินทรีย์ 6 ผู้มีร่างกายเป็นที่สุดเพราะมีอัตภาพตั้งอยู่ในที่สุดนั้นว่า เป็นพราหมณ์

631. Yo na limpatīti evameva yo abbhantare duvidhepi kāme na limpati, tasmiṃ kāme na saṇṭhāti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๑. คำว่า Yo na limpati อธิบายว่า ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดย่อมไม่ติดในกามทั้งสองประเภทภายใน ย่อมไม่ตั้งอยู่ในกามนั้น เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

632. Dukkhassāti khandhadukkhassa. Pannabhāranti ohitakkhandhabhāraṃ catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๒. คำว่า Dukkhassa หมายถึง แห่งขันธทุกข์ คำว่า Pannabhāraṃ หมายถึง ผู้ปลงภาระคือขันธ์ลงแล้ว ผู้พรากจากโยคะ 4 หรือจากกิเลสทั้งปวง อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

633. Gambhīrapaññanti gambhīresu khandhādīsu pavattāya paññāya samannāgataṃ, dhammojapaññāya medhāviṃ, ‘‘ayaṃ duggatiyā, ayaṃ sugatiyā, ayaṃ nibbānassa maggo, ayaṃ amaggo’’ti evaṃ magge amagge ca chekatāya maggāmaggassa [Pg.189] kovidaṃ, arahattasaṅkhātaṃ uttamatthamanuppattaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๓. คำว่า Gambhīrapaññaṃ หมายถึง ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เป็นไปในธรรมอันลึกซึ้งมีขันธ์เป็นต้น ผู้มีปัญญาดีด้วยปัญญาอันมีธรรมเป็นโอชะ ผู้ฉลาดในทางและมิใช่ทาง เพราะความฉลาดในทางและมิใช่ทางว่า "นี้เป็นทางแห่งทุคติ นี้เป็นทางแห่งสุคติ นี้เป็นทางแห่งนิพพาน นี้มิใช่ทาง" ผู้บรรลุประโยชน์สูงสุดอันได้แก่พระอรหัต อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

634. Asaṃsaṭṭhanti dassanasavanasamullāpaparibhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena asaṃsaṭṭhaṃ. Ubhayanti gihīhi ca anagārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭhaṃ. Anokasārinti anālayacāriṃ, taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๔. คำว่า Asaṃsaṭṭhaṃ หมายถึง ผู้ไม่คลุกคลีเพราะไม่มีการคลุกคลีทางกายด้วยการเห็น การฟัง การสนทนา และการบริโภค คำว่า Ubhayaṃ หมายถึง ผู้ไม่คลุกคลีกับทั้งสองฝ่าย คือทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิต คำว่า Anokasāriṃ หมายถึง ผู้เที่ยวไปโดยไม่มีความอาลัย อธิบายว่า เราเรียกบุคคลผู้มีอย่างนี้ว่า เป็นพราหมณ์

635. Nidhāyāti nikkhipitvā oropetvā. Tasesu thāvaresu cāti taṇhātāsena tasesu taṇhābhāvena thiratāya thāvaresu. Yo na hantīti yo evaṃ sabbasattesu vigatapaṭighatāya nikkhittadaṇḍo neva kañci sayaṃ hanati, na aññena ghāteti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๕. คำว่า Nidhāya หมายถึง วางลงแล้ว ปลงลงแล้ว คำว่า Tasesu thāvaresu ca หมายถึง ในสัตว์ผู้ยังสะดุ้งเพราะความสะดุ้งคือตัณหา และในสัตว์ผู้มั่นคงเพราะความมั่นคงคือการไม่มีตัณหา คำว่า Yo na hanti หมายถึง ผู้ใดวางอาชญาแล้วในสัตว์ทั้งปวงอย่างนี้เพราะปราศจากความกระทบกระทั่ง ย่อมไม่ฆ่าใครๆ เอง และไม่ใช้ผู้อื่นให้ฆ่า อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

636. Aviruddhanti āghātavasena viruddhesupi lokiyamahājanesu āghātābhāvena aviruddhaṃ, hatthagate daṇḍe vā satthe vā avijjamānepi paresaṃ pahāradānato aviratattā attadaṇḍesu janesu nibbutaṃ nikkhittadaṇḍaṃ, pañcannaṃ khandhānaṃ ‘‘ahaṃ mama’’nti gahitattā sādānesu, tassa gahaṇassa abhāvena anādānaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๖. คำว่า Aviruddhaṃ หมายถึง ผู้ไม่เป็นข้าศึกเพราะไม่มีความอาฆาตในมหาชนชาวโลกแม้ผู้เป็นข้าศึกกันด้วยอำนาจความอาฆาต ผู้ดับแล้ว คือผู้วางอาชญาแล้วในชนผู้มีอาชญาในตน (เพราะยังไม่เว้นจากการประหารผู้อื่น แม้ไม่มีท่อนไม้หรือศาสตราในมือ) ผู้ไม่มีความยึดมั่นในชนผู้มีความยึดมั่น (เพราะยึดมั่นขันธ์ 5 ว่า "เรา ของเรา") เพราะไม่มีการยึดมั่นนั้น อธิบายว่า เราเรียกบุคคลผู้มีอย่างนี้ว่า เป็นพราหมณ์

637. Āraggāti yassete rāgādayo ayañca paraguṇamakkhaṇalakkhaṇo makkho āraggā sāsapo viya papatito, yathā sāsapo āragge na santiṭṭhati, evaṃ citte na tiṭṭhati, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๗. คำว่า Āraggā หมายถึง ราคะเป็นต้นเหล่านี้และมักขะอันมีลักษณะลบหลู่คุณผู้อื่นนี้ของผู้ใด ตกไปแล้วเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดจากปลายเหล็กแหลม คือ เหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดย่อมไม่ตั้งอยู่บนปลายเหล็กแหลม ฉันใด ย่อมไม่ตั้งอยู่ในจิต ฉันนั้น อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

638. Akakkasanti apharusaṃ. Viññāpaninti atthaviññāpaniṃ. Saccanti bhūtaṃ. Nābhisajeti yāya girāya aññaṃ kujjhāpanavasena na laggāpeyya. Khīṇāsavo nāma evarūpameva giraṃ bhāseyya. Tasmā tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๘. คำว่า Akakkasaṃ หมายถึง ไม่กระด้าง คำว่า Viññāpaniṃ หมายถึง เป็นเครื่องให้รู้แจ้งซึ่งเนื้อความ คำว่า Saccaṃ หมายถึง เป็นเรื่องจริง คำว่า Nābhisaje หมายถึง ไม่พึงยังผู้อื่นให้ติดข้องด้วยวาจาใดโดยนัยแห่งการทำให้โกรธ ชื่อว่าพระขีณาสพ พึงกล่าววาจามีอย่างนี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

639. Sāṭakābharaṇādīsu dīghaṃ vā rassaṃ vā, maṇimuttādīsu aṇuṃ vā thūlaṃ vā mahagghaappagghavasena subhaṃ vā asubhaṃ vā yo puggalo imasmiṃ [Pg.190] loke parapariggahitaṃ nādiyati, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๓๙. อธิบายว่า บุคคลใดในโลกนี้ ย่อมไม่ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหน ในวัตถุมีผ้าและเครื่องประดับเป็นต้น จะยาวหรือสั้น ในวัตถุมีแก้วมณีและไข่มุกเป็นต้น จะเล็กหรือใหญ่ จะงามหรือไม่งามโดยนัยแห่งของมีค่ามากหรือมีค่าน้อย เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

640. Nirāsāsanti nittaṇhaṃ. Visaṃyuttanti sabbakilesehi viyuttaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๐. คำว่า Nirāsāsaṃ หมายถึง ผู้ไม่มีตัณหา คำว่า Visaṃyuttaṃ หมายถึง ผู้พรากจากกิเลสทั้งปวง อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

641. Ālayāti taṇhā. Aññāya akathaṃkathīti aṭṭha vatthūni yathābhūtaṃ jānitvā aṭṭhavatthukāya vicikicchāya nibbicikiccho. Amatogadhamanuppattanti amataṃ nibbānaṃ ogahetvā anuppattaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๑. คำว่า Ālayā หมายถึง ตัณหา คำว่า Aññāya akathaṃkathī หมายถึง ผู้รู้ชัดวัตถุ 8 ประการตามความเป็นจริงแล้ว เป็นผู้หมดความสงสัยในวิจิกิจฉามีวัตถุ 8 คำว่า Amatogadhamanuppattaṃ หมายถึง ผู้หยั่งลงสู่อมตะคือนิพพานแล้วบรรลุแล้ว อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

642. Ubhoti dvepi puññāni pāpāni ca chaḍḍetvāti attho. Saṅganti rāgādibhedaṃ saṅgaṃ. Upaccagāti atikkanto. Tamahaṃ vaṭṭamūlasokena asokaṃ, abbhantare rāgarajādīnaṃ abhāvena virajaṃ, nirupakkilesatāya suddhaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๒. คำว่า Ubho อธิบายว่า ละทั้งบุญและบาปทั้งสอง คำว่า Saṅgaṃ upaccagā หมายถึง ก้าวล่วงเครื่องข้องมีราคะเป็นต้น เราเรียกผู้นั้นว่า ผู้ไม่มีความโศกเพราะไม่มีความโศกอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ ผู้ปราศจากธุลีเพราะไม่มีธุลีคือราคะเป็นต้นในภายใน ผู้บริสุทธิ์เพราะไม่มีอุปกิเลส ว่าเป็นพราหมณ์

643. Vimalanti abbhādimalavirahitaṃ. Suddhanti nirupakkilesaṃ. Vippasannanti pasannacittaṃ. Anāvilanti kilesāvilattavirahitaṃ. Nandībhavaparikkhīṇanti tīsu bhavesu parikkhīṇataṇhaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๓. คำว่า Vimalaṃ หมายถึง ผู้ปราศจากมลทินคือเมฆหมอก คำว่า Suddhaṃ หมายถึง ผู้ไม่มีอุปกิเลส คำว่า Vippasannaṃ หมายถึง ผู้มีจิตผ่องใส คำว่า Anāvilaṃ หมายถึง ผู้ปราศจากความขุ่นมัวเพราะกิเลส คำว่า Nandībhavaparikkhīṇaṃ หมายถึง ผู้มีตัณหาสิ้นไปแล้วในภพทั้งสาม อธิบายว่า เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

644. Yo bhikkhu imaṃ rāgapalipathañceva kilesaduggañca saṃsāravaṭṭañca catunnaṃ saccānaṃ appaṭivijjhanakamohañca atīto, cattāro oghe tiṇṇo hutvā pāraṃ anuppatto, duvidhena jhānena jhāyī, taṇhāya abhāvena anejo, kathaṃkathāya abhāvena akathaṃkathī, upādānānaṃ abhāvena anupādiyitvā kilesanibbānena nibbuto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๔. อธิบายว่า ภิกษุใดล่วงพ้นแล้วซึ่งทางชัฏคือราคะนี้ด้วย ทางกันดารคือกิเลสด้วย วัฏสงสารด้วย และโมหะคือการไม่ตรัสรู้สัจจะ 4 ด้วย ข้ามโอฆะ 4 ได้แล้ว บรรลุถึงฝั่ง เป็นผู้เพ่งด้วยฌานสองอย่าง เป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีตัณหา เป็นผู้ไม่มีความสงสัยเพราะไม่มีความสงสัย ไม่ยึดมั่นเพราะไม่มีอุปาทาน ดับแล้วด้วยการดับกิเลส เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

645. Yo puggalo, idha loke, ubhopi kāme hitvā anāgāro hutvā paribbajati, taṃ parikkhīṇakāmañceva parikkhīṇabhavañca ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๕. อธิบายว่า บุคคลใดในโลกนี้ ละกามทั้งสองได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีเรือนเที่ยวไป เราเรียกผู้นั้นผู้มีกามสิ้นไปแล้วและมีภพสิ้นไปแล้วว่า เป็นพราหมณ์

646. Yo [Pg.191] idha loke chadvārikaṃ taṇhaṃ jahitvā gharāvāsena anatthiko anāgāro hutvā paribbajati, taṇhāya ceva bhavassa ca parikkhīṇattā taṇhābhavaparikkhīṇaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๖. อธิบายว่า ผู้ใดในโลกนี้ ละตัณหาอันมีทวาร 6 ได้แล้ว ไม่มีความต้องการด้วยฆราวาส เป็นผู้ไม่มีเรือนเที่ยวไป ชื่อว่าผู้มีตัณหาและภพสิ้นไปแล้ว เพราะตัณหาและภพสิ้นไปแล้ว เราเรียกผู้นั้นว่า เป็นพราหมณ์

647. Mānusakaṃ yoganti mānusakaṃ āyuñceva pañcavidhakāmaguṇe ca. Dibbayogepi eseva nayo. Upaccagāti yo mānusakaṃ yogaṃ hitvā dibbaṃ atikkanto, taṃ sabbehi catūhi yogehi visaṃyuttaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๗. คำว่า 'มานุสกํ โยคํ' หมายถึง อายุของมนุษย์และกามคุณ ๕ ประการ. แม้ในทิพยโยคะก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า 'อุปจฺจคา' ความว่า ผู้ใดละโยคะของมนุษย์แล้ว ก้าวล่วงทิพยโยคะไปได้ เราตถาคตเรียกผู้นั้นผู้พรากจากโยคะทั้ง ๔ โดยประการทั้งปวงว่าเป็นพราหมณ์.

648. Ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Aratinti araññavāse ukkaṇṭhitattaṃ. Sītibhūtanti nibbutaṃ, nirupadhinti nirupakkilesaṃ, vīranti taṃ evarūpaṃ sabbaṃ khandhalokaṃ abhibhavitvā ṭhitaṃ vīriyavantaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๘. บทว่า 'รตึ' หมายถึง ความยินดีในกามคุณ ๕. บทว่า 'อรตึ' หมายถึง ความกระสันในการอยู่ป่า. บทว่า 'สีติภูตํ' หมายถึง ผู้เยือกเย็นแล้ว. บทว่า 'นิรูปธึ' หมายถึง ผู้ไม่มีอุปกิเลส. บทว่า 'วีรํ' ความว่า เราตถาคตเรียกบุคคลผู้มีความเพียรเช่นนั้น ผู้ครอบงำขันธโลกทั้งหมดแล้วดำรงอยู่ได้ ว่าเป็นพราหมณ์.

649. Yo vedīti yo sattānaṃ sabbākārena cutiñca paṭisandhiñca pākaṭaṃ katvā jānāti, tamahaṃ alaggatāya asattaṃ, paṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ, catunnaṃ saccānaṃ buddhatāya buddhaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๔๙. บทว่า 'โย เวที' ความว่า ผู้ใดรู้จุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายโดยอาการทั้งปวง ทำให้ปรากฏแล้ว, เราตถาคตเรียกผู้นั้นว่า เป็นผู้ไม่ข้องเกี่ยวเพราะความไม่ติดข้อง, เป็นผู้ไปดีแล้วเพราะไปด้วยดีโดยปฏิปทา, เป็นผู้ตรัสรู้แล้วเพราะความรู้แจ้งในสัจจะทั้ง ๔ ว่าเป็นพราหมณ์.

650. Yassāti yassete devādayo gatiṃ na jānanti, tamahaṃ āsavānaṃ khīṇatāya khīṇāsavaṃ, kilesehi ārakattā arahantaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๕๐. บทว่า 'ยสฺส' ความว่า เทวดาเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไม่รู้คติของบุคคลใด, เราตถาคตเรียกบุคคลนั้นว่า เป็นผู้สิ้นอาสวะแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย, เป็นพระอรหันต์เพราะความไกลจากกิเลสทั้งหลาย ว่าเป็นพราหมณ์.

651. Pureti atītakkhandhesu. Pacchāti anāgatesu. Majjheti paccuppannesu. Kiñcananti yassetesu ṭhānesu taṇhāgāhasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi. Tamahaṃ rāgakiñcanādīhi akiñcanaṃ. Kassaci gahaṇassa abhāvena anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๕๑. บทว่า 'ปุเร' หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายในอดีต. บทว่า 'ปจฺฉา' หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายในอนาคต. บทว่า 'มชฺเฌ' หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายในปัจจุบัน. บทว่า 'กิญฺจนํ' ความว่า บุคคลใดไม่มีเครื่องกังวลอันเรียกว่าความยึดถือด้วยตัณหาในฐานะเหล่านี้, เราตถาคตเรียกบุคคลนั้นว่า เป็นผู้ไม่มีกังวลเพราะไม่มีราคะเป็นเครื่องกังวลเป็นต้น, เป็นผู้ไม่ยึดมั่นเพราะไม่มีการยึดถือสิ่งใด ว่าเป็นพราหมณ์.

652. Acchambhitattena usabhasadisatāya usabhaṃ, uttamaṭṭhena pavaraṃ, vīriyasampattiyā vīraṃ, mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitattā mahesiṃ, tiṇṇaṃ mārānaṃ vijitattā vijitāvinaṃ, ninhātakilesatāya nhātakaṃ, catusaccabuddhatāya buddhaṃ taṃ evarūpaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๕๒. เราตถาคตเรียกบุคคลเช่นนั้นว่า เป็นผู้องอาจเพราะความไม่สะทกสะท้านดุจโคอุสภะ, เป็นผู้ประเสริฐโดยความหมายว่าเป็นผู้สูงสุด, เป็นผู้กล้าหาญเพราะความถึงพร้อมด้วยวิริยะ, เป็นมเหสีเพราะแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่มีสีลขันธ์เป็นต้น, เป็นผู้มีชัยชนะเพราะชนะมารทั้งสาม, เป็นผู้หมดจดเพราะมีกิเลสอันล้างแล้ว, เป็นผู้ตรัสรู้แล้วเพราะตรัสรู้สัจจะทั้งสี่ ว่าเป็นพราหมณ์.

653. Yo pubbenivāsaṃ pākaṭaṃ katvā jānāti, chabbīsatidevalokabhedaṃ saggaṃ, catubbidhaṃ apāyañca dibbacakkhunā passati, atho jātikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ patto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

๖๕๓. ผู้ใดระลึกชาติก่อนได้ ทำให้ปรากฏแล้ว, เห็นสวรรค์อันมีเทวโลก ๒๖ ชั้น และอบาย ๔ ประการด้วยทิพยจักษุ, และบรรลุอรหัตตผลอันเรียกว่าความสิ้นชาติ, เราตถาคตเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์.

654. Evaṃ [Pg.192] bhagavā guṇato brāhmaṇaṃ vatvā ‘‘ye ‘jātito brāhmaṇo’ti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ vohāramattaṃ ajānantā, sā ca nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhī’’ti dassento ‘‘samaññā hesā’’ti gāthādvayamāha. Tassattho – ‘‘yadidaṃ brāhmaṇo khattiyo bhāradvājo vāseṭṭho’’ti nāmagottaṃ pakappitaṃ, samaññā hesā lokasmiṃ, paññattivohāramattanti veditabbaṃ. Kasmā? Yasmā sammuccā samudāgataṃ samanuññāya āgataṃ. Tañhi tattha tattha jātakāleyevassa ñātisālohitehi pakappitaṃ kataṃ. No cetaṃ evaṃ pakappeyyuṃ, na koci kañci disvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo’’ti vā ‘‘bhāradvājo’’ti vā jāneyya.

๖๕๔. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงพราหมณ์โดยคุณอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า 'ชนเหล่าใดมีความยึดมั่นว่า 'เป็นพราหมณ์โดยชาติ' ชนเหล่านั้นไม่รู้ว่าคำนี้เป็นเพียงโวหาร และทิฏฐิของพวกเขานั้นเป็นทิฏฐิที่ชั่ว' จึงตรัสคาถา ๒ บทว่า 'สมญฺญา เหสา' เป็นต้น. อรรถแห่งคาถานั้นว่า 'ชื่อและโคตรที่กำหนดกันขึ้นว่า พราหมณ์ กษัตริย์ ภารทวาชะ วาเสฏฐะ นี้ เป็นสมัญญาในโลก พึงทราบว่าเป็นเพียงบัญญัติโวหาร. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยสมมติ เกิดขึ้นโดยความเห็นชอบร่วมกัน. จริงอยู่ ชื่อและโคตรนั้น ญาติสาโลหิตของเขากำหนดตั้งขึ้นในที่นั้นๆ ในเวลาที่เกิดนั่นเอง. หากพวกเขาไม่กำหนดตั้งขึ้นอย่างนี้ ใครๆ เห็นใครๆ ก็จะไม่รู้ว่า 'ผู้นี้เป็นพราหมณ์' หรือ 'ผู้นี้เป็นภารทวาชะ'.

655. Evaṃ pakappitañcetaṃ dīgharattamanusayitaṃ diṭṭhigatamajānataṃ, ‘‘pakappitaṃ nāmagottaṃ, nāmagottamattametaṃ saṃvohāratthaṃ pakappita’’nti ajānantānaṃ sattānaṃ hadaye dīgharattaṃ diṭṭhigatamanusayitaṃ, tassa anusayitattā taṃ nāmagottaṃ ajānantā te pabruvanti ‘‘jātiyā hoti brāhmaṇo’’ti, ajānantāyeva evaṃ vadantīti vuttaṃ hoti.

๖๕๕. และชื่อและโคตรที่กำหนดขึ้นอย่างนี้ อันเป็นทิฏฐิที่นอนเนื่องมาสิ้นกาลนานสำหรับผู้ไม่รู้, คือทิฏฐิได้นอนเนื่องอยู่ในหทัยของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่รู้ว่า 'ชื่อและโคตรเป็นสิ่งที่กำหนดขึ้น เป็นเพียงชื่อและโคตรที่กำหนดขึ้นเพื่อใช้เป็นโวหาร' มาสิ้นกาลนาน, เพราะทิฏฐินั้นนอนเนื่องอยู่ พวกเขาผู้ไม่รู้ชื่อและโคตรนั้นจึงกล่าวกันว่า 'บุคคลเป็นพราหมณ์โดยชาติ', เป็นอันกล่าวว่า พวกเขากล่าวอย่างนั้นเพราะไม่รู้นั่นเอง.

656-7. Evaṃ ‘‘ye ‘jātito brāhmaṇo’ti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ vohāramattamajānantā, sā ca nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhī’’ti dassetvā idāni nippariyāyameva jātivādaṃ paṭikkhipanto kammavādañca niropento ‘‘na jaccā’’tiādimāha. Tattha ‘‘kammunā brāhmaṇo hoti, kammunā hoti abrāhmaṇo’’ti imissā upaḍḍhagāthāya atthavitthāraṇatthaṃ ‘‘kassako kammunā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammunāti paccuppannena kasikammādinibbattakacetanākammunā.

๖๕๖-๗. ครั้นทรงแสดงอย่างนี้ว่า 'ชนเหล่าใดมีความยึดมั่นว่า 'เป็นพราหมณ์โดยชาติ' ชนเหล่านั้นไม่รู้ว่าคำนี้เป็นเพียงโวหาร และทิฏฐิของพวกเขานั้นเป็นทิฏฐิที่ชั่ว' บัดนี้ เมื่อจะทรงปฏิเสธชาติวาทะโดยไม่มีปริยาย และทรงสถาปนากัมมวาทะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'น ชจฺจา'. ในบทเหล่านั้น พระองค์ตรัสคำเป็นต้นว่า 'กสฺสโก กมฺมุนา' เพื่อขยายความแห่งครึ่งคาถานี้ว่า 'บุคคลเป็นพราหมณ์เพราะกรรม เป็นผู้มิใช่พราหมณ์เพราะกรรม'. ในบทนั้น คำว่า 'กมฺมุนา' หมายถึง เจตนากรรมในปัจจุบันอันทำให้เกิดกสิกรรมเป็นต้น.

659. Paṭiccasamuppādadassāti ‘‘iminā paccayena evaṃ hotī’’ti evaṃ paṭiccasamuppādadassāvino. Kammavipākakovidāti sammānāvamānārahe kule kammavasena uppatti hoti, aññāpi hīnapaṇītatā hīnapaṇīte kamme vipaccamāne hotīti evaṃ kammavipākakusalā.

๖๕๙. บทว่า 'ปฏิจฺจสมุปฺปาททสฺสา' หมายถึง ผู้เห็นปฏิจจสมุปบาทว่า 'สิ่งนี้ย่อมมีเพราะปัจจัยนี้'. บทว่า 'กมฺมวิปากโกวิทา' หมายถึง ผู้ฉลาดในวิบากของกรรมว่า การเกิดขึ้นในตระกูลที่ควรแก่การนับถือและดูหมิ่น ย่อมมีได้ด้วยอำนาจกรรม, แม้ความเลวและความประณีตอย่างอื่นก็ย่อมมีได้เมื่อกรรมที่เลวและประณีตให้ผล.

660. ‘‘Kammunāvattatī’’ti gāthāya pana ‘‘loko’’ti vā ‘‘pajā’’ti vā ‘‘sattā’’ti vā ekoyeva attho, vacanamattameva nānaṃ. Purimapadena cettha [Pg.193] ‘‘atthi brahmā mahābrahmā…pe… seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti (dī. ni. 1.42) imissā diṭṭhiyā nisedho veditabbo. Kammunā hi vattati tāsu tāsu gatīsu uppajjati loko, tassa ko sajitāti? Dutiyena ‘‘evaṃ kammunā uppannopi ca pavattiyampi atītapaccuppannabhedena kammunā eva pavattati, sukhadukkhāni paccanubhonto hīnapaṇītādibhāvaṃ āpajjanto pavattatī’’ti dasseti. Tatiyena tamevatthaṃ nigameti ‘‘evaṃ sabbathāpi kammanibandhanā sattā kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti. Catutthena tamatthaṃ upamāya vibhāveti rathassāṇīva yāyatoti. Yathā rathassa yāyato āṇi nibandhanaṃ hoti, na tāya anibaddho yāti, evaṃ lokassa uppajjato ca pavattato ca kammaṃ nibandhanaṃ, na tena anibaddho uppajjati nappavattati.

๖๖๐. ส่วนในคาถาว่า 'กมฺมุนาวตฺตตี' คำว่า 'โลโก' หรือ 'ปชา' หรือ 'สตฺตา' มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงถ้อยคำเท่านั้น. พึงทราบว่า ด้วยบทแรกในคาถานี้ เป็นการปฏิเสธทิฏฐินี้ว่า 'มีพรหม มหาพรหม...ฯลฯ...ผู้ประเสริฐสุด ผู้สร้าง ผู้เป็นใหญ่ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและจะเกิด' (ที. นิกาย. ๑.๔๒). จริงอยู่ โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม ย่อมเกิดขึ้นในคติต่างๆ, ใครเล่าเป็นผู้สร้างโลกนั้น? ด้วยบทที่สอง ทรงแสดงว่า 'แม้เกิดขึ้นเพราะกรรมอย่างนี้แล้ว ในความเป็นไปก็ย่อมเป็นไปเพราะกรรมนั่นเอง โดยความแตกต่างแห่งอดีตและปัจจุบัน, เสวยสุขและทุกข์ ถึงความเป็นผู้เลวและประณีตเป็นต้น ย่อมเป็นไป'. ด้วยบทที่สาม ทรงสรุปความนั้นว่า 'สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นเครื่องผูกพันโดยประการทั้งปวงอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพราะถูกผูกไว้ด้วยกรรมนั่นเอง, ไม่เป็นไปโดยประการอื่น'. ด้วยบทที่สี่ ทรงจำแนกความนั้นด้วยอุปมาว่า 'รถสฺสาณีว ยายโต'. เหมือนอย่างว่า สลักเป็นเครื่องผูกของรถที่กำลังแล่นไป, รถที่ไม่ได้ผูกด้วยสลักนั้นย่อมไปไม่ได้ ฉันใด, กรรมก็เป็นเครื่องผูกของโลกที่กำลังเกิดขึ้นและเป็นไป ฉันนั้น, โลกที่ไม่ได้ผูกด้วยกรรมนั้นย่อมเกิดขึ้นไม่ได้ ย่อมเป็นไปไม่ได้.

661. Idāni yasmā evaṃ kammanibandhano loko, tasmā seṭṭhena kammunā seṭṭhabhāvaṃ dassento ‘‘tapenā’’ti gāthādvayamāha. Tattha tapenāti indriyasaṃvarena. Brahmacariyenāti sikkhānissitena vuttāvasesaseṭṭhacariyena. Saṃyamenāti sīlena. Damenāti paññāya. Etena seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtena kammunā brāhmaṇo hoti. Kasmā? Yasmā etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ, yasmā etaṃ kammaṃ uttamo brāhmaṇabhāvoti vuttaṃ hoti. ‘‘Brahmāna’’ntipi pāṭho, tassattho – brahmaṃ ānetīti brahmānaṃ, brahmabhāvaṃ āneti āvahati detīti vuttaṃ hoti.

๖๖๑. บัดนี้ เพราะว่าโลกมีกรรมเป็นเครื่องผูกพันอย่างนี้ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยกรรมอันประเสริฐ จึงตรัสคาถา ๒ คาถาว่า “ตเปน” เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ตเปนา ความว่า ด้วยความสำรวมอินทรีย์. บทว่า พฺรหฺมจริเยน ความว่า ด้วยประพฤติอันประเสริฐที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว อันอาศัยสิกขา. บทว่า สํยเมน ความว่า ด้วยศีล. บทว่า ทเมน ความว่า ด้วยปัญญา. บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ด้วยกรรมอันประเสริฐโดยความเป็นของประเสริฐนี้. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่า ความเป็นพราหมณ์นี้เป็นสิ่งสูงสุด เพราะว่า กรรมนี้เป็นภาวะแห่งพราหมณ์อันสูงสุด ดังนี้. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า “พฺรหฺมานํ” ก็มี อธิบายว่า นำมาซึ่งพรหมภาวะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า พฺรหฺมานํ อธิบายว่า นำมา คือนำมาซึ่งความเป็นพรหมให้.

662. Dutiyagāthāya santoti santakileso. Brahmā sakkoti brahmā ca sakko ca. Yo evarūpo, so na kevalaṃ brāhmaṇo, apica kho brahmā ca sakko ca so vijānataṃ paṇḍitānaṃ, evaṃ vāseṭṭha jānāhīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๖๖๒. ในคาถาที่สอง บทว่า สนฺโต ความว่า ผู้มีกิเลสสงบแล้ว. บทว่า พฺรหฺมา สกฺโก ความว่า เป็นทั้งพรหมและเป็นทั้งท้าวสักกะ. อธิบายว่า ผู้ใดเป็นเช่นนี้ ผู้นั้นไม่เป็นเพียงพราหมณ์เท่านั้น แต่ยังเป็นทั้งพรหมและเป็นทั้งท้าวสักกะของบัณฑิตผู้รู้ทั้งหลาย ดูก่อนวาเสฏฐะ เธอจงรู้อย่างนี้. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya vāseṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาวาเสฏฐสูตร จบ.

10. Kokālikasuttavaṇṇanā

๑๐. วรรณนาโกกาลิกสูตร

Evaṃ [Pg.194] me sutanti kokālikasuttaṃ. Kā uppatti? Imassa suttassa uppatti atthavaṇṇanāyameva āvi bhavissati. Atthavaṇṇanāya cassa evaṃ me sutantiādi vuttanayameva. Atha kho kokālikoti ettha pana ko ayaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkamīti? Vuccate – ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārāpite vihāreyeva paṭivasati ‘‘cūḷakokāliko’’ti nāmena, na devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto ‘‘mahākokāliko’’ti paññāyi.

โกกาลิกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. สูตรนี้มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เรื่องเกิดขึ้นแห่งสูตรนี้ จักมีแจ้งในอรรถกถาภาคนี้นั่นเอง. และในอรรถกถาภาคนั้น คำว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. แต่ในบทว่า อถ โข โกกาลิโก นี้ โกกาลิกะนี้คือใคร และเหตุไรจึงเข้าไปเฝ้า? กล่าวแก้ว่า ได้ยินว่า ท่านผู้นี้เป็นบุตรของโกกาลิกเศรษฐี ในโกกาลิกนคร ในโกกาลิกรัฐ บวชแล้วอาศัยอยู่ในวิหารที่บิดาสร้างถวายนั่นเอง ชื่อว่า “จูฬโกกาลิกะ” ไม่ใช่ศิษย์ของพระเทวทัต. ส่วนบุตรพราหมณ์นั้นปรากฏชื่อว่า “มหาโกกาลิกะ”.

Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekavāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā taṃ vihāraṃ agamaṃsu. Tattha te kokālikena saddhiṃ sammoditvā taṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā kassaci āroceyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā temāse atīte itaradivasaṃ pageva nagaraṃ pavisitvā ārocesi – ‘‘tumhe aggasāvake idhāgantvā vasamāne na jānittha, na te koci paccayenāpi nimantetī’’ti. Nagaravāsino ‘‘kasmā no, bhante, nārocayitthā’’ti. Kiṃ ārocitena, kiṃ nāddasatha dve bhikkhū vasante, nanu ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiguḷavatthādīni ānetvā kokālikassa purato nikkhipiṃsu. So cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā ‘payuttavācāya uppanno lābho’ti ñatvā na sādiyissanti, asādiyantā addhā ‘āvāsikassa dethā’ti bhaṇissanti, handāhaṃ imaṃ lābhaṃ gāhāpetvā gacchāmī’’ti. So tathā akāsi, therā disvāva payuttavācāya uppannabhāvaṃ ñatvā ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ na kokālikassa vaṭṭantī’’ti cintetvā ‘‘āvāsikassa dethā’’ti avatvā paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Tena kokāliko ‘‘kathañhi nāma attanā aggaṇhantā mayhampi na dāpesu’’nti domanassaṃ uppādesi.

ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี พระอัครสาวก ๒ องค์ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เที่ยวจาริกไปในชนบท เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะอยู่ในที่สงัด จึงส่งภิกษุเหล่านั้นไปแล้ว ถือบาตรและจีวรของตนไปถึงนครนั้นในชนบทนั้น แล้วได้ไปยังวิหารนั้น. ในวิหารนั้น ท่านทั้งสองได้ปราศรัยกับพระโกกาลิกะแล้ว ได้กล่าวกะท่านว่า “อาวุโส เราทั้งสองจักอยู่ที่นี่ตลอด ๓ เดือน ท่านอย่าได้บอกแก่ใครๆ” พระโกกาลิกะรับคำว่า “ดีละ ขอรับ” เมื่อ ๓ เดือนล่วงไปแล้ว ในวันรุ่งขึ้น แต่เช้าตรู่ ท่านเข้าไปในเมืองแล้วบอกว่า “พวกท่านไม่รู้ว่าพระอัครสาวกมาอยู่ที่นี่ ไม่มีใครนิมนต์ท่านด้วยปัจจัยเลย” ชาวเมืองกล่าวว่า “ทำไมท่านไม่บอกแก่พวกเราเล่า ขอรับ” (โกกาลิกะตอบว่า) “จะบอกไปทำไม พวกท่านไม่เห็นภิกษุ ๒ รูปอยู่หรือ ภิกษุเหล่านี้คือพระอัครสาวกมิใช่หรือ” พวกเขาประชุมกันอย่างรวดเร็ว นำเนยใส น้ำอ้อย และผ้า เป็นต้น มาวางไว้ข้างหน้าพระโกกาลิกะ. ท่านคิดว่า “พระอัครสาวกเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง เมื่อรู้ว่าลาภนี้เกิดขึ้นเพราะวาจาที่ประกอบแล้ว จักไม่ยินดี เมื่อไม่ยินดี ก็จักกล่าวว่า ‘จงถวายแก่เจ้าอาวาส’ เป็นแน่ เอาเถิด เราจักให้เขามอบลาภนี้แล้วไป” ท่านได้ทำเช่นนั้น พระเถระทั้งสองพอมองเห็นก็ทราบว่าเป็นลาภที่เกิดขึ้นเพราะวาจาที่ประกอบแล้ว จึงคิดว่า “ปัจจัยเหล่านี้ไม่ควรทั้งแก่เราและแก่พระโกกาลิกะ” ไม่ได้กล่าวว่า “จงถวายแก่เจ้าอาวาส” แต่ปฏิเสธแล้วหลีกไป. ด้วยเหตุนั้น พระโกกาลิกะจึงเกิดความโทมนัสว่า “ทำไมหนอ เมื่อตนเองไม่รับแล้ว จึงไม่ให้เขาถวายแก่เราด้วย”.

Te [Pg.195] bhagavato santikaṃ agamaṃsu. Bhagavā ca pavāretvā sace attanā janapadacārikaṃ na gacchati, aggasāvake peseti – ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāyā’’tiādīni (mahāva. 32) vatvā. Idamāciṇṇaṃ tathāgatānaṃ. Tena kho pana samayena attanā agantukāmo hoti. Atha kho ime punadeva uyyojesi – ‘‘gacchatha, bhikkhave, caratha cārika’’nti. Te pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ cārikaṃ caramānā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ agamaṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā gahetvā bhikkhusaṅghassa adaṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni lobhābhibhūtā pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisā maññe, ime pāpicchā asantaguṇaparidīpakā pāpabhikkhū’’ti. So there upasaṅkamitvā ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā santuṭṭhā pavivittā viya ahuvattha, idāni panattha pāpabhikkhū jātā’’ti vatvā pattacīvaramādāya tāvadeva taramānarūpo nikkhamitvā gantvā ‘‘bhagavato etamatthaṃ ārocessāmī’’ti sāvatthābhimukho gantvā anupubbena bhagavantaṃ upasaṅkami. Ayamettha kokāliko, iminā kāraṇena upasaṅkami. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādi.

ท่านทั้งสองได้ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค. ก็พระผู้มีพระภาค เมื่อปวารณาแล้ว หากพระองค์เองไม่เสด็จจาริกไปในชนบท ก็จะทรงส่งพระอัครสาวกไป โดยตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก” เป็นต้น (มหาวรรค ๓๒). นี้เป็นธรรมเนียมของพระตถาคตทั้งหลาย. ก็ในสมัยนั้น พระองค์ไม่ทรงประสงค์จะเสด็จไปเอง. ลำดับนั้น พระองค์จึงทรงส่งท่านทั้งสองไปอีกว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงเที่ยวจาริกไป”. ท่านทั้งสองพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เที่ยวจาริกไปโดยลำดับ ได้ไปยังนครนั้นในรัฐนั้นนั่นเอง. ชาวเมืองจำพระเถระได้ จึงจัดทานพร้อมด้วยบริขาร สร้างมณฑปกลางเมืองแล้วถวายทาน และได้น้อมถวายบริขารแก่พระเถระทั้งสอง. พระเถระรับแล้วได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์. พระโกกาลิกะเห็นดังนั้นจึงคิดว่า “ท่านเหล่านี้แต่ก่อนเป็นผู้มักน้อย บัดนี้ถูกความโลภครอบงำ กลายเป็นผู้มีความปรารถนาลามกไปแล้ว เราเข้าใจว่าแม้แต่ก่อนท่านก็เป็นเช่นผู้มักน้อย สันโดษ และสงัด ท่านเหล่านี้เป็นภิกษุชั่ว มีความปรารถนาลามก ประกาศคุณที่ไม่มีอยู่จริง”. ท่านจึงเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “อาวุโส แต่ก่อนท่านเป็นดุจผู้มักน้อย สันโดษ และสงัด แต่บัดนี้ท่านกลายเป็นภิกษุชั่วไปแล้ว” ว่าแล้วก็ถือบาตรและจีวร รีบออกจากที่นั้นไปทันที มุ่งหน้าไปยังกรุงสาวัตถีด้วยคิดว่า “เราจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค” แล้วได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคโดยลำดับ. นี้คือพระโกกาลิกะในที่นี้ ท่านเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนี้. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล โกกาลิกภิกษุเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ” เป็นต้น.

Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjetvā aññāsi – ‘‘aggasāvake akkositukāmo āgato’’ti. ‘‘Sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti ca āvajjento ‘‘na sakkā, theresu aparajjhitvā āgato, ekaṃsena padumaniraye uppajjissatī’’ti addasa. Evaṃ disvāpi pana ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti parūpavādamocanatthaṃ ariyūpavādassa mahāsāvajjabhāvadassanatthañca ‘‘mā heva’’ntiādinā nayena tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha mā hevanti mā evamāha, mā evaṃ abhaṇīti attho. Pesalāti piyasīlā. Saddhāyikoti saddhāgamakaro, pasādāvahoti vuttaṃ hoti. Paccayikoti paccayakaro, ‘‘evameta’’nti sanniṭṭhāvahoti vuttaṃ hoti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นเขาผู้กำลังรีบร้อนมาแต่ไกล ก็ทรงรำพึงแล้วทรงทราบว่า “เขามาด้วยความประสงค์จะด่าอัครสาวก” และเมื่อทรงรำพึงว่า “จะสามารถห้ามได้หรือไม่หนอ” ก็ทรงเห็นว่า “ไม่สามารถ (ห้ามได้), เขาประทุษร้ายต่อพระเถระทั้งหลายมาแล้ว จะต้องบังเกิดในปทุมนรกโดยส่วนเดียวอย่างแน่นอน” แม้ทรงเห็นอย่างนั้นแล้ว แต่เพื่อจะเปลื้องตนจากคำครหาของผู้อื่นว่า “แม้ได้ทรงสดับ (บุคคล) ติเตียนพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ก็ไม่ทรงห้าม” และเพื่อทรงแสดงความเป็นกรรมมีโทษมากแห่งการว่าร้ายพระอริยะ จึงได้ทรงห้ามถึงสามครั้งด้วยนัยมีอาทิว่า “อย่าเลย” ในบทเหล่านั้น บทว่า “มา เหวํ” มีความหมายว่า อย่าได้กล่าวอย่างนั้น, อย่าได้พูดอย่างนั้น บทว่า “เปสลา” คือ ผู้มีศีลเป็นที่รัก บทว่า “สัทธายิโก” คือ ผู้ทำศรัทธาให้เกิด, กล่าวคือ ผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส บทว่า “ปัจจยิโก” คือ ผู้ทำความเชื่อถือให้เกิด, กล่าวคือ ผู้นำมาซึ่งการลงความเห็นว่า “เรื่องนี้เป็นอย่างนี้”

Acirapakkantassāti pakkantassa sato na cireneva sabbo kāyo phuṭo ahosīti kesaggamattampi okāsaṃ avajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni [Pg.196] bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ ahosi. Tattha yasmā buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ na deti, dassanūpacāre pana vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. Teneva vuttaṃ ‘‘acirapakkantassa ca kokālikassā’’ti. Atha kasmā tattheva na aṭṭhāsīti ce? Kammānubhāvena. Okāsakatañhi kammaṃ avassaṃ vipaccati, taṃ tassa tattha ṭhātuṃ na deti. So kammānubhāvena codiyamāno uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Kaḷāyamattiyoti caṇakamattiyo. Beluvasalāṭukamattiyoti taruṇabeluvamattiyo. Pabhijjiṃsūti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena anayabyasanaṃ patvā dukkhābhibhūto jetavanadvārakoṭṭhake sayi. Atha dhammassavanatthaṃ āgatāgatā manussā taṃ disvā ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ pattosī’’ti āhaṃsu. Tesaṃ sutvā ārakkhadevatā dhikkāraṃ akaṃsu, ārakkhadevatānaṃ ākāsaṭṭhadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikkāro udapādi.

บทว่า “อจิรปักกันตัสส” คือ เมื่อเขาหลีกไปแล้วไม่นานนั่นเอง กายทั้งหมดก็ถูกแผ่ไปแล้ว คือ ร่างกายทั้งหมด เว้นที่ว่างแม้เพียงปลายเส้นผม ถูกท่วมทับด้วยตุ่มทั้งหลายที่ผุดขึ้นทำลายกระดูก ในเรื่องนั้น เพราะว่ากรรมเช่นนั้นด้วยพุทธานุภาพ ย่อมไม่ให้ผลในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แต่ย่อมให้ผลเมื่อพ้นจากคลองจักษุไปเท่านั้น ฉะนั้น ตุ่มทั้งหลายจึงเกิดขึ้นแก่โกกาลิกะนั้นผู้หลีกไปไม่นาน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อจิรปักกันตัสส จ โกกาลิกัสส” หากถามว่า ก็เพราะเหตุไร เขาจึงไม่ยืนอยู่ที่นั่นเองเล่า? ตอบว่า ด้วยอานุภาพแห่งกรรม จริงอยู่ กรรมที่ได้โอกาสแล้วย่อมให้ผลอย่างแน่นอน กรรมนั้นย่อมไม่ให้เขายืนอยู่ในที่นั้นได้ เขาถูกอานุภาพแห่งกรรมตักเตือนอยู่ จึงลุกจากอาสนะหลีกไป บทว่า “กฬายมัตติโย” คือ (ตุ่ม) ขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียว บทว่า “เพลุวสฬาฏุกมัตติโย” คือ (ตุ่ม) ขนาดเท่าผลมะตูมอ่อน บทว่า “ปภิชฺชึสุ” คือ แตกแล้ว เมื่อตุ่มเหล่านั้นแตกแล้ว ร่างกายทั้งหมดได้เป็นประดุจผลขนุนสุก เขาผู้มีร่างกายสุกเปื่อย ถึงความพินาศย่อยยับ ถูกความทุกข์ครอบงำแล้ว ได้นอนอยู่ที่ซุ้มประตูพระเชตวัน ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่มาแล้วๆ เพื่อฟังธรรม เห็นเขาแล้ว ได้กล่าวว่า “น่าตำหนิ โกกาลิกะ, น่าตำหนิ โกกาลิกะ, ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว, ท่านอาศัยปากของตนนั่นเองจึงถึงความพินาศย่อยยับ” อารักขเทวดาได้ฟังคำของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ก็ได้ทำการติเตียน, (เมื่อ) อารักขเทวดา (ติเตียนแล้ว) อากาสัฏฐเทวดา (ก็ติเตียน) ด้วยอุบายนี้ เสียงติเตียนเป็นอันเดียวกันได้เกิดขึ้นแล้วจนถึงอกนิฏฐภพ

Tadā ca turū nāma bhikkhu kokālikassa upajjhāyo anāgāmiphalaṃ patvā suddhāvāsesu nibbatto hoti. Sopi samāpattiyā vuṭṭhito taṃ dhikkāraṃ sutvā āgamma kokālikaṃ ovadi sāriputtamoggallānesu cittappasādajananatthaṃ. So tassāpi vacanaṃ aggahetvā aññadatthu tameva aparādhetvā kālaṃ katvā padumaniraye uppajji. Tenāha – ‘‘atha kho kokāliko bhikkhu tenevābādhena…pe… āghātetvā’’ti.

ในครั้งนั้น ภิกษุชื่อตุรูผู้เป็นอุปัชฌาย์ของโกกาลิกะ บรรลุอนาคามิผลแล้ว บังเกิดอยู่ในสุทธาวาสภพ แม้ท่านผู้นั้นออกจากสมาบัติแล้ว ได้ฟังเสียงติเตียนนั้นแล้ว จึงมาตักเตือนโกกาลิกะเพื่อทำให้เกิดความเลื่อมใสในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เขาไม่รับเอาคำของท่านผู้นั้น กลับประทุษร้ายท่านผู้นั้นนั่นแหละ แล้วทำกาละ บังเกิดในปทุมนรก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล โกกาลิกภิกษุ...ด้วยอาพาธนั้นนั่นแล...ยังจิตให้ขัดเคืองแล้ว”

Atha kho brahmā sahampatīti ko ayaṃ brahmā, kasmā ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavocāti? Ayaṃ kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma bhikkhu anāgāmī hutvā suddhāvāsesu uppanno, tattha naṃ ‘‘sahampati brahmā’’ti sañjānanti. So pana ‘‘ahaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā padumanirayaṃ kittessāmi, tato bhagavā bhikkhūnaṃ ārocessati. Kathānusandhikusalā bhikkhū tatthāyuppamāṇaṃ pucchissanti, bhagavā ācikkhanto ariyūpavāde ādīnavaṃ pakāsessatī’’ti iminā kāraṇena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā [Pg.197] etadavoca. Bhagavā tatheva akāsi, aññataropi bhikkhu pucchi. Tena ca puṭṭho ‘‘seyyathāpi bhikkhū’’tiādimāha.

บทว่า “ครั้งนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหม” ถามว่า พรหมนี้คือใคร, และเพราะเหตุไรจึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลคำนี้? (ตอบว่า) พรหมนี้คือภิกษุชื่อสหกะในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ เป็นพระอนาคามีแล้วบังเกิดในสุทธาวาสภพ, ในภพนั้น เขารู้จักท่านว่า “สหัมบดีพรหม” ส่วนท่าน (คิดว่า) “เราจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักประกาศเรื่องปทุมนรก, ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสบอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายผู้ฉลาดในการสืบต่อเรื่องราว จักทูลถามถึงประมาณอายุในนรกนั้น, พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสบอก จักทรงประกาศโทษในการว่าร้ายพระอริยะ” ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลคำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงกระทำอย่างนั้นนั่นแล, ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ได้ทูลถามแล้ว และเมื่อถูกภิกษุนั้นทูลถามแล้ว จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า”

Tattha vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā kosalaraṭṭhe eko pattho hoti, tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. Tilavāhoti tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma koci paccekanirayo natthi, avīcimhiyeva abbudagaṇanāya paccanokāso pana ‘‘abbudo nirayo’’ti vutto. Esa nayo nirabbudādīsu.

ในบทเหล่านั้น บทว่า “วีสติขาริโก” (มีงา ๒๐ ขารี) คือ ด้วยทะนานของชาวมคธ ๔ ทะนาน เป็น ๑ ทะนานในแคว้นโกศล, ด้วยทะนานนั้น ๔ ทะนาน เป็น ๑ อาฬหกะ, ๔ อาฬหกะ เป็น ๑ โทณะ, ๔ โทณะ เป็น ๑ มาณิกา, ๔ มาณิกา เป็น ๑ ขารี, ด้วยขารีนั้น จึงเป็น ๒๐ ขารี บทว่า “ติลวาโห” คือ เกวียนงา บทว่า “อพฺพุโท นิรโย” คือ นรกชื่ออัพพุทะโดยเฉพาะไม่มี, แต่โอกาสที่สัตว์ต้องเสวยทุกข์ในอเวจีนรกโดยนับเป็นอัพพุทะ ท่านเรียกว่า “อัพพุทะนรก” นัยนี้พึงนำไปใช้ในนิรัพพุทะนรกเป็นต้น

Tattha vassagaṇanāpi evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭippakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭippakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ. Esa nayo sabbattha. Keci pana ‘‘tattha tattha paridevanānattenapi kammakaraṇanānattenapi imāni nāmāni laddhānī’’ti vadanti, apare ‘‘sītanarakā eva ete’’ti.

ในเรื่องนั้น การนับจำนวนปีพึงทราบอย่างนี้ คือ แสนคูณแสนเป็นหนึ่งโกฏิฉันใด, แสนคูณแสนโกฏิ ชื่อว่าหนึ่งปโกฏิฉันนั้น, แสนคูณแสนปโกฏิ ชื่อว่าหนึ่งโกฏิปโกฏิ, แสนคูณแสนโกฏิปโกฏิ เป็นหนึ่งนหุตะ, แสนคูณแสนนหุตะ เป็นหนึ่งนินนหุตะ, แสนคูณแสนนินนหุตะ เป็นหนึ่งอัพพุทะ, นิรัพพุทะเป็นยี่สิบเท่าของอัพพุทะนั้น นัยนี้พึงนำไปใช้ในที่ทั้งปวง แต่บางพวกกล่าวว่า “ชื่อเหล่านี้ได้มาเพราะความแตกต่างแห่งการคร่ำครวญและเพราะความแตกต่างแห่งการกระทำกรรมในที่นั้นๆ”, พวกอื่นกล่าวว่า “เหล่านี้เป็นสีตลนรก (นรกเย็น) นั่นเอง”

Athāparanti tadatthavisesatthadīpakaṃ gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Pāṭhavasena vuttavīsatigāthāsu hi ettha ‘‘sataṃ sahassāna’’nti ayamekā eva gāthā vuttatthadīpikā, sesā visesatthadīpikā eva, avasāne gāthādvayameva pana mahāaṭṭhakathāyaṃ vinicchitapāṭhe natthi. Tenāvocumha ‘‘vīsatigāthāsū’’ti.

บทว่า “อถาปรํ” (อนึ่ง ข้ออื่นอีก) ท่านกล่าวหมายถึงคาถาประพันธ์ที่แสดงเนื้อความพิเศษของเนื้อความนั้น จริงอยู่ ในคาถาทั้ง ๒๐ ที่กล่าวไว้ตามลำดับแห่งบาลีในที่นี้ คาถาว่า “สตํ สหสฺสานํ” นี้เพียงคาถาเดียวเท่านั้น เป็นคาถาแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้ว, คาถาที่เหลือเป็นคาถาแสดงเนื้อความพิเศษนั่นเอง, แต่สองคาถาในตอนท้ายไม่มีอยู่ในบาลีที่วินิจฉัยไว้ในมหาอรรถกถา เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า “ในคาถาทั้ง ๒๐”

663. Tattha kuṭhārīti attacchedakaṭṭhena kuṭhārisadisā pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhātaṃ attano mūlaṃyeva nikantati.

๖๖๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า “กุฐารี” คือ วาจาหยาบอันเปรียบเสมือนขวานโดยอรรถว่าตัดตน บทว่า “ฉินฺทติ” คือ ย่อมตัดรากของตนนั่นเอง อันได้แก่กุศลมูล

664. Nindiyanti ninditabbaṃ. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo uttamaṭṭhena pasaṃsāraho puggalo, taṃ vā so pāpicchatādīni āropetvā garahati. Vicinātīti upacināti. Kalinti aparādhaṃ.

๖๖๔. คำว่า นินฺทิยนฺติ คือ ติเตียนบุคคลที่ควรติเตียน หรือติเตียนบุคคลที่ควรสรรเสริญ คือ บุคคลผู้สมควรแก่การสรรเสริญโดยอรรถอันสูงสุดนั้น เขากลับใส่ความด้วยความปรารถนาลามกเป็นต้นแล้วตำหนิ คำว่า วิสินาติ หมายถึง ย่อมสั่งสม คำว่า กลิ หมายถึง ความผิด

665. Ayaṃ kalīti ayaṃ aparādho. Akkhesūti jūtakīḷanaakkhesu. Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena attano dhanenapi attanāpi saddhiṃ. Sugatesūpi [Pg.198] suṭṭhu gatattā, sundarañca ṭhānaṃ gatattā sugatanāmakesu buddhapaccekabuddhasāvakesu. Manaṃ padosayeti yo manaṃ padūseyya. Tassāyaṃ manopadoso eva mahattaro kalīti vuttaṃ hoti.

๖๖๕. คำว่า อยํ กลิ คือ ความผิดนี้ คำว่า อกฺเขสุ คือ ในสกาที่เป็นเครื่องเล่นการพนัน คำว่า สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา คือ พร้อมทั้งทรัพย์ของตนทั้งหมดและพร้อมทั้งตนด้วย คำว่า สุคเตสุ คือ ในพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก ผู้ได้ชื่อว่าสุคต เพราะเสด็จไปดีแล้ว และเพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงดงาม คำว่า มนํ ปโทสเย คือ ผู้ใดพึงยังจิตให้กำเริบ ความประทุษร้ายจิตของผู้นั้นนั่นแหละ เป็นโทษที่ร้ายแรงกว่า ดังนี้ ท่านกล่าวไว้

666. Kasmā? Yasmā sataṃ sahassānaṃ…pe… pāpakaṃ, yasmā vassagaṇanāya ettako so kālo, yaṃ kālaṃ ariyagarahī vācaṃ manañca paṇidhāya pāpakaṃ nirayaṃ upeti, tattha paccatīti vuttaṃ hoti. Idañhi saṅkhepena padumaniraye āyuppamāṇaṃ.

๖๖๖. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แสน...ฯลฯ...ชั่วช้า เพราะว่า กาลนั้นมีประมาณเท่านี้โดยการนับปี ซึ่งเป็นเวลาที่ผู้ติเตียนพระอริยะตั้งวาจาและใจไว้แล้ว ย่อมเข้าถึงนรกอันชั่วช้า ย่อมไหม้อยู่ในนรกนั้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ จริงอยู่ นี้คือประมาณอายุในปทุมนรกโดยย่อ

667. Idāni aparenapi nayena ‘‘ayameva mahattaro kali, yo sugatesu manaṃ padūsaye’’ti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘abhūtavādī’’ti ādimāha. Tattha abhūtavādīti ariyūpavādavasena alikavādī. Nirayanti padumādiṃ. Pecca samā bhavantīti ito paṭigantvā nirayūpapattiyā samā bhavanti. Paratthāti paraloke.

๖๖๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนี้ว่า “โทษที่ร้ายแรงกว่านี้เอง คือ ผู้ใดพึงประทุษร้ายจิตในพระสุคตทั้งหลาย” โดยนัยอื่นอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อภูตวาที” ในบทเหล่านั้น บทว่า อภูตวาที คือ ผู้กล่าวคำเท็จด้วยอำนาจการว่าร้ายพระอริยะ คำว่า นิรยํ คือ ปทุมนรกเป็นต้น คำว่า เปจฺจ สมา ภวนฺติ คือ ละจากโลกนี้ไปแล้ว ย่อมเสมอกันด้วยการเข้าถึงนรก คำว่า ปรตฺถ คือ ในปรโลก

668. Kiñca bhiyyo – yo appaduṭṭhassāti. Tattha manopadosābhāvena appaduṭṭho, avijjāmalābhāvena suddho, pāpicchābhāvena anaṅgaṇoti veditabbo. Appaduṭṭhattā vā suddhassa, suddhattā anaṅgaṇassāti evampettha yojetabbaṃ.

๖๖๘. ยิ่งไปกว่านั้นคือ (คาถาว่า) โย อปฺปทุฏฺฐสฺส เป็นต้น ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าผู้ไม่ถูกประทุษร้าย เพราะไม่มีความประทุษร้ายทางใจ, ชื่อว่าผู้บริสุทธิ์ เพราะไม่มีมลทินคืออวิชชา, ชื่อว่าผู้ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน เพราะไม่มีความปรารถนาลามก หรือพึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า แก่ผู้บริสุทธิ์เพราะเป็นผู้ไม่ถูกประทุษร้าย, แก่ผู้ไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเป็นผู้บริสุทธิ์

669. Evaṃ sugatesu manopadosassa mahattarakalibhāvaṃ sādhetvā idāni vāritavatthugāthā nāma cuddasa gāthā āha. Imā kira kokālikaṃ mīyamānameva ovadantenāyasmatā mahāmoggallānena vuttā, ‘‘mahābrahmunā’’ti eke. Tāsaṃ iminā suttena saddhiṃ ekasaṅgahatthaṃ ayamuddeso ‘‘yo lobhaguṇe anuyutto’’tiādi. Tattha paṭhamagāthāya tāva ‘‘guṇo’’ti niddiṭṭhattā anekakkhattuṃ pavattattā vā lobhoyeva lobhaguṇo, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Avadaññūti avacanaññū buddhānampi ovādaṃ aggahaṇena. Maccharīti pañcavidhamacchariyena. Pesuṇiyaṃ anuyuttoti aggasāvakānaṃ bhedakāmatāya. Sesaṃ pākaṭameva. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo, āvuso kokālika, tumhādiso anuyuttalobhataṇhāya lobhaguṇe anuyutto assaddho kadariyo avadaññū maccharī pesuṇiyaṃ anuyutto, so vacasā paribhāsati aññaṃ abhāsaneyyampi puggalaṃ. Tena taṃ vadāmi ‘‘mukhaduggā’’ti gāthāttayaṃ.

๖๖๙. ครั้นทรงแสดงความเป็นโทษที่ร้ายแรงกว่าของการประทุษร้ายจิตในพระสุคตทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงตรัสคาถา 14 คาถา ชื่อว่าวาริตวัตถุคาถา ได้ยินว่า คาถาเหล่านี้ พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุกล่าวสอนโกกาลิกะผู้กำลังจะตายอยู่ทีเดียว บางพวกกล่าวว่า “ท้าวมหาพรหมกล่าว” การยกขึ้นแสดงนี้ว่า “โย โลภคุเณ อนุยุตฺโต” เป็นต้น เพื่อสงเคราะห์คาถาเหล่านั้นเข้ากับสูตรนี้ ในคาถาเหล่านั้น คาถาแรกก่อน ความโลภนั่นแหละชื่อว่าโลภคุณ เพราะถูกระบุว่า “คุณ” หรือเพราะเกิดขึ้นหลายครั้ง นี้เป็นชื่อของตัณหา คำว่า อวทญฺญู คือ ผู้ไม่รู้ถ้อยคำ เพราะไม่รับเอาโอวาทแม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คำว่า มจฺฉรี คือ ด้วยมัจฉริยะ 5 อย่าง คำว่า เปสุณิยํ อนุยุตฺโต คือ เพราะความต้องการจะทำลายอัครสาวก ที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว ความว่า ผู้ใด ดูก่อนโกกาลิกะผู้มีอายุ เช่นท่าน ผู้ประกอบแล้วในโลภคุณคือตัณหาอันตนประกอบแล้ว เป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นคนตระหนี่ ไม่รู้ถ้อยคำ มีความตระหนี่ ประกอบแล้วในคำส่อเสียด ผู้นั้นย่อมบริภาษบุคคลอื่นแม้ที่ไม่ควรพูดถึงด้วยวาจา เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวคาถา 3 คาถาว่า “มุขทุคฺคา” แก่ท่านนั้น

670. Tassāyaṃ [Pg.199] anuttānapadattho – mukhadugga mukhavisama, vibhūta vigatabhūta, alikavādi, anariya asappurisa, bhūnahu bhūtihanaka, vuḍḍhināsaka, purisanta antimapurisa, kali alakkhipurisa, avajāta buddhassa avajātaputta.

๖๗๐. นี้เป็นอรรถของบทที่ยังไม่ตื้นของคาถานั้น: มุขทุคฺค คือ ผู้มีปากชั่ว ผู้มีปากไม่สม่ำเสมอ, วิภูต คือ ผู้ปราศจากความจริง, อลิกวาที คือ ผู้กล่าวคำเท็จ, อนริย คือ ผู้ไม่ใช่อริยะ ผู้ไม่ใช่สัตบุรุษ, ภูนหุ คือ ผู้ทำลายคุณความดี, วุฑฺฒินาสก คือ ผู้ทำลายความเจริญ, ปุริสนฺต คือ บุรุษชั้นต่ำ บุรุษสุดท้าย, กลิ คือ บุรุษกาลกิณี, อวชาต คือ บุตรที่เกิดต่ำกว่าตระกูลของพระพุทธเจ้า

671. Rajamākirasīti kilesarajaṃ attani pakkhipasi. Papatanti sobbhaṃ. ‘‘Papāta’’ntipi pāṭho, so evattho. ‘‘Papada’’ntipi pāṭho, mahānirayanti attho.

๖๗๑. คำว่า รชมฺอากิรสีติ คือ ย่อมสาดธุลีคือกิเลสใส่ตน คำว่า ปปตนฺติ คือ (ย่อมตกไปสู่) หลุม แม้บทว่า “ปปาต” ก็มี ความหมายก็อย่างนั้น แม้บทว่า “ปปท” ก็มี ความหมายว่า มหานรก

672. Eti hatanti ettha ha-iti nipāto, tanti taṃ kusalākusalakammaṃ. Atha vā hatanti gataṃ paṭipannaṃ, upacitanti attho. Suvāmīti sāmi tassa kammassa katattā. So hi taṃ kammaṃ labhateva, nāssa taṃ nassatīti vuttaṃ hoti. Yasmā ca labhati, tasmā dukkhaṃ mando…pe… kibbisakārī.

๖๗๒. ในบทว่า เอติ หตนฺติ นี้ หะ เป็นนิบาต, ตํ คือ กรรมที่เป็นกุศลและอกุศลนั้น อีกอย่างหนึ่ง หตํ คือ ถึงแล้ว เข้าถึงแล้ว, หมายความว่า สั่งสมแล้ว คำว่า สุวามีติ คือ เป็นเจ้าของ เพราะเป็นผู้ทำกรรมนั้น ความว่า ผู้นั้นย่อมได้รับกรรมนั้นแน่นอน กรรมนั้นของเขาย่อมไม่พินาศไป และเพราะเหตุที่ย่อมได้รับ ฉะนั้น คนเขลา...ฯลฯ...ผู้ทำบาป (จึงย่อมเห็นทุกข์)

673. Idāni yaṃ dukkhaṃ mando passati, taṃ pakāsento ‘‘ayosaṅkusamāhataṭṭhāna’’ntiādimāha. Tattha purimaupaḍḍhagāthāya tāva attho – yaṃ taṃ ayosaṅkusamāhataṭṭhānaṃ sandhāya bhagavatā ‘‘tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kāraṇaṃ karontī’’ti (ma. ni. 3.250; a. ni. 3.36) vuttaṃ, taṃ upeti, evaṃ upento ca tattheva ādittāya lohapathaviyā nipajjāpetvā nirayapālehi pañcasu ṭhānesu ākoṭiyamānaṃ tattaṃ khilasaṅkhātaṃ tiṇhadhāramayasūlamupeti, yaṃ sandhāya bhagavatā vuttaṃ ‘‘tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādi. Tato parā upaḍḍhagāthā anekāni vassasahassāni tattha paccitvā pakkāvasesānubhavanatthaṃ anupubbena khārodakanadītīraṃ gatassa yaṃ taṃ ‘‘tattaṃ ayoguḷaṃ mukhe pakkhipanti, tattaṃ tambalohaṃ mukhe āsiñcantī’’ti vuttaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha ayoti lohaṃ. Guḷasannibhanti beluvasaṇṭhānaṃ. Ayogahaṇena cettha tambalohaṃ, itarena ayoguḷaṃ veditabbaṃ. Patirūpanti katakammānurūpaṃ.

๖๗๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศทุกข์ที่คนเขลาเห็น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อโยสงฺกุสมาหฏฏฺฐานํ” ในบทเหล่านั้น ความหมายของคาถาครึ่งแรกก่อนคือ - เขาเข้าถึงสถานที่ที่ถูกตอกด้วยหลาวเหล็กนั้น ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายนิรยบาลย่อมกระทำการทรมานที่ชื่อว่าปัญจวิธพันธนะแก่สัตว์นรกนั้น” และเมื่อเข้าถึงอย่างนั้น เขาย่อมเข้าถึงหลาวเหล็กอันมีคมกล้าที่ร้อนจัด อันเรียกว่าหลักเหล็ก ซึ่งถูกนายนิรยบาลตอกลงใน 5 แห่ง หลังจากให้นอนลงบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกโชนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า “พวกเขาย่อมให้จับหลักเหล็กที่ร้อนจัดด้วยมือ” เป็นต้น คาถาครึ่งหลังต่อจากนั้น ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่ตรัสไว้ว่า “พวกเขาย่อมใส่ก้อนเหล็กที่ร้อนจัดเข้าในปาก, ย่อมกรอกทองแดงและโลหะที่ร้อนจัดเข้าในปาก” ของผู้ที่ไหม้อยู่ในนรกนั้นหลายพันปีแล้ว ไปสู่ฝั่งแม่น้ำน้ำด่างโดยลำดับเพื่อเสวยวิบากที่ยังเหลืออยู่ ในบทเหล่านั้น อโย คือ เหล็ก คำว่า คุฬสนฺนิภํ คือ มีสัณฐานเหมือนผลมะตูม ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาคำว่า อโย หมายถึงทองแดงและโลหะ, ด้วยคำอื่นหมายถึงก้อนเหล็ก คำว่า ปฏิรูปํ คือ สมควรแก่กรรมที่ทำไว้

674. Tato parāsu gāthāsu na hi vaggūti ‘‘gaṇhatha, paharathā’’tiādīni vadantā nirayapālā madhuravācaṃ na vadanti. Nābhijavantīti na [Pg.200] sumukhabhāvena abhimukhā javanti, na sumukhā upasaṅkamanti, anayabyasanamāvahantā eva upasaṅkamantīti vuttaṃ hoti. Na tāṇamupentīti tāṇaṃ leṇaṃ paṭisaraṇaṃ hutvā na upagacchanti, gaṇhantā hanantā eva upentīti vuttaṃ hoti. Aṅgāre santhate sayantīti aṅgārapabbataṃ āropitā samānā anekāni vassasahassāni santhate aṅgāre senti. Ginisampajjalitanti samantato jalitaṃ sabbadisāsu ca sampajjalitaṃ aggiṃ. Pavisantīti mahāniraye pakkhittā samānā ogāhanti. Mahānirayo nāma yo so ‘‘catukkaṇṇo’’ti (a. ni. 3.36) vutto, naṃ yojanasate ṭhatvā passataṃ akkhīni bhijjanti.

๖๗๔. ในคาถาต่อๆ ไป บทว่า น หิ วคฺคู ความว่า นายนิรยบาลผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "จงจับไว้ จงทุบตี" ย่อมไม่กล่าววาจาที่ไพเราะ. บทว่า นาภิชวนฺติ ความว่า ไม่เข้าไปหาโดยอาการที่มีหน้าตาดี ไม่เข้าไปหาด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้ม กล่าวคือ เข้าไปหาโดยนำมาซึ่งความพินาศและความฉิบหาย. บทว่า น ตาณมุเปนฺติ ความว่า ไม่เข้าไปหาโดยเป็นที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่พึ่งพิง กล่าวคือ เข้าไปหาโดยจับไว้ ทุบตีอยู่. บทว่า องฺคาเร สนฺถเต สยนฺติ ความว่า ถูกนำขึ้นสู่ภูเขาถ่านเพลิงแล้ว ย่อมนอนบนถ่านเพลิงที่เกลี่ยไว้แล้วสิ้นพันปีเป็นอันมาก. บทว่า คินิสมฺปชฺชลิตํ ความว่า ไฟที่ลุกโชนโดยรอบ และลุกโชนทั่วทุกทิศ. บทว่า ปวิสนฺติ ความว่า ถูกโยนเข้าไปในมหานรกแล้ว ย่อมหยั่งลงไป. ที่ชื่อว่า มหานรก คือนรกที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "มีสี่มุม" (องฺ. นิ. 3.36) ดวงตาของเหล่าผู้ที่ยืนมองดูมหานรกนั้นอยู่ห่างไปร้อยโยชน์ ย่อมแตกทำลาย.

675. Jālena ca onahiyānāti ayojālena paliveṭhetvā migaluddakā migaṃ viya hananti. Idaṃ devadūte avuttakammakāraṇaṃ. Andhaṃva timisamāyantīti andhakaraṇena andhameva bahalandhakārattā ‘‘timisa’’nti saññitaṃ dhūmaroruvaṃ nāma narakaṃ gacchanti. Tatra kira nesaṃ kharadhūmaṃ ghāyitvā akkhīni bhijjanti, tena ‘‘andhaṃvā’’ti vuttaṃ. Taṃ vitatañhi yathā mahikāyoti tañca andhatimisaṃ mahikāyo viya vitataṃ hotīti attho. ‘‘Vitthata’’ntipi pāṭho. Idampi devadūte avuttakammakāraṇameva.

๖๗๕. บทว่า ชาเลน จ โอนหิยานาติ ความว่า (นายนิรยบาล) คลุมด้วยข่ายเหล็กแล้วทุบตี เหมือนนายพรานทุบตีเนื้อ. นี้เป็นเหตุแห่งกรรมที่มิได้ตรัสไว้ในเทวทูตสูตร. บทว่า อนฺธํว ติมิสมายนฺติ ความว่า ย่อมไปสู่นรกชื่อว่าธูมโรรุวะ ซึ่งทำให้บอด เป็นนรกมืดมิดโดยแท้ เพราะมีความมืดหนาทึบ จึงได้ชื่อว่า "ติมิสะ". ได้ยินว่า ในนรกนั้น ดวงตาของสัตว์นรกเหล่านั้นย่อมแตกทำลายเพราะสูดดมควันที่รุนแรง ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อนฺธํวา". บทว่า ตํ วิตตญฺหิ ยถา มหิกาโย ความว่า นรกอันธติมิสะนั้นแผ่กว้างไปเหมือนหมู่หมอก. มีอีกบทหนึ่งว่า "วิตฺถตํ". แม้นี้ก็เป็นเหตุแห่งกรรมที่มิได้ตรัสไว้ในเทวทูตสูตรเช่นกัน.

676. Atha lohamayanti ayaṃ pana lohakumbhī pathavipariyantikā catunahutādhikāni dveyojanasatasahassāni gambhīrā samatittikā tatralohapūrā hoti. Paccanti hi tāsu cirarattanti tāsu kumbhīsu dīgharattaṃ paccanti. Agginisamāsūti aggisamāsu. Samuppilavāteti samuppilavantā, sakimpi uddhaṃ sakimpi adho gacchamānā pheṇuddehakaṃ paccantīti vuttaṃ hoti. Devadūte vuttanayeneva taṃ veditabbaṃ.

๖๗๖. บทว่า อถ โลหมยํ ความว่า ส่วนโลหกุมภีนี้ ลึกจดขอบปฐพี คือลึกสองแสนสี่หมื่นโยชน์ มีขอบเสมอ เต็มไปด้วยโลหะละลาย. บทว่า ปจฺจนฺติ หิ ตาสุ จิรรตฺตํ ความว่า สัตว์นรกย่อมถูกต้มในหม้อเหล่านั้นสิ้นกาลนาน. บทว่า อคฺคินิสมาสุ ความว่า ในหม้อที่เสมอด้วยไฟ. บทว่า สมุปฺปิลวาเตติ ความว่า ลอยขึ้นลอยลง กล่าวคือ บางคราวก็ลอยขึ้นเบื้องบน บางคราวก็จมลงเบื้องล่าง ถูกต้มเหมือนฟองน้ำ. พึงทราบเรื่องนั้นตามนัยที่ตรัสไว้ในเทวทูตสูตรนั่นเทียว.

677. Pubbalohitamisseti pubbalohitamissāya lohakumbhiyā. Tattha kinti tattha. Yaṃ yaṃ disakanti disaṃ vidisaṃ. Adhisetīti gacchati. ‘‘Abhisetī’’tipi pāṭho, tattha yaṃ yaṃ disaṃ allīyati apassayatīti attho. Kilissatīti bādhīyati. ‘‘Kilijjatī’’tipi pāṭho, pūti hotīti attho. Samphusamānoti tena pubbalohitena phuṭṭho samāno. Idampi devadūte avuttakammakāraṇaṃ.

๖๗๗. บทว่า ปุพฺพโลหิตมิสฺเส ความว่า ในโลหกุมภีที่ระคนด้วยน้ำหนองและน้ำเลือด. บทว่า ตตฺถ กึ ความว่า ในโลหกุมภีนั้น. บทว่า ยํ ยํ ทิสกํ ความว่า สู่ทิศน้อยทิศใหญ่. บทว่า อธิเสติ ความว่า ย่อมไป. มีอีกบทหนึ่งว่า "อภิเสติ" ความว่า ย่อมเกาะกุม ย่อมพิงทิศใดทิศหนึ่ง. บทว่า กิลิสฺสติ ความว่า ย่อมเดือดร้อน. มีอีกบทหนึ่งว่า "กิลิชฺชติ" ความว่า ย่อมเน่าเปื่อย. บทว่า สมฺผุสมาโน ความว่า ผู้ถูกน้ำหนองและน้ำเลือดนั้นถูกต้องแล้ว. แม้นี้ก็เป็นเหตุแห่งกรรมที่มิได้ตรัสไว้ในเทวทูตสูตร.

678. Puḷavāvasatheti [Pg.201] puḷavānaṃ āvāse. Ayampi lohakumbhīyeva devadūte ‘‘gūthanirayo’’ti vuttā, tattha patitassa sūcimukhapāṇā chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ khādanti. Gantuṃ na hi tīramapatthīti apagantuṃ na hi tīraṃ atthi. ‘‘Tīravamatthī’’tipi pāṭho, soyevattho. Tīrameva ettha ‘‘tīrava’’nti vuttaṃ. Sabbasamā hi samantakapallāti yasmā tassā kumbhiyā uparibhāgepi nikujjitattā sabbattha samā samantato kaṭāhā, tasmā apagantuṃ tīraṃ natthīti vuttaṃ hoti.

๖๗๘. บทว่า ปุฬวาวสเถ ความว่า ในที่อยู่ของหมู่หนอน. แม้นี้ก็คือโลหกุมภีนั่นเอง ที่ตรัสไว้ในเทวทูตสูตรว่า "คูถนรก" ในนรกนั้น สัตว์มีปากเท่าเข็มจะเจาะหนังเป็นต้นของผู้ที่ตกลงไปแล้วกินเยื่อในกระดูก. บทว่า คนฺตุํ น หิ ตีรมปตฺถิ ความว่า ฝั่งที่จะหนีไปย่อมไม่มี. มีอีกบทหนึ่งว่า "ตีรวํ อตฺถิ" ก็มีความหมายเดียวกัน. ในที่นี้ คำว่า ตีรํ (ฝั่ง) นั่นเอง ตรัสว่า "ตีรวํ". บทว่า สพฺพสมา หิ สมนฺตกปลฺลา ความว่า เพราะเหตุที่หม้อนรกนั้น แม้ส่วนบนก็คว่ำลง จึงมีลักษณะเป็นกระทะที่เสมอกันทุกด้านโดยรอบ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ไม่มีฝั่งที่จะหนีไปได้.

679. Asipattavanaṃ devadūte vuttanayameva. Tañhi dūrato ramaṇīyaṃ ambavanaṃ viya dissati, athettha lobhena nerayikā pavisanti, tato nesaṃ vāteritāni pattāni patitvā aṅgapaccaṅgāni chindanti. Tenāha – ‘‘taṃ pavisanti samucchidagattā’’ti. Taṃ pavisanti tato suṭṭhu chinnagattā hontīti. Jivhaṃ baḷisena gahetvā ārajayārajayā vihanantīti tattha asipattavane vegena dhāvitvā patitānaṃ musāvādīnaṃ nerayikānaṃ nirayapālā jivhaṃ baḷisena nikkaḍḍhitvā yathā manussā allacammaṃ bhūmiyaṃ pattharitvā khilehi ākoṭenti, evaṃ ākoṭetvā pharasūhi phāletvā phāletvā ekamekaṃ koṭiṃ chindetvā vihananti, chinnachinnā koṭi punappunaṃ samuṭṭhāti. ‘‘Āracayāracayā’’tipi pāṭho, āviñchitvā āviñchitvāti attho. Etampi devadūte avuttakammakāraṇaṃ.

๖๗๙. ป่าไม้งิ้ว (อสิปัตตวัน) พึงทราบตามนัยที่ตรัสไว้ในเทวทูตสูตรนั่นเทียว. จริงอยู่ ป่านั้นมองแต่ไกลปรากฏเหมือนสวนมะม่วงที่น่ารื่นรมย์ ต่อมา สัตว์นรกทั้งหลายย่อมเข้าไปในป่านั้นด้วยความโลภ จากนั้น ใบไม้ที่ถูกลมพัดย่อมตกลงมาตัดอวัยวะน้อยใหญ่ของสัตว์นรกเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตํ ปวิสนฺติ สมุจฺฉิทคตฺตา" ความว่า สัตว์นรกเหล่านั้นเข้าไปในป่านั้นแล้ว ย่อมมีร่างกายถูกตัดขาดอย่างดี. บทว่า ชิวฺหํ พฬิเสน คเหตฺวา อารชยารชยา วิหนนฺติ ความว่า ในป่าไม้งิ้วนั้น นายนิรยบาลจะใช้เบ็ดเกี่ยวลิ้นของสัตว์นรกผู้กล่าวเท็จซึ่งวิ่งเข้าไปอย่างรวดเร็วจนล้มลง แล้วดึงออกมา เหมือนมนุษย์ทั้งหลายขึงหนังสดไว้บนพื้นดินแล้วตอกด้วยหลัก ฉันใด ก็ฉันนั้น นายนิรยบาลจะตอกลิ้นนั้นไว้แล้วเอามีดผ่าซ้ำแล้วซ้ำเล่า ตัดปลายลิ้นทีละส่วนแล้วทุบตี ปลายลิ้นที่ถูกตัดแล้วๆ ก็จะงอกขึ้นมาใหม่ครั้งแล้วครั้งเล่า. มีอีกบทหนึ่งว่า "อารจยารจยา" ความว่า ดึงให้ยืดออกแล้วๆ. แม้นี้ก็เป็นเหตุแห่งกรรมที่มิได้ตรัสไว้ในเทวทูตสูตร.

680. Vetaraṇinti devadūte ‘‘mahatī khārodakā nadī’’ti (ma. ni. 3.269) vuttanadiṃ. Sā kira gaṅgā viya udakabharitā dissati. Athettha nhāyissāma pivissāmāti nerayikā patanti. Tiṇhadhārakhuradhāranti tiṇhadhāraṃ khuradhāraṃ, tikkhadhārakhuradhāravatinti vuttaṃ hoti. Tassā kira nadiyā uddhamadho ubhayatīresu ca tiṇhadhārā khurā paṭipāṭiyā ṭhapitā viya tiṭṭhanti, tena sā ‘‘tiṇhadhārā khuradhārā’’ti vuccati. Taṃ tiṇhadhārakhuradhāraṃ udakāsāya upenti allīyantīti attho. Evaṃ upentā ca pāpakammena coditā tattha mandā papatanti bālāti attho.

๖๘๐. บทว่า เวตรณึ ความว่า แม่น้ำที่ตรัสไว้ในเทวทูตสูตรว่า "แม่น้ำใหญ่น้ำเป็นด่าง" (ม. นิ. 3.269). ได้ยินว่า แม่น้ำนั้นปรากฏเต็มเปี่ยมด้วยน้ำเหมือนแม่น้ำคงคา. ต่อมา สัตว์นรกทั้งหลายคิดว่า "เราจะอาบ เราจะดื่ม" จึงตกลงไปในแม่น้ำนั้น. บทว่า ติณฺหธารขุรธารํ ความว่า มีคมกล้า มีคมเหมือนมีดโกน กล่าวคือ มีคมมีดโกนที่แหลมคม. ได้ยินว่า ในแม่น้ำนั้น ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และบนฝั่งทั้งสอง มีมีดโกนคมกริบตั้งอยู่เป็นลำดับราวกับจัดเรียงไว้ ด้วยเหตุนั้น แม่น้ำนั้นจึงถูกเรียกว่า "มีคมกล้า มีคมเหมือนมีดโกน". บทว่า ตํ ติณฺหธารขุรธารํ ความว่า สัตว์นรกเหล่านั้นเข้าไปใกล้แม่น้ำที่มีคมกล้า มีคมเหมือนมีดโกนนั้น ด้วยความหวังว่าจะได้น้ำ ความว่า ย่อมเกาะเกี่ยวอยู่. บทว่า เอวํ อุปเปนฺตา จ ความว่า และเมื่อเข้าไปใกล้อย่างนั้น สัตว์นรกผู้โง่เขลาเบาปัญญาเหล่านั้น ถูกบาปกรรมตักเตือนแล้ว ย่อมตกลงไปในแม่น้ำนั้น.

681. Sāmā sabalāti etaṃ parato ‘‘soṇā’’ti iminā yojetabbaṃ. Sāmavaṇṇā kammāsavaṇṇā ca soṇā khādantīti vuttaṃ hoti[Pg.202]. Kākolagaṇāti kaṇhakākagaṇā. Paṭigiddhāti suṭṭhu sañjātagedhā hutvā, ‘‘mahāgijjhā’’ti eke. Kulalāti kulalapakkhino, ‘‘senānametaṃ nāma’’nti eke. Vāyasāti akaṇhakākā. Idampi devadūte avuttakammakāraṇaṃ. Tattha vuttānipi pana kānici idha na vuttāni, tāni etesaṃ purimapacchimabhāgattā vuttāneva hontīti veditabbāni.

๖๘๑. บทว่า สāmā sabalā นี้ พึงประกอบกับคำว่า soṇā ในบทถัดไป ความว่า สุนัขทั้งหลายที่มีสีดำและสีด่างกัดกิน บทว่า Kākolagaṇā คือ หมู่กาที่มีสีดำ บทว่า Paṭigiddhā คือ มีความโลภเกิดขึ้นอย่างยิ่ง บางพวกกล่าวว่า 'แร้งใหญ่' บทว่า Kulalā คือ นกเหยี่ยว บางพวกกล่าวว่า 'นี่เป็นชื่อของเหยี่ยว' บทว่า Vāyasā คือ กาที่ไม่ใช่สีดำ แม้นี้ก็เป็นเหตุแห่งกรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในเทวทูตสูตร แต่บางอย่างที่กล่าวไว้ในเทวทูตสูตรนั้น ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบว่า สิ่งเหล่านั้นเป็นอันกล่าวแล้วเหมือนกัน เพราะเป็นส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายของสิ่งเหล่านี้

682. Idāni sabbamevetaṃ narakavuttiṃ dassetvā ovadanto ‘‘kicchā vatāya’’nti gāthamāha. Tassattho – kicchā vata ayaṃ idha narake nānappakārakammakaraṇabhedā vutti, yaṃ jano phusati kibbisakārī. Tasmā idha jīvitasese jīvitasantatiyā vijjamānāya idha loke ṭhitoyeva samāno saraṇagamanādikusaladhammānuṭṭhānena kiccakaro naro siyā bhaveyya. Kiccakaro bhavantopi ca sātaccakāritāvaseneva bhaveyya, na pamajje muhuttampi na pamādamāpajjeyyāti ayamettha samuccayavaṇṇanā. Yasmā pana vuttāvasesāni padāni pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyāneva, tasmā anupadavaṇṇanā na katāti.

๖๘๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นไปในนรกทั้งหมดนี้แล้ว ตรัสสอน จึงตรัสคาถาว่า kicchā vatāya เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นว่า ความเป็นไปในนรกนี้ ซึ่งมีประเภทแห่งการกระทำกรรมต่างๆ กันนี้ เป็นสิ่งที่ลำบากหนอ ซึ่งชนผู้ทำบาปย่อมประสบ เพราะฉะนั้น ในเมื่อชีวิตที่เหลืออยู่ ความสืบต่อแห่งชีวิตยังมีอยู่ ในโลกนี้ บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วนั่นเทียว พึงเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำ ด้วยการประกอบกุศลธรรมมีการถึงสรณะเป็นต้น และแม้เมื่อเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำ ก็พึงเป็นโดยภาวะแห่งผู้กระทำโดยต่อเนื่อง ไม่พึงประมาท แม้ชั่วครู่หนึ่ง ไม่พึงถึงความประมาท นี่เป็นการพรรณนาโดยสรุปในที่นี้ แต่เพราะว่า บทที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และเพราะมีอรรถที่ตื้น ฉะนั้น การพรรณนาตามลำดับบทจึงไม่ได้ทำไว้

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kokālikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโกกาลิกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

11. Nālakasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถานาลกสูตร

685. Ānandajāteti nālakasuttaṃ. Kā uppatti? Padumuttarassa kira bhagavato sāvakaṃ moneyyapaṭipadaṃ paṭipannaṃ disvā tathattaṃ abhikaṅkhamāno tato pabhuti kappasatasahassaṃ pāramiyo pūretvā asitassa isino bhāgineyyo nālako nāma tāpaso bhagavantaṃ dhammacakkappavattitadivasato sattame divase ‘‘aññātameta’’ntiādīhi dvīhi gāthāhi moneyyapaṭipadaṃ pucchi. Tassa bhagavā ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā nayena taṃ byākāsi. Parinibbute pana bhagavati saṅgītiṃ karontenāyasmatā mahākassapena āyasmā ānando tameva moneyyapaṭipadaṃ puṭṭho yena yadā ca samādapito nālako bhagavantaṃ pucchi[Pg.203]. Taṃ sabbaṃ pākaṭaṃ katvā dassetukāmo ‘‘ānandajāte’’tiādikā vīsati vatthugāthāyo vatvā abhāsi. Taṃ sabbampi ‘‘nālakasutta’’nti vuccati.

๖๘๕. นาลกสูตร เริ่มต้นว่า ānandajāte มีอุปบัติอย่างไร? ได้ยินว่า ดาบสชื่อนาลกะ ผู้เป็นหลานของอสิตดาบส ได้เห็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ ผู้ปฏิบัติโมเนยยปฏิปทาแล้ว ปรารถนาความเป็นเช่นนั้น จึงบำเพ็ญบารมีตลอดแสนกัปป์นับแต่นั้นมา ได้ทูลถามโมเนยยปฏิปทาต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันที่เจ็ดนับแต่วันที่ทรงประกาศธรรมจักร ด้วยคาถาสองคาถามีอาทิว่า aññātametaṃ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์แก่ดาบสนั้น ด้วยนัยมีอาทิว่า moneyyaṃ te upaññissaṃ แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว พระมหากัสสปะผู้กระทำการสังคายนา ได้ถามพระอานนท์ถึงโมเนยยปฏิปทานั้นนั่นแหละ ซึ่งนาลกะผู้ได้รับการสมาทานแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุใด และในกาลใด ท่าน (พระอานนท์) ประสงค์จะแสดงเรื่องทั้งหมดนั้นให้ปรากฏ จึงได้กล่าววัตถุคาถายี่สิบคาถามีอาทิว่า ānandajāte เรื่องทั้งหมดนั้นเรียกว่า 'นาลกสูตร'

Tattha ānandajāteti samiddhijāte vuddhippatte. Patīteti tuṭṭhe. Atha vā ānandajāteti pamudite. Patīteti somanassajāte. Sucivasaneti akiliṭṭhavasane. Devānañhi kapparukkhanibbattāni vasanāni rajaṃ vā malaṃ vā na gaṇhanti. Dussaṃ gahetvāti idha dussasadisattā ‘‘dussa’’nti laddhavohāraṃ dibbavatthaṃ ukkhipitvā. Asito isīti kaṇhasarīravaṇṇattā evaṃladdhanāmo isi. Divāvihāreti divāvihāraṭṭhāne. Sesaṃ padato uttānameva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ānandajāte คือ เกิดความเจริญ ถึงความเจริญ บทว่า Patīte คือ ยินดีแล้ว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ānandajāte คือ บันเทิงแล้ว บทว่า Patīte คือ เกิดโสมนัสแล้ว บทว่า Sucivasane คือ มีผ้าบริสุทธิ์ เพราะว่าผ้าทั้งหลายอันเกิดจากกัลปพฤกษ์ของเทวดาทั้งหลาย ย่อมไม่รับธุลีหรือมลทิน บทว่า Dussaṃ gahetvā คือ ยกผ้าทิพย์ซึ่งได้ชื่อว่า 'ทุสสะ' เพราะมีความเป็นเช่นกับผ้าทุสสะในที่นี้ขึ้น บทว่า Asito isī คือ ฤาษีผู้ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะมีสีผิวกายดำ บทว่า Divāvihāre คือ ในที่พักกลางวัน บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้วตามบท

Sambandhato pana – ayaṃ kira suddhodanassa pitu sīhahanurañño purohito suddhodanassapi anabhisittakāle sippācariyo hutvā abhisittakāle purohitoyeva ahosi. Tassa sāyaṃ pātaṃ rājupaṭṭhānaṃ āgatassa rājā daharakāle viya nipaccakāraṃ akatvā añjalikammamattameva karoti. Dhammatā kiresā pattābhisekānaṃ sakyarājūnaṃ. Purohito tena nibbijjitvā ‘‘pabbajjāmahaṃ mahārājā’’ti āha. Rājā tassa nicchayaṃ ñatvā ‘‘tena hi, ācariya, mameva uyyāne vasitabbaṃ, yathā te ahaṃ abhiṇhaṃ passeyya’’nti yāci. So ‘‘evaṃ hotū’’ti paṭissuṇitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā raññā upaṭṭhahiyamāno uyyāneyeva vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañcābhiññāyo ca nibbattesi. So tato pabhuti rājakule bhattakiccaṃ katvā himavantacātumahārājikabhavanādīnaṃ aññataraṃ gantvā divāvihāraṃ karoti. Athekadivasaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā ratanavimānaṃ pavisitvā dibbaratanapallaṅke nisinno samādhisukhaṃ anubhavitvā sāyanhasamayaṃ vuṭṭhāya vimānadvāre ṭhatvā ito cito ca vilokento saṭṭhiyojanāya mahāvīthiyā celukkhepaṃ katvā bodhisattaguṇapasaṃsitāni thutivacanāni vatvā kīḷante sakkappamukhe deve addasa. Tenāha āyasmā ānando – ‘‘ānandajāte…pe… divāvihāre’’ti.

แต่โดยความสัมพันธ์กัน - ได้ยินว่า ฤาษีนี้เป็นปุโรหิตของพระเจ้าสีหหนุ พระบิดาของพระเจ้าสุทโธทนะ และเป็นอาจารย์สอนศิลปะแก่พระเจ้าสุทโธทนะในเวลาที่ยังไม่ได้รับอภิเษก เมื่อได้รับอภิเษกแล้ว ก็เป็นปุโรหิตนั่นเอง เมื่อท่านมาเฝ้าพระราชาในเวลาเย็นและเช้า พระราชาไม่ทรงกระทำการนอบน้อมเหมือนในวัยเยาว์ ทรงกระทำเพียงอัญชลีกรรมเท่านั้น ได้ยินว่า นี่เป็นธรรมดาของพระราชาศากยะทั้งหลายผู้ได้รับอภิเษกแล้ว ปุโรหิตเบื่อหน่ายด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์จะบวช' พระราชาทรงทราบความตั้งใจของท่านแล้ว จึงทูลขอว่า 'ถ้าเช่นนั้น ท่านอาจารย์ พึงอยู่ในอุทยานของข้าพเจ้าเถิด เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้เห็นท่านบ่อยๆ' ท่านรับคำว่า 'จงเป็นเช่นนั้นเถิด' แล้วบวชเป็นดาบส ได้รับการอุปัฏฐากจากพระราชา อาศัยอยู่ในอุทยานนั่นเอง กระทำกสิณบริกรรมแล้ว ยังสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ ให้เกิดขึ้น ท่านนับแต่นั้นมา ทำภัตกิจในราชตระกูลแล้ว ไปยังที่ใดที่หนึ่งในบรรดาป่าหิมพานต์และภพจาตุมหาราชิกาเป็นต้น แล้วพักผ่อนในเวลากลางวัน ครั้นวันหนึ่ง ท่านไปยังภพดาวดึงส์ เข้าไปในรัตนวิมาน นั่งบนบัลลังก์แก้วทิพย์ เสวยสมาธิสุขแล้ว ลุกขึ้นในเวลาเย็น ยืนอยู่ที่ประตูวิมาน มองดูไปทางโน้นทางนี้ ได้เห็นเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นประมุข กำลังเล่นร่าเริง โบกผ้า กล่าวคำสรรเสริญคุณของพระโพธิสัตว์ในถนนใหญ่ยาว ๖๐ โยชน์ เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงกล่าวว่า 'ānandajāte...ฯลฯ...divāvihāre'

686. Tato so evaṃ disvāna deve…pe… kiṃ paṭicca. Tattha udaggeti abbhunnatakāye. Cittiṃ karitvānāti ādaraṃ katvā. Kalyarūpoti tuṭṭharūpo. Sesaṃ uttānatthameva.

๖๘๖. ลำดับนั้น ท่านเห็นเทวดาทั้งหลายอย่างนั้นแล้ว...ฯลฯ...อาศัยอะไร ในบทเหล่านั้น บทว่า udagge คือ มีกายสูงเด่น บทว่า Cittiṃ karitvāna คือ กระทำความเอื้อเฟื้อ บทว่า Kalyarūpo คือ มีรูปร่างน่าพอใจ บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว

687. Idāni [Pg.204] ‘‘yadāpi āsī’’tiādigāthā uttānasambandhā eva. Padattho pana paṭhamagāthāya tāva saṅgamoti saṅgāmo. Jayo surānanti devānaṃ jayo.

๖๘๗. บัดนี้ คาถาทั้งหลายมีอาทิว่า yadāpi āsī มีความสัมพันธ์ที่ตื้นอยู่แล้ว ส่วนอรรถแห่งบท ในคาถาแรกก่อน บทว่า saṅgamo คือ สงคราม บทว่า Jayo surānaṃ คือ ชัยชนะของเทวดาทั้งหลาย

Tassāvibhāvatthaṃ ayamanupubbikathā veditabbā – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmavāsī tettiṃsamanussaseṭṭho magho nāma māṇavo hutvā satta vattapadāni pūretvā tāvatiṃsabhavane nibbatti saddhiṃ parisāya. Tato pubbadevā ‘‘āgantukadevaputtā āgatā, sakkāraṃ nesaṃ karissāmā’’ti vatvā dibbapadumāni upanāmesuṃ, upaḍḍharajjena ca nimantesuṃ. Sakko upaḍḍharajjena asantuṭṭho sakaparisaṃ saññāpetvā ekadivasaṃ surāmadamatte te pāde gahetvā sinerupabbatapāde khipi. Tesaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasasahassayojanaṃ asurabhavanaṃ nibbatti pāricchattakapaṭicchannabhūtāya citrapāṭaliyā upasobhitaṃ. Tato te satiṃ paṭilabhitvā tāvatiṃsabhavanaṃ apassantā ‘‘aho re naṭṭhā mayaṃ pānamadadosena, na dāni mayaṃ suraṃ pivimhā, asuraṃ pivimhā, na dānimhā surā, asurā dāni jātamhā’’ti. Tato pabhuti ‘‘asurā’’icceva uppannasamaññā hutvā ‘‘handa dāni devehi saddhiṃ saṅgāmemā’’ti sineruṃ parito ārohiṃsu. Tato sakko asure yuddhena abbhuggantvā punapi samudde pakkhipitvā catūsu dvāresu attanā sadisaṃ indapaṭimaṃ māpetvā ṭhapesi. Tato asurā ‘‘appamatto vatāyaṃ sakko niccaṃ rakkhanto tiṭṭhatī’’ti cintetvā punadeva nagaraṃ agamiṃsu. Tato devā attano jayaṃ ghosentā mahāvīthiyaṃ celukkhepaṃ karontā nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Atha asito atītānāgate cattālīsakappe anussarituṃ samatthatāya ‘‘kiṃ nu kho imehi pubbepi evaṃ kīḷitapubba’’nti āvajjento taṃ devāsurasaṅgāme devavijayaṃ disvā āha –

เพื่อความแจ่มแจ้งแห่งเนื้อความนั้น พึงทราบเรื่องตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า ท้าวสักกะ เมื่อครั้งเป็นมาณพชื่อมฆะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ ๓๓ คน ชาวบ้านมจลคาม ในแคว้นมคธ ได้บำเพ็ญวัตรบท ๗ ประการให้บริบูรณ์แล้ว จึงบังเกิดในภพดาวดึงส์พร้อมด้วยบริษัท ลำดับนั้น เทวดาเก่าทั้งหลายกล่าวว่า 'เทวบุตรผู้มาใหม่มาแล้ว เราจักทำสักการะแก่พวกเขา' แล้วได้นำดอกบัวทิพย์เข้าไปถวาย และได้นิมนต์ด้วยกึ่งราชสมบัติ ท้าวสักกะไม่ทรงพอพระทัยด้วยกึ่งราชสมบัติ จึงทรงให้สัญญาณแก่บริษัทของตน แล้วในวันหนึ่ง ขณะที่เทวดาเก่าเหล่านั้นมัวเมาด้วยน้ำเมาคือสุรา ก็จับเท้าของพวกเขาเหวี่ยงไปที่เชิงเขาสิเนรุ อสูรภพประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ อันงดงามด้วยต้นแคฝอยซึ่งเป็นดุจต้นปาริฉัตร ได้บังเกิดขึ้นแก่พวกเขา ณ พื้นเบื้องล่างแห่งเขาสิเนรุ ลำดับนั้น พวกเขาได้สติกลับคืนมา ไม่เห็นภพดาวดึงส์ จึงกล่าวกันว่า 'โอหนอ พวกเราฉิบหายแล้วเพราะโทษแห่งความเมาสุรา บัดนี้พวกเราไม่ได้ดื่มสุรา แต่ดื่มอสุรา บัดนี้พวกเราไม่ใช่สุระ แต่ได้กลายเป็นอสูรแล้ว' จำเดิมแต่นั้นมา พวกเขาจึงได้สมัญญาว่า 'อสูร' แล้วคิดว่า 'เอาล่ะ บัดนี้เรามารบกับพวกเทวดากันเถิด' จึงพากันปีนขึ้นเขาสิเนรุโดยรอบ ลำดับนั้น ท้าวสักกะทรงรบชนะพวกอสูรแล้ว ก็ทรงเหวี่ยงลงไปในมหาสมุทรอีก แล้วทรงเนรมิตรูปเปรียบแห่งพระอินทร์เสมอด้วยพระองค์ ประดิษฐานไว้ที่ประตูทั้งสี่ ลำดับนั้น พวกอสูรคิดว่า 'โอ ท้าวสักกะนี้ไม่ประมาทเลย ยืนรักษาอยู่เป็นนิตย์' จึงกลับไปยังเมืองของตนอีก ลำดับนั้น พวกเทวดาประกาศชัยชนะของตน พากันโยนผ้าขึ้นไปในถนนใหญ่ เล่นมหรสพ ครั้งนั้น ท่านอสิตดาบส ผู้สามารถระลึกชาติในอดีตและอนาคตได้ ๔๐ กัป จึงคำนึงว่า 'เทวดาเหล่านี้เคยเล่นเช่นนี้มาก่อนบ้างหรือไม่หนอ' เมื่อเห็นชัยชนะของเทวดาในสงครามเทวดากับอสูรนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า –

‘‘Yadāpi āsī asurehi saṅgamo,Jayo surānaṃ asurā parājitā;

Tadāpi netādiso lomahaṃsano’’ti.

แม้ในคราวที่ได้มีสงครามกับพวกอสูร ชัยชนะเป็นของพวกสุระ พวกอสูรพ่ายแพ้ไป แม้ในครั้งนั้น ก็มิได้มีความน่าขนพองสยองเกล้าเช่นนี้

Tasmimpi kāle etādiso lomahaṃsano pamodo na āsi. Kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditāti ajja pana kiṃ abbhutaṃ disvā evaṃ devā pamuditāti.

ในกาลนั้น ความบันเทิงใจอันน่าขนพองสยองเกล้าเช่นนี้มิได้มี (ความว่า) เหล่าเทวดาเห็นความอัศจรรย์อะไรจึงบันเทิงใจ ก็ในวันนี้เล่า เทวดาทั้งหลายเห็นความอัศจรรย์อะไร จึงบันเทิงใจอย่างนี้

688. Dutiyagāthāya [Pg.205] seḷentīti mukhena usseḷanasaddaṃ muñcanti. Gāyanti nānāvidhāni gītāni, vādayanti aṭṭhasaṭṭhi tūriyasahassāni, phoṭentīti apphoṭenti. Pucchāmi vohanti attanā āvajjetvā ñātuṃ samatthopi tesaṃ vacanaṃ sotukāmatāya pucchati. Merumuddhavāsineti sinerumuddhani vasante. Sinerussa hi heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ, majjhimatale dvisahassaparittadīpaparivārā cattāro mahādīpā, uparimatale dasayojanasahassaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ. Tasmā devā ‘‘merumuddhavāsino’’ti vuccanti. Mārisāti deve āmanteti, nidukkhā nirābādhāti vuttaṃ hoti.

๖๘๘. ในคาถาที่สอง บทว่า 'เสเฬนฺติ' คือ เปล่งเสียงโห่ร้องทางปาก ขับร้องเพลงขับต่างๆ ประโคมดนตรี ๖๘,๐๐๐ ชิ้น บทว่า 'โผเฏนฺติ' คือ ดีดนิ้ว บทว่า 'ปุจฺฉามิ โว' คือ แม้จะสามารถทราบได้ด้วยการคำนึงด้วยตนเอง แต่ก็ถามเพราะปรารถนาจะฟังคำของเทวดาเหล่านั้น บทว่า 'เมรุมุทฺธวาสิเน' คือ ผู้สถิตอยู่บนยอดเขาสิเนรุ เพราะว่า ที่พื้นเบื้องล่างแห่งเขาสิเนรุเป็นอสูรภพประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ ที่พื้นท่ามกลางเป็นมหาทวีปทั้งสี่ มีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ที่พื้นเบื้องบนเป็นภพดาวดึงส์ประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายจึงถูกเรียกว่า 'ผู้สถิตอยู่บนยอดเขาเมรุ' บทว่า 'มาริสา' เป็นคำเรียกเทวดาทั้งหลาย มีความหมายว่า ผู้ไม่มีทุกข์ ผู้ไม่มีโรค

689. Athassa tamatthaṃ ārocentehi devehi vuttāya tatiyagāthāya bodhisattoti bujjhanakasatto, sammāsambodhiṃ gantuṃ araho satto ratanavaroti vararatanabhūto. Tenamha tuṭṭhāti tena kāraṇena mayaṃ tuṭṭhā. So hi buddhattaṃ patvā tathā dhammaṃ desessati, yathā mayañca aññe ca devagaṇā sekkhāsekkhabhūmiṃ pāpuṇissāma. Manussāpissa dhammaṃ sutvā ye na sakkhissanti parinibbātuṃ, te dānādīni katvā devaloke paripūressantīti ayaṃ kira nesaṃ adhippāyo. Tattha ‘‘tuṭṭhā kalyarūpā’’ti kiñcāpi idaṃ padadvayaṃ atthato abhinnaṃ, tathāpi ‘‘kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā, kiṃ devasaṅgho atiriva kalyarūpo’’ti imassa pañhadvayassa vissajjanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ.

๖๘๙. ในคาถาที่สาม ที่เทวดาทั้งหลายกล่าว เมื่อจะกราบทูลเนื้อความนั้นแก่ท่านอสิตดาบส บทว่า 'โพธิสตฺโต' คือ สัตว์ผู้จะตรัสรู้ สัตว์ผู้สมควรเพื่อจะไปสู่สัมมาสัมโพธิญาณ บทว่า 'รตนวโร' คือ ผู้เป็นดุจรัตนะอันประเสริฐ บทว่า 'เตนมฺห ตุฏฺฐา' คือ เพราะเหตุนั้น พวกเราจึงยินดี เพราะว่า พระองค์เมื่อบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว จักทรงแสดงธรรมโดยประการที่พวกเราและหมู่เทวดาอื่นๆ จักบรรลุเสกขภูมิและอเสกขภูมิ แม้พวกมนุษย์ได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว ผู้ใดยังไม่สามารถจะปรินิพพานได้ พวกเขาก็กระทำทานเป็นต้นแล้ว จักมาบังเกิดเต็มในเทวโลก ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของเทวดาเหล่านั้น ในบทเหล่านั้น แม้ว่าสองบทนี้คือ 'ตุฏฺฐา' และ 'กลฺยรูปา' จะมีความหมายไม่ต่างกัน แต่พึงทราบว่า ท่านกล่าวไว้เพื่อเป็นการตอบคำถามสองข้อนี้ว่า 'เหล่าเทวดาเห็นความอัศจรรย์อะไรจึงบันเทิงใจ' และ 'หมู่เทวดามีความยินดีอย่างยิ่งเพราะเหตุไร'

690. Idāni yena adhippāyena bodhisatte jāte tuṭṭhā ahesuṃ, taṃ āvikarontehi vuttāya catutthagāthāya sattaggahaṇena devamanussaggahaṇaṃ, pajāgahaṇena sesagatiggahaṇaṃ. Evaṃ dvīhi padehi pañcasupi gatīsu seṭṭhabhāvaṃ dasseti. Tiracchānāpi hi sīhādayo asantāsādiguṇayuttā, tepi ayameva atiseti. Tasmā ‘‘pajānamuttamo’’ti vutto. Devamanussesu pana ye attahitāya paṭipannādayo cattāro puggalā, tesu ubhayahitapaṭipanno aggapuggalo ayaṃ, naresu ca usabhasadisattā narāsabho. Tenassa thutiṃ bhaṇantā idampi padadvayamāhaṃsu.

๖๙๐. ในคาถาที่สี่ ที่เทวดาทั้งหลายกล่าว เมื่อจะแสดงให้ปรากฏซึ่งความประสงค์ที่ตนยินดีแล้วเมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า 'สัตตะ' เป็นการถือเอาเทวดาและมนุษย์ ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า 'ปชา' เป็นการถือเอาคติที่เหลือ ด้วยสองบทนี้ ท่านแสดงความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในคติทั้งห้าอย่างนี้ เพราะแม้สัตว์เดรัจฉานมีราชสีห์เป็นต้น ก็ประกอบด้วยคุณมีความไม่สะดุ้งเป็นต้น แต่พระองค์นี้เท่านั้นย่อมประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้สูงสุดแห่งปวงประชา' ส่วนในหมู่เทวดาและมนุษย์ บรรดาบุคคล ๔ จำพวก มีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น พระองค์นี้เป็นบุคคลผู้เลิศ คือผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ทั้งสองฝ่าย และในหมู่มนุษย์ พระองค์เป็นผู้ประเสริฐดุจโคอุสภะ จึงชื่อว่านราสภ เพราะเหตุนั้น เมื่อเทวดาทั้งหลายกล่าวสรรเสริญพระองค์ จึงได้กล่าวสองบทนี้ด้วย

691. Pañcamagāthāya [Pg.206] taṃ saddanti taṃ devehi vuttavacanasaddaṃ. Avasarīti otari. Tada bhavananti tadā bhavanaṃ.

๖๙๑. ในคาถาที่ห้า บทว่า 'ตํ สทฺทํ' คือ เสียงแห่งถ้อยคำที่เทวดาทั้งหลายกล่าวแล้วนั้น บทว่า 'อวสรี' คือ ลงมาแล้ว บทว่า 'ตท ภวนํ' คือ ที่ประทับในครั้งนั้น

692. Chaṭṭhagāthāya tatoti asitassa vacanato anantaraṃ. Ukkāmukhevāti ukkāmukhe eva, mūsāmukheti vuttaṃ hoti. Sukusalasampahaṭṭhanti sukusalena suvaṇṇakārena saṅghaṭṭitaṃ, saṅghaṭṭentena tāpitanti adhippāyo. Daddallamānanti vijjotamānaṃ. Asitavhayassāti asitanāmassa dutiyena nāmena kaṇhadevilassa isino.

๖๙๒. ในคาถาที่หก บทว่า 'ตโต' คือ ในลำดับต่อจากคำของท่านอสิตดาบส บทว่า 'อุกฺกามุเขว' คือ ในเบ้าหลอมนั่นเทียว หมายความว่า ในปากเบ้า บทว่า 'สุกุสลสมฺปหฏฺฐํ' คือ อันช่างทองผู้ฉลาดดีแล้วหลอมแล้ว ความหมายคือ อันช่างทองผู้กำลังหลอมทำให้ร้อนแล้ว บทว่า 'ททฺทลฺลมานํ' คือ รุ่งเรืองอยู่ บทว่า 'อสิตวฺหยสฺส' คือ แห่งฤาษีผู้มีชื่อว่าอสิตะ ซึ่งมีชื่อที่สองว่ากัณหเทวิละ

693. Sattamagāthāya tārāsabhaṃ vāti tārānaṃ usabhasadisaṃ, candanti adhippāyo. Visuddhanti abbhādiupakkilesarahitaṃ. Saradarivāti sarade iva. Ānandajātoti savanamatteneva uppannāya pītiyā pītijāto. Alattha pītinti disvā punapi pītiṃ labhi.

๖๙๓. ในคาถาที่เจ็ด บทว่า 'ตาราสภํ ว' คือ ดุจโคอุสภะแห่งดวงดาวทั้งหลาย ความหมายคือ พระจันทร์ บทว่า 'วิสุทฺธํ' คือ ปราศจากอุปกิเลสมีเมฆเป็นต้น บทว่า 'สรทริว' คือ ราวกับในฤดูสารท บทว่า 'อานนฺทชาโต' คือ เกิดปีติแล้วด้วยปีติที่เกิดขึ้นเพียงแค่ได้ฟัง บทว่า 'อลตฺถ ปีตึ' คือ ได้รับปีติอีกครั้งเมื่อได้เห็น

694. Tato paraṃ bodhisattassa devehi sadā payujjamānasakkāradīpanatthaṃ vuttaaṭṭhamagāthāya anekasākhanti anekasalākaṃ. Sahassamaṇḍalanti rattasuvaṇṇamayasahassamaṇḍalayuttaṃ. Chattanti dibbasetacchattaṃ. Vītipatantīti sarīraṃ bījamānā patanuppatanaṃ karonti.

๖๙๔. ในคาถาที่ ๘ ที่กล่าวไว้ถัดจากนั้น เพื่อแสดงสักการะอันเทวดาทั้งหลายถวายแด่พระโพธิสัตว์เป็นนิตย์ บทว่า อเนกสาขํ ความว่า มีซี่กำมากมาย บทว่า สหสฺสมณฺฑลํ ความว่า ประกอบด้วยวงกลมพันวงอันทำด้วยทองคำแดง บทว่า ฉตฺตํ ความว่า เศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ บทว่า วีติปตนฺติ ความว่า (เทวดา) พัดกายพระโพธิสัตว์อยู่ ทำการตกและการขึ้น (คือโบกไปมา)

695. Navamagāthāya jaṭīti jaṭilo. Kaṇhasirivhayoti kaṇhasaddena ca sirisaddena ca avhayamāno. Taṃ kira ‘‘sirikaṇho’’tipi avhayanti āmantenti, ālapantīti vuttaṃ hoti. Paṇḍukambaleti rattakambale. Adhikārato cettha ‘‘kumāra’’nti vattabbaṃ, pāṭhaseso vā kātabbo. Purimagāthāya ca ahatthapāsagataṃ sandhāya ‘‘disvā’’ti vuttaṃ. Idha pana hatthapāsagataṃ paṭiggahaṇatthaṃ upanītaṃ, tasmā puna vacanaṃ ‘‘disvā’’ti. Purimaṃ vā dassanapītilābhāpekkhaṃ gāthāvasāne ‘‘vipulamalattha pīti’’nti vacanato, idaṃ paṭiggahāpekkhaṃ avasāne ‘‘sumano paṭiggahe’’ti vacanato. Purimañca kumārasambandhameva, idaṃ setacchattasambandhampi. Disvāti satasahassagghanake gandhārarattakambale suvaṇṇanikkhaṃ viya kumāraṃ ‘‘chattaṃ marū’’ti ettha vuttappakāraṃ setacchattaṃ dhāriyantaṃ muddhani disvā. Keci pana ‘‘idaṃ mānusakaṃ chattaṃ sandhāya vutta’’nti bhaṇanti. Yatheva hi devā, evaṃ manussāpi chattacāmaramorahatthatālavaṇṭavāḷabījanihatthā mahāpurisaṃ upagacchantīti. Evaṃ santepi [Pg.207] na tassa vacanena kocipi atisayo atthi, tasmā yathāvuttameva sundaraṃ. Paṭiggaheti ubhohi hatthehi paṭiggahesi. Isiṃ kira vandāpetuṃ kumāraṃ upanesuṃ. Athassa pādā parivattitvā isissa matthake patiṭṭhahiṃsu. So tampi acchariyaṃ disvā udaggacitto sumano paṭiggahesi.

๖๙๕. ในคาถาที่ ๙ บทว่า ชฏี ได้แก่ ชฎิล บทว่า กณฺหสิริวฺหโย ความว่า ผู้ที่เขาเรียกด้วยคำว่า กณฺห และคำว่า สิริ ได้ยินว่า เขาย่อมเรียกท่านแม้นั้นว่า สิริกณฺโห คือกล่าวคำว่า ย่อมเรียก ย่อมทักทาย ย่อมร้องเรียก บทว่า ปณฺฑุกมฺพเล ได้แก่ บนผ้ากัมพลแดง โดยอธิการ ในที่นี้ควรกล่าวว่า "กุมารํ" หรือควรทำบทที่เหลือให้เต็ม และในคาถาก่อน ท่านกล่าวบทว่า ทิสฺวา หมายถึง (พระกุมาร) ผู้ยังไม่มาถึงมือ แต่ในคาถานี้ (พระกุมาร) ถูกนำมาเพื่อรับไว้ในมือ ฉะนั้นจึงมีคำว่า ทิสฺวา อีกครั้ง อีกอย่างหนึ่ง การเห็นครั้งแรก มุ่งหมายถึงการได้ปีติจากการเห็น ตามที่กล่าวไว้ท้ายคาถาว่า "อลตฺถ วิปุลํ ปีตึ" (ได้ปีติอันไพบูลย์) ส่วนการเห็นครั้งนี้ มุ่งหมายถึงการรับไว้ ตามที่กล่าวไว้ในตอนท้ายว่า "สุมโน ปฏิคฺคเห" (มีใจดี รับไว้แล้ว) และการเห็นครั้งแรกเกี่ยวข้องกับพระกุมารเท่านั้น ส่วนครั้งนี้เกี่ยวข้องกับเศวตฉัตรด้วย บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นพระกุมารผู้เปรียบดังเหรียญทองบนผ้ากัมพลแดงจากแคว้นคันธาระมีค่าหนึ่งแสน และเห็นเศวตฉัตรที่ถูกกั้นอยู่เบื้องบนพระเศียร ตามประการที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ฉตฺตํ มรู" (เทวดาทั้งหลายกั้นฉัตร) แต่บางท่านกล่าวว่า "คำนี้กล่าวหมายถึงฉัตรของมนุษย์" เพราะว่า เหมือนเทวดาทั้งหลายฉันใด แม้มนุษย์ทั้งหลายก็เข้าเฝ้ามหาบุรุษโดยมีฉัตร จามร พัดหางนกยูง พัดใบตาล และพัดวาลวิชนีอยู่ในมือฉันนั้น ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีความพิเศษใดๆ ด้วยคำนั้นเลย ฉะนั้น ตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นแหละดีกว่า บทว่า ปฏิคฺคเห ความว่า ได้รับไว้ด้วยมือทั้งสอง ได้ยินว่า พวกเขาได้นำพระกุมารมาเพื่อจะให้ถวายบังคมพระฤาษี ครั้งนั้น พระบาทของพระกุมารได้พลิกกลับไปประดิษฐานอยู่บนกระหม่อมของพระฤาษี ท่านได้เห็นความอัศจรรย์แม้นั้นแล้ว มีจิตเบิกบาน มีใจดี รับไว้แล้ว

696. Dasamagāthāyaṃ jigīsakoti jigīsanto magganto pariyesanto, upaparikkhantoti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇamantapāragūti lakkhaṇānaṃ vedānañca pāraṃ gato. Anuttarāyanti anuttaro ayaṃ. So kira attano abhimukhāgatesu mahāsattassa pādatalesu cakkāni disvā tadanusārena sesalakkhaṇāni jigīsanto sabbaṃ lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘addhāyaṃ buddho bhavissatī’’ti ñatvā evamāha.

๖๙๖. ในคาถาที่ ๑๐ บทว่า ชิคีสโก ความว่า แสวงหาอยู่ ค้นหาอยู่ เสาะหาอยู่ คือกล่าวว่า ตรวจดูอยู่ บทว่า ลกฺขณมนฺตปารคู ความว่า ผู้ถึงฝั่งแห่งลักษณะและมนต์ (เวท) บทว่า อนุตฺตรายํ ความว่า ผู้นี้เป็นผู้ยอดเยี่ยม ได้ยินว่า ท่านดาบสนั้น เห็นจักรทั้งหลายที่ฝ่าพระบาทของพระมหาสัตว์ซึ่งมาตรงหน้าตนแล้ว จึงแสวงหาลักษณะที่เหลือตามลำดับนั้น ครั้นเห็นความสมบูรณ์แห่งลักษณะทั้งหมดแล้ว รู้ว่า "โดยแท้จริง ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า" จึงได้กล่าวอย่างนี้

697. Ekādasāyaṃ athattano gamananti paṭisandhivasena arūpagamanaṃ. Akalyarūpo gaḷayati assukānīti taṃ attano arūpūpapattiṃ anussaritvā ‘‘na dānāhaṃ assa dhammadesanaṃ sotuṃ lacchāmī’’ti atuṭṭharūpo balavasokābhibhavena domanassajāto hutvā assūni pāteti gaḷayati. ‘‘Garayatī’’tipi pāṭho. Yadi panesa rūpabhave cittaṃ nameyya, kiṃ tattha na uppajjeyya, yenevaṃ rodatīti? Na na uppajjeyya, akusalatāya panetaṃ vidhiṃ na jānāti. Evaṃ santepi domanassuppattiyevassa ayuttā samāpattilābhena vikkhambhitattāti ce? Na, vikkhambhitattā eva. Maggabhāvanāya samucchinnā hi kilesā na uppajjanti, samāpattilābhīnaṃ pana balavapaccayena uppajjanti. Uppanne kilese parihīnajjhānattā kutassa arūpagamananti ce? Appakasirena punādhigamato. Samāpattilābhino hi uppanne kilese balavavītikkamaṃ anāpajjantā vūpasantamatteyeva kilesavege puna taṃ visesaṃ appakasirenevādhigacchanti, ‘‘parihīnavisesā ime’’tipi duviññeyyā honti, tādiso ca eso. No ce kumāre bhavissati antarāyoti na bhavissati nu kho imasmiṃ kumāre antarāyo.

๖๙๗. ในคาถาที่ ๑๑ บทว่า อถตฺตโน คมนํ ความว่า การไปสู่ภพไม่มีรูป (อรูปภพ) ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ บทว่า อกลฺยรูโป คฬยติ อสฺสุกานิ ความว่า ท่านระลึกถึงการบังเกิดในอรูปภพของตนแล้ว มีสีหน้าไม่ผ่องใส ด้วยคิดว่า "บัดนี้ เราจักไม่ได้ฟังธรรมเทศนาของท่านผู้นี้" ถูกความโศกอย่างแรงครอบงำ เกิดโทมนัสขึ้นแล้ว ทำน้ำตาให้ตก คือหลั่งน้ำตา มีอีกบทหนึ่งว่า "ครยติ" ก็มี ถามว่า ก็ถ้าท่านผู้นี้จะน้อมจิตไปในรูปภพ จะไม่พึงบังเกิดในภพนั้นหรือ เหตุใดจึงร้องไห้อย่างนี้ ตอบว่า มิใช่ว่าจะไม่บังเกิด แต่เพราะความไม่ฉลาด ท่านจึงไม่รู้วิธีนี้ ถามว่า ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น การเกิดโทมนัสก็ไม่ควรแก่ท่าน เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยการได้สมาบัติมิใช่หรือ ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะถูกข่มไว้นั่นแหละ (จึงเกิดขึ้นได้) จริงอยู่ กิเลสที่ถูกตัดขาดด้วยการเจริญมรรคย่อมไม่เกิดขึ้น แต่สำหรับผู้ได้สมาบัติ กิเลสย่อมเกิดขึ้นได้เพราะมีปัจจัยที่รุนแรง ถามว่า เมื่อกิเลสเกิดขึ้นแล้ว เพราะฌานเสื่อม จะไปสู่ภพไม่มีรูปได้อย่างไร ตอบว่า เพราะสามารถบรรลุได้อีกโดยไม่ยาก จริงอยู่ ผู้ได้สมาบัติทั้งหลาย เมื่อกิเลสเกิดขึ้น ไม่ถึงการล่วงละเมิดที่รุนแรง พอพลังของกิเลสสงบลงเท่านั้น ก็ย่อมบรรลุคุณวิเศษนั้นได้อีกโดยไม่ยากเลย เป็นผู้ที่รู้ได้ยากว่า "ท่านเหล่านี้เสื่อมจากคุณวิเศษแล้ว" และท่านผู้นี้ก็เป็นเช่นนั้น บทว่า โน เจ กุมาเร ภวิสฺสติ อนฺตราโย ความว่า อันตรายในพระกุมารนี้จักไม่มีหนอ

698. Dvādasāyaṃ na orakāyanti ayaṃ orako paritto na hoti. Uttaragāthāya vattabbaṃ buddhabhāvaṃ sandhāyāha.

๖๙๘. ในคาถาที่ ๑๒ บทว่า น โอรกายํ ความว่า ผู้นี้มิใช่ผู้ต่ำต้อย มิใช่ผู้เล็กน้อย ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นพระพุทธเจ้าที่จะกล่าวในคาถาต่อไป

699. Terasāyaṃ [Pg.208] sambodhiyagganti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi aviparītabhāvena sammā bujjhanato sambodhi, katthaci āvaraṇābhāvena sabbañāṇuttamato ‘‘agga’’nti vuccati. Phusissatīti pāpuṇissati. Paramavisuddhadassīti nibbānadassī. Tañhi ekantavisuddhattā paramavisuddhaṃ. Vitthārikassāti vitthārikaṃ assa. Brahmacariyanti sāsanaṃ.

๖๙๙. ในคาถาที่ ๑๓ บทว่า สมฺโพธิยคฺคํ ได้แก่ สัพพัญญุตญาณ จริงอยู่ ญาณนั้นชื่อว่า สัมโพธิ เพราะเป็นการตรัสรู้โดยชอบโดยไม่มีความคลาดเคลื่อน และชื่อว่า อัคคะ (ยอดเยี่ยม) เพราะเป็นญาณสูงสุดกว่าญาณทั้งปวง เนื่องจากไม่มีเครื่องกั้นในที่ไหนๆ บทว่า ผุสิสฺสติ ความว่า จักบรรลุ บทว่า ปรมวิสุทฺธทสฺสี ได้แก่ ผู้เห็นพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้นชื่อว่า ปรมวิสุทธะ (บริสุทธิ์อย่างยิ่ง) เพราะบริสุทธิ์โดยส่วนเดียว บทว่า วิตฺถาริกสฺส ความว่า จักแผ่ไพศาลไปเพื่อท่านผู้นั้น บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ พระศาสนา

700. Cuddasāyaṃ athantarāti antarāyeva assa, sambodhippattito orato evāti vuttaṃ hoti. Na sossanti na suṇissaṃ. Asamadhurassāti asamavīriyassa. Aṭṭoti āturo. Byasanaṃ gatoti sukhavināsaṃ patto. Aghāvīti dukkhito, sabbaṃ domanassuppādameva sandhāyāha. Domanassena hi so āturo. Tañcassa sukhabyasanato byasanaṃ, sukhavināsanatoti vuttaṃ hoti. Tena ca so cetasikaaghabhūtena aghāvī.

๗๐๐. ในคาถาที่ ๑๔ บทว่า อถนฺตรา ความว่า ในระหว่างนั่นแหละสำหรับท่าน คือกล่าวว่า ก่อนแต่การบรรลุสัมโพธิญาณนั่นเอง บทว่า น โสสฺสํ ความว่า เราจักไม่ได้ฟัง บทว่า อสมธุรสฺส ได้แก่ ผู้มีความเพียรไม่เสมอกัน บทว่า อฏฺโฏ ได้แก่ ผู้เดือดร้อน บทว่า พฺยสนํ คโต ได้แก่ ถึงความพินาศแห่งสุข บทว่า อฆาวี ได้แก่ ผู้มีความทุกข์ ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดโทมนัสทั้งหมด จริงอยู่ ท่านเดือดร้อนเพราะโทมนัส และโทมนัสนั้นเป็นความพินาศของท่าน เพราะเป็นความพินาศแห่งสุข คือกล่าวว่า เป็นการทำลายสุข และเพราะโทมนัสนั้น ท่านจึงเป็นผู้มีทุกข์ คือมีทุกข์ทางใจนั้น

701. Pannarasāyaṃ vipulaṃ janetvānāti vipulaṃ janetvā. Ayameva vā pāṭho. Niggamāti niggato. Evaṃ niggato ca so bhāgineyyaṃ sayanti sakaṃ bhāgineyyaṃ, attano bhaginiyā puttanti vuttaṃ hoti. Samādapesīti attano appāyukabhāvaṃ ñatvā kaniṭṭhabhaginiyā ca puttassa nālakassa māṇavakassa upacitapuññataṃ attano balena ñatvā ‘‘vuḍḍhippatto pamādampi āpajjeyyā’’ti naṃ anukampamāno bhaginiyā gharaṃ gantvā ‘‘kahaṃ nālako’’ti. ‘‘Bahi, bhante, kīḷatī’’ti. ‘‘Ānetha na’’nti āṇāpetvā taṅkhaṇaṃyeva tāpasapabbajjaṃ pabbājetvā samādapesi ovadi anusāsi. Kathaṃ? ‘‘Buddhoti ghosaṃ…pe… brahmacariya’’nti soḷasamagāthamāha.

๗๐๑. ในคาถาที่ ๑๕ คำว่า "ยังความเลื่อมใสอย่างไพบูลย์ให้เกิด" (วิปุลัง ชเนตวานะ) หมายถึง ยังความเลื่อมใสอย่างยิ่งให้เกิด หรือจะใช้บทนี้ก็ได้ คำว่า "ออกไปแล้ว" (นิกขมา) หมายถึง ออกไปแล้ว และท่านผู้ออกไปแล้วอย่างนั้น ได้ยังหลานชายของตน (ภาคิเนยยัง สยัง) คือบุตรของน้องสาวตนเอง คำว่า "ให้สมาทานแล้ว" หมายถึง ท่านรู้ว่าตนเองมีอายุน้อย และรู้ด้วยกำลังของตนถึงบุญที่นาลกมาณพบุตรของน้องสาวคนเล็กได้สั่งสมไว้ จึงอนุเคราะห์เขาด้วยคิดว่า "เมื่อเขาเติบโตขึ้นอาจถึงความประมาทได้" จึงไปที่บ้านของน้องสาวแล้วถามว่า "นาลกะอยู่ที่ไหน" เมื่อได้รับคำตอบว่า "ท่านเจ้าข้า เขากำลังเล่นอยู่ข้างนอก" จึงสั่งว่า "จงไปพาเขามา" แล้วให้เขาบรรพชาเป็นฤาษีในขณะนั้นเอง ได้ให้สมาทาน ให้โอวาท และสั่งสอน ท่านสั่งสอนอย่างไร? ท่านได้กล่าวคาถา ๑๖ บท มีคำว่า "เสียงว่าพระพุทธเจ้า... ถึง ... พรหมจรรย์" เป็นต้น

702. Tattha yada paratoti yadā parato. Dhammamagganti paramadhammassa nibbānassa maggaṃ, dhammaṃ vā aggaṃ saha paṭipadāya nibbānaṃ. Tasminti tassa santike. Brahmacariyanti samaṇadhammaṃ.

๗๐๒. ในบทเหล่านั้น คำว่า "เมื่อใด ในภายหน้า" (ยทา ปรโต) หมายถึง เมื่อเวลาผ่านไปในอนาคต คำว่า "ทางแห่งธรรม" (ธัมมมัคคัง) หมายถึง ทางแห่งพระธรรมอันยิ่งคือพระนิพพาน หรือหมายถึงพระธรรมอันเลิศคือพระนิพพานพร้อมด้วยข้อปฏิบัติ คำว่า "ในท่านนั้น" (ตัสมิง) หมายถึง ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น คำว่า "พรหมจรรย์" หมายถึง สมณธรรม

703. Sattarasāyaṃ tādināti tassaṇṭhitena, tasmiṃ samaye kilesavikkhambhane samādhilābhe ca sati vikkhambhitakilesena samāhitacittena cāti adhippāyo. Anāgate paramavisuddhadassināti ‘‘ayaṃ nālako anāgate kāle bhagavato santike paramavisuddhaṃ nibbānaṃ passissatī’’ti [Pg.209] evaṃ diṭṭhattā so isi iminā pariyāyena ‘‘anāgate paramavisuddhadassī’’ti vutto. Tena anāgate paramavisuddhadassinā. Upacitapuññasañcayoti padumuttarato pabhuti katapuññasañcayo. Patikkhanti āgamayamāno. Parivasīti pabbajitvā tāpasavesena vasi. Rakkhitindriyoti rakkhitasotindriyo hutvā. So kira tato pabhuti udake na nimujji ‘‘udakaṃ pavisitvā sotindriyaṃ vināseyya, tato dhammassavanabāhiro bhaveyya’’nti cintetvā.

๗๐๓. ในคาถาที่ ๑๗ คำว่า "โดยท่านผู้คงที่" (ตาทินา) หมายถึง โดยท่านผู้ตั้งมั่นอยู่ในอาการนั้น อธิบายว่า โดยท่านผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยกิเลสที่ถูกข่มไว้แล้ว ในสมัยที่การข่มกิเลสและการได้สมาธิมีอยู่ คำว่า "โดยผู้เห็นความบริสุทธิ์อย่างยิ่งในอนาคต" หมายถึง พระฤาษีนั้นถูกเรียกว่า "ผู้เห็นความบริสุทธิ์อย่างยิ่งในอนาคต" โดยปริยายนี้ เพราะท่านเห็นว่า "นาลกะนี้ในอนาคตกาลจักได้เห็นพระนิพพานอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า" ด้วยเหตุนั้น (จึงใช้บทว่า) "โดยผู้เห็นความบริสุทธิ์อย่างยิ่งในอนาคตนั้น" คำว่า "ผู้มีกองบุญอันสั่งสมไว้แล้ว" หมายถึง ผู้มีกองบุญที่ทำไว้ตั้งแต่สมัยพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระเป็นต้นมา คำว่า "รอคอยอยู่" (ปฏิกขัง) หมายถึง คอยท่าอยู่ คำว่า "อยู่ครอง" (ปริวสิ) หมายถึง บรรพชาแล้วอยู่ด้วยเพศฤาษี คำว่า "ผู้มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว" หมายถึง เป็นผู้มีโสตินทรีย์อันรักษาแล้ว ได้ยินว่า ตั้งแต่นั้นมา ท่านไม่ดำลงในน้ำเลย เพราะคิดว่า "หากเข้าไปในน้ำแล้วอาจทำให้โสตินทรีย์เสียไป จากนั้นเราอาจจะกลายเป็นคนนอกจากการฟังธรรมได้"

704. Aṭṭhārasāyaṃ sutvāna ghosanti so nālako evaṃ parivasanto anupubbena bhagavatā sambodhiṃ patvā bārāṇasiyaṃ dhammacakke pavattite taṃ ‘‘bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ, sammāsambuddho vata so bhagavā uppanno’’tiādinā nayena jinavaracakkavattane pavattaghosaṃ attano atthakāmāhi devatāhi āgantvā ārocitaṃ sutvā. Gantvāna disvā isinisabhanti sattāhaṃ devatāhi moneyyakolāhale kayiramāne sattame divase isipatanaṃ gantvā ‘‘nālako āgamissati, tassa dhammaṃ desessāmī’’ti iminā ca abhisandhinā varabuddhāsane nisinnaṃ disvā nisabhasadisaṃ isinisabhaṃ bhagavantaṃ. Pasannoti saha dassaneneva pasannacitto hutvā. Moneyyaseṭṭhanti ñāṇuttamaṃ, maggañāṇanti vuttaṃ hoti. Samāgate asitāvhayassa sāsaneti asitassa isino ovādakāle anuppatte. Tena hi – ‘‘yadā vivarati dhammamaggaṃ, tadā gantvā samayaṃ paripucchamāno carassu tasmiṃ bhagavati brahmacariya’’nti anusiṭṭho, ayañca so kālo. Tena vuttaṃ – ‘‘samāgate asitāvhayassa sāsane’’ti. Sesamettha pākaṭameva.

๗๐๔. ในคาถาที่ ๑๘ คำว่า "ฟังเสียงแล้ว" (สุตวานะ โฆสัง) หมายถึง นาลกมาณพนั้นเมื่ออยู่ครองอย่างนี้ โดยลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าบรรลุพระสัมโพธิญาณและทรงประกาศพระธรรมจักรที่เมืองพาราณสีแล้ว ได้ฟังเสียงประกาศการหมุนพระจักรของพระชินเจ้าผู้ประเสริฐ โดยนัยเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศพระธรรมจักรแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วหนอ" ซึ่งเหล่าเทวดาผู้ปรารถนาประโยชน์แก่ท่านมาบอกให้ทราบ คำว่า "ไปแล้วเห็นพระฤษีผู้ประเสริฐ" (คันตวานะ ทิสวา อิสินิสภัง) หมายถึง เมื่อเหล่าเทวดาทำโกลาหลเรื่องโมเนยยปฏิบัติอยู่ ๗ วัน ในวันที่ ๗ ท่านได้ไปสู่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดุจพญานิสภะ ทรงประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐด้วยพระดำริว่า "นาลกะจักมา เราจักแสดงธรรมแก่เขา" คำว่า "เลื่อมใสแล้ว" หมายถึง มีจิตเลื่อมใสพร้อมกับการได้เห็นนั่นเอง คำว่า "โมเนยยธรรมอันประเสริฐ" หมายถึง ญาณอันสูงสุด คือมรรคญาณ คำว่า "เมื่อคำสอนของท่านผู้มีนามว่าอสิตะมาถึงแล้ว" หมายถึง เมื่อกาลแห่งโอวาทของอสิตฤาษีมาถึงแล้ว ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงได้รับคำสอนว่า "เมื่อใดพระองค์ทรงเปิดเผยทางแห่งธรรม เมื่อนั้นเธอจงไปทูลถามถึงข้อปฏิบัติแล้วประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น" และนี้คือเวลานั้น ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เมื่อคำสอนของท่านผู้มีนามว่าอสิตะมาถึงแล้ว" ส่วนคำที่เหลือในบทนี้ชัดเจนอยู่แล้ว

Ayaṃ tāva vatthugāthāvaṇṇanā.

นี้เป็นคำพรรณนาแห่งวัตถุคาถาเพียงเท่านี้

705. Pucchāgāthādvaye aññātametanti viditaṃ mayā etaṃ. Yathātathanti aviparītaṃ. Ko adhippāyo? Yaṃ asito ‘‘sambodhiyaggaṃ phusissatāyaṃ kumāro’’ti ñatvā ‘‘buddhoti ghosaṃ yada parato suṇosi, sambodhippatto vivarati dhammamagga’’nti maṃ avaca, tadetaṃ mayā asitassa vacanaṃ ajja bhagavantaṃ sakkhiṃ disvā ‘‘yathātathamevā’’ti aññātanti. Taṃ tanti tasmā taṃ. Sabbadhammāna pāragunti hemavatasutte vuttanayena chahi ākārehi. Sabbadhammānaṃ pāragataṃ.

๗๐๕. ในคาถาพยากรณ์ 2 คาถา คำว่า aññātametaṃ ความว่า เรื่องนี้ข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้ว. คำว่า yathātathaṃ ความว่า ไม่ผิดเพี้ยน. อธิบายว่า: เมื่ออสิตดาบสรู้ว่า 'พระกุมารนี้จักบรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด' จึงกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า 'เมื่อใดท่านได้ยินเสียงกึกก้องจากผู้อื่นว่า พระพุทธเจ้า พระองค์ผู้บรรลุสัมโพธิญาณแล้ว ย่อมทรงเปิดเผยทางแห่งธรรม' วันนี้ข้าพเจ้าได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพยานแล้ว จึงทราบว่าคำของอสิตดาบสนั้นเป็นจริงตามนั้นนั่นเอง. คำว่า taṃ taṃ คือ tasmā taṃ (เพราะฉะนั้น เรื่องนั้น). คำว่า sabbadhammāna pāraguṃ หมายถึง ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง โดยอาการ 6 อย่าง ตามนัยที่กล่าวไว้ในเหมวตสูตร คือ ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง.

706. Anagāriyupetassāti [Pg.210] anagāriyaṃ upetassa, pabbajitassāti attho. Bhikkhācariyaṃ jigīsatoti ariyehi āciṇṇaṃ anupakkiliṭṭhaṃ bhikkhācariyaṃ pariyesamānassa. Moneyyanti munīnaṃ santakaṃ. Uttamaṃ padanti uttamapaṭipadaṃ. Sesamettha pākaṭameva.

๗๐๖. คำว่า anagāriyupetassa ความว่า ผู้เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือน คือผู้บวชแล้ว. คำว่า bhikkhācariyaṃ jigīsato ความว่า ผู้แสวงหาการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตที่พระอริยเจ้าทั้งหลายประพฤติแล้ว อันไม่เศร้าหมอง. คำว่า moneyyaṃ หมายถึง ธรรมของมุนีทั้งหลาย. คำว่า uttamaṃ padaṃ หมายถึง ข้อปฏิบัติอันสูงสุด. ส่วนที่เหลือในที่นี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

707. Athassa evaṃ puṭṭho bhagavā ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā nayena moneyyapaṭipadaṃ byākāsi. Tattha upaññissanti upaññāpeyyaṃ, vivareyyaṃ paññāpeyyanti attho. Dukkaraṃ durabhisambhavanti kātuñca dukkhaṃ kayiramānañca sambhavituṃ sahituṃ dukkhanti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panettha adhippāyo – ahaṃ te moneyyaṃ paññāpeyyaṃ, yadi naṃ kātuṃ vā abhisambhotuṃ vā sukhaṃ bhaveyya, evaṃ pana dukkaraṃ durabhisambhavaṃ puthujjanakālato pabhuti kiliṭṭhacittaṃ anuppādetvā paṭipajjitabbato. Tathā hi naṃ ekassa buddhassa ekova sāvako karoti ca sambhoti cāti.

๗๐๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อถูกทูลถามอย่างนี้แล้ว จึงทรงพยากรณ์โมเนยยปฏิปทาด้วยนัยเป็นต้นว่า moneyyaṃ te upaññissaṃ (เราจักประกาศโมเนยยธรรมแก่ท่าน). ในคำนั้น คำว่า upaññissaṃ ความว่า เราจักประกาศ จักเปิดเผย จักบัญญัติ. คำว่า dukkaraṃ durabhisambhavaṃ ท่านกล่าวอธิบายว่า ยากที่จะทำ และเมื่อกำลังทำอยู่ ก็ยากที่จะให้สำเร็จหรือยากที่จะอดทนได้. อธิบายความในที่นี้ว่า: เราจักบัญญัติโมเนยยธรรมแก่ท่าน หากว่าธรรมนั้นจะเป็นสิ่งที่ทำได้ง่ายหรือทำให้สำเร็จได้ง่าย แต่เพราะธรรมนี้ทำได้ยากและสำเร็จได้ยาก เพราะต้องปฏิบัติโดยไม่ให้จิตที่เศร้าหมองเกิดขึ้นตั้งแต่อยู่ในกาลแห่งปุถุชน. ด้วยว่า พระสาวกเพียงรูปเดียวของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งเท่านั้น ย่อมทำและให้สำเร็จซึ่งโมเนยยธรรมนั้นได้.

Evaṃ bhagavā moneyyassa dukkarabhāvaṃ durabhisambhavatañca dassento nālakassa ussāhaṃ janetvā tamassa vattukāmo āha ‘‘handa te naṃ pavakkhāmi, santhambhassu daḷho bhavā’’ti. Tattha handāti byavasāyatthe nipāto. Te naṃ pavakkhāmīti tuyhaṃ taṃ moneyyaṃ pavakkhāmi. Santhambhassūti dukkarakaraṇasamatthena vīriyūpatthambhena attānaṃ upatthambhaya. Daḷho bhavāti durabhisambhavasahanasamatthāya asithilaparakkamatāya thiro hoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā tvaṃ upacitapuññasambhāro, tasmāhaṃ ekantabyavasitova hutvā evaṃ dukkaraṃ durabhisambhavampi samānaṃ tuyhaṃ taṃ moneyyaṃ pavakkhāmi, santhambhassu daḷho bhavāti.

พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงแสดงความเป็นธรรมที่ทำได้ยากและความเป็นธรรมที่บรรลุได้ยากแห่งโมเนยยธรรม ทรงยังอุตสาหะให้นาลกมาณพเกิดขึ้นแล้ว มีพระประสงค์จะตรัสธรรมนั้นแก่นาลกมาณพนั้น จึงตรัสว่า "เอาเถิด เราจักบอกธรรมนั้นแก่เธอ เธอจงประคองตนไว้ จงเป็นผู้มั่นคงเถิด" ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า หันทะ เป็นนิบาตในอรรถว่าตกลงใจ. บทว่า เต นํ ปวกฺขามิ ความว่า เราจักบอกโมเนยยธรรมนั้นแก่เธอ. บทว่า สนฺถมฺภสฺสุ ความว่า เธอจงประคองตนไว้ด้วยความเพียรที่ค้ำจุน อันสามารถเพื่อกระทำกิจที่ทำได้ยาก. บทว่า ทฬฺโห ภว ความว่า เธอจงเป็นผู้มั่นคงด้วยความเพียรที่ไม่ย่อหย่อน อันสามารถเพื่ออดทนต่อธรรมที่บรรลุได้ยาก. ความว่าอย่างไร? ความว่า เพราะเธอเป็นผู้มีบุญญาธิการอันสั่งสมไว้แล้ว ฉะนั้น เราตกลงใจแน่วแน่แล้ว จักบอกโมเนยยธรรมนั้นแก่เธอ แม้จะเป็นธรรมที่ทำได้ยากและบรรลุได้ยากอย่างนี้ เธอจงประคองตนไว้ จงเป็นผู้มั่นคงเถิด ดังนี้.

708. Evaṃ paramasallekhaṃ moneyyavattaṃ vattukāmo nālakaṃ santhambhane daḷhībhāve ca niyojetvā paṭhamaṃ tāva gāmūpanibaddhakilesappahānaṃ dassento ‘‘samānabhāga’’nti upaḍḍhagāthamāha. Tattha samānabhāganti samabhāgaṃ ekasadisaṃ ninnānākaraṇaṃ. Akkuṭṭhavanditanti akkosañca vandanañca.

๗๐๘. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระประสงค์จะตรัสโมเนยยวัตรอันเป็นเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่งดังนี้ ทรงชักชวนนาลกมาณพในอันประคองตนและในความเป็นผู้มั่นคงแล้ว เมื่อจะทรงแสดงการละกิเลสที่เนื่องด้วยบ้านก่อน จึงตรัสคาถาครึ่งหนึ่งว่า "สมานภาค" ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมานภาคํ ได้แก่ มีส่วนเสมอกัน เป็นอย่างเดียวกัน ไม่กระทำให้แตกต่างกัน. บทว่า อกฺกุฏฺฐวนฺทิตํ ได้แก่ การด่าและการไหว้.

Idāni yathā taṃ samānabhāgaṃ kayirati, taṃ upāyaṃ dassento ‘‘manopadosa’’nti upaḍḍhagāthamāha. Tassattho – akkuṭṭho manopadosaṃ rakkheyya, vandito santo anuṇṇato care, raññāpi vandito samāno ‘‘maṃ vandatī’’ti uddhaccaṃ nāpajjeyya.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุบายที่จะพึงกระทำความเป็นผู้มีส่วนเสมอกันนั้น จึงตรัสคาถาครึ่งหนึ่งว่า "มโนปโทสํ" ดังนี้. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า: เมื่อถูกด่า พึงรักษาความประทุษร้ายทางใจ, เมื่อได้รับการไหว้ พึงเป็นผู้สงบ ไม่ฟูขึ้น, แม้พระราชากราบไหว้ ก็ไม่พึงถึงความฟุ้งซ่านว่า "พระราชาทรงไหว้เรา".

709. Idāni [Pg.211] araññūpanibaddhakilesappahānaṃ dassento ‘‘uccāvacā’’ti gāthamāha. Tassattho – araññasaññite dāyepi iṭṭhāniṭṭhavasena uccāvacā nānappakārā ārammaṇā niccharanti, cakkhādīnaṃ āpāthamāgacchanti, te ca kho aggisikhūpamā pariḷāhajanakaṭṭhena. Yathā vā ḍayhamāne vane aggisikhā nānappakāratāya uccāvacā niccharanti, sadhūmāpi, vidhūmāpi, nīlāpi, pītāpi, rattāpi, khuddakāpi, mahantāpi, evaṃ sīhabyagghamanussāmanussavividhavihaṅgavirutapupphaphalapallavādibhedavasena nānappakāratāya dāye uccāvacā ārammaṇā niccharanti bhiṃsanakāpi, rajanīyāpi, dosanīyāpi, mohanīyāpi. Tenāha – ‘‘uccāvacā niccharanti, dāye aggisikhūpamā’’ti. Evaṃ niccharantesu ca uccāvacesu ārammaṇesu yā kāci uyyānavanacārikaṃ gatā samānā pakatiyā vā vanacāriniyo kaṭṭhahārikādayo rahogataṃ disvā hasitalapitaruditadunnivatthādīhi nāriyo muniṃ palobhenti, tā su taṃ mā palobhayuṃ, tā nāriyo taṃ mā palobhayuṃ. Yathā na palobhenti, tathā karohīti vuttaṃ hoti.

๗๐๙. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการละกิเลสที่เนื่องด้วยป่า จึงตรัสคาถาว่า "อุจฺจาวจา" ดังนี้. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า: แม้ในป่าที่เรียกว่าทายะ อารมณ์ต่างๆ สูงๆ ต่ำๆ อันเป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ย่อมปรากฏขึ้น คือย่อมมาสู่คลองแห่งจักษุเป็นต้น, และอารมณ์เหล่านั้นแล อุปมาด้วยเปลวไฟ เพราะก่อให้เกิดความเร่าร้อน. เปรียบเหมือนเมื่อป่ากำลังถูกไฟไหม้ เปลวไฟย่อมปรากฏขึ้นสูงๆ ต่ำๆ มีประการต่างๆ คือ ทั้งมีควัน ทั้งไม่มีควัน ทั้งสีเขียว สีเหลือง สีแดง ทั้งเล็ก ทั้งใหญ่ ฉันใด, ในป่า อารมณ์ต่างๆ สูงๆ ต่ำๆ ย่อมปรากฏขึ้น โดยความแตกต่างแห่งราชสีห์ เสือโคร่ง มนุษย์ อมนุษย์ เสียงร้องของนกต่างๆ ดอกไม้ ผลไม้ ใบไม้อ่อน เป็นต้น ฉันนั้น คือ ทั้งที่น่าสะพรึงกลัว ทั้งที่น่ากำหนัด ทั้งที่น่าขัดเคือง ทั้งที่น่าหลงใหล. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อารมณ์สูงๆ ต่ำๆ ย่อมปรากฏขึ้นในป่า อุปมาด้วยเปลวไฟ" ดังนี้. และเมื่ออารมณ์สูงๆ ต่ำๆ ปรากฏขึ้นอยู่อย่างนี้ หญิงบางพวกผู้ไปเที่ยวอุทยานและป่า หรือหญิงชาวป่าผู้หาฟืนเป็นต้นโดยปกติ เห็นมุนีอยู่ในที่ลับแล้ว ย่อมยั่วยวนด้วยการหัวเราะ การพูด การร้องไห้ การนุ่งห่มไม่เรียบร้อยเป็นต้น, หญิงเหล่านั้น ไม่พึงยั่วยวนมุนีนั้นได้เลย, หญิงเหล่านั้น ไม่พึงยั่วยวนมุนีนั้นได้. ความว่า พึงกระทำอย่างที่หญิงเหล่านั้นยั่วยวนไม่ได้.

710-11. Evamassa bhagavā gāme ca araññe ca paṭipattividhiṃ dassetvā idāni sīlasaṃvaraṃ dassento ‘‘virato methunā dhammā’’ti gāthādvayamāha. Tattha hitvā kāme paropareti methunadhammato avasesepi sundare ca asundare ca pañca kāmaguṇe hitvā. Tappahānena hi methunavirati susampannā hoti. Tenāha – ‘‘hitvā kāme paropare’’ti. Ayamettha adhippāyo. ‘‘Aviruddho’’tiādīni pana padāni ‘‘na haneyya, na ghātaye’’ti ettha vuttāya pāṇātipātāveramaṇiyā sampattidassanatthaṃ vuttāni. Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – parapakkhiyesu pāṇesu aviruddho, attapakkhiyesu asāratto, sabbepi sataṇhanittaṇhatāya tasathāvare pāṇe jīvitukāmatāya amaritukāmatāya sukhakāmatāya dukkhapaṭikūlatāya ca ‘‘yathā ahaṃ tathā ete’’ti attasamānatāya tesu virodhaṃ vinento teneva pakārena ‘‘yathā ete tathā aha’’nti paresaṃ samānatāya ca attani anurodhaṃ vinento evaṃ ubhayathāpi anurodhavirodhavippahīno hutvā maraṇapaṭikūlatāya attānaṃ upamaṃ katvā pāṇesu ye keci tase vā thāvare vā pāṇe na haneyya sāhatthikādīhi payogehi, na ghātaye āṇattikādīhīti.

๗๑๐-๗๑๑. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงวิธีปฏิบัติในบ้านและในป่าแก่นาลกมาณพนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงศีลสังวร จึงตรัสคาถา ๒ คาถาว่า "วิรโต เมถุนา ธมฺมา" ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า หิตฺวา กาเม ปโรปเร ความว่า ละกามคุณ ๕ ทั้งที่งามและไม่งาม แม้ที่เหลือจากเมถุนธรรม. จริงอยู่ การเว้นจากเมถุนธรรมย่อมถึงพร้อมด้วยดีได้ด้วยการละกามคุณเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "หิตฺวา กาเม ปโรปเร" ดังนี้. นี้เป็นอธิบายในที่นี้. ส่วนบททั้งหลายมีอาทิว่า "อวิรุทฺโธ" ตรัสไว้เพื่อแสดงความถึงพร้อมแห่งปาณาติปาตาเวรมณีที่กล่าวไว้ในบทว่า "น หเนยฺย, น ฆาตเย" นี้. คำอธิบายโดยย่อในเรื่องนั้นมีดังนี้: เป็นผู้ไม่คิดร้ายในสัตว์ทั้งหลายฝ่ายอื่น, เป็นผู้ไม่เยื่อใยในสัตว์ทั้งหลายฝ่ายตน, บรรเทาความมุ่งร้ายในสัตว์ทั้งปวง ทั้งผู้มีตัณหาและไม่มีตัณหา ทั้งผู้สะดุ้งและผู้มั่นคง โดยความเป็นผู้เสมอกันกับตนว่า "เราเป็นฉันใด สัตว์เหล่านี้ก็เป็นฉันนั้น" และบรรเทาความเยื่อใยในตน โดยความเป็นผู้เสมอกันกับผู้อื่นว่า "สัตว์เหล่านี้เป็นฉันใด เราก็เป็นฉันนั้น" ด้วยประการนั้น, เป็นผู้ละความเยื่อใยและความมุ่งร้ายได้แล้วทั้งสองทางอย่างนี้ ทำตนให้เป็นอุปมาโดยความเป็นผู้เกลียดความตายแล้ว ไม่พึงฆ่าสัตว์บางชนิดในหมู่สัตว์ทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง ด้วยประโยคมีสาหัตถิกประโยคเป็นต้น, ไม่พึงให้ผู้อื่นฆ่า ด้วยประโยคมีอาณัตติกประโยคเป็นต้น.

712. Evamassa [Pg.212] methunaviratipāṇātipātaviratimukhena saṅkhepato pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vatvā ‘‘hitvā kāme’’tiādīhi indriyasaṃvarañca dassetvā idāni ājīvapārisuddhiṃ dassento ‘‘hitvā icchañcā’’tiādimāha. Tassattho – yāyaṃ taṇhā ekaṃ laddhā dutiyaṃ icchati, dve laddhā tatiyaṃ, satasahassaṃ laddhā taduttarimpi icchatīti evaṃ appaṭiladdhavisayaṃ icchanato ‘‘icchā’’ti vuccati, yo cāyaṃ paṭiladdhavisayalubbhano lobho. Taṃ hitvā icchañca lobhañca yattha satto puthujjano, yasmiṃ cīvarādipaccaye tehi icchālobhehi puthujjano satto laggo paṭibaddho tiṭṭhati, tattha taṃ ubhayampi hitvā paccayatthaṃ ājīvapārisuddhiṃ avirodhento ñāṇacakkhunā cakkhumā hutvā imaṃ moneyyapaṭipadaṃ paṭipajjeyya. Evañhi paṭipanno tareyya narakaṃ imaṃ, duppūraṇaṭṭhena narakasaññitaṃ micchājīvahetubhūtaṃ imaṃ paccayataṇhaṃ tareyya, imāya vā paṭipadāya tareyyāti vuttaṃ hoti.

๗๑๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสปาฏิโมกขสังวรศีลโดยย่อ ด้วยมุขคือการเว้นจากเมถุนธรรมและการเว้นจากปาณาติบาต และทรงแสดงอินทรียสังวรด้วยบทมีอาทิว่า "หิตฺวา กาเม" แก่นาลกมาณพนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาชีวปาริสุทธิ จึงตรัสคาถามีอาทิว่า "หิตฺวา อิจฺฉญฺจ" ดังนี้. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า: ตัณหาใด ได้สิ่งหนึ่งแล้วปรารถนาสิ่งที่สอง, ได้สองแล้วปรารถนาที่สาม, ได้แสนหนึ่งแล้วปรารถนาสิ่งที่สูงกว่านั้นขึ้นไปอีก, ตัณหานั้นชื่อว่า "อิจฉา" เพราะปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่ได้อย่างนี้, และโลภะใด เป็นความอยากได้ในอารมณ์ที่ได้แล้ว. พึงละอิจฉาและโลภะนั้นเสีย, ปุถุชนข้องอยู่ในสิ่งใด, คือ ปุถุชนข้องอยู่ ติดอยู่ ผูกพันอยู่ด้วยอิจฉาและโลภะเหล่านั้นในปัจจัยมีจีวรเป็นต้นใด, พึงละทั้งสองอย่างนั้นในปัจจัยนั้นเสีย ไม่ทำอาชีวปาริสุทธิให้เสียหายเพื่อปัจจัย เป็นผู้มีจักษุด้วยญาณจักษุแล้ว พึงปฏิบัติโมเนยยปฏิปทานี้. ผู้ปฏิบัติอย่างนี้แล พึงข้ามพ้นนรกนี้ได้, คือ พึงข้ามพ้นตัณหาในปัจจัยนี้ อันได้ชื่อว่านรกเพราะเป็นสภาพที่เต็มได้ยาก และเป็นเหตุแห่งมิจฉาอาชีวะได้, หรือความว่า พึงข้ามพ้นได้ด้วยปฏิปทานี้.

713. Evaṃ paccayataṇhāpahānamukhena ājīvapārisuddhiṃ dassetvā idāni bhojane mattaññutāmukhena paccayaparibhogasīlaṃ tadanusārena ca yāva arahattappatti, tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘ūnūdaro’’ti gāthamāha. Tassattho – dhammena samena laddhesu itarītaracīvarādīsu paccayesu āhāraṃ tāva āhārento –

๗๑๓. ครั้นทรงแสดงอาชีวปาริสุทธิศีลโดยนัยแห่งการละปัจจยตัณหาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปัจจยปริโภคศีลโดยนัยแห่งความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ และปฏิปทาจนกว่าจะบรรลุพระอรหัตตามนัยนั้น จึงตรัสคาถาว่า “อูนูทโร” เป็นต้น อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า (ภิกษุ) เมื่อบริโภคอาหารในปัจจัยทั้งหลายมีจีวรเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983) –

“ภิกษุฉันอาหาร ๔-๕ คำแล้วหยุดฉันเสีย ดื่มน้ำ ก็เพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว” (เถร. ๙๘๓)

Vuttanayena ūnaudaro assa, na vātabharitabhastā viya uddhumātudaro, bhattasammadapaccayā thinamiddhaṃ parihareyyāti vuttaṃ hoti. Ūnūdaro hontopi ca mitāhāro assa bhojane mattaññū, ‘‘neva davāyā’’tiādinā paccavekkhaṇena guṇato dosato ca paricchinnāhāro. Evaṃ mitāhāro samānopi paccayadhutaṅgapariyattiadhigamavasena catubbidhāya appicchatāya appiccho assa. Ekaṃsena hi moneyyapaṭipadaṃ paṭipannena bhikkhunā evaṃ appicchena bhavitabbaṃ. Tattha ekekasmiṃ paccaye tīhi santosehi santussanā paccayappicchatā. Dhutaṅgadharasseva sato ‘‘dhutavāti maṃ pare jānantū’’ti anicchanatā dhutaṅgappicchatā. Bahussutasseva sato ‘‘bahussutoti [Pg.213] maṃ pare jānantū’’ti anicchanatā pariyattiappicchatā majjhantikattherassa viya. Adhigamasampannasseva sato ‘‘adhigato ayaṃ kusalaṃ dhammanti maṃ pare jānantū’’ti anicchanatā adhigamappicchatā. Sā ca arahattādhigamato oraṃ veditabbā. Arahattādhigamatthañhi ayaṃ paṭipadāti. Evaṃ appicchopi ca arahattamaggena taṇhāloluppaṃ hitvā alolupo assa. Evaṃ alolupo hi sadā icchāya nicchāto aniccho hoti nibbuto, yāya icchāya chātā honti sattā khuppipāsāturā viya atittā, tāya icchāya aniccho hoti anicchattā ca nicchāto hoti anāturo paramatittippatto. Evaṃ nicchātattā nibbuto hoti vūpasantasabbakilesapariḷāhoti evamettha uppaṭipāṭiyā yojanā veditabbā.

ตามนัยที่กล่าวมา พึงเป็นผู้มีท้องพร่อง ไม่ใช่มีท้องพองเหมือนสูบที่เต็มด้วยลม กล่าวคือ พึงละถีนมิทธะอันมีภัตตสัมมทะเป็นปัจจัย และแม้เป็นผู้มีท้องพร่อง ก็พึงเป็นผู้มีอาหารพอประมาณ คือรู้ประมาณในโภชนะ เป็นผู้กำหนดอาหารโดยคุณและโทษด้วยการพิจารณาตามนัยเป็นต้นว่า “เนว ทวาย” แม้เป็นผู้มีอาหารพอประมาณอย่างนี้ ก็พึงเป็นผู้มักน้อยด้วยความมักน้อย ๔ อย่าง คือโดยเกี่ยวกับปัจจัย ธุดงค์ ปริยัติ และอธิคม จริงอยู่ ภิกษุผู้ปฏิบัติโมเนยยปฏิปทาโดยส่วนเดียว พึงเป็นผู้มักน้อยอย่างนี้ ในความมักน้อย ๔ อย่างนั้น ความสันโดษด้วยสันโดษ ๓ อย่างในปัจจัยแต่ละอย่าง ชื่อว่า ปัจจยอัปปิจฉตา ความไม่ปรารถนาว่า “ขอชนเหล่าอื่นจงรู้จักเราว่าเป็นผู้ทรงธุดงค์” ทั้งที่เป็นผู้ทรงธุดงค์อยู่ ชื่อว่า ธุดงคัปปิจฉตา ความไม่ปรารถนาว่า “ขอชนเหล่าอื่นจงรู้จักเราว่าเป็นพหูสูต” ทั้งที่เป็นพหูสูตอยู่ เหมือนพระมัชฌันติกเถระ ชื่อว่า ปริยัตตัปปิจฉตา ความไม่ปรารถนาว่า “ขอชนเหล่าอื่นจงรู้จักเราว่า ท่านผู้นี้บรรลุกุศลธรรมแล้ว” ทั้งที่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอธิคม ชื่อว่า อธิคมัปปิจฉตา และอธิคมัปปิจฉตานั้น พึงทราบว่ามีในเบื้องต่ำกว่าการบรรลุพระอรหัต เพราะปฏิปทานี้มีเพื่อประโยชน์แก่การบรรลุพระอรหัต และแม้เป็นผู้มักน้อยอย่างนี้ ก็พึงเป็นผู้ไม่โลภ ละความอยากด้วยความตะกละด้วยอรหัตตมรรค จริงอยู่ ผู้ไม่โลภอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่มีความอยาก เป็นผู้ดับแล้ว เพราะปราศจากความอยากอยู่เสมอ สัตว์ทั้งหลายถูกความอยากใดครอบงำ ย่อมเป็นผู้ไม่รู้จักอิ่ม เหมือนผู้หิวกระหาย ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ไม่มีความอยากด้วยความอยากนั้น เพราะไม่มีความอยาก จึงเป็นผู้หายอยาก ไม่เดือดร้อน ถึงความอิ่มอย่างยิ่ง ฉันนั้น เพราะเป็นผู้หายอยากอย่างนี้ จึงเป็นผู้ดับแล้ว คือมีความเร่าร้อนแห่งกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว พึงทราบการประกอบความในที่นี้โดยปฏิโลม (ย้อนลำดับ) อย่างนี้

714. Evaṃ yāva arahattappatti, tāvapaṭipadaṃ kathetvā idāni taṃ paṭipadaṃ paṭipannassa bhikkhuno arahattappattiniṭṭhaṃ dhutaṅgasamādānaṃ senāsanavattañca kathento ‘‘sa piṇḍacāra’’nti gāthādvayamāha. Tattha sa piṇḍacāraṃ caritvāti so bhikkhu bhikkhaṃ caritvā bhattakiccaṃ vā katvā. Vanantamabhihārayeti apapañcito gihipapañcena vanaṃ eva gaccheyya. Upaṭṭhito rukkhamūlasminti rukkhamūle ṭhito vā hutvā. Āsanūpagatoti āsanaṃ upagato vā hutvā, nisinnoti vuttaṃ hoti. Munīti moneyyapaṭipadaṃ paṭipanno. Ettha ca ‘‘piṇḍacāraṃ caritvā’’ti iminā piṇḍapātikaṅgaṃ vuttaṃ. Yasmā pana ukkaṭṭhapiṇḍapātiko sapadānacārī ekāsaniko pattapiṇḍiko khalupacchābhattiko ca hotiyeva, tecīvarikapaṃsukūlampi ca samādiyateva, tasmā imānipi cha vuttāneva honti. ‘‘Vanantamabhihāraye’’ti iminā pana āraññikaṅgaṃ vuttaṃ, ‘‘upaṭṭhito rukkhamūlasmi’’nti iminā rukkhamūlikaṅgaṃ, ‘‘āsanūpagato’’ti iminā nesajjikaṅgaṃ. Yathākkamaṃ pana etesaṃ anulomattā abbhokāsikayathāsanthatikasosānikaṅgāni vuttāniyeva hontīti evametāya gāthāya terasa dhutaṅgāni nālakattherassa kathesi.

๗๑๔. ครั้นตรัสปฏิปทาจนถึงการบรรลุพระอรหัตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสการสมาทานธุดงค์และเสนาสนวัตรอันเป็นที่สุดแห่งการบรรลุพระอรหัตของภิกษุผู้ปฏิบัติปฏิปทานั้น จึงตรัสคาถา ๒ คาถา มีคำว่า “ส ปิณฺฑจารํ” เป็นต้น ในคาถาเหล่านั้น บทว่า “ส ปิณฺฑจารํ จริตฺวา” ความว่า ภิกษุนั้นเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต หรือทำภัตกิจเสร็จแล้ว บทว่า “วนนฺตมภิหารเย” ความว่า ไม่เนิ่นช้าด้วยคิหิปปัญจะ พึงไปยังป่าเท่านั้น บทว่า “อุปฏฺฐิโต รุกฺขมูลสฺมึ” ความว่า เข้าไปยืนอยู่ที่โคนไม้ หรือ บทว่า “อาสนูปคโต” ความว่า เข้าไปสู่ที่นั่งแล้ว กล่าวคือ นั่งแล้ว บทว่า “มุนี” ความว่า ผู้ปฏิบัติโมเนยยปฏิปทา ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า “ปิณฺฑจารํ จริตฺวา” นี้ เป็นอันตรัสถึงปิณฑปาติกังคะ แต่เพราะว่า ภิกษุผู้ถือปิณฑปาติกังคะอย่างอุกฤษฏ์ ย่อมเป็นผู้เที่ยวไปตามลำดับตรอก เป็นผู้ฉันในอาสนะเดียว เป็นผู้ฉันในบาตร และเป็นผู้ห้ามภัตที่ถวายภายหลังด้วยอยู่แล้ว และย่อมสมาทานไตรจีวริกังคะและปังสุกูลิกังคะด้วย เพราะฉะนั้น แม้ธุดงค์ ๖ ประการเหล่านี้ ก็เป็นอันตรัสแล้วเหมือนกัน ส่วนด้วยบทว่า “วนนฺตมภิหารเย” นี้ เป็นอันตรัสถึงอารัญญิกังคะ ด้วยบทว่า “อุปฏฺฐิโต รุกฺขมูลสฺมึ” เป็นอันตรัสถึงรุกขมูลิกังคะ ด้วยบทว่า “อาสนูปคโต” เป็นอันตรัสถึงเนสัชชิกังคะ แต่เพราะความเป็นอนุโลมแก่ธุดงค์เหล่านี้ ตามลำดับ อัพโภกาสิกังคะ ยถาสันถติกังคะ และโสสานิกังคะ ก็เป็นอันตรัสแล้วเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงตรัสธุดงค์ ๑๓ ประการแก่นาลกเถระด้วยคาถานี้

715. Sa jhānapasuto dhīroti so anuppannassa jhānassa uppādanena uppannassa āvajjanasamāpajjanādhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇehi ca jhānesu pasuto anuyutto. Dhīroti dhitisampanno. Vanante ramito siyāti vane [Pg.214] abhirato siyā, gāmantasenāsane nābhirameyyāti vuttaṃ hoti. Jhāyetha rukkhamūlasmiṃ, attānamabhitosayanti na kevalaṃ lokiyajjhānapasutoyeva siyā, apica kho tasmiṃyeva rukkhamūle sotāpattimaggādisampayuttena lokuttarajjhānenāpi attānaṃ atīva tosento jhāyetha. Paramassāsappattiyā hi lokuttarajjhāneneva cittaṃ atīva tussati, na aññena. Tenāha – ‘‘attānamabhitosaya’’nti. Evamimāya gāthāya jhānapasutatāya vanantasenāsanābhiratiṃ arahattañca kathesi.

๗๑๕. บทว่า “ส ฌานปสุโต ธีโร” ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ขวนขวาย คือหมั่นประกอบในฌานทั้งหลาย ด้วยการทำฌานที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และด้วยอาวัชชนะ สมาปัชชนะ อธิษฐานะ วุฏฐานะ และปัจจเวกขณะ ซึ่งฌานที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า “ธีโร” ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยธิติ (ความเพียร) บทว่า “วนนฺเต รมิโต สิยา” ความว่า พึงเป็นผู้ยินดีในป่า กล่าวคือ ไม่พึงยินดีในเสนาสนะชายบ้าน บทว่า “ฌาเยถ รุกฺขมูลสฺมึ, อตฺตานมภิโตสยํ” ความว่า ไม่เพียงแต่พึงเป็นผู้ขวนขวายในโลกิยฌานเท่านั้น แต่พึงเพ่งฌานที่โคนไม้นั้นนั่นแหละ ยังตนให้ยินดียิ่งด้วยโลกุตตรฌานอันสัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้นด้วย จริงอยู่ จิตย่อมยินดียิ่งด้วยโลกุตตรฌานเท่านั้น เพราะบรรลุความอัศวาสะอย่างยิ่ง ไม่ใช่ด้วยฌานอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อตฺตานมภิโตสยํ” (ยังตนให้ยินดียิ่ง) ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงตรัสถึงความเป็นผู้ขวนขวายในฌาน ความยินดีในเสนาสนะป่า และพระอรหัต ด้วยคาถานี้

716. Idāni yasmā imaṃ dhammadesanaṃ sutvā nālakatthero vanantamabhihāretvā nirāhāropi paṭipadāpūraṇe atīva ussukko ahosi, nirāhārena ca samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkā. Tathā karontassa hi jīvitaṃ nappavattati, kilese pana anuppādentena āhāro pariyesitabbo, ayamettha ñāyo. Tasmā tassa bhagavā aparāparesupi divasesu piṇḍāya caritabbaṃ, kilesā pana na uppādetabbāti dassanatthaṃ arahattappattiniṭṭhaṃyeva bhikkhācāravattaṃ kathento ‘‘tato ratyā vivasāne’’tiādikā cha gāthāyo abhāsi. Tattha tatoti ‘‘sa piṇḍacāraṃ caritvā, vanantamabhihāraye’’ti ettha vuttapiṇḍacāravanantābhihārato uttaripi. Ratyā vivasāneti rattisamatikkame, dutiyadivaseti vuttaṃ hoti. Gāmantamabhihārayeti ābhisamācārikavattaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā, tāva vivekamanubrūhetvā gatapaccāgatavatte vuttanayena kammaṭṭhānaṃ manasi karonto gāmaṃ gaccheyya. Avhānaṃ nābhinandeyyāti ‘‘bhante, amhākaṃ ghare bhuñjitabba’’nti nimantanaṃ, ‘‘deti nu kho na deti nu kho sundaraṃ nu kho deti asundaraṃ nu kho detī’’ti evarūpaṃ vitakkaṃ bhojanañca paṭipadāpūrako bhikkhu nābhinandeyya, nappaṭiggaṇheyyāti vuttaṃ hoti. Yadi pana balakkārena pattaṃ gahetvā pūretvā denti, paribhuñjitvā samaṇadhammo kātabbo, dhutaṅgaṃ na kuppati, tadupādāya pana taṃ gāmaṃ na pavisitabbaṃ. Abhihārañca gāmatoti sace gāmaṃ paviṭṭhassa pātisatehipi bhattaṃ abhiharanti, tampi nābhinandeyya, tato ekasitthampi nappaṭiggaṇheyya, aññadatthu gharapaṭipāṭiyā piṇḍapātameva careyyāti.

๗๑๖. บัดนี้ เพราะเหตุที่พระนาลกเถระได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เข้าไปสู่ป่า แม้จะอดอาหาร ก็มีความขวนขวายอย่างยิ่งในการบำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์ แต่การทำสมณธรรมโดยไม่อาหารนั้นทำไม่ได้ เพราะเมื่อทำเช่นนั้น ชีวิตย่อมเป็นไปไม่ได้ แต่ผู้ที่ไม่ทำกิเลสให้เกิดขึ้น พึงแสวงหาอาหาร นี้เป็นหลักในเรื่องนี้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงแก่ท่านว่า ในวันต่อๆ ไปก็พึงเที่ยวบิณฑบาต แต่ไม่พึงทำกิเลสให้เกิดขึ้น จึงได้ตรัสคาถา ๖ คาถา มีคำว่า "tato ratyā vivasāne" เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงภิกขาจารวัตรอันเป็นที่สุดแห่งการบรรลุพระอรหัตผล. ในบทเหล่านั้น บทว่า tato หมายถึง ยิ่งไปกว่าการเที่ยวบิณฑบาตและการเข้าไปสู่ป่าที่กล่าวไว้ในคำว่า "sa piṇḍacāraṃ caritvā, vanantamabhihāraye" (เขาเที่ยวบิณฑบาตแล้ว พึงเข้าไปสู่ป่า). บทว่า Ratyā vivasāne หมายถึง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว กล่าวคือ ในวันที่สอง. บทว่า Gāmantamabhihāraye หมายถึง พึงทำอภิสมาจาริกวัตรแล้ว เจริญวิเวกจนกว่าจะถึงเวลาบิณฑบาต แล้วพึงเข้าไปสู่บ้าน โดยทำกรรมฐานไว้ในใจตามนัยที่กล่าวไว้ในคตปัจจาคตวัตร. บทว่า Avhānaṃ nābhinandeyyāti หมายถึง ภิกษุผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติ ไม่พึงยินดี ไม่พึงรับคำนิมนต์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พึงฉันในเรือนของพวกข้าพเจ้า" และไม่พึงยินดีในวิตกและโภชนะเช่นนี้ว่า "เขาจะให้หรือไม่หนอ เขาจะให้ของดีหรือไม่หนอ เขาจะให้ของไม่ดีหรือไม่หนอ". แต่ถ้าพวกเขายื้อแย่งบาตรไปใส่ให้เต็ม ก็พึงฉันแล้วทำสมณธรรม ธุดงค์ไม่กำเริบ แต่หลังจากนั้น ไม่พึงเข้าไปสู่บ้านนั้นอีก. บทว่า Abhihārañca gāmato หมายถึง ถ้าเมื่อเข้าไปสู่บ้านแล้ว แม้พวกชาวบ้านจะนำภัตตาหารมาถวายโดยเฉพาะ ก็ไม่พึงยินดีในสิ่งนั้น ไม่พึงรับแม้แต่เมล็ดข้าวเดียวจากสิ่งนั้น แต่พึงเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับเรือนเท่านั้น.

717. Na [Pg.215] munī gāmamāgamma, kulesu sahasā careti so ca monatthāya paṭipannako muni gāmaṃ gato samāno kulesu sahasā na care, sahasokitādiananulomikaṃ gihisaṃsaggaṃ na āpajjeyyāti vuttaṃ hoti. Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇeti chinnakatho viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanavācaṃ na bhaṇeyya. Sace ākaṅkheyya, gilāno samāno gelaññapaṭibāhanatthāya bhaṇeyya. Senāsanatthāya vā viññattiṃ ṭhapetvā obhāsaparikathānimittapayuttaṃ, avasesapaccayatthāya pana agilāno neva kiñci bhaṇeyyāti.

๗๑๗. บทว่า Na munī gāmamāgamma, kulesu sahasā care ความว่า มุนีนั้นผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นมุนี เมื่อไปสู่บ้านแล้ว ไม่พึงคลุกคลีในตระกูลอย่างผลีผลาม กล่าวคือ ไม่พึงถึงความคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร มีการเล่นหัวกันเป็นต้น. บทว่า Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe ความว่า เป็นประหนึ่งผู้มีวาจาขาดตอน ไม่พึงกล่าววาจาที่เนื่องด้วยการแสวงหาอาหาร ซึ่งประกอบด้วยการพูดเลียบเคียง การพูดหว่านล้อม การทำนิมิต และการออกปากขอ. หากปรารถนา เมื่อป่วยไข้ ก็พึงกล่าวเพื่อบำบัดความป่วยไข้นั้นได้. หรือยกเว้นวิญญัติเพื่อเสนาสนะแล้ว สำหรับปัจจัยที่เหลือ ผู้ไม่ป่วยไข้ไม่พึงกล่าวอะไรๆ ที่ประกอบด้วยการพูดเลียบเคียง การพูดหว่านล้อม และการทำนิมิตเลย.

718-9. Alatthaṃ yadidanti imissā pana gāthāya ayamattho – gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho appamattakepi kismiñci laddhe ‘‘alatthaṃ yaṃ idaṃ sādhū’’ti cintetvā aladdhe ‘‘nālatthaṃ kusala’’nti tampi ‘‘sundara’’nti cintetvā ubhayeneva lābhālābhena so tādī nibbikāro hutvā rukkhaṃvupanivattati, yathāpi puriso phalagavesī rukkhaṃ upagamma phalaṃ laddhāpi aladdhāpi ananunīto appaṭihato majjhattoyeva hutvā gacchati, evaṃ kulaṃ upagamma lābhaṃ laddhāpi aladdhāpi majjhattova hutvā gacchatīti. Sa pattapāṇī ti gāthā uttānatthāva.

ส่วนคาถานี้ว่า Alatthaṃ yadidaṃ มีเนื้อความดังนี้ – ภิกษุเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต เมื่อได้สิ่งใดแม้น้อยนิด พึงคิดว่า "เราได้สิ่งใด สิ่งนั้นดีแล้ว" เมื่อไม่ได้ ก็พึงคิดว่า "เราไม่ได้ ก็ดีแล้ว" ดังนี้. ภิกษุผู้คงที่นั้น ไม่หวั่นไหวทั้งในลาภและอลาภ ย่อมกลับไปยังโคนไม้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้แสวงหาผลไม้ เข้าไปหาต้นไม้ แม้ได้ผลไม้หรือไม่ได้ ก็ไม่ยินดียินร้าย เป็นกลางๆ แล้วจากไป ฉันใด ภิกษุเข้าไปสู่ตระกูล แม้ได้ลาภหรือไม่ได้ ก็เป็นกลางๆ แล้วจากไป ฉันนั้น. ส่วนคาถาว่า Sa pattapāṇī มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

720. Uccāvacāti imissā gāthāya sambandho – evaṃ bhikkhācāravattasampanno hutvāpi tāvatakeneva tuṭṭhiṃ anāpajjitvā paṭipadaṃ ārodheyya. Paṭipattisārañhi sāsanaṃ. Sā cāyaṃ uccāvacā…pe… mutanti. Tassattho – sā cāyaṃ maggapaṭipadā uttamanihīnabhedato uccāvacā buddhasamaṇena pakāsitā. Sukhāpaṭipadā hi khippābhiññā uccā, dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā avacā. Itarā dve ekenaṅgena uccā, ekena avacā. Paṭhamā eva vā uccā, itarā tissopi avacā. Tāya cetāya uccāya avacāya vā paṭipadāya na pāraṃ diguṇaṃ yanti. ‘‘Duguṇa’’nti vā pāṭho, ekamaggena dvikkhattuṃ nibbānaṃ na yantīti attho. Kasmā? Yena maggena ye kilesā pahīnā, tesaṃ puna appahātabbato. Etena parihānadhammābhāvaṃ dīpeti. Nayidaṃ ekaguṇaṃ mutanti tañca idaṃ pāraṃ ekakkhattuṃyeva phusanārahampi na hoti. Kasmā? Ekena maggena sabbakilesappahānābhāvato. Etena ekamaggeneva arahattābhāvaṃ dīpeti.

๗๒๐. ความเชื่อมโยงของคาถานี้ว่า Uccāvacā คือ แม้จะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยภิกขาจารวัตรอย่างนี้แล้ว ก็ไม่พึงถึงความพอใจเพียงเท่านั้น พึงก้าวขึ้นสู่ข้อปฏิบัติ เพราะพระศาสนานี้มีข้อปฏิบัติเป็นสาระ. ข้อปฏิบัตินั้นมีสูงมีต่ำ...ฯลฯ...เป็นที่เข้าใจกัน. เนื้อความของคาถานั้นคือ มรรคปฏิปทานั้นมีสูงมีต่ำโดยความแตกต่างกันคืออุดมและเลวทราม อันพระพุทธสมณะทรงประกาศไว้. คือ สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา เป็นข้อปฏิบัติสูง, ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา เป็นข้อปฏิบัติต่ำ. สองข้อที่เหลือสูงโดยองค์หนึ่ง ต่ำโดยองค์หนึ่ง. หรือข้อแรกเท่านั้นสูง สามข้อที่เหลือต่ำ. ด้วยปฏิปทาที่สูงหรือต่ำนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่ถึงฝั่งสองครั้ง. หรือมีบทว่า "ทุคุณํ" ความว่า ย่อมไม่ถึงนิพพานสองครั้งด้วยมรรคเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสเหล่าใดอันมรรคใดละได้แล้ว กิเลสเหล่านั้นย่อมไม่ถูกละอีก. ด้วยเหตุนี้ พระอรรถกถาจารย์จึงแสดงถึงความไม่มีปริหานธรรม. บทว่า Nayidaṃ ekaguṇaṃ mutaṃ ความว่า และฝั่งนั้นก็ไม่ควรจะบรรลุได้แม้เพียงครั้งเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสทั้งปวงมิได้ถูกละด้วยมรรคเดียว. ด้วยเหตุนี้ พระอรรถกถาจารย์จึงแสดงถึงความไม่เป็นพระอรหันต์ด้วยมรรคเดียว.

721. Idāni [Pg.216] paṭipadānisaṃsaṃ dassento ‘‘yassa ca visatā’’ti gāthamāha. Tassattho – yassa ca evaṃ paṭipannassa bhikkhuno tāya paṭipadāya pahīnattā aṭṭhasatataṇhāvicaritabhāvena visatattā visatā taṇhā natthi, tassa kilesasotacchedena chinnasotassa kusalākusalappahānena kiccākiccappahīnassa rāgajo vā dosajo vā appamattakopi pariḷāho na vijjatīti.

๗๒๑. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ของข้อปฏิบัติ จึงตรัสคาถาว่า "yassa ca visatā". เนื้อความของคาถานั้นคือ ภิกษุใดผู้ปฏิบัติอย่างนี้แล้ว ตัณหาที่ซ่านไปไม่มี เพราะละได้แล้วด้วยข้อปฏิบัตินั้น และเพราะเป็นสภาวะที่ซ่านไปโดยความเป็นตัณหาวิจริต ๑๐๘, ภิกษุนั้นผู้มีกระแสกิเลสอันตัดขาดแล้ว เพราะตัดกระแสกิเลสได้แล้ว ผู้ละกิจและอกิจได้แล้ว เพราะละกุศลและอกุศลได้แล้ว ความเร่าร้อนแม้เพียงเล็กน้อยที่เกิดจากราคะหรือโทสะ ย่อมไม่มี.

722. Idāni yasmā imā gāthāyo sutvā nālakattherassa cittaṃ udapādi – ‘‘yadi ettakaṃ moneyyaṃ sukaraṃ na dukkaraṃ, sakkā appakasirena pūretu’’nti, tasmāssa bhagavā ‘‘dukkarameva moneyya’’nti dassento puna ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādimāha. Tattha upaññissanti upaññāpeyyaṃ, kathayissanti vuttaṃ hoti. Khuradhārā upamā assāti khuradhārūpamo. Bhaveti bhaveyya. Ko adhippāyo? Moneyyaṃ paṭipanno bhikkhu khuradhāraṃ upamaṃ katvā paccayesu vatteyya. Yathā madhudiddhaṃ khuradhāraṃ lihanto, chedato, jivhaṃ rakkhati, evaṃ dhammena laddhe paccaye paribhuñjanto cittaṃ kilesuppattito rakkheyyāti vuttaṃ hoti. Paccayā hi parisuddhena ñāyena laddhuñca anavajjaparibhogena paribhuñjituñca na sukhena sakkāti bhagavā paccayanissitameva bahuso bhaṇati. Jivhāya tālumāhacca, udare saññato siyāti jivhāya tāluṃ uppīḷetvāpi rasataṇhaṃ vinodento kiliṭṭhena maggena uppannapaccaye asevanto udare saṃyato siyā.

๗๒๒. บัดนี้ เพราะเหตุที่พระนาลกเถระได้ฟังคาถาเหล่านี้แล้ว จิตจึงเกิดขึ้นว่า – “ถ้าโมเนยยธรรมเพียงเท่านี้ทำได้ง่าย ไม่ทำได้ยาก ก็อาจบำเพ็ญให้บริบูรณ์ได้โดยไม่ลำบาก” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า “โมเนยยธรรมทำได้ยากแท้” จึงตรัสอีกว่า “เราจักแสดงโมเนยยธรรมแก่เธอ” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปญฺญิสฺสํ แปลว่า เราจักแสดง คือ เราจักบอก ชื่อว่า ขุรธารูปโม เพราะมีคมมีดโกนเป็นอุปมา บทว่า ภเว แปลว่า พึงเป็น อธิบายว่าอย่างไร? ภิกษุผู้ปฏิบัติโมเนยยธรรม พึงทำคมมีดโกนให้เป็นอุปมาแล้วประพฤติในปัจจัยทั้งหลาย เหมือนคนเลียคมมีดโกนที่ฉาบด้วยน้ำผึ้ง ย่อมรักษาลิ้นจากการถูกบาด ฉันใด ภิกษุเมื่อบริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยธรรม ก็พึงรักษาจิตจากการเกิดขึ้นแห่งกิเลส ฉันนั้น ความจริง ปัจจัยทั้งหลายอันบุคคลจะให้เกิดขึ้นโดยธรรมอันบริสุทธิ์ และจะบริโภคโดยไม่มีโทษนั้น ไม่อาจทำได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องที่เกี่ยวกับปัจจัยโดยมาก บทว่า ชิวฺหาย ตาลุมาหจฺจ, อุเร สญฺญโต สิยา ความว่า พึงใช้ลิ้นกดเพดานไว้ บรรเทาตัณหาในรส ไม่เสพปัจจัยที่เกิดขึ้นด้วยมรรคอันเศร้าหมอง พึงเป็นผู้สำรวมในท้อง

723. Alīnacitto ca siyāti niccaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya aṭṭhitakāritāya akusītacitto ca bhaveyya. Na cāpi bahu cintayeti ñātijanapadāmaravitakkavasena ca bahuṃ na cinteyya. Nirāmagandho asito, brahmacariyaparāyaṇoti nikkileso ca hutvā taṇhādiṭṭhīhi kismiñci bhave anissito sikkhāttayasakalasāsanabrahmacariyaparāyaṇo eva bhaveyya.

๗๒๓. บทว่า อลีนจิตฺโต จ สิยา ความว่า พึงเป็นผู้มีจิตไม่ท้อถอย คือ พึงเป็นผู้ไม่เกียจคร้านในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลายเป็นนิตย์ ด้วยความเป็นผู้ทำโดยเอื้อเฟื้อ บทว่า น จาปิ พหุ จินฺตเย ความว่า ไม่พึงคิดมากด้วยอำนาจแห่งวิตกเกี่ยวกับญาติ ชนบท และความไม่ตาย บทว่า นิรามิคนฺโธ อสิโต, พฺรหฺมจริยปรายโณ ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีกิเลส ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิในภพใดภพหนึ่ง มีสิกขา ๓ คือพรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งสิ้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้าเท่านั้น

724-5. Ekāsanassāti vivittāsanassa. Āsanamukhena cettha sabbairiyāpathā vuttā. Yato sabbairiyāpathesu ekībhāvassa sikkheyyāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Ekāsanassāti ca sampadānavacanametaṃ. Samaṇūpāsanassa [Pg.217] cāti samaṇehi upāsitabbassa aṭṭhatiṃsārammaṇabhāvanānuyogassa, samaṇānaṃ vā upāsanabhūtassa aṭṭhatiṃsārammaṇabhedasseva. Idampi sampadānavacanameva, upāsanatthanti vuttaṃ hoti. Ettha ca ekāsanena kāyaviveko, samaṇūpāsanena cittaviveko vutto hotīti veditabbo. Ekattaṃ monamakkhātanti evamidaṃ kāyacittavivekavasena ‘‘ekattaṃ mona’’nti akkhātaṃ. Eko ce abhiramissasīti idaṃ pana uttaragāthāpekkhaṃ padaṃ, ‘‘atha bhāhisi dasadisā’’ti iminā assa sambandho.

๗๒๔-๕. บทว่า เอกาสนสฺส ได้แก่ การนั่งในที่สงัด ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงอิริยาบถทั้งปวงโดยมุขคืออาสนะ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวว่า พึงศึกษาความเป็นผู้เดียวในอิริยาบถทั้งปวง และบทว่า เอกาสนสฺส นี้ เป็นสัมปทานวจนะ บทว่า สมณูปาสนสฺส จา ได้แก่ การประกอบความเพียรในการเจริญอารมณ์ ๓๘ ประการอันสมณะทั้งหลายพึงเข้าไปนั่งใกล้ หรือได้แก่ อารมณ์ ๓๘ ประการอันเป็นดุจการเข้าไปนั่งใกล้ของสมณะทั้งหลาย แม้บทนี้ก็เป็นสัมปทานวจนะเช่นกัน ท่านกล่าวว่า เพื่อการเข้าไปนั่งใกล้ ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยบทว่า เอกาสนะ ท่านกล่าวถึงกายวิเวก ด้วยบทว่า สมณูปาสนะ ท่านกล่าวถึงจิตตวิเวก บทว่า เอกตฺตํ โมนมกฺขาตํ ความว่า ความเป็นผู้เดียวโดยนัยแห่งกายวิเวกและจิตตวิเวกอย่างนี้ ตถาคตเรียกว่า “โมนะ” ส่วนบทว่า เอโก เจ อภิรมิสฺสสิ นี้ เป็นบทที่คาดหมายคาถาต่อไป มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า อถ ภาหิสิ ทสทิสา นี้

Bhāhisīti bhāsissasi pakāsessasi. Imaṃ paṭipadaṃ bhāvento sabbadisāsu kittiyā pākaṭo bhavissasīti vuttaṃ hoti. Sutvā dhīrānantiādīnaṃ pana catunnaṃ padānaṃ ayamattho – yena ca kittighosena bhāhisi dasadisā taṃ dhīrānaṃ jhāyīnaṃ kāmacāginaṃ nighosaṃ sutvā atha tvaṃ tena uddhaccaṃ anāpajjitvā bhiyyo hiriñca saddhañca kareyyāsi, tena ghosena harāyamāno ‘‘niyyānikapaṭipadā aya’’nti saddhaṃ uppādetvā uttari paṭipattimeva brūheyyāsi. Māmakoti evañhi sante mama sāvako hotīti.

บทว่า ภาหิสิ แปลว่า จักรุ่งเรือง จักปรากฏ ท่านกล่าวว่า เมื่อเจริญปฏิปทานี้ จักเป็นผู้ปรากฏด้วยเกียรติคุณในทิศทั้งปวง ส่วนเนื้อความของ ๔ บท มีอาทิว่า สุตฺวา ธีรานํ เป็นดังนี้ – เธอจักแผ่ไปทั่วสิบทิศด้วยกิตติศัพท์ใด ครั้นได้ฟังเสียงสรรเสริญนั้นของปราชญ์ผู้เพ่งพินิจ ผู้สละกามได้แล้ว ลำดับนั้น เธอไม่พึงถึงความฟุ้งซ่านด้วยเหตุนั้น พึงทำหิริและศรัทธาให้ยิ่งขึ้นไป เมื่อละอายต่อเสียงสรรเสริญนั้น พึงยังศรัทธาให้เกิดขึ้นว่า “นี้เป็นปฏิปทาเครื่องนำออกจากทุกข์” แล้วพึงเพิ่มพูนปฏิปทาให้ยิ่งขึ้นไป บทว่า มามโก ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่าเป็นสาวกของเรา

726. Taṃ nadīhīti yaṃ taṃ mayā ‘‘hiriñca saddhañca bhiyyo kubbethā’’ti vadatā ‘‘uddhaccaṃ na kātabba’’nti vuttaṃ, taṃ iminā nadīnidassanenāpi jānātha, tabbipariyāyañca sobbhesu ca padaresuca jānātha. Sobbhesūti mātikāsu. Padaresūti darīsu. Kathaṃ? Saṇantā yanti kusobbhā, tuṇhī yanti mahodadhīti. Kusobbhā hi sobbhapadarādibhedā sabbāpi kunnadiyo saṇantā saddaṃ karontā uddhatā hutvā yanti, gaṅgādibhedā pana mahānadiyo tuṇhī yanti, evaṃ ‘‘moneyyaṃ pūremī’’ti uddhato hoti amāmako, māmako pana hiriñca saddhañca uppādetvā nīcacittova hoti.

๗๒๖. บทว่า ตํ นทีหิ ความว่า ข้อที่เรากล่าวว่า “พึงทำหิริและศรัทธาให้ยิ่งขึ้นไป” โดยหมายความว่า “ไม่พึงทำความฟุ้งซ่าน” นั้น พวกเธอจงรู้ข้อนั้นแม้ด้วยอุทาหรณ์เรื่องแม่น้ำนี้ และจงรู้ข้อที่ตรงกันข้ามในร่องน้ำและซอกเขา บทว่า โสพฺเภสุ ได้แก่ ในร่องน้ำ บทว่า ปทเรสุ ได้แก่ ในซอกเขา อย่างไร? คือ ร่องน้ำเล็กๆ ย่อมไหลไปมีเสียงดัง, มหาสมุทร (แม่น้ำใหญ่) ย่อมไหลไปเงียบๆ จริงอยู่ แม่น้ำน้อยทั้งปวง มีร่องน้ำและซอกเขาเป็นต้น ที่เรียกว่า กุโสพภา ย่อมไหลไปมีเสียงดัง คือทำเสียงดัง เป็นเหมือนฟุ้งซ่านไป ส่วนแม่น้ำใหญ่ทั้งหลาย มีแม่น้ำคงคาเป็นต้น ย่อมไหลไปเงียบๆ ฉันใด ผู้ที่ไม่ใช่สาวกของเรา ย่อมฟุ้งซ่านว่า “เราบำเพ็ญโมเนยยธรรม” ส่วนสาวกของเรายังหิริและศรัทธาให้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นผู้มีจิตนอบน้อม ฉันนั้น

727-9. Kiñca bhiyyo – yadūnakaṃ…pe… paṇḍitoti. Tattha siyā – sace aḍḍhakumbhūpamo bālo saṇantatāya, rahado pūrova paṇḍito santatāya, atha kasmā buddhasamaṇo evaṃ dhammadesanābyāvaṭo hutvā bahuṃ bhāsatīti iminā sambandhena ‘‘yaṃ samaṇo’’ti gāthamāha. Tassattho – yaṃ buddhasamaṇo bahuṃ bhāsati upetaṃ atthasañhitaṃ, atthupetaṃ [Pg.218] dhammupetañca hitena ca saṃhitaṃ, taṃ na uddhaccena, apica kho jānaṃ so dhammaṃ deseti divasampi desento nippapañcova hutvā. Tassa hi sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti. Evaṃ desento ca ‘‘idamassa hitaṃ idamassa hita’’nti nānappakārato jānaṃ so bahu bhāsati, na kevalaṃ bahubhāṇitāya. Avasānagāthāya sambandho – evaṃ tāva sabbaññutaññāṇena samannāgato buddhasamaṇo jānaṃ so dhammaṃ deseti, jānaṃ so bahu bhāsati. Tena desitaṃ pana dhammaṃ nibbedhabhāgiyeneva ñāṇena yo ca jānaṃ saṃyatatto, jānaṃ na bahu bhāsati, sa muni monamarahati, sa muni monamajjhagāti. Tassattho – taṃ dhammaṃ jānanto saṃyatatto guttacitto hutvā yaṃ bhāsitaṃ sattānaṃ hitasukhāvahaṃ na hoti, taṃ jānaṃ na bahu bhāsati. So evaṃvidho monatthaṃ paṭipannako muni moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ monaṃ arahati. Na kevalañca arahatiyeva, apica kho pana sa muni arahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ monaṃ ajjhagā icceva veditabboti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

๗๒๗-๙. ยิ่งไปกว่านั้น (คำว่า) ยทูนกํ…ฯลฯ…ปณฺฑิโตติ. ในคำนั้น พึงมีคำถามว่า ถ้าคนพาลเปรียบเหมือนหม้อน้ำพร่อง เพราะส่งเสียงดัง บัณฑิตเปรียบเหมือนห้วงน้ำเต็ม เพราะสงบนิ่ง ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระพุทธสมณะทรงขวนขวายในการแสดงธรรมอย่างนี้แล้ว จึงตรัสมาก ด้วยความเกี่ยวข้องดังนี้ จึงตรัสคาถาว่า ยํ สมโณ ดังนี้. เนื้อความของคาถานั้นว่า พระพุทธสมณะตรัสมากซึ่งคำใดที่ประกอบด้วยประโยชน์ ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรม และประกอบด้วยสิ่งเกื้อกูล คำนั้น (พระองค์ตรัส) ไม่ใช่เพราะความฟุ้งซ่าน แต่พระองค์ทรงรู้แจ้งจึงทรงแสดงธรรม แม้ทรงแสดงอยู่ตลอดวันก็เป็นผู้ปราศจากปปัญจธรรมได้ เพราะวจีกรรมทั้งหมดของพระองค์นั้นเป็นไปตามญาณ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ทรงทราบโดยประการต่างๆ ว่า ‘สิ่งนี้เป็นประโยชน์แก่ผู้นี้ สิ่งนี้เป็นประโยชน์แก่ผู้นี้’ พระองค์จึงตรัสมาก ไม่ใช่เพียงเพราะความเป็นผู้พูดมาก. ความเกี่ยวข้องกับคาถาสุดท้ายมีว่า พระพุทธสมณะผู้ประกอบด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ทรงรู้แจ้งจึงทรงแสดงธรรม ทรงรู้แจ้งจึงตรัสมากอย่างนี้ก่อน ส่วนผู้ใดรู้แจ้งธรรมที่พระองค์ทรงแสดงนั้นด้วยญาณอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด เป็นผู้สำรวมตนแล้ว รู้แจ้งอยู่ ไม่พูดมาก มุนีนั้นย่อมควรซึ่งโมนะ มุนีนั้นย่อมบรรลุโมนะ. เนื้อความของคาถานั้นว่า ผู้รู้แจ้งธรรมนั้น เป็นผู้สำรวมตน มีจิตคุ้มครองแล้ว คำพูดใดไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย รู้แจ้งอยู่ จึงไม่พูดคำนั้นมาก มุนีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์คือโมนะเช่นนี้ ย่อมควรซึ่งโมนะอันได้แก่โมเนยยปฏิปทา และไม่เพียงแต่ควรเท่านั้น แต่พึงทราบว่า มุนีนั้นได้บรรลุโมนะอันได้แก่อรหัตตมรรคญาณแล้ว ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต.

Taṃ sutvā nālakatthero tīsu ṭhānesu appiccho ahosi dassane savane pucchāyāti. So hi desanāpariyosāne pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā vanaṃ paviṭṭho, puna ‘‘aho vatāhaṃ bhagavantaṃ passeyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi. Ayamassa dassane appicchatā. Tathā ‘‘aho vatāhaṃ puna dhammadesanaṃ suṇeyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi. Ayamassa savane appicchatā. Tathā ‘‘aho vatāhaṃ puna moneyyapaṭipadaṃ puccheyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi. Ayamassa pucchāya appicchatā.

พระนาลกเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้เป็นผู้มีความปรารถนาน้อยในฐานะ ๓ ประการ คือ ในการเห็น ในการฟัง และในการถาม. จริงอยู่ ท่านมีจิตเลื่อมใสในเวลาจบเทศนา ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วเข้าไปสู่ป่า ไม่ได้ก่อให้เกิดความอยากว่า ‘โอหนอ เราพึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคอีก’ นี้เป็นความปรารถนาน้อยในการเห็นของท่าน. ฉันใดก็ฉันนั้น ท่านไม่ได้ก่อให้เกิดความอยากว่า ‘โอหนอ เราพึงได้ฟังธรรมเทศนาอีก’ นี้เป็นความปรารถนาน้อยในการฟังของท่าน. ฉันใดก็ฉันนั้น ท่านไม่ได้ก่อให้เกิดความอยากว่า ‘โอหนอ เราพึงได้ทูลถามโมเนยยปฏิปทาอีก’ นี้เป็นความปรารถนาน้อยในการถามของท่าน.

So evaṃ appiccho samāno pabbatapādaṃ pavisitvā ekavanasaṇḍe dve divasāni na vasi, ekarukkhamūle dve divasāni na nisīdi, ekagāme dve divasāni piṇḍāya na pāvisi. Iti vanato vanaṃ, rukkhato rukkhaṃ, gāmato gāmaṃ āhiṇḍanto anurūpapaṭipadaṃ paṭipajjitvā aggaphale patiṭṭhāsi. Atha yasmā moneyyapaṭipadaṃ ukkaṭṭhaṃ katvā pūrento bhikkhu satteva māsāni jīvati, majjhimaṃ katvā pūrento satta vassāni, mandaṃ katvā pūrento soḷasa vassāni. Ayañca ukkaṭṭhaṃ katvā pūresi, tasmā satta māse ṭhatvā attano āyusaṅkhāraparikkhayaṃ ñatvā nhāyitvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā dasabalābhimukho pañcapatiṭṭhitaṃ vanditvā añjaliṃ [Pg.219] paggahetvā hiṅgulakapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tassa parinibbutabhāvaṃ ñatvā bhagavā bhikkhusaṅghena saddhiṃ tattha gantvā sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā agamāsīti.

ท่านเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยอย่างนี้แล้ว เข้าไปสู่เชิงเขา ไม่ได้อยู่ในป่าแห่งหนึ่งสองวัน ไม่ได้นั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งสองวัน ไม่ได้เข้าไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านแห่งหนึ่งสองวัน. ด้วยประการฉะนี้ ท่านเที่ยวจาริกไปจากป่าสู่ป่า จากต้นไม้สู่ต้นไม้ จากบ้านสู่บ้าน ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันสมควรแล้ว ได้ตั้งอยู่ในอัคคผล. อนึ่ง เพราะเหตุที่ภิกษุผู้บำเพ็ญโมเนยยปฏิปทาอย่างอุกฤษฏ์จะมีชีวิตอยู่ได้เพียงเจ็ดเดือน ผู้บำเพ็ญอย่างมัชฌิมจะมีชีวิตอยู่ได้เจ็ดปี ผู้บำเพ็ญอย่างอ่อนจะมีชีวิตอยู่ได้สิบหกปี และท่านผู้นี้ได้บำเพ็ญอย่างอุกฤษฏ์ ฉะนั้น ท่านดำรงอยู่ได้เจ็ดเดือน ทราบความสิ้นไปแห่งอายุสังขารของตนแล้ว ได้สรงน้ำ นุ่งห่ม รัดประคดเอว ห่มผ้าสังฆาฏิสองชั้น หันหน้าไปทางพระทศพล ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลี อาศัยภูเขาหิงคุลแล้ว ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในอิริยาบถยืนนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปรินิพพานของท่านแล้ว ได้เสด็จไปที่นั่นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ทรงกระทำสรีรกิจ รับสั่งให้เก็บพระธาตุแล้ว ให้สร้างพระเจดีย์บรรจุไว้ แล้วเสด็จกลับไป ดังนี้แล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya nālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาลกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

12. Dvayatānupassanāsuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาทวยตานุปัสสนาสูตร

Evaṃ me sutanti dvayatānupassanāsuttaṃ. Kā uppatti? Imassa suttassa attajjhāsayato uppatti. Attajjhāsayena hi bhagavā imaṃ suttaṃ desesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro panassa atthavaṇṇanāyameva āvi bhavissati. Tattha evaṃ me sutantiādīni vuttanayāneva. Pubbārāmeti sāvatthinagarassa puratthimadisāyaṃ ārāme. Migāramātu pāsādeti ettha visākhā upāsikā attano sasurena migārena seṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā ‘‘migāramātā’’ti vuccati. Tāya migāramātuyā navakoṭiagghanakaṃ mahālatāpiḷandhanaṃ vissajjetvā kārāpito pāsādo heṭṭhā ca upari ca pañca pañca gabbhasatāni katvā sahassakūṭāgāragabbho, so ‘‘migāramātupāsādo’’ti vuccati. Tasmiṃ migāramātu pāsāde.

ทวยตานุปัสสนาสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. สูตรนี้มีกำเนิดอย่างไร? สูตรนี้มีกำเนิดจากพระอัธยาศัยของพระองค์เอง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสูตรนี้ด้วยพระอัธยาศัยของพระองค์เอง. นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารจักปรากฏในอรรถกถาพรรณนาเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้ว. บทว่า ปุพฺพาราเม คือ ในอารามทางทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี. บทว่า มิคารมาตุ ปาสาเท ในที่นี้ อุบาสิกาชื่อวิสาขา อันมิคารเศรษฐีผู้เป็นพ่อผัวของตนตั้งไว้ในตำแหน่งมารดา ฉะนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘มิคารมาตา’. ปราสาทที่นางมิคารมาตานั้นสละเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์อันมีราคาเก้าโกฏิให้สร้างขึ้น มีห้อง ๕๐๐ ห้องทั้งชั้นล่างและชั้นบน รวมเป็นห้องยอดปราสาทหนึ่งพันห้อง ปราสาทนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘มิคารมาตุปราสาท’. (ประทับอยู่) ในปราสาทของนางมิคารมาตานั้น.

Tena kho pana samayena bhagavāti yaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiṃ nissāya pubbārāme migāramātu pāsāde viharati, tena samayena. Tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe, uposathadivaseti vuttaṃ hoti. Pannaraseti idaṃ uposathaggahaṇena sampattāvasesuposathapaṭikkhepavacanaṃ. Puṇṇāya puṇṇamāya rattiyāti pannarasadivasattā divasagaṇanāya abbhādiupakkilesavirahattā rattiguṇasampattiyā ca puṇṇattā puṇṇāya, paripuṇṇacandattā puṇṇamāya ca rattiyā. Bhikkhusaṅghaparivutoti bhikkhusaṅghena parivuto. Abbhokāse nisinno hotīti migāramātu ratanapāsādapariveṇe abbhokāse upari appaṭicchanne okāse paññattavarabuddhāsane nisinno hoti. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti atīva tuṇhībhūtaṃ, yato yato vā anuviloketi[Pg.220], tato tato tuṇhībhūtaṃ, tuṇhībhūtaṃ vācāya, puna tuṇhībhūtaṃ kāyena. Bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvāti taṃ parivāretvā nisinnaṃ anekasahassabhikkhuparimāṇaṃ tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ ‘‘ettakā ettha sotāpannā, ettakā sakadāgāmino, ettakā anāgāmino ettakā āraddhavipassakā kalyāṇaputhujjanā, imassa bhikkhusaṅghassa kīdisī dhammadesanā sappāyā’’ti sappāyadhammadesanāparicchedanatthaṃ ito cito ca viloketvā.

บทว่า Tena kho pana samayena bhagavā ความว่า สมัยใด พระผู้มีพระภาคประทับอาศัยกรุงสาวัตถี อยู่ที่ปราสาทของนางมิคารมาตาในบุพพาราม, ในสมัยนั้น. บทว่า Tadahuposathe ความว่า ในวันอุโบสถนั้น ได้แก่ วันอุโบสถ. บทว่า Pannarase เป็นคำปฏิเสธวันอุโบสถที่เหลือซึ่งมาถึงแล้ว ด้วยการถือเอาวันอุโบสถ (คือวัน 15 ค่ำ). บทว่า Puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā ความว่า ในราตรีที่เต็มเปี่ยม เพราะเป็นวันที่ 15 โดยการนับวัน และเพราะถึงพร้อมด้วยคุณแห่งราตรี คือปราศจากอุปกิเลสมีเมฆเป็นต้น จึงชื่อว่า ปุณณา (เต็ม), และเพราะพระจันทร์เต็มดวง จึงชื่อว่า ปุณณมา (เพ็ญ). บทว่า Bhikkhusaṅghaparivuto ความว่า อันภิกษุสงฆ์แวดล้อมแล้ว. บทว่า Abbhokāse nisinno hoti ความว่า ประทับนั่งในที่แจ้ง คือในที่โล่งไม่มีเครื่องมุงบังเบื้องบน ในบริเวณปราสาทแก้วของนางมิคารมาตา บนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้. บทว่า Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ ความว่า นิ่งสนิทอย่างยิ่ง หรือทรงตรวจดูไปทางใดๆ ก็เห็นนิ่งสนิททางนั้นๆ คือ นิ่งด้วยวาจา และนิ่งด้วยกาย. บทว่า Bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā ความว่า ทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์ประมาณหลายพันรูปผู้นั่งแวดล้อมพระองค์ ซึ่งนิ่งสนิทอยู่นั้น โดยทรงตรวจดูไปมา เพื่อกำหนดธรรมเทศนาที่เหมาะสมว่า "ในที่นี้ มีพระโสดาบันเท่านี้, พระสกทาคามีเท่านี้, พระอนาคามีเท่านี้, กัลยาณปุถุชนผู้ปรารภวิปัสสนาเท่านี้, ธรรมเทศนาเช่นไรหนอจึงจะเหมาะสมแก่ภิกษุสงฆ์หมู่นี้".

Ye te, bhikkhave, kusalā dhammāti ye te ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena iṭṭhaphalaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca kusalā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā, tajjotakā vā pariyattidhammā. Ariyā niyyānikā sambodhagāminoti upagantabbaṭṭhena ariyā, lokato niyyānaṭṭhena niyyānikā, sambodhasaṅkhātaṃ arahattaṃ gamanaṭṭhena sambodhagāmino. Tesaṃ vo bhikkhave…pe… savanāya, tesaṃ bhikkhave kusalānaṃ…pe… sambodhagāmīnaṃ kā upanisā, kiṃ kāraṇaṃ, kiṃ payojanaṃ tumhākaṃ savanāya, kimatthaṃ tumhe te dhamme suṇāthāti vuttaṃ hoti. Yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyāti ettha yāvadevāti paricchedāvadhāraṇavacanaṃ. Dve avayavā etesanti dvayā, dvayā eva dvayatā, tesaṃ dvayatānaṃ. ‘‘Dvayāna’’ntipi pāṭho. Yathābhūtaṃ ñāṇāyāti aviparītañāṇāya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yadetaṃ lokiyalokuttarādibhedena dvidhā vavatthitānaṃ dhammānaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ yathābhūtañāṇaṃ, etadatthāya na ito bhiyyoti, savanena hi ettakaṃ hoti, taduttari visesādhigamo bhāvanāyāti. Kiñca dvayataṃ vadethāti ettha pana sace, vo bhikkhave, siyā, kiñca tumhe, bhante, dvayataṃ vadethāti ayamadhippāyo. Padattho pana ‘‘kiñca dvayatābhāvaṃ vadethā’’ti.

บทว่า Ye te, bhikkhave, kusalā dhammā ความว่า โพธิปักขิยธรรม 37 ประการ ที่ชื่อว่ากุศล เพราะมีความหมายว่าเป็นความไม่มีโรค, เพราะมีความหมายว่าไม่มีโทษ, เพราะมีความหมายว่ามีผลที่น่าปรารถนา, และเพราะมีความหมายว่าเกิดจากความฉลาด, หรือหมายถึงปริยัติธรรมที่ส่องสว่างธรรมเหล่านั้น. บทว่า Ariyā niyyānikā sambodhagāmino ความว่า ชื่อว่า อริยะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเข้าถึง, ชื่อว่า นิยยานิกะ เพราะนำออกจากโลก, ชื่อว่า สัมโพธคามี เพราะนำไปสู่ความเป็นพระอรหันต์อันชื่อว่าสัมโพธิ. บทว่า Tesaṃ vo bhikkhave…pe… savanāya ความว่า อะไรเป็นอุปนิสัย, อะไรเป็นเหตุ, อะไรเป็นประโยชน์ เพื่อการฟังของพวกเธอ ซึ่งกุศลธรรม...ฯลฯ...ที่นำไปสู่ความตรัสรู้เหล่านั้น, คือตรัสว่า พวกเธอฟังธรรมเหล่านั้นเพื่ออะไร. ในบทว่า Yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāya นี้ บทว่า yāvadeva เป็นคำกำหนดขอบเขต. ธรรมทั้งหลายมีส่วนประกอบสองอย่าง เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทวยะ, ทวยะ นั่นแหละคือ ทวยตา, แห่งธรรมที่เป็นคู่เหล่านั้น. แม้ "ทวยานัง" ก็เป็นบทอ่าน. บทว่า Yathābhūtaṃ ñāṇāya คือ เพื่อญาณที่ไม่วิปลาส. ความว่าอย่างไร? ความว่า ญาณตามความเป็นจริงที่เรียกว่าวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายที่ตั้งอยู่เป็นสองส่วนโดยความแตกต่างมีโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้นนี้ มีอยู่เพื่อประโยชน์เพียงเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้, เพราะด้วยการฟังย่อมมีได้เพียงเท่านี้, การบรรลุคุณวิเศษที่สูงกว่านั้นย่อมมีได้ด้วยภาวนา. ส่วนในบทว่า Kiñca dvayataṃ vadethā นี้ มีอธิบายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากพวกเธอจะพึงทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ตรัสธรรมคู่ไหนเล่า". ส่วนความหมายของบทคือ "และท่านพึงกล่าวถึงความเป็นคู่แห่งธรรมอะไร".

(1) Tato bhagavā dvayataṃ dassento ‘‘idaṃ dukkha’’nti evamādimāha. Tattha dvayatānaṃ catusaccadhammānaṃ ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo’’ti evaṃ lokiyassa ekassa avayavassa sahetukassa vā dukkhassa dassanena ayaṃ ekānupassanā, itarā lokuttarassa dutiyassa avayavassa saupāyassa vā nirodhassa dassanena dutiyānupassanā. Paṭhamā cettha tatiyacatutthavisuddhīhi hoti, dutiyā pañcamavisuddhiyā. Evaṃ sammā dvayatānupassinoti iminā vuttanayena sammā dvayadhamme anupassantassa satiyā [Pg.221] avippavāsena appamattassa, kāyikacetasikavīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca nirapekkhattā, pahitattassa. Pāṭikaṅkhanti icchitabbaṃ. Diṭṭheva dhamme aññāti asmiṃyeva attabhāve arahattaṃ. Sati vā upādisese anāgāmitāti ‘‘upādisesa’’nti punabbhavavasena upādātabbakkhandhasesaṃ vuccati, tasmiṃ vā sati anāgāmibhāvo paṭikaṅkhoti dasseti. Tattha kiñcāpi heṭṭhimaphalānipi evaṃ dvayatānupassinova honti, uparimaphalesu pana ussāhaṃ janento evamāha.

(๑) ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่เป็นคู่ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "นี้ทุกข์". ในธรรมที่เป็นคู่คือสัจจะ 4 นั้น การเห็นส่วนที่เป็นโลกิยะส่วนหนึ่ง คือทุกข์พร้อมทั้งเหตุ ด้วยคำว่า "นี้ทุกข์, นี้ทุกขสมุทัย" นี้เป็นเอกานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นส่วนที่หนึ่ง), ส่วนการเห็นส่วนที่เป็นโลกุตตระส่วนที่สอง คือนิโรธพร้อมทั้งอุบาย นี้เป็นทุติยานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นส่วนที่สอง). ในสองอย่างนั้น อย่างแรกย่อมมีได้ด้วยวิสุทธิที่ 3 และ 4, อย่างที่สองมีได้ด้วยวิสุทธิที่ 5. บทว่า Evaṃ sammā dvayatānupassino ความว่า ผู้พิจารณาเห็นธรรมที่เป็นคู่โดยชอบตามนัยที่กล่าวแล้วนี้, ผู้ไม่ประมาทเพราะไม่ปราศจากสติ, ผู้มีความเพียรเพราะมีความเพียรทางกายและทางใจ, ผู้มีตนส่งไปแล้วเพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต. บทว่า Pāṭikaṅkhaṃ คือ พึงหวังได้. บทว่า Diṭṭheva dhamme aññā คือ ความเป็นพระอรหันต์ในอัตภาพนี้เอง. บทว่า Sati vā upādisese anāgāmitā ความว่า ขันธ์ที่เหลืออันจะพึงยึดถือในภพต่อไป เรียกว่า "อุปาทิเสส", เมื่ออุปาทิเสสนั้นมีอยู่ ก็พึงหวังความเป็นอนาคามีได้ ดังนี้. ในข้อนั้น แม้ผลเบื้องต่ำทั้งหลายก็ย่อมมีแก่ผู้พิจารณาเห็นธรรมที่เป็นคู่อย่างนี้เหมือนกัน แต่พระองค์ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงกระตุ้นให้เกิดความอุตสาหะในผลเบื้องสูง.

Idamavocātiādi saṅgītikārānaṃ vacanaṃ. Tattha idanti ‘‘ye te, bhikkhave’’tiādivuttanidassanaṃ. Etanti idāni ‘‘ye dukkha’’nti evamādivattabbagāthābandhanidassanaṃ. Imā ca gāthā catusaccadīpakattā vuttatthadīpikā eva, evaṃ santepi gāthārucikānaṃ pacchā āgatānaṃ pubbe vuttaṃ asamatthatāya anuggahetvā ‘‘idāni yadi vadeyya sundara’’nti ākaṅkhantānaṃ vikkhittacittānañca atthāya vuttā. Visesatthadīpikā vāti avipassake vipassake ca dassetvā tesaṃ vaṭṭavivaṭṭadassanato, tasmā visesatthadassanatthameva vuttā. Esa nayo ito parampi gāthāvacanesu.

คำว่า Idamavoca เป็นต้น เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. ในบทเหล่านั้น บทว่า idaṃ เป็นการแสดงถึงข้อความที่ตรัสไว้แล้ว มีคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมเหล่าใด" เป็นต้น. บทว่า etaṃ เป็นการแสดงถึงคาถาประพันธ์ที่จะตรัสต่อไป มีคำว่า "ผู้ใดเห็นทุกข์" เป็นต้น. คาถาเหล่านี้เป็นเครื่องส่องสว่างเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วนั่นเอง เพราะเป็นเครื่องประกาศสัจจะ 4, แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ได้ตรัสไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่ชอบคาถาซึ่งมาภายหลัง ผู้ไม่สามารถเข้าใจเนื้อความที่ตรัสไว้ก่อนแล้ว, แก่ผู้ที่หวังว่า "ถ้าบัดนี้พระองค์พึงตรัส ก็จะดีหนอ", และแก่ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน. หรือว่าเป็นเครื่องส่องสว่างอรรถะพิเศษ เพราะทรงแสดงถึงผู้ไม่เจริญวิปัสสนาและผู้เจริญวิปัสสนา และทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะแก่ท่านเหล่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้เพื่อแสดงอรรถะพิเศษนั่นเอง. นัยนี้พึงใช้ได้แม้ในคาถาบทอื่นๆ ต่อไป.

730. Tattha yattha cāti nibbānaṃ dasseti. Nibbāne hi dukkhaṃ sabbaso uparujjhati, sabbappakāraṃ uparujjhati, sahetukaṃ uparujjhati, asesañca uparujjhati. Tañca magganti tañca aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ.

๗๓๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า yattha ca ทรงแสดงถึงนิพพาน. เพราะในนิพพาน ทุกข์ย่อมดับโดยสิ้นเชิง, ดับทุกประการ, ดับพร้อมทั้งเหตุ, และดับโดยไม่มีเหลือ. บทว่า Tañca maggaṃ คือ อริยมรรคมีองค์ 8 นั้น.

731-3. Cetovimuttihīnā te, atho paññāvimuttiyāti ettha arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā. Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti, arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimuttīti. Antakiriyāyāti vaṭṭadukkhassa antakaraṇatthāya. Jātijarūpagāti jātijaraṃ upagatā, jātijarāya vā upagatā, na parimuccanti jātijarāyāti evaṃ veditabbā. Sesamettha ādito pabhuti pākaṭameva. Gāthāpariyosāne ca saṭṭhimattā bhikkhū taṃ [Pg.222] desanaṃ uggahetvā vipassitvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Yathā cettha, evaṃ sabbavāresu.

ในบทว่า เจโตวิมุตฺติหีนา เต, อโถ ปญฺญาวิมุตฺติยา นี้ พึงทราบว่า อรหัตตผลสมาธิ ชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะปราศจากราคะ, อรหัตตผลปัญญา ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ เพราะปราศจากอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง อรหัตตผลที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตบรรลุด้วยการข่มกิเลสไว้ด้วยกำลังแห่งอัปปนาฌาน ชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะปราศจากราคะ, อรหัตตผลที่บุคคลผู้มีทิฏฐิจริตบรรลุด้วยการเจริญวิปัสสนาหลังจากทำเพียงอุปจารฌานให้เกิดขึ้น ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ เพราะปราศจากอวิชชา หรืออีกอย่างหนึ่ง อนาคามิผล ชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะปราศจากราคะ โดยหมายถึงกามราคะ, ส่วนอรหัตตผล ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ เพราะปราศจากอวิชชาโดยประการทั้งปวง บทว่า อนฺตกิริยาย ความว่า เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏฏทุกข์ บทว่า ชาติชรูปคา พึงทราบว่า เข้าถึงชาติและชรา หรือ ถูกชาติและชราย่ำยี หรือ ไม่พ้นไปจากชาติและชรา เนื้อความที่เหลือในบทนี้ ชัดเจนแล้วตั้งแต่ต้น และในเวลาจบคาถา ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป เรียนเอาเทศนานั้นแล้วเจริญวิปัสสนา ได้บรรลุอรหัตตผล ณ อาสนะนั้นนั่นเอง ในวาระนี้ฉันใด ในวาระทั้งปวงก็ฉันนั้น

(2) Ato eva bhagavā ‘‘siyā aññenapi pariyāyenā’’tiādinā nayena nānappakārato dvayatānupassanaṃ āha. Tattha dutiyavāre upadhipaccayāti sāsavakammapaccayā. Sāsavakammañhi idha ‘‘upadhī’’ti adhippetaṃ. Asesavirāganirodhāti asesaṃ virāgena nirodhā, asesavirāgasaṅkhātā vā nirodhā.

(๒) เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสทวยตานุปัสสนาโดยประการต่างๆ ด้วยนัยมีอาทิว่า “พึงมีโดยปริยายแม้อื่นอีก” ในวาระที่สองนั้น บทว่า อุปธิปจฺจยา ความว่า เพราะสาสวกรรมเป็นปัจจัย จริงอยู่ สาสวกรรม ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า “อุปธิ” บทว่า อเสสวิราคนิโรธา ความว่า เพราะดับด้วยวิราคะโดยไม่มีส่วนเหลือ หรือ เพราะความดับอันชื่อว่าอเสสวิราคะ

734. Upadhinidānāti kammapaccayā. Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto. Sesamettha pākaṭameva. Evaṃ ayampi vāro cattāri saccāni dīpetvā arahattanikūṭeneva vutto. Yathā cāyaṃ, evaṃ sabbavārā.

๗๓๔. บทว่า อุปธินิทานา ความว่า เพราะกรรมเป็นปัจจัย บทว่า ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี ความว่า ผู้พิจารณาเห็นอยู่ว่า “อุปธิ” เป็นเหตุเกิดแห่งวัฏฏทุกข์ เนื้อความที่เหลือในบทนี้ ชัดเจนแล้ว วาระแม้นี้ ก็เป็นวาระที่พระองค์ตรัสโดยมีความเป็นอรหัตตผลเป็นยอด ด้วยการประกาศสัจจะ ๔ อย่างนี้ วาระนี้ฉันใด วาระทั้งปวงก็ฉันนั้น

(3) Tattha tatiyavāre avijjāpaccayāti bhavagāmikammasambhāraavijjāpaccayā. Dukkhaṃ pana sabbattha vaṭṭadukkhameva.

(๓) ในวาระที่สามนั้น บทว่า อวิชฺชาปจฺจยา ความว่า เพราะอวิชชาอันเป็นสัมภาระแห่งภวคามิกรรมเป็นปัจจัย ส่วนทุกข์ในทุกแห่ง ได้แก่ วัฏฏทุกข์นั่นเอง

735. Jātimaraṇasaṃsāranti khandhanibbattiṃ jātiṃ khandhabhedaṃ maraṇaṃ khandhapaṭipāṭiṃ saṃsārañca. Vajantīti gacchanti upenti. Itthabhāvaññathābhāvanti imaṃ manussabhāvaṃ ito avasesaaññanikāyabhāvañca. Gatīti paccayabhāvo.

๗๓๕. บทว่า ชาติมรณสํสารํ ได้แก่ ชาติคือความเกิดขึ้นแห่งขันธ์, มรณะคือความแตกแห่งขันธ์, และสังสาระคือความสืบต่อแห่งขันธ์ บทว่า วชนฺติ ความว่า ย่อมไป ย่อมเข้าถึง บทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ ความว่า ภาวะคือความเป็นมนุษย์นี้ และภาวะในนิกายอื่นที่เหลือจากนี้ บทว่า คติ ความว่า ความเป็นปัจจัย

736. Avijjā hāyanti avijjā hi ayaṃ. Vijjāgatā ca ye sattāti ye ca arahattamaggavijjāya kilese vijjhitvā gatā khīṇāsavasattā. Sesamuttānatthameva.

๗๓๖. บทว่า อวิชฺชา หายํ ความว่า นี้คืออวิชชา บทว่า วิชฺชาคตา จ เย สตฺตา ความว่า และสัตว์เหล่าใดเป็นผู้สิ้นอาสวะ ไปแล้วด้วยการแทงตลอดกิเลสด้วยอรหัตตมรรควิชชา เนื้อความที่เหลือมีอรรถตื้นแล้วทั้งนั้น

(4) Catutthavāre saṅkhārapaccayāti puññāpuññāneñjābhisaṅkhārapaccayā.

(๔) ในวาระที่สี่ บทว่า สงฺขารปจฺจยา ความว่า เพราะปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร และอาเนญชาภิสังขารเป็นปัจจัย

738-9. Etamādīnavaṃ ñatvāti yadidaṃ dukkhaṃ saṅkhārapaccayā, etaṃ ādīnavanti ñatvā. Sabbasaṅkhārasamathāti sabbesaṃ vuttappakārānaṃ saṅkhārānaṃ maggañāṇena samathā, upahatatāya phalasamatthatāyāti vuttaṃ hoti. Saññānanti kāmasaññādīnaṃ maggeneva uparodhanā. Etaṃ ñatvā yathātathanti etaṃ dukkhakkhayaṃ aviparītaṃ ñatvā. Sammaddasāti sammādassanā. Sammadaññāyāti saṅkhataṃ aniccādito, asaṅkhatañca niccādito ñatvā. Mārasaṃyoganti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sesamuttānatthameva.

บทว่า เอตมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้แล้วว่า ทุกข์นี้ใดที่เกิดเพราะสังขารเป็นปัจจัย ทุกข์นี้เป็นโทษ บทว่า สพฺพสงฺขารสมถา ความว่า เพราะความสงบแห่งสังขารทั้งปวงตามประเภทที่กล่าวแล้วด้วยมรรคญาณ ท่านกล่าวอธิบายว่า เพราะถูกกำจัดแล้ว และเพราะความสามารถแห่งผล บทว่า สญฺญานํ ความว่า เพราะการดับไปแห่งกามสัญญาเป็นต้นด้วยมรรคนั่นเอง บทว่า เอตํ ญตฺวา ยถาตถํ ความว่า รู้ความสิ้นทุกข์นี้ตามความเป็นจริง ไม่วิปริต บทว่า สมฺมทฺทสา ความว่า ผู้มีสัมมาทัสสนะ บทว่า สมฺมทญฺญาย ความว่า รู้สังขตะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และรู้อสังขตะโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น บทว่า มารสํโยคํ ได้แก่ ไตรภูมิวัฏฏ์ เนื้อความที่เหลือมีอรรถตื้นแล้วทั้งนั้น

(5) Pañcamavāre [Pg.223] viññāṇapaccayāti kammasahajātaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā.

(๕) ในวาระที่ห้า บทว่า วิญฺญาณปจฺจยา ความว่า เพราะอภิสังขารวิญญาณที่เกิดพร้อมกับกรรมเป็นปัจจัย

741. Nicchātoti nittaṇho. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto hoti. Sesaṃ pākaṭameva.

๗๔๑. บทว่า นิจฺฉาโต ความว่า ผู้หมดตัณหา บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า เป็นผู้ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน เนื้อความที่เหลือชัดเจนแล้ว

(6) Chaṭṭhavāre phassapaccayāti abhisaṅkhāraviññāṇasampayuttaphassapaccayāti attho. Evaṃ ettha padapaṭipāṭiyā vattabbāni nāmarūpasaḷāyatanāni avatvā phasso vutto. Tāni hi rūpamissakattā kammasampayuttāneva na honti, idañca vaṭṭadukkhaṃ kammato vā sambhaveyya kammasampayuttadhammato vāti.

(๖) ในวาระที่หก บทว่า ผสฺสปจฺจยา มีความว่า เพราะผัสสะที่สัมปยุตด้วยอภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัย ในวาระนี้ ท่านไม่กล่าวถึงนามรูปและสฬายตนะที่ควรกล่าวตามลำดับบท แต่กล่าวถึงผัสสะ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น (นามรูปและสฬายตนะ) เพราะเจือด้วยรูป จึงไม่เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยกรรมโดยแท้ และวัฏฏทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นได้จากกรรม หรือจากธรรมที่สัมปยุตด้วยกรรม

742-3. Bhavasotānusārinanti taṇhānusārinaṃ. Pariññāyāti tīhi pariññāhi parijānitvā. Aññāyāti arahattamaggapaññāya ñatvā. Upasame ratāti phalasamāpattivasena nibbāne ratā. Phassābhisamayāti phassanirodhā. Sesaṃ pākaṭameva.

บทว่า ภวโสตานุสารินํ ความว่า ผู้แล่นไปตามกระแสตัณหา บทว่า ปริญฺญาย ความว่า กำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ บทว่า อญฺญาย ความว่า รู้แล้วด้วยปัญญาแห่งอรหัตตมรรค บทว่า อุปสเม รตา ความว่า ผู้ยินดีในนิพพานด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ บทว่า ผสฺสาภิสมยา ความว่า เพราะความดับแห่งผัสสะ เนื้อความที่เหลือชัดเจนแล้ว

(7) Sattamavāre vedanāpaccayāti kammasampayuttavedanāpaccayā.

(๗) ในวาระที่เจ็ด บทว่า เวทนาปจฺจยา ความว่า เพราะเวทนาที่สัมปยุตด้วยกรรมเป็นปัจจัย

744-5. Adukkhamasukhaṃ sahāti adukkhamasukhena saha. Etaṃ dukkhanti ñatvānāti etaṃ sabbaṃ vedayitaṃ ‘‘dukkhakāraṇa’’nti ñatvā, vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāhi vā dukkhaṃ ñatvā. Mosadhammanti nassanadhammaṃ. Palokinanti jarāmaraṇehi palujjanadhammaṃ. Phussa phussāti udayabbayañāṇena phusitvā phusitvā. Vayaṃ passanti ante bhaṅgameva passanto. Evaṃ tattha vijānatīti evaṃ tā vedanā vijānāti, tattha vā dukkhabhāvaṃ vijānāti. Vedanānaṃ khayāti tato paraṃ maggañāṇena kammasampayuttānaṃ vedanānaṃ khayā. Sesamuttānameva.

บทว่า อทุกฺขมสุขํ สหา ความว่า พร้อมกับอทุกขมสุขเวทนา บทว่า เอตํ ทุกฺขนฺติ ญตฺวาน ความว่า รู้เวทนาทั้งหมดนั้นว่าเป็น “เหตุแห่งทุกข์” หรือรู้ว่าเป็นทุกข์โดยความเป็นทุกข์เพราะความแปรปรวน ความดำรงอยู่ และความไม่รู้ บทว่า โมสธมฺมํ ได้แก่ สภาพที่ต้องสลายไป บทว่า ปโลกินํ ได้แก่ สภาพที่ต้องผุพังไปเพราะชราและมรณะ บทว่า ผุสฺส ผุสฺส ความว่า กระทบแล้วๆ ด้วยอุทยัพพยญาณ บทว่า วยํ ปสฺสํ ความว่า เห็นแต่ความแตกสลายในที่สุด บทว่า เอวํ ตตฺถ วิชานติ ความว่า ย่อมรู้อย่างนี้ซึ่งเวทนาเหล่านั้น หรือย่อมรู้ซึ่งความเป็นทุกข์ในเวทนานั้น บทว่า เวทนานํ ขยา ความว่า หลังจากนั้น เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนาที่สัมปยุตด้วยกรรมด้วยมรรคญาณ เนื้อความที่เหลือมีอรรถตื้นแล้วทั้งนั้น

(8) Aṭṭhamavāre taṇhāpaccayāti kammasambhārataṇhāpaccayā.

(๘) ในวาระที่แปด บทว่า ตณฺหาปจฺจยา ความว่า เพราะตัณหาอันเป็นสัมภาระแห่งกรรมเป็นปัจจัย

747. Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavanti etaṃ dukkhassa sambhavaṃ taṇhāya ādīnavaṃ ñatvā. Sesamuttānameva.

๗๔๗. บทว่า เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า รู้โทษในตัณหาอันเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์นี้ เนื้อความที่เหลือมีอรรถตื้นแล้วทั้งนั้น

(9) Navamavāre upādānapaccayāti kammasambhāraupādānapaccayā.

(๙) ในวาระที่เก้า บทว่า อุปาทานปจฺจยา ความว่า เพราะอุปาทานอันเป็นสัมภาระแห่งกรรมเป็นปัจจัย

748-9. Bhavoti [Pg.224] vipākabhavo khandhapātubhāvo. Bhūto dukkhanti bhūto sambhūto vaṭṭadukkhaṃ nigacchati. Jātassa maraṇanti yatrāpi ‘‘bhūto sukhaṃ nigacchatī’’ti bālā maññanti, tatrāpi dukkhameva dassento āha – ‘‘jātassa maraṇaṃ hotī’’ti. Dutiyagāthāya yojanā – aniccādīhi sammadaññāya paṇḍitā upādānakkhayā jātikkhayaṃ nibbānaṃ abhiññāya na gacchanti punabbhavanti.

ภพ คือ วิปากภพ ได้แก่ การปรากฏแห่งขันธ์. ภูตะ คือ ทุกข์ หมายความว่า ผู้เกิดแล้ว ผู้เป็นแล้ว ย่อมถึงวัฏฏทุกข์. ความตายมีแก่ผู้เกิดแล้ว หมายความว่า แม้ในที่ใดที่คนพาลทั้งหลายย่อมสำคัญว่า "ผู้เกิดแล้วย่อมถึงสุข" ในที่นั้น พระองค์ก็ทรงแสดงทุกข์นั่นแหละ ตรัสว่า "ความตายย่อมมีแก่ผู้เกิดแล้ว". การประกอบความในคาถาที่สอง คือ บัณฑิตทั้งหลายรู้โดยชอบด้วยอาการไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว รู้ยิ่งซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งชาติ เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทาน ย่อมไม่ไปสู่ภพใหม่อีก.

(10) Dasamavāre ārambhapaccayāti kammasampayuttavīriyapaccayā.

(๑๐) ในวาระที่สิบ คำว่า เพราะความปรารภเป็นปัจจัย หมายความว่า เพราะความเพียรที่สัมปยุตด้วยกรรมเป็นปัจจัย.

751. Anārambhe vimuttinoti anārambhe nibbāne vimuttassa. Sesamuttānameva.

๗๕๑. คำว่า ผู้หลุดพ้นในความไม่ปรารภ หมายความว่า ผู้หลุดพ้นแล้วในพระนิพพานอันเป็นความไม่ปรารภ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

(11) Ekādasamavāre āhārapaccayāti kammasampayuttāhārapaccayā. Aparo nayo – catubbidhā sattā rūpūpagā, vedanūpagā, saññūpagā, saṅkhārūpagāti. Tattha ekādasavidhāya kāmadhātuyā sattā rūpūpagā kabaḷīkārāhārasevanato. Rūpadhātuyā sattā aññatra asaññehi vedanūpagā phassāhārasevanato. Heṭṭhā tividhāya arūpadhātuyā sattā saññūpagā saññābhinibbattamanosañcetanāhārasevanato. Bhavagge sattā saṅkhārūpagā saṅkhārābhinibbattaviññāṇāhārasevanatoti. Evampi yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ āhārapaccayāti veditabbaṃ.

(๑๑) ในวาระที่สิบเอ็ด คำว่า เพราะอาหารเป็นปัจจัย หมายความว่า เพราะอาหารที่สัมปยุตด้วยกรรมเป็นปัจจัย. อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายมี ๔ จำพวก คือ ผู้เข้าถึงรูป ผู้เข้าถึงเวทนา ผู้เข้าถึงสัญญา ผู้เข้าถึงสังขาร. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ในกามธาตุ ๑๑ ประเภท เป็นผู้เข้าถึงรูป เพราะการเสพกวฬิงการาหาร. สัตว์ในรูปธาตุ เว้นอสัญญีสัตว์ เป็นผู้เข้าถึงเวทนา เพราะการเสพผัสสาหาร. สัตว์ในอรูปธาตุเบื้องต่ำ ๓ ประเภท เป็นผู้เข้าถึงสัญญา เพราะการเสพมโนสัญเจตนาหารที่สัญญาก่อให้เกิด. สัตว์ในภวัคคภูมิ เป็นผู้เข้าถึงสังขาร เพราะการเสพวิญญาณาหารที่สังขารก่อให้เกิด. แม้อย่างนี้ ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่ามีอาหารเป็นปัจจัย.

755. Ārogyanti nibbānaṃ. Saṅkhāya sevīti cattāro paccaye paccavekkhitvā sevamāno, ‘‘pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo’’ti evaṃ vā lokaṃ saṅkhāya ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti ñāṇena sevamāno. Dhammaṭṭhoti catusaccadhamme ṭhito. Saṅkhyaṃ nopetīti ‘‘devo’’ti vā ‘‘manusso’’ti vā ādikaṃ saṅkhyaṃ na gacchati. Sesamuttānameva.

๗๕๕. คำว่า ความไม่มีโรค คือ พระนิพพาน. คำว่า ผู้พิจารณาเสพ หมายความว่า ผู้พิจารณาปัจจัย ๔ แล้วเสพ หรือผู้พิจารณาโลกว่า "ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘" แล้วเสพด้วยญาณว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา". คำว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม คือ ผู้ตั้งอยู่ในสัจธรรม ๔. คำว่า ย่อมไม่เข้าถึงการนับ หมายความว่า ย่อมไม่ถึงการนับว่าเป็น "เทวดา" หรือ "มนุษย์" เป็นต้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

(12) Dvādasamavāre iñjitapaccayāti taṇhāmānadiṭṭhikammakilesaiñjitesu yato kutoci kammasambhāriñjitapaccayā.

(๑๒) ในวาระที่สิบสอง คำว่า เพราะความหวั่นไหวเป็นปัจจัย หมายความว่า เพราะความหวั่นไหวอันเป็นเครื่องปรุงแต่งกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความหวั่นไหวคือกิเลส กรรม ตัณหา มานะ และทิฏฐิเป็นปัจจัย.

757. Ejaṃ vossajjāti taṇhaṃ cajitvā. Saṅkhāre uparundhiyāti kammaṃ kammasampayutte ca saṅkhāre nirodhetvā. Sesamuttānameva.

๗๕๗. คำว่า ละความหวั่นไหวเสีย หมายความว่า ละตัณหาแล้ว. คำว่า กั้นสังขารไว้ หมายความว่า ดับกรรมและสังขารที่สัมปยุตด้วยกรรมแล้ว. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

(13) Terasamavāre [Pg.225] nissitassa calitanti taṇhāya taṇhādiṭṭhimānehi vā khandhe nissitassa sīhasutte (saṃ. ni. 3.78) devānaṃ viya bhayacalanaṃ hoti. Sesamuttānameva.

(๑๓) ในวาระที่สิบสาม คำว่า ความหวั่นไหวมีแก่ผู้อาศัย หมายความว่า ความหวั่นไหวเพราะความกลัวย่อมมีแก่ผู้อาศัยขันธ์ด้วยตัณหา หรือด้วยตัณหา ทิฏฐิ และมานะ เหมือนความหวั่นไหวของเทวดาทั้งหลายในสีหสูตร. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

(14) Cuddasamavāre rūpehīti rūpabhavehi rūpasamāpattīhi vā. Arūpāti arūpabhavā arūpasamāpattiyo vā. Nirodhoti nibbānaṃ.

(๑๔) ในวาระที่สิบสี่ คำว่า จากรูปทั้งหลาย หมายความว่า จากรูปภพทั้งหลาย หรือจากรูปสมาบัติทั้งหลาย. คำว่า อรูป หมายความว่า อรูปภพทั้งหลาย หรืออรูปสมาบัติทั้งหลาย. คำว่า นิโรธ คือ พระนิพพาน.

761. Maccuhāyinoti maraṇamaccu kilesamaccu devaputtamaccuhāyino, tividhampi taṃ maccuṃ hitvā gāminoti vuttaṃ hoti. Sesamuttānameva.

๗๖๑. คำว่า ผู้ละมัจจุได้ หมายความว่า ผู้ละมรณมัจจุ กิเลสมัจจุ และเทวปุตตมัจจุได้ คือกล่าวว่า ผู้ละมัจจุทั้ง ๓ อย่างนั้นแล้วไป. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

(15) Pannarasamavāre yanti nāmarūpaṃ sandhāyāha. Tañhi lokena dhuvasubhasukhattavasena ‘‘idaṃ sacca’’nti upanijjhāyitaṃ diṭṭhamālokitaṃ. Tadamariyānanti idaṃ ariyānaṃ, anunāsikaikāralopaṃ katvā vuttaṃ. Etaṃ musāti etaṃ dhuvādivasena gahitampi musā, na tādisaṃ hotīti. Puna yanti nibbānaṃ sandhāyāha. Tañhi lokena rūpavedanādīnamabhāvato ‘‘idaṃ musā natthi kiñcī’’ti upanijjhāyitaṃ. Tadamariyānaṃ etaṃ saccanti taṃ idaṃ ariyānaṃ etaṃ nikkilesasaṅkhātā subhabhāvā, pavattidukkhapaṭipakkhasaṅkhātā sukhabhāvā, accantasantisaṅkhātā niccabhāvā ca anapagamanena paramatthato ‘‘sacca’’nti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ.

(๑๕) ในวาระที่สิบห้า คำว่า สิ่งใด ทรงหมายถึงนามรูปตรัส. เพราะว่าสิ่งนั้น (นามรูป) อันโลกเพ่งพินิจ เห็นแล้ว มองดูแล้ว โดยความเป็นของเที่ยง เป็นของงาม เป็นสุข เป็นอัตตาว่า "นี้เป็นของจริง". คำว่า ตทมริยานํ คือ อิทํ อริยานํ (นี้ของพระอริยะ) ท่านกล่าวโดยโลปะสระอิและอนุนาสิก. คำว่า นั่นเป็นของเท็จ หมายความว่า แม้สิ่งนั้นที่ยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ก็เป็นของเท็จ ไม่เป็นเช่นนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สิ่งใด ทรงหมายถึงพระนิพพานตรัส. เพราะว่าสิ่งนั้น (พระนิพพาน) อันโลกเพ่งพินิจแล้ว เพราะความไม่มีแห่งรูป เวทนา เป็นต้นว่า "นี้เป็นของเท็จ ไม่มีอะไรเลย". คำว่า ตทมริยานํ เอตํ สจฺจํ หมายความว่า สิ่งนั้น นี้ของพระอริยะทั้งหลาย อันพระอริยะทั้งหลายเห็นดีแล้วด้วยสัมมาปัญญาตามความเป็นจริงว่า "เป็นของจริง" โดยปรมัตถ์ เพราะไม่ปราศไปจากความเป็นของงามอันได้แก่ความไม่มีกิเลส, ความเป็นสุขอันได้แก่ความเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ในวัฏฏะ, และความเป็นของเที่ยงอันได้แก่ความสงบอย่างยิ่ง.

762-3. Anattani attamāninti anattani nāmarūpe attamāniṃ. Idaṃ saccanti maññatīti idaṃ nāmarūpaṃ dhuvādivasena ‘‘sacca’’nti maññati. Yena yena hīti yena yena rūpe vā vedanāya vā ‘‘mama rūpaṃ, mama vedanā’’tiādinā nayena maññanti. Tato tanti tato maññitākārā taṃ nāmarūpaṃ hoti aññathā. Kiṃ kāraṇaṃ? Tañhi tassa musā hoti, yasmā taṃ yathāmaññitākārā musā hoti, tasmā aññathā hotīti attho. Kasmā pana musā hotīti? Mosadhammañhi ittaraṃ, yasmā yaṃ ittaraṃ parittapaccupaṭṭhānaṃ, taṃ mosadhammaṃ nassanadhammaṃ hoti, tathārūpañca nāmarūpanti. Saccābhisamayāti saccāvabodhā. Sesamuttānameva.

(คาถาที่ ๗๖๒-๗๖๓) คำว่า ความถือตัวว่าเป็นอัตตาในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา หมายความว่า ความถือตัวว่าเป็นอัตตาในนามรูปอันไม่ใช่อัตตา. คำว่า ย่อมสำคัญว่า นี้เป็นของจริง หมายความว่า ย่อมสำคัญนามรูปนี้โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้นว่า "เป็นของจริง". คำว่า ด้วยอาการใดๆ แล หมายความว่า เขาทั้งหลายย่อมสำคัญด้วยอาการใดๆ ในรูปหรือในเวทนาเป็นต้น โดยนัยว่า "รูปของเรา เวทนาของเรา". คำว่า แต่นั้น สิ่งนั้น...เป็นอย่างอื่นไป หมายความว่า นามรูปนั้นย่อมเป็นอย่างอื่นไปจากอาการที่สำคัญไว้นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะว่าสิ่งนั้นเป็นของเท็จสำหรับเขา เพราะเหตุที่สิ่งนั้นเป็นของเท็จจากอาการที่สำคัญไว้ ฉะนั้นจึงเป็นอย่างอื่นไป ความว่าอย่างนี้. ก็เพราะเหตุไรจึงเป็นของเท็จ? เพราะว่าสิ่งที่เป็นไปชั่วคราวมีอันต้องสลายไปเป็นธรรมดา เพราะสิ่งใดเป็นไปชั่วคราว มีการปรากฏเพียงเล็กน้อย สิ่งนั้นย่อมมีอันต้องสลายไปเป็นธรรมดา และนามรูปก็มีสภาพเช่นนั้น. คำว่า เพราะการตรัสรู้สัจจะ หมายความว่า เพราะการรู้แจ้งสัจจะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

(16) Soḷasamavāre yanti chabbidhamiṭṭhārammaṇaṃ sandhāyāha. Tañhi lokena salabhamacchamakkaṭādīhi padīpabaḷisalepādayo viya ‘‘idaṃ sukha’’nti [Pg.226] upanijjhāyitaṃ. Tadamariyānaṃ etaṃ dukkhanti taṃ idaṃ ariyānaṃ ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti citta’’ntiādinā (su. ni. 50; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 136) nayena ‘‘etaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ. Puna yanti nibbānameva sandhāyāha. Tañhi lokena kāmaguṇābhāvā ‘‘dukkha’’nti upanijjhāyitaṃ. Tadamariyānanti taṃ idaṃ ariyānaṃ paramatthasukhato ‘‘etaṃ sukha’’nti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ.

(๑๖) ในวาระที่สิบหก คำว่า สิ่งใด ทรงหมายถึงอิฏฐารมณ์ ๖ อย่างตรัส. เพราะว่าสิ่งนั้นอันโลกเพ่งพินิจแล้วว่า "นี้เป็นสุข" เหมือนแมลงเม่า ปลา และลิงเป็นต้น (เพ่งพินิจ) ดวงไฟ เบ็ด และตังเหนียวเป็นต้น. คำว่า ตทมริยานํ เอตํ ทุกฺขํ หมายความว่า สิ่งนั้น นี้ของพระอริยะทั้งหลาย อันพระอริยะทั้งหลายเห็นดีแล้วด้วยสัมมาปัญญาตามความเป็นจริงว่า "นี้เป็นทุกข์" โดยนัยเป็นต้นว่า "กามทั้งหลายแลวิจิตร หวานชื่น น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปแปลกๆ". อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สิ่งใด ทรงหมายถึงพระนิพพานนั่นเองตรัส. เพราะว่าสิ่งนั้นอันโลกเพ่งพินิจแล้ว เพราะความไม่มีกามคุณว่า "เป็นทุกข์". คำว่า ตทมริยานํ หมายความว่า สิ่งนั้น นี้ของพระอริยะทั้งหลาย อันพระอริยะทั้งหลายเห็นดีแล้วด้วยสัมมาปัญญาตามความเป็นจริงว่า "นี้เป็นสุข" เพราะเป็นสุขโดยปรมัตถ์.

765-6. Kevalāti anavasesā. Iṭṭhāti icchitā patthitā. Kantāti piyā. Manāpāti manavuḍḍhikarā. Yāvatatthīti vuccatīti yāvatā ete cha ārammaṇā atthīti vuccanti. Vacanabyattayo veditabbo. Ete voti ettha voti nipātamattaṃ.

(คาถาที่ ๗๖๕-๗๖๖) คำว่า ทั้งปวง คือ ไม่มีเหลือ. คำว่า น่าปรารถนา คือ อันเขาปรารถนาแล้ว ต้องการแล้ว. คำว่า น่าใคร่ คือ เป็นที่รัก. คำว่า น่าพอใจ คือ ทำให้ใจเจริญ. คำว่า ที่เรียกว่ามีอยู่เพียงใด หมายความว่า อารมณ์ ๖ เหล่านี้มีอยู่เพียงใด ดังที่ท่านกล่าวไว้. พึงทราบว่ามีการสลับบทกัน. ในคำว่า เอเต โว นี้ คำว่า โว เป็นเพียงนิบาต.

767-8. Sukhanti diṭṭhamariyehi, sakkāyassuparodhananti ‘‘sukha’’miti ariyehi pañcakkhandhanirodho diṭṭho, nibbānanti vuttaṃ hoti. Paccanīkamidaṃ hotīti paṭilomamidaṃ dassanaṃ hoti. Passatanti passantānaṃ, paṇḍitānanti vuttaṃ hoti. Yaṃ pareti ettha yanti vatthukāme sandhāyāha. Puna yaṃ pareti ettha nibbānaṃ.

คาถาที่ 767-8. บทว่า สุขนฺติ ทิฏฺฐมริเยหิ สกฺกายสฺสุปโรธนํ ความว่า ความดับแห่งเบญจขันธ์ พระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นแล้วว่าเป็นสุข ท่านกล่าวว่าคือนิพพาน. บทว่า ปจฺจนีกมิทํ โหติ ความว่า ความเห็นนี้เป็นปฏิปักษ์ คือเป็นของทวนกระแส. บทว่า ปสฺสตํ ความว่า ของผู้เห็นอยู่ ท่านกล่าวว่า คือของบัณฑิตทั้งหลาย. ในบทว่า ยํ ปเร นั้น บทว่า ยํ ท่านกล่าวหมายถึงวัตถุกามทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า ยํ ปเร นั้น [บทว่า สุขํ] ในที่นี้ ได้แก่พระนิพพาน.

769-71. Passāti sotāraṃ ālapati. Dhammanti nibbānadhammaṃ. Sampamūḷhetthaviddasūti sampamūḷhā ettha aviddasū bālā. Kiṃkāraṇaṃ sampamūḷhā? Nivutānaṃ tamo hoti , andhakāro apassataṃ, bālānaṃ avijjāya nivutānaṃ otthaṭānaṃ andhabhāvakaraṇo tamo hoti, yena nibbānadhammaṃ daṭṭhuṃ na sakkonti. Satañca vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmivāti satañca sappurisānaṃ paññādassanena passataṃ ālokova vivaṭaṃ hoti nibbānaṃ. Santike na vijānanti, magā dhammassakovidāti yaṃ attano sarīre tacapañcakamattaṃ paricchinditvā anantarameva adhigantabbato, attano khandhānaṃ vā nirodhamattato santike nibbānaṃ, taṃ evaṃ santike santampi na vijānanti magabhūtā janā maggāmaggadhammassa saccadhammassa vā akovidā, sabbathā bhavarāga…pe… susambudho. Tattha māradheyyānupannehīti tebhūmakavaṭṭaṃ anupannehi.

คาถาที่ 769-71. บทว่า ปสฺส เป็นการเรียกผู้ฟัง. บทว่า ธมฺมํ ได้แก่ นิพพานธรรม. บทว่า สมฺปมูเฬฺหตฺถาวิทฺทสู ความว่า คนพาลผู้ไม่รู้แจ้ง ย่อมหลงใหลในธรรมนี้. เหตุไฉนจึงหลงใหล? บทว่า นิวุตานํ ตโม โหติ, อนฺธกาโร อปสฺสตํ ความว่า สำหรับคนพาลผู้ถูกอวิชชากำบัง ครอบงำ ย่อมมีความมืดที่ทำให้บอด ซึ่งเป็นเหตุให้ไม่สามารถเห็นนิพพานธรรมได้. บทว่า สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิว ความว่า สำหรับสัตบุรุษผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญาจักษุ นิพพานย่อมเปิดเผยเหมือนแสงสว่าง. บทว่า สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺสโกวิทา ความว่า นิพพานอันบุคคลพึงบรรลุได้ในลำดับแห่งการกำหนดเพียงตจปัญจกกรรมฐานในร่างกายของตน หรือเพราะเป็นเพียงความดับแห่งขันธ์ของตนนั่นเอง จึงชื่อว่าอยู่ใกล้ แต่ชนผู้เป็นดุจสัตว์เดียรัจฉาน ไม่ฉลาดในธรรมคือทางและมิใช่ทาง หรือในสัจธรรม ย่อมไม่รู้แจ้งนิพพานนั้น แม้มีอยู่ใกล้ๆ อย่างนี้. โดยประการทั้งปวง ภวราคะ...ฯลฯ...ตรัสรู้ได้โดยยาก. ในบทนั้น บทว่า มารเธยฺยานุปนฺเนหิ ได้แก่ ผู้ไม่ไปตามวัฏฏะในภูมิ 3.

772. Pacchimagāthāya [Pg.227] sambandho ‘‘evaṃ asusambudhaṃ ko nu aññatra mariyehī’’ti. Tassattho – ṭhapetvā ariye ko nu añño nibbānapadaṃ jānituṃ arahati, yaṃ padaṃ catutthena ariyamaggena sammadaññāya anantarameva anāsavā hutvā kilesaparinibbānena parinibbanti, sammadaññāya vā anāsavā hutvā ante anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbantīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

๗๗๒. ความเชื่อมโยงกับคาถาสุดท้ายคือ “เอวํ อสุสมฺพุธํ โก นุ อญฺญตฺร มริเยหีติ”. อธิบายว่า – เว้นจากพระอริยเจ้าทั้งหลายแล้ว ใครเล่าอื่นจะพึงรู้บทคือนิพพานได้ บทที่เมื่อรู้แจ้งด้วยดีด้วยอริยมรรคที่ 4 แล้ว ก็เป็นผู้ไม่มีอาสวะในลำดับนั้น ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน หรือรู้แจ้งด้วยดีแล้วเป็นผู้ไม่มีอาสวะ ในที่สุดย่อมปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต.

Attamanāti tuṭṭhamanā. Abhinandunti abhinandiṃsu. Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ soḷasame veyyākaraṇe. Bhaññamāneti bhaṇiyamāne. Sesaṃ pākaṭameva.

บทว่า อตฺตมนา ได้แก่ มีใจยินดี. บทว่า อภินนฺทุํ ได้แก่ ได้เพลิดเพลินแล้ว. บทว่า อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ได้แก่ ในไวยากรณ์ที่ 16 นี้. บทว่า ภญฺญมาเน ได้แก่ เมื่อทรงตรัสอยู่. ที่เหลือชัดเจนแล้ว.

Evaṃ sabbesupi soḷasasu veyyākaraṇesu saṭṭhimatte saṭṭhimatte katvā saṭṭhiadhikānaṃ navannaṃ bhikkhusatānaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu, soḷasakkhattuṃ cattāri cattāri katvā catusaṭṭhi saccānettha veneyyavasena nānappakārato desitānīti.

อย่างนี้ ในไวยากรณ์ทั้ง 16 สูตรทุกสูตร สูตรละ 60 รูปๆ จิตของภิกษุ 960 รูป ได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่น, สัจจะ 64 อย่าง คือ 4 อย่าง 16 ครั้ง ได้ถูกแสดงไว้ในที่นี้โดยประการต่างๆ ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya dvayatānupassanāsuttavaṇṇanā

อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนาทวยตานุปัสสนาสูตร

Niṭṭhittā.

จบ.

Niṭṭhito ca tatiyo vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

วรรคที่ 3 โดยนัยแห่งอรรถกถา ชื่อว่า

Mahāvaggoti.

มหาวรรค จบแล้ว.

4. Aṭṭhakavaggo

๔. อัฏฐกวรรค

1. Kāmasuttavaṇṇanā

๑. พรรณนากามสูตร

773. Kāmaṃ [Pg.228] kāmayamānassāti kāmasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante aññataro brāhmaṇo sāvatthiyā jetavanassa ca antare aciravatīnadītīre ‘‘yavaṃ vapissāmī’’ti khettaṃ kasati. Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya pavisanto taṃ disvā āvajjento addasa – ‘‘assa brāhmaṇassa yavā vinassissantī’’ti, puna upanissayasampattiṃ āvajjento cassa sotāpattiphalassa upanissayaṃ addasa. ‘‘Kadā pāpuṇeyyā’’ti āvajjento ‘‘sasse vinaṭṭhe sokābhibhūto dhammadesanaṃ sutvā’’ti addasa. Tato cintesi – ‘‘sacāhaṃ tadā eva brāhmaṇaṃ upasaṅkamissāmi, na me ovādaṃ sotabbaṃ maññissati. Nānārucikā hi brāhmaṇā, handa, naṃ ito pabhutiyeva saṅgaṇhāmi, evaṃ mayi muducitto hutvā tadā ovādaṃ sossatī’’ti brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, karosī’’ti. Brāhmaṇo ‘‘evaṃ uccākulīno samaṇo gotamo mayā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karotī’’ti tāvatakeneva bhagavati pasannacitto hutvā ‘‘khettaṃ, bho gotama, kasāmi yavaṃ vapissāmī’’ti āha. Atha sāriputtatthero cintesi – ‘‘bhagavā brāhmaṇena saddhiṃ paṭisanthāraṃ akāsi, na ca ahetu appaccayā tathāgatā evaṃ karonti, handāhampi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karomī’’ti brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā tatheva paṭisanthāramakāsi. Evaṃ mahāmoggallānatthero sesā ca asīti mahāsāvakā. Brāhmaṇo atīva attamano ahosi.

๗๗๓. กามสูตร คือสูตรที่ขึ้นต้นว่า กามํ กามยมานสฺส. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี พราหมณ์คนหนึ่งไถนาอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำอจิรวดี ในระหว่างกรุงสาวัตถีกับพระเชตวัน ด้วยคิดว่า “เราจะหว่านข้าวบาร์เลย์”. พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ทอดพระเนตรเห็นเขาแล้ว ทรงพิจารณาอยู่ได้ทรงเห็นว่า “ข้าวบาร์เลย์ของพราหมณ์ผู้นี้จักพินาศ”. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อทรงพิจารณาถึงอุปนิสัยสมบัติของเขา ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผล. เมื่อทรงพิจารณาว่า “เขาจักบรรลุเมื่อไร” ก็ได้ทรงเห็นว่า “เมื่อพืชผลพินาศแล้ว ถูกความโศกครอบงำ ได้ฟังธรรมเทศนา”. ลำดับนั้น พระองค์ทรงพระดำริว่า “ถ้าเราจักเข้าไปหาพราหมณ์ในเวลานั้น เขาจักไม่สำคัญโอวาทของเราว่าควรฟัง เพราะพราหมณ์ทั้งหลายมีความชอบใจต่างๆ กัน เอาเถิด เราจะสงเคราะห์เขาตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป อย่างนี้แล้ว เขาจักมีจิตอ่อนโยนในเรา แล้วจักฟังโอวาทในกาลนั้น” จึงเสด็จเข้าไปหาพราหมณ์แล้วตรัสว่า “พราหมณ์ ท่านทำอะไรอยู่”. พราหมณ์คิดว่า “พระสมณโคดมผู้มีสกุลสูงเช่นนี้ ยังทรงทำปฏิสันถารกับเรา” เพียงเท่านั้นก็มีจิตเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคแล้วทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าไถนาเพื่อจะหว่านข้าวบาร์เลย์”. ครั้งนั้น พระสารีบุตรเถระคิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงทำปฏิสันถารกับพราหมณ์ และพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ทรงกระทำเช่นนั้นโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เอาเถิด แม้เราก็จะทำปฏิสันถารกับเขาบ้าง” จึงเข้าไปหาพราหมณ์แล้วได้ทำปฏิสันถารเช่นนั้นเหมือนกัน. พระมหาโมคคัลลานเถระและพระมหาสาวกอีก 80 รูปที่เหลือก็เช่นกัน. พราหมณ์มีใจยินดียิ่งนัก.

Atha bhagavā sampajjamānepi sasse ekadivasaṃ katabhattakicco sāvatthito jetavanaṃ gacchanto maggā okkamma brāhmaṇassa santikaṃ gantvā āha – ‘‘sundaraṃ te, brāhmaṇa, yavakkhetta’’nti. ‘‘Evaṃ, bho gotama, sundaraṃ, sace sampajjissati, tumhākampi saṃvibhāgaṃ karissāmī’’ti. Athassa catumāsaccayena yavā nipphajjiṃsu. Tassa ‘‘ajja vā sve vā lāyissāmī’’ti ussukkaṃ kurumānasseva mahāmegho uṭṭhahitvā sabbarattiṃ vassi. Aciravatī nadī pūrā āgantvā sabbaṃ yavaṃ vahi. Brāhmaṇo sabbarattiṃ anattamano hutvā pabhāte nadītīraṃ gato sabbaṃ sassavipattiṃ disvā ‘‘vinaṭṭhomhi, kathaṃ dāni jīvissāmī’’ti balavasokaṃ uppādesi. Bhagavāpi tameva [Pg.229] rattiṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘ajja brāhmaṇassa dhammadesanākālo’’ti ñatvā bhikkhācāravattena sāvatthiṃ pavisitvā brāhmaṇassa gharadvāre aṭṭhāsi. Brāhmaṇo bhagavantaṃ disvā ‘‘sokābhibhūtaṃ maṃ assāsetukāmo samaṇo gotamo āgato’’ti cintetvā āsanaṃ paññāpetvā pattaṃ gahetvā bhagavantaṃ nisīdāpesi. Bhagavā jānantova brāhmaṇaṃ pucchi – ‘‘kiṃ brāhmaṇa paduṭṭhacitto vihāsī’’ti? Āma, bho gotama, sabbaṃ me yavakkhettaṃ udakena vūḷhanti. Atha bhagavā ‘‘na, brāhmaṇa, vipanne domanassaṃ, sampanne ca somanassaṃ kātabbaṃ. Kāmā hi nāma sampajjantipi vipajjantipī’’ti vatvā tassa brāhmaṇassa sappāyaṃ ñatvā dhammadesanāvasena imaṃ suttamabhāsi. Tattha saṅkhepato padatthasambandhamattameva vaṇṇayissāma, vitthāro pana niddese (mahāni. 1) vuttanayeneva veditabbo. Yathā ca imasmiṃ sutte, evaṃ ito paraṃ sabbasuttesu.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อข้าวกล้ากำลังงอกงาม วันหนึ่ง ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังพระเชตวัน เสด็จแวะจากทางเข้าไปหาพราหมณ์แล้วตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ นาข้าวบาร์เลย์ของท่านงามดี" พราหมณ์ทูลว่า "อย่างนั้น ท่านพระโคดม งามดี ถ้าสำเร็จผล ข้าพเจ้าจักทำส่วนแบ่งถวายแม้แก่ท่าน" ครั้งนั้น โดยล่วงไปสี่เดือน ข้าวบาร์เลย์ของพราหมณ์นั้นก็สำเร็จผล ขณะที่พราหมณ์นั้นกำลังขวนขวายอยู่ว่า "วันนี้หรือพรุ่งนี้ เราจักเกี่ยว" เมฆใหญ่ก็ตั้งขึ้นแล้วฝนตกตลอดคืน แม่น้ำอจิรวดีมีน้ำเต็มฝั่งไหลมา พัดพาข้าวบาร์เลย์ไปทั้งหมด พราหมณ์ไม่พอใจตลอดคืน พอรุ่งเช้าไปที่ฝั่งแม่น้ำ เห็นความวิบัติแห่งข้าวกล้าทั้งหมด ก็เกิดความโศกเศร้าอย่างรุนแรงว่า "เราฉิบหายแล้ว บัดนี้จักมีชีวิตอยู่ได้อย่างไร" แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในคืนนั้นเอง เวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงทราบว่า "วันนี้เป็นเวลาแสดงธรรมแก่พราหมณ์" จึงเสด็จเข้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตตามวัตร ประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือนของพราหมณ์ พราหมณ์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว คิดว่า "พระสมณโคดมเสด็จมาด้วยประสงค์จะปลอบโยนเราผู้ถูกความโศกครอบงำ" จึงปูอาสนะ รับบาตร แล้วทูลเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ประทับนั่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอยู่แล้ว แต่ก็ตรัสถามพราหมณ์ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เหตุไรท่านจึงมีจิตขุ่นมัวอยู่" พราหมณ์ทูลว่า "ใช่แล้ว ท่านพระโคดม นาข้าวบาร์เลย์ทั้งหมดของข้าพเจ้าถูกน้ำพัดไปแล้ว" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ไม่ควรทำความเสียใจในเมื่อวิบัติ และไม่ควรทำความดีใจในเมื่อสมบัติ เพราะกามทั้งหลายย่อมสำเร็จบ้าง ย่อมวิบัติบ้าง" ดังนี้แล้ว ทรงทราบว่าเป็นที่สบายแก่พราหมณ์นั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้โดยนัยแห่งธรรมเทศนา ในพระสูตรนั้น เราจักพรรณนาแต่เพียงความเกี่ยวข้องแห่งบทโดยย่อ ส่วนความพิสดารพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในนิทเทส (มหานิทเทส ๑) และพึงทราบว่า ในพระสูตรทั้งปวงต่อจากนี้ไป ก็เป็นเช่นเดียวกับในพระสูตรนี้

Tattha kāmanti manāpiyarūpāditebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ, kāmayamānassāti icchamānassa. Tassa ce taṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano hotīti ekaṃsaṃ tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กามํ ได้แก่ วัตถุกาม อันได้แก่ธรรม ๓ ภูมิ มีรูปอันเป็นที่น่าพอใจเป็นต้น บทว่า กามยมานสฺส ได้แก่ ผู้ปรารถนาอยู่ บทว่า ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ ความว่า ถ้าวัตถุอันชื่อว่ากามนั้น ย่อมสำเร็จแก่สัตว์ผู้ปรารถนาอยู่นั้น คือ ถ้าสัตว์นั้นได้วัตถุนั้น บทว่า อทฺธา ปีติมโน โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีจิตยินดีโดยส่วนเดียว บทว่า ลทฺธา คือ ได้แล้ว บทว่า มจฺโจ คือ สัตว์ บทว่า ยทิจฺฉติ คือ ปรารถนาสิ่งใด

774. Tassa ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te kāmā parihāyanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha ayomayādinā sallena viddho viya pīḷīyati.

๗๗๔. บทว่า ตสฺส เจ กามยานสฺส ความว่า ของบุคคลนั้นผู้ปรารถนากามอยู่ หรือผู้ถูกกามเบียดเบียนอยู่ บทว่า ฉนฺทชาตสฺส ได้แก่ ผู้มีตัณหาเกิดขึ้นแล้ว บทว่า ชนฺตุโน ได้แก่ ของสัตว์ บทว่า เต กามา ปริหายนฺติ ความว่า ถ้ากามเหล่านั้นเสื่อมไป บทว่า สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ ความว่า ครั้งนั้น เขาย่อมเดือดร้อน เหมือนถูกลูกศรที่ทำด้วยเหล็กเป็นต้นแทง

775. Tatiyagāthāya saṅkhepattho – yo pana ime kāme tattha chandarāgavikkhambhanena vā samucchedena vā attano pādena sappassa siraṃ iva parivajjeti. So bhikkhu sabbaṃ lokaṃ visaritvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ sato hutvā samativattatīti.

๗๗๕. เนื้อความโดยย่อของคาถาที่สามมีว่า ส่วนผู้ใด ย่อมเว้นกามเหล่านี้ ด้วยการข่มฉันทราคะหรือด้วยการตัดขาดในกามนั้น เหมือนบุคคลเว้นหัวงูด้วยเท้าของตน ภิกษุนั้น เพราะเป็นผู้แผ่ไปทั่วโลกทั้งหมด จึงเป็นผู้มีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้

776-8. Tato [Pg.230] parāsaṃ tissannaṃ gāthānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yo etaṃ sālikkhettādiṃ khettaṃ vā gharavatthādiṃ vatthuṃ vā kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ vā goassabhedaṃ gavāssaṃ vā itthisaññikā thiyo vā ñātibandhavādī bandhū vā aññe vā manāpiyarūpādī puthu kāme anugijjhati, taṃ puggalaṃ abalasaṅkhātā kilesā balīyanti sahanti maddanti, saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā balīyantīti attho. Atha taṃ kāmagiddhaṃ kāme rakkhantaṃ pariyesantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti, tato apākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ bhinnaṃ nāvaṃ udakaṃ viya anveti. Tasmā kāyagatāsatiādibhāvanāya jantu sadā sato hutvā vikkhambhanasamucchedavasena rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakārampi kilesakāmaṃ parivajjento kāmāni parivajjaye. Evaṃ te kāme pahāya tappahānakaramaggeneva catubbidhampi tare oghaṃ tareyya tarituṃ sakkuṇeyya. Tato yathā puriso udakagarukaṃ nāvaṃ siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya, pāraṃ gaccheyya, evameva attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya, sabbadhammapāraṃ nibbānaṃ gato bhaveyya, arahattappattiyā gaccheyya ca, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti.

เนื้อความโดยย่อของคาถาสามคาถาต่อจากนั้นมีดังนี้ ผู้ใดติดใจในกามทั้งหลายเป็นอันมาก คือ นา มีนาข้าวสาลีเป็นต้น หรือ ที่ดิน มีที่ดินสำหรับสร้างบ้านเป็นต้น หรือ เงินตรา อันได้แก่กหาปณะ หรือ โคและม้า มีประเภทแห่งโคและม้า หรือ หญิงทั้งหลายที่เรียกว่าสตรี หรือ ญาติและมิตรสหาย มีญาติและวงศาคณาญาติเป็นต้น หรือกามอื่นๆ มีรูปอันเป็นที่น่าพอใจเป็นต้น กิเลสทั้งหลายที่ชื่อว่า อ่อนแอ ย่อมครอบงำ ย่ำยี ขยี้บุคคลนั้น หรือ กิเลสที่อ่อนแอ ย่อมครอบงำบุคคลนั้นผู้ไม่มีกำลัง เพราะปราศจากศรัทธาพละเป็นต้น อธิบายว่า ย่อมครอบงำเพราะความเป็นผู้ไม่มีกำลัง ครั้งนั้น ภัยที่ปรากฏ มีราชสีห์เป็นต้น และภัยที่ไม่ปรากฏ มีกายทุจริตเป็นต้น ย่อมย่ำยีบุคคลนั้นผู้กำหนัดในกาม ผู้กำลังรักษากาม และแสวงหากาม จากนั้น ทุกข์มีชาติเป็นต้น ย่อมติดตามบุคคลนั้นผู้ถูกภัยที่ไม่ปรากฏครอบงำแล้ว เหมือนน้ำติดตามเรือที่แตกแล้ว เพราะฉะนั้น สัตว์พึงเป็นผู้มีสติอยู่เสมอ ด้วยการเจริญกายคตาสติเป็นต้น เว้นกิเลสกามทุกประการในวัตถุกามทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ด้วยการข่มและด้วยการตัดขาด พึงเว้นกามทั้งหลายเสีย เมื่อละกามเหล่านั้นได้อย่างนี้แล้ว พึงข้าม พึงสามารถข้ามโอฆะทั้ง ๔ ได้ด้วยมรรคอันเป็นเครื่องกระทำการละกามนั้นนั่นเทียว จากนั้น เปรียบเหมือนบุรุษวิดน้ำออกจากเรือที่หนักด้วยน้ำแล้ว พึงเป็นผู้ถึงฝั่ง พึงไปถึงฝั่งได้โดยไม่ลำบากด้วยเรือที่เบา ฉันใด บุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน วิดน้ำคือกิเลสที่ทำอัตภาพให้หนักออกจากเรือคืออัตภาพแล้ว พึงเป็นผู้ถึงฝั่งด้วยอัตภาพที่เบา พึงเป็นผู้ถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง พึงบรรลุด้วยการบรรลุพระอรหัต และพึงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต ในที่สุดแห่งเทศนา พราหมณ์และพราหมณีได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนากามสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ

2. Guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā

๒. พรรณนาคุหัฏฐกสูตร

779. Satto [Pg.231] guhāyanti guhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante āyasmā piṇḍolabhāradvājo kosambiyaṃ gaṃṅgātīre āvaṭṭakaṃ nāma utenassa uyyānaṃ, tattha agamāsi sītale padese divāvihāraṃ nisīditukāmo. Aññadāpi cāyaṃ gacchateva tattha pubbāsevanena yathā gavampatitthero tāvatiṃsabhavananti vuttanayametaṃ vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṃ. So tattha gaṅgātīre sītale rukkhamūle samāpattiṃ appetvā divāvihāraṃ nisīdi. Rājāpi kho uteno taṃ divasaṃyeva uyyānakīḷikaṃ gantvā bahudeva divasabhāgaṃ naccagītādīhi uyyāne kīḷitvā pānamadamatto ekissā itthiyā aṅke sīsaṃ katvā sayi. Sesitthiyo ‘‘sutto rājā’’ti uṭṭhahitvā uyyāne pupphaphalādīni gaṇhantiyo theraṃ disvā hirottappaṃ upaṭṭhāpetvā ‘‘mā saddaṃ akatthā’’ti aññamaññaṃ nivāretvā appasaddā upasaṅkamitvā vanditvā theraṃ samparivāretvā nisīdiṃsu. Thero samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ dhammaṃ desesi, tā tuṭṭhā ‘‘sādhu sādhū’’ti vatvā suṇanti.

๗๗๙. คุหัฏฐกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า สตฺโต คุหายํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะได้ไปยังอุทยานของพระเจ้าอุเทนชื่ออาวัฏฏกะ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ในกรุงโกสัมพี ด้วยประสงค์จะนั่งพักในเวลากลางวัน ณ สถานที่อันเย็นสบาย. แม้ในวันอื่น ท่านก็ไปที่นั่นเป็นประจำ ด้วยความคุ้นเคยในกาลก่อน เหมือนนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาวังคีสสูตรว่า พระควัมปติเถระไปสู่ภพดาวดึงส์. ท่านได้เข้าสมาบัติแล้วนั่งพักในเวลากลางวัน ณ โคนต้นไม้อันเย็นสบายริมฝั่งแม่น้ำคงคา. ฝ่ายพระเจ้าอุเทน ในวันนั้นนั่นเอง ได้เสด็จไปเล่นในอุทยาน ทรงเล่นด้วยการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นในอุทยานตลอดเวลากลางวันเป็นอันมาก ทรงเมาน้ำจัณฑ์แล้วบรรทมหนุนตักของหญิงคนหนึ่ง. หญิงที่เหลือคิดว่า "พระราชาบรรทมแล้ว" จึงลุกขึ้นเที่ยวเก็บดอกไม้และผลไม้เป็นต้นในอุทยาน ได้เห็นพระเถระแล้ว ก็ตั้งหิริโอตตัปปะขึ้น ห้ามกันและกันว่า "อย่าทำเสียงดัง" แล้วเข้าไปหาโดยไม่ส่งเสียงดัง ไหว้แล้วนั่งล้อมพระเถระ. พระเถระออกจากสมาบัติแล้ว ได้แสดงธรรมแก่หญิงเหล่านั้น หญิงเหล่านั้นดีใจกล่าวว่า "สาธุ สาธุ" แล้วตั้งใจฟัง.

Rañño sīsaṃ aṅkenādāya nisinnitthī ‘‘imā maṃ ohāya kīḷantī’’ti tāsu issāpakatā ūruṃ cāletvā rājānaṃ pabodhesi. Rājā paṭibujjhitvā itthāgāraṃ apassanto ‘‘kuhiṃ imā vasaliyo’’ti āha. Sā āha – ‘‘tumhesu abahukatā ‘samaṇaṃ ramayissāmā’ti gatā’’ti. So kuddho therābhimukho agamāsi. Tā itthiyo rājānaṃ disvā ekaccā uṭṭhahiṃsu, ekaccā ‘‘mahārāja, pabbajitassa santike dhammaṃ suṇāmā’’ti na uṭṭhahiṃsu. So tena bhiyyosomattāya kuddho theraṃ avanditvāva ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Vivekatthaṃ mahārājā’’ti. So ‘‘vivekatthāya āgatā evaṃ itthāgāraparivutā nisīdantī’’ti vatvā ‘‘tava vivekaṃ kathehī’’ti āha. Thero visāradopi vivekakathāya ‘‘nāyaṃ aññātukāmo pucchatī’’ti tuṇhī ahosi. Rājā ‘‘sace na kathesi, tambakipillikehi taṃ khādāpessāmī’’ti aññatarasmiṃ asokarukkhe tambakipillikapuṭaṃ gaṇhanto attanova upari vikiri. So sarīraṃ puñchitvā aññaṃ puṭaṃ gahetvā therābhimukho agamāsi. Thero ‘‘sacāyaṃ rājā mayi aparajjheyya[Pg.232], apāyābhimukho bhaveyyā’’ti taṃ anukampamāno iddhiyā ākāsaṃ abbhuggantvā gato.

หญิงที่นั่งให้พระราชาหนุนตัก เกิดความริษยาในหญิงเหล่านั้นว่า "หญิงพวกนี้ทิ้งเราไปเล่นกัน" จึงเขย่าขาปลุกพระราชาให้ตื่น. พระราชาทรงตื่นขึ้น ไม่เห็นเหล่านางสนม จึงตรัสว่า "นางคนถ่อยพวกนี้ไปไหนกัน?". หญิงนั้นทูลว่า "พวกนางไม่เอาใจใส่ในพระองค์ พากันไปโดยคิดว่า 'เราจะบำเรอสมณะ'". พระองค์ทรงกริ้ว เสด็จตรงไปยังพระเถระ. หญิงเหล่านั้นเห็นพระราชา บางพวกก็ลุกขึ้น บางพวกก็ไม่ลุกขึ้น ทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช พวกหม่อมฉันกำลังฟังธรรมในสำนักของบรรพชิต". พระองค์ทรงกริ้วยิ่งขึ้นเพราะเหตุนั้น ไม่ถวายบังคมพระเถระเลย ตรัสถามว่า "ท่านมาเพื่ออะไร?". (พระเถระทูลว่า) "เพื่อความสงัด มหาบพิตร". พระองค์ตรัสว่า "มาเพื่อความสงัด แต่กลับนั่งแวดล้อมด้วยเหล่านางสนมเช่นนี้" แล้วตรัสว่า "จงกล่าวถึงความสงัดของท่านมา". พระเถระแม้จะเชี่ยวชาญในเรื่องวิเวก แต่ก็ทรงนิ่งเสีย โดยคิดว่า "ผู้นี้ไม่ได้ถามเพราะต้องการจะรู้". พระราชาตรัสว่า "ถ้าท่านไม่พูด เราจะให้มดแดงกัดท่าน" แล้วทรงหยิบรังมดแดงที่ต้นอโศกต้นหนึ่ง แต่กลับทำรังมดแดงนั้นหล่นใส่พระองค์เอง. พระองค์ทรงปัดตัวแล้ว หยิบรังมดแดงอีกรังหนึ่ง เสด็จตรงไปยังพระเถระ. พระเถระทรงอนุเคราะห์พระราชาพระองค์นั้น โดยคิดว่า "ถ้าพระราชานี้ประทุษร้ายในเรา ก็จะมุ่งหน้าไปสู่อบาย" จึงเหาะขึ้นสู่อากาศด้วยฤทธิ์แล้วจากไป.

Tato itthiyo āhaṃsu – ‘‘mahārāja, aññe rājāno īdisaṃ pabbajitaṃ disvā pupphagandhādīhi pūjenti, tvaṃ tambakipillikapuṭena āsādetuṃ āraddho ahosi, kulavaṃsaṃ nāsetuṃ uṭṭhito’’ti. So attano dosaṃ ñatvā tuṇhī hutvā uyyānapālaṃ pucchi – ‘‘aññampi divasaṃ thero idhāgacchatī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tena hi yadā āgacchati, tadā me āroceyyāsīti. So ekadivasaṃ there āgate ārocesi. Rājāpi theraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā pāṇehi saraṇaṃ gato ahosi. Tambakipillikapuṭena āsāditadivase pana thero ākāsenāgantvā puna pathaviyaṃ nimujjitvā bhagavato gandhakuṭiyaṃ ummujji. Bhagavāpi kho dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappayamāno theraṃ disvā ‘‘kiṃ, bhāradvāja, akāle āgatosī’’ti āha. Thero ‘‘āma bhagavā’’ti vatvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘kiṃ karissati tassa vivekakathā kāmaguṇagiddhassā’’ti vatvā dakkhiṇena passena nipanno eva therassa dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

ลำดับนั้น หญิงทั้งหลายได้ทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระราชาองค์อื่น ๆ เมื่อเห็นบรรพชิตเช่นนี้ ย่อมบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น แต่พระองค์กลับทรงเริ่มล่วงเกินด้วยรังมดแดง ทรงลุกขึ้นเพื่อจะทำลายวงศ์ตระกูล". พระองค์ทรงทราบความผิดของตนแล้ว จึงทรงนิ่ง และตรัสถามคนเฝ้าอุทยานว่า "ในวันอื่น พระเถระมาที่นี่อีกหรือไม่?". (คนเฝ้าอุทยานทูลว่า) "มา พระเจ้าข้า". (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น เมื่อท่านมา ขอเจ้าจงบอกแก่เรา". วันหนึ่ง เมื่อพระเถระมาแล้ว คนเฝ้าอุทยานจึงกราบทูล. พระราชาก็เสด็จเข้าไปหาพระเถระ ทูลถามปัญหาแล้ว ได้ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต. ส่วนในวันที่ถูกล่วงเกินด้วยรังมดแดงนั้น พระเถระมาทางอากาศแล้ว ดำลงในแผ่นดินอีกครั้ง และผุดขึ้นที่พระคันธกุฎีของพระผู้มีพระภาค. แม้พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงมีสติสัมปชัญญะ บรรทมสีหไสยาสน์โดยข้างเบื้องขวาก็ทอดพระเนตรเห็นพระเถระแล้วตรัสว่า "ภารทวาชะ เหตุไรเธอจึงมาในเวลาอันไม่สมควร?". พระเถระทูลว่า "ใช่ พระเจ้าข้า" แล้วกราบทูลเรื่องราวทั้งหมดนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ตรัสว่า "วิเวกกถาจะทำอะไรได้แก่ผู้ที่กำหนัดยินดีในกามคุณเล่า" และขณะที่ทรงบรรทมโดยข้างเบื้องขวาอยู่นั่นเอง ก็ได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อแสดงธรรมแก่พระเถระ.

Tattha sattoti laggo. Guhāyanti kāye. Kāyo hi rāgādīnaṃ vāḷānaṃ vasanokāsato ‘‘guhā’’ti vuccati. Bahunābhichannoti bahunā rāgādikilesajālena abhicchanno. Etena ajjhattabandhanaṃ vuttaṃ. Tiṭṭhanti rāgādivasena tiṭṭhanto. Naroti satto. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanaṃ vuccati kāmaguṇā. Ettha hi devamanussā muyhanti, tesu ajjhogāḷho hutvā. Etena bahiddhābandhanaṃ vuttaṃ. Dūre vivekā hi tathāvidho soti so tathārūpo naro tividhāpi kāyavivekādikā vivekā dūre anāsanne. Kiṃkāraṇā? Kāmā hi loke na hi suppahāyā, yasmā loke kāmā suppahāyā na hontīti vuttaṃ hoti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺโต ได้แก่ ผู้ข้องติด. บทว่า คุหายํ ได้แก่ ในกาย. จริงอยู่ กายเรียกว่า "ถ้ำ" เพราะเป็นที่อยู่ของสัตว์ร้ายมีราคะเป็นต้น. บทว่า พหุนาภิฉนฺโน ได้แก่ ถูกข่ายแห่งกิเลสมีราคะเป็นต้นอย่างมากปกคลุมไว้. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงเครื่องผูกภายใน. บทว่า ติฏฺฐํ ได้แก่ ผู้ดำรงอยู่ด้วยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น. บทว่า นโร ได้แก่ สัตว์. บทว่า โมหนสฺมึ ปคาโฬฺห. สิ่งที่ทำให้หลงใหลเรียกว่า โมหนะ ได้แก่ กามคุณทั้งหลาย. จริงอยู่ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมหลงใหลในกามคุณเหล่านั้น เพราะจมลงไปในกามคุณเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงเครื่องผูกภายนอก. บทว่า ทูเร วิเวกา หิ ตถาวิโธ โส ความว่า นรชนผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมอยู่ไกล คือไม่อยู่ใกล้ จากวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง มีกายวิเวกเป็นต้น. เพราะเหตุไร? เพราะว่า กามทั้งหลายในโลกละได้ไม่ง่ายเลย. อธิบายว่า เพราะเหตุที่กามทั้งหลายในโลกละได้ไม่ง่าย.

780. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā tathāvidho’’ti sādhetvā puna tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikaronto ‘‘icchānidānā’’ti gāthamāha. Tattha icchānidānāti taṇhāhetukā. Bhavasātabaddhāti sukhavedanādimhi bhavasāte baddhā. Te duppamuñcāti te bhavasātavatthubhūtā [Pg.233] dhammā, te vā tattha baddhā icchānidānā sattā duppamocayā. Na hi aññamokkhāti aññena ca mocetuṃ na sakkonti. Kāraṇavacanaṃ vā etaṃ, te sattā duppamuñcā. Kasmā? Yasmā aññena mocetabbā na honti. Yadi pana muñceyyuṃ, sakena thāmena muñceyyunti ayamassa attho. Pacchā pure vāpi apekkhamānāti anāgate atīte vā kāme apekkhamānā. Imeva kāme purimeva jappanti ime vā paccuppanne kāme purime vā duvidhepi atītānāgate balavataṇhāya patthayamānā. Imesañca dvinnaṃ padānaṃ ‘‘te duppamuñcā na hi aññamokkhā’’ti iminā saha sambandho veditabbo, itarathā ‘‘apekkhamānā jappaṃ kiṃ karonti kiṃ vā katā’’ti na paññāyeyyuṃ.

๗๘๐. ครั้นทรงแสดงด้วยคาถาแรกอย่างนี้ว่า “ผู้เช่นนั้นชื่อว่าห่างไกลจากวิเวก” แล้ว เมื่อจะทรงประกาศธรรมดาของสัตว์ผู้เช่นนั้นอีก จึงตรัสคาถาว่า “อิจฺฉานิทานา” เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า อิจฺฉานิทานา ความว่า มีตัณหาเป็นเหตุ. บทว่า ภวสาตพทฺธา ความว่า ถูกผูกไว้ในภวสาตะมีสุขเวทนาเป็นต้น. บทว่า เต ทุปฺปมุญฺจา ความว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นวัตถุแห่งภวสาตะเหล่านั้น หรือสัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาเป็นเหตุ ถูกผูกไว้ในภวสาตะนั้น หลุดพ้นได้ยาก. บทว่า น หิ อญฺญโมกฺขา ความว่า และคนอื่นไม่สามารถให้พ้นได้. หรือบทนี้เป็นคำแสดงเหตุผล คือ สัตว์เหล่านั้นหลุดพ้นได้ยาก. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้ที่คนอื่นจะให้พ้นไม่ได้. แต่ถ้าจะพึงพ้น ก็พึงพ้นได้ด้วยกำลังของตนนั่นเอง นี้เป็นความหมายของบทนี้. บทว่า ปจฺฉา ปุเร วาปิ อเปกฺขมานา ความว่า ผู้คำนึงถึงกามทั้งหลายในอนาคตหรือในอดีต. บทว่า อิเมว กาเม ปุริเมว ชปฺปนฺติ ความว่า ผู้ปรารถนากามเหล่านี้ในปัจจุบัน หรือกามทั้งสองอย่างในอดีตและอนาคต ด้วยตัณหาอันมีกำลัง. พึงทราบความเกี่ยวข้องของสองบทนี้กับบทว่า “เต ทุปฺปมุญฺจา น หิ อญฺญโมกฺขา” นี้ด้วย, มิฉะนั้นแล้ว ก็จะไม่เข้าใจว่า “ผู้คำนึงถึงและปรารถนาอยู่ ย่อมทำอะไร หรือได้ทำอะไรไปแล้ว”.

781-2. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā tathāvidho’’ti sādhetvā dutiyagāthāya ca tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikatvā idāni nesaṃ pāpakammakaraṇaṃ āvikaronto ‘‘kāmesu giddhā’’ti gāthamāha. Tassattho – te sattā kāmesu paribhogataṇhāya giddhā pariyesanādimanuyuttattā pasutā sammohamāpannattā pamūḷhā avagamanatāya maccharitāya buddhādīnaṃ vacanaṃ anādiyanatāya ca avadāniyā. Kāyavisamādimhi visame niviṭṭhā antakāle maraṇadukkhūpanītā ‘‘kiṃsū bhavissāma ito cutāse’’ti paridevayantīti. Yasmā etadeva, tasmā hi sikkhetha…pe… māhu dhīrāti. Tattha sikkhethāti tisso sikkhā āpajjeyya. Idhevāti imasmiṃyeva sāsane. Sesamuttānameva.

๗๘๑-๒. ครั้นทรงแสดงด้วยคาถาแรกอย่างนี้ว่า “ผู้เช่นนั้นชื่อว่าห่างไกลจากวิเวก” และทรงประกาศธรรมดาของสัตว์ผู้เช่นนั้นด้วยคาถาที่สองแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศการกระทำบาปกรรมของสัตว์เหล่านั้น จึงตรัสคาถาว่า “กาเมสุ คิทฺธา” เป็นต้น. ความหมายของคาถานั้นคือ สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้กำหนัดในกามทั้งหลายด้วยตัณหาในกามโภคทรัพย์ ขวนขวายเพราะประกอบในการแสวงหาเป็นต้น หลงใหลเพราะถึงความโมหะ ไม่บริสุทธิ์เพราะความตระหนี่ ความหวงแหน และเพราะไม่ยอมรับคำสอนของพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ตั้งมั่นอยู่ในความผิดมีกายทุจริตเป็นต้น ในกาลสุดท้าย เมื่อทุกข์คือความตายมาถึง ย่อมคร่ำครวญว่า “เราทั้งหลายจุติจากโลกนี้ไปแล้ว จักเป็นอะไรหนอ”. เพราะเหตุนี้แหละ ฉะนั้น พึงศึกษา...ฯลฯ...ปราชญ์ไม่พึงมี. ในบทเหล่านั้น บทว่า สิกฺเขถ ความว่า พึงเข้าถึงสิกขาสาม. บทว่า อิเธว ความว่า ในศาสนานี้นั่นเอง. ส่วนที่เหลือมีความหมายดังที่กล่าวแล้ว.

783. Idāni ye tathā na karonti, tesaṃ byasanappattiṃ dassento ‘‘passāmī’’ti gāthamāha. Tattha passāmīti maṃsacakkhuādīhi pekkhāmi. Loketi apāyādimhi. Pariphandamānanti ito cito ca phandamānaṃ. Pajaṃ imanti imaṃ sattakāyaṃ. Taṇhagatanti taṇhāya gataṃ abhibhūtaṃ, nipātitanti adhippāyo. Bhavesūti kāmabhavādīsu. Hīnā narāti hīnakammantā narā. Maccumukhe lapantīti antakāle sampatte maraṇamukhe paridevanti. Avītataṇhāseti avigatataṇhā. Bhavābhavesūti kāmabhavādīsu. Atha vā bhavābhavesūti bhavabhavesu, punappunabhavesūti vuttaṃ hoti.

๗๘๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงความประสบหายนะของชนผู้ไม่กระทำเช่นนั้น จึงตรัสคาถาว่า “ปสฺสามิ” เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า ปสฺสามิ ความว่า เราเห็นด้วยมังสจักษุเป็นต้น. บทว่า โลเก ความว่า ในโลกมีอบายเป็นต้น. บทว่า ปริผนฺทมานํ ความว่า ดิ้นรนไปมา. บทว่า ปชํ อิมํ ความว่า หมู่สัตว์นี้. บทว่า ตณฺหคตํ ความว่า ถูกตัณหาครอบงำแล้ว อธิบายว่า ตกไปแล้ว. บทว่า ภเวสุ ความว่า ในภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น. บทว่า หีนา นรา ความว่า นรชนผู้มีกรรมเลวทราม. บทว่า มจฺจุมุเข ลปนฺติ ความว่า เมื่อกาลสุดท้ายมาถึง ย่อมคร่ำครวญในปากแห่งมัจจุ. บทว่า อวีตตณฺหาเส ความว่า ผู้มีตัณหายังไม่ไปปราศ. บทว่า ภวาภเวสุ ความว่า ในภพน้อยภพใหญ่มีกามภพเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ภวาภเวสุ ความว่า ในภพนั้นๆ หมายความว่า ในภพแล้วภพเล่า.

784. Idāni yasmā avītataṇhā evaṃ phandanti ca lapanti ca, tasmā taṇhāvinaye samādapento ‘‘mamāyite’’ti gāthamāha. Tattha mamāyiteti taṇhādiṭṭhimamattehi ‘‘mama’’nti pariggahite vatthusmiṃ. Passathāti sotāre [Pg.234] ālapanto āha. Etampīti etampi ādīnavaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

๗๘๔. บัดนี้ เพราะเหตุที่ผู้มีตัณหายังไม่ไปปราศ ย่อมดิ้นรนและคร่ำครวญอยู่อย่างนี้ ฉะนั้น เมื่อจะทรงชักชวนในวินัยคือการกำจัดตัณหา จึงตรัสคาถาว่า “มมายิเต” เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า มมายิเต ความว่า ในวัตถุอันบุคคลยึดถือว่า “ของเรา” ด้วยความเป็นของตัวอันเกิดจากตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า ปสฺสถา ความว่า ตรัสเรียกผู้ฟัง. บทว่า เอตมฺปิ ความว่า แม้โทษนี้. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดแล้ว.

785. Evamettha paṭhamagāthāya assādaṃ, tato parāhi catūhi ādīnavañca dassetvā idāni saupāyaṃ nissaraṇaṃ nissaraṇānisaṃsañca dassetuṃ sabbāhi vā etāhi kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca dassetvā idāni nekkhamme ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘ubhosu antesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha ubhosu antesūti phassaphassasamudayādīsu dvīsu paricchedesu. Vineyya chandanti chandarāgaṃ vinetvā. Phassaṃ pariññāyāti cakkhusamphassādiphassaṃ, phassānusārena vā taṃsampayutte sabbepi arūpadhamme, tesaṃ vatthudvārārammaṇavasena rūpadhamme cāti sakalampi nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti rūpādīsu sabbadhammesu agiddho. Yadattagarahī tadakubbamānoti yaṃ attanā garahati, taṃ akurumāno. Nalippatī diṭṭhasutesu dhīroti so evarūpo dhitisampanno dhīro diṭṭhesu ca sutesu ca dhammesu dvinnaṃ lepānaṃ ekenapi lepena na lippati. Ākāsamiva nirupalitto accantavodānappatto hoti.

๗๘๕. ในคาถาเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอัสสาทะด้วยคาถาแรก และทรงแสดงอาทีนพด้วยสี่คาถาถัดจากนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงนิสสรณะพร้อมทั้งอุบายและอานิสงส์แห่งนิสสรณะ หรือทรงแสดงอาทีนพ ความเลวทราม และความเศร้าหมองของกามทั้งหลายด้วยคาถาทั้งหมดนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ในเนกขัมมะ จึงตรัสคาถาสองบทว่า “อุโภสุ อนฺเตสุ” เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อุโภสุ อนฺเตสุ ความว่า ในส่วนสุดทั้งสอง คือ ผัสสะและผัสสสมุทัยเป็นต้น. บทว่า วิเนยฺย ฉนฺทํ ความว่า กำจัดฉันทราคะแล้ว. บทว่า ผสฺสํ ปริญฺญาย ความว่า กำหนดรู้ผัสสะมีจักขุสัมผัสเป็นต้น หรือกำหนดรู้อรูปธรรมทั้งหมดที่สัมปยุตด้วยผัสสะนั้นตามแนวของผัสสะ และรูปธรรมทั้งหลายโดยความเป็นวัตถุ ทวาร และอารมณ์ของอรูปธรรมเหล่านั้น กล่าวคือ กำหนดรู้นามรูปทั้งหมดด้วยปริญญาสาม. บทว่า อนานุคิทฺโธ ความว่า ไม่กำหนัดในธรรมทั้งปวงมีรูปเป็นต้น. บทว่า ยทตฺตครหี ตทกุพฺพมาโน ความว่า สิ่งใดที่ตนติเตียน ก็ไม่กระทำสิ่งนั้น. บทว่า นลิปฺปตี ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโร ความว่า ปราชญ์ผู้สมบูรณ์ด้วยธิติเช่นนั้น ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาแม้แต่อย่างหนึ่งในสองอย่าง ในธรรมทั้งหลายที่เห็นและที่ได้ฟัง. เป็นผู้ไม่แปดเปื้อนดุจอากาศ ถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง.

786. Saññaṃ pariññāti gāthāya pana ayaṃ saṅkhepattho – na kevalañca phassameva, apica kho pana kāmasaññādibhedaṃ saññampi, saññānusārena vā pubbe vuttanayeneva nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā imāya paṭipadāya catubbidhampi vitareyya oghaṃ, tato so tiṇṇogho taṇhādiṭṭhipariggahesu taṇhādiṭṭhilepappahānena nopalitto khīṇāsavamuni rāgādisallānaṃ abbūḷhattā abbūḷhasallo sativepullappattiyā appamatto caraṃ, pubbabhāge vā appamatto caraṃ tena appamādacārena abbūḷhasallo hutvā sakaparattabhāvādibhedaṃ nāsīsatī lokamimaṃ parañca, aññadatthu carimacittanirodhā nirupādāno jātavedova parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi dhammanettiṭṭhapanameva karonto, na uttariṃ imāya desanāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādesi khīṇāsavassa desitattāti.

๗๘๖. ส่วนคาถาว่า สญฺญํ ปริญฺญา มีความโดยย่อดังนี้ – มิใช่เพียงแต่ผัสสะเท่านั้น แต่ยังกำหนดรู้สัญญาอันมีประเภทเป็นกามสัญญาเป็นต้นด้วย หรือกำหนดรู้นามรูปตามแนวของสัญญาด้วยปริญญาสามตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อน ด้วยปฏิปทานี้ พึงข้ามโอฆะทั้งสี่ได้, ลำดับนั้น ผู้ข้ามโอฆะได้แล้วนั้น ย่อมไม่แปดเปื้อนเพราะละเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิในเครื่องยึดถือคือตัณหาและทิฏฐิได้, พระมุนีผู้สิ้นอาสวะ ถอนลูกศรคือราคะเป็นต้นขึ้นได้แล้ว จึงชื่อว่าผู้มีลูกศรอันถอนแล้ว, เป็นผู้ไม่ประมาทเที่ยวไปเพราะบรรลุความไพบูลย์แห่งสติ, หรือเป็นผู้ไม่ประมาทเที่ยวไปในบุพภาค ด้วยการเที่ยวไปโดยไม่ประมาทนั้น จึงเป็นผู้มีลูกศรอันถอนแล้ว, ย่อมไม่หวังโลกนี้และโลกหน้า อันมีความแตกต่างแห่งภาวะคือตนและผู้อื่นเป็นต้น, แต่โดยส่วนอื่น เมื่อจิตสุดท้ายดับไป ก็เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน ปรินิพพานดุจไฟฉะนั้น ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตต์ เป็นการทรงตั้งไว้ซึ่งธรรมเนตติเท่านั้น, มิได้ทรงทำให้มรรคหรือผลเกิดขึ้นยิ่งขึ้นไปอีกด้วยเทศนานี้ เพราะทรงแสดงแก่พระขีณาสพ.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาคุหัฏฐกสูตร จบ.

3. Duṭṭhaṭṭhakasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาทุฏฐัฏฐกสูตร

787. Vadanti [Pg.235] ve duṭṭhamanāpīti duṭṭhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Ādigāthāya tāva uppatti – munisuttanayena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uppannalābhasakkāraṃ asahamānā titthiyā sundariṃ paribbājikaṃ uyyojesuṃ. Sā kira janapadakalyāṇī setavatthaparibbājikāva ahosi. Sā sunhātā sunivatthā mālāgandhavilepanavibhūsitā bhagavato dhammaṃ sutvā sāvatthivāsīnaṃ jetavanato nikkhamanavelāya sāvatthito nikkhamitvā jetavanābhimukhī gacchati. Manussehi ca ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitā ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ sāvake cassa ramayituṃ gacchāmī’’ti vatvā jetavanadvārakoṭṭhake vicaritvā jetavanadvārakoṭṭhake pidahite nagaraṃ pavisitvā pabhāte puna jetavanaṃ gantvā gandhakuṭisamīpe pupphāni vicinantī viya carati. Buddhupaṭṭhānaṃ āgatehi ca manussehi ‘‘kimatthaṃ āgatāsī’’ti pucchitā yaṃkiñcideva bhaṇati. Evaṃ aḍḍhamāsamatte vītikkante titthiyā taṃ jīvitā voropetvā parikhātaṭe nikkhipitvā pabhāte ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ca ārocetvā tena anuññātā jetavanaṃ pavisitvā vicinantā viya taṃ nikkhittaṭṭhānā uddharitvā mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ abhiharitvā upakkosaṃ akaṃsu. Sabbaṃ pāḷiyaṃ (udā. 38) āgatanayeneva veditabbaṃ.

๗๘๗. ทุฏฐัฏฐกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า วทนฺติ เว ทุฏฺฐมนาปิ เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เรื่องเกิดขึ้นของคาถาแรกก่อน คือ พวกเดียรถีย์ทนไม่ได้ต่อลาภสักการะที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์โดยนัยแห่งมุนีสูตร จึงได้ส่งนางสุนทรีปริพาชิกาไป ได้ยินว่า นางเป็นหญิงงามในชนบท เป็นปริพาชิกาในเมืองเสตัพยะ นางอาบน้ำสะอาด นุ่งห่มอย่างดี ประดับด้วยพวงมาลาดอกไม้ ของหอมและเครื่องลูบไล้แล้ว เมื่อชาวเมืองสาวัตถีฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้วกำลังออกจากพระเชตวัน นางก็ออกจากเมืองสาวัตถีเดินมุ่งหน้าไปทางพระเชตวัน เมื่อถูกพวกมนุษย์ถามว่า "เธอจะไปไหน" ก็ตอบว่า "เราจะไปทำพระสมณโคดมและสาวกของท่านให้รื่นรมย์" แล้วเดินเที่ยวอยู่ที่ซุ้มประตูพระเชตวัน เมื่อซุ้มประตูพระเชตวันปิดแล้ว ก็เข้าไปในเมือง พอรุ่งเช้าก็ไปพระเชตวันอีก เดินเที่ยวเหมือนเก็บดอกไม้อยู่ใกล้พระคันธกุฎี เมื่อถูกพวกมนุษย์ที่มาบำรุงพระพุทธเจ้าถามว่า "เธอมาเพื่ออะไร" ก็พูดอะไรบางอย่างไป เมื่อเวลาล่วงไปประมาณกึ่งเดือน พวกเดียรถีย์ก็ปลงนางจากชีวิตแล้วทิ้งไว้ที่ขอบคู พอรุ่งเช้าก็ทำเสียงอื้ออึงว่า "เราไม่เห็นนางสุนทรี" แล้วกราบทูลแด่พระราชา เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตจากพระองค์แล้ว ก็เข้าไปในพระเชตวัน ทำทีเป็นค้นหา แล้วยกศพขึ้นจากที่ที่ทิ้งไว้ วางบนเตียงน้อยแล้วนำเข้าไปในเมือง ทำการป่าวร้องประจาน เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่มาในบาลี (อุ. ๓๘) นั่นเทียว

Bhagavā taṃ divasaṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘titthiyā ajja ayasaṃ uppādessantī’’ti ñatvā ‘‘tesaṃ saddahitvā mādise cittaṃ pakopetvā mahājano apāyābhimukho mā ahosī’’ti gandhakuṭidvāraṃ pidahitvā antogandhakuṭiyaṃyeva acchi, na nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Bhikkhū pana dvāraṃ pidahitaṃ disvā pubbasadisameva pavisiṃsu. Manussā bhikkhū disvā nānappakārehi akkosiṃsu. Atha āyasmā ānando bhagavato taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘titthiyehi, bhante, mahāayaso uppādito, na sakkā idha vasituṃ, vipulo jambudīpo, aññattha gacchāmā’’ti āha. Tatthapi ayase uṭṭhite kuhiṃ gamissasi ānandāti? ‘‘Aññaṃ nagaraṃ bhagavā’’ti. Atha bhagavā ‘‘āgamehi, ānanda, sattāhamevāyaṃ saddo bhavissati, sattāhaccayena yehi ayaso [Pg.236] kato, tesaṃyeva upari patissatī’’ti vatvā ānandattherassa dhammadesanatthaṃ ‘‘vadanti ve’’ti imaṃ gāthamabhāsi.

ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงทราบว่า "วันนี้พวกเดียรถีย์จักก่อเรื่องเสื่อมเสีย" จึงทรงดำริว่า "มหาชนอย่าได้เชื่อคำของพวกเขาแล้วทำจิตให้ประทุษร้ายในบุคคลเช่นเรา แล้วมุ่งหน้าไปสู่อบายเลย" ดังนี้แล้ว จึงทรงปิดประตูพระคันธกุฎี ประทับอยู่ภายในพระคันธกุฎีนั่นเอง ไม่ได้เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในเมือง ส่วนภิกษุทั้งหลายเห็นประตูปิดอยู่ ก็เข้าไปบิณฑบาตเหมือนวันก่อนๆ พวกมนุษย์เห็นภิกษุทั้งหลายแล้ว ก็ด่าว่าด้วยประการต่างๆ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกเดียรถีย์ก่อเรื่องเสื่อมเสียอย่างใหญ่หลวงแล้ว ไม่สามารถอยู่ที่นี่ได้ ชมพูทวีปยังกว้างใหญ่ พวกเราไปที่อื่นกันเถิด" พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "อานนท์ แม้ในที่นั้น หากเรื่องเสื่อมเสียเกิดขึ้น เธอจะไปไหนเล่า?" พระอานนท์ทูลว่า "ไปเมืองอื่น พระเจ้าข้า" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อานนท์ เธอจงรอก่อน เสียงกล่าวหานี้จักมีอยู่เพียงเจ็ดวันเท่านั้น เมื่อล่วงเจ็ดวันไปแล้ว เรื่องเสื่อมเสียที่ใครก่อขึ้น ก็จักตกอยู่บนศีรษะของพวกเขานั่นเอง" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า "วทนฺติ เว" เป็นต้น เพื่อแสดงธรรมแก่พระอานนทเถระ

Tattha vadantīti bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca upavadanti. Duṭṭhamanāpi eke athopi ve saccamanāti ekacce duṭṭhacittā, ekacce tathasaññinopi hutvā, titthiyā duṭṭhacittā, ye tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahiṃsu, te saccamanāti adhippāyo. Vādañca jātanti etaṃ akkosavādaṃ uppannaṃ. Muni no upetīti akārakatāya ca akuppanatāya ca buddhamuni na upeti. Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti tena kāraṇena ayaṃ muni rāgādikhilehi natthi khilo kuhiñcīti veditabbo.

ในคาถานั้น บทว่า วทนฺติ คือ ย่อมกล่าวหาพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ บทว่า ทุฏฺฐมนาปิ เอเก อโถปิ เว สจฺจมนา ความว่า บางพวกมีใจคิดร้าย บางพวกก็สำคัญว่าเป็นเรื่องจริง คือ พวกเดียรถีย์มีใจคิดร้าย ส่วนพวกที่ฟังคำของเดียรถีย์เหล่านั้นแล้วเชื่อ ก็สำคัญว่าเป็นเรื่องจริง บทว่า วาทญฺจ ชาตํ คือ คำด่าว่านี้ที่เกิดขึ้น บทว่า มุนิ โน อุเปติ คือ พระพุทธมุนีไม่เข้าไปเกี่ยวข้อง เพราะมิได้เป็นผู้กระทำและเพราะไม่ทรงหวั่นไหว บทว่า ตสฺมา มุนี นตฺถิ ขิโล กุหิญฺจิ ความว่า เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระมุนีนี้ไม่มีกิเลสดุจตะปูคือราคะเป็นต้นในที่ไหนๆ

788. Imañca gāthaṃ vatvā bhagavā ānandattheraṃ pucchi, ‘‘evaṃ khuṃsetvā vambhetvā vuccamānā bhikkhū, ānanda, kiṃ vadantī’’ti. Na kiñci bhagavāti. ‘‘Na, ānanda, ‘ahaṃ sīlavā’ti sabbattha tuṇhī bhavitabbaṃ, loke hi nābhāsamānaṃ jānanti missaṃ bālehi paṇḍita’’nti vatvā, ‘‘bhikkhū, ānanda, te manusse evaṃ paṭicodentū’’ti dhammadesanatthāya ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti imaṃ gāthamabhāsi. Thero taṃ uggahetvā bhikkhū āha – ‘‘manussā tumhehi imāya gāthāya paṭicodetabbā’’ti. Bhikkhū tathā akaṃsu. Paṇḍitamanussā tuṇhī ahesuṃ. Rājāpi rājapurise sabbato pesetvā yesaṃ dhuttānaṃ lañjaṃ datvā titthiyā taṃ mārāpesuṃ, te gahetvā niggayha taṃ pavattiṃ ñatvā titthiye paribhāsi. Manussāpi titthiye disvā leḍḍunā paharanti, paṃsunā okiranti ‘‘bhagavato ayasaṃ uppādesu’’nti. Ānandatthero taṃ disvā bhagavato ārocesi, bhagavā therassa imaṃ gāthamabhāsi ‘‘sakañhi diṭṭhiṃ…pe… vadeyyā’’ti.

๗๘๘. ครั้นตรัสพระคาถานี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามพระอานนทเถระว่า "อานนท์ ภิกษุทั้งหลายเมื่อถูกขู่เข็ญและถูกเยาะเย้ยอย่างนี้ กล่าวอะไรบ้าง" พระอานนท์ทูลว่า "ไม่ได้กล่าวอะไรเลย พระเจ้าข้า" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อานนท์ ไม่ควรนิ่งในทุกกรณีโดยคิดว่า 'เราเป็นผู้มีศีล' เพราะในโลกนี้ คนทั้งหลายย่อมไม่รู้จักบัณฑิตผู้ไม่พูดจาที่ปะปนอยู่กับคนพาล" ดังนี้แล้ว เพื่อแสดงธรรมจึงตรัสว่า "อานนท์ ภิกษุทั้งหลายพึงทักท้วงมนุษย์เหล่านั้นอย่างนี้" แล้วได้ตรัสพระคาถานี้ว่า "อภูตวาที นิรยํ อุเปติ" เป็นต้น พระเถระเรียนคาถานั้นแล้ว ได้บอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "พวกท่านพึงทักท้วงมนุษย์ทั้งหลายด้วยคาถานี้" ภิกษุทั้งหลายได้ทำเช่นนั้น พวกมนุษย์ที่เป็นบัณฑิตก็นิ่งเสีย แม้พระราชาก็ทรงส่งราชบุรุษไปทั่วทุกทิศ จับพวกนักเลงที่พวกเดียรถีย์ให้สินบนแล้วจ้างให้ฆ่านางสุนทรีนั้นมาลงโทษ เมื่อทรงทราบความเป็นไปนั้นแล้ว ก็ทรงบริภาษพวกเดียรถีย์ แม้พวกมนุษย์เห็นพวกเดียรถีย์ ก็เอาก้อนดินขว้างปา เอาฝุ่นโปรยรด พร้อมกับกล่าวว่า "พวกเจ้าก่อเรื่องเสื่อมเสียแก่พระผู้มีพระภาค" พระอานนทเถระเห็นดังนั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระคาถานี้แก่พระเถระว่า "สกญฺหิ ทิฏฺฐึ...ฯลฯ...วเทยฺยา" ดังนี้

Tassattho – yāyaṃ diṭṭhi titthiyajanassa ‘‘sundariṃ māretvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsetvā etenupāyena laddhaṃ sakkāraṃ sādiyissāmā’’ti, so taṃ diṭṭhiṃ kathaṃ atikkameyya, atha kho so ayaso tameva titthiyajanaṃ paccāgato taṃ diṭṭhiṃ accetuṃ asakkontaṃ. Yo vā sassatādivādī, sopi sakaṃ diṭṭhiṃ kathaṃ accayeyya tena diṭṭhicchandena anunīto tāya ca diṭṭhiruciyā niviṭṭho, apica kho pana sayaṃ samattāni [Pg.237] pakubbamāno attanāva paripuṇṇāni tāni diṭṭhigatāni karonto yathā jāneyya, tatheva vadeyyāti.

อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า ทิฏฐิของพวกเดียรถีย์นี้ใดที่ว่า "เราจักฆ่านางสุนทรีแล้วประกาศความเสื่อมเสียของพวกสมณศากยบุตร แล้วจักยินดีสักการะที่ได้มาด้วยอุบายนี้" เขาจะล่วงพ้นทิฏฐินั้นได้อย่างไรเล่า แต่ทว่า ความเสื่อมเสียนั้นกลับมาสู่พวกเดียรถีย์นั้นเองผู้ไม่สามารถล่วงพ้นทิฏฐินั้นได้ หรือผู้ใดเป็นสัสสตวาทีเป็นต้น แม้ผู้นั้น อันความพอใจในทิฏฐินั้นชักนำไปแล้ว และฝังใจในความชอบใจในทิฏฐินั้น จะล่วงพ้นทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า อีกอย่างหนึ่ง เขาทำทิฏฐิเหล่านั้นที่ตนสมาทานไว้ให้บริบูรณ์ด้วยตนเองอยู่ รู้มาอย่างไร ก็พึงกล่าวอย่างนั้น

789. Atha rājā sattāhaccayena taṃ kuṇapaṃ chaḍḍāpetvā sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā āha – ‘‘nanu, bhante, īdise ayase uppanne mayhampi ārocetabbaṃ siyā’’ti. Evaṃ vutte bhagavā, ‘‘na, mahārāja, ‘ahaṃ sīlavā guṇasampanno’ti paresaṃ ārocetuṃ ariyānaṃ patirūpa’’nti vatvā tassā aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘yo attano sīlavatānī’’ti avasesagāthāyo abhāsi.

๗๘๙. ลำดับนั้น พระราชา ครั้นล่วงไป ๗ วันแล้ว รับสั่งให้ทิ้งซากศพนั้นเสียแล้ว ในเวลาเย็น เสด็จไปสู่วิหาร ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วได้ตรัสว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเรื่องไม่งามเช่นนี้เกิดขึ้น แม้แก่หม่อมฉันก็ควรจะบอกมิใช่หรือ พระเจ้าข้า” เมื่อพระราชาตรัสอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร การที่พระอริยเจ้าจะบอกแก่ผู้อื่นว่า ‘เราเป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยคุณ’ ดังนี้ ไม่สมควรเลย” ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาที่เหลือ มีคำว่า “โย อตฺตโน สีลวตานิ” เป็นต้น ในเรื่องอันเป็นเหตุเกิดนั้น

Tattha sīlavatānīti pātimokkhādīni sīlāni āraññikādīni dhutaṅgavatāni ca. Anānupuṭṭhoti apucchito. Pāvāti vadati. Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāvāti yo evaṃ attānaṃ sayameva vadati, tassa taṃ vādaṃ ‘‘anariyadhammo eso’’ti kusalā evaṃ kathenti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สีลวตานิ ได้แก่ ศีลทั้งหลายมีปาฏิโมกข์เป็นต้น และธุดงควัตรทั้งหลายมีอารัญญิกังคะเป็นต้น. บทว่า อนานุปุฏฺโฐ คือ อันใครๆ ไม่ถามแล้ว. บทว่า ปาวา คือ ย่อมกล่าว. บทว่า อนริยธมฺมํ กุสลา ตมาหุ, โย อาตุมานํ สยํ ปาวา ความว่า ผู้ใดกล่าวถึงตนเองอย่างนี้, บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวคำพูดของผู้นั้นอย่างนี้ว่า “นั่นเป็นธรรมของคนไม่ประเสริฐ”.

790. Santoti rāgādikilesavūpasamena santo, tathā abhinibbutatto. Itihanti sīlesu akatthamānoti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’tiādinā nayena iti sīlesu akatthamāno, sīlanimittaṃ attūpanāyikaṃ vācaṃ abhāsamānoti vuttaṃ hoti. Tamariyadhammaṃ kusalā vadantīti tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti buddhādayo khandhādikusalā vadanti. Yassussadā natthi kuhiñci loketi yassa khīṇāsavassa rāgādayo satta ussadā kuhiñci loke natthi, tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti evaṃ kusalā vadantīti sambandho.

๗๙๐. บทว่า สนฺโต คือ ผู้สงบแล้วเพราะความสงบกิเลสมีราคะเป็นต้น, และเป็นผู้มีตนดับสนิทแล้ว. บทว่า อิติหนฺติ สีเลสุ อกตฺถมาโน คือ ไม่โอ้อวดในศีลทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า “เราเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล” ดังนี้, ความว่า ไม่กล่าววาจาที่น้อมเข้ามาหาตนอันเป็นนิมิตแห่งศีล. บทว่า ตมริยธมฺมํ กุสลา วทนฺติ ความว่า บัณฑิตผู้ฉลาดในขันธ์เป็นต้น มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมกล่าวการไม่โอ้อวดของท่านผู้นั้นว่า “นั่นเป็นธรรมของพระอริยเจ้า”. บทว่า ยสฺสุสฺสทา นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก ความว่า กิเลสเครื่องฟูขึ้น ๗ อย่าง มีราคะเป็นต้น ของพระขีณาสพใด ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก, บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวการไม่โอ้อวดของท่านผู้นั้นว่า “นั่นเป็นธรรมของพระอริยเจ้า” ดังนี้ นี้คือความสัมพันธ์ของบท.

791. Evaṃ khīṇāsavapaṭipattiṃ dassetvā idāni diṭṭhigatikānaṃ titthiyānaṃ paṭipattiṃ rañño dassento āha – ‘‘pakappitā saṅkhatā’’ti. Tattha pakappitāti parikappitā. Saṅkhatāti paccayābhisaṅkhatā. Yassāti yassa kassaci diṭṭhigatikassa. Dhammāti diṭṭhiyo. Purakkhatāti purato katā. Santīti saṃvijjanti. Avīvadātāti avodātā. Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti yassete diṭṭhidhammā purakkhatā avodātā santi, so evaṃvidho yasmā attani tassā diṭṭhiyā diṭṭhidhammikañca [Pg.238] sakkārādiṃ, samparāyikañca gativisesādiṃ ānisaṃsaṃ passati, tasmā tañca ānisaṃsaṃ, tañca kuppatāya ca paṭiccasamuppannatāya ca sammutisantitāya ca kuppapaṭiccasantisaṅkhātaṃ diṭṭhiṃ nissitova hoti, so tannissitattā attānaṃ vā ukkaṃseyya pare vā vambheyya abhūtehipi guṇadosehi.

๗๙๑. ครั้นทรงแสดงปฏิปทาของพระขีณาสพอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาของพวกเดียรถีย์ผู้มีทิฏฐิเป็นคติแก่พระราชา จึงตรัสว่า “ปกปฺปิตา สงฺขตา” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกปฺปิตา คือ อันบุคคลตริตรึกแล้ว. บทว่า สงฺขตา คือ อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว. บทว่า ยสฺส ได้แก่ ของบุคคลผู้มีทิฏฐิเป็นคติคนใดคนหนึ่ง. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ ทิฏฐิทั้งหลาย. บทว่า ปุรกฺขตา คือ อันกระทำไว้ข้างหน้า. บทว่า สนฺติ คือ ย่อมมีอยู่. บทว่า อวีวทาตา คือ ไม่บริสุทธิ์. บทว่า ยทตฺตนิ ปสฺสติ อานิสํสํ, ตํ นิสฺสิโต กุปฺปปฏิจฺจสนฺตินฺติ ความว่า ทิฏฐิธรรมเหล่านี้ของบุคคลใด อันบุคคลทำไว้ข้างหน้า ไม่บริสุทธิ์ มีอยู่, บุคคลเช่นนั้น เพราะเห็นอานิสงส์คือสักการะเป็นต้นในปัจจุบัน และคติวิเศษเป็นต้นในสัมปรายภพในตนอันเกิดจากทิฏฐินั้น, ฉะนั้น เขาจึงอาศัยทั้งอานิสงส์นั้น และทิฏฐิอันชื่อว่า กุปปปฏิัจจสันติ เพราะเป็นของกำเริบได้ เพราะอาศัยกันเกิดขึ้น และเพราะเป็นของสงบโดยสมมติ, เพราะอาศัยทิฏฐินั้น เขาจึงพึงยกย่องตนหรือข่มผู้อื่นด้วยคุณและโทษที่ไม่มีจริง.

792. Evaṃ nissitena ca diṭṭhīnivesā…pe… ādiyatī ca dhammanti. Tattha diṭṭhīnivesāti idaṃsaccābhinivesasaṅkhātāni diṭṭhinivesanāni. Na hi svātivattāti sukhena ativattitabbā na honti. Dhammesu niccheyya samuggahītanti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu taṃ taṃ samuggahitaṃ abhiniviṭṭhaṃ dhammaṃ nicchinitvā pavattattā diṭṭhinivesā na hi svātivattāti vuttaṃ hoti. Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammanti yasmā na hi svātivattā, tasmā naro tesuyeva diṭṭhinivesanesu ajasīlagosīlakukkurasīlapañcātapamaruppapātaukkuṭikappadhānakaṇṭakāpassayādibhedaṃ satthāradhammakkhānagaṇādibhedañca taṃ taṃ dhammaṃ nirassati ca ādiyati ca jahati ca gaṇhāti ca vanamakkaṭo viya taṃ taṃ sākhanti vuttaṃ hoti. Evaṃ nirassanto ca ādiyanto ca anavaṭṭhitacittattā asantehipi guṇadosehi attano vā parassa vā yasāyasaṃ uppādeyya.

๗๙๒. และเมื่อบุคคลอาศัยแล้วอย่างนี้ การยึดมั่นในทิฏฐิ...ฯลฯ...ย่อมยึดถือธรรม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐินิเวสา คือ การยึดมั่นในทิฏฐิอันนับว่า “นี้เท่านั้นจริง”. บทว่า น หิ สฺวาติวตฺตา คือ ไม่เป็นสิ่งที่พึงก้าวล่วงได้โดยง่าย. บทว่า ธมฺเมสุ นิจฺเฉยฺย สมุคฺคหีตํ ความว่า เพราะการยึดมั่นในทิฏฐิเป็นไปโดยการตัดสินธรรมนั้นๆ ที่ตนยึดถือและปักใจเชื่อในบรรดาทิฏฐิธรรม ๖๒ ประการ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า การยึดมั่นในทิฏฐิไม่เป็นสิ่งที่พึงก้าวล่วงได้โดยง่าย. บทว่า ตสฺมา นโร เตสุ นิเวสเนสุ, นิรสฺสตี อาทิยตี จ ธมฺมํ ความว่า เพราะการยึดมั่นในทิฏฐิไม่เป็นสิ่งที่พึงก้าวล่วงได้โดยง่าย ฉะนั้น นรชนย่อมสละและยึดถือ คือละและถือเอาธรรมนั้นๆ อันมีความแตกต่างกันคือ อชสีล โคสีล กุกกุรสีล ปัญจาตปะ มรุปปปาตะ อุกกุฏิกัปปธานะ กัณฏกัปปัสสยะ เป็นต้น และมีความแตกต่างกันคือ ศาสดา การกล่าวธรรม และคณะ เป็นต้น ในการยึดมั่นในทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง เหมือนลิงป่าจับกิ่งไม้นั้นๆ. เมื่อสละและยึดถืออยู่อย่างนี้ เพราะมีจิตไม่ตั้งมั่น ก็พึงก่อให้เกิดยศและเสื่อมยศแก่ตนหรือแก่ผู้อื่นด้วยคุณและโทษที่ไม่มีจริง.

793. Yo panāyaṃ sabbadiṭṭhigatādidosadhunanāya paññāya samannāgatattā dhono, tassa dhonassa hi…pe… anūpayo so. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dhonadhammasamannāgamā dhonassa dhutasabbapāpassa arahato katthaci loke tesu tesu bhavesu pakappitā diṭṭhi natthi, so tassā diṭṭhiyā abhāvena, yāya ca attanā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādentā titthiyā māyāya mānena vā etaṃ agatiṃ gacchanti, tampi māyañca mānañca pahāya dhono rāgādīnaṃ dosānaṃ kena gaccheyya, diṭṭhadhamme samparāye vā nirayādīsu gativisesesu kena saṅkhaṃ gaccheyya, anūpayo so, so hi taṇhādiṭṭhiupayānaṃ dvinnaṃ abhāvena anūpayoti.

๗๙๓. ส่วนผู้ใดเป็นผู้หมดจด (โธนะ) เพราะประกอบด้วยปัญญาอันสลัดทิ้งโทษทั้งปวงมีทิฏฐิคตะเป็นต้น, สำหรับท่านผู้หมดจดนั้น...ฯลฯ...ท่านเป็นผู้ไม่มีอุปายะ. ความว่าอย่างไร? เพราะประกอบด้วยธรรมอันหมดจด สำหรับท่านผู้หมดจด ผู้มีบาปทั้งปวงอันสลัดทิ้งแล้ว ผู้เป็นพระอรหันต์นั้น, ทิฏฐิที่ตริตรึกขึ้นในภพนั้นๆ ในที่ไหนๆ ในโลก ย่อมไม่มี, ท่านผู้นั้น เพราะไม่มีทิฏฐินั้น, และพวกเดียรถีย์ปกปิดบาปกรรมที่ตนทำแล้ว ย่อมถึงอคตินี้ด้วยมายาหรือมานะใด, ท่านผู้หมดจดนั้น ละมายาและมานะแม้นั้นแล้ว จะพึงถึงโทษมีราคะเป็นต้นด้วยเหตุอะไร, จะพึงถูกนับเข้าในคติวิเศษมีนรกเป็นต้นในปัจจุบันหรือในสัมปรายภพด้วยเหตุอะไร, ท่านเป็นผู้ไม่มีอุปายะ, คือ ท่านเป็นผู้ไม่มีอุปายะ เพราะไม่มีอุปายะ ๒ อย่าง คือ ตัณหาและทิฏฐิ.

794. Yo pana tesaṃ dvinnaṃ bhāvena upayo hoti, so upayo hi…pe… diṭṭhimidheva sabbanti. Tattha upayoti taṇhādiṭṭhinissito. Dhammesu upeti vādanti ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā evaṃ tesu [Pg.239] tesu dhammesu upeti vādaṃ. Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti taṇhādiṭṭhipahānena anūpayaṃ khīṇāsavaṃ kena rāgena vā dosena vā kathaṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā vadeyya, evaṃ anupavajjo ca so kiṃ titthiyā viya katapaṭicchādako bhavissatīti adhippāyo. Attā nirattā na hi tassa atthīti tassa hi attadiṭṭhi vā ucchedadiṭṭhi vā natthi, gahaṇaṃ muñcanaṃ vāpi attanirattasaññitaṃ natthi. Kiṃkāraṇā natthīti ce? Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ, yasmā so idheva attabhāve ñāṇavātena sabbaṃ diṭṭhigataṃ adhosi, pajahi, vinodesīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā rājā attamano bhagavantaṃ abhivādetvā pakkāmīti.

๗๙๔. ส่วนอุปัย (ความเข้าไปยึด) ใด ที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นไปแห่งธรรม ๒ อย่างนั้น อุปัยนั้นแล...ฯลฯ...ทิฏฐิทั้งหมดในอัตภาพนี้เท่านั้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า อุปัย ได้แก่ ความยึดถืออันอาศัยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า เข้าไปยึดถือในธรรมทั้งหลาย คือกล่าวว่า เป็นผู้กำหนัด หรือ เป็นผู้ประทุษร้าย ดังนี้ ชื่อว่า เข้าไปยึดถือในธรรมนั้นๆ. ถามว่า จะพึงกล่าวถึงบุคคลผู้ไม่มีความยึดถือ ด้วยเหตุอะไร อย่างไร. ตอบว่า เพราะละตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว จะพึงกล่าวถึงพระขีณาสพผู้ไม่มีความยึดถือ ด้วยราคะหรือโทสะอะไร ว่าเป็นผู้กำหนัด หรือเป็นผู้ประทุษร้ายได้อย่างไร. อธิบายว่า พระขีณาสพนั้นเป็นผู้ไม่มีโทษ จะเป็นผู้ปกปิดกรรมที่ทำแล้วเหมือนพวกเดียรถีย์ได้อย่างไร. คำว่า อัตตาหรือนิรัตตาไม่มีแก่ท่านผู้นั้น ความว่า สักกายทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิย่อมไม่มีแก่ท่านผู้นั้น แม้การยึดถือหรือการปล่อยวางที่เรียกว่า อัตตาและนิรัตตา ก็ไม่มี. หากถามว่า ไม่มีเพราะเหตุไร. ตอบว่า เพราะท่านสลัดทิฏฐิทั้งหมดในอัตภาพนี้เท่านั้น. เพราะเหตุที่ท่านสลัด คือละ คือบรรเทา ทิฏฐิทั้งหมดด้วยลมคือญาณในอัตภาพนี้เอง ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต. พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว มีพระทัยยินดี ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วเสด็จกลับไป.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya duṭṭhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาทุฏฐัฏฐกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

4. Suddhaṭṭhakasuttavaṇṇanā

๔. วรรณนาสุทธัฏฐกสูตร

795. Passāmi suddhanti suddhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Atīte kira kassapassa bhagavato kāle bārāṇasivāsī aññataro kuṭumbiko pañcahi sakaṭasatehi paccantajanapadaṃ agamāsi bhaṇḍaggahaṇatthaṃ. Tattha vanacarakena saddhiṃ mittaṃ katvā tassa paṇṇākāraṃ datvā pucchi – ‘‘kacci, te samma, candanasāraṃ diṭṭhapubba’’nti? ‘‘Āma sāmī’’ti ca vutte teneva saddhiṃ candanavanaṃ pavisitvā sabbasakaṭāni candanasārassa pūretvā tampi vanacarakaṃ ‘‘yadā, samma, bārāṇasiṃ āgacchasi, tadā candanasāraṃ gahetvā āgaccheyyāsī’’ti vatvā bārāṇasiṃyeva agamāsi. Athāparena samayena sopi vanacarako candanasāraṃ gahetvā tassa gharaṃ agamāsi. So taṃ disvā sabbaṃ paṭisanthāraṃ katvā sāyanhasamaye candanasāraṃ pisāpetvā samuggaṃ pūretvā ‘‘gaccha, samma, nhāyitvā āgacchā’’ti attano purisena saddhiṃ nhānatitthaṃ pesesi. Tena ca samayena bārāṇasiyaṃ ussavo hoti. Atha bārāṇasivāsino pātova dānaṃ [Pg.240] datvā sāyaṃ suddhavatthanivatthā mālāgandhādīni gahetvā kassapassa bhagavato mahācetiyaṃ vandituṃ gacchanti. So vanacarako te disvā ‘‘mahājano kuhiṃ gacchatī’’ti pucchi. ‘‘Vihāraṃ cetiyavandanatthāyā’’ti ca sutvā sayampi agamāsi. Tattha manusse haritālamanosilādīhi nānappakārehi cetiye pūjaṃ karonte disvā kiñci citraṃ kātuṃ ajānanto taṃ candanaṃ gahetvā mahācetiye suvaṇṇiṭṭhakānaṃ. Upari kaṃsapātimattaṃ maṇḍalaṃ akāsi. Atha tattha sūriyuggamanavelāyaṃ sūriyarasmiyo uṭṭhahiṃsu. So taṃ disvā pasīdi, patthanañca akāsi ‘‘yattha yattha nibbattāmi, īdisā me rasmiyo ure uṭṭhahantū’’ti. So kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassa ure rasmiyo uṭṭhahiṃsu, candamaṇḍalaṃ viyassa uramaṇḍalaṃ virocati, ‘‘candābho devaputto’’tveva ca naṃ sañjāniṃsu.

๗๙๕. สุทธัฏฐกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ปัสสามิ สุทธํ (เราย่อมเห็นบุคคลผู้บริสุทธิ์). เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในอดีตกาล สมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ กุฎุมพีชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่ง ไปยังปัจจันตชนบทด้วยเกวียน 500 เล่ม เพื่อต้องการจะซื้อสินค้า. ในที่นั้น เขาได้ทำความเป็นมิตรกับคนเที่ยวป่าคนหนึ่ง ให้เครื่องบรรณาการแก่เขาแล้วถามว่า "สหาย ท่านเคยเห็นแก่นจันทน์บ้างหรือไม่?" เมื่อเขาตอบว่า "เคยขอรับนาย" จึงได้เข้าไปยังป่าจันทน์พร้อมกับเขานั่นเอง บรรทุกแก่นจันทน์จนเต็มเกวียนทุกเล่ม แล้วบอกคนเที่ยวป่าแม้นั้นว่า "สหาย เมื่อใดท่านมาเมืองพาราณสี เมื่อนั้นพึงนำแก่นจันทน์มาด้วย" แล้วก็กลับไปยังเมืองพาราณสี. ต่อมาสมัยอื่น แม้คนเที่ยวป่าผู้นั้นก็ได้นำแก่นจันทน์ไปยังเรือนของเขา. เขาเห็นคนเที่ยวป่านั้นแล้ว ทำการปฏิสันถารทุกอย่าง ในเวลาเย็นให้บดแก่นจันทน์บรรจุเต็มผอบ แล้วส่งไปท่าน้ำพร้อมกับบุรุษของตนว่า "สหาย ไปเถิด ท่านอาบน้ำแล้วจงมา". ก็ในสมัยนั้น มีมหรสพในเมืองพาราณสี. ครั้งนั้น ชาวเมืองพาราณสีถวายทานในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาเย็นนุ่งห่มผ้าสะอาด ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ไปเพื่อไหว้พระมหาเจดีย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ. คนเที่ยวป่าผู้นั้นเห็นพวกเขาแล้วจึงถามว่า "มหาชนไปไหนกัน?" และเมื่อได้ฟังว่า "ไปวิหารเพื่อไหว้พระเจดีย์" ตนเองก็ไปบ้าง. ในที่นั้น เขาเห็นพวกมนุษย์ทำการบูชาพระเจดีย์ด้วยของต่างๆ มีหรดาลและมโนศิลาเป็นต้น แต่ตนไม่รู้วิธีจะทำจิตรกรรมอะไร จึงเอาไม้จันทน์นั้นทำเป็นวงกลมประมาณเท่าบาตรสำริดไว้เบื้องบนแห่งอิฐทองของพระมหาเจดีย์. ครั้งนั้น ในเวลาพระอาทิตย์ขึ้น รัศมีพระอาทิตย์ก็ปรากฏขึ้นในที่นั้น. เขาเห็นดังนั้นแล้วก็เลื่อมใส และได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในที่ใดๆ ที่ข้าพเจ้าเกิด ขอรัศมีเช่นนี้จงบังเกิดที่อกของข้าพเจ้า". เขาทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. รัศมีทั้งหลายได้ปรากฏขึ้นที่อกของเขา วงที่อกของเขารุ่งเรืองดุจวงจันทร์ และเทวดาทั้งหลายได้รู้จักเขาในนามว่า "จันทาภเทวบุตร".

So tāya sampattiyā chasu devalokesu anulomapaṭilomato ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā amhākaṃ bhagavati uppanne sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, tathevassa ure candamaṇḍalasadisaṃ rasmimaṇḍalaṃ ahosi. Nāmakaraṇadivase cassa maṅgalaṃ katvā brāhmaṇā taṃ maṇḍalaṃ disvā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇo ayaṃ kumāro’’ti vimhitā ‘‘candābho’’ tveva nāmaṃ akaṃsu. Taṃ vayappattaṃ brāhmaṇā gahetvā alaṅkaritvā rattakañcukaṃ pārupāpetvā rathe āropetvā ‘‘mahābrahmā aya’’nti pūjetvā ‘‘yo candābhaṃ passati, so yasadhanādīni labhati, samparāyañca saggaṃ gacchatī’’ti ugghosentā gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍanti. Gatagataṭṭhāne manussā ‘‘esa kira bho candābho nāma, yo etaṃ passati, so yasadhanasaggādīni labhatī’’ti uparūpari āgacchanti, sakalajambudīpo cali. Brāhmaṇā tucchahatthakānaṃ āgatānaṃ na dassenti, sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā āgatānameva dassenti. Evaṃ candābhaṃ gahetvā anuvicarantā brāhmaṇā kamena sāvatthiṃ anuppattā.

เทพบุตรนั้น ด้วยสมบัตินั้น ได้ท่องเที่ยวไปมาในเทวโลก 6 ชั้น สิ้นพุทธันดรหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราอุบัติขึ้นแล้ว จึงมาเกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาลในกรุงสาวัตถี และที่อกของเขาก็ได้มีรัศมีมณฑลเสมอด้วยจันทรมณฑลเช่นนั้นเหมือนกัน. ในวันขนานนาม พวกพราหมณ์ทำมงคลแล้ว เห็นรัศมีมณฑลนั้นก็ประหลาดใจว่า "กุมารนี้มีลักษณะแห่งบุญและโชค" จึงได้ตั้งชื่อว่า "จันทาภะ". เมื่อเขาเจริญวัยแล้ว พวกพราหมณ์ก็พาเขาไปประดับตกแต่ง ให้สวมเสื้อสีแดง ขึ้นสู่รถ บูชาว่า "ผู้นี้คือมหาพรหม" แล้วเที่ยวประกาศไปในคามนิคมราชธานีทั้งหลายว่า "ผู้ใดเห็นจันทาภะ ผู้นั้นย่อมได้ยศและทรัพย์เป็นต้น และในสัมปรายภพย่อมไปสู่สวรรค์". ในที่ที่ไปแล้วๆ มนุษย์ทั้งหลายก็พากันมาไม่ขาดสาย ด้วยคิดว่า "ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ผู้นี้ชื่อจันทาภะ ผู้ใดเห็นเขา ผู้นั้นย่อมได้ยศ ทรัพย์ และสวรรค์เป็นต้น" ทั่วทั้งชมพูทวีปก็ไหวสะเทือน. พวกพราหมณ์ไม่แสดงจันทาภะให้แก่ผู้ที่มามือเปล่า จะแสดงให้เฉพาะผู้ที่นำเงินร้อยหรือพันมาเท่านั้น. พวกพราหมณ์พาจันทาภะเที่ยวไปอย่างนี้ โดยลำดับก็ได้บรรลุถึงกรุงสาวัตถี.

Tena ca samayena bhagavā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ āgantvā sāvatthiyaṃ viharati jetavane bahujanahitāya dhammaṃ desento. Atha candābho sāvatthiṃ patvā samuddapakkhantakunnadī viya apākaṭo ahosi, candābhoti bhaṇantopi natthi. So sāyanhasamaye mahājanakāyaṃ [Pg.241] mālāgandhādīni ādāya jetavanābhimukhaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gacchathā’’ti pucchi. ‘‘Buddho loke uppanno, so bahujanahitāya dhammaṃ deseti, taṃ sotuṃ jetavanaṃ gacchāmā’’ti ca tesaṃ vacanaṃ sutvā sopi brāhmaṇagaṇaparivuto tattheva agamāsi. Bhagavā ca tasmiṃ samaye dhammasabhāyaṃ varabuddhāsane nisinnova hoti. Candābho bhagavantaṃ upasaṅkamma madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi, tāvadeva cassa so āloko antarahito. Buddhālokassa hi samīpe asītihatthabbhantare añño āloko nābhibhoti. So ‘‘āloko me naṭṭho’’ti nisīditvāva uṭṭhāsi, uṭṭhahitvā ca gantumāraddho. Atha naṃ aññataro puriso āha – ‘‘kiṃ bho candābha, samaṇassa gotamassa bhīto gacchasī’’ti. Nāhaṃ bhīto gacchāmi, apica me imassa tejena āloko na sampajjatīti punadeva bhagavato purato nisīditvā pādatalā paṭṭhāya yāva kesaggā rūparaṃsilakkhaṇādisampattiṃ disvā ‘‘mahesakkho samaṇo gotamo, mama ure appamattako āloko uṭṭhito, tāvatakenapi maṃ gahetvā brāhmaṇā sakalajambudīpaṃ vicaranti. Evaṃ varalakkhaṇasampattisamannāgatassa samaṇassa gotamassa neva māno uppanno, addhā ayaṃ anomaguṇasamannāgato bhavissati satthā devamanussāna’’nti ativiya pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā pabbajjaṃ yāci. Bhagavā aññataraṃ theraṃ āṇāpesi – ‘‘pabbājehi na’’nti. So taṃ pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So vipassanaṃ ārabhitvā na cireneva arahattaṃ patvā ‘‘candābhatthero’’ti vissuto ahosi. Taṃ ārabbha bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, ye candābhaṃ addasaṃsu. Te yasaṃ vā dhanaṃ vā labhiṃsu, saggaṃ vā gacchiṃsu, visuddhiṃ vā pāpuṇiṃsu tena cakkhudvārikarūpadassanenā’’ti. Bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ imaṃ suttamabhāsi.

ก็โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว เสด็จมาถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ประทับอยู่ที่พระเชตวัน ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก ครั้งนั้น จันทาภพราหมณ์ถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ได้เป็นผู้ไม่ปรากฏ ดุจแม่น้ำน้อยที่ไหลลงสู่สมุทร แม้แต่คนที่เรียกชื่อว่าจันทาภะก็ไม่มี เขามองเห็นหมู่มหาชนในเวลาเย็น ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น มุ่งหน้าไปสู่พระเชตวัน จึงถามว่า "พวกท่านจะไปไหนกัน" และเมื่อได้ฟังคำของชนเหล่านั้นว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก พวกเราจะไปพระเชตวันเพื่อฟังธรรมนั้น" แม้เขาก็แวดล้อมด้วยหมู่พราหมณ์ไปยังที่นั้น ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่บนพุทธอาสน์อันประเสริฐในธรรมสภา จันทาภพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กระทำปฏิสันถารอันไพเราะแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ทันใดนั้นเอง แสงสว่างของเขาก็อันตรธานไป เพราะว่าในบริเวณใกล้พุทธรัศมีภายใน ๘๐ ศอก แสงสว่างอื่นย่อมไม่รุ่งเรือง เขาคิดว่า "แสงสว่างของเราหายไปแล้ว" พอนั่งลงก็ลุกขึ้น และเมื่อลุกขึ้นแล้วก็เริ่มจะไป ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งได้กล่าวกะเขาว่า "อะไรกัน ท่านจันทาภะ ท่านกลัวพระสมณโคดมแล้วจึงไปหรือ" (เขาตอบว่า) "เราไม่ได้กลัวแล้วไป แต่ว่าแสงสว่างของเราไม่ปรากฏเพราะเดชของท่านผู้นี้" แล้วนั่งลงเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคอีกครั้งหนึ่ง เห็นความถึงพร้อมด้วยรูป รัศมี และลักษณะเป็นต้น ตั้งแต่ฝ่าพระบาทจนถึงปลายพระเกศา (จึงคิดว่า) "พระสมณโคดมเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ แสงสว่างเล็กน้อยเกิดขึ้นที่อกของเรา เพียงเท่านั้น พวกพราหมณ์ก็ยกย่องเราเที่ยวไปทั่วชมพูทวีป มานะมิได้เกิดขึ้นแก่พระสมณโคดมผู้ถึงพร้อมด้วยความสมบูรณ์แห่งลักษณะอันประเสริฐเช่นนี้เลย แน่แท้ ท่านผู้นี้จักเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ผู้ประกอบด้วยคุณอันไม่ทราม" ดังนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสอย่างยิ่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วทูลขอบรรพชา พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแก่พระเถระรูปหนึ่งว่า "เธอจงให้เขาบรรพชาเถิด" พระเถระนั้นให้เขาบรรพชาแล้ว ได้บอกตจปัญจกกรรมฐาน ท่านเริ่มเจริญวิปัสสนา ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต เป็นที่รู้จักกันในนามว่า "พระจันทาภเถระ" ภิกษุทั้งหลายปรารภท่านแล้ว ได้ตั้งเรื่องสนทนากันขึ้นว่า "ผู้มีอายุทั้งหลาย ชนเหล่าใดได้เห็นท่านจันทาภะ ชนเหล่านั้นได้ยศหรือทรัพย์ ไปสวรรค์ หรือบรรลุความบริสุทธิ์ ด้วยการเห็นรูปทางจักษุทวารนั้นบ้างหรือไม่หนอ" พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้ในอัตถุปบัตตินั้น

Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – na, bhikkhave, evarūpena dassanena suddhi hoti. Apica kho kilesamalinattā asuddhaṃ, kilesarogānaṃ avigamā sarogameva candābhaṃ brāhmaṇaṃ aññaṃ vā evarūpaṃ disvā diṭṭhigatiko bālo abhijānāti ‘‘passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, tena ca diṭṭhisaṅkhātena dassanena saṃsuddhi narassa hotī’’ti, so evaṃ abhijānanto taṃ dassanaṃ ‘‘parama’’nti ñatvā tasmiṃ dassane suddhānupassī samāno [Pg.242] taṃ dassanaṃ ‘‘maggañāṇa’’nti pacceti. Taṃ pana maggañāṇaṃ na hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭhena ce suddhī’’ti dutiyagāthaṃ.

ในบรรดาคาถาเหล่านั้น เนื้อความของคาถาแรกมีดังนี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความบริสุทธิ์ย่อมไม่มีด้วยการเห็นเช่นนี้ แต่ทว่า คนพาลผู้มีทิฏฐิ เมื่อเห็นจันทาภพราหมณ์หรือบุคคลอื่นผู้มีรูปเช่นนี้ ซึ่งไม่บริสุทธิ์เพราะความเศร้าหมองด้วยกิเลส และยังมีโรคเพราะความที่โรคคือกิเลสยังไม่ไปปราศ ย่อมสำคัญรู้ว่า "เราเห็นบุคคลผู้บริสุทธิ์ ผู้สูงสุด ผู้ไม่มีโรค และความบริสุทธิ์พร้อมย่อมมีแก่นรชนด้วยการเห็นที่เรียกว่าทิฏฐินั้น" เขาเมื่อสำคัญรู้อยู่อย่างนี้ รู้การเห็นนั้นว่าเป็นสิ่งสูงสุด เป็นผู้ตามเห็นความบริสุทธิ์ในการเห็นนั้น ย่อมเชื่อถือการเห็นนั้นว่าเป็น "มรรคญาณ" แต่การเห็นนั้นหามิได้เป็นมรรคญาณไม่ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคาถาที่สองว่า "ถ้าความบริสุทธิ์มีได้ด้วยการเห็น"

796. Tassattho – tena rūpadassanasaṅkhātena diṭṭhena yadi kilesasuddhi narassa hoti. Tena vā ñāṇena so yadi jātiādidukkhaṃ pajahāti. Evaṃ sante ariyamaggato aññena asuddhimaggeneva so sujjhati, rāgādīhi upadhīhi saupadhiko eva samāno sujjhatīti āpannaṃ hoti, na ca evaṃvidho sujjhati. Tasmā diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ, sā naṃ diṭṭhiyeva ‘‘micchādiṭṭhiko aya’’nti katheti diṭṭhianurūpaṃ ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena tathā tathā vadanti.

๗๙๖. เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้ – หากความบริสุทธิ์จากกิเลสจะมีแก่นรชนด้วยสิ่งที่เห็น อันได้แก่การเห็นรูปนั้น หรือหากเขาจะละชาติทุกข์เป็นต้นได้ด้วยญาณนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เป็นอันว่า เขาย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยมรรคที่ไม่บริสุทธิ์อื่นจากอริยมรรค คือเป็นผู้ยังมีอุปธิอยู่ด้วยอุปธิทั้งหลายมีราคะเป็นต้นแล้วบริสุทธิ์ แต่บุคคลเช่นนี้ย่อมบริสุทธิ์ไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น ทิฏฐินั่นแหละย่อมบอกเขาผู้กล่าวอยู่อย่างนั้น ทิฏฐินั้นเองย่อมกล่าวถึงเขาว่า "ผู้นี้เป็นมิจฉาทิฏฐิ" (เพราะ) เขาย่อมกล่าวไปตามสมควรแก่ทิฏฐินั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "โลกเที่ยง"

797. Na brāhmaṇoti tatiyagāthā. Tassattho – yo pana bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti, so maggena adhigatāsavakkhayo khīṇāsavabrāhmaṇo ariyamaggañāṇato aññena abhimaṅgalasammatarūpasaṅkhāte diṭṭhe tathāvidhasaddasaṅkhāte sute avītikkamasaṅkhāte sīle hatthivatādibhede vate pathaviādibhede mute ca uppannena micchāñāṇena suddhiṃ na āha. Sesamassa brāhmaṇassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttaṃ. So hi tedhātukapuññe sabbasmiñca pāpe anūpalitto, tassa pahīnattā attadiṭṭhiyā yassa kassaci vā gahaṇassa pahīnattā attañjaho, puññābhisaṅkhārādīnaṃ akaraṇato nayidha pakubbamānoti vuccati. Tasmā naṃ evaṃ pasaṃsanto āha. Sabbasseva cassa purimapādena sambandho veditabbo – puññe ca pāpe ca anūpalitto, attañjaho nayidha pakubbamāno, na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti.

๗๙๗. คาถาที่สาม (ขึ้นต้นว่า) "น พฺราหฺมโณ" เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้ – ส่วนผู้ใดเป็นพราหมณ์เพราะลอยบาปได้แล้ว ผู้นั้นคือขีณาสพพราหมณ์ผู้บรรลุความสิ้นอาสวะด้วยมรรค ย่อมไม่กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยมิจฉาญาณอันเกิดขึ้นในรูปที่สมมติว่าเป็นมงคลอันยิ่ง ในเสียงเช่นนั้นที่ได้ยิน ในศีลที่ไม่ล่วงละเมิด ในพรตมีหัตถิพรตเป็นต้น และในสิ่งที่รับรู้มีปฐวีธาตุเป็นต้น ซึ่งเป็นอย่างอื่นนอกจากอริยมรรคญาณ ส่วนที่เหลือกล่าวไว้เพื่อพรรณนาคุณของพราหมณ์นั้น เพราะว่าท่านผู้นั้นไม่ติดแล้วในบุญที่เป็นไปในภูมิสามและในบาปทั้งปวง เป็นผู้ละตนเพราะละอัตตทิฏฐิหรือความยึดถืออย่างใดอย่างหนึ่งได้แล้ว และเรียกว่าเป็นผู้ไม่ทำ (กรรม) ในโลกนี้ เพราะไม่กระทำปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสสรรเสริญท่านอย่างนี้ พึงทราบความเกี่ยวข้องของบาทคาถาทั้งหมดนั้นกับบาทคาถาแรกว่า – พราหมณ์ผู้ไม่ติดในบุญและบาป ผู้ละตน ไม่ทำกรรมในโลกนี้ ย่อมไม่กล่าวความบริสุทธิ์จากทางอื่น

798. Evaṃ na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti vatvā idāni ye diṭṭhigatikā aññato suddhiṃ bruvanti, tesaṃ tassā diṭṭhiyā anibbāhakabhāvaṃ dassento ‘‘purimaṃ pahāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – te hi aññato suddhivādā samānāpi yassā diṭṭhiyā appahīnattā gahaṇamuñcanaṃ hoti. Tāya purimaṃ satthārādiṃ pahāya aparaṃ nissitā ejāsaṅkhātāya taṇhāya anugatā abhibhūtā rāgādibhedaṃ na taranti saṅgaṃ, tañca atarantā taṃ taṃ dhammaṃ uggaṇhanti ca nirassajanti ca makkaṭova sākhanti.

๗๙๘. ครั้นตรัสว่า พราหมณ์ไม่กล่าวความบริสุทธิ์จากผู้อื่น ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่ทิฏฐินั้นของชนผู้มีทิฏฐิเป็นคติ ผู้กล่าวความบริสุทธิ์จากผู้อื่น ไม่สามารถนำออกจากทุกข์ได้ จึงตรัสคาถาว่า "purimaṃ pahāyā" เป็นต้น. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า - ก็ชนเหล่านั้น แม้จะเป็นผู้มีวาทะว่าบริสุทธิ์จากผู้อื่น แต่เพราะยังละทิฏฐิใดไม่ได้ จึงมีการยึดถือและการปล่อยวาง. พวกเขาละศาสดาเป็นต้นคนก่อนเสียแล้ว อาศัยคนอื่น ถูกตัณหาอันชื่อว่าเอชาครอบงำแล้ว ย่อมข้ามกิเลสเครื่องข้องมีราคะเป็นต้นไปไม่ได้, และเมื่อข้ามไม่ได้ ก็ย่อมยึดถือและสละธรรมนั้นๆ เหมือนลิงยึดกิ่งไม้ฉะนั้น.

799. Pañcamagāthāya [Pg.243] sambandho – yo ca so ‘‘diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadāna’’nti vutto, so sayaṃ samādāyāti. Tattha sayanti sāmaṃ. Samādāyāti gahetvā. Vatānīti hatthivatādīni. Uccāvacanti aparāparaṃ hīnapaṇītaṃ vā satthārato satthārādiṃ. Saññasattoti kāmasaññādīsu laggo. Vidvā ca vedehi samecca dhammanti paramatthavidvā ca arahā catūhi maggañāṇavedehi catusaccadhammaṃ abhisameccāti. Sesaṃ pākaṭameva.

๗๙๙. ความเชื่อมโยงกับคาถาที่ ๕ - บุคคลใดที่ถูกกล่าวถึงว่า "ทิฏฐิย่อมนำผู้นั้นผู้กล่าวอย่างนั้นไปสู่บาป" บุคคลนั้นสมาทานเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สยํ" คือ เอง. บทว่า "สมาทาย" คือ ถือเอา. บทว่า "วตานิ" คือ วัตรมีหัตถิวัตรเป็นต้น. บทว่า "อุจฺจาวจํ" คือ อย่างอื่นอีก หรืออย่างเลวและอย่างประณีต จากศาสดาถึงศาสดาเป็นต้น. บทว่า "สญฺญสตฺโต" คือ ผู้ข้องอยู่ในสัญญา มีกามสัญญาเป็นต้น. บทว่า "วิทฺวา จ เวเทหิ สเมจฺจ ธมฺมํ" คือ และผู้มีปัญญาสูงสุดคือพระอรหันต์ รู้แจ้งธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยเวทคือมรรคญาณ ๔. ส่วนที่เหลือชัดเจนแล้ว.

800. Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vāti sobhūripañño khīṇāsavo yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā tesu sabbadhammesu mārasenaṃ vināsetvā ṭhitabhāvena visenibhūto. Tamevadassinti taṃ evaṃ visuddhadassiṃ. Vivaṭaṃ carantanti taṇhacchadanādivigamena vivaṭaṃ hutvā carantaṃ. Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyāti kena idha loke taṇhākappena vā diṭṭhikappena vā koci vikappeyya, tesaṃ vā pahīnattā rāgādinā pubbe vuttenāti.

๘๐๐. บทว่า "ส สพฺพธมฺเมสุ วิเสนิภูโต, ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา" ความว่า พระขีณาสพผู้มีปัญญากว้างขวางนั้น เป็นผู้ปราศจากเสนา (คือกิเลส) ในธรรมทั้งปวง คือ สิ่งใดก็ตามที่ได้เห็น ได้ฟัง หรือได้ทราบ เพราะเป็นผู้ทำลายเสนามารแล้วดำรงอยู่. บทว่า "ตเมวทสฺสึ" คือ ผู้เห็นท่านผู้บริสุทธิ์อย่างนั้น. บทว่า "วิวฏํ จรนฺตํ" คือ ผู้เที่ยวไปอย่างเปิดเผย เพราะปราศจากเครื่องปกปิดคือตัณหาเป็นต้น. บทว่า "เกนีธ โลกสฺมึ วิกปฺปเยยฺยาติ" คือ ใครเล่าในโลกนี้จะพึงสำคัญหมายท่านผู้นั้นด้วยกัปปะคือตัณหา หรือด้วยกัปปะคือทิฏฐิ หรือเพราะละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ด้วยราคะเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อน.

801. Na kappayantīti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Te hi tādisā santo dvinnaṃ kappānaṃ purekkhārānañca kenaci na kappayanti na purekkharonti, paramatthaaccantasuddhiadhigatattā anaccantasuddhiṃyeva akiriyasassatadiṭṭhiṃ accanta suddhīti na te vadanti. Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajjāti catubbidhampi rūpādīnaṃ ādāyakattā ādānaganthaṃ attano cittasantāne gathitaṃ baddhaṃ ariyamaggasatthena visajja chinditvā. Sesaṃ pākaṭameva.

๘๐๑. ความเชื่อมโยงและอรรถแห่งคาถาว่า "น กปฺปยนฺติ" - ยิ่งไปกว่านั้นเป็นอย่างไร? ก็ท่านผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่สำคัญหมาย ไม่ยึดถือสิ่งใดๆ ด้วยกัปปะ ๒ อย่างและด้วยการยึดถือเป็นเบื้องหน้า. เพราะบรรลุความบริสุทธิ์อย่างยิ่งโดยปรมัตถ์แล้ว ท่านเหล่านั้นจึงไม่กล่าวทิฏฐิอันไม่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง คือ อกิริยทิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ ว่าเป็นความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง. บทว่า "อาทานคนฺถํ คถิตํ วิสชฺชา" คือ คลาย คือตัดเครื่องผูกคืออาทาน ๔ ประการ อันเป็นเหตุยึดมั่นรูปเป็นต้น ซึ่งผูกร้อยรัดไว้ในสันดานจิตของตน ด้วยศัสตราคืออริยมรรค. ส่วนที่เหลือชัดเจนแล้ว.

802. Sīmātigoti gāthā ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya vuttā. Pubbasadiso eva panassā sambandho, so evaṃ atthavaṇṇanāya saddhiṃ veditabbo – kiñca bhiyyo so īdiso bhūripañño catunnaṃ kilesasīmānaṃ atītattā sīmātigo bāhitapāpattā ca brāhmaṇo, itthambhūtassa ca tassa natthi paracittapubbenivāsañāṇehi ñatvā vā maṃsacakkhudibbacakkhūhi disvā vā kiñci samuggahītaṃ, abhiniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. So ca kāmarāgābhāvato na rāgarāgī, rūpārūparāgābhāvato na virāgaratto[Pg.244]. Yato evaṃvidhassa ‘‘idaṃ para’’nti kiñci idha uggahitaṃ natthīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

๘๐๒. คาถาว่า "สีมาติโค" เป็นเทศนาที่ทรงปรารภบุคคลผู้เดียว. แต่ความเชื่อมโยงของคาถานี้ก็เหมือนกับคาถาก่อน พึงทราบพร้อมกับคำอธิบายความดังนี้ - ยิ่งไปกว่านั้น พระผู้มีปัญญากว้างขวางเช่นนี้ เป็นผู้ก้าวล่วงแดน (สีมาติโค) เพราะล่วงเลยแดนแห่งกิเลส ๔ ประการ และเป็นพราหมณ์เพราะมีบาปอันลอยเสียแล้ว. สำหรับท่านผู้เป็นเช่นนี้ ไม่มีสิ่งใดที่ท่านยึดถือหรือฝังใจไว้ ด้วยการรู้ด้วยปรจิตตญาณและปุพเพนิวาสานุสสติญาณ หรือด้วยการเห็นด้วยมังสจักษุและทิพพจักษุ. และท่านนั้นไม่กำหนัดในราคะ เพราะไม่มีกามราคะ ไม่กำหนัดในวิราคะ เพราะไม่มีรูปราคะและอรูปราคะ. เพราะเหตุที่ท่านผู้เป็นเช่นนี้ ไม่มีการยึดถือสิ่งใดในโลกนี้ว่า "สิ่งนี้ประเสริฐสุด" ดังนี้ จึงทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตต์.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya suddhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาสุทธัฏฐกสูตร จบ.

5. Paramaṭṭhakasuttavaṇṇanā

๕. วรรณนาปรมัฏฐกสูตร

803. Paramanti diṭṭhīsūti paramaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante nānātitthiyā sannipatitvā attano attano diṭṭhiṃ dīpentā ‘‘idaṃ paramaṃ, idaṃ parama’’nti kalahaṃ katvā rañño ārocesuṃ. Rājā sambahule jaccandhe sannipātāpetvā ‘‘imesaṃ hatthiṃ dassethā’’ti āṇāpesi. Rājapurisā andhe sannipātāpetvā hatthiṃ purato sayāpetvā ‘‘passathā’’ti āhaṃsu. Te hatthissa ekamekaṃ aṅgaṃ parāmasiṃsu. Tato raññā ‘‘kīdiso, bhaṇe, hatthī’’ti puṭṭho yo soṇḍaṃ parāmasi, so ‘‘seyyathāpi, mahārāja, naṅgalīsā’’ti bhaṇi. Ye dantādīni parāmasiṃsu, te itaraṃ ‘‘mā bho rañño purato musā bhaṇī’’ti paribhāsitvā ‘‘seyyathāpi, mahārāja, bhittikhilo’’tiādīni āhaṃsu. Rājā taṃ sabbaṃ sutvā ‘‘īdiso tumhākaṃ samayo’’ti titthiye uyyojesi. Aññataro piṇḍacāriko taṃ pavattiṃ ñatvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ bhikkhū āmantetvā ‘‘yathā, bhikkhave, jaccandhā hatthiṃ ajānantā taṃ taṃ aṅgaṃ parāmasitvā vivadiṃsu, evaṃ titthiyā vimokkhantikadhammaṃ ajānantā taṃ taṃ diṭṭhiṃ parāmasitvā vivadantī’’ti vatvā dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

๘๐๓. ปรมัฏฐกสูตร คือ สูตรที่ว่าด้วยทิฏฐิว่าเป็นสิ่งประเสริฐสุด. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี พวกเดียรถีย์ต่างลัทธิประชุมกัน แสดงทิฏฐิของตนๆ แล้วทะเลาะกันว่า "สิ่งนี้ประเสริฐสุด สิ่งนี้ประเสริฐสุด" แล้วกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาทรงให้ประชุมคนตาบอดแต่กำเนิดจำนวนมาก แล้วรับสั่งว่า "จงแสดงช้างแก่คนเหล่านี้". ราชบุรุษทั้งหลายให้คนตาบอดประชุมกันแล้ว ให้นำช้างมานอนอยู่เบื้องหน้า แล้วกล่าวว่า "จงดูเถิด". คนตาบอดเหล่านั้นได้ลูบคลำอวัยวะแต่ละส่วนของช้าง. ลำดับนั้น เมื่อพระราชาตรัสถามว่า "ดูก่อนท่าน ช้างเป็นเช่นไร?" คนที่คลำงวงก็ทูลว่า "ข้าแต่มหาราช เหมือนกับงอนไถ". ส่วนพวกที่คลำงาเป็นต้น ก็บริภาษคนอื่นว่า "อย่าได้พูดเท็จต่อหน้าพระราชาเลย" แล้วทูลว่า "ข้าแต่มหาราช เหมือนกับหลักติดฝา" เป็นต้น. พระราชาทรงสดับเรื่องทั้งหมดนั้นแล้ว จึงทรงส่งพวกเดียรถีย์กลับไปพร้อมกับตรัสว่า "ลัทธิของพวกท่านก็เป็นเช่นนี้". ภิกษุรูปหนึ่งผู้เที่ยวบิณฑบาต ทราบเรื่องนั้นแล้วจึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเรื่องที่เกิดขึ้นนั้น ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนตาบอดแต่กำเนิดไม่รู้จักช้าง ลูบคลำอวัยวะส่วนนั้นๆ แล้ววิวาทกันฉันใด พวกเดียรถีย์ไม่รู้จักธรรมอันเป็นที่สุดแห่งวิโมกข์ ยึดถือทิฏฐิส่วนนั้นๆ แล้ววิวาทกันฉันนั้น" แล้วได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อแสดงธรรม.

Tattha paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti ‘‘idaṃ parama’’nti gahetvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasamāno. Yaduttari kuruteti yaṃ attano satthārādiṃ seṭṭhaṃ karoti. Hīnāti aññe tato sabbamāhāti taṃ attano satthārādiṃ ṭhapetvā tato aññe sabbe ‘‘hīnā ime’’ti āha. Tasmā vivādāni avītivattoti tena kāraṇena so diṭṭhikalahe avītivattova hoti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปรมนฺติ ทิฏฺฐีสุ ปริพฺพสาโน" คือ ผู้ยึดถือว่า "สิ่งนี้ประเสริฐสุด" แล้วอยู่ด้วยทิฏฐิของตนๆ. บทว่า "ยทุตฺตริ กุรุเต" คือ สิ่งใดที่ตนทำให้เป็นเลิศ คือ ศาสดาของตนเป็นต้น. บทว่า "หีนาติ อญฺเญ ตโต สพฺพมาหา" คือ เขากล่าวว่าคนอื่นๆ ทั้งหมดนอกเหนือจากนั้นล้วนต่ำทราม คือ ยกเว้นศาสดาของตนเป็นต้นแล้ว กล่าวว่าคนอื่นๆ ทั้งหมด "เป็นผู้ต่ำทราม". บทว่า "ตสฺมา วิวาทานิ อวีติวตฺโต" คือ เพราะเหตุนั้น เขาย่อมไม่ก้าวล่วงการวิวาททางทิฏฐิไปได้เลย.

804. Dutiyagāthāya [Pg.245] attho – evaṃ avītivatto ca yaṃ diṭṭhe sute sīlavate muteti etesu vatthūsu uppannadiṭṭhisaṅkhāte attani pubbe vuttappakāraṃ ānisaṃsaṃ passati. Tadeva so tattha sakāya diṭṭhiyā ānisaṃsaṃ ‘‘idaṃ seṭṭha’’nti abhinivisitvā aññaṃ sabbaṃ parasatthārādikaṃ nihīnato passati.

๘๐๔. อรรถแห่งคาถาที่ ๒ – บุคคลผู้ไม่ก้าวล่วงอย่างนี้ และย่อมเห็นอานิสงส์ตามที่กล่าวไว้แล้วในก่อน ในตนคือในทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วในวัตถุเหล่านี้ คือ ในสิ่งที่เห็น ในสิ่งที่ฟัง ในศีลพรต ในสิ่งที่รู้แจ้ง. เขานั้นยึดมั่นอานิสงส์ในทิฏฐิของตนนั้นนั่นแหละว่า “สิ่งนี้ประเสริฐที่สุด” ดังนี้แล้ว ย่อมเห็นศาสดาอื่นเป็นต้นทั้งหมดนอกนี้ ว่าเลวทราม.

805. Tatiyagāthāya attho – evaṃ passato cassa yaṃ attano satthārādiṃ nissito aññaṃ parasatthārādiṃ hīnaṃ passati taṃ pana dassanaṃ ganthameva kusalā vadanti, bandhananti vuttaṃ hoti. Yasmā etadeva, tasmā hi diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya, nābhiniveseyyāti vuttaṃ hoti.

๘๐๕. อรรถแห่งคาถาที่ ๓ – เมื่อบุคคลนั้นเห็นอยู่อย่างนี้ การที่อาศัยศาสดาของตนเป็นต้นแล้วเห็นศาสดาอื่นเป็นต้นว่าเลวทรามนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เป็นเครื่องร้อยรัดนั่นเทียว ท่านกล่าวว่า เป็นเครื่องผูก. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า ภิกษุไม่พึงอาศัย ไม่พึงยึดมั่นในสิ่งที่เห็น สิ่งที่ฟัง สิ่งที่รู้แจ้ง หรือศีลพรตเลย.

806. Catutthagāthāya attho – na kevalaṃ diṭṭhasutādiṃ na nissayeyya, apica kho pana asañjātaṃ uparūpari diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, na janeyyāti vuttaṃ hoti. Kīdisaṃ? Ñāṇena vā sīlavatena vāpi, samāpattiñāṇādinā ñāṇena vā sīlavatena vā yā kappiyati, etaṃ diṭṭhiṃ na kappeyya. Na kevalañca diṭṭhiṃ na kappayeyya, apica kho pana mānenapi jātiādīhi vatthūhi samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpīti.

๘๐๖. อรรถแห่งคาถาที่ ๔ – ภิกษุไม่เพียงแต่ไม่พึงอาศัยสิ่งที่เห็นสิ่งที่ฟังเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังไม่พึงปรุงแต่ง คือไม่พึงให้เกิดทิฏฐิที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นไปเรื่อยๆ ในโลกอีกด้วย. ทิฏฐิเช่นไร? คือทิฏฐิที่บุคคลปรุงแต่งขึ้นด้วยญาณหรือด้วยศีลพรต คือด้วยญาณมีสมาปัตติญาณเป็นต้น หรือด้วยศีลพรต ไม่พึงปรุงแต่งทิฏฐินั้น. และไม่เพียงแต่ไม่พึงปรุงแต่งทิฏฐิเท่านั้น แต่ยังไม่พึงนำตนเข้าไปเปรียบเทียบด้วยมานะในวัตถุทั้งหลายมีชาติเป็นต้นว่า เราเสมอกับเขา ไม่พึงสำคัญตนว่าเลวกว่าเขา หรือดีกว่าเขา.

807. Pañcamagāthāya attho – evañhi diṭṭhiṃ akappento amaññamāno ca attaṃ pahāya anupādiyāno idha vā yaṃ pubbe gahitaṃ, taṃ pahāya aparaṃ aggaṇhanto tasmimpi vuttappakāre ñāṇe duvidhaṃ nissayaṃ no karoti. Akaronto ca sa ve viyattesu nānādiṭṭhivasena bhinnesu sattesu na vaggasārī chandādivasena agacchanadhammo hutvā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu kiñcipi diṭṭhiṃ na pacceti, na paccāgacchatīti vuttaṃ hoti.

๘๐๗. อรรถแห่งคาถาที่ ๕ – จริงอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่ปรุงแต่งทิฏฐิและไม่สำคัญมั่นหมายอยู่อย่างนี้ ละอัตตาแล้ว ไม่ยึดมั่น คือละสิ่งที่เคยยึดถือไว้ในก่อนในโลกนี้แล้ว ไม่ยึดถือสิ่งอื่นอีก ย่อมไม่ทำที่พึ่งอาศัยสองอย่างในญาณตามที่กล่าวแล้วนั้น. เมื่อไม่กระทำอยู่ เขานั้นย่อมไม่เป็นผู้ส้องเสพฝักฝ่ายในหมู่สัตว์ผู้แตกกันด้วยทิฏฐิต่างๆ เป็นผู้มีปกติไม่ถึงทับด้วยอำนาจฉันทะเป็นต้นแล้ว ย่อมไม่กลับไปหาทิฏฐิไรๆ ในบรรดาทิฏฐิ ๖๒ ประการ ท่านกล่าวว่า ย่อมไม่กลับมาอีก.

808-10. Idāni yo so imāya gāthāya vutto khīṇāsavo, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ‘‘yassūbhayante’’tiādikā tisso gāthāyo āha. Tattha ubhayanteti pubbe vuttaphassādibhede. Paṇidhīti taṇhā. Bhavābhavāyāti punappunabhavāya. Idha vā huraṃ vāti sakattabhāvādibhede idha vā parattabhāvādibhede parattha vā. Diṭṭhe vāti diṭṭhasuddhiyā vā. Esa nayo [Pg.246] sutādīsu. Saññāti saññāsamuṭṭhāpikā diṭṭhi. Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāseti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammāpi tesaṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti evaṃ na paṭicchitā. Pāraṅgato na pacceti tādīti nibbānapāraṃ gato tena tena maggena pahīne kilese puna nāgacchati, pañcahi ca ākārehi tādī hotīti. Sesaṃ pākaṭamevāti.

๘๐๘-๘๑๐. บัดนี้ พระขีณาสพใดที่ท่านกล่าวไว้ด้วยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถา ๓ คาถา มีคำว่า “ยัสสูภยันเต” เป็นต้น เพื่อกล่าวสรรเสริญคุณของพระขีณาสพนั้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อุภยันเต ได้แก่ ในประเภทแห่งผัสสะเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. บทว่า ปณิธิ ได้แก่ ตัณหา. บทว่า ภวาภวาย ได้แก่ เพื่อภพน้อยภพใหญ่. บทว่า อิธ วา หุรํ วา ได้แก่ ในอัตภาพของตนเป็นต้นในโลกนี้ หรือในอัตภาพของผู้อื่นเป็นต้นในโลกอื่น. บทว่า ทิฏฺเฐ วา ได้แก่ ด้วยความหมดจดแห่งทิฏฐิ. นี้เป็นนัยในสุตะเป็นต้น. บทว่า สัญญา ได้แก่ ทิฏฐิอันเป็นเหตุให้เกิดสัญญา. บทว่า ธมฺมาปิ เตสํ น ปฏิจฺฉิตาเส ความว่า แม้ธรรมทั้งหลายอันเนื่องด้วยทิฏฐิ ๖๒ ประการ ท่านก็ไม่รับไว้ คือไม่รับไว้อย่างนี้ว่า “นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า”. บทว่า ปารงฺคโต น ปจฺเจติ ตาที ความว่า ถึงฝั่งคือนิพพานแล้ว ย่อมไม่กลับมาหากิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ อีก และชื่อว่าผู้คงที่ด้วยอาการ ๕ อย่าง. เนื้อความที่เหลือชัดเจนแล้ว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya paramaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาปรมัฏฐกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

6. Jarāsuttavaṇṇanā

๖. วรรณนาชราสูตร

811. Appaṃ vata jīvitanti jarāsuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā yāni tāni buddhānaṃ sarīrārogyasampādanaṃ anuppannasikkhāpadapaññāpanaṃ veneyyadamanaṃ tathārūpāya aṭṭhuppattiyā jātakādikathanantiādīni janapadacārikānimittāni, tāni samavekkhitvā janapadacārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno sāyaṃ sāketaṃ anuppatto añjanavanaṃ pāvisi. Sāketavāsino sutvā ‘‘akālo idāni bhagavantaṃ dassanāyā’’ti vibhātāya rattiyā mālāgandhādīni gahetvā bhagavato santikaṃ gantvā pūjanavandanasammodanādīni katvā parivāretvā aṭṭhaṃsu yāva bhagavato gāmappavesanavelā, atha bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya pāvisi. Taṃ aññataro sāketako brāhmaṇamahāsālo nagarā nikkhanto nagaradvāre addasa. Disvā puttasinehaṃ uppādetvā ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, mayā’’ti paridevayamāno abhimukho agamāsi. Bhagavā bhikkhū saññāpesi – ‘‘ayaṃ, bhikkhave, brāhmaṇo yaṃ icchati, taṃ karotu, na vāretabbo’’ti.

๘๑๑. ชราสูตร มีคำขึ้นต้นว่า อปฺปํ วต ชีวิตํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำพรรษาในกรุงสาวัตถีแล้ว ทรงพิจารณาเหตุแห่งการเสด็จจาริกไปในชนบททั้งหลายเหล่านี้ คือ การบริหารพระวรกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลายให้มีพระพลานามัยสมบูรณ์ การบัญญัติสิกขาบทที่ยังมิได้ทรงบัญญัติ การทรมานเวไนยสัตว์ การตรัสชาดกเป็นต้นเมื่อมีเหตุเช่นนั้นเกิดขึ้น แล้วจึงเสด็จจาริกไปในชนบท. เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ในเวลาเย็นได้เสด็จถึงเมืองสาเกต เข้าไปยังป่าอัญชัน. ชาวเมืองสาเกตได้ฟังแล้ว (คิดว่า) “บัดนี้ยังไม่ถึงเวลาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า” พอราตรีสว่างแล้ว จึงถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำการบูชา การไหว้ การสนทนาปราศรัยเป็นต้นแล้ว แวดล้อมอยู่จนกระทั่งถึงเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะเสด็จเข้าบ้าน จากนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าอันภิกษุสงฆ์แวดล้อมแล้วได้เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต. พราหมณมหาศาลชาวเมืองสาเกตคนหนึ่งออกจากเมือง ได้เห็นพระองค์ที่ประตูเมือง. ครั้นเห็นแล้วก็บังเกิดความรักฉันบุตร คร่ำครวญว่า “ลูกเอ๋ย เราไม่ได้เห็นเจ้านานแล้ว” เดินตรงเข้าไปหา. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์นี้ปรารถนาสิ่งใด จงให้เขาทำสิ่งนั้นเถิด ไม่ควรห้ามเขา”.

Brāhmaṇopi vacchagiddhinīva gāvī āgantvā bhagavato kāyaṃ purato ca pacchato ca dakkhiṇato ca vāmato cāti samantā āliṅgi ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, ciraṃ vinā ahosī’’ti bhaṇanto. Yadi pana so tathā kātuṃ na labheyya, hadayaṃ phāletvā mareyya. So bhagavantaṃ avoca – ‘‘bhagavā tumhehi saddhiṃ āgatabhikkhūnaṃ ahameva bhikkhaṃ dātuṃ samattho, mameva [Pg.247] anuggahaṃ karothā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Brāhmaṇo bhagavato pattaṃ gahetvā purato gacchanto brāhmaṇiyā pesesi – ‘‘putto me āgato, āsanaṃ paññāpetabba’’nti. Sā tathā katvā āgamanaṃ passantī ṭhitā bhagavantaṃ antaravīthiyaṃyeva disvā puttasinehaṃ uppādetvā ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, mayā’’ti pādesu gahetvā roditvā gharaṃ atinetvā sakkaccaṃ bhojesi. Bhuttāvino brāhmaṇo pattaṃ apanāmesi. Bhagavā tesaṃ sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ubhopi sotāpannā ahesuṃ. Atha bhagavantaṃ yāciṃsu – ‘‘yāva, bhante, bhagavā imaṃ nagaraṃ upanissāya viharati, amhākaṃyeva ghare bhikkhā gahetabbā’’ti. Bhagavā ‘‘na buddhā evaṃ ekaṃ nibaddhaṭṭhānaṃyeva gacchantī’’ti paṭikkhipi. Te āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, bhikkhusaṅghena saddhiṃ piṇḍāya caritvāpi tumhe idheva bhattakiccaṃ katvā dhammaṃ desetvā vihāraṃ gacchathā’’ti. Bhagavā tesaṃ anuggahatthāya tathā akāsi. Manussā brāhmaṇañca brāhmaṇiñca ‘‘buddhapitā buddhamātā’’ tveva vohariṃsu. Tampi kulaṃ ‘‘buddhakula’’nti nāmaṃ labhi.

ฝ่ายพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เหมือนแม่โคที่คิดถึงลูกอ่อน ได้สวมกอดพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยรอบ ทั้งเบื้องหน้า เบื้องหลัง เบื้องขวา และเบื้องซ้าย พลางกล่าวว่า 'พ่อลูกเอ๋ย เราเห็นเจ้าในเวลาช้านานหนอ เราได้ปราศจากเจ้าไปนาน' ถ้าหากพราหมณ์นั้นไม่ได้ทำเช่นนั้น ก็คงจะหัวใจแตกตาย พราหมณ์นั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เท่านั้นสามารถถวายภิกษาแก่ภิกษุทั้งหลายที่มาพร้อมกับพระองค์ได้ ขอพระองค์โปรดอนุเคราะห์ข้าพระองค์เถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับด้วยดุษณีภาพ พราหมณ์รับบาตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เดินนำหน้าไป ได้ส่งข่าวไปถึงพราหมณีว่า 'ลูกของเรามาแล้ว พึงปูลาดอาสนะไว้' นางพราหมณีทำตามนั้นแล้ว ยืนมองดูการมา พอเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าในระหว่างถนน ก็เกิดความรักฉันบุตร กล่าวว่า 'พ่อลูกเอ๋ย เราเห็นเจ้าในเวลาช้านาน' แล้วกอดพระบาทร้องไห้ นำเข้าไปสู่เรือนแล้วถวายภัตตาหารโดยเคารพ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จแล้ว พราหมณ์ได้นำบาตรออกไป พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอัธยาศัยอันเป็นสัปปายะของคนทั้งสอง จึงทรงแสดงธรรม ในเวลาจบเทศนา ทั้งสองก็ได้เป็นพระโสดาบัน ครั้งนั้น ทั้งสองได้ทูลขอพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตลอดเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอาศัยเมืองนี้อยู่ ขอทรงรับภิกษาในเรือนของข้าพระองค์ทั้งหลายเท่านั้นเถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธว่า 'พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่เสด็จไปยังที่แห่งเดียวเป็นนิตย์อย่างนี้' พราหมณ์ทั้งสองจึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น แม้เมื่อพระองค์เสด็จเที่ยวบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์แล้ว ขอได้โปรดทำภัตกิจในที่นี้เท่านั้น แล้วแสดงธรรมเสร็จจึงเสด็จไปยังวิหารเถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำเช่นนั้นเพื่ออนุเคราะห์แก่พราหมณ์ทั้งสอง มนุษย์ทั้งหลายเรียกพราหมณ์และพราหมณีนั้นว่า 'พุทธบิดา พุทธมารดา' แม้ตระกูลนั้นก็ได้ชื่อว่า 'พุทธตระกูล'

Ānandatthero bhagavantaṃ pucchi – ‘‘ahaṃ bhagavato mātāpitaro jānāmi, ime pana kasmā vadanti ‘ahaṃ buddhamātā ahaṃ buddhapitā’’’ti. Bhagavā āha – ‘‘nirantaraṃ me, ānanda, brāhmaṇī ca brāhmaṇo ca pañca jātisatāni mātāpitaro ahesuṃ, pañca jātisatāni mātāpitūnaṃ jeṭṭhakā, pañca jātisatāni kaniṭṭhakā. Te pubbasineheneva kathentī’’ti imañca gāthamabhāsi –

พระอานนทเถระทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าพระองค์รู้จักพระมารดาและพระบิดาของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่เหตุไรคนเหล่านี้จึงกล่าวว่า 'เราเป็นพุทธมารดา เราเป็นพุทธบิดา' พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ พราหมณีและพราหมณ์นี้ได้เคยเป็นมารดาบิดาของเราติดต่อกันมา ๕๐๐ ชาติ เคยเป็นลุงและป้า ๕๐๐ ชาติ เป็นน้าและอา ๕๐๐ ชาติ พวกเขาพูดอย่างนี้ก็ด้วยความรักในปางก่อน' แล้วได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);

ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้น ด้วยการเคยอยู่ร่วมกันในปางก่อนบ้าง ด้วยการเกื้อกูลกันในปัจจุบันบ้าง เหมือนดอกอุบลที่เกิดในน้ำฉะนั้น

Tato bhagavā sākete yathābhirantaṃ viharitvā puna cārikaṃ caramāno sāvatthimeva agamāsi. Sopi brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca bhikkhū upasaṅkamitvā patirūpaṃ dhammadesanaṃ sutvā sesamagge pāpuṇitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu. Nagare brāhmaṇā sannipatiṃsu ‘‘amhākaṃ [Pg.248] ñātake sakkarissāmā’’ti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino upāsakāpi sannipatiṃsu upāsikāyo ca ‘‘amhākaṃ sahadhammike sakkarissāmā’’ti. Te sabbepi kambalakūṭāgāraṃ āropetvā mālāgandhādīhi pūjentā nagarā nikkhāmesuṃ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในเมืองสาเกตตามความพอพระทัยแล้ว เสด็จจาริกไปอีก ได้เสด็จไปยังกรุงสาวัตถี แม้พราหมณ์และพราหมณีนั่น เข้าไปหาภิกษุทั้งหลาย ฟังธรรมเทศนาที่สมควรแล้ว ได้บรรลุมรรคที่เหลือ ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พราหมณ์ทั้งหลายในเมืองประชุมกันด้วยคิดว่า 'เราจักทำการสักการะแก่ญาติของเรา' แม้อุบาสกอุบาสิกาผู้เป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ก็ประชุมกันด้วยคิดว่า 'เราจักทำการสักการะแก่ผู้มีธรรมร่วมกันกับเรา' ชนเหล่านั้นทั้งหมด ได้ยกสรีระขึ้นสู่เรือนยอดที่ทำด้วยผ้ากัมพล บูชาด้วยระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น แล้วนำออกจากเมือง

Bhagavāpi taṃ divasaṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento tesaṃ parinibbānabhāvaṃ ñatvā ‘‘tattha mayi gate dhammadesanaṃ sutvā bahujanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti ñatvā pattacīvaramādāya sāvatthito āgantvā āḷāhanameva pāvisi. Manussā disvā ‘‘mātāpitūnaṃ sarīrakiccaṃ kātukāmo bhagavā āgato’’ti vanditvā aṭṭhaṃsu. Nāgarāpi kūṭāgāraṃ pūjentā āḷāhanaṃ ānetvā bhagavantaṃ pucchiṃsu – ‘‘gahaṭṭhaariyasāvakā kathaṃ pūjetabbā’’ti. Bhagavā ‘‘yathā asekkhā pūjiyanti, tathā pūjetabbā ime’’ti adhippāyena tesaṃ asekkhamunibhāvaṃ dīpento imaṃ gāthamāha –

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงทราบความเป็นผู้ปรินิพพานของพราหมณ์ทั้งสองนั้นแล้ว ทรงทราบว่า 'เมื่อเราไปในที่นั้น การตรัสรู้ธรรมจักมีแก่ชนเป็นอันมาก เพราะได้ฟังธรรมเทศนา' จึงทรงถือบาตรและจีวร เสด็จมาจากกรุงสาวัตถี เสด็จเข้าไปยังป่าช้าทีเดียว มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้วคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาด้วยทรงประสงค์จะทำสรีรกิจแก่พระมารดาและพระบิดา' จึงถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่ แม้ชาวเมืองทั้งหลาย บูชาเรือนยอด นำมาสู่ป่าช้าแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'อริยสาวกผู้เป็นคฤหัสถ์ ควรบูชาอย่างไร' พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นพระอเสขมุนีของพราหมณ์ทั้งสองนั้น ด้วยพระประสงค์ว่า 'บุคคลพึงบูชาท่านเหล่านี้ เหมือนที่บูชาพระอเสขะทั้งหลาย' จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘Ahiṃsakā ye munayo, niccaṃ kāyena saṃvutā;

Te yanti accutaṃ ṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (dha. pa. 225);

มุนีเหล่าใด ไม่เบียดเบียน สำรวมด้วยกายเป็นนิตย์ มุนีเหล่านั้น ย่อมไปสู่สถานที่ไม่จุติ ซึ่งเป็นที่ที่ไปแล้ว ไม่ต้องเศร้าโศก

Tañca parisaṃ oloketvā taṅkhaṇānurūpaṃ dhammaṃ desento imaṃ suttamabhāsi.

ทรงทอดพระเนตรบริษัทนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่ขณะนั้น ได้ตรัสพระสูตรนี้

Tattha appaṃ vata jīvitaṃ idanti ‘‘idaṃ vata manussānaṃ jīvitaṃ appaṃ parittaṃ ṭhitiparittatāya sarasaparittatāyā’’ti sallasuttepi vuttanayametaṃ. Oraṃ vassasatāpi miyyatīti vassasatā oraṃ kalalādikālepi miyyati. Aticcāti vassasataṃ atikkamitvā. Jarasāpi miyyatīti jarāyapi miyyati.

ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ชีวิตนี้น้อยหนอ' คือ นี้เป็นนัยที่ตรัสไว้แม้ในสัลลสูตรว่า 'ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลายนี้น้อยหนอ มีประมาณน้อย เพราะมีการดำรงอยู่เพียงเล็กน้อย เพราะมีรสชาติเพียงเล็กน้อย' บทว่า 'ย่อมตายแม้ก่อนร้อยปี' คือ ย่อมตายแม้ในกาลแห่งกลละเป็นต้น ก่อนร้อยปี บทว่า 'ล่วงไป' คือ ล่วงร้อยปีไป บทว่า 'ย่อมตายแม้เพราะชรา' คือ ย่อมตายแม้ด้วยชรา

812-6. Mamāyiteti mamāyitavatthukāraṇā. Vinābhāvasantamevidanti santavinābhāvaṃ vijjamānavinābhāvameva idaṃ, na sakkā avinābhāvena bhavitunti vuttaṃ hoti. Māmakoti mama upāsako bhikkhu vāti saṅkhaṃ gato, buddhādīni vā vatthūni mamāyamāno. Saṅgatanti samāgataṃ diṭṭhapubbaṃ vā. Piyāyitanti piyaṃ kataṃ. Nāmaṃyevāvasissati akkheyyanti sabbaṃ rūpādidhammajātaṃ pahīyati, nāmamattameva tu avasissati ‘‘buddharakkhito, dhammarakkhito’’ti evaṃ saṅkhātuṃ kathetuṃ. Munayoti khīṇāsavamunayo. Khemadassinoti nibbānadassino.

(คาถาที่ ๘๑๒-๖) บทว่า 'เพราะสิ่งที่ตนยึดถือ' คือ เพราะเหตุแห่งวัตถุที่ตนยึดถือ บทว่า 'ความพลัดพรากจากสิ่งที่มีอยู่นี้' คือ ความพลัดพรากจากสิ่งที่มีอยู่ ความพลัดพรากจากสิ่งที่ปรากฏอยู่นี้เอง ท่านกล่าวอธิบายว่า ไม่อาจเป็นไปโดยไม่มีความพลัดพรากได้ บทว่า 'ของเรา' คือ ถึงความนับว่า 'อุบาสกของเรา ภิกษุของเรา' หรือยึดถือวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นว่าเป็นของเรา บทว่า 'ที่เคยคบหา' คือ ที่เคยสมาคม หรือที่เคยเห็น บทว่า 'ที่เคยรักใคร่' คือ ที่เคยทำความรัก บทว่า 'เหลืออยู่แต่ชื่อที่จะกล่าวขาน' คือ ธรรมชาติทั้งปวงมีรูปเป็นต้นย่อมถูกละทิ้งไป แต่ชื่อเท่านั้นย่อมเหลืออยู่ เพื่อจะนับ เพื่อจะกล่าวอย่างนี้ว่า 'พุทธรักขิตะ, ธรรมรักขิตะ' บทว่า 'มุนีทั้งหลาย' คือ พระขีณาสพผู้เป็นมุนี บทว่า 'ผู้เห็นแดนเกษม' คือ ผู้เห็นพระนิพพาน

817. Sattamagāthā [Pg.249] evaṃ maraṇabbhāhate loke anurūpapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Tattha patilīnacarassāti tato tato patilīnaṃ cittaṃ katvā carantassa. Bhikkhunoti kalyāṇaputhujjanassa sekkhassa vā. Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassayeti tassetaṃ patirūpamāhu, yo evaṃpaṭipanno nirayādibhede bhavane attānaṃ na dasseyya. Evañhi so imamhā maraṇā mucceyyāti adhippāyo.

๘๑๗. คาถาที่ ๗ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ เพื่อทรงแสดงการปฏิบัติอันสมควรในโลกที่ถูกมรณะครอบงำ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปติลีนจรสฺส ได้แก่ ผู้มีจิตหลีกเร้นจากอารมณ์นั้นๆ อยู่. บทว่า ภิกฺขุโน ได้แก่ กัลยาณปุถุชน หรือพระเสขะ. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวความสงบนั้นว่าเป็นสิ่งที่สมควรแก่ภิกษุนั้น ผู้ใดไม่พึงแสดงตนในภพ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวความสงบนั้นว่าเป็นสิ่งที่สมควรแก่ภิกษุนั้น ผู้ปฏิบัติอย่างนี้แล้ว ไม่พึงแสดงตนในภพมีนรกเป็นต้น. อธิบายว่า ด้วยว่า ภิกษุนั้นพึงพ้นจากมรณะนี้ได้ด้วยอาการอย่างนี้.

818-20. Idāni yo ‘‘attānaṃ bhavane na dassaye’’ti evaṃ khīṇāsavo vibhāvito, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ito parā tisso gāthāyo āha. Tattha sabbatthāti dvādasasu āyatanesu. Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti ettha pana yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, ettha vā mutesu vā dhammesu evaṃ muni na upalimpatīti evaṃ sambandho veditabbo. Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti atrāpi yadidaṃ diṭṭhasuttaṃ, tena vatthunā na maññati, mutesu vā dhammesu na maññatīti evameva sambandho veditabbo. Na hi so rajjati no virajjatīti. Bālaputhujjanā viya na rajjati, kalyāṇaputhujjanasekkhā viya na virajjati, rāgassa pana khīṇattā ‘‘virāgo’’tveva saṅkhaṃ gacchati. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. Desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

๘๑๘-๘๒๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระขีณาสพใดไว้ว่า "ไม่พึงแสดงตนในภพ" พระองค์ได้ตรัสคาถา ๓ คาถาต่อไปแต่นี้ เพื่อตรัสสรรเสริญคุณของพระขีณาสพนั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพตฺถ ได้แก่ ในอายตนะ ๑๒. ส่วนในบทว่า ยทิทํ ทิฏฺฐสุตํ มุเตสุ วา นี้ พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ว่า พระมุนีย่อมไม่ติดในธรรมทั้งหลาย คือ ในสิ่งที่เห็นและสิ่งที่ได้ยินนี้ หรือในธรรมทั้งหลายที่ได้ทราบ. แม้ในบทว่า โธโน น หิ เตน มญฺญติ, ยทิทํ ทิฏฺฐสุตํ มุเตสุ วา นี้ ก็พึงทราบความเชื่อมโยงอย่างนี้เหมือนกันว่า ผู้มีกิเลสอันล้างแล้ว ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายด้วยวัตถุนั้น คือด้วยสิ่งที่เห็นและสิ่งที่ได้ยิน หรือย่อมไม่สำคัญมั่นหมายในธรรมทั้งหลายที่ได้ทราบ. บทว่า น หิ โส รชฺชติ โน วิรชฺชติ ความว่า ท่านย่อมไม่กำหนัดเหมือนพวกพาลปุถุชน และย่อมไม่คลายกำหนัดเหมือนพวกกัลยาณปุถุชนและพระเสขะ แต่เพราะราคะสิ้นไปแล้ว จึงถึงซึ่งการนับว่า "ผู้ปราศจากราคะ" นั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งปรากฏชัดแล้วแล. ในกาลจบเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พันแล้ว ดังนี้แล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

อรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถโชติกา

Suttanipāta-aṭṭhakathāya jarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนาชราสูตร จบแล้ว.

7. Tissametteyyasuttavaṇṇanā

๗. พรรณนาติสสเมตเตยยสูตร

821. Methunamanuyuttassāti tissametteyyasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante tissametteyyā nāma dve sahāyā sāvatthiṃ agamaṃsu. Te sāyanhasamayaṃ mahājanaṃ jetavanābhimukhaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gacchathā’’ti pucchiṃsu. Tato tehi ‘‘buddho loke uppanno, bahujanahitāya dhammaṃ deseti, taṃ sotuṃ jetavanaṃ gacchāmā’’ti vutte [Pg.250] ‘‘mayampi sossāmā’’ti agamaṃsu. Te avañjhadhammadesakassa bhagavato dhammadesanaṃ sutvā parisantare nisinnāva cintesuṃ – ‘‘na sakkā agāramajjhe ṭhitenāyaṃ dhammo paripūretu’’nti. Atha pakkante mahājane bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Bhagavā ‘‘ime pabbājehī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi. So te pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā araññavāsaṃ gantumāraddho. Metteyyo tissaṃ āha – ‘‘āvuso, upajjhāyo araññaṃ gacchati, mayampi gacchāmā’’ti. Tisso ‘‘alaṃ āvuso, bhagavato dassanaṃ dhammassavanañca ahaṃ pihemi, gaccha tva’’nti vatvā na agamāsi. Metteyyo upajjhāyena saha gantvā araññe samaṇadhammaṃ karonto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi saddhiṃ ācariyupajjhāyehi. Tissassāpi jeṭṭhabhātā byādhinā kālamakāsi. So taṃ sutvā attano gāmaṃ agamāsi, tatra naṃ ñātakā palobhetvā uppabbājesuṃ. Metteyyopi ācariyupajjhāyehi saddhiṃ sāvatthiṃ āgato. Atha bhagavā vutthavasso janapadacārikaṃ caramāno anupubbena taṃ gāmaṃ pāpuṇi. Tattha metteyyo bhagavantaṃ vanditvā ‘‘imasmiṃ, bhante, gāme mama gihisahāyo atthi, muhuttaṃ tāva āgametha anukampaṃ upādāyā’’ti vatvā gāmaṃ pavisitvā taṃ bhagavato santikaṃ ānetvā ekamantaṃ ṭhito tassatthāya ādigāthāya bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi. Tassa bhagavā byākaronto avasesagāthāyo abhāsi. Ayamassa suttassa uppatti.

๘๒๑. ติสสเมตเตยยสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เมถุนมนุยุตฺตสฺส. อะไรเป็นเหตุเกิด? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี สหายสองคนชื่อติสสะและเมตเตยยะได้ไปยังกรุงสาวัตถี. เขาทั้งสองเห็นมหาชนกำลังเดินมุ่งหน้าไปพระเชตวันในเวลาเย็น จึงถามว่า "พวกท่านจะไปไหนกัน". เมื่อมหาชนนั้นตอบว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก พวกเราจะไปพระเชตวันเพื่อฟังธรรมนั้น" เขาทั้งสองจึงกล่าวว่า "พวกเราก็จะไปฟังด้วย" แล้วก็ได้ไป. เขาทั้งสองได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรมไม่เป็นหมันแล้ว นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัทนั่นเอง ได้คิดว่า "ธรรมนี้ อันผู้ที่อยู่ในท่ามกลางเรือนไม่อาจทำให้บริบูรณ์ได้". ครั้นเมื่อมหาชนกลับไปแล้ว เขาทั้งสองจึงทูลขอบรรพชากะพระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแก่ภิกษุรูปหนึ่งว่า "เธอจงให้คนเหล่านี้บวชเถิด". ภิกษุรูปนั้นให้เขาทั้งสองบวชแล้ว ให้ตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้ว ก็เริ่มจะไปอยู่ป่า. ท่านเมตเตยยะได้กล่าวกะท่านติสสะว่า "อาวุโส พระอุปัชฌาย์จะไปป่า แม้พวกเราก็ไปกันเถิด". ท่านติสสะกล่าวว่า "อย่าเลย อาวุโส ผมปรารถนาการเฝ้าพระผู้มีพระภาคและการฟังธรรม ท่านไปเถิด" แล้วก็ไม่ได้ไป. ท่านเมตเตยยะไปกับพระอุปัชฌาย์แล้ว บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ในป่า ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมกับพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์. แม้พี่ชายของท่านติสสะก็ได้ทำกาละด้วยโรค. ท่านได้ฟังข่าวนั้นแล้วจึงไปยังหมู่บ้านของตน ที่นั่น พวกญาติได้ล่อลวงท่านแล้วให้สึก. แม้ท่านเมตเตยยะก็ได้มายังกรุงสาวัตถีพร้อมกับพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำพรรษาแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบทโดยลำดับ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนั้น. ณ ที่นั้น ท่านเมตเตยยะถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในหมู่บ้านนี้ มีสหายคฤหัสถ์ของข้าพระองค์อยู่ ขอพระองค์โปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์รออยู่สักครู่เถิด" แล้วเข้าไปในหมู่บ้าน นำสหายนั้นมาสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามปัญหากะพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาเบื้องต้นเพื่อประโยชน์แก่สหายนั้น. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงพยากรณ์ปัญหาแก่ท่าน ได้ตรัสคาถาที่เหลือ. นี้เป็นเหตุเกิดแห่งสูตรนี้.

Tattha methunamanuyuttassāti methunadhammasamāyuttassa. Itīti evamāha. Āyasmāti piyavacanametaṃ, tissoti nāmaṃ tassa therassa. So hi tissoti nāmena. Metteyyoti gottaṃ, gottavaseneva cesa pākaṭo ahosi. Tasmā aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ ‘‘tissametteyyā nāma dve sahāyā’’ti. Vighātanti upaghātaṃ. Brūhīti ācikkha. Mārisāti piyavacanametaṃ, nidukkhāti vuttaṃ hoti. Sutvāna tava sāsananti tava vacanaṃ sutvā. Viveke sikkhissāmaseti sahāyaṃ ārabbha dhammadesanaṃ yācanto bhaṇati. So pana sikkhitasikkhoyeva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เมถุนมนุยุตฺตสฺส ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยเมถุนธรรม. บทว่า อิติ ความว่า กล่าวอย่างนี้. บทว่า อายสฺมา นี้เป็นคำกล่าวที่น่ารัก, บทว่า ติสฺโส เป็นชื่อของพระเถระนั้น. ด้วยว่า ท่านมีชื่อว่าติสสะ. บทว่า เมตฺเตยฺโย เป็นโคตร, และท่านก็ปรากฏโดยโคตรนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า "สหายสองคนชื่อติสสะและเมตเตยยะ". บทว่า วิฆาตํ ได้แก่ ความคับแค้นใจ. บทว่า พฺรูหิ ได้แก่ จงบอก. บทว่า มาริส นี้เป็นคำกล่าวที่น่ารัก, มีความหมายว่า ผู้ไม่มีทุกข์. บทว่า สฺุตฺวาน ตว สาสนํ ความว่า ฟังคำของท่านแล้ว. บทว่า วิเวเก สิกฺขิสฺสามเส ความว่า ท่านปรารภสหายแล้ว ทูลขอธรรมเทศนา กล่าวว่า "จักศึกษาในวิเวก". แต่ท่านเองเป็นผู้ได้ศึกษาแล้ว.

822. Mussate vāpi sāsananti pariyattipaṭipattito duvidhampi sāsanaṃ nassati. Vāpīti padapūraṇamattaṃ. Etaṃ tasmiṃ anāriyanti tasmiṃ puggale etaṃ anariyaṃ, yadidaṃ micchāpaṭipadā.

๘๒๒. บทว่า มุสฺสเต วาปิ สาสนํ ความว่า พระศาสนาทั้งสองอย่าง คือ ปริยัติและปฏิบัติ ย่อมเสื่อมไป. บทว่า วาปิ เป็นเพียงบทที่ใช้เพื่อเต็มบาทคาถา. บทว่า เอตํ ตสฺมึ อนริยํ ความว่า การปฏิบัติผิดนี้ เป็นสิ่งที่ไม่ประเสริฐในบุคคลนั้น.

823. Eko [Pg.251] pubbe caritvānāti pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇavossaggaṭṭhena vā pubbe eko viharitvā. Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjananti taṃ vibbhantakaṃ puggalaṃ yathā hatthiyānādiyānaṃ adantaṃ visamaṃ ārohati, ārohakampi bhañjati, papātepi papatati. Evaṃ kāyaduccaritādivisamārohanena narakādīsu, atthabhañjanena jātipapātādīsu papatanena ca yānaṃ bhantaṃva āhu hīnaṃ puthujjanañca āhūti.

๘๒๓. บทว่า เอโก ปุพฺเพ จริตฺวาน ความว่า อยู่ผู้เดียวในกาลก่อน ด้วยการบวช หรือด้วยความหมายว่าการละจากหมู่คณะ. บทว่า ยานํ ภนฺตํว ตํ โลเก, หีนมาหุ ปุถุชฺชนํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวบุคคลผู้กลับกลอกนั้นว่า เป็นเหมือนยานที่หมุนไป คือ เหมือนยานมีช้างเป็นต้นที่ยังไม่ได้ฝึก ย่อมเดินไปไม่เรียบ ย่อมทำลายแม้ผู้ขี่ ย่อมตกไปในเหว ฉันใด บุคคลนั้นก็ฉันนั้น ด้วยการขึ้นสู่ทางที่ไม่เรียบคือ กายทุจริตเป็นต้น ย่อมตกไปในนรกเป็นต้น ด้วยการทำลายประโยชน์ ย่อมตกไปในเหวคือชาติเป็นต้น บัณฑิตทั้งหลายจึงกล่าวว่า เป็นเหมือนยานที่หมุนไป และกล่าวว่าเป็นปุถุชนผู้เลวทราม ดังนี้.

824-5. Yaso kitti cāti lābhasakkāro pasaṃsā ca. Pubbeti pabbajitabhāve. Hāyate vāpi tassa sāti tassa vibbhantakassa sato so ca yaso sā ca kitti hāyati. Etampi disvāti etampi pubbe yasakittīnaṃ bhāvaṃ pacchā ca hāniṃ disvā. Sikkhetha methunaṃ vippahātaveti tisso sikkhā sikkhetha. Kiṃ kāraṇaṃ? Methunaṃ vippahātave, methunappahānatthāyāti vuttaṃ hoti. Yo hi methunaṃ na vippajahati, saṅkappehi…pe… tathāvidho. Tattha paretoti samannāgato. Paresaṃ nigghosanti upajjhāyādīnaṃ nindāvacanaṃ. Maṅku hotīti dummano hoti.

ข้อ ๘๒๔-๘๒๕. คำว่า ยศและเกียรติ คือ ลาภสักการะและคำสรรเสริญ. คำว่า ในกาลก่อน หมายถึง ในภาวะที่บวชแล้ว. คำว่า ย่อมเสื่อมไป...ของผู้นั้น หมายความว่า ยศและเกียรตินั้นของผู้ประพฤติวิปริตไปนั้น ย่อมเสื่อมไป. คำว่า ครั้นเห็นโทษแม้นี้ หมายความว่า ครั้นเห็นความมียศและเกียรติในกาลก่อน และความเสื่อมในภายหลังแม้นี้แล้ว. คำว่า พึงศึกษาเพื่อละเมถุน หมายความว่า พึงศึกษาสิกขาสาม. เพราะเหตุไร? เพื่อละเมถุน ท่านกล่าวอธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่การละเมถุน. จริงอยู่ ผู้ใดไม่ละเมถุน...ด้วยความดำริ...เป็นผู้เช่นนั้น. ในคำนั้น บทว่า ประกอบแล้ว คือ ถึงพร้อมแล้ว. คำว่า เสียงก่นของผู้อื่น คือ คำนินทาของอุปัชฌาย์เป็นต้น. คำว่า ย่อมเป็นผู้เก้อเขิน คือ ย่อมเป็นผู้เสียใจ.

826. Ito parā gāthā pākaṭasambandhā eva. Tāsu satthānīti kāyaduccaritādīni. Tāni hi attano paresañca chedanaṭṭhena ‘‘satthānī’’ti vuccanti. Tesu cāyaṃ visesato codito musāvacanasatthāneva karoti – ‘‘iminā kāraṇenāhaṃ vibbhanto’’ti bhaṇanto. Tenevāha – ‘‘esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhatī’’ti. Tattha esa khvassāti esa kho assa. Mahāgedhoti mahābandhanaṃ. Katamoti ce? Yadidaṃ mosavajjaṃ pagāhati, svāssa musāvādajjhogāho mahāgedhoti veditabbo.

๘๒๖. คาถาต่อจากนี้ไป มีความสัมพันธ์ที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. ในคาถาเหล่านั้น คำว่า ศัสตราทั้งหลาย ได้แก่ กายทุจริตเป็นต้น. จริงอยู่ ทุจริตเหล่านั้น ท่านเรียกว่า 'ศัสตรา' เพราะมีความหมายว่าตัดรอนทั้งตนและผู้อื่น. ในบรรดาศัสตราเหล่านั้น บุคคลนี้ถูกตักเตือนเป็นพิเศษ ย่อมทำศัสตราคือมุสาวาทนั่นเอง คือกล่าวว่า 'เราประพฤติวิปริตไปด้วยเหตุนี้'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นี้เป็นบ่วงใหญ่ของเขา คือการหยั่งลงในโทษคือมุสา'. ในคำนั้น บทว่า esa khvassa คือ esa kho assa (นี้แล...ของเขา). คำว่า บ่วงใหญ่ คือ เครื่องผูกอันใหญ่. หากถามว่า อะไรคือบ่วงใหญ่? การที่หยั่งลงในโทษคือมุสานี้ใด การหยั่งลงในมุสาวาทของเขานั้น พึงทราบว่าเป็นบ่วงใหญ่.

827. Mandova parikissatīti pāṇavadhādīni karonto tatonidānañca dukkhamanubhonto bhogapariyesanarakkhanāni ca karonto momūho viya parikilissati.

๘๒๗. คำว่า คนเขลาย่อมลำบาก คือ เมื่อกระทำปาณาติบาตเป็นต้น และเสวยทุกข์อันมีกรรมนั้นเป็นเหตุ และเมื่อทำการแสวงหาและรักษาโภคทรัพย์ ย่อมลำบากประดุจคนหลงใหล.

828-9. ‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idhā’’ti etaṃ ‘‘yaso kitti ca yā pubbe, hāyatevāpi tassa sā’’ti ito pabhuti vutte pubbāpare idha imasmiṃ sāsane pubbato apare samaṇabhāvato vibbhantakabhāve [Pg.252] ādīnavaṃ muni ñatvā. Etadariyānamuttamanti yadidaṃ vivekacariyā, etaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ uttamaṃ, tasmā vivekaññeva sikkhethāti adhippāyo. Na tena seṭṭho maññethāti tena ca vivekena na attānaṃ ‘‘seṭṭho aha’’nti maññeyya, tena thaddho na bhaveyyāti vuttaṃ hoti.

ข้อ ๘๒๘-๘๒๙. คำว่า 'มุนีรู้โทษในก่อนและหลังในศาสนานี้' หมายความว่า มุนีรู้โทษในก่อนและหลัง คือในภาวะที่วิปริตไปจากสมณภาวะในภายหลัง ที่กล่าวไว้ตั้งแต่คำว่า 'ยศและเกียรติใดที่มีในกาลก่อน ยศและเกียรตินั้นของเขาย่อมเสื่อมไป' เป็นต้นไป ในศาสนานี้. คำว่า 'นั่นเป็นข้อปฏิบัติอันสูงสุดของพระอริยเจ้า' หมายความว่า การประพฤติวิเวกนี้นั้น เป็นข้อปฏิบัติอันสูงสุดของพระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงศึกษาวิเวกนั่นแหละ นี้คือความหมาย. คำว่า 'ไม่พึงสำคัญตนว่าเป็นผู้ประเสริฐด้วยวิเวกนั้น' หมายความว่า ไม่พึงสำคัญตนว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐ' ด้วยวิเวกนั้น ท่านกล่าวอธิบายว่า ไม่พึงเป็นผู้กระด้างด้วยวิเวกนั้น.

830. Rittassāti vivittassa kāyaduccaritādīhi virahitassa. Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajāti vatthukāmesu laggā sattā tassa caturoghatiṇṇassa pihayanti iṇāyikā viya āṇaṇyassāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne tisso sotāpattiphalaṃ patvā pacchā pabbajitvā arahattaṃ sacchākāsīti.

๘๓๐. คำว่า ของผู้ว่าง คือ ของผู้สงัดแล้ว ปราศจากกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า หมู่สัตว์ผู้กำหนัดในกาม ย่อมปรารถนาผู้ข้ามโอฆะได้ หมายความว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ติดอยู่ในวัตถุกาม ย่อมปรารถนาท่านผู้ข้ามโอฆะทั้งสี่ได้นั้น เหมือนคนมีหนี้ปรารถนาคนไม่มีหนี้ ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต. ในกาลจบเทศนา ติสสมาณพได้บรรลุโสดาปัตติผล ภายหลังได้บวชแล้วกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya tissametteyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาติสสเมตเตยยสูตร จบ.

8. Pasūrasuttavaṇṇanā

๘. วรรณนาปสูรสูตร

831. Idheva suddhīti pasūrasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante pasūro nāma paribbājako mahāvādī, so ‘‘ahamasmi sakalajambudīpe vādena aggo, tasmā yathā jambudīpassa jambupaññāṇaṃ, evaṃ mamāpi bhavituṃ arahatī’’ti jambusākhaṃ dhajaṃ katvā sakalajambudīpe paṭivādaṃ anāsādento anupubbena sāvatthiṃ āgantvā nagaradvāre vālikatthalaṃ katvā tattha sākhaṃ ussāpetvā ‘‘yo mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho, so imaṃ sākhaṃ bhañjatū’’ti vatvā nagaraṃ pāvisi. Taṃ ṭhānaṃ mahājano parivāretvā aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā sāriputto bhattakiccaṃ katvā sāvatthito nikkhamati. So taṃ disvā sambahule gāmadārake pucchi – ‘‘kiṃ etaṃ dārakā’’ti, te sabbaṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tena hi naṃ tumhe uddharitvā pādehi bhañjatha, ‘vādatthiko vihāraṃ āgacchatū’ti ca bhaṇathā’’ti vatvā pakkāmi.

๘๓๑. ปสูรสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ความบริสุทธิ์มีในที่นี้เท่านั้น. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี มีปริพาชกชื่อปสูระ เป็นผู้มีวาทะยิ่งใหญ่ เขาคิดว่า 'เราเป็นผู้เลิศด้วยวาทะในชมพูทวีปทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น ปัญญาเครื่องหมายของเราก็ควรจะมีเหมือนปัญญาเครื่องหมายคือต้นหว้าของชมพูทวีป' ดังนี้แล้ว จึงทำกิ่งหว้าเป็นธง เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปไม่พบผู้โต้ตอบวาทะได้ โดยลำดับได้มาถึงกรุงสาวัตถี ทำลานทรายไว้ที่ประตูเมือง แล้วปักกิ่งหว้าไว้ในที่นั้น กล่าวว่า 'ผู้ใดสามารถโต้วาทะกับเราได้ ผู้นั้นจงหักกิ่งหว้านี้' แล้วจึงเข้าไปในเมือง. มหาชนได้แวดล้อมสถานที่นั้นยืนอยู่. ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรทำภัตกิจเสร็จแล้ว ออกจากกรุงสาวัตถี. ท่านเห็นดังนั้นจึงถามเด็กชาวบ้านหลายคนว่า 'นี่อะไรกัน เด็กๆ' พวกเขาได้บอกเรื่องทั้งหมด. ท่านจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงถอนมันขึ้นแล้วหักด้วยเท้า และจงบอกว่า 'ผู้ต้องการโต้วาทะจงมาที่วิหาร'' แล้วก็หลีกไป.

Paribbājako [Pg.253] piṇḍāya caritvā katabhattakicco āgantvā uddharitvā bhaggaṃ sākhaṃ disvā ‘‘kenidaṃ kārita’’nti pucchi. ‘‘Buddhasāvakena sāriputtenā’’ti ca vutte pamudito hutvā ‘‘ajja mama jayaṃ samaṇassa ca parājayaṃ paṇḍitā passantū’’ti pañhavīmaṃsake kāraṇike ānetuṃ sāvatthiṃ pavisitvā vīthisiṅghāṭakacaccaresu vicaranto ‘‘samaṇassa gotamassa aggasāvakena saha vāde paññāpaṭibhānaṃ sotukāmā bhonto nikkhamantū’’ti ugghosesi. ‘‘Paṇḍitānaṃ vacanaṃ sossāmā’’ti sāsane pasannāpi appasannāpi bahū manussā nikkhamiṃsu. Tato pasūro mahājanaparivuto ‘‘evaṃ vutte evaṃ bhaṇissāmī’’tiādīni vitakkento vihāraṃ agamāsi. Thero ‘‘vihāre uccāsaddamahāsaddo janabyākulañca mā ahosī’’ti jetavanadvārakoṭṭhake āsanaṃ paññāpetvā nisīdi.

ฝ่ายปริพาชกเที่ยวบิณฑบาต ทำภัตกิจเสร็จแล้วกลับมา เห็นกิ่งหว้าถูกถอนและหักแล้ว จึงถามว่า 'ใครให้ทำสิ่งนี้?'. เมื่อมีผู้ตอบว่า 'พระสารีบุตรพุทธสาวก' เขาก็ดีใจแล้วคิดว่า 'วันนี้ บัณฑิตทั้งหลายจงดูชัยชนะของเราและความพ่ายแพ้ของสมณะเถิด' ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อนำผู้ไต่สวนปัญหาและผู้ตัดสินความมา เที่ยวป่าวประกาศไปตามถนนหนทาง สามแยก และสี่แยก ว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดปรารถนาจะฟังปัญญาปฏิภาณในการโต้วาทะกับอัครสาวกของพระสมณโคดม ขอจงออกมาเถิด'. มนุษย์จำนวนมาก ทั้งที่เลื่อมใสและไม่เลื่อมใสในพระศาสนา ต่างก็ออกมาด้วยคิดว่า 'เราจักฟังคำของบัณฑิตทั้งหลาย'. จากนั้น ปสูรปริพาชกอันมหาชนแวดล้อม ตรึกตรองอยู่ว่า 'เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้ เราจักกล่าวอย่างนี้' เป็นต้น ได้ไปยังวิหาร. พระเถระคิดว่า 'เสียงดัง เสียงอึกทึก และความวุ่นวายของหมู่ชน อย่าได้มีในวิหารเลย' ดังนี้แล้ว จึงให้ปูอาสนะไว้ที่ซุ้มประตูพระเชตวันแล้วนั่งรอ.

Paribbājako theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘tvaṃ, bho, pabbajita, mayhaṃ jambudhajaṃ bhañjāpesī’’ti āha. ‘‘Āma paribbājakā’’ti ca vutte ‘‘hotu no, bho, kāci kathāpavattī’’ti āha. ‘‘Hotu paribbājakā’’ti ca therena sampaṭicchite ‘‘tvaṃ, samaṇa, puccha, ahaṃ vissajjessāmī’’ti āha. Tato naṃ thero avaca ‘‘kiṃ, paribbājaka, dukkaraṃ pucchā, udāhu vissajjana’’nti. Vissajjanaṃ bho, pabbajita, pucchāya kiṃ dukkaraṃ. Taṃ yo hi koci yaṃkiñci pucchatīti. ‘‘Tena hi, paribbājaka, tvaṃ puccha, ahaṃ vissajjessāmī’’ti evaṃ vutte paribbājako ‘‘sādhurūpo bhikkhu ṭhāne sākhaṃ bhañjāpesī’’ti vimhitacitto hutvā theraṃ pucchi – ‘‘ko purisassa kāmo’’ti. ‘‘Saṅkapparāgo purisassa kāmo’’ti (a. ni. 6.63) thero āha. So taṃ sutvā there viruddhasaññī hutvā parājayaṃ āropetukāmo āha – ‘‘citravicitrārammaṇaṃ pana bho, pabbajita, purisassa kāmaṃ na vadesī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, na vademī’’ti. Tato naṃ paribbājako yāva tikkhattuṃ paṭiññaṃ kārāpetvā ‘‘suṇantu bhonto samaṇassa vāde dosa’’nti pañhavīmaṃsake ālapitvā āha – ‘‘bho, pabbajita, tumhākaṃ sabrahmacārino araññe viharantī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, viharantī’’ti. ‘‘Te tattha viharantā kāmavitakkādayo vitakke vitakkentī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, puthujjanā sahasā vitakkentī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ tesaṃ samaṇabhāvo kuto? Nanu te agārikā kāmabhogino hontī’’ti evañca pana vatvā athāparaṃ etadavoca –

ปริพาชกเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้บรรพชา ท่านใช้ให้คนหักธงชมพู่ของข้าพเจ้า” เมื่อพระเถระตอบว่า “ใช่แล้ว ปริพาชก” ปริพาชกจึงกล่าวว่า “ดูก่อนท่าน ขอให้เราได้มีการสนทนาปราศรัยกันบ้าง” เมื่อพระเถระรับคำว่า “เชิญเถิด ปริพาชก” ปริพาชกจึงกล่าวว่า “ท่านสมณะ ท่านจงถามเถิด ข้าพเจ้าจักวิสัชนา” ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกะปริพาชกนั้นว่า “ดูก่อนปริพาชก การถามหรือ หรือว่าการวิสัชนา อะไรทำได้ยากกว่ากัน” (ปริพาชกตอบว่า) “ดูก่อนท่านผู้บรรพชา การวิสัชนา (ทำได้ยากกว่า) การถามจะมีอะไรยากเล่า เพราะใครๆ ก็ถามอะไรๆ ก็ได้” (พระเถระกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ปริพาชก ท่านจงถามเถิด เราจักวิสัชนา” เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกมีจิตประหลาดใจว่า “ภิกษุรูปงามใช้ให้คนหักกิ่งไม้ในที่อันควร” แล้วจึงถามพระเถระว่า “อะไรคือกามของบุรุษ” พระเถระตอบว่า “สังกัปปราคะ (ความกำหนัดในความดำริ) เป็นกามของบุรุษ” (อํ. ฉักก. ๖.๖๓) ปริพาชกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว มีความเห็นขัดแย้งในพระเถระ ประสงค์จะให้ท่านพ่ายแพ้ จึงกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้บรรพชา ก็ท่านไม่กล่าวอารมณ์อันวิจิตรต่างๆ ว่าเป็นกามของบุรุษหรือ” (พระเถระตอบว่า) “ใช่แล้ว ปริพาชก เราไม่กล่าว” ลำดับนั้น ปริพาชกให้พระเถระปฏิญาณถึงสามครั้ง แล้วร้องเรียกผู้ไต่สวนปัญหาว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โปรดฟังโทษในวาทะของสมณะเถิด” แล้วกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้บรรพชา สพรหมจารีของท่านอยู่ในป่าหรือ” (พระเถระตอบว่า) “ใช่แล้ว ปริพาชก อยู่” (ปริพาชกถามว่า) “เมื่อพวกเขาอยู่ในที่นั้น ย่อมตรึกกามวิตกเป็นต้นหรือ” (พระเถระตอบว่า) “ใช่แล้ว ปริพาชก ปุถุชนย่อมตรึกโดยพลัน” (ปริพาชกกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ความเป็นสมณะของพวกเขาจะมีมาจากไหนเล่า พวกเขาก็เป็นคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามมิใช่หรือ” ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำต่อไปอีกว่า –

‘‘Na [Pg.254] te ve kāmā yāni citrāni loke,Saṅkapparāgañca vadesi kāmaṃ;

Saṅkappayaṃ akusale vitakke,Bhikkhupi te hessati kāmabhogī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.34);

“สิ่งวิจิตรในโลกไม่ชื่อว่าเป็นกาม ท่านกล่าวว่าสังกัปปราคะเป็นกาม เมื่อภิกษุของท่านดำริอกุศลวิตกอยู่ แม้ภิกษุนั้นก็จักเป็นผู้บริโภคกาม” (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๓๔)

Atha thero paribbājakassa vāde dosaṃ dassento āha – ‘‘kiṃ, paribbājaka, saṅkapparāgaṃ purisassa kāmaṃ na vadesi, citravicitrārammaṇaṃ vadesī’’ti? ‘‘Āma, bho, pabbajitā’’ti. Tato naṃ thero yāva tikkhattuṃ paṭiññaṃ kārāpetvā ‘‘suṇātha, āvuso, paribbājakassa vāde dosa’’nti pañhavīmaṃsake ālapitvā āha – ‘‘āvuso pasūra, tava satthā atthī’’ti? ‘‘Āma, pabbajita, atthī’’ti. ‘‘So cakkhuviññeyyaṃ rūpārammaṇaṃ passati saddārammaṇādīni vā sevatī’’ti? ‘‘Āma, pabbajita, sevatī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ tassa satthubhāvo kuto, nanu so agāriko kāmabhogī hotī’’ti evañca pana vatvā athāparaṃ etadavoca –

ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะแสดงโทษในวาทะของปริพาชก จึงกล่าวว่า “ดูก่อนปริพาชก ท่านไม่กล่าวสังกัปปราคะว่าเป็นกามของบุรุษ แต่กล่าวอารมณ์อันวิจิตรต่างๆ (ว่าเป็นกาม) หรือ” (ปริพาชกตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้บรรพชา” ลำดับนั้น พระเถระให้ปริพาชกนั้นปฏิญาณถึงสามครั้ง แล้วร้องเรียกผู้ไต่สวนปัญหาว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย โปรดฟังโทษในวาทะของปริพาชกเถิด” แล้วกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสปสูระ ท่านมีศาสดาหรือไม่” (ปริพาชกตอบว่า) “มีอยู่ ท่านผู้บรรพชา” (พระเถระถามว่า) “ศาสดาของท่านเห็นรูปารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ หรือเสพสัททารมณ์เป็นต้นหรือไม่” (ปริพาชกตอบว่า) “เสพอยู่ ท่านผู้บรรพชา” (พระเถระกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ความเป็นศาสดาของเขาจะมีมาจากไหนเล่า เขาก็เป็นคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามมิใช่หรือ” ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำต่อไปอีกว่า –

‘‘Te ve kāmā yāni citrāni loke,Saṅkapparāgaṃ na vadesi kāmaṃ;

Passanto rūpāni manoramāni,Suṇanto saddāni manoramāni.

“สิ่งวิจิตรในโลกชื่อว่าเป็นกาม ท่านไม่กล่าวสังกัปปราคะว่าเป็นกาม (ศาสดาของท่าน) เมื่อเห็นรูปอันน่ารื่นรมย์ เมื่อฟังเสียงอันน่ารื่นรมย์

‘‘Ghāyanto gandhāni manoramāni,Sāyanto rasāni manoramāni;

Phusanto phassāni manoramāni,Satthāpi te hessati kāmabhogī’’ti.

“เมื่อดมกลิ่นอันน่ารื่นรมย์ เมื่อลิ้มรสอันน่ารื่นรมย์ เมื่อสัมผัสโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ แม้ศาสดาของท่านก็จักเป็นผู้บริโภคกาม”

Evaṃ vutte nippaṭibhāno paribbājako ‘‘ayaṃ pabbajito mahāvādī, imassa santike pabbajitvā vādasatthaṃ sikkhissāmī’’ti sāvatthiṃ pavisitvā pattacīvaraṃ pariyesitvā jetavanaṃ paviṭṭho tattha lāludāyiṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyūpapannaṃ sarīrākārākappesu samantapāsādikaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mahāpañño mahāvādī’’ti mantvā tassa santike pabbajitvā taṃ vādena niggahetvā saliṅgena taṃyeva titthāyatanaṃ pakkamitvā puna ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ vādaṃ karissāmī’’ti sāvatthiyaṃ purimanayeneva ugghosetvā mahājanaparivuto ‘‘evaṃ samaṇaṃ gotamaṃ niggahessāmī’’tiādīni vadanto [Pg.255] jetavanaṃ agamāsi. Jetavanadvārakoṭṭhake adhivatthā devatā ‘‘ayaṃ abhājanabhūto’’ti mukhabandhamassa akāsi. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā mūgo viya nisīdi. Manussā ‘‘idāni pucchissati, idāni pucchissatī’’ti tassa mukhaṃ ulloketvā ‘‘vadehi, bho pasūra, vadehi, bho pasūrā’’ti uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ. Atha bhagavā ‘‘kiṃ pasūro vadissatī’’ti vatvā tattha sampattaparisāya dhammadesanatthaṃ imaṃ suttaṃ abhāsi.

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกหมดปฏิภาณ (คิดว่า) “บรรพชิตผู้นี้เป็นผู้มีวาทะยิ่งใหญ่ เราบวชในสำนักของท่านแล้วจักศึกษาศาสตร์แห่งวาทะ” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปยังกรุงสาวัตถี แสวงหาบาตรและจีวร เข้าไปสู่พระเชตวัน เห็นพระลาฬุทายีในที่นั้น มีวรรณะดุจทองคำ สมบูรณ์ด้วยร่างกาย มีอาการและกิริยาแห่งสรีระน่าเลื่อมใสในทุกอิริยาบถ จึงสำคัญว่า “ภิกษุรูปนี้มีปัญญามาก เป็นผู้มีวาทะยิ่งใหญ่” แล้วบวชในสำนักของท่าน ข่มท่านด้วยวาทะแล้ว สึกออกไปด้วยเพศของตน กลับไปยังสำนักของเดียรถีย์นั้นอีกครั้ง แล้วป่าวประกาศในกรุงสาวัตถีโดยนัยก่อนว่า “เราจักทำวาทะกับพระสมณโคดม” มีมหาชนแวดล้อม กล่าวคำเป็นต้นว่า “เราจักข่มพระสมณโคดมอย่างนี้” แล้วได้ไปยังพระเชตวัน เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ซุ้มประตูพระเชตวัน (คิดว่า) “ผู้นี้เป็นอภัพพบุคคล” จึงได้ทำมุขพันธน์ (การผูกปาก) แก่เขา เขาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วได้นั่งนิ่งประดุจคนใบ้ มนุษย์ทั้งหลายมองดูหน้าของเขา (คิดว่า) “บัดนี้จักถาม บัดนี้จักถาม” แล้วได้มีเสียงดังเสียงใหญ่ว่า “พูดเถิด ท่านปสูระ พูดเถิด ท่านปสูระ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปสูระจักพูดอะไรได้” แล้วได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น

Tattha paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepo – ime diṭṭhigatikā attano diṭṭhiṃ sandhāya idheva suddhī iti vādayanti nāññesu dhammesu visuddhimāhu. Evaṃ sante attano satthārādīni nissitā tattheva ‘‘esa vādo subho’’ti evaṃ subhaṃ vadānā hutvā puthū samaṇabrāhmaṇā ‘‘sassato loko’’tiādīsu paccekasaccesu niviṭṭhā.

ในคาถาแรกนั้น มีใจความโดยสังเขปดังนี้ – ชนผู้มีทิฏฐิเป็นคติเหล่านี้ อาศัยทิฏฐิของตน ย่อมกล่าวว่า “ความบริสุทธิ์มีในที่นี้เท่านั้น” ย่อมไม่กล่าวความบริสุทธิ์ในธรรมเหล่าอื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น สมณพราหมณ์จำนวนมาก อาศัยศาสดาของตนเป็นต้นแล้ว เป็นผู้กล่าวความดีงามในที่นั้นๆ ว่า “วาทะนี้ดีงาม” ดังนี้แล้ว ย่อมยึดมั่นในสัจจะส่วนตนในเรื่องต่างๆ มี “โลกเที่ยง” เป็นต้น

832. Evaṃ niviṭṭhā ca – te vādakāmāti gāthā. Tattha bālaṃ dahantī mithu aññamaññanti ‘‘ayaṃ bālo ayaṃ bālo’’ti evaṃ dvepi janā aññamaññaṃ bālaṃ dahanti, bālato passanti. Vadanti te aññasitā kathojjanti te aññamaññaṃ satthārādiṃ nissitā kalahaṃ vadanti. Pasaṃsakāmā kusalā vadānāti pasaṃsatthikā ubhopi ‘‘mayaṃ kusalavādā paṇḍitavādā’’ti evaṃsaññino hutvā.

๘๓๒. และเมื่อยึดมั่นอย่างนั้นแล้ว (จึงมีคาถาว่า) – เต วาทกามา (พวกเขาเป็นผู้ใคร่ในการโต้แย้ง) ในคาถานั้น บทว่า พาลํ ทหนฺติ มิถุ อญฺญมญฺญํ ความว่า ชนทั้งสองฝ่ายต่างก็เผากันและกันว่าเป็นคนพาลว่า “ผู้นี้เป็นพาล ผู้นี้เป็นพาล” คือมองกันและกันว่าเป็นคนพาล บทว่า วทนฺติ เต อญฺญสิตา กโถชฺชํ ความว่า พวกเขาอาศัยศาสดาเป็นต้นของกันและกันแล้ว ย่อมกล่าวถ้อยคำที่เป็นเหตุแห่งการทะเลาะกัน บทว่า ปสํสกามา กุสลา วทานา ความว่า ทั้งสองฝ่ายเป็นผู้ใคร่การสรรเสริญ มีความสำคัญว่า “พวกเราเป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ฉลาด เป็นผู้กล่าวถ้อยคำของบัณฑิต” ดังนี้แล้ว

833. Evaṃ vadānesu ca tesu eko niyamato eva – yutto kathāyanti gāthā. Tattha yutto kathāyanti vivādakathāya ussukko. Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti attano pasaṃsaṃ icchanto ‘‘kathaṃ nu kho niggahessāmī’’tiādinā nayena pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighātī hoti. Apāhatasminti pañhavīmaṃsakehi ‘‘atthāpagataṃ te bhaṇitaṃ, byañjanāpagataṃ te bhaṇita’’ntiādinā nayena apahārite vāde. Nindāya so kuppatīti evaṃ apāhatasmiñca vāde uppannāya nindāya so kuppati. Randhamesīti parassa randhameva gavesanto.

๘๓๓. ในคาถามีบทว่า ยุตฺโต กถายํ (ขวนขวายในถ้อยคำ) บรรดาผู้กล่าววาทะเหล่านั้น คนหนึ่งเป็นไปโดยแน่นอน. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยุตฺโต กถายํ ความว่า ขวนขวายในวิวาทกถา. บทว่า ปสํสมิจฺฉํ วินิฆาตี โหติ ความว่า ผู้ปรารถนาคำสรรเสริญของตน ย่อมเดือดร้อน คือมีความสงสัยในการเจรจามาก่อนแล้ว ด้วยคิดว่า 'ทำอย่างไรหนอ เราจะข่มขี่เขาได้'. บทว่า อปาหตสฺมึ ความว่า เมื่อวาทะถูกผู้ไต่สวนปัญหาขจัดเสียแล้ว ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'คำที่ท่านกล่าวปราศจากอรรถ ปราศจากพยัญชนะ'. บทว่า นินฺทาย โส กุปฺปติ ความว่า เมื่อวาทะนั้นถูกขจัดแล้ว เขาย่อมโกรธเพราะคำนินทาที่เกิดขึ้น. บทว่า รนฺธเมสี ความว่า แสวงหาแต่ช่องผิดของผู้อื่น.

834. Na [Pg.256] kevalañca kuppati, apica kho pana yamassa vādanti gāthā. Tattha parihīnamāhu apāhatanti atthabyañjanādito apāhataṃ parihīnaṃ vadanti. Paridevatīti tato nimittaṃ so ‘‘aññaṃ mayā āvajjita’’ntiādīhi vippalapati. Socatīti ‘‘tassa jayo’’tiādīni ārabbha socati. Upaccagā manti anutthunātīti ‘‘so maṃ vādena vādaṃ atikkanto’’tiādinā nayena suṭṭhutaraṃ vippalapati.

๘๓๔. เขาไม่เพียงแต่โกรธเท่านั้น แต่ยังมีคาถาว่า ยมสฺส วาทํ (วาทะของบุคคลใด) อีกด้วย. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริหีนมาหุ อปาหตํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าววาทะที่ถูกขจัดแล้วโดยอรรถและพยัญชนะเป็นต้นว่า เป็นวาทะที่พ่ายแพ้. บทว่า ปริเทวติ ความว่า เขาย่อมคร่ำครวญด้วยเหตุนั้นว่า 'เรานึกถึงเรื่องอื่น' เป็นต้น. บทว่า โสจติ ความว่า เขาย่อมเศร้าโศกปรารภถึงเรื่องต่างๆ มี 'ชัยชนะเป็นของเขา' เป็นต้น. บทว่า อุปจฺจคา มํ อนุทฺถุนาติ ความว่า เขาย่อมคร่ำครวญยิ่งขึ้นไปอีกด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ผู้นั้นล่วงเลยเราด้วยวาทะ'.

835. Ete vivādā samaṇesūti ettha pana samaṇā vuccanti bāhiraparibbājakā. Etesu ugghāti nighāti hotīti etesu vādesu jayaparājayādivasena cittassa ugghātaṃ nighātañca pāpuṇanto ugghātī nighātī ca hoti. Virame kathojjanti pajaheyya kalahaṃ. Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti na hi ettha pasaṃsalābhato añño attho atthi.

๘๓๕. ในบทว่า เอเต วิวาทา สมเณสุ นี้ คำว่า สมณะ หมายถึง ปริพาชกภายนอกพระพุทธศาสนา. บทว่า เอเตสุ อุคฺฆาตี นีฆาตี โหติ ความว่า ในวาทะเหล่านั้น ผู้ที่ถึงความยกตนและข่มท่านทางจิตใจเพราะความแพ้ชนะเป็นต้น ชื่อว่าผู้ยกตนและข่มท่าน. บทว่า วิรเม กโถชฺชํ ความว่า พึงละการทะเลาะวิวาทเสีย. บทว่า น หญฺญทตฺถตฺถิ ปสํสลาภา ความว่า ในการวิวาทนี้ไม่มีประโยชน์อื่น นอกจากได้คำสรรเสริญ.

836-7. Chaṭṭhagāthāya attho – yasmā ca na haññadatthatthi pasaṃsalābhā, tasmā paramaṃ lābhaṃ labhantopi ‘‘sundaro aya’’nti tattha diṭṭhiyā pasaṃsito vā pana hoti taṃ vādaṃ parisāya majjhe dīpetvā, tato so tena jayatthena tuṭṭhiṃ vā dantavidaṃsakaṃ vā āpajjanto hasati, mānena ca uṇṇamati. Kiṃ kāraṇaṃ? Yasmā taṃ jayatthaṃ pappuyya yathāmāno jāto, evaṃ uṇṇamato ca yā uṇṇatīti gāthā. Tattha mānātimānaṃ vadate panesoti eso pana taṃ uṇṇatiṃ ‘‘vighātabhūmī’’ti abujjhamāno mānañca atimānañca vadatiyeva.

คาถาที่ ๘๓๖-๗. อรรถแห่งคาถาที่ ๖ - เพราะไม่มีประโยชน์อื่นนอกจากการได้คำสรรเสริญ ฉะนั้น แม้เมื่อได้ลาภอย่างยิ่ง คือ ได้รับการสรรเสริญในทิฏฐินั้นว่า 'ทิฏฐินี้ดี' เพราะได้แสดงวาทะนั้นในท่ามกลางบริษัทแล้ว, เขาก็ย่อมยินดีหรือยิ้มแย้มเพราะประโยชน์คือชัยชนะนั้น และย่อมทะนงตนขึ้นด้วยมานะ. เหตุใด? เพราะเมื่อได้บรรลุประโยชน์คือชัยชนะนั้นแล้ว เขาก็เกิดมานะสมใจ. คาถามีว่า ยา อุณฺณติ (ความทะนงตนใด) เมื่อเขาทะนงตนขึ้นอย่างนี้. ในบทนั้น บทว่า มานาติมานํ วทเต ปเนโส ความว่า บุคคลนั้นไม่รู้ว่าความทะนงตนนั้นเป็น 'ภูมิแห่งความเดือดร้อน' จึงกล่าวถึงมานะและอติมานะนั่นเอง.

838. Evaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni tassa vādaṃ asampaṭicchanto ‘‘sūro’’ti gāthamāha. Tattha rājakhādāyāti rājakhādanīyena, bhattavetanenāti vuttaṃ hoti. Abhigajjameti paṭisūramicchanti yathā so paṭisūraṃ icchanto abhigajjanto eti, evaṃ diṭṭhigatiko diṭṭhigatikanti dasseti. Yeneva so, tena palehīti yena so tuyhaṃ paṭisūro, tena gaccha. Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyāti yaṃ pana idaṃ kilesajātaṃ yuddhāya siyā, taṃ etaṃ pubbeva natthi, bodhimūleyeva pahīnanti dasseti. Sesagāthā pākaṭasambandhāyeva.

๘๓๘. ครั้นทรงแสดงโทษในวาทะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อไม่ทรงรับวาทะนั้น จึงตรัสคาถามีคำว่า 'สูโร' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ราชขาทาย ความว่า ด้วยของเคี้ยวของพระราชา หมายความว่า ด้วยภัตตาหารและค่าจ้าง. บทว่า อภิคชฺชเมติ ปฏิสูรมิจฺฉนฺติ ความว่า แสดงว่า เหมือนผู้ที่ต้องการคู่ต่อสู้ ย่อมบันลือมา ฉันใด ผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น ก็ย่อมต้องการผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น ฉันนั้น. บทว่า เยเนว โส, เตน ปเลหิ ความว่า ผู้ใดเป็นคู่ต่อสู้ของท่าน ท่านจงไปกับผู้นั้น. บทว่า ปุพฺเพว นตฺถิ ยทิทํ ยุธาย ความว่า แสดงว่า กิเลสชาตินี้ใดพึงมีเพื่อการรบ กิเลสชาตินั้นไม่มีอยู่ก่อนแล้ว คือทรงละได้แล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง. คาถาที่เหลือมีความเชื่อมโยงที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว.

839-40. Tattha vivādayantīti vivadanti. Paṭisenikattāti paṭilomakārako. Visenikatvāti kilesasenaṃ vināsetvā. Kiṃ labhethoti [Pg.257] paṭimallaṃ kiṃ labhissasi. Pasūrāti taṃ paribbājakaṃ ālapati. Yesīdha natthīti yesaṃ idha natthi.

คาถาที่ ๘๓๙-๔๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิวาทยนฺติ ความว่า ย่อมวิวาทกัน. บทว่า ปฏิเสนิกตฺตา ความว่า ผู้กระทำในทางตรงกันข้าม. บทว่า วิเสนิกตฺวา ความว่า ทำลายเสนาคือกิเลสแล้ว. บทว่า กึ ลเภโถ ความว่า ท่านจะได้อะไรเป็นคู่ต่อสู้. บทว่า ปสูร เป็นคำเรียกปริพาชกนั้น. บทว่า เยสีธ นตฺถิ ความว่า ของบุคคลเหล่าใดไม่มีในโลกนี้.

841. Pavitakkanti ‘‘jayo nu kho me bhavissatī’’ti ādīni vitakkento. Dhonena yugaṃ samāgamāti dhutakilesena buddhena saddhiṃ yugaggāhaṃ samāpanno. Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti kotthukādayo viya sīhādīhi, dhonena saha yugaṃ gahetvā ekapadampi sampayātuṃ yugaggāhameva vā sampādetuṃ na sakkhissasīti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti.

๘๔๑. บทว่า ปวิตกฺกํ ความว่า วิตกถึงเรื่องต่างๆ มี 'ชัยชนะจักมีแก่เราหนอ' เป็นต้น. บทว่า โธเนน ยุคํ สมาคมา ความว่า เข้าถึงการถือแอก (การประลอง) กับพระพุทธเจ้าผู้มีกิเลสอันทรงชำระแล้ว. บทว่า น หิ ตฺวํ สกฺขสิ สมฺปยาตเว ความว่า ท่านย่อมไม่สามารถจะเดินไปได้แม้ก้าวเดียว เหมือนสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกับราชสีห์เป็นต้น เมื่อถือแอกกับพระผู้มีกิเลสอันทรงชำระแล้ว หรือท่านย่อมไม่สามารถจะจัดตั้งการถือแอกนั้นได้เลย. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายปรากฏชัดแล้ว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya pasūrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาปสูรสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

9. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā

๙. วรรณนามาคัณฑิยสูตร

842. Disvāna taṇhanti māgaṇḍiyasuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento kurūsu kammāsadhammanigamavāsino māgaṇḍiyassa nāma brāhmaṇassa sapajāpatikassa arahattūpanissayaṃ disvā tāvadeva sāvatthito tattha gantvā kammāsadhammassa avidūre aññatarasmiṃ vanasaṇḍe nisīdi suvaṇṇobhāsaṃ muñcamāno. Māgaṇḍiyopi taṅkhaṇaṃ tattha mukhadhovanatthaṃ gato suvaṇṇobhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti ito cito ca pekkhamāno bhagavantaṃ disvā attamano ahosi. Tassa kira dhītā suvaṇṇavaṇṇā, taṃ bahū khattiyakumārādayo vārayantā na labhanti. Brāhmaṇo evaṃladdhiko hoti ‘‘samaṇasseva naṃ suvaṇṇavaṇṇassa dassāmī’’ti. So bhagavantaṃ disvā ‘‘ayaṃ me dhītāya samānavaṇṇo, imassa naṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi. Tasmā disvāva attamano ahosi. So vegena gharaṃ gantvā brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti bhoti mayā dhītāya samānavaṇṇo puriso diṭṭho, alaṅkarohi dārikaṃ, tassa naṃ dassāmā’’ti. Brāhmaṇiyā [Pg.258] dārikaṃ gandhodakena nhāpetvā vatthapupphālaṅkārādīhi alaṅkarontiyā eva bhagavato bhikkhācāravelā sampattā. Atha bhagavā kammāsadhammaṃ piṇḍāya pāvisi.

๘๔๒. มาคัณฑิยสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ทิสฺวาน ตณฺหํ. สูตรนี้มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งพระอรหัตของมาคัณฑิยพราหมณ์พร้อมทั้งภรรยา ซึ่งเป็นชาวกัมมาสธัมมนิคม ในแคว้นกุรุ จึงเสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังที่นั้นในทันใด แล้วประทับนั่งในป่าแห่งหนึ่งไม่ไกลจากกัมมาสธัมมนิคม ทรงเปล่งฉัพพรรณรังสีดุจทองคำ. แม้มาคัณฑิยพราหมณ์ก็ไปที่นั่นในขณะนั้นเพื่อล้างหน้า เห็นฉัพพรรณรังสีแล้วคิดว่า 'นี่อะไรกัน' แลดูไปมา ก็ได้เห็นพระผู้มีพระภาคแล้วมีใจยินดี. ได้ยินว่า ธิดาของพราหมณ์นั้นมีผิวพรรณดุจทองคำ กษัตริย์กุมารเป็นต้นจำนวนมากมาสู่ขอก็ไม่ได้. พราหมณ์มีความเชื่ออย่างนี้ว่า 'เราจะให้ธิดาแก่สมณะผู้มีผิวพรรณดุจทองคำเท่านั้น'. เขาเห็นพระผู้มีพระภาคแล้วจึงเกิดความคิดว่า 'ผู้นี้มีผิวพรรณเสมอกับธิดาของเรา เราจะให้ธิดาแก่ผู้นี้'. เพราะเหตุนั้น พอเห็นเข้าก็มีใจยินดี. เขาจึงรีบกลับไปบ้านบอกนางพราหมณีว่า 'แม่คุณ แม่คุณ ฉันเห็นบุรุษผู้มีผิวพรรณเสมอกับธิดาของเราแล้ว เธอจงประดับตกแต่งเด็กหญิงเถิด เราจะให้ธิดาแก่เขากัน'. ขณะที่นางพราหมณีกำลังอาบน้ำอบให้เด็กหญิงและประดับด้วยเสื้อผ้าดอกไม้เครื่องประดับเป็นต้นอยู่นั้นเอง ก็ถึงเวลาภิกขาจารของพระผู้มีพระภาค. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังกัมมาสธัมมนิคมเพื่อบิณฑบาต.

Tepi kho dhītaraṃ gahetvā bhagavato nisinnokāsaṃ agamaṃsu. Tattha bhagavantaṃ adisvā brāhmaṇī ito cito ca vilokentī bhagavato nisajjaṭṭhānaṃ tiṇasanthārakaṃ addasa. Buddhānañca adhiṭṭhānabalena nisinnokāso padanikkhepo ca abyākulā honti. Sā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘esa, brāhmaṇa, tassa tiṇasanthāro’’ti? ‘‘Āma, bhotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, amhākaṃ āgamanakammaṃ na sampajjissatī’’ti. ‘‘Kasmā bhotī’’ti? ‘‘Passa, brāhmaṇa, abyākulo tiṇasanthāro, neso kāmabhogino paribhutto’’ti. Brāhmaṇo ‘‘mā, bhoti maṅgale pariyesiyamāne avamaṅgalaṃ abhaṇī’’ti āha. Punapi brāhmaṇī ito cito ca vicarantī bhagavato padanikkhepaṃ disvā brāhmaṇaṃ āha ‘‘ayaṃ tassa padanikkhepo’’ti? ‘‘Āma, bhotī’’ti. ‘‘Passa, brāhmaṇa, padanikkhepaṃ, nāyaṃ satto kāmesu gadhito’’ti. ‘‘Kathaṃ tvaṃ bhoti jānāsī’’ti ca vuttā attano ñāṇabalaṃ dassentī āha –

แม้พราหมณ์และนางพราหมณีเหล่านั้นก็พาลูกสาวไปยังที่ประทับนั่งของพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น เมื่อไม่เห็นพระผู้มีพระภาค นางพราหมณีมองไปทางโน้นทางนี้ ได้เห็นเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าอันเป็นที่ประทับนั่งของพระผู้มีพระภาค และด้วยพุทธานุภาพแห่งการอธิษฐาน ที่ประทับนั่งและรอยพระบาทย่อมไม่ยุ่งเหยิง นางได้กล่าวกับพราหมณ์ว่า “ท่านพราหมณ์ นี่คือเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าของท่านผู้นั้นหรือ?” (พราหมณ์ตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ” (นางพราหมณีกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านพราหมณ์ กิจที่พวกเรามานี้คงจะไม่สำเร็จ” (พราหมณ์ถามว่า) “เพราะเหตุไร ท่านผู้เจริญ?” (นางพราหมณีตอบว่า) “ท่านพราหมณ์ จงดูเถิด เครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าไม่ยุ่งเหยิงเลย ที่นอนนี้มิใช่ที่ที่ผู้บริโภคกามได้ใช้สอย” พราหมณ์กล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ เมื่อกำลังแสวงหามงคล อย่าได้กล่าวคำอันเป็นอวมงคลเลย” อีกครั้งหนึ่ง นางพราหมณีเดินตรวจดูไปทางโน้นทางนี้ ได้เห็นรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงกล่าวกับพราหมณ์ว่า “นี่คือรอยเท้าของท่านผู้นั้นหรือ?” (พราหมณ์ตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ” (นางพราหมณีกล่าวว่า) “ท่านพราหมณ์ จงดูรอยเท้าเถิด สัตว์ผู้นี้มิได้กำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย” และเมื่อถูกถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านรู้ได้อย่างไร?” นางจึงแสดงกำลังแห่งญาณของตน กล่าวว่า –

‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,Duṭṭhassa hoti anukaḍḍhitaṃ padaṃ;

Mūḷhassa hoti sahasānupīḷitaṃ,Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261;

dha. pa. aṭṭha. 1.2 sāmāvatīvatthu;

visuddhi. 1.45);

“เพราะว่า รอยเท้าของผู้กำหนัดยินดี ย่อมเป็นรอยเท้าที่(เหยียบ)ด้วยปลายเท้า, รอยเท้าของผู้มีใจประทุษร้าย ย่อมเป็นรอยเท้าที่ลากไป, รอยเท้าของผู้หลง ย่อมเป็นรอยเท้าที่เหยียบลงไปโดยแรง, ส่วนรอยเท้าของผู้มีกิเลสอันเปิดแล้ว ย่อมเป็นเช่นนี้”

Ayañcarahi tesaṃ kathā vippakatā, atha bhagavā katabhattakicco tameva vanasaṇḍaṃ āgato. Brāhmaṇī bhagavato varalakkhaṇakhacitaṃ byāmappabhāparikkhittaṃ rūpaṃ disvā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘esa tayā, brāhmaṇa, diṭṭho’’ti? ‘‘Āma bhotī’’ti. ‘‘Āgatakammaṃ na sampajjissateva, evarūpo nāma kāme paribhuñjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Tesaṃ evaṃ vadantānaññeva bhagavā tiṇasanthārake nisīdi. Atha brāhmaṇo dhītaraṃ vāmena hatthena gahetvā kamaṇḍaluṃ dakkhiṇena hatthena gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bho, pabbajita, tvañca suvaṇṇavaṇṇo ayañca dārikā, anucchavikā esā tava, imāhaṃ bhoto bhariyaṃ posāvanatthāya dammī’’ti [Pg.259] vatvā bhagavato santikaṃ gantvā dātukāmo aṭṭhāsi. Bhagavā brāhmaṇaṃ anālapitvā aññena saddhiṃ sallapamāno viya ‘‘disvāna taṇha’’nti imaṃ gāthaṃ abhāsi.

บัดนี้ คำสนทนาของคนเหล่านั้นยังไม่ทันจบลง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้เสด็จมายังป่าละเมาะนั้น นางพราหมณีเห็นพระรูปของพระผู้มีพระภาคอันประดับด้วยพระวรลักษณ์ มีพระรัศมีวาหนึ่งแผ่ซ่านโดยรอบ จึงกล่าวกับพราหมณ์ว่า “ท่านพราหมณ์ ท่านผู้นี้หรือที่ท่านได้เห็น?” (พราหมณ์ตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ” (นางพราหมณีกล่าวว่า) “กิจที่มานี้จะไม่สำเร็จเป็นแน่แท้ เพราะบุคคลผู้มีรูปเช่นนี้จะบริโภคกามทั้งหลายนั้น ข้อนี้ย่อมไม่มี” ขณะที่คนเหล่านั้นกำลังพูดกันอยู่นั่นเอง พระผู้มีพระภาคได้ประทับนั่งบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ครั้งนั้น พราหมณ์จูงลูกสาวด้วยมือซ้าย ถือคนโทน้ำด้วยมือขวา เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่บรรพชิต ท่านมีผิวพรรณดุจทองคำ และเด็กหญิงคนนี้ก็เช่นกัน นางสมควรแก่ท่าน ข้าพเจ้าขอมอบนางผู้นี้ให้เป็นภรรยาเพื่อบำรุงท่าน” แล้วเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค ประสงค์จะถวาย ได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงสนทนากับพราหมณ์ ราวกับกำลังสนทนากับผู้อื่น ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า “ทิสฺวาน ตณฺหํ” เป็นต้น

Tassattho – ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmamāgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi me methunasmiṃ nāhosi, kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche, kutonena saṃvasitunti.

อรรถแห่งพระคาถานั้นว่า – เราได้เห็นธิดาพญามาร คือ ตัณหา อรดี และราคา ผู้เนรมิตรูปต่างๆ เข้ามา ณ โคนต้นอชปาลนิโครธแล้ว ความพอใจแม้เพียงเล็กน้อยในเมถุนธรรมก็มิได้มีแก่เรา, จะป่วยกล่าวไปไยถึงการเห็นรูปของเด็กหญิงผู้นี้ซึ่งเต็มไปด้วยมูตรและกรีสเล่า โดยประการทั้งปวง แม้แต่จะถูกต้องด้วยเท้า เราก็ไม่ปรารถนา, จะอยู่ร่วมด้วยอย่างไรได้

843. Tato māgaṇḍiyo ‘‘pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti, ayañca dibbepi kāme na icchati, idampi itthiratanaṃ, kā nu assa diṭṭhī’’ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha. Tattha etādisaṃ ce ratananti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati, nārinti attano dhītaraṃ sandhāya. Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitanti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca. Bhavūpapattiñca vadesi kīdisanti attano bhavūpapattiñca kīdisaṃ vadasīti.

๘๔๓. ลำดับนั้น มาคัณฑิยพราหมณ์คิดว่า “บรรพชิตทั้งหลายละกามของมนุษย์แล้วบวชเพื่อทิพยกาม แต่ท่านผู้นี้ไม่ปรารถนาแม้ในทิพยกาม ทั้งสตรีรัตนะนี้ก็ไม่ปรารถนา ทิฏฐิของท่านผู้นี้เป็นอย่างไรหนอ” จึงได้กล่าวคาถาที่สองเพื่อทูลถาม ในคาถานั้น คำว่า “เอตาทิสํ เจ รตนํ” (ถ้ารัตนะเช่นนี้) ท่านกล่าวหมายถึงทิพยสตรีรัตนะ, คำว่า “นารึ” (นาง) ท่านกล่าวหมายถึงธิดาของตน คำว่า “ทิฏฺฐิคตํ สีลวตํ นุ ชีวิตํ” (ทิฏฐิ ศีล วัตร และชีวิต) หมายถึง ทิฏฐิ ศีล วัตร และชีวิต คำว่า “ภวูปปตฺติญฺจ วเทสิ กีทิสํ” (ท่านกล่าวถึงการเข้าถึงภพว่าเป็นอย่างไร) หมายความว่า ท่านกล่าวถึงการเข้าถึงภพของท่านว่าเป็นอย่างไร

844. Ito parā dve gāthā visajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva. Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ, māgaṇḍiya, dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammesu nicchinitvā ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahitaṃ na hoti natthi na vijjati. Kiṃkāraṇā? Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānameva addasanti.

๘๔๔. คาถาสองบทต่อจากนี้ เป็นไปโดยนัยแห่งการถามและการตอบ จึงมีความสัมพันธ์ที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ในคาถาทั้งสองนั้น อรรถโดยย่อของคาถาแรกคือ – ดูก่อนมาคัณฑิยะ เรานั้นไม่มี ไม่ปรากฏการยึดถือในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ ๖๒ ประการ โดยตัดสินว่า “สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า” แล้วกล่าวอย่างนี้ เพราะเหตุไร? เพราะว่าเราเมื่อเห็นโทษในทิฏฐิทั้งหลาย จึงไม่ยึดถือทิฏฐิใดๆ ค้นคว้าสัจธรรมอยู่ ได้เห็นแล้วซึ่งพระนิพพานอันชื่อว่าอัชฌัตตสันติ เพราะเป็นความสงบระงับราคะเป็นต้นในภายใน

845. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yānimāni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā vinicchayāti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena pakappitāni cāti vuccanti. Te tvaṃ muni diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi, ācikkha me, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehi taṃ padanti.

๘๔๕. อรรถโดยย่อของคาถาที่สองคือ – ทิฏฐิเหล่านี้ใด ที่เรียกว่า “วินิจฉยา” (การตัดสิน) เพราะอันสัตว์ทั้งหลายนั้นๆ ตัดสินแล้วยึดถือไว้ และเรียกว่า “ปะกัปปิตานิ” (สิ่งที่ตริตรึก) โดยนัยว่าเป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่งขึ้นด้วยปัจจัยของตนเป็นต้น ข้าแต่พระมุนี ท่านไม่ยึดถือธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านั้น แล้วกล่าวถึงเนื้อความใดว่า “อัชฌัตตสันติ” ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด บทนั้นอันนักปราชญ์ทั้งหลายประกาศไว้อย่างไร แสดงไว้อย่างไร

846. Athassa [Pg.260] bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ, taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha. Tattha ‘‘na diṭṭhiyā’’tiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati. ‘‘Suddhimāhā’’ti ettha vuttaṃ āha-saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purisabyattayaṃ katvā ‘‘diṭṭhiyā suddhiṃ nāhaṃ kathemī’’ti evamattho veditabbo. Yathā cettha, evaṃ uttarapadesupi. Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi. Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā. Añāṇāti kammassa katasaccānulomikañāṇaṃ vinā. Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā. Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā. Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi no kathemīti evamattho veditabbo. Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purime diṭṭhiādibhede kaṇhapakkhiye dhamme samugghātakaraṇena nissajja, pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhiye atammayatāpajjanena anuggahāya. Santo anissāya bhavaṃ na jappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā, ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo.

๘๔๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงอุบายนั้นพร้อมทั้งฝ่ายตรงกันข้าม ซึ่งเป็นอุบายที่บัณฑิตทั้งหลายประกาศบทนั้นไว้แล้วอย่างไร จึงตรัสคาถาว่า “น ทิฏฺฐิยา” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น พระองค์ทรงปฏิเสธความบริสุทธิ์ด้วยทิฏฐิ ด้วยสุตะ ด้วยอรูปสมาบัติ ด้วยญาณ ด้วยศีลและพรตภายนอก ด้วยบทว่า “น ทิฏฺฐิยา” เป็นต้น. ในบทว่า “สุทฺธิมาหา” นี้ พึงประกอบ อาห-ศัพท์ ที่กล่าวไว้ในที่นี้กับ น-อักษร ในทุกแห่ง แล้วทำบุรุษวิปลาส (เปลี่ยนบุรุษ) พึงทราบความอย่างนี้ว่า “เราไม่กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยทิฏฐิ”. แม้ในบทต่อไปก็พึงทราบความอย่างนี้เหมือนในบทนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อทิฏฺฐิยา นาหา ความว่า เราไม่กล่าว (ความบริสุทธิ์) โดยปราศจากสัมมาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐. บทว่า อสฺสุติยา ความว่า โดยปราศจากการฟังนวังคสัตถุศาสน์. บทว่า อญาณา ความว่า โดยปราศจากกัมมัสสกตาญาณและสัจจานุโลมิกญาณ. บทว่า อสีลตา ความว่า โดยปราศจากปาฏิโมกขสังวร. บทว่า อพฺพตา ความว่า โดยปราศจากธุดงควัตร. บทว่า โนปิ เตนาติ พึงทราบความอย่างนี้ว่า เราไม่กล่าว (ความบริสุทธิ์) แม้ด้วยเหตุเพียงอย่างใดอย่างหนึ่งในทิฏฐิเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า เอเต จ นิสฺสชฺช อนคฺคหายาติ ความว่า สละธรรมฝ่ายดำมีทิฏฐิเป็นต้นส่วนแรกเหล่านี้ด้วยการถอนขึ้น และเพื่อความไม่ยึดมั่นในธรรมฝ่ายขาวมีอทิฏฐิเป็นต้นส่วนหลังเหล่านี้ด้วยการไม่เป็นตัมมยตา. บทว่า สนฺโต อนิสฺสาย ภวํ น ชปฺเปติ ความว่า ด้วยปฏิปทานี้ เป็นผู้สงบเพราะราคะเป็นต้นสงบระงับแล้ว ไม่อาศัยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในจักขุเป็นต้น พึงเป็นผู้สามารถที่จะไม่ปรารถนาแม้ภพเดียว ไม่ว่าเพราะเหตุใดๆ อธิบายว่า นี้เป็นสันติภายในของผู้นั้น.

847. Evaṃ vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘no ce kirā’’ti gāthamāha. Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva. Kaṇhapakkhiyāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha. Āha-saddaṃ pana nocekira-saddena yojetvā ‘‘no ce kirāha no ce kira kathesī’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Momuhanti atimūḷhaṃ, mohanaṃ vā. Paccentīti jānanti.

๘๔๗. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว มาคัณฑิยพราหมณ์ไม่เข้าใจความหมายของพระดำรัส จึงกล่าวคาถาว่า “โน เจ กิรา” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐาทีนิ มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. แต่ท่านกล่าวหมายถึงธรรมฝ่ายดำทั้งสองแห่ง. ส่วน อาห-ศัพท์ พึงประกอบกับ โนเจกิร-ศัพท์ พึงเห็นความอย่างนี้ว่า “ถ้าหากว่าท่านไม่กล่าว ถ้าหากว่าท่านไม่สอน”. บทว่า โมมูหนฺติ คือ หลงใหลอย่างยิ่ง หรือความหลง. บทว่า ปจฺเจนฺติ คือ ย่อมรู้.

848. Athassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘diṭṭhiñca nissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – tvaṃ, māgaṇḍiya, diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni, tesveva samuggahītesu evaṃ pamohaṃ āgato, ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yuttasaññaṃ na passasi, tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momuhato passasīti.

๘๔๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงปฏิเสธคำถามที่อาศัยทิฏฐินั้น จึงตรัสคาถาว่า “ทิฏฺฐิญฺจ นิสฺสาย” เป็นต้น. ความหมายของคาถานั้นว่า ดูก่อนมาคัณฑิยะ ท่านอาศัยทิฏฐิแล้วถามอยู่บ่อยๆ ทิฏฐิคตะเหล่าใดที่ท่านยึดถือไว้แล้ว ท่านก็มาถึงความหลงใหลอย่างนี้ในทิฏฐิคตะที่ยึดถือไว้นั้นเอง และท่านย่อมไม่เห็นสัญญาที่ถูกต้องแม้เพียงน้อยนิดจากสันติภายใน จากปฏิปทา หรือจากธรรมเทศนาที่เรากล่าวแล้วนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเห็นธรรมนี้ว่าเป็นเรื่องหลงใหล.

849. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃ dassento ‘‘samo visesī’’ti gāthamāha. Tassattho [Pg.261] – yo evaṃ tividhamānena vā diṭṭhiyā vā maññati, so tena mānena tāya diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya. Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti, na ca hīnoti pāṭhaseso.

๘๔๙. ครั้นทรงแสดงการที่มาคัณฑิยพราหมณ์ต้องวิวาทเพราะความหลงใหลในสิ่งที่ตนยึดถือไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่พระองค์ผู้ปราศจากความหลงใหลในธรรมเหล่านั้นและธรรมอื่นๆ ไม่มีการวิวาท จึงตรัสคาถาว่า “สโม วิเสสี” เป็นต้น. ความหมายของคาถานั้นว่า ผู้ใด ย่อมสำคัญด้วยมานะ ๓ อย่าง หรือด้วยทิฏฐิอย่างนี้ ผู้นั้นพึงวิวาทกับบุคคลนั้นด้วยมานะนั้น หรือด้วยทิฏฐินั้น. ส่วนผู้เช่นเราผู้ไม่หวั่นไหวในอาการ ๓ อย่างนี้ ความสำคัญว่า “เราเสมอเขา” หรือ “เราดีกว่าเขา” ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น และมีบทที่เหลือว่า “หรือเราเลวกว่าเขา”.

850. Kiñca bhiyyo – saccanti soti gāthā. Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko mādiso bāhitapāpattādinā nayena brāhmaṇo ‘‘idameva sacca’’nti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya, kena vā kāraṇena bhaṇeyya, ‘‘mayhaṃ saccaṃ, tuyhaṃ musā’’ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya? Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘sadisohamasmī’’ti pavattiyā samaṃ vā, itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi, so samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo – okaṃ pahāyāti gāthā?

๘๕๐. ยิ่งไปกว่านั้น (พระผู้มีพระภาคตรัส) คาถาว่า “สจฺจนฺติ โส” เป็นต้น. ความหมายของคาถานั้นว่า พราหมณ์เช่นเราผู้มีรูปอย่างนี้ ละมานะและทิฏฐิได้แล้ว โดยนัยว่าเป็นผู้มีบาปอันลอยแล้วเป็นต้น พึงกล่าวอะไร พึงกล่าวเรื่องอะไรว่า “นี้เท่านั้นจริง” หรือพึงกล่าวด้วยเหตุผลอะไร หรือพึงวิวาทกับบุคคลด้วยมานะหรือด้วยทิฏฐิอะไรว่า “ของฉันจริง ของท่านเท็จ”? ในบุคคลเช่นเราผู้เป็นขีณาสพ ไม่มีความสำคัญว่า “เสมอ” เพราะความเป็นไปว่า “เราเป็นผู้เสมอเขา” หรือว่า “ไม่เสมอ” เพราะความเป็นไปโดยภาวะแห่งสองอย่างที่เหลือ ผู้นั้นพึงประกอบหรือพึงโต้ตอบวาทะกับใครในบรรดาผู้ที่เสมอกันเป็นต้นเล่า? บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้โดยส่วนเดียว (ย่อมเป็นดังนี้) มิใช่หรือ? (ดังที่ตรัสใน) คาถาว่า “โอกํ ปหาย” เป็นต้น.

851. Tattha okaṃ pahāyāti rūpavatthādiviññāṇassa okāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā. Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto. Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto. Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto. Apurekkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento. Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya. So evarūpo – yehi vivittoti gāthā.

๘๕๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า โอกํ ปหาย คือ ละที่ตั้งแห่งวิญญาณมีรูปวัตถุเป็นต้น ด้วยการละฉันทราคะในที่นั้นเสีย. บทว่า อนิเกตสารี คือ ไม่ท่องเที่ยวไปในนิเกตะมีรูปนิมิตเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา. บทว่า คาเม อกุพฺพํ มุนิ สนฺถวานิ คือ พระมุนีไม่ทำความสนิทสนมกับคฤหัสถ์ในหมู่บ้าน. บทว่า กาเมหิ ริตฺโตติ คือ เป็นผู้ว่างจากกามทั้งปวงเพราะไม่มีฉันทราคะในกามทั้งหลาย. บทว่า อปุเรกฺขราโนติ คือ ไม่ก่ออัตภาพในอนาคต. บทว่า กถํ น วิคฺคยฺห ชเนน กยิราติ คือ ไม่พึงกล่าววาจาที่เป็นเหตุแห่งการโต้เถียงกับชน. บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ (ย่อมเป็นดังนี้ ดังที่ตรัสใน) คาถาว่า “เยหิ วิวิตฺโต” เป็นต้น.

852. Tattha yehīti yehi diṭṭhigatehi. Vivitto vicareyyāti ritto careyya. Na tāni uggayha vadeyya nāgoti ‘‘āguṃ na karotī’’tiādinā (cūḷani. bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītigāthāniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na vadeyya. Jalambujanti jalasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ, padumanti vuttaṃ hoti. Yathā jalena paṅkena ca nūpalittanti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti, evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho. Kāme ca loke ca [Pg.262] anūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhipi lepehi anupalitto hoti.

๘๕๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า เยหิ คือ จากทิฏฐิคตะเหล่าใด. บทว่า วิวิตฺโต วิจเรยฺยาติ คือ พึงเที่ยวไปเป็นผู้ว่างเปล่า. บทว่า น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโคติ คือ พระนาค โดยนัยว่า “ผู้ไม่ทำความชั่ว” เป็นต้น จะไม่ยึดถือทิฏฐิคตะเหล่านั้นแล้วกล่าว. บทว่า ชลมฺพุชนฺติ คือ ดอกบัวซึ่งเกิดในน้ำที่เรียกว่าชล มีก้านมีหนาม เกิดในน้ำ. บทว่า ยถา ชเลน ปงฺเกน จ นูปลิตฺตนฺติ คือ ดอกบัวนั้นไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำและเปือกตมฉันใด. บทว่า เอวํ มุนิ สนฺติวาโท อคิทฺโธติ คือ พระมุนีผู้กล่าวถึงสันติภายใน ไม่โลภเพราะไม่มีความโลภฉันนั้น. บทว่า กาเม จ โลเก จ อนูปลิตฺโตติ คือ เป็นผู้ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาทั้งสอง ในกามทั้งสองอย่างและในโลกมีอบายเป็นต้น.

853. Kiñca bhiyyo – na vedagūti gāthā. Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti, diṭṭhiyā gacchanto vā, taṃ sārato paccento vā na hoti. Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako, karaṇavacanena diṭṭhiyā yātīti diṭṭhiyāyako. Upayogatthe sāmivacanena diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako. Na mutiyā sa mānametīti mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti. Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo, ayaṃ pana na tādiso. Na kammunā nopi sutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā sutasuddhiādinā sutena vā so netabbo na hoti. Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anūpanīto. Tassa ca evaṃvidhassa – saññāvirattassāti gāthā.

๘๕๓. ยิ่งไปกว่านั้น มีคาถาว่า น เวทคู เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า น เวทคู ทิฏฺฐิยายโก ความว่า ผู้รู้เวทคือมรรค ๔ เช่นเรา ย่อมไม่เป็นผู้แล่นไปด้วยทิฏฐิ คือ ไม่เป็นผู้ไปด้วยทิฏฐิ หรือเชื่อถือทิฏฐินั้นโดยความเป็นสาระ. ในบทนั้น มีอรรถแห่งศัพท์ว่า ย่อมไป เหตุนั้น ชื่อว่า ยายโก. ด้วยอำนาจกรณวจนะ อธิบายว่า ย่อมไปด้วยทิฏฐิ เหตุนั้น ชื่อว่า ทิฏฐิยายโก. แม้ด้วยอำนาจสามีวจนะ ในอรรถว่าอุปโยคะ อธิบายว่า ย่อมไปแห่งทิฏฐิ เหตุนั้น ชื่อว่า ทิฏฐิยายโก. บทว่า น มุติยา ส มานเมติ ความว่า แม้ด้วยมุติคืออารมณ์มีรูปเป็นต้น เขาย่อมไม่ถึงซึ่งมานะ. บทว่า น หิ ตมฺมโย โส ความว่า บุคคลย่อมเป็นผู้หมกมุ่นในอารมณ์นั้น มีอารมณ์นั้นเป็นเบื้องหน้า ด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ แต่พระอริยเจ้านี้ไม่เป็นเช่นนั้น. บทว่า น กมฺมุนา โนปิ สุเตน เนยฺโย ความว่า ท่านไม่พึงถูกนำไป ด้วยกรรมมีปุญญาภิสังขารเป็นต้น หรือด้วยสุตะมีสุทธิด้วยสุตะเป็นต้น. บทว่า อนูปนีโต ส นิเวสเนสุ ความว่า ท่านเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิ นำเข้าไปไม่ได้แล้วในนิเวสน์คือตัณหาและทิฏฐิทั้งปวง เพราะละอุปยะทั้งสองได้แล้ว. สำหรับท่านผู้เห็นปานนี้ มีคาถาว่า สญฺญาวิรตฺตสฺส เป็นต้น.

854. Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa. Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto. Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa. Iminā sukkhavipassako adhippeto. Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭayantā vicaranti loketi ye kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ, te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ, ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ, te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti. Sesamettha yaṃ avuttaṃ, taṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Desanāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

๘๕๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า สญฺญาวิรตฺตสฺส ความว่า ผู้มีกามสัญญาเป็นต้นอันละได้แล้ว ด้วยภาวนาอันมีเนกขัมมสัญญาเป็นเบื้องหน้า. ด้วยบทนี้ ทรงประสงค์ถึงสมถยานิกผู้เป็นอุภโตภาควิมุต. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ความว่า ผู้หลุดพ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวงด้วยภาวนาอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า. ด้วยบทนี้ ทรงประสงค์ถึงสุกขวิปัสสก. บทว่า สญฺญญฺจ ทิฏฺฐิญฺจ เย อคฺคเหสุ เต ฆฏฺฏยนฺตา วิจรนฺติ โลเก ความว่า ชนเหล่าใดยึดถือสัญญา มีกามสัญญาเป็นต้น ชนเหล่านั้นโดยเฉพาะคือคฤหัสถ์ ย่อมกระทบกระทั่งกันและกันในเรื่องกามเป็นเหตุ ส่วนชนเหล่าใดยึดถือทิฏฐิ ชนเหล่านั้นโดยเฉพาะคือบรรพชิต ย่อมกระทบกระทั่งกันและกันในเรื่องธรรมเป็นเหตุ เที่ยวไป. ส่วนที่เหลือที่ยังไม่ได้กล่าวในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์และพราหมณีบวชแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามาคัณฑิยสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

10. Purābhedasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาปุราเภทสูตร

855. Kathaṃdassīti [Pg.263] purābhedasuttaṃ. Kā uppatti? Imassa suttassa ito paresañca pañcannaṃ kalahavivādacūḷabyūhamahābyūhatuvaṭakaattadaṇḍasuttānaṃ sammāparibbājanīyassa uppattiyaṃ vuttanayeneva sāmaññato uppatti vuttā. Visesato pana yatheva tasmiṃ mahāsamaye rāgacaritadevatānaṃ sappāyavasena dhammaṃ desetuṃ nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā sammāparibbājanīyasuttamabhāsi, evaṃ tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho purā sarīrabhedā kattabba’’nti uppannacittānaṃ devatānaṃ cittaṃ ñatvā tāsaṃ anuggahatthaṃ aḍḍhateḷasabhikkhusataparivāraṃ nimmitabuddhaṃ ākāsena ānetvā tena attānaṃ pucchāpetvā imaṃ suttamabhāsi.

๘๕๕. ปุราเภทสูตร มีคำขึ้นต้นว่า กถํทสฺสี. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เรื่องเกิดขึ้นโดยทั่วไปของสูตรนี้และอีก ๕ สูตรต่อไป คือ กลหวิวาทสูตร จูฬพยูหสูตร มหาพยูหสูตร ตุวฏกสูตร และอัตตทัณฑสูตร ได้กล่าวไว้แล้วโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องกำเนิดแห่งสัมมาปริพพาชนียสูตรนั่นเอง. แต่โดยพิเศษ ในมหาสมาคมนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระประสงค์จะแสดงธรรมอันเป็นสัปปายะแก่เทวดาผู้มีราคจริต จึงทรงให้พระพุทธนิมิตทูลถามพระองค์แล้วตรัสสัมมาปริพพาชนียสูตร ฉันใด, ในมหาสมาคมนั้นนั่นเอง พระองค์ทรงทราบจิตของเทวดาทั้งหลายผู้มีความคิดเกิดขึ้นว่า "อะไรหนอแล อันบุคคลพึงกระทำก่อนแต่การแตกแห่งสรีระ" เพื่ออนุเคราะห์เทวดาเหล่านั้น จึงทรงนำพระพุทธนิมิตพร้อมด้วยบริวารภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป มาทางอากาศ แล้วทรงให้พระพุทธนิมิตนั้นทูลถามพระองค์แล้วตรัสสูตรนี้ ฉันนั้น.

Tattha pucchāya tāva so nimmito kathaṃdassīti adhipaññaṃ kathaṃsīloti adhisīlaṃ, upasantoti adhicittaṃ pucchati. Sesaṃ pākaṭameva.

ในคำถามนั้น พระพุทธนิมิตนั้น ด้วยบทว่า กถํทสฺสี ย่อมทูลถามถึงอธิปัญญา, ด้วยบทว่า กถํสีโล ย่อมทูลถามถึงอธิสีล, ด้วยบทว่า อุปสนฺโต ย่อมทูลถามถึงอธิจิต. ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว.

856. Vissajjane pana bhagavā sarūpena adhipaññādīni avissajjetvāva adhipaññādippabhāvena yesaṃ kilesānaṃ upasamā ‘‘upasanto’’ti vuccati, nānādevatānaṃ āsayānulomena tesaṃ upasamameva dīpento ‘‘vītataṇho’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha ādito aṭṭhannaṃ gāthānaṃ ‘‘taṃ brūmi upasanto’’ti imāya gāthāya sambandho veditabbo. Tato parāsaṃ ‘‘sa ve santoti vuccatī’’ti iminā sabbapacchimena padena.

๘๕๖. ส่วนในคำตอบ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงตอบถึงอธิปัญญาเป็นต้นโดยสรูป แต่ทรงแสดงแต่ความสงบแห่งกิเลสเหล่านั้น ซึ่งบุคคลถูกเรียกว่า "ผู้สงบ" ด้วยอานุภาพแห่งอธิปัญญาเป็นต้น ตามอัธยาศัยของเทวดาต่างๆ จึงได้ตรัสคาถาทั้งหลายมีคำว่า วีตตณฺโห เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น พึงทราบความเกี่ยวข้องของคาถา ๘ คาหาแรกกับคาถาว่า ตํ พฺรูมิ อุปสนฺโต นี้. ส่วนคาถาที่เหลือจากนั้น พึงทราบความเกี่ยวข้องกับบทสุดท้ายว่า ส เว สนฺโตติ วุจฺจติ นี้.

Anupadavaṇṇanānayena ca – vītataṇho purā bhedāti yo sarīrabhedā pubbameva pahīnataṇho. Pubbamantamanissitoti atītaddhādibhedaṃ pubbantamanissito. Vemajjhenupasaṅkheyyoti paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā nayena na upasaṅkhātabbo. Tassa natthi purakkhatanti tassa arahato dvinnaṃ purekkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani purakkhatampi natthi, taṃ brūmi upasantoti evamettha yojanā veditabbā. Esa nayo sabbattha. Ito paraṃ pana yojanaṃ adassetvā anuttānapadavaṇṇanaṃyeva karissāma.

และโดยนัยแห่งการพรรณนาตามบท บทว่า วีตตณฺโห ปุรา เภทา ความว่า ผู้ใดมีตัณหาอันละได้แล้วก่อนแต่การแตกแห่งสรีระ. บทว่า ปุพฺพมนฺตมนิสฺสิโต ความว่า ไม่ยึดถือส่วนเบื้องต้น อันได้แก่ส่วนอดีตเป็นต้น. บทว่า เวปชฺเฌนุปสงฺเขยฺโย ความว่า แม้ในส่วนปัจจุบัน ก็ไม่พึงนับได้โดยนัยว่า "เป็นผู้กำหนัด" เป็นต้น. บทว่า ตสฺส นตฺถิ ปุรกฺขตํ ความว่า สำหรับพระอรหันต์นั้น เพราะไม่มีปุเรกขาร (สิ่งที่ทำไว้ข้างหน้า) ทั้งสอง จึงไม่มีสิ่งที่ทำไว้ข้างหน้าแม้ในส่วนอนาคต, เราเรียกผู้นั้นว่าผู้สงบ พึงทราบการประกอบความในที่นี้อย่างนี้. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. แต่ต่อจากนี้ไป เราจะไม่แสดงการประกอบความ แต่จะพรรณนาเฉพาะบทที่ยังไม่ชัดเจนเท่านั้น.

857. Asantāsīti tena tena alābhakena asantasanto. Avikatthīti sīlādīhi avikatthanasīlo. Akukkucoti hatthakukkucādivirahito[Pg.264]. Mantabhāṇīti mantāya pariggahetvā vācaṃ bhāsitā. Anuddhatoti uddhaccavirahito. Sa ve vācāyatoti so vācāya yato saṃyato catudosavirahitaṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

๘๕๗. บทว่า อสนฺตาสี ความว่า ไม่สะดุ้งเพราะความไม่ได้สิ่งนั้นๆ. บทว่า อวิกตฺถี ความว่า มีปกติไม่โอ้อวดด้วยศีลเป็นต้น. บทว่า อกุกฺกุโจ ความว่า ปราศจากความคะนองมือเป็นต้น. บทว่า มนฺตภาณี ความว่า เป็นผู้กล่าววาจาที่ใคร่ครวญด้วยปัญญาแล้ว. บทว่า อนุฑฺฒโต ความว่า ปราศจากความฟุ้งซ่าน. บทว่า ส เว วาจายโต ความว่า ผู้นั้นเป็นผู้สำรวมแล้ว ระวังแล้วในวาจา ย่อมกล่าววาจาที่ปราศจากโทษ ๔ อย่าง.

858. Nirāsattīti nittaṇho. Vivekadassī phassesūti paccuppannesu cakkhusamphassādīsu attādibhāvavivekaṃ passati. Diṭṭhīsu ca na nīyatīti dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu kāyaci diṭṭhiyā na nīyati.

๘๕๘. บทว่า นิราสตฺตี ความว่า ผู้ไม่มีตัณหา. บทว่า วิเวกดสฺสี ผสฺเสสุ ความว่า ในจักขุสัมผัสเป็นต้นอันเป็นปัจจุบัน ย่อมเห็นความสงัดจากความเป็นอัตตาเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐีสุ จ น นียติ ความว่า ย่อมไม่ถูกนำไปด้วยทิฏฐิใดๆ ในบรรดาทิฏฐิ ๖๒.

859. Patilīnoti rāgādīnaṃ pahīnattā tato apagato. Akuhakoti avimhāpako tīhi kuhanavatthūhi. Apihālūti apihanasīlo, patthanātaṇhāya rahitoti vuttaṃ hoti. Amaccharīti pañcamaccheravirahito. Appagabbhoti kāyapāgabbhiyādivirahito. Ajegucchoti sampannasīlāditāya ajegucchanīyo asecanako manāpo. Pesuṇeyye ca no yutoti dvīhi ākārehi upasaṃharitabbe pisuṇakamme ayutto.

๘๕๙. บทว่า ปฏิลีโน ความว่า เพราะละราคะเป็นต้นได้แล้ว จึงเป็นผู้หลีกออกจากกิเลสเหล่านั้น. บทว่า อกุหโก ความว่า ไม่เป็นผู้หลอกลวงด้วยวัตถุแห่งความหลอกลวง ๓ อย่าง. บทว่า อปิหาลู ความว่า มีปกติไม่ปรารถนา คือ กล่าวได้ว่า ปราศจากตัณหาคือความอยาก. บทว่า อมจฺฉรี ความว่า ปราศจากมัจฉริยะ ๕ อย่าง. บทว่า อปฺปคพฺโภ ความว่า ปราศจากความคะนองทางกายเป็นต้น. บทว่า อเชคุจฺโฉ ความว่า เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น จึงไม่น่ารังเกียจ เป็นที่น่าชื่นชม พอใจ. บทว่า เปสุเณยฺเย จ โน ยุโต ความว่า ไม่ประกอบในกรรมคือการพูดส่อเสียด อันพึงนำเข้าไปด้วยอาการ ๒ อย่าง.

860. Sātiyesu anassāvīti sātavatthūsu kāmaguṇesu taṇhāsanthavavirahito. Saṇhoti saṇhehi kāyakammādīhi samannāgato. Paṭibhānavāti pariyattiparipucchādhigamapaṭibhānehi samannāgato. Na saddhoti sāmaṃ adhigatadhammaṃ na kassaci saddahati. Na virajjatīti khayā rāgassa virattattā idāni na virajjati.

๘๖๐. บทว่า สติเยสุ อนสฺสาวี ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเชยชิดด้วยตัณหาในกามคุณอันเป็นวัตถุที่น่าพอใจ. บทว่า สณฺโห ความว่า ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันละเอียดอ่อน. บทว่า ปฏิภาณวา ความว่า ประกอบด้วยปฏิภาณคือ ปริยัติ ปริปุจฉา และอธิคม. บทว่า น สทฺโธ ความว่า ไม่เชื่อธรรมที่ตนบรรลุแล้วแก่ใครๆ. บทว่า น วิรชฺชติ ความว่า เพราะคลายกำหนัดแล้วเพราะสิ้นราคะ บัดนี้จึงไม่คลายกำหนัดอีก.

861. Lābhakamyā na sikkhatīti na lābhapatthanāya suttantādīni sikkhati. Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhatīti virodhābhāvena ca aviruddho hutvā taṇhāya mūlarasādīsu gedhaṃ nāpajjati.

๘๖๑. บทว่า ลาภกมฺยา น สิกฺขติ ความว่า ไม่ศึกษาสุตตันตะเป็นต้นเพราะความปรารถนาลาภ. บทว่า อวิรุทฺโธ จ ตณฺหาย, รเสสุ นานุคิชฺฌติ ความว่า และเป็นผู้ไม่ขัดเคืองเพราะไม่มีความขัดเคือง จึงไม่ถึงความติดใจในรสมีรากไม้เป็นต้นเพราะตัณหา.

862. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato. Satoti kāyānupassanādisatiyutto.

๘๖๒. บทว่า อุเปกฺขโก ความว่า ประกอบด้วยอุเบกขาอันมีองค์ ๖. บทว่า สโต ความว่า ประกอบด้วยสติมีกายานุปัสสนาเป็นต้น.

863. Nissayanāti taṇhādiṭṭhinissayā. Ñatvā dhammanti aniccādīhi ākārehi dhammaṃ jānitvā. Anissitoti evaṃ tehi nissayehi anissito. Tena aññatra dhammañāṇā natthi nissayānaṃ abhāvoti dīpeti bhavāya vibhavāya vāti sassatāya ucchedāya vā.

๘๖๓. บทว่า นิสฺสยา ได้แก่ เครื่องอาศัยคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า ญตฺวา ธมฺมํ ความว่า รู้ธรรมโดยอาการมีอนิจจังเป็นต้น. บทว่า อนิสฺสิโต ความว่า เป็นผู้ไม่อาศัยเครื่องอาศัยเหล่านั้นอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงแสดงว่า นอกจากธรรมญาณแล้ว ไม่มีเครื่องอาศัยเพราะไม่มีเครื่องอาศัย. บทว่า ภวาย วิภวาย วา ความว่า เพื่อสัสสตทิฏฐิหรือเพื่ออุจเฉททิฏฐิ.

864. Taṃ [Pg.265] brūmi upasantoti taṃ evarūpaṃ ekekagāthāya vuttaṃ upasantoti kathemi. Atarī so visattikanti so imaṃ visatādibhāvena visattikāsaṅkhātaṃ mahātaṇhaṃ atari.

๘๖๔. บทว่า ตํ พฺรูมิ อุปสนฺโต ความว่า เรากล่าวบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ อันกล่าวไว้ในแต่ละคาถาว่าเป็นผู้สงบ. บทว่า อตรี โส วิสตฺติกํ ความว่า ผู้นั้นข้ามมหาตัณหาอันชื่อว่าวิสตฺติกา เพราะภาวะที่ข้องเป็นต้นนี้ได้แล้ว.

865. Idāni tameva upasantaṃ pasaṃsanto āha ‘‘na tassa puttā’’ti evamādi. Tattha puttā atrajādayo cattāro. Ettha ca puttapariggahādayo puttādināmena vuttāti veditabbā. Te hissa na vijjanti, tesaṃ vā abhāvena puttādayo na vijjantīti.

๘๖๕. บัดนี้ เมื่อทรงสรรเสริญบุคคลผู้สงบนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า ‘น ตสฺส ปุตฺตา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บุตรมี ๔ จำพวก มีอตรชะเป็นต้น. และในที่นี้ พึงทราบว่า บุตรและบริวารเป็นต้น ท่านกล่าวด้วยชื่อว่าบุตรเป็นต้น. บุตรเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่ท่าน หรือเพราะไม่มีบุตรเหล่านั้น บุตรเป็นต้นจึงไม่มี.

866. Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti yena taṃ rāgādinā vajjena puthujjanā sabbepi devamanussā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā ca ratto vā duṭṭho vāti, vadeyyuṃ. Taṃ tassa apurakkhatanti taṃ rāgādivajjaṃ tassa arahato apurakkhataṃ tasmā vādesu nejatīti taṃ kāraṇā nindāvacanesu na kampati.

๘๖๖. บทว่า เยน นํ วชฺชุํ ปุถุชฺชนา, อโถ สมณพฺราหฺมณา ความว่า ปุถุชนคือเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง และสมณพราหมณ์ภายนอกศาสนานี้ พึงกล่าวเขาด้วยโทษมีราคะเป็นต้นนั้นว่า เป็นผู้กำหนัดแล้ว หรือเป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว. บทว่า ตํ ตสฺส อปุรกฺขตํ ความว่า โทษมีราคะเป็นต้นนั้น มิได้มีอยู่ข้างหน้าของพระอรหันต์นั้น. บทว่า ตสฺมา วาเทสุ เนชติ ความว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่หวั่นไหวในถ้อยคำติเตียน.

867. Na ussesu vadateti visiṭṭhesu attānaṃ antokatvā ‘‘ahaṃ visiṭṭho’’ti atimānavasena na vadati. Esa nayo itaresu dvīsu. Kappaṃ neti akappiyoti so evarūpo duvidhampi kappaṃ na eti. Kasmā? Yasmā akappiyo, pahīnakappoti vuttaṃ hoti.

๘๖๗. บทว่า น อุสฺเสสุ วทเต ความว่า ไม่กล่าวด้วยอำนาจอติมานะในหมู่ชนผู้ประเสริฐ โดยทำตนให้เข้าไปอยู่ด้วยว่า ‘เราเป็นผู้ประเสริฐ’. นัยนี้ก็เช่นกันในอีกสองบทที่เหลือ. บทว่า กปฺปํ เนติ อกปฺปิโย ความว่า บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ย่อมไม่เข้าถึงกัปป์แม้ทั้งสองอย่าง. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้ไม่ควรแก่กัปป์ ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ละกัปป์ได้แล้ว.

868. Sakanti mayhanti pariggahitaṃ. Asatā ca na socatīti avijjamānādinā asatā ca na socati. Dhammesu ca na gacchatīti sabbesu dhammesu chandādivasena na gacchati. Sa ve santoti vuccatīti so evarūpo naruttamo ‘‘santo’’ti vuccatīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatānaṃ arahattappatti ahosi, sotāpannādīnaṃ gaṇanā natthīti.

๘๖๘. บทว่า สกํ ความว่า สิ่งที่ตนยึดถือว่าเป็นของเรา. บทว่า อสตา จ น โสจติ ความว่า และไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มีอยู่เป็นต้น. บทว่า ธมฺเมสุ จ น คจฺฉติ ความว่า ไม่ไปในธรรมทั้งปวงด้วยอำนาจฉันทะเป็นต้น. บทว่า ส เว สนฺโตติ วุจฺจติ ความว่า นรอุดมผู้มีรูปอย่างนั้นเรียกว่า ‘ผู้สงบ’ ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต. ในกาลจบเทศนา การบรรลุพระอรหัตได้มีแก่เทวดาแสนโกฏิ, การนับจำนวนพระโสดาบันเป็นต้นย่อมไม่มี.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya purābhedasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปุราเภทสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

11. Kalahavivādasuttavaṇṇanā

๑๑. พรรณนากลหวิวาทสูตร

869. Kuto [Pg.266] pahūtā kalahā vivādāti kalahavivādasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kuto nu, kho, kalahādayo aṭṭha dhammā pavattantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ te dhamme āvikātuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ tattha pucchāvissajjanakkamena ṭhitattā sabbagāthā pākaṭasambandhāyeva.

๘๖๙. กลหวิวาทสูตร เริ่มต้นว่า กุโต ปหูตา กลหา วิวาทา. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สูตรแม้นี้ ก็ในมหาสมัยนั้นนั่นเอง พระพุทธเจ้าเนรมิตทรงให้ทูลถามพระองค์เองแล้วตรัสไว้โดยนัยก่อนนั่นแหละ เพื่อจะทรงประกาศธรรมเหล่านั้นแก่เทวดาบางพวกผู้มีความคิดเกิดขึ้นว่า ‘ธรรม ๘ ประการ มีกลหะเป็นต้น เกิดขึ้นจากอะไรหนอแล’. ในสูตรนั้น เพราะตั้งอยู่โดยลำดับแห่งการถามและการตอบ คาถาทั้งปวงจึงมีความเกี่ยวข้องปรากฏชัดทีเดียว.

Anuttānapadavaṇṇanā panetāsaṃ evaṃ veditabbā – kutopahūtā kalahā vivādāti kalaho ca tassa pubbabhāgo vivādo cāti ime kuto jātā. Paridevasokā sahamaccharā cāti paridevasokā ca maccharā ca kutopahūtā. Mānātimānā sahapesuṇā cāti mānā ca atimānā ca pesuṇā ca kutopahūtā. Teti te sabbepi aṭṭha kilesadhammā. Tadiṅgha brūhīti taṃ mayā pucchitamatthaṃ brūhi yācāmi taṃ ahanti. Yācanattho hi iṅghāti nipāto.

ก็พรรณนาบทที่ไม่ตื้นแห่งคาถาเหล่านั้น พึงทราบอย่างนี้: บทว่า กุโตปหูตา กลหา วิวาทา ความว่า กลหะและวิวาทอันเป็นส่วนเบื้องต้นของกลหะนั้น เหล่านี้เกิดจากอะไร. บทว่า ปริเทวโสกา สหมจฺฉรา จ ความว่า ปริเทวะ โสกะ และมัจฉริยะ เกิดจากอะไร. บทว่า มานาติมานา สหเปสุณา จ ความว่า มานะ อติมานะ และเปสุณะ เกิดจากอะไร. เต คือ กิเลสธรรมทั้ง ๘ ประการทั้งหมดเหล่านั้น. บทว่า ตทิงฺฆ พฺรูหิ ความว่า ขอพระองค์จงตรัสเนื้อความที่ข้าพระองค์ทูลถามนั้น ข้าพระองค์ขอวิงวอนพระองค์. จริงอยู่ อิงฆะนิบาตเป็นไปในอรรถว่าวิงวอน.

870. Piyappahūtāti piyavatthuto jātā. Yutti panettha niddese (mahāni. 98) vuttā eva. Maccherayuttā kalahā vivādāti iminā kalahavivādādīnaṃ na kevalaṃ piyavatthumeva, macchariyampi paccayaṃ dasseti. Kalahavivādasīsena cettha sabbepi te dhammā vuttāti veditabbā. Yathā ca etesaṃ macchariyaṃ, tathā pesuṇānañca vivādaṃ. Tenāha – ‘‘vivādajātesu ca pesuṇānī’’ti.

๘๗๐. บทว่า ปิยปฺปหูตา ความว่า เกิดจากวัตถุอันเป็นที่รัก. ความสมควรในข้อนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในนิทเทส (มหานิ. ๙๘) นั่นเทียว. บทว่า มจฺเฉรยุตฺตา กลหา วิวาทา ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงว่า มิใช่เพียงวัตถุอันเป็นที่รักเท่านั้น แม้มัจฉริยะก็เป็นปัจจัยของกลหะและวิวาทเป็นต้น. พึงทราบว่า ในที่นี้ ธรรมทั้งหมดเหล่านั้น ท่านกล่าวด้วยหัวข้อคือกลหะและวิวาท. มัจฉริยะของธรรมเหล่านี้ฉันใด วิวาทของเปสุณะทั้งหลายก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ‘วิวาทชาเตสุ จ เปสุณานิ’.

871. Piyāsu lokasmiṃ kutonidānā ye cāpi lobhā vicaranti loketi ‘‘piyā pahūtā kalahā’’ti ye ettha vuttā. Te piyā lokasmiṃ kutonidānā, na kevalañca piyā, ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti lobhahetukā lobhenābhibhūtā vicaranti, tesaṃ so lobho ca kutonidānoti dve atthe ekāya pucchāya pucchati. Āsā ca niṭṭhā cāti āsā ca tassā āsāya samiddhi ca. Ye samparāyāya narassa hontīti ye narassa samparāyāya honti, parāyanā hontīti vuttaṃ hoti. Ekā evāyampi pucchā.

๘๗๑. บทว่า ปิยาสุ โลกสฺมึ กุโตนิทานา เย จาปิ โลภา วิจรนฺติ โลเก ความว่า สิ่งเป็นที่รักเหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘กลหะเกิดจากสิ่งเป็นที่รัก’ สิ่งเป็นที่รักเหล่านั้นในโลกมีอะไรเป็นแดนเกิด, มิใช่เพียงสิ่งเป็นที่รักเท่านั้น แม้ความโลภเหล่าใดที่กษัตริย์เป็นต้นเที่ยวไป คือ มีความโลภเป็นเหตุ ถูกความโลภครอบงำแล้วเที่ยวไป, ความโลภนั้นของพวกเขามีอะไรเป็นแดนเกิด ดังนี้ พระองค์ทรงถามเนื้อความสองอย่างด้วยคำถามเดียว. บทว่า อาสา จ นิฏฺฐา จ ได้แก่ ความหวังและความสำเร็จแห่งความหวังนั้น. บทว่า เย สมฺปรายาย นรสฺส โหนฺติ ความว่า สิ่งเหล่าใดย่อมเป็นไปเพื่อสัมปรายภพของนร ท่านกล่าวว่า ย่อมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า. แม้คำถามนี้ก็เป็นคำถามเดียว.

872. Chandānidānānīti [Pg.267] kāmacchandādichandanidānāni. Ye cāpi lobhā vicarantīti ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti tesaṃ lobhopi chandanidānoti dvepi atthe ekato vissajjeti. Itonidānāti chandanidānā evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kutonidānā kutonidānā’’ti (su. ni. 273) etesu ca saddasiddhi sūcilomasutte vuttanayeneva veditabbā.

๘๗๒. บทว่า ฉนฺทานิทานานิ (มีฉันทะเป็นเหตุ) ได้แก่ มีฉันทะมีกามฉันทะเป็นต้นเป็นเหตุ บทว่า เย จาปิ โลภา วิจรนฺติ (ก็ชนเหล่าใดเที่ยวไปด้วยความโลภ) ความว่า ก็กษัตริย์เป็นต้นเหล่าใดเที่ยวไปด้วยความโลภ แม้ความโลภของชนเหล่านั้นก็มีฉันทะเป็นเหตุ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงวิสัชนาเนื้อความทั้งสองอย่างรวมกัน บทว่า อิโตนิทานา (มีสิ่งนี้เป็นเหตุ) ความว่า ตรัสว่า มีฉันทะเป็นเหตุนั่นเอง อนึ่ง การสำเร็จรูปศัพท์ในบทว่า กุโตนิทานา กุโตนิทานา (มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นเหตุ) นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสุจิโลมสูตรนั่นเทียว

873. Vinicchayāti taṇhādiṭṭhivinicchayā. Ye vāpi dhammā samaṇena vuttāti ye ca aññepi kodhādīhi sampayuttā, tathārūpā vā akusalā dhammā buddhasamaṇena vuttā, te kutopahūtāti.

๘๗๓. บทว่า วินิจฺฉยา (ความวินิจฉัย) ได้แก่ ความวินิจฉัยคือตัณหาและทิฏฐิ บทว่า เย วาปิ ธมฺมา สมเณน วุตฺตา (หรือว่าธรรมเหล่าใดที่สมณะกล่าวแล้ว) ความว่า ก็ธรรมเหล่าอื่นที่สัมปยุตด้วยโกธะเป็นต้น หรืออกุศลธรรมเห็นปานนั้นที่พระพุทธสมณะตรัสไว้แล้ว ธรรมเหล่านั้นเกิดจากอะไร

874. Tamūpanissāya pahoti chandoti taṃ sukhadukkhavedanaṃ. Tadubhayavatthusaṅkhātaṃ sātāsātaṃ upanissāya saṃyogaviyogapatthanāvasena chando pahoti. Ettāvatā ‘‘chando nu lokasmiṃ kutonidāno’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti. Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu vayañca uppādañca disvā. Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi apāyādike loke ayaṃ jantu bhogādhigamanatthaṃ taṇhāvinicchayaṃ ‘‘attā me uppanno’’tiādinā nayena diṭṭhivinicchayañca kurute. Yutti panettha niddese (mahāni. 102) vuttā eva. Ettāvatā ‘‘vinicchayā cāpi kutopahūtā’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti.

๘๗๔. บทว่า ตมูปนิสฺสาย ปโหติ ฉนฺโท (ฉันทะย่อมเกิดเพราะอาศัยสิ่งนั้น) คือ อาศัยสุขเวทนาและทุกขเวทนานั้น ฉันทะย่อมเกิดเพราะอาศัยสาตะและอสาตะ กล่าวคือ วัตถุแห่งเวทนาทั้งสองนั้น ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาในความประสบและในความพลัดพราก ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาว่า ฉนฺโท นุ โลกสฺมึ กุโตนิทาโน (ฉันทะในโลกมีอะไรเป็นเหตุหนอ) นี้ เป็นอันทรงวิสัชนาแล้ว บทว่า รูเปสุ ทิสฺวา วิภวํ ภวญฺจ (เห็นความเสื่อมและความเกิดในรูปทั้งหลาย) คือ เห็นความเสื่อมและความเกิดขึ้นในรูปทั้งหลาย บทว่า วินิจฺฉยํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเก (สัตว์ย่อมกระทำความวินิจฉัยในโลก) คือ สัตว์นี้ในโลกมีอบายเป็นต้น ย่อมกระทำตัณหาวินิจฉัยเพื่อบรรลุโภคะ และกระทำทิฏฐิวินิจฉัยโดยนัยเป็นต้นว่า อัตตาของเราเกิดขึ้นแล้ว ความเชื่อมโยงในข้อนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในนิทเทสนั่นเทียว ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาว่า วินิจฺฉยา จาปิ กุโตปหูตา (และความวินิจฉัยทั้งหลายเกิดจากอะไร) นี้ เป็นอันทรงวิสัชนาแล้ว

875. Etepi dhammā dvayameva santeti etepi kodhādayo dhammā sātāsātadvaye sante eva pahonti uppajjanti. Uppatti ca nesaṃ niddese (mahāni. 103) vuttāyeva. Ettāvatā tatiyapañhopi vissajjito hoti. Idāni yo evaṃ vissajjitesu etesu pañhesu kathaṃkathī bhaveyya, tassa kathaṃkathāpahānūpāyaṃ dassento āha – ‘‘kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe’’ti, ñāṇadassanañāṇādhigamanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyyāti vuttaṃ hoti. Kiṃ kāraṇaṃ? Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā. Buddhasamaṇena hi ñatvāva dhammā vuttā, natthi tassa dhammesu aññāṇaṃ. Attano pana ñāṇābhāvena te ajānanto na jāneyya, na desanā dosena, tasmā kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti.

๘๗๕. บทว่า เอเตปิ ธมฺมา ทฺวยเมว สเนฺต (แม้ธรรมเหล่านี้มีอยู่เพราะของคู่) คือ แม้ธรรมเหล่านี้มีโกธะเป็นต้น ย่อมเกิด ย่อมบังเกิดขึ้น เพราะมีสาตะและอสาตะทั้งสองอย่างอยู่เท่านั้น และความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในนิทเทสนั่นเทียว ด้วยคำเพียงเท่านี้ แม้ปัญหาที่สามก็เป็นอันทรงวิสัชนาแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุบายละความสงสัยของบุคคลผู้จะพึงมีความสงสัยในปัญหาเหล่านี้ที่ทรงวิสัชนาแล้วอย่างนี้ จึงตรัสว่า กถํกถี ญาณปถาย สิกฺเข (ผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ) ความว่า พึงศึกษาในสิกขาสามเพื่อบรรลุญาณทัสสนญาณ เหตุไร? เพราะว่า ญตฺวา ปวุตฺตา สมเณน ธมฺมา (ธรรมอันสมณะรู้แล้วจึงกล่าว) จริงอยู่ ธรรมอันพระพุทธสมณะทรงรู้แล้วจึงตรัสไว้ ไม่มีความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายของพระองค์ แต่บุคคลเมื่อไม่รู้ธรรมเหล่านั้นเพราะตนไม่มีญาณ ก็ย่อมไม่รู้ได้ ไม่ใช่เพราะโทษแห่งเทศนา เพราะเหตุนั้น ผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณ เพราะธรรมอันสมณะรู้แล้วจึงกล่าว

876-7. Sātaṃ [Pg.268] asātañca kutonidānāti ettha sātaṃ asātanti sukhadukkhavedanā eva adhippetā. Na bhavanti heteti na bhavanti ete. Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ etaṃ me pabrūhi yatonidānanti sātāsātānaṃ vibhavaṃ bhavañca etampi yaṃ atthaṃ. Liṅgabyattayo ettha kato. Idaṃ pana vuttaṃ hoti – sātāsātānaṃ vibhavo bhavo cāti yo esa attho, evaṃ me pabrūhi yatonidānanti. Ettha ca sātāsātānaṃ vibhavabhavavatthukā vibhavabhavadiṭṭhiyo eva vibhavabhavāti atthato veditabbā. Tathā hi imassa pañhassa vissajjanapakkhe ‘‘bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā’’ti niddese (mahāni. 105) vuttaṃ. Itonidānanti phassanidānaṃ.

คาถาที่ ๘๗๖-๗. บทว่า สาตํ อสาตญฺจ กุโตนิทานา (สาตะและอสาตะมีอะไรเป็นเหตุ) ในที่นี้ ประสงค์เอาสุขเวทนาและทุกขเวทนานั่นเอง บทว่า น ภวนฺติ เหเต (สิ่งเหล่านี้ย่อมไม่มี) คือ สิ่งเหล่านี้ย่อมไม่มี บทว่า วิภวํ ภวญฺจาปิ ยเมตมตฺถํ เอตํ เม ปพฺรูหิ ยโตนิทานนฺติ (แม้ความเสื่อมและความเกิดอันใดนี้ ขอพระองค์จงตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพระองค์ว่ามีอะไรเป็นเหตุ) คือ ความเสื่อมและความเกิดแห่งสาตะและอสาตะ แม้อันใดนี้ ในที่นี้ มีการสับเปลี่ยนลิงค์ แต่ความหมายที่กล่าวไว้คือ ความเสื่อมและความเกิดแห่งสาตะและอสาตะนี้มีอยู่ ขอพระองค์จงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์อย่างนี้ว่า มีอะไรเป็นเหตุ และในที่นี้ พึงทราบโดยอรรถว่า วิภวทิฏฐิและภวทิฏฐิอันมีสาตะและอสาตะเป็นวัตถุแห่งความเสื่อมและความเกิดนั่นเอง คือความเสื่อมและความเกิด จริงอย่างนั้น ในฝ่ายวิสัชนาปัญหานี้ ท่านกล่าวไว้ในนิทเทสว่า แม้ภวทิฏฐิก็มีผัสสะเป็นเหตุ แม้วิภวทิฏฐิก็มีผัสสะเป็นเหตุ บทว่า อิโตนิทานํ (มีสิ่งนี้เป็นเหตุ) คือ มีผัสสะเป็นเหตุ

878. Kismiṃ vibhūte na phusanti phassāti kismiṃ vītivatte cakkhusamphassādayo pañca phassā na phusanti.

๘๗๘. บทว่า กิสฺมึ วิภูเต น ผุสนฺติ ผสฺสา (เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะทั้งหลายย่อมไม่ถูกต้อง) คือ เมื่ออะไรล่วงไปแล้ว ผัสสะ ๕ มีจักขุสัมผัสเป็นต้น ย่อมไม่ถูกต้อง

879. Nāmañca rūpañca paṭiccāti sampayuttakanāmaṃ vatthārammaṇarūpañca paṭicca. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vītivatte pañca phassā na phusanti.

๘๗๙. บทว่า นามญฺจ รูปญฺจ ปฏิจฺจ (อาศัยนามและรูป) คือ อาศัยสัมปยุตตนามและวัตถุอารัมมณรูป บทว่า รูเป วิภูเต น ผุสนฺติ ผสฺสา (เมื่อรูปไม่มี ผัสสะทั้งหลายย่อมไม่ถูกต้อง) คือ เมื่อรูปล่วงไปแล้ว ผัสสะ ๕ ย่อมไม่ถูกต้อง

880. Kathaṃ sametassāti kathaṃ paṭipannassa. Vibhoti rūpanti rūpa vibhavati, na bhaveyya vā. Sukhaṃ dukhañcāti iṭṭhāniṭṭhaṃ rūpameva pucchati.

๘๘๐. บทว่า กถํ สเมตสฺส (ของผู้เพียบพร้อมอย่างไร) คือ ของผู้ปฏิบัติอย่างไร บทว่า วิโภติ รูปํ (รูปย่อมไม่มี) คือ รูปย่อมไม่มี หรือไม่พึงมี บทว่า สุขํ ทุกฺขญฺจ (สุขและทุกข์) คือ ถามถึงรูปอันเป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์นั่นเอง

881. Na saññasaññīti yathā sametassa vibhoti rūpaṃ, so pakatisaññāya saññīpi na hoti. Na visaññasaññīti visaññāyapi virūpāya saññāya saññī na hoti ummattako vā khittacitto vā. Nopi asaññīti saññāvirahitopi na hoti nirodhasamāpanno vā asaññasatto vā. Na vibhūtasaññīti ‘‘sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (dha sa. 265; vibha. 602) nayena samatikkantasaññīpi na hoti arūpajjhānalābhī. Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti etasmiṃ saññasaññitādibhāve aṭṭhatvā yadetaṃ vuttaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharatī’’ti. Evaṃ sametassa arūpamaggasamaṅgino vibhoti rūpaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti evaṃ paṭipannassāpi yā saññā, tannidānā taṇhādiṭṭhipapañcā appahīnā eva hontīti dasseti.

๘๘๑. บทว่า น สญฺญสญฺญี (ไม่ใช่ผู้มีสัญญา) คือ รูปย่อมไม่มีแก่ผู้เพียบพร้อมอย่างไร ผู้นั้นย่อมไม่เป็นผู้มีสัญญาด้วยปกติสัญญา บทว่า น วิสญฺญสญฺญี (ไม่ใช่ผู้มีวิสัญญา) คือ ไม่เป็นผู้มีสัญญาด้วยวิสัญญาคือสัญญาอันวิปลาส เป็นคนบ้าหรือมีจิตฟุ้งซ่าน บทว่า โนปิ อสญฺญี (ทั้งไม่ใช่ผู้ไม่มีสัญญา) คือ ไม่เป็นผู้ปราศจากสัญญา เป็นผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติหรือเป็นอสัญญสัตว์ บทว่า น วิภูตสญฺญี (ไม่ใช่ผู้มีสัญญาอันปราศไปแล้ว) คือ ไม่เป็นผู้มีสัญญาอันก้าวล่วงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า สพฺพโส รูปสญฺญานํ (เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง) เป็นผู้ได้อรูปฌาน บทว่า เอวํ สเมตสฺส วิโภติ รูปํ (รูปย่อมไม่มีแก่ผู้เพียบพร้อมอย่างนี้) คือ ไม่ตั้งอยู่ในภาวะแห่งความเป็นผู้มีสัญญาเป็นต้นนั้น คำใดที่ตรัสไว้ว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต...ฯลฯ...อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติปฏิลาภตฺถาย จิตฺตํ อภินีหรติ (เขามีจิตตั้งมั่นอย่างนี้แล้ว...ฯลฯ...ย่อมน้อมจิตไปเพื่อบรรลุอากาสานัญจายตนสมาบัติ) รูปย่อมไม่มีแก่ผู้เพียบพร้อมอย่างนี้ คือผู้ประกอบด้วยอรูปมรรค ทรงแสดงว่า จริงอยู่ ปปัญจสังขารมีสัญญาเป็นเหตุ สัญญาใดมีอยู่แม้แก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ตัณหาและทิฏฐิอันเป็นปปัญจะซึ่งมีสัญญานั้นเป็นเหตุ ย่อมเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้นั่นเอง

882-3. Ettāvataggaṃ [Pg.269] nu vadanti, heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse. Udāhu aññampi vadanti ettoti ettāvatā nu idha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā aggaṃ suddhiṃ sattassa vadanti, udāhu aññampi etto arūpasamāpattito adhikaṃ vadantīti pucchati. Ettāvataggampi vadanti heketi eke sassatavādā samaṇabrāhmaṇā paṇḍitamānino ettāvatāpi aggaṃ suddhiṃ vadanti. Tesaṃ paneke samayaṃ vadantīti tesaṃyeva eke ucchedavādā samayaṃ ucchedaṃ vadanti. Anupādisese kusalā vadānāti anupādisese kusalavādā samānā.

คาถาที่ ๘๘๒-๓. บทว่า เอตฺตาวตคฺคํ นุ วทนฺติ, เหเก ยกฺขสฺส สุทฺธึ อิธ ปณฺฑิตาเส. อุทาหุ อญฺญมฺปิ วทนฺติ เอตฺโต (บัณฑิตบางพวกในโลกนี้ ย่อมกล่าวความบริสุทธิ์ของสัตว์ว่ามีประมาณเท่านี้เป็นอย่างยิ่งหนอ หรือว่าย่อมกล่าวถึงสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่านี้ไปอีก) คือ บัณฑิตที่เป็นสมณพราหมณ์ในโลกนี้ ย่อมกล่าวความบริสุทธิ์อย่างยิ่งของสัตว์ว่ามีประมาณเท่านี้หนอ หรือว่าย่อมกล่าวถึงสิ่งอื่นที่ยิ่งไปกว่านี้ คือยิ่งกว่าอรูปสมาบัติ ดังนี้ เป็นคำถาม บทว่า เอตฺตาวตคฺคมฺปิ วทนฺติ เหเก (บัณฑิตบางพวกย่อมกล่าวว่ามีประมาณเท่านี้เป็นอย่างยิ่ง) คือ สมณพราหมณ์บางพวกผู้เป็นสัสสตวาที มีมานะว่าเป็นบัณฑิต ย่อมกล่าวความบริสุทธิ์อย่างยิ่งว่ามีประมาณเท่านี้ บทว่า เตสํ ปเนเก สมยํ วทนฺติ (แต่บางพวกในสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมกล่าวถึงสมัย) คือ บางพวกในสมณพราหมณ์เหล่านั้นเองที่เป็นอุจเฉทวาที ย่อมกล่าวถึงสมัยคือความขาดสูญ บทว่า อนุปาทิเสเส กุสลา วทานา (ผู้ฉลาดในอนุปาทิเสสกล่าวอยู่) คือ เป็นผู้มีวาทะฉลาดในอนุปาทิเสส

884. Ete ca ñatvā upanissitāti ete ca diṭṭhigatike sassatucchedadiṭṭhiyo nissitāti ñatvā. Ñatvā munī nissaye so vimaṃsīti nissaye ca ñatvā so vīmaṃsī paṇḍito buddhamuni. Ñatvā vimuttoti dukkhāniccādito dhamme ñatvā vimutto. Bhavābhavāya na sametīti punappunaṃ upapattiyā na samāgacchatīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.

๘๘๔. บทว่า Ete ca ñatvā upanissitāti ความว่า ครั้นทรงทราบว่า ทิฏฐิเหล่านี้อาศัยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. บทว่า Ñatvā munī nissaye so vimaṃsīti ความว่า พระมุนีผู้เป็นบัณฑิตคือพระพุทธเจ้า ครั้นทรงทราบที่อาศัยแล้ว จึงทรงพิจารณา. บทว่า Ñatvā vimutto ความว่า ทรงทราบธรรมมีทุกข์และอนิจจังเป็นต้นแล้วจึงหลุดพ้น. บทว่า Bhavābhavāya na sameti ความว่า ย่อมไม่มาถึงการเกิดบ่อยๆ ดังนี้แล้ว ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต. ในกาลจบเทศนา ได้มีการตรัสรู้ธรรมเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในปุราเภทสูตร.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kalahavivādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนากลหวิวาทสูตร จบแล้ว

12. Cūḷabyūhasuttavaṇṇanā

๑๒. วรรณนาจูฬพยูหสูตร

885-6. Sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti cūḷabyūhasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘sabbepi ime diṭṭhigatikā ‘sādhurūpamhā’ti bhaṇanti, kiṃ nu kho sādhurūpāva ime attanoyeva diṭṭhiyā patiṭṭhahanti, udāhu aññampi diṭṭhiṃ gaṇhantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.

๘๘๕-๖. จูฬพยูหสูตร มีคำขึ้นต้นว่า สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานา. มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สูตรแม้นี้ ก็ในมหาสมัยนั้นนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระพุทธนิมิตทูลถามพระองค์เอง เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นแก่เทวดาบางพวกผู้มีความคิดเกิดขึ้นว่า 'พวกเจ้าลัทธิทั้งหมดนี้กล่าวว่า 'เราเป็นผู้มีรูปดี' พวกนี้เป็นผู้มีรูปดี ตั้งอยู่ในทิฏฐิของตนเองเท่านั้น หรือว่ายึดถือทิฏฐิอื่นด้วยหนอ' แล้วตรัสไว้โดยนัยก่อนนั่นแหละ.

Tattha ādito dvepi gāthā pucchāgāthāyeva. Tāsu sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti attano attano diṭṭhiyā vasamānā. Viggayha nānā kusalā vadantīti diṭṭhibalaggāhaṃ gahetvā, tattha ‘‘kusalāmhā’’ti paṭijānamānā [Pg.270] puthu puthu vadanti ekaṃ na vadanti. Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ idaṃ paṭikosamakevalī soti tañca diṭṭhiṃ sandhāya yo evaṃ jānāti, so dhammaṃ vedi. Idaṃ pana paṭikkosanto hīno hotīti vadanti. Bāloti hīno. Akkusaloti avidvā.

ในสูตรนั้น คาถาทั้งสองในเบื้องต้นเป็นคาถาถามนั่นเอง. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานา ความว่า เป็นอยู่ด้วยทิฏฐิของตนๆ. บทว่า วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺติ ความว่า ยึดถือความยึดมั่นในทิฏฐิอย่างแรงกล้า ปฏิญญาในทิฏฐินั้นว่า 'เราเป็นผู้ฉลาด' แล้วกล่าวไปต่างๆ นานา ไม่กล่าวเป็นอย่างเดียวกัน. บทว่า โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ อิทํ ปฏิโกสมเกวลี โส ความว่า หมายถึงทิฏฐินั้นว่า ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นั้นย่อมรู้ธรรม ส่วนผู้ที่คัดค้านทิฏฐินี้ ย่อมเป็นคนเลว ดังนี้กล่าวกัน. บทว่า บาโล คือ คนเลว. บทว่า อกุสโล คือ ผู้ไม่รู้.

887-8. Idāni tisso vissajjanagāthā honti. Tā purimaḍḍhena vuttamatthaṃ pacchimaḍḍhena paṭibyūhitvā ṭhitā. Tena byūhena uttarasuttato ca appakattā idaṃ suttaṃ ‘‘cūḷabyūha’’nti nāmaṃ labhati. Tattha parassa ce dhammanti parassa diṭṭhiṃ. Sabbeva bālāti evaṃ sante sabbeva ime bālā hontīti adhippāyo. Kiṃ kāraṇaṃ? Sabbevime diṭṭhiparibbasānāti sandiṭṭhiyā ceva na vīvadātā. Saṃsuddhapaññā kusalā mutīmāti sakāya diṭṭhiyā na vivadātā na vodātā saṃkiliṭṭhāva samānā saṃsuddhapaññā ca kusalā ca mutimanto ca te honti ce. Atha vā ‘‘sandiṭṭhiyā ce pana vīvadātā’’ tipi pāṭho. Tassattho – sakāya pana diṭṭhiyā vodātā saṃsuddhapaññā kusalā mutimanto honti ce. Na tesaṃ kocīti evaṃ sante tesaṃ ekopi hīnapañño na hoti. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā, yathā itaresanti.

๘๘๗-๘. บัดนี้ มีคาถาตอบ ๓ คาถา. คาถาเหล่านั้น ตั้งอยู่โดยขยายความเนื้อความที่กล่าวไว้ในครึ่งคาถาแรกด้วยครึ่งคาถาหลัง. เพราะการขยายความนั้น และเพราะมีเนื้อความน้อยกว่าสูตรถัดไป สูตรนี้จึงได้ชื่อว่า 'จูฬพยูหะ'. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปรสฺส เจ ธมฺมํ หมายถึง ทิฏฐิของผู้อื่น. บทว่า สพฺเพว พาลา อธิบายว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คนเหล่านี้ทั้งหมดก็เป็นคนพาล. เหตุไร? เพราะคนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นอยู่ด้วยทิฏฐิ และไม่บริสุทธิ์จากทิฏฐิของตน. บทว่า สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มุตีมา ความว่า ถ้าหากว่าพวกเขาไม่บริสุทธิ์ ไม่สะอาดจากทิฏฐิของตน ยังเป็นผู้เศร้าหมองอยู่ แต่กลับเป็นผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ เป็นผู้ฉลาด เป็นผู้มีความคิด. อีกอย่างหนึ่ง มีบทอ่านว่า 'สนฺทิฏฺฐิยา เจ ปน วีวทาตา' ก็มี. ความหมายของบทนั้นคือ - ถ้าหากว่าพวกเขาบริสุทธิ์จากทิฏฐิของตน เป็นผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ เป็นผู้ฉลาด เป็นผู้มีความคิด. บทว่า น เตสํ โกจิ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ในบรรดาคนเหล่านั้น แม้สักคนเดียวก็ไม่มีใครเป็นผู้มีปัญญาทราม. เหตุไร? เพราะทิฏฐิของพวกเขาก็สมบูรณ์แล้วอย่างนั้น เหมือนกับของคนอื่นๆ.

889. Na vāhametanti gāthāya saṅkhepattho – yaṃ te mithu dve dve janā aññamaññaṃ ‘‘bālo’’ti āhu, ahaṃ etaṃ tathiyaṃ tacchanti neva brūmi. Kiṃkāraṇā? Yasmā sabbe te sakaṃ sakaṃ diṭṭhiṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti akaṃsu. Tena ca kāraṇena paraṃ ‘‘bālo’’ti dahanti. Ettha ca ‘‘tathiya’’nti ‘‘kathiva’’nti dvepi pāṭhā.

๘๘๙. ความหมายโดยย่อของคาถาว่า น วาหเมตํ คือ ชนสองฝ่ายต่างกล่าวแก่กันและกันว่า 'เป็นคนพาล' เราไม่กล่าวคำนั้นว่าเป็นเรื่องจริง เป็นเรื่องแท้. เหตุไร? เพราะว่าชนเหล่านั้นทั้งหมดได้ทำทิฏฐิของตนๆ ว่า 'นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า'. และเพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงกล่าวหาผู้อื่นว่าเป็น 'คนพาล'. ในที่นี้ มีบทอ่านว่า 'ตถิยํ' และ 'กถิวํ' ทั้งสองอย่าง.

890. Yamāhūti pucchāgāthāya yaṃ diṭṭhisaccaṃ tathiyanti eke āhu.

๘๙๐. ในคาถาถามว่า ยมาหุ ความว่า ชนบางพวกกล่าวทิฏฐิสัจจะใดว่าเป็นของจริง.

891. Ekañhi saccanti vissajjanagāthāya ekaṃ saccaṃ nirodho maggo vā. Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti yamhi sacce pajānanto pajā no vivadeyya. Sayaṃ thunantīti attanā vadanti.

๘๙๑. ในคาถาตอบว่า เอกญฺหิ สจฺจํ ความว่า สัจจะมีอย่างเดียว คือ นิโรธ หรือ มรรค. บทว่า ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานํ ความว่า เมื่อรู้ในสัจจะใด หมู่สัตว์จะไม่พึงวิวาทกัน. บทว่า สยํ ถุนนฺติ คือ กล่าวด้วยตนเอง.

892. Kasmā nūti pucchāgāthāya pavādiyāseti vādino. Udāhu te takkamanussarantīti te vādino udāhu attano takkamattaṃ anugacchanti.

๘๙๒. ในคาถาถามว่า กสฺมา นุ, บทว่า ปวาทิยาสิ คือ เหล่าผู้กล่าววาทะ. บทว่า อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺติ ความว่า หรือว่าผู้กล่าววาทะเหล่านั้น ย่อมดำเนินตามเพียงแค่ความตรึกของตน.

893. Na [Pg.271] hevāti vissajjanagāthāya aññatra saññāya niccānīti ṭhapetvā saññāmattena niccanti gahitaggahaṇāni. Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvāti attano micchāsaṅkappamattaṃ diṭṭhīsu janetvā. Yasmā pana diṭṭhīsu vitakkaṃ janentā diṭṭhiyopi janenti, tasmā niddese vuttaṃ ‘‘diṭṭhigatāni janenti sañjanentī’’tiādi (mahāni. 121).

๘๙๓. ในคาถาตอบว่า น เหวา, บทว่า อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ ความว่า เว้นจากความยึดถือที่ยึดถือกันว่าเที่ยงด้วยเพียงสัญญา. บทว่า ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา ความว่า ทำให้เกิดเพียงมิจฉาสังกัปปะของตนในทิฏฐิทั้งหลาย. ก็เพราะว่า ผู้ที่ทำให้เกิดวิตกในทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมทำให้เกิดทิฏฐิทั้งหลายด้วย ฉะนั้น ในนิทเทสจึงกล่าวไว้ว่า 'ย่อมทำให้เกิดทิฏฐิ ย่อมทำให้เกิดพร้อม' เป็นต้น (มหานิ. ๑๒๑).

894-5. Idāni evaṃ nānāsaccesu asantesu takkamattamanussarantānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vippaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhe sute’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha diṭṭheti diṭṭhaṃ, diṭṭhasuddhinti adhippāyo. Esa nayo sutādīsu. Ete ca nissāya vimānadassīti ete diṭṭhidhamme nissayitvā suddhibhāvasaṅkhātaṃ vimānaṃ asammānaṃ passantopi. Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāhāti evaṃ vimānadassīpi tasmiṃ diṭṭhivinicchaye ṭhatvā tuṭṭhijāto hāsajāto hutvā ‘‘paro hīno ca avidvā cā’’ti evaṃ vadatiyeva. Evaṃ sante yenevāti gāthā. Tattha sayamattanāti sayameva attānaṃ. Vimānetīti garahati. Tadeva pāvāti tadeva vacanaṃ diṭṭhiṃ vadati, taṃ vā puggalaṃ.

๘๙๔-๕. บัดนี้ เมื่อสัจจะต่างๆ ไม่มีอยู่เช่นนี้ เพื่อจะแสดงถึงความปฏิบัติผิดของพวกเจ้าลัทธิผู้ดำเนินตามเพียงแค่ความตรึก พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคาถาทั้งหลายมีคำว่า 'ทิฏฺเฐ สุเต' เป็นต้น. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺเฐ คือ สิ่งที่เห็น อธิบายว่า ความบริสุทธิ์ด้วยสิ่งที่เห็น. นัยนี้เช่นเดียวกับในสิ่งที่ได้ฟังเป็นต้น. บทว่า เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสี ความว่า อาศัยธรรมคือทิฏฐิเหล่านี้แล้ว แม้จะเห็นวิมานคือภาวะแห่งความบริสุทธิ์โดยไม่ชอบ. บทว่า วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน, พาโล ปโร อกุสโลติ จาหา ความว่า แม้ผู้เห็นวิมานอย่างนั้น ก็ตั้งอยู่ในการวินิจฉัยทิฏฐินั้น เกิดความยินดี เกิดความร่าเริงแล้ว ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ผู้อื่นเป็นคนเลวและเป็นผู้ไม่รู้' นั่นเทียว. เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงมีคาถาว่า เยเนว. ในคาถานั้น บทว่า สยมตฺตนา คือ ด้วยตนเอง. บทว่า วิมาเนติ คือ ตำหนิ. บทว่า ตเทว ปาวา คือ กล่าวคำนั้น กล่าวทิฏฐินั้น หรือกล่าวยกย่องบุคคลนั้น.

896. Atisāradiṭṭhiyāti gāthāyattho – so evaṃ tāya lakkhaṇātisāriniyā atisāradiṭṭhiyā samatto puṇṇo uddhumāto, tena ca diṭṭhimānena matto ‘‘paripuṇṇo ahaṃ kevalī’’ti evaṃ paripuṇṇamānī sayameva attānaṃ manasā ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti abhisiñcati. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti.

๘๙๖. อรรถแห่งคาถาว่า อติสารทิฏฺฐิยา คือ ผู้นั้นสมบูรณ์ บริบูรณ์ พองขึ้นแล้วด้วยอติสารทิฏฐิอันมีลักษณะแล่นไปเกินอย่างนั้น เมาแล้วด้วยทิฏฐิมานะนั้น มีความถือตัวว่าบริบูรณ์อย่างนี้ว่า 'เราเป็นผู้บริบูรณ์ เป็นผู้สมบูรณ์' ย่อมอภิเษกตนเองด้วยใจว่า 'เราเป็นบัณฑิต'. เหตุไร? เพราะว่าทิฏฐินั้นของเขาสำเร็จแล้วอย่างนั้น.

897. Parassa ceti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Yo so vinicchaye ṭhatvā pahassamāno ‘‘bālo paro akkusalo’’ti cāha. Tassa parassa ce hi vacasā so tena vuccamāno nihīno hoti. Tumo sahā hoti nihīnapañño, sopi teneva saha nihīnapañño hoti. Sopi hi naṃ ‘‘bālo’’ti vadati. Athassa vacanaṃ appamāṇaṃ, so pana sayameva vedagū ca dhīro ca hoti. Evaṃ sante na koci bālo samaṇesu atthi. Sabbepi hi te attano icchāya paṇḍitā.

๘๙๗. ความเชื่อมโยงและเนื้อความของคาถาว่า Parassa ce เป็นดังนี้ ยิ่งไปกว่านั้นคืออะไร? บุคคลใดตั้งอยู่ในการตัดสิน (ผู้อื่น) กล่าวเยาะเย้ยว่า "คนอื่นเป็นคนพาล ไม่ฉลาด" หากว่าคนอื่นนั้นจะกลายเป็นคนเลวทรามได้ด้วยคำพูดของผู้นั้นที่กล่าวอยู่ ผู้นั้นเองก็ย่อมเป็นผู้มีปัญญาทรามไปด้วย แม้ผู้นั้นก็เป็นผู้มีปัญญาทรามไปพร้อมกับคำพูดนั้นด้วย เพราะแม้เขาก็กล่าวถึงผู้นั้นว่า "เป็นคนพาล" แต่ถ้าคำพูดของผู้นั้นไม่มีประมาณ (ไม่เป็นเครื่องวัด) ส่วนผู้นั้นเองเป็นผู้รู้แจ้งและเป็นนักปราชญ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ คนพาลในหมู่สมณะย่อมไม่มีเลย เพราะว่า สมณะเหล่านั้นทั้งหมดล้วนเป็นบัณฑิตตามความพอใจของตน

898. Aññaṃ [Pg.272] itoti gāthāya sambandho attho ca – ‘‘atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro, na koci bālo samaṇesu atthī’’ti evañhi vuttepi siyā kassaci ‘‘kasmā’’ti. Tattha vuccate – yasmā aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ aparaddhā suddhimakevalī te, evampi titthiyā puthuso vadanti, ye ito aññaṃ diṭṭhiṃ abhivadanti, ye aparaddhā viraddhā suddhimaggaṃ, akevalino ca teti evaṃ puthutitthiyā yasmā vadantīti vuttaṃ hoti. Kasmā panevaṃ vadantīti ce? Sandiṭṭhirāgena hi te bhirattā, yasmā sakena diṭṭhirāgena abhirattāti vuttaṃ hoti.

๘๙๘. ความเชื่อมโยงและเนื้อความของคาถาว่า Aññaṃ ito เป็นดังนี้ แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "ถ้าตนเองเป็นผู้รู้แจ้ง เป็นนักปราชญ์ คนพาลในหมู่สมณะย่อมไม่มีเลย" ก็อาจมีคำถามของบางคนว่า "เพราะเหตุไร" ในเรื่องนั้น มีคำตอบว่า เพราะว่า พวกเดียรถีย์เป็นอันมากย่อมกล่าวธรรมอื่นจากนี้ไป พวกเขาพลาดจากทางแห่งความบริสุทธิ์ ไม่ใช่ผู้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว ความว่า เพราะพวกเดียรถีย์เป็นอันมาก ผู้กล่าวทิฏฐิอื่นจากนี้ไป ผู้พลาด ผู้คลาดจากทางแห่งความบริสุทธิ์ และไม่ใช่ผู้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว ย่อมกล่าวอย่างนี้ หากถามว่า ก็เพราะเหตุไรพวกเขาจึงกล่าวอย่างนั้น? (ตอบว่า) เพราะพวกเขาเพลิดเพลินยิ่งนักด้วยความกำหนัดในทิฏฐิของตน ความว่า เพราะพวกเขาเพลิดเพลินยิ่งนักด้วยความกำหนัดในทิฏฐิของตนนั่นเอง

899-900. Evaṃ abhirattā ca – idheva suddhinti gāthā. Tattha sakāyaneti sakamagge daḷhaṃ vadānāti daḷhavādā. Evañca daḷhavādesu tesu yo koci titthiyo sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno kamettha bāloti paraṃ daheyya, saṅkhepato tattha sassatucchedasaṅkhāte vitthārato vā natthikaissarakāraṇaniyatādibhede sake āyatane ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ vadāno kaṃ paraṃ ettha diṭṭhigate ‘‘bālo’’ti saha dhammena passeyya, nanu sabbopi tassa matena paṇḍito eva suppaṭipanno eva ca. Evaṃ sante ca sayameva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ, sopi paraṃ ‘‘bālo ca asuddhidhammo ca aya’’nti vadanto attanāva kalahaṃ āvaheyya. Kasmā? Yasmā sabbopi tassa matena paṇḍito eva suppaṭipanno eva ca.

๘๙๙-๙๐๐. และเมื่อเพลิดเพลินยิ่งนักอย่างนี้ (จึงมี) คาถาว่า idheva suddhi เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า sakāyane หมายถึง ในทางของตน ผู้กล่าวอย่างมั่นคง ชื่อว่า ผู้มีวาทะมั่นคง และเมื่อพวกเขามีวาทะมั่นคงอย่างนี้ เดียรถีย์คนใดคนหนึ่งผู้กล่าวอย่างมั่นคงในทางของตน พึงเห็นคนอื่นในลัทธิทิฏฐินี้ว่าเป็นคนพาลได้อย่างไร ผู้กล่าวอย่างมั่นคงในที่ตั้งของตน คือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิโดยสังเขป หรือ นัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ นิยตทิฏฐิ เป็นต้นโดยพิสดาร ว่า "นี้เท่านั้นจริง" พึงเห็นคนอื่นในบรรดาผู้ถือทิฏฐิเหล่านี้ว่าเป็น "คนพาล" พร้อมทั้งเหตุผลได้อย่างไร ก็ตามมติของเขา ทุกคนล้วนเป็นบัณฑิต ล้วนเป็นผู้ปฏิบัติดีมิใช่หรือ และเมื่อเป็นเช่นนั้น เขากล่าวถึงผู้อื่นว่าเป็นคนพาล มีธรรมไม่บริสุทธิ์ ก็ย่อมนำการทะเลาะมาให้ตนเองนั่นแหละ แม้ผู้นั้นกล่าวถึงผู้อื่นว่า "ผู้นี้เป็นคนพาลและมีธรรมไม่บริสุทธิ์" ก็ย่อมนำความทะเลาะมาด้วยตนเอง เพราะเหตุไร? เพราะว่า ตามมติของเขา ทุกคนล้วนเป็นบัณฑิต ล้วนเป็นผู้ปฏิบัติดี

901. Evaṃ sabbathāpi vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti, diṭṭhiyaṃ ṭhatvā sayañca satthārādīni minitvā so bhiyyo vivādametīti. Evaṃ pana vinicchayesu ādīnavaṃ ñatvā ariyamaggena hitvāna sabbāni vinicchayāni na medhagaṃ kubbati jantu loketi arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti.

๙๐๑. โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ บุคคลตั้งอยู่ในการตัดสิน ตนเองเป็นเครื่องวัด ย่อมถึงการวิวาทในโลกให้กำเริบขึ้น คือ ตั้งอยู่ในทิฏฐิและตนเองก็วัดศาสดาเป็นต้นแล้ว เขาย่อมถึงการวิวาทให้ยิ่งขึ้นไป แต่เมื่อทรงทราบโทษในการตัดสินทั้งหลายอย่างนี้แล้ว จึงทรงละการตัดสินทั้งปวงด้วยอริยมรรค แล้วทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตผลว่า "สัตว์ในโลกย่อมไม่ทำการทะเลาะ" ในกาลจบเทศนา ได้มีการตรัสรู้ธรรมเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในปุราเภทสูตร ดังนี้แล

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya cūḷabyūhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬพยูหสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

13. Mahābyūhasuttavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถามหาพยูหสูตร

902. Ye [Pg.273] kecimeti mahābyūhasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho ime diṭṭhiparibbasānā viññūnaṃ santikā nindameva labhanti, udāhu pasaṃsampī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ āvikātuṃ purimanayena nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ. Tattha anvānayantīti anu ānayanti, punappunaṃ āharanti.

๙๐๒. มหาพยูหสูตร มีคำขึ้นต้นว่า Ye kecime มีความเป็นมาอย่างไร? แม้สูตรนี้ พระผู้มีพระภาคก็ทรงตรัสไว้ในมหาสมาคมนั้นเอง เพื่อทรงประกาศเนื้อความนั้นแก่เทวดาบางพวกผู้มีความคิดเกิดขึ้นว่า "ผู้ยึดมั่นในทิฏฐิเหล่านี้ ย่อมได้รับการติเตียนจากสำนักของวิญญูชนเท่านั้น หรือว่าได้รับการสรรเสริญบ้าง" โดยทรงให้พระพุทธนิมิตทูลถามพระองค์เองตามนัยก่อน ในบทเหล่านั้น บทว่า anvānayanti คือ นำมาเนืองๆ, นำมาบ่อยๆ

903. Idāni yasmā te ‘‘idameva sacca’’nti vadantā diṭṭhigatikā vādino kadāci katthaci pasaṃsampi labhanti, yaṃ etaṃ pasaṃsāsaṅkhātaṃ vādaphalaṃ, taṃ appaṃ rāgādīnaṃ samāya samatthaṃ na hoti, ko pana vādo dutiye nindāphale, tasmā etamatthaṃ dassento imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. ‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmī’’tiādi. Tattha duve vivādassa phalānīti nindā pasaṃsā ca, jayaparājayādīni vā taṃsabhāgāni. Etampi disvāti ‘‘nindā aniṭṭhā eva, pasaṃsā nālaṃ samāyā’’ti etampi vivādaphale ādīnavaṃ disvā. Khemābhipassaṃ avivādabhūminti avivādabhūmiṃ nibbānaṃ ‘‘khema’’nti passamāno.

๙๐๓. บัดนี้ เพราะเหตุที่นักวาทะผู้มีทิฏฐิเป็นคติเหล่านั้น ผู้กล่าวว่า "นี้เท่านั้นจริง" บางครั้งบางแห่งย่อมได้รับการสรรเสริญบ้าง ผลแห่งวาทะที่ชื่อว่าการสรรเสริญนั้น เป็นสิ่งเล็กน้อย ไม่สามารถเพื่อความสงบระงับราคะเป็นต้นได้ ไม่ต้องพูดถึงผลคือการติเตียนอันเป็นอย่างที่สองเลย เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสคาถาตอบนี้ก่อน มีอาทิว่า "ผลนี้น้อยนัก ไม่เพียงพอเพื่อความสงบ เรากล่าวผลแห่งการวิวาท ๒ อย่าง" ในบทเหล่านั้น บทว่า duve vivādassa phalāni คือ การติเตียนและการสรรเสริญ หรือการแพ้การชนะเป็นต้น ซึ่งมีส่วนคล้ายกัน บทว่า Etampi disvā คือ เห็นโทษแม้ในผลแห่งการวิวาทนี้ว่า "การติเตียนเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนาโดยแท้ ส่วนการสรรเสริญก็ไม่เพียงพอเพื่อความสงบ" บทว่า Khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ คือ ผู้เล็งเห็นภูมิที่ไม่วิวาทกัน คือ พระนิพพาน ว่าเป็นแดนเกษม

904. Evañhi avivadamāno – yā kācimāti gāthā. Tattha sammutiyoti diṭṭhiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. So upayaṃ kimeyyāti so upagantabbaṭṭhena upayaṃ rūpādīsu ekampi dhammaṃ kiṃ upeyya, kena vā kāraṇena upeyya. Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti diṭṭhasutasuddhīsu pemaṃ akaronto.

๙๐๔. เมื่อไม่วิวาทอย่างนี้ (จึงมี) คาถาว่า yā kāci เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า sammutiyo คือ ทิฏฐิทั้งหลาย บทว่า puthujjā คือ ที่เกิดจากปุถุชน บทว่า So upayaṃ kimeyyā คือ ผู้นั้นพึงเข้าถึงธรรมแม้สักอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น อันเป็นที่เข้าไปยึดถือโดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึง ได้อย่างไร หรือพึงเข้าถึงด้วยเหตุอะไร บทว่า Diṭṭhe sute khantimakubbamāno คือ ไม่กระทำความพอใจในความบริสุทธิ์ด้วยสิ่งที่เห็นและสิ่งที่ฟัง

905. Ito bāhirā pana – sīluttamāti gāthā. Tassattho – sīlaṃyeva ‘‘uttama’’nti maññamānā sīluttamā eke bhonto saṃyamamattena suddhiṃ vadanti, hatthivatādiñca vataṃ samādāya upaṭṭhitā, idheva diṭṭhiyaṃ assa satthuno suddhinti bhavūpanītā bhavajjhositā samānā vadanti, apica te kusalā vadānā ‘‘kusalā maya’’nti evaṃ vādā.

๙๐๕. ส่วนผู้ที่อยู่นอก(คำสอน)นี้ (มีคาถาว่า) sīluttamā เป็นต้น เนื้อความของคาถานั้นมีว่า สัตว์บางพวกผู้สำคัญว่าศีลเท่านั้นเป็นสิ่งสูงสุด ชื่อว่า สีลุตตมะ ย่อมกล่าวความบริสุทธิ์ด้วยเพียงความสำรวม และสมาทานวัตรมีหัตถิวัตรเป็นต้นแล้วตั้งมั่นอยู่ เป็นผู้ถูกนำเข้าไปในภพ สยบอยู่ในภพ กล่าวว่า "ความบริสุทธิ์มีในทิฏฐิของศาสดานี้ในที่นี้เท่านั้น" อีกอย่างหนึ่ง พวกเขากล่าวว่าเป็นผู้ฉลาด มีวาทะอย่างนี้ว่า "พวกเราเป็นผู้ฉลาด"

906. Evaṃ [Pg.274] sīluttamesu ca tesu tathā paṭipanno yo koci – sace cutoti gāthā. Tassattho – sace tato sīlavatato paravicchandanena vā anabhisambhuṇanto vā cuto hoti, so taṃ sīlabbatādikammaṃ puññābhisaṅkhārādikammaṃ vā virādhayitvā pavedhatī. Na kevalañca vedhati, apica kho taṃ sīlabbatasuddhiṃ pajappatī ca vippalapati patthayatī ca. Kimiva? Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā. Gharamhā pavasanto satthato hīno yathā taṃ gharaṃ vā satthaṃ vā pattheyyāti.

๙๐๖. อนึ่ง บุคคลใดก็ตามผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนั้นในศีลอันสูงสุดเหล่านั้น (ย่อมเป็นไปตามคาถาว่า) "สเจ จุโต" (ถ้าเคลื่อน) ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า ถ้าบุคคลเคลื่อนจากศีลวัตนั้น เพราะการหลอกลวงของผู้อื่น หรือเพราะไม่สามารถ (จะประพฤติได้) เขาย่อมทำศีลพรตกรรมเป็นต้น หรือบุญญาภิสังขารกรรมเป็นต้นให้พลาดไปแล้ว ย่อมหวาดหวั่น. ไม่ใช่แต่เพียงหวาดหวั่นเท่านั้น แต่ยังปรารถนา เพ้อรำพัน และมุ่งหวังความบริสุทธิ์แห่งศีลพรตนั้นอีกด้วย. เปรียบเหมือนอะไร? (เปรียบเหมือน) คนเดินทางผู้พลัดจากกองเกวียน อยู่ไกลจากบ้าน. คือ เหมือนคนผู้เดินทางจากบ้าน พลัดจากกองเกวียนแล้ว ย่อมปรารถนาบ้านหรือกองเกวียนนั้น ฉะนั้น.

907. Evaṃ pana sīluttamānaṃ vedhakāraṇaṃ ariyasāvako – sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti gāthā. Tattha sāvajjanavajjanti sabbākusalaṃ lokiyakusalañca. Etaṃ suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti pañcakāmaguṇādibhedaṃ etaṃ suddhiṃ, akusalādibhedaṃ asuddhiñca apatthayamāno. Virato careti suddhiyā asuddhiyā ca virato careyya. Santimanuggahāyāti diṭṭhiṃ agahetvā.

๙๐๗. ส่วนอริยสาวก (ย่อมทราบ) เหตุแห่งความหวาดหวั่นของบุคคลผู้มีศีลอันสูงสุดอย่างนี้ (ตามคาถาว่า) "สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ" (ละศีลพรตและกรรมมีโทษและไม่มีโทษทั้งหมด) ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า "สาวชฺชนวชฺชํ" ได้แก่ อกุศลกรรมทั้งหมดและโลกิยกุศลกรรม. บทว่า "เอตํ สุทฺธึ อสุทฺธึ อปตฺถยาโน" คือ ไม่ปรารถนาความบริสุทธิ์นี้ อันมีความแตกต่างด้วยเบญจกามคุณเป็นต้น และความไม่บริสุทธิ์ อันมีความแตกต่างด้วยอกุศลเป็นต้น. บทว่า "วิรโต จเร" คือ พึงเว้นจากความบริสุทธิ์และความไม่บริสุทธิ์แล้วเที่ยวไป. บทว่า "สนฺติมนุคฺคหาย" คือ ไม่ยึดถือทิฏฐิ.

908. Evaṃ ito bāhirake sīluttame saṃyamena visuddhivāde tesaṃ vighātaṃ sīlabbatappahāyino arahato ca paṭipattiṃ dassetvā idāni aññathāpi suddhivāde bāhirake dassento ‘‘tamūpanissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – santaññepi samaṇabrāhmaṇā, te jigucchitaṃ amarantapaṃ vā diṭṭhasuddhiādīsu vā aññataraññataraṃ upanissāya akiriyadiṭṭhiyā vā uddhaṃsarā hutvā bhavābhavesu avītataṇhāse suddhimanutthunanti vadanti kathentīti.

๙๐๘. ครั้นทรงแสดงความพินาศของวาทะว่าด้วยความบริสุทธิ์ด้วยความสำรวมในศีลอันสูงสุดภายนอกพระศาสนานี้ และปฏิปทาของพระอรหันต์ผู้ละศีลพรตได้แล้วอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวาทะว่าด้วยความบริสุทธิ์ของคนภายนอกโดยประการอื่นอีก จึงตรัสคาถาว่า "ตมูปนิสฺสาย" ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า แม้สมณพราหมณ์เหล่าอื่นก็มีอยู่, พวกเขาอาศัยตบะที่น่ารังเกียจ หรือทิฏฐิสุทธิเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือด้วยอกิริยทิฏฐิ เป็นผู้มีส่วนเบื้องบนเป็นที่ไป มีตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ยังไม่ไปปราศแล้ว ย่อมสรรเสริญ กล่าว บอก ความบริสุทธิ์.

909. Evaṃ tesaṃ avītataṇhānaṃ suddhiṃ anutthunantānaṃ yopi suddhippattameva attānaṃ maññeyya, tassapi avītataṇhattā bhavābhavesu taṃ taṃ vatthuṃ patthayamānassa hi jappitāni punappunaṃ hontiyevāti adhippāyo. Taṇhā hi āsevitā taṇhaṃ vaḍḍhayateva. Na kevalañca jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu, taṇhādiṭṭhīhi cassa pakappitesu vatthūsu pavedhitampi hotīti vuttaṃ hoti. Bhavābhavesu pana vītataṇhattā āyatiṃ cutūpapāto idha yassa natthi, sakena vedheyya kuhiṃva jappeti ayametissā gāthāya sambandho. Sesaṃ niddese vuttanayameva.

๙๐๙. อธิบายว่า แม้ผู้ใดในหมู่ชนผู้มีตัณหายังไม่ไปปราศแล้ว สรรเสริญความบริสุทธิ์อยู่อย่างนี้ พึงสำคัญตนว่าบรรลุความบริสุทธิ์แล้วก็ตามที, แม้ผู้นั้น เพราะความเป็นผู้มีตัณหายังไม่ไปปราศแล้ว เมื่อปรารถนาวัตถุนั้นๆ ในภพน้อยภพใหญ่ ความปรารถนาก็ย่อมเกิดขึ้นบ่อยๆ นั่นเทียว. เพราะว่าตัณหาที่บุคคลเสพแล้ว ย่อมเพิ่มพูนตัณหาได้แท้. ไม่ใช่แต่เพียงความปรารถนาเท่านั้น, แม้ความหวั่นไหวในอารมณ์ที่บุคคลปรุงแต่งขึ้น ก็ย่อมมี, กล่าวคือ แม้ความหวั่นไหวในอารมณ์ทั้งหลายที่บุคคลปรุงแต่งขึ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิก็ย่อมมี. ส่วนบุคคลใดสิ้นตัณหาในภพน้อยภพใหญ่แล้ว จุติและอุบัติในอนาคตในโลกนี้ย่อมไม่มี, เขาจะพึงหวาดหวั่นหรือปรารถนาด้วยเหตุอะไร ที่ไหนเล่า, นี้คือความสัมพันธ์ของคาถานี้. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในนิทเทส.

910-11. Yamāhūti [Pg.275] pucchāgāthā. Idāni yasmā ekopi ettha vādo sacco natthi, kevalaṃ diṭṭhimattakena hi te vadanti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘sakañhī’’ti imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. Tattha sammutinti diṭṭhiṃ.

(คาถาที่ ๙๑๐-๙๑๑) คาถาว่า "ยมหู" เป็นคาถาถาม. บัดนี้ เพราะเหตุที่ในวาทะเหล่านี้แม้วาทะหนึ่งก็ไม่เป็นจริง, เพราะว่าพวกเขากล่าวด้วยสักว่าเป็นทิฏฐิเท่านั้น, ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคาถาตอบนี้ว่า "สกญฺหิ" ก่อน. ในคาถานั้น บทว่า "สมฺมุตึ" ได้แก่ ทิฏฐิ.

912. Evametesu sakaṃ dhammaṃ paripuṇṇaṃ bruvantesu aññassa pana dhammaṃ ‘‘hīna’’nti vadantesu yassa kassaci – parassa ce vambhayitena hīnoti gāthā. Tassattho – yadi parassa ninditakāraṇā hīno bhaveyya, na koci dhammesu visesi aggo bhaveyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ, nihīnato sabbeva te samhi daḷhaṃ vadānā sakadhamme daḷhavādā eva.

๙๑๒. เมื่อพวกเขากล่าวธรรมของตนว่าบริบูรณ์ แต่กล่าวธรรมของผู้อื่นว่า "ทราม" อย่างนี้แล้ว (ย่อมเป็นไปตามคาถา) ของใครก็ตามว่า "ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโน" (ถ้าบุคคลจะเลวทรามได้เพราะการติเตียนของผู้อื่น) ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า หากบุคคลจะเลวทรามได้เพราะเหตุที่ถูกผู้อื่นติเตียน, ก็จะไม่มีใครเป็นผู้พิเศษหรือประเสริฐในธรรมทั้งหลายได้เลย. เพราะเหตุไร? เพราะว่าคนเป็นอันมากย่อมกล่าวธรรมของผู้อื่นว่าเลวทราม, พวกเขาทั้งหมดล้วนเป็นผู้กล่าวอย่างมั่นคงในธรรมของตนนั่นเอง.

913. Kiñca bhiyyo – saddhammapūjāti gāthā. Tassattho – te ca titthiyā yathā pasaṃsanti sakāyanāni, saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva vattati. Te hi ativiya satthārādīni sakkaronti. Tattha yadi te pamāṇā siyuṃ, evaṃ sante sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Suddhī hi nesaṃ paccattameva, na sā aññatra sijjhati, nāpi paramatthato. Attani diṭṭhigāhamattameva hi taṃ tesaṃ parapaccayaneyyabuddhīnaṃ.

๙๑๓. ยิ่งไปกว่านั้น (ยังมีคาถาว่า) "สทฺธมฺมปูชา" ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า เดียรถีย์เหล่านั้นย่อมสรรเสริญลัทธิของตนฉันใด, การบูชาสัทธรรมของพวกเขาก็เป็นไปฉันนั้น. เพราะว่าพวกเขา ย่อมสักการะศาสดาเป็นต้นของตนอย่างยิ่ง. ในเรื่องนั้น หากพวกเขาเป็นประมาณแล้ว, เมื่อเป็นเช่นนั้น วาทะทั้งหมดก็พึงเป็นจริง. เพราะเหตุไร? เพราะว่าความบริสุทธิ์ของพวกเขาย่อมเป็นของเฉพาะตนนั่นเอง, ความบริสุทธิ์นั้นย่อมไม่สำเร็จในที่อื่น, ทั้งโดยปรมัตถ์ก็หาไม่. สำหรับพวกเขาผู้มีปัญญาอันบุคคลอื่นพึงแนะนำไปได้นั้น ความบริสุทธิ์นั้นเป็นเพียงการยึดถือทิฏฐิในตนนั่นเอง.

914. Yo vā pana viparīto bāhitapāpattā brāhmaṇo, tassa – na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti gāthā. Tassattho – brāhmaṇassa hi ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; netti. 5) nayena sudiṭṭhattā parena netabbaṃ ñāṇaṃ natthi, diṭṭhidhammesu ‘‘idameva sacca’’nti nicchinitvā samuggahītampi natthi. Taṃkāraṇā so diṭṭhikalahāni atīto, na ca so seṭṭhato passati dhammamaññaṃ aññatra satipaṭṭhānādīhi.

๙๑๔. ส่วนพราหมณ์ใดผู้ตรงกันข้าม เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว, สำหรับพราหมณ์นั้น (มีคาถาว่า) "น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถิ" ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า สำหรับพราหมณ์นั้น เพราะเห็นดีแล้วโดยนัยว่า "สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา" เป็นต้น (ธ. ป. ๒๗๗; เนตฺติ. ๕) ญาณที่บุคคลอื่นพึงแนะนำไปย่อมไม่มี, แม้การตัดสินใจยึดถือในทิฏฐิธรรมทั้งหลายว่า "นี้เท่านั้นจริง" ก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงล่วงพ้นการทะเลาะวิวาทกันด้วยเรื่องทิฏฐิ, และท่านย่อมไม่เห็นธรรมอื่นว่าประเสริฐสุด นอกจากสติปัฏฐานเป็นต้น.

915. Jānāmīti gāthāya sambandho attho ca – evaṃ tāva paramatthabrāhmaṇo na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ, aññe pana titthiyā paracittañāṇādīhi jānantā passantāpi ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ vadantāpi ca diṭṭhiyā suddhiṃ paccenti. Kasmā? Yasmā tesu ekopi addakkhi ce addasa cepi tena paracittañāṇādinā yathābhūtaṃ atthaṃ, kiñhi tumassa tena tassa tena dassanena kiṃ kataṃ, kiṃ dukkhapariññā sādhitā, udāhu samudayapahānādīnaṃ [Pg.276] aññataraṃ, yato sabbathāpi atikkamitvā ariyamaggaṃ te titthiyā aññeneva vadanti suddhiṃ, atikkamitvā vā te titthiye buddhādayo aññeneva vadanti suddhinti.

๙๑๕. ความสัมพันธ์และเนื้อความของคาถาว่า "ชานามิ" มีดังนี้. พราหมณ์โดยปรมัตถ์ย่อมไม่เห็นธรรมอื่นว่าประเสริฐสุดก่อนอย่างนี้, ส่วนเดียรถีย์เหล่าอื่น แม้รู้เห็นอยู่ด้วยปรจิตตญาณเป็นต้น ก็ยังกล่าวว่า "เรารู้ เราเห็น เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว" และย่อมเข้าถึงความบริสุทธิ์ด้วยทิฏฐิ. เพราะเหตุไร? เพราะว่าในหมู่เดียรถีย์เหล่านั้น แม้ผู้หนึ่งหากได้เห็นแล้ว ซึ่งเนื้อความตามความเป็นจริงด้วยปรจิตตญาณเป็นต้นนั้น, การเห็นนั้นของเขาจะทำประโยชน์อะไรให้แก่เขาได้เล่า, ปริญญาแห่งทุกข์สำเร็จแล้วหรือ, หรือว่าการละสมุทัยเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง (สำเร็จแล้วหรือ), เพราะว่าเดียรถีย์เหล่านั้นก้าวล่วงอริยมรรคโดยประการทั้งปวงแล้ว ย่อมกล่าวความบริสุทธิ์โดยทางอื่นทีเดียว, หรือว่าพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงก้าวล่วงเดียรถีย์เหล่านั้นแล้ว ย่อมตรัสบอกความบริสุทธิ์โดยทางอื่นทีเดียว.

916. Passaṃ naroti gāthāya sambandho attho ca. Kiñca bhiyyo? Yvāyaṃ paracittañāṇādīhi addakkhi, so passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, na tato paraṃ disvāna vā ñassati tānimeva nāmarūpāni niccato sukhato vā na aññathā. So evaṃ passanto kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā nāmarūpaṃ niccato sukhato ca, athassa evarūpena dassanena na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti.

๙๑๖. ความเชื่อมโยงและเนื้อความของคาถาว่า Passaṃ naro ดังนี้. ยิ่งไปกว่านั้น บุคคลใดนี้เห็นแล้วด้วยปรจิตตญาณเป็นต้น บุคคลนั้นผู้เห็นอยู่ ย่อมเห็นนามรูป ครั้นเห็นแล้ว จะไม่รู้นามรูปเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นของเที่ยงหรือโดยความเป็นสุข ยิ่งไปกว่านั้น หรือโดยประการอื่น. บุคคลนั้นเมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ จะพึงเห็นนามรูปโดยความเป็นของเที่ยงและโดยความเป็นสุข มากก็ตาม น้อยก็ตาม แต่บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยการเห็นเช่นนั้นของบุคคลนั้น.

917. Nivissavādīti gāthāya sambandho attho ca – tena ca dassanena suddhiyā asatiyāpi yo ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ nivissavādī, etaṃ vā dassanaṃ paṭicca diṭṭhiyā suddhiṃ paccento ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ nivissavādī, so subbinayo na hoti taṃ tathā pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ diṭṭhiṃ purekkharāno. So hi yaṃ satthārādiṃ nissito, tattheva subhaṃ vadāno suddhiṃ vado, ‘‘parisuddhavādo parisuddhadassano vā aha’’nti attānaṃ maññamāno tattha tathaddasā so, tattha sakāya diṭṭhiyā aviparītameva so addasa. Yathā sā diṭṭhi pavattati, tatheva naṃ addasa, na aññathā passituṃ icchatīti adhippāyo.

๙๑๗. ความเชื่อมโยงและเนื้อความของคาถาว่า Nivissavādī ดังนี้. ก็เมื่อความบริสุทธิ์ด้วยการเห็นนั้นไม่มีอยู่ แต่บุคคลใดเป็นผู้มีวาทะฝังแน่นอย่างนี้ว่า "เรารู้ เราเห็น ข้อนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว" หรืออาศัยการเห็นนี้ ปรุงแต่งความบริสุทธิ์ด้วยทิฏฐิ เป็นผู้มีวาทะฝังแน่นอย่างนี้ว่า "นี้เท่านั้นจริง" บุคคลนั้นทำทิฏฐิที่ตนกำหนดไว้ ปรุงแต่งไว้อย่างนั้นไว้เบื้องหน้า ย่อมไม่เป็นผู้ที่ใครๆ พึงแนะนำได้ง่าย. เพราะว่า บุคคลนั้นอาศัยศาสดาเป็นต้นใดแล้ว ก็กล่าวความดีงาม กล่าวความบริสุทธิ์ในศาสดานั้นนั่นแหละ สำคัญตนว่า "เราเป็นผู้มีวาทะบริสุทธิ์ หรือมีการเห็นบริสุทธิ์" ได้เห็นอย่างนั้นในทิฏฐินั้น ในทิฏฐินั้น เขาได้เห็นตามทิฏฐิของตนไม่ผิดเพี้ยนไปเลย อธิบายว่า ทิฏฐินั้นเป็นไปอย่างไร เขาก็เห็นสิ่งนั้นอย่างนั้น ไม่ประสงค์จะเห็นเป็นอย่างอื่น.

918. Evaṃ pakappitaṃ diṭṭhiṃ purekkharānesu titthiyesu – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti gāthā. Tattha saṅkhāti saṅkhāya, jānitvāti attho. Napi ñāṇabandhūti samāpattiñāṇādinā akatataṇhādiṭṭhibandhu. Tattha viggaho – nāpi assa ñāṇena kato bandhu atthīti napi ñāṇabandhu. Sammutiyoti diṭṭhisammutiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. Uggahaṇanti maññeti uggahaṇanti aññe, aññe tā sammutiyo uggaṇhantīti vuttaṃ hoti.

๙๑๘. เมื่อพวกเดียรถีย์ทำทิฏฐิที่ตนกำหนดไว้อย่างนี้ไว้เบื้องหน้า (จึงมี) คาถาว่า Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā. ในบทเหล่านั้น บทว่า saṅkhā คือ saṅkhāya ความว่า รู้แล้ว. บทว่า Napi ñāṇabandhu คือ ผู้ไม่ทำตัณหาและทิฏฐิให้เป็นเผ่าพันธุ์ด้วยสมาปัตติญาณเป็นต้น. ในบทนั้น มีวิเคราะห์ว่า เผ่าพันธุ์ที่ทำด้วยญาณของท่านนั้นไม่มี แม้เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า napi ñāṇabandhu. บทว่า Sammutiyo คือ ทิฏฐิสมมติทั้งหลาย. บทว่า Puthujjā คือ ที่เกิดจากปุถุชน. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า บทว่า Uggahaṇanti คือ ย่อมยึดถือ เป็นอันกล่าวว่า ชนเหล่าอื่นย่อมยึดถือสมมติเหล่านั้น.

919. Kiñca bhiyyo – vissajja ganthānīti gāthā. Tattha anuggahoti uggahaṇavirahito, sopi nāssa uggahoti anuggaho, na vā uggaṇhātīti anuggaho.

๙๑๙. ยิ่งไปกว่านั้น (มี) คาถาว่า Vissajja ganthāni. ในบทเหล่านั้น บทว่า anuggaho คือ ผู้ปราศจากการยึดถือ. อีกอย่างหนึ่ง การยึดถือของท่านนั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า anuggaho หรือว่า ท่านไม่ยึดถือ เหตุนั้นจึงชื่อว่า anuggaho.

920. Kiñca [Pg.277] bhiyyo – so evarūpo – pubbāsaveti gāthā. Tattha pubbāsaveti atītarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme kilese. Naveti paccuppannarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme. Na chandagūti chandādivasena na gacchati. Anattagarahīti katākatavasena attānaṃ agarahanto.

๙๒๐. ยิ่งไปกว่านั้น บุคคลผู้เป็นเช่นนี้ (มี) คาถาว่า Pubbāsave. ในบทเหล่านั้น บทว่า pubbāsave คือ กิเลสทั้งหลายที่มีธรรมคือการเกิดขึ้นปรารภรูปเป็นต้นในอดีต. บทว่า nave คือ ธรรมทั้งหลายที่มีการเกิดขึ้นปรารภรูปเป็นต้นในปัจจุบัน. บทว่า Na chandagū คือ ไม่ไปโดยอำนาจแห่งฉันทะเป็นต้น. บทว่า Anattagarahī คือ ไม่ติเตียนตนโดยนัยว่าทำแล้วและไม่ได้ทำ.

921. Evaṃ anattagarahī ca – sa sabbadhammesūti gāthā. Tattha sabbadhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu ‘‘yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā’’ti evaṃpabhedesu. Pannabhāroti patitabhāro. Na kappetīti na kappiyo, duvidhampi kappaṃ na karotīti attho. Nūparatoti puthujjanakalyāṇakasekkhā viya uparatisamaṅgīpi na hoti. Na patthiyoti nittaṇho. Taṇhā hi patthiyatīti patthiyā, nāssa patthiyāti na patthiyoti. Sesaṃ tattha tattha pākaṭamevāti na vuttaṃ. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti.

๙๒๑. และผู้ไม่ติเตียนตนอย่างนี้ (มี) คาถาว่า Sa sabbadhammesu. ในบทเหล่านั้น บทว่า sabbadhammesu คือ ในธรรมคือทิฏฐิ ๖๒ ประการ มีประเภทอย่างนี้ว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เห็นแล้ว" เป็นต้น. บทว่า Pannabhāro คือ ผู้มีภาระตกไปแล้ว. บทว่า Na kappeti คือ ไม่ควรจะกำหนด ความว่า ย่อมไม่ทำกัปป์แม้ทั้งสองอย่าง. บทว่า Nūparato คือ ไม่เป็นแม้ผู้ประกอบด้วยความสงบระงับ เหมือนกัลยาณปุถุชนและพระเสขะ. บทว่า Na patthiyo คือ ผู้ไม่มีตัณหา. เพราะว่า ตัณหาอันบุคคลพึงปรารถนา เหตุนั้นจึงชื่อว่า patthiyā, ตัณหาของท่านนั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า na patthiyo. บทที่เหลือปรากฏชัดแล้วในที่นั้นๆ จึงไม่ได้กล่าวไว้. พระองค์ทรงจบเทศนาด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ ในกาลจบเทศนา ได้มีการตรัสรู้เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในปุราเภทสูตร.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

แห่งปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya mahābyūhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนามหาพยูหสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

14. Tuvaṭakasuttavaṇṇanā

๑๔. วรรณนาตุวฏกสูตร

922. Pucchāmi tanti tuvaṭakasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.

๙๒๒. ตุวฏกสูตร (เริ่มต้นว่า) Pucchāmi taṃ. มีความเกิดขึ้นอย่างไร? แม้สูตรนี้ ในมหาสมัยนั้นนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระพุทธนิมิตทูลถามพระองค์เองโดยนัยก่อนแล้วจึงตรัสไว้ เพื่อประกาศเนื้อความนั้นแก่เทวดาบางพวกผู้มีความคิดเกิดขึ้นว่า "อะไรหนอแล เป็นข้อปฏิบัติเพื่อการบรรลุพระอรหัต".

Tattha ādigāthāya tāva pucchāmīti ettha adiṭṭhajotanādivasena pucchā vibhajitā. Ādiccabandhunti ādiccassa gottabandhuṃ. Vivekaṃ santipadañcāti vivekañca santipadañca. Kathaṃ disvāti kena kāraṇena disvā, kathaṃ pavattadassano hutvāti vuttaṃ hoti.

ในบทเหล่านั้น ก่อนอื่น ในคาถาแรก บทว่า pucchāmi นี้ มีการจำแนกการถามโดยนัยคือการทำให้สิ่งที่ยังไม่เคยเห็นปรากฏเป็นต้น. บทว่า Ādiccabandhuṃ คือ ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์โดยโคตร. บทว่า Vivekaṃ santipadañca คือ วิเวกและสันติบท. บทว่า Kathaṃ disvā คือ เห็นแล้วโดยเหตุอะไร เป็นอันกล่าวว่า เป็นผู้มีการเห็นเป็นไปอย่างไร.

923. Atha bhagavā yasmā yathā passanto kilese uparundhati, tathā pavattadassano hutvā parinibbāti, tasmā tamatthaṃ āvikaronto nānappakārena [Pg.278] taṃ devaparisaṃ kilesappahāne niyojento ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’ti ārabhitvā pañca gāthā abhāsi.

๙๒๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุที่บุคคลเห็นอยู่อย่างไร ย่อมกั้นกิเลสได้ และเป็นผู้มีการเห็นเป็นไปอย่างนั้นแล้วย่อมปรินิพพาน ฉะนั้น เมื่อทรงกระทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏ ทรงประกอบเทวบริษัทนั้นในการละกิเลสโดยประการต่างๆ จึงได้ตรัส ๕ คาถา เริ่มต้นว่า Mūlaṃ papañcasaṅkhāya.

Tattha ādigāthāya tāva saṅkhepattho – papañcāti saṅkhātattā papañcā eva papañcasaṅkhā. Tassā avijjādayo kilesā mūlaṃ, taṃ papañcasaṅkhāya mūlaṃ asmīti pavattamānañca sabbaṃ mantāya uparundhe. Yā kāci ajjhattaṃ taṇhā upajjeyyuṃ, tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti.

ในบทเหล่านั้น ก่อนอื่น เนื้อความโดยย่อของคาถาแรกมีดังนี้. ธรรมที่ชื่อว่า ปปัญจสังขะ เพราะนับว่าเป็นปปัญจะ. กิเลสทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น เป็นมูลรากของปปัญจสังขานั้น พึงกั้นมูลรากของปปัญจสังขานั้น และสิ่งทั้งปวงที่เกิดขึ้นว่า "เรามี" ด้วยปัญญา. ตัณหาเหล่าใดเหล่าหนึ่งพึงเกิดขึ้นภายใน พึงศึกษาเพื่อนำตัณหาเหล่านั้นออกไป เป็นผู้มีสติมั่นคง มีสติอยู่เสมอ.

924. Evaṃ tāva paṭhamagāthāya eva tisikkhāyuttaṃ desanaṃ arahattanikūṭena desetvā puna mānappahānavasena desetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti gāthamāha. Tattha yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti yaṃ kiñci uccākulīnatādikaṃ attano guṇaṃ jāneyya atha vāpi bahiddhāti atha vā bahiddhāpi ācariyupajjhāyānaṃ vā guṇaṃ jāneyya. Na tena thāmaṃ kubbethāti tena guṇena thāmaṃ na kareyya.

๙๒๔. อย่างนี้แล ครั้นทรงแสดงเทศนาที่ประกอบด้วยไตรสิกขาด้วยยอดคือพระอรหัตในคาถาแรกแล้ว จึงตรัสคาถาว่า Yaṃ kiñci เพื่อทรงแสดงโดยนัยแห่งการละมานะอีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattaṃ คือ พึงรู้คุณของตนอย่างใดอย่างหนึ่ง มีความเป็นผู้มีสกุลสูงเป็นต้น. บทว่า atha vāpi bahiddhā คือ หรือว่า พึงรู้คุณของอาจารย์และอุปัชฌาย์แม้ในภายนอก. บทว่า Na tena thāmaṃ kubbetha คือ ไม่พึงทำความทะนงตนด้วยคุณนั้น.

925. Idānissa akaraṇavidhiṃ dassento ‘‘seyyo na tenā’’ti gāthamāha. Tassattho – tena ca mānena ‘‘seyyoha’’nti vā ‘‘nīcoha’’nti vā ‘‘sarikkhoha’’nti vāpi na maññeyya, tehi ca uccākulīnatādīhi guṇehi phuṭṭho anekarūpehi ‘‘ahaṃ uccākulā pabbajito’’tiādinā nayena attānaṃ vikappento na tiṭṭheyya.

๙๒๕. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิธีไม่กระทำมานะ จึงตรัสคาถาว่า "เสยฺโย น เตน" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า ไม่พึงสำคัญตนด้วยมานะนั้นว่า "เราดีกว่า" หรือว่า "เราเลวกว่า" หรือว่า "เราเสมอกัน" และไม่พึงเป็นผู้ถูกคุณธรรมมีตระกูลสูงเป็นต้นมากมายถูกต้องแล้ว ยืนหยัดจำแนกตนโดยนัยเป็นต้นว่า "เราบวชจากตระกูลสูง"

926. Evaṃ mānappahānavasenapi desetvā idāni sabbakilesūpasamavasenapi desetuṃ ‘‘ajjhattamevā’’ti gāthamāha. Tattha ajjhattamevupasameti attani eva rāgādisabbakilese upasameyya. Na aññato bhikkhu santimeseyyāti ṭhapetvā ca satipaṭṭhānādīni aññena upāyena santiṃ na pariyeseyya. Kuto nirattā vāti nirattā kuto eva.

๙๒๖. ครั้นทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งการละมานะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งการสงบกิเลสทั้งปวง จึงตรัสคาถาว่า "อชฺฌตฺตเมวา" เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า อชฺฌตฺตเมวูปสเม ความว่า พึงสงบกิเลสทั้งปวงมีราคะเป็นต้นในตนเท่านั้น บทว่า น อญฺญโต ภิกฺขุ สนฺติเมเสยฺย ความว่า ภิกษุไม่พึงแสวงหาสันติโดยอุบายอื่น นอกจากสติปัฏฐานเป็นต้น บทว่า กุโต นิรตฺตา วา ความว่า ผู้ไม่มีตัวตน (จะแสวงหา) แต่ที่ไหนได้เล่า

927. Idāni ajjhattaṃ upasantassa khīṇāsavassa tādibhāvaṃ dassento ‘‘majjhe yathā’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā mahāsamuddassa uparimaheṭṭhimabhāgānaṃ vemajjhasaṅkhāte catuyojanasahassappamāṇe majjhe pabbatantare ṭhitassa vā majjhe samuddassa ūmi na jāyati, ṭhitova so hoti [Pg.279] avikampamāno, evaṃ anejo khīṇāsavo lābhādīsu ṭhito assa avikampamāno, so tādiso rāgādiussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti.

๙๒๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้คงที่ (ตาทิภาวะ) ของพระขีณาสพผู้สงบภายใน จึงตรัสคาถาว่า "มชฺเฌ ยถา" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า เปรียบเหมือนในท่ามกลางมหาสมุทร ซึ่งมีประมาณสี่พันโยชน์ อันนับว่าเป็นส่วนกลางระหว่างส่วนบนและส่วนล่าง หรือในท่ามกลางภูเขา คลื่นย่อมไม่เกิด ทะเลนั้นย่อมตั้งอยู่อย่างนั้น ไม่หวั่นไหว ฉันใด พระขีณาสพผู้ไม่มีตัณหาเครื่องหวั่นไหว ตั้งอยู่ในลาภเป็นต้น ก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ฉันนั้น ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น ไม่พึงทำกิเลสมีราคะเป็นต้นให้กำเริบในที่ไหนๆ

928. Idāni etaṃ arahattanikūṭena desitaṃ dhammadesanaṃ abbhanumodanto tassa ca arahattassa ādipaṭipadaṃ pucchanto nimmitabuddho ‘‘akittayī’’ti gāthamāha. Tattha akittayīti ācikkhi. Vivaṭacakkhūti vivaṭehi anāvaraṇehi pañcahi cakkhūhi samannāgato. Sakkhidhammanti sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ. Parissayavinayanti parissayavinayanaṃ. Paṭipadaṃ vadehīti idāni paṭipattiṃ vadehi. Bhaddanteti ‘‘bhaddaṃ tava atthū’’ti bhagavantaṃ ālapanto āha. Atha vā bhaddaṃ sundaraṃ tava paṭipadaṃ vadehīti vuttaṃ hoti. Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti tameva paṭipadaṃ bhinditvā pucchati. Paṭipadanti etena vā maggaṃ pucchati. Itarehi sīlaṃ samādhiñca pucchati.

๙๒๘. บัดนี้ พระพุทธเจ้านิรมิต เมื่อจะทรงอนุโมทนาพระธรรมเทศนาที่ทรงแสดงโดยมีอรหัตผลเป็นยอดสุด และเมื่อจะทูลถามถึงข้อปฏิบัติเบื้องต้นแห่งอรหัตผลนั้น จึงตรัสคาถาว่า "อกิตฺตยี" เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า อกิตฺตยี ความว่า ได้ทรงบอกแล้ว บทว่า วิวฏจกฺขู ความว่า ผู้ประกอบด้วยจักษุ ๕ อันเปิดแล้ว ไม่มีเครื่องกั้น บทว่า สกฺขิธมฺมํ ความว่า ธรรมที่ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เอง ประจักษ์แก่พระองค์ บทว่า ปริสฺสยวินยํ ความว่า การกำจัดอันตราย บทว่า ปฏิปทํ วเทหิ ความว่า บัดนี้ ขอพระองค์จงตรัสบอกข้อปฏิบัติ บทว่า ภทฺทนฺเต ความว่า ทูลเรียกพระผู้มีพระภาคว่า "ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน" หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นอันกล่าวว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกข้อปฏิบัติอันดีงามของพระองค์ บทว่า ปาติโมกฺขํ อถ วาปิ สมาธึ ความว่า ทูลถามถึงข้อปฏิบัตินั้นนั่นแหละโดยจำแนกออกไป บทว่า ปฏิปทํ ความว่า ด้วยบทนี้ เป็นการทูลถามถึงมรรค ด้วยบทอื่นๆ เป็นการทูลถามถึงศีลและสมาธิ

929-30. Athassa bhagavā yasmā indriyasaṃvaro sīlassa rakkhā, yasmā vā iminā anukkamena desiyamānā ayaṃ desanā tāsaṃ devatānaṃ sappāyā, tasmā indriyasaṃvarato pabhuti paṭipadaṃ dassento ‘‘cakkhūhī’’tiādimāraddho. Tattha cakkhūhi neva lolassāti adiṭṭhadakkhitabbādivasena cakkhūhi lolo nevassa. Gāmakathāya āvaraye sotanti tiracchānakathāto sotaṃ āvareyya. Phassenāti rogaphassena. Bhavañca nābhijappeyyāti tassa phassassa vinodanatthāya kāmabhavādibhavañca na pattheyya. Bheravesu ca na sampavedheyyāti tassa phassassa paccayabhūtesu sīhabyagghādīsu bheravesu ca na sampavedheyya, avasesesu vā ghānindriyamanindriyavisayesu nappavedheyya. Evaṃ paripūro indriyasaṃvaro vutto hoti. Purimehi vā indriyasaṃvaraṃ dassetvā iminā ‘‘araññe vasatā bheravaṃ disvā vā sutvā vā na vedhitabba’’nti dasseti.

๙๒๙-๓๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ความสำรวมอินทรีย์เป็นการรักษาศีล หรือเพราะเหตุที่เทศนานี้ที่ทรงแสดงโดยลำดับนี้เป็นที่สบายแก่เทวดาเหล่านั้น ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงข้อปฏิบัติเริ่มตั้งแต่ความสำรวมอินทรีย์ จึงทรงเริ่มคาถาว่า "จกฺขูหิ" เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า จกฺขูหิ เนว โลลสฺสา ความว่า ไม่พึงเป็นผู้โลเลด้วยจักษุทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่ยังไม่เคยเห็นและสิ่งที่ควรเห็นเป็นต้น บทว่า คามกถาย อาวรเย โสตํ ความว่า พึงกั้นหูจากดิรัจฉานกถา บทว่า ผสฺเสน ความว่า ด้วยผัสสะคือโรค บทว่า ภวญฺจ นาภิชปฺเปยฺย ความว่า ไม่พึงปรารถนากามภพเป็นต้นเพื่อบรรเทาผัสสะนั้น บทว่า เภรเวสุ จ น สมฺปเวเธยฺย ความว่า ไม่พึงสะทกสะท้านในอารมณ์อันน่ากลัวมีสิงโตและเสือเป็นต้น อันเป็นปัจจัยแห่งผัสสะนั้น หรือไม่พึงหวั่นไหวในวิสัยแห่งฆานินทรีย์และมนินทรีย์ที่เหลือ เป็นอันว่า ความสำรวมอินทรีย์อันบริบูรณ์ได้ถูกกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงความสำรวมอินทรีย์ด้วยบทก่อนๆ แล้วทรงแสดงด้วยบทนี้ว่า "เมื่ออยู่ในป่า เห็นหรือได้ยินสิ่งน่ากลัว ไม่พึงหวาดหวั่น"

931. Laddhā na sannidhiṃ kayirāti etesaṃ annādīnaṃ yaṃkiñci dhammena labhitvā ‘‘araññe ca senāsane vasatā sadā dullabha’’nti cintetvā sannidhiṃ na kareyya.

๙๓๑. บทว่า ลทฺธา น สนฺนิธึ กยิรา ความว่า ได้สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาอาหารเป็นต้นมาโดยธรรมแล้ว ไม่พึงทำการสะสม โดยคิดว่า "เมื่ออยู่ในป่าและเสนาสนะ ของเหล่านี้หาได้ยากเสมอ"

932. Jhāyī [Pg.280] na pādalolassāti jhānābhirato ca na pādalolo assa. Virame kukkuccā nappamajjeyyāti hatthakukkuccādikukkuccaṃ vinodeyya. Sakkaccakāritāya cettha nappamajjeyya.

๙๓๒. บทว่า ฌายี น ปาทโลลสฺสา ความว่า ผู้ยินดีในฌาน ไม่พึงเป็นผู้คะนองเท้า บทว่า วิรเม กุกฺกุจฺจา นปฺปมชฺเชยฺย ความว่า พึงบรรเทาความรำคาญ มีความคะนองมือเป็นต้น และไม่พึงประมาทในความเป็นผู้กระทำโดยเคารพในข้อนั้น

933. Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍanti ālasiyañca māyañca hassañca kāyikacetasikakhiḍḍañca. Savibhūsanti saddhiṃ vibhūsāya.

๙๓๓. บทว่า ตนฺทึ มายํ หสฺสํ ขิฑฺฑํ ความว่า ความเกียจคร้าน มารยา การหัวเราะ และการเล่นทางกายและทางใจ บทว่า สวิภูสํ ความว่า พร้อมด้วยเครื่องประดับ

934-7. Āthabbaṇanti āthabbaṇikamantappayogaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti maṇilakkhaṇādiṃ. No vidaheti nappayojeyya. Virutanti migādīnaṃ vassitaṃ. Pesuṇiyanti pesuññaṃ. Kayavikkayeti pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ vañcanāvasena vā udayapatthanāvasena vā na tiṭṭheyya. Upavādaṃ bhikkhu na kareyyāti upavādakare kilese anibbattento attani parehi samaṇabrāhmaṇehi upavādaṃ na janeyya. Gāme ca nābhisajjeyyāti gāme ca gihisaṃsaggādīhi nābhisajjeyya. Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti lābhakāmatāya janaṃ nālapayeyya. Payuttanti cīvarādīhi sampayuttaṃ, tadatthaṃ vā payojitaṃ.

๙๓๔-๗. บทว่า อาถพฺพณํ ความว่า การใช้มนต์ของพวกอาถรรพณ์ บทว่า สุปินํ ความว่า ตำราทำนายฝัน บทว่า ลกฺขณํ ความว่า ลักษณะแก้วมณีเป็นต้น บทว่า โน วิทเห ความว่า ไม่พึงประกอบ บทว่า วิรุตํ ความว่า เสียงร้องของสัตว์มีเนื้อเป็นต้น บทว่า เปสุณิยํ ความว่า คำส่อเสียด บทว่า กยวิกฺกเย ความว่า ไม่พึงตั้งอยู่ในการซื้อขายกับสพรหมจารี ๕ รูป ด้วยอำนาจการหลอกลวง หรือด้วยอำนาจความปรารถนาดอกเบี้ย บทว่า อุปวาทํ ภิกฺขุ น กเรยฺย ความว่า ภิกษุไม่ยังกิเลสอันเป็นเหตุก่อคำติเตียนให้เกิดขึ้น ไม่พึงก่อคำติเตียนในตนจากสมณพราหมณ์เหล่าอื่น บทว่า คาเม จ นาภิสชฺเชยฺย ความว่า ไม่พึงข้องอยู่ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์เป็นต้นในบ้าน บทว่า ลาภกมฺยา ชนํ น ลปเยยฺย ความว่า ไม่พึงพูดกับชนเพราะความอยากได้ลาภ บทว่า ปยุตฺตํ ความว่า ประกอบกับจีวรเป็นต้น หรือประกอบเพื่อประโยชน์นั้น

938-9. Mosavajje na nīyethāti musāvāde na nīyetha. Jīvitenāti jīvikāya. Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānanti rusito ghaṭṭito parehi tesa samaṇānaṃ vā khattiyādibhedānaṃ vā aññesaṃ puthujanānaṃ bahumpi aniṭṭhavācaṃ sutvā. Na paṭivajjāti na paṭivadeyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi santo paṭisenikaronti.

๙๓๘-๙. บทว่า โมสวชฺเช น นีเยถ ความว่า ไม่พึงถูกนำไปในเรื่องมุสาวาท บทว่า ชีวิเตน ความว่า เพราะอาชีวะ บทว่า สุตฺวา รุสิโต พหุํ วาจํ, สมณานํ วา ปุถุชฺชนานํ ความว่า ถูกผู้อื่นกระทบกระทั่งแล้ว ได้ฟังวาจาอันไม่น่าปรารถนามากมายของสมณะเหล่านั้น หรือของปุถุชนเหล่าอื่นมีกษัตริย์เป็นต้น บทว่า น ปฏิวชฺชา ความว่า ไม่พึงกล่าวตอบ ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะสัตบุรุษย่อมไม่กระทำตอบ

940. Etañca dhammamaññāyāti sabbametaṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ ñatvā. Vicinanti vicinanto. Santīti nibbutiṃ ñatvāti nibbutiṃ rāgādīnaṃ santīti ñatvā.

๙๔๐. บทว่า เอตญฺจ ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้ธรรมทั้งหมดนี้ตามที่กล่าวแล้ว บทว่า วิจินํ ความว่า เมื่อพิจารณาอยู่ บทว่า สนฺตีติ นิพฺพุตึ ญตฺวา ความว่า รู้ความดับ คือรู้ความสงบแห่งราคะเป็นต้นว่าเป็นความดับ

941. Kiṃkāraṇā nappamajjeiti ce – abhibhū hi soti gāthā. Tattha abhibhūti rūpādīnaṃ abhibhavitā. Anabhibhūtoti tehi anabhibhūto. Sakkhidhammamanītihamadassīti paccakkhameva anītihaṃ dhammamaddakkhi. Sadā namassamanusikkheti sadā namassanto tisso sikkhāyo sikkheyya. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๙๔๑. หากมีคำถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงไม่ควรประมาท' แก้ว่า เพราะมีคาถาว่า 'abhibhū hi so' (ผู้นั้นเป็นผู้ครอบงำได้) ในบทนั้น บทว่า 'abhibhū' (ผู้ครอบงำ) หมายถึง ผู้ครอบงำรูปเป็นต้นได้ บทว่า 'anabhibhūto' (ผู้ไม่ถูกครอบงำ) หมายถึง ผู้ไม่ถูกอารมณ์เหล่านั้นครอบงำ บทว่า 'sakkhidhammamanītihamadassī' (ผู้เห็นธรรมที่ประจักษ์เอง ไม่ใช่โดยคำเล่าลือ) หมายถึง ได้เห็นธรรมที่ประจักษ์ด้วยตนเอง ไม่ใช่โดยคำเล่าลือ บทว่า 'sadā namassamanusikkhe' (พึงศึกษาตามท่านผู้นั้นอยู่เสมอ) หมายถึง พึงนอบน้อมท่านผู้นั้นอยู่เสมอ แล้วศึกษาไตรสิกขา เนื้อความที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว

Kevalaṃ [Pg.281] pana ettha ‘‘cakkhūhi neva lolo’’tiādīhi indriyasaṃvaro, ‘‘annānamatho pānāna’’ntiādīhi sannidhipaṭikkhepamukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ, methunamosavajjapesuṇiyādīhi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, ‘‘āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇa’’ntiādīhi ājīvapārisuddhisīlaṃ, ‘‘jhāyī assā’’ti iminā samādhi, ‘‘vicinaṃ bhikkhū’’ti iminā paññā, ‘‘sadā sato sikkhe’’ti iminā puna saṅkhepato tissopi sikkhā, ‘‘atha āsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā’’tiādīhi sīlasamādhipaññānaṃ upakārāpakārasaṅgaṇhanavinodanāni vuttānīti. Evaṃ bhagavā nimmitassa paripuṇṇapaṭipadaṃ vatvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.

แต่ในพระสูตรนี้ เพียงแต่ตรัสอินทรียสังวรด้วยบทว่า 'cakkhūhi neva lolo' (ไม่คะนองด้วยจักษุ) เป็นต้น, ตรัสปัจจัยปัจจเวกขณศีลโดยนัยแห่งการห้ามการสะสมด้วยบทว่า 'annānamatho pānānaṃ' (แห่งข้าวและน้ำ) เป็นต้น, ตรัสปาฏิโมกขสังวรศีลด้วยการเว้นจากเมถุน การพูดเท็จ การกล่าวโทษ การส่อเสียด เป็นต้น, ตรัสอาชีวปาริสุทธิศีลด้วยการเว้นจากอาถรรพณ์ การทำนายฝัน การทำนายลักษณะ เป็นต้น, ตรัสสมาธิด้วยบทว่า 'jhāyī assā' (พึงเป็นผู้เพ่งฌาน), ตรัสปัญญาด้วยบทว่า 'vicinaṃ bhikkhu' (ภิกษุพิจารณาอยู่), ตรัสไตรสิกขาโดยย่ออีกครั้งด้วยบทว่า 'sadā sato sikkhe' (พึงมีสติศึกษาอยู่เสมอ), และตรัสการรวบรวมธรรมที่เป็นอุปการะและอุปสรรคต่อศีล สมาธิ ปัญญา และการบรรเทาธรรมที่เป็นอุปสรรคเหล่านั้นด้วยบทว่า 'atha āsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā' (อนึ่ง ภิกษุพึงอยู่ในอาสนะและเสนาสนะอันมีเสียงน้อย ไม่พึงทำความหลับให้มาก) เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิปทาอันบริบูรณ์แก่ภิกษุเนรมิตอย่างนี้แล้ว ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตผล ในเวลาจบเทศนา ได้มีการตรัสรู้ธรรมเช่นเดียวกับที่ตรัสไว้ในปุราเภทสูตร

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya tuvaṭakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาตุวัฏฏกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ

15. Attadaṇḍasuttavaṇṇanā

๑๕. อรรถกถาพรรณนาอัตตทัณฑสูตร

942. Attadaṇḍā bhayaṃ jātanti attadaṇḍasuttaṃ. Kā uppatti? Yo so sammāparibbājanīyasuttassa uppattiyaṃ vuccamānāya sākiyakoliyānaṃ udakaṃ paṭicca kalaho vaṇṇito, taṃ ñatvā bhagavā ‘‘ñātakā kalahaṃ karonti, handa ne vāressāmī’’ti dvinnaṃ senānaṃ majjhe ṭhatvā imaṃ suttamabhāsi.

๙๔๒. พระสูตรชื่อว่า อัตตทัณฑสูตร เพราะเริ่มต้นว่า 'อัตตทัณฑา ภยัง ชาตัง' (ภัยเกิดจากอาชญาในตน) เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร คือ การทะเลาะวิวาทกันของเหล่าเจ้าศากยะและโกลิยะเพราะอาศัยน้ำ ซึ่งได้พรรณนาไว้ในเรื่องต้นแห่งสัมมาปริพพาชนิยสูตร พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า 'พระญาติทั้งหลายกำลังทะเลาะกัน เอาเถิด เราจะไปห้ามพวกเขา' จึงเสด็จไปประทับยืนอยู่ท่ามกลางกองทัพทั้งสองฝ่าย แล้วตรัสพระสูตรนี้

Tattha paṭhamagāthāyattho – yaṃ lokassa diṭṭhadhammikaṃ vā samparāyikaṃ vā bhayaṃ jātaṃ, taṃ sabbaṃ attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ attano duccaritakāraṇā jātaṃ, evaṃ santepi janaṃ passatha medhagaṃ, imaṃ sākiyādijanaṃ passatha aññamaññaṃ medhagaṃ hiṃsakaṃ bādhakanti. Evaṃ taṃ paṭiviruddhaṃ vippaṭipannaṃ janaṃ paribhāsitvā attano sammāpaṭipattidassanena tassa saṃvegaṃ janetuṃ āha [Pg.282] ‘‘saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti, pubbe bodhisatteneva satāti adhippāyo.

เนื้อความแห่งคาถาแรกในพระสูตรนั้นมีดังนี้: ภัยใดๆ ของโลกที่เกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นภัยในปัจจุบันหรือภัยในสัมปรายภพ ภัยทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นจากอาชญาในตน คือเกิดขึ้นเพราะทุจริตของตน แม้เป็นเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงดูประชาชนผู้ก่อการทะเลาะวิวาทกันเถิด จงดูชนชาวศากยะเป็นต้นเหล่านี้ ผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เบียดเบียน ทำร้ายซึ่งกันและกัน พระองค์ทรงติเตียนชนผู้ขัดแย้งกัน ปฏิบัติผิดพลาดอยู่อย่างนั้นแล้ว เพื่อจะทรงปลุกความสังเวชให้เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นด้วยการแสดงสัมมาปฏิบัติของพระองค์ จึงตรัสว่า 'เราจักประกาศความสังเวช ตามที่เราได้ประสบมา' ความหมายคือ เมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ในกาลก่อน

943. Idāni yathānena saṃvijitaṃ, taṃ pakāraṃ dassento ‘‘phandamāna’’ntiādimāha. Tattha phandamānanti taṇhādīhi kampamānaṃ. Appodaketi appaudake. Aññamaññehi byāruddhe disvāti nānāsatte ca aññamaññehi saddhiṃ viruddhe disvā. Maṃ bhayamāvisīti maṃ bhayaṃ paviṭṭhaṃ.

๙๔๓. บัดนี้ พระองค์เมื่อจะทรงแสดงอาการที่ทรงประสบความสังเวชนั้น จึงตรัสคำว่า 'phandamānaṃ' (ดิ้นรนอยู่) เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า 'phandamānaṃ' หมายถึง หวั่นไหวอยู่ด้วยตัณหาเป็นต้น บทว่า 'appodake' หมายถึง ในที่น้ำน้อย บทว่า 'aññamaññehi byāruddhe disvā' (เห็นสัตว์ทั้งหลายขัดแย้งกัน) หมายถึง เห็นสัตว์ต่างๆ ขัดแย้งกันและกัน บทว่า 'maṃ bhayamāvisī' (ภัยได้เข้าถึงเรา) หมายถึง ภัยได้เข้ามาสู่เรา

944. Samantamasāro lokoti nirayaṃ ādiṃ katvā samantato loko asāro niccasārādirahito. Disā sabbā sameritāti sabbā disā aniccatāya kampitā. Icchaṃ bhavanamattanoti attano tāṇaṃ icchanto. Nāddasāsiṃ anositanti kiñci ṭhānaṃ jarādīhi anajjhāvutthaṃ nāddakkhiṃ.

๙๔๔. บทว่า 'samantamasāro loko' (โลกไม่มีสาระโดยรอบ) หมายถึง โลกทั้งหมดตั้งแต่ขุมนรกขึ้นไปไม่มีสาระ ปราศจากสาระคือความเที่ยงเป็นต้น บทว่า 'disā sabbā sameritā' (ทิศทั้งปวงหวั่นไหว) หมายถึง ทิศทั้งปวงสั่นสะเทือนเพราะความไม่เที่ยง บทว่า 'icchaṃ bhavanamattano' (ปรารถนาที่พึ่งสำหรับตน) หมายถึง ปรารถนาที่พึ่งพิงสำหรับตน บทว่า 'nāddasāsiṃ anositaṃ' (เราไม่ได้เห็นที่ที่ว่างเว้น) หมายถึง เราไม่ได้เห็นสถานที่ใดๆ ที่ไม่ถูกชราเป็นต้นครอบงำ

945. Osānetveva byāruddhe, disvā me aratī ahūti yobbaññādīnaṃ osāne eva antagamake eva vināsake eva jarādīhi byāruddhe āhatacitte satte disvā arati me ahosi. Athettha sallanti atha etesu sattesu rāgādisallaṃ. Hadayanissitanti cittanissitaṃ.

๙๔๕. บทว่า 'osānetveva byāruddhe, disvā me aratī ahū' (ครั้นเห็นสัตว์ทั้งหลายขัดแย้งกันในที่สุด ความไม่ยินดีได้มีแก่เรา) หมายความว่า ครั้นเห็นสัตว์ทั้งหลายมีจิตถูกกระทบกระเทือน ขัดแย้งกันด้วยชราเป็นต้น ซึ่งเป็นที่สุด เป็นตัวทำให้สิ้นสุด เป็นตัวทำลายความเป็นหนุ่มสาวเป็นต้น ความไม่ยินดีได้เกิดขึ้นแก่เรา บทว่า 'athettha sallaṃ' (แต่นั้น ลูกศรในสัตว์นี้) หมายถึง แต่นั้น ลูกศรคือราคะเป็นต้นในสัตว์เหล่านี้ บทว่า 'hadayanissitaṃ' (อาศัยอยู่ในหทัย) หมายถึง อาศัยอยู่ในจิต

946. ‘‘Kathaṃānubhāvaṃ salla’’nti ce – yena sallena otiṇṇoti gāthā. Tattha disā sabbā vidhāvatīti sabbā duccaritadisāpi puratthimādidisāvidisāpi dhāvati. Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti tameva sallaṃ uddharitvā tā ca disā na dhāvati, caturoghe ca na sīdatīti.

๙๔๖. หากมีคำถามว่า 'ลูกศรมีอานุภาพอย่างไร' แก้ว่า มีคาถาว่า 'yena sallena otiṇṇo' (ผู้ถูกลูกศรใดแทงแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า 'disā sabbā vidhāvati' (ย่อมวิ่งไปสู่ทิศทั้งปวง) หมายถึง ย่อมวิ่งไปสู่ทิศแห่งทุจริตทั้งปวง และวิ่งไปสู่ทิศใหญ่และทิศน้อยมีทิศตะวันออกเป็นต้น บทว่า 'tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati' (ถอนลูกศรนั้นแล้ว ย่อมไม่วิ่งไป ย่อมไม่จมลง) หมายถึง ถอนลูกศรนั้นออกแล้ว ย่อมไม่วิ่งไปสู่ทิศเหล่านั้น และย่อมไม่จมลงในโอฆะทั้งสี่

947. Evaṃmahānubhāvena sallena otiṇṇesvapi ca sattesu – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti gāthā. Tassattho – ye loke pañca kāmaguṇā paṭilābhāya gijjhantīti katvā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, cirakālāsevitattā vā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, tattha taṃ nimittaṃ hatthisikkhādikā anekā sikkhā kathīyanti uggayhanti vā. Passatha yāva pamatto vāyaṃ loko, yato paṇḍito kulaputto tesu vā gadhitesu tāsu vā sikkhāsu adhimutto na siyā, aññadatthu aniccādidassanena nibbijjha sabbaso kāme attano nibbānameva sikkheti.

๙๔๗. และแม้ในสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกลูกศรมีอานุภาพใหญ่อย่างนี้แทงแล้ว ก็ยังมีคาถาว่า 'tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni' (สิกขาทั้งหลายย่อมถูกขับขานในเรื่องนั้นๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่สัตว์โลกหมกมุ่นอยู่) เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: กามคุณ ๕ ในโลก ที่ถูกเรียกว่า 'คธิตานิ' (สิ่งที่หมกมุ่น) เพราะเป็นสิ่งที่สัตว์โลภอยากได้, หรือเรียกว่า 'คธิตานิ' เพราะเป็นสิ่งที่เสพมานาน, ในเรื่องนั้นๆ สิกขาต่างๆ มากมาย มีการฝึกช้างเป็นต้น ย่อมถูกกล่าวถึงหรือเรียนรู้กัน ท่านทั้งหลายจงดูเถิดว่า โลกนี้ประมาทเพียงใด, เพราะเหตุนั้น กุลบุตรผู้เป็นบัณฑิต ไม่พึงน้อมใจเชื่อในสิ่งเหล่านั้นที่สัตว์โลกหมกมุ่นอยู่ หรือในสิกขาเหล่านั้น, ตรงกันข้าม พึงเบื่อหน่ายในกามทั้งปวงโดยสิ้นเชิงด้วยการเห็นความไม่เที่ยงเป็นต้น แล้วศึกษาเพื่อนิพพานของตนเท่านั้น

948. Idāni [Pg.283] yathā nibbānāya sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sacco siyā’’tiādimāha. Tattha saccoti vācāsaccena ñāṇasaccena maggasaccena ca samannāgato. Rittapesuṇoti pahīnapesuṇo. Vevicchanti macchariyaṃ.

๙๔๘. บัดนี้ พระองค์เมื่อจะทรงแสดงว่าพึงศึกษาเพื่อนิพพานอย่างไร จึงตรัสคำว่า 'sacco siyā' (พึงเป็นผู้มีสัจจะ) เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สัจจะ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยวจีสัจจะ ญาณสัจจะ และมรรคสัจจะ บทว่า 'ริตตเปสุโณ' หมายถึง ผู้ละคำส่อเสียดได้แล้ว บทว่า 'เววิจฉัง' หมายถึง ความตระหนี่

949. Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti pacalāyikañca kāyālasiyañca cittālasiyañcāti ime tayo dhamme abhibhaveyya. Nibbānamanasoti nibbānaninnacitto.

๙๔๙. บทว่า 'นิททัง ตันทิง สเห ถีนัง' (พึงอดกลั้นต่อความหลับ ความเกียจคร้าน และความท้อถอย) หมายถึง พึงครอบงำธรรม ๓ ประการนี้ คือ ความง่วงเหงา ความเกียจคร้านทางกาย และความเกียจคร้านทางใจ บทว่า 'นิพพานมนะโส' หมายถึง ผู้มีใจน้อมไปในพระนิพพาน

950-51. Sāhasāti rattassa rāgacariyādibhedā sāhasakaraṇā. Purāṇaṃ nābhinandeyyāti atītarūpādiṃ nābhinandeyya. Naveti paccuppanne. Hiyyamāneti vinassamāne. Ākāsaṃ na sito siyāti taṇhānissito na bhaveyya. Taṇhā hi rūpādīnaṃ ākāsanato ‘‘ākāso’’ti vuccati.

(คาถาที่ ๙๕๐-๙๕๑) บทว่า 'สาหสา' หมายถึง การกระทำที่หุนหันพลันแล่นต่างๆ ของผู้กำหนัดแล้ว เช่น ราคจริยาเป็นต้น บทว่า 'ปุราณัง นาภินันเทยยะ' (ไม่พึงเพลิดเพลินในของเก่า) หมายถึง ไม่พึงเพลิดเพลินในรูปเป็นต้นที่เป็นอดีต บทว่า 'นเว' (ในของใหม่) หมายถึง ในปัจจุบัน บทว่า 'หิยยมาเน' (เมื่อเสื่อมไป) หมายถึง เมื่อวินาศไป บทว่า 'อากาสัง นะ สิโต สิยา' (ไม่พึงอาศัยอากาศ) หมายถึง ไม่พึงอาศัยตัณหา จริงอยู่ ตัณหาเรียกว่า 'อากาศ' เพราะกระทำที่ว่างสำหรับรูปเป็นต้น (คือปรารถนารูปเป็นต้น)

952. ‘‘Kiṃkāraṇā ākāsaṃ na sito siyā’’ti ce – ‘‘gedhaṃ brūmī’’ti gāthā. Tassattho – ahañhi imaṃ ākāsasaṅkhātaṃ taṇhaṃ rūpādīsu gijjhanato gedhaṃ brūmi ‘‘gedho’’ti vadāmi. Kiñca bhiyyo – avahananaṭṭhena ‘‘ogho’’ti ca ājavanaṭṭhena ‘‘ājava’’nti ca ‘‘idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti jappakāraṇato ‘‘jappana’’nti ca dummuñcanaṭṭhena ‘‘ārammaṇa’’nti ca kampakaraṇena ‘‘pakampana’’nti ca brūmi, esā ca lokassa palibodhaṭṭhena duratikkamanīyaṭṭhena ca kāmapaṅko duraccayoti. ‘‘Ākāsaṃ na sito siyā’’ti evaṃ vutte vā ‘‘kimetaṃ ākāsa’’nti ce? Gedhaṃ brūmīti. Evampi tassā gāthāya sambandho veditabbo. Tattha padayojanā – ākāsanti gedhaṃ brūmīti. Tathā yvāyaṃ mahoghoti vuccati. Taṃ brūmi, ājavaṃ brūmi, jappanaṃ brūmi, pakampanaṃ brūmi, yvāyaṃ sadevake loke kāmapaṅko duraccayo, taṃ brūmīti.

๙๕๒. หากมีคำถามว่า ‘เพราะเหตุไร บุคคลจึงไม่พึงอาศัยอากาศ’ แก้ว่า คาถาว่า ‘เรากล่าวว่าความอยาก’ มีเนื้อความว่า เราเรียกตัณหาที่ชื่อว่าอากาศนี้ว่า ‘เคธะ’ (ความอยาก) เพราะความอยากในรูปเป็นต้น เรากล่าวว่า ‘เคโธ’ ยิ่งไปกว่านั้น เรายังเรียกตัณหานั้นว่า ‘โอฆะ’ เพราะมีความหมายว่าพัดพาไป, ว่า ‘อาชวะ’ เพราะมีความหมายว่าแล่นไป, ว่า ‘ชัปปนะ’ เพราะเป็นเหตุแห่งการพร่ำบ่นว่า ‘นี่ของเรา นี่ของเรา’, ว่า ‘อารัมมณะ’ เพราะมีความหมายว่าสละได้ยาก, และว่า ‘ปะกัมปะนะ’ เพราะทำให้หวั่นไหว และตัณหานี้นั้นแล ชื่อว่า ‘กามปังโก ทุรัจจะโย’ (เปือกตมคือกามที่ข้ามได้ยาก) เพราะเป็นเครื่องผูกพันของโลกและเพราะก้าวล่วงได้ยาก หรือเมื่อกล่าวว่า ‘บุคคลไม่พึงอาศัยอากาศ’ หากมีคำถามว่า ‘อากาศนี้คืออะไร’ แก้ว่า เรากล่าวว่าความอยาก แม้ดังนี้ ก็พึงทราบความเชื่อมโยงของคาถานั้น ในคาถานั้น มีการประกอบบทดังนี้ว่า เรากล่าวอากาศว่าคือความอยาก ฉันใด ที่เรียกว่ามหาโอฆะ เราก็กล่าวถึงสิ่งนั้น, เรากล่าวถึงอาชวะ, เรากล่าวถึงชัปปนะ, เรากล่าวถึงปะกัมปะนะ, ที่เรียกว่าเปือกตมคือกามอันข้ามได้ยากในโลกพร้อมทั้งเทวโลก เราก็กล่าวถึงสิ่งนั้น

953. Evametaṃ gedhādipariyāyaṃ ākāsaṃ anissito – saccā avokkammāti gāthā. Tassattho – pubbe vuttā tividhāpi saccā avokkamma moneyyappattiyā munīti saṅkhyaṃ gato nibbānatthale tiṭṭhati brāhmaṇo, sa ve evarūpo sabbāni āyatanāni nissajjitvā ‘‘santo’’ti vuccatīti.

๙๕๓. คาถาว่า ‘สัจจา อโวกกัมมะ’ (ก้าวล่วงสัจจะทั้งหลาย) มีเนื้อความว่า บุคคลผู้นั้นไม่ติดข้องในอากาศอันมีชื่อเรียกเป็นต้นว่าเคธะดังที่กล่าวมานี้ ก้าวล่วงสัจจะแม้ทั้ง ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในก่อน ชื่อว่าเป็นมุนีเพราะบรรลุความเป็นมุนี พราหมณ์ย่อมตั้งอยู่ในพื้นที่คือนิพพาน พราหมณ์ผู้เป็นเช่นนั้นแล สละอายตนะทั้งปวงแล้ว จึงถูกเรียกว่า ‘ผู้สงบ’

954. Kiñca [Pg.284] bhiyyo – sa ve vidvāti gāthā. Tattha ñatvā dhammanti aniccādinayena saṅkhatadhammaṃ ñatvā. Sammā so loke iriyānoti asammāiriyanakarānaṃ kilesānaṃ pahānā sammā so loke iriyamāno.

๙๕๔. ยิ่งไปกว่านั้น คาถาว่า ‘ส เว วิทวา’ (ผู้นั้นแลเป็นผู้รู้) ในคาถานั้น บทว่า ‘ญัตวา ธัมมัง’ (รู้แจ้งธรรม) หมายถึง รู้แจ้งสังขตธรรมโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้น บทว่า ‘สัมมา โส โลเก อิริยาโน’ (ผู้นั้นย่อมประพฤติโดยชอบในโลก) หมายถึง เพราะละกิเลสอันเป็นเหตุให้ประพฤติโดยมิชอบได้แล้ว ผู้นั้นจึงชื่อว่าประพฤติโดยชอบในโลก

955. Evaṃ apihento ca – yodha kāmeti gāthā. Tattha saṅganti sattavidhaṃ saṅgañca yo accatari nājjhetīti nābhijjhāyati.

๙๕๕. และผู้ไม่ปรารถนาอยู่อย่างนี้ คาถาว่า ‘โยธ กาเม’ (ผู้ใดในโลกนี้) ในคาถานั้น บทว่า ‘สังคัง’ หมายถึง สังคะ (เครื่องข้อง) ๗ ประการ บทว่า ‘โย อัจจตริ นาชเฌติ’ (ผู้ใดก้าวล่วงแล้ว ไม่เพ่งเล็ง) หมายถึง ไม่โลภ

956. Tasmā tumhesupi yo evarūpo hotumicchati, taṃ vadāmi – yaṃ pubbeti gāthā. Tattha yaṃ pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ kilesajātaṃ atītakammañca. Pacchā te māhu kiñcananti anāgatepi saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ rāgādikiñcanaṃ māhu. Majjhe ce no gahessasīti paccuppanne rūpādidhammepi na gahessasi ce.

๙๕๖. เพราะเหตุนั้น ผู้ใดในพวกท่านปรารถนาจะเป็นเช่นนั้น เราขอกล่าวกับผู้นั้น คาถาว่า ‘ยัง ปุพเพ’ (สิ่งใดในกาลก่อน) ในคาถานั้น บทว่า ‘ยัง ปุพเพ’ หมายถึง หมู่กิเลสอันมีธรรมดาที่จะเกิดขึ้นโดยอาศัยสังขารในอดีต และกรรมในอดีต บทว่า ‘ปัจฉา เต มาหุ กิญจะนัง’ (ขอสิ่งกังวลในภายหลังอย่าได้มีแก่ท่าน) หมายถึง ขอเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้นอันมีธรรมดาที่จะเกิดขึ้นโดยอาศัยสังขารในอนาคต อย่าได้มีเลย บทว่า ‘มัชเฌ เจ โน คเหสฺสสิ’ (ถ้าท่านจักไม่ยึดถือในท่ามกลาง) หมายถึง ถ้าท่านจักไม่ยึดถือแม้ในธรรมมีรูปเป็นต้นในปัจจุบัน

957. Evaṃ ‘‘upasanto carissasī’’ti arahattappattiṃ dassetvā idāni arahato thutivasena ito parā gāthāyo abhāsi. Tattha sabbasoti gāthāya mamāyitanti mamattakaraṇaṃ, ‘‘mama ida’’nti gahitaṃ vā vatthu. Asatā ca na socatīti avijjamānakāraṇā asantakāraṇā na socati. Na jīyatīti jānimpi na gacchati.

๙๕๗. ครั้นทรงแสดงการบรรลุพระอรหัตด้วยบทว่า ‘อุปสันโต จริสฺสสิ’ (เธอจักเป็นผู้สงบเที่ยวไป) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ได้ตรัสคาถาทั้งหลายต่อจากนี้ไปโดยนัยแห่งการสรรเสริญพระอรหันต์ ในคาถาว่า ‘สัพพะโส’ นั้น บทว่า ‘มมายิตัง’ หมายถึง การกระทำความเป็นของตน หรือวัตถุที่ยึดถือว่า ‘นี่ของเรา’ บทว่า ‘อสตา จะ น โสจติ’ (และย่อมไม่เศร้าโศกเพราะสิ่งที่ไม่มี) หมายถึง ย่อมไม่เศร้าโศกเพราะเหตุที่ไม่มีอยู่ เพราะเหตุที่ไม่เป็นจริง บทว่า ‘น ชียติ’ (ย่อมไม่เสื่อม) หมายถึง ย่อมไม่ถึงความเสื่อม

958-9. Kiñca bhiyyo – yassa natthīti gāthā. Tattha kiñcananti kiñci rūpādidhammajātaṃ. Kiñca bhiyyo – aniṭṭhurīti gāthā. Tattha aniṭṭhurīti anissukī. ‘‘Aniddhurī’’tipi keci paṭhanti. Sabbadhī samoti sabbattha samo, upekkhakoti adhippāyo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so ‘‘natthi me’’ti na socati, tamahaṃ avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho samāno aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti imaṃ tasmiṃ puggale catubbidhamānisaṃsaṃ brūmīti.

๙๕๘-๙. ยิ่งไปกว่านั้น คาถาว่า ‘ยัสสะ นัตถิ’ (ผู้ใดไม่มี) ในคาถานั้น บทว่า ‘กิญจะนัง’ หมายถึง หมู่ธรรมมีรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ยิ่งไปกว่านั้น คาถาว่า ‘อนิฏฐุรี’ (ผู้ไม่หยาบคาย) ในคาถานั้น บทว่า ‘อนิฏฐุรี’ หมายถึง ผู้ไม่ริษยา บางท่านก็อ่านว่า ‘อนิทธุรี’ บทว่า ‘สัพพะธี สโม’ หมายถึง ผู้สม่ำเสมอในทุกแห่งหน ความหมายคือ ผู้มีอุเบกขา ความว่าอย่างไร? คือ ผู้ใดไม่เศร้าโศกว่า ‘สิ่งนี้ไม่มีแก่เรา’ เราผู้ถูกถาม กล่าวถึงบุคคลผู้ไม่หวั่นไหวนั้นว่า เราขอกล่าวอานิสงส์ ๔ ประการนี้ในบุคคลนั้น คือ เป็นผู้ไม่หยาบคาย ไม่ละโมบ ไม่หวั่นไหว และสม่ำเสมอในทุกแห่งหน

960. Kiñca bhiyyo – anejassāti gāthā. Tattha nisaṅkhatīti puññābhisaṅkhārādīsu yo koci saṅkhāro. So hi yasmā nisaṅkhariyati nisaṅkharoti vā, tasmā ‘‘nisaṅkhatī’’ti vuccati. Viyārambhāti vividhā puññābhisaṅkhārādikā [Pg.285] ārambhā. Khemaṃ passati sabbadhīti sabbattha abhayameva passati.

๙๖๐. ยิ่งไปกว่านั้น คาถาว่า ‘อเนชัสสาติ’ (สำหรับผู้ไม่หวั่นไหว) ในคาถานั้น บทว่า ‘นิสังขะตี’ หมายถึง สังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะเหตุที่สังขารนั้นถูกปรุงแต่ง หรือบุคคลย่อมปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘นิสังขะตี’ บทว่า ‘วิยารัมภา’ หมายถึง ความพากเพียรต่างๆ มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น บทว่า ‘เขมัง ปัสสะติ สัพพะธี’ (ย่อมเห็นความเกษมในทุกแห่งหน) หมายถึง ย่อมเห็นแต่ความไม่มีภัยในทุกแห่งหน

961. Evaṃ passanto na samesūti gāthā. Tattha na vadateti ‘‘sadisohamasmī’’tiādinā mānavasena samesupi attānaṃ na vadati omesupi ussesupi. Nādeti na nirassatīti rūpādīsu kañci dhammaṃ na gaṇhāti; na nissajjati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pañcasatā sākiyakumārā ca koliyakumārā ca ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā, te gahetvā bhagavā mahāvanaṃ pāvisīti.

๙๖๑. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ คาถาว่า ‘น สเมสุ’ (ไม่ในคนเสมอกัน) ในคาถานั้น บทว่า ‘น วะทะเต’ หมายถึง ย่อมไม่กล่าวถึงตนในคนทั้งหลายที่เสมอกัน ที่ต่ำกว่า หรือที่สูงกว่า ด้วยอำนาจมานะว่า ‘เราเป็นผู้เสมอ’ เป็นต้น บทว่า ‘นาเทติ น นิรัสสะติ’ หมายถึง ย่อมไม่ยึดถือธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น และย่อมไม่สละ ที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ ในเวลาจบเทศนา ศากยกุมารและโกลิยกุมาร ๕๐๐ องค์ ได้บวชด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา พระผู้มีพระภาคทรงพาภิกษุเหล่านั้นเสด็จเข้าไปยังป่ามหาวัน

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya attadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัตตทัณฑสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ

16. Sāriputtasuttavaṇṇanā

๑๖. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

962. Na me diṭṭhoti sāriputtasuttaṃ, ‘‘therapañhasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Imassa suttassa uppatti – rājagahakassa seṭṭhissa candanaghaṭikāya paṭilābhaṃ ādiṃ katvā tāya candanaghaṭikāya katassa pattassa ākāse ussāpanaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa iddhiyā pattaggahaṇaṃ, tasmiṃ vatthusmiṃ sāvakānaṃ iddhipaṭikkhepo, titthiyānaṃ bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kattukāmatā, pāṭihāriyakaraṇaṃ, bhagavato sāvatthigamanaṃ, titthiyānubandhanaṃ, sāvatthiyaṃ pasenadino buddhūpagamanaṃ kaṇḍambapātubhāvo, catunnaṃ parisānaṃ titthiyajayatthaṃ pāṭihāriyakaraṇussukkanivāraṇaṃ, yamakapāṭihāriyakaraṇaṃ, katapāṭihāriyassa bhagavato tāvatiṃsabhavanagamanaṃ, tattha temāsaṃ dhammadesanā, āyasmatā mahāmoggallānattherena yācitassa devalokato saṅkassanagare orohaṇanti imāni vatthūni antarantare ca jātakāni vitthāretvā yāva dasasahassacakkavāḷadevatāhi pūjiyamāno bhagavā majjhe maṇimayena sopānena saṅkassanagare oruyha sopānakaḷevare aṭṭhāsi –

๙๖๒. สาริปุตตสูตร มีคำเริ่มต้นว่า น เม ทิฏฺโฐ, เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เถรปัญหา. อะไรเป็นต้นเหตุ? ต้นเหตุของสูตรนี้คือ – เรื่องราวตั้งแต่การได้มาซึ่งบาตรไม้จันทน์ของเศรษฐีชาวเมืองราชคฤห์, การยกบาตรที่ทำด้วยไม้จันทน์นั้นขึ้นไปในอากาศ, การที่ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะรับบาตรด้วยฤทธิ์, การที่พระศาสดาทรงห้ามฤทธิ์ของเหล่าสาวกในเรื่องนั้น, ความปรารถนาของพวกเดียรถีย์ที่จะทำปาฏิหาริย์แข่งกับพระผู้มีพระภาค, การทรงกระทำปาฏิหาริย์, การเสด็จไปกรุงสาวัตถีของพระผู้มีพระภาค, การติดตามของพวกเดียรถีย์, การเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าของพระเจ้าปเสนทิในกรุงสาวัตถี, การปรากฏขึ้นของคัณฑามพพฤกษ์ (ต้นมะม่วงของนายคัณฑะ), การทรงห้ามความกระตือรือร้นที่จะทำปาฏิหาริย์เพื่อชัยชนะแก่พวกเดียรถีย์ของบริษัท ๔, การทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์, การเสด็จไปยังภพดาวดึงส์ของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกระทำปาฏิหาริย์แล้ว, การแสดงธรรมตลอด ๓ เดือนในภพนั้น, การเสด็จลงจากเทวโลกสู่เมืองสังกัสสะตามคำทูลอาราธนาของท่านพระมหาโมคคัลลานเถระ, เรื่องราวเหล่านี้และชาดกต่างๆ ในระหว่างนั้นโดยพิสดาร จนกระทั่งพระผู้มีพระภาคผู้ทรงได้รับการบูชาจากเทวดาในหมื่นจักรวาล เสด็จลง ณ เมืองสังกัสสะโดยบันไดแก้วมณีในท่ามกลาง ได้ประทับยืนอยู่บนตัวบันไดนั้น –

‘‘Ye [Pg.286] jhānappasutā dhīrā, nekkhammūpasame ratā;

Devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmata’’nti. (dha. pa. 181) –

“ปราชญ์เหล่าใดขวนขวายในฌาน ยินดีในธรรมเป็นที่สงบคือเนกขัมมะ, แม้ทวยเทพก็ย่อมปรารถนา (คุณธรรมของ) ท่านผู้เป็นสัมพุทธะ มีสติ เหล่านั้น” (ธ. ป. ๑๘๑) –

Imissā dhammapadagāthāya vuccamānāya vuttā. Sopānakaḷevare ṭhitaṃ pana bhagavantaṃ sabbapaṭhamaṃ āyasmā sāriputto vandi, tato uppalavaṇṇā bhikkhunī, athāparo janakāyo. Tatra bhagavā cintesi – ‘‘imissaṃ parisati moggallāno iddhiyā aggoti pākaṭo, anuruddho dibbacakkhunā, puṇṇo dhammakathikattena, sāriputtaṃ panāyaṃ parisā na kenaci guṇena evaṃ aggoti jānāti, yaṃnūnāhaṃ sāriputtaṃ paññāguṇena pakāseyya’’nti. Atha theraṃ pañhaṃ pucchi. Thero bhagavatā pucchitaṃ pucchitaṃ puthujjanapañhaṃ, sekkhapañhaṃ, asekkhapañhañca, sabbaṃ vissajjesi. Tadā naṃ jano ‘‘paññāya aggo’’ti aññāsi. Atha bhagavā ‘‘sāriputto na idāneva paññāya aggo, atītepi paññāya aggo’’ti jātakaṃ ānesi.

คาถาธรรมบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในขณะนั้น. ก็แล ท่านพระสารีบุตรได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคผู้ประทับยืนอยู่บนตัวบันไดก่อนกว่าใครทั้งหมด, ลำดับนั้น นางภิกษุณีอุบลวรรณา, ลำดับนั้น หมู่ชนที่เหลือ. ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า – “ในบริษัทนี้ พระโมคคัลลานะปรากฏว่าเป็นผู้เลิศด้วยฤทธิ์, พระอนุรุทธะปรากฏว่าเป็นผู้เลิศด้วยทิพพจักขุ, พระปุณณะปรากฏว่าเป็นผู้เลิศในทางธรรมกถึก, แต่บริษัทนี้ยังไม่รู้จักพระสารีบุตรว่าเป็นผู้เลิศด้วยคุณอย่างใดอย่างหนึ่ง, ไฉนหนอ เราพึงประกาศพระสารีบุตรด้วยคุณคือปัญญา” ดังนี้. ลำดับนั้น พระองค์ได้ตรัสถามปัญหากะพระเถระ. พระเถระได้ตอบปัญหาทุกข้อที่พระผู้มีพระภาคตรัสถามแล้วๆ เล่าๆ ทั้งปัญหาของปุถุชน, ปัญหาของพระเสขะ, และปัญหาของพระอเสขะ. ครั้งนั้น ชนทั้งหลายได้รู้จักท่านว่า “เป็นผู้เลิศด้วยปัญญา”. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนำชาดกมาตรัสว่า “สารีบุตรมิใช่เป็นผู้เลิศด้วยปัญญาแต่ในบัดนี้เท่านั้น, แม้ในอดีตก็เป็นผู้เลิศด้วยปัญญา” ดังนี้.

Atīte parosahassā isayo vanamūlaphalāhārā pabbatapāde vasanti. Tesaṃ ācariyassa ābādho uppajji, upaṭṭhānāni vattanti. Jeṭṭhantevāsī ‘‘sappāyabhesajjaṃ āharissāmi, ācariyaṃ appamattā upaṭṭhahathā’’ti vatvā manussapathaṃ agamāsi. Tasmiṃ anāgateyeva ācariyo kālamakāsi. Taṃ ‘‘idāni kālaṃ karissatī’’ti antevāsikā samāpattimārabbha pucchiṃsu. So ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sandhāyāha – ‘‘natthi kiñcī’’ti, antevāsino ‘‘natthi ācariyassa adhigamo’’ti aggahesuṃ. Atha jeṭṭhantevāsī bhesajjaṃ ādāya āgantvā taṃ kālakataṃ disvā ācariyaṃ ‘‘kiñci pucchitthā’’ti āha. Āma pucchimhā, ‘‘natthi kiñcī’’ti āha, na kiñci ācariyena adhigatanti. Natthi kiñcīti vadanto ācariyo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi, sakkātabbo ācariyoti.

ในอดีต ฤาษีเกินกว่าพันตน มีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหาร อาศัยอยู่ที่เชิงเขา. อาจารย์ของฤาษีเหล่านั้นเกิดอาพาธ, การอุปัฏฐากทั้งหลายก็ดำเนินไป. ศิษย์ผู้ใหญ่กล่าวว่า “เราจะไปนำเภสัชที่สบายมา, พวกท่านจงอุปัฏฐากอาจารย์โดยไม่ประมาทเถิด” แล้วได้ไปยังถิ่นมนุษย์. เมื่อศิษย์ผู้นั้นยังไม่กลับมา อาจารย์ก็ได้ทำกาละ (ถึงแก่กรรม). เหล่าศิษย์ได้ถามท่านปรารภสมาบัติ ด้วยคิดว่า “บัดนี้ท่านจักทำกาละ”. ท่านหมายถึงอากิญจัญญายตนสมาบัติ จึงกล่าวว่า – “ไม่มีอะไร”, เหล่าศิษย์จึงเข้าใจผิดว่า “อาจารย์ไม่มีคุณธรรมที่บรรลุ”. ลำดับนั้น ศิษย์ผู้ใหญ่ถือเภสัชกลับมา เห็นท่านทำกาละแล้ว จึงถามว่า “พวกท่านได้ถามอะไรอาจารย์บ้างหรือไม่”. (ศิษย์เหล่านั้นตอบว่า) “ใช่ เราได้ถามแล้ว, ท่านตอบว่า 'ไม่มีอะไร', อาจารย์ไม่ได้บรรลุอะไรเลย”. (ศิษย์ผู้ใหญ่จึงกล่าวว่า) “อาจารย์เมื่อกล่าวว่า 'ไม่มีอะไร' นั้น ท่านได้บอกถึงอากิญจัญญายตนะ, อาจารย์เป็นผู้ควรสักการะ”.

‘‘Parosahassampi samāgatānaṃ,Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā;

Ekopi seyyo puriso sapañño,Yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti. (jā. 1.1.99);

“คนไม่มีปัญญาแม้เกินกว่าพันคนมารวมกัน, พึงร่ำไห้อยู่ตลอดร้อยปี; แต่บุรุษผู้มีปัญญาแม้คนเดียว ผู้รู้แจ้งเนื้อความแห่งคำที่กล่าวแล้ว ประเสริฐกว่า” (ชา. ๑.๑.๙๙);

Kathite [Pg.287] ca pana bhagavatā jātake āyasmā sāriputto attano saddhivihārikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānamatthāya sappāyasenāsanagocarasīlavatādīni pucchituṃ ‘‘na me diṭṭho ito pubbe’’ti imaṃ thutigāthaṃ ādiṃ katvā aṭṭha gāthāyo abhāsi. Tamatthaṃ vissajjento bhagavā tato parā sesagāthāti.

ก็แล เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสชาดกจบแล้ว ท่านพระสารีบุตร เพื่อประโยชน์แก่สัทธิวิหาริกของตน ๕๐๐ รูป ได้ทูลถามถึงเสนาสนะที่สบาย โคจร ศีลวัตร เป็นต้น จึงได้กล่าวคาถา ๘ คาถา มีคาถาสรรเสริญนี้ว่า “น เม ทิฏฺโฐ อิโต ปุพฺเพ” เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงวิสัชนาเนื้อความนั้น จึงตรัสคาถาที่เหลือต่อจากนั้นไป.

Tattha ito pubbeti ito saṅkassanagare otaraṇato pubbe. Vagguvadoti sundaravado. Tusitā gaṇimāgatoti tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ āgatattā tusitā āgato, gaṇācariyattā gaṇī. Santuṭṭhaṭṭhena vā tusitasaṅkhātā devalokā gaṇiṃ āgato tusitānaṃ vā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti.

ในคาถานั้น คำว่า อิโต ปุพฺเพ (ก่อนแต่นี้) ได้แก่ ก่อนแต่การเสด็จลง ณ เมืองสังกัสสะนี้. คำว่า วคฺคุวโท (ผู้มีถ้อยคำไพเราะ) ได้แก่ ผู้มีวาจาสุนทร. คำว่า ตุสิตา คณิมาคโต (เสด็จมาจากดุสิตสู่หมู่) อธิบายว่า เสด็จมาจากหมู่เทพชั้นดุสิต เพราะจุติจากหมู่เทพชั้นดุสิตแล้วเสด็จมาสู่พระครรภ์พระมารดา, เป็นผู้มีหมู่คณะเพราะเป็นอาจารย์ของหมู่คณะ. หรืออธิบายว่า เสด็จมาสู่หมู่คณะจากเทวโลกชื่อดุสิตโดยความหมายว่าสันโดษ, หรือเสด็จมาสู่หมู่แห่งพระอรหันต์ผู้สันโดษ.

963. Dutiyagāthāya sadevakassa lokassa yathā dissatīti sadevakassa lokassa viya manussānampi dissati. Yathā vā dissatīti tacchato aviparītato dissati cakkhumāti uttamacakkhu. Ekoti pabbajjāsaṅkhātādīhi eko. Ratinti nekkhammaratiādiṃ.

๙๖๓. ในคาถาที่สอง คำว่า สเทวกสฺส โลกสฺส ยถา ทิสฺสติ (ปรากฏแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลกฉันใด) อธิบายว่า ย่อมปรากฏแก่มนุษย์ทั้งหลายเหมือนดังปรากฏแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า ยถา ทิสฺสติ (ปรากฏตามความเป็นจริง) อธิบายว่า ย่อมปรากฏโดยสัจจะ โดยไม่วิปริต. คำว่า จกฺขุมา (ผู้มีจักษุ) ได้แก่ ผู้มีจักษุอันสูงสุด. คำว่า เอโก (ผู้เดียว) ได้แก่ ผู้เดียวโดยบรรพชาเป็นต้น. คำว่า รตึ (ความยินดี) ได้แก่ ความยินดีในเนกขัมมะเป็นต้น.

964. Tatiyagāthāya bahūnamidha baddhānanti idha bahūnaṃ khattiyādīnaṃ sissānaṃ. Sissā hi ācariye paṭibaddhavuttittā ‘‘baddhā’’ti vuccanti atthi pañhena āgamanti atthiko pañhena āgatomhi, atthikānaṃ vā pañhena āgamanaṃ, pañhena atthi āgamanaṃ vāti.

๙๖๔. ในคาถาที่สาม คำว่า พหูนมิธ พทฺธานํ (แห่งชนผู้ถูกผูกไว้เป็นอันมากในโลกนี้) ได้แก่ แห่งศิษย์เป็นอันมากมีกษัตริย์เป็นต้นในโลกนี้. จริงอยู่ ศิษย์ทั้งหลายเรียกว่า “ผู้ถูกผูกไว้” เพราะมีความประพฤติผูกพันอยู่กับอาจารย์. คำว่า อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ (ข้าพระองค์มาด้วยปัญหาอันเป็นประโยชน์) อธิบายว่า ข้าพระองค์ผู้มีความต้องการ ได้มาแล้วด้วยปัญหา, หรือ การมาด้วยปัญหาของเหล่าผู้มีความต้องการ, หรือ มีการมาด้วยปัญหา.

965. Catutthagāthāya vijigucchatoti jātiādīhi aṭṭīyato rittamāsananti vivittaṃ mañcapīṭhaṃ. Pabbatānaṃ guhāsu vāti pabbataguhāsu vā rittamāsanaṃ bhajatoti sambandhitabbaṃ.

๙๖๕. ในคาถาที่สี่ คำว่า วิชิคุจฺฉโต (สำหรับผู้เบื่อหน่าย) ได้แก่ สำหรับผู้เบื่อหน่ายในชาติเป็นต้น. คำว่า ริตฺตมาสนํ (อาสนะที่ว่าง) ได้แก่ เตียงและตั่งอันสงัด. คำว่า ปพฺพตานํ คูหาสุ วา (หรือในถ้ำแห่งภูเขาทั้งหลาย) พึงเชื่อมความว่า หรือเสพอาสนะที่ว่างในถ้ำแห่งภูเขาทั้งหลาย.

966. Pañcamagāthāya uccāvacesūti hīnapaṇītesu. Sayanesūti vihārādīsu senāsanesu. Kīvanto tattha bheravāti kittakā tattha bhayakāraṇā. ‘‘Kuvanto’’tipi pāṭho, kūjantoti cassa attho. Na pana pubbenāparaṃ sandhiyati.

๙๖๖. ในคาถาที่ห้า คำว่า อุจฺจาวเจสุ (ในที่นอนสูงๆ ต่ำๆ) ได้แก่ ในที่นอนเลวและประณีต. คำว่า สยเนสุ (ในที่นอน) ได้แก่ ในเสนาสนะมีวิหารเป็นต้น. คำว่า กีวนฺโต ตตฺถ เภรวา (สิ่งน่าสะพรึงกลัวในที่นั้นมีเท่าไร) ได้แก่ เหตุแห่งความกลัวในที่นั้นมีประมาณเท่าไร. มีอีกบทหนึ่งว่า “กุวนฺโต” ก็มี, ซึ่งมีความหมายว่า “ส่งเสียงร้อง”. แต่คำหน้ากับคำหลังไม่เชื่อมความกัน.

967. Chaṭṭhagāthāya katī parissayāti kittakā upaddavā. Agataṃ disanti nibbānaṃ. Tañhi agatapubbattā agataṃ tathā niddisitabbato disā cāti[Pg.288]. Tena vuttaṃ ‘‘agataṃ disa’’nti. Abhisambhaveti abhibhaveyya. Pantamhīti pariyante.

๙๖๗. ในคาถาที่ ๖ (คำว่า) ปริสสยะ มีเท่าไร คือ อุปัทวะมีเท่าไร (คำว่า) อคตํ ทิสํ คือ พระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้นชื่อว่า อคตะ เพราะไม่เคยไปมาก่อน และชื่อว่า ทิสา เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดหมายอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อคตํ ทิสํ" (คำว่า) อภิสมฺภเวติ คือ พึงครอบงำ (คำว่า) ปนฺตมฺหีติ คือ ในที่สุด

968-9. Sattamagāthāya kyāssa byappathayo assūti kīdisāni tassa vacanāni assu. Aṭṭhamagāthāya ekodi nipakoti ekaggacitto paṇḍito.

๙๖๘-๙. ในคาถาที่ ๗ (คำว่า) กฺยาสฺส พฺยปฺปถโย อสฺสูติ คือ วาจาของภิกษุนั้นพึงเป็นเช่นไร ในคาถาที่ ๘ (คำว่า) เอโกทิ นิปโกติ คือ ผู้มีจิตแน่วแน่ เป็นบัณฑิต

970. Evaṃ āyasmatā sāriputtena tīhi gāthāhi bhagavantaṃ thometvā pañcahi gāthāhi – pañcasatānaṃ sissānamatthāya senāsanagocarasīlavatādīni pucchito bhagavā tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘vijigucchamānassā’’tiādinā nayena vissajjanamāraddho. Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – jātiādīhi vijigucchamānassa rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ce sambodhikāmassa sāriputta, bhikkhuno yadidaṃ phāsu yo phāsuvihāro yathānudhammaṃ yo ca anudhammo, taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ yathā pajānanto vadeyya, evaṃ vadāmīti.

๙๗๐. พระผู้มีพระภาคเจ้า อันพระสารีบุตรผู้มีอายุ สรรเสริญแล้วด้วย ๓ คาถา และทูลถามถึงเสนาสนะ โคจร ศีลวัตร เป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ศิษย์ ๕๐๐ รูป ด้วย ๕ คาถาอย่างนี้แล้ว จึงทรงเริ่มตอบเนื้อความนั้นด้วยนัยเป็นต้นว่า "วิชิคุจฺฉมานสฺส" เพื่อทรงประกาศเนื้อความนั้น ในคาถาทั้งหลายนั้น บรรดาคาถาแรก มีเนื้อความว่า ดูก่อนสารีบุตร ความผาสุกใด วิหารธรรมอันผาสุกใด และอนุธรรมใด ที่สมควรแก่ธรรม ของภิกษุผู้รังเกียจชาติเป็นต้น ผู้เสพที่นั่งและที่นอนอันสงัด ผู้ใคร่เพื่อความตรัสรู้ เราจะบอกความผาสุก วิหารธรรม และอนุธรรมนั้นแก่เธอ ตามที่รู้ คือ เราผู้รู้อยู่พึงกล่าวอย่างไร ก็จะกล่าวอย่างนั้น

971. Dutiyagāthāya pariyantacārīti sīlādīsu catūsu pariyantesu caramāno. Ḍaṃsādhipātānanti piṅgalamakkhikānañca sesamakkhikānañca. Sesamakkhikā hi tato tato adhipatitvā khādanti, tasmā ‘‘adhipātā’’ti vuccanti. Manussaphassānanti corādiphassānaṃ.

๙๗๑. ในคาถาที่ ๒ (คำว่า) ปริยนฺตจารีติ คือ ผู้ประพฤติในที่สุด ๔ อย่าง มีศีลเป็นต้น (คำว่า) ฑํสอธิปาตานนฺติ คือ เหลือบและแมลงวันที่เหลือ จริงอยู่ แมลงวันที่เหลือย่อมบินตอมกัดจากที่นั้นๆ เหตุนั้นจึงเรียกว่า "อธิปาตา" (คำว่า) มนุสฺสผสฺสานนฺติ คือ สัมผัสจากโจรเป็นต้น

972. Tatiyagāthāya paradhammikā nāma satta sahadhammikavajjā sabbepi bāhirakā. Kusalānuesīti kusaladhamme anvesamāno.

๙๗๒. ในคาถาที่ ๓ (คำว่า) ปรธมฺมิกา ได้แก่ สัตว์ทั้งหลายภายนอกทั้งหมด เว้นจากสพรหมจารี (คำว่า) กุสลานุเอสีติ คือ ผู้แสวงหาอยู่ซึ่งกุศลธรรม

973. Catutthagāthāya ātaṅkaphassenāti rogaphassena. Sītaṃ atuṇhanti sītañca uṇhañca. So tehi phuṭṭho bahudhāti so tehi ātaṅkādīhi anekehi ākārehi phuṭṭho samānopi. Anokoti abhisaṅkhāraviññāṇādīnaṃ anokāsabhūto.

๙๗๓. ในคาถาที่ ๔ (คำว่า) อาตงฺกผสฺเสนาติ คือ ด้วยสัมผัสคือโรค (คำว่า) สีตํ อตุณฺหนฺติ คือ ทั้งความเย็นและความร้อน (คำว่า) โส เตหิ ผุฏฺโฐ พหุธาติ คือ ภิกษุนั้นแม้ถูกอาพาธเป็นต้นเหล่านั้นกระทบแล้วโดยอาการหลายอย่าง (คำว่า) อโนโกติ คือ ผู้ไม่มีโอกาสแก่อภิสังขารวิญญาณเป็นต้น

974. Evaṃ ‘‘bhikkhuno vijigucchato’’tiādīhi tīhi gāthāhi puṭṭhamatthaṃ vissajjetvā idāni ‘‘kyāssa byappathayo’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ vissajjento ‘‘theyyaṃ na kāre’’tiādimāha. Tattha phasseti phareyya[Pg.289]. Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti yaṃ cittassa āvilattaṃ vijāneyya, taṃ sabbaṃ ‘‘kaṇhassa pakkho’’ti vinodayeyya.

๙๗๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตอบเนื้อความที่ถูกทูลถามด้วย ๓ คาถา มีคำว่า "ภิกฺขุโน วิชิคุจฺฉโต" เป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงตอบคำถามที่ทูลถามด้วยนัยเป็นต้นว่า "กฺยาสฺส พฺยปฺปถโย" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เถยฺยํ น กาเร" ในคำเหล่านั้น (คำว่า) ผสฺเสติ คือ พึงถูกต้อง (คำว่า) ยทาวิลตฺตํ มนโส วิชญฺญาติ คือ พึงรู้ความขุ่นมัวแห่งจิตใด พึงบรรเทาความขุ่นมัวนั้นทั้งหมดว่า "นี่เป็นฝ่ายของกัณหะ (มาร)"

975. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti tesaṃ kodhātimānānaṃ yaṃ avijjādikaṃ mūlaṃ, tampi palikhaṇitvā tiṭṭheyya. Addhā bhavanto abhisambhaveyyāti evaṃ piyappiyaṃ abhibhavanto ekaṃseneva abhibhaveyya, na tatra sithilaṃ parakkameyyāti adhippāyo.

๙๗๕. (คำว่า) มูลมฺปิ เตสํ ปลิขญฺญ ติฏฺเฐติ คือ พึงขุดแม้ซึ่งรากเหง้าคืออวิชชาเป็นต้นของความโกรธและความถือตัวเหล่านั้นแล้วตั้งอยู่ (คำว่า) อทฺธา ภวนฺโต อภิสมฺภเวยฺยาติ มีความหมายว่า เมื่อครอบงำสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักอย่างนี้ พึงครอบงำโดยส่วนเดียว ไม่พึงปรารภความเพียรอันย่อหย่อนในเรื่องนั้น

976. Paññaṃ purakkhatvāti paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Kalyāṇapītīti kalyāṇāya pītiyā samannāgato. Caturo sahetha paridevadhammeti anantaragāthāya vuccamāne paridevanīyadhamme saheyya.

๙๗๖. (คำว่า) ปญฺญํ ปุรกฺขตฺวาติ คือ กระทำปัญญาให้เป็นตัวนำ (คำว่า) กลฺยาณปีตีติ คือ ผู้ประกอบด้วยปีติอันงาม (คำว่า) จตุโร สเหถ ปริเทวธมฺเมติ คือ พึงอดกลั้นต่อธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความคร่ำครวญ ๔ อย่าง ซึ่งจะกล่าวในคาถาถัดไป

977. Kiṃsū asissāmīti kiṃ bhuñjissāmi. Kuvaṃ vā asissanti kuhiṃ vā asissāmi. Dukkhaṃ vata settha kvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayiṃ, ajja āgamanarattiṃ kattha sayissaṃ. Ete vitakketi ete piṇḍapātanissite dve, senāsananissite dveti cattāro vitakke. Aniketacārīti apalibodhacārī nittaṇhacārī.

๙๗๗. (คำว่า) กึสู อสิสฺสามีติ คือ เราจักบริโภคอะไรหนอ (คำว่า) กุวํ วา อสิสฺสนฺติ คือ หรือว่าเราจักบริโภคที่ไหน (คำว่า) ทุกฺขํ วต เสตฺถ กฺวจฺช เสสฺสนฺติ คือ คืนนี้เรานอนเป็นทุกข์หนอ คืนที่จะมาถึงวันนี้ เราจักนอนที่ไหน (คำว่า) เอเต วิตกฺเกติ คือ วิตก ๔ เหล่านี้ คือ วิตก ๒ อย่างที่อาศัยบิณฑบาต และวิตก ๒ อย่างที่อาศัยเสนาสนะ (คำว่า) อนิเกตจารีติ คือ ผู้ประพฤติไม่มีกังวล ผู้ประพฤติไม่มีตัณหา

978. Kāleti piṇḍapātakāle piṇḍapātasaṅkhātaṃ annaṃ vā cīvarakāle cīvarasaṅkhātaṃ vasanaṃ vā laddhā dhammena samenāti adhippāyo. Mattaṃ so jaññāti paṭiggahaṇe ca paribhoge ca so pamāṇaṃ jāneyya. Idhāti sāsane, nipātamattameva vā etaṃ. Tosanatthanti santosatthaṃ, etadatthaṃ mattaṃ jāneyyāti vuttaṃ hoti. So tesu guttoti so bhikkhu tesu paccayesu gutto. Yatacārīti saṃyatavihāro, rakkhitiriyāpatho rakkhitakāyavacīmanodvāro cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaticārī’’tipi pāṭho, soyevattho. Rusitoti rosito, ghaṭṭitoti vuttaṃ hoti.

๙๗๘. (คำว่า) กาเลติ มีความหมายว่า ได้อาหารที่เรียกว่าบิณฑบาตในเวลาบิณฑบาต หรือได้ผ้าที่เรียกว่าจีวรในเวลาจีวร โดยธรรมโดยสม่ำเสมอ (คำว่า) มตฺตํ โส ชญฺญาติ คือ ภิกษุนั้นพึงรู้ประมาณทั้งในการรับและในการบริโภค (คำว่า) อิธาติ คือ ในศาสนานี้ หรือคำนี้เป็นเพียงนิบาต (คำว่า) โตสนตฺถนฺติ คือ เพื่อความสันโดษ เป็นอันกล่าวว่า พึงรู้ประมาณเพื่อประโยชน์นี้ (คำว่า) โส เตสุ คุตฺโตติ คือ ภิกษุนั้นคุ้มครองแล้วในปัจจัยเหล่านั้น (คำว่า) ยตจารีติ คือ ผู้มีธรรมเครื่องอยู่สำรวมแล้ว เป็นอันกล่าวว่า ผู้มีอิริยาบถอันรักษาแล้ว มีกายทวาร วจีทวาร และมโนทวารอันรักษาแล้ว มีบทว่า "ยติจารี" ก็มี เนื้อความก็อย่างเดียวกัน (คำว่า) รุสิโตติ คือ ถูกโกรธแล้ว เป็นอันกล่าวว่า ถูกกระทบกระทั่งแล้ว

979. Jhānānuyuttoti anupannuppādanena uppannāsevanena ca jhāne anuyutto. Upekkhamārabbha samāhitattoti catutthajjhānupekkhaṃ uppādetvā samāhitacitto. Takkāsayaṃ kukkucciyūpachindeti kāmavitakkādiṃ takkañca[Pg.290], kāmasaññādiṃ tassa takkassa āsayañca, hatthakukkuccādiṃ kukkucciyañca upacchindeyya.

๙๗๙. (คำว่า) ฌานานุยุตฺโตติ คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ในฌาน ด้วยการทำฌานที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และด้วยการเสพฌานที่เกิดขึ้นแล้ว (คำว่า) อุเปกฺขมารพฺภ สมาหิตตฺโตติ คือ ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว เพราะปรารภอุเบกขาในจตุตถฌาน (คำว่า) ตกฺกาสยํ กุกฺกุจฺจิยูปฉินฺเทติ คือ พึงตัดขาดซึ่งวิตกมีกามวิตกเป็นต้น, อาสยะของวิตกนั้นมีกามสัญญาเป็นต้น, และความรำคาญใจมีหัตถกุกกุจจะเป็นต้น

980. Cudito vacībhi satimābhinandeti upajjhāyādīhi vācāhi codito samāno satimā hutvā taṃ codanaṃ abhinandeyya. Vācaṃ pamuñce kusalanti ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ pamuñceyya. Nātivelanti ativelaṃ pana vācaṃ kālavelañca sīlavelañca atikkantaṃ nappamuñceyya. Janavādadhammāyāti janavādakathāya. Na cetayeyyāti cetanaṃ na uppādeyya.

๙๘๐. (คำว่า) จุทิโต วจีภิ สติมาภินนฺเทติ คือ เมื่อถูกอุปัชฌาย์เป็นต้นโจทด้วยวาจา พึงเป็นผู้มีสติ ยินดีการโจทนั้น (คำว่า) วาจํ ปมุญฺเจ กุสลนฺติ คือ พึงเปล่งวาจาที่เกิดจากญาณ (คำว่า) นาติเวลนฺติ คือ แต่ไม่พึงเปล่งวาจาที่เกินเวลา คือล่วงกาลเวลาและศีลเวลา (คำว่า) ชนวาทธมฺมายาติ คือ เพื่อถ้อยคำที่เป็นเหตุให้คนพูดกัน (คำว่า) น เจตเยยฺยาติ คือ ไม่พึงก่อเจตนา

981. Athāparanti atha idāni ito parampi. Pañca rajānīti rūparāgādīni pañca rajāni. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti yesaṃ upaṭṭhitassati hutvā vinayanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyya. Evaṃ sikkhanto hi rūpesu…pe… phassesu sahetha rāgaṃ, na aññeti.

๙๘๑. (คำว่า) อถาปรนฺติ คือ อนึ่ง บัดนี้ ต่อจากนี้ไป (คำว่า) ปญฺจ รชานีติ คือ ธุลี ๕ อย่าง มีรูปราคะเป็นต้น (คำว่า) เยสํ สตีมา วินยาย สิกฺเขติ คือ พึงเป็นผู้มีสติมั่นคง ศึกษาไตรสิกขาเพื่อกำจัดธุลีเหล่านั้น จริงอยู่ ผู้ศึกษาอยู่อย่างนี้ พึงอดกลั้นราคะในรูป...ฯลฯ...ในผัสสะได้ ไม่ใช่ผู้อื่น

982. Tato so tesaṃ vinayāya sikkhanto anukkamena – etesu dhammesūti gāthā. Tattha etesūti rūpādīsu. Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti so bhikkhu yvāyaṃ ‘‘uddhate citte samādhissa kālo’’tiādinā nayena kālo vutto, tena kālena sabbaṃ saṅkhatadhammaṃ aniccādinayena parivīmaṃsamāno. Ekodibhūto vihane tamaṃ soti so ekaggacitto sabbaṃ mohāditamaṃ vihaneyya. Natthi ettha saṃsayo. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๙๘๒. ลำดับนั้น ภิกษุนั้นเมื่อศึกษาเพื่อนำธรรมเหล่านั้นออกโดยลำดับ (จึงมีคาถาว่า) เอเตสุ ธัมเมสูติ. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอเตสุ ได้แก่ ในธรรมมีรูปเป็นต้น. บทว่า กาเลน โส สัมมา ธัมมัง ปริวีมังสมาโน ความว่า ภิกษุนั้น เมื่อพิจารณาธรรมโดยชอบในกาลอันสมควร คือ ในกาลที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เมื่อจิตฟุ้งซ่าน เป็นกาลแห่งสมาธิ" ในกาลนั้น พิจารณาสังขตธรรมทั้งหมดโดยนัยมีความไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า เอโกทิภูโต วิหเน ตมัง โส ความว่า ภิกษุนั้นมีจิตเป็นหนึ่ง พึงกำจัดความมืดคือโมหะเป็นต้นได้ทั้งหมด. ในเรื่องนี้ ไม่มีความสงสัย. ส่วนที่เหลือชัดเจนในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattā, tiṃsakoṭisaṅkhyānañca devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตผลอันเป็นยอดอย่างนี้. ในเวลาจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้บรรลุอรหัตผล และธรรมาภิสมัยได้มีแก่เทวดาและมนุษย์จำนวน ๓๐ โกฏิ.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya sāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนาสารีปุตตสูตร จบแล้ว.

Niṭṭhito ca catuttho vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

และวรรคที่ ๔ โดยนัยแห่งอรรถกถาพรรณนา จบแล้ว มีชื่อว่า

Aṭṭhakavaggoti.

อัฏฐกวรรค.

5. Pārāyanavaggo

๕. ปารายนวรรค

Vatthugāthāvaṇṇanā

พรรณนาวัตถุคาถา

983. Kosalānaṃ [Pg.291] purā rammāti pārāyanavaggassa vatthugāthā. Tāsaṃ uppatti – atīte kira bārāṇasivāsī eko rukkhavaḍḍhakī sake ācariyake adutiyo, tassa soḷasa sissā, ekamekassa sahassaṃ antevāsikā. Evaṃ te sattarasādhikasoḷasasahassā ācariyantevāsino sabbepi bārāṇasiṃ upanissāya jīvikaṃ kappentā pabbatasamīpaṃ gantvā rukkhe gahetvā tattheva nānāpāsādavikatiyo niṭṭhāpetvā kullaṃ bandhitvā gaṅgāya bārāṇasiṃ ānetvā sace rājā atthiko hoti, rañño, ekabhūmikaṃ vā…pe… sattabhūmikaṃ vā pāsādaṃ yojetvā denti. No ce, aññesampi vikiṇitvā puttadāraṃ posenti. Atha nesaṃ ekadivasaṃ ācariyo ‘‘na sakkā vaḍḍhakikammena niccaṃ jīvikaṃ kappetuṃ, dukkarañhi jarākāle etaṃ kamma’’nti cintetvā antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, udumbarādayo, appasārarukkhe ānethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ānayiṃsu. So tehi kaṭṭhasakuṇaṃ katvā tassa abbhantaraṃ pavisitvā yantaṃ pūresi. Kaṭṭhasakuṇo supaṇṇarājā viya ākāsaṃ laṅghitvā vanassa upari caritvā antevāsīnaṃ purato oruhi. Atha ācariyo sisse āha – ‘‘tātā, īdisāni kaṭṭhavāhanāni katvā sakkā sakalajambudīpe rajjaṃ gahetuṃ, tumhepi, tātā, etāni karotha, rajjaṃ gahetvā jīvissāma, dukkhaṃ vaḍḍhakisippena jīvitu’’nti. Te tathā katvā ācariyassa paṭivedesuṃ. Tato ne ācariyo āha – ‘‘katamaṃ, tātā, rajjaṃ gaṇhāmā’’ti? ‘‘Bārāṇasirajjaṃ ācariyā’’ti. ‘‘Alaṃ, tātā, mā etaṃ rucci, mayañhi taṃ gahetvāpi ‘vaḍḍhakirājā vaḍḍhakiyuvarājā’ti vaḍḍhakivādā na muccissāma, mahanto jambudīpo, aññattha gacchāmā’’ti.

๙๘๓. วัตถุคาถาแห่งปารายนวรรค (เริ่มต้น) ว่า โกสลานํ ปุรา รัมมา. ความเกิดขึ้นแห่งคาถาเหล่านั้น (มีดังนี้) :- ได้ยินว่า ในอดีตกาล ช่างไม้ชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่ง เป็นผู้ไม่มีใครเทียมในศิลปะของตน เขามีศิษย์ ๑๖ คน แต่ละคนมีอันเตวาสิก ๑,๐๐๐ คน. อาจารย์และศิษย์เหล่านั้นรวม ๑๖,๐๑๗ คน อาศัยเมืองพาราณสีเลี้ยงชีพ พากันไปใกล้ภูเขา ตัดต้นไม้แล้วทำปราสาทดัดแปลงต่างๆ ให้สำเร็จในที่นั้นเอง แล้วผูกเป็นแพล่องมาตามแม่น้ำคงคาสู่เมืองพาราณสี ถ้าพระราชาทรงประสงค์ ก็จะประกอบปราสาทชั้นเดียว...ฯลฯ...เจ็ดชั้นถวายแด่พระราชา. หากไม่ทรงประสงค์ ก็จะขายให้คนอื่นแล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยา. ครั้งนั้น วันหนึ่ง อาจารย์ของพวกเขาคิดว่า "เราไม่สามารถเลี้ยงชีพด้วยงานช่างไม้ได้ตลอดไป เพราะกรรมนี้ทำได้ยากในวัยชรา" จึงเรียกอันเตวาสิกมาว่า "พ่อทั้งหลาย พวกเธอจงนำไม้ที่ไม่มีแก่นเช่นไม้มะเดื่อเป็นต้นมาเถิด". พวกเขารับคำว่า "ดีละขอรับ" แล้วก็นำมา. อาจารย์นั้นได้ทำนกไม้จากไม้เหล่านั้น เข้าไปข้างในแล้วบรรจุยนต์. นกไม้นั้นทะยานขึ้นสู่อากาศดุจพญาสุบรรณ เคลื่อนไปเหนือป่าแล้วร่อนลงตรงหน้าอันเตวาสิกทั้งหลาย. ลำดับนั้น อาจารย์ได้กล่าวกับศิษย์ทั้งหลายว่า "พ่อทั้งหลาย เมื่อทำยานไม้เช่นนี้แล้ว ก็สามารถยึดราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้นได้ พ่อทั้งหลาย พวกเธอก็จงทำยานเหล่านี้เถิด เราจะยึดราชสมบัติแล้วดำรงชีพ การดำรงชีพด้วยศิลปะช่างไม้นั้นลำบาก". พวกเขาทำตามนั้นแล้วได้กราบเรียนแก่อาจารย์. ลำดับนั้น อาจารย์ได้ถามพวกเขาว่า "พ่อทั้งหลาย เราจะยึดราชสมบัติไหนดี?". (พวกเขาตอบว่า) "ราชสมบัติเมืองพาราณสี ขอรับท่านอาจารย์". (อาจารย์กล่าวว่า) "พอเถิด พ่อทั้งหลาย อย่าพอใจในเรื่องนี้เลย เพราะถึงแม้เรายึดได้ ก็จะไม่พ้นคำว่า 'พระราชาช่างไม้ อุปราชช่างไม้' ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่ เราไปที่อื่นกันเถิด".

Tato saputtadārā kaṭṭhavāhanāni, abhiruhitvā sajjāvudhā hutvā himavantābhimukhā gantvā himavati aññataraṃ nagaraṃ pavisitvā rañño nivesaneyeva paccuṭṭhahaṃsu. Te tattha rajjaṃ gahetvā ācariyaṃ rajje abhisiñciṃsu. So ‘‘kaṭṭhavāhano rājā’’ti pākaṭo ahosi. Tampi nagaraṃ tena gahitattā ‘‘kaṭṭhavāhananagara’’ntveva nāmaṃ labhi, tathā sakalaraṭṭhampi[Pg.292]. Kaṭṭhavāhano rājā dhammiko ahosi, tathā yuvarājā amaccaṭṭhānesu ca ṭhapitā soḷasa sissā. Taṃ raṭṭhaṃ raññā catūhi saṅgahavatthūhi saṅgayhamānaṃ ativiya iddhaṃ phītaṃ nirupaddavañca ahosi. Nāgarā jānapadā rājānañca rājaparisañca ativiya mamāyiṃsu ‘‘bhaddako no rājā laddho, bhaddikā rājaparisā’’ti.

ลำดับนั้น พวกเขาพร้อมทั้งบุตรภรรยาขึ้นสู่ยานไม้ เตรียมอาวุธพร้อมสรรพ มุ่งหน้าสู่ป่าหิมพานต์ เข้าไปยังเมืองแห่งหนึ่งในป่าหิมพานต์ แล้วปรากฏกายขึ้นที่พระราชนิเวศน์ของพระราชาทีเดียว. พวกเขาได้ยึดราชสมบัติในที่นั้นแล้วอภิเษกอาจารย์ในราชสมบัติ. ท่านได้ปรากฏนามว่า "พระเจ้ากัฏฐวาหนะ". แม้เมืองนั้น เพราะท่านยึดได้ จึงได้ชื่อว่า "กัฏฐวาหนนคร" และแว่นแคว้นทั้งหมดก็ได้ชื่อเช่นนั้น. พระเจ้ากัฏฐวาหนะทรงเป็นผู้มีธรรม ศิษย์ทั้ง ๑๖ คนที่ได้รับการแต่งตั้งในตำแหน่งอุปราชและอำมาตย์ก็เช่นกัน. แว่นแคว้นนั้น อันพระราชาทรงสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ จึงเจริญรุ่งเรือง ไพบูลย์ และปราศจากอุปัทวะอย่างยิ่ง. ชาวเมืองและชาวชนบทรักใคร่ในพระราชาและราชบริพารอย่างยิ่ง (คิดว่า) "เราได้พระราชาที่ดีแล้ว ราชบริพารก็ดี".

Athekadivasaṃ majjhimadesato vāṇijā bhaṇḍaṃ gahetvā kaṭṭhavāhananagaraṃ āgamaṃsu paṇṇākārañca gahetvā rājānaṃ passiṃsu. Rājā ‘‘kuto āgatatthā’’ti sabbaṃ pucchi. ‘‘Bārāṇasito devā’’ti. So tattha sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā – ‘‘tumhākaṃ raññā saddhiṃ mama mittabhāvaṃ karothā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ paribbayaṃ datvā gamanakāle sampatte puna ādarena vatvā vissajjesi. Te bārāṇasiṃ gantvā tassa rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘kaṭṭhavāhanaraṭṭhā āgatānaṃ vāṇijakānaṃ ajjatagge suṅkaṃ muñcāmī’’ti bheriṃ carāpetvā ‘‘atthu me kaṭṭhavāhano mitto’’ti dvepi adiṭṭhamittā ahesuṃ. Kaṭṭhavāhanopi ca sakanagare bheriṃ carāpesi – ‘‘ajjatagge bārāṇasito āgatānaṃ vāṇijakānaṃ suṅkaṃ muñcāmi, paribbayo ca nesaṃ dātabbo’’ti. Tato bārāṇasirājā kaṭṭhavāhanassa lekhaṃ pesesi ‘‘sace tasmiṃ janapade daṭṭhuṃ vā sotuṃ vā araharūpaṃ kiñci acchariyaṃ uppajjati, amhepi dakkhāpetu ca sāvetu cā’’ti. Sopissa tatheva paṭilekhaṃ pesesi. Evaṃ tesaṃ katikaṃ katvā vasantānaṃ kadāci kaṭṭhavāhanassa atimahagghā accantasukhumā kambalā uppajjiṃsu bālasūriyarasmisadisā vaṇṇena. Te disvā rājā ‘‘mama sahāyassa pesemī’’ti dantakārehi aṭṭha dantakaraṇḍake likhāpetvā tesu karaṇḍakesu te kambale pakkhipitvā lākhācariyehi bahi lākhāgoḷakasadise kārāpetvā aṭṭhapi lākhāgoḷake samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā ‘‘bārāṇasirañño dethā’’ti amacce pesesi. Lekhañca adāsi ‘‘ayaṃ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccaparivutena pekkhitabbo’’ti.

อยู่มาวันหนึ่ง พ่อค้าทั้งหลายจากมัชฌิมประเทศ ถือเอาสินค้ามายังเมืองกัฏฐวาหนะ และถือเอาเครื่องบรรณาการไปเฝ้าพระราชา พระราชาตรัสถามเรื่องทั้งหมดว่า "พวกท่านมาจากไหน" (พวกเขาตอบว่า) "ข้าแต่สมมติเทพ มาจากเมืองพาราณสี" พระองค์ทรงสอบถามความเป็นไปทั้งหมดในที่นั้นแล้ว ตรัสว่า "พวกท่านจงทำความเป็นมิตรของเรากับพระราชาของพวกท่านเถิด" พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" พระองค์พระราชทานค่าใช้จ่ายแก่พวกเขา เมื่อถึงเวลาจะไป ก็ตรัสด้วยความเอื้อเฟื้ออีกครั้งแล้วส่งไป พวกเขาไปเมืองพาราณสีแล้วกราบทูลแด่พระราชาพระองค์นั้น พระราชาโปรดให้ตีกลองร้องประกาศว่า "จำเดิมแต่วันนี้ เราจะยกเว้นภาษีแก่พ่อค้าทั้งหลายผู้มาจากแคว้นกัฏฐวาหนะ" (และทรงดำริว่า) "พระเจ้ากัฏฐวาหนะจงเป็นมิตรของเราเถิด" ดังนี้ ทั้งสองพระองค์ได้เป็นมิตรที่ไม่เคยเห็นหน้ากัน แม้พระเจ้ากัฏฐวาหนะก็โปรดให้ตีกลองร้องประกาศในเมืองของพระองค์ว่า "จำเดิมแต่วันนี้ เราจะยกเว้นภาษีแก่พ่อค้าทั้งหลายผู้มาจากเมืองพาราณสี และพึงให้ค่าใช้จ่ายแก่พวกเขาด้วย" ลำดับนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงส่งพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้ากัฏฐวาหนะว่า "ถ้าหากมีสิ่งอัศจรรย์ใดๆ อันสมควรจะดูหรือจะฟังเกิดขึ้นในชนบทนั้น ขอได้โปรดแสดงและโปรดแจ้งให้เราทราบด้วย" แม้พระองค์ก็ทรงส่งพระราชสาส์นตอบไปอย่างนั้นเช่นกัน เมื่อพระราชาทั้งสองพระองค์ทรงทำกติกากันอย่างนี้แล้วประทับอยู่มา วันหนึ่ง ผ้ากัมพลมีราคาแพงอย่างยิ่ง ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง มีสีดุจรัศมีของดวงอาทิตย์อ่อน ได้เกิดขึ้นแก่พระเจ้ากัฏฐวาหนะ พระราชาทอดพระเนตรผ้าเหล่านั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราจะส่งไปให้สหายของเรา" จึงโปรดให้ช่างแกะสลักงาทำผอบงา ๘ ใบ แล้วทรงใส่ผ้ากัมพลเหล่านั้นลงในผอบเหล่านั้น โปรดให้ช่างลงรักทำภายนอกให้เป็นดุจก้อนรัก ทรงใส่ก้อนรักทั้ง ๘ ก้อนลงในสมุกแล้วห่อด้วยผ้า ประทับตราพระราชลัญจกร แล้วทรงส่งอำมาตย์ไป (พร้อมรับสั่งว่า) "พวกท่านจงถวายแด่พระเจ้ากรุงพาราณสีเถิด" และได้พระราชทานพระราชสาส์นไปว่า "บรรณาการนี้พึงเปิดดูท่ามกลางนคร โดยมีอำมาตย์แวดล้อม"

Te gantvā bārāṇasirañño adaṃsu. So lekhaṃ vācetvā amacce sannipātetvā nagaramajjhe rājaṅgaṇe lañchanaṃ bhinditvā paliveṭhanaṃ apanetvā samuggaṃ vivaritvā aṭṭha lākhāgoḷake disvā ‘‘mama sahāyo lākhāgoḷakehi kīḷanakabālakānaṃ viya mayhaṃ lākhāgoḷake pesesī’’ti maṅku [Pg.293] hutvā ekaṃ lākhāgoḷakaṃ attano nisinnāsane pahari. Tāvadeva lākhā paripati, dantakaraṇḍako vivaraṃ datvā dvebhāgo ahosi. So abbhantare kambalaṃ disvā itarepi vivari sabbattha tatheva ahosi. Ekameko kambalo dīghato soḷasahattho vitthārato aṭṭhahattho. Pasārite kambale rājaṅgaṇaṃ sūriyappabhāya obhāsitamiva ahosi. Taṃ disvā mahājano aṅguliyo vidhuni, celukkhepañca akāsi, ‘‘amhākaṃ rañño adiṭṭhasahāyo kaṭṭhavāhanarājā evarūpaṃ paṇṇākāraṃ pesesi, yuttaṃ evarūpaṃ mittaṃ kātu’’nti attamano ahosi. Rājā vohārike pakkosāpetvā ekamekaṃ kambalaṃ agghāpesi, sabbepi anagghā ahesuṃ. Tato cintesi – ‘‘pacchā pesentena paṭhamaṃ pesitapaṇṇākārato atirekaṃ pesetuṃ vaṭṭati, sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito, kiṃ nu, kho, ahaṃ sahāyassa peseyya’’nti? Tena ca samayena kassapo bhagavā uppajjitvā bārāṇasiyaṃ viharati. Atha rañño etadahosi – ‘‘vatthuttayaratanato aññaṃ uttamaratanaṃ natthi, handāhaṃ vatthuttayaratanassa uppannabhāvaṃ sahāyassa pesemī’’ti. So –

พวกเขาไปแล้วได้ถวายแด่พระเจ้ากรุงพาราณสี พระองค์ทรงอ่านพระราชสาส์นแล้ว โปรดให้ประชุมอำมาตย์ ณ ลานหลวงกลางพระนคร ทรงทำลายตราประทับ แกะเครื่องห่อออก เปิดสมุก ทอดพระเนตรเห็นก้อนรัก ๘ ก้อน ก็ทรงเก้อเขิน (ดำริว่า) "สหายของเราส่งก้อนรักมาให้เรา ประหนึ่งว่าเราเป็นเด็กเล่นก้อนรัก" จึงทรงฟาดก้อนรักก้อนหนึ่งลงบนพระที่นั่งของพระองค์ ทันใดนั้นเอง รักก็กะเทาะออก ผอบงาเปิดออกเป็นสองส่วน พระองค์ทอดพระเนตรเห็นผ้ากัมพลภายใน จึงทรงเปิดก้อนที่เหลือ ก็เป็นเช่นนั้นในทุกก้อน ผ้ากัมพลแต่ละผืนยาว ๑๖ ศอก กว้าง ๘ ศอก เมื่อคลี่ผ้ากัมพลออก ลานหลวงก็ประหนึ่งสว่างไสวด้วยแสงพระอาทิตย์ มหาชนเห็นดังนั้น ก็ดีดนิ้ว และโบกผ้า (กล่าวว่า) "พระเจ้ากัฏฐวาหนะผู้เป็นสหายที่ไม่เคยเห็นหน้าของพระราชาของพวกเรา ทรงส่งบรรณาการเช่นนี้มา สมควรแล้วที่จะทำความเป็นมิตรเช่นนี้" แล้วก็มีใจยินดี พระราชาโปรดให้เรียกพนักงานตีราคามา ให้ตีราคาผ้ากัมพลแต่ละผืน ผ้าทั้งหมดล้วนหาค่ามิได้ ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า "ผู้ที่ส่งไปทีหลัง ควรจะส่งของให้ยิ่งกว่าบรรณาการที่ส่งมาครั้งแรก และสหายของเราก็ได้ส่งบรรณาการที่หาค่ามิได้มาให้เรา เราจะส่งอะไรหนอไปให้สหาย" ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ได้อุบัติขึ้นแล้ว ประทับอยู่ที่เมืองพาราณสี ครั้งนั้น พระราชาได้มีความคิดดังนี้ว่า "รัตนะอื่นที่ประเสริฐกว่าพระรัตนตรัยไม่มี ถ้ากระนั้น เราจะส่งข่าวการอุบัติขึ้นแห่งพระรัตนตรัยไปให้สหาย" พระองค์จึง...

‘‘Buddho loke samuppanno, hitāya sabbapāṇinaṃ;

Dhammo loke samuppanno, sukhāya sabbapāṇinaṃ;

Saṅgho loke samuppanno, puññakkhettaṃ anuttara’’nti. –

"พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย พระธรรมอุบัติขึ้นแล้วในโลก เพื่อความสุขแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย พระสงฆ์อุบัติขึ้นแล้วในโลก เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม"

Imaṃ gāthaṃ, yāva arahattaṃ, tāva ekabhikkhussa paṭipattiñca suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhāpetvā sattaratanamaye samugge pakkhipitvā taṃ samuggaṃ maṇimaye samugge, maṇimayaṃ masāragallamaye, masāragallamayaṃ lohitaṅgamaye, lohitaṅgamayaṃ, suvaṇṇamaye, suvaṇṇamayaṃ rajatamaye, rajatamayaṃ dantamaye, dantamayaṃ sāramaye, sāramayaṃ samuggaṃ peḷāya pakkhipitvā peḷaṃ dussena veṭhetvā lañchetvā mattavaravāraṇaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāra hemajālasañchannaṃ kāretvā tassupari pallaṅkaṃ paññāpetvā pallaṅke peḷaṃ āropetvā setacchattena dhāriyamānena sabbagandhapupphādīhi pūjāya kariyamānāya sabbatāḷāvacarehi thutisatāni gāyamānehi yāva attano rajjasīmā, tāva maggaṃ alaṅkārāpetvā sayameva nesi. Tatra ca ṭhatvā sāmantarājūnaṃ paṇṇākāraṃ pesesi – ‘‘evaṃ sakkarontehi ayaṃ paṇṇākāro pesetabbo’’ti[Pg.294]. Taṃ sutvā te te rājāno paṭimaggaṃ āgantvā yāva kaṭṭhavāhanassa rajjasīmā, tāva nayiṃsu.

(พระองค์) โปรดให้จารึกคาถานี้ และปฏิปทาของภิกษุรูปหนึ่งจนถึงพระอรหัต ด้วยชาดหรดาลลงบนแผ่นทองคำ แล้วทรงบรรจุไว้ในสมุกที่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงบรรจุสมุกนั้นไว้ในสมุกแก้วมณี, (สมุก)แก้วมณีไว้ใน(สมุก)แก้วมรกต, (สมุก)แก้วมรกตไว้ใน(สมุก)แก้วประพาฬ, (สมุก)แก้วประพาฬไว้ใน(สมุก)ทองคำ, (สมุก)ทองคำไว้ใน(สมุก)เงิน, (สมุก)เงินไว้ใน(สมุก)งา, (สมุก)งาไว้ใน(สมุก)แก่นไม้, แล้วทรงบรรจุสมุกแก่นไม้นั้นไว้ในหีบ ทรงห่อหีบด้วยผ้า แล้วประทับตรา โปรดให้ตกแต่งช้างมงคลตัวประเสริฐ ให้มีธงทอง เครื่องประดับทอง ปกคลุมด้วยตาข่ายทอง ทรงให้ตั้งบัลลังก์ไว้บนหลังช้างนั้น แล้วอัญเชิญหีบขึ้นประดิษฐานบนบัลลังก์ โดยมีคนกั้นเศวตฉัตร มีการบูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้ทั้งปวง มีนักดนตรีทั้งปวงขับร้องบทสรรเสริญนับร้อย โปรดให้ตกแต่งหนทางจนถึงเขตแดนของพระองค์ แล้วทรงนำไปเอง และเมื่อประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ได้ทรงส่งบรรณาการไปถึงพระราชาเมืองขึ้นทั้งหลาย (พร้อมพระราชสาส์นว่า) "บรรณาการนี้พึงถูกส่งต่อไปโดยกระทำการสักการะอย่างนี้" พระราชาเหล่านั้นได้สดับดังนั้นแล้ว ก็เสด็จมาตามทางลำดับๆ กันไป แล้วนำบรรณาการนั้นไปจนถึงเขตแดนของพระเจ้ากัฏฐวาหนะ

Kaṭṭhavāhanopi sutvā paṭimaggaṃ āgantvā tatheva pūjento nagaraṃ pavesetvā amacce ca nāgare ca sannipātāpetvā rājaṅgaṇe paliveṭhanadussaṃ apanetvā peḷaṃ vivaritvā peḷāya samuggaṃ passitvā anupubbena sabbasamugge vivaritvā suvaṇṇapaṭṭe lekhaṃ passitvā ‘‘kappasatasahassehi atidullabhaṃ mama sahāyo paṇṇākāraratanaṃ pesesī’’ti attamano hutvā ‘‘asutapubbaṃ vata suṇimhā ‘buddho loke uppanno’ti, yaṃnūnāhaṃ gantvā buddhañca passeyyaṃ dhammañca suṇeyya’’nti cintetvā amacce āmantesi – ‘‘buddhadhammasaṅgharatanāni kira loke uppannāni, kiṃ kātabbaṃ maññathā’’ti. Te āhaṃsu – ‘‘idheva tumhe, mahārāja, hotha, mayaṃ gantvā pavattiṃ jānissāmā’’ti.

แม้พระเจ้ากัฏฐวาหนะได้ทรงสดับแล้ว เสด็จกลับมาทรงบูชาเหมือนอย่างนั้น เสด็จเข้าพระนครแล้ว รับสั่งให้พวกอำมาตย์และชาวเมืองประชุมกันที่พระลานหลวง ทรงให้เปิดผ้าที่พันออก ทรงเปิดหีบ ทอดพระเนตรเห็นผอบในหีบ ทรงเปิดผอบทั้งหมดโดยลำดับ ทอดพระเนตรเห็นอักษรในแผ่นทอง ทรงมีพระทัยยินดีว่า “สหายของเราส่งรัตนะคือเครื่องบรรณาการที่หาได้ยากยิ่งตลอดแสนกัปมาให้” แล้วทรงดำริว่า “เราได้ยินสิ่งที่ไม่เคยได้ยินมาก่อนว่า ‘พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว’ หนอ, ไฉนหนอ เราพึงไปเฝ้าพระพุทธเจ้าและฟังธรรม” จึงตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า “ได้ยินว่า พระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ และพระสังฆรัตนะ อุบัติขึ้นในโลกแล้ว, ท่านทั้งหลายเห็นว่าควรทำอย่างไร” พวกอำมาตย์กราบทูลว่า “ขอพระองค์ประทับอยู่ที่นี่เถิด มหาราช, พวกข้าพระองค์จะไปสืบความเป็นไปให้ทราบ”

Tato soḷasasahassaparivārā soḷasa amaccā rājānaṃ abhivādetvā ‘‘yadi buddho loke uppanno puna dassanaṃ natthi, yadi na uppanno, āgamissāmā’’ti niggatā. Rañño pana bhāgineyyo pacchā rājānaṃ vanditvā ‘‘ahampi gacchāmī’’ti āha. Tāta, tvaṃ tattha buddhuppādaṃ ñatvā puna āgantvā mama ārocehīti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā agamāsi. Te sabbepi sabbattha ekarattivāsena gantvā bārāṇasiṃ pattā. Asampattesveva ca tesu bhagavā parinibbāyi. Te ‘‘ko buddho, kuhiṃ buddho’’ti sakalavihāraṃ āhiṇḍantā sammukhasāvake disvā pucchiṃsu. Te nesaṃ ‘‘buddho parinibbuto’’ti ācikkhiṃsu. Te ‘‘aho dūraddhānaṃ āgantvā dassanamattampi na labhimhā’’ti paridevamānā ‘‘kiṃ, bhante, koci bhagavatā dinnaovādo atthī’’ti pucchiṃsu. Āma, upāsakā atthi, saraṇattaye patiṭṭhātabbaṃ, pañcasīlāni samādātabbāni, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho upavasitabbo, dānaṃ dātabbaṃ, pabbajitabbanti. Te sutvā taṃ bhāgineyyaṃ amaccaṃ ṭhapetvā sabbe pabbajiṃsu. Bhāgineyyo paribhogadhātuṃ gahetvā kaṭṭhavāhanaraṭṭhābhimukho pakkāmi. Paribhogadhātu nāma bodhirukkhapattacīvarādīni. Ayaṃ pana bhagavato dhammakaraṇaṃ dhammadharaṃ vinayadharamekaṃ therañca gahetvā pakkāmi, anupubbena ca nagaraṃ gantvā ‘‘buddho loke uppanno ca parinibbutto cā’’ti rañño ārocetvā bhagavatā dinnovādaṃ ācikkhi. Rājā theraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā vihāraṃ kārāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā [Pg.295] bodhirukkhaṃ ropetvā saraṇattaye pañcasu ca niccasīlesu patiṭṭhāya aṭṭhaṅgupetaṃ uposathaṃ upavasanto dānādīni dento yāvatāyukaṃ ṭhatvā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Tepi soḷasasahassā pabbajitvā puthujjanakālakiriyaṃ katvā tasseva rañño parivārā sampajjiṃsu.

ลำดับนั้น อำมาตย์ ๑๖ คน มีบริวาร ๑๖,๐๐๐ คน ถวายบังคมพระราชาแล้วกล่าวว่า “ถ้าพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว การกลับมาอีกย่อมไม่มี, ถ้ายังไม่อุบัติ พวกข้าพระองค์จะกลับมา” แล้วก็ออกเดินทางไป ส่วนหลานชายของพระราชา ถวายบังคมพระราชาภายหลังแล้วกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ก็จะไปด้วย” (พระราชาตรัสว่า) “พ่อเอ๋ย เจ้าไปที่นั่นแล้ว รู้การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแล้ว จงกลับมาบอกแก่เรา” เขาทูลรับว่า “ดีแล้ว พระเจ้าข้า” แล้วก็ไป ชนเหล่านั้นทั้งหมดเดินทางไปโดยพักค้างคืนแห่งละคืนในทุกที่ จนถึงเมืองพาราณสี แต่เมื่อพวกเขายังไปไม่ถึงนั่นเอง พระผู้มีพระภาคก็เสด็จปรินิพพานแล้ว พวกเขาเที่ยวถามไปทั่ววิหารว่า “พระพุทธเจ้าคือใคร, พระพุทธเจ้าอยู่ที่ไหน” ได้เห็นพระสาวกผู้ทันเห็นพระพักตร์ จึงถาม พระสาวกเหล่านั้นบอกแก่พวกเขาว่า “พระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว” พวกเขาคร่ำครวญว่า “โอหนอ เราทั้งหลายเดินทางมาไกลแสนไกล แม้เพียงการได้เห็นก็ยังไม่ได้” แล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โอวาทที่พระผู้มีพระภาคประทานไว้มีอยู่บ้างหรือไม่” (พระสาวกตอบว่า) “มีอยู่ อุบาสกทั้งหลาย, พึงตั้งอยู่ในสรณะ ๓, พึงสมาทานศีล ๕, พึงรักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘, พึงให้ทาน, และพึงบวช” พวกเขาได้ฟังแล้ว เว้นอำมาตย์ผู้เป็นหลานชายนั้นไว้ ทั้งหมดก็บวช หลานชายนั้นถือเอาบริโภคธาตุ มุ่งหน้าไปยังแคว้นกัฏฐวาหนะ ชื่อว่าบริโภคธาตุ ได้แก่ ใบโพธิ์ บาตร และจีวร เป็นต้น ส่วนท่านผู้นี้ได้นำเอากระบอกกรองน้ำของพระผู้มีพระภาค และพระเถระผู้ทรงธรรมทรงวินัยรูปหนึ่งไปด้วย และได้ไปยังเมืองโดยลำดับ กราบทูลแก่พระราชาว่า “พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้วและปรินิพพานแล้ว” และได้กราบทูลโอวาทที่พระผู้มีพระภาคประทานไว้ พระราชาเสด็จเข้าไปหาพระเถระ ฟังธรรมแล้ว ทรงให้สร้างวิหาร ให้สร้างเจดีย์ ให้ปลูกต้นโพธิ์ ทรงตั้งมั่นอยู่ในสรณะ ๓ และในนิจศีล ๕ ทรงรักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ประทานทานเป็นต้น ดำรงอยู่ตลอดพระชนมายุแล้ว บังเกิดในกามาวจรเทวโลก แม้ชน ๑๖,๐๐๐ คนเหล่านั้น บวชแล้ว ทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ก็ได้เป็นบริวารของพระราชานั้นนั่นเอง

Te ekaṃ buddhantaraṃ devaloke khepetvā amhākaṃ bhagavati anuppanneyeva devalokato cavitvā ācariyo pasenadirañño pitu purohitassa putto jāto nāmena ‘‘bāvarī’’ti, tīhi mahāpurisalakkhaṇehi samannāgato tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū, pituno ca accayena purohitaṭṭhāne aṭṭhāsi. Avasesāpi soḷasādhikasoḷasasahassā tattheva sāvatthiyā brāhmaṇakule nibbattā. Tesu soḷasa jeṭṭhantevāsino bāvarissa santike sippaṃ uggahesuṃ, itare soḷasasahassā tesaṃyeva santiketi evaṃ te punapi sabbe samāgacchiṃsu. Mahākosalarājāpi kālamakāsi, tato pasenadiṃ rajje abhisiñciṃsu. Bāvarī tassāpi purohito ahosi. Rājā pitarā dinnañca aññañca bhogaṃ bāvarissa adāsi. So hi daharakāle tasseva santike sippaṃ uggahesi. Tato bāvarī rañño ārocesi – ‘‘pabbajissāmahaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Ācariya, tumhesu ṭhitesu mama pitā ṭhito viya hoti, mā pabbajitthā’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, pabbajissāmī’’ti. Rājā vāretuṃ asakkonto ‘‘sāyaṃ pātaṃ mama dassanaṭṭhāne rājuyyāne pabbajathā’’ti yāci. Ācariyo soḷasasahassaparivārehi soḷasahi sissehi saddhiṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā rājuyyāne vasi, rājā catūhi paccayehi upaṭṭhahati. Sāyaṃ pātañcassa upaṭṭhānaṃ gacchati.

ชนเหล่านั้นใช้เวลาหนึ่งพุทธันดรในเทวโลก เมื่อพระผู้มีพระภาคของเรายังไม่อุบัตินั่นเอง ก็จุติจากเทวโลก อาจารย์ (คือพระเจ้ากัฏฐวาหนะในชาติก่อน) ได้เกิดเป็นบุตรของปุโรหิตของพระบิดาแห่งพระเจ้าปเสนทิ ชื่อว่า “พาวรี” ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓ ประการ ถึงฝั่งแห่งไตรเพท และโดยการล่วงไปแห่งบิดา ก็ได้ดำรงอยู่ในตำแหน่งปุโรหิต แม้ชนที่เหลือ ๑๖,๐๐๐ กับอีก ๑๖ คน ก็บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในเมืองสาวัตถีนั่นเอง ในชนเหล่านั้น ๑๖ คน เป็นศิษย์ผู้ใหญ่ ได้เรียนศิลปะในสำนักของพาวรี ชนที่เหลือ ๑๖,๐๐๐ คน เรียนในสำนักของศิษย์เหล่านั้นนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ชนเหล่านั้นทั้งหมดก็ได้มาประชุมกันอีกครั้ง แม้พระเจ้ามหาโกศลก็สวรรคต ลำดับนั้น ชนทั้งหลายได้อภิเษกพระเจ้าปเสนทิในราชสมบัติ พาวรีได้เป็นปุโรหิตของพระองค์ด้วย พระราชาได้พระราชทานโภคะที่พระบิดาประทานไว้และโภคะอื่นแก่พาวรี เพราะว่าพระองค์เมื่อยังทรงพระเยาว์ ได้ทรงศึกษาศิลปะในสำนักของท่านนั่นเอง ลำดับนั้น พาวรีได้กราบทูลพระราชาว่า “ข้าพระองค์จะบวช มหาราช” (พระราชาตรัสว่า) “อาจารย์ เมื่อท่านยังอยู่ ก็เหมือนพระบิดาของข้าพระองค์ยังอยู่, ขอท่านอย่าบวชเลย” (พาวรีทูลว่า) “พอเถิด มหาราช, ข้าพระองค์จะบวช” พระราชาเมื่อไม่สามารถจะห้ามได้ จึงทูลขอว่า “ขอท่านจงบวชในราชอุทยาน อันเป็นสถานที่ที่ข้าพระองค์จะได้เห็นท่านในเวลาเย็นและเช้าเถิด” อาจารย์พร้อมด้วยศิษย์ ๑๖ คน และบริวาร ๑๖,๐๐๐ คน บวชเป็นดาบสแล้ว อาศัยอยู่ในราชอุทยาน พระราชาทรงอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ และเสด็จไปอุปัฏฐากท่านในเวลาเย็นและเช้า

Athekadivasaṃ antevāsino ācariyaṃ āhaṃsu – ‘‘nagarasamīpe vāso nāma mahāpalibodho, vijanasampātaṃ ācariya okāsaṃ gacchāma, pantasenāsanavāso nāma bahūpakāro pabbajitāna’’nti. Ācariyo ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rañño ārocesi. Rājā tikkhattuṃ vāretvā vāretuṃ asakkonto dvesatasahassāni kahāpaṇāni datvā dve amacce āṇāpesi ‘‘yattha isigaṇo vāsaṃ icchati, tattha assamaṃ katvā dethā’’ti. Tato ācariyo soḷasādhikasoḷasasahassajaṭilaparivuto amaccehi anuggahamāno uttarajanapadā dakkhiṇajanapadābhimukho [Pg.296] agamāsi. Tamatthaṃ gahetvā āyasmā ānando saṅgītikāle pārāyanavaggassa nidānaṃ āropento imā gāthāyo abhāsi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พวกศิษย์ได้กล่าวกับอาจารย์ว่า “การอยู่ในที่ใกล้เมืองชื่อว่าเป็นความกังวลใหญ่ ข้าแต่อาจารย์ พวกเราไปสู่สถานที่สงัดกันเถิด การอยู่ในเสนาสนะอันสงัดชื่อว่ามีอุปการะมากแก่บรรพชิตทั้งหลาย” อาจารย์รับว่า “ดีแล้ว” แล้วจึงกราบทูลพระราชา พระราชาทรงห้ามถึงสามครั้ง แต่เมื่อไม่สามารถจะห้ามได้ จึงพระราชทานกหาปณะสองแสน และรับสั่งอำมาตย์สองคนว่า “หมู่ฤาษีปรารถนาจะอยู่ที่ใด พวกท่านจงสร้างอาศรมในที่นั้นถวายเถิด” ลำดับนั้น อาจารย์ผู้มีชฎิล ๑๖,๐๐๐ กับอีก ๑๖ คนเป็นบริวาร ได้รับการอนุเคราะห์จากพวกอำมาตย์ ได้เดินทางจากอุตตรชนบทมุ่งหน้าสู่ทักขิณชนบท พระอานนท์ผู้มีอายุ เมื่อจะทรงยกเนื้อความนั้นขึ้น ตั้งเป็นนิทานแห่งปารายนวรรคในคราวทำสังคายนา ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้

Tattha kosalānaṃ purāti kosalaraṭṭhassa nagarā, sāvatthitoti vuttaṃ hoti. Ākiñcaññanti akiñcanabhāvaṃ, pariggahūpakaraṇavivekanti vuttaṃ hoti.

ในบทเหล่านั้น คำว่า kosalānaṃ purā ความว่า จากเมืองของแคว้นโกศล คือเมืองสาวัตถี. คำว่า ākiñcaññaṃ ความว่า ความเป็นผู้ไม่มีกังวล คือความสงัดจากเครื่องกังวลและอุปกรณ์การถือครอง.

984. So assakassa visaye, aḷakassa samāsaneti so brāhmaṇo assakassa ca aḷakassa cāti dvinnampi rājūnaṃ samāsanne visaye āsanne raṭṭhe, dvinnampi raṭṭhānaṃ majjheti adhippāyo. Godhāvarī kūleti godhāvariyā nadiyā kūle. Yattha godhāvarī dvidhā bhijjitvā tiyojanappamāṇaṃ antaradīpamakāsi sabbaṃ kapiṭṭhavanasañchannaṃ, yattha pubbesarabhaṅgādayo vasiṃsu, tasmiṃ deseti adhippāyo. So kira taṃ padesaṃ disvā ‘‘ayaṃ pubbasamaṇālayo pabbajitasāruppa’’nti amaccānaṃ nivedesi. Amaccā bhūmiggahaṇatthaṃ assakarañño satasahassaṃ, aḷakarañño satasahassaṃ adaṃsu. Te tañca padesaṃ aññañca dviyojanamattanti sabbampi pañcayojanamattaṃ padesaṃ adaṃsu. Tesaṃ kira rajjasīmantare so padeso hoti. Amaccā tattha assamaṃ kāretvā sāvatthito ca aññampi dhanaṃ āharāpetvā gocaragāmaṃ nivesetvā agamaṃsu. Uñche na ca phalena cāti uñchācariyāya ca vanamūlaphalena ca. Tasmā vuttaṃ ‘‘tasseva upanissāya, gāmo ca vipulo ahū’’ti.

๙๘๔. คำว่า so assakassa visaye, aḷakassa samāsane ความว่า พราหมณ์นั้นอยู่ในเขตแดนที่ใกล้ชิดกับพระราชาทั้งสอง คือพระเจ้าอัสสกะและพระเจ้าอฬกะ คือในแคว้นที่ใกล้เคียงกัน อธิบายว่า อยู่ในระหว่างแคว้นทั้งสอง. คำว่า godhāvarī kūle ความว่า ที่ฝั่งแม่น้ำโกธาวารี. อธิบายว่า ในที่ซึ่งแม่น้ำโกธาวารีแยกออกเป็นสองสาย ทำให้เกิดเกาะกลางน้ำขนาด 3 โยชน์ ซึ่งปกคลุมไปด้วยป่ามะขวิดทั้งหมด อันเป็นที่ซึ่งพระสรภังคดาบสเป็นต้นเคยอาศัยอยู่ในกาลก่อน. ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเห็นสถานที่นั้นแล้วแจ้งแก่พวกอำมาตย์ว่า 'ที่นี่เคยเป็นที่อยู่ของสมณะในกาลก่อน สมควรแก่ผู้บวช'. พวกอำมาตย์ได้ถวายเงินหนึ่งแสนแก่พระเจ้าอัสสกะ และหนึ่งแสนแก่พระเจ้าอฬกะ เพื่อขอรับที่ดิน. พระราชาทั้งสองได้ถวายที่ดินนั้นและที่ดินอื่นอีกประมาณ 2 โยชน์ รวมเป็นที่ดินทั้งหมดประมาณ 5 โยชน์. ได้ยินว่า สถานที่นั้นอยู่ในระหว่างพรมแดนของอาณาจักรทั้งสอง. พวกอำมาตย์ให้สร้างอาศรมในที่นั้น และให้นำทรัพย์อื่นๆ มาจากเมืองสาวัตถี แล้วตั้งหมู่บ้านสำหรับภิกขาจารแล้วจึงกลับไป. คำว่า uñche na ca phalena ca ความว่า ด้วยการแสวงหาอาหารและการเก็บผลไม้ในป่า. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'หมู่บ้านอันกว้างขวางได้มีขึ้น โดยอาศัยที่ดินนั้นนั่นเอง'.

985. Tattha tassāti tassa godhāvarīkūlassa, tassa vā brāhmaṇassa upayogatthe cetaṃ sāmivacanaṃ, taṃ upanissāyāti attho. Tato jātena āyena, mahāyaññamakappayīti tasmiṃ gāme kasikammādinā satasahassaṃ āyo uppajji, taṃ gahetvā kuṭumbikā rañño assakassa santikaṃ agamaṃsu ‘‘sādiyatu devo āya’’nti. So ‘‘nāhaṃ sādiyāmi, ācariyasseva upanethā’’ti āha. Ācariyopi taṃ attano aggahetvā dānayaññaṃ akappayi. Evaṃ so saṃvacchare saṃvacchare dānamadāsi.

๙๘๕. ในบทเหล่านั้น คำว่า tassā หมายถึง ฝั่งแม่น้ำโกธาวารีนั้น หรือหมายถึงพราหมณ์นั้น (เป็นสามีวิภัตติในความหมายของอุปโยคัตถะ) ความหมายคือ อาศัยที่ดินนั้น. คำว่า tato jātena āyena, mahāyaññamakappayī ความว่า รายได้หนึ่งแสนเกิดขึ้นจากการเกษตรกรรมเป็นต้นในหมู่บ้านนั้น พวกคหบดีจึงถือรายได้นั้นไปเฝ้าพระเจ้าอัสสกะแล้วกราบทูลว่า 'ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงรับรายได้นี้เถิด'. พระองค์ตรัสว่า 'เราไม่รับ ท่านจงนำไปมอบแก่พระอาจารย์เถิด'. แม้พระอาจารย์ก็ไม่รับไว้เพื่อตนเอง แต่ได้จัดให้มีการให้ทานมหาทาน. ด้วยเหตุนี้ พราหมณ์นั้นจึงได้ให้ทานทุกๆ ปี.

986. Mahāyaññanti [Pg.297] gāthāyattho – so evaṃ saṃvacchare saṃvacchare dānayaññaṃ yajanto ekasmiṃ saṃvacchare taṃ mahāyaññaṃ yajitvā tato gāmā nikkhamma puna pāvisi assamaṃ. Paviṭṭho ca paṇṇasālaṃ pavisitvā ‘‘suṭṭhu dinna’’nti dānaṃ anumajjanto nisīdi. Evaṃ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi taruṇāya brāhmaṇiyā ghare kammaṃ akātukāmāya ‘‘eso, brāhmaṇa, bāvarī godhāvarītīre anusaṃvaccharaṃ satasahassaṃ vissajjeti, gaccha tato pañcasatāni yācitvā dāsiṃ me ānehī’’ti pesito añño āgañchi brāhmaṇoti.

๙๘๖. คำว่า mahāyaññaṃ เป็นเนื้อความของคาถา อธิบายว่า พราหมณ์นั้นเมื่อจะบูชามหาทานทุกๆ ปีอย่างนี้ ในปีหนึ่ง เมื่อบูชามหาทานนั้นแล้ว ออกจากหมู่บ้านนั้นแล้วกลับเข้าไปสู่อาศรมอีก. เมื่อเข้าไปแล้ว ก็เข้าไปสู่ศาลาใบไม้ นั่งพิจารณาทานด้วยความยินดีว่า 'ทานเราให้ดีแล้ว'. เมื่อพราหมณ์นั้นกลับเข้าไปอย่างนี้แล้ว มีพราหมณ์อีกคนหนึ่งถูกนางพราหมณีสาวผู้ไม่ต้องการทำงานในบ้านส่งมาว่า 'นี่แน่ะพราหมณ์ พราหมณ์พาวรีบริจาคทรัพย์หนึ่งแสนทุกปีที่ฝั่งแม่น้ำโกธาวารี ท่านจงไปขอเงิน 500 จากที่นั่นแล้วนำหญิงรับใช้มาให้ฉัน' พราหมณ์คนนั้นจึงได้มา.

987-8. Ugghaṭṭapādoti maggagamanena ghaṭṭapādatalo, paṇhikāya vā paṇhikaṃ, gopphakena vā gopphakaṃ, jaṇṇukena vā jaṇṇukaṃ āhacca ghaṭṭapādo. Sukhañca kusalaṃ pucchīti sukhañca kusalañca pucchi ‘‘kacci te, brāhmaṇa, sukhaṃ, kacci kusala’’nti.

๙๘๗-๘. คำว่า ugghaṭṭapādo ความว่า ผู้มีพื้นเท้ากระทบกันเพราะการเดินทาง หรือผู้มีเท้ากระทบกันโดยส้นเท้ากระทบส้นเท้า ข้อเท้ากระทบข้อเท้า หรือเข่ากระทบเข่า. คำว่า sukhañca kusalaṃ pucchi ความว่า ถามถึงความสุขและความไม่มีโรคว่า 'ท่านพราหมณ์ ท่านมีความสุขดีหรือ ท่านไม่มีโรคภัยหรือ'.

989-91. Anujānāhīti anumaññāhi saddahāhi. Sattadhāti sattavidhena. Abhisaṅkharitvāti gomayavanapupphakusatiṇādīni ādāya sīghaṃ sīghaṃ bāvarissa assamadvāraṃ gantvā gomayena bhūmiṃ upalimpitvā pupphāni vikiritvā tiṇāni santharitvā vāmapādaṃ kamaṇḍalūdakena dhovitvā sattapādamattaṃ gantvā attano pādatale parāmasanto evarūpaṃ kuhanaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Bheravaṃ so akittayīti bhayajanakaṃ vacanaṃ akittayi, ‘‘sace me yācamānassā’’ti imaṃ gāthamabhāsīti adhippāyo. Dukkhitoti domanassajāto.

๙๘๙-๙๑. คำว่า anujānāhi ความว่า จงอนุญาต คือจงเชื่อเถิด. คำว่า sattadhā ความว่า โดย 7 ส่วน. คำว่า abhisaṅkharitvā ความว่า ถือเอาสิ่งต่างๆ มีมูลโค ดอกไม้ป่า และหญ้าคาเป็นต้น แล้วรีบไปยังประตูอาศรมของพราหมณ์พาวรี ทาพื้นด้วยมูลโค โปรยดอกไม้ ปูหญ้า ล้างเท้าซ้ายด้วยน้ำในเต้าน้ำ เดินไปประมาณ 7 ก้าว แล้วลูบคลำพื้นเท้าของตน อธิบายว่า ทำการหลอกลวงเช่นนี้. คำว่า bheravaṃ so akittayī ความว่า เขากล่าวคำที่น่าสะพรึงกลัว อธิบายว่า ได้กล่าวคาถานี้ว่า 'sace me yācamānassa' (ถ้าเมื่อข้าพเจ้าขออยู่...). คำว่า dukkhito ความว่า ผู้เกิดโทมนัส.

992-4. Ussussatīti tassa taṃ vacanaṃ kadāci saccaṃ bhaveyyāti maññamāno sussati. Devatāti assame adhivatthā devatā eva. Muddhani muddhapāte vāti muddhe vā muddhapāte vā.

๙๙๒-๔. คำว่า ussussati ความว่า พราหมณ์นั้นซูบซีดไปเพราะคิดว่าคำพูดของพราหมณ์คนนั้นอาจจะเป็นจริงเข้าสักวัน. คำว่า devatā หมายถึง เทวดาที่สถิตอยู่ในอาศรมนั้นเอง. คำว่า muddhani muddhapāte vā ความว่า ในศีรษะ หรือในการที่ศีรษะตกไป.

995-6. Bhotī carahi jānātīti bhotī ce jānāti. Muddhādhipātañcāti muddhapātañca. Ñāṇametthāti ñāṇaṃ me ettha.

๙๙๕-๖. คำว่า bhotī carahi jānāti ความว่า ถ้าพระคุณเจ้า (นางเทวดา) รู้. คำว่า muddhādhipātañca ความว่า และการที่ศีรษะตกไป. คำว่า ñāṇamettha ความว่า ญาณของข้าพเจ้าในเรื่องนี้.

998. Purāti ekūnatiṃsavassavayakāle. Bāvaribrāhmaṇe pana godhāvarītīre vasamāne aṭṭhannaṃ vassānaṃ accayena buddho loke udapādi. Apaccoti anuvaṃso.

๙๙๘. คำว่า purā ความว่า ในเวลาที่มีพระชนมายุ 29 พรรษา. ส่วนเมื่อพราหมณ์พาวรีอาศัยอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำโกธาวารี ล่วงไป 8 ปี พระพุทธเจ้าจึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลก. คำว่า apacco หมายถึง ผู้สืบเชื้อสาย.

999. Sabbābhiññābalappattoti [Pg.298] sabbābhiññāya balappatto, sabbā vā abhiññāyo ca balāni ca patto. Vimuttoti ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vimuttacitto.

๙๙๙. คำว่า sabbābhiññābalappatto ความว่า ผู้ถึงกำลังด้วยอภิญญาทั้งปวง หรือผู้บรรลุอภิญญาทั้งปวงและกำลังทั้งหลาย. คำว่า vimutto ความว่า ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วจากการเป็นไปโดยกระทำอารมณ์ (ให้เป็นที่ตั้ง).

1001-3. Sokassāti soko assa. Pahūtapaññoti mahāpañño. Varabhūrimedhasoti uttamavipulapañño bhūte abhiratavarapañño vā. Vidhuroti vigatadhuro, appaṭimoti vuttaṃ hoti.

๑๐๐๑-๓. คำว่า sokassa ความว่า ความโศกพึงมีแก่เขา. คำว่า pahūtapañño ความว่า ผู้มีปัญญามาก. คำว่า varabhūrimedhaso ความว่า ผู้มีปัญญาไพบูลย์อันประเสริฐ หรือผู้มีปัญญาอันประเสริฐที่ยินดีในสภาวธรรมที่แท้จริง. คำว่า vidhuro ความว่า ผู้ปราศจากธุระ (กิเลสเครื่องหนัก) อธิบายว่า ผู้ไม่มีผู้เปรียบได้.

1004-9. Mantapārageti vedapārage. Passavhoti passatha ajānatanti ajānantānaṃ. Lakkhaṇāti lakkhaṇāni. Byākkhātāti kathitāni, vitthāritānīti vuttaṃ hoti. Samattāti samattāni, paripuṇṇānīti vuttaṃ hoti. Dhammena manusāsatīti dhammena anusāsati.

๑๐๐๔-๙. คำว่า mantapārage ความว่า ผู้ถึงฝั่งแห่งพระเวท. คำว่า passavho ความว่า ท่านทั้งหลายจงดู. คำว่า ajānataṃ ความว่า ของคนผู้ไม่รู้ทั้งหลาย. คำว่า lakkhaṇā ความว่า ลักษณะทั้งหลาย. คำว่า byākkhātā ความว่า อันท่านกล่าวไว้แล้ว อธิบายว่า อันท่านขยายความไว้แล้ว. คำว่า samattā ความว่า บริบูรณ์แล้ว อธิบายว่า เต็มเปี่ยมแล้ว. คำว่า dhammena manusāsati ความว่า ย่อมพร่ำสอนโดยธรรม.

1011. Jātiṃ gottañca lakkhaṇanti ‘‘kīva ciraṃ jāto’’ti mama jātiñca gottañca lakkhaṇañca. Mante sisseti mayā paricitavede ca mama sisse ca. Manasāyeva pucchathāti ime satta pañhe citteneva pucchatha.

๑๐๑๑. คำว่า Jātiṃ gottañca lakkhaṇanti ความว่า ชาติ โคตร และลักษณะของข้าพเจ้าว่า 'เกิดมานานเท่าไรแล้ว' คำว่า Mante sisseti ความว่า พระเวทที่ข้าพเจ้าคุ้นเคยและศิษย์ของข้าพเจ้า คำว่า Manasāyeva pucchathāti ความว่า ท่านทั้งหลายจงถามปัญหา ๗ ข้อเหล่านี้ด้วยใจนั่นแหละ

1013-8. Tissametteyyoti ekoyeva esa nāmagottavasena vutto. Dubhayoti ubho. Paccekagaṇinoti visuṃ visuṃ gaṇavanto. Pubbavāsanavāsitāti pubbe kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā. Gatapaccāgatavattapuññavāsanāya vāsitacittā. Puramāhissatinti māhissatināmikaṃ puraṃ, nagaranti vuttaṃ hoti. Tañca nagaraṃ paviṭṭhāti adhippāyo, evaṃ sabbattha. Gonaddhanti godhapurassa nāmaṃ. Vanasavhayanti pavananagaraṃ vuccati, ‘‘vanasāvatthi’’nti eke. Evaṃ vanasāvatthito kosambiṃ, kosambito ca sāketaṃ anuppattānaṃ kira tesaṃ soḷasannaṃ jaṭilānaṃ chayojanamattā parisā ahosi.

๑๐๑๓-๘. บทว่า ติสฺสเมตฺเตยฺโยติ ความว่า ท่านผู้นี้คนเดียวเท่านั้น ถูกกล่าวโดยชื่อและโดยโคตร. บทว่า ทุภโยติ ความว่า ทั้งสอง. บทว่า ปจฺเจกคณิโนติ ความว่า มีคณะแยกกันๆ. บทว่า ปุพฺพวาสนวาสิตาติ ความว่า ในกาลก่อน บวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ มีจิตอันอบรมแล้วด้วยบุญวาสนาคือวัตรในการไปและการกลับ. บทว่า ปุรมาหิสฺสตินฺติ ความว่า เมืองชื่อมาหิสสดี ได้แก่ นคร. อธิบายว่า เข้าไปสู่เมืองนั้น พึงทราบอย่างนี้ในทุกแห่ง. บทว่า โคนทฺธํ คือชื่อของเมืองโคธปุระ. บทว่า วนสวฺหยํ คือ เมืองปวนะ บางพวกกล่าวว่า "วนสาวัตถี". ได้ยินว่า ชฎิล ๑๖ คนเหล่านั้น เดินทางจากเมืองวนสาวัตถีถึงเมืองโกสัมพี จากเมืองโกสัมพีถึงเมืองสาเกต บริษัทของพวกเขามีประมาณ ๖ โยชน์.

1019. Atha bhagavā ‘‘bāvarissa jaṭilā mahājanaṃ saṃvaḍḍhentā āgacchanti, na ca tāva nesaṃ indriyāni paripākaṃ gacchanti, nāpi ayaṃ deso sappāyo, magadhakhette pana tesaṃ pāsāṇakacetiyaṃ sappāyaṃ. Tatra [Pg.299] hi mayi dhammaṃ desente mahājanassa dhammābhisamayo bhavissati, sabbanagarāni ca pavisitvā āgacchantā bahutarena janena āgamissantī’’ti bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthito rājagahābhimukho agamāsi. Tepi jaṭilā sāvatthiṃ āgantvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘ko buddho, kuhiṃ buddho’’ti vicinantā gandhakuṭimūlaṃ gantvā bhagavato padanikkhepaṃ disvā ‘‘rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave…pe… vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; dha. pa. aṭṭha. 1.20 sāmāvatīvatthu; visuddhi. 1.45) ‘‘sabbaññu buddho’’ti niṭṭhaṃ gatā. Bhagavāpi anupubbena setabyakapilavatthuādīni nagarāni pavisitvā mahājanaṃ saṃvaḍḍhento pāsāṇakacetiyaṃ gato. Jaṭilāpi tāvadeva sāvatthito nikkhamitvā sabbāni tāni nagarāni pavisitvā pāsāṇakacetiyameva agamaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘kosambiñcāpi sāketaṃ, sāvatthiñca puruttamaṃ. Setabyaṃ kapilavatthu’’ntiādi.

๑๐๑๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "พวกชฎิลของพราหมณ์พาวรี กำลังเพิ่มพูนมหาชนพากันมา แต่อินทรีย์ของพวกเขายังไม่แก่กล้า ทั้งถิ่นนี้ก็ไม่เป็นสัปปายะ แต่ปาสาณกเจดีย์ในแคว้นมคธเป็นที่สัปปายะสำหรับพวกเขา เพราะเมื่อเราแสดงธรรม ณ ที่นั้น การตรัสรู้ธรรมจักมีแก่มหาชน และเมื่อพวกเขาเข้าไปยังเมืองทั้งปวงแล้วมา ก็จักมาพร้อมกับชนเป็นอันมาก" ดังนี้แล้ว จึงมีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร เสด็จจากกรุงสาวัตถีมุ่งหน้าสู่กรุงราชคฤห์. แม้ชฎิลเหล่านั้นก็มาถึงกรุงสาวัตถี เข้าไปสู่วิหาร เที่ยวสืบหาว่า "พระพุทธเจ้าคือใคร พระพุทธเจ้าอยู่ที่ไหน" แล้วไปที่โคนพระคันธกุฎี เห็นรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว (ระลึกถึงคำโบราณว่า) "รอยเท้าของผู้กำหนัดพึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...รอยเท้าของผู้มีกิเลสอันเปิดแล้วย่อมเป็นเช่นนี้" จึงถึงความตกลงใจว่า "เป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้า". แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จเข้าไปยังเมืองต่างๆ มีเมืองเสตัพยะและเมืองกบิลพัสดุ์เป็นต้นโดยลำดับ ทรงเพิ่มพูนมหาชน แล้วเสด็จไปยังปาสาณกเจดีย์. แม้พวกชฎิลก็ออกจากกรุงสาวัตถีในขณะนั้น เข้าไปยังเมืองเหล่านั้นทั้งหมด แล้วได้ไปยังปาสาณกเจดีย์นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เมืองโกสัมพีและเมืองสาเกต และเมืองสาวัตถีอันอุดม เมืองเสตัพยะ เมืองกบิลพัสดุ์" เป็นอาทิ.

1020. Tattha māgadhaṃ puranti magadhapuraṃ rājagahanti adhippāyo. Pāsāṇakaṃ cetiyanti mahato pāsāṇassa upari pubbe devaṭṭhānaṃ ahosi. Uppanne pana bhagavati vihāro jāto. So teneva purimavohārena ‘‘pāsāṇakaṃ cetiya’’nti vuccati.

๑๐๒๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า มาคธํ ปุรํ อธิบายว่า เมืองมคธ คือ กรุงราชคฤห์. บทว่า ปาสาณกํ เจติยํ ความว่า ในกาลก่อน บนศิลาแผ่นใหญ่ได้มีเทวสถาน แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว ก็ได้กลายเป็นวิหาร สถานที่นั้นจึงถูกเรียกโดยชื่อเดิมนั่นเองว่า "ปาสาณกเจดีย์".

1021. Tasitovudakanti te hi jaṭilā vegasā bhagavantaṃ anubandhamānā sāyaṃ gatamaggaṃ pāto, pāto gatamaggañca sāyaṃ gacchantā ‘‘ettha bhagavā’’ti sutvā ativiya pītipāmojjajātā taṃ cetiyaṃ abhiruhiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘turitā pabbatamāruhu’’nti.

๑๐๒๑. บทว่า ตสิโตวุทกํ ความว่า ชฎิลเหล่านั้นติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไปโดยเร็ว เดินทางที่ไปในตอนเย็น (ของวันก่อน) ในตอนเช้า และเดินทางที่ไปในตอนเช้าในตอนเย็น เมื่อได้ยินว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่นี่" ก็เกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่ง ขึ้นไปยังเจดีย์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "รีบขึ้นภูเขาไป".

1024. Ekamantaṃ ṭhito haṭṭhoti tasmiṃ pāsāṇake cetiye sakkena māpitamahāmaṇḍape nisinnaṃ bhagavantaṃ disvā ‘‘kacci isayo khamanīya’’ntiādinā nayena bhagavatā paṭisammodanīye kate ‘‘khamanīyaṃ bho gotamā’’tiādīhi sayampi paṭisanthāraṃ katvā ajito jeṭṭhantevāsī ekamantaṃ ṭhito haṭṭhacitto hutvā manopañhe pucchi.

๑๐๒๔. บทว่า เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ ความว่า เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งในมณฑปใหญ่ที่ท้าวสักกะเนรมิตไว้ ณ ปาสาณกเจดีย์นั้น และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำการปฏิสันถารโดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนฤาษีทั้งหลาย พอจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ" ตนเองก็ได้กระทำการปฏิสันถารตอบด้วยคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พอจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้" แล้ว อชิตะผู้เป็นศิษย์ผู้ใหญ่ จึงยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง มีจิตยินดี ทูลถามปัญหาในใจ.

1025. Tattha ādissāti ‘‘kativasso’’ti evaṃ uddissa. Jammananti ‘‘amhākaṃ ācariyassa jātiṃ brūhī’’ti pucchati. Pāraminti niṭṭhāgamanaṃ.

๑๐๒๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อาทิสฺสาติ คือ ระบุอย่างนี้ว่า "มีอายุเท่าไร". บทว่า ชมฺมนํ คือ ถามว่า "ขอพระองค์จงตรัสบอกชาติของอาจารย์ของพวกข้าพระองค์". บทว่า ปารมึ คือ การถึงที่สุด.

1026-7. Vīsaṃ vassasatanti vīsativassādhikaṃ vassasataṃ. Lakkhaṇeti mahāpurisalakkhaṇe. Etasmiṃ ito paresu ca itihāsādīsu anavayoti [Pg.300] adhippāyo parapadaṃ vā ānetvā tesu pāramiṃ gatoti yojetabbaṃ. Pañcasatāni vācetīti pakatialasadummedhamāṇavakānaṃ pañcasatāni sayaṃ mante vāceti. Sadhammeti eke brāhmaṇadhamme, tevijjake pāvacaneti vuttaṃ hoti.

๑๐๒๖-๗. บทว่า วีสํ วสฺสสตํ คือ หนึ่งร้อยปีกับอีกยี่สิบปี. บทว่า ลกฺขเณติ คือ ในมหาปุริสลักษณะ. อธิบายว่า ในคัมภีร์นี้และในคัมภีร์อื่นๆ นอกจากนี้ มีอิติหาสะเป็นต้น ท่านไม่บกพร่อง หรือควรนำบทอื่นมาเชื่อมความว่า ท่านถึงความเชี่ยวชาญในคัมภีร์เหล่านั้น. บทว่า ปญฺจสตานิ วาเจตีติ คือ ท่านสอนมนต์ด้วยตนเองแก่มาณพ ๕๐๐ คน ผู้มีปกติเกียจคร้านและมีปัญญาทราม. บทว่า สธมฺเมติ บางพวกกล่าวว่า ในธรรมของพราหมณ์ ได้แก่ ในคำสอนไตรเพท.

1028. Lakkhaṇānaṃ pavicayanti lakkhaṇānaṃ vitthāraṃ, ‘‘katamāni tānissa gatte tīṇi lakkhaṇānī’’ti pucchati.

๑๐๒๘. บทว่า ลกฺขณานํ ปวิจยํ คือ การจำแนกลักษณะโดยพิสดาร, ถามว่า "ลักษณะ ๓ อย่างในร่างกายของท่านพราหมณ์นั้นมีอะไรบ้าง".

1030-31. Pucchañhīti pucchamānaṃ kametaṃ paṭibhāsatīti devādīsu kaṃ puggalaṃ etaṃ pañhavacanaṃ paṭibhāsatīti.

๑๐๓๐-๓๑. บทว่า ปุจฺฉญฺหีติ ความว่า เมื่อถูกถาม คำถามนี้ปรากฏแก่ใคร คือ ในหมู่เทวดาเป็นต้น ถ้อยคำที่เป็นปัญหานี้ปรากฏแก่บุคคลไหน.

1032-33. Evaṃ brāhmaṇo pañcannaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇaṃ sutvā avasese dve pucchanto ‘‘muddhaṃ muddhādhipātañcā’’ti āha. Athassa bhagavā te byākaronto ‘‘avijjā muddhā’’ti gāthamāha. Tattha yasmā catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā saṃsārassa sīsaṃ, tasmā ‘‘avijjā muddhā’’ti āha. Yasmā ca arahattamaggavijjā attanā sahajātehi saddhāsatisamādhikattukamyatāchandavīriyehi samannāgatā indriyānaṃ ekarasaṭṭhabhāvamupagatattā taṃ muddhaṃ adhipāteti, tasmā ‘‘dhijjā muddhādhipātinī’’tiādimāha.

๑๐๓๒-๓๓. พราหมณ์ได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหา ๕ ข้ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะถามปัญหาที่เหลืออีก ๒ ข้อ จึงกล่าวว่า "มุทธํ มุทธาธิปาตญฺจ". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงพยากรณ์ปัญหาเหล่านั้นแก่เขา จึงตรัสคาถาว่า "อวิชฺชา มุทฺธา". ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่อวิชชาคือความไม่รู้ในสัจจะ ๔ เป็นประดุจศีรษะของสังสารวัฏ ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "อวิชชาเป็นศีรษะ". และเพราะเหตุที่อรหัตตมรรควิชชา ซึ่งประกอบด้วยสัทธา สติ สมาธิ กัตตุกัมยตาฉันทะ และวิริยะ อันเกิดพร้อมกับตน และเพราะถึงความเป็นสภาวะมีรสเป็นอันเดียวกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ย่อมทำศีรษะนั้นให้ตกไป ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "วิชฺชา มุทธาธิปาตินี".

1034-8. Tato vedena mahatāti atha imaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā uppannāya mahāpītiyā santhambhitvā alīnabhāvaṃ, kāyacittānaṃ udaggaṃ patvāti attho. Patitvā ca ‘‘bāvarī’’ti imaṃ gāthamāha. Atha naṃ anukampamāno bhagavā ‘‘sukhito’’ti gāthamāha. Vatvā ca ‘‘bāvarissa cā’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Tattha sabbesanti anavasesānaṃ soḷasasahassānaṃ. Tattha pucchi tathāgatanti tattha pāsāṇake cetiye, tattha vā parisāya, tesu vā pavāritesu ajito paṭhamaṃ pañhaṃ pucchīti. Sesaṃ sabbagāthāsu pākaṭamevāti.

๑๐๓๔-๘. ลำดับนั้น บทว่า เวเทน มหตา ความว่า ครั้นได้ฟังการพยากรณ์ปัญหานี้แล้ว ก็ระงับความปิติอันยิ่งใหญ่ที่เกิดขึ้นแล้ว ถึงความเป็นผู้ไม่หดหู่ คือถึงความที่กายและจิตปลอดโปร่ง และเมื่อถึงแล้ว จึงกล่าวคาถานี้ว่า “พาวรี” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์พราหมณ์นั้น จึงตรัสคาถาว่า “สุขิโต” และครั้นตรัสแล้ว จึงทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณาว่า “และของพาวรีพราหมณ์” ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺเพสํ ได้แก่ แก่มาณพหนึ่งหมื่นหกพันคนผู้ไม่เหลือ บทว่า ตตฺถ ปุจฺฉิ ตถาคตํ ความว่า อชิตมาณพได้ทูลถามปัญหาก่อน ณ ปาสาณกเจดีย์นั้น หรือในบริษัทนั้น หรือเมื่อมาณพเหล่านั้นได้รับปวารณาแล้ว เนื้อความที่เหลือในคาถาทั้งปวงปรากฏชัดแล้วแล

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya vatthugāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาวัตถุคาถา จบแล้ว

1. Ajitasuttavaṇṇanā

๑. วรรณนาอชิตสูตร

1039. Tasmiṃ [Pg.301] pana pañhe nivutoti paṭicchādito. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi.

๑๐๓๙. ก็ในปัญหานั้น บทว่า นิวุโต คือ อันอะไรปิดบังไว้ บทว่า กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ ความว่า ท่านกล่าวอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนี้

1040. Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati. Macchariyaṃ hissa dānādiguṇehi pakāsituṃ na deti, pamādo sīlādīhi. Jappābhilepananti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ. Dukkhanti jātiādikaṃ dukkhaṃ.

๑๐๔๐. บทว่า เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ ความว่า โลกไม่ปรากฏเพราะความตระหนี่และเพราะความประมาท จริงอยู่ ความตระหนี่ย่อมไม่ให้โลกปรากฏด้วยคุณมีการให้ทานเป็นต้น, ความประมาทย่อมไม่ให้ปรากฏด้วยคุณมีศีลเป็นต้น บทว่า ชปฺปาภิเลปนํ ความว่า ตัณหาเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนี้ เหมือนยางเหนียวเป็นเครื่องฉาบทาของลิง บทว่า ทุกฺขํ ได้แก่ ทุกข์มีชาติเป็นต้น

1041. Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhāti? Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi. Etena sāvasesappahānaṃ pucchati. Kena sotā pidhiyyareti kena dhammena ete sotā pidhiyyanti pacchijjanti. Etena anavasesappahānaṃ pucchati.

๑๐๔๑. บทว่า สวนฺติ สพฺพธิ โสตา ความว่า กระแสทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น ย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวงมีรูปเป็นต้น บทว่า กึ นิวารณํ ความว่า อะไรเป็นเครื่องกั้น อะไรเป็นเครื่องป้องกันกระแสเหล่านั้น บทว่า สํวรํ พฺรูหิ ความว่า ขอท่านจงบอกเครื่องสังวรนั้น อันชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น ด้วยบทนี้ ท่านย่อมถามถึงการละที่ยังมีส่วนเหลือ บทว่า เกน โสตา ปิธิยฺยเร ความว่า กระแสเหล่านี้ย่อมถูกปิด คือย่อมถูกตัดขาดด้วยธรรมอะไร ด้วยบทนี้ ท่านย่อมถามถึงการละที่ไม่มีส่วนเหลือ

1042. Sati tesaṃ nivāraṇanti vipassanāyuttā. Kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃ. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo. Paññāyete pidhiyyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhiyyantīti.

๑๐๔๒. บทว่า สติ เตสํ นิวารณํ ความว่า สติที่ประกอบด้วยวิปัสสนา สติที่แสวงหาคติแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น บทว่า โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ อธิบายว่า เรากล่าวสตินั่นแหละว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย บทว่า ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร ความว่า ส่วนกระแสเหล่านี้ย่อมถูกปิดโดยสิ้นเชิงด้วยมรรคปัญญา อันเป็นเครื่องให้แทงตลอดความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นในรูปเป็นต้น

1043. Paññā cevāti pañhagāthāya, yā cāyaṃ tayā vuttā paññā yā ca sati, yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati, etaṃ me pañhaṃ puṭṭho brūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo.

๑๐๔๓. ในคาถาที่เป็นคำถามว่า ปญฺญา เจว พึงทราบเนื้อความโดยย่ออย่างนี้ว่า ปัญญาใดที่ท่านกล่าวแล้วนี้ และสติใด และนามรูปที่เหลือนั้น ทั้งหมดนี้ย่อมดับไป ณ ที่ไหน ข้าพเจ้าถามปัญหานี้แล้ว ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า

1044. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti, taṃ te yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati, taṃ vadanto vadāmi, tassa, tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati. Ettheva viññāṇanirodhe nirujjhati etaṃ, viññāṇanirodhā tassa nirodho hoti. Taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti.

๑๐๔๔. ก็ในคาถาที่เป็นคำวิสัชนาปัญหานั้น เพราะปัญญาและสติย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยนามนั่นเอง ฉะนั้น ท่านจึงมิได้กล่าวไว้ต่างหาก นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานั้น – ดูก่อนอชิตะ ท่านได้ถามปัญหานี้กะเราว่า “สิ่งนี้ย่อมดับไป ณ ที่ไหน” เราจะกล่าวแก่ท่านว่า นามและรูปย่อมดับไปโดยไม่เหลือ ณ ที่ใด เราจะกล่าวถึงที่นั้น เพราะว่า สิ่งนี้ย่อมดับไป ณ ที่นั้น พร้อมกับความดับแห่งวิญญาณนั้นนั่นเอง โดยไม่มีก่อนไม่มีหลัง สิ่งนี้ย่อมดับไปในความดับแห่งวิญญาณนี้เอง, ความดับของสิ่งนั้นย่อมมีเพราะความดับแห่งวิญญาณ ท่านกล่าวว่า สิ่งนั้นย่อมไม่ล่วงเลยไป

1045. Ettāvatā [Pg.302] ca ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ, ‘‘yāni sotānī’’ti iminā samudayasaccaṃ paññāyete pidhiyyareti iminā maggasaccaṃ, ‘‘asesaṃ uparujjhatī’’ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekhāsekhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’ti gāthamāha. Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sekhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekhāsekhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti.

๑๐๔๕. และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทุกขสัจจะอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศแล้วด้วยบทว่า “ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ”, สมุทัยสัจจะด้วยบทว่า “ยานิ โสตานิ”, มรรคสัจจะด้วยบทว่า “ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร”, นิโรธสัจจะด้วยบทว่า “อเสสํ อุปรุชฺฌติ” อชิตมาณพ แม้ได้ฟังสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว ก็ยังไม่บรรลุอริยภูมิ จึงทูลถามปฏิปทาของพระเสขะและพระอเสขะอีก กล่าวคาถาว่า “เย จ สงฺขาตธมฺมาเส” ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขาตธมฺมา คือ ผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น, นี้เป็นชื่อของพระอรหันต์ทั้งหลาย บทว่า เสขา คือ พระอริยบุคคลที่เหลือผู้กำลังศึกษาสิกขามีศีลเป็นต้น บทว่า ปุถู คือ สัตว์เป็นอันมาก บทว่า เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบัณฑิตผู้ฉลาด ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกปฏิปทาของพระเสขะและพระอเสขะเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์

1046. Athassa bhagavā yasmā sekhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva, tasmā ‘‘kāmesū’’ti upaḍḍhagāthāya sekhapaṭipadaṃ dasseti. Tassattho – vatthu ‘‘kāmesu’’ kilesakāmena nābhigijjheyya kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasā nāvilo siyāti. Yasmā pana asekho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhubhāvaṃ patto ca hutvā sabbiriyāpathesu paribbajati, tasmā ‘‘kusalo’’ti upaḍḍhagāthāya asekhapaṭipadaṃ dasseti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๐๔๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุที่พระเสขะพึงละกิเลสทั้งปวงมีกามฉันทนิวรณ์เป็นต้นนั่นเอง ฉะนั้น จึงทรงแสดงเสขปฏิปทาด้วยคาถาครึ่งบทว่า “กาเมสุ” เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า ไม่พึงยินดีในวัตถุกามทั้งหลายด้วยกิเลสกาม และพึงละธรรมทั้งหลายที่ทำความขุ่นมัวแห่งใจมีกายทุจริตเป็นต้น ไม่พึงเป็นผู้มีใจขุ่นมัว ส่วนเพราะเหตุที่พระอเสขะเป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง เพราะได้ชั่งสังขารทั้งปวงเป็นต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และเป็นผู้มีสติด้วยกายานุปัสสนาสติเป็นต้น เพราะได้ทำลายสักกายทิฏฐิเป็นต้น และถึงความเป็นภิกษุแล้ว ย่อมเที่ยวไปในอิริยาบถทั้งปวง ฉะนั้น จึงทรงแสดงอเสขปฏิปทาด้วยคาถาครึ่งบทว่า “กุสโล” เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้ว

Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne ajito arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsisahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Saha arahattappattiyā ca āyasmato ajitassa antevāsisahassassa ca ajinajaṭāvākacīrādīni antaradhāyiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā, dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsūti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ ในกาลจบเทศนา อชิตมาณพพร้อมด้วยอันเตวาสิกหนึ่งพันคนได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต, และธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ชนอื่นอีกหลายพัน พร้อมกับการบรรลุพระอรหัตนั่นเอง หนังเสือ ชฎา เปลือกไม้เป็นต้นของท่านอชิตะและของอันเตวาสิกหนึ่งพันคนก็ได้อันตรธานไป ทั้งหมดล้วนทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ มีผมยาวสององคุลี เป็นเอหิภิกขุแล้ว ประนมมือนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่งลงแล้วแล

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya ajitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาอชิตสูตร จบแล้ว

2. Tissametteyyasuttavaṇṇanā

๒. วรรณนาติสสเมตเตยยสูตร

1047. Kodha [Pg.303] santussitoti tissametteyyasuttaṃ. Kā uppatti? Sabbasuttānaṃ pucchāvasikā eva uppatti. Te hi brāhmaṇā ‘‘katāvakāsā pucchavho’’ti bhagavatā pavāritattā attano attano saṃsayaṃ pucchiṃsu. Puṭṭho puṭṭho ca tesaṃ bhagavā byākāsi. Evaṃ pucchāvasikānevetāni suttānīti veditabbāni.

๑๐๔๗. ติสสเมตเตยยสูตร มีคำขึ้นต้นว่า โกธ สนฺตุสฺสิโต. มีความเป็นมาอย่างไร? ความเป็นมาของทุกสูตรเกิดจากการทูลถามทั้งนั้น. เพราะว่าพราหมณ์เหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปวารณาไว้ว่า "เราทำโอกาสให้แล้ว พวกท่านจงถามเถิด" จึงได้ทูลถามความสงสัยของตนๆ. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถูกพราหมณ์เหล่านั้นทูลถามแล้วๆ ก็ทรงพยากรณ์. พึงทราบว่า สูตรเหล่านี้เกิดจากการทูลถามอย่างนี้แล.

Niṭṭhite pana ajitapañhe ‘‘kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti (su. ni. 1124; cūḷani. piṅgiyamāṇavapucchā 144) evaṃ mogharājā pucchituṃ ārabhi. Taṃ ‘‘na tāvassa indriyāni paripākaṃ gatānī’’ti ñatvā bhagavā ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mogharāja, añño pucchatū’’ti paṭikkhipi. Tato tissametteyyo attano saṃsayaṃ pucchanto ‘‘kodhā’’ti gāthamāha. Tattha kodha santussitoti ko idha tuṭṭho. Iñjitāti taṇhādiṭṭhivipphanditāni. Ubhantamabhiññāyāti ubho ante abhijānitvā. Mantā na lippatīti paññāya na lippati.

ก็เมื่อปัญหาของอชิตมาณพจบลงแล้ว โมฆราชมาณพได้เริ่มทูลถามว่า "บุคคลพิจารณาเห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงจะไม่เห็น" ดังนี้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า "อินทรีย์ของโมฆราชมาณพนั้นยังไม่แก่กล้า" จึงทรงห้ามว่า "โมฆราช เธอจงหยุดไว้ก่อน คนอื่นจงถามเถิด". ลำดับนั้น ติสสเมตเตยยมาณพ เมื่อจะทูลถามความสงสัยของตน จึงกล่าวคาถาขึ้นต้นว่า "โกธ". ในบทเหล่านั้น บทว่า โกธ สนฺตุสฺสิโต ความว่า ใครในโลกนี้เป็นผู้ยินดีแล้ว. บทว่า อิญฺชิตา ได้แก่ ความหวั่นไหวคือตัณหาและทิฏฐิเป็นต้น. บทว่า อุภนฺตมภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งซึ่งที่สุดทั้งสอง. บทว่า มนฺตา น ลิปฺปติ ความว่า ไม่ติดอยู่ด้วยปัญญา.

1048-9. Tassetamatthaṃ byākaronto bhagavā ‘‘kāmesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmesu brahmacariyavāti kāmanimittaṃ brahmacariyavā, kāmesu ādīnavaṃ disvā maggabrahmacariyena samannāgatoti vuttaṃ hoti. Ettāvatā santusitaṃ dasseti, ‘‘vītataṇho’’tiādīhi aniñjitaṃ. Tattha saṅkhāya nibbutoti aniccādivasena dhamme vīmaṃsitvā rāgādinibbānena nibbuto. Sesaṃ tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva.

พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นแก่ติสสเมตเตยยมาณพนั้น จึงตรัสคาถา ๒ คาถา มีคำขึ้นต้นว่า "กาเมสุ". ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา ความว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในกามทั้งหลาย คือ เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว เป็นผู้ประกอบด้วยมรรคพรหมจรรย์. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงถึงความเป็นผู้สันโดษ, ด้วยบทมีอาทิว่า "วีตตณฺโห" ทรงแสดงถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขาย นิพฺพุโต ความว่า พิจารณาธรรมทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว ดับแล้วด้วยความดับราคะเป็นต้น. บทที่เหลือปรากฏชัดแล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในที่นั้นๆ.

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsisahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ pubbasadisamevāti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสูตรนี้โดยมียอดคือพระอรหัตอย่างนี้. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์แม้นี้ก็ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตพร้อมด้วยอันเตวาสิกหนึ่งพันคน และธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ชนอื่นอีกหลายพัน. เรื่องที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya tissametteyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาติสสเมตเตยยสูตร จบแล้ว.

3. Puṇṇakasuttavaṇṇanā

๓. วรรณนาปุณณกสูตร

1050. Anejanti [Pg.304] puṇṇakasuttaṃ. Imampi purimanayeneva mogharājānaṃ paṭikkhipitvā vuttaṃ. Tattha mūladassāvinti akusalamūlādidassāviṃ. Isayoti isināmakā jaṭilā. Yaññanti deyyadhammaṃ. Akappayiṃsūti pariyesanti.

๑๐๕๐. ปุณณกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า อเนชนฺติ. สูตรแม้นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงห้ามโมฆราชมาณพโดยนัยก่อนแล้วจึงตรัส. ในบทเหล่านั้น บทว่า มูลทสฺสาวึ ได้แก่ ผู้เห็นอกุศลมูลเป็นต้น. บทว่า อิสโย ได้แก่ ชฎิลผู้มีชื่อว่าฤาษี. บทว่า ยญฺญํ ได้แก่ เทยยธรรม. บทว่า อกปฺปยึสุ ความว่า แสวงหา.

1051. Āsīsamānāti rūpādīni patthayamānā. Itthattanti itthabhāvañca patthayamānā, manussādibhāvaṃ icchantāti vuttaṃ hoti. Jaraṃ sitāti jaraṃ nissitā. Jarāmukhena cettha sabbavaṭṭadukkhaṃ vuttaṃ. Tena vaṭṭadukkhanissitā tato aparimuccamānā eva kappayiṃsūti dīpeti.

๑๐๕๑. บทว่า อาสีสมานา ความว่า ปรารถนารูปเป็นต้น. บทว่า อิตฺถตฺตํ ความว่า ปรารถนาความเป็นอย่างนี้ด้วย คือ ประสงค์ความเป็นมนุษย์เป็นต้น. บทว่า ชรํ สิตา ความว่า อาศัยชรา. ในที่นี้ ทรงกล่าวถึงวัฏทุกข์ทั้งหมดโดยมีชราเป็นประธาน. เพราะเหตุนั้น จึงทรงแสดงว่า พวกเขาอาศัยวัฏทุกข์ ยังไม่พ้นไปจากวัฏทุกข์นั้น จึงได้ประกอบยัญพิธี.

1052. Kaccissu te bhagavā yaññapathe appamattā, atāruṃ jātiñca jarañca mārisāti ettha yaññoyeva yaññapatho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci te yaññe appamattā hutvā yaññaṃ kappayantā vaṭṭadukkhamatariṃsūti.

๑๐๕๒. ในบทว่า กจฺจิสฺสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา, อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส ดังนี้ ในที่นี้ ยัญญะนั่นเองคือยัญญปถะ (ทางแห่งยัญญะ). ความหมายคือ - ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชนเหล่านั้นไม่ประมาทในยัญญะ ประกอบยัญญะอยู่ ได้ข้ามวัฏทุกข์แล้วบ้างหรือไม่.

1053. Āsīsantīti rūpapaṭilābhādayo patthenti. Thomayantīti ‘‘suyiṭṭhaṃ suci dinna’’ntiādinā nayena yaññādīni pasaṃsanti. Abhijappantīti rūpādipaṭilābhāya vācaṃ bhindanti. Juhantīti denti. Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti rūpādipaṭilābhaṃ paṭicca punappunaṃ kāme eva abhijappanti, ‘‘aho vata amhākaṃ siyu’’nti vadanti, taṇhañca tattha vaḍḍhentīti vuttaṃ hoti. Yājayogāti yāgādhimuttā. Bhavarāgarattāti evamimehi āsīsanādīhi bhavarāgeneva rattā, bhavarāgarattā vā hutvā etāni āsīsanādīni karontā nātariṃsu jātiādivaṭṭadukkhaṃ na uttariṃsūti.

๑๐๕๓. บทว่า อาสีสนฺติ ความว่า ย่อมปรารถนาการได้รูปเป็นต้น. บทว่า โถยนฺติ ความว่า ย่อมสรรเสริญยัญญะเป็นต้นโดยนัยมีอาทิว่า "บูชาดีแล้ว ให้ของสะอาดแล้ว". บทว่า อภิชปฺปนฺติ ความว่า ย่อมเปล่งวาจาเพื่อได้รูปเป็นต้น. บทว่า ชุหนฺติ ความว่า ย่อมให้. บทว่า กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ ความว่า อาศัยการได้รูปเป็นต้นแล้ว ย่อมปรารถนากามทั้งหลายอยู่ร่ำไป กล่าวว่า "โอหนอ ขอสิ่งเหล่านี้พึงมีแก่เรา" และย่อมเพิ่มพูนตัณหาในกามนั้น. บทว่า ยาชโยคา ได้แก่ ผู้หมกมุ่นในการบูชายัญเป็นต้น. บทว่า ภวราครตฺตา ความว่า ชนเหล่านั้นกำหนัดแล้วด้วยภวราคะเพราะการปรารถนาเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ หรือเป็นผู้กำหนัดแล้วด้วยภวราคะ กระทำการปรารถนาเป็นต้นเหล่านี้อยู่ ย่อมไม่ข้าม คือ ไม่ล่วงพ้นวัฏทุกข์มีชาติเป็นต้นไปได้.

1054-5. Athakocarahīti atha idāni ko añño atārīti. Saṅkhāyāti ñāṇena vīmaṃsitvā. Paroparānīti parāni ca orāni ca, parattabhāvasakattabhāvādīni parāni ca orāni cāti vuttaṃ hoti. Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito. Anīghoti rāgādiīghavirahito. Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atāri. Sesamettha pākaṭameva.

บทว่า อถโกจรหิ ความว่า ก็บัดนี้ ใครอื่นข้ามได้แล้ว. บทว่า สงฺขาย ความว่า พิจารณาแล้วด้วยญาณ. บทว่า ปโรปรารานิ ความว่า ทั้งที่ไกลและที่ใกล้ คือ ความเป็นอัตภาพอื่นและความเป็นอัตภาพของตนเป็นต้น ทั้งที่ไกลและที่ใกล้. บทว่า วิธูโม ความว่า ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น. บทว่า อนีโฆ ความว่า ปราศจากทุกข์คือราคะเป็นต้น. บทว่า อตาริ โส ความว่า พระอรหันต์ผู้เป็นเช่นนั้น ข้ามชาติและชราได้แล้ว. บทที่เหลือในที่นี้ปรากฏชัดแล้ว.

Evaṃ [Pg.305] bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsisahassena, aññesañca anekasatānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ vuttasadisamevāti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสูตรแม้นี้โดยมียอดคือพระอรหัตอย่างนี้. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์แม้นี้ก็ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตพร้อมด้วยอันเตวาสิกหนึ่งพันคน และธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ชนอื่นอีกหลายร้อย. เรื่องที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นแล.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya puṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาปุณณกสูตร จบแล้ว.

4. Mettagūsuttavaṇṇanā

๔. วรรณนาเมตตคูสูตร

1056. Pucchāmi tanti mettagusuttaṃ. Tattha maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattanti ‘‘ayaṃ vedagū’’ti ca ‘‘bhāvitatto’’ti ca evaṃ taṃ maññāmi.

๑๐๕๖. เมตตคูสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ปุจฺฉามิ ตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า มญฺญามิ ตํ เวทคุํ ภาวิตตฺตํ ความว่า ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์อย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้เป็นเวทคู" และ "เป็นผู้มีตนอบรมแล้ว".

1057. Apucchasīti ettha a-iti padapūraṇamatte nipāto, pucchasicceva attho. Pavakkhāmi yathā pajānanti yathā pajānanto ācikkhati, evaṃ ācikkhissāmi. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti taṇhādiupadhinidānā jātiādidukkhavisesā pabhavanti.

๑๐๕๗. ในบทว่า อปุจฺฉสิ นี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท มีความหมายว่า ปุจฺฉสิ (ท่านถามแล้ว) นั่นเอง. บทว่า ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ ความว่า เราจักบอก จักบอกอย่างที่ผู้รู้บอก. บทว่า อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา ความว่า ทุกข์พิเศษมีชาติเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะมีอุปธิคือตัณหาเป็นต้นเป็นเหตุ.

1058. Evaṃ upadhinidānato pabhavantesu dukkhesu – yo ve avidvāti gāthā. Tattha pajānanti saṅkhāre aniccādivasena jānanto. Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto.

๑๐๕๘. เมื่อทุกข์ทั้งหลายเกิดขึ้นจากอุปธิเป็นนิทานอย่างนี้ (พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัส) คาถาว่า โย เว อวิทฺวา. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปชานํ ความว่า รู้สังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี ความว่า พิจารณาเห็นอยู่ว่า "อุปธิ" เป็นเหตุเกิดแห่งวัฏทุกข์.

1059. Sokapariddavañcāti sokañca paridevañca. Tathā hi te vidito esa dhammoti yathā yathā sattā jānanti, tathā tathā paññāpanavasena vidito esa dhammoti.

๑๐๕๙. บทว่า โสกปริทฺทวญฺจาติ ความว่า ทั้งความโศกและความคร่ำครวญ. บทว่า ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ความว่า ธรรมนี้อันท่านรู้แล้วโดยประการที่สัตว์ทั้งหลายรู้อย่างไรๆ ก็เป็นอันรู้แล้วโดยประการนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งการบัญญัติ.

1060-61. Kittayissāmi te dhammanti nibbānadhammaṃ nibbānagāminipaṭipadādhammañca te desayissāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dukkhādidhamme, imasmiṃyeva vā attabhāve. Anītihanti attapaccakkhaṃ. Yaṃ viditvāti yaṃ dhammaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena sammasanto viditvā. Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttapakāradhammajotakaṃ tava vacanaṃ ahaṃ patthayāmi. Dhammamuttamanti tañca dhammamuttamaṃ abhinandāmīti.

คาถาที่ ๑๐๖๐-๖๑. บทว่า กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ ความว่า เราจักแสดงนิพพานธรรมและธรรมคือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงนิพพานแก่ท่าน. บทว่า ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ความว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่เห็นแล้ว หรือในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า อนีติหนฺติ ความว่า ที่ประจักษ์แก่ตน. บทว่า ยํ วิทิตฺวาติ ความว่า รู้ธรรมใด โดยพิจารณาเห็นด้วยนัยเป็นต้นว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง. บทว่า ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ ความว่า ข้าพเจ้าปรารถนาคำของท่านนั้น ซึ่งประกาศธรรมตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ธมฺมมุตฺตมนฺติ ความว่า และข้าพเจ้าขออนุโมทนาธรรมอันสูงสุดนั้น.

1062. Uddhaṃ [Pg.306] adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataddhā vuccati, adhoti atītaddhā, tiriyañcāpi majjheti paccuppannaddhā. Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇanti etesu uddhādīsu taṇhañca diṭṭhinivesanañca abhisaṅkhāraviññāṇañca panudehi, panuditvā ca bhave na tiṭṭhe, evaṃ sante duvidhepi bhave na tiṭṭheyya. Evaṃ tāva panujjasaddassa panudehīti imasmiṃ atthavikappe sambandho, panuditvāti etasmiṃ pana atthavikappe bhave na tiṭṭheti ayameva sambandho. Etāni nandinivesanaviññāṇāni panuditvā duvidhepi bhave na tiṭṭheyyāti vuttaṃ hoti.

๑๐๖๒. ในบทว่า อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ นี้ บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ อนาคตกาล. บทว่า อโธ ได้แก่ อดีตกาล. บทว่า ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ ได้แก่ ปัจจุบันกาล. บทว่า เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ ความว่า ท่านจงบรรเทาตัณหา ทิฏฐินิเวสนา และอภิสังขารวิญญาณในกาลทั้งหลายมีเบื้องบนเป็นต้นเหล่านี้เสีย. และเมื่อบรรเทาได้แล้ว ก็ไม่พึงตั้งอยู่ในภพ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่พึงตั้งอยู่ในภพแม้ทั้งสอง. ในอรรถวิกัปว่า ปนุเทหิ (จงบรรเทา) นี้ มีความสัมพันธ์กับศัพท์ ปนุชฺช อย่างนี้ก่อน. ส่วนในอรรถวิกัปว่า ปนุทิตฺวา (บรรเทาแล้ว) นี้ มีความสัมพันธ์กับบทว่า ภเว น ติฏฺเฐ (ไม่พึงตั้งอยู่ในภพ) นี้เท่านั้น. เป็นอันกล่าวว่า บรรเทานันทิ นิเวสนา และวิญญาณเหล่านี้แล้ว ไม่พึงตั้งอยู่ในภพแม้ทั้งสอง.

1063-4. Etāni vinodetvā bhave atiṭṭhanto eso – evaṃvihārīti gāthā. Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane, imasmiṃyeva vā attabhāve. Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti ettha anupadhikanti nibbānaṃ. Taṃ sandhāya bhagavantaṃ ālapanto āha – ‘‘sukittitaṃ gotamanūpadhīka’’nti.

คาถาที่ ๑๐๖๓-๔. คาถาว่า เอวํวิหารี เป็นต้น ความว่า ผู้นั้นบรรเทาสิ่งเหล่านี้แล้ว ไม่ตั้งอยู่ในภพ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิเธวาติ ความว่า ในศาสนานี้แหละ หรือในอัตภาพนี้แหละ. ในบทว่า สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ นี้ บทว่า อนูปธีกํ ได้แก่ พระนิพพาน. พราหมณ์นั้นหมายถึงพระนิพพานนั้นแล้ว เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวว่า "สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ".

1065. Na kevalaṃ dukkhameva pahāsi – te cāpīti gāthā. Tattha aṭṭhitanti sakkaccaṃ, sadā vā. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ namassāmi. Sameccāti upagantvā. Nāgāti bhagavantaṃ ālapanto āha.

๑๐๖๕. คาถาว่า เต จาปิ เป็นต้น ความว่า ท่านละได้แล้ว ไม่ใช่เพียงแต่ทุกข์เท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อฏฺฐิตนฺติ ความว่า โดยเคารพ หรือทุกเมื่อ. บทว่า ตํ ตํ นมสฺสามีติ ความว่า เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่าน. บทว่า สเมจฺจาติ ความว่า เข้าไปเฝ้าแล้ว. บทว่า นาคาติ เป็นคำที่พราหมณ์เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกล่าว.

1066. Idāni taṃ bhagavā ‘‘addhā hi bhagavā pahāsi dukkha’’nti evaṃ tena brāhmaṇena viditopi attānaṃ anupanetvāva pahīnadukkhena puggalena ovadanto ‘‘yaṃ brāhmaṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – yaṃ tvaṃ abhijānanto ‘‘ayaṃ bāhitapāpattā brāhmaṇo, vedehi gatattā vedagū, kiñcanābhāvena akiñcano, kāmesu ca bhavesu ca asattattā kāmabhave asatto’’ti jaññā jāneyyāsi. Addhā hi so imaṃ oghaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

๑๐๖๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า แม้จะทรงถูกพราหมณ์นั้นรู้แล้วอย่างนี้ว่า "จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละทุกข์ได้แล้ว" ก็มิได้ทรงนำพระองค์เข้ามา แต่ทรงโอวาทด้วยบุคคลผู้มีทุกข์อันละได้แล้ว จึงตรัสคาถาว่า "ยํ พฺราหฺมณ" เป็นต้น. อรรถแห่งคาถานั้นว่า ท่านพึงรู้บุคคลใดผู้ที่ท่านรู้จักอยู่ว่า "ผู้นี้เป็นพราหมณ์เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยแล้ว, เป็นเวทคูเพราะถึงที่สุดแห่งเวททั้งหลาย, เป็นอกิญจนะเพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวล, ไม่ข้องในกามและภพเพราะไม่ติดในกามภพ". จริงอยู่ ผู้นั้นข้ามโอฆะนี้ได้แล้ว และข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นผู้ไม่มีส่วนบกพร่อง ไม่มีความสงสัย.

1067. Kiñca bhiyyo – vidvā ca yoti gāthā. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane, attabhāve vā. Visajjāti vossajjitvā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๐๖๗. ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีคาถาว่า "วิทฺวา จ โย" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธาติ ความว่า ในศาสนานี้ หรือในอัตภาพนี้. บทว่า วิสชฺชาติ ความว่า สละแล้ว. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ [Pg.307] bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงสูตรนี้โดยมีอรหัตผลเป็นยอดสุดอย่างนี้. และในที่สุดแห่งเทศนา ได้มีการบรรลุธรรมเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้แล้ว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya mettagūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเมตตคูสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

5. Dhotakasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาโธตกสูตร

1068-9. Pucchāmi tanti dhotakasuttaṃ. Tattha vācābhikaṅkhāmīti vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sikkhe nibbānamattanoti attano rāgādīnaṃ nibbānatthāya adhisīlādīni sikkheyya. Itoti mama mukhato.

คาถาที่ ๑๐๖๘-๙. โธตกสูตร เริ่มต้นว่า ปุจฺฉามิ ตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า วาจาภิกงฺขามีติ ความว่า ข้าพเจ้าปรารถนาพระดำรัส. บทว่า สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ ความว่า พึงศึกษาอธิศีลเป็นต้น เพื่อความดับราคะเป็นต้นของตน. บทว่า อิโตติ ความว่า จากปากของเรา.

1070. Evaṃ vutte attamano dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno kathaṃkathāpamokkhaṃ yācanto ‘‘passāmaha’’nti gāthamāha. Tattha passāmahaṃ devamanussaloketi passāmi ahaṃ devamanussaloke. Taṃ taṃ namassāmīti taṃ evarūpaṃ namassāmi. Pamuñcāti pamocehi.

๑๐๗๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกพราหมณ์มีใจยินดี สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า ทูลขอความหลุดพ้นจากความสงสัย จึงกล่าวคาถาว่า "ปสฺสามหํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ ความว่า ข้าพเจ้าเห็นในเทวโลกและมนุสสโลก. บทว่า ตํ ตํ นมสฺสามีติ ความว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านผู้เป็นเช่นนั้น. บทว่า ปมุญฺจาติ ความว่า ขอพระองค์ทรงเปลื้อง.

1071. Athassa bhagavā attādhīnameva kathaṃkathāpamokkhaṃ oghataraṇamukhena dassento ‘‘nāha’’nti gāthamāha. Tattha nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkhissāmi, na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti. Pamocanāyāti pamācetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Taresīti tareyyāsi.

๑๐๗๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแก่โธตกพราหมณ์นั้นว่า ความหลุดพ้นจากความสงสัยเป็นสิ่งที่ขึ้นอยู่กับตนเอง โดยนัยแห่งการข้ามโอฆะ จึงตรัสคาถาว่า "นาหํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาหํ สหิสฺสามีติ ความว่า เราไม่สามารถ เราไม่อาจ เป็นอันกล่าวว่า เราจะไม่พยายาม. บทว่า ปโมจนายาติ ความว่า เพื่อจะเปลื้อง. บทว่า กถํกถินฺติ ความว่า ผู้มีความสงสัย. บทว่า ตเรสีติ ความว่า ท่านพึงข้าม.

1072-5. Evaṃ vutte attamanataro dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno anusāsaniṃ yācanto ‘‘anusāsa brahme’’ti gāthamāha. Tattha brahmāti seṭṭhavacanametaṃ. Tena bhagavantaṃ āmantayamāno āha – ‘‘anusāsa brahme’’ti. Vivekadhammanti sabbasaṅkhāravivekanibbānadhammaṃ. Abyāpajjamānoti nānappakārataṃ anāpajjamāno. Idheva santoti idheva samāno. Asitoti anissito. Ito parā dve gāthā mettagusutte vuttanayā eva. Kevalañhi tattha dhammaṃ, idha santinti ayaṃ viseso. Tatiyagāthāyapi [Pg.308] pubbaḍḍhaṃ tattha vutanayameva aparaḍḍhe saṅgoti sajjanaṭṭhānaṃ, laggananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คาถาที่ ๑๐๗๒-๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกพราหมณ์มีใจยินดียิ่งขึ้น สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า ทูลขออนุศาสนี จึงกล่าวคาถาว่า "อนุสาส พฺรหฺเม" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺเมติ นี้เป็นคำกล่าวถึงผู้ประเสริฐ. โธตกพราหมณ์เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำนั้น จึงกล่าวว่า "อนุสาส พฺรหฺเม". บทว่า วิเวกธมฺมนฺติ ความว่า ธรรมคือนิพพานอันเป็นที่สงัดจากสังขารทั้งปวง. บทว่า อพฺยาปชฺชมาโนติ ความว่า ไม่ถึงความเป็นต่างๆ. บทว่า อิเธว สนฺโตติ ความว่า เป็นอยู่ ในที่นี้แหละ. บทว่า อสิโตติ ความว่า ไม่ติดข้อง. คาถาสองคาถาต่อจากนี้ มีนัยดังที่กล่าวไว้ในเมตตคูสูตรนั่นเอง. เพียงแต่ในสูตรนั้นมีคำว่า ธมฺมํ ในสูตรนี้มีคำว่า สนฺตึ นี้เป็นข้อแตกต่าง. แม้ในคาถาที่สาม บาทคาถาเบื้องต้นก็มีนัยดังที่กล่าวไว้ในสูตรนั้น ส่วนในบาทคาถาเบื้องปลาย บทว่า สงฺโค ได้แก่ ที่ติดข้อง เป็นอันกล่าวว่า ความเกาะเกี่ยว. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงสูตรนี้โดยมีอรหัตผลเป็นยอดสุดอย่างนี้. และในที่สุดแห่งเทศนา ได้มีการบรรลุธรรมเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้แล้ว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhotakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโธตกสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ.

6. Upasīvasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอุปสีวสูตร

1076. Eko ahanti upasīvasuttaṃ. Tattha mahantamoghanti mahantaṃ oghaṃ. Anissitoti puggalaṃ vā dhammaṃ vā anissito. No visahāmīti na sakkomi. Ārammaṇanti nissayaṃ. Yaṃ nissitoti yaṃ puggalaṃ vā dhammaṃ vā nissito.

๑๐๗๖. อุปสีวสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอโก อหํ ดังนี้. ในอุปสีวสูตรนั้น บทว่า มหนฺตโมฆํ ความว่า โอฆะอันใหญ่. บทว่า อนิสฺสิโต ความว่า ไม่ได้อาศัยบุคคลหรือธรรม. บทว่า โน วิสหามิ ความว่า ไม่สามารถ. บทว่า อารมฺมณํ ความว่า ที่พึ่ง ที่อาศัย. บทว่า ยํ นิสฺสิโต ความว่า อาศัยบุคคลหรือธรรมใด.

1077. Idāni yasmā so brāhmaṇo ākiñcaññāyatanalābhī tañca santampi nissayaṃ na jānāti, tenassa bhagavā tañca nissayaṃ uttari ca niyyānapathaṃ dassento ‘‘ākiñcañña’’nti gāthamāha. Tattha pekkhamānoti taṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā vuṭṭhahitvā ca aniccādivasena passamāno. Natthīti nissāyāti taṃ ‘‘natthi kiñcī’’ti pavattasamāpattiṃ ārammaṇaṃ katvā. Tarassu oghanti tato pabhuti pavattāya vipassanāya yathānurūpaṃ catubbidhampi oghaṃ tarassu. Kathāhīti kathaṃkathāhi. Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti rattindivaṃ nibbānaṃ vibhūtaṃ katvā passa. Etenassa diṭṭhadhammasukhavihāraṃ katheti.

๑๐๗๗. บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์นั้นเป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ แต่ไม่รู้จักที่พึ่งแม้อันมีอยู่นั้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงที่พึ่งนั้นและทางนำออกที่ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคาถาว่า อากิญฺจญฺญํ ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า เปกฺขมาโน ความว่า มีสติเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นแล้ว ออกแล้วพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า นตฺถีติ นิสฺสาย ความว่า อาศัยสมาบัติที่เกิดขึ้นว่า "ไม่มีอะไร" นั้นเป็นอารมณ์. บทว่า ตรสฺสุ โอฆํ ความว่า เธอจงข้ามโอฆะแม้ทั้ง ๔ อย่าง ตามสมควรด้วยวิปัสสนาที่เกิดขึ้นจำเดิมแต่นั้น. บทว่า กถาหิ ความว่า ด้วยความสงสัย. บทว่า ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติ ความว่า จงเห็นพระนิพพานให้แจ่มแจ้งทั้งกลางคืนกลางวัน. ด้วยบทนี้ พระองค์ตรัสทิฏฐธรรมสุขวิหารของพราหมณ์นั้น.

1078-9. Idāni ‘‘kāme pahāyā’’ti sutvā vikkhambhanavasena attanā pahīne kāme sampassamāno ‘‘sabbesū’’ti gāthamāha. Tattha hitvā maññanti aññaṃ tato heṭṭhā chabbidhampi samāpattiṃ hitvā. Saññāvimokkhe parameti sattasu saññāvimokkhesu uttame ākiñcaññāyatane. Tiṭṭhe nu [Pg.309] so tattha anānuyāyīti so puggalo tattha ākiñcaññāyatanabrahmaloke avigacchamāno tiṭṭheyya nūti pucchati. Athassa bhagavā saṭṭhikappasahassamattaṃyeva ṭhānaṃ anujānanto tatiyagāthamāha.

๑๐๗๘-๙. บัดนี้ เมื่อได้ฟังว่า "ละกามทั้งหลาย" แล้ว พิจารณาเห็นกามทั้งหลายที่ตนละได้แล้วด้วยวิกขัมภนประหาณ จึงกล่าวคาถาว่า สพฺเพสุ ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า หิตฺวา มญฺญํ ความว่า ละสมาบัติแม้ทั้ง ๖ อย่างอื่นที่ต่ำกว่านั้น. บทว่า สญฺญาวิมอกฺเข ปรเม ความว่า ในอากิญจัญญายตนะอันสูงสุดในบรรดาสัญญาวิมุตติ ๗. บทว่า ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยায়ীติ ความว่า บุคคลนั้นไม่ไปจากอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้น พึงตั้งอยู่ ณ ที่นั้นหนอหรือ ดังนี้ทูลถาม. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงอนุญาตการตั้งอยู่เพียงหกหมื่นกัปเท่านั้น จึงตรัสคาถาที่สาม.

1080. Evaṃ tassa tattha ṭhānaṃ sutvā idānissa sassatucchedabhāvaṃ pucchanto ‘‘tiṭṭhe ce’’ti gāthamāha. Tattha pūgampi vassānanti anekasaṅkhyampi vassānaṃ, gaṇarāsinti attho. ‘‘Pūgampi vassānī’’tipi pāṭho, tattha vibhattibyattayena sāmivacanassa paccattavacanaṃ kattabbaṃ, pūganti vā etassa bahūnīti attho vattabbo. ‘‘Pūgānī’’ti vāpi paṭhanti, purimapāṭhoyeva sabbasundaro. Tattheva so sīti siyā vimuttoti so puggalo tatthevākiñcaññāyatane nānādukkhehi vimutto sītibhāvappatto bhaveyya, nibbānappatto sassato hutvā tiṭṭheyyāti adhippāyo. Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti udāhu tathāvidhassa viññāṇaṃ anupādāya parinibbāyeyyāti ucchedaṃ pucchati, paṭisandhiggahaṇatthaṃ vāpi bhaveyyāti paṭisandhimpi tassa pucchati.

๑๐๘๐. ครั้นได้ฟังการตั้งอยู่ของบุคคลนั้นในที่นั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงความเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ จึงกล่าวคาถาว่า ติฏฺเฐ เจ ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า ปูคมฺปิ วสฺสานํ ความว่า ปีทั้งหลายแม้มีจำนวนมาก อธิบายว่า จำนวนหมู่. มีบทอ่านว่า ปูคมฺปิ วสฺสานิ ก็มี ในบทนั้น พึงทำสามีวจนะให้เป็นปัจจัตตวจนะโดยการเปลี่ยนวิภัตติ หรือบทว่า ปูคํ นี้ มีความหมายว่า มาก ก็ได้. หรืออ่านว่า ปูคานิ ก็มี แต่บทอ่านแรกนั้นไพเราะที่สุด. บทว่า ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโต ความว่า บุคคลนั้นพึงเป็นผู้พ้นจากทุกข์ต่างๆ ในอากิญจัญญายตนะนั้นเอง ถึงความเป็นผู้เยือกเย็น คือ บรรลุนิพพาน เป็นผู้เที่ยง ตั้งอยู่ได้ ความประสงค์เป็นดังนี้. บทว่า จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ หรือว่า วิญญาณของผู้เช่นนั้นพึงปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน ดังนี้ เป็นการทูลถามถึงอุจเฉททิฏฐิ หรือว่า พึงมีการถือปฏิสนธิ ดังนี้ เป็นการทูลถามถึงปฏิสนธิของบุคคลนั้นด้วย.

1081. Athassa bhagavā ucchedasassataṃ anupagamma tattha uppannassa ariyasāvakassa anupādāya parinibbānaṃ dassento ‘‘accī yathā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti evaṃ tattha uppanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto tattha catutthamaggaṃ nibbattetvā dhammakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāparinibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti, na upeti saṅkhaṃ ‘‘khattiyo vā brāhmaṇo vā’’ti evamādikaṃ.

๑๐๘๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ทรงเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ เมื่อจะทรงแสดงการปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทานของพระอริยสาวกผู้บังเกิดในที่นั้น จึงตรัสคาถาว่า อจฺจี ยถา ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า อตฺถํ ปเลติ ความว่า ถึงความดับ. บทว่า น อุเปติ สงฺขํ ความว่า ไม่ถึงการนับว่า "ไปสู่ทิศชื่อโน้น". บทว่า เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต ความว่า พระเสกขมุนีผู้บังเกิดในที่นั้น โดยปกติเป็นผู้พ้นจากรูปกายแล้วในกาลก่อน บังเกิดจตุตถมรรคในที่นั้นแล้ว เพราะกำหนดรู้ธรรมกาย จึงพ้นจากนามกายอีก เป็นอุภโตภาควิมุตติ เป็นพระขีณาสพ ถึงความดับที่เรียกว่าอนุปาทาปรินิพพาน ไม่ถึงการนับว่า "เป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์" เป็นต้น.

1082. Idāni ‘‘atthaṃ paletī’’ti sutvā tassa yoniso atthaṃ asallakkhento ‘‘atthaṅgato so’’ti gāthamāha. Tassattho – so atthaṅgato udāhu natthi, udāhu ve sassatiyā sassatabhāvena arogo avipariṇāmadhammo soti evaṃ taṃ me munī sādhu viyākarohi. Kiṃ kāraṇaṃ? Tathā hi te vidito esa dhammoti.

๑๐๘๒. บัดนี้ เมื่อได้ฟังว่า "ถึงความดับ" แล้ว ไม่กำหนดเนื้อความนั้นโดยแยบคาย จึงกล่าวคาถาว่า อตฺถงฺคโต โส ดังนี้. เนื้อความของคาถานั้นคือ ท่านผู้ดับไปแล้วนั้น หรือว่าไม่มี หรือว่าเป็นผู้ไม่มีโรค มีสภาวะไม่แปรปรวนโดยความเป็นของเที่ยง ข้าแต่พระมุนี ขอพระองค์โปรดพยากรณ์เรื่องนั้นแก่ข้าพระองค์ให้ดีด้วยเถิด. เหตุใด? เพราะว่าธรรมนี้พระองค์ทรงทราบแล้ว.

1083. Athassa [Pg.310] bhagavā tathā avattabbataṃ dassento ‘‘atthaṅgatassā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṅgatassāti anupādāparinibbutassa. Na pamāṇamatthīti rūpādippamāṇaṃ natthi. Yena naṃ vajjunti yena rāgādinā naṃ vadeyyuṃ. Sabbesu dhammesūti sabbesu khandhādidhammesu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๐๘๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความที่เรื่องนั้นไม่ควรกล่าวอย่างนั้น จึงตรัสคาถาว่า อตฺถงฺคตสฺส ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า อตฺถงฺคตสฺส ความว่า ของผู้ปรินิพพานแล้วโดยไม่มีอุปาทาน. บทว่า น ปมาณมตฺถิ ความว่า ประมาณคือรูปเป็นต้นไม่มี. บทว่า เยน นํ วชฺชุํ ความว่า ที่จะพึงกล่าวถึงท่านนั้นด้วยราคะเป็นต้นใด. บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมทั้งปวงมีขันธ์เป็นต้น. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ bhagavā imaṃ suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดสุดอย่างนี้. และในตอนท้ายแห่งเทศนา ได้มีการบรรลุธรรมเหมือนดังที่กล่าวไว้แล้ว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya upasīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนาอุปสีวสูตร จบแล้ว.

7. Nandasuttavaṇṇanā

๗. พรรณนานันทสูตร

1084-5. Santi loketi nandasuttaṃ. Tattha paṭhamagāthāya attho – loke khattiyādayo janā ājīvakanigaṇṭhādike sandhāya ‘‘santi munayo’’ti vadanti, tayidaṃ kathaṃsūti kiṃ nu kho te samāpattiñāṇādinā ñāṇena uppannattā ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti, evaṃvidhaṃ nu vadanti, udāhu ve nānappakārakena lūkhajīvitasaṅkhātena jīvitenūpapannanti athassa bhagavā tadubhayaṃ paṭikkhipitvā muniṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha.

๑๐๘๔-๕. นันทสูตร มีคำเริ่มต้นว่า สนฺติ โลเก ดังนี้. เนื้อความของคาถาแรกในนันทสูตรนั้นคือ ชนทั้งหลายมีกษัตริย์เป็นต้นในโลก หมายถึงพวกอาชีวกและนิครนถ์เป็นต้น กล่าวว่า "มีมุนีอยู่" คำนั้นเป็นอย่างไรหนอ คือ พวกเขากล่าวถึงมุนีผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ เพราะเกิดจากญาณมีสมาบัติญาณเป็นต้นอย่างนี้หนอ หรือว่ากล่าวถึงผู้ถึงพร้อมด้วยชีวิตที่เรียกว่าชีวิตอันเศร้าหมองมีประการต่างๆ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงถึงมุนี จึงตรัสคาถาว่า น ทิฏฺฐิยา ดังนี้.

1086-7. Idāni ‘‘diṭṭhādīhi suddhī’’ti vadantānaṃ vāde kaṅkhāpahānatthaṃ ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Tattha anekarūpenāti kotūhalamaṅgalādinā. Tattha yatā carantāti tattha sakāya diṭṭhiyā guttā viharantā. Athassa tathā suddhiabhāvaṃ dīpento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha.

๑๐๘๖-๗. บัดนี้ เพื่อจะบรรเทาความสงสัยในวาทะของผู้ที่กล่าวว่า "ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยทิฏฐิเป็นต้น" จึงทูลถามว่า เย เกจิเม ดังนี้. ในคาถานั้น บทว่า อเนกรูเปน ความว่า ด้วยโกตุหลมงคลเป็นต้น. บทว่า ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ ความว่า สำรวมระวังอยู่ในทิฏฐิของตนในที่นั้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งความบริสุทธิ์อย่างนั้น จึงตรัสคาถาที่สอง.

1088-90. Evaṃ ‘‘nātariṃsū’’ti sutvā idāni yo atari, taṃ sotukāmo ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Athassa bhagavā oghatiṇṇamukhena jātijarātiṇṇe dassento tatiyaṃ gāthamāha. Tattha nivutāti ovuṭā pariyonaddhā. Yesīdhāti yesu idha. Ettha ca su-iti nipātamattaṃ. Taṇhaṃ pariññāyāti tīhi pariññāhi taṇhaṃ parijānitvā. Sesaṃ sabbattha pubbe vuttanayattā pākaṭameva.

๑๐๘๘-๙๐. ครั้นได้ฟังดังนี้ว่า "ท่านเหล่านั้นข้ามไม่ได้" บัดนี้ ปรารถนาจะฟังถึงผู้ที่ข้ามได้ จึงทูลถามว่า "เย เกจิเม" (คนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง) ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงถึงผู้ที่ข้ามชาติและชราได้ โดยนัยแห่งผู้ข้ามโอฆะได้ จึงตรัสคาถาที่สาม ในคาถานั้น บทว่า นิวุตา ได้แก่ ถูกครอบงำ ถูกรัดรึง บทว่า เยสีธา คือ เยสุ อิธ (ในชนเหล่าใดในโลกนี้) ในบทนั้น สุ อักษร เป็นเพียงนิบาต บทว่า ตณฺหํ ปริญฺญาย ได้แก่ กำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓ เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน

Evaṃ [Pg.311] bhagavā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pana nando bhagavato bhāsitaṃ abhinandamāno ‘‘etābhinandāmī’’ti gāthamāha. Idhāpi ca pubbe vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ แต่ในเวลาจบเทศนา นันทมาณพชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคาถาว่า "เอตาภินนฺทามิ" (ข้าพเจ้าขอชื่นชม) และในที่นี้ การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นเทียว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานันทสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบ

8. Hemakasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาเหมกสูตร

1091-4. Ye me pubbeti hemakasuttaṃ. Tattha ye me pubbe viyākaṃsūti ye bāvariādayo pubbe mayhaṃ sakaṃ laddhiṃ viyākaṃsu. Huraṃ gotamasāsanāti gotamasāsanā pubbataraṃ. Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ kāmavitakkādivaḍḍhanaṃ. Taṇhānigghātananti taṇhāvināsanaṃ. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto ‘‘idhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha etadaññāya ye satāti etaṃ nibbānapadamaccutaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena vipassantā anupubbena jānitvā ye kāyānupassanāsatiādīhi satā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti viditadhammattā, diṭṭhadhammattā, rāgādinibbānena ca abhinibbutā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๐๙๑-๔. เหมกสูตร เริ่มต้นว่า เย เม ปุพฺเพ ในสูตรนั้น บทว่า เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ ความว่า ชนเหล่าใด คือ พาวรี เป็นต้น ได้เคยพยากรณ์ลัทธิของตนแก่ข้าพเจ้าในกาลก่อน บทว่า หุรํ โคตมสาสนา ความว่า ก่อนกว่าพระศาสนาของพระโคดม บทว่า สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ ความว่า คำสอนทั้งหมดนั้น เป็นเครื่องเพิ่มพูนกามวิตกเป็นต้น บทว่า ตณฺหานิฆฺฆาตนํ ความว่า เป็นเครื่องกำจัดตัณหา ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมนั้นแก่เขา จึงตรัส ๒ คาถาว่า "อิธ" เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า เอททญฺญาย เย สตา ความว่า ชนเหล่าใดมีสติด้วยกายานุปัสสนาสติเป็นต้น รู้บทคือพระนิพพานอันไม่จุตินี้โดยลำดับ ด้วยการเห็นแจ้งโดยนัยว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" เป็นต้น บทว่า ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา ความว่า ดับกิเลสแล้ว เพราะเป็นผู้มีธรรมอันรู้แล้ว มีธรรมอันเห็นแล้ว และเพราะดับกิเลสมีราคะเป็นต้น เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้ว

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นเทียว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hemakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเหมกสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบ

9. Todeyyasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาโตเทยยสูตร

1095. Yasmiṃ [Pg.312] kāmāti todeyyasuttaṃ. Tattha vimokkho tassa kīdisoti tassa kīdiso vimokkho icchitabboti pucchati. Idāni tassa aññavimokkhābhāvaṃ dassento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha vimokkho tassa nāparoti tassa añño vimokkho natthi.

๑๐๙๕. โตเทยยสูตร เริ่มต้นว่า ยสฺมึ กามา ในสูตรนั้น บทว่า วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส ความว่า ทูลถามว่า วิโมกษ์ของท่านผู้นั้นที่พึงปรารถนาเป็นเช่นไร บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่มีวิโมกษ์อื่นของท่านผู้นั้น จึงตรัสคาถาที่สอง ในคาถานั้น บทว่า วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร ความว่า วิโมกษ์อื่นของท่านผู้นั้นไม่มี

1097-8. Evaṃ ‘‘taṇhakkhayo eva vimokkho’’ti vuttepi tamatthaṃ asallakkhento ‘‘nirāsaso so uda āsasāno’’ti puna pucchati. Tattha uda paññakappīti udāhu samāpattiñāṇādinā ñāṇena taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappayati. Athassa bhagavā taṃ ācikkhanto dutiyaṃ gāthamāha. Tattha kāmabhaveti kāme ca bhave ca. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๐๙๗-๘. แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ว่า "ความสิ้นตัณหานั่นแหละคือวิโมกษ์" (โตเทยยมาณพ) ยังไม่กำหนดเนื้อความนั้นได้ จึงทูลถามอีกว่า "นิราสโส โส อุท อาสสาโน" (ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่มีความหวัง หรือยังมีความหวังอยู่) ในบทนั้น บทว่า อุท ปญฺญากปฺปี ความว่า หรือว่า ท่านย่อมกำหนดตัณหากัปป์หรือทิฏฐิกัปป์ด้วยญาณมีสมาปัตติญาณเป็นต้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงบอกความนั้นแก่เขา จึงตรัสคาถาที่สอง ในคาถานั้น บทว่า กามภเว ได้แก่ ในกามและในภพ เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้ว

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นเทียว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya todeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโตเทยยสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบ

10. Kappasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถากัปปสูตร

1099. Majjhe sarasminti kappasuttaṃ. Tattha majjhe sarasminti purimapacchimakoṭipaññāṇābhāvato majjhabhūte saṃsāreti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatanti tiṭṭhamānānaṃ. Yathāyidaṃ nāparaṃ siyāti yathā idaṃ dukkhaṃ puna na bhaveyya.

๑๐๙๙. กัปปสูตร เริ่มต้นว่า มชฺเฌ สรสฺมึ ในสูตรนั้น บทว่า มชฺเฌ สรสฺมึ ความว่า ในท่ามกลางสงสาร เพราะไม่มีการปรากฏแห่งส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย บทว่า ติฏฺฐตํ ได้แก่ แก่ผู้ที่ยืนอยู่ บทว่า ยถายิทํ นาปรํ สิยา ความว่า ทำอย่างไรทุกข์นี้จะไม่พึงมีอีก

1101-2. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto tisso gāthāyo abhāsi. Tattha akiñcananti kiñcanapaṭipakkhaṃ. Anādānanti ādānapaṭipakkhaṃ, kiñcanādānavūpasamanti vuttaṃ hoti. Anāparanti aparapaṭibhāgadīpavirahitaṃ, seṭṭhanti vuttaṃ hoti. Na te mārassa paddhagūti te [Pg.313] mārassa paddhacarā paricārakā sissā na honti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๑๐๑-๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นแก่เขา ได้ตรัส ๓ คาถา ในคาถานั้น บทว่า อกิญฺจนํ ได้แก่ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิัญจนะ (เครื่องกังวล) บทว่า อนาทานํ ได้แก่ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออาทานะ (ความยึดมั่น) หมายความว่า เป็นที่สงบระงับกิัญจนะและอาทานะ บทว่า อนาปรํ ได้แก่ เกาะที่ปราศจากส่วนอื่นที่เป็นปฏิปักษ์ หมายความว่า ประเสริฐที่สุด บทว่า น เต มารสฺส ปทฺธคู ความว่า ชนเหล่านั้นไม่เป็นผู้เดินตามทางของมาร ไม่เป็นผู้รับใช้ ไม่เป็นศิษย์ของมาร เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้ว

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสูตรนี้ด้วยยอดคือพระอรหัตอย่างนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นเทียว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kappasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากัปปสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบ

11. Jatukaṇṇisuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาชตุกัณณีสูตร

1103-4. Sutvānahanti jatukaṇṇisuttaṃ. Tattha sutvānahaṃ vīramakāmakāminti ahaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā nayena vīraṃ kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā. Akāmamāgamanti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi. Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu. Yathātacchanti yathātathaṃ. Brūhi meti puna yācanto bhaṇati. Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya, ko pana vādo dvikkhattuṃ. Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya. Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānanti yamahaṃ jātijarānaṃ pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ.

๑๑๐๓-๔. ชตุกัณณีสูตร เริ่มต้นว่า สุตฺวานหํ ในสูตรนั้น บทว่า สุตฺวานหํ วีรมกามกามึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ฟังถึงพระพุทธเจ้าผู้มีความเพียร ผู้ไม่ปรารถนากาม เพราะไม่ทรงปรารถนากามทั้งหลาย โดยนัยว่า "อิติปิ โส ภควา" เป็นต้น บทว่า อกามมาคมํ ความว่า ข้าพเจ้ามาเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคผู้ปราศจากกาม บทว่า สหชเนตฺต ได้แก่ พระผู้มีพระจักษุคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิดพร้อม (กับการตรัสรู้) บทว่า ยถาตจฺฉํ ได้แก่ ตามความเป็นจริง บทว่า พฺรูหิ เม ความว่า กล่าวทูลขออีกครั้งหนึ่ง จริงอยู่ ผู้ที่ทูลขอย่อมกล่าวได้แม้ตั้งพันครั้ง จะกล่าวอะไรถึงการกล่าวสองครั้งเล่า บทว่า เตชี เตชสา ความว่า พระองค์ผู้ทรงมีเดช ทรงครอบงำด้วยเดช บทว่า ยมหํ วิชญฺญํ ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ ความว่า ข้าพเจ้าพึงรู้ธรรมใดอันเป็นเครื่องละชาติและชราในโลกนี้ได้

1105-7. Athassa bhagavā taṃ dhammamācikkhanto tisso gāthāyo abhāsi. Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘khema’’nti disvā. Uggahitanti taṇhādiṭṭhivasena gahitaṃ. Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā, muñcitabbanti vuttaṃ hoti. Mā te vijjitthāti mā te ahosi. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ vāpi te mā vijjittha. Pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā. Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คาถาที่ ๑๑๐๕-๗ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมนั้นแก่เขา จึงได้ตรัสพระคาถา ๓ คาถา. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต ความว่า เห็นเนกขัมมะ คือพระนิพพานและปฏิปทาอันเป็นทางดำเนินไปสู่พระนิพพานว่าเป็นแดนเกษม. บทว่า อุคฺคหิตํ คือ อันตัณหาและทิฏฐิยึดถือไว้. บทว่า นิรตฺตํ วา ความว่า หรืออันบุคคลพึงสลัดทิ้ง หรือพึงปล่อยวาง. บทว่า มา เต วิชฺชิตฺถา ความว่า อย่าได้มีแก่ท่านเลย. บทว่า กิญฺจนํ ความว่า แม้เครื่องกังวลคือราคะเป็นต้น อย่าได้มีแก่ท่าน. บทว่า ปุพฺเพ คือ กิเลสที่เกิดขึ้นปรารภสังขารในอดีต. บทว่า พฺราหฺมณา คือ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกชตุกัณณีพราหมณ์. เนื้อความที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ [Pg.314] bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงสูตรนี้ให้จบลงด้วยอรหัตตผลอย่างนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับครั้งก่อนๆ นั่นเทียว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya jatukaṇṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาชตุกัณณีสูตร จบ.

12. Bhadrāvudhasuttavaṇṇanā

๑๒. วรรณนาภัทราวุธสูตร

1108-9. Okañjahanti bhadrāvudhasuttaṃ. Tattha okañjahanti ālayaṃ jahaṃ. Taṇhacchidanti chataṇhākāyacchidaṃ. Anejanti lokadhammesu nikkampaṃ. Nandiñjahanti anāgatarūpādipatthanājahaṃ. Ekā eva hi taṇhā thutivasena idha nānappakārato vuttā. Kappañjahanti duvidhakappajahaṃ. Abhiyāceti ativiya yācāmi. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti nāgassa tava bhagavā vacanaṃ sutvā ito pāsāṇakacetiyato bahū janā pakkamissantīti adhippāyo. Janapadehi saṅgatāti aṅgādīhi janapadehi idha samāgatā. Viyākarohīti dhammaṃ desehi.

คาถาที่ ๑๑๐๘-๙ ภัทราวุธสูตร เริ่มต้นด้วยบทว่า โอกญฺชหํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า โอกญฺชหํ คือ ผู้ละอาลัย. บทว่า ตณฺหจฺฉิทํ คือ ผู้ตัดหมู่แห่งตัณหา ๖. บทว่า อเนชํ คือ ผู้ไม่หวั่นไหวในโลกธรรมทั้งหลาย. บทว่า นนฺทิญฺชหํ คือ ผู้ละความปรารถนารูปเป็นต้นในอนาคต. อันที่จริง ตัณหาอย่างเดียวเท่านั้น ที่ท่านกล่าวไว้ในที่นี้โดยประการต่างๆ ด้วยอำนาจการสรรเสริญ. บทว่า กปฺปญฺชหํ คือ ผู้ละกัปปะ ๒ อย่าง. บทว่า อภิยาเจ คือ ข้าพระองค์ทูลขออย่างยิ่ง. บทว่า สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต ความว่า ข้าแต่พระนาค คือพระผู้มีพระภาค ชนเป็นอันมากฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว จักหลีกไปจากปาสาณกเจดีย์นี้. บทว่า ชนปเทหิ สงฺคตา คือ มาประชุมกันในที่นี้จากชนบททั้งหลายมีอังคะเป็นต้น. บทว่า วิยากโรหิ คือ ขอพระองค์จงทรงแสดงธรรมเถิด.

1110. Athassa āsayānulomena dhammaṃ desento bhagavā dve gāthāyo abhāsi. Tattha ādānataṇhanti rūpādīnaṃ ādāyikaṃ gahaṇataṇhaṃ, taṇhupādānanti vuttaṃ hoti. Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantīti etesu uddhādibhedesu yaṃ yaṃ gaṇhanti. Teneva māro anveti jantunti teneva upādānapaccayanibbattakammābhisaṅkhāranibbattavasena paṭisandhikkhandhamāro taṃ sattaṃ anugacchati.

๑๑๑๐. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของเขา จึงได้ตรัสพระคาถา ๒ คาถา. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อาทานตณฺหํ คือ ตัณหาที่ยึดถือซึ่งเป็นเหตุถือเอารูปเป็นต้น กล่าวคือ ตัณหูปาทาน. บทว่า ยํ ยญฺหิ โลกสฺมึ อุปาทิยนฺติ คือ พวกเขายึดถือสิ่งใดๆ ในบรรดาสิ่งเหล่านี้ที่มีความแตกต่างกันคือเบื้องบนเป็นต้น. บทว่า เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ คือ ปฏิสนธิขันธมาร อันเกิดจากกรรมอภิสังขารซึ่งเกิดขึ้นโดยมีอุปาทานเป็นปัจจัย ย่อมติดตามสัตว์นั้นไป ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง.

1111. Tasmā pajānanti tasmā etamādīnavaṃ aniccādivasena vā saṅkhāre jānanto. Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti ādātabbaṭṭhena ādānesu rūpādīsu satte sabbaloke imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ pekkhamāno. Ādānasatte vā ādānābhiniviṭṭhe puggale ādānasaṅgahetuñca imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ tato vītikkamituṃ asamatthaṃ [Pg.315] iti pekkhamāno kiñcanaṃ sabbaloke na uppādiyethāti sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๑๑๑. บทว่า ตสฺมา ปชานํ คือ เพราะฉะนั้น เมื่อรู้โทษนี้ หรือเมื่อรู้สังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตํ คือ เมื่อเล็งเห็นหมู่สัตว์นี้ในโลกทั้งปวง ผู้ข้องอยู่ในอารมณ์ที่ควรถือมั่น คือรูปเป็นต้น อันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่น ติดอยู่ในแดนแห่งมฤตยู. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเล็งเห็นบุคคลผู้ฝังใจมั่นในความยึดมั่น และหมู่สัตว์นี้ผู้ติดอยู่ในแดนแห่งมฤตยูเพราะการยึดถือเป็นเหตุ ไม่สามารถจะก้าวล่วงจากแดนแห่งมฤตยูนั้นไปได้ จึงไม่พึงก่อเครื่องกังวลใดๆ ในโลกทั้งปวง ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงสูตรนี้ให้จบลงด้วยอรหัตตผลอย่างนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับครั้งก่อนๆ นั่นเทียว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya bhadrāvudhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาภัทราวุธสูตร จบ.

13. Udayasuttavaṇṇanā

๑๓. วรรณนาอุทัยสูตร

1112-3. Jhāyinti udayasuttaṃ. Tattha aññāvimokkhanti paññānubhāvanijjhātaṃ vimokkhaṃ pucchati. Atha bhagavā yasmā udayo catutthajjhānalābhī, tasmāssa paṭiladdhajjhānavasena nānappakārato aññāvimokkhaṃ dassento gāthādvayamāha. Tattha pahānaṃ kāmacchandānanti yamidaṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattentassa kāmacchandappahānaṃ, tampi aññāvimokkhaṃ pabrūmi. Evaṃ sabbapadāni yojetabbāni.

คาถาที่ ๑๑๑๒-๓ อุทัยสูตร เริ่มต้นด้วยบทว่า ฌายึ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาวิมอกฺขํ คือ ท่านถามถึงวิโมกข์ที่เพ่งพินิจด้วยอานุภาพแห่งปัญญา. ลำดับนั้น เพราะเหตุที่อุทัยมาณพเป็นผู้ได้จตุตถฌาน พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถา ๒ คาถา เพื่อทรงแสดงอัญญาวิมอกข์แก่เขาโดยประการต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งฌานที่เขาได้บรรลุแล้ว. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ คือ การละกามฉันทะของผู้ยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นนี้ใด แม้การละนั้น เราก็กล่าวว่าเป็นอัญญาวิมอกข์. พึงประกอบบททั้งหมดอย่างนี้.

1114. Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānaupekkhāsatīhi saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti iminā tasmiṃ catutthajjhānavimokkhe ṭhatvā jhānaṅgāni vipassitvā adhigataṃ arahattavimokkhaṃ vadati. Arahattavimokkhassa hi maggasampayuttasammāsaṅkappādibhedo dhammatakko purejavo hoti. Tenāha – ‘‘dhammatakkapurejava’’nti. Avijjāya pabhedananti etameva ca aññāvimokkhaṃ avijjāpabhedanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nissāya jātattā kāraṇopacārena ‘‘avijjāya pabhedana’’nti pabrūmīti.

๑๑๑๔. บทว่า อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ คือ บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติแห่งจตุตถฌาน. บทว่า ธมฺมตกฺกปุเรชวํ ด้วยบทนี้ พระองค์ตรัสถึงอรหัตตวิโมกข์ที่บรรลุแล้ว หลังจากดำรงอยู่ในจตุตถฌานวิโมกข์นั้นแล้วเจริญวิปัสสนาในองค์ฌานทั้งหลาย. จริงอยู่ สำหรับอรหัตตวิโมกข์ ธรรมตักกะ (ความตรึกในธรรม) อันมีความแตกต่างคือสัมมาสังกัปปะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยมรรค ย่อมเป็นตัวนำหน้า. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. บทว่า อวิชฺชาย ปเภทนํ คือ และเราเรียกอัญญาวิมอกข์นี้เองว่า "การทำลายอวิชชา" โดยอุปจารแห่งเหตุ เพราะเกิดขึ้นอาศัยพระนิพพานอันชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชา.

1115-6. Evaṃ avijjāpabhedanavacanena vuttaṃ nibbānaṃ sutvā ‘‘taṃ kissa vippahānena vuccatī’’ti pucchanto ‘‘kiṃsu saṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha kiṃsu saṃyojanoti kiṃ saṃyojano. Vicāraṇanti vicaraṇakāraṇaṃ. Kissassa vippahānenāti kiṃ nāmakassa assa dhammassa vippahānena. Athassa [Pg.316] bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘nandisaṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha vitakkassāti kāmavitakkādiko vitakko assa.

คาถาที่ ๑๑๑๕-๖ เมื่อได้ฟังถึงพระนิพพานที่ตรัสด้วยคำว่า "การทำลายอวิชชา" อย่างนี้แล้ว จึงทูลถามว่า "พระนิพพานนั้น ท่านเรียกว่าเป็นการละอะไร" โดยกล่าวคาถาว่า "อะไรเป็นสังโยชน์". ในบทเหล่านั้น บทว่า กึสุ สํโยชโน คือ อะไรเป็นสังโยชน์. บทว่า วิจารณา คือ เหตุแห่งการเที่ยวไป. บทว่า กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน คือ ด้วยการละธรรมะชื่ออะไร. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นแก่เขา จึงตรัสคาถาว่า "นันทิเป็นสังโยชน์". ในบทนั้น บทว่า วิตกฺกสฺส คือ วิตกของเขา มีกามวิตกเป็นต้น.

1117-8. Idāni tassa nibbānassa maggaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ satassā’’ti gāthamāha. Tattha viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ. Athassa maggaṃ kathento bhagavā ‘‘ajjhattañcā’’ti gāthamāha. Tattha evaṃ satassāti evaṃ satassa sampajānassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

คาถาที่ ๑๑๑๗-๘ บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงทางแห่งพระนิพพานนั้น จึงกล่าวคาถาว่า "สติเป็นอย่างไร". ในบทนั้น บทว่า วิญฺญาณํ คือ อภิสังขารวิญญาณ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสบอกทางแก่เขา จึงตรัสคาถาว่า "ทั้งภายใน...". ในบทนั้น บทว่า เอวํ สตสฺส คือ สำหรับผู้มีสติสัมปชัญญะอย่างนั้น. ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว.

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงสูตรนี้ให้จบลงด้วยอรหัตตผลอย่างนี้ และในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมก็ได้มีแล้วเหมือนกับครั้งก่อนๆ นั่นเทียว.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya udayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาอุทัยสูตร จบ.

14. Posālasuttavaṇṇanā

๑๔. วรรณนาโปสาลสูตร

1119-20. Yo atītanti posālasuttaṃ. Tattha yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ekampi jāti’’ntiādibhedaṃ atītaṃ ādisati. Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa. Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyappahāyino, pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo. Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvavipassanena ‘‘natthi kiñcī’’ti passato, ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha. Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi, kīdisaṃ pucchitabbanti. Kathaṃ neyyoti kathaṃ so netabbo, kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti.

โปสาลสูตร เริ่มต้นว่า โย อตีตํ ฯลฯ ในบทเหล่านั้น บทว่า โย อตีตํ อาทิสติ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ทรงแสดงอดีตชาติของตนและของผู้อื่น มีประเภทเป็นต้นว่า “แม้ชาติเดียว” บทว่า วิภูตรูปสัญฺญิสฺส ได้แก่ ผู้มีรูปสัญญาอันก้าวล่วงแล้ว บทว่า สพฺพกายปฺปหายิโน ได้แก่ ผู้ละรูปกายทั้งหมดได้ด้วยตทังคประหาณและวิกขัมภนประหาณ อธิบายว่า ผู้มีปฏิสนธิในรูปภพอันละได้แล้ว บทว่า นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต ได้แก่ ผู้เห็นอยู่ว่า “ไม่มีอะไร” ด้วยการวิปัสสนาถึงความไม่มีแห่งวิญญาณ ท่านกล่าวหมายถึง ผู้ได้อากิญจัญญายตนฌาน บทว่า ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ ความว่า ท่านเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สักกะ” แล้วกล่าวว่า ข้าพเจ้าขอทูลถามถึงญาณของบุคคลนั้น (ถามว่า) ทูลถามถึงญาณเช่นไร บทว่า กถํ เนยฺโย ความว่า บุคคลนั้นควรจะแนะนำอย่างไร ควรจะทำให้ญาณอันยิ่งขึ้นไปเกิดขึ้นแก่เขาได้อย่างไร

1121. Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthādvayamāha. Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato. Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhantaṃ [Pg.317] etaṃ puggalaṃ jānāti ‘‘āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī’’ti. Vimuttanti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti tammayaṃ.

๑๑๒๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศความเป็นผู้มีพระญาณไม่ติดขัดในบุคคลเช่นนั้นของพระองค์แล้ว จึงตรัสคาถา ๒ คาถาเพื่อพยากรณ์ญาณนั้น ในคาถาเหล่านั้น บทว่า วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, อภิชานํ ตถาคโต ความว่า พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งปวง คือ ๔ อย่างโดยอำนาจแห่งอภิสังขาร และ ๗ อย่างโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ บทว่า ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ ความว่า ทรงทราบถึงบุคคลผู้นั้นผู้ดำรงอยู่ด้วยอำนาจแห่งกรรมอภิสังขาร ว่า “ในอนาคต บุคคลนี้จักมีคติอย่างนี้” บทว่า วิมุตฺตํ ได้แก่ ผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนฌานเป็นต้น บทว่า ตปฺปรายณํ ได้แก่ ผู้มีฌานนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

1122. Ākiñcaññasambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanajanakaṃ kammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘kinti palibodho aya’’nti. Nandī saṃyojanaṃ itīti yā ca tattha arūparāgasaṅkhātā nandī, tañca saṃyojanaṃ iti ñatvā. Tato tattha vipassatīti tato ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkameneva uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ. Vusīmatoti vusitavantassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๑๒๒. บทว่า อากิญฺจญฺญสมฺภวํ ญตฺวา ความว่า ทรงทราบกรรมอภิสังขารอันเป็นเหตุให้เกิดอากิญจัญญายตนฌานแล้วว่า “นี่เป็นเครื่องกังวลอย่างไรหนอ” บทว่า นนฺที สํโยชนํ อิติ ความว่า ทรงทราบว่า นันทิ กล่าวคือ อรูปราคะในฌานนั้น เป็นสังโยชน์ บทว่า ตโต ตตฺถ วิปสฺสตี ความว่า จากนั้น ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว ย่อมเห็นแจ้งสมาบัตินั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น บทว่า เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺสา ความว่า อรหัตตญาณนั้นที่เกิดขึ้นโดยลำดับแก่บุคคลนั้นผู้เห็นแจ้งอยู่อย่างนี้ เป็นญาณที่ไม่วิปริต บทว่า วุสีมโต ได้แก่ ของผู้มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดสุดอย่างนี้ และในที่สุดแห่งเทศนา ได้มีการบรรลุธรรมเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya posālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาโปสาลสูตร จบ

15. Mogharājasuttavaṇṇanā

๑๕. วรรณนาโมฆราชสูตร

1123. Dvāhaṃ sakkanti mogharājasuttaṃ. Tattha dvāhanti dve vāre ahaṃ. So hi pubbe ajitasuttassa ca tissametteyyasuttassa ca avasāne dvikkhattuṃ bhagavantaṃ pucchi. Bhagavā panassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno na byākāsi. Tenāha – ‘‘dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa’’nti. Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutanti yāvatatiyañca sahadhammikaṃ puṭṭho visuddhidevabhūto isi bhagavā sammāsambuddho byākarotīti evaṃ me sutaṃ. Godhāvarītīreyeva kira so evamassosi. Tenāha – ‘‘byākarotīti me suta’’nti.

๑๑๒๓. โมฆราชสูตร เริ่มต้นว่า ทฺวาหํ สกฺกํ ในบทนั้น บทว่า ทฺวาหํ คือ ข้าพระองค์สองครั้ง เพราะว่า ท่านผู้นั้นได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าสองครั้งในตอนท้ายของอชิตสูตรและติสสเมตเตยยสูตรก่อนหน้านี้ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของท่าน จึงยังไม่ทรงพยากรณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ข้าพระองค์ได้ทูลถามท้าวสักกะสองครั้ง” บทว่า ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตํ ความว่า ข้าพระองค์ได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นฤาษี ผู้เป็นวิสุทธิเทพ เมื่อถูกถามปัญหาที่เป็นไปกับด้วยธรรมจนถึงครั้งที่สาม ย่อมทรงพยากรณ์ ได้ยินว่า ท่านได้ฟังมาอย่างนั้นที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวรีนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า พระองค์ย่อมทรงพยากรณ์”

1124. Ayaṃ lokoti manussaloko. Paro lokoti taṃ ṭhapetvā avaseso. Sadevakoti brahmalokaṃ ṭhapetvā avaseso [Pg.318] upapattidevasammutidevayutto, ‘‘brahmaloko sadevako’’ti etaṃ vā ‘‘sadevake loke’’tiādinayanidassanamattaṃ, tena sabbopi tathāvuttappakāro loko veditabbo.

๑๑๒๔. บทว่า อยํ โลโก คือ มนุสสโลก บทว่า ปโร โลโก คือ โลกที่เหลือยกเว้นมนุสสโลกนั้น บทว่า สเทวโก คือ โลกที่เหลือซึ่งประกอบด้วยอุปปัตติเทพและสมมติเทพ ยกเว้นพรหมโลก หรือบทว่า “พรหมโลกกับทั้งเทวโลก” นี้เป็นเพียงตัวอย่างแสดงนัยดังที่ตรัสไว้ว่า “ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า โลกทั้งหมดที่มีประเภทดังกล่าวแล้วนั้น

1125. Evaṃ abhikkantadassāvinti evaṃ aggadassāviṃ, sadevakassa lokassa ajjhāsayādhimuttigatiparāyaṇādīni passituṃ samatthanti dasseti.

๑๑๒๕. บทว่า เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ ความว่า ผู้ทรงเห็นสิ่งที่ประเสริฐอย่างนี้ แสดงว่า ทรงสามารถที่จะทอดพระเนตรเห็นอัธยาศัย อธิมุตติ คติ และที่ไปในเบื้องหน้าเป็นต้นของโลกพร้อมทั้งเทวโลกได้

1126. Suññato lokaṃ avekkhassūti avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vāti dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๑๒๖. บทว่า สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ ความว่า เธอจงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยความเป็นสภาวะที่กำหนดรู้ว่าต้องเป็นไปอย่างแน่นอน หรือโดยการพิจารณาเห็นสังขารอันว่างเปล่า บทว่า อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ ได้แก่ ถอนสักกายทิฏฐิขึ้นแล้ว เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น

Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระสูตรนี้โดยมีพระอรหัตเป็นยอดสุดอย่างนี้ และในที่สุดแห่งเทศนา ได้มีการบรรลุธรรมเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya mogharājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตตนิบาต วรรณนาโมฆราชสูตร จบ

16. Piṅgiyasuttavaṇṇanā

๑๖. วรรณนาปิงคิยสูตร

1127. Jiṇṇohamasmīti piṅgiyasuttaṃ. Tattha jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇoti so kira brāhmaṇo jarābhibhūto vīsavassasatiko jātiyā, dubbalo ca ‘‘idha padaṃ karissāmī’’ti aññattheva karoti, vinaṭṭhapurimacchavivaṇṇo ca. Tenāha – ‘‘jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo’’ti. Māhaṃ nassaṃ momuho antarāvāti māhaṃ tuyhaṃ dhammaṃ asacchikatvā antarāyeva avidvā hutvā anassiṃ. Jātijarāya idha vippahānanti idheva tava pādamūle pāsāṇake vā cetiya jātijarāya vippahānaṃ nibbānadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, taṃ me ācikkha.

๑๑๒๗. ปิงคิยสูตร เริ่มต้นว่า ชิณฺโณหมสฺมิ ในบทนั้น บทว่า ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้นั้นถูกชราครอบงำ มีอายุ ๑๒๐ ปีโดยชาติ เป็นผู้มีกำลังน้อย และเมื่อตั้งใจว่า “จักก้าวเท้าไปตรงนี้” ก็กลับก้าวไปที่อื่น และมีสีผิวแต่ก่อนอันเสื่อมสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ข้าพระองค์แก่แล้ว ไม่มีกำลัง มีวรรณะเสื่อมแล้ว” บทว่า มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตรา ความว่า ขอข้าพระองค์อย่าได้พินาศไปในระหว่าง เพราะเป็นผู้ไม่รู้ ไม่ได้ประจักษ์ซึ่งธรรมของพระองค์เลย บทว่า ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ ความว่า ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมคือพระนิพพาน อันเป็นที่ละชาติและชรา ซึ่งข้าพระองค์พึงรู้ได้ ณ ที่นี้เอง ที่ใกล้พระบาทของพระองค์ หรือที่เจดีย์หินแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

1128. Idāni yasmā piṅgiyo kāye sāpekkhatāya ‘‘jiṇṇohamasmī’’ti gāthamāha tenassa bhagavā kāye sinehappahānatthaṃ ‘‘disvāna [Pg.319] rūpesu vihaññamāne’’ti gāthamāha. Tattha rūpesūti rūpahetu rūpapaccayā. Vihaññamāneti kammakāraṇādīhi upahaññamāne. Ruppanti rūpesūti cakkhurogādīhi ca rūpahetuyeva janā ruppanti bādhīyanti.

๑๑๒๘. บัดนี้ เพราะเหตุที่ท่านปิงคิยะมีความเยื่อใยในกาย จึงกล่าวคาถาว่า “ข้าพระองค์แก่แล้ว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคาถาว่า “ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน” เพื่อให้ท่านละความรักในกาย ในบทนั้น บทว่า รูเปสุ คือ เพราะเหตุแห่งรูป เพราะปัจจัยคือรูป บทว่า วิหญฺญมาเน คือ ถูกเบียดเบียนด้วยเหตุคือกรรมเป็นต้น บทว่า รุปฺปนฺติ รูเปสุ ความว่า ชนทั้งหลายย่อมเดือดร้อน ย่อมถูกเบียดเบียน เพราะเหตุแห่งรูปนั่นเอง ด้วยโรคตาเป็นต้น

1129-30. Evaṃ bhagavatā yāva arahattaṃ tāva kathitaṃ paṭipattiṃ sutvāpi piṅgiyo jarādubbalatāya visesaṃ anadhigantvāva puna ‘‘disā catasso’’ti imāya gāthāya bhagavantaṃ thomento desanaṃ yācati. Athassa bhagavā punapi yāva arahattaṃ, tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘taṇhādhipanne’’ti gāthamāha. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

๑๑๒๙-๓๐. ปิงคิยพราหมณ์ แม้ได้สดับข้อปฏิบัติที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้จนถึงพระอรหัตอย่างนี้แล้ว แต่เพราะความชราทุพพลภาพ จึงยังมิได้บรรลุคุณวิเศษ ได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคาถานี้ว่า ‘ทิศทั้งสี่’ แล้วทูลขอพระธรรมเทศนาอีก ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงข้อปฏิบัติจนถึงพระอรหัตแก่เธออีกครั้ง จึงได้ตรัสคาถาว่า ‘taṇhādhipanne’ เป็นต้น ข้อความที่เหลือปรากฏชัดแล้วในที่ทุกแห่ง

Imampi suttaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca piṅgiyo anāgāmiphale patiṭṭhāsi. So kira antarantarā cintesi – ‘‘evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ nāma desanaṃ na labhi mayhaṃ mātulo bāvarī savanāyā’’ti. Tena sinehavikkhepena arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi. Antevāsino panassa sahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhavo ahesunti.

แม้พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงโดยมีพระอรหัตเป็นยอด และในกาลจบเทศนา ปิงคิยพราหมณ์ได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ได้ยินว่า ท่านคิดในระหว่างๆ ว่า ‘พาวรีพราหมณ์ผู้เป็นลุงของเรา ไม่ได้ฟังเทศนาที่มีปฏิภาณวิจิตรเช่นนี้หนอ’ เพราะความฟุ้งซ่านด้วยความรักนั้น ท่านจึงไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ ส่วนอันเตวาสิกของท่านคือชฎิลหนึ่งพันได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ทั้งหมดได้เป็นเอหิภิกขุ ผู้ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

Suttanipāta-aṭṭhakathāya piṅgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปิงคิยสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบ

Pārāyanatthutigāthāvaṇṇanā

พรรณนาปารายนัตถุติคาถา

Ito paraṃ saṅgītikārā desanaṃ thomentā ‘‘idamavoca bhagavā’’tiādimāhaṃsu. Tattha idamavocāti idaṃ parāyanaṃ avoca. Paricārakasoḷasānanti bāvarissa paricārakena piṅgiyena saha soḷasannaṃ buddhassa vā bhagavato paricārakānaṃ soḷasannanti paricārakasoḷasannaṃ. Te eva ca brāhmaṇā. Tattha soḷasaparisā pana purato ca pacchato ca vāmapassato ca dakkhiṇapassato ca cha cha yojanāni nisinnā ujukena dvādasayojanikā ahosi. Ajjhiṭṭhoti yācito atthamaññāyāti pāḷiatthamaññāya. Dhammamaññāyāti pāḷimaññāya. Pārāyananti evaṃ imassa dhammapariyāyassa adhivacanaṃ āropetvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ [Pg.320] nāmāni kittayantā ‘‘ajito tissametteyyo…pe… buddhaseṭṭhaṃ upāgamu’’nti āhaṃsu.

ต่อจากนี้ไป พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย เมื่อจะสรรเสริญพระธรรมเทศนา ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘idamavoca bhagavā’ ในบทเหล่านั้น บทว่า idamavoca ความว่า ตรัสปารายนวรรคนี้ บทว่า Paricārakasoḷasānaṃ ความว่า แห่งพราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นบริจาริกาของพาวรีพราหมณ์ พร้อมด้วยปิงคิยพราหมณ์ หรือแห่งพราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นบริจาริกาของพระพุทธเจ้าหรือพระผู้มีพระภาค และท่านเหล่านั้นนั่นแหละเป็นพราหมณ์ ก็ในที่นั้น บริษัท ๑๖ นั่งแล้วทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ทั้งข้างซ้ายและข้างขวา ด้านละ ๖ โยชน์ โดยตรงได้เป็น ๑๒ โยชน์ บทว่า Ajjhiṭṭho คือ อันเขาอ้อนวอนแล้ว บทว่า atthamaññāya คือ ทรงทราบอรรถแห่งบาลี บทว่า Dhammamaññāya คือ ทรงทราบตัวบาลี พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายทรงตั้งชื่อแห่งธรรมบรรยายนี้อย่างนี้ว่า ปารายนะ แล้วเมื่อจะประกาศชื่อของพราหมณ์เหล่านั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘อชิตะ ติสสเมตเตยยะ... เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด’

1131-7. Tattha sampannacaraṇanti nibbānapadaṭṭhānabhūtena pātimokkhasīlādinā sampannaṃ. Isinti mahesiṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Tato paraṃ brahmacariyamacariṃsūti maggabrahmacariyaṃ acariṃsu. Tasmā pārāyananti tassa pārabhūtassa nibbānassa ayananti vuttaṃ hoti.

๑๑๓๑-๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า sampannacaraṇaṃ ความว่า ถึงพร้อมแล้วด้วยปาฏิโมกขศีลเป็นต้น อันเป็นปทัฏฐานแห่งพระนิพพาน บทว่า Isiṃ คือ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้อความที่เหลือปรากฏชัดแล้ว ต่อจากนั้น บทว่า brahmacariyamacariṃsu ความว่า ได้ประพฤติมรรคพรหมจรรย์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปารายนะ คือ ท่านกล่าวว่า เป็นทางไปสู่พระนิพพานอันเป็นฝั่งโน้น

Pārāyanānugītigāthāvaṇṇanā

พรรณนาปารายนานุคีติคาถา

1138. Pārāyanamanugāyissanti assa ayaṃ sambandho – bhagavatā hi pārāyane desite soḷasasahassā jaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, avasesānañca cuddasakoṭisaṅkhānaṃ devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

๑๑๓๘. ความเชื่อมโยงของคำว่า Pārāyanamanugāyissanti นี้มีดังนี้ – จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงปารายนวรรค ชฎิล ๑๖,๐๐๐ ได้บรรลุพระอรหัต และเทวดาและมนุษย์ที่เหลือจำนวน ๑๔ โกฏิ ได้มีการตรัสรู้ธรรม คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า

‘‘Tato pāsāṇake ramme, pārāyanasamāgame;

Amataṃ pāpayī buddho, cuddasa pāṇakoṭiyo’’ti.

‘ในกาลนั้น ณ ปาสาณกเจดีย์อันน่ารื่นรมย์ ในการประชุมฟังปารายนวรรค พระพุทธเจ้าได้ทรงยังสัตว์ ๑๔ โกฏิให้บรรลุอมตธรรม’

Niṭṭhitāya pana dhammadesanāya tato tato āgatā manussā bhagavato ānubhāvena attano attano gāmanigamādīsveva pāturahesuṃ. Bhagavāpi sāvatthimeva agamāsi paricārakasoḷasādīhi anekehi bhikkhusahassehi parivuto. Tattha piṅgiyo bhagavantaṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmahaṃ, bhante, bāvarissa buddhuppādaṃ ārocetuṃ, paṭissutañhi tassa mayā’’ti. Atha bhagavatā anuññāto ñāṇagamaneneva godhāvarītīraṃ gantvā pādagamanena assamābhimukho agamāsi. Tamenaṃ bāvarī brāhmaṇo maggaṃ olokento nisinno dūratova khārijaṭādivirahitaṃ bhikkhuvesena āgacchantaṃ disvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Sampattañcāpi naṃ pucchi – ‘‘kiṃ, piṅgiya, buddho loke uppanno’’ti. ‘‘Āma, brāhmaṇa, uppanno, pāsāṇake cetiye nisinno amhākaṃ dhammaṃ desesi, tamahaṃ tuyhaṃ desessāmī’’ti. Tato bāvarī mahatā sakkārena sapariso taṃ pūjetvā āsanaṃ paññāpesi. Tattha nisīditvā piṅgiyo ‘‘pārāyanamanugāyissa’’ntiādimāha.

ครั้นเมื่อพระธรรมเทศนาจบลง มนุษย์ทั้งหลายผู้มาจากที่นั้นๆ ก็ได้ปรากฏในบ้านและนิคมเป็นต้นของตนๆ นั่นเอง ด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค แม้พระผู้มีพระภาค ก็ได้เสด็จไปยังกรุงสาวัตถีนั่นเทียว แวดล้อมด้วยภิกษุหลายพันรูป มีพราหมณ์ ๑๖ คนผู้เป็นบริจาริกาเป็นต้น ในที่นั้น ปิงคิยพราหมณ์ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วได้ทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปเพื่อกราบทูลการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแก่พาวรีพราหมณ์ เพราะข้าพระองค์ได้รับปากกับท่านไว้’ ลำดับนั้น ท่านได้รับอนุญาตจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้ไปยังฝั่งแม่น้ำโคธาวรีด้วยการเดินทางด้วยญาณนั่นเอง แล้วเดินเท้าไปยังอาศรม พาวรีพราหมณ์ผู้นั่งแลดูหนทางอยู่ ได้เห็นท่านผู้ปราศจากหาบและชฎาเป็นต้น กำลังมาในเพศภิกษุแต่ไกล ก็ได้ถึงความตกลงใจว่า ‘พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว’ และได้ถามท่านผู้มาถึงแล้วว่า ‘พ่อปิงคิยะ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือ’ (ปิงคิยะตอบว่า) ‘ใช่แล้ว พราหมณ์ พระองค์อุบัติขึ้นแล้ว พระองค์ประทับนั่ง ณ ปาสาณกเจดีย์ ทรงแสดงธรรมแก่พวกเรา ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมนั้นแก่ท่าน’ ลำดับนั้น พาวรีพราหมณ์พร้อมด้วยบริษัทได้บูชาท่านด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่แล้ว ปูลาดอาสนะไว้ ปิงคิยพราหมณ์นั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘pārāyanamanugāyissaṃ’

Tattha anugāyissanti bhagavatā gītaṃ anugāyissaṃ. Yathāddakkhīti yathā sāmaṃ saccābhisambodhena asādhāraṇañāṇena ca addakkhi. Nikkāmoti pahīnakāmo[Pg.321]. ‘‘Nikkamo’’tipi pāṭho, vīriyavāti attho nikkhanto vā akusalapakkhā. Nibbanoti kilesavanavirahito, taṇhāvirahito eva vā. Kissa hetu musā bhaṇeti yehi kilesehi musā bhaṇeyya, ete tassa pahīnāti dasseti. Etena brāhmaṇassa savane ussāhaṃ janeti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า anugāyissaṃ ความว่า ข้าพเจ้าจะขับตามซึ่งคาถาที่พระผู้มีพระภาคทรงขับแล้ว บทว่า yathāddakkhī ความว่า ตามที่พระองค์เองได้ทอดพระเนตรเห็นแล้วด้วยการตรัสรู้สัจจะทั้งหลายและด้วยพระญาณอันไม่ทั่วไป บทว่า Nikkāmo คือ ผู้มีกามอันละได้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า Nikkamo มีความหมายว่า ผู้มีความเพียร หรือผู้ก้าวออกจากฝ่ายอกุศล บทว่า Nibbano คือ ผู้ปราศจากป่าคือกิเลส หรือผู้ปราศจากตัณหานั่นเอง บทว่า Kissa hetu musā bhaṇe ความว่า บุคคลพึงกล่าวคำมุสาด้วยกิเลสเหล่าใด พระองค์ทรงแสดงว่า กิเลสเหล่านั้นของพระองค์อันละได้แล้ว ด้วยคำนี้ ท่านย่อมก่อความกระตือรือร้นในการฟังแก่พราหมณ์

1139-41. Vaṇṇūpasañhitanti guṇūpasañhitaṃ. Saccavhayoti ‘‘buddho’’ti sacceneva avhānena nāmena yutto. Brahmeti taṃ brāhmaṇaṃ ālapati. Kubbanakanti parittavanaṃ. Bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti anekaphalādivikatibharitaṃ kānanaṃ āgamma vaseyya. Appadasseti bāvaripabhutike parittapaññe. Mahodadhinti anotattādiṃ mahantaṃ udakarāsiṃ.

๑๑๓๙-๔๑. บทว่า Vaṇṇūpasañhitaṃ คือ ประกอบด้วยคุณ บทว่า Saccavhayo คือ ผู้ประกอบด้วยชื่อ คือการขนานนามตามความเป็นจริงว่า ‘พุทโธ’ บทว่า Brahme เป็นคำร้องเรียกพราหมณ์นั้น บทว่า Kubbanakaṃ คือ ป่าเล็ก บทว่า Bahupphalaṃ kānanamāvaseyya ความว่า พึงอาศัยป่าที่เต็มไปด้วยผลไม้และของต่างๆ มากมายอยู่ บทว่า Appadasse คือ ผู้มีปัญญาน้อย มีพาวรีพราหมณ์เป็นต้น บทว่า Mahodadhiṃ คือ ห้วงน้ำใหญ่ มีสระอโนดาตเป็นต้น

1142-4. Yeme pubbeti ye ime pubbe. Tamanudāsinoti tamonudo āsino. Bhūripaññāṇoti ñāṇadhajo. Bhūrimedhasoti vipulapañño. Sandiṭṭhikamakālikanti sāmaṃ passitabbaphalaṃ, na ca kālantare pattabbaphalaṃ. Anītikanti kilesaītivirahitaṃ.

๑๑๔๒-๔. บทว่า Yeme pubbe คือ ye ime pubbe (เหล่าใดในก่อน) บทว่า Tamanudāsino คือ tamonudo āsino (พระองค์ผู้ทรงขจัดความมืด ประทับนั่งแล้ว) บทว่า Bhūripaññāṇo คือ ผู้มีปัญญาเป็นธงชัย บทว่า Bhūrimedhaso คือ ผู้มีปัญญาไพบูลย์ บทว่า Sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ คือ มีผลอันบุคคลพึงเห็นได้เอง และมิใช่มีผลอันจะพึงบรรลุในกาลอื่น บทว่า Anītikaṃ คือ ปราศจากเสี้ยนหนามคือกิเลส

1145-50. Atha naṃ bāvarī āha ‘‘kiṃ nu tamhā’’ti dve gāthā. Tato piṅgiyo bhagavato santikā avippavāsameva dīpento ‘‘nāhaṃ tamhā’’tiādimāha. Passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti taṃ buddhaṃ ahaṃ cakkhunā viya manasā passāmi. Namassamāno vivasemi rattinti namassamānova rattiṃ atināmemi. Tena teneva natoti yena disābhāgena buddho, tena tenevāhampi nato tanninno tappoṇoti dasseti.

๑๑๔๕-๕๐. ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีได้กล่าวกับเขา (ปิงคิยะ) ว่า 'kiṃ nu tamhā' เป็นต้น ๒ คาถา ลำดับนั้น ปิงคิยะเมื่อจะแสดงความไม่ปราศจาก (พระผู้มีพระภาค) จากสำนักของพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'nāhaṃ tamhā' คำว่า Passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti ความว่า ข้าพเจ้าเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยใจประหนึ่งว่าเห็นด้วยจักษุ คำว่า Namassamāno vivasemi rattinti ความว่า ข้าพเจ้าย่อมยังราตรีให้ล่วงไปด้วยการนมัสการอยู่นั่นเอง คำว่า Tena teneva natoti ความว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ทิศภาคใด ข้าพเจ้าก็น้อมไปสู่ทิศภาคนั้นๆ นั่นเอง ท่านแสดงว่า เป็นผู้น้อมไปในพระพุทธเจ้านั้น มีจิตโน้มไปในพระพุทธเจ้านั้น มีจิตโอนไปในพระพุทธเจ้านั้น

1151. Dubbalathāmakassāti appathāmakassa, atha vā dubbalassa dutthāmakassa ca balavīriyahīnassāti vuttaṃ hoti. Teneva kāyo na paletīti teneva dubbalathāmakattena kāyo na gacchati, yena vā buddho, tena na gacchati. ‘‘Na paretī’’tipi pāṭho, so evattho. Tatthāti buddhassa santike. Saṅkappayantāyāti saṅkappagamanena. Tena yuttoti yena buddho, tena yutto payutto anuyuttoti dasseti.

๑๑๕๑. คำว่า Dubbalathāmakassāti ความว่า ผู้มีกำลังน้อย หรืออีกอย่างหนึ่ง ความว่า ผู้มีกำลังอ่อนแอและมีกำลังชั่ว คือเป็นผู้เสื่อมจากกำลังและความเพียร คำว่า Teneva kāyo na paletīti ความว่า เพราะความเป็นผู้มีกำลังน้อยนั้นเอง กายจึงไม่ไป หรือว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด กายก็ไม่ไป ณ ที่นั้น แม้บทว่า 'Na paretī' ก็เป็นบทอ่าน (อีกอย่างหนึ่ง) เนื้อความก็อย่างเดียวกันนั้นเอง คำว่า Tatthāti ความว่า ในสำนักของพระพุทธเจ้า คำว่า Saṅkappayantāyāti ความว่า ด้วยการไปด้วยความดำริ คำว่า Tena yuttoti ความว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด (ใจของข้าพเจ้า) ก็ประกอบ ประกอบพร้อม มุ่งประกอบในที่นั้น ท่านแสดงไว้อย่างนี้

1152. Paṅke [Pg.322] sayānoti kāmakaddame sayamāno. Dīpā dīpaṃ upaplavinti satthārādito satthārādiṃ abhigacchiṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhanti sohaṃ evaṃ duddiṭṭhiṃ gahetvā anvāhiṇḍanto atha pāsāṇake cetiye buddhamaddakkhiṃ.

๑๑๕๒. คำว่า Paṅke sayānoti ความว่า ผู้นอนอยู่ในตมคือกาม คำว่า Dīpā dīpaṃ upaplavinti ความว่า ข้าพเจ้าได้เข้าหาจากอาจารย์หนึ่งไปยังอีกอาจารย์หนึ่งเป็นต้น คำว่า Athaddasāsiṃ sambuddhanti ความว่า ข้าพเจ้านั้นถือเอาทิฐิที่ชั่วอย่างนี้แล้วเที่ยวไปอยู่ ต่อมาก็ได้เห็นพระพุทธเจ้า ณ ปาสาณกเจดีย์

1153. Imissā gāthāya avasāne piṅgiyassa ca bāvarissa ca indriyaparipākaṃ viditvā bhagavā sāvatthiyaṃ ṭhitoyeva suvaṇṇobhāsaṃ muñci. Piṅgiyo bāvarissa buddhaguṇe vaṇṇayanto nisinno eva taṃ obhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti vilokento bhagavantaṃ attano purato ṭhitaṃ viya disvā bāvaribrāhmaṇassa ‘‘buddho āgato’’ti ārocesi, brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi obhāsaṃ pharitvā brāhmaṇassa attānaṃ dassento ubhinnampi sappāyaṃ viditvā piṅgiyameva ālapamāno ‘‘yathā ahū vakkalī’’ti imaṃ gāthamabhāsi.

๑๑๕๓. ในเวลาจบคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของปิงคิยะและพาวรีแล้ว ประทับอยู่ ณ เมืองสาวัตถีนั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีสีทอง ปิงคิยะนั่งพรรณนาพระพุทธคุณแก่พาวรีอยู่ พอเห็นพระรัศมีนั้นแล้วตรวจดูว่า 'นี่คืออะไร' เห็นพระผู้มีพระภาคประหนึ่งประทับยืนอยู่ข้างหน้าตน จึงกราบทูลพาวรีพราหมณ์ว่า 'พระพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว' พราหมณ์ลุกขึ้นจากอาสนะประคองอัญชลียืนอยู่ แม้พระผู้มีพระภาคทรงแผ่พระรัศมีแสดงพระองค์แก่พราหมณ์ ทรงทราบธรรมที่เป็นสัปปายะแก่คนทั้งสองแล้ว เมื่อจะตรัสเรียกปิงคิยะนั่นเอง จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า 'yathā ahū vakkalī' เป็นต้น

Tassattho – yathā vakkalitthero saddhādhimutto ahosi, saddhādhurena ca arahattaṃ pāpuṇi. Yathā ca soḷasannaṃ eko bhadrāvudho nāma yathā ca āḷavi gotamo, evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ. Tato saddhāya adhimuccanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena vipassanaṃ ārabhitvā maccudheyyassa pāraṃ nibbānaṃ gamissasīti arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne piṅgiyo arahatte bāvarī anāgāmiphale patiṭṭhahi. Bāvaribrāhmaṇassa sissā pana pañcasatā sotāpannā ahesuṃ.

เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า พระวักกลิเถระเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา และบรรลุพระอรหัตด้วยศรัทธาเป็นประธานฉันใด และท่านผู้ชื่อว่าภัทราวุธซึ่งเป็นหนึ่งใน (ศิษย์) ๑๖ คน และท่านอาฬวีกตมะฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อยศรัทธาไปฉันนั้นเถิด จากนั้น เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา เริ่มตั้งวิปัสสนาโดยนัยเป็นต้นว่า 'สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง' ท่านจักถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งบ่วงมัจจุ ดังนี้ พระองค์ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต ในเวลาจบเทศนา ปิงคิยะดำรงอยู่ในพระอรหัต พาวรีดำรงอยู่ในอนาคามิผล ส่วนศิษย์ ๕๐๐ ของพาวรีพราหมณ์ได้เป็นพระโสดาบัน

1154-5. Idāni piṅgiyo attano pasādaṃ pavedento ‘‘esa bhiyyo’’tiādimāha. Tattha paṭibhānavāti paṭibhānapaṭisambhidāya upeto. Adhideve abhiññāyāti adhidevakare dhamme ñatvā. Parovaranti hīnapaṇītaṃ, attano ca parassa ca adhidevattakaraṃ sabbaṃ dhammajātaṃ vedīti vuttaṃ hoti. Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti kaṅkhīnaṃyeva sataṃ ‘‘nikkaṅkhamhā’’ti paṭijānantānaṃ.

๑๑๕๔-๕. บัดนี้ ปิงคิยะเมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของตน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'esa bhiyyo' ในบทเหล่านั้น บทว่า paṭibhānavāti ความว่า ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทา บทว่า adhideve abhiññāyāti ความว่า ทรงทราบธรรมที่ทำให้เป็นอธิเทพ บทว่า parovaranti ความว่า ทรงทราบสภาวธรรมทั้งปวงทั้งที่เลวและประณีต ทั้งที่ทำให้ตนเองและผู้อื่นเป็นอธิเทพ บทว่า kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti ความว่า ของเหล่าชนผู้ยังมีความสงสัยอยู่นั่นเอง แต่ปฏิญาณว่า 'พวกเราไม่มีความสงสัยแล้ว'

1156. Asaṃhīranti rāgādīhi asaṃhāriyaṃ. Asaṃkuppanti akuppaṃ avipariṇāmadhammaṃ. Dvīhipi padehi nibbānaṃ bhaṇati. Addhā gamissāmīti ekaṃseneva taṃ anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti natthi me [Pg.323] ettha nibbāne kaṅkhā. Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti piṅgiyo ‘‘evameva tvampi pamuñcassu saddha’’nti. Iminā bhagavato ovādena attani saddhaṃ uppādetvā saddhādhureneva ca vimuñcitvā taṃ saddhādhimuttataṃ pakāsento bhagavantaṃ āha – ‘‘evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti. Ayamettha adhippāyo ‘‘yathā maṃ tvaṃ avaca, evameva adhimuttaṃ dhārehī’’ti.

๑๑๕๖. บทว่า Asaṃhīranti ความว่า อันกิเลสมีราคะเป็นต้นนำไปไม่ได้ บทว่า Asaṃkuppanti ความว่า ไม่กำเริบ มีสภาวะไม่แปรผัน พระองค์ตรัสถึงพระนิพพานด้วยบททั้งสองนี้ บทว่า Addhā gamissāmīti ความว่า ข้าพเจ้าจักถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นโดยส่วนเดียวแน่นอน บทว่า Na mettha kaṅkhāti ความว่า ความสงสัยในพระนิพพานนี้ไม่มีแก่ข้าพเจ้า บทว่า Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti ความว่า ปิงคิยะเมื่อจะประกาศความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา เพราะยังศรัทธาให้เกิดในตนด้วยพระโอวาทของพระผู้มีพระภาคนี้ว่า 'แม้ท่านก็จงปล่อยศรัทธาไปฉันนั้นเถิด' แล้วหลุดพ้นด้วยศรัทธาเป็นประธาน จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า 'ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วอย่างนี้เถิด' อธิบายว่า 'พระองค์ตรัสกับข้าพระองค์อย่างไร ขอทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้น้อมไปแล้วอย่างนั้นเถิด'

Iti paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

จบการอธิบายเนื้อความในขุททกอรรถกถา ชื่อปรมัตถโชติกา

Suttanipāta-aṭṭhakathāya soḷasabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสูตรแห่งพราหมณ์ ๑๖ คน ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

Niṭṭhito ca pañcamo vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

และวรรคที่ ๕ โดยนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความ โดยชื่อว่า

Pārāyanavaggoti.

ปารายนวรรค จบแล้ว

Nigamanakathā

นิคมนกถา (ถ้อยคำลงท้าย)

Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ –

และคำใดที่กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า -

‘‘Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Yo khuddakanikāyamhi, khuddācārappahāyinā.

"ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัยอันเป็นสิ่งที่ควรไหว้สูงสุดแล้ว (สุตตนิบาตใด) ในขุททกนิกาย (อันข้าพเจ้า) ผู้ละความประพฤติที่เลว"

‘‘Desito lokanāthena, lokanittharaṇesinā;

Tassa suttanipātassa, karissāmatthavaṇṇana’’nti.

"พระโลกนาถผู้ทรงแสวงหาการรื้อขนสัตว์ออกจากโลกทรงแสดงไว้ ข้าพเจ้าจักทำอรรถกถาแห่งสุตตนิบาตนั้น"

Ettha uragavaggādipañcavaggasaṅgahitassa uragasuttādisattatisuttappabhedassa suttanipātassa atthavaṇṇanā katā hoti. Tenetaṃ vuccati –

ในอรรถกถานี้ การพรรณนาเนื้อความแห่งสุตตนิบาต อันประมวลไว้ด้วยวรรค ๕ มีอุรควรรคเป็นต้น อันจำแนกเป็นสูตร ๗๐ สูตร มีอุรคสูตรเป็นต้น เป็นอันข้าพเจ้าทำเสร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

‘‘Imaṃ suttanipātassa, karontenatthavaṇṇanaṃ;

Saddhammaṭṭhitikāmena, yaṃ pattaṃ kusalaṃ mayā.

"กุศลใดที่ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ได้รับแล้วในการทำอรรถกถาแห่งสุตตนิบาตนี้"

‘‘Tassānubhāvato khippaṃ, dhamme ariyappavedite;

Vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ, pāpuṇātu ayaṃ jano’’ti.

"ด้วยอานุภาพแห่งกุศลนั้น ขอหมู่ชนนี้จงถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้วโดยฉับพลันเถิด"

(Pariyattippamāṇato catucattālīsamattā bhāṇavārā.)

(โดยประมาณแห่งพระปริยัติ มีประมาณ ๔๔ ภาณวาร)

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena [Pg.324] sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ paramatthajotikā nāma suttanipāta-aṭṭhakathā –

อรรถกถาสุตตนิบาตชื่อปรมัตถโชติกานี้ อันพระเถระผู้มีนามที่พระอาจารย์ทั้งหลายขนานให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์ ผู้เป็นประดุจเครื่องประดับวงศ์แห่งพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้อยู่ในมหาวิหาร มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทต่างๆ มีอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา เป็นต้น เป็นมหากวี เป็นยอดนักโต้วาที ผู้กล่าวถ้อยคำที่สมควรและเป็นจริง ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและประเสริฐ ซึ่งออกมาอย่างง่ายดาย อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์ เป็นมหาไวยากรณ์ มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระสาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎกปริยัติ ประกอบด้วยความฉลาดเฉียบแหลมแห่งปัญญา สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณ มีศีล อาจาระ ความอ่อนน้อม เป็นต้น ประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และความเพียร อันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ได้กระทำแล้ว

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā.

ขออรรถกถานี้จงดำรงอยู่ในโลก เพื่อแสดงแนวทางแห่งความบริสุทธิ์ทางปัญญาแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

ตราบเท่าที่พระนามว่า “พุทโธ” ของพระมเหสี ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก

Suttanipāta-atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งสุตตนิบาต จบแล้ว