Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Khuddakanikāye

ඛුද්දක නිකායෙහි

Vimānavatthu-aṭṭhakathā

විමානවත්ථු අට්ඨකථාව (අටුවාව)

Ganthārambhakathā

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;

Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.

මහා කරුණාවෙන් යුත්, දතයුතු සියලු ධර්මයන් නමැති සයුරෙහි පරතෙරට වැඩි වූ, සියුම්, ගැඹුරු මෙන්ම විසිතුරු ක්‍රමවේදයන්ගෙන් යුත් දේශනා ඇති ඒ ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato;

Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.

යම් ධර්මයක් මගින් විද්‍යාචරණ ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූවෝ ලෝකයෙන් එතෙර වෙත්ද, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පවා පුදන ලද්දා වූ, ඒ උත්තම ධර්මයට මම නමස්කාර කරමි.

Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;

Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ, මඟපලයන්හි පිහිටියා වූ, නිරුත්තර පින්කෙතක් බඳු වූ ඒ ආර්ය මහා සංඝරත්නයට මම නමස්කාර කරමි.

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

මෙසේ තෙරුවන් කෙරෙහි නමස්කාර කිරීමෙන් ජනිත වූ යම් පිනක් ඇද්ද, ඒ පිනේ තේජසින් සියලු තන්හි අන්තරායන් දුරු වූවෙක් වෙම්වා!

Devatāhi kataṃ puññaṃ, yaṃ yaṃ purimajātisu;

Tassa tassa vimānādi-phalasampattibhedato.

දෙවිවරුන් විසින් පෙර ජාතීන්හි කරන ලද යම් යම් පින්කම්වලට අනුරූපව, ඒ ඒ විමානාදී විපාක සම්පත් ලැබීම අනුව,

Pucchāvasena yā tāsaṃ, vissajjanavasena ca;

Pavattā desanā kamma-phalapaccakkhakārinī.

ඒ දෙවිවරුන්ගෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්න හා ඔවුන් දුන් පිළිතුරු ඇසුරින් පවතින, කර්ම ඵලයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරවන යම් දේශනාවක් ඇද්ද,

Vimānavatthu icceva, nāmena vasino pure;

Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo.

පෙර වසීීප්‍රාප්ත මහාර්ෂීන් (රහතන් වහන්සේලා) විසින් ඛුද්දක නිකායෙහි 'විමානවත්ථු' යන නමින් යම් දේශනාවක් සංගායනා කරන ලද්දේද,

Tassāhamavalambitvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Tattha tattha nidānāni, vibhāvento visesato.

මම ඒ පැරණි අට්ඨකථා ක්‍රමය ඇසුරු කරමින්, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි නිදාන කථාවන් විශේෂයෙන් විස්තර කරමින්,

Suvisuddhaṃ [Pg.2] asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

ඉතා පිරිසිදු වූ, අවුල් නොවූ, සියුම් අර්ථ විනිශ්චයන්ගෙන් යුත්, මහා විහාරවාසී තේරවාදී සම්ප්‍රදායට විරුද්ධ නොවන්නා වූ,

Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ;

Sakkaccaṃ bhāsato taṃ me, nisāmayatha sādhavoti.

මේ අලංකාර අර්ථ වර්ණනාව මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් සිදු කරමි. පින්වත්නි, ගෞරවයෙන් පවසන්නා වූ මාගේ ඒ දේශනාවට මැනවින් සවන් දෙත්වා!

Tattha vimānānīti visiṭṭhamānāni devatānaṃ kīḷānivāsaṭṭhānāni. Tāni hi tāsaṃ sucaritakammānubhāvanibbattāni yojanikadviyojanikādipamāṇavisesayuttatāya, nānāratanasamujjalāni vicittavaṇṇasaṇṭhānāni sobhātisayayogena visesato mānanīyatāya ca ‘‘vimānānī’’ti vuccanti. Vimānānaṃ vatthu kāraṇaṃ etissāti vimānavatthu, ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’ntiādinayappavattā desanā. Nidassanamattañcetaṃ tāsaṃ devatānaṃ rūpabhogaparivārādisampattiyo taṃnibbattakakammañca nissāya imissā desanāya pavattattā. Vipākamukhena vā kammantaramānassa kāraṇabhāvato vimānavatthūti veditabbaṃ.

එහි 'විමාන' යනු දෙවිවරුන්ගේ ක්‍රීඩා පිණිස පවතින සුවිශේෂී වූ වාසස්ථානයන්ය. එම විමාන ඒ දෙවිවරුන් විසින් කරන ලද සුචරිත කර්මයන්ගේ ආනුභාවයෙන් පහළ වූ ඒවාය. යොදුනක් හෝ යොදුන් දෙකක් ආදී වශයෙන් විවිධ ප්‍රමාණවලින් යුක්ත වීම නිසාත්, නානා රත්නයන්ගෙන් බබළන විසිතුරු වර්ණ හා හැඩතලවලින් යුක්ත වීම නිසාත්, අතිශය ශෝභමාන බැවින් විශේෂයෙන් ගරු කටයුතු බැවින් ඒවා 'විමාන' යැයි කියනු ලැබේ. විමානවලට හේතුව මෙහි අන්තර්ගත වන බැවින් මෙය 'විමානවත්ථු' නම් වේ. 'පීඨං තේ සෝවණ්ණමයං' ආදී වශයෙන් මෙම දේශනාව ආරම්භ වේ. එම දෙවිවරුන්ගේ රූප සම්පත්, භෝග සම්පත් හා පිරිවර සම්පත් මෙන්ම ඒවා ලැබීමට හේතු වූ පින්කම් ද මෙහි දේශනා කර ඇති බැවින් මෙය 'විමානවත්ථු' ලෙස හැඳින්වේ. එසේම, කුසල් කර්මයන්ගේ මහා විපාකයන් මුල් කරගෙන ද, පෙර භවයන්හි කරන ලද විශේෂිත කර්මයන් පිළිබඳව දැනගැනීමට හේතු වන බැවින් ද මෙය 'විමානවත්ථු' ලෙස දත යුතුය.

Tayidaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā ca bhāsitanti? Vuccate – idañhi vimānavatthu duvidhena pavattaṃ – pucchāvasena vissajjanavasena ca. Tattha vissajjanagāthā tāhi tāhi devatāhi bhāsitā, pucchāgāthā pana kāci bhagavatā bhāsitā, kāci sakkādīhi, kāci sāvakehi therehi. Tatthāpi yebhuyyena yo so kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhassa bhagavato aggasāvakabhāvāya puññañāṇasambhāre sambharanto anukkamena sāvakapāramiyo pūretvā, chaḷabhiññācatupaṭisambhidādiguṇavisesaparivārassa, sakalassa sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto dutiye aggasāvakaṭṭhāne ṭhito iddhimantesu ca bhagavatā etadagge ṭhapito āyasmā mahāmoggallāno, tena bhāsitā.

මෙම දේශනාව කවුරුන් විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක්ද? එය මෙසේ පැහැදිලි කරනු ලැබේ: මෙම විමානවත්ථු දේශනාව ප්‍රශ්න සහ පිළිතුරු වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව පවතී. එහි පිළිතුරු ගාථාවන් ඒ ඒ දෙවිවරුන් විසින් පවසන ලදී. ප්‍රශ්න ගාථාවන් සමහරක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද, සමහරක් සක් දෙවිඳුන් වැනි අය විසින් ද, සමහරක් ශ්‍රාවක මහා තෙරවරුන් විසින් ද වදාරන ලදී. එහිදී බොහෝමයක් ප්‍රශ්න අසන ලද්දේ, කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවක පදවිය පතා පින් හා ඥාන සම්භාරයන් පුරා, අනුපිළිවෙළින් ශ්‍රාවක පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කර, ෂඩභිඥා, සිව්පිළිසිඹියාදී ගුණයන්ගෙන් හා ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානයේ අග්‍රප්‍රාප්ත වූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සෘද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබන ලද ද්විතීය අග්‍රශ්‍රාවක ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරණුවන් වහන්සේ විසිනි.

Bhāsantena ca paṭhamaṃ tāva lokahitāya devacārikaṃ carantena devaloke devatānaṃ pucchāvasena puna tato manussalokaṃ āgantvā manussānaṃ puññaphalassa paccakkhakaraṇatthaṃ pucchaṃ vissajjanañca ekajjhaṃ [Pg.3] katvā bhagavato pavedetvā bhikkhūnaṃ bhāsitā, sakkena pucchāvasena, devatāhi tassa vissajjanavasena bhāsitāpi mahāmoggallānattherassa bhāsitā eva. Evaṃ bhagavatā therehi ca devatāhi ca pucchāvasena, devatāhi tassā vissajjanavasena ca tattha tattha bhāsitā pacchā dhammavinayaṃ saṅgāyantehi dhammasaṅgāhakehi ekato katvā ‘‘vimānavatthu’’icceva saṅgahaṃ āropitā. Ayaṃ tāvettha ‘‘kena bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ saṅkhepato sādhāraṇato ca vissajjanā.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් ලෝකයාගේ යහපත පිණිස දෙව්ලොව චාරිකාවේ වඩිමින්, දෙවිවරුන්ගෙන් ප්‍රශ්න අසා, නැවත මිනිස් ලොවට වැඩම කොට මිනිසුන්ට පින්වල විපාක ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිස, ඒ ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු එක්කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වා භික්ෂූන් වහන්සේලාට දේශනා කළ සේක. සක් දෙවිඳුන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්නවලට දෙවිවරුන් දුන් පිළිතුරු ද මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන්ට පවසන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, තෙරවරුන් සහ දෙවිවරුන් විසින් ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු ලෙස දේශනා කරන ලද මෙම ගාථාවන්, පසුව ධර්ම සංගායනා කළ මහා රහතන් වහන්සේලා විසින් එක්තැන් කොට 'විමානවත්ථු' නමින් සංග්‍රහයට ඇතුළත් කරන ලදී. මෙය 'කවුරුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දක්ද' යනාදී ප්‍රශ්නවලට කෙටි වූ ද පොදු වූ ද පිළිතුරයි.

Vitthārato pana ‘‘kena bhāsita’’nti padassa anomadassissa bhagavato pādamūle katapaṇidhānato paṭṭhāya mahātherassa āgamanīyapaṭipadā kathetabbā, sā pana āgamaṭṭhakathāsu tattha tattha vitthāritāti tattha āgatanayeneva veditabbā. Asādhāraṇato ‘‘kattha bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ vissajjanā tassa tassa vimānassa atthavaṇṇanānayeneva āgamissati.

විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, 'කවුරුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දක්ද' යන පදයට පිළිතුරු වශයෙන්, අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කළ ප්‍රාර්ථනාවේ සිට මහා තෙරුන් වහන්සේගේ ඒ අග්‍රශ්‍රාවක පදවියට පැමිණීමේ ප්‍රතිපදාව විස්තර කළ යුතුය. එම ප්‍රතිපදාව සූත්‍ර අට්ඨකථාවල ඒ ඒ තැන්හි විස්තර කර ඇති බැවින්, එලෙසින්ම එය දත යුතුය. විශේෂිත වශයෙන් 'කොහේදී දේශනා කරන ලද්දක්ද' යනාදී පදවලට පිළිතුරු ඒ ඒ විමාන වස්තූන්ගේ අර්ථ වර්ණනා කරන අවස්ථාවන්හිදීම පැමිණෙනු ඇත.

Apare pana bhaṇanti – ekadivasaṃ āyasmato mahāmoggallānassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘etarahi kho manussā asatipi vatthusampattiyā khettasampattiyā attano ca cittapasādasampattiyā tāni tāni puññāni katvā devaloke nibbattā uḷārasampattiṃ paccanubhonti, yaṃnūnāhaṃ devacārikaṃ caranto tā devatā kāyasakkhiṃ katvā tāhi yathūpacitaṃ puññaṃ yathādhigatañca puññaphalaṃ kathāpetvā tamatthaṃ bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me satthā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya manussānaṃ kammaphalaṃ paccakkhato dassento appakānampi kārānaṃ āyatanagatāya saddhāya vasena uḷāraphalataṃ vibhāvento taṃ taṃ vimānavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā mahatiṃ dhammadesanaṃ pavattessati, sā hoti bahujanassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. So āsanā vuṭṭhahitvā rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā aparaṃ rattadupaṭṭaṃ ekaṃsaṃ katvā samantato jātihiṅgulikadhārā vijjulatā viya sañjhāpabhānurañjito viya ca jaṅgamo añjanagirisikharo, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ nisinno attano adhippāyaṃ ārocetvā bhagavatā anuññāto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ [Pg.4] samāpajjitvā, tato vuṭṭhāya iddhibalena taṅkhaṇaññeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha tattha tāhi tāhi devatāhi yathūpacitaṃ puññakammaṃ pucchi, tassa tā kathesuṃ. Tato manussalokaṃ āgantvā taṃ sabbaṃ tattha pavattitaniyāmeneva bhagavato ārocesi, taṃ samanuñño satthā ahosi. Iccetaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesīti.

තවත් ගුරුවරු මෙසේ පවසති: එක් දිනක් ආයුෂ්මත් මහා මෞද්ගල්‍යාන ස්වාමීන් වහන්සේ හුදෙකලාව විවේකීව වැඩවසන කල්හි උන්වහන්සේගේ සිතෙහි මෙවැනි කල්පනාවක් ඇති විය: "මේ කාලයෙහි මිනිසුන් සතුව අතිවිශාල දේපළ සම්පත් නොතිබුණත්, පින් කෙතේ (ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ) පිරිසිදුකම හා තමන්ගේ සිතෙහි පවතින ප්‍රසාදය නිසා ඒ ඒ පින්කම් කොට දෙව්ලොව ඉපදී උදාර වූ සම්පත් අනුභව කරති. මම දේව චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් ඒ දෙවිවරුන් සාක්කි කරගෙන ඔවුන් විසින් රැස් කරන ලද පින් හා ඔවුන් ලැබූ පින් පල ගැන පවසන්නට සලස්වා ඒ කරුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කරන්නේ නම් ඉතා මැනවි. එවිට මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අහසෙහි පුන් සඳ නංවන්නාක් මෙන්, මිනිසුන්ට කර්ම ඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පෙන්වමින්, ඉතා කුඩා පින්කමක් වුවද ශ්‍රද්ධාවන්ත සිතින් සිදු කිරීමෙන් ලැබෙන මහත් වූ විපාක පැහැදිලි කරමින්, ඒ ඒ විමාන වස්තූන් නිමිති කරගෙන මහා ධර්ම දේශනාවක් පවත්වන සේක. එය බොහෝ ජනයාට අර්ථය පිණිසත්, හිතසුව පිණිසත් පවතිනු ඇත" යනුවෙනි. උන්වහන්සේ අසුනෙන් නැගිට, රතු පැහැති දෙපට සිවුර හැඳ, තවත් එක් රතු පැහැති සිවුරක් ඒකාංශ කොට පොරවා, හාත්පසින් රන්වන් වූ හිඟුල් දිය දහරක් හෝ විදුලි ලතාවක් මෙන් ද, සන්ධ්‍යා කාලයේ හිරු රැසින් වර්ණවත් වූ සෙලවෙන අඳුන් පර්වත මුදුනක් මෙන් ද බබළමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක හිඳ තමන්ගේ අදහස දන්වා සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ලැබ අසුනෙන් නැගිට උන්වහන්සේට වැඳ පැදකුණු කොට, අභිඥාවන්ට පාදක වන චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී, ඉන් නැගිට සෘද්ධි බලයෙන් එම මොහොතෙහිම තව්තිසා භවනයට වැඩම කළහ. එහිදී ඒ ඒ දෙවිවරුන්ගෙන් ඔවුන් විසින් රැස් කරන ලද පින්කම් ගැන විමසූ අතර, ඔවුහු ද උන්වහන්සේට ඒ කරුණු සැළ කළහ. ඉන්පසු මිනිස් ලොවට වැඩම කොට ඒ සියල්ල එහි සිදු වූ පරිද්දෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එය අනුමත කළ සේක. මෙසේ මෙම කරුණ නිමිති කරගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ සේක.

Taṃ panetaṃ vimānavatthu vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāsaṅgahaṃ.

මෙම විමාන වස්තු ප්‍රකරණය විනය පිටකය, සූත්‍ර පිටකය, අභිධර්ම පිටකය යන ත්‍රිපිටකය අතුරින් සූත්‍ර පිටකයට අයත් වේ. දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අංගුත්තර නිකාය, ඛුද්දක නිකාය යන පංච නිකායයන් අතුරින් ඛුද්දක නිකායට අයත් වේ. සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම, වේදල්ල යන නවාංග ශාස්තෘ ශාසනය අතුරින් ගාථා අංගයෙහි සංග්‍රහ වේ.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

"මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මස්කන්ධ අසූ දෙදහසක් ද, භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් දෙදහසක් ද උගත්තෙමි. මාගේ මුවෙහි පවත්නා ඒ ධර්මස්කන්ධයෝ අසූ හාරදහසක් වෙති."

Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Vaggato pīṭhavaggo cittalatāvaggo pāricchattakavaggo mañjiṭṭhakavaggo mahārathavaggo pāyāsivaggo sunikkhittavaggoti satta vaggā. Vatthuto paṭhame vagge sattarasa vatthūni, dutiye ekādasa, tatiye dasa, catutthe dvādasa, pañcame catuddasa, chaṭṭhe dasa, sattame ekādasāti antaravimānānaṃ aggahaṇe pañcāsīti, gahaṇe pana tevīsasataṃ vatthūni, gāthāto pana diyaḍḍhasahassagāthā. Tassa vaggesu pīṭhavaggo ādi, vatthūsu sovaṇṇapīṭhavatthu ādi, tassāpi ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’nti gāthā ādi.

මෙසේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද මහිමියන් විසින් පිළිගත් අසූ හාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් අතරින් ස්වල්ප වූ ධර්මස්කන්ධ ප්‍රමාණයකින් මෙය සංග්‍රහ වී ඇත. වර්ග වශයෙන් පීඨ වර්ගය, චිත්තලතා වර්ගය, පාරිච්ඡත්තක වර්ගය, මංජිට්ඨක වර්ගය, මහාරථ වර්ගය, පායාසි වර්ගය, සුනික්ඛිත්ත වර්ගය යනුවෙන් වර්ග හතකි. වස්තූන් වශයෙන් ගත් කල, පළමු වර්ගයෙහි වස්තූන් දහහතක් ද, දෙවැන්නෙහි එකොළහක් ද, තෙවැන්නෙහි දහයක් ද, සිවුවැන්නෙහි දොළහක් ද, පස්වැන්නෙහි දහහතරක් ද, සයවැන්නෙහි දහයක් ද, හත්වැන්නෙහි එකොළහක් ද වේ. අන්තර විමාන ඇතුළත් නොකරන විට වස්තූන් අසූ පහක් වන අතර, ඒවා ද ඇතුළත් කළ විට වස්තූන් එකසිය විසි තුනකි. ගාථා වශයෙන් ගත් කල ගාථා එක්දහස් පන්සියයකි. මෙහි වර්ග අතුරින් පීඨ වර්ගය ආරම්භය වන අතර, වස්තූන් අතුරින් සෝවණ්ණ පීඨ වස්තුව ආරම්භය වේ. එහි ද "පීඨං තේ සෝවණ්ණමයං" යන ගාථාව ආරම්භය වේ.

1. Itthivimānaṃ

1. ඉත්ථි විමානය

1. Pīṭhavaggo

1. පීඨ වර්ගය

1. Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā

1. පළමු පීඨ විමාන වර්ණනාව

Tattha [Pg.5] paṭhamavatthussa ayaṃ aṭṭhuppatti – bhagavati sāvatthiyaṃ viharante jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme raññā pasenadinā kosalena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ asadisadāne pavattite tadanurūpena anāthapiṇḍikena mahāseṭṭhinā tayo divase, tathā visākhāya mahāupāsikāya mahādāne dinne asadisadānassa pavatti sakalajambudīpe pākaṭā ahosi. Atha mahājano tattha tattha kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘kiṃ nu kho evaṃ uḷāravibhavapariccāgeneva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, udāhu attano vibhavānurūpapariccāgenāpī’’ti. Bhikkhū taṃ kathaṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, deyyadhammasampattiyāva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, atha kho cittapasādasampattiyā ca khettasampattiyā ca, tasmā kuṇḍakamuṭṭhimattampi pilotikāmattampi tiṇapaṇṇasanthāramattampi pūtimuttaharītakamattampi vippasannena cetasā dakkhiṇeyyapuggale patiṭṭhāpitaṃ, tampi mahapphalataraṃ bhavissati mahājutikaṃ mahāvipphāra’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ sakkena devānamindena –

එහි පළමු වස්තුවෙහි නිදාන කථාව මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනාථ පිණ්ඩික සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි, කොසොල් රජු විසින් බුදුපාමොක් මහා සංඝරත්නයට සත් දිනක් පුරා අසදෘශ මහා දානයක් පවත්වන ලදී. ඊට අනුරූපව අනාථ පිණ්ඩික මහා සිටුතුමා විසින් තෙදිනක් ද, විශාඛා මහා උපාසිකාව විසින් මහා දානයක් ද දෙන ලදී. මෙම අසදෘශ දානය පිළිබඳ පුවත මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. එකල්හි බොහෝ ජනයා අතර මෙවැනි සාකච්ඡාවක් ඇති විය: "මෙසේ විශාල ධන සම්පත් පරිත්‍යාග කිරීමෙන්ම පමණක් දානය මහත් ඵල වේද, නැතහොත් තමන් සතු වත්කම් අනුව කරන පරිත්‍යාගයෙන් ද එය මහත් ඵල වේද?" යනුවෙනි. භික්ෂූන් වහන්සේලා එම කථාව අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, දානයක් මහත් ඵල වන්නේ පූජා භාණ්ඩයන්ගේ උදාරත්වය නිසාම නොවේ. සිතෙහි ඇති වන ප්‍රසාදය හා පින් කෙතේ සම්පත්තිය නිසාම දානය මහත් ඵල වේ. එබැවින් ඉතා පිරිසිදු සිතින් යුතුව කුඩු මිටක් හෝ පරණ රෙදි කැබැල්ලක් හෝ තණකොළ හා කොළ අතු ඇතිරූ අසුනක් හෝ ගව මුත්‍රයෙන් පෙඟවූ අරළු වැනි ඖෂධයක් හෝ වේවා, දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයකු උදෙසා පූජා කළහොත්, එය පවා ඉතා මහත් ඵල මහානිසංස ඇති, මහත් වූ ආනුභාව ඇති දෙයක් බවට පත්වන්නේය" යනුවෙනි. එහෙයින් දෙවියන්ට අධිපති සක් දෙවිඳුන් විසින් මෙසේ පවසන ලදී.

‘‘Natthi citte pasannamhi, appikā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake’’ti. (vi. va. 804);

"සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි හෝ සිත පැහැදුණු කල්හි, දෙනු ලබන පූජාව (දක්ෂිණාව) කිසිවිටකත් කුඩා එකක් නොවේ."

Sā panesā kathā sakalajambudīpe vitthārikā ahosi. Manussā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ yathāvibhavaṃ dānāni denti, gehaṅgaṇe pānīyaṃ upaṭṭhapenti, dvārakoṭṭhakesu āsanāni ṭhapenti. Tena ca samayena aññataro piṇḍapātacāriko thero pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno piṇḍāya caranto upakaṭṭhe kāle aññataraṃ gehaṃ sampāpuṇi. Tatthekā kuladhītā saddhā pasannā theraṃ [Pg.6] passitvā sañjātagāravabahumānā uḷārapītisomanassaṃ uppādetvā gehaṃ pavesetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā attano pīṭhaṃ paññāpetvā tassa upari pītakaṃ maṭṭhavatthaṃ attharitvā adāsi. Atha there tattha nisinne ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti pasannacittā yathāvibhavaṃ āhārena parivisi, bījaniñca gahetvā bīji. So thero katabhattakicco āsanadānabhojanadānādipaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā pakkāmi. Sā itthī taṃ attano dānaṃ tañca dhammakathaṃ paccavekkhantī pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhasarīrā hutvā taṃ pīṭhampi therassa adāsi.

එම පින්කම පිළිබඳ කතා පුවත මුළු දඹදිව පුරාම ව්‍යාප්ත විය. මිනිස්සු මහණ බමුණන්ට, අසරණයන්ට, මඟීන්ට, යාචකයන්ට සහ හිඟන්නන්ට තම තමන්ගේ වත්කම් අනුව දන් දුන්හ; නිවෙස් ඉදිරිපිට පැන් තැබූහ; නිවාස දොරටු අසල අසුන් පැනවූහ. එකල එක්තරා පිණ්ඩපාතික මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් ප්‍රසාදජනක වූ ගමනින්, බැලීමෙන්, අත්පා හැකිලීමෙන් හා දිගු කිරීමෙන් මෙන්ම පහතට යොමු කළ නෙත් ඇතිව, සංවර වූ ඉරියව්වලින් යුක්තව පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙමින්, මධ්‍යහ්න කාලය ආසන්න වන විට එක්තරා නිවසකට වැඩම කළහ. එහිදී ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ එක් කුල දියණියක් ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක, හටගත් ගෞරව සම්මානයෙන් යුක්තව, මහත් වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයක් උපදවා ගෙන, උන්වහන්සේව නිවස තුළට වඩා හිඳුවා, පසඟ පිහිටුවා වැඳ, තමන්ගේ අසුන (පීඨය) පනවා, එහි මනරම් කහ පැහැති සිනිඳු වස්ත්‍රයක් අතුරා පූජා කළාය. ඉන්පසු ස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටින විට, "මට උතුම් පින්කෙතක් ලැබුණේය" යන ප්‍රසන්න සිතින් යුතුව එම කාන්තාව තමන්ගේ වත්කම් පරිදි ආහාර පානවලින් උපස්ථාන කළාය; පවනක් ගෙන පවන් සැලුවාය. දන් වළඳා අවසන් කළ ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ අසුන් පූජාව හා දානය සම්බන්ධව ධර්ම කථාවක් දේශනා කර වැඩම කළහ. ඒ කාන්තාව තමන් කළ ඒ දානයත්, එම ධර්ම කථාවත් නැවත නැවත සිහිපත් කරමින් නිරන්තර ප්‍රීතියෙන් පිනා ගිය ශරීර ඇතිව, එම අසුන ද ස්ථවිරයන් වහන්සේටම පූජා කළාය.

Tato aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Accharāsahassaṃ cassā parivāro ahosi, pīṭhadānānubhāvena cassā yojaniko kanakapallaṅko nibbatti ākāsacārī sīghajavo upari kūṭāgārasaṇṭhāno, tena taṃ ‘‘pīṭhavimāna’’nti vuccati. Tañhi suvaṇṇavaṇṇaṃ vatthaṃ attharitvā dinnattā kammasarikkhataṃ vibhāventaṃ suvaṇṇamayaṃ ahosi, pītivegassa balavabhāvena sīghajavaṃ, dakkhiṇeyyassa cittarucivasena dinnattā yathārucigāmī, pasādasampattiyā uḷāratāya sabbasova pāsādikaṃ sobhātisayayuttañca ahosi.

ඉන්පසු කලෙක ඇය එක්තරා රෝගයකින් පෙළී කළුරිය කර, තව්තිසා භවනයෙහි දොළොස් යොදුනක් වූ රන් විමනක උපන්නාය. දහසක් දිව්‍ය අප්සරාවෝ ඇයට පිරිවර වූහ. අසුන් පූජා කිරීමේ ආනුභාවයෙන් ඇයට යොදුනක් විශාල වූ, අහසින් යන, අධික වේගවත්, ඉහළින් කූටාගාරයක හැඩය ගත් රන් පල්ලැක්කියක් (රන් අසුනක්) පහළ විය. එබැවින් එම විමනයට "පීඨ විමනය" යැයි කියනු ලැබේ. ඇය රන්වන් පැහැති වස්ත්‍රයක් අතුරා අසුන පූජා කළ බැවින්, එම කර්මයට අනුරූපව එය රන්මයෙන්ම නිම විය. ඇගේ සිතේ තිබූ ප්‍රීතියේ ප්‍රවේගය නිසා එය අධික වේගවත් විය. දන් පිළිගත යුත්තාගේ මනාපය පරිදි පූජා කළ බැවින් එය කැමති පරිදි ගමන් කරන සුළු විය. ඇගේ සිතේ වූ ප්‍රසාදයේ පූර්ණත්වය නිසා එය සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක වූත්, අතිශයින් ශෝභමාන වූත් එකක් විය.

Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ nandanavanaṃ gacchantīsu sā devatā dibbavatthanivatthā dibbābharaṇavibhūsitā accharāsahassaparivārā sakabhavanā nikkhamitvā taṃ pīṭhavimānaṃ abhiruyha mahatiyā deviddhiyā mahantena sirisobhaggena samantato cando viya sūriyo viya ca obhāsentī uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato tassā devatāya avidūre attānaṃ dassesi. Atha sā devatā taṃ disvā samuppannabalavapasādagāravā sahasā pallaṅkato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha namassamānā aṭṭhāsi. Thero kiñcāpi tāya aññehi ca sattehi yathūpacitaṃ kusalākusalaṃ attano yathākammūpagañāṇānubhāvena hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ [Pg.7] viya paññābalabhedena paccakkhato passati, tathāpi yasmā devatānaṃ upapattisamanantarameva ‘‘kuto nu kho ahaṃ cavitvā idhūpapannā, kiṃ nu kho kusalakammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhāmī’’ti atītabhavaṃ yathūpacitañca kammaṃ uddissa yebhuyyena dhammatāsiddhā upadhāraṇā, tassā ca yāthāvato ñāṇaṃ uppajjati, tasmā tāya devatāya katakammaṃ kathāpetvā sadevakassa lokassa kammaphalaṃ paccakkhaṃ kātukāmo –

ඉන්පසු එක් උත්සව දිනකදී, දේවතාවෝ තම තමන්ගේ දිව්‍ය ආනුභාවයෙන් උයන් කෙළිය පිණිස නන්දන වනයට යන විට, එම දේවතාවිය ද දිව්‍යමය වස්ත්‍රවලින් හා දිව්‍ය ආභරණයෙන් සැරසී, දහසක් අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන තම භවනයෙන් නික්ම, එම පීඨ විමනයට නැඟී, මහත් වූ දේව ආනුභාවයෙන් හා ශ්‍රී සෝභා සම්පන්නව, හාත්පස චන්ද්‍රයා හා සූර්යයා මෙන් බබළවමින් උයනට යයි. ඒ අවස්ථාවේදී ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ කලින් සඳහන් කළ පරිදි දිව්‍ය චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් තව්තිසා භවනයට වැඩම කර ඒ දේවතාවියට නුදුරින් පෙනී සිටියහ. එවිට ඒ දේවතාවිය උන්වහන්සේ දැක, උපන් බලවත් ප්‍රසාදයෙන් හා ගෞරවයෙන් වහා පල්ලැක්කියෙන් බැස, ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත එළඹ පසඟ පිහිටුවා වැඳ, නිය පතරින් නික්මෙන රශ්මියෙන් බබළන දෑත් එක්කොට ඇඳිලි බැඳ වැඳගෙන සිටියාය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ තම යථාකම්මූපග ඥානයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් ඇය ඇතුළු අන්‍ය සත්ත්වයන් රැස් කරගත් කුසල් අකුසල් අතැඹුලක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව දකින නමුත්, දෙවියන් උපන් සැණින්ම "මා කොහේ සිට චුත වී මෙහි උපන්නේද? කුමන කුසල කර්මයක් නිසා මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙම්ද?" කියා තමන් කළ කුසල් පිළිබඳව විමසීම ධර්මතාවක් බැවින් සහ ඇයට ඒ පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධයක් උපදින බැවින්, එම දේවතාවිය ලවාම ඇය කළ පින පවසවා දෙවියන් සහිත ලෝකයාට කර්මඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක:

1.

1.

‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ.

"ඔබගේ මෙම රන්වන් අසුන (පීඨය) ඉතා උදාරය, එය ඔබගේ සිතේ වේගය මෙන් කැමති කැමති තැනකට ගමන් කරයි. දිව්‍ය අබරණින් සැරසී, මල් දරා, වටිනා දිව්‍ය වස්ත්‍ර හැඳ සිටින ඔබ, වලාකුළු මස්තකයක බබළන විදුලියක් මෙන් හාත්පස බබළවන්නීය."

2.

2.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

"ඔබට මෙවැනි රන්වන් පැහැයක් ලැබුණේ කිනම් පිනකින්ද? කුමන පිනකින් ඔබ මෙහි මෙවැනි සම්පත් භුක්ති විඳින්නෙහිද? ඔබගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් පිනකින්ද?"

3.

3.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. āha –

"මහත් ආනුභාව ඇති දේවතාවිය, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මනුෂ්‍ය ලොව මනුෂ්‍යයකුව සිටියදී කුමන පින්කමක් කළෙහිද? කිනම් පිනකින් මෙවැනි දිලෙන ආනුභාවයක් ලැබුවෙහිද? ඔබගේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශා බබළවන්නේ කිනම් පිනකින්ද?" මෙසේ උන්වහන්සේ විමසූහ.

4.

4.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව, කිනම් කර්මයක ඵලයක්දැයි ඇසූ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

5.

5.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ;

Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ.

"මම මනුෂ්‍ය ලොව මනුෂ්‍යයකුව සිටියදී, නිවසට පැමිණි අමුත්තන්ට (භික්ෂූන් වහන්සේලාට) අසුනක් පූජා කළෙමි. ගෞරවයෙන් වැඳ නමස්කාර කළෙමි, ඇඳිලි බැඳ වැඳ සිටියෙමි. මගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දන් පූජා කළෙමි."

6.

6.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"එම පින නිසා මට මෙවැනි ශරීර වර්ණයක් ලැබුණි. එම පින නිසා මට මෙහි මෙවැනි සම්පත් ලැබුණි. මාගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මට ලැබුණි."

7.

7.

‘‘Akkhāmi [Pg.8] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"මහත් ආනුභාව ඇති ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කළ ඒ පින ඔබට පවසමි. ඒ පින නිසාම මම මෙවැනි දිලෙන ආනුභාවයක් ඇත්තියක් වීමි. මාගේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශා බබළවයි."

1. Tattha pīṭhanti yaṃkiñci tādisaṃ dārukkhandhampi āpaṇampi balikaraṇapīṭhampi vettāsanampi masārakādivisesanāmaṃ dārumayādiāsanampi vuccati. Tathā hi ‘‘pādapīṭhaṃ pādakathalika’’nti (mahāva. 209; cūḷava. 75) ettha pādaṭhapanayoggaṃ pīṭhādikaṃ dārukkhandhaṃ vuccati, ‘‘pīṭhasappī’’ti (mi. pa. 5.3.1) ettha hatthena gahaṇayoggaṃ. ‘‘Pīṭhikā’’ti pana ekaccesu janapadesu desavohārena āpaṇaṃ. ‘‘Bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā’’ti ettha devatānaṃ balikaraṇaṭṭhānabhūtaṃ pīṭhaṃ. ‘‘Bhaddapīṭha’’nti ettha vettalatādīhi upari vītaṃ āsanaṃ, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bhaddapīṭhaṃ upānayī’’ti. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ. Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā’’ti (pāci. 522) ca ādīsu masārakādibhedaṃ dārumayādiāsanaṃ. Idha pana pallaṅkākārasaṇṭhitaṃ devatāya puññānubhāvābhinibbattaṃ yojanikaṃ kanakavimānaṃ veditabbaṃ.

1. මෙහි ‘පීඨ’ යන වචනයෙන් ලී කොටයක්, ආසනයක්, බිලි පූජා තබන අසුනක්, වේවැල් අසුනක් හෝ මසාරක ආදී ලීයෙන් කළ විශේෂිත අසුන් වර්ග අදහස් විය හැකිය. ඒ බව සැබෑය; ‘පාදපීඨ’ යන්නෙන් පා තබන අසුනත්, ‘පීඨිකා’ යන්නෙන් ඇතැම් ජනපදවල ව්‍යවහාරය අනුව වෙළඳසැල් අසුනත්, ‘භූතපීඨිකා’ යන්නෙන් දේව පූජා තබන ස්ථානයත් අදහස් වේ. ‘භද්දපීඨ’ යනු වේවැල් ආදියෙන් වියූ අසුනකි. විනය පිටකයේ සඳහන් ‘මංචපීඨ’ යනු ලීයෙන් කළ ඇඳ පුටු ආදියයි. එහෙත් මෙහිදී ‘පීඨ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දේවතාවියගේ පින් බලයෙන් පහළ වූ, පල්ලැක්කියක හැඩය ඇති, යොදුනක් විශාල රන් විමනය බව දත යුතුය.

Teti te-saddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11, 226) ta-saddassa vasena paccattabahuvacane āgato. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama (dī. ni. 3.278; su. ni. 549). Namo te buddha vīratthū’’ti (saṃ. ni. 1.90) ca ādīsu tumha-saddassa vasena sampadāne, tuyhanti attho. ‘‘Kiṃ te diṭṭhaṃ kinti te sutaṃ. Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti (ma. ni. 2.400; su. ni. 551) ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu (vi. va. 1251; jā. 1.10.92) sāmiatthe. Idhāpi sāmiatthe daṭṭhabbo. Tavāti hi attho.

‘තේ’ (Te) යනු ‘තේ’ යන ශබ්දයයි. ‘යම් කෙනෙක් නන්දන වනය නොදකිත් ද, ඔවුහු (තේ) සැපය නොදනිති’ යනාදී තැන්වල එය ‘ත’ ශබ්දය ඇසුරින් ප්‍රථමා බහුවචනයෙන් යෙදී ඇත. ‘පුරුෂාජානීයයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට (තේ) නමස්කාර වේවා, පුරුෂෝත්තමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා. වීර්යවන්ත බුදුරජාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා’ යනාදී තැන්වල ‘තුම්හ’ ශබ්දය ඇසුරින් සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ‘ඔබ වහන්සේට’ (තුය්හං) යන අර්ථය ලබා දෙයි. ‘ඔබ විසින් (තේ) කුමක් දක්නා ලද්දේද? ඔබ විසින් කුමක් අසන ලද්දේද? ඔබ විසින් කෙලෙස් උපධීන් ඉක්මවන ලදී, ඔබ විසින් ආශ්‍රවයන් නසන ලදී’ යනාදී තැන්වල කරණ අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ඔබගේ (තේ) වත කුමක්ද? ඔබගේ බ්‍රහ්මචර්යාව කුමක්ද?’ යනාදී තැන්වල සාමී (අයිති) අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද සාමී අර්ථයම ගත යුතුය. එනම් ‘ඔබගේ’ (තව) යන්නයි.

Sovaṇṇamayanti [Pg.9] ettha suvaṇṇa-saddo ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate’’ti (ma. ni. 1.148) ca ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti (khu. pā. 8.11) ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu (jā. 1.1.77) garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu (dī. ni. 3.200) jātarūpe. Idhāpi jātarūpe eva daṭṭhabbo. Tañhi buddhānaṃ samānavaṇṇatāya sobhano vaṇṇo etassāti suvaṇṇanti vuccati. Suvaṇṇameva sovaṇṇaṃ yathā ‘‘vekataṃ vesama’’nti ca. Maya-saddo ca ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho’’tiādīsu (su. ni. 599; ma. ni. 2.455) asmadatthe āgato. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu (dī. ni. 1.39; 3.38) nibbattiatthe, bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayāti vuttā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sāmaṃ cikkhallaṃ madditvā sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu (pārā. 84) vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305) padapūraṇamatte. Idhāpi vikāratthe, padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇamayanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe maya-saddo daṭṭhabbo, ‘‘nibbattiatthe’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte maya-saddo daṭṭhabbo.

‘සෝවණ්ණමයං’ යන මෙහි ‘සුවණ්ණ’ ශබ්දය, ‘සුවර්ණ වූ, දුර්වර්ණ වූ, සුගතිගාමී වූ, දුගතිගාමී වූ’ යනාදී තැන්වල ද ‘සුවර්ණ බව (පැහැපත් බව), සුභ ස්වර ඇති බව’ යනාදී තැන්වල ද ශරීර වර්ණයේ සම්පත්තිය (පැහැපත් බව) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘සුවර්ණ (ගුරුළෝ) කාකයා පිරිවරා ගනිති’ යනාදී තැන්වල ගුරුළන් යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘රන්වන් පැහැ ඇති, රන් වැනි සමක් ඇති’ යනාදී තැන්වල රත්රන් (ජාතරූප) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද ‘රත්රන්’ යන අර්ථයම ගත යුතුය. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ ශරීර වර්ණයට සමාන වර්ණයක් ඇති බැවින් රත්රන් සඳහා ‘සුවර්ණ’ යන නාමය භාවිතා වේ. ‘සුවර්ණ’ යන්නම ‘සෝවණ්ණ’ වේ; එය ‘වේකතං’ සහ ‘වේසමං’ යන්නාක් මෙනි. ‘මය’ ශබ්දය ‘අපි දෙදෙනා ත්‍රිවිද්‍යාව දත්තෝ වෙමු’ යනාදී තැන්වල ‘අපි’ (අස්මද්) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘අප (මයං) නිසා රන්වන් වූ මණ්ඩපය ද සොඳුරු ගුහාව ද විය’ යන මෙහි නාම ප්‍රඥප්තියෙහි යෙදේ. ‘මනෝමය වූ, ප්‍රීතියම ආහාර කොට ඇති, ස්වයං ප්‍රභා වූ’ යනාදී තැන්වල හටගැනීම (නිෂ්පත්තිය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව සිතින්ම හටගත් බැවින් ‘මනෝමය’ යයි කියනු ලැබේ. ‘මමම මඩ පාගා සියල්ල මැටියෙන් කළ (මත්තීකාමය) කුටියක් කරන්නෙම් නම් මැනවි’ යනාදී තැන්වල විකාර (නිර්මාණය) අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘දානමය, ශීලමය’ යනාදී තැන්වල පද පිරවීමේ මාත්‍රයක් ලෙස යෙදේ. මෙහිදී ද විකාර අර්ථයෙන් හෝ පද පිරවීමේ මාත්‍රයක් ලෙස හෝ ගත යුතුය. රනින් නිම වූ දෙය ‘සෝවණ්ණමය’ යන අර්ථය ගත් කල, ‘මය’ ශබ්දය රන්වල විකාරයක් (වෙනස් වීමක්/නිර්මාණයක්) ලෙස විකාර අර්ථයෙහි ගත යුතුය; ‘නිෂ්පත්ති අර්ථය’ (හටගැනීම) යයි කීම ද සුදුසුමය. රනින් කළ දෙය ‘සෝවණ්ණ’ යන අර්ථය ගත් කල, ‘සෝවණ්ණ’ යන්නම ‘සෝවණ්ණමය’ වන බැවින් ‘මය’ ශබ්දය පද පිරවීමේ මාත්‍රයක් ලෙස ගත යුතුය.

Uḷāranti paṇītampi seṭṭhampi mahantampi. Uḷāra-saddo hi ‘‘pubbenāparaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.376) paṇīte āgato. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Uḷārabhogā uḷārayasā oḷārika’’nti ca ādīsu (dha. sa. 894, 896; ma. ni. 1.244) mahante. Tampi ca vimānaṃ manuññabhāvena upabhuñjantānaṃ atittikaraṇatthena paṇītaṃ, samantapāsādikatādinā pasaṃsitatāya seṭṭhaṃ, pamāṇamahantatāya ca mahagghatāya ca mahantaṃ, tīhipi atthehi uḷāramevāti vuttaṃ uḷāranti.

‘උළාරං’ යනු ප්‍රණීත වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද, මහත් වූ ද යන අර්ථයයි. ‘උළාර’ ශබ්දය ‘පූර්වයෙහි සිට පිළිවෙළින් උදාර (ප්‍රණීත) විශේෂත්වයකට පැමිණෙයි’ යනාදී තැන්වල ප්‍රණීත යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘භවත් වච්ඡායන තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ (උළාර) ප්‍රශංසාවෙන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි’ යනාදී තැන්වල ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘උදාර (මහත්) භෝග ඇති, උදාර යසස ඇති, ඕළාරික’ යනාදී තැන්වල මහත් යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ඒ විමානය ද මනෝඥ බැවින් එය පරිභෝජනය කරන්නවුන් හට තෘප්තියක් ඇති නොවන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රණීත’ නම් වේ. සෑම අතින්ම ප්‍රසාදය එළවන බැවින් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ නම් වේ. ප්‍රමාණයෙන් විශාල බැවින් සහ ඉතා අගනා බැවින් ‘මහත්’ නම් වේ. මේ අර්ථ තුනෙන්ම යුක්ත බැවින් එය ‘උළාරං’ යයි කියන ලදී.

Manojavanti [Pg.10] ettha manoti cittaṃ. Yadipi mano-saddo sabbesampi kusalākusalābyākatacittānaṃ sādhāraṇavācī, ‘‘manojava’’nti pana vuttattā yattha katthaci ārammaṇe pavattanakassa kiriyamayacittassa vasena veditabbaṃ. Tasmā manaso viya javo etassāti manojavaṃ yathā oṭṭhamukhoti, ativiya sīghagamananti attho. Mano hi lahuparivattitāya atidūrepi visaye khaṇeneva nipatati, tenāha bhagavā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48) ‘‘dūraṅgamaṃ ekacara’’nti (dha. pa. 37) ca. Gacchatīti tassā devatāya vasanavimānato uyyānaṃ uddissa ākāsena gacchati.

‘මනෝජවං’ යන මෙහි ‘මනෝ’ යනු සිතයි. ‘මනෝ’ ශබ්දය සියලු කුසල්, අකුසල් හා අව්‍යාකෘත සිත් සඳහා පොදුවේ යෙදුණද, මෙහි ‘මනෝජව’ යයි වදාළ බැවින් ඕනෑම අරමුණක පැවතිය හැකි, චලනය සිදුකරන ක්‍රියාමය සිතේ (චිත්තජ වායෝ ධාතුවෙහි) වේගය අනුව තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින්, මෙම විමානයට සිතට බඳු වූ වේගයක් ඇති හෙයින් ‘මනෝජව’ නම් වේ. එය ‘ඔට්ඨමුඛ’ (ඔටුවකුගේ වැනි මුඛයක් ඇති තැනැත්තා) යන්නාක් මෙනි; ඉතා ශීඝ්‍ර ගමනක් ඇති බව මෙහි අර්ථයයි. සිත වනාහි වහා වෙනස් වන සුළු (ලහුපරිවත්ත) බැවින් ඉතා දුර බැහැර අරමුණක වුවද ක්ෂණයකින් පතිත වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මේ සිත යම් සේ වහා වෙනස් වේ ද, එබඳු වූ වෙනත් එකම ධර්මයක්වත් මම නොදකිමි’ කියා ද, ‘දුර ගමන් යන, තනිව හැසිරෙන’ කියා ද වදාළ සේක. ‘ගච්ඡති’ යනු ඒ දේවතාවිය වසන විමානයේ සිට උයන බලා අහසින් යයි යන්නයි.

Yenakāmanti ettha kāma-saddo ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti citta’’ntiādīsu (su. ni. 50; theragā. 787) manāpiye rūpādivisaye āgato. ‘‘Chando kāmo rāgo kāmo’’tiādīsu (vibha. 564; mahāni. 1; cūḷani. 8 ajitamāṇavapucchāniddesa) chandarāge. ‘‘Kilesakāmo kāmupādāna’’ntiādīsu (dha. sa. 1219; mahāni. 2) sabbasmiṃ lobhe. ‘‘Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyyā’’tiādīsu (pārā. 291) gāmadhamme. ‘‘Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.325; mahāva. 466) hitacchande. ‘‘Attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’’tiādīsu (dī. ni. 1.221; ma. ni. 1.426) seribhāve. Idhāpi seribhāve eva daṭṭhabbo, tasmā yenakāmanti yathāruci, devatāya icchānurūpanti attho.

‘යෙනකාමං’ යන මෙහි ‘කාම’ ශබ්දය, ‘කාමයෝ වනාහි විසිතුරුය, මධුරය, මනරම්ය, නන්විධ රූපයන්ගෙන් සිත කළඹති’ යනාදී තැන්වල මනාප වූ රූපාදී අරමුණු යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ඡන්දය කාමයකි, රාගය කාමයකි’ යනාදී තැන්වල ඡන්දරාගය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ක්ලේශ කාමය, කාමුපාදානය’ යනාදී තැන්වල සියලු ලෝභය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘තමා කැමති පරිදි උපස්ථාන කිරීමෙන් ගුණ කියන්නේ නම්’ යනාදී තැන්වල මෛථුන ධර්මය (ග්‍රාම ධර්මය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘මෙහි අර්ථකාමී (යහපත කැමති) වූ කුලපුත්‍රයෝ තිදෙනෙක් වසති’ යනාදී තැන්වල හිතච්ඡන්දය (යහපත කැමති වීම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘තමාට යටත් වූ, අන්‍යයන්ට යටත් නොවූ, ස්වාධීන වූ, කැමති තැනක යන’ යනාදී තැන්වල ස්වාධීන බව (සේරිභාවය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද ස්වාධීන බව යන අර්ථයම ගත යුතුය. එබැවින් ‘යෙනකාමං’ යනු තමාගේ රුචිය පරිදි, එනම් දේවතාවියගේ කැමැත්ත පරිදි යනු අර්ථයයි.

Alaṅkateti alaṅkatagatte, nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavijjotitehi hatthūpagapādūpagādibhedehi saṭṭhisakaṭabhāraparimāṇehi dibbālaṅkārehi vibhūsitasarīreti attho. Sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Malyadhareti kapparukkhapāricchattakasantānakalatādisambhavehi, suvisuddhacāmīkaravividharatanamayapattakiñjakkhakesarehi, samantato vijjotamānavipphurantakiraṇanikararucirehi dibbakusumehi sumaṇḍitakesahatthāditāya mālābhārinī. Suvattheti kappalatānibbattānaṃ, nānāvirāgavaṇṇavisesānaṃ suparisuddhabhāsurappabhānaṃ nivāsanuttariyapaṭicchadādīnaṃ dibbavatthānaṃ vasena [Pg.11] sundaravatthe. Obhāsasīti vijjotasi. Vijjurivāti vijjulatā viya. Abbhakūṭanti valāhakasikhare. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Obhāsasīti vā antogadhahetuatthavacanaṃ, obhāsesīti attho. Imasmiṃ pakkhe ‘‘abbhakūṭa’’nti upayogatthe eva upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

'අලංකතේ' යනු විවිධ වර්ණ රැස් මාලාවන්ගෙන් බැබළෙන විවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ ද, වළලු සහ පා සලඹ ආදී වූ කරත්ත හැටක බරක් පමණ වූ දිව්‍යමය අබරණවලින් සැරසුණු සිරුරක් ඇති බවයි. මෙය ආමන්ත්‍රණ විභක්තියේ ඒක වචනයකි. 'මල්‍යධරේ' යනු කල්ප වෘක්ෂ, පරසතු සහ සතන්ක වැනි දිව්‍ය වෘක්ෂයන්ගෙන් හා ලතාවන්ගෙන් හටගත්, ඉතා පිරිසිදු චාමීකර නම් රන් හා විවිධ රත්නයන්ගෙන් යුත් පත්‍ර, රේණු හා කේසරයන්ගෙන් සමන්විත වූ ද, හාත්පස බැබළෙන රශ්මි මාලාවන්ගෙන් මනහර වූ ද දිව්‍ය පුෂ්පයන්ගෙන් මනාව සරසන ලද කෙස් වැටියක් සහ දෑත් ආදිය ඇති බැවින් මල් මාලා දරන්නිය යන අර්ථයයි. 'සුවත්ථේ' යනු කල්ප ලතාවන්ගෙන් හටගත්, විවිධ වර්ණයන්ගෙන් හා ඉතා පිරිසිදු දීප්තිමත් ප්‍රභා ඇති හැඳි වස්ත්‍ර සහ පෙරවි වස්ත්‍ර ආදී දිව්‍ය වස්ත්‍රයන්ගෙන් යුත් සුන්දර වස්ත්‍ර ඇති යන අර්ථයයි. 'ඕභාසසි' යනු බබළන්නෙහිය යන්නයි. 'විජ්ජුරිව' යනු විදුලි ලතාවක් මෙනි. 'අබ්භකූටං' යනු වලාකුළු මුදුනෙහිය. මෙහි ද්විතීයා විභක්තිය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. නැතහොත් 'ඕභාසසි' යන්න 'ඕභාසේසි' (බබළවන්නෙහිය) යනුවෙන් ද අර්ථ දැක්විය හැකිය. එවැනි අවස්ථාවකදී 'අබ්භකූටං' යන්න ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙන්ම දත යුතුය.

Ayañhettha attho – yathā nāma sañjhāpabhānurañjitaṃ rattavalāhakasikharaṃ pakatiyāpi obhāsamānaṃ samantato vijjotamānā vijjulatā niccharantī visesato obhāseti, evamevaṃ suparisuddhatapanīyamayaṃ nānāratanasamujjalaṃ pakatipabhassaraṃ imaṃ vimānaṃ tvaṃ sabbālaṅkārehi vibhūsitā sabbaso vijjotayantīhi attano sarīrappabhāhi vatthābharaṇobhāsehi ca visesato obhāsesīti.

මෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් සේ සන්ධ්‍යා කාලයේ සූර්යාලෝකයෙන් රත් පැහැ ගැන්වුණු, ස්වභාවයෙන්ම බැබළෙන රතු වලාකුළු මුදුනක් හාත්පස විහිදෙන විදුලි ලතාවක් මගින් විශේෂයෙන් බබළවනු ලබන්නේද, එමෙන්ම ඉතා පිරිසිදු රනින් නිමිත, විවිධ රත්නයන්ගෙන් දිදුලන, ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රභාස්වර වූ මේ විමානය, සියලු අබරණින් සැරසුණු ඔබ, සෑම දිසාවකම බැබළෙන ඔබේ සිරුරේ රැස් මාලාවන්ගෙන් ද වස්ත්‍ර හා අබරණවල ආලෝකයෙන් ද විශේෂයෙන් බබළවන්නෙහිය.

Ettha hi ‘‘pīṭha’’nti nidassetabbavacanametaṃ, ‘‘abbhakūṭa’’nti nidassanavacanaṃ. Tathā ‘‘te’’ti nidassetabbavacanaṃ. Tañhi ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā sāmivacanena vuttampi ‘‘alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasī’’ti imāni padāni apekkhitvā paccattavasena pariṇamati, tasmā ‘‘tva’’nti vuttaṃ hoti. ‘‘Vijjurivā’’ti nidassanavacanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti idaṃ dvinnampi upameyyupamānānaṃ sambandhadassanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti hi idaṃ ‘‘tva’’nti padaṃ apekkhitvā majjhimapurisavasena vuttaṃ, ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā paṭhamapurisavasena pariṇamati. Ca-saddo cettha luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. ‘‘Gacchati yenakāmaṃ obhāsasī’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsitaṃ abbhakūṭaṃ viyā’’ti paccattavasena cetaṃ upayogavacanaṃ pariṇamati. Tathā ‘‘pīṭha’’nti visesitabbavacanametaṃ, ‘‘te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’ntiādi tassa visesanaṃ.

මෙහි 'පීඨං' යනු නිදර්ශනය කරනු ලබන වචනයයි, 'අබ්භකූටං' යනු උපමාවක් ලෙස දක්වන වචනයයි. එමෙන්ම 'තේ' යනු ද නිදර්ශනය කරනු ලබන වචනයකි. එය 'පීඨං' යන පදයට සාපේක්ෂව සාමි විභක්තියෙන් පැවසුවද, 'අලංකතේ මල්‍යධරේ සුවත්ථේ ඕභාසසි' යන පදවලට සාපේක්ෂව ප්‍රථමා විභක්තියේ අර්ථය ගනී. එබැවින් 'ත්වං' (ඔබ) යන අර්ථය ලැබේ. 'විජ්ජුරිව' යනු උපමාව දක්වන වචනයයි. 'ඕභාසසි' යන්න උපමේය හා උපමා යන දෙකෙහිම සම්බන්ධය දක්වන ක්‍රියාවයි. 'ඕභාසසි' යන්න 'ත්වං' යන පදයට අනුව මධ්‍යම පුරුෂයෙන් යෙදී ඇති අතර, 'පීඨං' යන පදයට සාපේක්ෂව ප්‍රථම පුරුෂයට හැරේ. මෙහි 'ච' ශබ්දය ලුප්ත වී ඇති බව දත යුතුය. 'යථා කැමති තැනක යන, බබළන ඔබේ මේ පීඨය, විදුලි ලතාවකින් බබළන වලාකුළු මුදුනක් මෙන් බබළයි' යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. තවද 'පීඨං' යන්න විශේෂ්‍ය පදය වන අතර 'තේ සෝවණ්ණමයං උළාරං' ආදිය එහි විශේෂණ පද වේ.

Nanu ca ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvā suvaṇṇassa aggalohatāya seṭṭhabhāvato dibbassa ca idhādhippetattā ‘‘uḷāra’’nti na vattabbanti? Na, kiñci visesasabbhāvato. Yatheva hi manussaparibhogasuvaṇṇavikatito rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ suvisuddhaṃ, tato ākaruppannaṃ, tato yaṃkiñci dibbaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ dibbasuvaṇṇepi cāmīkaraṃ, cāmīkarato sātakumbhaṃ, sātakumbhato jambunadaṃ, jambunadato siṅgīsuvaṇṇaṃ. Tañhi sabbaseṭṭhaṃ. Tenāha sakko devānamindo –

'රන්මිය' (සෝවණ්ණමය) යැයි පැවසීමෙන් පසුව, රන්වල ඇති ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාත්, මෙහි අදහස් කළේ දිව්‍යමය රන් නිසාත් 'උදාර' (උළාර) යැයි පැවසීම අනවශ්‍ය නොවේද? නැත, එහි යම් විශේෂත්වයක් ඇති බැවිනි. මිනිසුන් පරිහරණය කරන රන්වලට වඩා රසවිද්ධ රන් ශ්‍රේෂ්ඨය, පිරිසිදුය. ඊට වඩා ආකරවලින් උපන් රන් ශ්‍රේෂ්ඨය. ඊට වඩා ඕනෑම දිව්‍යමය රන් වර්ගයක් ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. එමෙන්ම දිව්‍යමය රන් අතර ද චාමීකර රන්වලට වඩා සාතකුම්භ රන් ද, ඊට වඩා ජම්බුනද රන් ද, ඊට වඩා සිංගී රන් ද ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. එය සියල්ලටම වඩා උතුම්ය. එබැවින් දෙව්රජ ශක්‍රයා මෙසේ පැවසීය.

‘‘Mutto [Pg.12] muttehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58);

"කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු පුරාණ ජටිලයන් සමඟින්, කෙලෙසුන්ගෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් මිදුණු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සිංගී රන්වන් පැහැයෙන් බබළමින් රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක."

Tasmā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvāpi ‘‘uḷāra’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘uḷāra’’nti idaṃ na tassa seṭṭhapaṇītabhāvameva sandhāya vuttaṃ, atha kho mahantabhāvampīti vuttovāyamattho. Ettha ca ‘‘pīṭha’’ntiādi phalassa kammasarikkhatādassanaṃ. Tatthāpi ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa vimānassa vatthusampadaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā sobhātisayasampadaṃ, ‘‘manojava’’nti iminā gamanasampadaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā sīghajavatāya pīṭhasampattibhāvasampadaṃ dasseti.

එබැවින් 'රන්මිය' යැයි කීවත් 'උදාර' යැයි නැවත පවසන ලදී. නැතහොත් 'උදාර' යන්නෙන් එහි ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පමණක් නොව, එහි විශාලත්වය ද අදහස් වේ. මෙහි 'පීඨං' ආදී වචනවලින් පින්කම්වලට අනුරූපව ලැබුණු විපාකය පෙන්වයි. එහිදී 'සෝවණ්ණමය' යන්නෙන් විමානයේ වස්තු සම්පත්තිය ද, 'උළාර' යන්නෙන් එහි ඇති අතිශය ශෝභාව ද, 'මනෝජවං' යන්නෙන් එහි ගමන් කිරීමේ වේගය ද පෙන්වයි. 'යථා කැමති තැනක යයි' (ගච්ඡති යේනකාමං) යන්නෙන් එහි ඇති අධික වේගය සහ පීඨයේ ඇති සම්පත්ති ස්වභාවය පෙන්වයි.

Atha vā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa paṇītabhāvaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā vepullamahattaṃ. ‘‘Manojava’’nti iminā ānubhāvamahattaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā vihārasukhattaṃ dasseti. ‘‘Sovaṇṇamaya’’nti vā iminā tassa abhirūpataṃ vaṇṇapokkharatañca dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā dassanīyataṃ pāsādikatañca dasseti, ‘‘manojava’’nti iminā sīghasampadaṃ, ‘‘gacchati yenakāma’’nti iminā katthaci appaṭihatacārataṃ dasseti.

නැතහොත් 'සෝවණ්ණමය' යන්නෙන් එහි ප්‍රණීත භාවය ද, 'උළාර' යන්නෙන් එහි ඇති විශාලත්වය ද පෙන්වයි. 'මනෝජවං' යන්නෙන් එහි ඇති මහා ආනුභාවය ද, 'ගච්ඡති යේනකාමං' යන්නෙන් එහි වසන්නාට ලැබෙන පහසුව ද පෙන්වයි. නැතහොත් 'සෝවණ්ණමය' යන්නෙන් එහි ඇති රූප සෝභාව සහ වර්ණ සෝභාව ද, 'උළාර' යන්නෙන් එහි ඇති දර්ශනීය බව සහ ප්‍රසාදජනක බව ද පෙන්වයි. 'මනෝජවං' යන්නෙන් සිතේ වේගය හා සමාන වේගවත් බව ද, 'ගච්ඡති යේනකාමං' යන්නෙන් කිසිදු බාධාවකින් තොරව ඕනෑම තැනක හැසිරවිය හැකි බව ද පෙන්වයි.

Atha vā taṃ vimānaṃ yassa puññakammassa nissandaphalaṃ, tassa alobhanissandatāya sovaṇṇamayaṃ, adosanissandatāya uḷāraṃ, amohanissandatāya manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ. Tathā tassa kammassa saddhānissandabhāvena sovaṇṇamayaṃ, paññānissandabhāvena uḷāraṃ, vīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhinissandabhāvena gacchati yenakāmaṃ. Saddhāsamādhinissandabhāvena vā sovaṇṇamayaṃ, samādhipaññānissandabhāvena uḷāraṃ, samādhivīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhisatinissandabhāvena gacchati yenakāmanti veditabbaṃ.

නැතහොත් ඒ විමානය යම් පින්කමක විපාකයක් ද, එම කුසලයේ ඇති අලෝභී බවේ විපාකයෙන් රන්මිය ද, අදෝසී බවේ විපාකයෙන් උදාර ද, අමෝහී බවේ විපාකයෙන් මනෝජව හෙවත් කැමති පරිදි ගමන් කරන සුලු ද විය. එමෙන්ම එම කර්මයේ ඇති ශ්‍රද්ධාවේ විපාකයෙන් රන්මිය ද, ප්‍රඥාවේ විපාකයෙන් උදාර ද, වීර්යයේ විපාකයෙන් මනෝජව ද, සමාධියේ විපාකයෙන් කැමති පරිදි ගමන් කිරීම ද ලැබුණි. තවද ශ්‍රද්ධාව හා සමාධිය යන දෙකේ විපාකයෙන් රන්මිය ද, සමාධිය හා ප්‍රඥාව නිසා උදාර බව ද, සමාධිය හා වීර්යය නිසා මනෝජව බව ද, සමාධිය හා සිහිය (සති) නිසා කැමති පරිදි ගමන් කිරීම ද ඇති වූ බව දත යුතුය.

Tattha [Pg.13] yathā ‘‘pīṭha’’ntiādi vimānasampattidassanavasena tassā devatāya puññaphalavibhavasampattikittanaṃ, evaṃ ‘‘alaṅkate’’tiādi attabhāvasampattidassanavasena puññaphalavibhavasampattikittanaṃ. Yathā hi susikkhitasippācariyaviracitopi rattasuvaṇṇālaṅkāro vividharaṃsijālasamujjalamaṇiratanakhacito eva sobhati, na kevalo, evaṃ sabbaṅgasampanno caturassasobhanopi attabhāvo sumaṇḍitapasādhitova sobhati, na kevalo. Tenassā ‘‘alaṅkate’’tiādinā āharimaṃ sobhāvisesaṃ dasseti, ‘‘obhāsasī’’ti iminā anāharimaṃ. Tathā purimena vattamānapaccayanimittaṃ sobhātisayaṃ dasseti, pacchimena atītapaccayanimittaṃ. Purimena vā tassā upabhogavatthusampadaṃ dasseti, pacchimena upabhuñjanakavatthusampadaṃ.

එහි 'පීඨං' යනාදී පළමු ගාථාවෙන් විමානයේ සම්පත් පෙන්වීම මගින් එම දේවතාවියගේ පිනේ ඵලය වූ වෛභව්‍ය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වන අතර, 'අලංකතේ' යනාදියෙන් ශරීර සම්පත්තිය පෙන්වීම මගින් පිනේ ඵලය වූ සම්පත් වර්ණනා කෙරේ. මනාව ශිල්ප හැදෑරූ රන්කරුවෙකු විසින් නිමවන ලද රක්ත ස්වර්ණාභරණයක් වුවද, විවිධ රශ්මි මාලාවන්ගෙන් බබළන මැණික් ඔබ්බවා ඇති විටම වඩාත් බබළන්නා සේත්, රන් ආභරණය පමණක් ඇති විට එතරම් නොබබළන්නා සේත්, සියලු අංගවලින් යුත් ශරීරයද මනාව සැරසී ඇති විටම බබළයි. එබැවින් 'අලංකතේ' යනාදී පදයෙන් ඇයගේ කෘත්‍රීම (පිටතින් ගත්) ශෝභාවත්, 'ඔභාසසී' යන්නෙන් ඇයගේ සහජ (ස්වාභාවික) ශෝභාවත් පෙන්වයි. එසේම පළමු පදයෙන් වර්තමාන භවයේදී උත්සාහයෙන් උපදවා ගත් පින නිසා වූ අලංකාරයත්, පසු පදයෙන් අතීත භවයේ කළ සුචරිත කර්මයන් නිසා වූ අලංකාරයත් පෙන්වයි. නැතහොත් පළමු පදයෙන් ඇය පරිභෝජනය කරන වස්තූන්ගේ සම්පත්තියත්, පසු පදයෙන් පරිභෝජනය කරන්නා වූ ඇයගේ ශරීර සම්පත්තියත් පෙන්වයි.

Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ vimānaṃ yuttavāhaṃ, udāhu ayuttavāha’’nti? Yadipi devaloke rathavimānāni yuttavāhānipi honti ‘‘sahassayuttaṃ ājaññaratha’’nti (saṃ. ni. 1.264) ādivacanato, te pana devaputtā eva kiccakaraṇakāle vāharūpena attānaṃ dassenti yathā erāvaṇo devaputto kīḷanakāle hatthirūpena. Idaṃ pana aññañca edisaṃ ayuttavāhaṃ daṭṭhabbaṃ.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ: 'එම විමානය වාහන යෙදූ (අසුන් බැඳි) එකක්ද, නැතහොත් වාහන නොයෙදූ එකක්ද?' දිව්‍ය ලෝකයේ 'සහස්සයුත්තං ආජඤ්ඤරථං' (අසුන් දහසක් බැඳි ආජානීය රථය) යනාදී වචනවලට අනුව අසුන් යෙදූ රථ විමාන තිබුණද, එම අශ්වයන් වූ කලී දිව්‍ය පුත්‍රයන්මය. ඔවුහු අවශ්‍ය අවස්ථාවලදී වහන වේශයෙන් (අසුන් ලෙස) පෙනී සිටිති. එය හරියට එරාවණ දිව්‍ය පුත්‍රයා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ උයන් කෙළි අවස්ථාවලදී ඇත් රුවක් මවාගන්නාක් මෙනි. එහෙත් මෙම විමානය සහ මෙබඳු අනෙකුත් විමාන අසුන් නොබැඳි විමාන ලෙස දත යුතුය.

Yadi evaṃ kiṃ tassa vimānassa abbhantarā vāyodhātu gamane visesapaccayo, udāhu bāhirāti? Abbhantarāti gahetabbaṃ. Yathā hi candavimānasūriyavimānādīnaṃ desantaragamane tadupajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammanibbattaṃ ativiya sīghajavaṃ mahantaṃ vāyumaṇḍalaṃ tāni pelentaṃ pavatteti, na evaṃ taṃ peletvā pavattentī bāhirā vāyodhātu atthi. Yathā ca pana cakkaratanaṃ antosamuṭṭhitāya vāyodhātuyā vasena pavattati. Na hi tassa candavimānādīnaṃ viya bāhirā vāyodhātu peletvā pavattikā atthi rañño cakkavattissa cittavasena ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratana’’ntiādivacanasamananantarameva pavattanato, evaṃ tassā devatāya cittavasena attasannissitāya vāyodhātuyā gacchatīti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘manojavaṃ gacchati yenakāma’’nti.

එසේ නම් එම විමානයේ ගමනට හේතු වන්නේ විමානය අභ්‍යන්තරයේ පවතින වායෝ ධාතුවද, නැතහොත් බාහිර වායෝ ධාතුවද? එය අභ්‍යන්තර වායෝ ධාතුව බව දත යුතුය. චන්ද්‍ර, සූර්ය ආදී විමානවල ගමන සඳහා ඒවායේ වසන සත්වයන්ගේ පොදු කර්මයෙන් උපන්, ඉතා වේගවත් මහා වායු මණ්ඩලයක් මගින් ඒවා තල්ලු කරමින් පවත්වයි. එහෙත් මෙම විමානයට එලෙස තල්ලු කරමින් පවත්වන බාහිර වායෝ ධාතුවක් නැත. චක්‍රවර්ති රජුගේ සිතේ බලයෙන් 'පින්වත් චක්‍ර රත්නය ගමන් කරත්වා' යි කී සැණින් අභ්‍යන්තර වායෝ ධාතුවේ බලයෙන් චක්‍ර රත්නය ගමන් කරන්නා සේ, මෙම දේවතාවියගේ සිතේ බලයෙන් ඇගේ ශරීරය ඇසුරු කළ වායෝ ධාතුව මගින් විමානය ගමන් කරන බව දත යුතුය. එබැවින් 'සිතේ වේගයෙන් කැමති දිශාවකට ගමන් කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

2. Evaṃ [Pg.14] paṭhamagāthāya tassā devatāya puññaphalasampattiṃ kittetvā idāni tassā kāraṇabhūtaṃ puññasampadaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādi gāthādvayaṃ vuttaṃ. Tattha kenāti kiṃ-saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati, kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu (pārā. 424) garahaṇe āgato. ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.244; saṃ. ni. 3.59) aniyame. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu (su. ni. 183; saṃ. ni. 1.73) pucchāyaṃ. Idhāpi pucchāyameva daṭṭhabbo. ‘‘Kenā’’ti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, kena hetunāti attho. Teti tava. Etādisoti ediso, etarahi yathādissamānoti attho. Vaṇṇoti vaṇṇa-saddo ‘‘kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇe āgato. ‘‘Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) thutiyaṃ. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234; jā. 1.6.116) kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’tiādīsu (dī. ni. 3.115; ma. ni. 2.379-380) jātiyaṃ. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chavivaṇṇe. Idhāpi chavivaṇṇe eva daṭṭhabbo. Ayañhettha attho – kena kīdisena puññavisesena hetubhūtena devate, tava etādiso evaṃvidho dvādasayojanāni pharaṇakappabho sarīravaṇṇo jātoti?

2. මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් එම දේවතාවියගේ පිනේ ඵලය වර්ණනා කොට, දැන් එම පිනට හේතු වූ කුසල සම්පත්තිය පෙන්වීම සඳහා 'කේන තේතාදිසෝ වණ්ණෝ' යනාදී ගාථා යුගලය වදාරන ලදී. එහි 'කේන' යන්නෙහි ඇති 'කිං' ශබ්දය; 'නින්දා කිරීමේ' අර්ථයෙන්ද, 'අනියම (විශේෂයක් නොකළ)' අර්ථයෙන්ද, 'ප්‍රශ්න කිරීමේ' අර්ථයෙන්ද විවිධ තැන්වල යෙදේ. මෙහිදී එය ප්‍රශ්නාර්ථයෙන්ම දත යුතුය. 'කේන' යනු හේතු අර්ථයේ කරණ විභක්තියයි; 'කුමන හේතුවකින්ද' යනු එහි අර්ථයයි. 'තේ' යනු 'ඔබගේ' යන්නයි. 'ඒතාදිසෝ' යනු දැනට දක්නට ලැබෙන මෙබඳු වූ යන්නයි. 'වණ්ණෝ' යන වචනය ගුණ, ප්‍රශංසා, හේතුව, ප්‍රමාණය, ජාතිය, හැඩය සහ ශරීර වර්ණය යන අර්ථවල යෙදේ. මෙහිදී එය ශරීර වර්ණය (ඡවි වර්ණය) යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි පිඬු අර්ථය නම්: 'දේවතාවිය, කුමන ආකාරයේ පින් විශේෂයක් හේතුවෙන් ඔබගේ සිරුරෙන් යොදුන් දොළසක් පුරා විහිදෙන මෙබඳු දීප්තිමත් වර්ණයක් හටගත්තේද?' යන්නයි.

Kena te idha mijjhatīti kena puññātisayena te idha imasmiṃ ṭhāne idāni tayi labbhamānaṃ uḷāraṃ sucaritaphalaṃ ijjhati nipphajjati. Uppajjantīti nibbattanti, avicchedavasena uparūpari vattantīti attho. Bhogāti paribhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmā vatthābharaṇādivittūpakaraṇavisesā. Yeti sāmaññena aniyamaniddeso, kecīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamaniddeso, ubhayenāpi paṇītapaṇītatarādibhede tattha labbhamāne tādise bhoge anavasesato byāpetvā saṅgaṇhāti. Anavasesabyāpako hi ayaṃ niddeso yathā ‘‘ye [Pg.15] keci saṅkhārā’’ti. Manaso piyāti manasā piyāyitabbā, manāpiyāti attho.

'කේන තේ ඉධ මිජ්ඣති' යන්නෙන් කුමන උසස් පින් බලයකින් ඔබ හට මෙම තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයේදී දැනට අත්විඳින මෙතරම් උදාර වූ සුචරිත ඵලයන් සම්පූර්ණ වූයේද යන්න විමසයි. 'උප්පජ්ජන්ති' යනු අඛණ්ඩව නැවත නැවතත් හටගැනීමයි. 'භෝගා' යනු පරිභෝජනය කළ හැකි බැවින් එම නම ලැබූ වස්ත්‍ර, ආභරණ ආදී විවිධ වස්තූන්ය. 'යේ' සහ 'කේචි' යන පද දෙකෙන්ම එම දිව්‍ය ලෝකයේ ඇති සියලුම ප්‍රණීත භෝගයන් අතීශයෝක්තියෙන් තොරව ඇතුළත් කෙරේ. 'යේ කේචි සංඛාරා' යන තැන මෙන් මෙහිද සියල්ලම ඇතුළත් වන ලෙස පවසා ඇත. 'මනසෝ පියා' යනු සිතට ප්‍රිය වූ, සිතින් ඇලුම් කළ යුතු වූ යන අර්ථයයි.

Ettha ca ‘‘etādiso vaṇṇo’’ti iminā heṭṭhā vuttavisesā tassā devatāya attabhāvapariyāpannā vaṇṇasampadā dassitā. ‘‘Bhogā’’ti iminā upabhogaparibhogavatthubhūtā dibbarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbabhedā kāmaguṇasampadā. ‘‘Manaso piyā’’ti iminā tesaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhakantamanāpatā. ‘‘Idha mijjhatī’’ti iminā pana dibbaāyuvaṇṇayasasukhaādhipateyyasampadā dassitā. ‘‘Ye keci manaso piyā’’ti iminā yāni ‘‘so aññe deve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) sutte āgatāni dasa ṭhānāni. Tesaṃ idha anavasesato saṅgaho dassitoti veditabbo.

මෙහි 'ඒතාදිසෝ වණ්ණෝ' යන්නෙන් කලින් කී පරිදි එම දේවතාවියගේ ශරීරය හා බැඳුණු වර්ණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. 'භෝගා' යන්නෙන් දිව්‍යමය රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන පංච කාම ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. 'මනසෝ පියා' යන්නෙන් එම රූප ආදියේ ඇති ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප බව දක්වන ලදී. 'ඉධ මිජ්ඣති' යන්නෙන් දිව්‍යමය ආයුෂ, වර්ණය, යසස, සැපය සහ ආධිපත්‍යය යන සම්පත් දක්වන ලදී. 'යේ කේචි මනසෝ පියා' යන්නෙන්, දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු අනෙකුත් දෙවියන් දස කරුණකින් (දිව්‍ය ආයුෂ, වර්ණය, සැපය, යසස, ආධිපත්‍යය සහ දිව්‍යමය රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ) ඉක්මවා සිටින බව කියවෙන සූත්‍රගත දේශනාව මෙහිදී සම්පූර්ණයෙන්ම සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය.

3. Pucchāmīti pañhaṃ karomi, ñātumicchāmīti attho. Kāmañcetaṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati. Kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā’’ti ca kiṃ-saddaggahaṇeneva atthantarassa asambhavato pucchāvasena gāthāttayaṃ vuttanti viññāyati. Pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ pana ‘‘pucchāmī’’ti vuttaṃ. Ayañhi pucchā adiṭṭhajotanā tāva na hoti edisassa atthassa mahātherassa adiṭṭhabhāvābhāvato, vimaticchedanāpi na hoti sabbaso samugghātitasaṃsayattā, anumatipucchāpi na hoti ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājaññā’’tiādīsu (dī. ni. 2.413) viya anumatigahaṇākārena appavattattā, kathetukamyatāpucchāpi na hoti tassā devatāya kathetukamyatāvasena therena apucchitattā. Visesena pana diṭṭhasaṃsandanāti veditabbā. Svāyamattho heṭṭhā aṭṭhuppattikathāyaṃ ‘‘thero kiñcāpī’’tiādinā vibhāvito eva. Tanti tvaṃ. Tayidaṃ pubbāparāpekkhaṃ, pubbāpekkhatāya upayogekavacanaṃ, parāpekkhatāya pana paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

3. "පුච්ඡාමි" යනු ප්‍රශ්න කරමි, දැනගනු කැමැත්තෙමි යන අර්ථයයි. "කවර පිනක් කළෙහිද, කිනම් පිනකින් මෙසේ බබළන ආනුභාව ඇත්තියක් වූයෙහිද" යන මෙම ගාථා තුනෙහිම 'කිං' (කිනම්) යන ශබ්දය යෙදී ඇති බැවින්, වෙනත් අර්ථයක් විය නොහැකි නිසා ප්‍රශ්න කිරීමක් වශයෙන් වදාළ බව සැබවින්ම දත හැකිය. එසේ වුවත්, මෙය විශේෂ ප්‍රශ්නයක් බව දැන්වීම පිණිස "පුච්ඡාමි" (මම විමසමි) යන්න නැවත වදාරන ලදී. සැබවින්ම මෙම ප්‍රශ්නය මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේට මෙහි අර්ථය නොපෙනෙන බැවින් අසන ලද 'අදිට්ඨජෝතනා' ප්‍රශ්නයක් නොවේ. එසේම උන්වහන්සේගේ සැක දුරු වී ඇති බැවින් මෙය 'විමතිච්ඡේදන' ප්‍රශ්නයක්ද නොවේ. "රජුනි, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?" යනුවෙන් අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස අසන 'අනුමතිපුච්ඡා' වර්ගයේ ප්‍රශ්නයක්ද නොවේ. එමෙන්ම එම දේවතාවියට පිළිතුරු දීමට ඇති කැමැත්ත මත අසන ලද 'කථේතුකම්‍යතා' ප්‍රශ්නයක්ද නොවේ. මෙය විශේෂයෙන්ම තමන් දන්නා දෙය තහවුරු කරගැනීම පිණිස අසන ලද 'දිට්ඨසංසන්දනා' ප්‍රශ්නයක් ලෙස දත යුතුය. මෙම අර්ථය පෙර සඳහන් කළ අට්ඨුප්පත්ති කථාවේදී (කතාවේ ආරම්භයේදී) පැහැදිලි කරන ලදී. මෙහි 'තං' යන්නෙන් 'ඔබ' යන්න අදහස් වේ. එය පූර්ව සහ අපර පද සමඟ සම්බන්ධ වේ; 'පුච්ඡාමි' යන ක්‍රියාව සමඟ සම්බන්ධ වන විට එය ද්විතීයා විභක්තියේ ඒකවචනයක් ලෙසද, 'අකාසි' වැනි පසුව එන ක්‍රියා සමඟ සම්බන්ධ වන විට එය ප්‍රථමා විභක්තියේ ඒකවචනයක් ලෙසද දත යුතුය.

Devīti ettha deva-saddo ‘‘imāni te deva caturāsīti nagarasahassāni kusavatīrājadhānipamukhāni, ettha, deva, chandaṃ karohi jīvite [Pg.16] apekkha’’nti ca ādīsu (dī. ni. 2.266) sammutidevavasena āgato, ‘‘tassa devātidevassa, sāsanaṃ sabbadassino’’tiādīsu visuddhidevavasena. Visuddhidevānañhi bhagavato atidevabhāve vutte itaresaṃ vutto eva hotīti. ‘‘Cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’’tiādīsu (dī. ni. 3.337) upapattidevavasena. Idhāpi upapattidevavaseneva veditabbo. Padatthato pana – dibbati attano puññiddhiyā kīḷati laḷati pañcahi kāmaguṇehi ramati, atha vā heṭṭhā vuttanayena jotati obhāsati, ākāsena vimānena ca gacchatīti devī. ‘‘Tvaṃ devī’’ti sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Mahānubhāveti uḷārappabhāve, so panassānubhāvo heṭṭhā dvīhi gāthāhi dassitoyeva.

මෙහි "දේවී" යන්නෙහි 'දේව' ශබ්දය ආකාර තුනකින් යෙදේ. "දේවයන් වහන්ස, කුසවතී රාජධානිය ප්‍රමුඛ මෙම අසූහාරදහසක් නගරයන් ඔබ වහන්සේට අයත්ය... දේවයන් වහන්ස, ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාව තබනු මැනව" යනාදී තැන්හි එය රජවරුන් හැඳින්වීමට 'සම්මුති දේව' යන අර්ථයෙන් යෙදේ. "සියල්ල දක්නා ඒ දේවාතිදේවයන් වහන්සේගේ ශාසනය" යනාදී තැන්හි එය බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතුළු රහතන් වහන්සේලා හැඳින්වීමට 'විසුද්ධි දේව' යන අර්ථයෙන් යෙදේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු විසුද්ධි දේවයන් අතර 'අතිදේව' (දෙවියන්ටත් වඩා උතුම්) වන බැවින්, උන්වහන්සේ ගැන පවසන විට සෙසු රහතන් වහන්සේලා ගැනද පවසන ලද්දේමය. "චාතුම්මහාරාජික දෙවිවරු දීර්ඝායුෂ ඇත්තෝය, වර්ණවත්ය, බොහෝ සැප ඇත්තෝය" යනාදී තැන්හි එය දෙව්ලොව උපදින දෙවියන් හැඳින්වීමට 'උපපත්ති දේව' යන අර්ථයෙන් යෙදේ. මෙහිදීද එය 'උපපත්ති දේව' යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. පද අර්ථය සලකන විට - තමාගේ පිනෙන් ලැබුණු සෘද්ධියෙන් බබළන (දිබ්බති), පංච කාම ගුණයන්ගෙන් ක්‍රීඩා කරන හා සතුටු වන බැවින් 'දේවී' නම් වේ. නැතහොත් කලින් සඳහන් කළ පරිදි ආලෝකය විහිදුවන (ජෝතති), බබළන (ඕභාසති) සහ අහසින් විමානයෙන් ගමන් කරන බැවින් 'දේවී' නම් වේ. "ත්වං දේවී" (දේවතාවියනි, ඔබ) යනු ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනයයි. "මහානුභාවේ" යනු ඉතා උදාර වූ ප්‍රභා සම්පන්න ආනුභාවයක් ඇති බවයි; ඇයගේ එම ආනුභාවය ගාථා දෙකකින් පසුව දක්වා ඇත.

Manussabhūtāti ettha manassa ussannatāya manussā, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –

"මනුස්සභූතා" යන්නෙහි මනස ප්‍රබලව පවතින බැවින් 'මනුස්ස' නම් වේ. ස්මෘතිය (සිහිය), වීරිය සහ බ්‍රහ්මචර්යාවට ඇති යෝග්‍යතාව ආදී ගුණයන් නිසා දියුණු වූ මනසක් හා උසස් ගුණ ඇති සිතක් ඔවුන් සතුය. ඔවුන් කවුරුන්ද යත්? ජම්බුද්වීපයෙහි වාසය කරන සුවිශේෂී සත්ත්ව කොට්ඨාසයකි. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā, satimanto, idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21).

"මහණෙනි, කරුණු තුනකින් ජම්බුද්වීපයේ මිනිස්සු උත්තරකුරු මිනිසුන්ට වඩා සහ තාවතිංස දෙවියන්ට වඩා උසස් වෙති. ඒ කිනම් තුනක්ද? එනම්: ශූරභාවය (වීර්යය), සිහිබුද්ධිය සහ මෙහි (ජම්බුද්වීපයෙහි) බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට ඇති අවස්ථාවයි."

Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā ettheva uppajjanti. Tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’tveva paññāyiṃsūti eke.

ඒ නිසාම බුදුරජාණන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, සක්විති රජවරු සහ අනෙකුත් මහානුභාව සම්පන්න සත්ත්වයෝ මෙහි (ජම්බුද්වීපයෙහි) ම උපදිති. එසේ වුවත්, සමහර ආචාර්යවරු පවසන්නේ අනෙකුත් මහාද්වීප තුනේ සහ කුඩා ද්වීප දෙදහසෙහි වාසය කරන්නන් ද රූපයෙන් ජම්බුද්වීපිකයන්ට සමාන බැවින් ඔවුන්ට ද 'මිනිස්සු' යැයි කියන බවයි.

Apare pana bhaṇanti – lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā ‘‘manussā’’ti vuccantīti.

තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ ලෝභාදී අකුසල් සහ අලෝභාදී කුසල් යන දෙවර්ගයම සහිත මනස ප්‍රබලව පවතින බැවින් 'මනුස්ස' නම් වන බවයි. මිනිස් ජාතියෙහි උපන් සත්ත්වයන් අතර ලෝභාදිය මෙන්ම අලෝභාදිය ද විශේෂයෙන් බලවත් වේ. ඔවුහු ලෝභාදිය බලවත් වීම නිසා අපාය මාර්ගයද, අලෝභාදිය බලවත් වීම නිසා සුගති මාර්ගය සහ නිවන් මගද සම්පූර්ණ කරති. එබැවින් ලෝභාදී සහ අලෝභාදී ධර්මයන් සහිත මනස ප්‍රබලව පවතින නිසා, සිව් මහාද්වීපයන්හි සහ කුඩා ද්වීපයන්හි වාසය කරන එම සුවිශේෂී සත්ත්වයන් 'මනුස්ස' (මිනිස්සු) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

Lokiyā [Pg.17] pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati. Paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā’’ti vuccanti. Tato eva hi te māṇavā ‘‘manujā’’ti ca voharīyanti. Manussesu bhūtā jātā, manussabhāvaṃ vā pattāti manussabhūtā.

ලෝක සම්මතයෙහි වනාහි 'මනු' ගේ දරුවන් බැවින් 'මනුෂ්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. 'මනු' යනු කල්ප ආරම්භයෙහි ලෝක සම්මතයන් ඇති කළ, අර්ථ අනර්ථයන් විධාන කළ, සත්ත්වයන්ට පියෙකු හා සමාන වූ 'මහාසම්මත' රජුය. ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් හෝ පරම්පරාගතව ඔහුගේ අවවාද අනුශාසනා වල පිහිටා සිටින බැවින්, පුතුන් හා සමාන වන නිසා ඔවුන්ට 'මනුස්ස' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසාම ඔවුන් 'මාණව' සහ 'මනුජ' යනුවෙන්ද හඳුන්වනු ලැබේ. මිනිසුන් අතර උපන් බැවින් හෝ මනුෂ්‍ය භාවයට පැමිණි බැවින් 'මනුස්සභූතා' නම් වේ.

Kimakāsi puññanti kiṃ dānasīlādippabhedesu kīdisaṃ pujjabhāvaphalanibbattanato, yattha sayaṃ uppannaṃ, taṃ santānaṃ punāti visodhetīti ca ‘‘puñña’’nti laddhanāmaṃ sucaritaṃ kusalakammaṃ akāsi, upacini nibbattesīti attho. Jalitānubhāvāti sabbaso vijjotamānapuññiddhikā.

"කිමකාසි පුණ්‍යං" යනු දාන සීලාදී කුසලයන්ගෙන් කිනම් ආකාරයේ කුසලයක් කළෙහිද යන්නයි. පූජනීය බවක් හෝ පූජනීය ප්‍රතිඵලයක් ලබා දෙන නිසාත්, උපන් සන්තානය පිරිසිදු කරන නිසාත් එය 'පුණ්‍ය' නම් වූ යහපත් හැසිරීමක් හෙවත් කුසල කර්මයකි. එය කළෙහිද, රැස් කළෙහිද යන්න මෙහි අර්ථයයි. "ජලිතානුභාවා" යනු පිනෙහි සෘද්ධියෙන් හාත්පසින් බබළන තේජස ඇත්තියක් බවයි.

Kasmā panettha ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti vuttaṃ, kiṃ aññāsu gatīsu puññakiriyā natthīti? No natthi. Yasmā nirayepi nāma kāmāvacarakusalacittapavatti kadāci labbhateva, kimaṅgaṃ panaññattha, nanu avocumhā ‘‘diṭṭhasaṃsandanā pucchā’’ti. Tasmā mahāthero manussattabhāve ṭhatvā puññakammaṃ katvā uppannaṃ taṃ disvā bhūtatthavasena pucchanto ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti avoca.

මෙහිදී "මනුෂ්‍යව සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද?" යැයි විමසුවේ ඇයි? වෙනත් ගතිවල පින් කිරීමක් නැති නිසාද? නැත, එය එසේ නොවේ. නිරයෙහි පවා කලාතුරකින් කාමාවචර කුසල් සිත් ඇති විය හැකි නම්, අනෙක් සුගතිවල කුසල් ඇති වීම ගැන කුමන කතාද? අප කලින්ම ප්‍රකාශ කළ පරිදි මෙය 'දිට්ඨසංසන්දනා' ප්‍රශ්නයකි. එබැවින් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ, මනුෂ්‍ය ආත්මයක සිට පින් කොට මෙහි උපන් මෙම දේවතාවිය දෙස බලා සැබෑ තොරතුරු විමසනු පිණිස "මනුෂ්‍යව සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද?" යනුවෙන් වදාළ සේක.

Atha vā aññāsu gatīsu ekantasukhatāya ekantadukkhatāya dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa sudullabhabhāvato. Kadāci uppajjamānopi yathāvuttakāraṇena uḷāro vipulo na ca hoti, manussagatiyaṃ pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti. Dukkhūpanissayā hi saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato na aggimhi tāpanaṃ udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya visesapaccayo, tāpetvā pana pamāṇayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā ca puññakiriyāya [Pg.18] na visesapaccayo hoti. Sati pana dukkhasantāpane pamāṇayogato sukhūpabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā uppajjati, uppajjamānā ca mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhachedanasamatthā ca hoti, tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.

නැතහොත්, මනුෂ්‍ය ගතියෙන් බැහැර අනෙකුත් ගතිවලදී ඒකාන්ත සැපය ඇති බැවින් ද, ඒකාන්ත දුක ඇති බැවින් ද, දුක බහුල බැවින් ද පින්කම් කිරීමට අවස්ථාව ලැබීම පහසු නැත. ඊට හේතුව සත්පුරුෂ ඇසුර වැනි පින්කම් සිදු කිරීමට උපකාරී වන ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවක් ලැබීම ඉතා දුර්ලභ බැවිනි. කිසියම් විටක පින්කමක් සිදු කිරීමට අවස්ථාවක් ලැබුණද, ඉහත සඳහන් කළ සත්පුරුෂ ඇසුර වැනි කරුණු ලැබීමේ දුර්ලභ බව නිසා එම පින්කම උදාර වූවක් හෝ මහත්ඵල වූවක් නොවේ. එහෙත් මනුෂ්‍ය ගතියෙහි සැපය බහුල බැවින් පින්කම් කිරීමට ඇති අවස්ථාව පහසුවෙන් ලැබේ. මන්දයත්, සත්පුරුෂ ඇසුර වැනි පින්කම් සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන් එක්රැස් වීම එහිදී බොහෝ දුරට පහසු බැවිනි. එහිදී යම් දුකක් උපදී ද, ඒ දුක පින්කම් කිරීමට සුවිශේෂී වූ උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් (ශක්තිමත් හේතුවක්) වෙයි. දුක උපනිශ්‍රය කරගෙන ශ්‍රද්ධාව ඇති වන බැවිනි. උදාහරණයක් ලෙස, යකඩ මුගුරකින් පිහියක් වැනි ආයුධයක් තලන විට, එය ඒකාන්තයෙන්ම ගින්නෙහි තැවීම පමණක් හෝ ඒකාන්තයෙන්ම ජලයෙහි ගිල්වීම පමණක් එම ආයුධයෙන් කැපීමේ කාර්යය සිදු කළ හැකි වන ලෙස සකස් වීමට සුවිශේෂී හේතුවක් නොවේ. එහෙත් ගින්නෙන් රත් කර නිසි ප්‍රමාණයට ජලයෙහි ගිල්වීම (මුවහත් තැබීම) එහි කැපීමේ ශක්තිය ඇති වීමට විශේෂ හේතුවක් වෙයි. එමෙන්ම සත්ව සන්තානයෙහි පවතින ඒකාන්ත දුක හෝ අධික දුක හෝ ඒකාන්ත සැපය හෝ පින්කම් සඳහා සුවිශේෂී හේතුවක් නොවේ. එහෙත් නිසි ප්‍රමාණයට දුකෙන් තැවීමක් හා සැපයෙන් වැඩීමක් ඇති කල්හි, එමගින් ලද උපනිශ්‍රය ඇතිව පින්කම් උපදියි. එසේ උපදින පින්කම මහා තේජස් ඇති, මහත් වූ ව්‍යාප්තියක් ඇති, කෙලෙස් සතුරන් සිඳලීමට සමත් වූවක් වෙයි. එබැවින් මනුෂ්‍ය භවය පින්කම් සඳහා සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයකි. එබැවින් 'මනුෂ්‍යයෙකු වී සිටියදී ඔබ කවර පින්කමක් කළෙහිද?' යනුවෙන් වදාරන ලදී. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

4. Evaṃ pana therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sā devatā attamanā’’ti gāthā vuttā. Kena panāyaṃ gāthā vuttā? Dhammasaṅgāhakehi. Tattha sāti yā pubbe ‘‘pucchāmi taṃ devi mahānubhāve’’ti vuttā, sā. Devatāti devaputtopi brahmāpi devadhītāpi vuccati. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.1; khu. pā. 5.1) hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto devoyeva devatāti katvā. Tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmavimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.

4. මෙසේ මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් විචාරන ලද ඒ දේවතාවිය එම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නාය. එම කරුණ දැක්වීම සඳහා 'සා දේවතා අත්තමනා' යන ගාථාව වදාරන ලදී. මේ ගාථාව කවුරුන් විසින් වදාරන ලද්දක්ද? ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද්දකි. එහි 'සා' යනු කලින් 'මහානුභාව ඇති දේවිය, මම ඔබගෙන් විමසමි' යනුවෙන් සඳහන් කළ ඒ දේවතාවියයි. 'දේවතා' යන වචනයෙන් දේවපුත්‍රයා, බ්‍රහ්මයා මෙන්ම දේව දූතයා (දේවතාවිය) ද හඳුන්වනු ලැබේ. 'ඉන්පසු එක්තරා දේවතාවෙක් රාත්‍රියේ පෙරයම ඉක්ම ගිය කල්හි අතිශයින් බබළන වර්ණයෙන් යුක්තව...' යනාදී තැන්වල 'දේවතා' යන්නෙන් දේවපුත්‍රයෙකු හඳුන්වා ඇත්තේ දෙවියාම දේවතාවා යන අර්ථයෙනි. එමෙන්ම 'ඒ දේවතාවෝ සත්සියයක් වූ උදාර බ්‍රහ්ම විමානයෙන් නික්ම...' යනාදී තැන්වල බ්‍රහ්මයන් 'දේවතා' ලෙස හඳුන්වා ඇත.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti. (vi. va. 75) –

"පින්වත් දේවතාවිය, අතිශයින් මනෝඥ වූ වර්ණයෙන් යුක්තව, ඔසධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබුළුවමින් සිටින ඔබ..."

Ādīsu devadhītā. Idhāpi devadhītā eva daṭṭhabbā. Attamanāti tuṭṭhamanā pītisomanassehi gahitamanā. Pītisomanassasahagatañhi cittaṃ domanassassa anokāsato tehi taṃ sakaṃ katvā gahitaṃ viya hoti. Attamanāti vā sakamanā. Anavajjapītisomanassasampayuttañhi cittaṃ sampati āyatiñca taṃsamaṅgino hitasukhāvahato ‘‘saka’’nti vattabbataṃ labhati, na itaraṃ.

යනාදී තැන්වල දේවතාවිය හඳුන්වා ඇත. මෙහිදී ද 'දේවතා' යනු දේවතාවියක ලෙසම දත යුතුය. 'අත්තමනා' යනු සතුටු වූ සිත් ඇති, ප්‍රීති සෝමනස්සයන්ගෙන් වෙළී ගිය සිත් ඇති බවයි. ප්‍රීති සෝමනස්ස සහගත සිත දෝමනස්සයට අවකාශයක් නොදෙන බැවින්, ඒ ප්‍රීති සෝමනස්සයන් විසින් එම සිත තමන් සතු කරගත්තාක් මෙන් වෙයි. නැතහොත් 'අත්තමනා' යනු තමාගේම වූ සිත් ඇති බවයි. නිවැරදි වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයන්ගෙන් යුත් සිත වර්තමානයේද අනාගතයේද එම පුද්ගලයාට හිතසුව පිණිස පවතින බැවින්, එය 'තමාගේම සිත' ලෙස හැඳින්වීමට සුදුසු වෙයි. අනෙක් සිත (අකුසල් සිත) එසේ නොවේ.

Moggallānenāti moggallānagottassa brāhmaṇamahāsālassa puttabhāvato so mahāthero gottavasena ‘‘moggallāno’’ti paññāto, tena moggallānena. Pucchitāti diṭṭhasaṃsandanavasena pucchitā, attamanā sā devatā pañhaṃ byākāsīti yojanā. Attamanatā cassā ‘‘tampi nāma parittakampi kammaṃ evaṃ mahatiyā dibbasampattiyā kāraṇaṃ ahosī’’ti pubbepi sā attano puññaphalaṃ paṭicca antarantarā somanassaṃ paṭisaṃvedeti, idāni pana ‘‘aññatarassa therassa katopi nāma kāro evaṃ uḷāraphalo, ayaṃ pana buddhānaṃ aggasāvako uḷāraguṇo mahānubhāvo[Pg.19], imampi passituṃ nipaccakārañca kātuṃ labhāmi, mama puññaphalapaṭisaṃyuttameva ca pucchaṃ karotī’’ti dvīhi kāraṇehi uppannā. Evaṃ sañjātabalavapītisomanassā sā therassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā pañhaṃ puṭṭhā byākāsi.

මොග්ගල්ලාන යන ගෝත්‍රයට අයත් මහාසාල බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ පුත්‍රයා වූ බැවින් ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ ගෝත්‍රය අනුව 'මොග්ගල්ලාන' නමින් ප්‍රකට වූහ. උන්වහන්සේ විසින් විචාරන ලදුව, සතුටු වූ ඒ දේවතාවිය ප්‍රශ්නය විස්තර කළාය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ඇයට මෙසේ සතුටක් ඇති වූයේ කරුණු දෙකක් නිසාය. පළමුව, 'මගේ මේ අල්ප වූ පින පවා මෙවන් මහත් වූ දිව්‍ය සම්පත්තියකට හේතු වූයේද!' යනුවෙන් ඇය මීට පෙරද විටින් විට තම පින්ඵල අරභයා සතුටු වූවාය. දෙවනුව, 'යම් තෙරුන් වහන්සේ නමකට මා විසින් කළ පූජාව මෙතරම් මහත්ඵල වීද, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අග්‍රශ්‍රාවක වූ, උදාර ගුණයෙන් හා මහානුභාවයෙන් යුත් මේ තෙරුන් වහන්සේව දැක ගැනීමටත් උන්වහන්සේට ගරු බුහුමන් කිරීමටත් මට අවස්ථාව ලැබුණි. උන්වහන්සේද මගේ පින්ඵල පිළිබඳවම ප්‍රශ්න විමසන සේක' යනුවෙනි. මෙසේ බලවත් ප්‍රීති සෝමනස්සයන් උපදවා ගත් ඕ තොමෝ තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය හිස මුදුනින් පිළිගෙන, විමසන ලද ප්‍රශ්නය විස්තර කළාය.

Pañhanti ñātuṃ icchitaṃ taṃ atthaṃ viyākāsi kathesi vissajjesi. Kathaṃ pana byākāsi? Puṭṭhāti puṭṭhākārato, pucchitākārenevāti attho. Ettha hi ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vacanaṃ visesatthaniyamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Siddhe hi sati ārambho visesatthañāpakova hoti. Ko paneso visesattho? Byākaraṇassa pucchānurūpatā. Yañhi kammaphalaṃ dassetvā tassa kāraṇabhūtaṃ kammaṃ pucchitaṃ, tadubhayassa aññamaññānurūpabhāvavibhāvanā. Yena ca ākārena pucchā pavattā atthato ca byañjanato ca, tadākārassa byākaraṇassa pucchānurūpatā, tathā ceva vissajjanaṃ pavattaṃ. Iti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vuttaṃ.

'ප්‍රශ්නය' යනු දැනගනු කැමති වූ ඒ කරුණයි; එය ප්‍රකාශ කළාය, විස්තර කළාය, පිළිතුරු දුන්නාය. ඇය කෙසේ පිළිතුරු දුන්නාද? 'පුට්ඨා' යනු විමසන ලද ආකාරයටම හෙවත් අසන ලද ප්‍රශ්නයට අනුරූපව යන්නයි. මෙහි 'පුච්ඡිතා' (විමසන ලද) යැයි පවසා නැවත 'පුට්ඨා' (අසන ලද) යැයි පැවසීම සුවිශේෂී අර්ථයක් තහවුරු කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. යමක් දැනටමත් ප්‍රකාශ කර තිබියදී නැවතත් වෙනත් වචනයකින් පැවසීම විශේෂ අර්ථයක් ඇඟවීමට හේතු වේ. ඒ සුවිශේෂී අර්ථය නම් පිළිතුර ප්‍රශ්නයට අතිශයින් ගැළපෙන බවයි. යම් කර්මයක විපාකය පෙන්වා දී එහි හේතුව වූ කර්මය විමසන ලද්දේද, ඒ කර්මය හා විපාකය යන දෙකෙහි අන්‍යෝන්‍ය අනුරූප බව මෙහිදී මැනවින් පැහැදිලි කෙරේ. යම් ආකාරයකින් අර්ථය හා වචන මාලාව අනුව ප්‍රශ්නය අසන ලද්දේද, පිළිතුරද ඒ ප්‍රශ්නයට අනුරූපව සිදු විය. මෙම විශේෂත්වය දැනගනු පිණිස 'පුච්ඡිතා' යැයි පවසා නැවත 'පුට්ඨා' යැයි වදාරන ලදී.

‘‘Pucchitā’’ti vā tāya devatāya visesanamukhena puṭṭhabhāvassa pañhabyākaraṇassa ca kāraṇakittanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādinā therena pucchīyatīti pucchā, tāya devatāya katakammaṃ, tassā pucchāya kāritā ācikkhitā vāti sā devatā ‘‘pucchitā’’ti vuttā. Yasmā pucchitā pucchiyamānassa kammassa kāritā, tasmā pañhaṃ puṭṭhā. Yasmā ca pucchitā pucchiyamānassa kammassa ācikkhanasabhāvā, tasmā pañhaṃ byākāsīti. Yassa kammassidaṃ phalanti idaṃ ‘‘pañha’’nti vuttassa atthassa sarūpadassanaṃ. Ayaṃ cettha attho – idaṃ pucchantassa pucchiyamānāya ca paccakkhabhūtaṃ anantaraṃ vuttappakāraṃ puññaphalaṃ, yassa kammassa taṃ ñātuṃ icchitattā pañhanti vuttaṃ puññakammaṃ byākāsīti.

නැතහොත් 'පුච්ඡිතා' යන පදය එම දේවතාවියගේ විශේෂණයක් ලෙස මෙන්ම, ඇය විසින් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට හේතු වූ කරුණ දැක්වීමක් ලෙසද දත යුතුය. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි: තෙරුන් වහන්සේ විසින් 'ඔබේ වර්ණය මෙතරම් සුන්දර වන්නේ කුමන පිනකින්ද?' යනාදී වශයෙන් විමසන ලද්දේ පුවල පවතින ප්‍රශ්නයයි. එම දේවතාවිය තමා කළ කර්මය පිළිබඳව ප්‍රශ්න කරන ලද බැවින් හෝ ඒ ගැන පවසන ලෙස දන්වන ලද බැවින් ඇය 'පුච්ඡිතා' (විමසන ලද තැනැත්තිය) නම් වේ. ඇය ප්‍රශ්න කරන ලද කර්මය සිදු කළ තැනැත්තිය වූ බැවින්, එම ප්‍රශ්නයට (පුට්ඨා) පිළිතුරු දුන්නාය. ඇය එම කර්මය විස්තර කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ප්‍රශ්නය විසඳුවාය. 'යම් කර්මයක මේ විපාකයද' යන පාඨය 'ප්‍රශ්නය' යනුවෙන් පැවසූ අර්ථයේ ස්වරූපය පෙන්වීමකි. මෙහි අර්ථය නම්: ප්‍රශ්න කරන්නා වූ තෙරුන් වහන්සේටත් ප්‍රශ්නයට ලක් වූ දේවතාවියටත් ප්‍රත්‍යක්ෂව පෙනෙන්නා වූ, මීට පෙර විස්තර කරන ලද මේ පින්ඵලය කුමන කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් දැයි දැනගනු කැමැත්තෙන් විමසන ලද පින්කම පිළිබඳව ඇය පිළිතුරු දුන් බවයි.

5. Ahaṃ manussesūtiādi pañhassa byākaraṇākāro. Tattha ahanti devatā attānaṃ niddisati. ‘‘Manussesū’’ti vatvā puna ‘‘manussabhūtā’’ti vacanaṃ tadā attani manussaguṇānaṃ vijjamānatādassanatthaṃ. Yo hi manussajātikova samāno pāṇātipātādiṃ akattabbaṃ katvā daṇḍāraho tattha tattha rājādito hatthacchedādikammakāraṇaṃ pāpuṇanto [Pg.20] mahādukkhaṃ anubhavati, ayaṃ manussanerayiko nāma. Aparo manussajātikova samāno pubbekatakammunā ghāsacchādanampi na labhati, khuppipāsābhibhūto dukkhabahulo katthaci patiṭṭhaṃ alabhamāno vicarati, ayaṃ manussapeto nāma. Aparo manussajātikova samāno parādhīnavutti paresaṃ bhāraṃ vahanto bhinnamariyādo vā anācāraṃ ācaritvā parehi santajjito maraṇabhayabhīto gahananissito dukkhabahulo vicarati hitāhitaṃ ajānanto niddājighacchādukkhavinodanādiparo, ayaṃ manussatiracchāno nāma. Yo pana attano hitāhitaṃ jānanto kammaphalaṃ saddahanto hirottappasampanno dayāpanno sabbasattesu saṃvegabahulo akusalakammapathe parivajjento kusalakammapathe samācaranto puññakiriyavatthūni paripūreti, ayaṃ manussadhamme patiṭṭhito paramatthato manusso nāma. Ayampi tādisā ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti. Manusse sattanikāye manussabhāvaṃ pattā manussadhammañca appahāya ṭhitāti attho.

5. ‘අහං මනුස්සේසූ’ (මම මනුෂ්‍යයන් අතර) යනාදී වචන එම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු සපයන ආකාරයයි. එහි ‘අහං’ (මම) යන පදයෙන් දිව්‍ය දූව තමන්ව හඳුන්වා දෙයි. ‘මනුස්සේසූ’ (මනුෂ්‍යයන් අතර) යයි පවසා, නැවත ‘මනුස්සභූතා’ (මනුෂ්‍යව උපන්) යයි පැවසීමෙන් අදහස් කළේ, එකල තමන් තුළ මනුෂ්‍ය ගුණයන් පැවති බව පෙන්වීමයි. මන්ද යත්, යමෙකු මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි උපත ලබා සිටියද, ප්‍රාණඝාතාදී නොකටයුතු දෑ කොට දඬුවමට සුදුස්සෙකු වී, ඒ ඒ රජුන් ආදීන්ගෙන් අත් පා කැපීම වැනි දඬුවම්වලට ලක්ව මහත් දුක් විඳින්නේ නම්, ඔහු ‘මනුෂ්‍ය නිරයකයෙක්’ (මනුස්සනේරයික) ලෙස හැඳින්වේ. තවත් අයෙකු මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි උපත ලබා සිටියද, පෙර කළ අකුසල් කර්ම හේතුවෙන් ආහාරයක් හෝ වස්ත්‍රයක් පවා නොලැබ, සා පිපාසාවෙන් පෙළෙමින් බොහෝ දුක් විඳිමින් කිසිදු පිළිසරණක් නැතිව හැසිරෙන්නේ නම්, ඔහු ‘මනුෂ්‍ය ප්‍රේතයෙක්’ (මනුස්සපේත) ලෙස හැඳින්වේ. තවත් අයෙකු මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි උපත ලබා සිටියද, අනුන් යටතේ ජීවත් වෙමින් අනුන්ගේ බර උසුලමින්, සීමාවන් ඉක්මවා අනාචාරයේ හැසිරීම නිසා අනුන්ගෙන් තර්ජන ලබමින්, මරණ බියෙන් තැතිගෙන ළඳු කැළෑ ඇසුරු කරමින් බොහෝ දුක් විඳිමින්, හිත අහිත නොදැන, නිදිමත සහ කුසගින්න ආදී දුක් දුරු කරගැනීමෙහිම යෙදී හැසිරෙන්නේ නම්, ඔහු ‘මනුෂ්‍ය තිරිසනෙක්’ (මනුස්සතිරච්ඡාන) ලෙස හැඳින්වේ. යම් අයෙකු තමන්ගේ වැඩදායී සහ අවැඩදායී දේ හඳුනමින්, කර්ම කර්මඵල විශ්වාස කරමින්, හිරි-ඔතප් දෙකින් යුක්තව, සියලු සතුන් කෙරෙහි දයාවෙන් හා සංවේගයෙන් යුක්තව, අකුසල් කර්මපථයන්ගෙන් දුරස්ව, කුසල් කර්මපථයන්හි මැනවින් හැසිරෙමින් පුණ්‍ය ක්‍රියාවන් සම්පූර්ණ කරයිද, මනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි පිහිටි හෙතෙම පරමාර්ථ වශයෙන්ම ‘මනුෂ්‍යයෙක්’ (මනුස්ස) නම් වේ. මෙම දිව්‍ය දූවද එකල එවැනි මනුෂ්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත වූවාය. එබැවින් ‘මනුස්සේසු මනුස්සභූතා’ යයි පවසන ලදී. මනුෂ්‍ය සත්ව ලෝකයෙහි මනුෂ්‍ය භාවයට පත්ව, මනුෂ්‍ය ධර්මයන් අත් නොහැර පිහිටා සිටියාය යනු මෙහි අර්ථයයි.

Abbhāgatānanti abhiāgatānaṃ, sampattaāgantukānanti attho. Duvidhā hi āgantukā atithi abbhāgatoti. Tesu kataparicayo āgantuko atithi, akataparicayo abbhāgato. Kataparicayo akataparicayopi vā puretaraṃ āgato atithi, bhojanavelāyaṃ upaṭṭhito sampati āgato abbhāgato. Nimantito vā bhattena atithi, animantito abbhāgato. Ayaṃ pana akataparicayo animantito sampati āgato ca, taṃ sandhāyāha ‘‘abbhāgatāna’’nti, garukārena panettha bahuvacanaṃ vuttaṃ. Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ. Yaṃkiñci nisīdanayoggaṃ, idha pana pīṭhaṃ adhippetaṃ, tassa ca appakattā anuḷārattā ca ‘‘āsanaka’’nti āha. Adāsinti ‘‘idamassa therassa dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissati mahānisaṃsa’’nti sañjātasomanassā kammaṃ kammaphalañca saddahitvā tassa therassa paribhogatthāya adāsiṃ, nirapekkhapariccāgavasena pariccajinti attho.

‘අබ්භාගතානං’ යනු තමන් වෙත පැමිණි (අභිආගතානං), එනම් තම නිවසට වැඩම කළ ආගන්තුකයන්ට යන්නයි. ආගන්තුකයෝ ‘අතිථි’ සහ ‘අබ්භාගත’ යනුවෙන් දෙවර්ගයකි. ඔවුන් අතරින් හඳුනන ආගන්තුකයා ‘අතිථි’ වන අතර, නොහඳුනන ආගන්තුකයා ‘අබ්භාගත’ නම් වේ. නැතහොත් හඳුනන හෝ නොහඳුනන අයෙකු වුවද, ආහාර වේලට පෙර පැමිණියේ නම් ඔහු ‘අතිථි’ වේ; ආහාර වේලෙහිම එනම් ආහාර පිළියෙළ කර තිබියදීම එම මොහොතේ පැමිණි ආගන්තුකයා ‘අබ්භාගත’ වේ. නැතහොත් දානයට ආරාධනා කරන ලද ආගන්තුකයා ‘අතිථි’ වන අතර, ආරාධනා නොලැබ පැමිණි තැනැත්තා ‘අබ්භාගත’ වේ. මෙම දිව්‍ය දූව තමන් නොහඳුනන, ආරාධනා නොකළ, එම මොහොතේම පැමිණි ආගන්තුකයන් අරභයා ‘අබ්භාගතානං’ යයි පැවසුවාය. මෙහි ගෞරවය දැක්වීම පිණිස බහු වචනය භාවිතා කර ඇත. වාඩිවීමට භාවිතා කරන දෙය ‘ආසන’ නම් වේ. වාඩිවීමට සුදුසු ඕනෑම දෙයක් මෙයින් අදහස් කළ හැකි වුවද, මෙහිදී අදහස් කළේ පුටුවකි (පීඨං). එය කුඩා වූ බැවින්ද, එතරම් උසස් නොවූ බැවින්ද ‘ආසනක’ (කුඩා ආසනයක්) යයි පවසන ලදී. ‘අදාසිං’ යනු ‘මෙම තේරන් වහන්සේට දෙන ලද මෙය මට මහා ඵල මහා ආනිශංස ගෙන දෙනු ඇතැයි’ උපන් සෝමනස්සයෙන් යුක්තව, කර්මය හා කර්ම ඵලය විශ්වාස කරමින්, එම තේරන් වහන්සේගේ පරිභෝජනය පිණිස දුන්නෙමි, කිසිදු බලාපොරොත්තුවකින් තොරව පරිත්‍යාග කළෙමි යනු අර්ථයයි.

Abhivādayinti abhivādanamakāsiṃ, pañcapatiṭṭhitena dakkhiṇeyyapuggale vandinti anto. Vandamānā hi taṃ tāyeva vandanakiriyāya vandiyamānaṃ ‘‘sukhinī hohi, arogā hohī’’tiādinā āsivādaṃ atthato vadāpesi [Pg.21] nāma. Añjalikaṃ akāsinti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggaṇhantī guṇavisiṭṭhānaṃ apacāyanaṃ akāsinti attho. Yathānubhāvanti yathābalaṃ, tadā mama vijjamānavibhavānurūpanti attho. Adāsi dānanti annapānādideyyadhammapariccāgena dakkhiṇeyyaṃ bhojentī dānamayaṃ puññaṃ pasaviṃ.

‘අභිවාදයිං’ යනු අභිවාදනය කළෙමි, එනම් පස්වණක් පිහිටුවා වැඳීමෙන් දක්ෂිණෙය පුද්ගලයාට නමස්කාර කළෙමි යන්නයි. වඳින තැනැත්තිය එම වැඳීමේ ක්‍රියාවෙන්ම වැඳුම් ලබන උත්තමයා ලවා ‘සුවපත් වේවා, නිරෝගී වේවා’ යනාදී ආශිර්වාදයන් අර්ථ වශයෙන් පවසන්නට සැලැස්වූවාය යනු මෙහි අදහසයි. ‘අඤ්ජලිකං අකාසිං’ යනු දස ඇඟිලි එක්කර නිය පෙළින් නික්මෙන කාන්තියෙන් බබළන දෝත මුදුන් දී ගුණානුභාවයෙන් වැඩිහිටි උත්තමයන්ට ගෞරව කළෙමි යන්නයි. ‘යථානුභාවං’ යනු තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන්, එනම් එකල තමන් සතු වූ වත්කම්වලට අනුකූලව යන්නයි. ‘අදාසි දානං’ යනු ආහාර පානාදී දේයධර්ම පරිත්‍යාගයෙන් දක්ෂිණෙය උත්තමයන් වළඳවා දානමය පින රැස් කරගත්තෙමි යන්නයි.

Ettha ca ‘‘aha’’nti idaṃ kammassa phalassa ca ekasantatipatitatādassanena sambandhabhāvadassanaṃ, ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti idaṃ tassā puññakiriyāya adhiṭṭhānabhūtasantānavisesadassanaṃ, ‘‘abbhāgatāna’’nti idaṃ cittasampattidassanañceva khettasampattidassanañca dānassa viya paṭiggahaṇassa ca kiñci anapekkhitvā pavattitabhāvadīpanato. ‘‘Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dāna’’nti idaṃ bhogasāradānadassanaṃ, ‘‘abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsi’’nti idaṃ kāyasāradānadassanaṃ.

මෙහි ‘අහං’ (මම) යන පදය කර්මය සහ එහි ඵලය එකම සන්තානයකට අදාළ බව පෙන්වීමෙන් ඒවායේ සම්බන්ධතාව දක්වයි. ‘මනුස්සේසු මනුස්සභූතා’ යන පදය එම පුණ්‍ය ක්‍රියාව සිදුකළ සන්තානයෙහි විශේෂත්වය දක්වයි. ‘අබ්භාගතානං’ යන පදය සිතේ සම්පත්තියත්, දක්ෂිණෙය පුද්ගලයා නැමැති ක්ෂේත්‍රයේ සම්පත්තියත් පෙන්වයි. මන්ද යත්, දානය සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා (ලබන්නා) කෙරෙහි කිසිදු පෞද්ගලික බැඳීමක් නැතිව එම දාන චේතනාව පැවති බැවිනි. ‘ආසනකං අදාසිං යථානුභාවං ච අදාසි දානං’ යන්නෙන් පරිභෝග වස්තු නැමැති සාරය පරිත්‍යාග කිරීම දක්වන අතර, ‘අභිවාදයිං අඤ්ජලිකං අකාසිං’ යන්නෙන් තමන්ගේ ශරීරය නැමැති සාරයෙන් ගෞරව දැක්වීම දක්වයි.

6. Tenāti tena yathāvuttena puññena hetubhūtena. Meti ayaṃ me-saddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.65; ma. ni. 1.281; saṃ. ni. 1.172) karaṇe āgato, mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.182; a. ni. 4.257) sampadāne, mayhanti attho. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu (ma. ni. 1.206; saṃ. ni. 4.14; a. ni. 3.104) sāmiatthe āgato, idhāpi sāmiatthe eva, mamāti attho. Svāyaṃ me-saddo tena me puññenāti ca me etādisoti ca ubhayattha sambandhitabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

6. ‘තේන’ යනු ඉහත කී පුණ්‍ය කර්මය නැමැති හේතුවෙනි. ‘මේ’ (මට/මා විසින්) යන පදය ‘කිච්ඡේන මේ අධිගතං...’ යනාදී තැන්වල කරණාර්ථයෙහි යෙදේ, එහි අර්ථය ‘මා විසින්’ යන්නයි. ‘සාධු මේ භන්තේ භගවා...’ යනාදී තැන්වල සම්ප්‍රදානාර්ථයෙහි යෙදේ, එහි අර්ථය ‘මට’ යන්නයි. ‘පුබ්බේව මේ භික්ඛවේ සම්බෝධා...’ යනාදී තැන්වල සාම්‍යර්ථයෙහි (අයත් බව) යෙදේ, එහි අර්ථය ‘මාගේ’ යන්නයි. මෙහිදීද එය සාම්‍යර්ථයෙහිම යෙදෙන බැවින් ‘මාගේ’ යනු අර්ථයයි. මෙම ‘මේ’ යන පදය ‘තේන මේ පුඤ්ඤේන’ (මාගේ එම පිනෙන්) සහ ‘මේ ඒතාදිසෝ’ (මාගේ මෙවැනි රූපයක්) යන ස්ථාන දෙකටම සම්බන්ධ කළ යුතුය. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිම වේ.

Evaṃ tāya devatāya pañhe byākate āyasmā mahāmoggallāno vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā saparivārāya tassā devatāya sātthikā ahosi. Thero tato manussalokaṃ āgantvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Gāthā eva pana saṅgahaṃ āruḷhāti.

මෙසේ එම දිව්‍ය දූව විසින් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙන ලද කල්හි, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තේරන් වහන්සේ විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනය පිරිවර සහිත එම දිව්‍ය දූවට බෙහෙවින් වැඩදායී විය. තේරන් වහන්සේ එතැනින් මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට එම පුවත සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කරගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. එහෙත් මෙහි සංගායනාවට ඇතුළත් කරන ලද්දේ ගාථාවන් පමණක් බව දත යුතුය.

Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු පීඨ විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā

2. දෙවන පීඨ විමාන වර්ණනාව

Pīṭhaṃ [Pg.22] te veḷuriyamayanti dutiyapīṭhavimānaṃ. Tassa aṭṭhuppatti ca atthavaṇṇanā ca paṭhame vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – sāvatthivāsinī kira ekā itthī attano gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ ekaṃ theraṃ passitvā pasannacittā tassa āsanaṃ dentī attano pīṭhaṃ upari nīlavatthena attharitvā adāsi. Tena tassā devaloke nibbattāya veḷuriyamayaṃ pallaṅkavimānaṃ nibbattaṃ. Tena vuttaṃ –

‘පීඨං තේ වේළුරියමයං’ යනු දෙවන පීඨ විමාන වස්තුවයි. මෙහි නිමිත්ත සහ අර්ථ වර්ණනාව පළමු විමාන වස්තුවේ කී පරිදිම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් - සැවැත් නුවර වැසි එක්තරා ස්ත්‍රියක්, තම නිවසට පිඬු සිඟා වැඩම කළ එක්තරා තේරන් වහන්සේ නමක් දැක පහන් වූ සිතින්, උන්වහන්සේට වැඩසිටීමට ආසනයක් පිළිගන්වන විට, තමන්ගේ පුටුව (පීඨය) මත නිල් පැහැති වස්ත්‍රයක් අතුරා පූජා කළාය. එම පිනෙන් ඇය දිව්‍ය ලෝකයේ උපන් කල්හි වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිර්මිත පල්ලංක විමානයක් පහළ විය. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී -

8.

8.

‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ.

“මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය දූව, වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිම වූ, ඉතා උසස් වූ, සිතේ වේගය මෙන් වේගයෙන් කැමති තැනකට ගමන් කළ හැකි මෙම විමානය ඔබ සතුය. දිව්‍යමය වූ ආභරණවලින් සැරසුණු, දිව්‍ය මල් මාලා දරන, ඉතා වටිනා වස්ත්‍ර හැඳි ඔබ, වලාකුළු මුදුනක විදුලියක් මෙන් මෙම විමානය බබළවන්නීය.”

9.

9.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

‘‘මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය අප්සරාවෙනි, කිනම් කුසලයකින් ඔබට මෙබඳු පැහැපත් වර්ණයක් ඇති වූයේ ද? කිනම් කුසලයකින් ඔබට මෙහි දී ලැබෙන යහපත් කර්ම ඵලයන් සමෘද්ධිමත් වේ ද? සිතට ප්‍රිය මනාප වූ යම් සම්පත් වේ ද, ඒවා කිනම් කුසලයකින් ඔබට පහළ වේ ද?’’

10.

10.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය අප්සරාවෙනි, ඔබගෙන් මම විමසමි. ඔබ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් කුසලයකින් මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වූයේ ද? ඔබගේ ශරීර වර්ණය ද සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරන්නේ ද?’’

11.

11.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘‘මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය අප්සරාව, සතුටු සිත් ඇතිව, තමා කුමන කර්මයකින් මේ ඵලය ලැබුවේ දැයි විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.’’

12.

12.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ;

Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ.

‘‘මම මනුෂ්‍ය ලෝකයේ මනුෂ්‍ය දුවකව සිටියදී, නිවසට පැමිණි ආගන්තුක ස්වාමීන් වහන්සේලා හට අසුනක් පූජා කළෙමි. පංචපතිට්ඨිත වන්දනාවෙන් වැඳ නමස්කාර කළෙමි. දෑත් එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දෙමි. මගේ ශක්ති ප්‍රමාණයට අනුව දන් පැන් ද පූජා කළෙමි.’’

13.

13.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

‘‘ඒ කුසල කර්මය නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක් ඇති විය. ඒ කුසල කර්මය නිසා මට මෙහි දී ලැබෙන යහපත් කර්ම ඵලයන් සමෘද්ධිමත් වේ. සිතට ප්‍රිය මනාප වූ යම් දිව්‍ය සම්පත් වේ ද, ඒවා ඒ කුසල කර්මය නිසා මට පහළ වේ.’’

14.

14.

‘‘Akkhāmi [Pg.23] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍යයෙකුව සිටියදී යම් පින්කමක් කළේ ද, එය ඔබට පවසමි. ඒ පින්කම නිසා මම මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වීමි. ඒ පින්කම නිසා මගේ ශරීර වර්ණය ද සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරයි.’’

8. Tattha veḷuriyamayanti veḷuriyamaṇimayaṃ. Veḷuriyamaṇi nāma viḷūrapabbatassa viḷūragāmassa ca avidūre uppajjanakamaṇi. Tassa kira viḷūragāmaṭṭhāne ākaro, viḷūrassa pana avidūre bhavattā veḷuriyanteva paññāyittha. Taṃsadisavaṇṇanibhatāya devalokepissa tatheva nāmaṃ jātaṃ yathā taṃ manussaloke laddhanāmavaseneva devaloke devaputtānaṃ. Taṃ pana mayūragīvavaṇṇaṃ vā hoti, vāyasapattavaṇṇaṃ vā, siniddhaveṇupattavaṇṇaṃ vā. Idha pana mayūragīvavaṇṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamapīṭhavimāne vuttasadisamevāti.

8. එහි 'වේළුරියමයන්ති' යනු වෛඩූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිම වූ බවයි. වෛඩූර්ය මාණික්‍යය නම් විළූර පර්වතයට හා විළූර ග්‍රාමයට නුදුරින් උපදින මැණිකකි. එම වෛඩූර්ය ග්‍රාමය අසල එම මැණික් ආකරය ඇති බව කියනු ලැබේ. විළූර ග්‍රාමයට ආසන්නයේ උපදින බැවින් එයට 'වෛඩූර්ය' යන නම ප්‍රසිද්ධ විය. එම වෛඩූර්ය මැණිකේ වර්ණයට සමාන වර්ණයක් ඇති බැවින්, දේව ලෝකයේ ද එයට එම නමම ලැබුණි. මනුෂ්‍ය ලෝකයේ ලැබූ නාමය අනුව දේව ලෝකයේ දේවපුත්‍රයන්ට ද ඒ නම ලැබෙන්නාක් මෙනි. එම වෛඩූර්ය මැණික මොනරකුගේ ගෙලෙහි පැහැය (නීල වර්ණය), කපුටු පියාපතක පැහැය හෝ නැවුම් උණ පත්‍රයක පැහැය ගනී. මෙහි දී මොනර ගෙලෙහි පැහැය ගත යුතුය. සෙසු සියල්ල පළමු පීඨ විමාන වර්ණනාවේ දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය.

Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවැනි පීඨ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

3. Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā

3. තුන්වැනි පීඨ විමාන වර්ණනාව

Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayanti tatiyapīṭhavimānaṃ. Tassa vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ. Aññataro kira khīṇāsavatthero rājagahe piṇḍāya caritvā bhattaṃ gahetvā upakaṭṭhe kāle bhattakiccaṃ kātukāmo ekaṃ vivaṭadvāragehaṃ upasaṅkami. Tasmiṃ pana gehe gehasāminī itthī saddhā pasannā therassa ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘etha, bhante, idha nisīditvā bhattakiccaṃ karothā’’ti attano bhaddapīṭhaṃ paññāpetvā upari pītavatthaṃ attharitvā nirapekkhapariccāgavasena adāsi, ‘‘idaṃ me puññaṃ āyatiṃ sovaṇṇapīṭhapaṭilābhāya hotū’’ti patthanañca paṭṭhapesi. Atha there tattha nisīditvā bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā uṭṭhāya gacchante ‘‘bhante, idamāsanaṃ tumhākaṃyeva pariccattaṃ, mayhaṃ anuggahatthaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero tassā anukampāya taṃ pīṭhaṃ sampaṭicchitvā saṅghassa dāpesi. Sā aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.24] nibbattītiādi sabbaṃ paṭhamavimānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tena vuttaṃ –

'පීඨං තේ සෝවණ්ණමයං' යන මෙය තුන්වැනි පීඨ විමාන වෘත්තාන්තයයි. එහි නිදානය රජගහ නුවර දී සිදු විය. එක් රහතන් වහන්සේ නමක් රජගහ නුවර පිඬු සිඟා වැඩම කර, දන් පිළිගෙන, මධ්‍යාහ්න සමය ආසන්න වූ විට දන් වැළඳීමට කැමතිව දොර විවෘතව තිබූ එක් නිවසකට වැඩම කළහ. එම නිවසේ ගෘහණිය ශ්‍රද්ධාවෙන් හා පැහැදීමෙන් යුක්තව, තෙරුන් වහන්සේගේ දන් වැළඳීමේ අදහස වටහාගෙන "ස්වාමීනි, මෙහි වැඩම කර අසුන් ගෙන දන් වළඳන සේක්වා" යි පවසා, තමාගේ රන්වන් පැහැති අලංකාර අසුනක් පනවා, ඒ මත කහ පැහැති වස්ත්‍රයක් අතුරා, කිසිදු ආලයකින් තොරව පූජා කළාය. "මාගේ මෙම පින අනාගතයේ දී රන්වන් අසුනක් ලැබීමට හේතු වේවා" යි ප්‍රාර්ථනා ද කළාය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩ සිට දන් වළඳා, පාත්‍රය සෝදා වැඩම කරන කල්හි, "ස්වාමීනි, මෙම අසුන ඔබ වහන්සේටම පූජා කළෙමි. මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මෙය පරිහරණය කරන සේක්වා" යි පැවසුවාය. තෙරුන් වහන්සේ ඇයට අනුකම්පාවෙන් එම අසුන පිළිගෙන සංඝයාට පූජා කළහ. ඇය පසු කාලයක රෝගයකින් පෙළී මියගොස් තාවතිංස භවනයේ උපන්නාය. සෙසු සියල්ල පළමු විමාන වර්ණනාවේ පරිදිම දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

15.

15.

‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe,obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ.

‘‘ඔබගේ රන්වන් වූ ද, උදාර වූ ද මේ අසුන සිතේ වේගය මෙන් ඔබ කැමති කැමති තැනකට ගමන් කරයි. අලංකාර ලෙස සැරසුණු, දිව්‍ය මල් මාලා දරන, ඉතා යහපත් වස්ත්‍ර හැඳි ඔබ, සන්ධ්‍යා වලාකුළක් මත බැබළෙන විදුලි රේඛාවක් මෙන් (මේ අසුන මත හිඳ) බබළන්නෙහිය.’’

16.

16.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

‘‘මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය අප්සරාවෙනි, කිනම් කුසලයකින් ඔබට මෙබඳු පැහැපත් වර්ණයක් ඇති වූයේ ද? කිනම් කුසලයකින් ඔබට මෙහි දී ලැබෙන යහපත් කර්ම ඵලයන් සමෘද්ධිමත් වේ ද? සිතට ප්‍රිය මනාප වූ යම් සම්පත් වේ ද, ඒවා කිනම් කුසලයකින් ඔබට පහළ වේ ද?’’

17.

17.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය අප්සරාවෙනි, ඔබගෙන් මම විමසමි. ඔබ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් කුසලයකින් මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වූයේ ද? ඔබගේ ශරීර වර්ණය ද සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරන්නේ ද?’’

18.

18.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘‘මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය අප්සරාව, සතුටු සිත් ඇතිව, තමා කුමන කර්මයකින් මේ ඵලය ලැබුවේ දැයි විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.’’

19.

19.

‘‘Appassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

‘‘මා මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වීමට හේතු වූයේ මා කළ අල්ප වූ කුසල කර්මයක ඵලයකි. මම පෙර ආත්මයේ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ මනුෂ්‍ය දුවකව සිටියදී,’’

20.

20.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

‘‘කෙලෙස් රජස් රහිත වූ, ඉතා ප්‍රසන්න වූ, නොකැලඹුණු සිත් ඇති (රහතන් වහන්සේ නමක්) භික්ෂුවක දුටුවෙමි. මම පැහැදුණු සිතින් මගේම දෑතින් උන්වහන්සේට අසුනක් පූජා කළෙමි.’’

21.

21.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjantī ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

‘‘ඒ කුසල කර්මය නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක් ඇති විය. ඒ කුසල කර්මය නිසා මට මෙහි දී ලැබෙන යහපත් කර්ම ඵලයන් සමෘද්ධිමත් වේ. සිතට ප්‍රිය මනාප වූ යම් දිව්‍ය සම්පත් වේ ද, ඒවා ඒ කුසල කර්මය නිසා මට පහළ වේ.’’

22.

22.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍යයෙකුව සිටියදී යම් පින්කමක් කළේ ද, එය ඔබට පවසමි. ඒ පින්කම නිසා මම මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වීමි. ඒ පින්කම නිසා මගේ ශරීර වර්ණය ද සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරයි.’’

19. Yañca [Pg.25] pana pañcamagāthāyaṃ purimāya jātiyā manussaloketiādi, ettha jāti-saddo attheva saṅkhatalakkhaṇe ‘‘jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’tiādīsu (dhātu. 71). Atthi nikāye ‘‘nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’tiādīsu (a. ni. 3.71). Atthi paṭisandhiyaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’tiādīsu (mahāva. 124). Atthi kule ‘‘akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’tiādīsu (dī. ni. 1.303). Atthi pasutiyaṃ ‘‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’tiādīsu (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207). Atthi bhave ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (dī. ni. 1.244; ma. ni. 1.53). Idhāpi bhave eva daṭṭhabbo. Tasmā purimāya jātiyā purimasmiṃ bhave anantarātīte purime attabhāveti attho. Bhummatthe hidaṃ karaṇavacanaṃ. Manussaloketi manussalokabhave, rājagahaṃ sandhāya vadati. Okāsaloko hi idha adhippeto, sattaloko pana ‘‘manussesū’’ti iminā vuttoyeva.

19. පස්වැනි ගාථාවේ සඳහන් 'පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලෝකේ' යන්නෙහි 'ජාති' ශබ්දය විවිධ අර්ථවල යෙදේ. 'ජාති ද්වීහි ඛන්ධේහි සංගහිතා' ආදී තැන්වල සංඛත ලක්ෂණ අර්ථයෙහි යෙදේ. 'නිගණ්ඨා නාම සමණජාතී' ආදී තැන්වල නිකාය (සමූහය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'යං මාතුකුච්ඡිස්මිං පඨමං චිත්තං උප්පන්නං... සා අස්ස ජාතී' ආදී තැන්වල ප්‍රතිසන්ධිය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'අක්ඛිත්තෝ අනුපකුට්ඨෝ ජාතිවාදේන' ආදී තැන්වල කුලය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'සම්පතිජාතෝ ආනන්ද බෝධිසත්තෝ' ආදී තැන්වල ප්‍රසූතිය (බිහිවීම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ඒකම්පි ජාතිං ද්වේපි ජාතියෝ' ආදී තැන්වල භවය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි දී ද එය භවය යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් 'පුරිමාය ජාතියා' යනු මීට පෙර ගත කළ ආත්මභාවයෙහි හෙවත් පෙර භවයෙහි යන්නයි. මෙහි 'පුරිමාය ජාතියා' යනු සප්තමී විභක්ති අර්ථය දෙන කරණ විභක්ති පදයකි. 'මනුස්සලෝකේ' යනු මෙහි රජගහ නුවර අරභයා පවසන ලද්දකි. මෙහි 'ඕකාස ලෝකය' (සත්ත්වයන් ජීවත් වන ස්ථානය) අදහස් කරන අතර, 'සත්ත්ව ලෝකය' ගැන 'මනුස්සේසු' යන පදයෙන් දැනටමත් පවසා ඇත.

20. Addasanti addakkhiṃ. Virajanti vigatarāgādirajattā virajaṃ. Bhikkhunti bhinnakilesattā bhikkhuṃ, sabbaso kilesakālussiyābhāvena vippasannacittatāya vippasannaṃ, anāvilasaṅkappatāya anāvilaṃ. Purimaṃ purimañcettha padaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacanaṃ, vigatarāgādirajattā bhinnakilesatāya bhikkhuṃ, bhinnakilesattā kilesakālussiyābhāvena vippasannaṃ, vippasannamanattā anāvilanti. Pacchimaṃ pacchimaṃ vā padaṃ purimassa purimassa kāraṇavacanaṃ, virajaṃ bhikkhuguṇayogato. Bhinnakileso hi bhikkhu. Bhikkhuṃ vippasannabhāvato. Kilesakālussiyābhāvena vippasannamānaso hi bhikkhu. Vippasannaṃ anāvilasaṅkappabhāvatoti. Rāgarajābhāvena vā ‘‘viraja’’nti vuttaṃ, dosakālussiyābhāvena ‘‘vippasanna’’nti, mohabyākulābhāvena ‘‘anāvila’’nti. Evaṃbhūto paramatthato bhikkhu nāma hotīti ‘‘bhikkhu’’nti vuttaṃ. Adāsahanti adāsiṃ ahaṃ. Pīṭhanti tadā mama santike vijjamānaṃ bhaddapīṭhaṃ. Pasannāti kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannacittā. Sehi pāṇibhīti aññaṃ anāṇāpetvā attano hatthehi upanīya pīṭhaṃ paññāpetvā adāsinti attho.

20. "Addasanti" යන්නෙන් 'දුටුවෙමි' (අද්දක්ඛිං) යන්න අදහස් වේ. "Virajanti" යනු පහ වූ රාගාදී කෙලෙස් රජස් ඇති බැවින් 'විරජ' (කෙලෙස් රජස් රහිත) වූ යන්නයි. "Bhikkhunti" යනු බිඳ දැමූ කෙලෙස් ඇති බැවින් 'භික්ෂුව' නම් වූ, සියලු ආකාරයෙන් කෙලෙස් නිසා ඇතිවන කිලුටු බවක් නොමැති බැවින් පැහැදුණු සිතැති (විප්පසන්න) වූ, කෙලෙස් මලින් තොර වූ (අනාවිල) වූ යන්නයි. මෙහි මුල් පදය පසු පදයට හේතුව දක්වයි. එනම් රාගාදී කෙලෙස් රජස් පහ වූ බැවින් කෙලෙස් බිඳ දැමූ භික්ෂුවක් වූ බවත්, කෙලෙස් බිඳ දැමූ බැවින් කෙලෙස් නිසා ඇතිවන කිලුටු බවක් නැතිව පැහැදුණු සිතැති වූ බවත්, පැහැදුණු සිතැති බැවින් අනාවිල (පිරිසිදු) වූ බවත් දත යුතුය. එසේම, භික්ෂූ ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් විරජ වූ බවත්, බිඳ දැමූ කෙලෙස් ඇති බැවින් භික්ෂුවක් වූ බවත්, පැහැදුණු බව නිසා භික්ෂුවක් වූ බවත්, කෙලෙස් මලින් තොර සංකල්ප ඇති බැවින් විප්පසන්න වූ බවත් දත යුතුය. තවද, රාග රජස් නැති බැවින් 'විරජ' යැයි ද, ද්වේෂය නිසා වන කිලුටු බවක් නැති බැවින් 'විප්පසන්න' යැයි ද, මෝහය නිසා වන ව්‍යාකූල බවක් නැති බැවින් 'අනාවිල' යැයි ද කියන ලදී. මෙබඳු වූ තැනැත්තා පරමාර්ථ වශයෙන් 'භික්ෂුව' නම් වන බැවින් 'භික්ඛුං' යැයි කියන ලදී. "Adāsahanti" යනු 'මම දුන්නෙමි' (අදාසිං අහං) යන්නයි. "Pīṭhanti" යනු එකල මා සන්තකයේ තිබූ උතුම් පීඨයකි (ආසනයකි). "Pasannāti" යනු කර්මඵල ශ්‍රද්ධාවෙන් හා රත්නත්‍රය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු සිත් ඇතිව යන්නයි. "Sehi pāṇibhīti" යනු අන් අයෙකු ලවා කරවන්නේ නැතිව, තමාගේම දෑතින් පීඨය ළං කර පනවා දුන් බවයි.

Ettha ca ‘‘virajaṃ bhikkhuṃ vippasannamanāvila’’nti iminā khettasampattiṃ dasseti, ‘‘pasannā’’ti iminā cittasampattiṃ, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā payogasampattiṃ. Tathā [Pg.26] ‘‘pasannā’’ti iminā sakkaccadānaṃ anupahaccadānanti ca ime dve dānaguṇā dassitā, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā sahatthena dānaṃ anupaviddhadānanti ime dve dānaguṇā dassitā, pītavatthassa attharaṇena nisīdanakālaññutāya cittiṃ katvā dānaṃ kālena dānanti ime dve dānaguṇā dassitāti veditabbā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

මෙහි "විරජං භික්ඛුං විප්පසන්නමනාවිලං" යන පදයෙන් ක්ෂේත්‍ර සම්පත්තිය (පිළිගන්නා උතුමාගේ ගුණය) දක්වයි. "පසන්නා" යන්නෙන් චිත්ත සම්පත්තිය (දායකයාගේ පැහැදීම) ද, "සේහි පාණිභි" යන්නෙන් පයෝග සම්පත්තිය (කැපවීම) ද දක්වයි. එසේම "පසන්නා" යන්නෙන් සක්කච්ච දානය සහ අනුපහච්ච දානය යන දාන ගුණ දෙක දක්වන ලදී. "සේහි පාණිභි" යන්නෙන් සහත්ථික දානය සහ අනුපවිද්ධ දානය යන ගුණ දෙක දක්වන ලදී. ආසනය මත කහ වතක් අතුරා, භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩසිටින කල් දැන ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව දීමෙන් චිත්තිීකත දානය සහ සුදුසු කල දීම නම් වූ කාල දානය යන ගුණ දෙක දක්වන ලද බව දත යුතුය. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ආකාරයටම වේ.

Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙවන පීඨ විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā

4. සතරවන පීඨ විමාන වර්ණනාව

Pīṭhaṃ te veḷuriyamayanti catutthapīṭhavimānaṃ. Imassāpi vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ, taṃ dutiyavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Nīlavatthena hi attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Sesaṃ paṭhamavimāne vuttasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

"පීඨං තේ වේළුරියමයං" යන මෙයින් සතරවන පීඨ විමානය අදහස් වේ. මෙහි නිදාන කථාව ද රජගහ නුවරේදීම සිදු විය. එය දෙවන විමානයේ කියැවුණු ආකාරයෙන්ම දත යුතුය. නිල් පැහැති වස්ත්‍රයක් අතුරා පීඨය පූජා කළ බැවින්, මේ දේවතාවියටද වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිර්මිත විමානයක් පහළ විය. ඉතිරි විස්තර පළමු විමානයේ විස්තරයට සමාන වේ. ඒ අනුව මෙසේ කියන ලදී –

23.

23.

‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ.

“ඔබගේ උදාර වූ පීඨය (ආසනය) වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිර්මිතය, එය සිත මෙන් වේගවත්ය, කැමති තැනකට ගමන් කරයි. ආභරණයෙන් සැරසුණු, මල්දම් දරන, ඉතා සුන්දර වස්ත්‍ර හැඳි ඔබ, වලාකුළු මුදුනක විදුලියක් මෙන් බබළන්නෙහිය.”

24.

24.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“කිනම් හේතුවක් නිසා ඔබට මෙබඳු වර්ණයක් (රූප සම්පත්තියක්) ලැබුණේද? කිනම් පිනකින් මෙහිදී ඔබට මෙවන් සම්පත් සමෘද්ධි වේද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තුවක් වේද, ඒ සියලු භෝගයන් ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් පිනකින්ද?”

25.

25.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවියනි, ඔබගෙන් මම විමසමි; ඔබ මනුෂ්‍ය ලොව උපත ලබා සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද? කිනම් පිනකින් ඔබ මෙලෙස දිදුලන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වූවෙහිද? ඔබගේ සිරුරේ රැස් විහිදීමෙන් සියලු දිශාවන් බබළන්නේ කිනම් පිනකින්ද?”

26.

26.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය, සතුටු වූ සිත් ඇතිව, යම් කර්මයක මෙබඳු ප්‍රතිඵලයක් ලැබුණේද, ඒ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් මෙසේ පැවසුවාය.

27.

27.

‘‘Appassa [Pg.27] kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

“ස්වාමීනි, මම යම් පිනක් කළෙම්ද, එහි ඵලය මෙයයි. එයින් මම මෙවන් දිදුලන ආනුභාවයක් ඇත්තියක වීමි. මම පෙර මනුෂ්‍ය ලොව මිනිසත් බව ලබා සිටි ජාතියෙහි,”

28.

28.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“රාගාදී කෙලෙස් රජස් රහිත වූ, පිරිසිදු සිත් ඇති, කෙලෙස් මලින් තොර වූ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දුටුවෙමි. මම පැහැදුණු සිතින්, මාගේම දෑතින් උන්වහන්සේට පීඨයක් (ආසනයක්) පූජා කළෙමි.”

29.

29.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“ඒ පිනෙන් මට මෙවන් වර්ණයක් ලැබුණි. ඒ පිනෙන් මෙහිදී මට මෙවන් සම්පත් සමෘද්ධි වේ. මාගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝගයක් වේද, ඒ සියල්ල මට පහළ වන්නේ ඒ පිනෙහි බලයෙනි.”

30.

30.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී යම් පිනක් කළෙම්ද, එය මම ඔබට පවසමි. ඒ පිනෙන් මම මෙලෙස දිදුලන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වීමි. මාගේ සිරුරේ රැස් විහිදීමෙන් සියලු දිශාවන් බබළයි.”

Etthāpi hi nīlavatthena attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Tenevettha ‘‘pīṭhaṃ te veḷuriyamaya’’nti ādito āgataṃ. Sesaṃ tatiyasadisamevāti tattha vuttanayeneva attho veditabbo.

මෙහිදී ද නිල් පැහැති වස්ත්‍රයක් අතුරා පීඨය පූජා කළ බැවින්, මේ දේවතාවියට වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිම කළ විමානයක් පහළ විය. එබැවිනි මෙහි ආරම්භයේදීම “පීඨං තේ වේළුරියමයං” යනුවෙන් සඳහන් වූයේ. ඉතිරි කොටස තෙවන විමානයට සමාන බැවින් එහි දක්වා ඇති අයුරින්ම අර්ථය දත යුතුය.

Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සතරවන පීඨ විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. Kuñjaravimānavaṇṇanā

5. කුඤ්ජර විමාන වර්ණනාව

Kuñjaro te varārohoti kuñjaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Athekadivasaṃ rājagahanagare nakkhattaṃ ghositaṃ. Nāgarā vīthiyo sodhetvā vālukaṃ okiritvā lājapañcamakāni pupphāni vippakiriṃsu, gehadvāre gehadvāre kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapesuṃ, yathāvibhavaṃ nānāvirāgavaṇṇavicittā dhajapaṭākādayo [Pg.28] ussāpesuṃ, sabbo jano attano attano vibhavānurūpaṃ sumaṇḍitapasādhito nakkhattakīḷaṃ kīḷi, sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ ahosi. Atha bimbisāramahārājā pubbacārittavasena mahājanassa cittānurakkhaṇatthañca attano rājabhavanato nikkhamitvā mahantena parivārena mahatā rājānubhāvena uḷārena sirisobhaggena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti.

"කුඤ්ජරෝ තේ වරාරෝහෝ" යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ කුඤ්ජර විමානයයි. එහි නිදානය කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දකනිවාප නම් වූ වේළුවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක. එකල්හි එක් දිනක් රජගහ නුවර උත්සවයක් (නැකත් කෙළියක්) ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නගරවාසීහු මාවත් පිරිසිදු කර, වැලි අතුරා, පොරි පස්වැනි කොට ඇති මල් ඉසූහ. නිවසක් නිවසක් පාසා දොරටු අසල කෙසෙල් ගස් හා පූර්ණ ඝට තැබූහ. තමන්ගේ වත්කම් අනුව විවිධ වර්ණවත් ධජ පතාක ආදිය එසවූහ. සියලු ජනයා තම තමන්ගේ වත්කම් අනුව මැනවින් සැරසී නැකත් කෙළියෙහි යෙදුණහ. මුළු නගරයම දෙව් පුරයක් මෙන් අලංකාරව සරසන ලදී. එකල්හි බිම්බිසාර මහරජතුමා පෙර සිරිතක් ලෙසත්, මහාජනයාගේ සිත් සතුටු කිරීම සඳහාත් තම රජමාලිගයෙන් නික්ම මහත් පිරිවරින්, මහත් රාජානුභාවයෙන් හා උදාර ශ්‍රී සෝභාවෙන් යුතුව නුවර පැදකුණු කළේය.

Tena ca samayena rājagahavāsinī ekā kuladhītā rañño taṃ vibhavasampattiṃ sirisobhaggaṃ rājānubhāvañca passitvā acchariyabbhutacittajātā ‘‘ayaṃ deviddhisadisā vibhavasampatti kīdisena nu kho kammunā labbhatī’’ti paṇḍitasammate pucchi. Te tassā kathesuṃ ‘‘bhadde, puññakammaṃ nāma cintāmaṇisadisaṃ kapparukkhasadisaṃ, khettasampattiyā cittasampattiyā ca sati yaṃ yaṃ patthetvā karoti, taṃ taṃ nipphādetiyeva. Apica āsanadānena uccākulīnatā hoti, annadānena balasampattipaṭilābho, vatthadānena vaṇṇasampattipaṭilābho, yānadānena sukhavisesapaṭilābho, dīpadānena cakkhusampattipaṭilābho, āvāsadānena sabbasampattipaṭilābho hotī’’ti. Sā taṃ sutvā ‘‘devasampatti ito uḷārā hoti maññe’’ti tattha cittaṃ ṭhapetvā puññakiriyāya ativiya ussāhajātā ahosi.

එම අවස්ථාවේ රජගහ නුවර වසන එක් කුල දියණියක් රජුගේ ඒ වෛභව සම්පත්තිය ද, ශ්‍රී සෝභාව ද, රාජානුභාවය ද දැක පුදුමයට පත්ව, "දේව ඉද්ධියක් වැනි වූ මේ වෛභව සම්පත්තිය කෙබඳු පින්කමකින් ලැබිය හැක්කක්ද?" කියා පඬිවරුන්ගෙන් විමසුවාය. ඔවුහු ඇයට මෙසේ පැවසූහ: "පින්වත් දියණිය, පින්කම යනු චින්තාමාණික්යයක් වැනිය, කල්ප වෘක්ෂයක් වැනිය. දක්ෂිණෙය්ය පුද්ගලයා නම් වූ ක්ෂේත්‍ර සම්පත්තිය හා දායකයාගේ සිත් පැහැදීම නම් වූ චිත්ත සම්පත්තිය ඇති කල්හි යම් යම් දෙයක් පතා පින්කම් කෙරේද, එය ඒ ආකාරයෙන්ම ඉටු වේ. තවද ආසන දීමෙන් උසස් කුලයක ඉපදීම ද, ආහාර දීමෙන් ශාරීරික බලය ලැබීම ද, වස්ත්‍ර දීමෙන් වර්ණ සම්පත්තිය ද, යාන වාහන දීමෙන් විශේෂ සැප ලැබීම ද, දීප දානයෙන් (පහන් පූජාවෙන්) චක්ඛු සම්පත්තිය ද, ආවාස දානයෙන් (ගෙවල් දොරවල් පූජාවෙන්) සියලු සම්පත් ලැබීම ද සිදු වේ." ඇය එය අසා, "දේව සම්පත්තිය මීටත් වඩා උදාර විය යුතුය" සිතා, ඒ කෙරෙහි සිත පිහිටුවා පින්කම් කිරීමෙහි අතිශය උත්සාහවත් වූවාය.

Mātāpitaro cassā ahataṃ vatthayugaṃ navapīṭhaṃ ekaṃ padumakalāpaṃ sappimadhusakkharā taṇḍulakhīrāni ca paribhogatthāya pesesuṃ. Sā tāni disvā ‘‘ahañca dānaṃ dātukāmā, ayañca me deyyadhammo laddho’’ti tuṭṭhamānasā dutiyadivase dānaṃ sajjentī appodakamadhupāyāsaṃ sampādetvā, tassa parivārabhāvena aññampi bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā dānagge gandhaparibhaṇḍaṃ katvā vikasitapadumapattakiñjakkhakesaropasobhitesu padumesu āsanaṃ paññāpetvā, ahatena setavatthena attharitvā āsanassa catunnaṃ pādānaṃ upari cattāri padumāni mālāguḷañca ṭhapetvā, āsanassa upari vitānaṃ bandhitvā mālādāmaolambakadāmāni olambitvā, āsanassa samantato bhūmiṃ sakesarehi padumapattehi sabbasantharaṃ [Pg.29] santharitvā ‘‘dakkhiṇeyye āgate pūjessāmī’’ti pupphapūritaṃ caṅkoṭakaṃ ekamante ṭhapesi.

මව්පියෝ ඇයට අභිනව වස්ත්‍ර යුගලක් ද, අලුත් ආසනයක් (ඇඳක්) ද, එක් නෙළුම් මල් මිටියක් ද, ගිතෙල්, මීපැණි, සක්කරා, සහල් සහ කිරි ද පරිභෝජනය පිණිස එවා තිබුණහ. ඇය ඒවා දැක, 'මම ද දන් දීමට කැමැත්තෙමි, මට මෙම පූජා භාණ්ඩ ද ලැබුණේය' යි සතුටු වූ මනසින් යුක්තව දෙවන දිනයෙහි දානය පිළියෙළ කළාය. ස්වල්ප ජලය මිශ්‍ර වූ මිහිරි කිරි බතක් (මධුපායාසයක්) පිළියෙළ කොට, එයට අනුබද්ධව තවත් බොහෝ ඛාද්‍ය භොජ්‍යයන් ද පිළියෙළ කළාය. දන්හලෙහි සුවඳ ආලේප කර, පිපුණු නෙළුම් පෙති හා රේණු වලින් අලංකාර වූ නෙළුම් මල් මත ආසනයක් පනවා, එය නොඉඳුල් සුදු රෙද්දකින් වසා, ආසනයෙහි පාද සතර මත නෙළුම් මල් හතරක් හා මල් වඩම් තබා, ආසනයට ඉහළින් වියනක් බැඳ මල් දම් වැල් හා එල්ලා වැටෙන මල් මාලා එල්ලා, ආසනය අවට පොළොවෙහි නෙළුම් රේණු හා නෙළුම් පෙති වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරා, 'දක්ෂිණෙය්‍ය උතුමෙකු වැඩම කළ කල්හි පූජා කරමි' යි සිතා මල් පිරවූ මල් වට්ටියක් එක් පසෙක තැබුවාය.

Athevaṃ katadānūpakaraṇasaṃvidhānā sīsaṃnhātā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā velaṃ sallakkhetvā ekaṃ dāsiṃ āṇāpesi ‘‘gaccha je, amhākaṃ tādisaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyesāhī’’ti. Tena ca samayena āyasmā sāriputto sahassathavikaṃ nikkhipanto viya rājagahe piṇḍāya caranto antaravīthiṃ paṭipanno hoti. Atha sā dāsī theraṃ vanditvā āha ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ me dethā’’ti. ‘‘Ekissā upāsikāya anuggahatthaṃ ito ethā’’ti ca āha. Thero tassā pattaṃ adāsi. Sā theraṃ gehaṃ pavesesi. Atha sā itthī therassa paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ dassetvā ‘‘nisīdatha, bhante, idamāsanaṃ paññatta’’nti vatvā there tattha nisinne sakesarehi padumapattehi theraṃ pūjayamānā āsanassa samantato okiritvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sappimadhusakkharāsammissena appodakamadhupāyāsena parivisi. Parivisantī ca ‘‘imassa me puññassānubhāvena dibbagajakūṭāgārapallaṅkasobhitā dibbasampattiyo hontu, sabbāsu pavattīsu padumā nāma mā vigatā hontū’’ti patthanaṃ akāsi. Puna there katabhattakicce pattaṃ dhovitvā sappimadhusakkharāhi pūretvā pallaṅke atthataṃ sāṭakaṃ cumbaṭakaṃ katvā therassa hatthe ṭhapetvā there ca anumodanaṃ katvā pakkamante dve purise āṇāpesi ‘‘therassa hatthe pattaṃ imañca pallaṅkaṃ vihāraṃ netvā therassa niyyātetvā āgacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu.

මෙසේ දානෝපකරණ විධිවිධාන පිළියෙළ කළ ඇය, හිස සෝදා ස්නානය කොට පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ, පිරිසිදු උතුරු සළුවක් පොරවාගෙන සුදුසු කාලය සලකා එක් දාසියකට මෙසේ අණ කළාය: 'යහළුව, ඔබ ගොස් අපට සුදුසු වූ දක්ෂිණෙය්‍ය උතුමෙකු සොයා එන්න.' එකල්හි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මහා රහතන් වහන්සේ රන් කාසි දහසක් අඩංගු මල්ලක් තබන්නාක් මෙන් රජගහ නුවර පිඬු සිඟා වඩිමින් වීථියට පිළිපන්නාහ. එවිට ඒ දාසිය තෙරුන් වහන්සේට වැඳ, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රය මට දුන මැනව' යි ද, 'එක් උපාසිකාවකට අනුග්‍රහ පිණිස මෙහි වැඩම කළ මැනව' යි ද පැවසුවාය. තෙරුන් වහන්සේ ඇයට පාත්‍රය දුන්හ. ඇය තෙරුන් වහන්සේව නිවසට කැඳවාගෙන ආවාය. එවිට ඒ ස්ත්‍රිය තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියට ගොස් පිළිගෙන ආසනය පෙන්වා, 'ස්වාමීනි, වැඩ සිටිය මැනව, මේ ආසනය පනවා ඇත' යි පවසා, තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටි කල්හි රේණු සහිත නෙළුම් පෙති වලින් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කරමින් ආසනය වටා මල් ඉස, පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ, ගිතෙල් මීපැණි හා සක්කරා මිශ්‍ර කළ, ස්වල්ප ජලයෙන් පිසින ලද මිහිරි මධුපායාසයෙන් පිරිනැමුවාය. දන් පිළිගන්වන අතරතුර ඇය මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: 'මාගේ මෙම පින් බලයෙන් දිව්‍යමය හස්ති කුළුගෙවල් හා පල්ලැක්කි වලින් ශෝභමාන වූ දිව්‍ය සම්පත් ලැබෙත්වා, සියලු ආත්මයන්හි නෙළුම් මල් මට අහිමි නොවේවා.' නැවත තෙරුන් වහන්සේ වළඳා අවසන් වූ පසු පාත්‍රය සෝදා ගිතෙල් මීපැණි සක්කරා ආදියෙන් පුරවා, ආසනයෙහි අතුරා තිබූ වස්ත්‍රය දවටුවක් (සුම්බොලක්) ලෙස සකසා තෙරුන් වහන්සේගේ අතේ තබා, තෙරුන් වහන්සේ අනුමෝදනා දේශනාව කොට වඩින කල්හි පුරුෂයන් දෙදෙනෙකුට මෙසේ අණ කළාය: 'තෙරුන් වහන්සේගේ අතේ ඇති පාත්‍රය ද මෙම ආසනය ද විහාරයට ගෙන ගොස් තෙරුන් වහන්සේට භාර දී එන්න.' ඔවුහු එසේම කළහ.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane yojanasatubbedhe kanakavimāne nibbatti accharāsahassaparivārā. Patthanāvasena cassā pañcayojanubbedho padumamālālaṅkato samantato padumapattakiñjakkhakesaropasobhito manuññadassano sukhasamphasso vividharatanaraṃsijālasamujjalahemābharaṇavibhūsito gajavaro nibbatti. Tassūpari yathāvuttasobhātisayayutto yojaniko kanakapallaṅko nibbatti. Sā dibbasampattiṃ anubhavantī antarantarā taṃ kuñjaravimānassa upari ratanavicittaṃ pallaṅkaṃ abhiruyha mahatā devatānubhāvena nandanavanaṃ gacchati. Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ [Pg.30] nandanavanaṃ gacchantīsūtiādinā sabbaṃ paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanāyaṃ āgatasadisaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha pana thero –

ඇය පසුව කාලක්‍රියා කොට තව්තිසා භවනයෙහි යොදුන් සියයක් උසැති රන් විමානයක දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසක් පිරිවර කොට උපන්නාය. ඇයගේ ප්‍රාර්ථනා බලයෙන්, යොදුන් පහක් උසැති නෙළුම් මල් මාලා වලින් අලංකාර වූ, අවට නෙළුම් පෙති හා රේණු වලින් ශෝභමාන වූ, දැකීමට ප්‍රියජනක, සැපදායක ස්පර්ශ ඇති, විවිධ රත්න රශ්මි ජාලයෙන් බබළන රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු උතුම් හස්තියෙකු පහළ විය. ඒ හස්තියා පිටත කලින් කී අතිශය ශෝභා සම්පන්න වූ යොදුනක් පමණ වූ රන් පල්ලැක්කියක් ද පහළ විය. ඇය දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් කලින් කලට ඒ හස්ති විමානය මත වූ රත්නයෙන් විසිතුරු වූ පල්ලැක්කියට නැගී නන්දන වනයට යන්නීය. එක් උත්සව දිනයක දෙවිවරුන් තම තමන්ගේ දිව්‍ය ආනුභාවයෙන් උයනෙහි කෙළි පිණිස නන්දන වනයට යන කල්හි සිදු වූ සියල්ල 'පඨම පීඨ විමාන' වර්ණනාවෙහි සඳහන් පරිදිම වේ. එබැවින් එහි කී ආකාරයෙන්ම දත යුතුය. මෙහිදී තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

31.

31.

‘‘Kuñjaro te varāroho, nānāratanakappano;

Ruciro thāmavā javasampanno, ākāsamhi samīhati.

ඔබ නැගී සිටින, විවිධ රත්නයන්ගෙන් සැරසූ මේ හස්තියා ඉතා උතුම්ය. ශෝභමාන වූ, ශක්තිමත් වූ, වේගවත් වූ මෙම හස්තියා ආකාශයෙහි මැනවින් ගමන් කරයි.

32.

32.

‘‘Padumi padmapattakkhi, padmuppalajutindharo;

Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo, soṇṇapokkharamāladhā.

නෙළුම් පෙති වැනි දෑස් ඇති දේවිය, නෙළුම් මලක පැහැය ඇති, දිව්‍යමය නෙළුම් හා මානෙල් මල් වල රශ්මිය දරන්නා වූ, නෙළුම් රේණු වලින් ගැවසුණු ශරීරයක් ඇති ඔබ රන් නෙළුම් මල් මාලාවක් දරන්නීය.

33.

33.

‘‘Padumānusaṭaṃ maggaṃ, padmapattavibhūsitaṃ;

Ṭhitaṃ vaggu manugghātī, mitaṃ gacchati vāraṇo.

මෙම හස්ති රාජයා නෙළුම් පෙති වලින් අලංකාර වූ, නෙළුම් මල් විසිරුණු මාවතේ, නැගී සිටින්නවුන්ට වෙහෙසක් නොවන සේ ඉතා මිහිරි ලෙස මැනවින් පියවර තබමින් ගමන් කරයි.

34.

34.

‘‘Tassa pakkamamānassa, soṇṇakaṃsā ratissarā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

ගමන් කරන්නා වූ එම හස්තියා සතුව ඉතා මිහිරි හඬක් නික්මෙන රන් මිණි ගෙඩි පවතී. එම හඬ දක්ෂ ශිල්පියෙකු වයන පංචාංගික තූර්ය වාදනයක හඬ මෙන් මනහරව ඇසෙන්නේය.

35.

35.

‘‘Tassa nāgassa khandhamhi, sucivatthā alaṅkatā;

Mahantaṃ accharāsaṅghaṃ, vaṇṇena atirocasi.

ඒ හස්ති රාජයාගේ පිට මත පිරිසිදු වස්ත්‍ර හා ආභරණයෙන් සැරසී සිටින ඔබ, මහා දිව්‍ය අප්සරා සමූහයා මධ්‍යයෙහි ඔබේ ශරීර වර්ණයෙන් අතිශයින් බබළන්නීය.

36.

36.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti. – āha;

මේ ඔබේ දානයෙහි ඵලය ද? නැතහොත් සීලයෙහි ඵලය ද? එසේත් නැතහොත් වන්දනාමාන කළ පිනෙහි ඵලය ද? මා ඇසූ මේ කරුණ මට පවසන්න.

31. Tattha kuñjaro te varārohoti kuñje giritaṭe ramati abhiramati, tattha vā ravati koñcanādaṃ nadanto vicarati. Kuṃ vā pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro, giricarādibhedo manussaloke hatthī, ayaṃ pana kīḷanakāle kuñjarasadisatāya evaṃ vutto. Āruyhatīti āroho, ārohanīyoti attho. Varo aggo seṭṭho ārohoti [Pg.31] varāroho, uttamayānanti vuttaṃ hoti. Nānāratanakappanoti nānāvidhāni ratanāni etesanti nānāratanā, kumbhālaṅkārādihatthālaṅkārā. Tehi vihito kappanno sannāho yassa so nānāratanakappano. Ruciṃ abhiratiṃ detīti ruciro, manuññoti attho. Thāmavāti thiro, balavāti attho. Javasampannoti sampannajavo, sīghajavoti vuttaṃ hoti. Ākāsamhi samīhatīti ākāse antalikkhe sammā īhati, āruḷhānaṃ khobhaṃ akaronto carati gacchatīti attho.

31. එහි 'කුඤ්ජරො තෙ වරාරොහො' යන තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: කඳු බෑවුම්වල (කුඤ්ජ) ඇලී වාසය කරන බැවින් හෝ එහි කොංචනාදය කරමින් හැසිරෙන බැවින් හෝ පොළොවට (කුං) පහර දෙමින් ගමන් කරන බැවින් 'කුඤ්ජර' නම් වේ. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි හස්තියාට ද මෙම නම යෙදේ. මෙහිදී ක්‍රීඩා කරන අවස්ථාවෙහි හස්තියෙකුගේ ස්වරූපය ගන්නා බැවින් මෙසේ කියන ලදී. 'ආරොහො' යනු නැගී සිටීමට සුදුසු යන්නයි. 'වරාරොහො' යනු උතුම් වූ යානයක් වැනි හස්තියා යන්නයි. 'නානාරතනකප්පනො' යනු විවිධ රත්නයන්ගෙන් කළ කුම්භාභරණ ආදියෙන් සරසන ලද යන්නයි. 'රුචිරො' යනු ප්‍රියජනක හෙවත් මනහර යන්නයි. 'ථාමවා' යනු ශක්තිමත් හෙවත් බලවත් යන්නයි. 'ජවසම්පන්නො' යනු ඉතා වේගවත් ගමන් ඇති යන්නයි. 'ආකාසම්හි සමීහති' යනු අහසෙහි මැනවින් ගමන් කරන, නැගී සිටින්නවුන්ට වෙහෙසක් නොවන සේ ගමන් කරන යන්නයි.

32. Padumīti padumasamānavaṇṇatāya ‘‘paduma’’nti laddhanāmena kumbhavaṇṇena samannāgatattā padumī. Padmapattakkhīti kamaladalasadisanayane, ālapanametaṃ tassā devatāya. Padmuppalajutindharoti dibbapadumuppalamālālaṅkatasarīratāya tahaṃ tahaṃ vipphurantaṃ vijjotamānaṃ padumuppalajutiṃ dhāretīti padumuppalajutindharo. Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgoti padumapattakiñjakkhakesarehi samantato okiṇṇagatto. Soṇṇapokkharamāladhāti hemamayakamalamālābhārī.

32. 'පදුමී' යනු නෙළුම් මලක පැහැයට සමාන කුම්භ (ඇතාගේ නළල) පැහැයෙන් යුක්ත බැවින් 'පදුම' යන නම ලැබූ හස්තියායි. 'පදුමපත්තක්ඛී' යනු නෙළුම් පෙති වැනි නෙත් ඇති දේවිය යන ඇමතීමයි. 'පදුමුප්පලජුතින්ධරො' යනු දිව්‍යමය නෙළුම් හා මානෙල් මල් පැළඳ සිටින බැවින් ඒ ඒ තැන විහිදෙන ඒ මල්වල රශ්මිය දරන්නා වූ යන්නයි. 'පදුමචුණ්ණාභිකිණ්ණංගො' යනු නෙළුම් පෙති හා රේණු වලින් මුළු සිරුරම ගැවසුණු යන්නයි. 'සොණ්ණපොක්ඛරමාලධා' යනු රන් නෙළුම් මල් මාලාවක් දරන්නා වූ යන්නයි.

33. Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti hatthino padanikkhepe padanikkhepe tassa pādaṃ sandhārentehi mahantehi padumehi anusaṭaṃ vippakiṇṇaṃ, nānāvirāgavaṇṇehi tesaṃyeva ca pattehi ito cito ca paribbhamantehi visesato maṇḍitatāya vibhūsitaṃ maggaṃ gacchatīti yojanā. Ṭhitanti idaṃ maggavisesanaṃ, padumapattavibhūsitaṃ hutvā ṭhitaṃ magganti attho. Vaggūti cāru, kiriyāvisesanañcetaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Anugghātīti na ugghāti, attano upari nisinnānaṃ īsakampi khobhaṃ akarontoti attho. Mitanti nimmitaṃ, nikkhepapadaṃ vītikkamanti attho. Ayañhettha attho ‘‘vaggu cāru padanikkhepaṃ katvā gacchatī’’ti. Mitanti vā parimitaṃ pamāṇayuttaṃ, nātisīghaṃ, nātisaṇikanti vuttaṃ hoti. Vāraṇoti hatthī. So hi paccatthikavāraṇato gamanaparikkilesavāraṇato ca ‘‘vāraṇo’’ti vuccati.

33. 'පදුමානුසටං මග්ගං පද්මපත්තවිභූසිතං' යනු, හස්තියා පියවර තබන තැන ඔහුගේ පාදයන් දරා සිටින්නා වූ මහා පද්මයන්ගෙන් ව්‍යාප්ත වූ ද, එහා මෙහා විසිර පවතින විවිධ වර්ණයෙන් යුත් එම පද්ම පෙතිවලින් විශේෂයෙන් අලංකාරවත් වූ ද මාවතෙහි ගමන් කරයි යන්නයි. 'ඨිතං' යනු මාවතේ විශේෂණයකි; පද්ම පෙතිවලින් අලංකාරව පවතින මාවත යනු එහි අර්ථයයි. 'වග්ගු' යනු මිහිරි හඬින් යුක්තව යන්නයි, මෙය ක්‍රියා විශේෂණයකි. 'ම' අක්ෂරය පද සන්ධි කිරීම සඳහා යොදා ඇත. 'අනුග්ඝාතී' යනු කම්පනයක් ඇති නොකරන, තමන් පිට වැඩසිටින අයට ස්වල්ප වූ හෝ සෙලවීමක් ඇති නොකරන්නා වූ යන්නයි. 'මිතං' යනු ප්‍රමාණයට අනුව පියවර තැබීමයි. 'වග්ගු චාරු පදනික්ඛේපං කත්වා ගච්ඡති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මිහිරි ලෙස හා අලංකාර ලෙස පියවර තබමින් ගමන් කරන බවයි. එක්කෝ 'මිතං' යන්නෙන් ප්‍රමාණයට ගැලපෙන, අධික වේගවත් නොවූත්, අධික මන්දගාමී නොවූත් ගමන අදහස් වේ. 'වාරණ' යනු හස්තියා ය. සතුරන් වළක්වන බැවින් ද, ගමනේ විඩාව වළක්වන බැවින් ද ඔහුට 'වාරණ' යැයි කියනු ලැබේ.

34. Tassa [Pg.32] pakkamamānassa, soṇṇasaṃkā ratissarāti tassa yathāvuttassa kuñjarassa gacchantassa soṇṇakaṃsā suvaṇṇamayā ghaṇṭā ratissarā ramaṇīyasaddā manuññanigghosā olambantīti adhippāyo. Tassa hi kuñjarassa ubhosu passesu mahākolambappamāṇā maṇimuttādikhacitā hemamayā anekasatā mahantiyo ghaṇṭā tahaṃ tahaṃ olambamānā pacalanti, yato chekena gandhabbakena payuttavāditato ativiya manoharasaddo niccharati. Tenāha ‘‘tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā’’ti. Tassattho – yathā nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ ghanaṃ susiranti evaṃ pañcaṅgike tūriye kusalehi vādiyamāne ṭhānuppattiyā mandatāravibhāgaṃ dassentena gāyantena samīrito vāditasaro vaggu rajanīyo nigghoso suyyati, evaṃ tesaṃ sovaṇṇakaṃsānaṃ tapanīyaghaṇṭānaṃ nigghoso suyyatīti.

34. 'තස්ස පක්කමමානස්ස, සොණ්ණසංකා රතිස්සරා' යනු, එසේ ගමන් කරන්නා වූ ඒ හස්තිරාජයාගේ මනරම් ශබ්ද ඇති, රන්වන් වූ මිණිගෙඩිවල නාදය ඇසෙන බවයි. ඒ හස්තිරාජයාගේ දෙපස ලොකු සැළි පමණ වූ, මුතු මැණික් ඔබ්බවන ලද, රනින් නිමිත සිය ගණනක් වූ මහත් මිණිගෙඩි තැනින් තැන එල්ලෙමින් සෙලවෙයි. දක්ෂ ගාන්ධර්වයකු විසින් වයනු ලබන පංචාංගික තූර්ය වාදනයටත් වඩා මනහර ශබ්දයක් එයින් නික්මෙයි. ඒ නිසා 'තේසං සුය්‍යති නිග්ඝෝසෝ, තූරියේ පඤ්චංගිකේ යථා' යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - ආතත, විතත, ආතතවිතත, ඝන, සුසිර යන පංචාංගික තූර්යයන් දක්ෂයන් විසින් වයන කල්හි නික්මෙන මිහිරි වූ ද, සිත් ගන්නා වූ ද නාදය මෙන්, ඒ රන්වන් මිණිගෙඩිවල නාදය ඇසෙන බවයි.

35. Nāgassāti hatthināgassa. Mahantanti sampattimahattenāpi saṅkhyāmahattenāpi mahantaṃ. Accharāsaṅghanti devakaññāsamūhaṃ. Vaṇṇenāti rūpena.

35. 'නාගස්ස' යනු හස්තිරාජයාගේ ය. 'මහන්තං' යනු සම්පත්වලින් හෝ සංඛ්‍යාවෙන් මහත් වූ යන්නයි. 'අච්ඡරාසංඝං' යනු දිව්‍යාංගනාවන්ගේ සමූහයයි. 'වණ්ණේන' යනු රූපයෙනි.

36. Dānassāti dānamayapuññassa. Sīlassāti kāyikasaṃvarādisaṃvarasīlassa. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena abhivādanādiṃ avuttaṃ cārittasīlaṃ saṅgaṇhāti.

36. 'දානස්ස' යනු දානමය පිනෙහි ය. 'සීලස්ස' යනු කායික සංවරය ආදී වූ සීලයෙහි ය. 'වා' ශබ්දයෙන් මෙහි සඳහන් නොවූ වැඳුම් පිදුම් ආදී වූ චාරිත්‍ර සීලයන් ද ඇතුළත් කර ගනියි.

Evaṃ therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi, tamatthaṃ dassetuṃ –

මෙසේ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන් අතර, ඒ අර්ථය දැක්වීමට මෙසේ වදාළහ -

37.

37.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

"මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව, මේ යම් පිනක ප්‍රතිඵලයක් ද, ඒ කර්මය විමසූ ආකාරයෙන්ම මෙසේ පැහැදිලි කළාය."

Ayaṃ gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā, tassā attho heṭṭhā vutto eva.

මෙම ගාථාව ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද්දකි. එහි අර්ථය මීට පෙර පවසන ලදී.

38.

38.

‘‘Disvāna guṇasampannaṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ sataṃ;

Adāsiṃ pupphābhikiṇṇaṃ, āsanaṃ dussasanthataṃ.

"ස්වාමීනි, මම පෙර ජාතියේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිදී, ශ්‍රාවක ගුණයෙන් සපිරි, විදර්ශනා පූර්වංගම ධ්‍යානයෙහි ඇලුණු, උතුම් වූ ශාන්ත වූ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් දැක, පද්ම මල් විසිරුවන ලද, සුදු වස්ත්‍රයකින් අතුරන ලද අසුනක් පූජා කළෙමි."

39.

39.

‘‘Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ, āsanassa samantato;

Abbhokirissaṃ pattehi, pasannā sehi pāṇibhi.

"මහානුභාව ඇති ස්වාමීනි, මම පැහැදුණු සිතින් යුතුව මාගේම දෑතින්, පද්ම මාලාවකින් අඩක් පෙති සමඟ ගෙන අසුන වටා හැම තැනම විසිරුවා පූජා කළෙමි."

40.

40.

‘‘Tassa kammakusalassa, idaṃ me īdisaṃ phalaṃ;

Sakkāro garukāro ca, devānaṃ apacitā ahaṃ.

"මහානුභාව ඇති ස්වාමීනි, මාගේ ඒ කුසල කර්මයේ විපාකය මෙබඳුය. දෙවියන්ගේ සත්කාරය හා ගරුකාරය මට ලැබෙයි. මම දෙවියන් විසින් පුදනු ලබන්නියක් වෙමි."

41.

41.

‘‘Yo [Pg.33] ve sammāvimuttānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ;

Pasanno āsanaṃ dajjā, evaṃ nande yathā ahaṃ.

"යමෙක් කෙලෙසුන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු, ශාන්ත වූ, උතුම් බ්‍රහ්මචාරී උතුමන් කෙරෙහි පැහැදී අසුනක් පූජා කරන්නේ නම්, ඔහු ද මා මෙන්ම මෙසේ සතුටු වන්නේය."

42.

42.

‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā;

Āsanaṃ dātabbaṃ hoti, sarīrantimadhārina’’nti. – devatāya vuttagāthā;

"එබැවින් තමාගේ වැඩ කැමති, මහත් වූ ආනිශංස බලාපොරොත්තු වන අය විසින් අවසන් සිරුර දරන රහතන් වහන්සේලාට අසුන් පූජා කළ යුතුය." මේවා දේවතාවිය විසින් පවසන ලද ගාථාවන්ය.

38. Tattha guṇasampannanti sabbehi sāvakaguṇehi samannāgataṃ, tehi vā paripuṇṇaṃ. Etena sāvakapāramiñāṇassa matthakappattiṃ dasseti. Jhāyinti ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhenāpi jhānena jhāyanasīlaṃ, tena vā jhāpetabbaṃ sabbasaṃkilesapakkhaṃ jhāpetvā ṭhitaṃ. Tato eva jhāne ratanti jhānarataṃ. Satanti samānaṃ, santaṃ vā, sappurisanti attho. Pupphābhikiṇṇanti pupphehi abhikiṇṇaṃ, kamaladalehi abhippakiṇṇanti attho. Dussasanthatanti vatthena upari atthataṃ.

38. එහි 'ගුණසම්පන්නං' යනු සියලු ශ්‍රාවක ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෙවත් එයින් පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. මෙයින් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ ඉහළම තලයට පත්වීම දක්වයි. 'ජායිං' යනු ආරම්මණූපනිජ්ඣානය හා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානය යන දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෝ එම ධ්‍යානයෙන් දැවිය යුතු සියලු කෙලෙස් පාර්ශ්වයන් දවා සිටින බැවින් 'ජානරත' නම් වේ. 'සතං' යනු සත්පුරුෂ වූ යන්නයි. 'පුප්ඵාභිකිණ්ණං' යනු පද්ම පෙතිවලින් බෙහෙවින් වට කරන ලද යන්නයි. 'දුස්සසන්ථතං' යනු වස්ත්‍රයකින් මතුපිට අතුරන ලද යන්නයි.

39. Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti upaḍḍhaṃ padumapupphaṃ ahaṃ. Āsanassa samantatoti therena nisinnassa āsanassa samantā bhūmiyaṃ. Abbhokirissanti abhiokiriṃ abhippakiriṃ. Kathaṃ? Pattehīti, tassa upaḍḍhapadumassa visuṃ visuṃ katehi pattehi pupphavassābhivassanakaniyāmena okirinti attho.

39. 'උපඩ්ඪං පද්මමාලාහං' යනු පද්ම මලකින් අඩක් මම පූජා කළෙමි යන්නයි. 'ආසනස්ස සමන්තතෝ' යනු තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි අසුන වටා බිමෙහි ය. 'අබ්භෝකිරිස්සං' යනු විසිරුවා හැරියෙමි යන්නයි. ඒ කෙසේද? 'පත්තේහි' යනු ඒ පද්ම මලෙහි වෙන් කරන ලද පෙතිවලින් මල් වැස්සක් වසින්නාක් මෙන් විසිරුවා පූජා කළ බවයි.

40. Idaṃ me īdisaṃ phalanti iminā ‘‘kuñjaro te varāroho’’tiādinā therena gahitaṃ aggahitañca āyuyasasukharūpādibhedaṃ attano dibbasampattiṃ ekato dassetvā punapi therena aggahitameva attano ānubhāvasampattiṃ dassetuṃ ‘‘sakkāro garukāro’’tiādimāha. Tena ‘‘na kevalaṃ bhante tumhehi yathāvuttameva idha mayhaṃ puññaphalaṃ, apica kho idaṃ dibbaṃ ādhipateyyampī’’ti dasseti. Tattha sakkāroti ādarakiriyā, devehi attano sakkātabbatāti attho. Tathā garukāroti garukātabbatā. Devānanti devehi. Apacitāti pūjitā.

40. 'ඉදං මේ ඊදිසං ඵලං' යනාදී පාඨයෙන්, 'කුඤ්ජරෝ තේ වරාරෝහෝ' යනාදී ලෙස තෙරුන් වහන්සේ විසින් විස්තර කළ ආයුෂ, යසස, සැප, රූප ආදී සියලු දිව්‍ය සම්පත් සමඟ, තෙරුන් වහන්සේ විසින් සඳහන් නොකළ තමාගේ ආනුභාව සම්පත්තිය දැක්වීමට 'සක්කාරෝ ගරුකාරෝ' යනාදිය වදාළාය. එයින් "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වදාළ පිනෙහි විපාකය පමණක් නොව, දෙවියන් අතර මේ දිව්‍යමය ආධිපත්‍යය ද මට ඇත්තේය" යන්න දක්වයි. එහි 'සක්කාරෝ' යනු ගෞරව කිරීමයි; දෙවියන් විසින් තමාට සත්කාර කරනු ලබන බවයි. එසේම 'ගරුකාරෝ' යනු ගරු බුහුමන් ලබන බවයි. 'දේවානං' යනු දෙවියන් විසිනි. 'අපචිතා' යනු පිදිය යුත්තියකි.

41. Sammāvimuttānanti suṭṭhu vimuttānaṃ sabbasaṃkilesappahāyīnaṃ. Santānanti santakāyavacīmanokammānaṃ sādhūnaṃ. Maggabrahmacariyassa ca sāsanabrahmacariyassa ca ciṇṇattā brahmacārinaṃ. Pasanno āsanaṃ dajjāti [Pg.34] kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannamānaso hutvā yadi āsanamattampi dadeyya. Evaṃ nande yathā ahanti yathā ahaṃ tena āsanadānena etarahi nandāmi modāmi, evameva aññopi nandeyya modeyya.

41. 'සම්මාවිමුත්තානං' යනු සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් මැනවින් මිදුණු උතුමන්ටය. 'සන්තානං' යනු ශාන්ත වූ කාය, වචී, මනෝ කර්ම ඇති සත්පුරුෂ භික්ෂූන් වහන්සේලාටය. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව හා ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව පුරුදු කළ බැවින් ඔවුන් 'බ්‍රහ්මචාරී' නම් වෙති. 'පසන්නෝ ආසනං දජ්ජා' යනු කර්මඵල විශ්වාසයෙන් හා රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් යුතුව අසුනක් පමණක් වුව ද පූජා කරයි නම් යන්නයි. 'ඒවං නන්දේ යථා අහං' යනු මා ඒ අසුන පූජා කිරීමෙන් දැන් දිව්‍ය ලෝකයෙහි සතුටු වන්නා සේම, වෙනත් අයෙක් ද එලෙසම සතුටු වනු ඇත යන්නයි.

42. Tasmāti tena kāraṇena. Hi-saddo nipātamattaṃ. Attakāmenāti attano hitakāmena. Yo hi attano hitāvahaṃ kammaṃ karoti, na ahitāvahaṃ, so attakāmo. Mahattanti vipākamahattaṃ. Sarīrantimadhārinanti antimaṃ dehaṃ dhārentānaṃ, khīṇāsavānanti attho. Ayañhettha attho – yasmā arahataṃ āsanadānena ahaṃ evaṃ dibbasampattiyā modāmi, tasmā aññenāpi attano abhivuddhiṃ patthayamānena antimasamussaye ṭhitānaṃ āsanaṃ dātabbaṃ, natthi tādisaṃ puññanti dasseti. Tesaṃ vuttasadisamevāti.

42. එබැවින් ඒ හේතුව නිසාය. 'හි' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'අත්තකාමේන' යනු තමාගේ යහපත කැමති තැනැත්තා විසිනි. යමෙක් තමාට වැඩදායක දේ කරයිද, අවැඩදායක දේ නොකරයිද, ඔහු තමාට හිතවත් (අත්තකාම) පුද්ගලයා වේ. 'මහත්තං' යනු විපාකයේ මහත් බවයි. 'සරීරන්තිමධාරීනං' යනු අවසන් ශරීරය දරන්නාවූ, ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලා උදෙසා යන්න අර්ථයයි. මෙහි අර්ථය මෙයයි: රහතන් වහන්සේලාට අසුන් පිරිනැමීමෙන් මම මෙලෙස දිව්‍ය සම්පත් භුක්ති විඳින්නෙමි. එබැවින් තමාගේ අභිවෘද්ධිය පතන වෙනත් අයෙකු විසින් වුවද, අවසන් ආත්මයේ වැඩසිටින රහතන් වහන්සේලාට අසුන් ආදී පූජා වස්තූන් දිය යුතුය. එවැනි වෙනත් පින්කමක් නැතැයි මෙයින් දක්වයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද අයුරින්මය.

Kuñjaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

කුඤ්ජර විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā

6. පළමු නාවා විමාන වර්ණනාව.

Suvaṇṇacchadanaṃ nāvanti nāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante soḷasamattā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vasitvā vutthavassā ‘‘bhagavantaṃ passissāma, dhammañca suṇissāmā’’ti sāvatthiṃ uddissa gimhasamaye addhānamaggaṃ paṭipannā, antarāmagge ca nirudako kantāro, te ca tattha ghammābhitattā kilantā tasitā pānīyaṃ alabhamānā aññatarassa gāmassa avidūrena gacchanti. Tattha aññatarā itthī udakabhājanaṃ gahetvā udakatthāya udapānābhimukhī gacchati. Atha te bhikkhū taṃ disvā ‘‘yatthāyaṃ itthī gacchati, tattha gate pānīyaṃ laddhuṃ sakkā’’ti pipāsāparetā taṃdisābhimukhā gantvā udapānaṃ disvā tassā avidūre aṭṭhaṃsu. Sā itthī tato udakaṃ gahetvā nivattitukāmā te bhikkhū disvā ‘‘ime ayyā udakena atthikā pipāsitā’’ti ñatvā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā udakena nimantesi. Te pattathavikato parissāvanaṃ nīharitvā parissāvetvā yāvadatthaṃ pānīyaṃ pivitvā hatthapāde sītale katvā tassā itthiyā pānīyadāne anumodanaṃ vatvā agamaṃsu.

'සුවණ්ණච්ඡදනං නාවං' යනු නාවා විමානය පිළිබඳ කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි, භික්ෂූන් වහන්සේලා සොළොස් නමක් පමණ එක්තරා ගමක වස් වැස නිමවා, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දකිමු, ධර්මය අසමු' යි අදිටන් කරගෙන ගිම්හාන කාලයේ සැවැත් නුවර බලා දීර්ඝ ගමනක නිරත වූහ. මග අතරතුර ජලය නොමැති කාන්තාරයක් හමු විය. අධික අව් රශ්මියෙන් පීඩිතව, වෙහෙසට හා පිපාසයට පත් ඒ භික්ෂූහු පැන් නොලැබ එක්තරා ගමකට නුදුරින් ගමන් කළහ. එහිදී එක්තරා කාන්තාවක් පැන් කළයක් ගෙන පැන් ලබාගැනීම පිණිස ළිඳක් වෙත යනු දැක, 'මේ කාන්තාව යන තැනට ගියහොත් පැන් ලබාගත හැකිය' යි සිතා, පිපාසයෙන් පෙළෙමින් ඇය යන දෙසට ගොස් ළිඳ දැක ඇය අසල නැවතුණහ. ඇය ළිඳෙන් පැන් ගෙන ආපසු යාමට සැරසෙද්දී මේ භික්ෂූන් දැක, 'මේ ස්වාමීන් වහන්සේලා පිපාසිතව පැන් සොයති' යි වටහාගෙන, ගෞරව සිතින් යුතුව පැන් පූජා කිරීමට ආරාධනා කළාය. එම භික්ෂූන් වහන්සේලා පාත්‍ර මල්ලෙන් පෙරහන්කඩ ගෙන, පැන් පෙරා කැමති තාක් පැන් වළඳා, අත් පා සිසිල් කරගෙන, ඇයට අනුමෝදනා දම් පවසා නික්ම ගියහ.

Sā [Pg.35] taṃ puññaṃ hadaye ṭhapetvā antarantarā anussarantī aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassā puññānubhāvena kapparukkhopasobhitaṃ mahantaṃ vimānaṃ uppajji. Taṃ vimānaṃ parikkhipitvā muttajālarajatavibhūsitā viya sikatāvakiṇṇapaṇḍarapulinataṭā maṇikkhandhanimmalasalilavāhinī saritā. Tassā ubhosu tīresu uyyānavimānadvāre ca mahatī pokkharaṇī pañcavaṇṇapadumasaṇḍamaṇḍitā saha suvaṇṇanāvāya nibbatti. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī nāvāya kīḷantī laḷantī vicarati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ nāvāya kīḷantiṃ disvā tāya katapuññakammaṃ pucchanto –

ඇය ඒ පින සිතෙහි තබාගෙන නිතර සිහිපත් කරමින් පසුව කළුරිය කර තාවතිංස භවනෙහි උපන්නාය. ඇයගේ පිනෙහි ආනුභාවයෙන් කල්ප වෘක්ෂයන්ගෙන් අලංකාර වූ මහත් විමානයක් පහළ විය. ඒ විමානය වටා මුතු දැල් හා රිදීයෙන් සැරසුණු, සුදු වැලි තලාවන්ගෙන් යුත්, මැණික් වන් පිරිසිදු දිය දහරා ගලායන ගංගාවක් විය. ඒ ගංගාවේ දෙපස උයනක්ද, විමාන ද්වාරයෙහි පංච වර්ණ පද්මයන්ගෙන් සුසැදි මහත් පොකුණක්ද රන් නාවිකාවක් (බෝට්ටුවක්) සමග පහළ විය. ඇය එහි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් ඒ රන් නාවිකාවෙන් ක්‍රීඩා කරමින් හැසිරෙයි. ඉක්බිති එක් දිනක ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ දිව්‍ය ලෝකයෙහි චාරිකා කරද්දී, ඒ දිව්‍ය දූතිය රන් නාවිකාවේ ක්‍රීඩා කරනු දැක ඇය කළ පින්කම විමසමින් මෙසේ වදාළහ.

43.

43.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

“පින්වත් දිව්‍ය දූතිය, රනින් කළ පියස්සක් ඇති නාවිකාවකට නැගී ඔබ සිටින්නෙහිය. ප්‍රීතියෙන් පොකුණට බැස අතින් නෙළුම් මල් නෙළන්නෙහිය.”

44.

44.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“කිනම් පිනකින් ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේද? කිනම් පිනකින් මෙහිදී ඔබට සියලු සම්පත් සමෘද්ධිමත් වේද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූන් වේද, ඒවා ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් කුසලයකින්ද?”

45.

45.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha;

“මහත් ආනුභාව ඇති දේවිය, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද? කිනම් පිනකින් මෙලෙස බැබළෙන ආනුභාව ඇත්තියක වූයෙහිද? ඔබේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන්නේ කිනම් පිනකින්ද?” යි වදාළහ.

Tato therena puṭṭhāya devatāya vissajjitākāraṃ dassetuṃ saṅgītikārehi –

ඉන්පසු මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව, ඒ දේවතාවිය පිළිතුරු දුන් ආකාරය දැක්වීමට සංගීතිකාරක (ධර්ම සංගායනා කළ) රහතන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ.

46.

46.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

“මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව, කිනම් කර්මයක විපාකයක්දැයි විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙලෙස පිළිතුරු දුන්නාය.”

Ayaṃ gāthā vuttā.

මේ ගාථාව වදාරන ලදී.

47.

47.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

“මම මනුෂ්‍ය ලෝකයේ මනුෂ්‍යයකුව සිටි පෙර ජාතියේදී, පිපාසිතව වෙහෙසට පත්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක, වහා නැගී සිට පැන් පූජා කළෙමි.”

48.

48.

‘‘Yo [Pg.36] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

“යමෙක් සැබවින්ම වෙහෙසට පත්, පිපාසිත භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැගී සිට පැන් පූජා කරයිද, ඔහුට බොහෝ ජල මල් ඇති, බොහෝ නෙළුම් මල් ඇති, සිසිල් පැන් ඇති ගංගාවෝ පහළ වෙති.”

49.

49.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

“සිසිල් ජලය ඇති, වැලි තලාවන්ගෙන් යුත් ඒ ගංගාවෝ සැමවිටම ඇය පිරිවරා ගලා බසිති. එම ගංගා තීරයේ අඹ ගස්, සල් ගස්, තිලක ගස්, ජම්බු (දඹ) ගස්, උද්දාලක (ඇහැළ) සහ පළොල් ගස් මලින් බරව පවතී.”

50.

50.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

“පින් කළ අය මෙවැනි රමණීය භූමි භාගයන්ගෙන් යුත්, ඉතා බැබළෙන ශ්‍රේෂ්ඨ විමානයන් ලබති. මෙහි පවත්නා මේ විපාකය ඒ පින්කමේමය. පින් කළ අය මෙවැනි විපාක ලබති.”

51.

51.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“එම පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. එම පිනෙන් මෙහිදී මට සියලු සම්පත් සමෘද්ධිමත් වේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූන් වේද, ඒවා මට පහළ වන්නේ ඒ කුසලයේ ආනුභාවයෙනි.”

52.

52.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“මහත් ආනුභාව ඇති ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍ය ලෝකයේ සිටියදී යම් පිනක් කළාද, එය ඔබට පවසමි. එම පිනෙන් මම මෙලෙස බැබළෙන ආනුභාව ඇත්තියක වුනෙමි. මගේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන්නේද එම පිනෙනි.” යි කීවාය.

Ayaṃ devatāya vissajjitākāro.

මෙය දේවතාවිය පිළිතුරු දුන් ආකාරයයි.

43. Tattha suvaṇṇacchadananti vicittabhittiviracanehi rattasuvaṇṇamayehi ubhohi passehi paṭicchāditabbhantaratāya ceva nānāratanasamujjalitena kanakamayālaṅkārena upari chāditatāya ca suvaṇṇacchadanaṃ. Nāvanti potaṃ. So hi orato pāraṃ pavati gacchatīti poto, satte netīti nāvāti ca vuccati. Nārīti tassā devadhītāya ālapanaṃ. Narati netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto itarāya pakatiyā seṭṭhatthena puri setīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena [Pg.37] ‘‘naro’’ti. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati, pageva bhattubhūto. Narassa esāti nārī, ayañca samaññā manussitthīsu pavattā ruḷhivasena itarāsupi tathā vuccati. Ogāhasi pokkharaṇinti satipi rattuppalanīluppalādike bahuvidhe ratanamaye jalajakusume pokkharasaṅkhātānaṃ dibbapadumānaṃ tattha yebhuyyena atthitāya ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ dibbasaraṃ jalavihāraratiyā anupavisasi. Padmaṃ chindasi pāṇināti rajatamayanāḷaṃ padumarāgaratanamayapattasaṅghātaṃ kanakamayakaṇṇikākiñjakkhakesaraṃ dibbakamalaṃ līlāravindaṃ kattukāmatāya tava hatthena bhañjasi.

43. එහි 'සුවණ්ණච්ඡදනං' යනු රන්වන් පැහැති පියස්සක් ඇති යන්නයි. විචිත්‍ර බිත්තිවලින් හා රන් මය වූ දෙපසින් ආවරණය වූ ඇතුළතක් ඇති බැවින්ද, විවිධ රත්නයන්ගෙන් බැබළෙන රන් ආභරණවලින් ඉහළින් වසා ඇති බැවින්ද 'සුවණ්ණච්ඡදන' නම් වේ. 'නාවං' යනු කුඩා නැවයි (ඔරුවයි). එය මෙතෙර සිට එතෙරට යන බැවින් 'පෝත' නම් වන අතර සතුන් (පුද්ගලයන්) ගෙන යන බැවින් 'නාවා' යැයිද කියනු ලැබේ. 'නාරි' යනු ඒ දිව්‍ය දූතිය ඇමතීමයි. මෙහෙයවන (මග පෙන්වන) බැවින් 'නර' නම් වේ, ඒ පුරුෂයාය. ප්‍රථම ස්වභාවය ඇති සත්ත්වයා අනෙකුත් ස්වභාවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් 'පුරිස' යැයි කියනු ලබන්නා සේම, මග පෙන්වන අර්ථයෙන් 'නර' යැයි කියනු ලැබේ. පුත්‍රයෙකු හෝ සහෝදරයෙකු වුවද මවට හෝ වැඩිමහල් සහෝදරියට පියාගේ ස්ථානයෙහි සිටියි, ස්වාමියා ගැන කිවයුතුම කිම? නරයාගේ (පුරුෂයාගේ) යම් තැනැත්තියක් වේද ඇය 'නාරි' නම් වේ. මෙය මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රීන් විෂයෙහි රූළ්හි වශයෙන් ව්‍යවහාර වුවද අනෙක් (දිව්‍ය) ස්ත්‍රීන් විෂයෙහිද එලෙසම කියනු ලැබේ. 'ඕගාහසි පොක්ඛරණිං' යනු රතු නෙළුම්, නිල් නෙළුම් ආදී විවිධ රත්නමය මල් තිබුණද, එහි දිව්‍යමය පද්මයන් (පොක්ඛර) බහුලව පවතින බැවින් 'පොක්ඛරණී' යැයි නම් ලත් දිව්‍ය විලට දිය ක්‍රීඩා පිණිස බසින්නීය යන්නයි. 'පද්මං ඡින්දසි පාණිනා' යනු රිදී දඬු ඇති, පද්මරාග මණිමය පෙති ඇති, රන්මය කේසර හා රේණු ඇති දිව්‍ය පද්මය තමන්ගේ අතින් නෙළන්නීය යන්නයි.

47. Tasiteti pipāsite. Kilanteti tāya pipāsāya addhānaparissamena ca kilantakāye. Uṭṭhāyāti uṭṭhānavīriyaṃ katvā, ālasiyaṃ anāpajjitvāti attho.

47. තසිතෙ යනු පිපාසිත වූ යන්නයි. කිලන්තෙ යනු ඒ පිපාසය නිසා හෝ දීර්ඝ මඟ ගෙවීමෙන් වූ වෙහෙස නිසා වෙහෙසට පත් සිරුරු ඇති බවයි. උට්ඨාය යනු උත්සාහය හා වීර්යය කොට, අලස නොවී යන අර්ථයයි.

48. Yo vetiādinā yathā ahaṃ, evaṃ aññepi āyatanagatena udakadānapuññena etādisaṃ phalaṃ paṭilabhantīti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānavidhiṃ dassentī therena puṭṭhamatthaṃ sādhāraṇato vissajjeti. Tattha tassāti tanti ca yathāvuttapuññakārinaṃ paccāmasati.

48. 'යෝ වේ' යනාදී ගාථාවෙන් මම යම් සේ ද, එසේම අන්‍යයෝ ද සුදුසු තැනදී පැන් පූජා කිරීමේ පින්කමෙන් මෙබඳු විපාක ලබති යි දක්නාවූ දෙයින් නොදක්නා දෙය අනුමානයෙන් දැනගන්නා ක්‍රමය දක්වමින්, මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ විමසූ කරුණට පොදුවේ පිළිතුරු දෙයි. එහි 'තස්ස' සහ 'තං' යන පදවලින් ඉහත කී පින්කම් කළ අය හඳුන්වයි.

49. Anupariyantīti anurūpavasena parikkhipanti. Tassa vasanaṭṭhānaparikkhipanena sopi parikkhitto nāma hoti. Tilakāti bandhujīvakapupphasadisapupphā ekā rukkhajāti. Uddālakāti vātaghātakā, ye ‘‘rājarukkhā’’tipi vuccanti.

49. අනුපරියන්ති යනු මැනවින් පිරිවරා සිටිති යන්නයි. ඔහුගේ වාසස්ථානය පිරිවරන බැවින් ඔහු ද පිරිවරන ලද්දෙක් නම් වේ. තිලකා යනු වද මල් වැනි මල් ඇති වෘක්ෂ විශේෂයකි. උද්දාලකා යනු ඇහැළ ගස්ය, ඒවාට 'රාජවෘක්ෂ' යයි ද කියනු ලැබේ.

50. Taṃbhūmibhāgehīti tādisehi bhūmibhāgehi, yathāvuttapokkharaṇīnadīuyyānavantehi bhūmipadesehīti attho. Upetarūpanti pāsaṃsiyabhāvena upetaṃ, tesaṃ pokkharaṇīādīnaṃ vasena ramaṇīyasannivesanti vuttaṃ hoti. Bhusa sobhamānanti bhusaṃ ativiya virocamānaṃ vimānaseṭṭhaṃ labhantīti yojanā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

50. තංභූමිභාගේහි යනු ඉහත කී පොකුණු, ගංගා සහ උයන් සහිත වූ එවැනි භූමි ප්‍රදේශයන්ගෙන් යන අර්ථයයි. උපේතරූපං යනු ප්‍රශංසනීය භාවයෙන් යුක්ත වූ, ඒ පොකුණු ආදිය නිසා රමණීය වූ පිහිටීමක් ඇති බවයි. භුසං සෝභමානං යනු ඉතාමත් බබළන්නාවූ උතුම් විමානය ලබති යන්න යෝජනාවයි. ඉතිරිය කලින් කියූ පරිදිමය.

Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු නාවා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

7. Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā

7. දෙවන නාවා විමාන වර්ණනාව

Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.38] nāvanti dutiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante aññataro khīṇāsavatthero upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya gāmakāvāse vassaṃ upagantukāmo sāvatthito taṃ gāmaṃ uddissa pacchābhattaṃ addhānamaggapaṭipanno, maggaparissamena kilanto tasito antarāmagge aññataraṃ gāmaṃ sampatto, bahigāme tādisaṃ chāyūdakasampannaṭṭhānaṃ apassanto parissamena ca abhibhuyyamāno cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ pavisitvā dhuragehasseva dvāre aṭṭhāsi. Tattha aññatarā itthī theraṃ passitvā ‘‘kuto, bhante, āgatatthā’’ti pucchitvā maggaparissamaṃ pipāsitabhāvañca ñatvā ‘‘etha, bhante’’ti gehaṃ pavesetvā ‘‘idha nisīdathā’’ti āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinne pādodakaṃ pādabbhañjanatelañca datvā tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Pariḷāhe vūpasante madhuraṃ sītalaṃ sugandhaṃ pānakaṃ yojetvā adāsi. Thero taṃ pivitvā paṭippassaddhakilamatho anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattīti sabbaṃ anantaravimānasadisanti veditabbaṃ. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tena vuttaṃ –

'සුවණ්ණච්ඡදනං නාවං' යනු දෙවන නාවා විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි, එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක් වස් එළඹීමට ආසන්න වූ විට ගම්බද ආවාසයක වස් විසීමට කැමැත්තෙන් සැවැත් නුවරින් නික්ම එගම බලා පස්වරු කාලයේදී දීර්ඝ ගමනක නිරත වූහ. ගමන් විඩාවෙන් හා පිපාසයෙන් වෙහෙසට පත් උන්වහන්සේ අතරමඟ එක්තරා ගමකට පැමිණියහ. ගමෙන් පිටත සිසිල් සෙවනක් හෝ පැන් ඇති තැනක් නොදැක, විඩාවෙන් මිරිකෙමින් සිවුර පෙරවා ගමට ඇතුළු වී පළමු නිවස ඉදිරිපිට වැඩසිටියහ. එහිදී එක්තරා ස්ත්‍රියක් තෙරුන් වහන්සේ දැක 'ස්වාමීනි, කොහේ සිට වඩිනවාද?' කියා විමසා, ගමන් විඩාව හා පිපාසය හඳුනාගෙන 'ස්වාමීනි, වඩින්න' යැයි නිවසට පමුණුවා 'මෙහි වැඩහිඳින්න' කියා ආසනයක් පනවා දුන්නාය. උන්වහන්සේ එහි වැඩසිටි කල්හි පා සේදීමට පැන් ද, පා ආලේපයට තෙල් ද දී, තල්වැටක් ගෙන පවන් සැලුවාය. දැවිල්ල සංසිඳුණු පසු මිහිරි වූ, සිසිල් වූ, සුවඳවත් පානයක් පිළියෙළ කොට පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ එය වළඳා විඩාව නිවාගෙන අනුමෝදනා බණ වදාරා වැඩම කළහ. එම ස්ත්‍රිය පසුකාලයක කළුරිය කොට තව්තිසා භවනයෙහි උපන්නාය. ඉතිරි සියල්ල පෙර විමානයට සමාන බව දත යුතුය. ගාථාවල ද අලුත් දෙයක් නැත. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී.

53.

53.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

රන් පියස්සක් ඇති රන් නැවට නැඟ සිටින පින්වත් දේවිය, ඔබ මනරම් පොකුණට බැස, දෑතින් පියුම් නෙළන්නෙහිය.

54.

54.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

ඔබට මෙබඳු පැහැයක් ලැබුණේ කිනම් පින්කමකින් ද? කිනම් පින්කමකින් මෙහිදී ඔබගේ අභිමතය පරිදි සැප සම්පත් ඉෂ්ට වේ ද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් සැප සම්පත් ඇද්ද, ඒවා ඔබට ලැබෙන්නේ කිනම් පින්කමකින් ද?

55.

55.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, මම ඔබෙන් විමසමි. ඔබ මිනිස් ලොව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් පින්කමකින් ඔබ මෙසේ බබළන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වූවෙහි ද? ඔබගේ සිරුරු ප්‍රභාව ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.

56.

56.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මුගලන් තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව, යම් කර්මයක විපාකයක් ලෙස මේ සම්පත් ලැබුණේ ද, ඒ පිළිබඳව විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

57.

57.

‘‘Ahaṃ [Pg.39] manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

මම පෙර මිනිස් ලොව මිනිසත්ව සිටි කාලයේදී, පිපාසිත වූ, විඩාවට පත් භික්ෂුවක දැක, නැඟී සිට පැන් පූජා කළෙමි.

58.

58.

‘‘Yo ve kilantassa pipāsitassa, ṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

යමෙක් සැබැවින්ම වෙහෙසට පත්, පිපාසිත භික්ෂුවකට නැඟී සිට පැන් පූජා කරයි ද, ඔහුට සිසිල් දිය ඇති, බොහෝ මල් ඇති, බොහෝ හෙළ පියුම් ඇති ගංගාවෝ (පොකුණුවෝ) පහළ වෙති.

59.

59.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

වැලි අතුළාක් වැනි සිසිල් පැන් ඇති ගංගාවෝ නිරතුරුව ඇය පිරිවරා ගලා බසිති. පිපුණු මල් ඇති අඹ, සල්, තිලක, ජම්බු, ඇහැළ සහ පළොල් යන වෘක්ෂයෝ එහි වෙති.

60.

60.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

එබඳු භූමි ප්‍රදේශයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ඉතාමත් බබළන මේ උතුම් විමානය ලැබුණේ, ඒ පැන් පූජා කිරීමේ පින්කමෙහි විපාකයක් ලෙසය. පින් කළ අය මෙබඳු විපාක ලබති.

61.

61.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

ඒ පින්කම නිසා මට මෙබඳු පැහැයක් ලැබුණි. ඒ නිසාම මට මෙහිදී සැප සම්පත් ඉෂ්ට වේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම් සැප සම්පත් ඇද්ද, ඒවා මට ලැබෙන්නේ ද ඒ පින්කම නිසාමය.

62.

62.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මිනිස් ලොව සිටියදී කළ පින්කම ඔබ වහන්සේට පවසමි. ඒ පින්කම නිසාම මම මෙසේ බබළන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වෙමි. මාගේ සිරුරු ප්‍රභාව ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.

Atthavaṇṇanāsupi idha ekova theroti apubbaṃ natthi.

අර්ථ වර්ණනාවෙහි ද මෙහි සඳහන් වන්නේ එක් තෙරුන් වහන්සේ නමකි, එබැවින් අලුත් දෙයක් නැත.

Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන නාවා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

8. Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā

8. තෙවන නාවා විමාන වර්ණනාව

Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.40] nāvanti tatiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā janapadacārikaṃ caranto mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ kosalajanapade yena thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā ‘‘samaṇo kira gotamo amhākaṃ gāmakhettaṃ anuppatto’’ti. Atha thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā appasannā micchādiṭṭhikā maccherapakatā ‘‘sace samaṇo gotamo imaṃ gāmaṃ pavisitvā dvīhatīhaṃ vaseyya, sabbaṃ imaṃ janaṃ attano vacane patiṭṭhapeyya, tato brāhmaṇadhammo patiṭṭhaṃ na labheyyā’’ti tattha bhagavato avāsāya parisakkantā nadītitthesu ṭhapitanāvāyo apanesuṃ, setusaṅkamanāni ca avalañje akaṃsu, tathā papāmaṇḍapādīni, ekaṃ udapānaṃ ṭhapetvā itarāni udapānāni tiṇādīhi pūretvā pidahiṃsu. Tena vuttaṃ udāne (udā. 69) ‘‘atha kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ ‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’’ti.

'සුවණ්ණච්ඡදනං නාවං' යනු තුන්වන නාවා විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ කොසොල් ජනපදයෙහි චාරිකාවේ වඩින සේක්, තුණ නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමයට වැඩම කළහ. තුණ ගමෙහි බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අපගේ ගම් පියසට පැමිණි සේකැ'යි ඇසූහ. එකල්හි අශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූ, මසුරු ස්වභාව ඇති ඒ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ 'ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මේ ගමට ඇතුළු වී දෙතුන් දවසක් වැඩසිටියහොත්, මේ සියලු දෙනා තමන් වහන්සේගේ වචනයෙහි පිහිටුවනු ඇත, එවිට අපගේ බ්‍රාහ්මණ ධර්මයට පිළිසරණක් නැති වනු ඇතැ'යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එහි නැවතීමට ඉඩ නොදෙනු පිණිස කුමන්ත්‍රණය කළහ. ඔවුහු තොටුපළවල තිබූ නැව් ඉවත් කළහ, ඒ දණ්ඩ හා පාලම් ද පාවිච්චි කළ නොහැකි ලෙස විනාශ කළහ, එමෙන්ම පැන් හල් හා මණ්ඩප ද එසේම කළහ. එක් ළිඳක් හැර අනෙක් සියලු ළිං තණකොළ හා වැලි ආදියෙන් පුරවා වසා දැමූහ. ඒ ගැන උදානයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී. 'ඉන්පසු තුණ ගමෙහි බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ, ඒ මුඩු මහණුන් පැන් නොබොත්වායි සිතා, ළිඳ තණකොළ හා වැලිවලින් මුවවිට දක්වා පිරවූහ'.

Bhagavā tesaṃ taṃ vippakāraṃ ñatvā te anukampanto saddhiṃ bhikkhusaṅghena ākāsena nadiṃ atikkamitvā gantvā anukkamena thūṇaṃ brāhmaṇagāmaṃ patvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Tena ca samayena sambahulā udakahāriniyo bhagavato avidūrena atikkamanti. Tasmiñca gāme ‘‘sace samaṇo gotamo idhāgamissati, na tassa paccuggamanādikaṃ kātabbaṃ, gehaṃ āgatassa cassa sāvakānañca bhikkhāpi na dātabbā’’ti katikā katā hoti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ඒ විපරීත ක්‍රියාව දැන, ඔවුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් භික්ෂු සංඝයා සමඟ අහසින් ගඟ තරණය කොට වැඩම කළහ. පිළිවෙළින් තුණ බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමයට පැමිණ මඟින් ඉවත් වී එක්තරා රුක් මුලක පනවන ලද ආසනයක වැඩසිටි සේක. එම අවස්ථාවෙහි පැන් රැගෙන යන බොහෝ ස්ත්‍රීහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් ගමන් කළහ. එම ගමෙහි 'ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මෙහි වඩින්නේ නම්, උන්වහන්සේ පිළිගැනීම ආදිය නොකළ යුතුය, නිවසට වැඩම කළත් උන්වහන්සේට හෝ ශ්‍රාවකයන්ට දන් නොදිය යුතුය' කියා සම්මුතියක් කරගෙන තිබුණි.

Tattha aññatarassa brāhmaṇassa dāsī ghaṭena pānīyaṃ gahetvā gacchantī bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā bhikkhū ca maggaparissamena kilante tasite ñatvā pasannacittā pānīyaṃ dātukāmā hutvā ‘‘yadipi me gāmavāsino ‘samaṇassa gotamassa na kiñci dātabbaṃ, sāmīcikammampi na kātabba’nti katikaṃ katvā ṭhitā, evaṃ santepi yadi ahaṃ īdise puññakkhette dakkhiṇeyye labhitvā pānīyadānamattenāpi attano patiṭṭhaṃ na kareyyaṃ, kadāhaṃ ito dukkhajīvitato muccissāmi, kāmaṃ me [Pg.41] ayyako sabbepime gāmavāsino maṃ hanantu vā bandhantu vā, īdise puññakkhette pānīyadānaṃ dassāmi evā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā aññāhi udakahārinīhi vāriyamānāpi jīvite nirapekkhā sīsato pānīyaghaṭaṃ otāretvā ubhohi hatthehi pariggahetvā ekamante ṭhapetvā sañjātapītisomanassā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pānīyena nimantesi. Bhagavā tassā cittappasādaṃ oloketvā taṃ anuggaṇhanto pānīyaṃ parissāvetvā hatthapāde dhovitvā pānīyaṃ pivi, ghaṭe udakaṃ parikkhayaṃ na gacchati. Sā taṃ disvā puna pasannacittā ekassa bhikkhussa adāsi, tathā aparassa aparassāti sabbesampi adāsi, udakaṃ na khīyateva. Sā haṭṭhatuṭṭhā yathāpuṇṇena ghaṭena gehābhimukhī agamāsi. Tassā sāmiko brāhmaṇo pānīyassa dinnabhāvaṃ sutvā ‘‘imāya gāmavattaṃ bhinnaṃ, ahañca gārayho kato’’ti kodhena pajjalanto taṭataṭāyamāno taṃ bhūmiyaṃ pātetvā hatthehi ca pādehi ca pahari. Sā tena upakkamena jīvitakkhayaṃ patvā tāvatiṃsabhavane nibbati, vimānaṃ cassā paṭhamanāvāvimāne vuttasadisaṃ uppajji.

එහි එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ දාසියක් පැන් කළයක් ගෙන යද්දී, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, මගී වෙහෙසින් පීඩිතව පිපාසයෙන් සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැන දැන, පැහැදුණු සිතින් පැන් පූජා කිරීමට කැමති වූවාය. 'මේ ගම්වැසියන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට කිසිවක් නොදිය යුතුය, ගරුබුහුමන් නොකළ යුතුය කියා සම්මුතියක පිහිටා සිටියත්, මෙබඳු උතුම් පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් වූ දක්ෂිණෙය්‍යයන් වහන්සේලා ලැබී තිබියදී පැන් ස්වල්පයක් හෝ පූජා කොට මගේ ජීවිතයට පිහිටක් නොකර ගත්තොත්, මම කවදා නම් මේ දුක්ඛිත ජීවිතයෙන් මිදෙන්නෙම්ද? මගේ ස්වාමියා හෝ මේ සියලු ගම්වැසියන් මාව මැරුවත්, බැඳ දැමුවත් කමක් නැත, මම මෙබඳු පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයකට පැන් පූජා කරන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කර ගත්තාය. අනෙක් දිය ගෙන යන ස්ත්‍රීන් ඇයව වැළැක්වුවද, ජීවිතය ගැන කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතිව, හිස මත වූ පැන් කළය බා දෑතින්ම එය ඔසවා එක් පසෙකින් තබා, හටගත් මහත් ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ පසඟ පිහිටුවා වැඳ පැන් පිළිගන්වන ලෙස ආරාධනා කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇගේ සිතේ පැහැදීම දැක, ඇයට අනුග්‍රහ දක්වනු පිණිස දෑත් දෙපා සෝදා, පැන් පෙරා වළඳා වදාළ සේක. කළයේ පැන් කිසිසේත් අඩු නොවීය. ඇය එය දැක නැවතත් පැහැදුණු සිතින් එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට පැන් පූජා කළාය. එසේම අනෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලාටද, සියලු දෙනාටම පැන් පූජා කළාය. පැන් අවසන් නොවීය. ඇය ඉමහත් සතුටින් පිරුණු කළයද රැගෙන නිවස දෙසට ගියාය. ඇගේ ස්වාමි වූ බ්‍රාහ්මණයා පැන් පූජා කළ පුවත අසා, 'මෑ ගමේ සම්මතය කඩ කළාය, මාවද නින්දාවට පත් කළාය' යි ක්‍රෝධයෙන් ඇවිළෙමින්, තට තට යන ශබ්දයෙන් යුතුව ඇයව බිම දමා අතින් පයින් පහර දුන්නේය. ඇය එම පහර දීමෙන් මියගොස් තාවතිංසා භවනෙහි උපන්නාය. ඇගේ විමානය පළමු නාවා විමානයෙහි වර්ණනා කළ පරිදිම පහළ විය.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, udapānato pānīyaṃ āharā’’ti. Thero ‘‘idāni, bhante, udapāno thūṇeyyakehi dūsito, na sakkā pānīyaṃ āharitu’’nti āha. Bhagavā dutiyampi tatiyampi āṇāpesi. Tatiyavāre thero bhagavato pattaṃ ādāya udapānābhimukho agamāsi. Gacchante there udapāne udakaṃ paripuṇṇaṃ hutvā uttaritvā samantato sandati, sabbaṃ tiṇabhusaṃ upalavitvā sayameva apagacchati. Tena sandamānena salilena uparūpari vaḍḍhantena aññe jalāsaye pūretvā taṃ gāmaṃ parikkhipantena gāmappadeso ajjhottharīyati. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā brāhmaṇā acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ khamāpesuṃ, taṅkhaṇaññeva udakogho antaradhāyi. Te bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca nivāsaṭṭhānaṃ saṃvidhāya svātanāya nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ sajjetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā sabbe thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ payirupāsantā nisīdiṃsu.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් අමතා, 'ආනන්ද, ලිඳෙන් පැන් රැගෙන එන්න' යි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, දැන් ලිඳ තූණෙය්‍යක වැසියන් විසින් අපවිත්‍ර කර ඇත, පැන් ගෙන ඒමට නොහැකිය' යි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවනුවත් තෙවනුවත් නියම කළ සේක. තෙවන වරට තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන ලිඳ දෙසට වැඩි සේක. තෙරුන් වහන්සේ ලිඳ වෙත යද්දීම ලිඳ පැන්වලින් පිරී ඉතිරී අවට ගලා යන්නට විය. සියලු තණකොළ හා රොඩුබොඩු උඩට මතු වී ඉබේම ඉවත් විය. ඉහළට මතු වෙමින් ගලා ගිය ඒ ජල කඳ අනෙක් ජලාශයන්ද පුරවමින් මුළු ගමම වට කරමින් ගම් ප්‍රදේශයම යට කළේය. ඒ ප්‍රාතිහාර්යය දැක බ්‍රාහ්මණයෝ පුදුමයටත් අද්භූත හැඟීමටත් පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් සමාව අයැද සිටියහ. ඒ මොහොතේම ජල කඳ අතුරුදහන් විය. එම බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හා භික්ෂු සංඝයාට වැඩසිටීමට තැන් පිළියෙළ කොට පසුදින සඳහා ආරාධනා කළහ. පසුදින මහා දානයක් සූදානම් කර බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රණීත ආහාර පානවලින් උපස්ථාන කළහ. සියලු තූණෙය්‍යක බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ දන් වළඳා පාත්‍රයෙන් ඉවතට ගත් අත ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන උන්හ.

Tena [Pg.42] ca samayena sā devatā attano sampattiṃ paccavekkhitvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī taṃ ‘‘pānīyadāna’’nti ñatvā pītisomanassajātā ‘‘handāhaṃ idāneva bhagavantaṃ vandissāmi, sammāpaṭipannesu katānaṃ appakānampi kārānaṃ uḷāraphalatañca manussaloke pākaṭaṃ karissāmī’’ti ussāhajātā accharāsahassaparivārā uyyānādisahitena vimānena saddhiṃyeva mahatiyā deviddhiyā mahantena devānubhāvena mahājanakāyassa passantasseva āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā tassā parisāya kammaphalaṃ paccakkhato vibhāvetukāmo –

එසමයෙහි එම දේවතාවිය තමාගේ සම්පත්තිය දෙස බලා, එහි හේතුව විමසද්දී එය 'පැන් පූජා කිරීම' බව දැන ඉමහත් ප්‍රීතියට පත්ව, 'මම දැන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පුදා ගන්නෙමි, මැනවින් පිළිපන් උතුමන් උදෙසා කරන ලද ස්වල්ප වූත් පින්කම්වල මහත් වූ ඵල විපාක මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ප්‍රකට කරන්නෙමි' යි උත්සාහවත් වූවාය. ඇය දහසක් දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා උයන් ආදියෙන් යුත් විමානය සමඟම මහා දේවර්ධියෙන් හා දිව්‍යානුභාවයෙන් යුතුව මහා ජනකාය බලා සිටියදීම පැමිණ, විමානයෙන් බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ දෑත් එක්කොට නමස්කාර කරමින් සිටියාය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම පිරිසට කර්ම ඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පෙන්වා දෙනු කැමැත්තෙන් මෙසේ විමසූ සේක -

63.

63.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

"රන්වන් පියස්සක් ඇති නෞකාවකට නැගී සිටින පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ පියුම් විලකට බැස දෑතින් පියුම් නෙළන්නෙහිය."

64.

64.

‘‘Kūṭāgārā nivesā te, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

"ඔබගේ මේ මාලිගාවන් කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදා වෙන් කර ඇත. ඒවා සතර දිසාවම එකලු කරමින් බබළන්නාහ."

65.

65.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

"කුමන පිනකින් ඔබට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණේද? කුමන පිනකින් මෙහිදී ඔබට මෙබඳු සම්පත් ලැබුණේද? ඔබගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූන් වෙත්ද, ඒවා පහළ වන්නේ කුමන පිනකින්ද?"

66.

66.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ,Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මනුෂ්‍යව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහිද? මෙසේ දිලිසෙන ආනුභාවයක් ඇතිවීමටත්, ඔබේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබළුවන්නටත් හේතුව කුමක්ද?"

Catūhi gāthāhi pucchi.

(මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථා සතරකින් විමසූ සේක.)

67.

67.

‘‘Sā devatā attamanā, sambuddheneva pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

"සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම විමසන ලදුව, සතුටට පත් ඒ දේවතාවිය යම් කර්මයක ඵලයක් වශයෙන් මේ සම්පත් ලැබුණේද, එම කර්මය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය."

Saṅgītikārā āhaṃsu.

(යැයි ධර්ම සංගායනා කළ තෙරුන් වහන්සේලා පැවසූහ.)

68.

68.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

"මහානුභාව සම්පන්න බුදුරජාණන් වහන්ස, මම පෙර ආත්මයෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍ය දුවකව සිටියදී, පිපාසයෙන් හා වෙහෙසට පත්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක, ඉදිරිපත් වී උන්වහන්සේලාට පානය කිරීම පිණිස පැන් පූජා කළෙමි."

69.

69.

‘‘Yo [Pg.43] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

"යමෙක් වෙහෙසට පත්, පිපාසිත වූවන්ට ඉදිරිපත් වී පැන් පූජා කරන්නේද, ඔහුට බොහෝ ජල මල් ඇති, සුදු පියුම් පිරුණු, සිහිල් දිය ඇති ගංගාවන් පහළ වෙයි."

70.

70.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

"සිහිල් ජලය ඇති, වැල්ලෙන් සැදුණු ඒ ගංගාවන් සැමවිටම ඇය වටා ගලා යයි. පිපී ගිය අඹ, සල්, තිලක, ජම්බු, උදාලක හා පලොල් ගස්වලින් ඒ ගංතෙර සැරසී ඇත."

71.

71.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

"එබඳු වූ භූමි භාගයන්ගෙන් යුත්, ඉතා සොඳුරු උතුම් විමානයක් පින් කළ අය ලබන්නාහ. මේ එම කර්මයේම විපාකයයි. පින් කළ අය මෙබඳු විපාක ලබන්නාහ."

72.

72.

‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

"මගේ මේ මාලිගාවන් කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදා වෙන් කර ඇත. ඒවා සතර දිසාවම එකලු කරමින් බබළන්නාහ."

73.

73.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Tappajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"එම පින්කම නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි. එම පින්කම නිසා මට මෙහිදී මෙබඳු සම්පත් ලැබුණි. මගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූන් වෙත්ද, ඒවා පහළ වන්නේ එම පිනෙනි."

74.

74.

‘‘Akkhāmi te buddha mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsati;

Etassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, atthāya buddho udakaṃ apāyī’’ti. –

"මහානුභාව සම්පන්න බුදුරජාණන් වහන්ස, මම මනුෂ්‍යව සිටියදී කළ ඒ පින්කම ඔබවහන්සේට පවසමි. ඒ නිසා මම මෙසේ දිදුලන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වෙමි. මගේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබළුවයි. මට ලැබී ඇති මේ දිව්‍ය සම්පත්තිය ඒ පින්කමේ ඵලයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ යහපත පිණිස මම දුන් පැන් වළඳා වදාළ සේක."

Vissajjanagāthāyo.

(මේවා දේවතාවිය විසින් දෙන ලද පිළිතුරු ගාථාවන්ය.)

63. Tattha kiñcāpi sā devatā yadā bhagavā pucchi, tadā taṃ nāvaṃ āruyha na ṭhitā, na pokkharaṇiṃ ogāhati, nāpi padumaṃ chindati, kammānubhāvacoditā pana abhiṇhaṃ jalavihārapasutā tathā karotīti taṃ kiriyāvicchedaṃ dassanavasenevaṃ vuttaṃ. Ayañca attho na kevalamidheva, atha kho heṭṭhimesupi evameva daṭṭhabbo.

63. එහි ඒ ගාථාවන්හි, යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න කළ සේක් ද, එකල ඒ දේවතාවිය ඒ රන් නෞකාවට නැඟී සිටියා මිස ඉන් බැස ගත්තේ හෝ පියුම් නෙළුවේ හෝ නැත. එසේ වුවද, කුසල කර්මයේ ආනුභාවයෙන් මෙහෙයවනු ලැබ නිරන්තරයෙන් ජල ක්‍රීඩාවෙහි නිරත වන්නාක් මෙන් ඒ අයුරින් කටයුතු කරයි. එබැවින්, ඒ ක්‍රියාවෙහි නොසිඳී පැවැත්ම පෙන්වීම සඳහාම මේ වචනය වදාරන ලදී. මෙම අර්ථය මෙහි පමණක් නොව, පහත දැක්වෙන විමාන වස්තූන්හි ද මෙසේම දත යුතුය.

72. Kūṭāgārāti [Pg.44] suvaṇṇamayakaṇṇikābaddhagehavanto. Nivesāti nivesanāni, kaccharānīti attho. Tenāha ‘‘vibhattā bhāgaso mitā’’ti. Tāni hi catusālabhūtāni aññamaññassa paṭibimbabhūtāni viya paṭivibhattarūpāni samappamāṇatāya bhāgaso mitāni viya honti. Daddallamānāti ativiya vijjotamānā. Ābhantīti maṇiratanakanakaraṃsijālehi obhāsenti.

72. ‘කූටාගාරා’ යනු රන්මය කොත් සහිත නිවාසයන් ය. ‘නිවේසා’ යනු ගැබ්ගෙවල් සහිත නිවාසයන් යනු අර්ථයයි. එබැවින් ‘විභත්තා භාගසෝ මිතා’ යැයි වදාරන ලදී. සිව්මහල් ප්‍රාසාද හා සමාන වූ ඒ නිවාස එකිනෙකට ප්‍රතිබිම්බයන් මෙන් සමාන ප්‍රමාණයෙන් යුක්තව මැනවින් බෙදා වෙන් කළාක් මෙන් පවතියි. ‘දද්දල්ලමානා’ යනු අතිශයින් බබළන්නා වූ යන්නයි. ‘ආභන්ති’ යනු මැණික්, රන් ආදියෙන් නික්මෙන රශ්මි ජාලාවන්ගෙන් බබළවන්නා වූ යන්නයි.

74. Mamāti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ, mama kammassa mama atthāyāti ayañhettha yojanā. Udakaṃ apāyīti yadetaṃ udakadānaṃ vuttaṃ, etassa puññakammassa idaṃ phalaṃ yāyaṃ dibbasampatti, yasmā mamatthāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo buddho bhagavā mayā dinnaṃ udakaṃ apāyīti. Sesaṃ vuttanayameva.

74. ‘මම’ යන්න පෙර පසු පද හා සම්බන්ධ වේ. ‘මාගේ කර්මයේ අර්ථය පිණිස’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘උදකං අදාසිං’ යැයි යම් පැන් පූජාවක් ගැන කියන ලද්දේ ද, මේ දිව්‍ය සම්පත්තිය ඒ පින්කමේ විපාකයයි. මන්දයත්, මාගේ වැඩපිණිස දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ මා පූජා කළ පැන් වැළඳූ බැවිනි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

Evaṃ pasannamānasāya devatāya bhagavā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ karonto saccāni pakāsesi. Sā desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi dhammadesanā sātthikā ahosi.

මෙසේ පැහැදුණු සිත් ඇති ඒ දේවතාවියට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාව පවත්වමින් චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කළ සේක. දේශනාව කෙළවර ඕ තොමෝ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියා ය. පැමිණ සිටි පිරිසට ද ධර්ම දේශනාව අර්ථවත් විය.

Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

තුන්වන නාවා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9. Dīpavimānavaṇṇanā

9. දීප විමාන වර්ණනාව.

Abhikkantena vaṇṇenāti dīpavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante uposathadivase sambahulā upāsakā uposathikā hutvā purebhattaṃ yathāvibhavaṃ dānaṃ datvā kālasseva bhuñjitvā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā pacchābhattaṃ vihāraṃ gantvā manobhāvanīye bhikkhū payirupāsitvā sāyanhe dhammaṃ suṇanti. Vihāreyeva vasitukāmānaṃ tesaṃ dhammaṃ suṇantānaṃyeva sūriyo atthaṅgato, andhakāro jāto. Tatthekā aññatarā itthī ‘‘idāni dīpālokaṃ kātuṃ yutta’’nti cintetvā attano gehato padīpeyyaṃ āharāpetvā padīpaṃ ujjāletvā dhammāsanassa purato ṭhapetvā dhammaṃ suṇi. Sā tena padīpadānena attamanā pītisomanassajātā hutvā vanditvā attano gehaṃ gatā. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.45] jotirasavimāne nibbatti. Sarīrasobhā panassā ativiya pabhassarā aññe deve abhibhavitvā dasa disā obhāsayamānā tiṭṭhati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ carantoti sabbaṃ heṭṭhā āgatanayeneva veditabbaṃ. Idha pana –

‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යනු දීප විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල, එක්තරා උපෝසථ දිනයක බොහෝ උපාසක උපාසිකාවෝ පෙහෙවස් සමාදන් වී, දහවල් ආහාරයට පෙර ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දන් දී, උදෑසනම ආහාර ගෙන, පිරිසිදු වස්ත්‍ර හා උතුරුසළු හැඳ, මල් සුවඳ ආදිය අතැතිව සවස් කාලයේ විහාරයට ගොස්, සිත පහදවන සුළු භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කරමින් බණ ඇසූහ. විහාරයෙහිම රැඳී සිටීමට කැමති ඔවුන් බණ අසමින් සිටියදීම හිරු බැස ගොස් අන්ධකාරය පැතිරිණි. එහි සිටි එක්තරා ස්ත්‍රියක් ‘දැන් පහන් දල්වා ආලෝකය කිරීමට සුදුසු කාලය යැයි’ සිතා, තම නිවසින් පහන් දැල්වීමට අවශ්‍ය දෑ ගෙන්වා ගෙන, පහන් දල්වා ධර්මාසනය ඉදිරියේ තබා බණ ඇසුවා ය. ඇය ඒ පහන් පූජාවෙන් සතුටු වී, ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්ව, වැඳ නමස්කාර කර තම නිවසට ගියා ය. ඇය පසුව කලුරිය කර තව්තිසා භවනෙහි ජෝතිරස නම් විමානයක උපන්නා ය. ඇයගේ ශරීර ප්‍රභාව අතිශයින් දීප්තිමත් වූ අතර සෙසු දෙවියන් පරදවා දස දිශාවම බබළවමින් පවතියි. එක් දිනක ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩිනා කල, ඒ සියල්ල පෙර සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය. මෙහි දී -

75.

75.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“පින්වත් දේවතාවිය, අතිශයින් මනහර වූ වර්ණයෙන් යුක්තව, සියලු දිශාවන් බබළවමින් ඔෂධී තාරකාව මෙන් සිටින ඔබ කවුරු ද?

76.

76.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

කිනම් (පින්) කමකින් ඔබට මෙබඳු වර්ණයක් ඇති වූයේ ද? කිනම් හේතුවකින් මෙහි දී ඔබට මෙවැනි සැප සම්පත් ලැබෙන්නේ ද? සිතට ප්‍රිය වූ යම්කිසි භෝග වස්තූන් වේ ද, ඒවා ඔබට ලැබෙන්නේ කිනම් හේතුවකින් ද?

77.

77.

‘‘Kena tvaṃ vimalobhāsā, atirocasi devatā;

Kena te sabbagattehi, sabbā obhāsate disā.

මහා ආනුභාව ඇති දේවතාවිය, පිරිසිදු ප්‍රභාවෙන් යුත් ඔබ කිනම් පින්කමකින් සෙසු දෙවියන් අභිබවා බබළන්නේ ද? කිනම් පින්කමකින් ඔබේ සියලු අවයවයන්ගෙන් විහිදෙන ආලෝකයෙන් සියලු දිශාවන් බබළන්නේ ද?

78.

78.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

මහා ආනුභාව ඇති දේවතාවිය, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් පින්කමකින් මෙබඳු වූ දිදුලන ආනුභාවයක් ලැබුණේ ද? ඔබේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් හේතුවකින් ද?”

Catūhi gāthāhi pucchi.

මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ ගාථා සතරකින් මෙසේ ප්‍රශ්න කළ සේක.

79.

79.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව, යම් කර්මයක විපාකයක් වශයෙන් මේ සම්පත් ලැබුණේ ද, ඒ පිළිබඳව විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නා ය.

80.

80.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Tamandhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi adāsi dīpaṃ.

“ස්වාමීනි, මහා ආනුභාව ඇති රහතන් වහන්ස, මම පෙර ජාතියෙහි මනුෂ්‍ය ලොව මනුෂ්‍ය දුවකව සිටියදී, ඉතා ඝන අන්ධකාරය පැතිරී තිබූ රාත්‍රියක පහන් දැල්විය යුතු වේලාවෙහි පහනක් පූජා කළෙමි.

81.

81.

‘‘Yo andhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi dadāti dīpaṃ;

Uppajjati jotirasaṃ vimānaṃ, pahūtamalyaṃ bahupuṇḍarīkaṃ.

යමෙක් ඝන අන්ධකාරයෙහි, පහන් දැල්විය යුතු වේලාවෙහි පහනක් පූජා කරයි ද, හෙතෙම බොහෝ මල් මාලාවන්ගෙන් හා බොහෝ සුදු නෙළුම් මල්වලින් පිරුණු ජෝතිරස නම් විමානයෙහි උපදියි.

82.

82.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

ඒ පින්කම නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක් ඇති විය. ඒ පින්කම නිසා මට මෙහි දී මෙවැනි සැප සම්පත් ලැබේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම්කිසි භෝග වස්තූන් වේ ද, ඒවා මට ලැබෙන්නේ ඒ පින්කම නිසාමය.

83.

83.

‘‘Tenāhaṃ [Pg.46] vimalobhāsā, atirocāmi devatā;

Tena me sabbagattehi, sabbā obhāsate disā.

මහා ආනුභාව ඇති රහතන් වහන්ස, ඒ පින්කම නිසා පිරිසිදු ප්‍රභාවෙන් යුත් මම සෙසු දෙවියන් අභිබවා බබළමි. ඒ පින්කම නිසා මගේ සියලු අවයවයන්ගෙන් විහිදෙන ආලෝකයෙන් සියලු දිශාවන් බබළයි.

84.

84.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

මහා ආනුභාව ඇති රහතන් වහන්ස, මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී මා කළ ඒ පින්කම ගැන මම ඔබට පවසමි. ඒ පින්කම නිසා මම මෙබඳු වූ දිදුලන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වෙමි. මගේ සිරුරේ පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

Vissajjesi.

මෙසේ පිළිතුරු දුන්නා ය.

75. Tattha abhikkantena vaṇṇenāti ettha abhikkanta-saddo ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo’’tiādīsu (a. ni. 8.20; udā. 45; cūḷava. 383) khaye āgato. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’tiādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. Idhāpi abhirūpe eva daṭṭhabbo. Tasmā abhikkantenāti atikantena atimanāpena, abhirūpenāti attho. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena. Obhāsentī disā sabbāti sabbāpi dasa disā jotentī ekālokaṃ karontī. Kiṃ viyāti āha ‘‘osadhī viya tārakā’’ti. Ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikāti katvā ‘‘osadhī’’ti laddhanāmā tārakā yathā samantato ālokaṃ kurumānā tiṭṭhati, evameva tvaṃ sabbā disā obhāsayantī tiṭṭhasīti.

75. එහි ‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යන්නෙහි ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දය, “ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය, ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය” යනාදී තැන්වල ‘ගෙවී යෑම’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ. “මෙම පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතරින් මොහු වඩාත් යහපත් සහ ප්‍රණීත වේ” යනාදී තැන්වල ‘යහපත්’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ. “ස්වාමීනි, ඉතා අගනියි, ඉතා අගනියි” යනාදී තැන්වල ‘මැනවින් අනුමෝදන් වීම’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ. “මනහර වර්ණයෙන් යුක්තව සියලු දිශාවන් බබළවමින්” යනාදී තැන්වල ‘රූමත්’ යන අර්ථයෙන් යෙදේ. මෙහි ද එය ‘රූමත්’ යන අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. එබැවින් ‘අභික්කන්තේන’ යනු අතිශයින් මනහර වූ, ඉතා රූමත් වූ යන්නයි. ‘වණ්ණේන’ යනු සිරුරේ පැහැයෙනි. ‘ඕභාසෙන්තී දිසා සබ්බා’ යනු සියලු දස දිශාවන්ම ඒකාලෝක කරමින් බබළවමින් සිටියි යන්නයි. කුමක් මෙන් ද යත්; ‘ඔසධී විිය තාරකා’ - ඔෂධී තාරකාව මෙනි. මෙහි වැඩි ප්‍රභාවක් පවතින බැවින් හෝ ඖෂධ පැලෑටිවලට ශක්තිය ලබා දෙන බැවින් ‘ඔසධී’ නම් වූ තාරකාව යම් සේ හාත්පස ආලෝකවත් කරමින් පවතී ද, එලෙසම ඔබ ද සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින්නීය යනු අර්ථයයි.

77. Sabbagattehīti sabbehi sarīrāvayavehi, sakalehi aṅgapaccaṅgehi obhāsatīti adhippāyo, hetumhi cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sabbā obhāsate disāti sabbāpi dasadisā vijjotati. ‘‘Obhāsare’’tipi paṭhanti, tesaṃ sabbā disāti bahuvacanameva daṭṭhabbaṃ.

77. ‘සබ්බගත්තේහි’ යනු සියලු ශරීර අවයවයන්ගෙන්, සියලු අංග ප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් බබළයි යනු අදහසයි. මෙය හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයකි. ‘සබ්බා ඕභාසතේ දිසා’ යනු සියලු දස දිශාවන්ම බබළයි යන්නයි. ‘ඕභාසරේ’ කියා ද පාඨකයෝ පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව ‘සබ්බ දිසා’ යන්න බහුවචනයෙන්ම දත යුතුය.

81. Padīpakālamhīti padīpakaraṇakāle, padīpujjalanayogge andhakāreti attho. Tenāha ‘‘yo andhakāramhi timīsikāya’’nti, bahale [Pg.47] mahandhakāreti attho. Dadāti dīpanti padīpaṃ ujjālento vā anujjālento vā padīpadānaṃ dadāti, padīpopakaraṇāni dakkhiṇeyye uddissa pariccajati. Upapajjati jotirasaṃ vimānanti paṭisandhiggahaṇavasena jotirasaṃ vimānaṃ upagacchatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

81. 'පදීපකාලම්හි' යනු පහන් දැල්විය යුතු කාලයෙහි, එනම් අන්ධකාරයෙහි පහන් දැල්වීමේ යෝග්‍ය කාලයෙහි යනු අර්ථයයි. එබැවින් 'යො අන්ධකාරම්හි තිමීසිකායං' යි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය ඝන අන්ධකාරයෙහි යන්නයි. 'දදාති දීපං' යනු පහන් දල්වමින් හෝ පහන් ආලෝකය පූජා කරයි, එසේම පහන් පූජාවට අදාළ දෑ (තෙල්, තිර ආදිය) දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් උදෙසා පරිත්‍යාග කරයි යන්නයි. 'උපපජ්ජති ජොතිරසං විමානං' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ජොතිරස විමානයට පැමිණෙයි යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Atha yathāpucchite atthe devatāya kathite thero tameva kathaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dānādikathāya tassā kallacittādibhāvaṃ ñatvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne saparivārā sā devatā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Thero tato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi, bhagavā tasmiṃ vatthusmiṃ sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā jātā, mahājano visesato dīpadāne sakkaccakārī ahosīti.

ඉක්බිති දෙවඟන විසින් විමසන ලද කරුණු ප්‍රකාශ කළ කල්හි, මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ එම කරුණම නිමිත්තක් කොටගෙන දානාදී කතා පැවැත්වූහ. ඇයගේ සිතෙහි ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට ඇති සූදානම දැන චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කළහ. සත්‍ය දේශනාව අවසානයෙහි පිරිවර සමගින් ඒ දෙවඟන සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ එතැනින් වැඩම කොට එම පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ අරභයා රැස්ව සිටි පිරිසට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළහ. එම දේශනාව මහජනයාට වැඩදායක වූ අතර, පිරිස විශේෂයෙන් පහන් පූජාවෙහි ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව කටයුතු කරන්නෝ වූහ.

Dīpavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දීප විමාන වර්ණනාව නිම විය.

10. Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā

10. තිලදක්ඛිණ විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti tiladakkhiṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena rājagahe aññatarā itthī gabbhinī tile dhovitvā ātape sukkhāpeti telaṃ kātukāmā. Sā ca parikkhīṇāyukā taṃ divasameva cavanadhammā, nirayasaṃvattanikaṃ cassā kammaṃ okāsaṃ katvā ṭhitaṃ. Atha naṃ bhagavā paccūsavelāyaṃ lokaṃ volokento dibbacakkhunā disvā cintesi ‘‘ayaṃ itthī ajja kālaṃ katvā niraye nibbattissati, yaṃnūnāhaṃ tilabhikkhāpaṭiggahaṇena taṃ saggūpagaṃ kareyya’’nti. So sāvatthito taṅkhaṇeneva rājagahaṃ gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya caranto anupubbena tassā gehadvāraṃ pāpuṇi. Sā itthī bhagavantaṃ passitvā sañjātapītisomanassā sahasā uṭṭhahitvā katañjalī aññaṃ dātabbayuttakaṃ apassantī hatthapāde dhovitvā tile rāsiṃ katvā ubhohi hatthehi pariggahetvā añjalipūraṃ tilaṃ bhagavato patte ākiritvā bhagavantaṃ vandi. Taṃ bhagavā anukampamāno [Pg.48] ‘‘sukhinī hohī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tassā rattiyā paccūsasamaye kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne suttapabuddhā viya nibbatti.

'අභික්කන්තේන වණ්ණේන' යනු තිලදක්ඛිණ විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි රජගහ නුවර එක්තරා ගැබ්ගෙලෙණි කාන්තාවක් තෙල් සිඳිනු පිණිස තල සෝදා අව්වේ වියළමින් සිටියාය. ඇය ආයුෂ ගෙවී ගිය, එදිනම කළුරිය කරන ස්වභාව ඇති තැනැත්තියකි. ඇය නිරයට පමුණුවන අකුසල කර්මයක් ද විපාක දීමට අවස්ථාව බලා තිබුණි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන සේක් දිව්‍ය චක්ෂුසින් ඇය දැක මෙසේ සිතූහ: 'මේ කාන්තාව අද කළුරිය කොට නිරයෙහි උපදින්නීය. මම ඇයගෙන් තල භික්ෂාව පිළිගැනීමෙන් ඇය ස්වර්ගයට පමුණුවන්නෙමි' යි සිතූහ. උන්වහන්සේ සැවැත් නුවර සිට එකෙණෙහිම රජගහ නුවරට වැඩම කොට, පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පාත්‍රය ගෙන රජගහ නුවර පිඬු පිණිස හැසිරෙන සේක්, පිළිවෙළින් ඇයගේ නිවසේ දොරටුව අසලට වැඩම කළහ. ඒ කාන්තාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක හටගත් ප්‍රීති සොම්නස් ඇත්තී, වහා නැගී සිට දෑත් එක්කොට වැඳ, වෙනත් දිය යුතු සුදුසු දෙයක් නොදැක, අත් පා සෝදා තල රැස් කොට දෑතින්ම ගෙන දෝත පුරා තල භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට වත්කොට උන්වහන්සේ වැන්දාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයට අනුකම්පා කරමින් 'සුවපත් වේවා' යි වදාරා වැඩම කළහ. ඇය එදින රාත්‍රියෙහි අලුයම් කාලයේ කළුරිය කොට තව්තිසා භවනයෙහි දොළොස් යොදුන් රන් විමනක නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් උපන්නාය.

Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivutaṃ mahatiyā deviddhiyā virocamānamupagantvā –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක්, දහසක් දෙවඟනන් පිරිවරා මහා දිව්‍ය තේජසින් බබළන ඇය වෙත වැඩම කළහ.

85.

85.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

පින්වත් දේවතාවිය, අතිශයින් මනහර වර්ණයෙන් යුක්තව, ඕසධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින ඔබ -

86.

86.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

කිනම් පින්කමකින් ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේ ද? කිනම් පින්කමකින් මෙහිදී ඔබට සියලු සම්පත් සමෘද්ධි වේ ද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූහු වෙත් ද, ඒවා ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් කුසලයකින් ද?

87.

87.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් පින්කමකින් මෙසේ දිලෙන ආනුභාව ඇත්තියක වූයෙහි ද? ඔබගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පින්කමකින් ද? මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විමසූහ.

88.

88.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිත් ඇත්තී, කිනම් කර්මයක මෙබඳු විපාකයක් ද යන පැනයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

89.

89.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

මම පෙර ආත්මයෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍ය දුවකව සිටියෙමි.

90.

90.

‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇaṃ;

Dakkhiṇeyyassa buddhassa, pasannā sehi pāṇibhi.

රාගාදී කෙලෙස් රහිත වූ, අතිශයින් පිරිසිදු වූ, නොකැලඹුණු සිත් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ දුටුවෙමි. එසේ මුණගැසුණු කල්හි, කලින් දීමේ අදහසක් නොතිබුණ ද අවස්ථාවට අනුව මම තල පූජාව කළෙමි. පැහැදුණු සිත් ඇතිව මගේම දෑතින් දක්ඛිණෙය්‍ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ දානය පූජා කළෙමි.

91.

91.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

ඒ පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. ඒ පිනෙන් මට මෙහිදී සම්පත් සමෘද්ධි වේ. මනසට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූහු වෙත් ද, ඒවා මට පහළ වන්නේ ඒ කුසල කර්මයෙනි.

92.

92.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කළ ඒ පින්කම ඔබ වහන්සේට පවසමි. ඒ පිනෙන් මම මෙසේ දිලෙන ආනුභාව ඇත්තියක වෙමි. මගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.

Sā vissajjesi.

ඇය මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

90. Tattha [Pg.49] āsajjāti ayaṃ āsajja-saddo ‘‘āsajja naṃ tathāgata’’ntiādīsu (cūḷava. 350) ghaṭṭena āgato. ‘‘Āsajja dānaṃ detī’’tiādīsu (dī. ni. 3.336; a. ni. 8.31) samāgame. Idhāpi samāgameyeva daṭṭhabbo. Tasmā āsajjāti samāgantvā, samavāyena sampatvāti attho. Tenāha ‘‘akāmā’’ti. Sā hi deyyadhammasaṃvidhānapubbakaṃ purimasiddhaṃ dānasaṅkappaṃ vinā sahasā sampatte bhagavati pavattitaṃ tiladānaṃ sandhāyāha ‘‘āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇa’’nti. Sesaṃ vuttanayameva.

90. එහි 'ආසජ්ජ' යන වචනය ඇතැම් තැනක ගැටීම යන අර්ථයෙන් යෙදුණ ද, මෙහිදී එය යෙදී ඇත්තේ මුණගැසීම යන අර්ථයෙනි. එබැවින් 'ආසජ්ජ' යනු මුණගැසී, කරුණු එක්තැන් වීමෙන් පැමිණි කල්හි දන් දුන්නේය යන්නයි. 'අකාමා' යි කීවේ එබැවිනි. ඇය දිය යුතු දෙය කලින් සූදානම් කරගෙන සිටියේ නැත. පෙර සූදානමකින් තොරව බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ මොහොතේ වහා කළ තල පූජාව අරභයා 'ආසජ්ජ දානං අදාසිං අකාමා තිල දක්ඛිණං' යි පැවසුවාය. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

තිලදක්ඛිණ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

11. Paṭhamapatibbatāvimānavaṇṇanā

11. ප්‍රථම පතිබ්බතා විමාන වර්ණනාව

Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsāti patibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tattha aññatarā itthī patibbatā ahosi bhattu anukūlavattinī khamā padakkhiṇaggāhinī, na kuddhāpi paṭippharati, apharusavācā saccavādinī saddhā pasannā yathāvibhavaṃ dānāni ca adāsi. Sā kenacideva rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Athāyasmā mahāmoggallāno purimanayeneva devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ mahatiṃ sampattiṃ anubhavantiṃ disvā tassā samīpamupagato. Sā accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā therassa pādesu sirasā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Theropi tāya katapuññakammaṃ pucchanto –

'කොඤ්චා මයූරා ද්විගා ච හංසා' යනු පතිබ්බතා විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එහි එක්තරා කාන්තාවක් තම සැමියාට ඉතා හිතවත්ව, ඔහුට අනුකූලව හැසිරෙන, ඉවසිලිවන්ත, ගෞරවයෙන් වචන පිළිගන්නා තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය කෝප වූ අවස්ථාවක පවා සැමියාට එදිරි නොවූවාය. රළු වචන කතා නොකරන, සත්‍යවාදී, ශ්‍රද්ධා සම්පන්න ඇය ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දානමාන ද කළාය. ඇය යම් රෝගයකින් කළුරිය කොට තව්තිසා භවනයෙහි උපන්නාය. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම දෙව්ලොව චාරිකා කරමින් සිටියදී ඒ දෙවඟන මහත් සම්පත් අනුභව කරනු දැක ඇය වෙත වැඩම කළහ. ඇය දහසක් දෙවඟනන් පිරිවරා, මහත් ආභරණවලින් සැරසුණු සිරුරින් යුතුව තෙරුන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ ද ඇය කළ පින්කම විමසමින් -

93.

93.

‘‘Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā, vaggussarā kokilā sampatanti;

Pupphābhikiṇṇaṃ rammamidaṃ vimānaṃ, anekacittaṃ naranārisevitaṃ.

දිව්‍යමය වූ කොක්කු ද මයුරයෝ ද හංසයෝ ද මිහිරි හඬ නගන කොවුලෝ ද මෙහි සැරිසරති. නානාප්‍රකාර රූපවලින් විසිතුරු වූ, දෙව් මිනිසුන් විසින් සේවනය කරන ලද, මල්වලින් ගහණ වූ මේ මනහර විමානය ඔබගේ ය.

94.

94.

‘‘Tatthacchasi devi mahānubhāve, iddhī vikubbanti anekarūpā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca.

මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, ඔබ නොයෙක් රූප මවමින් ඒ විමානයෙහි වසන්නෙහිය. මේ දෙවඟනෝ ද ඔබ වටා නටති, ගයති, ඔබව සතුටු කරති.

95.

95.

‘‘Deviddhipattāsi [Pg.50] mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha;

මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, ඔබ දිව්‍ය සෘද්ධියට පත්ව සිටින්නෙහිය. මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් පින්කමකින් මෙසේ දිලෙන ආනුභාව ඇත්තියක වූයෙහි ද? ඔබගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පින්කමකින් ද? මෙසේ උන්වහන්සේ වදාළහ.

96.

96.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව, සතුටට පත් ඒ දෙවඟන, තමන් විසින් කරන ලද කවර කුසල් කර්මයක විපාකයක් දැයි විමසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නාය.

97.

97.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, patibbatānaññamanā ahosiṃ;

Mātāva puttaṃ anurakkhamānā, kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යයකුව ඉපදී සිටි කාලයෙහි, තම ස්වාමියාටම පක්ෂපාතී වූ, අන් පුරුෂයකු කෙරෙහි සිතක් ඇති නොකර ගත් පතිවෘතාවක් වීමි. මවක් සිය පුතු ආදරයෙන් රකින්නා සේ ස්වාමියාව ද සියලු සත්ත්වයන්ව ද දයා කරුණාවෙන් රැක්කෙමි. ක්‍රෝධය උපන් අවස්ථාවක පවා මම පරුෂ වචනයෙන් කථා නොකළෙමි."

98.

98.

‘‘Sacce ṭhitā mosavajjaṃ pahāya, dāne ratā saṅgahitattabhāvā;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

"බොරුව බැහැර කර සත්‍යයෙහි පිහිටියෙමි. දන් දීමෙහි ඇලුනු සිත් ඇතිව, අන් අය කෙරෙහි සංග්‍රහ කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීමි. පැහැදුණු සිතින් යුතුව ආහාර පානාදිය ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව බොහෝ සේ දන් දුන්නෙමි. බොහෝ වූ උදාර දානයන් ද පිරිනැමුවෙමි."

99.

99.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, ඒ කුසල් කර්මය හේතුවෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය. එම නිසා මෙහිදී මගේ සුචරිත කර්මයේ විපාකයෝ සමෘද්ධිමත් වෙයි. මගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් තාක් දිව්‍ය භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මට පහළ වෙයි."

100.

100.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මනුෂ්‍යව සිටි කාලයෙහි මා කළා වූ ඒ කුසලය මම ඔබ වහන්සේට පවසමි. ඒ හේතුවෙන් මම මෙසේ බැබළෙන ආනුභාව ඇත්තියක් වීමි. මගේ සිරුරේ පැහැය ද දසත විහිදෙයි."

Sā devatā vissajjesi.

ඒ දෙවඟන මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

93. Tattha koñcāti koñcasakuṇā, ye ‘‘sārasā’’tipi vuccanti. Mayūrāti morā. Diviyāti dibbānubhāvā. Idañhi padaṃ ‘‘diviyā koñcā, diviyā mayūrā’’tiādinā catūhipi padehi yojetabbaṃ. Haṃsāti suvaṇṇahaṃsādihaṃsā. Vaggussarāti madhurassarā. Kokilāti kāḷakokilā ceva sukkakokilā ca. Sampatantīti devatāya abhiramaṇatthaṃ kīḷantā [Pg.51] laḷantā samantato patanti vicaranti. Koñcādirūpena hi devatāya ratijananatthaṃ parivārabhūtā devatā kīḷantā laḷantā ‘‘koñcā’’tiādinā vuttā. Pupphābhikiṇṇanti ganthitāganthitehi nānāvidharatanakusumehi okiṇṇaṃ. Rammanti ramaṇīyaṃ, manoramanti attho. Anekacittanti anekehi uyyānakapparukkhapokkharaṇiādīhi vimānesu ca anekehi bhittivisesādīhi cittaṃ. Naranārisevitanti parivārabhūtehi devaputtehi devadhītāhi ca upasevitaṃ.

93. එහි 'කෝඤ්චා' යනු කොක්කු හෙවත් සාරස පක්ෂීන් ය. 'මයුරා' යනු මොනරුන් ය. 'දිවියා' යනු දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. මේ පදය 'දිව්‍යමය කොක්කුන්', 'දිව්‍යමය මොනරුන්' ආදී වශයෙන් පද හතරම සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'හංසා' යනු රන් හංසාදීන් ය. 'වග්ගුස්සරා' යනු මිහිරි හඬ ඇති යන්නයි. 'කෝකිලා' යනු කළු සහ සුදු කොවුලන් ය. 'සම්පතන්ති' යනු දේවතාවියගේ සතුට පිණිස හා කෙළි සෙල්ලම් පිණිස හාත්පස සැරිසරන බවයි. කොක්කුන් ආදී වේශයෙන් දේවතාවිය පිරිවරාගෙන ඇය පිනවීමට හැසිරෙන පිරිවර දේවතාවන් 'කෝඤ්චා' ආදී වශයෙන් හඳුන්වා ඇත. 'පුප්ඵාභිකිණ්ණං' යනු නෙළන ලද හා නොනෙළන ලද විවිධ රත්න පුෂ්පයන්ගෙන් ගහණ වූ යන්නයි. 'රම්මං' යනු සිත්කලු වූ හෙවත් මනරම් වූ යන අර්ථයයි. 'අනේකචිත්තං' යනු උයන්, කල්පවෘක්ෂ, පොකුණු මෙන්ම විමානයන්හි ඇති විවිධ විසිතුරු බිත්ති ආදියෙන් අලංකාර වූ යන්නයි. 'නරනාරිසේවිතං' යනු පිරිවර වූ දිව්‍ය පුත්‍රයන් හා දිව්‍ය දූවරුන් විසින් ගැවසී ගත් හෙවත් සේවනය කරන ලද යන්නයි.

94. Iddhī vikubbanti anekarūpāti nānārūpānaṃ vidaṃsanena anekarūpā kammānubhāvasiddhā iddhī vikubbantī vikubbaniddhiyo valañjentī acchasīti yojanā.

94. 'ඉද්ධි විකුබ්බන්ති අනේකරූපා' යනු විවිධ රූපයන් මවා පෙන්වමින්, කර්මානුභාවයෙන් සිද්ධ වූ විවිධ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් භුක්ති විඳිමින් වෙසෙන බවයි.

97. Anaññamanāti patibbatā, patito aññasmiṃ mano etissāti aññamanā, na aññamanāti anaññamanā, mayhaṃ sāmikato aññasmiṃ purise pāpakaṃ cittaṃ na uppādesinti attho. Mātāva puttaṃ anurakkhamānāti yathā mātā puttaṃ, evaṃ mayhaṃ sāmikaṃ, sabbepi vā satte hitesitāya ahitāpanayanakāmatāya ca anuddayamānā. Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocanti parena kataṃ aphāsukaṃ paṭicca kuddhāpi samānā ahaṃ pharusavacanaṃ na kathesiṃ, aññadatthu piyavacanameva abhāsinti adhippāyo.

97. 'අනඤ්ඤමනා' යනු පතිවෘතාවයි. තම ස්වාමියා කෙරෙන් බැහැරව අන් පුරුෂයකු කෙරෙහි පාපී සිතක් ඇති කර නොගත් යන අර්ථයයි. 'මාතාව පුත්තං අනුරක්ඛමානා' යනු මවක් තම පුතු රකින්නා සේ තමාගේ ස්වාමියා මෙන්ම සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද හිතෛෂීව හා අනුකම්පාවෙන් කටයුතු කළ බවයි. 'කුද්ධාපිහං නප්ඵරුසං අවෝචං' යනු අනුන් අතින් සිදුවන අහිතකර දේ නිසා කෝපයක් ඇති වූ විට පවා පරුෂ වචන භාවිතා නොකර ප්‍රිය වචනයෙන් ම කථා කළ බවයි.

98. Sacce ṭhitāti sacce patiṭṭhitā. Yasmā musāvādā veramaṇiyā sacce patiṭṭhitā nāma hoti, na kadāci saccavacanamattenāti āha – mosavajjaṃ pahāyāti musāvādaṃ pahāya. Dāne ratāti dāne abhiratā, yuttappayuttāti attho. Saṅgahitattabhāvāti saṅgahavatthūhi attānaṃ viya sabhāveneva paresaṃ saṅgaṇhanasīlā annañca pānañca kammaphalasaddhāya pasannacittā sakkaccaṃ cittīkārena adāsiṃ, aññañca vatthādidānaṃ vipulaṃ uḷāraṃ adāsinti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

98. 'සච්චේ ඨිතා' යනු සත්‍යයෙහි පිහිටි බවයි. මුසාවාදයෙන් වැළකී සත්‍ය වචනයෙහි පිහිටීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'දානේ රතා' යනු දානයෙහි ඉතා ඇලුනු හෙවත් වීර්යයෙන් යුතුව දන් දුන් බවයි. 'සංගහිතත්තභාවා' යනු සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් තමන් මෙන් ම අන් අය ද සංග්‍රහ කරන ස්වභාවයයි. කර්මඵල විශ්වාසයෙන් යුත් පැහැදුණු සිතින්, ගෞරව සහිතව ආහාර පාන හා වස්ත්‍රාදී උසස් දෑ බොහෝ සේ දන් දුන් බව මෙහි අර්ථයයි. සෙසු පද පෙර කී පරිදිමය.

Patibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පතිබ්බතා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

12. Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā

12. දෙවන පතිබ්බතා විමාන වර්ණනාව.

Veḷuriyathambhanti [Pg.52] dutiyapatibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññatarā upāsikā patibbatā hutvā saddhā pasannā pañca sīlāni suvisuddhāni katvā rakkhi, yathāvibhavañca dānāni adāsi, sā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

'වේළුරියථම්භං' යනු දෙවන පතිබ්බතා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්ති කථාව මෙසේය: සැවැත් නුවර එක්තරා උපාසිකාවක් පතිවෘතා ධර්මය රකිමින්, ශ්‍රද්ධා සම්පන්නව පංචශීලය පිරිසිදුව ආරක්ෂා කළාය. තම වත්කම් පරිදි දන් දුන් ඇය කලුරිය කර තාවතිංස භවනයෙහි උපන්නාය. සෙසු විස්තර පෙර පරිදිමය.

101.

101.

‘‘Veḷuriyathambhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ;

Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca.

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, වෛදූර්යමය ටැඹෙන් යුත්, සිත්කලු වූ ද, ප්‍රභාස්වර වූ ද, විසිතුරු වූ ද විමානයට නැගී, නොයෙක් සෘද්ධි වික්‍රමයන් කරමින් ඔබ එහි වෙසෙන්නෙහිය. ඔබ පිරිවරා සිටින මේ දිව්‍ය අප්සරාවෝ හාත්පස නටමින්, ගයමින් ඔබව සතුටු කරති."

102.

102.

‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, දිව්‍යමය සෘද්ධියට පත් ඔබ, මනුෂ්‍යව සිටි කාලයෙහි කවර පින්කමක් කළාහුද? කිනම් කුසලයකින් මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ලැබුණේද? කිනම් පින්කමකින් ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයිද?" මෙසේ මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ ප්‍රශ්න කළහ.

103.

103.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව, සතුටට පත් ඒ දෙවඟන, තමන් විසින් කරන ලද කවර කුසල් කර්මයක විපාකයක් දැයි විමසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නාය.

104.

104.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, upāsikā cakkhumato ahosiṃ;

Pāṇātipātā viratā ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව සිටි කාලයෙහි, පංච චක්ෂුස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක් වීමි. මම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුණෙමි, ලෝකයෙහි අන් සතු දෙය සොරකම් කිරීමෙන් ද වැළකී සිටියෙමි."

105.

105.

‘‘Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

"මත්පැන් පානය නොකළෙමි, මුසාවාද නොකීවෙමි, තමාගේ ම ස්වාමියාගෙන් සතුටට පත් වූයෙමි (පර පුරුෂ සේවනයෙන් වැළකුණෙමි). පැහැදුණු සිතින් යුතුව ආහාර පානාදිය ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව බොහෝ සේ දන් දුන්නෙමි. බොහෝ වූ උදාර වස්ත්‍රාදි දානයන් ද පිරිනැමුවෙමි."

106.

106.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, ඒ කුසල් කර්මය හේතුවෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය. එම නිසා මෙහිදී මගේ සුචරිත කර්මයේ විපාකයෝ සමෘද්ධිමත් වෙයි. මගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම් තාක් දිව්‍ය භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මට පහළ වෙයි."

107.

107.

‘‘Akkhāmi [Pg.53] te bhikkhu mahānubhāva,Manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – vissajjesi;

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මනුෂ්‍යව සිටි කාලයෙහි මා කළා වූ ඒ කුසලය මම ඔබ වහන්සේට පවසමි. ඒ හේතුවෙන් මම මෙසේ බැබළෙන ආනුභාව ඇත්තියක් වීමි. මගේ සිරුරේ පැහැය ද දසත විහිදෙයි." මෙසේ ඇය පිළිතුරු දුන්නාය.

101. Tattha veḷuriyathambhanti veḷuriyamaṇimayathambhaṃ. Ruciranti ramaṇīyaṃ. Pabhassaranti ativiya bhāsuraṃ. Uccāvacāti uccā ca avacā ca, vividhāti attho.

101. එහි 'වේළුරියථම්භං' යනු වෛදූර්යමය ටැඹෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'රුචිරං' යනු සිත්කලු වූ යන්නයි. 'පභස්සරං' යනු ඉතා බැබළෙන යන්නයි. 'උච්චාවචා' යනු කුඩා මහත් වූ විවිධ ආකාරයේ යන්නයි.

104-5. Upāsikāti saraṇagamanena upāsikālakkhaṇe ṭhitā. Vuttañhi –

104-5. 'උපාසිකා' යනු තිසරණ ගමනයෙහි පිහිටි උපාසිකා ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත.

‘‘Yato kho, mahānāma, ariyasāvako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, ariyasāvako upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

"මහානාම, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා බුදුන් සරණ ගියේ වෙයි ද, ධර්මය සරණ ගියේ වෙයි ද, සංඝයා සරණ ගියේ වෙයි ද, මහානාම, මෙපමණකින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා උපාසකයෙක් නම් වෙයි."

Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato. Evaṃ upāsikābhāvakittanena āsayasuddhiṃ dassetvā payogasuddhiṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhāti micchācārāveramaṇimāha. Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva.

'චක්ඛුමතෝ' යනු පංච චක්ෂුසින් යුක්ත වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යන්නයි. මෙසේ උපාසිකා භාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ආශය ශුද්ධිය පෙන්වා, පසුව 'ප්‍රාණාතිපාතා වේරමණී' ආදියෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය දක්වා ඇත. එහි 'සකේන සාමිනා අහෝසිං තුට්ඨා' යන්නෙන් කාමේසු මිච්ඡාචාරයෙන් වැළකීම කියැවේ. සෙසු කොටස් පෙර කී පරිදිමය.

Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන පතිබ්බතා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

13. Paṭhamasuṇisāvimānavaṇṇanā

13. ප්‍රථම සුණිසා විමාන වර්ණනාව.

Abhikkantena vaṇṇenāti suṇisāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ gehe ekā kulasuṇhā gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ khīṇāsavattheraṃ disvā sañjātapītisomanassā ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti attanā laddhaṃ pūvabhāgaṃ ādāya ādarena therassa upanesi, thero taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ katvā gato. Sā aparabhāge kālaṃ [Pg.54] katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Tena vuttaṃ –

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යනු සුණිසා විමාන කථා වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? සැවැත් නුවර එක්තරා නිවසක එක් කුල ලේලියක් සිටියාය. ඇය පිඬු සිඟා වැඩම කළා වූ රහතන් වහන්සේ නමක දැක, හටගත් ප්‍රීති සොම්නස් ඇත්තී, "මෙය මට ලැබුණු උතුම් පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයකි" යැයි සිතා, තමාට ලැබුණු කැවුම් කොටසක් ගෞරවයෙන් යුතුව තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ එය පිළිගෙන අනුමෝදනාව සිදු කර වැඩම කළ සේක. ඇය පසුව කලුරිය කර තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නාය. ඉතිරි සියල්ල පෙර සඳහන් කළ වස්තූන්ට සමානමය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී –

108.

108.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

"දේවතාවිය, ඔසධී තාරකාව සියලු දිශාවන් බබළවන්නාක් මෙන්, ඔබ අතිශයින් අලංකාර වර්ණයෙන් යුතුව සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින්නෙහිය."

109.

109.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

"කිනම් පුණ්‍ය කර්මයක් නිසා ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේද? කිනම් පිනකින් මෙහිදී ඔබට මෙසේ සමෘද්ධිමත් වේද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් වෙත්ද, ඒ සියල්ල ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් පිනකින්ද?"

110.

110.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, මම ඔබගෙන් විමසමි; ඔබ මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව සිටි කල්හි කවර පිනක් කළාහුද? කුමන පිනකින් මෙවැනි දිලිසෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වූවාද? ඔබේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පිනකින්ද?" යි විමසූ සේක.

111.

111.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය, සතුටු වූ සිත් ඇත්තී, යම් කර්මයක මෙසේ විපාක වේද, විමසන ලද ඒ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

112.

112.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව ඉපදී සිටි කල්හි, මාගේ මාමණ්ඩියගේ නිවසේ ලේලියක වී සිටියෙමි."

113.

113.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Bhāgaḍḍhabhāgaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

"කෙලෙස් රහිත වූ, අතිශයින් ප්‍රසන්න වූ, නිශ්චල සිත් ඇති රහතන් වහන්සේ නමක මම දුටුවෙමි. පහන් වූ සිත් ඇති මම, මා සතු වූ කැවුම් කොටසක් මගේ දෑතින්ම උන්වහන්සේට පූජා කළෙමි. මට ලැබුණු කොටසින් අඩක් පූජා කිරීමේ පිනෙන්, මම දැන් මේ නන්දන වනයෙහි සතුටු වෙමි."

114.

114.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"එම පින නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. එම පින නිසා මෙහිදී මට මෙසේ සමෘද්ධිමත් වේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මට පහළ වේ."

115.

115.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මිනිස් ලොව සිටියදී මා කළ ඒ පින පවසමි. එම පිනෙන් මම මෙවැනි දිලිසෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වීමි. මාගේ ශරීර වර්ණයද සියලු දිශාවන් බබළවයි" යි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය.

112. Tattha suṇisāti puttassa bhariyā. Itthiyā hi sāmikassa pitā ‘‘sasuro’’ti vuccati, tassa ca sā ‘‘suṇisā’’ti. Taṃ sandhāya ‘‘suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe’’ti.

112. එහි "සුණිසා" යනු පුත්‍රයාගේ බිරිඳයි. ස්ත්‍රියකගේ සැමියාගේ පියාට "සසුර" (මාමණ්ඩිය) යැයි කියනු ලැබේ. ඔහුට ඇය "සුණිසා" (ලේලිය) වේ. එය අරභයා "මාමණ්ඩියගේ නිවසේ ලේලියක වී සිටියෙමි" යි කියන ලදී.

113. Bhāgaḍḍhabhāganti [Pg.55] attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhabhāgaṃ. Modāmi nandane vaneti therena nandanavane diṭṭhatāya āha. Sesaṃ vuttanayameva.

113. "භාගඩ්ඪභාගං" යනු තමාට ලැබුණු කොටසින් අඩකි. "නන්දන වනයෙහි සතුටු වෙමි" යන මේ වචනය, මුගලන් තෙරුන් වහන්සේ ඇය නන්දන වනයේදී දුටු බැවින් පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස් කලින් කියූ පරිදිමය.

Suṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුණිසා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

14. Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā

14. දෙවන සුණිසා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyasuṇisāvimānaṃ. Ettha pana apubbaṃ natthi, aṭṭhuppattiyaṃ kummāsadānameva viseso. Tena vuttaṃ –

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යනු දෙවන සුණිසා විමානයයි. මෙහි පෙර කතාවට වඩා අමුත්තක් නැත. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ පූර්වෝත්පත්තියෙහි 'කුම්මාස' (බාර්ලි හෝ ධාන්‍ය කැවුම්) පූජා කිරීමයි. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී –

116.

116.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

"දේවතාවිය, ඔසධී තාරකාව සියලු දිශාවන් බබළවන්නාක් මෙන්, ඔබ අතිශයින් අලංකාර වර්ණයෙන් යුතුව සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින්නෙහිය."

117.

117.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

"කිනම් පිනකින් ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේද? කිනම් පිනකින් මෙහිදී ඔබට මෙසේ සමෘද්ධිමත් වේද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් වෙත්ද, ඒ සියල්ල ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් පිනකින්ද?"

118.

118.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, මම ඔබගෙන් විමසමි; ඔබ මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව සිටි කල්හි කවර පිනක් කළාහුද? කුමන පිනකින් මෙවැනි දිලිසෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වූවාද? ඔබේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පිනකින්ද?" යි විමසූ සේක.

119.

119.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය, සතුටු වූ සිත් ඇත්තී, යම් කර්මයක මෙසේ විපාක වේද, විමසන ලද ඒ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

120.

120.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව ඉපදී සිටි කල්හි, මාගේ මාමණ්ඩියගේ නිවසේ ලේලියක වී සිටියෙමි."

121.

121.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

"කෙලෙස් මලින් තොර වූ, අතිශයින් ප්‍රසන්න වූ, නිශ්චල සිත් ඇති රහතන් වහන්සේ නමක මම දුටුවෙමි. පහන් වූ සිත් ඇති මම, මට ලැබුණු කොටස වූ කුම්මාස (බාර්ලි කැවුම්) පිඬක් මගේ දෑතින්ම උන්වහන්සේට පූජා කළෙමි. කුම්මාස පිඬක් පූජා කිරීමේ පිනෙන්, මම දැන් මේ නන්දන වනයෙහි සතුටු වෙමි."

122.

122.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"එම පින නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. එම පින නිසා මෙහිදී මට මෙසේ සමෘද්ධිමත් වේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මට පහළ වේ."

123.

123.

‘‘Akkhāmi [Pg.56] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මිනිස් ලොව සිටියදී මා කළ ඒ පින පවසමි. එම පිනෙන් මම මෙවැනි දිලිසෙන ආනුභාවයක් ඇත්තී වීමි. මාගේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි" යි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය.

121. Tattha bhāganti kummāsakoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘kummāsapiṇḍaṃ datvānā’’ti. Kummāsoti ca yavakummāso vutto. Sesaṃ vuttanayameva.

121. එහි "භාගං" යනු කුම්මාස කොටසයි. එබැවින් "කුම්මාස පිඬක් පූජා කර" යැයි කියන ලදී. "කුම්මාස" යනු යව (බාර්ලි) වලින් සෑදූ කැවුම් විශේෂයකි. ඉතිරි කොටස් කලින් කියූ පරිදිමය.

Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන සුණිසා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

15. Uttarāvimānavaṇṇanā

15. උත්තරා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti uttarāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena puṇṇo nāma duggatapuriso rājagahaseṭṭhiṃ upanissāya jīvati, tassa bhariyā uttarā, uttarā ca nāma dhītāti dve eva gehamānusakā. Athekadivasaṃ rājagahe ‘‘mahājanena sattāhaṃ nakkhattaṃ kīḷitabba’’nti ghosanaṃ kariṃsu. Taṃ sutvā seṭṭhi pātova āgataṃ puṇṇaṃ ‘‘tāta, amhākaṃ parijano nakkhattaṃ kīḷitukāmo, tvaṃ kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, udāhu bhatiṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, nakkhattaṃ nāma sadhanānaṃ hoti, mama pana gehe svātanāya yāgutaṇḍulānipi natthi, kiṃ me nakkhattena? Goṇe labhanto kasituṃ gamissāmī’ti. ‘‘Tena hi goṇe gaṇhassū’’ti. So balavagoṇe ca bhaddanaṅgalañca gahetvā ‘‘bhadde, nāgarā nakkhattaṃ kīḷanti, ahaṃ daliddatāya bhatiṃ kātuṃ gamissāmi, mayhampi tāva ajja diguṇaṃ nivāpaṃ pacitvā bhattaṃ āhareyyāsī’’ti bhariyaṃ vatvā khettaṃ agamāsi.

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යනු උත්තරා විමාන කථා වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දකනිවාප නම් වූ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි පුණ්ණ නම් වූ දිළිඳු මිනිසෙක් රජගහ නුවර සිටුතුමෙකු ඇසුරු කරමින් ජීවත් විය. ඔහුගේ බිරිඳ උත්තරා වූ අතර, දියණියගේ නමද උත්තරා විය. මෙසේ එම නිවසේ පදිංචිව සිටියේ දෙදෙනෙකු පමණි. දිනක් රජගහ නුවර "මහා ජනයා විසින් සත් දිනක් මුළුල්ලේ සැණකෙළි පැවැත්විය යුතුය" යි අණබෙරයක් පවත්වන ලදී. එය ඇසූ සිටුතුමා උදෑසනම පැමිණි පුණ්ණගෙන්, "දරුව, අපගේ පිරිස සැණකෙළියට සහභාගී වීමට කැමතිය. ඔබ සැණකෙළියෙහි යෙදෙන්නෙහිද? නැතහොත් කුලියට වැඩ කරන්නෙහිද?" යි ඇසීය. "ස්වාමීනි, සැණකෙළි යනු ධනවතුන්ට ඇති දෙයකි. මගේ නිවසේ හෙට දිනට කැඳ පිළියෙළ කිරීමට සහල් මිටක්වත් නැත. සැණකෙළියෙන් මට ඇති ඵලය කිම? ගොනුන් ලැබෙන්නේ නම් මම කුඹුරු සීෑමට යන්නෙමි" යි ඔහු පැවසීය. "එසේ නම් ගොනුන් ගනුව" යි සිටුතුමා කීවේය. ඔහු ශක්තිමත් ගොනුන් සහ හොඳ නගුලක් ගෙන, "පින්වතිය, නුවර වැසියෝ සැණකෙළි පවත්වති. මම දිළිඳුකම නිසා කුලියට වැඩ කිරීමට යන්නෙමි. අද මට දෙගුණයක සහල් ප්‍රමාණයක් පිස ආහාර රැගෙන එන්න" යැයි බිරිඳට පවසා කුඹුරට ගියේය.

Sāriputtattheropi sattāhaṃ nirodhasamāpanno tato vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja mayā saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti olokento puṇṇaṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘saddho nu kho esa, sakkhissati [Pg.57] vā me saṅgahaṃ kātu’’nti olokento tassa saddhabhāvañca saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca tappaccayā ca tassa mahāsampattipaṭilābhaṃ ñatvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gantvā āvāṭatīre ekaṃ gumbaṃ olokento aṭṭhāsi. Puṇṇo theraṃ disvāva kasiṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā ‘‘dantakaṭṭhena attho bhavissatī’’ti dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ katvā adāsi. Athassa thero pattañca parissāvanañca nīharitvā adāsi. So ‘‘pānīyena attho bhavissatī’’ti taṃ ādāya pānīyaṃ parissāvetvā adāsi.

සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේද සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී එයින් නැගී සිට, "අද මා විසින් කාට සංග්‍රහ කිරීම සුදුසුද?" යැයි බලන සේක්, තම ඥාන දැලට හසු වූ පුණ්ණ දැක, "මොහු ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක්ද? මගෙන් සංග්‍රහයක් ලැබීමට මොහුට හැකි වේද?" යැයි විමසා බැලූ සේක. ඔහුගේ ශ්‍රද්ධාවත්, සංග්‍රහයක් කිරීමට ඇති හැකියාවත්, ඒ හේතුවෙන් ඔහුට ලැබෙන මහා සම්පත් ගැනත් දැනගෙන, පා සිවුරු ගෙන ඔහු කුඹුරු සීිනා ස්ථානයට වැඩම කර, වළක් අසල ඇති පඳුරක් අසල වැඩ සිටි සේක. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ දැක වහාම සීෑම නවත්වා, පංචප්‍රතිෂ්ඨිතයෙන් තෙරුන් වහන්සේ වැඳ, "දැහැටි දඬු වලින් උන්වහන්සේට ප්‍රයෝජනයක් වනු ඇත" යැයි සිතා, දැහැටි දඬු කැප සරු කර පූජා කළේය. පසුව තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය සහ පැන් පෙරහන මල්ලෙන් පිටතට ගෙන දුන් සේක. ඔහු "පැන් වලින් ප්‍රයෝජනයක් වනු ඇත" යැයි සිතා, එය ගෙන පැන් පෙරා පූජා කළේය.

Thero cintesi ‘‘ayaṃ paresaṃ pacchimagehe vasati, sacassa gehadvāraṃ gamissāmi, imassa bhariyā maṃ daṭṭhuṃ na sakkhissati, yāvassa bhariyā bhattaṃ ādāya maggaṃ paṭipajjati, tāva idheva bhavissāmī’’ti. So tattheva thokaṃ vītināmetvā tassā maggāruḷhabhāvaṃ ñatvā antonagarābhimukho pāyāsi. Sā antarāmagge theraṃ disvā cintesi ‘‘appekadāhaṃ deyyadhamme sati ayyaṃ na passāmi, appekadā me ayyaṃ passantiyā deyyadhammo na hoti, ajja pana me ayyo ca diṭṭho, deyyadhammo cāyaṃ atthi, karissati nu kho me saṅgaha’’nti. Sā bhattabhājanaṃ otāretvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘bhante, idaṃ lūkhaṃ vā paṇītaṃ vāti acintetvā dāsassa vo saṅgahaṃ karothā’’ti āha. Atha thero pattaṃ upanāmetvā tāya ekena hatthena bhājanaṃ dhāretvā ekena hatthena tato bhattaṃ dadamānāya upaḍḍhabhatte dinne ‘‘ala’’nti hatthena pattaṃ pidahi. Sā ‘‘bhante, ekova paṭivīso, na sakkā dvidhā kātuṃ, tumhākaṃ dāsassa idhalokasaṅgahaṃ akatvā paralokasaṅgahaṃ karotha, niravasesameva dātukāmāmhī’’ti vatvā sabbamevassa patte patiṭṭhāpetvā ‘‘tumhehi diṭṭhadhammassa bhāginī assa’’nti patthanaṃ akāsi. Thero ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā ṭhitakova anumodanaṃ katvā ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ akāsi. Sāpi paṭinivattitvā taṇḍule pariyesitvā bhattaṃ paci.

මහා තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මොහු අනුන්ගේ නිවසකට පිටුපසින් වාසය කරයි. ඉදින් මා ඔහුගේ නිවසේ දොරටුව අසලට වැඩියහොත්, ඔහුගේ බිරිඳට මා දැකගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් ඇය ආහාර රැගෙන මඟට බසින තෙක් මා මෙහි ම රැඳී සිටින්නෙමි.” උන්වහන්සේ එහි ම මඳ වේලාවක් ගත කොට, ඇය මඟට පිවිසි බව දැන නගරය දෙසට වැඩියහ. ඇය අතරමඟදී තෙරුන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවා ය: “ඇතැම් විට මට දානයක් දීමට වස්තුවක් ඇති විට ස්වාමීන් වහන්සේව දැකගත නොහැකි වේ; ඇතැම් විට ස්වාමීන් වහන්සේ දකින විට දානයට යමක් මා සතුව නොමැත. අද මට ස්වාමීන් වහන්සේව ද දැකගත හැකි විය, දානය සඳහා ද මේ වස්තුව ඇත. උන්වහන්සේ මා කෙරෙහි අනුග්‍රහයක් දක්වන සේක් ද?” ඇය බත් බඳුන පහත තබා පසඟ පිහිටුවා වැඳ, “ස්වාමීනි, මෙය රළු ද ප්‍රණීත ද කියා නොසිතා ඔබ වහන්සේගේ මේ දාසයා කෙරෙහි අනුග්‍රහය දක්වන සේක්වා!” යි පැවසුවා ය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය පෑ සේක. ඇය එක් අතකින් බඳුන දරාගෙන අනෙක් අතින් බෙදන ලදී. ඇය බත්වලින් අඩක් බෙදූ පසු “ඇත” යැයි පවසා තෙරුන් වහන්සේ සිය අතින් පාත්‍රය වැසූ සේක. එවිට ඇය, “ස්වාමීනි, මෙය එක් අයෙකුගේ කොටසකි, මෙය දෙකට බෙදිය නොහැක. ඔබ වහන්සේගේ දාසයාට මෙලොව සංග්‍රහයක් නොකර පරලොව යහපත පිණිස අනුග්‍රහයක් කළ මැනව. මා මෙය ඉතිරි නොකරම පූජා කිරීමට කැමැත්තෙමි” යි පවසා සියලුම ආහාර උන්වහන්සේගේ පාත්‍රයේ තැන්පත් කළා ය. අනතුරුව, “ඔබ වහන්සේ දුටු ඒ උතුම් ධර්මය ලැබීමට මට ද අවස්ථාව ලැබේවා!” යි ප්‍රාර්ථනා කළා ය. තෙරුන් වහන්සේ “එසේ ම වේවා!” යි පවසා වැඩසිටි ඉරියව්වෙන්ම අනුමෝදනාව සිදුකොට, ජලය ඇති පහසු තැනක වැඩ හිඳ දානය වැළඳූ සේක. ඇය ද ආපසු නිවසට ගොස් සහල් සොයාගෙන නැවත බත් පිසුවා ය.

Puṇṇopi aḍḍhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ kasitvā jighacchaṃ sahituṃ asakkonto goṇe vissajjetvā ekaṃ rukkhachāyaṃ pavisitvā maggaṃ olokento nisīdi. Athassa bhariyā bhattamādāya gacchamānā taṃ disvāva ‘‘esa jighacchāpīḷito [Pg.58] maṃ olokento nisinno, sace maṃ ‘ativiya cirāyī’ti tajjetvā patodalaṭṭhiyā paharissati, mayā katakammaṃ niratthakaṃ bhavissati, paṭikaccevassa ārocessāmī’’ti cintetvā evamāha ‘‘sāmi, ajjekadivasaṃ cittaṃ pasādehi, mā mayā katakammaṃ niratthakaṃ kari, ahaṃ pātova te bhattaṃ āharantī antarāmagge dhammasenāpatiṃ disvā tava bhattaṃ tassa datvā puna gehaṃ gantvā bhattaṃ pacitvā āgatā, pasādehi, sāmi, citta’’nti. So ‘‘kiṃ vadesi, bhadde’’ti pucchitvā puna tamatthaṃ sutvā ‘‘bhadde, sādhu vata te kataṃ mama bhattaṃ ayyassa dadamānāya, mayāpissa ajja pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinna’’nti pasannamānaso taṃ vacanaṃ abhinanditvā ussūre laddhabhattatāya kilantakāyo tassā aṅke sīsaṃ katvā niddaṃ okkami.

පුණ්ණ ද කරීස භාගයක් පමණ බිම සීසා, කුසගින්න ඉවසා ගත නොහැකිව ගවයන් මුදා හැර, ගසක සෙවනකට වී මඟ දෙස බලමින් හිඳගත්තේය. එකල ඔහුගේ බිරිඳ ආහාර රැගෙන එන විට ඔහුව දැක මෙසේ සිතුවා ය: “මේ තැනැත්තා කුසගින්නෙන් පීඩිතව මා දෙස බලා හිඳියි. ඉදින් ඔහු ‘අතිශයින් ප්‍රමාද වුණා’ යැයි මට තර්ජනය කර කෙවිටෙන් පහර දුන්නොත් මා කළ පින්කම නිෂ්ඵල වනු ඇත. එබැවින් කලින්ම මෙය ඔහුට පවසන්නෙමි.” ඇය මෙසේ පැවසුවා ය: “හිමියනි, අද දවස පුරාම ඔබේ සිත ප්‍රසන්නව තබාගන්න. මා කළ පින්කම නිෂ්ඵල නොකරන්න. මම උදෑසනම ඔබ වෙනුවෙන් බත් පිස රැගෙන එන විට මඟදී ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේ දැක ඔබේ ආහාරය උන්වහන්සේට පූජා කළෙමි. පසුව නිවසට ගොස් නැවතත් බත් පිස මෙසේ රැගෙන ආවෙමි. හිමියනි, සිත සතුටින් තබාගන්න.” ඔහු “මොනවාද ඔය කියන්නේ?” යි අසා, පසුව ඒ කරුණ දැනගෙන, “සොඳුරිය, මගේ ආහාරය ස්වාමීන් වහන්සේට පූජා කිරීම ඉතා යහපත් දෙයකි. මම ද අද උදෑසනම උන්වහන්සේට දැහැටි සහ මුඛ සෝදන පැන් පූජා කළෙමි” යි පවසමින් ප්‍රසන්න සිතින් ඇගේ වචනය අනුමෝදන් විය. පසුව දවල් වී ආහාර ලැබීම නිසාත්, විඩාව නිසාත් ඇගේ උකුලේ හිස තබාගෙන ඔහු නිදාගත්තේය.

Athassa pātova kasitaṭṭhānaṃ paṃsucuṇṇaṃ upādāya sabbaṃ rattasuvaṇṇaṃ hutvā kaṇikārapuppharāsi viya sobhamānaṃ aṭṭhāsi. So pabuddho oloketvā bhariyaṃ āha ‘‘bhadde, etaṃ mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ mama suvaṇṇaṃ hutvā paññāyati, kiṃ nu kho me atiussūre laddhabhattatāya akkhīni bhamantī’’ti. ‘‘Sāmi, mayhampi evameva paññāyatī’’ti. So uṭṭhāya tattha gantvā ekaṃ piṇḍaṃ gahetvā naṅgalasīse paharitvā suvaṇṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘aho ayyassa dhammasenāpatissa dinnadāne ajjeva vipāko dassito, na kho pana sakkā ettakaṃ dhanaṃ paṭicchādetvā paribhuñjitu’’nti bhariyāya ābhataṃ bhattapātiṃ suvaṇṇassa pūretvā rājakulaṃ gantvā raññā katokāso pavisitvā rājānaṃ abhivādetvā ‘‘kiṃ tātā’’ti vutte ‘‘deva, ajja mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇarāsimeva hutvā ṭhitaṃ, suvaṇṇaṃ āharāpetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Puṇṇo nāmāha’’nti. ‘‘Kiṃ pana te ajja kata’’nti? ‘‘Dhammasenāpatissa me pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, bhariyāyapi me mayhaṃ āhaṭabhattaṃ tasseva dinna’’nti.

ඉක්බිති උදෑසන ඔහු සීසෑ ප්‍රදේශය, පස් අංශුවල සිට සියල්ලම රතු රන් වී කිණිහිරි මල් සමූහයක් මෙන් බබළමින් පැවතුණි. ඔහු නින්දෙන් පිබිදී ඒ දෙස බලා බිරිඳට මෙසේ පැවසීය: “සොඳුරිය, මා සීසෑ ඒ මුළු බිමම රන් බවට පත්වී ඇති බව පෙනෙයි. මා දවල් වනතුරු කුසගින්නේ සිටි නිසා මගේ ඇස් දෙක කැරකෙනවා ද?” එවිට ඇය, “හිමියනි, මටත් පෙනෙන්නේ එසේමයි” යැයි පැවසුවා ය. ඔහු නැගිට එහි ගොස් පස් පිඩක් ගෙන නගුල් හිසෙහි ගැසූ විට එය රන් බව දැන, “අහෝ! ධර්ම සේනාපති ස්වාමීන් වහන්සේට දුන් දානයේ විපාකය අදම දක්නට ලැබුණි. නමුත් මෙතරම් ධනයක් සඟවාගෙන පරිහරණය කළ නොහැක” යි සිතා, බිරිඳ ගෙන ආ බත් බඳුන රන්වලින් පුරවා රජමාලිගයට ගියේය. රජුගෙන් අවසර ලබා ඇතුළු වී රජුට වැඳ සිටි කල, “පුතණුවනි, කුමක්ද කාරණය?” යි රජු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, අද මා සීසෑ මුළු බිමම රන් රාශියක් වී පවතී. ඒ රන් ගෙන්වා ගැනීමට සුදුසුයි” යැයි ඔහු පැවසීය. “ඔබ කවුද?” යි රජු ඇසූ විට, “මම පුණ්ණ නම් වෙමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “අද ඔබ කළ විශේෂ පින්කම කුමක්ද?” යි රජු විමසීය. “මම උදෑසනම ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේට දැහැටි සහ මුඛ සෝදන පැන් පූජා කළෙමි. මගේ බිරිඳ ද මා වෙනුවෙන් ගෙන ආ ආහාරය උන්වහන්සේට පූජා කළාය” යි ඔහු පැවසීය.

Taṃ sutvā rājā ‘‘ajjeva kira bho dhammasenāpatissa dinnadāne vipāko dassito’’ti vatvā ‘‘tāta, kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Bahūni sakaṭasahassāni pahiṇitvā suvaṇṇaṃ āharāpethā’’ti. Rājā sakaṭāni pahiṇi. Rājapurisesu ‘‘rañño santaka’’nti gaṇhantesu gahitaṃ gahitaṃ mattikāva hoti. Tehi [Pg.59] gantvā rañño ārocite ‘‘tātā, tumhehi kinti vatvā gahita’’nti puṭṭhā ‘‘tumhākaṃ santaka’’nti āhaṃsu. Tena hi, tātā, puna gacchatha, ‘‘puṇṇassa santaka’’nti vatvā gaṇhathāti. Te tathā kariṃsu gahitaṃ gahitaṃ suvaṇṇameva ahosi. Taṃ sabbaṃ āharitvā rājaṅgaṇe rāsiṃ akaṃsu, asītihatthubbedho rāsi ahosi. Rājā nāgare sannipātāpetvā āha ‘‘imasmiṃ nagare atthi kassaci ettakaṃ suvaṇṇa’’nti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Seṭṭhicchattaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘bahudhanaseṭṭhi nāma hotū’’ti mahantena bhogena saddhiṃ tassa seṭṭhicchattaṃ adāsi.

ඒ අසා රජතුමා, “පින්වතුනි, අදම ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේට දුන් දානයේ විපාකය දක්නට ලැබී තිබේ” යැයි පවසා, “පුතණුවනි, මම කුමක් කළ යුතුද?” යි ඇසීය. “ගොන් කරත්ත දහස් ගණනක් පිටත් කර හැර රන් ගෙන්වා ගන්න” යැයි ඔහු කීවේය. රජු කරත්ත පිටත් කළේය. රජපුරුෂයන් මෙය “රජුගේ වස්තුව” යැයි පවසා ලබාගන්නා විට ඒ සියල්ල පස් බවට පත්වෙයි. ඔවුන් ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වූ විට, “පුතණුවනි, ඔබලා කුමක් කියාද එය ගත්තේ?” යි රජු විමසීය. “ඔබ වහන්සේගේ වස්තුව යැයි කියා ගත්තෙමු” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් පුතණුවනි, නැවත ගොස් ‘පුණ්ණගේ වස්තුව’ යැයි පවසා ලබාගන්න” යැයි රජු පැවසීය. ඔවුන් එසේ කළ විට ඒ ලබාගත් සෑම දෙයක්ම රන් බවටම පත්විය. ඒ සියල්ල රැගෙන විත් රජංගනයේ ගොඩ ගැසූ විට රන් රාශිය රියන් අසූවක් උස විය. රජතුමා නුවර වැසියන් රැස් කරවා, “මේ නගරයේ යමෙකුට මෙතරම් රන් තිබේද?” යි ඇසීය. “නැත, දේවයන් වහන්ස” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. “එසේ නම් මොහුට කුමන තනතුරක් දිය යුතුද?” යි ඇසූ විට, “සිටු තනතුරක් දිය යුතුයි, දේවයන් වහන්ස” යැයි ඔවුහු කීහ. රජතුමා “මොහු ‘බහුධන සිටු’ නමින් හැඳින්වේවා!” යි පවසා මහත් වූ වස්තුව සමඟ ඔහුට සිටු තනතුර පිරිනැමීය.

Atha naṃ so āha ‘‘mayaṃ, deva, ettakaṃ kālaṃ parakule vasimhā, vasanaṭṭhānaṃ no dethā’’ti. Tena hi passa, esa gumbo paññāyati, etaṃ harāpetvā gehaṃ kārehīti purāṇaseṭṭhissa gehaṭṭhānaṃ ācikkhi. So tasmiṃ ṭhāne katipāheneva gehaṃ kārāpetvā gehapavesanamaṅgalañca chattamaṅgalañca ekatova karonto sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Athassa satthā dānānumodanaṃ karonto anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Dhammakathāvasāne puṇṇaseṭṭhi ca bhariyā cassa dhītā ca uttarāti tayopi janā sotāpannā ahesuṃ.

ඉක්බිති ඔහු රජතුමාට මෙසේ පැවසීය: “දේවයන් වහන්ස, අපි මෙතෙක් කලක් අනුන්ගේ නිවෙස්වල වාසය කළෙමු. අපට වාසය කිරීමට ස්ථානයක් ලබා දුන මැනව.” “එසේ නම් බලන්න, අර පෙනෙන පඳුරු සහිත භූමිය සුද්ධ කරවා නිවසක් සාදාගන්න” යැයි පවසමින් පැරණි සිටුවරයෙකුගේ නිවස තිබූ ස්ථානය පෙන්වා දුන්නේය. ඔහු දින කිහිපයකින් එහි නිවසක් සාදා, ගෙවැදීමේ මංගල්‍යය සහ සිටු පදවි ලැබීමේ මංගල්‍යය යන දෙකම එක්වරම සිදු කරමින් සත් දිනක් මුළුල්ලේ බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දානය පූජා කළේය. එකල ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුමෝදනා කරමින් අනුපූර්වී කථාව දේශනා කළ සේක. ධර්ම දේශනාව අවසානයේ පුණ්ණ සිටුවරයා ද, ඔහුගේ බිරිඳ ද, දියණිය වූ උත්තරාව ද යන තිදෙනාම සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ.

Aparabhāge rājagahaseṭṭhi puṇṇaseṭṭhino dhītaraṃ attano puttassa vāresi. So ‘‘nāhaṃ dassāmī’’ti vutto ‘‘mā evaṃ karotu, ettakaṃ kālaṃ amhe nissāya vasanteneva te sampatti laddhā, detu me puttassa te dhītara’’nti āha. So ‘‘micchādiṭṭhikā tumhe, mama dhītā tīhi ratanehi vinā vasituṃ na sakkoti, nevassa dhītaraṃ dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bahū seṭṭhigahapatikādayo kulaputtā ‘‘mā tena saddhiṃ vissāsaṃ bhindi, dehissa dhītara’’nti yāciṃsu. So tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā āsāḷhipuṇṇamāya dhītaraṃ adāsi. Sā patikulaṃ gatakālato paṭṭhāya bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upasaṅkamituṃ dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ nālattha, evaṃ aḍḍhatiyesu māsesu vītivattesu attano santike ṭhite paricārike pucchi ‘‘idāni kittakaṃ antovassaṃ avasiṭṭha’’nti? ‘‘Aḍḍhamāso, ayye’’ti. Sā mātāpitūnaṃ sāsanaṃ pahiṇi ‘‘kasmā maṃ evarūpe bandhanāgāre pakkhipiṃsu, varaṃ tumhehi maṃ lakkhaṇāhataṃ katvā paresaṃ dāsiṃ sāvetuṃ, na evarūpassa micchādiṭṭhikassa kulassa dātuṃ, āgatakālato paṭṭhāya bhikkhudassanādīsu [Pg.60] ekampi puññaṃ kātuṃ na labhāmī’’ti. Athassā pitā ‘‘dukkhitā vata me dhītā’’ti anattamanataṃ pavedetvā pañcadasa kahāpaṇasahassāni pesesi, ‘‘imasmiṃ nagare sirimā nāma gaṇikā atthi, devasikaṃ sahassaṃ gaṇhāti, imehi kahāpaṇehi taṃ ānetvā sāmikassa niyyādetvā sayaṃ yathāruci puññāni karotū’’ti sāsanañca pahiṇi. Uttarā tathā katvā sāmikena sirimaṃ disvā ‘‘kimida’’nti vutte ‘‘sāmi, imaṃ aḍḍhamāsaṃ mama sahāyikā tumhe paricaratu, ahaṃ pana imaṃ aḍḍhamāsaṃ dānañceva dātukāmā dhammañca sotukāmā’’ti āha. So taṃ abhirūpaṃ itthiṃ disvā uppannasineho ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

පසු කාලයකදී රජගහ නුවර සිටුවරයා, පුණ්ණ සිටුවරයාගේ දියණියව තම පුත්‍රයා සඳහා විවාහ කර දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. එවිට ඔහු “මම ඇයව ලබා නොදෙමි” යි පැවසූ විට, “එසේ නොකරන්න, මෙපමණ කලක් අපව ඇසුරු කරමින් ජීවත් වීම නිසාම ඔබට මෙවැනි සම්පත් ලැබුණි, එබැවින් ඔබේ දියණිය මාගේ පුත්‍රයාට ලබා දෙන්න” යි ඔහු පැවසීය. එවිට පුණ්ණ සිටුවරයා “ඔබලා මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ ය, මගේ දියණියට තෙරුවන්ගෙන් තොරව ජීවත් විය නොහැක, එබැවින් ඇයව ඔබේ පුත්‍රයාට ලබා නොදෙමි” යි කීවේය. ඉන්පසු බොහෝ සිටු-ගෘහපති ආදී කුලපුත්‍රයෝ, “ඔහු සමඟ ඇති මිත්‍රත්වය බිඳ නොගන්න, ඔහුට දියණිය ලබා දෙන්න” යි ඉල්ලා සිටියහ. ඔහු ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනක දියණියව පාවා දුන්නේය. ඇය ස්වාමියාගේ නිවසට ගිය දින සිට භික්ෂුවක් හෝ භික්ෂුණියක් දැකීමට, දන් දීමට හෝ ධර්මය ඇසීමට අවස්ථාවක් නොලැබුවාය. මෙලෙස මාස දෙකහමාරක් ගත වූ පසු ඇය තමා අසල සිටි සේවිකාවකගෙන් “දැන් වස් කාලය තව කොපමණ ඉතිරි වී තිබේද?” යි විමසුවාය. “ආර්යාවනි, තව අඩමසක් (දින පහළොවක්) ඉතිරිව ඇත” යි ඇය පැවසුවාය. එවිට ඇය තම දෙමාපියන් වෙත මෙසේ පණිවුඩයක් යැවීය: “ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා මාව මෙවැනි බන්ධනාගාරයකට දැමුවාද? මාව හංවඩු ගසා අන් අයගේ දාසියක කිරීම මීට වඩා උතුම් වනු ඇත. මෙවැනි මිථ්‍යා දෘෂ්ටික කුලයකට මාව ලබා දීම සුදුසු නැත. මෙහි පැමිණි දින සිට භික්ෂූන් වහන්සේලා දැකීම ආදී කිසිදු පිනක් කර ගැනීමට මට නොලැබේ.” එවිට ඇගේ පියා “මාගේ දියණිය සැබවින්ම දුකට පත්ව සිටින්නීය” යි කනගාටුවට පත්ව කහාපණ පහළොස් දහසක් යවා, “මේ නගරයේ සිරිමා නම් ගණිකාවක සිටී, ඇය දිනකට කහාපණ දහසක් අය කරයි. මේ කහාපණ දී ඇයව කැඳවාගෙන විත් ස්වාමියාට භාර දී ඔබ කැමති පරිදි පින්කම් කරගන්න” යි පණිවුඩයක් ද යැවීය. උත්තරාව ඒ අයුරින්ම සිදු කළාය. ස්වාමියා සිරිමාව දැක “මේ කුමක්ද?” යි විමසූ විට, ඇය “ස්වාමීනි, මේ අඩමස තුළ මාගේ යෙහෙළිය ඔබට උපස්ථාන කරනු ඇත, මම මේ අඩමස පුරා දන් දීමටත් ධර්මය ඇසීමටත් කැමැත්තෙමි” යි පැවසුවාය. ඔහු ඒ රූමත් කාන්තාව දැක ඇය කෙරෙහි ඇලුම් සිත් ඇතිව “යහපති” යි පවසා එය පිළිගත්තේය.

Uttarāpi kho buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā ‘‘bhante, imaṃ aḍḍhamāsaṃ aññattha agantvā idheva bhikkhā gahetabbā’’ti satthu paṭiññaṃ gahetvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya yāva mahāpavāraṇā, tāva satthāraṃ upaṭṭhātuṃ dhammañca sotuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānasā ‘‘evaṃ yāguṃ pacatha, evaṃ bhattaṃ pacatha, evaṃ pūvaṃ pacathā’’ti mahānase sabbakiccāni saṃvidahantī vicarati. Athassā sāmiko ‘‘sve mahāpavāraṇā bhavissatī’’ti mahānasābhimukho vātapāne ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho karontī sā andhabālā vicaratī’’ti oloketvā taṃ sedakilinnaṃ chārikāya okiṇṇaṃ aṅgāramasimakkhitaṃ tathā saṃvidahitvā vicaramānaṃ disvā ‘‘aho andhabālā evarūpe ṭhāne imaṃ sirisampattiṃ nānubhavati, ‘‘muṇḍakasamaṇe upaṭṭhahissāmī’ti tuṭṭhacittā vicaratī’’ti hasitvā apagañchi.

ඉන්පසු උත්තරාව ද බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට ආරාධනා කොට, “ස්වාමීනි, මේ අඩමස තුළ වෙනත් තැනක වැඩම නොකර මෙහිම පිණ්ඩපාතය ලබා ගත මැනවි” යි බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන, “අද සිට මහා පවාරණය දක්වා බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමටත් ධර්මය ඇසීමටත් මට අවස්ථාව ලැබේ” යි සතුටු සිතින්, “මෙසේ කැඳ පිසින්න, මෙසේ බත් පිසින්න, මෙසේ කැවිලි පිසින්න” යි පවසමින් මුළුතැන්ගෙයි සියලු කටයුතු සංවිධානය කරමින් හැසිරුණාය. එවිට ඇගේ ස්වාමියා “හෙට මහා පවාරණ දිනය වේ” යි සිතා මුළුතැන්ගෙය දෙසට වූ කවුළුවක් අසල සිට, “මේ අඥාන තැනැත්තිය කුමක් කරමින් හැසිරෙන්නේද?” යි බැලුවේය. ඇය දහඩියෙන් තෙත්ව, අළු තැවරී, දැලි කුණු ගෑවුණු සිරුරින් යුතුව කටයුතු සම්පාදනය කරමින් හැසිරෙනු දැක, “අහෝ! මේ අඥාන ස්ත්‍රිය මෙවැනි සම්පත් ඇති තැන මෙවැනි සැප අත්නොවිඳ, ‘හිස මුඩු කළ ශ්‍රමණයන්ට උපස්ථාන කරමි’ යි සතුටු සිතින් හැසිරෙන්නීය” යි සිනාසී එතැනින් නික්ම ගියේය.

Tasmiṃ apagate tassa santike ṭhitā sirimā ‘‘kiṃ nu kho oloketvā esa hasatī’’ti teneva vātapānena olokentī uttaraṃ disvā ‘‘imaṃ oloketvā iminā hasitaṃ, addhā imassa etāya saddhiṃ santhavo atthī’’ti cintesi. Sā kira aḍḍhamāsaṃ tasmiṃ gehe bāhirakaitthī hutvā vasamānāpi taṃ sampattiṃ anubhavamānā attano bāhirakaitthibhāvaṃ ajānitvā ‘‘ahaṃ gharasāminī’’ti saññamakāsi. Sā uttarāya āghātaṃ bandhitvā ‘‘dukkhamassā uppādessāmī’’ti pāsādā oruyha mahānasaṃ pavisitvā pūvapacanaṭṭhāne pakkuthitaṃ sappiṃ kaṭacchunā ādāya uttarābhimukhaṃ [Pg.61] pāyāsi. Uttarā taṃ āgacchantiṃ disvā ‘‘mama sahāyikāya mayhaṃ upakāro kato, cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama pana sahāyikāya guṇova mahanto, ahampi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ labhiṃ, sace mama etissāya upari kodho atthi, idaṃ sappi maṃ dahatu, sace natthi, mā maṃ dahatū’’ti taṃ mettāya phari. Tāya tassā matthake āsiñcitampi pakkuthitasappi sītodakaṃ viya ahosi. Atha naṃ ‘‘idaṃ sītalaṃ bhavissatī’’ti puna kaṭacchukaṃ pūretvā ādāya āgacchantiṃ uttarāya dāsiyo disvā ‘‘are dubbinīte na tvaṃ amhākaṃ ayyāya upari pakkasappiṃ āsiñcituṃ anucchavikā’’ti santajjentiyo ito cito ca uṭṭhāya hatthehi ca pādehi ca pothetvā bhūmiyaṃ pātesuṃ, uttarā vārentīpi vāretuṃ nāsakkhi. Atha sā upari ṭhatvā sabbā dāsiyo paṭibāhitvā ‘‘kissa te evarūpaṃ bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti sirimaṃ ovaditvā uṇhodakena nhāpetvā satapākatelena abbhañji.

ඔහු නික්ම ගිය පසු, ඔහු අසල සිටි සිරිමා “මොහු කුමක් දැක සිනාසෙන්නේද?” යි ඒ කවුළුවෙන්ම බැලුවාය. එහි උත්තරාව දැක, “මොහු ඇය දෙස බලා සිනාසුණේය, ඒකාන්තයෙන්ම මොහුගේත් ඇයගේත් අතර යම් සබඳතාවක් ඇතැයි” සිතුවාය. ඇය ඒ නිවසේ අඩමසක් අමුත්තියක ලෙස වාසය කළ ද, එහි සැප සම්පත් විඳීම නිසා තමා පිටස්තර කාන්තාවක බව අමතක වී “මම නිවසේ ස්වාමි දියණිය වෙමි” යි යන සංඥාව ඇති කර ගත්තාය. ඇය උත්තරා කෙරෙහි වෛර බැඳ, “ඇයට දුකක් පමුණුවන්නෙමි” යි සිතා ප්‍රාසාදයෙන් බැස මුළුතැන්ගෙයට ඇතුළු වී, කැවිලි බදින තැන නටමින් තිබූ ගිතෙල් හැන්දකින් ගෙන උත්තරා දෙසට වේගයෙන් පැමිණියාය. උත්තරාව ඇය එනු දැක, “මාගේ යෙහෙළිය මට මහත් උපකාරයක් කළාය. සක්වල ඉතා පටුය, බඹලොව ඉතා පහත්ය, නමුත් මගේ යෙහෙළියගේ ගුණය ඉතා උතුම්ය. මම ඇය නිසාම දන් දීමටත් ධර්මය ඇසීමටත් අවස්ථාව ලැබුවෙමි. ඉදින් ඇය කෙරෙහි මාගේ යම් ක්‍රෝධයක් ඇත්නම් මේ ගිතෙල් මා දවාවා! ඉදින් ක්‍රෝධයක් නැත්නම් මෙය මා නොදවාවා!” යි අධිෂ්ඨාන කරමින් මෛත්‍රිය පැතිරවූවාය. ඇය උත්තරාගේ හිස මත වත් කළ ඒ නටන ගිතෙල් සිසිල් ජලය මෙන් විය. එවිට සිරිමා “මෙය සිසිල් වන්නට ඇත” යි සිතා නැවත හැන්ද පුරවාගෙන එනු උත්තරාගේ දාසියෝ දැක, “එම්බල දුෂ්ට ගැහැණිය, අපේ ආර්යාව මත නටන ගිතෙල් වත් කිරීමට තරම් නුඹ කවුද?” යි තර්ජනය කරමින්, එතැනට පැන අතින් පයින් පහර දී ඇයව බිම ඇද දැමූහ. උත්තරාව ඔවුන්ව වැළැක්වීමට උත්සාහ කළත් එය කළ නොහැකි විය. පසුව ඇය ඒ අතරට පැන සියලු දාසියන් වළක්වා, “ඇයි ඔබ මෙවැනි බරපතල වරදක් කළේ?” යි සිරිමාට අවවාද කොට, උණුදියෙන් ඇයව නහවා, ශතපාක තෙලින් ඇයව අතගෑවාය.

Tasmiṃ khaṇe sā attano bāhirakitthibhāvaṃ ñatvā cintesi ‘‘mayā bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ sāmikassa hasitamattakāraṇā imissā upari pakkasappiṃ āsiñcantiyā, ayaṃ ‘gaṇhatha na’nti dāsiyo na āṇāpetvā maṃ viheṭhanakālepi sabbā dāsiyo paṭibāhitvā mayhaṃ kattabbameva akāsi. Sacāhaṃ imaṃ na khamāpessāmi, muddhā me sattadhā phaleyyā’’ti tassā pādamūle nipajjitvā ‘‘ayye, khamāhi me dosa’’nti āha. ‘‘Ahaṃ sappitikā dhītā, pitari me khamāpite khamissāmī’’ti. ‘‘Hotu, ayye, pitarampi te puṇṇaseṭṭhiṃ khamāpessāmī’’ti. ‘‘Puṇṇo mama vaṭṭe janakapitā, vivaṭṭe janakapitari khamāpite pana ahaṃ khamissāmī’’ti. ‘‘Ko pana te vivaṭṭe janakapitā’’ti? ‘‘Sammāsambuddho’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena saddhiṃ vissāso natthi, ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Satthā sve bhikkhusaṅghaṃ ādāya idhāgamissati, tvaṃ yathāladdhaṃ sakkāraṃ gahetvā idheva āgantvā taṃ khamāpehī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti uṭṭhāya attano gehaṃ gantvā pañcasataparicārikitthiyo āṇāpetvā nānāvidhāni khādanīyabhojanīyāni ceva sūpeyyāni ca sampādetvā punadivase taṃ sakkāraṃ ādāya uttarāya gehaṃ āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa patte patiṭṭhāpetuṃ avisahantī aṭṭhāsi, taṃ sabbaṃ gahetvā uttarāva saṃvidahi.

ඒ මොහොතේ සිරිමා තමන් බාහිර ස්ත්‍රියක (ගණිකාවක) බව සිහිපත් කර මෙසේ සිතුවාය: "මගේ ස්වාමියා සිනාසුණු පමණින්, මම මේ උත්තරා කෙරෙහි උණු කළ ගිතෙල් වත්කරමින් බරපතළ අකුසලයක් කළෙමි. එහෙත් ඇය 'මොහොතක්වත් ඇයව අල්ලාගන්න' යැයි දාසියන්ට අණ නොකර, ඔවුන් මට හිරිහැර කළ අවස්ථාවේදී පවා ඔවුන් වැළැක්වූවාය. මට කළ යුත්තම (යහපතම) කළාය. මම ඇයගෙන් සමාව නොගතහොත්, මාගේ හිස සත් කඩකට පැලෙනු ඇත." මෙසේ සිතා ඇය උත්තරාගේ පාමුල වැටී, "ආර්යාවනි, මාගේ වරදට සමාව දෙනු මැනවි" යි කීවාය. එවිට උත්තරා, "මම පියෙකු ඇති දියණියක වෙමි. මාගේ පියා මට සමාව දුන්නොත් පමණක් මම ඔබට සමාව දෙන්නෙමි" යි පැවසුවාය. "එසේ නම් ආර්යාවනි, මම ඔබගේ පියා වන පුණ්ණ සිටුවරයාගෙන් සමාව ගන්නෙමි" යි සිරිමා කීවාය. එවිට උත්තරා, "පුණ්ණ යනු සංසාර වෘත්තයෙහි මාගේ පියාය. නිවන ලබා දෙන විවෘත්ත පියාණන් වහන්සේ සමාව දුන්නොත් පමණක් මම සමාව දෙන්නෙමි" යි පැවසුවාය. "නිවන ලබා දෙන ඔබගේ පියාණන් වහන්සේ කවුද?" "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේයි." "මට උන්වහන්සේ සමඟ ඇසුරක් නැත, මම කුමක් කරම්ද?" "ශාස්තෘන් වහන්සේ හෙට මහා සංඝරත්නය සමඟ මෙහි වඩිනු ඇත. ඔබ ලබා ගත හැකි පූජා වස්තූන් රැගෙන මෙහි පැමිණ උන්වහන්සේගෙන් සමාව ගන්න" යි උත්තරා කීවාය. ඇය "යහපතකි ආර්යාවනි" යි පවසා නැගිට, තමන්ගේ නිවසට ගොස් පන්සියයක් පරිවාර ස්ත්‍රීන්ට අණ කොට, නොයෙක් වර්ගයේ කෑම්බීම් හා වෑංජන පිළියෙළ කර, පසුදින එම පූජා ද්‍රව්‍ය රැගෙන උත්තරාගේ නිවසට පැමිණියාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දානය පිළිගැන්වීමට බියෙන් සිටි ඇය වෙනුවට, උත්තරාම ඒ සියල්ල පිළිගැන්වූවාය.

Sirimāpi [Pg.62] satthu bhattakiccāvasāne saddhiṃ parivārena satthu pādamūle nipajji. Atha naṃ satthā pucchi ‘‘ko te aparādho’’ti. ‘‘Bhante mayā hiyyo idaṃ nāma kataṃ, atha me sahāyikā maṃ viheṭhayamānā dāsiyo nivāretvā mayhaṃ upakārameva akāsi. Sāhaṃ imissā guṇaṃ jānitvā imaṃ khamāpesiṃ, atha maṃ esā ‘tumhesu khamāpitesu khamissāmī’ti āhā’’ti. ‘‘Evaṃ kira uttare’’ti. ‘‘Āma, bhante, sīse me sahāyikāya pakkasappi āsitta’’nti. ‘‘Atha tayā kiṃ cintita’’nti? ‘‘Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama sahāyikāya guṇova mahanto, ahañhi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ alatthaṃ, sace me imissā upari kodho atthi, idaṃ maṃ dahatu, no ce, mā dahatū’’ti evaṃ cintetvā imaṃ mettāya phariṃ, bhanteti. Satthā ‘‘sādhu sādhu, uttare, evaṃ kodhaṃ jinituṃ vaṭṭati. Kodhano hi nāma akkodhena, akkosako anakkosantena, paribhāsako aparibhāsantena, thaddhamaccharī attano santakassa dānena, musāvādī saccavacanena jinitabbo’’ti imamatthaṃ dassento –

සිරිමා ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දානමය කටයුතු අවසානයේ තම පිරිස සමඟ උන්වහන්සේගේ පාමුල වැඳ වැටුණාය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "ඔබ අතින් වූ වරද කුමක්ද?" යි ඇගෙන් විමසා වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, ඊයේ දිනයේ මා අතින් මෙවැනි දෙයක් සිදු විය. එවිට මාගේ යෙහෙළිය (උත්තරා) මට හිරිහැර කළ දාසියන් වළක්වා මට උපකාරයක්ම කළාය. මම ඇයගේ ගුණය දැන ඇයගෙන් සමාව ඉල්ලුවෙමි. නමුත් ඇය කීවේ 'ඔබ වහන්සේ සමාව දුනහොත් පමණක් සමාව දෙන' බවයි." එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "උත්තරා, මෙය සැබෑවක්ද?" යි විමසූහ. "එසේය ස්වාමීනි, මාගේ යෙහෙළිය මාගේ හිසට උණු කළ ගිතෙල් වත් කළාය." "එවිට ඔබ කුමක් සිතුවෙහිද?" "ස්වාමීනි, චක්‍රවාටය ඉතා පටුය, බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ඉතා පහත්ය. මාගේ යෙහෙළියගේ ගුණයම උතුම්ය. මක්නිසාද යත් ඇය නිසා මට දානය දීමටත්, ධර්මය ඇසීමටත් අවස්ථාව ලැබුණි. ඉදින් මගේ සිතෙහි ඇය කෙරෙහි කිසියම් හෝ ක්‍රෝධයක් ඇත්නම්, මේ ගිතෙල් මා දවනු ලැබේවා! එසේ නැත්නම් මා නොදවනු ලැබේවා! යැයි සිතා මම මෛත්‍රිය පැතිරුවෙමි." එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "සාදු! සාදු! උත්තරා, ක්‍රෝධය ජය ගැනීමට එලෙස කටයුතු කිරීම සුදුසුය. ක්‍රෝධ කරන්නා අක්‍රෝධයෙන් ද, අසත්පුරුෂයා සත්පුරුෂකමින් ද, මසුරු තැනැත්තා දීමෙන් ද, බොරු කියන්නා සත්‍යයෙන් ද ජය ගත යුතුය" යි වදාරමින් මෙම අර්ථය පැහැදිලි කළ සේක:

‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādina’’nti. (dha. pa. 223) –

"ක්‍රෝධ කරන්නා ක්‍රෝධ නොකිරීමෙන් (මෛත්‍රියෙන්) දිනිය යුතුය. අසත්පුරුෂයා යහපත්කමින් දිනිය යුතුය. මසුරු තැනැත්තා දානයෙන් ද, බොරු කියන්නා සත්‍ය වචනයෙන් ද දිනිය යුතුය."

Imaṃ gāthaṃ vatvā gāthāpariyosāne catusaccakathaṃ abhāsi. Saccapariyosāne uttarā sakadāgāmiphale patiṭṭhahi, sāmiko ca sasuro ca sassu ca sotāpattiphalaṃ sacchikariṃsu, sirimāpi pañcasataparivārā sotāpannā ahosi. Aparabhāge uttarā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto uttaraṃ devadhītaraṃ disvā –

මෙහි ගාථාව දේශනා කර අවසානයේ චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කළ සේක. දේශනය අවසානයේ උත්තරා සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියාය. ඇයගේ ස්වාමියා ද, මාමණ්ඩිය සහ නැන්දම්මා ද සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. පන්සියයක් පිරිවර සමඟ සිරිමා ද සෝවාන් වූවාය. පසුව උත්තරා කලුරිය කර තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නාය. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තේරණන් වහන්සේ පෙර සඳහන් කළ පරිදි දිව්‍ය ලෝකයෙහි චාරිකා කරන අතරතුර උත්තරා දිව්‍ය දියණිය දැක මෙසේ විමසූහ:

124.

124.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

"පින්වත් දේවතාවිය, ඖෂධී තාරකාව සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් බැබළෙන්නාක් මෙන්, ඉතා මනහර රූපශෝභාවෙන් සියලු දිශාවන් බබුළුවමින් සිටින ඔබ කවුද?"

125.

125.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

"කිනම් පින්කමකින් මෙවැනි පැහැපත් රූපයක් ලැබුණෙහිද? කිනම් පින්කමකින් මෙහිදී ඔබගේ යහපත් ක්‍රියාවල විපාක සමෘද්ධිමත් වේද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූන් වෙත් ද, ඒ සියල්ල ඔබට ලැබෙන්නේ කිනම් පින්කමකින් ද?"

126.

126.

‘‘Pucchāmi [Pg.63] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – paṭipucchi;

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මිනිස් ලොව සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද? කිනම් පින්කමකින් මෙලෙස බැබළෙන ආනුභාවයකින් යුක්ත වූයෙහිද? ඔබගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නේ කිනම් පින්කමකින් ද?" යි නැවත විමසූහ.

127.

127.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මහා මොග්ගල්ලාන තේරණන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය, සතුටු සිතින් යුතුව ඒ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, කිනම් කර්මයක විපාකයක් දැයි මෙසේ පැවසුවාය.

128.

128.

‘‘Issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyā;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe niccahamappamattā.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම ගිහි ගෙයි වසන කල මට ඊර්ෂ්‍යාව හෝ මසුරුකම හෝ ගුණමකුකම (පලාසය) නොතිබුණි. මම ක්‍රෝධ නොකරන තැනැත්තියක වූවෙමි, ස්වාමියාගේ වචනයට කීකරු වූවෙමි, නිරතුරුවම පොහෝ දිනවල අප්‍රමාදව සිල් රැක්කෙමි."

129.

129.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

"මම සෑම මසකම දොළොස්වක, පසළොස්වක සහ අටවක යන පොහෝ දිනවල ද, පෙහෙවස් සමාදන් විය යුතු වෙනත් දිනවල ද අංග අටකින් සමන්විත වූ..."

130.

130.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

"...උපෝසථ සීලය රැක්කෙමි. සෑම කල්හිම සීලයෙහි සංවර වූවෙමි. සංවරය හා දානය යන පින්කම් නිසා මම මේ දිව්‍ය විමානයෙහි වෙසෙමි."

131.

131.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

"මම සතුන් මැරීමෙන් වැළකුණෙමි. බොරු කීමෙන් සංවර වූවෙමි. සොරකමින් ද, කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන් ද, මත්පැන් පානයෙන් ද දුරින්ම වැළකුණෙමි."

132.

132.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

"පංච ශීලයෙහි ඇලී සිටි, ආර්ය සත්‍යයන් පිළිබඳ දක්ෂ වූ, යසසින් යුත් ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මම උපාසිකාවක වූවෙමි."

133.

133.

‘‘Sāhaṃ sakena sīlena, yasasā ca yasassinī;

Anubhomi sakaṃ puññaṃ, sukhitā camhināmayā.

"එවැනි වූ මම මාගේ සීලය හා යසස නිසා කීර්තිමත් තැනැත්තියක වී, මාගේ පිනෙහි විපාක විඳිමින් කිසිදු රෝග බියක් නැතිව සුවසේ වෙසෙමි."

134.

134.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

"එම පින්කම නිසා මට මෙවැනි පැහැපත් රූපයක් ලැබුණි. එම පින්කම නිසාම මෙහිදී මාගේ විපාක සමෘද්ධිමත් වේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූන් වෙත් ද, ඒ සියල්ල මට ලැබෙන්නේ එම පින්කම නිසාමය."

135.

135.

‘‘Akkhāmi [Pg.64] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamahaṃ akāsiṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම මිනිස් ලොව සිටියදී කළ ඒ පින්කම් ගැන ඔබ වහන්සේට පවසමි. ඒ පින්කම් නිසා මම මෙලෙස බැබළෙන ආනුභාවයකින් යුක්ත වූයෙමි. මාගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි."

Devatāpissa vissajjesi.

දේවතාවිය මහා මොග්ගල්ලාන තේරණන් වහන්සේට මෙලෙස පිළිතුරු දුන්නාය.

126. Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘uttarā nāma bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya, taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.

126. "ස්වාමීනි, මාගේ වචනයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිස නමා වන්දනා කළ බව පවසනු මැනවි. 'ස්වාමීනි, උත්තරා නම් උපාසිකාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිස නමා වන්දනා කරයි' යනුවෙන් පවසනු මැනවි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා යම්කිසි ශ්‍රමණ ඵලයක පිහිටුවා වදාළේ නම්, එය අසිරිමත් කරුණකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උත්තරාව සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටුවා වදාළ සේකැයි දත යුතුය."

128. Tattha issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyāti yā ca agāramajjhe vasantīnaṃ aññāsaṃ itthīnaṃ sampattiādivisayā parasampattiusūyanalakkhaṇā issā, yañca tāvakālikādivasenāpi kiñci yācantānaṃ adātukāmatāya attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, yo ca kulapadesādinā parehi yugaggāhalakkhaṇo paḷāso uppajjati, so tividhopi pāpadhammo gehe ṭhitāya mayhaṃ satipi paccayasamavāye nāhosi na uppajji. Akkodhanāti khantimettānuddayasampannatāya akujjhanasabhāvā. Bhattu vasānuvattinīti pubbuṭṭhānapacchānipātanādinā sāmikassa anukūlabhāvena vase vattanasīlā, manāpacārinīti attho. Uposathe niccahamappamattāti ahaṃ uposathasīlarakkhaṇe niccaṃ appamattā appamādavihārinī.

128. එම ගාථාවෙහි, 'Issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyā' යන්නෙහි අර්ථය නම්: ගෘහයෙහි වාසය කරන්නා වූ අනෙකුත් ස්ත්‍රීන් තුළ අන් අයගේ සම්පත් අරමුණු කරගෙන හටගන්නා වූ පරසම්පත් නොඉවසීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ඊර්ෂ්‍යාව ද, යම් කිසිවක් ඉල්ලා පැමිණෙන අයට දීමට අකමැති වීම නිසා තම සම්පත් සඟවා ගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් මසුරුකම ද, කුල ගෝත්‍ර ආදිය මුල් කරගෙන අන් අය සමඟ තමා සමාන කර ගැටීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් යම් පලාසයක් හටගන්නේ ද, ඒ තුන් වැදෑරුම් වූ පාපී ධර්මයන් ගිහිගෙයි වාසය කළ මට එවැනි දෑ වීමට කරුණු තිබියදීත් හට නොගත්තේය. 'Akkodhanā' යනු ඉවසීම, මෙත්තාව සහ අනුකම්පාවෙන් යුක්ත වීම නිසා ක්‍රෝධ නොකරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූවා යන්නයි. 'Bhattu vasānuvattinī' යනු ස්වාමියාට පෙර අවදි වීම, ස්වාමියාට පසුව නිදා ගැනීම ආදී කරුණුවලින් ස්වාමියාට අනුකූලව හැසිරෙන, ඔහුට ප්‍රිය දේ කරන්නී යන අර්ථයයි. 'Uposathe niccahamappamattā' යනු මම උපෝසථ සීලය රැකීමෙහි නිරතුරුවම අප්‍රමාදීව, සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව වාසය කළෙමි යන්නයි.

129. Tameva uposathe appamādaṃ dassentī yesu divasesu taṃ rakkhitabbaṃ, yādisaṃ yathā ca rakkhitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cātuddasi’’ntiādimāha. Tattha cātuddasiṃ pañcadasinti pakkhassāti sambandho, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Yā ca pakkhassa aṭṭhamīti ettha cāti vacanaseso. Pāṭihāriyapakkhañcāti paṭiharaṇakapakkhañca, cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīnaṃ yathākkamaṃ ādito antato cāti pavesananikkhamanavasena uposathasīlassa paṭiharitabbaṃ pakkhañca, terasī pāṭipadā sattamī navamī [Pg.65] cāti attho. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti pāṇātipātāveramaṇīādīhi aṭṭhahaṅgehi eva suṭṭhu samāgataṃ samannāgataṃ.

129. එම උපෝසථයෙහිම අප්‍රමාදී බව පෙන්වමින්, කුමන දිනවලදී එය රැකගත යුතුද, කෙබඳු ආකාරයකින් රැකගත යුතුද යන්න පෙන්වා දීම පිණිස 'cātuddasi' යනාදිය වදාළාය. එහි 'cātuddasiṃ pañcadasinti' යන්න 'pakkhassa' (පක්ෂයෙහි) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. මෙය ඉතා සමීප සම්බන්ධයක් දැක්වීම සඳහා යෙදුණු ද්විතීයා විභක්තියයි. 'Yā ca pakkhassa aṭṭhamī' යන්නෙහි 'ca' ශබ්දයෙන් ඉතිරි කොටස සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. 'Pāṭihāriyapakkhañca' යනු රැකගත යුතු පෙළහර පක්ෂයයි. එනම් චතුර්දශී, පංචදශී සහ අෂ්ටමී උපෝසථයන්ට අනුපිළිවෙලින් මුලින් සහ අගින් සම්බන්ධ වන දින (පෙරවරු සහ පසුවරු දින) ඇතුළත් කරගනිමින් සීලය ආරක්ෂා කළ යුතු කාලයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ තෙළෙස්වක, පෑලවිය, සත්වක සහ නවවක යන දින ද ඇතුළත් වන බවයි. 'Aṭṭhaṅgasusamāgataṃ' යනු ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී වූ අංග අටකින් මනාව සමන්විත වූ (අෂ්ටාංග සීලය) යන්නයි.

130. Upavasissanti upavasiṃ. Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ. Keci pana ‘‘upavasiṃ’’icceva paṭhanti. Sadāti sappaṭihārikesu sabbesu uposathadivasesu. Sīlesūti uposathasīlesu sādhetabbesu. Nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Saṃvutāti kāyavācācittehi saṃvutā. Sadāti vā sabbakālaṃ. Sīlesūti niccasīlesu. Saṃvutāti kāyavācāhi saṃvutā.

130. 'Upavasissanti' යනු සමාදන් වූයෙමි (අතීත කාල) යන අර්ථයයි. මෙහි අනාගත කාල රූපය අතීත කාලය හැඟවීම පිණිස යෙදී ඇත. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'upavasiṃ' කියාම කියවති. 'Sadā' යනු පෙළහර පක්ෂය ඇතුළු සියලුම උපෝසථ දිනවලදී යන්නයි. 'Sīlesū' යනු සම්පූර්ණ කළ යුතු උපෝසථ සීලයන්හි යන්නයි. මෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ නිපදවිය යුතු හෝ සම්පූර්ණ කළ යුතු යන අර්ථයෙනි. 'Saṃvutā' යනු කය, වචනය සහ සිතින් සංවර වූවා යන්නයි. නැතහොත් 'sadā' යනු සෑම කල්හිම යන්නයි. 'Sīlesū' යනු නිත්‍ය සීලයෙහි යන්නයි. 'Saṃvutā' යනු කයින් සහ වචනයෙන් සංවර වූවා යන්නයි.

131. Idāni taṃ niccasīlaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇassa atipāto pāṇavadho pāṇaghāto pāṇātipāto, atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārapavattā vadhakacetanā. Tato pāṇātipātā. Viratāti oratā, nivattāti attho.

131. දැන් ඒ නිත්‍ය සීලය පෙන්වා දීම සඳහා 'pāṇātipātā viratā' යනාදිය වදාළාය. එහි 'pāṇo' යනු ව්‍යවහාරිකව සත්වයා වන අතර පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. සත්වයෙකු විනාශ කිරීම, මැරීම ප්‍රාණාතිපාතය නම් වේ. එහි අර්ථය නම්, ජීවත්වන සත්වයෙකු බව දැන දැනම, ඔහුගේ ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලීමේ උපක්‍රමයකින් හටගන්නා වූ, කය හෝ වචනය යන ද්වාර දෙකින් එකක සිදුවන මරාදැමීමේ චේතනාවයි. 'Tato pāṇātipātā viratā' යනු ඒ ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණා වූ, එයින් බැහැර වූ යන අර්ථයයි.

Musāvādāti musā nāma visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo vā kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena parassa visaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Atha vā musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpetukāmassa tathā viññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Tato musāvādā saññatā oratā, viratāti attho. Ca-saddo sampiṇḍanattho.

'Musāvādā' යන්නෙහි 'musā' නම් රවටන අදහසින් අනුන්ගේ යහපත විනාශ කරන්නා වූ වචනයෙන් හෝ කයෙන් කරන ප්‍රයෝගයයි. රවටන අදහසින් අනුන් මුළා කරන කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් හටගන්වන චේතනාව මුසාවාදයයි. එසේත් නැතහොත් 'musā' යනු අසත්‍ය වූ, සිදු නොවූ කරුණකි. 'Vādo' යනු ඒ අසත්‍යය සත්‍ය ලෙස අන් අයට හැඟවීම පිණිස ඇති වන චේතනාවයි. 'Tato musāvādā saññatā' යනු ඒ මුසාවාදයෙන් සංවර වූ, වැළකුණු යන අර්ථයයි. 'Ca' ශබ්දය කරුණු එක් කිරීමේ අර්ථය පිණිස යෙදී ඇත.

Theyyāti theyyaṃ vuccati thenabhāvo, corikāya parassaharaṇanti attho. Atthato parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā theyyaṃ. Tato theyyā saññatā, ārakāti vā sambandho.

'Theyyā' යන්නෙහි 'theyyaṃ' යනු සොරකම් කරන ස්වභාවයයි. සොරකමින් අනුන් සතු දෑ පැහැර ගැනීම මෙයින් අදහස් වේ. අර්ථය වශයෙන් ගතහොත්, අනුන් සතු දෙයක් බව දැන දැනම, එය පැහැර ගැනීමේ උපක්‍රමය හටගන්වන සොර සිත 'තෙය්‍ය' හෙවත් සොරකමයි. 'Tato theyyā saññatā' යනු ඒ සොරකමින් සංවර වූ හෝ එයින් බොහෝ දුරට වැළකුණු යන සම්බන්ධයයි.

Aticārāti aticca cāro aticāro, lokamariyādaṃ atikkamitvā agamanīyaṭṭhāne kāmavasena cāro micchācāroti attho. Agamanīyaṭṭhānaṃ nāma – purisānaṃ māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā [Pg.66] sārakkhā saparidaṇḍāti dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhaṭacumbaṭā dāsī ca bhariyā kammakārī ca bhariyā dhajāhaṭā muhuttikāti dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ aññapurisā agamanīyaṭṭhānaṃ, idameva idha adhippetaṃ. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārapavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā aticāro. Tasmā aticārā.

'Aticārā' යනු සීමාව ඉක්මවා යාමයි. ලෝක සම්මත සීමාවන් ඉක්මවා ගොස් නොයා යුතු තැන්හි කාම වසඟයෙන් හැසිරීම මිච්ඡාචාරය නම් වේ. 'Agamanīyaṭṭhāna' (නොයා යුතු තැන) යනු: පුරුෂයන් සඳහා - මව විසින් රකිනු ලබන, පියා විසින් රකිනු ලබන, මවුපියන් දෙදෙනා විසින් රකිනු ලබන, සොහොයුරා විසින් රකිනු ලබන, සොහොයුරිය විසින් රකිනු ලබන, ඥාතීන් විසින් රකිනු ලබන, ගෝත්‍රය විසින් රකිනු ලබන, ධර්මය විසින් රකිනු ලබන, ආරක්ෂා සහිත වූ, දඬුවම් නියම කර ඇති යන ස්ත්‍රීන් දස දෙනා ද; ධනයෙන් මිලට ගත්, කැමැත්තෙන් වසන, භෝග සම්පත් දී වසන, වස්ත්‍ර දී වසන, දිය බඳුනක අත බහා ගිවිසුම් ගත්, හිස් රෙදි කඩ ඉවත් කර වසන, දාසි වූත් භාර්යාව වූත්, සේවිකාව වූත් භාර්යාව වූත්, යුද්ධයෙන් පැහැරගත්, මොහොතකට භාර්යාව වූ යන ස්ත්‍රීන් දස දෙනා ද ඇතුළුව ස්ත්‍රීන් විසි දෙනෙකි. ස්ත්‍රීන් සඳහා නම්, ආරක්ෂා සහිත වූ සහ දඬුවම් නියම කර ඇති දෙදෙනා ද, ධනයෙන් මිලට ගත් ආදී දස දෙනා ද යන දොළොස් දෙනා හැර අනෙක් පුරුෂයන් 'නොයා යුතු තැන්' වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ ද මේ දොළොස් දෙනා පිළිබඳවයි. ලක්ෂණය වශයෙන් ගතහොත්, අසද්ධර්මයෙහි (කාම මිච්ඡාචාරයෙහි) නිරත වීමේ අදහසින් කාය ද්වාරයෙහි පවතින අගමනීය ස්ථානයන්හි හැසිරීමේ චේතනාව 'අතිචාරය' වේ. එයින් (වැළකුණු බැවින්) 'tasmā aticārā' යයි කියන ලදී.

Majjapānāti majjaṃ vuccatimadanīyaṭṭhena surā ca merayañca, pivanti tenāti pānaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ. Yāya dussīlyacetanāya majjasaṅkhātaṃ piṭṭhasurā, pūvasurā, odaniyasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañcabhedaṃ suraṃ vā, pupphāsavo, phalāsavo, madhvāsavo, guḷāsavo, sambhārasaṃyuttoti pañcabhedaṃ merayaṃ vā bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivati, sā cetanā majjapānaṃ. Tasmā majjapānā ārakā viratā.

'Majjapānā' යන්නෙහි, මත්වන අර්ථයෙන් සුරා සහ මේරය 'මජ්ජ' (මදයට හේතු වන දෑ) නම් වේ. එය පානය කරන බැවින් 'පාන' නම් වේ. මත්පැන් පානය කිරීම මජ්ජපානයි. යම් දුස්සීල චේතනාවකින්, පිටිවලින් කළ සුරාව, කැවිලිවලින් කළ සුරාව, බතින් කළ සුරාව, මල්වඩම් එකතු කර කළ සුරාව, ද්‍රව්‍ය රැසක් එක් කර කළ සුරාව යන පස් වැදෑරුම් සුරාව හෝ මල් ආසවය, ගෙඩි ආසවය, මී පැණි ආසවය, උක් පැණි ආසවය, සම්හාර එක් කළ ආසවය යන පස් වැදෑරුම් මේරය හෝ බිඳුවක් හෝ තණ අගකින් පවා පානය කරයි ද, ඒ චේතනාව මජ්ජපානයයි. ඒ මත්පැන් පානයෙන් දුරස් වූ, විශේෂයෙන් වැළකුණු යන අර්ථයයි.

132. Evaṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādinā pahātabbadhammavasena vibhajitvā dassitaṃ niccasīlaṃ puna samādātabbatāvasena ekato katvā dassentī ‘‘pañcasikkhāpade ratā’’ti āha. Tattha sikkhāpadanti sikkhitabbapadaṃ, sikkhākoṭṭhāseti attho. Atha vā jhānādayo sabbepi kusalā dhammā sikkhitabbato sikkhā, pañcasu pana sīlaṅgesu yaṃkiñci aṅgaṃ tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena padanti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadaṃ, pañca sīlaṅgāni. Tasmiṃ pañcavidhe sikkhāpade ratā abhiratāti pañcasikkhāpade ratā. Ariyasaccāna kovidāti pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu ariyasaccesu kusalā nipuṇā, paṭividdhacatusaccāti attho. Gotamassāti bhagavantaṃ gottena kitteti. Yasassinoti kittimato, parivāravato vā.

132. මෙසේ 'pāṇātipātā viratā' යනාදියෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු ධර්මයන් වශයෙන් බෙදා දක්වා, නැවත සමාදන් විය යුතු ධර්මයන් වශයෙන් ඒ නිත්‍ය සීලය එක් කොට දැක්වීමට 'pañcasikkhāpade ratā' යැයි වදාළාය. එහි 'sikkhāpadaṃ' යනු හික්මිය යුතු කරුණ, හික්මීමේ කොටස යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් ධ්‍යාන ආදී සියලු කුසල ධර්මයන් හික්මිය යුතු බැවින් 'ශික්ෂා' නම් වේ. සීල අංග පහෙන් යම් කිසි අංගයක් ඒ ශික්ෂාවන් පිහිටන බැවින් 'පද' නම් වේ. එබැවින් ශික්ෂාවන්ට පදයක් (පිහිටක්) වන බැවින් ශික්ෂාපද නම් වේ. එනම් සීල අංග පහයි. ඒ පස් වැදෑරුම් ශික්ෂාපදයෙහි ඇලුණු, මනාව ඇලුණු බැවින් 'pañcasikkhāpade ratā' නම් වේ. 'Ariyasaccāna kovidā' යනු පිරිසිඳ දැනීම, ප්‍රහාණය කිරීම, සාක්ෂාත් කිරීම සහ වැඩීම යන අභිසමය වශයෙන් දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මග්ග යන සිව් අරිසච්චයන්හි දක්ෂ වූ, සියුම් ප්‍රඥා ඇති, සත්‍ය සතර අවබෝධ කළ යන අර්ථයයි. 'Gotamassā' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගෝත්‍ර නාමයෙන් ප්‍රශංසා කරයි. 'Yasassino' යනු කීර්තිමත් වූ හෝ පිරිවර සහිත වූ යන්නයි.

133. Sāhanti sā yathāvuttaguṇā ahaṃ. Sakena sīlenāti anussukitādinā attano sabhāvasīlena ca uposathasīlādisamādānasīlena ca kāraṇabhūtena. Tañhi sattānaṃ kammassakatāya hitasukhāvahatāya ca visesato ‘‘saka’’nti vuccati. Tenevāha –

133. ‘සාහං’ යනු ඉහත කී ගුණවලින් යුක්ත වූ ඒ මම යන්නයි. ‘සකේන සීලේන’ යනු ඊර්ෂ්‍යාවක් නොමැති වීම ආදී වූ තමාගේ ස්වභාවික සීලයෙන් මෙන්ම උපෝසථ සීලාදී සමාදන් වූ සීලයෙන් ද යන අර්ථයයි. සැබවින්ම, සත්වයන්ගේ කර්මය තමා සතු දෙයක් වීම නිසාත්, එය හිතසුව පිණිස පවතින නිසාත් විශේෂයෙන් ම එය ‘තමාගේ’ (සකං) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසාම මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Tañhi [Pg.67] tassa sakaṃ hoti, tañca ādāya gacchati;

Tañcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī’’ti. (saṃ. ni. 1.115);

“සැබවින්ම ඒ (සීලය) ඔහුට තමාගේම වූ දෙයක් වෙයි, ඔහු එය රැගෙන (පරලොව) යයි. තමා අත් නොහරින සෙවණැල්ල මෙන් එය ඔහු පසුපසම එන්නේය.”

Yasasā ca yasassinīti ‘‘uttarā upāsikā sīlācārasampannā anussukī amaccharī akkodhanā’’tiādinā ‘‘āgataphalā viññātasāsanā’’tiādinā ca yathābhūtaguṇādhigatena jalatale telena viya samantato patthaṭena kittisaddena yasassinī kittimatī, tena vā sīlaguṇena idha adhigatena yasaparivārena yasassinī sampannaparivārā. Anubhomi sakaṃ puññanti yathūpacitaṃ attano puññaṃ paccanubhomi. Yassa hi puññaphalaṃ anubhūyati, phalūpacārena taṃ puññampi anubhūyatīti vuccati. Atha vā puthujjanabhāvato sucaritaphalampi ‘‘puñña’’nti vuccati. Yathāha ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. Sukhitā camhināmayāti dibbasukhena ca phalasukhena ca sukhitā camhi bhavāmi, kāyikacetasikadukkhābhāvato anāmayā arogā.

‘යසසා ච යසස්සිනී’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උත්තරා උපාසිකාව සීලාචාර ගුණයෙන් යුක්ත වූ, ඊර්ෂ්‍යා නොකරන, මසුරුකම් නැති, ක්‍රෝධ නොකරන තැනැත්තියක වූ බැවිනි. ඇය මාර්ග ඵලයට පත් වූ, ශාසනය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තියකි. ජලය මතුපිට තෙල් පැතිරෙන්නාක් මෙන් ඇයගේ කීර්ති රාවය දසත පැතිර ගිය බැවින් ඇය කීර්තිමත් තැනැත්තියක් වූවාය. එමෙන්ම එම සීල ගුණය නිසාම මෙහි (දිව්‍ය ලෝකයේ) ලත් යස පිරිවරින් යුක්ත වූවාය. ‘අනුභෝමි සකං පුඤ්ඤං’ යනු මා විසින් රැස් කරන ලද පිනේ විපාකය මම භුක්ති විඳිමි යන්නයි. යමෙකු පිනක විපාකය විඳින විට, එය ඵලූපචාර ක්‍රමයට ‘පින අනුභව කරයි’ ලෙස ද හැඳින්වේ. එසේත් නැතිනම් පෘථග්ජන ස්වභාවය අනුව සුචරිතයේ විපාකය ද ‘පින’ නමින් හැඳින්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, “මහණෙනි, කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීම නිසා මෙසේ පින වැඩෙන්නේය” කියාය. ‘සුඛිතා චම්හිනාමයා’ යනු දිව්‍ය සැපයෙන් සහ ඵල සැපයෙන් යුක්තව මම සුවපත් වෙමි, කායික මානසික දුක් නැති බැවින් නිරෝගී වෙමි යන්නයි.

136. Mama cāti ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘mama vacanena ca vandeyyāsi, na tava sabhāvenevā’’ti vandanaṃ samuccinoti. Anacchariyantiādinā attano ariyasāvikābhāvassa pākaṭabhāvaṃ dasseti. Taṃ bhagavātiādi saṅgītikāravacanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

136. ‘මම ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. එයින් “මගේ වචනයෙන් ද (භාග්‍යවතුන් වහන්සේට) වන්දනා කරන්න, ඔබගේ අභිමතය පරිදි පමණක් නොව” යැයි වන්දනා කිරීමේ ක්‍රියාව සම්බන්ධ කරයි. ‘අනච්ඡරියං’ යනාදී පාඨයෙන් ඇය ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක වීමේ පැහැදිලි බව දක්වයි. ‘තං භගවා’ යනාදිය සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලාගේ වචන වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය.

Uttarāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

උත්තරා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

16. Sirimāvimānavaṇṇanā

16. සිරිමා විමාන වර්ණනාව.

Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti sirimāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena heṭṭhā anantaravatthumhi vuttā sirimā gaṇikā sotāpattiphalassa adhigatattā vissajjitakiliṭṭhakammantā hutvā saṅghassa aṭṭha salākabhattāni paṭṭhapesi. Ādito paṭṭhāya nibaddhaṃ aṭṭha bhikkhū gehaṃ āgacchanti. Sā ‘‘sappiṃ gaṇhatha khīraṃ gaṇhathā’’tiādīni vatvā tesaṃ patte pūreti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, devasikaṃ soḷasakahāpaṇaparibbayena piṇḍapāto dīyati. Athekadivasaṃ eko bhikkhu tassā gehe [Pg.68] aṭṭhakabhattaṃ bhuñjitvā tiyojanamatthake ekaṃ vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ sāyaṃ therupaṭṭhāne nisinnaṃ pucchiṃsu, ‘‘āvuso, kahaṃ bhikkhaṃ gahetvā idhāgatosī’’ti? ‘‘Sirimāya aṭṭhakabhattaṃ me bhutta’’nti. ‘‘Taṃ manāpaṃ katvā deti, āvuso’’ti. ‘‘Na sakkā tassā bhattaṃ vaṇṇetuṃ, atipaṇītaṃ katvā deti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, tassā pana deyyadhammatopi dassanameva uttaritaraṃ’’. Sā hi itthī evarūpā ca evarūpā cāti tassā guṇe kathesi.

‘යුත්තා ච තේ පරමලංකතා හයා’ යනු සිරිමා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දකනිවාප නම් වූ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි, මීට පෙර උත්තරා කථා පුවතෙහි සඳහන් වූ සිරිමා නම් ගණිකාව සෝවාන් ඵලයට පත් වූ බැවින් අකුසල සහගත වෘත්තිය අත්හැර, සංඝයා වහන්සේ උදෙසා අට දෙනෙකුට සලාක බත් දීමට කටයුතු කළාය. ආරම්භයේ සිටම නිරන්තරයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා අට නමක් ඇගේ නිවසට වඩිති. ඇය “ගිතෙල් ගන්න, කිරි ගන්න” යැයි පවසමින් උන්වහන්සේලාගේ පාත්‍ර පුරවන්නීය. එක් නමකට ලැබෙන දානය භික්ෂූන් තුන් හතර නමකට වුව ද සෑහෙයි. දිනපතා කහවණු දහසයක් වියදම් කොට දානය පිරිනමනු ලබයි. දිනක් එක් භික්ෂුවක් ඇගේ නිවසින් අෂ්ටක බත (සලාක බත) වළඳා යොදුන් තුනක් ඈතින් පිහිටි විහාරයකට වැඩම කළේය. සවස් කාලයේ තෙරවරුන් උපස්ථානයට රැස් වූ තැන වැඩසිටි උන්වහන්සේගෙන් “ඇවැත්නි, කොහෙන් දානය වළඳා මෙහි පැමිණියේද?” යැයි විමසූහ. “මම සිරිමාගේ අෂ්ටක බත වැළඳුවෙමි” යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. “ඇවැත්නි, ඇය ප්‍රණීත ලෙස දානය දෙන්නේද?” යැයි ඇසූහ. “ඇයගේ දානය වර්ණනා කර නිම කළ නොහැක. ඉතා ප්‍රණීතව පිළියෙළ කර දෙයි. එක් නමකගේ දානය තුන් හතර නමකට සෑහෙයි. ඇගේ දානයටත් වඩා ඇයව දැකීමම ඉතා උතුම්ය” යැයි පවසා ඇගේ ගුණ වර්ණනා කළේය.

Atheko bhikkhu tassā guṇakathaṃ sutvā adisvāpi savaneneva sinehaṃ uppādetvā ‘‘mayā tattha gantvā taṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti attano vassaggaṃ kathetvā taṃ bhikkhuṃ ṭhitikaṃ pucchitvā ‘‘sve, āvuso, tasmiṃ gehe tvaṃ saṅghatthero hutvā aṭṭhakabhattaṃ labhissasī’’ti sutvā taṅkhaṇaññeva pattacīvaramādāya pakkanto pātova aruṇe uggacchante salākaggaṃ pavisitvā ṭhito saṅghatthero hutvā tassā gehe aṭṭhakabhattaṃ labhi. Yo pana so bhikkhu hiyyo bhuñjitvā pakkāmi, tassa gatavelāyamevassā sarīre rogo uppajji. Tasmā ābharaṇāni omuñcitvā nipajji. Athassā dāsiyo aṭṭhakabhattaṃ labhituṃ āgate bhikkhū disvā ārocesuṃ. Sā gantvā sahatthā patte gahetuṃ vā nisīdāpetuṃ vā asakkontī dāsiyo āṇāpesi ‘‘ammā patte gahetvā ayye nisīdāpetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya patte pūretvā dethā’’ti. Tā ‘‘sādhu, ayye’’ti bhikkhū pavesetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya bhattassa patte pūretvā tassā ārocayiṃsu. Sā ‘‘maṃ pariggahetvā netha, ayye vandissāmī’’ti vatvā tāhi pariggahetvā bhikkhūnaṃ santikaṃ nītā vedhamānena sarīrena bhikkhū vandi. So bhikkhu taṃ oloketvā cintesi ‘‘gilānāya tāva ayaṃ etissā rūpasobhā, arogakāle pana sabbābharaṇapaṭimaṇḍitāya imissā kīdisī rūpasampattī’’ti. Athassa anekavassakoṭisannicito kileso samudācari. So aññāṇī hutvā bhattaṃ bhuñjituṃ asakkonto pattaṃ ādāya vihāraṃ gantvā pattaṃ pidhāya ekamante ṭhapetvā cīvarakaṇṇaṃ pattharitvā nipajji. Atha naṃ eko sahāyako bhikkhu yācantopi bhojetuṃ nāsakkhi, so chinnabhatto ahosi.

එකල එක් භික්ෂුවක් ඇගේ ගුණකථාව අසා, ඇයව නොදැකම හුදු ඇසීමෙන්ම සෙනෙහසක් උපදවාගෙන, “මම එතැනට ගොස් ඇයව දැකිය යුතුයි” කියා සිතා, තම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය පවසා, පසුදින සිරිමාගේ නිවසේ අෂ්ටක බත ලැබෙන වාරය තමාට හිමිවන බව දැනගෙන, එසැණින්ම පා සිවුරු ගෙන පිටත් විය. පසුදා අරුණෝදයෙහි සලාක දෙන ස්ථානයට ගොස් සංඝ පීතෘවරයා ලෙස සිරිමාගේ නිවසට ලැබෙන සලාකය ලබාගත්තේය. යම් භික්ෂුවක් ඊයේ දානය වළඳා ගියේද, උන්වහන්සේ ගිය විගසම සිරිමාගේ ශරීරයේ රෝගයක් හටගත්තේය. එබැවින් ඇය ආභරණ ඉවත් කර වැතිර සිටියාය. අෂ්ටක බත ගැනීමට භික්ෂූන් වැඩම කළ විට දාසියෝ ඒ බව ඇයට සැළ කළහ. තමාටම දෑතින් පාත්‍ර ගැනීමට හෝ උන්වහන්සේලා අසුන් ගැන්වීමට නොහැකි වූ ඇය, “දරුවෙනි, පාත්‍ර ගෙන ස්වාමීන් වහන්සේලා අසුන් ගන්වා, කැඳ සහ කැවිලි පූජා කර, දාන වේලාවේදී පාත්‍ර පුරවා දන් දෙන්න” යැයි අණ කළාය. දාසියෝ “එසේය මෑණියනි” කියා භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇතුළට වැඩමවා, කැඳ සහ කැවිලි පූජා කර, දාන වේලාවේදී පාත්‍ර බතින් පුරවා ඇයට සැළ කළහ. ඇය “මාව ඔසවාගෙන යන්න, මම ස්වාමීන් වහන්සේලාට වඳින්නෙමි” යි කියා දාසියන් විසින් ඔසවාගෙන යනු ලැබ වෙවුලන ශරීරයෙන් යුතුව භික්ෂූන්ට වැන්දාය. ඒ භික්ෂුව ඇය දෙස බලා “මේ සිරිමා ගිලන්ව සිටියදීත් මෙතරම් රූප සෝභාවකින් යුක්ත නම්, නිරෝගීව සකල ආභරණයෙන් සැරසී සිටින කල ඇගේ රූප සම්පත්තිය කෙබඳු වනු ඇත්ද?” යි සිතීය. එවිට අනේක වර්ෂ කෝටි ගණනක් පුරා රැස් වූ කෙලෙස් ඔහු කෙරෙහි ඉපදුණි. ඔහු සිහිමුළා වූවෙකු මෙන් දානය වැළඳීමට නොහැකිව, පාත්‍රය ගෙන විහාරයට ගොස්, පාත්‍රය වසා එකත්පසක තබා, සිවුරු කොනක් එළාගෙන වැතිර ගත්තේය. එවිට ඔහුගේ යහළු භික්ෂුවක් කොතෙක් ඇවිටිලි කළත් ඔහුට දානය වැළඳවීමට නොහැකි විය. ඔහු එදින ආහාර වර්ජිතව සිටියේය.

Taṃ [Pg.69] divasameva sāyanhasamaye sirimā kālamakāsi. Rājā satthu sāsanaṃ pesesi ‘‘bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā kālamakāsī’’ti. Satthā taṃ sutvā rañño sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sirimāya sarīrajhāpanakiccaṃ natthi, āmakasusāne taṃ yathā kākādayo na khādanti, tathā nipajjāpetvā rakkhāpethā’’ti. Rājā tathā akāsi. Paṭipāṭiyā tayo divasā atikkantā, catutthe divase sarīraṃ uddhumāyi, navahi vaṇamukhehi puḷavakā pagghariṃsu, sakalasarīraṃ bhinnasālibhattacāṭi viya ahosi. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘ṭhapetvā geharakkhaṇakadārake sirimāya dassanatthaṃ anāgacchantānaṃ aṭṭha kahāpaṇā daṇḍo’’ti. Satthu santikañca pesesi ‘‘buddhappamukho kira saṅgho sirimāya dassanatthaṃ āgacchatū’’ti. Satthā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘sirimāya dassanatthaṃ gamissāmā’’ti.

එදිනම සවස් කාලයේ සිරිමාවන් කළුරිය කළාය. එවිට රජතුමා, "ස්වාමීනි, ජීවකගේ බාල සොහොයුරිය වූ සිරිමා කළුරිය කළාය" යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පණිවිඩයක් යැවීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය අසා, "සිරිමාගේ ශරීරය ආදාහනය නොකරන්න. කපුටන් ආදී සතුන් එය අනුභව නොකරන ලෙස අමු සොහොනක තබා ආරක්ෂා කරවන්න" යි රජතුමාට දන්වා යැවූ සේක. රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පරිදිම කළේය. පිළිවෙළින් දින තුනක් ගත විය. හතරවන දිනයේදී ශරීරය ඉදිමී ගියේය. ශරීරයේ ද්වාර නවයකින් පණුවන් වැගිරෙන්නට විය. මුළු ශරීරයම බිඳී ගිය හැල් බත් සැලියක් මෙන් විය. එවිට රජතුමා, "නිවෙස් ආරක්ෂා කරන කුඩා දරුවන් හැර, සිරිමාවන් බැලීමට නොපැමිණෙන අයට කහවණු අටක දඩයක් නියම කෙරේ" යි නගරයේ අණ බෙර කරවීය. තවද බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත, "බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නය සිරිමාවන් බැලීම පිණිස වඩින සේක්වා" යි ඇරයුම් කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේද, "මහණෙනි, අපි සිරිමාවන් බැලීමට යමු" යි භික්ෂූන්ට වදාළ සේක.

Sopi daharabhikkhu cattāro divase kassaci vacanaṃ aggahetvā chinnabhattova nipajji. Patte bhattaṃ pūtikaṃ jātaṃ, patte malampi uṭṭhahi. Atha so sahāyakabhikkhunā upasaṅkamitvā ‘‘āvuso satthā sirimāya dassanatthaṃ gacchatī’’ti vuccamāno tathā chātajjhattopi ‘‘sirimā’’ti vuttapadeyeva sahasā uṭṭhahitvā ‘‘satthā sirimaṃ daṭṭhuṃ gacchati, tvampi gamissasī’’ti? ‘‘Āma gamissāmī’’ti bhattaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā thavikāya pakkhipitvā bhikkhusaṅghena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto ekapasse aṭṭhāsi, bhikkhunisaṅghopi rājaparisāpi upāsakaparisāpi upāsikāparisāpi ekekapasse aṭṭhaṃsu.

පෙර කී ඒ තරුණ භික්ෂුවද දින හතරක් පුරා කිසිවෙකුගේ බසක් නොඅසා, ආහාර වර්ජනය කරමින්ම නිදා සිටියේය. පාත්‍රයේ තිබූ බත් නරක් වී ගිය අතර පාත්‍රයේ මලකඩ පවා බැඳුණි. එවිට ඔහුගේ මිත්‍ර භික්ෂුවක් ඔහු වෙත පැමිණ, "ඇවැත්නි, බුදුරජාණන් වහන්සේ සිරිමාවන් බැලීමට වඩින සේක" යි පැවසූ කල්හි, කුසගින්නේ සිටියද "සිරිමා" යන වචනය ඇසූ සැණින්ම වහා නැගී සිටියේය. "බුදුරජාණන් වහන්සේ සිරිමාවන් බැලීමට වඩිනවා, ඔබත් යනවාද?" යි ඇසූ විට, "එසේය, මම එන්නෙමි" යි පවසා නරක් වූ බත් ඉවත් කර, පාත්‍රය සෝදා මල්ලේ බහාගෙන මහා සංඝරත්නය සමඟ පිටත් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා සංඝයා පිරිවරාගෙන එක් පසෙක වැඩ සිටි සේක. භික්ෂුණී සංඝයාද, රජ පිරිසද, උපාසක පිරිසද, උපාසිකා පිරිසද වෙන වෙනම එක් පසෙක සිට ගත්හ.

Satthā rājānaṃ pucchi ‘‘kā esā, mahārājā’’ti? ‘‘Bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā nāmā’’ti. ‘‘Sirimā esā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Tena hi nagare bheriṃ carāpehi ‘‘sahassaṃ datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti. Rājā tathā kāresi, ekopi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā satthu ārocesi ‘‘na gaṇhanti bhante’’ti, tena hi mahārāja agghaṃ ohāpehīti. Rājā ‘‘pañcasatāni datvā gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā kañci gaṇhanakaṃ adisvā ‘‘aḍḍhateyyasatāni, dvesatāni, sataṃ, paññāsaṃ, pañcavīsati, vīsati kahāpaṇe, dasa kahāpaṇe, pañca kahāpaṇe, ekaṃ kahāpaṇaṃ, aḍḍhaṃ, pādaṃ, māsakaṃ, kākaṇikaṃ [Pg.70] datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā ‘‘mudhāpi gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpesi, tathāpi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā ‘‘mudhāpi, bhante, gaṇhanto natthī’’ti āha. Satthā ‘‘passatha, bhikkhave, mahājanassa piyamātugāmaṃ, imasmiṃyeva nagare sahassaṃ datvā pubbe ekadivasaṃ labhiṃsu, idāni mudhāpi gaṇhanto natthi evarūpaṃ nāma rūpaṃ khayavayappattaṃ āharimehi alaṅkārehi vicittakataṃ navannaṃ vaṇṇamukhānaṃ vasena arubhūtaṃ tīhi aṭṭhisatehi samussitaṃ niccāturaṃ kevalaṃ bālamahājanena bahudhā saṅkappitatāya bahusaṅkappaṃ addhuvaṃ attabhāva’’nti dassento –

බුදුරජාණන් වහන්සේ, "මහාරාජ, මේ කවුද?" යි රජුගෙන් විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, මේ ජීවකගේ බාල සොහොයුරිය වූ සිරිමා ය" යි රජතුමා පිළිතුරු දුන්නේය. "මේ සිරිමාද?" යි ඇසූ විට, "එසේය ස්වාමීනි" යි කීය. "එසේ නම් නගරයේ අණ බෙර කරවන්න: 'කහවණු දහසක් දී සිරිමාවන් ලබා ගන්න'" යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. රජතුමා එසේ අණ බෙර කරවූ නමුත්, "හ්ම්" කියා හෝ ඇයව ගැනීමට කිසිවෙක් ඉදිරිපත් නොවීය. රජතුමා, "ස්වාමීනි, කිසිවෙක් ඇයව ගන්නේ නැත" යි බුදුරජාණන් වහන්සේට දැන්වීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "මහාරාජ, එසේ නම් මිල අඩු කරන්න" යි වදාළ සේක. රජතුමා කහවණු පන්සියයේ සිට පිළිවෙළින් දෙසිය පනහ, දෙසියය, සියය, පනහ, විසි පහ, විස්ස, දහය, පහ, එක, අඩ කහවණුව, මසක හා කාකණික දක්වා මිල අඩු කරමින් අණ බෙර කරවූ නමුත් කිසිවෙකු ඉදිරිපත් නොවීය. අවසානයේ "නොමිලේ හෝ සිරිමාවන් ලබා ගන්න" යැයි අණ බෙර කරවූ නමුත් කිසිවෙක් ඉදිරිපත් නොවීය. රජතුමා, "ස්වාමීනි, නොමිලේ ගැනීමටවත් කිසිවෙකු නැත" යි කීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "මහණෙනි, මහා ජනයාට ප්‍රිය වූ මේ ස්ත්‍රිය දෙස බලන්න. මේ නගරයේම මීට පෙර දිනකට කහවණු දහසක් දී ඇයව ලබා ගත්හ. දැන් නොමිලේ ගැනීමටවත් කිසිවෙක් නැත. මෙබඳු වූ රූපය ක්ෂය වීමට හා විනාශ වීමට පත් වේ. බාහිර ආභරණවලින් විසිතුරු කරන ලද, දොරටු නවයකින් යුත් තුවාලයක් බඳු වූ, ඇට තුන්සියයකින් සැදුම්ලත්, නිරතුරුවම ගිලන් වූ, අඥාන ජනයා විසින් නා නා ප්‍රකාරව මවා ගත්, අස්ථිර වූ මේ ශරීරය දෙස බලන්න" යැයි වදාරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhitī’’ti. (theragā. 1160) –

"ඇඳුම් පැළඳුම් හා ආභරණවලින් විසිතුරු කරන ලද, (ඇටසැකිල්ලක් මත) ගොඩනැගූ, නව දොරටුවලින් යුත් තුවාලයක් බඳු වූ, නිරතුරුව ගිලන් වූ, බොහෝ දෙනා විසින් (සුභ වශයෙන්) මවා ගත්, ස්ථිර පැවැත්මක් නැති මේ ශරීරය දෙස බලන්න."

Gāthamāha. Desanāpariyosāne sirimāya paṭibaddhacitto bhikkhu vigatachandarāgo hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සිරිමාවන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස ඇලී සිටි ඒ භික්ෂුව කාම රාගය දුරු කර විපස්සනා වඩා අරිහත් ඵලයට පත් විය. තවද අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන් හට ධර්මාවබෝධය (සෝවාන් ආදී මාර්ගඵල ලැබීම) සිදුවිය.

Tena ca samayena sirimā devakaññā attano vibhavasamiddhiṃ oloketvā āgataṭṭhānaṃ olokentī purimattabhāve attano sarīrasamīpe bhikkhusaṅghaparivutaṃ bhagavantaṃ ṭhitaṃ mahājanakāyañca sannipatitaṃ disvā pañcahi devakaññāsatehi parivutā pañcahi rathasatehi dissamānakāyā āgantvā rathato otaritvā saparivārā bhagavantaṃ vanditvā katañjalī aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato avidūre ṭhito hoti. So bhagavantaṃ etadavoca ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā ekaṃ pañhaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Āyasmā vaṅgīso taṃ sirimaṃ devadhītaraṃ –

එකල්හි සිරිමා දිව්‍යංගනාව තමා ලැබූ දිව්‍ය සම්පත් දෙස බලා, තමා කොහේ සිට පැමිණියේදැයි විමසා බලන්නී, පෙර ආත්මයේ තම ශරීරය අසල මහා සංඝරත්නය පිරිවරා වැඩ සිටින බුදුරජාණන් වහන්සේ හා රැස්ව සිටින මහා ජනකාය දැක, පන්සියයක් දිව්‍යංගනාවන් පිරිවරා දිව්‍ය රථ පන්සියයකින් යුතුව පැමිණියාය. ඇය රථයෙන් බැස පිරිවර සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ ඇඳිලි බැඳගෙන එකත්පසක සිට ගත්තාය. ඒ අවස්ථාවේ ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරණුවෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට නුදුරින් සිටියහ. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එක් ප්‍රශ්නයක් විමසීමට මට අදහසක් උපදී." "වංගීස, ඔබට වැටහෙන පරිදි එය විමසන්න" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එවිට ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරණුවෝ සිරිමා දිව්‍යංගනාවගෙන් මෙසේ විමසූහ:

137.

137.

‘‘Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā, adhomukhā aghasigamā balī javā;

Abhinimmitā pañcarathāsatā ca te, anventi taṃ sārathicoditā hayā.

"දිව්‍යමය ආභරණවලින් මැනවින් අලංකාර කරන ලද, අහසින් ගමන් කරන, බලසම්පන්න, වේගවත් අසුන් ඔබගේ රථයට යොදා ඇත. ඔබගේ කුසල් කර්මය විසින් මවා දෙන ලද, රියදුරන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන අසුන් සහිත දිව්‍ය රථ පන්සියයක් ඔබ පසුපසින් පැමිණෙයි."

138.

138.

‘‘Sā [Pg.71] tiṭṭhasi rathavare alaṅkatā,Obhāsayaṃ jalamiva joti povako;

Pucchāmi taṃ varatanu anomadassane,Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī’’ti. – paṭipucchi;

"විවිධ ආභරණ පැළඳ සිටින ඔබ ඒ උතුම් රථය මත සිටින්නීය. දැල්වෙන පහනක් මෙන් හෝ ගිනි කඳක් මෙන් ඔබ හාත්පස ආලෝකවත් කරන්නීය. මනහර රූපයක් ඇති, දර්ශනීය දිව්‍යංගනාවිය, මම ඔබෙන් විමසමි. ඔබ කවර දිව්‍ය ලෝකයක සිට මේ අසමසම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේද?" යි විමසූහ.

137. Tattha yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti paramaṃ ativiya visesato alaṅkatā, paramehi vā uttamehi dibbehi assālaṅkārehi alaṅkatā, paramā vā aggā seṭṭhā ājānīyā sabbālaṅkārehi alaṅkatā hayā assā te tava rathe yojitā, yuttā vā te rathassa ca anucchavikā, aññamaññaṃ vā sadisatāya yuttā saṃsaṭṭhāti attho. Ettha ca ‘‘paramaalaṅkatā’’ti purimasmiṃ pakkhe sandhiṃ akatvā dutiyasmiṃ pakkhe avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. Adhomukhāti heṭṭhāmukhā. Yadipi te tadā pakatiyāva ṭhitā, devalokato orohaṇavasena ‘‘adhomukhā’’ti vuttā. Aghasigamāti vehāsaṃgamā. Balīti balavanto. Javāti javanakā, balavanto ceva vegavanto cāti attho. Abhinimmitāti tava puññakammena nimmitā nibbattā. Sayaṃ nimmitameva vā sandhāya ‘‘abhinimmitā’’ti vuttaṃ nimmānaratibhāvato sirimāya devadhītāya. Pañcarathāsatāti gāthāsukhatthaṃ thakārassa dīghaṃ liṅgavipallāsañca katvā vuttaṃ, vibhattialopo vā daṭṭhabbo, pañca rathasatānīti attho. Anventi taṃ sārathicoditā hayāti sārathīhi coditā viya rathesu yuttā ime hayā bhadde, devate, taṃ anugacchanti. ‘‘Sārathiacoditā’’ti keci paṭhanti, sārathīhi acoditā eva anugacchantīti attho. ‘‘Sārathicoditā hayā’’ti ekaṃyeva vā padaṃ gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ, sārathicoditahayā pañca rathasatāti yojanā.

137. එහි 'යුත්තා ච තේ පරමාලංකතා හයා' යනු ඉතා විශේෂයෙන් සැරසුණු, එසේත් නැතහොත් උතුම් වූ දිව්‍යමය අශ්වාලංකාරයන්ගෙන් සැරසුණු, එසේත් නැතහොත් සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු උතුම් වූ ආජානීය අශ්වයන් ඔබගේ රථයෙහි යොදන ලද බවයි. එසේම රථයට ගැලපෙන බැවින් හෝ අන්‍යෝන්‍ය සමාන බව නිසා එක් වූ බැවින් 'යුත්තා' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'පරමාලංකතා' යන්නෙහි මුල් පක්ෂයෙහි සන්ධි නොකොට ද, දෙවන පක්ෂයෙහි විභක්ති රහිත නිර්දේශයක් ලෙස ද දත යුතුය. 'අධෝමුඛා' යනු පහතට මුහුණ යොමු කළ යන්නයි. ඔවුන් එකල ස්වභාවයෙන්ම මෙහි (මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි) සිටියද, දෙව්ලොව සිට බැස එන බැවින් 'අධෝමුඛා' යැයි කියන ලදී. 'අඝසිගමා' යනු අහසින් යන යන්නයි. 'බලී' යනු ශක්ති සම්පන්න වූවෝ ය. 'ජවා' යනු වේගවත් වූවෝ ය, එනම් මහත් බලයක් මෙන්ම වේගයක් ද ඇති බවයි. 'අභිනිම්මිතා' යනු ඔබගේ පින්කම් මගින් මවන ලද හෝ උපදවන ලද යන්නයි. එසේත් නැතහොත් සිරිමා දේවිය නිම්මාණරති දෙව්ලොව උපන් බැවින් ඇය විසින්ම මවන ලද්දක් යන අදහසින් 'අභිනිම්මිතා' යැයි කියන ලදී. 'පඤ්චරථසතා' යනු ගාථාවෙහි පහසුව පිණිස 'ථ' යන්න දීර්ඝ කොට ලිංග විපර්යාසයක් කිරීමකි, නැතහොත් විභක්ති ලෝපයක් ලෙස දත යුතුය, එහි අර්ථය රථ පන්සියයක් යන්නයි. 'අන්වේන්ති තං සාරථිචෝදිතා හයා' යනු පින්වත් දේවතාවියනි, රථයන්හි යොදන ලද මෙම අශ්වයෝ රියදුරන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන්නාක් මෙන් ඔබ පසුපස එති. සමහරු 'සාරථිඅචෝදිතා' යැයි කියවති, එහි අර්ථය රියදුරන් විසින් මෙහෙයවීමක් නොමැතිවම ඔබ පසුපස එන බවයි. 'සාරථිචෝදිතා හයා' යන්න එක් පදයක් ලෙස ගාථා පහසුව පිණිස දීර්ඝ කොට පවසන ලදී. රියදුරන් විසින් මෙහෙයවන ලද අශ්වයන් සහිත රථ පන්සියයක් යනු එහි සම්බන්ධයයි.

138. Sā tiṭṭhasīti sā tvaṃ tiṭṭhasi. Rathavareti rathuttame. Alaṅkatāti saṭṭhisakaṭabhārehi dibbālaṅkārehi alaṅkatasarīrā. Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvakoti obhāsentī jotiriva jalantī pāvako viya ca tiṭṭhasi, samantato obhāsentī jalantī tiṭṭhasīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jotī’’ti ca candimasūriyanakkhattatārakarūpānaṃ sādhāraṇanāmaṃ. Varatanūti uttamarūpadhare sabbaṅgasobhane. Tato eva anomadassane [Pg.72] alāmakadassane, dassanīye pāsādiketi attho. Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamīti kuto nāma devakāyato anuttaraṃ sammāsambuddhaṃ payirupāsanāya upagañchi upagatāsi.

138. 'සා තිට්ඨසි' යනු ඒ ඔබ සිටින්නෙහිය යන්නයි. 'රථවරේ' යනු උතුම් රථයෙහි ය. 'අලංකතා' යනු කරත්ත හැටක බරක් පමණ වූ දිව්‍යමය ආභරණයෙන් සැරසුණු ශරීරයක් ඇති බවයි. 'ඕභාසයං ජලමිව ජෝති පාවකෝ' යනු ආලෝකය විහිදුවන පහනක් මෙන් ද, ඇවිලෙන ගිනි කඳක් මෙන් ද ඔබ බබළමින් සිටින බවයි. සෑම දෙසින්ම ආලෝකය විහිදුවමින් හා බබළමින් සිටින බව මෙයින් කියවේ. 'ජෝති' යන නාමය සඳ, හිරු, නැකත් හා තාරකාවලට පොදු නාමයකි. 'වරතනූ' යනු උතුම් රූපයක් දරන, සියලු අඟපසඟින් ශෝභමාන වූ යන්නයි. එහෙයින්ම 'අනෝමදස්සනේ' යනු උතුම් පෙනුමක් ඇති, දර්ශනීය වූ, ප්‍රසාදජනක වූ යන්නයි. 'කස්මා නු කායා අනධිවරං උපගමී' යනු කිනම් දේව නිකායක සිට අසදෘශ වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසුරු කරනු පිණිස පැමිණියෙහි ද යන්නයි.

Evaṃ therena pucchitā sā devatā attānaṃ āvikarontī –

මෙසේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද එම දේවතාවිය තමා පිළිබඳව හෙළි කරමින් -

139.

139.

‘‘Kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ, nimmāya nimmāya ramanti devatā;

Tasmā kāyā accharā kāmavaṇṇinī, idhāgatā anadhivaraṃ namassitu’’nti. –

"කාම සම්පත් අනුභව කිරීමෙන් අග්‍රත්වයට පත් පරනිම්මිත වසවර්ති දේවතාවන්ගේ යම් දේව නිකායක් අනුත්තර යැයි කියනු ලැබේ ද, කැමති කැමති රූප මවා ගනිමින් දේවතාවෝ යම් දෙව්ලොවක රමණය කෙරෙත් ද, ඒ නිම්මාණරති දෙව්ලොව සිට පැමිණි කැමති රූපයක් දරන මම අනුත්තර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරනු පිණිස මෙහි පැමිණියෙමි."

Gāthamāha.

ගාථාව පැවසුවාය.

139. Tattha kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaranti kāmūpabhogehi aggabhāvaṃ pattānaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ yaṃ devakāyaṃ yasena bhogādivasena ca anuttaranti vadanti, tato kāyā. Nimmāya nimmāya ramanti devatāti nimmānaratidevatā attanā yathārucite kāme sayaṃ nimminitvā nimminitvā ramanti kīḷanti laḷantā abhiramanti. Tasmā kāyāti tasmā nimmānaratidevanikāyā. Kāmavaṇṇinīti kāmarūpadharā yathicchitarūpadhārinī. Idhāgatāti idha imasmiṃ manussaloke, imaṃ vā manussalokaṃ āgatā.

139. එහි 'කාමග්ගපත්තානං යමාහුනුත්තරං' යනු කාම පරිභෝජනයෙන් අග්‍රත්වයට පත් පරනිම්මිත වසවර්ති දේවතාවන්ගේ යම් දේවකායක් යසසින් හා භෝග ආදියෙන් අනුත්තර යැයි පවසත් ද, ඒ දෙව්ලොවයි. 'නිම්මාය නිම්මාය රමන්ති දේවතා' යනු නිම්මාණරති දේවතාවෝ තමන් රුචි කරන පරිදි කාමයන් මවා ගනිමින් ක්‍රීඩා කරති, සතුටු වෙති. 'තස්මා කායා' යනු ඒ නිම්මාණරති දේව නිකායෙන් යන්නයි. 'කාමවණ්ණිනී' යනු රුචි පරිදි රූප දරන, කැමති රූපයක් මවා ගත හැකි යන්නයි. 'ඉධාගතා' යනු මෙහි මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණි බවයි.

Evaṃ devatāya attano nimmānaratidevatābhāve kathite puna thero tassā purimabhavaṃ tattha katapuññakammaṃ laddhiñca kathāpetukāmo –

මෙසේ දේවතාවිය තමා නිම්මාණරති දේවතාවියක බව ප්‍රකාශ කළ කල්හි, නැවතත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇයගේ පෙර භවය ද එහිදී කරන ලද පින්කම් හා ඇයගේ දැක්ම (ලබ්ධිය) ද විමසනු කැමතිව -

140.

140.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarīdha, kenacchasi tvaṃ amitayasā sukhedhitā;

Iddhī ca te anadhivarā vihaṅgamā, vaṇṇo ca te dasa disā virocati.

"පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ මින් පෙර කිනම් සුචරිතයක් මෙහි පුරුදු කළෙහි ද? කිනම් පින්කමක් නිසා මෙවැනි අප්‍රමාණ යසසින් යුක්තව සැපසේ වැජඹෙන්නෙහි ද? අහසින් යා හැකි අනුත්තර වූ සෘද්ධියක් ද ඔබට ලැබී ඇත. ඔබගේ දේහාලෝකය ද දස දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් බබළයි."

141.

141.

‘‘Devehi tvaṃ parivutā sakkatā casi,Kuto cutā sugatigatāsi devate;

Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ,Ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti. – dve gāthā abhāsi;

"ඔබ දේවතාවන් විසින් පිරිවරන ලද්දීය, ගරු කරන ලද්දීය. පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ කිනම් භවයකින් චුතව මෙවැනි සුගතියකට පැමිණියෙහි ද? ඔබ කිනම් ශාස්තෘවරයෙකුගේ අවවාද අනුශාසනා පිළිපැද්දෙහි ද? ඔබ බුද්ධ ශ්‍රාවිකාවක් නම් එය මට පවසන්න." යනුවෙන් ගාථා දෙකක් වදාළ සේක.

140. Tattha [Pg.73] ācarīti dīghaṃ katvā vuttaṃ, upacinīti attho. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā imasmiṃ devattabhāve. Kenacchasīti kena puññakammena assatthā acchasi. ‘‘Kenāsi tva’’nti keci paṭhanti. Amitayasāti na mitayasā anappakaparivārā. Sukhedhitāti sukhena vaḍḍhitā, suparibrūhitadibbasukhāti attho. Iddhīti dibbānubhāvo. Anadhivarāti adhikā visiṭṭhā aññā etissā natthīti anadhivarā, atiuttamāti attho. Vihaṅgamāti vehāsagāminī. Dasa disāti dasapi disā. Virocatīti obhāseti.

140. එහි 'ආචරී' යන්න දීර්ඝ කොට පවසන ලද්දකි, එහි අර්ථය 'රැස් කළෙහි ද' යන්නයි. 'ඉධ' යනු නිපාතයකි, නැතහොත් මේ දේව ආත්මභාවයෙහි යන්නයි. 'කේනච්ඡසී' යනු කිනම් පින්කමක් නිසා අප්‍රමාණ යසසින් යුක්තව වසන්නෙහි ද යන්නයි. සමහරු 'කේනාසි ත්වං' යැයි කියවති. 'අමිතයසා' යනු ප්‍රමාණ කළ නොහැකි පිරිවර ඇති බවයි. 'සුඛේධිතා' යනු සැපයෙන් වැඩුණු, මැනවින් පෝෂණය වූ දිව්‍ය සැප ඇති යන්නයි. 'ඉද්ධි' යනු දිව්‍යමය අනුභාවයයි. 'අනධිවරා' යනු තමාට වඩා උසස් හෝ විශිෂ්ට වෙනත් අයෙකු නැති බැවින් අනුත්තර වූ, අතිශයින් උතුම් වූ යන්නයි. 'විහංගමා' යනු අහසින් යා හැකි බවයි. 'දස දිසා' යනු දස දිශාවන්මය. 'විරෝචති' යනු ඒකාලෝක කරයි.

141. Parivutā sakkatā casīti samantato parivāritā sambhāvitā ca asi. Kuto cutā sugatigatāsīti pañcasu gatīsu kataragatito cutā hutvā sugatiṃ imaṃ devagatiṃ paṭisandhivasena upagatā asi. Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaninti kassa nu vā satthu sāsane pāvacane ovādānusāsanisampaṭicchanena tvaṃ vacanakarā asīti yojanā. Kassa vā tvaṃ satthu vacanakarā anusāsakassa anusiṭṭhiyaṃ patiṭṭhānenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Evaṃ anuddesikavasena tassā laddhiṃ pucchitvā puna uddesikavasena ‘‘ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti pucchati. Tattha buddhasāvikāti sabbampi ñeyyadhammaṃ sayambhuñāṇena hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato buddhattā buddhassa bhagavato dhammassavanante jātāti buddhasāvikā.

141. 'පරිවුතා සක්කතා චසී' යනු සෑම දෙසින්ම පිරිවරන ලද හා ගරු කරන ලද බවයි. 'කුතෝ චුතා සුගතිගතාසී' යනු ගති පහ අතුරින් කිනම් ගතියකින් චුතව ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් මේ දේව ගතියට (නිම්මාණරතියට) පැමිණියෙහි ද යන්නයි. 'කස්ස වා ත්වං වචනකරානුසාසනිං' යනු කිනම් ශාස්තෘවරයෙකුගේ ශාසනයෙහි හෝ ධර්මයෙහි අවවාද අනුශාසනා පිළිගනිමින් ඔබ ඒ වචනය පිළිපදින්නියක වූයෙහි ද යන්නයි. එසේත් නැතහොත් කිනම් අනුශාසකයෙකුගේ අනුශාසනාවෙහි පිහිටා ඔබ ඒ වචනය පිළිපදින්නියක වූයෙහි ද යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ නමක් සඳහන් නොකර ඇයගේ ලබ්ධිය විමසා, නැවත නම සඳහන් කරමින් 'ඔබ බුද්ධ ශ්‍රාවිකාවක් නම් එය මට පවසන්න' යැයි විමසයි. එහි 'බුද්ධසාවිකා' යනු සියලු ඥෙය ධර්මයන් ස්වයංභූ ඥානයෙන් අතලොස්සක ඇති නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව අවබෝධ කරගත් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් දහම් අසා අරිය භාවයට පත් වූ තැනැත්තියයි.

Evaṃ therena pucchitamatthaṃ kathentī devatā imā gāthā abhāsi –

මෙසේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විමසූ කරුණට පිළිතුරු දෙමින් දේවතාවිය මෙම ගාථාවන් පැවසුවාය -

142.

142.

‘‘Nagantare nagaravare sumāpite, paricārikā rājavarassa sirimato;

Nacce gīte paramasusikkhitā ahuṃ, sirimāti maṃ rājagahe avediṃsu.

"ස්වාමීනි, කඳු වළල්ලකින් වට වූ මැනවින් පිහිටුවන ලද උතුම් රජගහ නුවර, මහා පින් ඇති බිම්බිසාර මහරජුගේ පරිචාරිකාවකව මම සිටියෙමි. නැටුම් ගැයුම්හි මම ඉතා මැනවින් පුහුණුව ලැබූවෙමි. රජගහ නුවර වැසියෝ මාව 'සිරිමා' නමින් දැන සිටියහ."

143.

143.

‘‘Buddho ca me isinisabho vināyako, adesayī samudayadukkhaniccataṃ;

Asaṅkhataṃ dukkhanirodha sassataṃ, maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivaṃ.

"එකල්හි ඍෂිවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, විනේය ජනයා දමනය කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ මට දුක්ඛ සත්‍යය හා සමුදය සත්‍යයෙහි අනිත්‍ය බව ද, හේතූන්ගෙන් හට නොගත් (අසංඛත), සදාකාලික වූ (සස්සත) දුක් නිරුද්ධ වන නිවන ද, සෘජු වූ, නිර්මල වූ ශාන්ත වූ මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද දේශනා කළ සේක."

144.

144.

‘‘Sutvānahaṃ [Pg.74] amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsanaṃ;

Sīlesvahaṃ paramasusaṃvutā ahuṃ, dhamme ṭhitā naravarabuddhadesite.

"අනුත්තර වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ අසංඛත වූ අමා නිවන අරමුණු කොට කළ ඒ ශ්‍රී සද්ධර්මය අසා, මම සීලයෙහි ඉතා මැනවින් සංවර වූවෙමි. උතුම් මිනිසෙකු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ඒ ධර්මයෙහි පිහිටියෙමි."

145.

145.

‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ;

Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusiṃ, sāyeva me paramaniyāmatā ahu.

ස්වාමීනී, අසමසම වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, කෙලෙස් රහිත වූ ද, අසංඛත වූ ද ඒ අමා නිවන් පදය (ධර්මය) දැනගෙන; එසැණින්ම මම සමථ හා සමාධි සංඛ්‍යාත ලෝකෝත්තර සමාධියට පැමිණියෙමි. එම ලෝකෝත්තර සමාධියම මාගේ උතුම් වූ (මාර්ග) නියතභාවය හෙවත් නිශ්චිත ප්‍රත්‍යක්ෂය විය.

146.

146.

‘‘Laddhānahaṃ amatavaraṃ visesanaṃ, ekaṃsikā abhisamaye visesiya;

Asaṃsayā bahujanapūjitā ahaṃ, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ.

ස්වාමීනී, පෘථග්ජනයන්ගෙන් වෙන් කරන්නා වූ උතුම් අමා නිවන් සුවය ලබාගෙන, මම සිවුසස් අවබෝධයෙහි ඒකාන්ත නිශ්චිත භාවයට පැමිණියෙමි. (ධර්මය) විශේෂයෙන් අවබෝධ කොට සැක රහිත වූ මම බොහෝ ජනයා විසින් පුදන ලද්දියක් වීමි. මම (දැන්) අප්‍රමාණ වූ සතුට හා ප්‍රීතිය අනුභව කරමි.

147.

147.

‘‘Evaṃ ahaṃ amatadasamhi devatā, tathāgatassanadhivarassa sāvikā;

Dhammaddasā paṭhamaphale patiṭṭhitā, sotāpannā na ca pana matthi duggati.

ස්වාමීනී, මෙසේ මම අමා නිවන දුටු දේවතාවියක් වෙමි. අසමසම වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවිකාවක වෙමි. ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට ප්‍රථම ඵලයෙහි (සෝවාන් ඵලයෙහි) පිහිටියා වූ සෝවාන් තැනැත්තියක් වෙමි. මට නැවත දුගතියක් නැත්තේමය.

148.

148.

‘‘Sā vandituṃ anadhivaraṃ upāgamiṃ, pāsādike kusalarate ca bhikkhavo;

Namassituṃ samaṇasamāgamaṃ sivaṃ, sagāravā sirimato dhammarājino.

එබඳු වූ මම, අසමසම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගැනීමටත්, පහදවන සුලු වූ ද කුසලයෙහි (නිවනෙහි) ඇලුනා වූ ද භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඳීමටත් පැමිණියෙමි. ශාන්ත වූ ඒ ශ්‍රමණ සංඝයා කෙරෙහි ද, ශ්‍රී සෝභමාන වූ ඒ ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද මම ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වෙමි.

149.

149.

‘‘Disvā muniṃ muditamanamhi pīṇitā, tathāgataṃ naravaradammasārathiṃ;

Taṇhacchidaṃ kusalarataṃ vināyakaṃ, vandāmahaṃ paramahitānukampaka’’nti.

ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයන් දමනය කරන සාරථි වූ තථාගතයන් වහන්සේ දැක මම මහත් සතුටට හා ප්‍රීතියට පත්වීමි. තෘෂ්ණාව සිඳලූ, කුසලයෙහි (නිවනෙහි) ඇලුනා වූ, වෛනේය ජනයා දමනය කරන, පරම හිතෛෂී වූ මහා කරුණාවෙන් යුත් ඒ මුනිවරයාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

142. Tattha nagantareti isigilivepullavebhārapaṇḍavagijjhakūṭasaṅkhātānaṃ pañcannaṃ pabbatānaṃ antare vemajjhe, yato taṃ nagaraṃ ‘‘giribbaja’’nti vuccati[Pg.75]. Nagaravareti uttamanagare, rājagahaṃ sandhāyāha. Sumāpiteti mahāgovindapaṇḍitena vatthuvijjāvidhinā sammadeva nivesite. Paricārikāti saṃgītaparicariyāya upaṭṭhāyikā. Rājavarassāti bimbisāramahārājassa. Sirimatoti ettha ‘‘sirīti buddhipuññānaṃ adhivacana’’nti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññaṃ nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā etassa atthīti sirimā, tassa sirimato. Paramasusikkhitāti ativiya sammadeva ca sikkhitā. Ahunti ahosiṃ. Avediṃsūti aññāsuṃ.

142. එහි 'නගන්තරේ' යනු ඉසිගිලි, වේපුල්ල, වේභාර, පණ්ඩව සහ ගිජ්ඣකූට යන පර්වත පහ අතර මධ්‍යයෙහි ය. ඒ පර්වත පහ මධ්‍යයේ පිහිටි බැවින් ඒ නගරයට 'ගිරිව්‍රජ' යැයි කියනු ලැබේ. 'නගරවරේ' යනු උතුම් නගරය වූ රජගහ නුවර අදහස් කර පවසන ලද්දකි. 'සුමාපිතේ' යනු මහාගෝවින්ද පණ්ඩිතයා විසින් වාස්තු විද්‍යානුකූලව මනාව නිර්මාණය කරන ලද යන්නයි. 'පරිචාරිකා' යනු සංගීතයෙන් උපස්ථාන කරන සේවිකාවකි. 'රාජවරස්ස' යනු බිම්බිසාර මහරජතුමාගේ යන්නයි. 'සිරිමතෝ' යන්නෙහි 'සිරි' යනු ප්‍රඥාව හා පිනට නමකි. නොහොත් පිනෙන් හටගත් ශරීර සෝභාව ආදී සියලු සම්පත් පින් කළ තැනැත්තා ඇසුරු කරන බැවින් හෝ පින්වතුන් විසින් ඇසුරු කරනු ලබන බැවින් 'සිරි' (ශ්‍රී) යැයි කියනු ලැබේ. එවන් ශ්‍රී සෝභමාන වූ බිම්බිසාර රජුගේ යන්නයි. 'පරමසුසික්ඛිතා' යනු ඉතා හොඳින් මනාව හික්මුණු හෙවත් ශිල්ප උගත් යන්නයි. 'අහුං' යනු වීමි යන්නයි. 'අවේදිංසු' යනු දැනගත්තෝය යන්නයි.

143. Isinisabhoti gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho. Rathā so attano nisabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā kenaci parissayena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ bhagavā dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, tasmā nisabho viyāti nisabho. Sīlādīnaṃ dhammakkhandhānaṃ esanaṭṭhena ‘‘isī’’ti laddhavohāresu sekkhāsekkhaisīsu nisabho, isīnaṃ vā nisabho, isi ca so nisabho cāti vā isinisabho. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahitoti vā vināyako, sayambhūti attho.

143. 'ඉසි නිසභෝ' යන්නෙහි ගවයන් සියයකට නායකයා 'උසභ' නම් වේ, ගවයන් දහසකට නායකයා 'වසභ' නම් වේ. සියලු ගවයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන, සුදු පැහැති, ප්‍රසාදජනක, මහා බර උසුලන, අකුණු සිය ගණනක ශබ්දයෙන් වුවද කම්පා නොවන ගවයා ද 'නිසභ' නම් වේ. ඒ නිසභ නම් ගවයා තමාගේ ශක්තියෙන් යුක්තව සතර පයින් පොළොව තදින් මිරිකාගෙන කිසිදු බියකින් සලිත නොවී නිශ්චලව සිටින්නා සේම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව, සිව් විශාරද ඥාන නමැති සතර පයින් අෂ්ට පිරිස් නමැති පොළොව මඩනා සේ, සදේවක ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකු විසින් කම්පා කළ නොහැකිව අකම්පිතව වැඩසිටින සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ 'නිසභ' නම් වන සේක. ශීලාදී ධර්මස්කන්ධයන් සොයන අර්ථයෙන් 'ඉසි' (ඍෂි) නම් වූ ශෛක්ෂ අශෛක්ෂ උතුමන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බැවින් හෝ, උන්වහන්සේම ධර්මය සොයන බැවින් ද ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් ද 'ඉසි නිසභ' නම් වන සේක. වෛනේය ජනයා දමනය කරන බැවින් 'විනායක' නම් වන සේක. තමන් වහන්සේට ඉහළින් නායකයෙකු නොමැති බැවින් හෙවත් ස්වයම්භූ වන බැවින් ද 'විනායක' නම් වන සේක.

Adesayī samudayadukkhaniccatanti samudayasaccassa ca dukkhasaccassa ca aniccataṃ vayadhammataṃ abhāsi. Tena ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti attano abhisamayañāṇassa pavattiākāraṃ dasseti. Samudayadukkhaniccatanti vā samudayasaccañca dukkhasaccañca aniccatañca. Tattha samudayasaccadukkhasaccaggahaṇena vipassanāya bhūmiṃ dasseti, aniccatāgahaṇena tassā pavattiākāraṃ dasseti. Saṅkhārānañhi aniccākāre vibhāvite dukkhākāro anattākāropi vibhāvitoyeva hoti taṃnibandhanattā [Pg.76] tesaṃ. Tenāha ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15). Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti kenaci paccayena na saṅkhatanti asaṅkhataṃ, sabbakālaṃ tathabhāvena sassataṃ, sakalavaṭṭadukkhanirodhabhāvato dukkhanirodhaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā. Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti antadvayaparivajjanena kuṭilabhāvakarānaṃ māyādīnaṃ kāyavaṅkādīnañca pahānena akuṭilaṃ, tato eva añjasaṃ, asivabhāvakarānaṃ kāmarāgādīnaṃ samucchindanena sivaṃ nibbānaṃ. Magganti nibbānatthikehi maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti ‘‘maggo’’ti laddhanāmaṃ idaṃ tumhākañca mamañca paccakkhabhūtaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāsaṅkhātaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā.

'අදේසයී සමුදයදුක්ඛනිච්චතං' යනු සමුදය සත්‍යයේ සහ දුක්ඛ සත්‍යයේ අනිත්‍ය බව හෙවත් විනාශ වන ස්වභාවය දේශනා කළ සේක යන්නයි. ඒ මගින් 'යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාව ඇත්ද, ඒ සියල්ල විනාශ වන ස්වභාව ඇත්තක්' ලෙස තමන් වහන්සේගේ අවබෝධ ඥානයේ ස්වරූපය දක්වන සේක. සමුදය සත්‍යය හා දුක්ඛ සත්‍යය ගැන පැවසීමෙන් විදර්ශනාවට අරමුණු වන භූමිය ද, අනිත්‍ය බව පැවසීමෙන් විදර්ශනාව පවතින ආකාරය ද දක්වනු ලැබේ. සැබවින්ම සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ස්වභාවය වැටහෙන විට, ඒවාටම බැඳී පවතින බැවින් දුක්ඛ ස්වභාවය හා අනාත්ම ස්වභාවය ද වැටහෙන්නේමය. එබැවින් 'යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි, යමක් දුක ද එය අනාත්ම ය'යි වදාළ සේක. යම් ධර්මයක් කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් හට නොගත්තේ ද එය 'අසංඛත' නම් වේ. සෑම කල්හිම නොවෙනස්ව පවතින බැවින් 'ශාස්වත' නම් වේ. සියලු වට දුක් නිවී යන බැවින් 'දුක්ඛ නිරෝධ' නම් වූ ආර්ය සත්‍යය මට දේශනා කළ සේක යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'මග්ගඤ්චිමං අකුටිලමඤ්ජසං සිවං' යනු අන්ත දෙක දුරු කිරීමෙන් ද, වංක බව ඇති කරන මායාදී අකුසල ධර්මයන් හා කාය වංකාදිය දුරු කිරීමෙන් ද 'අකුටිල' වූ, එබැවින්ම 'අඤ්ජස' වූ, කෙලෙස් ගිනි නිවන බැවින් 'ශිව' වූ නිවන් මඟයි. නිවන කැමති ජනයා විසින් සෙවිය යුතු බැවින් හෝ, කෙලෙස් මරමින් යන බැවින් හෝ 'මග්ග' නම් වූ, ඔබ වහන්සේට හා මට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ඒ උතුම් ආර්ය මාර්ගය මට දේශනා කළ සේක යනු මෙහි අර්ථයයි.

144. Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti ettha ayaṃ saṅkhepattho – tathā āgamanādiatthena tathāgatassa, sadevake loke aggabhāvato anadhivarassa, sammāsambuddhassa amatapadaṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ uddissa desitattā, amatassa vā nibbānassa paṭipajjanupāyattā kenacipi asaṅkharaṇīyattā ca amatapadaṃ asaṅkhataṃ sāsanaṃ saddhammaṃ ahaṃ sutvānāti. Sīlesvahanti sīlesu nipphādetabbesu ahaṃ. Paramasusaṃvutāti ativiya sammadeva saṃvutā. Ahunti ahosiṃ. Dhamme ṭhitāti paṭipattidhamme patiṭṭhitā.

144. 'සුත්වානහං අමතපදං අසංඛතං, තථාගතස්සනධිවරස්ස සාසනං' යන්නෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි – පෙර බුදුවරුන් මෙන් වැඩම කළ බැවින් 'තථාගත' වූ, සදේවක ලෝකයෙහි අග්‍ර වූ බැවින් 'අසමසම' වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ, අමෘත නිවන පිළිබඳව දේශනා කරන ලද බැවින් හෝ නිවනට පැමිණීමේ උපයා මාර්ගය වූ බැවින් 'අමතපද' වූ, කිසිදු හේතුවකින් නිර්මාණය කළ නොහැකි බැවින් 'අසංඛත' වූ ශාසනය හෙවත් සද්ධර්මය මම ශ්‍රවණය කොට යන්නයි. 'සීලේස්වාහං' යනු සම්පූර්ණ කළ යුතු වූ සීලයන්හි මම යන්නයි. 'පරමසුසංවුතා' යනු ඉතා මනාව සංවර වූ යන්නයි. 'ධම්මේ ඨිතා' යනු පිළිපැදිය යුතු ප්‍රතිපත්ති ධර්මයෙහි පිහිටියා වූ යන්නයි.

145. Ñatvānāti sacchikiriyābhisamayavasena jānitvā. Tatthevāti tasmiṃyeva khaṇe, tasmiṃyeva vā attabhāve. Samathasamādhimāphusinti paccanīkadhammānaṃ samucchedavasena samanato vūpasamanato paramatthasamathabhūtaṃ lokuttarasamādhiṃ āphusiṃ adhigacchiṃ. Yadipi yasmiṃ khaṇe nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, tasmiṃyeva khaṇe maggassa bhāvanābhisamayo, ārammaṇapaṭivedhaṃ pana bhāvanāpaṭivedhasseva purimasiddhikāraṇaṃ viya katvā dassetuṃ –

145. 'ඤත්වානා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ අවබෝධයෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'තත්ථේව' යනු ඒ මොහොතෙහිම හෝ ඒ ආත්ම භාවයෙහිදීම යන්නයි. 'සමථසමාධිමාඵුසිං' යනු ප්‍රතිපක්ෂ වූ කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳලීමෙන් ලබන සන්සිඳීම නිසා පරමාර්ථ සමථය වූ ලෝකෝත්තර සමාධියට පැමිණියෙමි යන්නයි. යම් මොහොතක නිරෝධ සත්‍යය ප්‍රත්‍යක්ෂ වේද, ඒ මොහොතේම මාර්ග ඥානය වැඩීම ද සිදු වුවද, අරමුණ අවබෝධ කර ගැනීම මාර්ග ඥානය ලැබීමට පෙර සිදුවන හේතුවක් මෙන් දක්වනු පිණිස -

‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ’’.

අසමසම වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, කෙලෙස් රහිත වූ ද අසංඛත වූ ද ඒ (නිවන්) පදය දැනගෙන...

Tatthevahaṃ ‘samathasamādhimāphusi’nti vuttaṃ yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.400; 3.421; saṃ. ni. 4.60). Ñatvānāti vā samānakālavasena vuttanti veditabbaṃ [Pg.77] yathā ‘‘nihantvāna tamaṃ sabbaṃ, ādicco nabhamuggato’’ti. Sāyevāti yā lokuttarasamādhiphusanā laddhā, sāyeva. Paramaniyāmatāti paramā uttamā magganiyāmatā.

'එහිදීම මම ලෝකෝත්තර සමථ සමාධියට පැමිණියෙමි' යන්න වදාළේ, 'ඇසත් රූපත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී' යනුවෙන් දක්වන්නාක් මෙනි. එසේත් නැතහොත් 'ඤත්වාන' (දැනගෙන) යනු නිවන අරමුණු කිරීම හා මාර්ගය වැඩීම යන දෙකම එකම කාලයකදී සිදුවන බව දැක්වීමට වදාළ බව දත යුතුය. එය 'සූර්යයා සියලු අඳුර දුරු කොට අහසට පැන නැංගාක් මෙන්' යැයි උදාහරණයෙන් පැහැදිලි කළ හැකිය. 'සායේව' (ඇයම) යනු ලෝකෝත්තර සමාධියට පැමිණීමක් ලබන ලද්දේද, ඇයම වේ. 'පරමනියාමතා' යනු උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මාර්ග නියමය යන අර්ථයයි.

146. Visesananti puthujjanehi visesakaṃ visiṭṭhabhāvasādhakaṃ. Ekaṃsikāti ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti ekaṃsagāhavatī ratanattaye nibbicikicchā. Abhisamaye visesiyāti saccapaṭivedhavasena visesaṃ patvā. ‘‘Visesinī’’tipi paṭhanti, abhisamayahetu visesavatīti attho. Asaṃsayāti soḷasavatthukāya aṭṭhavatthukāya ca vicikicchāya pahīnattā apagatasaṃsayā. ‘‘Asaṃsiyā’’ti keci paṭhanti. Bahujanapūjitāti sugatīhi parehi patthanīyaguṇāti attho. Khiḍḍāratinti khiḍḍābhūtaṃ ratiṃ, atha vā khiḍḍañca ratiñca khiḍḍāvihārañca ratisukhañca.

146. 'විසේසනං' යනු පෘථග්ජනයන්ගෙන් වෙන්කොට හඳුනාගත හැකි විශිෂ්ටත්වය සාධනය කරන්නා වූ යන්නයි. 'ඒකංසිකා' යනු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වන සේක, ධර්මය ස්වක්ඛාත වන සේක, සංඝයා වහන්සේ සුප්පටිපන්න වන සේක' යනුවෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි සැක රහිත වූ, ඒකාන්ත වශයෙන්ම ගත් විශ්වාසයයි. 'අභිසමයේ විසේසියා' යනු සත්‍ය අවබෝධය (සච්ච පටිවේධ) මගින් විශේෂත්වයට පැමිණ යන්නයි. සමහර ආචාර්යවරු 'විසේසිනී' යනුවෙන්ද කියවති, එහි අර්ථය වන්නේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය නිසා විශේෂ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'අසංසයා' යනු දහසය වැදෑරුම් වූ හෝ අට වැදෑරුම් වූ විචිකිච්ඡාවන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් පහව ගිය සැක ඇති යන්නයි. සමහරු 'අසංසියා' යනුවෙන්ද කියවති. 'බහුජනපූජිතා' යනු සුගතියට ගිය අන්‍යයන් විසින් පවා ප්‍රාර්ථනා කළ යුතු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'ඛිඩ්ඩාරතිං' යනු ක්‍රීඩා ස්වභාවයෙන් යුත් ඇල්මයි. එසේත් නැතහොත් කෙළිසෙල්ලම් කිරීම, ඇලුම් කිරීම, ක්‍රීඩා විහරණය සහ රති සුඛය යන අර්ථයි.

147. Amatadasamhīti amatadasā nibbānadassāvinī amhi. Dhammaddasāti catusaccadhammaṃ diṭṭhavatī. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ ādito pattā. Na ca pana matthi duggatīti na ca pana me atthi duggati avinipātadhammattā.

147. 'අමතදසම්හි' යනු අමෘතය වූ නිවන දක්නා සුලු තැනැත්තියක් වීමි යන්නයි. 'ධම්මද්දසා' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දුටු තැනැත්තියයි. 'සෝතාපන්නා' යනු ආර්ය මාර්ගය නැමති ප්‍රවාහයට මුලින්ම පැමිණි තැනැත්තියක් වීමි යන්නයි. 'න ච පන මත්ථි දුග්ගතී' යනු අපායට නොවැටෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් මට නැවත දුගතියක් නැත යන්නයි.

148. Pāsādiketi pasādāvahe. Kusalarateti kusale anavajjadhamme nibbāne rate. Bhikkhavoti bhikkhū namassituṃ upāgaminti yojanā. Samaṇasamāgamaṃ sivanti samaṇānaṃ samitapāpānaṃ buddhabuddhasāvakānaṃ sivañca dhammaṃ khemaṃ samāgamaṃ saṅgamaṃ payirupāsituṃ upāgaminti sambandho. Sirimato dhammarājinoti bhummatthe sāmivacanaṃ. Sirimati dhammarājinīti attho. Evameva ca keci paṭhanti.

148. 'පාසාදිකේ' යනු ප්‍රසාදය එලවන සුලු වූ යන්නයි. 'කුසලරතේ' යනු නිදොස් ධර්මයක් වූ කුසල් සංඛ්‍යාත නිවනෙහි ඇලුනු යන්නයි. 'භික්ඛවෝ' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඳීමට පැමිණියෙමි යන සම්බන්ධයයි. 'සමණසමාගමං සිවං' යනු පව් සන්සිඳවූ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාගේ හෙවත් බුද්ධ හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ රැස්වීමටද, නිර්භය වූ ශාන්ත වූ ධර්මයටද, ඇසුරු කිරීම පිණිස පැමිණියෙමි යන සම්බන්ධයයි. 'සිරිමතෝ ධම්මරාජිනෝ' යනු සප්තමී විභක්තියේ අර්ථය ගත් හයවන විභක්ති පදයකි. එහි අර්ථය සිරිමත් වූ ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ කෙරෙහි යන්නයි. සමහර ආචාර්යවරුන් 'සිරිමති ධම්මරාජිනී' යනුවෙන්ද කියවති.

149. Muditamanamhīti moditamanā amhi. Pīṇitāti tuṭṭhā, pītirasavasena vā tittā. Naravaradammasārathinti naravaro ca so aggapuggalattā, dammānaṃ dametabbānaṃ veneyyānaṃ nibbānābhimukhaṃ sāraṇato dammasārathi cāti naravaradammasārathi, taṃ. Paramahitānukampakanti paramena uttamena hitena sabbasattānaṃ anukampakaṃ.

149. 'මුදිතමනම්හි' යනු ප්‍රමෝදිත සිත් ඇත්තියක් වීමි යන්නයි. 'පීණිතා' යනු සතුටු වූවා වූ හෝ ප්‍රීති රසයෙන් තෘප්තිමත් වූවා වූ යන්නයි. 'නරවරදම්මසාරථිං' යනු උතුම්ම පුද්ගලයා වන බැවින් 'නරවර' ද, දමනය කළ යුතු සත්වයින් (වෙනයින්) නිවන දෙසට පමුණුවන බැවින් 'දම්මසාරථි' ද වෙති. එබැවින් 'නරවරදම්මසාරථි' නම් වන ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව යනු අර්ථයයි. 'පරමහිතානුකම්පකං' යනු උතුම් වූ හිතසුව පිණිස සියලු සත්වයන් කෙරෙහි අනුකම්පා කරන තැනැත්තාණන් වහන්සේව යන්නයි.

Evaṃ [Pg.78] sirimā devadhītā attano laddhipavedanamukhena ratanattaye pasādaṃ pavedetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā padakkhiṇaṃ katvā devalokameva gatā. Bhagavā tameva otiṇṇavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahattaṃ pāpuṇi, sampattaparisāyapi sā dhammadesanā sātthikā jātāti.

මෙසේ සිරිමා දිව්‍ය දූහිතාව තමන් ලත් විශේෂ අවබෝධය ප්‍රකාශ කිරීම පෙරදැරිව රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීම පවසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ වැඳ, පැදකුණු කොට දේව ලෝකයටම ගියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සිදුවීමම කරුණක් (අට්ඨුප්පත්ති) කොට ගෙන ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ශාසනයෙහි කළකිරී සිටි භික්ෂුව අරහත් භාවයට පැමිණියේය. රැස්ව සිටි පිරිසටද එම ධර්ම දේශනාව අර්ථවත් විය.

Sirimāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සිරිමා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

17. Kesakārīvimānavaṇṇanā

17. කේසකාරී විමාන වර්ණනාව

Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaranti kesakārīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Te aññatarassa brāhmaṇassa gehadvārasamīpena gacchanti. Tasmiñca gehe brāhmaṇassa dhītā kesakārī nāma gehadvārasamīpe mātu sīsato ūkā gaṇhantī te bhikkhū gacchante disvā mātaraṃ āha ‘‘amma, ime pabbajitā paṭhamena yobbanena samannāgatā abhirūpā dassanīyā pāsādikā sukhumālā kenaci pārijuññena anabhibhūtā maññe, kasmā nu kho ime imasmiṃyeva vaye pabbajantī’’ti? Taṃ mātā āha ‘‘atthi, amma, sakyaputto sakyakulā pabbajito buddho loke uppanno, so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, tassa ime dhammaṃ sutvā pabbajantī’’ti.

'ඉදං විමානං රුචිරං පභස්සරං' යනු කේසකාරී විමාන කතාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බරණැස ඉසිපතන මිගදායෙහි වැඩවසන සේක. එකල බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙරවරුවෙහි සිවුරු හැඳ පොරවා පාත්‍රය ගෙන බරණැසට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළහ. උන්වහන්සේලා එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ නිවස ඉදිරිපිට වීදියෙන් ගමන් කළහ. එම නිවසෙහි කේසකාරී නම් බ්‍රාහ්මණ දියණියක් නිවස ඉදිරිපිට තම මවගේ හිසෙහි උකුණන් සොයමින් සිටියදී, වැඩම කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක මවට මෙසේ කීවාය: 'මෑණියනි, මේ පැවිදි උතුමෝ පළමු වයසේ පසුවන්නෝය. ඉතා රූමත්ය, දර්ශනීයය, ප්‍රසාදජනකය, සුකුමාරය, කිසිදු පිරිහීමකට පත් නොවූවෝය. කුමක් නිසා මේ තරුණ වයසේදීම මොවුන් පැවිදි වී සිටින්නේද?' එවිට මව මෙසේ කීවාය: 'දුවණියනි, ශාක්‍ය කුලයෙන් නික්ම පැවිදි වූ, ශාක්‍ය පුත්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී සිටිති. උන්වහන්සේ මුල, මැද, අග යහපත් වූ, අර්ථ සහිත වූ, ව්‍යඤ්ජන සහිත වූ, පිරිපුන් හා පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරන ධර්මයක් දේශනා කරති. මේ භික්ෂූන් උන්වහන්සේගේ ධර්මය අසා මෙසේ පැවිදි වී සිටිති.'

Tena ca samayena āgataphalo viññātasāsano aññataro upāsako tāya vīthiyā gacchanto taṃ kathaṃ sutvā tāsaṃ santikaṃ upasaṅkami. Atha naṃ brāhmaṇī āha ‘‘etarahi kho upāsaka bahū kulaputtā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya sakyasamaye pabbajanti, te kiṃ nu kho atthavasaṃ sampassantā pabbajantī’’ti? Taṃ sutvā upāsako ‘‘kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ sampassantā’’ti vatvā attano ñāṇabalānurūpaṃ [Pg.79] tamatthaṃ vitthārato kathesi, tiṇṇañca ratanānaṃ guṇe pakāsesi, pañcannaṃ sīlānaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca guṇānisaṃsaṃ pavedesi. Atha brāhmaṇadhītā taṃ ‘‘kiṃ amhehipi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tayā vutte guṇānisaṃse adhigantuṃ sakkā’’ti pucchi. So ‘‘sabbasādhāraṇā ime dhammā bhagavatā bhāsitā, kasmā na sakkā’’ti vatvā tassā saraṇāni ca sīlāni ca adāsi. Sā gahitasaraṇā samādinnasīlā ca hutvā puna āha ‘‘kiṃ ito uttari aññampi karaṇīyaṃ atthī’’ti. So tassā viññubhāvaṃ sallakkhento ‘‘upanissayasampannā bhavissatī’’ti ñatvā sarīrasabhāvaṃ vibhāvento dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ kathetvā kāye virāgaṃ uppādetvā upari aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya saṃvejetvā vipassanāmaggaṃ ācikkhitvā gato. Sā tena vuttanayaṃ sabbaṃ manasi katvā paṭikūlamanasikāre samāhitacittā vipassanaṃ paṭṭhapetvā upanissayasampattiyā na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Athāparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti, satasahassañcassā accharāparivāro ahosi. Taṃ sakko devarājā disvā acchariyabbhutacittajāto pamuditahadayo –

එසමයෙහි මාර්ග ඵල ලැබූ, බුදු සසුන පිළිබඳ මනා අවබෝධයක් ඇති එක්තරා උපාසකයෙක් එම මාවතෙහි යන්නේ, ඔවුන් (ස්ත්‍රීන්) කතා කරන හඬ ඇසී ඔවුන් වෙත පැමිණියේය. එකල්හි බ්‍රාහ්මණිය ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවාය: "පින්වත් උපාසකයාණෙනි, දැන් බොහෝ කුලපුත්‍රයෝ මහා සම්පත් හා නෑ පිරිවර අතහැර ශාක්‍ය පුත්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සසුනෙහි පැවිදි වෙති. ඔවුන් කිනම් ප්‍රයෝජනයක් දැක මෙසේ පැවිදි වෙතිද?" එය ඇසූ උපාසකයා, "කාමයන්හි ආදීනවද, නික්මයාමෙහි (නෙක්ඛම්මයෙහි) ආනිසංසද දැකීමෙනි" යැයි පවසා, තම ඥාන ශක්තියට අනුව ඒ කරුණ විස්තරාත්මකව දේශනා කළේය. තවද තෙරුවන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කොට, පංචශීලයෙහි මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් පවතින ආනිසංසද පෙන්වා දුන්නේය. එකල්හි බ්‍රාහ්මණ දියණිය, "අපටද සරණාගමනයෙහි හා ශීලයෙහි පිහිටා ඔබ පැවසූ ඒ ගුණාංග ලබාගත හැකිද?" යි විමසුවාය. ඔහු, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ධර්මයන් දේශනා කරන ලද්දේ සැමට පොදුවේය; එබැවින් ලබාගත නොහැකි වන්නේ මන්ද?" යැයි පවසා ඇයට තිසරණය හා පංචශීලය ලබා දුන්නේය. ඇය සරණාගමනය හා ශීලය සමාදන් වී නැවත මෙසේ ඇසුවාය: "මීට වඩා ඉහළින් කළ යුතු වෙනත් යමක් තිබේද?" ඇයගේ බුද්ධිමත් බව වටහාගත් උපාසකයා, "ඇය උපනිශ්‍රය සම්පන්න තැනැත්තියක වනු ඇතැයි" සිතා, ශරීර ස්වභාවය විස්තර කරමින් ද්වත්තිංසාකාර කම්මට්ඨානය දේශනා කළේය. එසේ ශරීරය කෙරෙහි විරාගය උපදවා, ඉන්පසු අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ හා සම්බන්ධ වූ ධර්ම කතාවෙන් ඇයව සංවේගයට පත් කර, විපස්සනා මාර්ගය පෙන්වා දී නික්ම ගියේය. ඇය ඔහු වදාළ ඒ සියලු ක්‍රමය මෙනෙහි කොට, පිළිකුල් භාවනාවෙහි මනාව පිහිටුවාගත් සිතින් යුතුව විපස්සනාව වඩා, තමා සතු වූ ඒ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසා නොබෝ කලකින්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. පසුව ඇය කලුරිය කොට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පරිචාරිකා දේවතාවියකව උපන්නාය. ඇයට ලක්ෂයක් දෙවඟනන්ගේ පිරිවරක් විය. ඇයව දුටු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා අතිශය පුදුමයට පත්ව, ප්‍රමුදිත වූ හදවතින් යුතුව මෙසේ පැවසීය –

150.

150.

‘‘Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, veḷuriyathambhaṃ satataṃ sunimmitaṃ;

Suvaṇṇarukkhehi samantamotthataṃ, ṭhānaṃ mamaṃ kammavipākasambhavaṃ.

"රමණීය වූ, දීප්තිමත් වූ, වෛදූර්යමය ටැඹ් සහිත වූ, හැම කල්හි මනාකොට නිර්මාණය කරන ලද මේ විමානය බලන්න; හාත්පසින් රන් වෘක්ෂයන්ගෙන් වැසී ගිය, මාගේ කර්ම විපාකයෙන් හටගත් මේ ස්ථානය රන්වන්ව පවතී."

151.

151.

‘‘Tatrūpapannā purimaccharā imā, sataṃ sahassāni sakena kammunā;

Tuvaṃsi ajjhupagatā yasassinī, obhāsayaṃ tiṭṭhasi pubbadevatā.

"මෙහි පෙර උපන් දෙවඟනෝ ලක්ෂයක් තමන්ගේම කර්මයන් නිසා සිටිති. එහෙත් යසස්විනිය, ඔබ ඔබේම කර්මයෙන් මෙහි පැමිණ, පැරණි දෙවියන් පවා අභිබවා බබළමින් සිටින්නෙහිය."

152.

152.

‘‘Sasī adhiggayha yathā virocati, nakkhattarājāriva tārakāgaṇaṃ;

Tatheva tvaṃ accharāsaṅgaṇaṃ imaṃ, daddallamānā yasasā virocasi.

"තාරකා රාජයා වූ චන්ද්‍රයා තරු පිරිවර අභිබවා යම්සේ බබළයිද, එලෙසම ඔබද ඔබේ යසසින් අතිශයින් බබළමින් මේ දෙවඟනන් පිරිස මැද විරාජමාන වන්නෙහිය."

153.

153.

‘‘Kuto [Pg.80] nu āgamma anomadassane, upapannā tvaṃ bhavanaṃ mamaṃ idaṃ;

Brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti. –

"නිර්දෝෂී දර්ශනයක් ඇති පින්වතිය, ඔබ කොහේ සිට පැමිණ මාගේ මේ විමානයෙහි උපන්නෙහිද? ශක්‍රයා සහිත වූ තව්තිසා වැසි සියලු දෙවියෝ බ්‍රහ්මයා දැකීමෙන් තෘප්තිමත් නොවන්නාක් මෙන්, අපි ඔබ දැකීමෙන් තෘප්තියට පත් නොවෙමු."

Catūhi gāthāhi tāya katakammaṃ pucchi.

ගාථා සතරකින් ඇය කළ පින්කම් ගැන විමසීය.

150. Tattha idaṃ vimānanti yasmiṃ vimāne sā devatā uppannā, taṃ attano vimānaṃ sandhāyāha. Satatanti sabbakālaṃ ruciraṃ pabhassaranti yojanā. Satatanti vā sammātataṃ, ativiya vitthiṇṇanti attho. Samantamotthatanti samantato avatthataṃ chāditaṃ. Ṭhānanti vimānameva sandhāya vadati. Tañhi tiṭṭhanti ettha katapuññāti ṭhānanti vuccati. Kammavipākasambhavanti kammavipākabhāvena sambhūtaṃ, kammavipākena vā saha sambhūtaṃ. Mamanti idaṃ mama ṭhānaṃ mama kammavipākasambhavanti dvīhipi padehi yojetabbaṃ.

150. එහි 'ඉදං විමානං' යනු ඒ දේවතාවිය උපන් ඇයගේ විමානය ගැන සඳහන් කරයි. 'සතතං' යනු සැමකල්හි රමණීය හා දීප්තිමත් බවයි; මෙය පද සම්බන්ධයයි. නැතහොත් 'සතතං' යනු මනාකොට පතුරුවන ලද, ඉතා පුළුල් වූ යන අර්ථයයි. 'සමන්තමොත්ථතං' යනු හාත්පසින්ම වසා ගන්නා ලද යන්නයි. 'ඨානං' යනුවෙන් එම විමානයම හඳුන්වයි. මක්නිසාද යත්, පින් කළවුන් මෙහි රඳන (තිට්ඨන්ති) බැවින් එය 'ස්ථානය' (ඨාන) යැයි කියනු ලැබේ. 'කම්මවිපාකසම්භවං' යනු කර්ම විපාකයක් ලෙස හටගත් යන්නයි. 'මමං' යනු මාගේ ස්ථානය හා මාගේ කර්ම විපාකයෙන් හටගත් යන පද දෙකටම සම්බන්ධ කරගත යුතුය.

151. Tatrūpapannāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – tatra tasmiṃ yathāvutte vimāne upapannāti nibbattā pageva uppannattā pubbadevatā imā purimā accharāyo parimāṇato sataṃ sahassāni. Tuvaṃsīti tvaṃ asi sakena kammunā ajjhupagatā upapannā. Yasassinīti parivārasampannā, teneva sakena kammunā kammānubhāvena obhāsayantī virocamānā tiṭṭhasīti.

151. 'තත්රූපපන්නා' යන ගාථාවේ සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි – ඉහත සඳහන් කළ විමානයෙහි උපන්, මීට පෙර එහි උපන් බැවින් 'පූර්ව දේවතාවියන්' (පුබ්බදේවතී) නම් වූ ඒ පැරණි දෙවඟනෝ ප්‍රමාණයෙන් ලක්ෂයක් වෙති. 'තුවංසි' යනු ඔබ ඔබේම කර්මය නිසා දැන් මෙහි පැමිණ උපන්නෙහිය. 'යසස්විනී' යනු පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්තව, තමාගේම වූ ඒ කුසල් කර්මයේ ආනුභාවයෙන් බබළමින් සිටින බවයි.

152. Idāni tameva obhāsanaṃ upamāya vibhāvento ‘‘sasī’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā sasalañchanayogena ‘‘sasī’’ti, nakkhattehi adhikaguṇatāya ‘‘nakkhattarājā’’ti ca laddhanāmo cando sabbaṃ tārakāgaṇaṃ adhiggayha abhibhavitvā virocati virājati, tatheva tvaṃ imaṃ accharānaṃ devakaññānaṃ gaṇaṃ samūhaṃ attano yasasā daddallamānā ativiya vijjotamānā virocasīti. Ettha ca ‘‘imā’’ti ‘‘ima’’nti ca nipātamattaṃ. Keci pana ‘‘nakkhattarājāriva tārāgaṇaṃ tatheva tva’’nti paṭhanti.

152. දැන් එම බැබළීමම උපමාවකින් දැක්වීමට 'සසී' යන ගාථාව වදාළේය. එහි අර්ථය නම් – හාවෙකුගේ ලකුණ ඇති බැවින් 'සසී' යනුවෙන්ද, තාරකාවන්ට වඩා උතුම් ගුණ ඇති බැවින් 'නක්ඛත්තරාජා' (තාරකා රාජයා) යනුවෙන්ද නම ලත් චන්ද්‍රයා සියලු තරු පිරිවර අභිබවා බබළන්නාක් මෙන්, ඔබද මේ දෙවඟනන් පිරිස මැද ඔබේ යසසින් අතිශයින් බබළමින් විරාජමාන වන්නෙහිය. මෙහි 'ඉමා' හා 'ඉමං' යන පද නිපාත මාත්‍රයකි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් 'නක්ඛත්තරාජාරිව තාරාගණං තථේව ත්වං' ලෙසද කියවති.

153. Idāni tassā devatāya purimabhavaṃ tattha katapuññañca pucchanto ‘‘kuto nu āgammā’’ti gāthamāha. Tattha kuto nu āgammāti kuto [Pg.81] nu bhavato kuto nu puññakammato kāraṇabhūtato idaṃ mama bhavanaṃ āgamma bhadde anomadassane sabbaṅgasobhane tvaṃ upapannā uppattigahaṇavasena upagatā. ‘‘Anomadassane’’ti vuttamevatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti āha. Tattha yathā brahmānaṃ sahampatiṃ sanaṅkumāraṃ vā upagataṃ saha indenāti sahindakā tāvatiṃsā devā passantā dassanena na tappanti, evaṃ tava dassanena mayaṃ sabbe devā na tappāmaseti attho.

153. දැන් ඒ දේවතාවියගේ පෙර භවය හා එහිදී ඇය කළ පින්කම් විමසමින් 'කුතෝ නු ආගම්මා' යන ගාථාව වදාළේය. එහි 'කුතෝ නු ආගම්මා' යනු කිනම් භවයක සිට හෝ කිනම් පින්කමක හේතුවෙන් මාගේ මේ විමානයට පැමිණියෙහිද? 'අනෝමදස්සනේ' යනු සියලු අඟ පසඟින් ශෝභමාන වූ තැනැත්තියයි. 'බ්‍රහ්මංව දේවා...' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සහම්පති හෝ සනංකුමාර බ්‍රහ්මයා පැමිණි කල්හි, ශක්‍රයා සහිත වූ තව්තිසා වැසි දෙවියන් ඔවුන් දෙස බලා තෘප්තිමත් නොවන්නාක් මෙන්, අප සියලු දෙවියෝ ඔබ දෙස බලා කිසිසේත්ම තෘප්තියට පත් නොවෙමු යන්නයි.

Evaṃ pana sakkena devānamindena pucchitā sā devatā tamatthaṃ pakāsentī –

දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා විසින් මෙසේ විමසන ලද ඒ දේවතාවිය එම කරුණ පැහැදිලි කරමින් –

154.

154.

‘‘Yametaṃ sakka anupucchase mamaṃ, kuto cutā tvaṃ idha āgatāti;

Bārāṇasī nāma puratthi kāsinaṃ, tattha ahosiṃ pure kesakārikā.

"ශක්‍රය, ඔබ මා කොහේ සිට චුත වී මෙහි පැමිණියේදැයි මාගෙන් විමසන්නෙහිය; කාසි ජනපදයෙහි බාරාණසී නම් වූ නගරයක් ඇත, එහි මම පෙර භවයෙහි 'කේසකාරිකා' නම් වූවෙමි."

155.

155.

‘‘Buddhe ca dhamme ca pasannamānasā, saṅghe ca ekantagatā asaṃsayā;

Akhaṇḍasikkhāpadā āgatapphalā, sambodhidhamme niyatā anāmayā’’ti. –

"මම බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහිද, ධර්මය කෙරෙහිද, සංඝයා කෙරෙහිද පැහැදුණු සිත් ඇත්තියක් වූවෙමි. එහි කිසිදු සැකයක් නැතිව ඒකාන්ත විශ්වාසයෙන් යුක්ත වූවෙමි. මම අඛණ්ඩ වූ සිල්පද ඇත්තියක්ව, සෝවාන් ඵලයට පැමිණ, සම්බෝධි ධර්මයෙහි (මාර්ග ඥානයෙහි) ස්ථිරව පිහිටා, නිරෝගීව (සංසාර දුක් රහිතව) සිටියෙමි."

Gāthadvayamāha.

යැයි ගාථා දෙකක් පැවසුවාය.

154-5. Tattha yametanti yaṃ etaṃ pañhanti attho. Anupucchaseti anukūlabhāvena pucchasi. Mamanti maṃ. Puratthīti puraṃ atthi. Kāsinanti kāsiraṭṭhassa. Kesakārikāti purimattabhāve attano nāmaṃ vadati. Buddhe ca dhamme cātiādinā attano puññaṃ vibhāveti.

154-5. එහි 'යමෙතං' යනු යම් මේ ප්‍රශ්නයක් වේද යන අර්ථයයි. 'අනුපුච්ඡසේ' යනු අනුකූල ස්වභාවයෙන් අසන්නෙහිය යන්නයි. 'මමං' යනු මගෙන් (කේසකාරිකා නම් වූ මාගෙන්) යන්නයි. 'පුරත්ථි' යනු නගරයක් ඇත යන්නයි. 'කාසිනං' යනු කාසි රටෙහි වැසියන්ගේ යන්නයි. 'කේසකාරිකා' යන මෙයින් පෙර ආත්මයේ තම නාමය පවසයි. 'බුද්ධේ ච ධම්මේ ච' යනාදියෙන් තමාගේ පින් ප්‍රකාශ කරයි.

Puna sakko tassā taṃ puññasampattiñca dibbasampattiñca anumodamāno –

නැවත ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ඇයගේ ඒ පින් සම්පත්තියත් දිව්‍ය සම්පත්තියත් අනුමෝදන් වෙමින් මෙසේ පැවසීය.

156.

156.

‘‘Tantyābhinandāmase [Pg.82] svāgatañca te,Dhammena ca tvaṃ yasasā virocasi;

Buddhe ca dhamme ca pasannamānase,Saṅghe ca ekantagate asaṃsaye;

Akhaṇḍasikkhāpade āgatapphale,Sambodhidhamme niyate anāmaye’’ti. – āha;

"අපි ඔබේ පැමිණීම සතුටින් පිළිගනිමු, ඔබට සුබ ගමනක් වේවා! ඔබ ධර්මයෙන් හා යසසින් බබළන්නෙහිය. බුදුන් කෙරෙහි ද දහම් කෙරෙහි ද පැහැදුණු සිතැති, සඟුන් කෙරෙහි ඒකාන්තයෙන් ම සැක රහිත වූ, නොකැඩුණු සිල් ඇති, මගපල ලැබූ, නිවනෙහි නියත වූ, දුක් රහිත වූ පින්වත් දේවිය, අපි ඔබ ගැන සතුටු වන්නෙමු" යි ශක්‍රයා පැවසීය.

156. Tattha tantyābhinandāmaseti taṃ te duvidhampi sampattiṃ abhinandāma anumodāma. Svāgatañca teti tuyhañca idhāgamanaṃ svāgataṃ, amhākaṃ pītisomanassasaṃvaddhanameva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

156. එහි 'තන්ත්‍යාභිනන්දමාසේ' යනු ඔබේ ඒ දෙවැදෑරුම් සම්පත්තිය (දිව්‍ය හා පින් සම්පත්) අගය කරමු, අනුමෝදන් වෙමු යන්නයි. 'ස්වාගතං ච තේ' යනු ඔබේ මෙහි පැමිණීම යහපත් පැමිණීමකි, එය අපගේ ප්‍රීතිය හා සොම්නස වැඩිකිරීමකි යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියූ පරිදිම වේ.

Taṃ pana pavattiṃ sakko devarājā āyasmato mahāmoggallānattherassa kathesi, thero bhagavato nivedesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā jātāti.

ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ඒ පුවත ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට පැවසූ අතර, තෙරුන් වහන්සේ එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිත්තක් කරගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්ම දේශනා කළහ. එම දේශනාව දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට වැඩදායක විය.

Kesakārīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

කේසකාරී විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි විමාන වත්ථු අට්ඨකථාවෙහි,

Sattarasavatthupaṭimaṇḍitassa paṭhamassa pīṭhavaggassa

කථා වස්තු දහහතකින් අලංකාරවත් වූ පළමු වන පීඨ වග්ගයේ,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Cittalatāvaggo

2. 2. චිත්තලතා වග්ගය

1. Dāsivimānavaṇṇanā

1. 1. දාසී විමාන වර්ණනාව

Dutiyavagge api sakkova devindoti dāsivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati jetavane viharante sāvatthivāsī aññataro upāsako sambahulehi upāsakehi saddhiṃ sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya ahaṃ, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā tadanucchavikaṃ [Pg.83] dhammakathaṃ kathetvā vissajjesi. So ‘‘mayā, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni paññattāni. Sve paṭṭhāya ayyā mama gehaṃ āgacchantū’’ti bhattuddesakassa ārocetvā attano gehaṃ gantvā dāsiyā tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘tattha tayā niccakālaṃ appamattāya bhavitabba’’nti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Pakatiyāva sā saddhāsampannā puññakāmā sīlavatī, tasmā divase divase kālasseva uṭṭhāya paṇītaṃ annapānaṃ paṭiyādetvā bhikkhūnaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ suparibhaṇḍakaṃ katvā āsanāni paññāpetvā bhikkhū upagate tattha nisīdāpetvā vanditvā gandhapupphadhūpadīpehi pūjetvā sakkaccaṃ parivisati.

දෙවන වග්ගයෙහි 'අපි සක්කෝව දේවින්දෝ' යනාදිය දාසී විමානයයි. එහි ආරම්භය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කාලයෙහි සැවැත් නුවර වැසි එක්තරා උපාසකයෙක් බොහෝ උපාසකයන් සමඟ සවස් කාලයේ විහාරයට ගොස් බණ අසා, පිරිස නැගී සිටි කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "ස්වාමීනි, අද පටන් මම සංඝයා වහන්සේ උදෙසා සතරක් වූ නිත්‍ය බත් පූජා කරමි" යි පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට උචිත ධර්ම කථාවක් දේශනා කර පිටත් කර හැරියහ. ඔහු "ස්වාමීනි, මා විසින් සංඝයාට නිත්‍ය බත් සතරක් නියම කරන ලදි, හෙට පටන් ස්වාමීන් වහන්සේලා මාගේ නිවසට වැඩම කරත්වා" යි බත් බෙදන භික්ෂුවට දන්වා, තම නිවසට ගොස් දාසියට ඒ බව කියා "එහිදී ඔබ නිරතුරුව ම අප්‍රමාදීව කටයුතු කළ යුතුය" යි පැවසීය. ඇය "යහපතැයි" එය පිළිගත්තාය. ඇය ස්වභාවයෙන්ම ශ්‍රද්ධාවන්ත, පින් කැමති, සිල්වත් තැනැත්තියකි. එබැවින් ඇය දිනපතා අලුයම අවදි වී ප්‍රණීත ආහාර පාන පිළියෙළ කර, භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ස්ථානය මනාව පිරිසිදු කර, ආසන පනවා, වැඩම කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා එහි වඩා හිඳුවා, වැඳ නමස්කාර කර, සුවඳ මල් ධූප දීපයන්ගෙන් පුදා ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළාය.

Athekadivasaṃ bhikkhū katabhattakicce upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, ito jātiādidukkhato parimutti hotī’’ti. Bhikkhū tassā saraṇāni ca pañca sīlāni ca datvā kāyasabhāvaṃ pakāsetvā paṭikūlamanasikāre niyojesuṃ, apare aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesuṃ. Sā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantī antarantarā yoniso manasikarontī ekadivasaṃ dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ñāṇassa ca paripakkattā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño vallabhā paricārikā hutvā nibbatti. Sā saṭṭhitūriyasahassehi paricariyamānā accharāsatasahassaparivutā mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavantī pamudā modamānā saparivārā uyyānādīsu vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva disvā –

ඉන්පසු දිනක දන් වළඳා අවසන් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත එළඹ වැඳ මෙසේ ඇසුවාය: "ස්වාමීනි, මේ ජාති ආදී දුක්වලින් මිදෙන්නේ කෙසේ ද?" භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇයට සරණ ශීලය හා පංච ශීලය ලබා දී, ශරීරයේ අශුභ ස්වභාවය පවසා පිළිකුල් භාවනාවෙහි යෙදවූහ. තවත් භික්ෂූන් පිරිසක් අනිත්‍යය පිළිබඳ ධර්ම කථාවන් කළහ. ඇය වසර දහසක් සිල් රකිමින්, අතරින් පතර යෝනිසෝ මනසිකාරය කරමින්, එක් දිනක බණ ඇසීමට සුදුසු අවස්ථාවක් ලබා ඥානය මේරූ බැවින් විදර්ශනා වඩා සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කළාය. ඇය කලකට පසු කළුරිය කර ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ ප්‍රියමනාප උපස්ථායිකාවක වී උපන්නාය. ඇය හැට දහසක් තූර්ය භාණ්ඩයන්ගෙන් සේවය ලබමින්, ලක්ෂයක් දිව්‍යාංගනාවන් පිරිවරා මහත් දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් සතුටින් පිරිවර සහිතව උයන්නල සැරිසරයි. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඇයව පෙර කී අයුරින්ම දැක මෙසේ විමසූහ.

157.

157.

‘‘Api sakkova devindo, ramme cittalatāvane;

Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

"දිව්‍යරාජ වූ ශක්‍රයා මෙන්, රම්‍ය වූ චිත්තලතා වනයෙහි දිව්‍යාංගනා පිරිස පිරිවරාගෙන හාත්පස සැරිසරන්නිය, ඕෂධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් ඔබ සිටින්නෙහිය."

158.

158.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

"ඔබට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණේ කිනම් පිනකින් ද? මෙහිදී ඔබට මෙවන් සම්පත් ලැබෙන්නේත් සිතට ප්‍රිය වූ යම් භෝග සම්පත් උපදින්නේත් කිනම් පිනකින් ද?"

159.

159.

‘‘Pucchāmi [Pg.84] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

"මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, මම ඔබෙන් විමසමි. ඔබ මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහි ද? මෙසේ බබළන ආනුභාවයක් ලැබුණේත් ඔබේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශා බබළවන්නේත් කිනම් පිනකින් ද?" යි විමසූහ.

160.

160.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මොග්ගල්ලාන තෙරුන් විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින්, කිනම් කර්මයක ඵලයක් දැයි විමසන ලද ඒ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

161.

161.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ahosiṃ parapessiyā kule.

"මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මිනිසත්ව සිටියදී, අනුන්ගේ නිවසක මෙහෙකාරියක වීමි."

162.

162.

‘‘Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino;

Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino.

"යසස් ඇති, පඤ්ච චක්ඛුන්ගෙන් යුත් ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක වී, ඒ තාදී ගුණැති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මාගේ වීර්යය යෙදවීමි."

163.

163.

‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhanaṃ;

Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo.

"මගේ මේ කය බිඳී ගියත් කමක් නැත, මම වීර්යය ලිහිල් නොකළෙමි. පංච ශීලය රැකීම සෙත්දායක වූ ශාන්ත වූ මගයි."

164.

164.

‘‘Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito;

Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā.

"කටු පඳුරු රහිත, කෙලෙස් වනයක් නැති, සත්පුරුෂයන් විසින් වදාරන ලද ඍජු වූ ඒ මගෙහි වීර්යය කිරීමේ ඵලය බලන්න, ස්ත්‍රියක වූ මම එයට පැමිණියෙමි."

165.

165.

‘‘Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino;

Saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me.

"මම වසවර්ති ශක්‍ර රජුගේ සමීපතම සේවිකාවක් වෙමි. හැට දහසක් තූර්ය භාණ්ඩයෝ මාගේ සතුට වඩවති."

166.

166.

‘‘Ālambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo;

Pokkharo ca suphasso ca, vīṇāmokkhā ca nāriyo.

"ආලම්බ, ගග්ගර, භීම, සාධුවාදී, සංසය, පොක්ඛර සහ සුඵස්ස යන තූර්යයන් ද, වීණාමොක්ඛා යන දිව්‍යාංගනාවන් ද මාගේ සතුට වඩවති."

167.

167.

‘‘Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā;

Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkāti dāruṇī.

"නන්දා, සුනන්දා, සෝණදින්නා, සුචිම්හිතා, අලම්බුසා, මිස්සකේසී, පුණ්ඩරීකා සහ අහිදාරුණී යන දේවතාවියෝ ද,"

168.

168.

‘‘Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī;

Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā.

"ඒණිඵස්සා, සුඵස්සා, සුභද්දා සහ මෘදු වචන ඇති අය ද, මේ අය සහ අනෙකුත් ශ්‍රේෂ්ඨ දිව්‍යාංගනාවෝ ද මා පුබුදුවාලන්නාහ."

169.

169.

‘‘Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā;

Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase.

"ඒ දේවතාවියෝ සුදුසු වේලාවට මා වෙත පැමිණ, 'එන්න, අපි නටමු, ගයමු, ඔබව සතුටු කරමු' යි පවසති."

170.

170.

‘‘Nayidaṃ [Pg.85] akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ;

Asokaṃ nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ.

"පින් නොකළ අයට මෙහි පැමිණිය නොහැක. පින් කළවුන්ට ම පමණක් වූ ශෝක රහිත වූ දෙවිවරුන්ගේ මේ රම්‍ය නන්දන මහා වනය හිමි වේ."

171.

171.

‘‘Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca;

Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca.

"පින් නොකළ අයට මෙලොව ද සැපක් නැත, පරලොව ද සැපක් නැත. පින් කළ අයට මෙලොව ද සැප ඇත, පරලොව ද සැප ඇත."

172.

172.

‘‘Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ;

Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino’’ti. – devatā vissajjesi;

"එබැවින් දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදිනු කැමති අය විසින් බොහෝ කුසල් කළ යුතුය. පින් කළ අය ස්වර්ගයෙහි සියලු සම්පත් භුක්ති විඳිමින් සතුටු වෙති" යි ඒ දේවතාවිය පිළිතුරු දුන්නාය.

157. Tattha api sakkova devindoti apisaddo sambhāvanāyaṃ, ivasaddo ikāralopaṃ katvā vutto upamāyaṃ, tasmā yathā nāma sakko devānamindoti attho. Sakkasamabhāvo tissā devatāya parivārasampattidassanatthaṃ vutto. Keci ‘‘apīti nipātamatta’’nti vadanti. Cittalatāvaneti cittāya nāma devadhītāya puññānubhāvena nibbatte, cittānaṃ vā vicittapupphaphalādivisesayuttānaṃ santānakavalliādīnaṃ tattha yebhuyyatāya cittalatāvananti laddhanāme devuyyāne.

157. එහි 'අපි සක්කෝව දේවින්දෝ' (අපි සක්කෝ ඉව දේවින්දෝ) යන්නෙහි 'අපි' ශබ්දය ප්‍රශංසාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'ඉව' ශබ්දය 'ඉ' අක්ෂරය ලොප් කර උපමා අර්ථයෙහි දක්වා ඇත. එබැවින් 'දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා යම් සේ සැරිසරන්නේද' යනු එහි අර්ථයයි. ශක්‍රයා හා සමාන බව ප්‍රකාශ කළේ, එම දේවතාවියගේ පිරිවර සම්පත්තිය පෙන්වීම පිණිසය. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'අපි' යනු නිපාත මාත්‍රයක් පමණකැයි පවසති. 'චිත්තලතාවනේ' යනු චිත්තා නම් වූ දේවතාවියකගේ පින් මහිමයෙන් හටගත්, නොහොත් විසිතුරු මල් ඵලවලින් යුත් සන්තානක වැල් ආදිය එම උයනෙහි බහුල බැවින් 'චිත්තලතාවනය' (සිත්කලු වැල් ඇති වනය) යන නම ලත් දිව්‍ය උද්‍යානයෙහිය.

161. Parapessiyāti paresaṃ kule tasmiṃ tasmiṃ kicce pesaniyā, paresaṃ veyyāvaccakārīti attho.

161. 'පරපේසියා' යනු අනුන්ගේ නිවෙස්වල ඒ ඒ කටයුතුවලදී මෙහෙවරට යෙදවිය යුතු, අන්‍යයන්ගේ වතාවත් කරන්නියක යන අර්ථයයි.

162. Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādinoti tassā dāsiyāpi samānāya pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato upāsikā hutvā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantiyā kammaṭṭhānañca manasi karontiyā manasikārānubhāvena me mayhaṃ uppajjamāne sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhāte iṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino satthu sāsane tappariyāpannoyeva saṃkilesapakkhato nikkamanena ‘‘nikkamo’’ti laddhanāmo sammāvāyāmo āsi ahosi uppajji.

162. 'තස්සා මේ නික්කමෝ ආසි, සාසනේ තස්ස තාදිනෝ' යනු එවැනි දාසියකව සිටියදී පවා, පස් මරුන් පරදා පංච චක්ෂුසින් යුක්ත වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක වී, සොළොස් වසරක් මුළුල්ලේ සිල් රකිමින් කමටහන් මෙනෙහි කළ මට, එම මනසිකාරයේ ආනුභාවයෙන් ඉෂ්ටානිෂ්ට අරමුණුවලදී කම්පා නොවන 'තාදි' ගුණයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම සංඛ්‍යාත ශාසනයෙහි, කෙලෙස් මලෙන් නික්මීම නිසා 'නික්කම' (නික්මීම/උත්සාහය) යන නම ලත් සම්මා වායාමය උපන්නාය යනුයි.

163-4. Tassa pana nikkamassa pubbabhāgassa pavattākāraṃ dassetuṃ ‘‘kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhananti vuttaṃ. Tassattho [Pg.86] – yadipi me ayaṃ kāyo bhijjatu vinassatu, tattha kiñcimattampi apekkhaṃ akarontī ettha etasmiṃ kammaṭṭhānānuyoge neva atthi, me vīriyassa saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇanti vīriyaṃ samuttejentī vipassanaṃ ussukkāpesinti.

163-4. ආර්ය මාර්ගයට පූර්වභාගයෙහි වූ එම සම්මා වායාමයේ පැවැත්ම දක්වනු පිණිස 'කාමං භිජ්ජතුයං කායෝ, නේව අත්ථෙත්ථ සණ්ඨානං' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහි අර්ථය නම්: 'මාගේ මේ ශරීරය බිඳී විනාශ වී ගියත්, ඒ කෙරෙහි ස්වල්ප මාත්‍ර වූ හෝ අපේක්ෂාවක් නොතබා, මේ කමටහන් වැඩීමෙහිදී මාගේ වීර්යයේ ලිහිල් කිරීමක් (නැවතීමක්) නැත' යනුවෙන් වීර්යය තියුණු කරමින් විපස්සනාවෙහි උත්සාහවත් වූයෙමි යනුයි.

Idāni tathā vipassanaṃ ussukkāpetvā paṭiladdhaguṇaṃ dassentī –

දැන් එසේ විපස්සනා වඩා ලත් ගුණානුභාවයන් දක්වන දේවතාවිය මෙසේ පැවසුවාය:

‘‘Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo;

Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito;

Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā’’ti. – āha;

''පංච ශීලය නමැති පදනම ඇති, ශාන්ත වූත්, නිර්භය වූත්, රාගාදී කණ්ටකයන් නැත්තා වූත්, කෙලෙස් වනයක් නැත්තා වූත්, සත්පුරුෂයන් විසින් දේශිත වූ ඍජු ආර්ය මාර්ගයෙක් ඇත්තේය. ස්ත්‍රියක වුවද යම් වීර්යයකින් මේ උතුම් ඵලය ලැබුවේද, ඒ වීර්යයේ (නික්කමයේ) විපාකය දෙස බලනු මැනවි.''

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yo niccasīlavasena samādinnānaṃ pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ sikkhākoṭṭhāsānaṃ upanissayabhāvena laddhattā tesaṃ paripūritattā ca sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ sambandhībhūto, yasmiṃ santāne uppanno, tassa sabbākārena sotthibhāvasampādanato sundaratthabhāvato ca sovatthiko sotthiko, saṃkilesadhammehi anupaddutattā khemappattihetutāya ca sivo, rāgakaṇṭakādīnaṃ abhāvena akaṇṭako, kilesadiṭṭhiduccaritagahanasamucchedanato agahano, sabbajimhavaṅkakuṭilabhāvāpagamahetutāya uju, buddhādīhi sappurisehi pakāsitattā sabbhi pavedito ariyamaggo, taṃ yathā yena upāyabhūtena itthikā dvaṅgulabahalabuddhikāpi samānā pāpuṇiṃ, tassa nikkamassa yathāvuttavīriyassa idaṃ phalaṃ passāti sakkaṃ ālapati.

එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: නිත්‍ය ශීලයක් ලෙස සමාදන් වූ පංච ශීලයට උපනිශ්‍රය වීමෙන් හා එය පරිපූර්ණ කිරීමෙන් යුත්, යම් සන්තානයක උපන්නේද එහි සියලු ආකාරයෙන් යහපත සලසන බැවින් 'සෝවත්ථික' වූ, කෙලෙස් වලින් පීඩා නොලබන බැවින් හා ක්ෂේමයට හේතු වන බැවින් 'සිව' වූ, රාගාදී කණ්ටකයන් නැති බැවින් 'අකණ්ටක' වූ, කෙලෙස්-දෘෂ්ටි-දුසිරිත නමැති ඝන වනය සිඳලූ බැවින් 'අගහන' වූ, සියලු වක්‍ර ගති නැති බැවින් 'ඍජු' වූ, බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන් විසින් ප්‍රකාශිත බැවින් 'සබ්භි පවේදිත' වූ යම් ආර්ය මාර්ගයක් ඇත්ද, 'මිටි බුද්ධියක්' (අඟල් දෙකක බුද්ධියක්) ඇති ස්ත්‍රියක වී පවා යම් උපායකින් (වීර්යයකින්) ඒ මාර්ගයට පැමිණියේද, මාගේ ඒ වීර්යයේ මේ ආනුභාවය දෙස බලන්නැයි ශක්‍රයා අමතා පවසන්නීය.

165. Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattinoti sayaṃvasībhāvena vattanato, dvīsu devalokesu attano vasaṃ issariyaṃ vattetīti vā vasavattī, tassa vasavattino sakkassa devarañño āmantanikā ālāpasallāpayoggā, kīḷanakāle vā tena āmantetabbā amhi, nikkamassa vīriyassa phalaṃ passāti yojanā. Ātatavitatādibhedena pañca tūriyaṅgāni dvādasahi pāṇibhāgehi ekato pavajjamānāni saṭṭhi honti, tāni pana sahassamattāni payirupāsanavasena upaṭṭhitāni sandhāyāha ‘‘saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me’’ti. Tattha paṭibodhanti pītisomanassānaṃ pabodhanaṃ.

165. 'ආමන්තනිකා රඤ්ඤොම්හි සක්කස්ස වසවත්තිනෝ' යනු ස්වකීය ආධිපත්‍යය පවත්වන බැවින් හෝ දෙව්ලොව දෙකක තමාගේ ඊශ්වරභාවය පවත්වන බැවින් හෝ 'වසවත්ති' නම් වූ එම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ කතාබහට සුදුසු වූ, නැතහොත් උයන් ක්‍රීඩා කරන කාලයෙහි ඔහු විසින් කැඳවිය යුතු (ආමන්ත්‍රණය කළ යුතු) දේවතාවියක වන්නෙමි. වීර්යයේ විපාකය බලන්න යනුවෙන් මෙහි යෝජනාවයි. ආතත, විතත ආදී වශයෙන් වූ පංචාංගික තූර්යයන් දොළොස් ආකාරයකින් වාදනය කරන විට සංගීත භාණ්ඩ සැටක් වෙයි. සේවය පිණිස පැමිණ සිටින දහසක් පමණ වූ එවැනි තූර්ය භාණ්ඩ අරමුණු කරගෙන 'තූර්ය දහස් සැටක් මා අවදි කරයි' (පිනවයි) යනුවෙන් පැවසුවාය. එහි 'පටිබෝධං' යනු ප්‍රීති සෝමනස්සය ඇති කිරීමයි.

166-8. Ālambotiādi [Pg.87] tūriyavādakānaṃ devaputtānaṃ ekadesato nāmaggahaṇanti vadanti, tūriyānaṃ panetaṃ nāmaggahaṇaṃ. Vīṇāmokkhādikā devadhītā. Sucimhitāti suddhamihitā, nāmameva vā etaṃ. Muduvādinīti mudunāva vadatīti muduvādinī, mudukaṃ ativiya vādanasīlā, nāmameva vā. Seyyāseti seyyatarā. Accharānanti accharāsu saṅgīte pāsaṃsatarā. Pabodhikāti pabodhanakarā.

166-8. 'ආලම්බෝ' යනාදිය තූර්ය වාදක දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගේ නම් අර්ධයක් ලෙස පවසති. එහෙත් සැබවින්ම මෙය තූර්ය භාණ්ඩවල නම් වේ. වීණාමොක්ඛා ආදීන් යනු දිව්‍ය දූවරුය. 'සුචිම්හිතා' යනු පිරිසිදු සිනහවක් ඇති තැනැත්තියයි, නැතහොත් එය දේවතාවියකගේ නමකි. 'මුදුවාදිනී' යනු ඉතා මෘදු ලෙස වාදනය කරන හෝ කතා කරන තැනැත්තියයි, නැතහොත් එය නමකි. 'සෙය්‍යාසේ' යනු ඉතා උතුම් වූ යන්නයි. 'අච්ඡරානං' යනු දිව්‍ය අප්සරාවන් අතර සංගීතයෙහි අතිශයින් ප්‍රශංසනීය වූවන්ය. 'පබෝධිකා' යනු ප්‍රබෝධය (ප්‍රීතිය) ඇති කරන්නියන්ය.

169. Kālenāti yuttappattakālena. Abhibhāsantīti abhimukhā, abhiratā vā hutvā bhāsanti. Yathā ca bhāsanti, taṃ dassetuṃ ‘‘handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase’’ti vuttaṃ.

169. 'කාලේන' යනු සුදුසු කාලයෙහිදීය. 'අභිභාසන්ති' යනු ඉදිරියට පැමිණ හෝ ඉතා ඇලුම් කළවුන් වී කතා කරති යනුයි. ඔවුන් කතා කරන අයුරු දැක්වීමට 'එන්න, අපි නටමු, ගයමු, අපි ඔබ රම්ය කරවමු' (සතුටු කරවමු) යැයි කියන ලදී.

170. Idanti idaṃ mayā laddhaṭṭhānaṃ. Asokanti iṭṭhakantapiyamanāpānaṃyeva rūpādīnaṃ sambhavato visokaṃ. Tato eva sabbakālaṃ pamodasaṃvaddhanato nandanaṃ. Tidasānaṃ mahāvananti tāvatiṃsadevānaṃ mahantaṃ mahanīyañca uyyānaṃ.

170. 'ඉදං' යනු මා විසින් ලබන ලද මේ ස්ථානයයි. 'අසෝකං' යනු ඉෂ්ට, කාන්ත, ප්‍රියමනාප රූපාදී කාමගුණයන් ඇති බැවින් ශෝකයක් නැති තැනයි. එබැවින්ම සෑම කල්හිම ප්‍රමෝදය වර්ධනය කරන බැවින් එය 'නන්දන' නම් වේ. 'තිදසානං මහානවනං' යනු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ මහත් වූ, පිදිය යුතු වූ උද්‍යානයයි.

171. Evarūpā dibbasampatti nāma puññakammavasenevāti odissakanayena vatvā panu anodissakanayena dassentī ‘‘sukhaṃ akatapuññāna’’nti gāthamāha.

171. මෙබඳු වූ දිව්‍ය සම්පත්තිය පින්කම්වල ආනුභාවයෙන්ම සිදුවන්නේ යැයි විශේෂිත ක්‍රමයකින් (ඔදිස්සක නයින්) පවසා, නැවත පොදු ක්‍රමයකින් (අනොදිස්සක නයින්) දැක්වීමට 'සුඛං අකතපුණ්ණානං' යන ගාථාව පැවසුවාය.

172. Puna attanā laddhassa dibbaṭṭhānassa parehi sādhāraṇakāmatāvasena dhammaṃ kathentī ‘‘tesaṃ sahabyakāmāna’’nti osānagāthamāha. Tesanti tāvatiṃsadevānaṃ. Sahabyakāmānanti sahabhāvaṃ icchantehi, kattuatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Saha vāti pavattatīti sahavo, tassa bhāvo sahabyaṃ yathā vīrassa bhāvo vīriyanti.

172. නැවත තමා ලත් දිව්‍යමය ස්ථානය අන්‍යන්ටද පොදුවේ ලැබිය හැකි බව දක්වමින් ධර්මය දේශනා කරනු කැමතිව 'තේසං සහබ්‍යකාමානං' යන අවසාන ගාථාව පැවසුවාය. 'තේසං' යනු ඒ තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේය. 'සහබ්‍යකාමානං' යනු සහභාවය (එක්ව වාසය කිරීම) කැමති වන්නන් විසිනි. සහභාගී වී පවතින බැවින් 'සහව' නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය 'සහබ්‍ය' (එක්ව වාසය) නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස 'වීරයාගේ ස්වභාවය වීර්යය' වන්නාක් මෙනි.

Evaṃ thero devatāya attano puññakamme āvikate tassā saparivārāya dhammaṃ desetvā devalokato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.

මෙසේ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියේ දේවතාවිය තමාගේ පුණ්‍යකර්මය ප්‍රකාශ කළ පසු, උන්වහන්සේ පිරිවර සහිත ඇයට ධර්මය දේශනා කර, දෙව්ලොවින් නික්ම අවුත් ඒ පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිත්තක් (අටුප්පත්ති) කරගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළහ. එම දේශනාව දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට වැඩදායී විය.

Dāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දාසී විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. Lakhumāvimānavaṇṇanā

2. ලඛුමා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.88] vaṇṇenāti lakhumāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati bārāṇasiyaṃ viharante kevaṭṭadvāraṃ nāma bārāṇasinagarassa ekaṃ dvāraṃ, tassa avidūre niviṭṭhagāmopi ‘‘kevaṭṭadvāra’’ntveva paññāyittha. Tattha lakhumā nāma ekā itthī saddhā pasannā buddhisampannā tena dvārena pavisante bhikkhū disvā vanditvā attano gehaṃ netvā kaṭacchubhikkhaṃ datvā teneva paricayena saddhāya vaḍḍhamānāya āsanasālaṃ kāretvā tattha paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanaṃ upaneti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Yañca odanakummāsaḍākādi attano gehe vijjati, taṃ bhikkhūnaṃ deti. Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya samāhitā hutvā vipassanākammaṭṭhānaṃ uggahetvā vipassanaṃ ussukkāpentī upanissayasampannatāya na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane mahati vimāne nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī pamodamānā vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchīti sabbaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –

‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ ලඛුමා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බරණැස් නුවර වැඩවසන සමයෙහි බරණැස් නුවර ‘කේවට්ට ද්වාර’ නම් එක් දොරටුවක් විය. එම දොරටුව අසල පිහිටි ගම ද ‘කේවට්ට ද්වාර’ යන නමින්ම ප්‍රකට විය. එහි ලඛුමා නම් වූ එක්තරා ස්ත්‍රියක් වූවාය. ඕ තොමෝ සැදැහැවත්, ප්‍රසන්න සිත් ඇති, නුවණින් යුක්ත වූ තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය එම දොරටුවෙන් නගරයට පිවිසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක, වැඳ, තමාගේ නිවසට වැඩම කරවා, හැඳි වත (සලාක බත) පූජා කළාය. එම පුරුද්දෙන්ම ශ්‍රද්ධාව වර්ධනය කරගත් ඇය, ආසන ශාලාවක් ද කරවා, එහි වඩිනා භික්ෂූන් වහන්සේලාට අසුන් පනවා, පැන් හා පරිභෝජනය සඳහා ජලය පිළියෙළ කළාය. තමාගේ නිවසේ ඇති බත්, යව කැවිලි හා පලා වර්ග ආදිය ද භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කළාය. ඇය භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයෙන් ධර්මය අසා, තෙරුවන් සරණ ගොස් සිල් සමාදන්ව, සමාහිත සිත් ඇතිව විදර්ශනා කර්මස්ථාන උගෙන, විදර්ශනාවෙහි නිරත වූවාය. ඇය උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ බැවින් නොබෝ කලකින්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. ඇය පසුකාලීනව කලුරිය කොට තාවතිංස භවනයෙහි මහා විමානයක උපන්නාය. ඇයට දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසක් පිරිවර වූහ. ඇය එහි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් සතුටින් සැරිසරන්නීය. දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩිනා ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ ඇය දැක ‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ ආදී ගාථාවලින් ප්‍රශ්න විමසූ සේක. එහි ඉතිරි සියල්ල පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. ඒ අනුව මෙසේ වදාළ සේක–

173.

173.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“පින්වත් දේවතාවිය, ඉතා අලංකාර වර්ණයෙන් යුක්ත වූ ඔබ, ඔසධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබුළුවමින් සිටින්නීය.”

174.

174.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“කිනම් හේතුවක් නිසා ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේ ද? කිනම් හේතුවක් නිසා මෙහිදී ඔබගේ සැප සම්පත් සමෘද්ධිමත් වන්නේ ද? ඔබගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම්කිසි භෝග වස්තූන් වෙත් ද, ඒවා ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් කුසලයකින් ද?”

175.

175.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, මම ඔබෙන් විමසමි. ඔබ මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් හේතුවක් නිසා මෙසේ බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තියක වූයෙහි ද? ඔබගේ සිරුරු පැහැය සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන්නේ කිනම් පින්කමකින් ද?”

176.

176.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය, ඒ පිළිබඳව සතුටු සිතින් යුක්තව, යම් කර්මයක විපාකයක් ලෙස මේ සම්පත් ලැබුණේ ද, ඒ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

177.

177.

‘‘Kevaṭṭadvārā [Pg.89] nikkhamma, ahu mayhaṃ nivesanaṃ;

Tattha sañcaramānānaṃ, sāvakānaṃ mahesinaṃ.

“ස්වාමීනි, මගේ නිවස පිහිටා තිබුණේ කේවට්ට ද්වාරය අසලයි. එහිදී මම සිල්වත් වූ, මහේසක්ඛ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩම කරන කල්හි,”

178.

178.

‘‘Odanaṃ kummāsaṃ ḍākaṃ, loṇasovīrakañcahaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“පිසින ලද බත්, යව කැවිලි, පලා වර්ග සහ ලුණු මිශ්‍ර සෝවීරක නම් පානය, ඍජු ගුණ ඇති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට මම ඉතා ප්‍රසන්න සිතින් පූජා කළෙමි.”

179.

179.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“මම මසකට දෙවතාවක් එළඹෙන තුදුස්වක හා පසළොස්වක දිනයන්හි ද, අටවක දිනයන්හි ද, එමෙන්ම පෙළහර පක්ෂයෙහි ද (ප්‍රාතිහාර්ය පක්ෂය) අංග අටකින් සමන්විත වූ මැනවින් සමාදන් වූ,”

180.

180.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

“පොහොය සිල් රැක්කෙමි. නිරතුරුවම සීලයෙහි සංවර වූවෙමි. ඒ ඉන්ද්‍රිය සංවරය හා දන් දීම නිසා මම මේ විමානයෙහි වෙසෙමි.”

181.

181.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

“මම සතුන් මැරීමෙන් වැළකුණෙමි, මුසාවාදයෙන් දුරු වූවෙමි, සොරකම් කිරීමෙන්, පරදාර සේවනයෙන් හා මත්පැන් පානයෙන් ද බොහෝ සේ දුරු වී සංවර වූවෙමි.”

182.

182.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“පස් පව්වලින් වැළකී පංචශීලයෙහි නිරත වූ, චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ දැනුම ඇති, මහා යසස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක් වූවෙමි.”

183.

183.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ඒ පින්කම නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... (පෙ)... මගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.”

Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘lakhumā nāma, bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya. Taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.

“ස්වාමීනි, මගේ වචනයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිසින් නමා වන්දනා කළ මැනව. ‘ස්වාමීනි, ලඛුමා නම් උපාසිකාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාද නමා වඳියි’ කියා පවසනු මැනව. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා යම්කිසි ශ්‍රාමණ ඵලයක පිහිටි බව ප්‍රකාශ කරන්නේ නම් එය අසිරිමත් දෙයකි.” පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇය සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටි බව වදාළ සේක. මෙසේ දත යුතුය.

177. Tattha kevaṭṭadvārā nikkhammāti kevaṭṭadvārato nikkhamanaṭṭhāne.

177. එහි ‘කේවට්ටද්වාරා නික්ඛම්ම’ යනු කේවට්ට දොරටුවෙන් පිටත පිහිටි ස්ථානයෙහි යන්නයි.

178. Ḍākanti taṇḍuleyyakādisākabyañjanaṃ. Loṇasovīrakanti dhaññarasādīhi bahūhi sambhārehi sampādetabbaṃ ekaṃ pānakaṃ. ‘‘Ācāmakañjikaloṇūdaka’’ntipi vadanti.

178. ‘ඩාකං’ යනු තණ්ඩූලෙයියක ආදී පලා ව්‍යංජනයි. ‘ලෝණසෝවීරකං’ යනු ධාන්‍ය යුෂ ආදී බොහෝ දේ එකතු කර සාදාගත යුතු එක්තරා පානයකි. ‘බත් කඳ හා ලුණු වතුර’ කියා ද සමහරු පවසති.

Pucchāvissajjanāvasāne sā therassa dhammadesanāya sakadāgāmiphalaṃ pāpuṇi. Sesaṃ uttarāvidhāne vuttanayānusārena eva veditabbaṃ.

ප්‍රශ්න විමසීම අවසානයේ දී එම දේවතාවිය තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සකෘදාගාමී ඵලයට පත් වූවාය. ඉතිරි කොටස උත්තරා විමාන කතාවෙහි දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය.

Lakhumāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ලඛුමා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

3. Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā

3. ආචාමදායිකා විමාන වර්ණනාව

Piṇḍāya [Pg.90] te carantassāti ācāmadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe aññataraṃ kulaṃ ahivātarogena upaddutaṃ ahosi. Tattha sabbe janā matā ṭhapetvā ekaṃ itthiṃ. Sā gehaṃ gehagatañca sabbaṃ dhanadhaññaṃ chaḍḍetvā maraṇabhayabhītā bhittichiddena palātā anāthā hutvā paragehaṃ gantvā tassa piṭṭhipasse vasati. Tasmiṃ gehe manussā karuṇāyantā ukkhaliādīsu avasiṭṭhaṃ yāgubhattaācāmādiṃ tassā denti. Sā taṃ bhuñjitvā jīvikaṃ kappeti.

‘පිණ්ඩාය තේ චරන්තස්ස’ යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ ආචාමදායිකා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර ලේනුන්ට අභයදානය දුන් වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල රජගහ නුවර එක්තරා පවුලක් අහිවාතක රෝගයෙන් (වසංගත රෝගයකින්) පීඩා වින්දහ. එහි එක් ස්ත්‍රියක හැර සෙසු සියල්ලෝම මියගියහ. එම ස්ත්‍රිය ද තමාගේ නිවස, එහි වූ සම්පත් සහ ධන ධාන්‍ය සියල්ල අතහැර දමා, මරණ බියෙන් තැතිගෙන, බිත්ති සිදුරකින් පලා ගොස් අසරණව වෙනත් නිවසක් පිටුපස ජීවත් වූවාය. එම නිවසේ මිනිස්සු ඇය කෙරෙහි කරුණාවෙන්, බත් ඉවූ මුට්ටිවල ඉතිරි වූ කැඳ, බත් හා බත් කඳ ආදිය ඇයට දුන්හ. ඇය ඒවා අනුභව කරමින් ජීවත් වූවාය.

Tena ca samayena āyasmā mahākassapo sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhito ‘‘kaṃ nu kho ahaṃ ajja āhārapaṭiggahaṇena anuggahessāmi, duggatito ca dukkhato ca mocessāmī’’ti cintento taṃ itthiṃ āsannamaraṇaṃ nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ katokāsaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayi gate attanā laddhaṃ ācāmaṃ dassati, teneva nimmānaratidevaloke uppajjissati, evaṃ nirayūpapattito mocetvā handāhaṃ imissā saggasampattiṃ nipphādessāmī’’ti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya tassā nivesanaṭṭhānābhimukho gacchati. Atha sakko devānamindo aññātakavesena anekarasaṃ anekasūpabyañjanaṃ dibbāhāraṃ upanesi. Taṃ ñatvā thero ‘‘kosiya, tvaṃ katakusalo, kasmā evaṃ karosi, mā duggatānaṃ kapaṇānaṃ sampattiṃ vilumpī’’ti paṭikkhipitvā tassā itthiyā purato aṭṭhāsi.

එසමයෙහි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප රහතන් වහන්සේ සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට ‘අද මා ආහාර පිළිගැනීමෙන් කවරෙකුට අනුග්‍රහ කරන්නෙම් ද? කවරෙකු දුගතියෙන් හා දුකෙන් මුදවන්නෙම් ද?’ යි සිතා බලන සේක. එවිට මරණයට ආසන්නව සිටි, නිරයගාමී වීමට හේතු වන කර්මයක් ඇති කරගෙන සිටි ඒ ස්ත්‍රිය දැක, ‘මම වැඩම කළ විට ඇය තමාට ලැබුණු බත් කඳ පූජා කරනු ඇත, එම පිනෙන් ඇය නිම්මාණරතී දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදිනු ඇත, මෙසේ ඇය නිරයෙන් මුදවා ඇයට ස්වර්ග සම්පත්තිය සලසා දෙන්නෙමි’ යි සිතා, පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පෙරවාගෙන පාත්‍රය ද ගෙන ඇය සිටි ස්ථානයට වැඩම කළ සේක. එකල සක් දෙවිඳුන් වෙස් වළාගෙන පැමිණ නොයෙක් රසවත් ව්‍යංජන සහිත දිව්‍ය භෝජනයක් පූජා කිරීමට සැරසුණි. තෙරුන් වහන්සේ එය දැන, “කෝසිය, ඔබ පින් කළ අයෙකි, කුමට මෙසේ කරන්නේ ද? අසරණ දුගියන්ගේ සම්පත් පැහැර නොගන්න” යැයි පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඒ ස්ත්‍රිය ඉදිරියෙහි වැඩ සිටි සේක.

Sā theraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahānubhāvo thero, imassa dātabbayuttakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā idha natthi, idañca kiliṭṭhabhājanagataṃ tiṇacuṇṇarajānukiṇṇaṃ aloṇaṃ sītalaṃ apparasaṃ ācāmakañjiyamattaṃ edisassa dātuṃ na ussahāmī’’ti cintetvā ‘‘aticchathā’’ti āha. Thero ekapadanikkhepamattaṃ apasakkitvā aṭṭhāsi. Gehavāsino manussā bhikkhaṃ upanesuṃ, thero na sampaṭicchati. Sā duggatitthī ‘‘mameva anuggahatthāya idhāgato, mama santakameva paṭiggahetukāmo’’ti ñatvā pasannamānasā ādarajātā taṃ ācāmaṃ therassa patte ākiri. Thero tassā pasādasaṃvaddhanatthaṃ [Pg.91] bhuñjanākāraṃ dassesi, manussā āsanaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā taṃ ācāmaṃ bhuñjitvā pivitvā onītapattapāṇī anumodanaṃ katvā taṃ duggatitthiṃ ‘‘tvaṃ ito tatiye attabhāve mama mātā ahosī’’ti vatvā gato. Sā tena there atipasādañca uppādetvā tassā rattiyā paṭhamayāme kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Atha sakko devarājā tassā kālakatabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha nu kho uppannā’’ti āvajjento tāvatiṃsesu adisvā rattiyā majjhimayāme āyasmantaṃ mahākassapaṃ upasaṅkamitvā tassā nibbattaṭṭhānaṃ pucchanto –

එම ස්ත්‍රිය මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ දැක, “මේ තෙරුන් වහන්සේ මහත් ආනුභාව සම්පන්නයි. මුන්වහන්සේට පූජා කිරීමට සුදුසු කැවිලි හෝ ආහාර මෙහි නැත. කිළුටු භාජනයක ඇති, තණකොළ හා දූවිලි මිශ්‍ර වූ, ලුණු නැති, සීතල වූ, රසයක් නැති මේ බත් දියර (බත් කබල) මාත්‍රය මෙබඳු උතුමෙකුට පූජා කිරීමට මම නිර්භය නොවෙමි” යි සිතා, “ස්වාමීනි, ඉදිරියට වැඩිය මැනව” යි පැවසුවාය. තෙරුන් වහන්සේ එක් පියවරක් තැබූ පමණින් මඳක් පසෙකට වී නැවතී සිටියහ. ගෘහවාසී මිනිස්සු පිණ්ඩපාතය ගෙන ආ නමුත් තෙරුන් වහන්සේ ඒවා පිළි නොගත්හ. ඒ දිළිඳු ස්ත්‍රිය, “මේ මා හට අනුග්‍රහ පිණිසම මෙහි වැඩම කළ සේක, මා සතු දෙයම පිළිගැනීමට කැමති වන සේකැ” යි දැන, ප්‍රසන්න වූ සිතින් හා ගෞරවයෙන් යුතුව එම බත් දියරය තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ ඇගේ ප්‍රසාදය වර්ධනය කරනු පිණිස වැළඳීමේ ආකාරය දැක්වූ සේක. මිනිස්සු අසුනක් පැනවූහ. තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩ හිඳ ඒ බත් දියරය වළඳා, පැන් පානය කර, පාත්‍රයෙන් අත ඉවතට ගෙන අනුමෝදනාව සිදු කළහ. ඉන්පසු ඒ දිළිඳු ස්ත්‍රියට, “තී මීට භව තුනකට පෙර මගේ මව වූයෙහි ය” යි පවසා වැඩම කළහ. ඇය ඒ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් ප්‍රසාදය උපදවාගෙන එදින රාත්‍රියේ පළමු යාමයේ කළුරිය කර නිම්මාණරතී දෙවියන් අතර උපන්නාය. ඉක්බිති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ඇගේ මරණය දැන, “ඇය කොහේ උපන්නාදැ” යි පිරික්සන්නේ තවුතිසාවෙහි ඇය නොදැක රාත්‍රියේ මධ්‍යම යාමයේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඇගේ උපන් ස්ථානය විමසමින් මෙසේ කීවේය.

185.

185.

‘‘Piṇḍāya te carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato;

Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.

“ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන්නා වූ, නිශ්ශබ්දව වැඩසිටින්නා වූ ඔබ වහන්සේට; දිළිඳු වූ, අසරණ වූ, අනුන්ගේ නිවසක් ඇසුරු කොට වසන්නා වූ ස්ත්‍රියක්,”

186.

186.

‘‘Yā te adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, kaṃ nu sā disataṃ gatā’’ti. –

“යම් ස්ත්‍රියක් ප්‍රසන්න සිතින් තම දෑතින් ඔබ වහන්සේට බත් දියරය පූජා කළා ද; ඇය මිනිස් සිරුර අතහැර කුමන දිශාවකට (දිව්‍ය ලෝකයකට) ගියා ද?”

Dve gāthā abhāsi.

යනුවෙන් ගාථා දෙකක් පැවසීය.

185. Tattha piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya. Tuṇhībhūtassa tiṭṭhatoti idaṃ piṇḍāya caraṇākāradassanaṃ, uddissa tiṭṭhatoti attho. Daliddāti duggatā. Kapaṇāti varākī. ‘‘Daliddā’’ti iminā tassā bhogapārijuññaṃ dasseti, ‘‘kapaṇā’’ti iminā ñātipārijuññaṃ. Parāgāraṃ apassitāti paragehaṃ nissitā, paresaṃ ghare bahipiṭṭhichadanaṃ nissāya vasantī.

185. එහි ‘පිණ්ඩපාතය සඳහා’ යනු පිණ්ඩපාතය ලබා ගැනීම පිණිස යන්නයි. ‘නිශ්ශබ්දව වැඩසිටින’ යන්නෙන් පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන ආකාරය දක්වයි. ‘අරමුණු කොට වැඩසිටීම’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘දලිද්දා’ යනු දිළිඳු වූ යන්නයි. ‘කපණා’ යනු අසරණ වූ යන්නයි. ‘දලිද්දා’ යන මෙයින් ඇගේ වස්තු සම්පත් පිරිහීම දක්වයි. ‘කපණා’ යන මෙයින් ඇගේ ඥාතීන් පිරිහීම දක්වයි. ‘අනුන්ගේ නිවසක් ඇසුරු කළ’ යනු පරගෘහයකට සම්බන්ධ වූ, අනුන්ගේ ගෙවල්වල පිටුපස වහලක් ඇසුරු කරගෙන වසන බවයි.

186. Kaṃ nu sā disataṃ gatāti chasu kāmadevalokesu uppajjanavasena kaṃ nāma disaṃ gatā. Iti sakko ‘‘therena tathā katānuggahā uḷārāya dibbasampattiyā bhāginī, na ca dissatī’’ti heṭṭhā dvīsu devalokesu apassanto saṃsayāpanno pucchati.

186. ‘ඇය කුමන දිශාවකට (දිව්‍ය ලෝකයකට) ගියාද’ යනු සදිව්‍ය ලෝක අතුරින් උත්පත්ති වශයෙන් කුමන දිශාවකට ගියාද යන්නයි. මෙසේ ශක්‍රයා, “තෙරුන් වහන්සේ විසින් එසේ අනුග්‍රහ දක්වන ලද ඒ දිළිඳු ස්ත්‍රිය උදාර වූ දිව්‍ය සම්පත්තියකට හිමිකම් ලැබුවත් ඇය පෙනෙන්නට නැත” යනුවෙන් පහළ දෙව්ලොව දෙකෙහි ඇය නොදැක සැක සහිතව විමසයි.

Athassa thero –

ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ:

187.

187.

‘‘Piṇḍāya me carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato;

Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.

“ශක්‍රය, පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන්නා වූ, නිශ්ශබ්දව වැඩසිටින්නා වූ මට; දිළිඳු වූ, අසරණ වූ, අනුන්ගේ නිවසක් ඇසුරු කොට වසන්නා වූ ස්ත්‍රිය,”

188.

188.

‘‘Yā [Pg.92] me adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, vippamuttā ito cutā.

“යම් ස්ත්‍රියක් ප්‍රසන්න සිතින් තම දෑතින් මට බත් දියරය පූජා කළා ද; ඇය මිනිස් සිරුර අතහැර, මෙයින් චුත වී, ඒ දුගී බවින් මිදුණාය.”

189.

189.

‘‘Nimmānaratino nāma, santi devā mahiddhikā;

Tattha sā sukhitā nārī, modatācāmadāyikā’’ti. –

“මහා ආනුභාව ඇති නිම්මාණරතී නම් දෙවිවරු වෙති; එහි ඒ සුඛිත වූ, බත් දියරය පූජා කළ ස්ත්‍රිය සතුටින් වසන්නීය.”

Pucchitaniyāmeneva paṭivacanaṃ dento tassā nibbattaṭṭhānaṃ kathesi.

විමසූ ආකාරයටම පිළිතුරු දෙමින් ඇය උපන් ස්ථානය ප්‍රකාශ කළහ.

188. Tattha vippamuttāti tato manussadobhaggiyato paramakāruññavuttito vippamuttā apagatā.

188. එහි ‘විප්පමුත්තා’ යනු ඒ මිනිස් අවාසනාවන්ත බවින් හා අතිශයින් අනුකම්පා කටයුතු දිවිපෙවෙතින් මිදුණු, වෙන් වූ යන්නයි.

189. Modatācāmadāyikāti ācāmamattadāyikā, sāpi nāma pañcame kāmasagge dibbasampattiyā modati, passa tāva khettasampattiphalanti dasseti.

189. ‘බත් දියරය දුන් ඇය සතුටු වන්නීය’ යනු බත් දියර මාත්‍රයක් පූජා කළ ඒ ස්ත්‍රිය පවා පස්වන කාම ස්වර්ගයෙහි දිව්‍ය සම්පත්තියෙන් සතුටු වන බවයි. පින්කෙතෙහි (දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයාගේ) ඇති උතුම් බවෙහි විපාකය බලන්න යන අර්ථය මෙයින් දක්වයි.

Puna sakko tassā dānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā taṃ thomento –

නැවත ශක්‍රයා ඇගේ ඒ දානයෙහි මහත් ඵල මහානිසංස බව අසා, ඒ දානය පසසමින් මෙසේ පැවසීය:

190.

190.

‘‘Aho dānaṃ varākiyā, kassape suppatiṭṭhitaṃ;

Parābhatena dānena, ijjhittha vata dakkhiṇā.

“අහෝ! මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි මනාව පිහිටුවන ලද ඒ අසරණ ස්ත්‍රියගේ දානය කෙතරම් පුදුම සහගතද? අනුන්ගෙන් සොයාගත් (පිණ්ඩචාරයෙන් ලත්) දෙයකින් දෙන ලද දානය සැබවින්ම සාර්ථක විය (මහත් ඵල විය).”

191.

191.

‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino;

Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

“සක්විති රජෙකුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වන්නා වූ, සියලු අඟ පසඟින් සුන්දර වූ, සැමියාට ප්‍රිය වූ යම් ස්ත්‍රියක් වේ ද; ඇගේ ඒ ස්ත්‍රී රත්නභාවය පවා මේ බත් දියර පූජාවේ දාන විපාකයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් වටින්නේ නැත.”

192.

192.

‘‘Sutaṃ nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

“රන් නික්ඛ ලක්ෂයක් ද, අසුන් ලක්ෂයක් ද, අශ්වතර වෙළඹන් යෙදූ රථ ලක්ෂයක් ද, මැණික් කුණ්ඩලාභරණ පැළඳි කන්‍යාවන් ලක්ෂයක් ද යන මේ සියල්ලම මේ බත් දියර පූජාවෙහි විපාකයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් නොවටී.”

193.

193.

‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā;

Suvaṇṇakacchā mitaṅgā, hemakappanavāsasā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgacchanti soḷasiṃ.

“හේමවත කුලයේ උපන්, රිය ඉස වැනි දළ ඇති, වේගවත් වූ, රන් ආභරණයෙන් සැරසූ, මාවතංග කුලයේ හස්තීන් ලක්ෂයක් වුව ද මේ බත් දියර පූජාවෙහි විපාකයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් නොවටී.”

194.

194.

‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. – āha;

“යමෙක් සතර මහාද්වීපයෙහිම ආධිපත්‍යය දරන්නේ වුව ද, ඒ ආධිපත්‍යය පවා මේ බත් දියර පූජාවෙහි විපාකයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් වටින්නේ නැතැයි” පැවසීය.

190. Tattha [Pg.93] ahoti acchariyatthe nipāto. Varākiyāti kapaṇiyā. Parābhatenāti parato ānītena, paresaṃ gharato ucchācariyāya laddhenāti attho. Dānenāti dātabbena ācāmamattena deyyadhammena. Ijjhittha vata dakkhiṇāti dakkhiṇā dānaṃ aho nipphajjittha, aho mahapphalā mahājutikā mahāvipphārā ahuvatthāti attho.

190. එහි ‘අහෝ’ යනු පුදුමය පළ කරන නිපාත පදයකි. ‘වරාකියා’ යනු අසරණ ස්ත්‍රියගේ යන්නයි. ‘පරාභතේන’ යනු අනුන්ගේ නිවසකින් රැගෙන ආ, අනුන්ගේ ගෙවල්වල පිණ්ඩචාරයේ හැසිරී ලබාගත් දෙයකින් යන අර්ථයයි. ‘දානේන’ යනු පූජා කළ යුතු වූ බත් දියර මාත්‍රයක් වූ දේයධර්මයෙන් යන්නයි. ‘ඉජ්ජිත්ථ වත දක්ඛිණා’ යනු ඇගේ දානය සැබවින්ම සම්පූර්ණ විය, අහෝ! එය මහත් ඵල විය, මහා ආනුභාව සම්පන්න විය, මහා විස්තාර ඇති එකක් විය යන අර්ථයයි.

191. Idāni ‘‘itthiratanādīnipi tassa dānassa satabhāgampi sahassabhāgampi na upentī’’ti dassetuṃ ‘‘yā mahesittaṃ kāreyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbaṅgakalyāṇīti ‘‘nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇa’’nti evaṃ vuttehi sabbehi aṅgehi kāraṇehi, sabbehi vā aṅgapaccaṅgehi kalyāṇī sobhanā sundarā. Bhattu cānomadassikāti sāmikassa alāmakadassanā sātisayaṃ dassanīyā pāsādikā. Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasinti etassa etāya dinnassa ācāmadānassa phalaṃ soḷasabhāgaṃ katvā tato ekaṃ bhāgaṃ puna soḷasabhāgaṃ katvā gahitabhāgasaṅkhātaṃ soḷasiṃ kalaṃ cakkavattirañño itthiratanabhāvopi nāgghati nānubhoti na pāpuṇāti. ‘‘Suvaṇṇassa pañcadasadharaṇaṃ nikkha’’nti vadanti, ‘‘satadharaṇa’’nti apare.

191. දැන්, “ස්ත්‍රී රත්නය ආදිය පවා ඒ දානයේ සියයෙන් පංගුවක් හෝ දහසයෙන් පංගුවක්වත් නොවේ” යයි දැක්වීමට “යා මහේසිත්තං කාරෙය්‍ය” ආදිය කියන ලදී. එහි ‘සබ්බංග කල්‍යාණී’ යනු ඉතා උස් නොවූ, ඉතා මිටි නොවූ, ඉතා කෙට්ටු නොවූ, ඉතා මහත නොවූ, ඉතා කළු නොවූ, ඉතා සුදු නොවූ, මිනිස් වර්ණය ඉක්මවා ගිය ද දිව්‍ය වර්ණයට නොපැමිණි මෙබඳු වූ සියලු අංග ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූ හෝ සියලු අඟපසඟින් ශෝභන වූ සුන්දර වූ යන්නයි. ‘භත්තු චානෝමදස්සිකා’ යනු ස්වාමියාට අඩුවක් නැතිව පෙනෙන, අතිශයින් දැකීමට ප්‍රිය වූ, ප්‍රසාදජනක වූ යන්නයි. ‘ඒතස්සාචාමදානස්ස කලං නාග්ඝති සෝළසිං’ යනු ඇය විසින් පූජා කරන ලද ඒ බත් දියර දානයේ විපාකය දහසය පංගුවකට බෙදා, ඉන් එක් පංගුවක් නැවත දහසයකට බෙදා ලබාගත් දහසයෙන් පංගුවකට පවා සක්විති රජුගේ ස්ත්‍රී රත්නය පවා සමාන නොවේ, එයට ළඟා නොවේ යන්නයි. ‘රන් පහළොස් ධරණයක් නික්ඛයක්’ යයි පවසති. ‘ධරණ සියයක් නික්ඛයක්’ යයි තවත් ආචාර්යවරු පවසති.

193. Hemavatāti himavati jātā, hemavatajātikā vā. Te hi mahantā thāmajavasampannā ca honti. Īsādantāti rathīsāsadisadantā, thokaṃyeva avanatadantāti attho. Tena visālakadāṭhībhāvaṃ nivāreti. Urūḷhavāti thāmajavaparakkamehi brūhanto, mahantaṃ yuddhakiccaṃ vahituṃ samatthāti attho. Suvaṇṇakacchāti hemamayagīveyyakapaṭimukkā. Kacchasīsena hi sabbaṃ hatthiyoggaṃ vadati. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitagajattharaṇakaṅkanādihatthālaṅkārasampannā.

193. ‘හේමවත’ යනු හිමාලයෙහි උපන් හෙවත් හිමවත් වනයෙහි උපන් ඇත් කුලයන්ය. ඔවුහු ඉතා විශාල වන අතර බලයෙන් හා වේගයෙන් යුක්ත වන්නාහ. ‘ඊසාදන්ත’ යනු රියක වියගහට (ඊසාවට) සමාන වූ, මඳක් පහතට නැමුණු දළ ඇති බවයි. මෙයින් ඇතුන්ගේ දළ පළල්ව පිහිටීම වළක්වයි. ‘උරූළ්හව’ යනු බලය, වේගය හා වීර්යය වර්ධනය කරමින් මහත් වූ යුද කටයුතු දරන්නට සමත් බවයි. ‘සුවණ්ණකච්ඡා’ යනු රන්වන් වූ ගෙල පළඳනා ආදියෙන් යුත් ඇතුන්ය. ‘කච්ඡ’ යන්නෙන් ඇතාට පළඳවන සියලු සැරසිලි අදහස් කෙරේ. ‘හේමකප්පනවාවසා’ යනු රනින් විසිතුරු කරන ලද ඇත් ඇතුරුම් හා වළලු ආදී වූ ඇත් සැරසිලිවලින් සමන්විත බවයි.

194. Catunnamapi dīpānaṃ issaranti dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issariyaṃ. Tena sattaratanasamujjalaṃ sakalaṃ cakkavattisiriṃ vadati. Yaṃ panettha, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

194. ‘සතර මහාද්වීපයන්ට අධිපති’ යනු පරිවාර කුඩා ද්වීප දෙදහසකින් යුත් ජම්බුද්වීපය ආදී සතර මහාද්වීපයන්හි අධිපතිභාවයයි. මෙයින් සප්ත රත්නයෙන් බැබළෙන මුළුමහත් සක්විති රජ සැපත ගැන කියවේ. මෙහි යමක් සඳහන් නොවුණේ නම්, එය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Idha [Pg.94] sakkena devarājena attanā ca vuttaṃ sabbaṃ āyasmā mahākassapatthero bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙහිදී සක් දෙවිඳුන් විසින් හා තමන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද සියල්ල ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කරුණ නිමිත්ත කොට රැස්ව සිටි පිරිසට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව බොහෝ දෙනාට අර්ථවත් (ප්‍රයෝජනවත්) විය.

Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආචාමදායිකා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Caṇḍālivimānavaṇṇanā

4. චණ්ඩාලී විමාන වර්ණනාව.

Caṇḍāli vanda pādānīti caṇḍālivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharanto paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā uṭṭhāya lokaṃ olokento addasa tasmiṃyeva nagare caṇḍālāvasathe vasantiṃ ekaṃ mahallikaṃ caṇḍāliṃ khīṇāyukaṃ, nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ upaṭṭhitaṃ. So mahākaruṇāya samussāhitamānaso ‘‘saggasaṃvattanikaṃ kammaṃ kāretvā tenassā nirayūpapattiṃ nisedhetvā sagge patiṭṭhāpessāmī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisati. Tena ca samayena sā caṇḍālī daṇḍaṃ olubbha nagarato nikkhamantī bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā abhimukhī hutvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi tassā gamanaṃ nivārento viya purato aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno satthu cittaṃ ñatvā tassā ca āyuparikkhayaṃ bhagavato vandanāya taṃ niyojento –

‘චණ්ඩාලී වන්ද පාදානි’ යනු චණ්ඩාලී විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩවසන කල්හි, අලුයම් කාලයෙහි බුදුවරුන්ගේ සිරිතක් වූ මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී එයින් නැගී සිට ලොව බලන සේක්, එම රජගහ නුවරම චණ්ඩාල ගම්මානයෙහි වසන්නා වූ, ආයුෂ ගෙවී ගිය, එක්තරා මහලු චණ්ඩාල ස්ත්‍රියක දුටු සේක. ඇයට නිරයෙහි උපදින්නට හේතු වන අකුසල කර්මයක් මතු වී තිබෙනු ද දුටු සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද සිත් ඇතිව, “ඇය ලවා ස්වර්ගයෙහි උපදින්නට හේතු වන කර්මයක් කරවා, ඒ මගින් ඇයගේ නිරයගාමී උප්පත්තිය වළක්වා, ඇය ස්වර්ගයෙහි පිහිටුවන්නෙමි” යි සිතා, මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජගහ නුවරට පිඬු සිඟා වැඩම කළ සේක. එම අවස්ථාවෙහි ඒ චණ්ඩාල ස්ත්‍රිය සැරයටියක් වාරු කරගනිමින් නුවරින් පිටතට එන්නී, වඩමවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක පෙරමගට පැමිණ සිට ගත්තාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඇයගේ ගමන වළක්වන්නාක් මෙන් ඇය ඉදිරියෙහි වැඩ සිටි සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහසත්, ඇයගේ ආයුෂය ගෙවී ඇති බවත් දැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳීමට ඇයව උනන්දු කරවමින් මෙසේ වදාළහ.

195.

195.

‘‘Caṇḍāli vanda pādāni, gotamassa yasassino;

Tameva anukampāya, aṭṭhāsi isisattamo.

“චණ්ඩාලිය, යසස් ඇති ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වඳින්න. සප්ත මහා ඍෂීන් අතර උතුම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබ කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්ම වැඩ සිටින සේක.”

196.

196.

‘‘Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādini;

Khippaṃ pañjalikā vanda, parittaṃ tava jīvita’’nti. – gāthādvayamāha;

“තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවා ගන්න. වහාම දොහොත් මුදුන් දී වඳින්න. ඔබගේ ආයුෂ ඉතා ස්වල්පය.” මෙසේ ගාථා දෙකක් වදාළහ.

195. Tattha caṇḍālīti jātiāgatena nāmena taṃ ālapati. Vandāti abhivādaya. Pādānīti sadevakassa lokassa saraṇāni caraṇāni[Pg.95]. Tameva anukampāyāti tameva anuggaṇhanatthaṃ, apāyūpapattito nisedhetvā sagge nibbattāpanatthanti adhippāyo. Aṭṭhāsīti nagarampi apavisitvā ṭhito. Isisattamoti lokiyasekkhāsekkhapaccekabuddhaisīhi uttamo ukkaṭṭhatamo, atha vā buddhaisīnaṃ vipassiādīnaṃ sattamoti isisattamo.

195. එහි ‘චණ්ඩාලී’ යනු කුලයෙන් ආ නාමයෙන් ඇය ඇමතීමයි. ‘වන්ද’ යනු වැඳ නමස්කාර කරනු යන්නයි. ‘පාදානි’ යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ සරණ වූ ශ්‍රී පාද යුගලයයි. ‘තමේව අනුකම්පාය’ යනු ඇයටම අනුග්‍රහ පිණිස, අපායගාමී උප්පත්තිය වළක්වා ස්වර්ගයෙහි උපදවනු පිණිස යන අදහසයි. ‘අට්ඨාසි’ යනු නුවර ඇතුළට පවා නොවඩිනා සේ වැඩ සිටීමයි. ‘ඉසිසත්තමො’ යනු ලෞකික සෘෂි, සේඛ සෘෂි, අසේඛ සෘෂි හා පසේබුදු සෘෂිවරුන්ට වඩා උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්මා සම්බුදුවරයාණන් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් විපස්සී ආදී බුදු සෘෂිවරුන් අතර හත්වැනියා වූ හෙයින් ‘ඉසිසත්තම’ නම් වේ.

196. Abhippasādehi mananti ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti tava cittaṃ pasādehi. Arahantamhi tādinīti ārakattā kilesānaṃ, tesaṃyeva arīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, paccayānaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā ca arahante, iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādimhi. Khippaṃ pañjalikā vandāti sīghaṃyeva paggahitaañjalikā hutvā vandassu. Kasmāti ce? Parittaṃ tava jīvitanti, idāneva bhijjanasabhāvattā parittaṃ atiittaraṃ.

196. ‘අභිප්පසාදේහි මනං’ යනු “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධයහ” යි සිත පැහැදවා ගන්න යන්නයි. ‘අරහන්තම්හි තාදිනී’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ අරයන් සිඳ දැමූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද ‘අරහත්’ වන අතර, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී කම්පා නොවන ‘තාදි’ ගුණයෙන් යුක්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි යන්නයි. ‘ඛිප්පං පඤ්ජලිකා වන්ද’ යනු වහාම දොහොත් මුදුන් තබා වැඳගන්න යන්නයි. ඒ මක්නිසා ද? ‘පරිත්තං තව ජීවිතං’ යනු ඔබගේ ජීවිතය ස්වල්පය, දැන්ම බිඳී යන ස්වභාව ඇති හෙයින් ඉතා කෙටි ය යන්නයි.

Iti thero gāthādvayena bhagavato guṇe pakittento attano ānubhāve ṭhatvā tassā ca khīṇāyukatāvibhāvanena saṃvejento satthu vandanāya niyojesi. Sā ca taṃ sutvā saṃvegajātā satthari pasannamānasāva hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ katvā namassamānā buddhagatāya pītiyā ekaggacittā hutvā aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘alamettakametissā saggūpapattiyā’’ti nagaraṃ pāvisi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha naṃ ekā bhantā gāvī taruṇavacchā tato eva abhidhāvantī siṅgena paharitvā jīvitā voropesi. Taṃ sabbaṃ dassetuṃ saṅgītikārā –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ ගාථා දෙකකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් යුක්තව, ඇයගේ ආයුෂය ගෙවී ඇති බව පෙන්වා දෙමින්, සංවේගය ඇති කරවා ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳීමට යොමු කළහ. ඇය ද එය අසා සංවේගයට පත්ව ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව, පඤ්චපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් බුද්ධාළම්බන ප්‍රීතියෙන් යුක්තව එකඟ වූ සිතින් යුතුව සිටියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඇයට ස්වර්ග සැප පිණිස මේ පමණක් සෑහේ” යැයි සලකා භික්ෂු සංඝයා සමඟ නුවරට වැඩම කළ සේක. එකල්හි තරුණ වස්සෙකු සිටි එක්තරා මත් වූ දෙනක එතැනට දිවවිත් ඇයට අඟින් ඇන ඇයව ජීවිතක්ෂයට පත් කළාය. ඒ සියල්ල දැක්වීමට සංගීතිකාරක රහතන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ:

197.

197.

‘‘Coditā bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;

Caṇḍālī vandi pādāni, gotamassa yasassino.

“වැඩූ සිත් ඇති, අවසන් සිරුර දරන්නා වූ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් විසින් පොළඹවන ලද චණ්ඩාලිය, යසස් ඇති ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැන්දාය.”

198.

198.

‘‘Tamenaṃ avadhī gāvī, caṇḍāliṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ;

Namassamānaṃ sambuddhaṃ, andhakāre pabhaṅkara’’nti. – gāthādvayamāhaṃsu;

“දොහොත් මුදුන් දී සිටියා වූ ද, අවිද්‍යා අන්ධකාරයෙහි ආලෝකය ඇති කරන සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරන්නා වූ ද ඒ චණ්ඩාලිය දෙනක විසින් ඇන මරා දමන ලදී.” මෙසේ ගාථා දෙකක් වදාළහ.

198. Tattha pañjaliṃ ṭhitaṃ namassamānaṃ sambuddhanti gatepi bhagavati buddhārammaṇāya pītiyā samāhitā hutvā sammukhā viya añjaliṃ paggayha namassamānaṃ [Pg.96] ṭhitaṃ. Andhakāreti avijjandhakārena sakalena kilesandhakārena ca andhakāre loke. Pabhaṅkaranti ñāṇobhāsakaraṃ.

198. එහි ‘පඤ්ජලිං ඨිතං නමස්සමානං සම්බුද්ධං’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි පසුව ද බුද්ධාළම්බන ප්‍රීතියෙන් යුක්තව සමාධිගත වූ සිතින්, සම්මුඛයෙහි වැඩ සිටින්නාක් මෙන් දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් සිටි බවයි. ‘අන්ධකාරේ’ යනු අවිද්‍යා අන්ධකාරයෙන් හා සියලු කෙලෙස් අන්ධකාරයෙන් අඳුරු වූ ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘පභංකරං’ යනු ප්‍රඥා ප්‍රභාව ඇති කරන තැනැන් වහන්සේ යන්නයි.

Sā ca tato cutā tāvatiṃsesu nibbatti, accharānaṃ satasahassaṃ cassā parivāro ahosi. Tadaheva ca sā saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ upasaṅkamitvā vandi. Tamatthaṃ dassetuṃ –

ඇය එතැනින් චුතව තාවතිංස භවයෙහි උපන්නාය. ලක්ෂයක් අප්සරාවන් ඇයගේ පිරිවර වූහ. එදිනම ඇය සිය විමානය ද සමඟ පැමිණ, විමානයෙන් බැස ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැන්දාය. ඒ බව දැක්වීමට මෙසේ වදාළහ:

199.

199.

‘‘Khīṇāsavaṃ vigatarajaṃ anejaṃ, ekaṃ araññamhi raho nisinnaṃ;

Deviddhipattā upasaṅkamitvā, vandāmi taṃ vīra mahānubhāva’’nti. –

“ආසවයන් ක්ෂය කළා වූ, කෙලෙස් රජස් රහිත වූ, තණ්හාවෙන් තොර වූ, වනයෙහි හුදකලාව වැඩ සිටින්නා වූ, මහා ආනුභාව ඇති වීර වූ ස්වාමීනි, දිව්‍ය සෘද්ධියට පත් මම ඔබ වහන්සේ වෙත එළඹ වඳින්නෙමි.”

Devatā āha. Taṃ thero pucchi –

දේවතාවිය මෙසේ කීවාය. තෙරුන් වහන්සේ ඇයගෙන් මෙසේ විමසූහ:

200.

200.

‘‘Suvaṇṇavaṇṇā jalitā mahāyasā, vimānamoruyha anekacittā;

Parivāritā accharāsaṅgaṇena, kā tvaṃ subhe devate vandase mama’’nti.

“රන්වන් පැහැ ඇති, බැබළෙන සුලු, මහත් යසස් ඇති, විවිධ විසිතුරු ඇති විමානයෙන් බැස, අප්සරා සමූහයා පිරිවරා සිටින, පින්වත් දේවතාවිය, මා වඳින ඔබ කවුරුන් ද?”

200. Tattha jalitāti attano sarīrappabhāya vatthābharaṇādīnaṃ obhāsena ca jalantī jotentī. Mahāyasāti mahāparivārā. Vimānamoruyhāti vimānato oruyha. Anekacittāti anekavidhacittatāyuttā. Subheti subhaguṇe. Mamanti maṃ.

200. එහි ‘ජලිතා’ යනු තම ශරීරාලෝකයෙන් ද වස්ත්‍ර හා ආභරණවල දීප්තියෙන් ද බැබළෙන්නී යන්නයි. ‘මහායසා’ යනු මහත් පිරිවර ඇති බවයි. ‘විමානමොරුය්හ’ යනු තම විමානයෙන් බැස යන්නයි. ‘අනේකචිත්තා’ යනු විවිධ ආකාරයේ විසිතුරු බවින් යුක්ත බවයි. ‘සුභේ’ යනු යහපත් ගුණවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘මමං’ යනු මා යන්නයි.

Evaṃ therena pucchitā puna sā –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඇය නැවත මෙසේ සැළ කළාය:

201.

201.

‘‘Ahaṃ bhaddante caṇḍālī, tayā vīrena pesitā;

Vandiṃ arahato pāde, gotamassa yasassino.

“ස්වාමීනි, වීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ විසින් උනන්දු කරවන ලද ඒ චණ්ඩාලිය මමයි. මම යසස් ඇති රහත් වූ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැන්දෙමි.”

202.

202.

‘‘Sāhaṃ vanditvā pādāni, cutā caṇḍālayoniyā;

Vimānaṃ sabbato bhaddaṃ, upapannamhi nandane.

ස්වාමීනී, ඒ මම ඒ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැඳීම නිසා, චණ්ඩාල කුලයෙන් චුත වූවා (මිය ගියා) වන්නී, නන්දන නම් වූ තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි සෑම අතින්ම සුන්දර වූ විමානයක උපන්නෙමි.

203.

203.

‘‘Accharānaṃ satasahassaṃ, purakkhatvāna tiṭṭhati;

Tāsāhaṃ pavarā seṭṭhā, vaṇṇena yasasāyunā.

ස්වාමීනී, ලක්ෂයක් දිව්‍යාංගනාවෝ මා පිරිවරා සිටිති. මම වර්ණයෙන් ද, පිරිවර සම්පත්තියෙන් ද, ආයුෂයෙන් ද ඒ සැමට වඩා උතුම් වන්නෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නෙමි.

204.

204.

‘‘Pahūtakatakalyāṇā[Pg.97], sampajānā paṭissatā;

Muniṃ kāruṇikaṃ loke, taṃ bhante vanditumāgatā’’ti. –

ස්වාමීනී, බොහෝ කුසල් රැස් කළා වූ, මනා නුවණින් හා සිහියෙන් යුක්ත වූ මම, ලෝකයෙහි මහා කරුණාවන්ත වූ මුනිවරයාණන් වහන්සේ වන ඔබවහන්සේ වැඳීමට පැමිණියෙමි.

Catasso gāthāyo āha.

(ඇය) ගාථා සතරක් පැවසුවාය.

201-4. Tattha pesitāti ‘‘caṇḍāli, vanda pādānī’’tiādinā vandanāya uyyojitā. Yadipi taṃ vandanāmayaṃ puññaṃ pavattikkhaṇavasena parittaṃ, khettamahantatāya pana phalamahantatāya ca ativiya mahantamevāti āha ‘‘pahūtakatakalyāṇā’’ti. Tathā buddhārammaṇāya pītiyā pavattikkhaṇe paññāya satiyā ca visadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sampajānā paṭissatā’’ti. Puna –

201-4. එහි 'පේසිතා' යනු "චණ්ඩාලිය, බුදු සිරිපා වඳින්න" යනාදී වශයෙන් වැඳීමෙහි මෙහෙයවන ලද යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳීමෙන් රැස් කළ ඒ පින, එය සිදු කරන මොහොතේ අල්ප වූවක් මෙන් පෙනුන ද, වැඳීමට පාත්‍ර වූ ක්ෂේත්‍රයේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) මහානුභාවය නිසාත්, එහි ලැබෙන විපාකයේ මහත් බව නිසාත් එය අතිශයින්ම මහත් වූවක්මය. එබැවින් 'පහූතකතකල්‍යාණා' (බොහෝ පින් කළ තැනැත්තිය) යයි කියන ලදී. එමෙන්ම, බුද්ධාලම්බන ප්‍රීතිය උපදින මොහොතේ ප්‍රඥාවෙහි සහ ස්මෘතියෙහි පවතින පිරිසිදු බව අරභයා 'සම්පජානා පටිස්සතා' යයි කියන ලදී. නැවතත් -

205.

205.

‘‘Idaṃ vatvāna caṇḍālī, kataññū katavedinī;

Vanditvā arahato pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –

කෘතවේදී වූ ඒ චණ්ඩාලි දිව්‍ය දුව මේ වචනය පවසා, රහතන් වහන්සේගේ (මහා මොග්ගල්ලාන මහ රහතන් වහන්සේගේ) ශ්‍රී පාදයන් වැඳ, එම ස්ථානයේදීම අතුරුදහන් වූවාය.

Gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

මෙම ගාථාව සංගීතිකාරක (ධර්ම සංගායනා කළ) ස්වාමීන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද්දකි.

205. Tattha caṇḍālīti caṇḍālībhūtapubbāti katvā vuttaṃ, devaloke ca idamāciṇṇaṃ, yaṃ manussaloke niruḷhasamaññāya vohāro. Sesaṃ vuttanayameva.

205. එහි 'චණ්ඩාලී' යනු ඇය පෙර චණ්ඩාල කුලයක උපන් බැවින් එසේ කියන ලදී. මිනිස් ලොව ප්‍රකටව පවතින නාමයන් දිව්‍ය ලෝකයෙහි ද ව්‍යවහාර කිරීම සිරිතකි. සෙසු කොටස් කලින් පවසන ලද පරිදිමය.

Āyasmā pana mahāmoggallāno imaṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහ රහතන් වහන්සේ මේ පුවත බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කරගෙන (අර්ථුප්පත්ති කොට), රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ ධර්ම දේශනාව මහජනයාට මහත් වූ යහපතක් අත්කර දුන්නේය.

Caṇḍālivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

චණ්ඩාලි විමාන වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

5. Bhadditthivimānavaṇṇanā

5. භද්දිත්ථි විමාන වර්ණනාව

Nīlā pītā ca kāḷā cāti bhadditthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena kimilanagare rohako nāma gahapatiputto ahosi saddho pasanno sīlācārasampanno. Tasmiṃyeva ca nagare tena samānamahābhoge kule ekā dārikā ahosi saddhā pasannā [Pg.98] pakatiyāpi bhaddatāya bhaddāti nāmena. Atha rohakassa mātāpitaro taṃ kumāriṃ vāretvā tādise kāle taṃ ānetvā āvāhavivāhaṃ akaṃsu. Te ubhopi samaggavāsaṃ vasanti. Sā attano ācārasampattiyā ‘‘bhadditthī’’ti tasmiṃ nagare pākaṭā paññātā ahosi.

'නීලා පීතා ච කාළා ච' යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ භද්දිත්ථි විමාන වත්ථුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමා කරවූ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ සමයෙහි කිමිල නගරයෙහි රෝහක නම් වූ ශ්‍රද්ධාවන්ත, පැහැදුණු, සිල්වත් වූ ගෘහපති පුත්‍රයෙක් විය. එම නගරයෙහිම ඔහුට සමාන සම්පත් ඇති කුලයක ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, ස්වභාවයෙන්ම යහපත් වූ 'භද්දා' නම් වූ තරුණියක් වූවාය. පසුව රෝහකගේ මවුපියන් ඇයව කැඳවාගෙන විවාහ මංගල්‍යය සිදු කළහ. ඔවුන් දෙදෙනාම සමඟියෙන් වාසය කළහ. ඇය ඇයගේ මනා හැසිරීම් සම්පත්තිය නිසා 'භද්දිත්ථි' (යහපත් කාන්තාව) යන නමින් එම නගරයෙහි ප්‍රකට වූවාය.

Tena ca samayena dve aggasāvakā pañcasatapañcasatabhikkhuparivārā janapadacārikaṃ carantā kimilanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Rohako tesaṃ tattha gatabhāvaṃ ñatvā somanassajāto there upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase paṇītena khādanīyena bhojanīyena saparivāre te santappetvā saputtadāro tehi desitaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ovāde patiṭṭhahanto saraṇāni gaṇhi, pañca sīlāni samādiyi. Bhariyā panassa aṭṭhamīcātuddasīpannarasīpāṭihāriyapakkhesu uposathaṃ upavasi, visesato sīlācārasampannā ahosi devatāhi ca anukampitā. Tāya eva ca devatānukampāya attano upari patitaṃ micchāpavādaṃ niraṃkatvā suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosi.

එකල අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම පන්සියයක් බැගින් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන ජනපද චාරිකාවෙහි වඩිමින් කිමිල නගරයට වැඩම කළහ. රෝහක තෙමේ උන්වහන්සේලාගේ පැමිණීම දැන සොම්නසට පත්ව, උන්වහන්සේලා වෙත එළඹ වැඳ, පසුදින දානයට ආරාධනා කළේය. දෙවන දිනයෙහි ප්‍රණීත ආහාර පානයෙන් පිරිවර සහිත මහා තෙරුන් වහන්සේලා වළඳවා, අඹුදරුවන් සමඟ ධර්මය අසා, උන්වහන්සේලාගේ අවවාදයෙහි පිහිටා තිසරණ සහිත පංචසීලය සමාදන් විය. ඔහුගේ බිරිඳ වූ භද්දිත්ථිය අටවක, දහහතරවක, පසළොස්වක සහ ප්‍රාතිහාර්ය පක්ෂයෙහි (පෙහෙවස් දිනවල) උපෝසථ ශීලය රැක්කාය. විශේෂයෙන්ම ඇය සිල්වත් වූ බැවින් දෙවියන්ගේ ද අනුකම්පාවට පාත්‍ර වූවාය. ඒ දේව අනුකම්පාව නිසාම තමන් කෙරෙහි පැමිණි මිථ්‍යා චෝදනාවක් දුරු කොට, අතිශයින්ම පිරිසිදු සිල්වත් බව නිසා ලෝකයෙහි පතළ කීර්තියක් ඇත්තියක් වූවාය.

Sā hi sayaṃ kimilanagare ṭhitā attano sāmikassa vaṇijjāvasena takkasilāyaṃ vasantassa, ussavadivase sahāyehi ussāhitassa nakkhattakīḷācitte uppanne gharadevatāya attano dibbānubhāvena taṃ tattha netvā sāmikena saha yojitā teneva samāgamena patiṭṭhitagabbhā hutvā devatāya kimilanagaraṃ paṭinītā, anukkamena gabbhinibhāve pākaṭe jāte sassuādīhi ‘‘aticārinī’’ti āsaṅkitā, tāya eva devatāya attano ānubhāvena gaṅgāmahoghe kimilanagaraṃ ottharante viya upaṭṭhāpite attano patibbatābhāvasaṃsūcakena saccādhiṭṭhānapubbakena sapathena vātavegasamuṭṭhitavīcijālaṃ gaṅgāmahoghaṃ attano upari āpatitaṃ āyassañca nivattetvā, sāmikena samāgatāpi tena pubbe sassuādīhi viya āsaṅkitā takkasilāyaṃ tena dinnaṃ nāmamudditaṃ saññāṇañca appentī, taṃ āsaṅkaṃ niraṃkatvā bhattuno ñātijanassa [Pg.99] ca mahājanassa ca sambhāvanīyā jātā. Tena vuttaṃ ‘‘suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosī’’ti.

විස්තරය මෙසේය: ඇය කිමිල නගරයෙහි සිටියදී, ඇයගේ සැමියා වෙළඳ කටයුතු සඳහා තක්සලා නුවර වැසි කාලයෙහි, උත්සව දිනයක මිතුරන්ගේ පෙළඹවීම නිසා ඔහුට උත්සව සැමරීමේ සිතක් ඇති විය. එවිට නිවසට අධිගෘහිත දේවතාවිය තම දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් ඇයව තක්සලා නුවරට රැගෙන ගොස් සැමියා සමඟ එක් කළාය. ඒ එක්වීම නිසා ඇය ගැබ්ගත් අතර, දේවතාවිය නැවත ඇයව කිමිල නගරයට රැගෙන ආවාය. පසුව ගැබ් ගැනීම ප්‍රකට වූ විට, ඇය පරපුරුෂ සේවනයෙහි යෙදුණු බවට මෑණියන් ඇතුළු පිරිස සැක කළහ. එවිට ඒ දේවතාවියගේම ආනුභාවයෙන් ගංගා නදිය කිමිල නගරය යට කරමින් ගලා එන සේ පෙනෙන්නට සැලැස්වූ විට, ඇය තම පතිවෘත්තා බලය පෙන්වමින් කළ සත්‍ය ක්‍රියාවෙන් හා දිවුරුමෙන්, රළ පෙළ නගමින් පැමිණි ඒ මහා ජල කඳ හා තමන්ට පැමිණි අපකීර්තිය ද වැළැක්වූවාය. සැමියා සමඟ නැවත එක් වූ පසු ද, පෙර මෑණියන් මෙන් ඔහු ද සැක කළ විට, තක්සලා නුවරදී ඔහු දුන් නම කොටන ලද මුද්ද හා අනෙකුත් සලකුණු පෙන්වා ඒ සැකය දුරු කළාය. මෙසේ ඇය සැමියාගේ ද, ඥාතීන්ගේ ද, මහජනයාගේ ද ගෞරවයට පාත්‍ර වූවාය. එබැවින් "අතිශයින්ම පිරිසිදු සිල්වත් බව නිසා ලෝකයෙහි පතළ කීර්තියක් ඇත්තියක් වූවාය" යයි කියන ලදී.

Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppannā. Atha bhagavati sāvatthito tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ nisinne, devaparisāya ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnāya bhadditthīpi upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā dasasahassilokadhātūsu sannipatitāya devabrahmaparisāya majjhe tāya devatāya katapuññakammaṃ pucchanto –

ඇය පසුව කළුරිය කොට තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නාය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවරින් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට, පරසතු ගස මුල පඬුඇඹුල් සෛලාසනයෙහි වැඩ සිටි සේක. දෙවි පිරිස බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පස්ව හුන් කල, භද්දිත්ථි දිව්‍ය දුව ද පැමිණ වැඳ එකත්පස්ව සිටියාය. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙන් රැස් වූ දේව බ්‍රහ්ම පිරිස මැද, ඒ දිව්‍ය දුව කළ පින්කම් අසමින් මෙසේ වදාළ සේක.

206.

206.

‘‘Nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā;

Uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ, kiñjakkhaparivāritā.

නිල් පැහැති වූ ද, රන්වන් වූ ද, කළු පැහැති වූ ද, මඳක් රතු පැහැති වූ ද, රතු පැහැති වූ ද, එමෙන්ම සුදු පැහැති වූ ද, නොයෙක් වර්ණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, මල් රේණුවලින් පිරිවරා ගත්තා වූ,

207.

207.

‘‘Mandāravānaṃ pupphānaṃ, mālaṃ dhāresi muddhani;

Nayime aññesu kāyesa, rukkhā santi sumedhase.

මල් දාමයක් (මල් මාලාවක්) ඔබ ඔබේ හිසෙහි දරා සිටින්නෙහිය. මනා ප්‍රඥාව ඇති දිව්‍ය දුව, මෙබඳු මල් ඇති වෘක්ෂයෝ අන් දිව්‍ය ලෝකයන්හි නැත.

208.

208.

‘‘Kena kāyaṃ upapannā, tāvatiṃsaṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – āha;

මහා යස පිරිවර ඇති දිව්‍ය දුව, කිනම් කුසල කර්මයක් නිසා ඔබ තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නෙහි ද? දිව්‍ය දුව, මා විසින් විමසන ලද ඔබ, මෙය කිනම් පින්කමක විපාකයක් දැයි මට පවසන්න.

206-7. Tattha nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitāti ettha ca-saddo vuttatthasamuccayo, so nīlā ca pītā cātiādinā paccekaṃ yojetabbo. Athāti aññatthe nipāto. Tena odātādike avuttavaṇṇe saṅgaṇhāti. Iti-saddo luttaniddiṭṭho veditabbo. Ca-saddo vā avuttatthasamuccayo. Athāti iti-saddatthe nipāto. Uccāvacānaṃ vaṇṇānanti ettha uccāvacānanti vibhattiyā alopo daṭṭhabbo, uccāvacavaṇṇānaṃ nānāvidhavaṇṇānanti attho. Vaṇṇānanti vā vaṇṇavantānaṃ. Kiñjakkhaparivāritāti kiñjakkhehi parivāritānaṃ. Sāmiatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nīlā ca pītā ca kāḷā ca mañjiṭṭhā ca lohitā ca atha aññe odātādayo cāti imesaṃ vasena uccāvacavaṇṇānaṃ tathābhūtehiyeva kiñjakkhehi kesarehi parivāritānaṃ vicittasaṇṭhānāditāya vā uccāvacānaṃ yathāvuttavaṇṇavantānaṃ mandāravarukkhasambhūtatāya mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ tehi kataṃ mālāguṇaṃ tvaṃ devate attano sīse dhāresi piḷandhasīti.

206-7. එම ගාථාවන්හි ‘නීලා පීතා ච කාළා ච, මඤ්ජිට්ඨා අථ ලෝහිතා’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය කලින් කියන ලද අර්ථයන් එක් කිරීම සඳහා (සමුච්චය අර්ථයෙන්) යෙදී ඇත. එය ‘නීලා ච පීතා ච’ යනාදී වශයෙන් එක් එක් වර්ණය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘අථ’ යනු වෙනත් අර්ථයක් දීම පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. එමගින් සුදු පැහැය වැනි මෙහි සඳහන් නොවූ අනෙකුත් වර්ණ ද ඇතුළත් කෙරේ. ‘ඉති’ ශබ්දය මෙහි ලුප්තව පවතින බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ‘ච’ ශබ්දයෙන්ම මෙහි සඳහන් නොවුණු අර්ථයන් (වර්ණ) එකතු කෙරේ. ‘අථ’ යනු ‘ඉති’ යන අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘උච්චාවචානං වණ්ණානං’ යන්නෙහි විභක්ති ලෝපයක් සිදු නොවූ බව දත යුතුය. එහි අර්ථය නම් නොයෙක් විධ වර්ණයන්ගෙන් යුත් බවයි. ‘වණ්ණානං’ යනු වර්ණවත් වූ යන්නයි. ‘කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතා’ යනු රේණුවලින් පිරිවරා ගන්නා ලද යන්නයි. මෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය සාමි (අයිති) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – නිල්, රන්වන්, කළු, ලා රතු, තද රතු සහ සුදු ආදී වෙනත් වර්ණයන්ගේ බලයෙන් විවිධ පැහැයෙන් යුක්ත වූ, එමෙන්ම විසිතුරු හැඩතලවලින් යුත් රේණුවලින් වට වූ, මන්දාරව වෘක්ෂයෙන් හටගත් උතුම් මන්දාරව මල්වලින් කළ මල් මාලාවක්, පින්වත් දේවතාවියනි, ඔබ ඔබේ හිසෙහි පළඳින්නීය යන්නයි.

Yato [Pg.100] rukkhato tāni pupphāni, tesaṃ visesavaṇṇatāya anaññasādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘nayime aññesu kāyesu, rukkhā santi sumedhase’’ti vuttaṃ. Tattha imeti yathāvuttavaṇṇasaṇṭhānādiyuttā pupphavanto rukkhā na santīti yojanā. Kāyesūti devanikāyesu. Sumedhaseti sundarapaññe.

යම් වෘක්ෂයකින් ඒ මල් හටගන්නේ ද, එම මල්වල ඇති සුවිශේෂී වර්ණවත් බව නිසා මේවා අන්‍ය දිව්‍ය ලෝකවලට පොදු නොවන බව පෙන්වීමට ‘සුමේධසාවිය, මෙවැනි වෘක්ෂයෝ අන් දිව්‍ය සමූහයන් අතර නැත්තාහ’ යැයි වදාරන ලදී. එහි ‘ඉමේ’ යනු කලින් කී වර්ණ හා හැඩතලවලින් යුත් මල් ඇති වෘක්ෂයන්ය. ‘කායේසු’ යනු දෙව්ලොව වැසියන් අතර යන්නයි. ‘සුමේධසේ’ යනු යහපත් ප්‍රඥාවක් ඇති දේවතාවිය යන්නයි.

Tattha nīlāti indanīlamahānīlādimaṇiratanānaṃ vasena nīlobhāsā. Pītāti puppharāgakakketanapulakādimaṇiratanānañceva siṅgīsuvaṇṇassa ca vasena pītobhāsā. Kāḷāti asmakaupalakādimaṇiratanānaṃ vasena kaṇhobhāsā. Mañjiṭṭhāti jotirasagomuttakagomedakādimaṇiratanānaṃ vasena mañjiṭṭhobhāsā. Lohitāti padumarāgalohitaṅkapavāḷaratanādīnaṃ vasena lohitobhāsā. Keci pana nīlādipadāni ‘‘rukkhā’’ti iminā ‘‘nīlā rukkhā’’tiādinā yojetvā vadanti. Rukkhāpi hi nīlādivaṇṇehi pupphehi sañchannattā nīlādiyogato nīlādivohāraṃ labhantīti tehi ‘‘nīlā…pe… lohitā…pe… nayime aññesu kāyesu rukkhā santi sumedhaseti, yato tvaṃ uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ kiñjakkhaparivāritānaṃ mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhāresī’’ti yojanā kātabbā. Tattha yathādiṭṭhe vaṇṇavisesayutte pupphe kittetvā tesaṃ asādhāraṇabhāvadassanena rukkhānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ paṭhamanayo, rukkhānaṃ asādhāraṇabhāvadassanena pupphānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ dutiyanayo. Paṭhamanaye vaṇṇādayo sarūpena gahitā, dutiyanaye nissayamukhenāti ayametesaṃ viseso.

එහි ‘නීලා’ යනු ඉන්ද්‍රනීල, මහානීල වැනි මිණි රත්නවල පැහැය මෙන් නිල් පැහැයෙන් බැබළෙන බවයි. ‘පීතා’ යනු පුෂ්පරාග, කේතක ආදී මිණි රත්නවල සහ පවිත්‍ර ස්වර්ණයේ පැහැය මෙන් රන්වන් පැහැයෙන් බැබළෙන බවයි. ‘කාළා’ යනු අමතබ්බාක, විමලය වැනි මිණි රත්නවල පැහැය මෙන් කළු පැහැයෙන් බැබළෙන බවයි. ‘මඤ්ජිට්ඨා’ යනු ජෝතිරස, ගෝමේද ආදී මිණි රත්නවල පැහැය මෙන් ලා රතු පැහැයෙන් බැබළෙන බවයි. ‘ලෝහිතා’ යනු පද්මරාග, ලෝහිතංක, පබළු ආදී රත්නයන්ගේ පැහැය මෙන් රතු පැහැයෙන් බැබළෙන බවයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු ‘නීලා’ ආදී පද ‘වෘක්ෂ’ යන පදය සමඟ ගලපා ‘නිල් පැහැති වෘක්ෂයෝ’ යනාදී වශයෙන් පවසති. මක්නිසාද යත්, නිල් ආදී වර්ණ ඇති මල්වලින් පිරී ඇති බැවින් වෘක්ෂයන්ට ද ‘නිල් වෘක්ෂය’ ආදී ව්‍යවහාරය ලැබෙන බැවිනි. ඒ අනුව, ‘සුමේධසාවිය, නිල් පැහැති... රතු පැහැති... මෙවැනි වෘක්ෂයෝ අන් දෙව්ලොව නැත, යම් වෘක්ෂයකින් හටගත් විවිධ වර්ණ ඇති රේණුවලින් පිරිවුණු මන්දාරව මල් මාලාවක් ඔබ පළඳින්නෙහිද’ යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය. එහි පළමු ක්‍රමය නම් ප්‍රත්‍යක්ෂව පෙනෙන වර්ණ විශේෂයන්ගෙන් යුත් මල් ගැන පවසා, ඒවායේ අසාධාරණ (විශේෂිත) බව දැක්වීමෙන් වෘක්ෂයන්ගේ සුවිශේෂී බව දැක්වීමයි. දෙවන ක්‍රමය නම් වෘක්ෂයන්ගේ සුවිශේෂී බව දැක්වීමෙන් මල්වල අසාධාරණ බව දැක්වීමයි. පළමු ක්‍රමයේදී වර්ණ ආදිය ස්වභාවයෙන්ම ගනු ලබන අතර, දෙවන ක්‍රමයේදී ඒවාට ආධාරක වන වෘක්ෂය මුල් කරගෙන ගනු ලැබේ. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි.

208. Kenāti kena puññakammena, kāyaṃ tāvatiṃsanti yojanā. Pucchitācikkhāti pucchitā tvaṃ ācikkha kathehi.

208. ‘කේන’ යනු කුමන පින්කමකින් ද යන්නයි. තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකයට පැමිණීමට හේතු වූ පින කුමක්ද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘පුච්ඡිතාචික්ඛා’ යනු මා විසින් විමසන ලද ඔබ, එය පවසා සිටින්න යන්නයි.

Evaṃ bhagavatā pucchitā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය –

209.

209.

‘‘Bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā;

Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.

‘ස්වාමීනි, මම පෙර භවයෙහි කිමිලා නුවර භද්දිට්ඨිකා නම් වූ උපාසිකාවක ලෙස මිනිසුන් අතර ප්‍රකටව සිටියෙමි. මම සැදැහැයෙන් හා සීලයෙන් යුක්තව, නිරතුරුවම දන් දීමෙහි ඇලුනු සිත් ඇතිව සිටියෙමි.

210.

210.

‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

මම වස්ත්‍ර ද, ආහාර ද, සෙනසුන් ද, පහන් ද යන මේවා සෘජු ගුණැති (රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි) පැහැදුණු සිතින් යුතුව පූජා කළෙමි.

211.

211.

‘‘Cātuddasiṃ [Pg.101] pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

මම මසකට දෙවරක් එළඹෙන තුදුස්වක, පසළොස්වක සහ අටවක යන දිනවල ද, පෙහෙවස් සමාදන් වන කාලයෙහි ද (ප්‍රාතිහාර්ය පක්ෂයෙහි ද) අංග අටකින් සමන්විත වූ,

212.

212.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

උපෝසථ ශීලය සමාදන්ව විසූවෙමි. සැමකල්හි ශීලයෙහි සංවර වූවෙමි. ඒ ඉන්ද්‍රිය සංවරය හා දන් දීමේ පිනෙන් මම මේ විමානයෙහි වෙසෙමි.

213.

213.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

මම සතුන් මැරීමෙන් වැළකුණෙමි, මුසාවාදයෙන් වැළකුණෙමි, සොරකම් කිරීමෙන් ද, කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් ද, මත්පැන් පානයෙන් ද දුරස්ව සිටියෙමි.

214.

214.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, appamādavihārinī;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.

මම පංච ශීලයෙහි ඇලුනු, චතුරාර්ය සත්‍යයෙහි දක්ෂ වූ, පස් ඇසක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අප්‍රමාදීව වෙසෙන උපාසිකාවක වීමි. මා විසින් කරන ලද ඒ කුසල් නිසාවෙන්ම, මෙහි උපත ලබා ස්වයංප්‍රභා ඇතිව නන්දන උයනෙහි හැසිරෙමි.

215.

215.

‘‘Bhikkhū cāhaṃ paramahitānukampake, abhojayiṃ tapassiyugaṃ mahāmuniṃ;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.

ස්වාමීනි, මම පරම හිතෛෂී වූ මහා කරුණාවෙන් යුත් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද, මහා මුනිවරයන් වහන්සේලාගේ අග්‍ර ශ්‍රාවක යුගලයට ද දානයෙන් උපස්ථාන කළෙමි. එම කළා වූ කුසල් නිසාවෙන්ම මම ස්වයංප්‍රභා ඇතිව නන්දන උයනෙහි හැසිරෙමි.

216.

216.

‘‘Aṭṭhaṅgikaṃ aparimitaṃ sukhāvahaṃ, uposathaṃ satatamupāvasiṃ ahaṃ;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandana’’nti.

ස්වාමීනි, අපරිමිත සැප ලබා දෙන අංග අටකින් යුත් උපෝසථ ශීලය මම නිරතුරුවම රැක්කෙමි. එම කළා වූ කුසල් නිසාවෙන්ම මම ස්වයංප්‍රභා ඇතිව නන්දන උයනෙහි හැසිරෙමි’ යැයි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය.

209-214. Tattha bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikāti ācārasampattiyā saccakiriyāya ubbattamānamahoghanivattanena akhaṇḍasīlāti sañjātanicchayā bhaddā sundarā ayaṃ itthī, tasmā ‘‘bhadditthikā upāsikā’’ti ca maṃ kimilanagaravāsino jāniṃsu. Saddhā sīlena sampannātiādi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

209-214. එම ගාථාවන්හි ‘භද්දිට්ඨිකාති මං අඤ්ඤංසු, කිමිලායං උපාසිකා’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඇයගේ යහපත් හැසිරීම් සහ සත්‍ය ක්‍රියාවන් නිසාත්, ඇයගේ නොබිඳුණු සීලය නිසාත්, කිමිලා නුවර වැසියන් ඇය ඉතා යහපත් තැනැත්තියක (භද්‍රා) ලෙස හඳුනාගත් බවයි. එබැවින් ‘භද්දිට්ඨිකා උපාසිකාව’ යැයි ඇය ප්‍රසිද්ධ වූවාය. ‘සද්ධා සීලේන සම්පන්නා’ යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය කලින් විස්තර කරන ලද බැවින් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

Apica ‘‘saddhā’’ti iminā saddhādhanaṃ, ‘‘saṃvibhāgaratā, acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ. Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā’’ti iminā cāgadhanaṃ[Pg.102], ‘‘sīlena sampannā, catuddasiṃ pañcadasiṃ…pe… pañcasikkhāpade ratā’’ti iminā sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanañca, ‘‘ariyasaccāna kovidā’’ti iminā sutadhanaṃ paññādhanañca dassitanti sā attano sattavidhaariyadhanapaṭilābhaṃ. ‘‘Upāsikā cakkhumato…pe… anuvicarāmi nandana’’nti iminā tassa diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ vibhāveti. Tattha katāvāsāti nipphāditasucaritāvāsā. Sucaritakammañhi tadatte āyatiñca sukhāvāsahetutāya ‘‘sukhavihārassa āvāso’’ti vuccati. Tenāha ‘‘katakusalā’’ti.

තවද ‘සද්ධා’ යන්නෙන් ශ්‍රද්ධා ධනය ද, ‘සංවිභාගරතා... අදාසිං උජුභූතේසු’ යනාදී පාඨයෙන් ත්‍යාග ධනය ද, ‘සීලේන සම්පන්නා... පඤ්චසික්ඛාපදේ රතා’ යන්නෙන් ශීල ධනය, හිරි ධනය හා ඔත්තප්ප ධනය ද, ‘අරියසච්චාන කෝවිදා’ යන්නෙන් ශ්‍රැත ධනය හා ප්‍රඥා ධනය ද පෙන්වා දෙයි. මෙසේ ඇය තමන් සතු සප්ත ආර්ය ධනයම ප්‍රකාශ කරයි. ‘උපාසිකා චක්ඛුමතෝ... අනුවිචරාමි නන්දනං’ යන්නෙන් එම ආර්ය ධනයන්ගේ මෙලොව හා පරලොව ආනිශංස පැහැදිලි කරයි. එහි ‘කතාවාසා’ යනු නිපදවා ගන්නා ලද යහපත් හැසිරීම් නමැති වාසස්ථාන ඇති බවයි. මක්නිසාද යත්, සුචරිත කර්මය මෙලොව හා පරලොව සැපවත් වාසයකට හේතු වන බැවින් එය ‘සැප විහරණයට වාසස්ථානයක්’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘කටකුසලා’ (කළ කුසල් ඇති) යැයි වදාරන ලදී.

215. Pubbe anāmasitakhettavisesaṃ attano dānamayaṃ puññaṃ vatvā idāni tassa āyatanagatataṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhū cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhikkhūti anavasesabhinnakilesatāya bhikkhū. Paramahitānukampaketi paramaṃ ativiya diṭṭhadhammikādinā hitena anuggāhake. Abhojayinti paṇītena bhojanena bhojesiṃ. Tapassiyuganti uttamena tapasā sabbakilesamalaṃ tāpetvā samucchinditvā ṭhitattā tapassibhūtaṃ yugaṃ. Mahāmuninti tato eva mahāisibhūtaṃ, mahato vā attano visayassa mahanteneva ñāṇena munanato paricchindanato mahāmuniṃ. Sabbametaṃ dve aggasāvake sandhāya vadati.

215. මීට පෙර, සීමාවක් නොපෙනෙන පින්කෙතෙහි කළ දානමය පුණ්‍යකර්මය ගැන පවසා, දැන් එම දානයෙහි මහත් ඵල මහානිසංස බව පෙන්වීමට 'භික්ඛූ ච' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'භික්ඛූ' යනු කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව කෙලෙස් බිඳ දැමූ බැවින් භික්ෂූහු වෙති. 'පරමහිතානුකම්පකේ' යනු දිට්ඨධම්මිකාදි වූ හිතසුව පිණිස අතිශයින් අනුග්‍රහ කරන්නා වූ යන්නයි. 'අභෝජයිං' යනු ප්‍රණීත භෝජනයෙන් සංග්‍රහ කළෙමි යන්නයි. 'තපස්සියුගං' යනු උතුම් වූ තපසින් සියලු කෙලෙස් මල පුලුස්සා සහමුලින්ම සිඳ දමා සිටින බැවින් 'තපස්සී' භාවයට පත් ශ්‍රාවක යුවළයි. 'මහාමුනිං' යනු ඒ නිසාම මහා ඉසිවරයකු වූ ද, නැතහොත් තමාගේ විෂයය වූ මහත් වූ අරමුණු සිය මහත් වූ ඤාණයෙන් මැනවින් පිරිසිඳ දන්නා බැවින් 'මහාමුනි' නම් වූ ද උතුමාණන් වහන්සේයි. මේ සියල්ල අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම අරභයා පවසන ලද්දකි.

216. Aparimitaṃ sukhāvahanti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ti (ma. ni. 3.255) vacanato bhagavatopi vacanapathātītaparimāṇarahitasukhanibbattakaṃ attano vā ānubhāvena aparimitasukhāvahaṃ sukhassa āvahanakaṃ. Satatanti sabbakālaṃ. Taṃ taṃ uposatharakkhaṇadivasaṃ ahāpetvā, taṃ taṃ vā uposatharakkhaṇadivasaṃ akhaṇḍaṃ katvā paripuṇṇaṃ katvā satataṃ vā sabbakālaṃ sukhāvahanti yojanā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

216. 'අපරිමිතං සුඛාවහං' යන්න අනුනාසික ලෝපය නොකර පවසන ලදී. 'මහණෙනි, දිව්‍ය ලෝකයෝ කෙතරම් සුඛිත ද යත්, එය වචනයෙන් කියා නිම කළ නොහැකිය' (ම. නි. 3.255) යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති බැවින්, වචන පථය ඉක්මවා ගිය නිමක් නැති හිතසුව නිපදවන සුළු හෝ තමාගේ ආනුභාවයෙන් අපරිමිත සුව එළවන සුළු යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'සතතං' යනු සැමකල්හිම යන්නයි. ඒ ඒ උපෝසථ රක්ෂණ දවස් අතපසු නොකර, නැතහොත් ඒ ඒ උපෝසථ දිනයන්හි ශීලය නොකඩා පරිපූර්ණව සමාදන් වී සැමකල්හි සැප එළවන්නේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. සෙසු කොටස් යට කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Atha bhagavā mātudevaputtappamukhānaṃ dasasahassilokadhātuvāsīnaṃ devabrahmasaṅghānaṃ tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhadditthivimānaṃ bhikkhūnaṃ desesi. Sā desanā sampattaparisāya sātthikā ahosīti.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාතෘ දිව්‍ය පුත්‍රයා ප්‍රමුඛ දසදහසක් ලෝකධාතු වාසී දේව බ්‍රහ්ම සමූහයාට තුන් මසක් පුරා අභිධර්ම පිටකය දේශනා කර, මිනිස් ලොවට වැඩමවා භික්ෂූන් වහන්සේලාට භද්දිත්ථි විමාන කථාව දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව පැමිණ සිටි පිරිසට අර්ථවත් එකක් විය.

Bhadditthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

භද්දිත්ථි විමාන වර්ණනාව නිම විය.

6. Soṇadinnāvimānavaṇṇanā

6. සෝණදින්නා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.103] vaṇṇenāti soṇadinnāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nāḷandāyaṃ soṇadinnā nāma ekā upāsikā saddhā pasannā bhikkhūnaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahantī suvisuddhaniccasīlā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathampi upavasati. Sā dhammasavanasappāyaṃ paṭilabhitvā upanissayasampannatāya catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhantī sotāpannā ahosi. Atha aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

'අභික්කන්තේන වණ්ණේන' යනු සෝණදින්නා විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල නාලන්දා නුවර සෝණදින්නා නම් වූ එක්තරා උපාසිකාවක් ශ්‍රද්ධාවෙන් හා ප්‍රසාදයෙන් යුක්තව භික්ෂූන් වහන්සේලාට සිව්පසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළාය. ඇය ඉතා පිරිසිදු නිත්‍ය ශීලය හා අෂ්ටාංග ශීලය ද රක්ෂා කළාය. ඇය ධර්ම ශ්‍රවණයට සුදුසු අවස්ථාව ලබාගෙන උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය ඇති බැවින් සිවුසැච කමටහන් වඩා සෝවාන් වූවාය. පසුව එක්තරා රෝගයකින් පෙළී කළුරිය කර තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. ඇයව ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ දැක -

217.

217.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“පින්වත් දේවතාවිය, ඉතා මනහර සිරුරු පැහැයෙන් යුක්තව, ඔසධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් සිටින ඔබ,”

218.

218.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“ඔබට මෙවැනි පැහැයක් ලැබුණේ කුමන පිනකින්ද? මෙහිදී ඔබ කැමති සියලු සැප සම්පත් ලැබෙන්නේ කුමන පිනකින්ද?”

219.

219.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවියනි, ඔබගෙන් විමසමි; මිනිස් ලොව සිටියදී ඔබ කළ පින කුමක්ද? මෙවැනි දිලිසෙන ආනුභාවයක් ඇති වීමටත්, ඔබේ සිරුරු රශ්මියෙන් සියලු දිශාවන් බැබළීමටත් හේතුව කුමක්ද?”

Imāhi tīhi gāthāhi paṭipucchi.

මෙසේ මෙම ගාථා තුනෙන් (මොග්ගල්ලාන වහන්සේ) පෙරළා ප්‍රශ්න කළ සේක.

220.

220.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මොග්ගල්ලාන වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න කරන ලද එම දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව, කිනම් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙය ලැබුණේ දැයි ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නාය.

221-226.

‘‘Soṇadinnāti maṃ aññaṃsu…pe… gotamassa yasassino.

“මිනිස් ලොව මාව සෝණදින්නා යනුවෙන් දැන සිටියා... මම යසස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක් වුණෙමි.”

227.

227.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ඒ පින්කම නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... මගේ සිරුරු රශ්මිය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

Devatā byākāsi. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

දේවතාවිය පිළිතුරු දුන්නාය. ඒ සියල්ල යට දැක්වුණු ක්‍රමයටම වේ.

Soṇadinnāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සෝණදින්නා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

7.Uposathāvimānavaṇṇanā

7. උපෝසථා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.104] vaṇṇenāti uposathāvimānaṃ. Idha aṭṭhuppattiyaṃ sākete uposathā nāma ekā upāsikāti ayameva viseso, sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

'අභික්කන්තේන වණ්ණේන' යනු උපෝසථා විමානයයි. මෙහි කථා ප්‍රවෘත්තියෙහි සාකේත නුවර උපෝසථා නම් වූ එක්තරා උපාසිකාවක් වීම පමණක් විශේෂයකි, සෙසු කරුණු පෙර විමානයටම සමාන වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී -

229-231.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ඉතා මනහර සිරුරු පැහැයෙන් යුක්තව... ඔබේ සිරුරු රශ්මියෙන් සියලු දිශාවන් බැබළීමට හේතුව කුමක්ද?”

232.

232.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“මොග්ගල්ලාන වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න කරන ලද එම දේවතාවිය සතුටු සිතින් යුතුව... කිනම් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙය ලැබුණේ දැයි (පිළිතුරු දුන්නාය).”

233-238.

‘‘Uposathāti maṃ aññaṃsu, sāketāyaṃ upāsikā…pe…Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“මිනිස් ලොව මාව උපෝසථා යන නමින් දැන සිටියා, මම සාකේත නුවර වැසියෙක්මි... මම පස් ඇස් ඇති, යසස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක් වුණෙමි.”

239.

239.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ඒ පින්කම නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... මගේ සිරුරු රශ්මිය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

Devatā byākāsi. Puna attano ekaṃ dosaṃ dassentī –

දේවතාවිය පිළිතුරු දුන්නාය. නැවතත් ඇය තමාගේ එක් දෝෂයක් පෙන්වා දෙමින් මෙසේ කීවාය -

241.

241.

‘‘Abhikkhaṇaṃ nandanaṃ sutvā, chando me udapajjatha;

Tattha cittaṃ paṇidhāya, upapannāmhi nandanaṃ.

“නන්දන වනය ගැන නිතර අසා තිබූ බැවින් මා තුළ ඒ කෙරෙහි කැමැත්තක් ඇති විය. එහි සිත පිහිටුවා මම නන්දන වනයෙහි (තව්තිසා දෙව්ලොව) උපන්නෙමි.”

242.

242.

‘‘Nākāsiṃ satthu vacanaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Hīne cittaṃ paṇidhāya, sāmhi pacchānutāpinī’’ti. – dve gāthā abhāsi;

“මම සූර්ය බන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය පිළිපැද්දේ නැත. පහත් භවයක සිත පිහිටුවා මම දැන් පශ්චාත්තාප වෙමි” යනුවෙන් ගාථා දෙකක් පැවසුවාය.

233. Tattha uposathāti maṃ aññaṃsūti ‘‘uposathā’’ti iminā nāmena maṃ manussā jāniṃsu. Sāketāyanti sāketanagare.

233. එහි 'උපෝසථාති මං අඤ්ඤංසු' යනු මිනිසුන් මාව 'උපෝසථා' යන නමින් දැන සිටියහ යන්නයි. 'සාකේතායං' යනු සාකේත නගරයෙහි යන්නයි.

241. Abhikkhaṇanti abhiṇhaṃ. Nandanaṃ sutvāti ‘‘tāvatiṃsabhavane nandanavanaṃ nāma edisañca edisañcā’’ti tattha nānāvidhaṃ dibbasampattiṃ sutvā. Chandoti tannibbattakapuññakammassa kāraṇabhūto kusalacchando, tatrūpapattiyā patthanābhūto taṇhāchando vā. Udapajjathāti uppajjittha. Tatthāti tāvatiṃsabhavane, nandanāpadesenapi hi taṃ devalokaṃ vadati. Upapannāmhīti uppannā nibbattā amhi.

241. 'අභික්ඛණං' යනු නිතර නිතර යන්නයි. 'නන්දනං සුත්වා' යනු තව්තිසා භවනයෙහි නන්දන වනය නම් මෙවැනි මෙවැනි අසිරිමත් තැනෙකැයි එහි ඇති විවිධ දිව්‍ය සම්පත් ගැන අසා තිබීමයි. 'ඡන්දෝ' යනු එහි ඉපදීමට හේතු වූ කුසල ඡන්දය හෝ එහි ඉපදීමට ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් ඇති වූ තෘෂ්ණා සහගත ඡන්දයයි. 'උදපජ්ජථ' යනු උපන්නේය යන්නයි. 'තත්ථ' යනු තව්තිසා භවනයෙහි යන්නයි. නන්දන වනය යන නමින් එම දෙව්ලොවම හඳුන්වයි. 'උපපන්නාම්හි' යනු එහි උප්පත්තිය ලැබුවෙමි යන්නයි.

242. Nākāsiṃ [Pg.105] satthu vacananti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ vaṇṇemī’’tiādinā (a. ni. 1.320-321) satthārā vuttavacanaṃ na kariṃ, bhavesu chandarāgaṃ na pajahinti attho. Ādicco gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoti sagottatāya vuttaṃ ‘‘buddhassādiccabandhuno’’ti. Atha vā ādiccassa bandhu ādiccabandhu, bhagavā. Taṃ paṭicca tassa ariyāya jātiyā jātattā ādicco vā bandhu etassa orasaputtabhāvatoti ādiccabandhu, bhagavā. Tathā hi vuttaṃ –

242. 'නාකාසිං සත්ථු වචනං' යනු “මහණෙනි, මම ස්වල්ප වූ හෝ භවයක් වර්ණනා නොකරමි” (අ. නි. 1.320-321) යනාදී වශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ වචනය පිළිපැද්දේ නැත, භවයන් කෙරෙහි වූ ඇල්ම (ඡන්දරාගය) ප්‍රහීණ කළේ නැත යන අර්ථයයි. සූර්යයා ගෝතම ගෝත්‍රයට අයත්ය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ගෝතම ගෝත්‍රිකය. මෙසේ එකම ගෝත්‍රයක් ඇති බැවින් 'බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනෝ' (සූර්ය බන්ධු වූ බුදුන් වහන්සේගේ) යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් සූර්යයාගේ බන්ධු වූ බැවින් 'ආදිච්චබන්ධු' නම් වේ. එය කෙසේද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයා ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් හෝ උන්වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයෙකු බඳු වන බැවින් උන්වහන්සේට සූර්යයා බන්ධු වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආදිච්චබන්ධු' නම් වෙති. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Yo andhakāre tamasī pabhaṅkaro, verocano maṇḍalī uggatejo;

Mā rāhu gilī caramantalikkhe, pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);

“අඳුරු අමාවකෙහි ආලෝකය පතුරුවන්නා වූ, බබළන්නා වූ, මණ්ඩලාකාරව පැතිරුණු තේජස ඇති සූර්යයා අහසෙහි හැසිරෙන කල්හි, රාහු අසුරේන්ද්‍රය, මගේ පුත්‍රයා වූ සූර්යයා ගිල නොගනුව, රාහු සූර්යයා මුදා හරිනු.”

Hīneti lāmake. Attano bhavābhiratiṃ sandhāya vadati. Sāmhīti sā amhi.

'හීනේ' යනු ලාමක වූ භවයෙහිය. මෙය පවසන්නේ තමාගේ භවයෙහි ඇති වූ ඇල්ම අරභයාය. 'සැම්හි' යනු 'එම මම වෙමි' යන පද සම්බන්ධයයි.

Evaṃ tāya devatāya bhavābhiratinimitte uppannavippaṭisāre pavedite thero bhavassa paricchinnāyubhāvavibhāvanamukhena āyatiṃ manussattabhāve ṭhatvā vaṭṭadukkhassa samatikkamo kātuṃ sukaro, sabbaso khīṇāsavabhāvo nāma mahānisaṃsoti ca samassāsetuṃ –

මෙසේ ඒ දිව්‍ය අප්සරාව විසින් භවයෙහි ඇල්ම නිමිති කොට ගෙන තමන් තුළ උපන් පසුතැවිල්ල ප්‍රකාශ කරන ලද කල්හි, මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් වහන්සේ භවයෙහි ආයුෂයෙහි ඇති අනිත්‍ය බව හෙවත් අල්ප බව පැහැදිලි කර දීමෙන්, මතු මිනිසත් බව ලැබ සංසාර දුකෙන් එතෙර වීම පහසු බවත්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහත් බව සියලු ආකාරයෙන්ම මහත් ආනිශංස සහිත බවත් පවසා ඇයව අස්වසාලනු පිණිස මෙසේ වදාළහ.

243.

243.

‘‘Kīva ciraṃ vimānamhi, idha vacchasuposathe;

Devate pucchitācikkha, yadi jānāsi āyuno’’ti. –

“උපෝසථා දිව්‍ය දුව, ඔබ මේ විමනෙහි, මෙහි කොපමණ කලක් වාසය කරන්නෙහිද? දිව්‍ය දුව, ඔබ ඔබේ ආයු කාලය දන්නේ නම්, මා විමසූ මේ කරුණ මට පවසන්න.”

Gāthamāha. Puna sā –

මෙසේ ගාථාව වදාළහ. නැවතත් ඇය -

244.

244.

‘‘Saṭṭhi vassasahassāni, tisso ca vassakoṭiyo;

Idha ṭhatvā mahāmuni, ito cutā gamissāmi;

Manussānaṃ sahabyata’’nti. – āha;

“මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, මම අවුරුදු සැට දහසක් හා අවුරුදු කෝටි තුනක් මෙහි වාසය කොට, මෙයින් චුත වී මිනිස් ලොව මිනිසුන් අතරට පැමිණෙන්නෙමි” යි පැවසුවාය.

Puna thero –

නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ -

245.

245.

‘‘Mā tvaṃ uposathe bhāyi, sambuddhenāsi byākatā;

Sotāpannā visesayi, pahīnā tava duggatī’’ti. –

“උපෝසථා දිව්‍ය දුව, ඔබ බිය නොවන්න. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ද ඔබ පිළිබඳව වදාරන ලදහ. ඔබ සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක බැවින් උතුම් තත්ත්වයකට පැමිණ සිටින්නීය. ඔබගේ දුගතිය දැන් ප්‍රහීණ වී ඇත.”

Imāya gāthāya samuttejesi.

මෙම ගාථාවෙන් ඇයව උනන්දු කරවූහ.

243-4. Tattha [Pg.106] kīva ciranti kittakaṃ addhānaṃ. Idhāti imasmiṃ devaloke, idha vā vimānasmiṃ. Āyu noti āyu, noti nipātamattaṃ. Āyuno vā cirācirabhāvaṃ, atha vā yadi jānāsi āyunoti attho. Mahāmunīti theraṃ ālapati.

243-4. එහි ‘කීව චිරං’ යනු කොපමණ කාලයක්ද යන්නයි. ‘ඉධ’ යනු මේ දෙව්ලොවෙහි හෝ මේ විමනෙහි යන්නයි. ‘ආයු නො’ යන්නෙහි ‘නො’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. නැතහොත් ‘ආයුනො’ යනු ආයුෂයෙහි දීර්ඝ බවයි. ‘මහාමුනි’ යන මෙයින් තෙරුන් වහන්සේව අමතයි.

245. Mā tvaṃ uposathe bhāyīti bhadde uposathe tvaṃ mā bhāyi. Kasmā? Yasmā sambuddhenāsi byākatā. Kinti? Sotāpannā visesayīti. Maggaphalasaññitaṃ visesaṃ yātā adhigatā, tasmā pahīnā tava sabbāpi duggatīti imampi visesaṃ yātāti visesayi. Sesaṃ vuttanayameva.

245. ‘මා ත්වං උපෝසථේ භායි’ යනු පින්වත් උපෝසථා දිව්‍ය දුව, ඔබ බිය නොවන්න යන්නයි. ඒ මන්ද? යම් හෙයකින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ඔබ පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන ලද බැවිනි. කුමක් කියාද? ‘සෝතාපන්නා විසේසයි’ යනුවෙන් මාර්ග ඵල සංඛ්‍යාත විශේෂාධිගමයකට පැමිණි බවයි. එබැවින් ඇයගේ සියලු දුගතිගාමී උත්පත්ති ප්‍රහීණ වූ බැවින් මෙම විශේෂයට පැමිණියාය යන අරුතින් ‘විසේසයි’ නම් වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය.

Uposathāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපෝසථා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8-9. Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā

8-9. නිද්දා සහ සුනිද්දා විමාන වර්ණනාව

Aṭṭhamanavamavimānāni rājagahanidānāni. Aṭṭhuppattiyaṃ yathākkamaṃ ‘‘niddā nāma upāsikā…pe… gotamassa yasassino. Tena metādiso vaṇṇo…pe… suniddā nāma upāsikā’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tathā hi ekaccesu potthakesu pāḷi peyyālavasena ṭhapitāti. Tena vuttaṃ –

අටවන හා නවවන විමාන වස්තූන් රජගහ නුවර නිදාන කොට ඇත්තේය. උපතේ අනුපිළිවෙළට “නිද්දා නම් උපාසිකාව...පෙ... යසස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ. ඒ පින්කම නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක්...පෙ... සුනිද්දා නම් උපාසිකාව” යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය. ගාථාවන්හි ද අමුතු දෙයක් නැත. එබැවින් ඇතැම් පොත්වල පාලි පාඨය පෙය්යාල ක්‍රමයෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී -

246.

246.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“අතික්‍රාන්ත වූ වර්ණයෙන්...පෙ... ඔබේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවයි” යි විමසූහ.

247.

247.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“සතුටු වූ ඒ දිව්‍ය දුව...පෙ... යම් කර්මයක මෙසේ ඵලයක් වේද...”

248.

248.

‘‘Niddāti mamaṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino.

“මම රජගහ නුවර නිද්දා නම් උපාසිකාවක ලෙස මිනිසුන් හඳුනා ගත්හ...පෙ... යසස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ (ශ්‍රාවිකාවක වීමි).”

256.

256.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ඒ කුසල කර්මය හේතුවෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි...පෙ... මාගේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවයි” යි පිළිතුරු දුන්නාය.

258.

258.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“අතික්‍රාන්ත වූ වර්ණයෙන්...පෙ... සියලු දිශාවන් බබුළුවයි” යි විමසූහ.

261.

261.

‘‘Sā [Pg.107] devatā attamanā…pe….

“සතුටු වූ ඒ දිව්‍ය දුව...පෙ...”

262.

262.

‘‘Suniddāti maṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino.

“මම රජගහ නුවර සුනිද්දා නම් උපාසිකාවක ලෙස මිනිසුන් හඳුනා ගත්හ...පෙ... යසස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ (ශ්‍රාවිකාවක වීමි).”

268.

268.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ඒ කුසල කර්මය හේතුවෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි...පෙ... මාගේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවයි” යි පිළිතුරු දුන්නාය.

Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිද්දා සහ සුනිද්දා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā

10. ප්‍රථම භික්ඛාදායිකා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti bhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena uttaramadhurāyaṃ aññatarā itthī khīṇāyukā hoti apāye uppajjanārahā. Bhagavā paccūsavelāyaṃ mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ itthiṃ apāye uppajjanārahaṃ disvā mahākaruṇāya sañcoditamānaso taṃ sugatiyaṃ patiṭṭhāpetukāmo eko adutiyo madhuraṃ agamāsi. Gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya bahinagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tena samayena sā itthī gehe āhāraṃ sampādetvā ekamante paṭisāmetvā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gantvā nhāyitvā ghaṭena udakaṃ gahetvā attano gehaṃ gacchantī antarāmagge bhagavantaṃ passitvā ‘‘api, bhante, piṇḍo laddho’’ti vatvā ‘‘labhissāmī’’ti ca bhagavatā vutte aladdhabhāvaṃ ñatvā ghaṭaṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, piṇḍapātaṃ dassāmi, adhivāsethā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Sā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā paṭhamataraṃ gantvā sittasammaṭṭhe padese āsanaṃ paññāpetvā bhagavato pavesanaṃ udikkhamānā aṭṭhāsi. Bhagavā gehaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Atha sā bhagavantaṃ bhojesi. Bhagavā katabhattakicco onītapattapāṇī tassā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā anumodanaṃ sutvā anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentī yāva cakkhupathasamatikkamā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahantī namassamānā aṭṭhāsi. Sā [Pg.108] katipayadivasātikkameneva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යන මෙය භික්ඛාදායිකා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි උත්තර මධුරා නුවර එක්තරා ස්ත්‍රියක් ආයුෂය ක්ෂය වී සිටියාය, ඇය අපායෙහි ඉපදීමට සුදුසු අකුසල කර්මයක් ඇත්තියක වූවාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ අලුයම් වේලාවෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලොව බලන සේක්, අපායෙහි ඉපදීමට නියමිත ඒ ස්ත්‍රිය දැක, මහා කරුණාවෙන් පොළඹවන ලද සිත් ඇතිව, ඇය සුගතියෙහි පිහිටුවනු කැමැත්තෙන් තනිවම මධුරා නුවරට වැඩම කළ සේක. වැඩම කොට පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පොරවා පාත්‍රය ද රැගෙන නගරයෙන් පිටත පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩි සේක. ඒ අවස්ථාවෙහි ඒ ස්ත්‍රිය නිවසේ ආහාර පිළියෙළ කොට එකත්පසක තබා, කලයක් ගෙන දිය නෑමට තොටුපළට ගොස් දිය නා, කලයෙන් පැන් ගෙන තමන්ගේ නිවසට එන්නී මඟ අතරතුරදී බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, “ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතය ලැබුණේද?” යි විමසා, බුදුරජාණන් වහන්සේ “ලැබෙන්න ඇති” යි වදාළ කල්හි නොලැබුණු බව දැන, කලය තබා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, “ස්වාමීනි, මම පිණ්ඩපාතය පූජා කරන්නෙමි, පිළිගන්නා සේක්වා” යි පැවසුවාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් එය පිළිගත් සේක. ඇය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිළිගැනීම දැන, පළමුව ගොස් ඇමද පිරිසිදු කරන ලද ස්ථානයක අසුනක් පනවා බුදුරජාණන් වහන්සේ වඩිනා තෙක් බලා සිටියාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ නිවසට වැඩම කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. එකල්හි ඒ ස්ත්‍රිය බුදුරජාණන් වහන්සේට දානය පූජා කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා පාත්‍රයෙන් අත ඉවතට ගත් කල්හි ඇයට අනුමෝදනා කොට වැඩම කළ සේක. ඇය අනුමෝදනාව අසා අප්‍රමාණ වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයක් විඳිමින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසට පෙනෙන මානයෙන් ඉවත් වන තුරුම බුද්ධානුස්සතිය සහිත ප්‍රීතිය අත් නොහැර වැඳගෙන සිටියාය. ඒ ස්ත්‍රිය දින කිහිපයකින් මියගොස් තව්තිසා භවයෙහි උපන්නාය. ඇයට දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසකගේ පිරිවරක් විය. ඇයගෙන් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ -

270.

270.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… osadhī viya tārakā.

“අතික්‍රාන්ත වූ වර්ණයෙන්...පෙ... ඔෂධී තරුව මෙන් (දිලිසෙන්නීය).”

271.

271.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi pucchi;

“මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය දුව, ඔබට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණේ කිනම් කර්මයකින්ද...පෙ... ඔබේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නේ කෙසේද?” යි ගාථාවලින් විමසූහ.

273.

273.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“සතුටු වූ ඒ දිව්‍ය දුව...පෙ... යම් කර්මයක මෙසේ ඵලයක් වේද...”

274.

274.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā,Purimāya jātiyā manussaloke.

“මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම පෙර ජාතියෙහි මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යව උපන් කාලයෙහි,”

275.

275.

‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ bhikkhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“රාගාදී කෙලෙස් රහිත වූ, ඉතා ප්‍රසන්න වූ, අකුසල් විතර්කයන්ගෙන් නිරවුල් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දුටුවෙමි. මම පැහැදුණු සිතින් යුතුව මාගේ දෑතින්ම උන්වහන්සේට දානය පූජා කළෙමි.”

276.

276.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ඒ කුසල කර්මය හේතුවෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි...පෙ... මාගේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවයි” යනුවෙන්,

Devatā byākāsi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

දිව්‍ය අප්සරාව පිළිතුරු දුන්නාය. ඉතිරි සියල්ල පෙර කී පරිදිම වන බැවින් අර්ථය පැහැදිලිය.

Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු භික්ෂාදායිකා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā

11. දෙවන භික්ෂාදායිකා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyabhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tattha aññatarā itthī saddhā pasannā aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano gehaṃ pavesetvā bhojanaṃ adāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ දෙවන භික්ෂාදායිකා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩවසන සේක. එහි එක්තරා ස්ත්‍රියක් ශ්‍රද්ධාවෙන් හා ප්‍රසාදයෙන් යුක්තව, පිඬු සිඟා වඩින එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක දැක, තම නිවසට වැඩම කරවා භෝජනය පූජා කළාය. ඇය පසු කාලයක කළුරිය කර තව්තිසා භවනෙහි උපන්නාය. ඉතිරි කොටස පෙර විමාන වස්තුවට (පළමු භික්ෂාදායිකා විමානයට) සමානමය.

278.

278.

‘‘Abhikkantena [Pg.109] vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘අතිශය රමණීය වූ වර්ණයෙන්... (පෙ) ...සියලු දිශාවන් බබළවයි’’ යනුවෙන් (තෙරුන් වහන්සේ) විමසූහ.

281.

281.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘‘සතුටු වූ සිත් ඇති ඒ දේවතාවිය... (පෙ) ...කවර කර්මයක මෙබඳු විපාකයක්ද?’’

282.

282.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘මම මිනිස් ලොව මිනිසත් බව ලබා සිටියදී... (පෙ) ...මගේ මේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි’’ යනුවෙන් (දේවතාවිය) පිළිතුරු දුන්නාය.

Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන භික්ෂාදායිකා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකතාවේ විමානවත්ථු වර්ණනාවෙහි,

Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa dutiyassa cittalatāvaggassa

වස්තූන් එකොළසකින් යුත් දෙවන චිත්තලතා වර්ගයේ,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Pāricchattakavaggo

3. පාරිච්ඡත්තක වර්ගය

1. Uḷāravimānavaṇṇanā

1. උළාර විමාන වර්ණනාව

Pāricchattakavagge uḷāro te yaso vaṇṇoti uḷāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena rājagahe āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhākakule ekā dārikā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā ahosi. Sā yaṃ tasmiṃ gehe purebhattaṃ khādanīyabhojanīyaṃ uppajjati, tattha attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhaṃ deti, upaḍḍhaṃ attanā paribhuñjati, adatvā pana na bhuñjati, dakkhiṇeyye apassantīpi ṭhapetvā diṭṭhakāle deti, yācakānampi detiyeva. Athassā mātā ‘‘mama dhītā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā’’ti haṭṭhatuṭṭhā tassā diguṇaṃ bhāgaṃ deti. Dentī ca ekasmiṃ bhāge tāya saṃvibhāge kate puna aparaṃ deti, sā tatopi saṃvibhāgaṃ karotiyeva.

පාරිච්ඡත්තක වර්ගයෙහි "උළාරෝ තේ යසෝ වණ්ණෝ" යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ උළාර විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දකනිවාප නම් වූ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල රජගහ නුවර ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේගේ උපස්ථායක කුලයක දානයෙහි ඇලුම් කරන, දන් දීමෙහි මනා කැමැත්තක් ඇති එක්තරා දැරියක් වූවාය. ඇය එම නිවසේ උදෑසන පිසින කෑම බීමවලින් තමාට ලැබෙන කොටසින් අඩක් පූජා කරයි, අඩක් තමා අනුභව කරයි. දන් නොදී අනුභව නොකරයි. දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් නොදකින අවස්ථාවලදී පවා ඔවුන් වෙනුවෙන් කොටසක් වෙන් කර තබා පසුව දුටු විට පූජා කරයි. යාචකයන්ටද ලබා දෙයි. ඉක්බිති ඇගේ මව "මගේ දියණිය දානයට ලැදිය, දන් දීමෙහි ඇලුම් කරයි" යැයි සතුටු වී ඇයට දෙගුණයක කොටසක් ලබා දෙයි. එසේ ලබා දුන් විට එක් කොටසක් ඇය විසින් දන් දෙනු ලැබුවහොත් මව නැවතත් තවත් කොටසක් ලබා දෙයි. ඇය එයින්ද දන් දෙයි.

Evaṃ gacchante kāle taṃ vayappattaṃ mātāpitaro tasmiṃyeva nagare aññatarasmiṃ kule kumārassa adaṃsu. Taṃ pana kulaṃ micchādiṭṭhikaṃ hoti assaddhaṃ appasannaṃ. Athāyasmā mahāmoggallāno rājagahe sapadānaṃ [Pg.110] piṇḍāya caramāno tassā dārikāya sasurassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā sā dārikā pasannacittā ‘‘pavisatha bhante’’ti pavesetvā vanditvā sassuyā ṭhapitaṃ pūvaṃ taṃ apassantī ‘‘tassā kathetvā anumodāpessāmī’’ti vissāsena gahetvā therassa adāsi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Dārikā ‘‘tumhehi ṭhapitaṃ pūvaṃ mahāmoggallānattherassa adāsi’’nti sassuyā kathesi. Sā taṃ sutvā ‘‘kinnāmidaṃ pāgabbhiyaṃ, ayaṃ mama santakaṃ anāpucchitvāva samaṇassa adāsī’’ti taṃ kaṭataṭāyamānā kodhābhibhūtā yuttāyuttaṃ acintentī purato ṭhitaṃ musalakhaṇḍaṃ gahetvā aṃsakūṭe pahari. Sā sukhumālatāya parikkhīṇāyukatāya ca teneva pahārena balavadukkhābhibhūtā hutvā katipāheneva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā satipi aññasmiṃ sucaritakamme therassa katadānameva sātisayaṃ hutvā upaṭṭhāsi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva gantvā –

මෙසේ කාලය ගතවන විට, මව්පියෝ ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු එම නගරයේම එක්තරා කුලයක තරුණයෙකුට ඇයව විවාහ කර දුන්හ. එහෙත් එම පවුල මිථ්‍යාදෘෂ්ටික, ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර, ප්‍රසාදය රහිත පවුලක් විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ රජගහ නුවර නිවසින් නිවසට පිඬු සිඟා වඩිනා සේක්, එම දැරියගේ මාමණ්ඩියගේ නිවෙස් දොරකඩ වැඩ සිටි සේක. උන්වහන්සේ දැක ප්‍රසන්න වූ සිතැති එම දැරිය, "ස්වාමීනි, ඇතුළට වැඩම කළ මැනව" යැයි නිවස තුළට වැඩම කරවා, වැඳ, නැන්දණිය තැබූ කැවුමක් ගෙන (නැන්දණිය ඒ අවස්ථාවේ එහි නොසිටි බැවින්), "නැන්දණියට පසුව පවසා ඇයව සතුටු කරවමි" යැයි විශ්වාසයෙන් යුතුව එය තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදුකොට වැඩම කළ සේක. දැරිය තම නැන්දණියට, "ඔබ වෙන් කර තිබූ කැවුම මම මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළෙමි" යැයි පැවසුවාය. ඇය එය අසා, "මේ මොන අශික්ෂිත බවක්ද? මේ දැරිය මාගෙන් නොවිමසාම මගේ දේ ශ්‍රමණයෙකුට දුන්නාය" යැයි කෝපයෙන් දැවෙමින්, යුක්ති අයුක්ති නොසලකා ඉදිරියේ තිබූ වංගෙඩි මෝල්ගසක් ගෙන ඇගේ උරහිසට පහර දුන්නාය. ඇය ඉතා සුකොමල තැනැත්තියක වූ බැවින්ද, ආයුෂ අවසන්ව තිබූ බැවින්ද, එම පහරින්ම දැඩි දුක් විඳ දින කිහිපයකින් කළුරිය කර තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. ඇයට වෙනත් සුචරිත කර්ම තිබුණද, තෙරුන් වහන්සේට කළ දානයම ඉතා බලවත්ව සිතට නැගුණි. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ පෙර සඳහන් කළ පරිදිම දිව්‍ය ලෝකයට වැඩම කර මෙසේ විමසූ සේක:

286.

286.

‘‘Uḷāro te yaso vaṇṇo, sabbā obhāsate disā;

Nāriyo naccanti gāyanti, devaputtā alaṅkatā.

‘‘ඔබගේ කීර්තියද මහත්ය, වර්ණයද මහත්ය. සියලු දිශාවන් බබළවයි. අලංකාරවත් ලෙස සැරසුණු දිව්‍ය අප්සරාවෝ හා දිව්‍ය පුත්‍රයෝ නටති, ගයති.

287.

287.

‘‘Modenti parivārenti, tava pūjāya devate;

Sovaṇṇāni vimānāni, tavimāni sudassane.

පින්වත් දේවතාවිය, ඔබව පිරිවරාගෙන පූජා පවත්වමින් ඔවුහු සතුටු වෙති. දැකීමට ප්‍රියමනාප වූ ඔබගේ මේ විමාන රන්වන්ය.

288.

288.

‘‘Tuvaṃsi issarā tesaṃ, sabbakāmasamiddhinī;

Abhijātā mahantāsi, devakāye pamodasi;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

සියලු කාම සම්පත්වලින් සමෘද්ධිමත් වූ ඔබ ඔවුන්ට අධිපති වන්නීය. උසස් ලෙස උපන් ඔබ මහත් වූ ආනුභාව සම්පන්න වන්නීය. දෙව් පිරිස මැද සතුටු වන්නීය. දේවතාවිය, මා විමසූ මේ කරුණ පවසන්න. කවර කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙය ලැබුණේද?’’

Tīhi gāthāhi pucchi.

ගාථා තුනකින් මෙසේ විමසූ සේක.

286. Tattha yasoti parivāro. Vaṇṇoti vaṇṇanibhā sarīrobhāso. ‘‘Uḷāro’’ti pana visesetvā vuttattā tassā devatāya parivārasampatti ca vaṇṇasampatti ca vuttā hoti. Tāsu ‘‘uḷāro te vaṇṇo’’ti saṅkhepato vuttaṃ vaṇṇasampattiṃ visayavasena vitthārato dassetuṃ ‘‘sabbā obhāsate disā’’ti vatvā ‘‘uḷāro te yaso’’ti vuttaṃ parivārasampattiṃ vatthuvasena vitthārato dassetuṃ ‘‘nāriyo naccantī’’tiādi [Pg.111] vuttaṃ. Tattha sabbā obhāsate disāti sabbāsu disāsu vijjotate, sabbā vā disā obhāsayate, vijjotayatīti attho. ‘‘Obhāsate’’ti padassa ‘‘obhāsante’’ti keci vacanavipallāsena atthaṃ vadanti, tehi ‘‘vaṇṇenā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā. Vaṇṇenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ, vaṇṇena hetubhūtenāti attho. ‘‘Sabbā disā’’ti ca jātivasena disāsāmaññe apekkhite vacanavipallāsenapi payojanaṃ natthi. Nāriyoti etthāpi ‘‘alaṅkatā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Devaputtāti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tena nāriyo devaputtā cāti samuccayo veditabbo.

286. එහි "යසෝ" යනු පිරිවරයි. "වණ්ණෝ" යනු සිරුරෙන් විහිදෙන වර්ණය හා ආලෝකයයි. "උළාරෝ" යැයි විශේෂ කොට පැවසූ බැවින් එම දේවතාවියගේ පිරිවර සම්පත්තිය හා වර්ණ සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ. "උළාරෝ තේ වණ්ණෝ" යැයි සංක්ෂිප්තව පැවසූ වර්ණ සම්පත්තිය, එය විහිදෙන ප්‍රදේශ අනුව විස්තර කරනු පිණිස "සබ්බා ඕභාසතේ දිසා" යැයි ද, "උළාරෝ තේ යසෝ" යැයි පැවසූ පිරිවර සම්පත්තිය විස්තර කරනු පිණිස "නාරියෝ නච්චන්ති" යනාදිය ද පවසන ලදී. එහි "සබ්බා ඕභාසතේ දිසා" යනු සියලු දිශාවන්හි බබළයි නොහොත් සියලු දිශාවන් බබළවයි යන අර්ථයයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් වචන විපර්යාසයක් ලෙස "ඕභාසන්තේ" යැයි පවසතත්, එහිදී "වණ්ණේන" යන්නෙහි විභක්තිය වෙනස් විය යුතුය. "වණ්ණේන" යන්න හේතු අර්ථයෙහි යෙදෙන කරණ විභක්තියකි. "වර්ණය හේතුවෙන්" යනු එහි අර්ථයයි. "සබ්බා දිසා" යන්නෙහිද ඒක වචන බහු වචන භේදයෙහි විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නැත. "නාරියෝ" යන්නෙහි "අලංකතා" යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. "දේවපුත්තා" යන්නෙහි "ච" ශබ්දය ලුප්ත වී ඇති බව දත යුතුය. එයින් දිව්‍ය අප්සරාවෝ සහ දිව්‍ය පුත්‍රයෝ යන දෙපිරිසම එක්ව ගනු ලැබේ.

287. Modentīti pamodayanti. Pūjāyāti pūjanatthaṃ pūjānimittaṃ vā, naccanti gāyantīti yojanā. Tavimānīti tava imāni.

287. "මෝදෙන්ති" යනු සතුටු කරවති යන්නයි. "පූජාය" යනු පූජා කිරීම පිණිස හෝ පූජා කිරීමේ අරමුණින් නටති, ගයති යන්නයි. "තවිමානි" යනු "තව ඉමානි" (ඔබගේ මේ විමාන) යන්නයි.

288. Sabbakāmasamiddhinīti sabbehi pañcahi kāmaguṇehi, sabbehi vā tayā kāmitehi icchitehi vatthūhi samiddhā. Abhijātāti sujātā. Mahantāsīti mahatī mahānubhāvā asi. Devakāye pamodasīti imasmiṃ devanikāye dibbasampattihetukena paramena pamodanena pamodasi.

288. "සබ්බකාමසමිද්ධිනී" යනු පංච කාම ගුණයන්ගෙන් හෝ ඔබ කැමති වූ සියලු වස්තූන්ගෙන් සමෘද්ධිමත් වූ යන්නයි. "අභිජාතා" යනු මැනවින් උපන් යන්නයි. "මහන්තාසි" යනු මහා ආනුභාව සම්පන්න වූ තැනැත්තියක වූවාය යන්නයි. "දේවකායේ පමෝදසි" යනු මේ දෙව් පිරිස අතර දිව්‍ය සම්පත් හේතුවෙන් උතුම් වූ සතුටකින් සතුටු වන්නීය යන්නයි.

Evaṃ therena pucchitā sā devatā tamatthaṃ vissajjesi –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය එම කරුණ මෙසේ පැහැදිලි කළාය.

289.

289.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Dussīlakule suṇisā ahosiṃ, assaddhesu kadariyesu ahaṃ.

‘‘මම මිනිස් ලොව මිනිසත් බව ලබා සිටියදී, පෙර ජාතියෙහි සැදැහැ නැති ලෝභී වූ දුස්සීල පවුලක ලේලියක වී සිටියෙමි.

290.

290.

‘‘Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā;

Piṇḍāya caramānassa, apūvaṃ te adāsahaṃ.

මම ශ්‍රද්ධා සීලයෙන් යුක්තව, නිරතුරුව දන් දීමෙහි ඇලුම් කළෙමි. පිඬු සිඟා වඩින ඔබ වහන්සේට මම කැවුමක් පූජා කළෙමි.

291.

291.

‘‘Tadāhaṃ sassuyācikkhiṃ, ‘samaṇo āgato idha;

Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi’.

එකල්හි මම මගේ නැන්දණියට මෙසේ කීවෙමි: 'මෙතැනට ශ්‍රමණයන් වහන්සේ නමක් වැඩි සේක. මම ප්‍රසන්න වූ සිතින් මගේ දෑතින්ම උන්වහන්සේට කැවුමක් පූජා කළෙමි'.’’

292.

292.

‘‘Itissā sassu paribhāsi, avinītāsi tvaṃ vadhu;

Na maṃ sampucchituṃ icchi, ‘samaṇassa dadāmahaṃ’.

‘‘මහත් ඛානුභාව ඇති ස්වාමීනි, මගේ නැන්දම්මා මට මෙසේ පරිභව කළාය: ‘ලෙළිය, තෝ හික්මීමක් නැති තැනැත්තියකි. මගෙන් විමසීමට අකමැතිව තෝ තනිවම ශ්‍රමණයෙකුට දන් දුන්නෙහිය.’’’

293.

293.

‘‘Tato [Pg.112] me sassu kupitā, pahāsi musalena maṃ;

Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ, nāsakkhiṃ jīvituṃ ciraṃ.

‘‘ඉන්පසු මගේ නැන්දම්මා කෝපයට පත්ව මට මෝල්ගසකින් පහර දුන්නාය. ඇය මගේ උරහිස බිඳ මා මරා දැමූ අතර, මට වැඩි කලක් ජීවත් වීමට නොහැකි විය.’’

294.

294.

‘‘Ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā;

Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ, upapannā sahabyataṃ.

‘‘මා කය බිඳී මරණයට පත්ව, ඒ දුකෙන් මිදී චුතව තවුතිසා වැසි දෙවියන් අතර උපත ලැබුවෙමි.’’

295.

295.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘ඒ පින නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි... මාගේ සිරුරු රැස සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.’’

289. Tattha assaddhesūti ratanattayasaddhāya kammaphalasaddhāya ca abhāvena assaddhesu, thaddhamacchariyatāya kadariyesu sassuādīsu ahaṃ saddhā sīlena sampannā ahosinti yojanā.

289. එහි ‘අස්සද්ධේසු’ යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව හා කර්මඵල ශ්‍රද්ධාව නොමැති වීමෙන් අශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, දැඩි මසුරුකම නිසා රළු වූ නැන්දම්මා ආදීන් අතර, මම ශ්‍රද්ධාවෙන් හා සීලයෙන් යුක්ත වූයෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

290-1. Apūvanti kapallapūvaṃ. Teti nipātamattaṃ. Sassuyā ācikkhiṃ gahitabhāvañāpanatthañca anumodanatthañcāti adhippāyo.

290-1. ‘අපූවං’ යනු කබලෙහි පිසූ කැවුමකි. ‘තේ’ යනු නිපාතයකි. නැන්දම්මාට තමා දන් දුන් බව දැනුම් දීම පිණිසත්, ඇයව අනුමෝදන් කරවීම පිණිසත් පැවසූ බව අදහසයි.

292. Itissāti ettha assāti nipātamattaṃ. Samaṇassa dadāmahanti ahaṃ samaṇassa apūvaṃ dadāmīti. Yasmā na maṃ sampucchituṃ icchi, tasmā tvaṃ vadhu avinītāsīti sassu paribhāsīti yojanā.

292. ‘ඉතිස්සා’ යන්නෙහි ‘අස්සා’ යනු නිපාතයකි. ‘සමණස්ස දදාමහං’ යනු ‘මම ශ්‍රමණයෙකුට කැවුමක් දෙමි’ යන්නයි. යම් හෙයකින් මගෙන් නොවිමසුවේද, එබැවින් ‘ලෙළිය, තෝ අවිනීතයෙකි’ යි නැන්දම්මා පරිභව කළාය යනු සම්බන්ධයයි.

293. Pahāsīti pahari. Kūṭaṅgacchi avadhi manti ettha kūṭanti aṃsakūṭaṃ vuttaṃ purimapadalopena, kūṭameva aṅganti kūṭaṅgaṃ, taṃ chindatīti kūṭaṅgacchi. Evaṃ kodhābhibhūtā hutvā maṃ avadhi, mama aṃsakūṭaṃ chindi, teneva upakkamena matattā maṃ māresīti attho. Tenāha ‘‘nāsakkhiṃ jīvituṃ cira’’nti.

293. ‘පහාසි’ යනු පහර දුන්නේය යන්නයි. ‘කූටංගච්ඡි අවධි මං’ යන්නෙහි ‘කූටං’ යනු පූර්ව පදය ලොප් වීමෙන් උරහිස (අංසකූටය) හැඳින්වීමට යොදා ඇත. උරහිසම අවයවයක් බැවින් ‘කූටංග’ නම් වේ, එය සිඳින බැවින් ‘කූටංගච්ඡි’ නම් වේ. මෙසේ ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද්දී මට පහර දී උරහිස සිඳ මරා දැමූ බව අර්ථයයි. එබැවින් ‘වැඩි කලක් ජීවත් වීමට නොහැකි විය’ යැයි පැවසුවාය.

294. Vippamuttāti tato dukkhato suṭṭhu muttā. Sesaṃ vuttanayameva.

294. ‘විප්පමුත්තා’ යනු ඒ දුකෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

Uḷāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

උළාර විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā

2. උච්ඡුදායිකා විමාන වර්ණනාව

Obhāsayitvā [Pg.113] pathaviṃ sadevakanti ucchudāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharatītiādi sabbaṃ anantaravimāne vuttasadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – idha ucchu dinnā, sassuyā ca pīṭhakena pahaṭā, taṅkhaṇaññeva matā tāvatiṃsesu uppannā, tassaṃyeva rattiyaṃ therassa upaṭṭhānaṃ āgatā, kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ cando viya sūriyo viya ca obhāsentī theraṃ vanditvā pañjalikā namassamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –

‘ඕභාසයිත්වා පඨවිං සදේවකං’ යනු උච්ඡුදායිකා විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩවසන සේක. ඉතිරි සියල්ල පෙර විමානයට සමාන වේ. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් - මෙහි උක් දණ්ඩක් දන් දුන් අතර, නැන්දම්මා විසින් පීඨයකින් (ආසනයකින්) පහර දෙන ලදී. එසැණින් මියගොස් තවුතිසාවේ උපත ලැබුවාය. එදින රාත්‍රියේම ඇය මුගලන් තෙරුන් හමුවට පැමිණ, ගිජුකුළු පව්ව සඳ හිරු මෙන් බබුළුවමින් වැඳ එකත්පසක සිටියාය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ ඇසූහ:

296.

296.

‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;

Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.

‘‘දෙවියන් සහිත ලෝකයම බබුළුවමින්, ඔබ සඳ හා හිරු මෙන් බබළන්නෙහිය. ශ්‍රියාවෙන්ද, වර්ණයෙන්ද, යසසින්ද, තේජසින්ද ඔබ සක් දෙවිඳු සහිත තවුතිසා වැසි දෙවියන් මැද මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් අතිශයින් බබළන්නෙහිය.’’

297.

297.

‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;

Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

‘‘දිව්‍යමය මහනෙල් මල් මාලා දරා සිටින, රත්නමය මල් පලඳා සිටින, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති, මැනවින් සැරසී උතුම් වස්ත්‍ර දරා සිටින පින්වත් දේවතාවිය, මගෙන් වැඳීමට ඔබ කවුරුන්දැයි මම අසමි.’’

298.

298.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;

Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaṃyamaṃ, kenūpapannā sugatiṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

‘‘ඔබ පෙර මිනිස් ලොව උපන් ජාතියේදී කවර නම් පින්කමක් ඔබ විසින්ම කළෙහිද? දන් මැනවින් දුන්නෙහිද? නැතහොත් සීලයෙහි හික්මුණෙහිද? මහා යසසින් යුක්ත දේවතාවිය, මෙසේ සුගතියේ උපදින්නට හේතු වූ පින කුමක්ද? දේවතාවිය, මා විමසන ලද මෙය කවර කර්මයක ඵලයක්දැයි පවසන්න.’’

Imāhi gāthāhi pucchi.

මේ ගාථාවන්ගෙන් (මුගලන් තෙරුන් වහන්සේ) විමසූහ.

296-7. Tattha obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti candimasūriyarasmisammissehi sinerupassaviniggatehi pabhāvisarehi vijjotayamānatāya devena ākāsena sahāti sadevakaṃ upagatabhūmibhāgabhūtaṃ imaṃ pathaviṃ vijjotetvā, ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ katvāti attho. Obhāsayitvā pathaviṃ candimasūriyā viyāti yojanā. Atirocasīti atikkamitvā rocasi. Taṃ pana atirocanaṃ kena kiṃ viya kena vāti āha [Pg.114] ‘‘siriyā’’tiādi. Tattha siriyāti sobhaggādisobhāvisesena. Tejasāti attano ānubhāvena. Āveḷinīti ratanamayapupphāveḷavatī.

296-7. එහි ‘ඕභාසයිත්වා පඨවිං සදේවකං’ යනු හිරු සඳුගේ රැස් සමඟ මුසු වූ මහා මේරු පර්වතයෙන් විහිදෙන ප්‍රභාශ්වර රශ්මියෙන් ආකාශයද සමඟ දිලිසෙන බැවින් මුළු පෘථිවි තලයම එකම ආලෝකයක් කරමින් බබුළුවා යන අර්ථයයි. ‘අතිරෝචසි’ යනු අන් සියල්ලන් අභිබවා බබළන බවයි. ඒ බැබළීම කෙසේද යන්න ‘සිරියා’ ආදියෙන් දැක්වේ. ‘සිරියා’ යනු සෞභාග්‍යය ආදී සෝභා විශේෂයයි. ‘තේජසා’ යනු තම ආනුභාවයයි. ‘ආවේළිනී’ යනු රත්නමය මල් පලඳනා ඇත්තී යන්නයි.

Evaṃ therena pucchitā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විසින් අසන ලද දේවතාවිය මේ ගාථාවන්ගෙන් පිළිතුරු දුන්නාය:

299.

299.

‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;

Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.

‘‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෑතකදී මේ ගමටම පිඬු සිඟා වඩින අතරතුර අපගේ නිවසට වැඩි සේක. එවිට මම පහන් වූ සිතින් හා අප්‍රමාණ ප්‍රීතියෙන් යුක්තව ඔබ වහන්සේට උක් දණ්ඩක කොටසක් පූජා කළෙමි.’’

300.

300.

‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;

Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.

‘‘ඉන්පසු මගේ නැන්දම්මා ‘ලෙළිය, උක් දණ්ඩ කොහේ දැමුවේද?’ යි මගෙන් විමසුවාය. ‘මම එය ඉවත දැමුවේවත්, කෑවේවත් නැත, කෙලෙසුන් සංසිඳුණු භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට මමම එය පූජා කළෙමි’ යි මම පැවසුවෙමි.’’

301.

301.

‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;

Pīṭhaṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.

‘‘‘මේ නිවසේ ආධිපත්‍යය තීටද නැතහොත් මටද?’ යි විමසමින් නැන්දම්මා මට පරිභව කළාය. පසුව ඇය පුටුවක් ගෙන මට පහර දුන්නාය. මම එයින් චුතව මියගොස් (මෙහි) දේවතාවියක්ව උපන්නෙමි.’’

302.

302.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

‘‘මා විසින් ඒ කුසල් කර්මයම කරන ලදී. මම දැන් ඒ සැපදායක කර්ම විපාකය මමම අනුභව කරමි. දෙවියන් සමඟ එක්ව පස්කම් සැපයෙන් යුක්තව මම සතුටු වෙමි.’’

303.

303.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.

‘‘මා විසින් ඒ කුසල් කර්මයම කරන ලදී. මම දැන් ඒ සැපදායක කර්ම විපාකය මමම අනුභව කරමි. සක් දෙවිඳුගේ රැකවරණය ඇතිව තවුතිසා දෙවියන් විසින් රකිනු ලබන මම පස්කම් සැපයෙන් යුක්ත වන්නෙමි.’’

304.

304.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

‘‘මගේ උක් දන් දීමේ පින මෙවැනි අප්‍රමාණ පින් විපාක ලබා දෙයි, එය මහත් විපාක ඇත්තකි. මම දෙවියන් සමඟ එක්ව පස්කම් සැප විඳිමින් සතුටු වෙමි.’’

305.

305.

‘‘Etādisaṃ [Pg.115] puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.

‘‘මගේ උක් පූජාව මෙවැනි මහත් ආනුභාව ඇති පින් විපාක ලබා දෙයි. සක් දෙවිඳු නන්දන වනයේ සතුටු වන්නාක් මෙන්, සක් දෙවිඳුගේ හා තවුතිසා දෙවියන්ගේ රැකවරණය මැද මම මෙහි සතුටු වෙමි.’’

306.

306.

‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;

Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.

‘‘ස්වාමීනි, මා කෙරෙහි අනුකම්පා කළ ප්‍රඥාවන්ත වූ ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණ මම වැඳ නමස්කාර කළෙමි, ඔබ වහන්සේගේ සුවදුක් විමසුවෙමි. එවිට මම පහන් සිතින් හා අප්‍රමාණ ප්‍රීතියෙන් යුක්තව ඔබට උක් දණ්ඩක කොටසක් පූජා කළෙමි.’’

299. Tattha idānīti anantarātītadivasattā āha, adhunāti attho. Imameva gāmanti imasmiṃyeva gāme, rājagahaṃ sandhāya vadati. Vuttañhi ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi ‘gāmo’ icceva vuccatī’’ti. Bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Upāgamīti upagato ahosi. Atulāyāti anupamāya, appamāṇāya vā.

299. එහි ‘ඉදානි’ යනු ඊයේ දවසට අසන්න වූ බැවින් ‘දැන්’ යන අර්ථයයි. ‘ඉමමේව ගාමං’ යනු රජගහ නුවරම අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. ගමක්, නියම්ගමක් හෝ නගරයක් වුවද ‘ගාම’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ‘උපගමි’ යනු පැමිණි බවයි. ‘අතුලාය’ යනු උපමා කළ නොහැකි, අප්‍රමාණ වූ යන්නයි.

300. Avākirīti apanesi chaḍḍesi, vināsesi vā. Santassāti sādhurūpassa santakilesassa parissamamappattassa vā.

300. ‘අවාකිරි’ යනු ඉවත දැමීම හෝ විනාශ කිරීමයි. ‘සන්තස්ස’ යනු යහපත් ස්වභාව ඇති, කෙලෙසුන් සංසිඳුණු හෝ වෙහෙසක් නොමැති යන්නයි.

301. Tuyhaṃ nūti nu-saddo anattamanatāsūcane nipāto, so ‘‘mamā’’ti etthāpi ānetvā yojetabbo ‘‘mama nū’’ti. Idaṃ issariyanti gehe ādhipaccaṃ sandhāyāha. Tato cutāti tato manussalokato cutā. Yasmā ṭhitaṭṭhānato apagatāpi ‘‘cutā’’ti vuccati, tasmā cutiṃ visesetuṃ ‘‘kālakatā’’ti vuttaṃ. Kālakatāpi ca na yattha katthaci nibbattā, apica kho devattaṃ upagatāti dassentī āha ‘‘amhi devatā’’ti.

301. ‘තුය්හං නු’ යන්නෙහි ‘නු’ යන්න අසතුට ප්‍රකාශ කිරීමේ නිපාතයකි. එය ‘මමං’ යන්නටද එක් කර ‘මමං නු’ (මටද?) ලෙස ගත යුතුය. ‘ඉදං ඉස්සරියං’ යනු නිවසේ ආධිපත්‍යයයි. ‘තතෝ චුතා’ යනු ඒ මිනිස් ලොවෙන් චුත වීමයි. සිටි තැනින් බැහැර වීමද ‘චුත’ නමින් හඳුන්වන බැවින්, එම චුතිය විශේෂ කිරීමට ‘කාලකතා’ (මියගිය) යනුවෙන් පවසන ලදී. මියගොස් කොහේ හෝ උපත ලැබූවා නොව දේවත්වයට පත් වූ බව දැක්වීමට ‘අම්හි දේවතා’ යැයි පැවසුවාය.

302. Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayāti tadeva ucchukhaṇḍadānamattaṃ kusalaṃ kammaṃ kataṃ mayā, aññaṃ na jānāmīti attho. Sukhañca kammanti sukhañca kammaphalaṃ. Kammaphalañhi idha ‘‘kamma’’nti vuttaṃ uttarapadalopena, kāraṇopacārena vā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu [Pg.116] evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati (dī. ni. 3.80). Anubhomi sakaṃ puñña’’nti (vi. va. 133) ca ādīsu viya. Kammanti vā karaṇatthe upayogavacanaṃ, kammenāti attho. Kamme vā bhavaṃ kammaṃ yathā kammanti. Atha vā kāmetabbatāya kammaṃ. Tañhi sukharajanīyabhāvato kāmūpasaṃhitaṃ kāmetabbanti kamanīyaṃ. Attanāti attanā eva, sayaṃvasitāya seribhāvena sayamevāti attho. Paricārayāmahaṃ attānanti purimagāthāya ‘‘attanā’’ti vuttaṃ padaṃ vibhattivipariṇāmena ‘‘attāna’’nti yojetabbaṃ.

302. "මා විසින් එම කුසල් කර්මය කරන ලදී" යනු එම උක් දණ්ඩක් පූජා කිරීම පමණක් වූ කුසල් කර්මය මා විසින් කරන ලදී, වෙනත් කර්මයක් මම නොදනිමි යන්න අර්ථයයි. "සුඛඤ්ච කම්මං" යනු සැපයට හේතු වූ කර්ම ඵලයයි. මෙහි "ඵල" යන පදය ලොප් වීමෙන් හෝ හේතුව වූ කර්මයේ නාමය ඵලය සඳහා ආරෝපණය කිරීමෙන් "කම්ම" යැයි කියන ලදී. "මහණෙනි, කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ පින වැඩේ" සහ "තමාගේ පින අනුභව කරමි" යනාදියෙහි මෙනි. නැතහොත් "කම්ම" යනු කරණ අර්ථයෙහි වූ උපයෝග වචනයකි, "කර්මයෙන්" යනු අර්ථයයි. නැතහොත් කර්මයෙහි හටගත් බැවින් "කම්ම" නම් වේ. එසේත් නැතහොත් කැමති විය යුතු බැවින් "කම්ම" නම් වේ. මන්ද යත්, ඇලිය යුතු බැවින් කාම ගුණයන් හා සබැඳි එම සැපය කැමති විය යුත්තකි, එබැවින් එය "කමනීය" නම් වේ. "අත්තනා" යනු තමා විසින්ම, තමාගේ කැමැත්ත පරිදි ස්වාධීනව යන අර්ථයයි. "පරිචාරයාමහං අත්තානං" යන පෙර ගාථාවෙහි "අත්තනා" ලෙස දක්වා ඇති පදය විභක්ති විපර්යාසයෙන් "අත්තානං" (තමා) ලෙස යොදාගත යුතුය.

303-5. Devindaguttāti devindena sakkena guttā, devindo viya vā guttā mahāparivāratāya. Samappitāti suṭṭhu appitā samannāgatā. Mahāvipākāti vipulaphalā. Mahājutikāti mahātejā, mahānubhāvāti attho.

303-5. "දේවින්දගුත්තා" යනු දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා විසින් ආරක්ෂා කරන ලද බැවිනි. නැතහොත් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙන් මහත් පිරිවර ඇති බැවින් ආරක්ෂිත වූ යන අර්ථයයි. "සමප්පිතා" යනු මැනවින් පිරිපුන් වූ හෙවත් යුක්ත වූ යන්නයි. "මහාවිපාකා" යනු මහත් වූ ඵල විපාක ඇති බවයි. "මහාජුතිකා" යනු මහත් තේජස් ඇති, මහත් ආනුභාව ඇති යන අර්ථයයි.

306. Tuvanti taṃ. Anukampakanti kāruṇikaṃ. Vidunti sappaññaṃ, sāvakapāramiyā matthakaṃ pattanti attho. Upeccāti upagantvā. Vandinti pañcapatiṭṭhitena abhivādayiṃ. Kusalañca ārogya pucchisaṃ apucchiṃ, atulāya pītiyā idañca kusalaṃ anussarāmīti adhippāyo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

306. "තුවං" යනු ඔබ වහන්සේටයි. "අනුකම්පකං" යනු කරුණාවන්ත වූ යන්නයි. "විදුං" යනු ප්‍රඥාවන්ත වූ, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවරට පත් වූ යන අර්ථයයි. "උපෙච්ච" යනු එළඹ හෙවත් සමීපයට ගොස් යන්නයි. "වන්දිං" යනු පංචප්‍රතිෂ්ඨිතයෙන් යුතුව වැන්දෙමි යන්නයි. "කුසලඤ්ච ආරෝග්‍යං" යනු නීරෝගී බව විමසීමයි. අසදෘශ ප්‍රීතියෙන් යුතුව මෙම කුසලය සිහි කරමි යනු මෙහි අදහසයි. ඉතිරිය යට පවසා ඇති පරිදිම වේ.

Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

උක් දායිකා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

3. Pallaṅkavimānavaṇṇanā

3. පල්ලංක විමාන වර්ණනාව.

Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitteti pallaṅkavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa dhītā kulapadesādinā sadisassa tattheva aññatarassa kulaputtassa dinnā, sā ca hoti akkodhanā sīlācārasampannā patidevatā samādinnapañcasīlā, uposathe sakkaccaṃ uposathasīlāni ca rakkhati. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero heṭṭhā vuttanayeneva gantvā –

"පල්ලංකසෙට්ඨෙ මණිසෝණ්ණචිත්තේ" යනු පල්ලංක විමාන වත්ථුවයි. එහි උත්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල සැවැත් නුවර එක්තරා උපාසකයෙකුගේ දියණියක්, කුලය ආදියෙන් සමාන වූ සැවැත් නුවරම එක්තරා කුලපුත්‍රයෙකුට පාවා දෙන ලදී. ඇය ක්‍රෝධ නොකරන්නියක්, සීලාචාර ගුණයෙන් යුක්ත වූවාය, ස්වාමියා දේවත්වයෙන් සැලකූවාය, පංච සීලය සමාදන්ව සිටියාය, පොහොය දිනවල නොපිරිහෙලා උපෝසථ සීලය රැක්කාය. ඇය පසු කලෙක මිය ගොස් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නාය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ පෙර කී පරිදිම එහි වැඩම කර -

307.

307.

‘‘Pallaṅkaseṭṭhe [Pg.117] maṇisoṇṇacitte, pupphābhikiṇṇe sayane uḷāre;

Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā.

"මහා ආනුභාව ඇති දිව්‍ය දුවණියනි, විවිධ රත්නයන්ගේ රශ්මි ජාලාවෙන් විචිත්‍ර වූ, පුෂ්පයෙන් ගැවසී ගත්, උතුම් වූ මෙම ශ්‍රේෂ්ඨ පර්යංකයෙහි ඔබ විවිධ වූ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් වැඩසිටින්නීය."

308.

308.

‘‘Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti;

Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"මේ දිව්‍ය අප්සරාවෝ ඔබ අවට නටමින්, ගයමින් ඔබව සතුටු කරති. මහා ආනුභාව ඇති දිව්‍ය දුවණියනි, ඔබ දිව්‍ය සෘද්ධියට පත්ව සිටින්නීය. ඔබ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහිද? කිනම් හේතුවකින් ඔබ මෙසේ බැබළෙන ආනුභාව ඇත්තියක් වූවාද? කිනම් හේතුවකින් ඔබගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයිද?"

Gāthāhi pucchi.

(මහ රහතන් වහන්සේ) ගාථාවලින් විමසා සිටියහ.

Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi –

ඇයද උන්වහන්සේට මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය -

309.

309.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, aḍḍhe kule suṇisā ahosiṃ;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ.

"ස්වාමීනි, මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍ය දුවකව සිටි කල, ධනවත් කුලයක ලේලියක් වීමි. මම ක්‍රෝධ නොකරන්නියකව, ස්වාමියාගේ කැමැත්ත පරිදි හැසිරෙන, පොහොය දිනයෙහි අප්‍රමාදීව සීලය රැක්කෙමි."

310.

310.

‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ;

Divā ca ratto ca manāpacārinī, ahaṃ pure sīlavatī ahosiṃ.

"ස්වාමීනි, මම මනුෂ්‍ය දුවකව සිටි කල, තරුණ වියෙහි වුවද පාපී නොවූවාය. මම පහන් සිතින් යුතුව ස්වාමියා සතුටු කළෙමි. මම දිවා රාත්‍රි දෙකෙහිම මනෝඥ වූ හැසිරීම් ඇතිව, පෙර භවයෙහි සිල්වත් වූවාය."

311.

311.

‘‘Pāṇātipātā viratā acorikā, saṃsuddhakāyā sucibrahmacārinī;

Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sikkhāpadesu paripūrakārinī.

"ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකී, සොරකමින් දුරු වී, පිරිසිදු කාය කර්ම ඇතිව, පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාව රැක්කෙමි. මම මත්පැන් පානය නොකළෙමි, බොරු කීමෙන් වැළකුණෙමි, ශික්ෂා පදයන් පරිපූර්ණව ආරක්ෂා කළෙමි."

312.

312.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, pasannamānasā ahaṃ.

"දෙපෝයෙහි දහහතරවන දිනයෙහිත්, පසළොස්වන දිනයෙහිත්, මසක අටවන දිනයෙහිත්, ප්‍රතිහාර්ය පක්ෂයෙහිත් පහන් වූ සිතින් යුතුව - "

313.

313.

‘‘Aṭṭhaṅgupetaṃ [Pg.118] anudhammacārinī, uposathaṃ pītimanā upāvasiṃ;

Imañca ariyaṃ aṭṭhaṅgavarehupetaṃ, samādiyitvā kusalaṃ sukhudrayaṃ;

Patimhi kalyāṇī vasānuvattinī, ahosiṃ pubbe sugatassa sāvikā.

"අංග අටකින් සමන්විත වූ උපෝසථ සීලය ප්‍රීතිමත් සිතින් යුතුව, ධර්මානුකූලව රැක්කෙමි. උතුම් වූ අංග අටකින් යුත්, ආර්ය වූ, කුසල් පක්ෂයට අයත්, සැප විපාක දෙන මෙම උපෝසථය මැනවින් සමාදන් වී රැක්කෙමි. මම පෙර භවයෙහි ස්වාමියාට යහපතක් කරන්නියකව, ඔහුට අවනතව හැසිරෙන සුගත තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවිකාවක් වීමි."

314.

314.

‘‘Etādisaṃ kusalaṃ jīvaloke, kammaṃ karitvāna visesabhāginī;

Kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, deviddhipattā sugatimhi āgatā.

"මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මෙවැනි වූ කුසල් කර්මයන් කොට, විශේෂ වූ දිව්‍ය සම්පත් ලබන්නියකව, ශරීරය බිඳී මරණයෙන් පසුව පරලොවදී දිව්‍ය සෘද්ධියට පත්ව සුගතියට පැමිණියෙමි."

315.

315.

‘‘Vimānapāsādavare manorame, parivāritā accharāsaṅgaṇena;

Sayaṃpabhā devagaṇā ramenti maṃ, dīghāyukiṃ devavimānamāgata’’nti.

"සිත ඇලුම් කරවන උතුම් විමාන ප්‍රාසාදයෙහි අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන, මගේම ශරීරාලෝකයෙන් බබළමින් මම වෙසෙමි. දීර්ඝායුෂ ලබා දිව්‍ය විමානයට පැමිණි මාව දිව්‍ය සමූහයා සතුටු කරවති."

307. Tattha pallaṅkaseṭṭheti pallaṅkavare uttamapallaṅke. Taṃyevassa seṭṭhataṃ dassetuṃ ‘‘maṇisoṇṇacitte’’ti vuttaṃ, vividharatanaraṃsijālasamujjalehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca vicitte ‘‘tatthā’’ti ‘‘sayane’’ti ca vutte sayitabbaṭṭhānabhūte pallaṅkaseṭṭhe.

307. එහි "පල්ලංකසෙට්ඨෙ" යනු උතුම් වූ පර්යංකයෙහි හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ ආසනයෙහි යන්නයි. එම පර්යංකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ බව දැක්වීමට "මණිසෝණ්ණචිත්තේ" යැයි කියන ලදී. විවිධ රත්න රශ්මි ජාලාවන්ගෙන් බබළන මැණික්වලින් හා ස්වර්ණයෙන් විචිත්‍ර වූ "තත්ථ" යනු "සයනෙ" යැයි ද පවසන ලද සැතපීමට සුදුසු ස්ථානය වූ ශ්‍රේෂ්ඨ පර්යංකයෙහි යන්නයි.

308. Teti tuyhaṃ samantato. ‘‘Pamodayantī’’ti padaṃ pana apekkhitvā ‘‘ta’’nti vibhatti vipariṇāmetabbā. Pamodayantīti vā pamodanaṃ karonti, pamodanaṃ tuyhaṃ uppādentīti attho.

308. "තෙ" යනු ඔබ හට යන්නයි. "සමන්තතෝ පමෝදයන්තී" යන පසු පදය අනුව "තං" (ඔබව) ලෙස විභක්තිය වෙනස් විය යුතුය. "පමෝදයන්තී" යනු සතුටු කරති, හෙවත් ඔබට සතුට උපදවති යන අර්ථයයි.

310. Daharā apāpikāti daharāpi apāpikā. ‘‘Daharāsu pāpikā’’ti vā pāṭho, soyevattho. ‘‘Daharassāpāpikā’’tipi paṭhanti, daharassa sāmikassa apāpikā, sakkaccaṃ upaṭṭhānena anaticariyāya ca bhaddikāti attho. Tena vuttaṃ ‘‘pasannacittā’’tiādi. Abhirādhayinti ārādhesiṃ. Rattoti rattiyaṃ.

310. "දහරා අපාපිකා" යනු තරුණ වියෙහි වුවද පාපී නොවූ යන්නයි. "දහරාසු පාපිකා" කියාද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථයද එයම වේ. "දහරස්සාපාපිකා" කියාද පවසති, එහි අර්ථය නම් තරුණ වූ ස්වාමියාට පාපී නොවූ හෙවත් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරමින් සහ වැරදි ලෙස නොහැසිරෙමින් යහපත් වූවාය යන්නයි. එබැවිනි "පසන්නචිත්තා" යනාදිය පවසන ලද්දේ. "අභිරාධයිං" යනු සතුටු කළෙමි යන්නයි. "රත්තෝ" යනු රාත්‍රියෙහි යන්නයි.

311. Acorikāti coriyarahitā, adinnādānā paṭiviratāti attho. ‘‘Viratā ca coriyā’’tipi pāṭho, theyyato ca viratāti attho[Pg.119]. Saṃsuddhakāyāti parisuddhakāyakammantatāya sammadeva suddhakāyā, tato eva sucibrahmacārinī sāmikato aññattha abrahmacariyāsambhavato. Tathā hi vuttaṃ –

311. "අචෝරිකා" යනු සොරකමෙන් තොර වූ හෙවත් අදත්තාදානයෙන් වැළකුණු යන අර්ථයයි. "විරතා ච චෝරියා" කියාද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය සොරකමෙන් වැළකුණු බවයි. "සංසුද්ධකායා" යනු පිරිසිදු කාය කර්ම ඇති බැවින් මැනවින් පිරිසිදු ශරීර ක්‍රියා ඇති බවයි. එබැවින්ම "සුචිබ්‍රහ්මචාරිනී" නම් වූවාය, ස්වාමියා හැර වෙනත් පුරුෂයෙකු කෙරෙහි අබ්‍රහ්මචර්යාව සිදු නොවන බැවිනි. ඒ බව මෙසේද පවසා ඇත -

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhepi bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā ni miyyare’’ti. (jā. 1.10.97);

"අපිද අපගේ භාර්යාවන් ඉක්මවා නොයන්නෙමු. අපගේ භාර්යාවෝද අප ඉක්මවා නොයති. ඔවුන් හැර වෙනත් ස්ත්‍රීන් සමඟ නොවී බ්‍රහ්මචර්යාව රකින්නෙමු. එබැවින් අපගේ කුලයෙහි තරුණ අය මිය නොයති."

Atha vā sucibrahmacārinīti sucino suddhassa brahmassa seṭṭhassa uposathasīlassa, maggabrahmacariyassa vā anurūpassa pubbabhāgabrahmacariyassa vasena sucibrahmacārinī.

නැතහොත් "සුචිබ්‍රහ්මචාරිනී" යනු පිරිසිදු වූ උතුම් වූ උපෝසථ සීලයේ බලයෙන් හෝ ආර්ය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුරූප වූ පූර්වභාග බ්‍රහ්මචර්යාවේ බලයෙන් පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචාරිනියක වූ බවයි.

313. Anudhammacārinīti ariyānaṃ dhammassa anudhammaṃ caraṇasīlā. Imañca anantaraṃ vuttaṃ niddosatāya ariyaṃ, aṭṭhaṅgavarehi aṭṭhahi uttamaṅgehi ariyattā eva vā ariyaṭṭhaṅgavarehi upetaṃ ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena ca kusalaṃ sukhavipākatāya sukhānisaṃsatāya ca sukhudrayaṃ upāvasinti yojanā.

313. "අනුධම්මචාරිනී" යනු ආර්යයන්ගේ ධර්මයට අනුරූප ධර්මයන්හි හැසිරෙන ස්වභාවයයි. මීට පෙර පවසන ලද දොස් රහිත වූ ආර්ය වූද, උතුම් අංග අටකින් යුක්ත වූ හෙයින් හෝ ආර්ය භාවය නිසාම ආර්ය වූ අංග අටකින් යුක්ත වූද, නීරෝගී අර්ථයෙන් හා නිවැරදි අර්ථයෙන් කුසල් වූද, සැප විපාක ඇති හා සැප ආනිසංස ඇති බැවින් සැප විපාක දෙන මෙම උපෝසථය රැක්කෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

314. Visesabhāginīti visesassa dibbassa sampattibhavassa bhāginī. Sugatimhi āgatāti sugatiṃ āgatā upagatā, sugatimhi vā sugatiyaṃ dibbasampattiyaṃ āgatā. ‘‘Sugatiñhi āgatā’’tipi pāṭho. Tattha hīti nipātamattaṃ, hetuattho vā, yasmā sugatiṃ āgatā, tasmā visesabhāginīti yojanā.

314. ‘‘විශේෂභාගිනී’’ යනු විශේෂ වූ දිව්‍ය සම්පත් ලැබීමට භාග්‍ය ඇති බවයි. ‘‘සුගතිම්හි ආගතා’’ යනු සුගතියට පැමිණි, එළඹුණු යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් සුගති සංඛ්‍යාත දිව්‍ය සම්පත්තියට පැමිණි යන්නයි. ‘‘සුගතිඤ්හි ආගතා’’ කියා ද පාඨයක් ඇත. එහි ‘‘හි’’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි, නැතහොත් හේතු අර්ථය ගෙන දෙයි. යම් හෙයකින් සුගතියට පැමිණියේ ද, එහෙයින් විශේෂ භාග්‍ය ඇත්තී යන්න මෙහි යෝජනාවයි.

315. Vimānapāsādavareti vimānesu uttamapāsāde, vimānasaṅkhāte vā aggapāsāde, vimāne vā vigatamāne appamāṇe mahante varapāsāde parivāritā accharāsaṅgaṇena sayaṃpabhā pamodāmi, ‘‘amhī’’ti vā padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dīghāyukinti heṭṭhimehi devehi dīghatarāyukatāya tatrūpapannehi anappāyukatāya ca dīghāyukiṃ maṃ yathāvuttaṃ devavimānamāgataṃ upagataṃ devagaṇā ramentīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

315. ‘‘විමානපාසාදවරේ’’ යනු විමානයන් අතර උත්තම ප්‍රාසාදයෙහි හෝ විමාන යැයි කියනු ලබන අග්‍ර ප්‍රාසාදයෙහි හෝ ප්‍රමාණ කළ නොහැකි මහත් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ප්‍රාසාදයෙහි යන්නයි. අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන තමාගේම ප්‍රභාවෙන් බබළමින් සතුටු වෙමි යන්නයි. ‘‘අම්හි’’ යන පදය මෙහි යොදාගත යුතුය. ‘‘දීඝායුකිං’’ යනු පහළ දෙවියන්ට වඩා දීර්ඝ ආයුෂ ඇති බැවින් ද, තාවතිංසයේ උපන් අනෙක් දෙවියන්ට වඩා නොඅඩු ආයුෂ ඇති බැවින් ද දීර්ඝ ආයුෂ ඇති, කලින් කියන ලද දේව විමානයට පැමිණි මාව දේව සමූහයා සතුටු කරවති යන්න මෙහි යෝජනාවයි. සෙසු කොටස් කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Pallaṅkavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පල්ලංක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Latāvimānavaṇṇanā

4. ලතා විමාන වර්ණනාව

Latā [Pg.120] ca sajjā pavarā ca devatāti latāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthivāsino aññatarassa upāsakassa dhītā latā nāma paṇḍitā byattā medhāvinī patikulaṃ gatā bhattu sassusasurānañca manāpacārinī piyavādinī parijanassa saṅgahakusalā gehe kuṭumbabhārassa nittharaṇasamatthā akkodhanā sīlācārasampannā dānasaṃvibhāgaratā akhaṇḍapañcasīlā uposatharakkhaṇe ca appamattā ahosi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā vessavaṇassa mahārājassa dhītā hutvā nibbatti latātveva nāmena. Aññāpi tassā sajjā, pavarā, accimatī, sutāti catasso bhaginiyo ahesuṃ. Tā pañcapi sakkena devarājena ānetvā nāṭakitthibhāvena paricārikaṭṭhāne ṭhapitā. Latā panassa naccagītādīsu chekatāya iṭṭhatarā ahosi.

‘‘ලතා ච සජ්ජා පවරා ච දේවතා’’ යනු ලතා විමාන කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල සැවැත් නුවර වැසි එක්තරා උපාසකයෙකුගේ දියණියක් ‘‘ලතා’’ නමින් වූවාය. ඇය පණ්ඩිතය, දක්ෂය, බුද්ධිමත්ය. විවාහ වී ස්වාමියාගේ නිවසට ගිය ඇය ස්වාමියාටත්, නැන්දම්මා සහ මාමණ්ඩියටත් මනාප ලෙස හැසිරුණාය, ප්‍රිය වචන කතා කළාය, පිරිවර ජනයාට සංග්‍රහ කිරීමෙහි දක්ෂ වූවාය, ගෘහයේ කටයුතු මැනවින් කළමනාකරණය කළාය. ඇය ක්‍රෝධ නොකරන්නියක්, සීලාචාර සම්පන්න තැනැත්තියක්, දන් දීමෙහි හා බෙදා දීමෙහි ඇලුනු, නොකැඩුණු පන්සිල් ඇති, උපෝසථ රැකීමෙහි අප්‍රමාදී තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය පසුව මියගොස් වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ දියණියකව උපන්නාය. ඇයට සජ්ජා, පවරා, අච්චිමතී, සුතා යනුවෙන් සොහොයුරියෝ සිව්දෙනෙක් වූහ. ඒ පස්දෙනාම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් ගෙන එනු ලැබ නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් ලෙස සේවයෙහි තබන ලදහ. ලතා නර්තනයෙහි හා ගීතයෙහි දක්ෂ බැවින් ශක්‍රයාගේ වඩාත් ප්‍රියතම තැනැත්තිය වූවාය.

Tāsaṃ ekato samāgantvā sukhanisajjāya nisinnānaṃ saṅgītanepuññaṃ paṭicca vivādo uppanno. Tā sabbāpi vessavaṇassa mahārājassa santikaṃ gantvā pucchiṃsu ‘‘tāta, katamā amhākaṃ naccādīsu kusalā’’ti? So evamāha ‘‘gacchatha dhītaro anotattadahatīre devasamāgame saṅgītaṃ pavattetha, tattha vo viseso pākaṭo bhavissatī’’ti. Tā tathā akaṃsu. Tattha devaputtā latāya naccamānāya attano sabhāvena ṭhātuṃ nāsakkhiṃsu, sañjātapahāsā acchariyabbhutacittajātā nirantaraṃ sādhukāraṃ dentā ukkuṭṭhisadde celukkhepe ca pavattentā himavantaṃ kampayamānā viya mahantaṃ kolāhalamakaṃsu. Itarāsu pana naccantīsu sisirakāle kokilā viya tuṇhībhūtā nisīdiṃsu. Evaṃ tattha saṅgīte latāya viseso pākaṭo ahosi.

එක් දිනක් ඔවුන් එක් රැස්ව සුවසේ වාඩි වී සිටින විට තම ගායන හා නර්තන කුසලතාවය ගැන විවාදයක් ඇති විය. ඔවුන් සියල්ලෝම වෙස්සවණ මහාරාජයා වෙත ගොස් ‘‘පියාණෙනි, අප අතරින් නර්තනාදියෙහි වඩාත් දක්ෂ කවුද?’’ කියා ඇසූහ. ඔහු මෙසේ කීවේය: ‘‘දියණියනි, යන්න, අනවතප්ත විල් තෙර දේව සමාගමෙහි සංගීතයක් පවත්වන්න, එහිදී ඔබගේ විශේෂත්වය ප්‍රකට වනු ඇත.’’ ඔවුහු එසේ කළහ. එහිදී දෙවිපුත්තු ලතා නටන කල තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් සිටීමට නොහැකි වූහ. ඔවුහු ඉමහත් සතුටට පත්ව, පුදුමයට පත්ව, නොකඩවා සාධුකාර දෙමින්, ඔල්වරසන් හඬ නගමින්, උතුරු සළු වනමින් හිමාලය කම්පා කරන්නාක් මෙන් මහා ඝෝෂාවක් කළහ. අනෙක් අය නටන විට ශීත කාලයේ කෝකිලයන් මෙන් නිහඬව සිටියහ. මෙසේ ඒ සංගීතයේදී ලතාගේ විශේෂත්වය ප්‍රකට විය.

Atha tāsaṃ devadhītānaṃ sutāya devadhītāya etadahosi ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ayaṃ latā amhe abhibhuyya tiṭṭhati vaṇṇena ceva yasasā ca, yaṃnūnāhaṃ latāya katakammaṃ puccheyya’’nti. Sā taṃ pucchi. Itarāpi tassā etamatthaṃ vissajjesi. Tayidaṃ sabbaṃ vessavaṇamahārājā devacārikavasena upagatassa āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi. Thero tamatthaṃ pucchāya mūlakāraṇato paṭṭhāya bhagavato ārocento –

ඉක්බිති ඒ දේවතාවියන් අතරින් සුතා දේවතාවියට මෙසේ සිතුණි: ‘‘මේ ලතා කුමන කර්මයක් කොට වර්ණයෙන් හා යසසින් අප අභිබවා සිටින්නී ද? මම ඇය කළ කර්මය ගැන විමසන්නෙමි.’’ ඇය එය ඇසුවාය. අනෙක් තැනැත්තිය ද ඇයට එම කරුණ පැහැදිලි කළාය. මේ සියල්ල වෙස්සවණ මහාරාජයා දෙව්ලොව චාරිකාවේ වැඩම කළ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමින් වහන්සේට පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ එම කරුණ ප්‍රශ්නයක ස්වරූපයෙන් මූල හේතුවේ සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැල කළහ.

316.

316.

‘‘Latā [Pg.121] ca sajjā pavarā ca devatā, accimatī rājavarassa sirīmato;

Sutā ca rañño vessavaṇassa dhītā, rājīmatī dhammaguṇehi sobhatha.

‘‘ලතා ද, සජ්ජා ද, ප්‍රවරා නම් දේවතාවිය ද, ශ්‍රීමත් මහාරාජයාගේ දියණිය වූ අච්චිමතී ද, වෙස්සවණ රජුගේ දියණිය වූ සුතා ද යන මොවුහු ශක්‍රයාගේ පිරිවර වූහ. දීප්තිමත් ප්‍රඥාව ඇති ඒ දේවතාවියෝ දහම් ගුණයෙන් බබළති.

317.

317.

‘‘Pañcettha nāriyo āgamaṃsu nhāyituṃ, sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ;

Tā tattha nhāyitvā rametvā devatā, naccitvā gāyitvā sutā lataṃ bravi.

මෙහි (හිමාලයෙහි) ස්ත්‍රීන් පස්දෙනෙක් සිසිල් ජලය ඇති, නෙළුම් මල් ඇති, ශාන්ත වූ ගංගාවට ස්නානය පිණිස පැමිණියහ. ඒ දේවතාවියෝ එහි ස්නානය කොට, විනෝද වී, නටා ගයා පසුව සුතා දේවතාවිය ලතාගෙන් මෙසේ ඇසුවාය.

318.

318.

‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārini, āveḷini kañcanasannibhattace;

Timiratambakkhi nabheva sobhane, dīghāyukī kena kato yaso tava.

නෙළුම් මල් මාලා දරන, කන් අභරණ ඇති, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති ඔබගෙන් මම විමසමි. කළු පැහැති රත් පැහැ මුසු නෙත් ඇති, අහස මෙන් බබළන, දීර්ඝායුෂ ඇති සොහොයුරිය, ඔබගේ මේ යසස කවර කර්මයකින් කරන ලද්දක් ද?

319.

319.

‘‘Kenāsi bhadde patino piyatarā, visiṭṭhakalyāṇitarassu rūpato;

Padakkhiṇā naccanagītavādite, ācikkha no tvaṃ naranāripucchitā’’ti. –

පින්වත් සොහොයුරිය, ඔබ කවර පින් කමකින් ස්වාමියාට වඩාත් ප්‍රිය වූවාහු ද? රූපයෙන් අතිශයින් සුන්දර වූවාහු ද? නැටුමෙහි, ගැයුමෙහි හා වැයුමෙහි දක්ෂ වූවාහු ද? දෙවි මිනිසුන් විසින් විමසනු ලබන්නී ද? එය අපට පවසන්න.’’

Sutāya pucchā.

සුතාගේ ප්‍රශ්නයයි.

320.

320.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, uḷārabhoge kule suṇisā ahosiṃ;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ.

‘‘මම මිනිස් ලොව මිනිසත්ව ඉපදී සිටියදී, මහා සම්පත් ඇති කුලයක ලේලියක් වීමි. ක්‍රෝධ නොකරන්නියක් වූ මම ස්වාමියාගේ වසඟයෙහි හැසිරුණෙමි. පොහොය දිනවල සිල් රැකීමෙහි අප්‍රමාදී වීමි.

321.

321.

‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ;

Sadevaraṃ sassasuraṃ sadāsakaṃ, abhirādhayiṃ tamhi kato yaso mama.

මිනිස් ලොව සිටියදී තරුණ වුව ද පාපී නොවූ මම, පැහැදුණු සිතින් යුතුව ස්වාමියා මැනවින් සතුටු කළෙමි. මස්සිනා ද, නැන්දම්මා සහ මාමණ්ඩිය ද, දාසයන් ද සතුටු කළෙමි. ඒ පිනෙන් මට මේ යසස ලැබුණි.

322.

322.

‘‘Sāhaṃ tena kusalena kammunā, catubbhi ṭhānehi visesamajjhagā;

Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ.

මම ඒ කුසල කර්මය හේතුවෙන් කරුණු සතරකින් විශේෂත්වයට පත් වීමි. ආයුෂ, වර්ණය, සැපය හා බලය ද යන මේවා ද, අප්‍රමාණ ක්‍රීඩා හා රතීන් ද අනුභව කරමි.

323.

323.

‘‘Sutaṃ [Pg.122] nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā, yaṃ no apucchimha akittayī no;

Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā.

මේ ලතා පවසන දේ ඇසුණා ද? අප ඇසූ ප්‍රශ්නයට ඇය පිළිතුරු දුන්නාය. ස්ත්‍රීන්ට ස්වාමියාම උතුම් ගතිය වන්නේය, ඔවුන්ට ඔහුම ශ්‍රේෂ්ඨ දේවතාවා ද වන්නේය.

324.

324.

‘‘Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā, patibbatā yattha bhavanti itthiyo;

Patīsu dhammaṃ pacaritvā sabbā, lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā.

යම් පිළිවෙතක් පිරීමෙන් ස්ත්‍රීහු පතිව්‍රතාවෝ වෙත් ද, අපි සියල්ලෝම ස්වාමියන් කෙරෙහි ඒ ධර්මය පුරුදු කරමු. ස්වාමියන් කෙරෙහි දහම් හැසිරීමෙන් ලතා පවසන ඒ සියලු සම්පත් අපිත් ලබන්නෙමු.

325.

325.

‘‘Sīho yathā pabbatasānugocaro, mahindharaṃ pabbatamāvasitvā;

Pasayha hantvā itare catuppade, khudde mige khādati maṃsabhojano.

පර්වත බෑවුම්වල හැසිරෙන, මස් අනුභව කරන සිංහයා කඳුකර පර්වතයක වාසය කරමින්, තමාට වඩා කුඩා වූ සෙසු සිවුපාවුන් හා මෘගයන් මැඩ පවත්වා මරා කන්නාක් මෙන්,

326.

326.

‘‘Tatheva saddhā idha ariyasāvikā, bhattāraṃ nissāya patiṃ anubbatā;

Kodhaṃ vadhitvā abhibhuyya maccharaṃ, saggamhi sā modati dhammacārinī’’ti. –

එලෙසම මෙලොව ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකාව, ස්වාමියා ඇසුරු කරමින් ඔහුට අනුව හැසිරෙන්නී, ක්‍රෝධය නසා මසුරුකම මැඩ පවත්වා දහම්හි හැසිරෙන්නී ස්වර්ගයෙහි සතුටු වන්නීය.’’

Latāya vissajjananti āha.

ලතාගේ පිළිතුර මෙසේ අවසන් විය.

316. Tattha latā ca sajjā pavarā accimatī sutāti tāsaṃ nāmaṃ. Ca-saddo samuccayattho. Rājavarassāti catunnaṃ mahārājānaṃ varassa seṭṭhassa devarājassa. Sakkassa paricārikāti adhippāyo. Raññoti mahārājassa. Tenāha ‘‘vessavaṇassa dhītā’’ti, idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ, vacanavipallāso vā, dhītaroti attho. Rājati vijjotatīti rājī, rājīti matā paññātā rājīmatī, idaṃ tāsaṃ sabbāsaṃ visesanaṃ. Nāmameva etaṃ ekissā devatāyāti keci, tesaṃ matena ‘‘pavarā’’ti sabbāsaṃ visesanameva. Dhammaguṇehīti dhammiyehi dhammato anapetehi guṇehi, yathābhuccaguṇehīti attho. Sobhathāti virocatha.

316. එම ගාථාවන්හි 'ලතා ච සජ්ජා පවරා අච්චිමතී සුතා' යනු එම දෙවඟනන් පස්දෙනාගේ නම් වේ. 'ච' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථය (එක් කිරීමේ අර්ථය) දක්වයි. 'රාජවරස්ස' යනු සතර වරම් දෙවිවරුන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, දෙවිවරුන්ගේ රජු වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ය. ඔහුගේ උපස්ථායිකාවන් යනු මෙහි අදහසයි. 'රඤ්ඤෝ' යනු වෛශ්‍රවණ මහා රාජයාට ය. එබැවින් 'වෛශ්‍රවණගේ දියණියෝ' යැයි පවසන ලදී. මෙහි 'ධීතා' (දියණිය) යන පදය එක් එක් නාමය සමඟ වෙන් වෙන්ව සම්බන්ධ කළ යුතුය. නැතහොත් එය වචන විපල්ලාසයක් ලෙස ගෙන 'දියණියෝ' (ධීතරෝ) යන්න අර්ථය වේ. බබළන හෙයින් 'රාජී' නම් වේ. ප්‍රඥාවන්ත වූ දෙවඟනන් 'රාජිමතී' නම් වන අතර, මෙම පදය ඔවුන් සියලු දෙනාටම විශේෂණයකි. ඇතැම් ඇදුරන් පවසන්නේ මෙය එක් දෙවඟනකගේ නමක් පමණක් බවයි; ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'පවරා' යන්න සියලු දෙවඟනන්ට විශේෂණයකි. 'ධර්මගුණෙහි' යනු ධර්මයට අනුකූල වූ, සත්‍ය වූ, යථාභූත වූ ගුණධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. 'සෝභථ' යනු බබළන්න යන අර්ථයයි.

317. Pañcettha nāriyoti pañca yathāvuttanāmā devadhītaro ettha imasmiṃ himavantapadese. Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadinti anotattadahato nikkhantanadimukhaṃ sandhāya vadati. Naccitvā gāyitvāti pitu vessavaṇassa [Pg.123] āṇāya devasamāgame tāhi katassa naccagītassa vasena vuttaṃ. Sutā lataṃ bravīti sutā devadhītā lataṃ attano bhaginiṃ kathesi. ‘‘Sutā lataṃ bravu’’ntipi paṭhanti, sutā dhītaro vessavaṇassa mahārājassa lataṃ kathesunti attho.

317. 'පඤ්චෙත්ථ නාරියෝ' යනු ඉහත සඳහන් කළ නම් ඇති දේව දියණියන් පස්දෙනා මෙම හිමවත් ප්‍රදේශයෙහි සිටින බවයි. 'සීතල ජලය ඇති, නෙළුම් මල්වලින් පිරි, ශාන්ත වූ නදිය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අනවතප්ත විලෙන් ගලා බසින නදී මුඛයයි. 'නැටීමෙන් හා ගැයීමෙන්' යන වචනය පිය රජු වූ වෛශ්‍රවණගේ අණ පරිදි දේව සමුළුවකදී ඔවුන් විසින් පවත්වන ලද නැටුම් හා ගැයුම් සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. 'සුතා ලතං බ්‍රවීති' යනු සුතා නම් දේව දියණිය සිය සොහොයුරිය වූ ලතා දෙවඟනට පැවසුවාය යන්නයි. ඇතැම්හු 'සුතා ලතං බ්‍රවුං' ලෙස ද කියවති; එහි අර්ථය වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ දියණියෝ ලතා දෙවඟනට පැවසූහ යන්නයි.

318. Timiratambakkhīti niculakesarabhāsasadisehi tambarājīhi samannāgatakkhi. Nabheva sobhaneti nabhaṃ viya sobhamāne, saradasamaye abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ nabhaṃ viya suvisuddhaṅgapaccaṅgatāya virājamāneti attho. Atha vā nabhevāti nabhe eva, samuccayattho eva-saddo, ākāsaṭṭhavimānesu himavantayugandharādibhūmipaṭibaddhaṭṭhānesu cāti sabbattheva sobhamāneti attho. Kena katoti kena kīdisena puññena nibbattito. Yasoti parivārasampatti kittisaddo ca. Kittisaddaggahaṇena ca kittisaddahetubhūtā guṇā gayhanti.

318. 'තිමිරතම්බක්ඛී' යනු නිකුල පුෂ්පයේ කේසර වැනි රතු පැහැති රේඛාවන්ගෙන් යුත් දෑස් ඇති බවයි. 'නභේව සෝභණේ' යනු සරත් සමයෙහි වලාකුළු හා මීදුම් ආදී උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු අහස මෙන්, ඉතා පිරිසිදු වූ අඟපසඟ ඇති බැවින් බබළන අහසක් මෙන් ශෝභමාන වන බවයි. එසේත් නැතහොත් 'නභේව' යනු අහසෙහි පිහිටි විමානවල ද, හිමවන්ත හා යුගන්ධර ආදී පර්වතයන් ආශ්‍රිත භූමියෙහි ද යන සියලු තන්හි බබළන බවයි. 'කේන කතෝ' යනු කවර ආකාරයේ පිනකින් උපත ලැබුවේද යන්නයි. 'යසෝ' යනු පිරිවර සම්පත්තිය හා කීර්තියයි. කීර්තිය යන වචනයෙන් කීර්තියට හේතු වූ ගුණධර්මයන් ද අදහස් වේ.

319. Patino piyatarāti sāmino piyatarā sāmivallabhā. Tenassā subhagataṃ dasseti. Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpatoti rūpasampattiyā visiṭṭhā uttamā kalyāṇitarā sundaratarā, assūti nipātamattaṃ. ‘‘Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato’’ti ca paṭhanti. Padakkhiṇāti pakārehi, visesena vā dakkhiṇā kusalā. Naccanagītavāditeti ettha naccanāti vibhattilopo kato, nacce ca gīte ca vādite cāti attho. Naranāripucchitāti devaputtehi devadhītāhi ca ‘‘kahaṃ latā, kiṃ karoti latā’’ti rūpadassanatthañceva sippadassanatthañca pucchitā.

319. 'පතිනෝ පියතරා' යනු ස්වාමියාට වඩාත් ප්‍රිය වූ, ස්වාමියාගේ ආදරය දිනූ තැනැත්තිය යන්නයි. එමඟින් ඇයගේ භාග්‍යවන්ත බව පෙන්වයි. 'විසිට්ඨකල්‍යාණිතරස්සූ රූපතෝ' යනු රූප සම්පත්තියෙන් ඉතා උතුම් වූ හා අතිශයින් සුන්දර වූ බවයි. 'අස්සූ' යනු නිපාත පදයක් පමණි. ඇතැම්හු 'විසිට්ඨකල්‍යාණිතරාසි රූපතෝ' ලෙස ද කියවති. 'පදක්ඛිණා' යනු විවිධාකාරයෙන් හෝ විශේෂයෙන් දක්ෂ වූ, කුසලතා ඇති තැනැත්තියයි. 'නච්චනගීතවාදිතේ' යන්නෙහි 'නච්චන' යනු විභක්ති ලෝපය වූවකි; නැටුමෙහි ද, ගැයුමෙහි ද, වැයුමෙහි ද දක්ෂ යන අර්ථයයි. 'නරනාරිපුච්ඡිතා' යනු දෙවිවරුන් හා දෙවඟනන් විසින් "ලතා කොහේද? ලතා කුමක් කරන්නේද?" යනුවෙන් ඇයගේ රූපය දැකීමටත්, ඇයගේ නැටුම් ගැයුම් ශිල්පයන් නැරඹීමටත් විමසන ලද බවයි.

321. Niccaṃ kāyena asaṃsaṭṭhatāya devo viya rameti, dutiyo varoti vā devaro, bhattu kaniṭṭhabhātā, saha devarenāti sadevaraṃ. Sassu ca sasuro ca sasurā, saha sasurehīti sassasuraṃ. Saha dāsehi dāsīhi cāti sadāsakaṃ patimābhirādhayinti sambandho. Tamhi katoti tamhi kule, kāle vā suṇisākāle kato yaso tannibbattakapuññassa nibbattanenāti adhippāyo. Mamāti idaṃ ‘‘kato’’ti padaṃ apekkhitvā ‘‘mayā’’ti pariṇāmetabbaṃ.

321. නිරතුරුවම කයින් මිශ්‍ර වීමක් (කම්සැප විඳීමක්) නොමැති බැවින් දෙවියෙකු මෙන් සතුටු කරවන හෙයින් 'දේවර' නම් වේ; නැතහොත් දෙවැනි උතුම් තැනැත්තා බැවින් දේවර නම් වේ, එනම් ස්වාමියාගේ බාල සහෝදරයා (මස්සිනා) ය. මස්සිනා සමඟ සිටින බැවින් 'සදේවර' නම් වේ. නැන්දණිය හා මාමණ්ඩිය දෙදෙනාම 'සසුරා' නම් වේ. ඔවුන් සමඟ වෙසෙන බැවින් 'සසස්සුසස්සුර' නම් වේ. දාසයන් හා දාසියන් සමඟ වෙසෙන බැවින් 'සදාසක' නම් වූ ස්වාමියා සතුටු කළාය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තම්හි කතෝ' යනු එම කුලයෙහි හෝ ලේලියකව සිටි කාලයෙහි එම සම්පත්තිය ලබා දෙන පින සිදු කිරීමෙන් පිරිවර සම්පත්තිය ඇති කරගත් බවයි. 'මම' යන්න 'කතෝ' යන පදය හා ගැලපීමේදී 'මා විසින්' (මයා) ලෙස අර්ථය වෙනස් කළ යුතුය.

322. Catubbhi [Pg.124] ṭhānehīti catūhi kāraṇehi, catūsu vā ṭhānesu nimittabhūtesu. Visesamajjhagāti aññāhi atisayaṃ adhigatā. Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañcāti ‘‘catūhi ṭhānehī’’ti vuttānaṃ sarūpato dassanaṃ. Āyuādayo eva hissā aññāhi visiṭṭhasabhāvatāya visesā tassā tathā sambhāvanāvasena gahetabbatāya hetubhāvato ‘‘ṭhāna’’nti ca vuttaṃ. Visesamajjhagā. Kīdisaṃ? Āyuñca vaṇṇañca sukhañca balañcāti yojanā.

322. 'චතුබ්භි ඨානේහි' යනු කරුණු සතරකින් හෝ හේතු වූ කරුණු සතරක් නිසා යන්නයි. 'විසේසමජ්ඣගා' යනු අනෙකුත් දෙවඟනන්ට වඩා අතිශය උසස් බවට පත්වීමයි. 'ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්ච' යනු එම කරුණු සතරේ ස්වරූපය දැක්වීමයි. අනෙක් දෙවඟනන්ට වඩා විශේෂ වූ බැවින් ආයුෂ ආදිය 'විශේෂ' නම් වේ. එසේම ප්‍රශංසා වශයෙන් ගත යුතු බැවින් 'ස්ථාන' (ඨාන) ලෙස ද කියන ලදී. ඇය විශේෂත්වයට පත් වූවාය. කවර විශේෂත්වයක්ද? ආයුෂ, වර්ණය, සැපය සහ බලය යන සතර ලබා ගත්තාය යනු මෙහි අන්වයයි.

323. Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā amhākaṃ jeṭṭhabhaginī yaṃ bhāsati, taṃ tumhehi sutaṃ nu kiṃ asuta’’nti itarā tisso bhaginiyo pucchati. Yaṃ noti yaṃ amhākaṃ saṃsayitaṃ. Noti nipātamattaṃ, puna noti amhākaṃ, avadhāraṇe vā ‘‘na no samaṃ atthī’’tiādīsu (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) viya, tena akittayiyeva, aviparītaṃ byākāsiyevāti attho. Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti anatthato pālanato patino sāmikā nā amhākaṃ nārīnaṃ itthīnaṃ visiṭṭhā gati ca tāsaṃ paṭisaraṇañca, tāsaṃ mātugāmānaṃ saraṇato pavarā uttamā devatā ca sammadeva ārādhitā sampati āyatiñca hitasukhāvahāti attho.

323. 'සුතං නු තං භාසති යං අයං ලතා' යනු "අපගේ වැඩිමහල් සොහොයුරිය වූ මෙම ලතා පවසන දේ ඔබ ඇසුවාද? නොඇසුණාද?" කියා අනෙක් සොහොයුරියන් තිදෙනාගෙන් විමසීමයි. 'යං නෝ' යනු අපගේ යම් සැකයක් තිබුණේද යන්නයි. 'නෝ' යනු නිපාතයකි. නැවත 'නෝ' යන්න අපට යන අර්ථයයි. නැතහොත් අවධාරණ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. එබැවින් ඇය සැබවින්ම ප්‍රකාශ කළාය, විපරීත නොවූ සත්‍යයම පැවසුවාය යන්න අර්ථයයි. "ස්ත්‍රීන් වන අපට ස්වාමියාම උතුම් පිහිට වේ, ඔහුම උතුම් දෙවියන් වේ" යනු අනර්ථයෙන් වළක්වන බැවින් ස්වාමියා ස්ත්‍රීන්ට විශේෂ ගමනාන්තයක් (පිහිටක්) වන බවයි. ස්ත්‍රීන්ට පිළිසරණ වන බැවින් ඔහු උතුම් දෙවියෙකු හා සමාන වේ; වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි හිතසුව පිණිස වන බැවින් මනාව සතුටු කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි.

324. Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbāti sabbāva mayaṃ patīsu attano sāmikesu pubbuṭṭhānādikaṃ caritabbadhammaṃ pacarāma. Yatthāti yaṃ nimittaṃ, yasmiṃ vā patīsu caritabbadhamme cariyamāne itthiyo patibbatā nāma bhavanti. Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā yaṃ sampattiṃ etarahi labhatīti bhāsati, taṃ sampattiṃ patīsu dhammaṃ pacaritvāti labhissāma.

324. 'පතීසු ධම්මං පචරාම සබ්බා' යනු අප සියලු දෙනාම ස්වාමිපුරුෂයන් කෙරෙහි ඔවුන්ට පෙර අවදි වීම ආදී වූ භාර්යාවන් විසින් කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ගෞරවයෙන් පුරුදු කරමු යන්නයි. 'යත්ථ' යනු යම් හේතුවක් නිසා හෝ යම් ස්වාමිපුරුෂයන් කෙරෙහි වත්පිළිවෙත් පිරීම නිසා ස්ත්‍රීන් 'පතිව්‍රතාවන්' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේද යන්නයි. 'ලච්ඡාමසේ භාසති යං අයං ලතා' යනු අපගේ සොහොයුරිය වූ ලතා දැන් යම් සම්පත්තියක් ලබන්නේ යැයි පවසයිද, එම සම්පත්තිය ස්වාමිපුරුෂයන් කෙරෙහි වත්පිළිවෙත් පිරීමෙන් අප ද ලබන්නෙමු යන්නයි.

325. Pabbatasānugocaroti pabbatavanasaṇḍacārī. Mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti mahiṃ dhāretīti mahindharanāmakaṃ pabbataṃ acalaṃ āvasitvā adhivasitvā, tattha vasantoti attho. ‘‘Āvasitvā’’ti hi padaṃ apekkhitvā bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pasayhāti abhibhavitvā. Khuddeti balavasenanihīne pamāṇato pana mahante hatthiādikepi mige so hantiyeva.

325. 'පබ්බතසානුගෝචරෝ' යනු පර්වත හා වනාන්තරවල හැසිරෙන සුළු වූ යන්නයි. 'මහින්ධරං පබ්බතමාවසිත්වා' යනු පොළොව දරන බැවින් 'මහින්ධර' නම් වූ පර්වතයෙහි වාසය කරමින් යන්නයි. 'ආවසිත්වා' යන්න හා සැසඳීමේදී 'පබ්බත' යන පදය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථය ගෙන දෙන ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. 'පසය්හ' යනු මැඩ පවත්වා හෝ යටපත් කරගෙනය. 'ඛුද්දේ' යනු ශක්තියෙන් හීන වූ, නමුත් ශරීර ප්‍රමාණයෙන් විශාල වූ ඇතුන් වැනි සතුන් වුවද ඒ සිංහ රාජයා විසින් මරා දමනු ලබන බවයි.

326. Tathevāti [Pg.125] gāthāya ayaṃ upamāsaṃsandanena saddhiṃ atthayojanā – yathā sīho attano nivāsagocaraṭṭhānabhūtaṃ pabbataṃ nissāya vasanto attano yathicchitamatthaṃ sādheti, evameva sā saddhā pasannā ariyasāvikā ghāsacchādanādīhi bharaṇato posanato bhattāraṃ patiṃ sāmikaṃ nissāya vasantī sabbatthāpi patianukūlatāsaṅkhātena vatena taṃ anubbatā parijanādīsu uppajjanakaṃ kodhaṃ vadhitvā pajahitvā pariggahavatthūsu uppajjanakaṃ maccheraṃ abhibhuyya abhibhavitvā anuppādetvā patibbatādhammassa ca upāsikādhammassa ca sammadeva caraṇato dhammacārinī sā saggamhi devaloke modati, pamodaṃ āpajjatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

326. "තථේවාති" යන ගාථාවෙහි උපමා ගැලපීම සමඟ අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: යම් සේ සිංහයෙකු තමාගේ වාසභූමිය වූ පර්වතය ඇසුරු කරමින් වසමින් තමා කැමති අර්ථය සාධනය කරගන්නේද, එලෙසම ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු ඒ ආර්ය ශ්‍රාවිකාවද ආහාර පාන හා වස්ත්‍රාදියෙන් පෝෂණය කරන තම ස්වාමිපුරුෂයා ඇසුරු කරමින් වසමින්, සියලු තැන්හිදී ස්වාමියාට අනුකූලව හැසිරීම නම් වූ ව්‍රතයෙහි පිහිටා, පරිවාර ජනයා කෙරෙහි ඇතිවන ක්‍රෝධය දුරුකොට, පරිභෝග වස්තූන් කෙරෙහි ඇතිවන මසුරුකම මැඩපවත්වා එය නූපදවා, පතිව්‍රතා ධර්මය හා උපාසිකා ධර්මය මනාව පුරන බැවින් 'ධර්මචාරිනී' (ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නිය) වී, ඇය ස්වර්ග ලෝකයෙහි සතුටු වන්නීය, මහත් ප්‍රමෝදයට පත්වන්නීය. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදිම වේ.

Latāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ලතා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Guttilavimānavaṇṇanā

5. ගුත්තිල විමාන වර්ණනාව

Sattatantiṃ sumadhuranti guttilavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati rājagahe viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu chattiṃsāya vimānesu chattiṃsa devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīhi tīhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā byākariṃsu. Atha thero tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘moggallāna, tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti vatvā therena yācito atītaṃ attano guttilācariyaṃ kathesi.

"සත්තතන්තිං සුමධුරං" යන මේ ගුත්තිල විමාන වස්තුවයි. එහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩවසන කල්හි, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ පෙර කියූ පරිදිම දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිමින් තව්තිසා භවනයට වැඩම කොට, එහි පිළිවෙළින් පිහිටි විමාන තිස් හයක වෙසෙන, එක් අයෙකුට දහසක් බැගින් වූ දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවර කොට ඇති, මහත් වූ දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන්නා වූ දිව්‍ය දූවරුන් තිස් හය දෙනෙකු දැක, ඔවුන්ගෙන් පෙර කළ පින්කම් පිළිබඳව "අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යනාදී ගාථා තුනකින් පිළිවෙළින් විමසා සිටියහ. ඔවුන්ද එම විමසීමෙන් පසු "වත්ථුත්තමදායිකා නාරී" යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දුන්හ. ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ එතැනින් මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කරුණ සැළ කළහ. එය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මොග්ගල්ලාන, ඒ දේවතාවියන් ඔය අයුරින් පිළිතුරු දුන්නේ ඔබ විමසූ නිසාම පමණක් නොවේ. මීට පෙර මා විමසූ අවස්ථාවේදීත් ඔවුන් මෙසේම පිළිතුරු දුන්හ" යි වදාරා, තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් තමන් වහන්සේ ගුත්තිල ඇදුරුතුමාව සිටි අතීත කතාව වදාළ සේක.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbattitvā gandhabbasippe pariyodātasippatāya timbarunāradasadiso sabbadisāsu pākaṭo paññātā ācariyo ahosi nāmena [Pg.126] guttilo nāma. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi. Tassa sippanipphattiṃ sutvā ujjenivāsī musilo nāma gandhabbo upagantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kasmā āgatosī’’ti ca vutte ‘‘tumhākaṃ santike sippaṃ uggaṇhitu’’nti āha. Guttilācariyo taṃ oloketvā lakkhaṇakusalatāya ‘‘ayaṃ puriso visamajjhāsayo kakkhaḷo pharuso akataññū bhavissati, na saṅgahetabbo’’ti sippuggahaṇatthaṃ okāsaṃ nākāsi. So tassa mātāpitaro payirupāsitvā tehi yācāpesi. Guttilācariyo mātāpitūhi nippīḷiyamāno ‘‘garuvacanaṃ alaṅghanīya’’nti tassa sippaṃ paṭṭhapetvā vigatamacchariyatāya kāruṇikatāya ca ācariyamuṭṭhiṃ akatvā anavasesato sippaṃ sikkhāpesi.

අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ ගාන්ධර්ව කුලයක උපත ලබා, ගාන්ධර්ව ශිල්පයෙහි (වීණා වාදනයෙහි) කෙළ පැමිණි දක්ෂයෙකු වූ බැවින් තිම්බරු දෙව් රජු හා සමාන වූ, සෑම දිශාවකම ප්‍රසිද්ධ වූ 'ගුත්තිල' නම් ඇදුරුතුමෙක් වූහ. ඒ ගුත්තිල ඇදුරුතුමා අන්ධ වූද මහලු වූද තම දෙමාපියන් පෝෂණය කළේය. ඔහුගේ ශිල්පීය දක්ෂතාවය අසා උජ්ජේනි නුවර වාසය කළ 'මුසිල' නම් ගාන්ධර්වයෙක් ඔහු වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. "කුමක් සඳහා පැමිණියෙහිද?" යි ඇසූ කල්හි, "ඔබ වහන්සේගෙන් ශිල්පය ඉගෙන ගැනීමට පැමිණියෙමි" යි පැවසීය. ගුත්තිල ඇදුරුතුමා ඔහු දෙස බලා ලක්ෂණ පිළිබඳ දක්ෂතාවය නිසා, "මේ පුද්ගලයා විෂම අදහස් ඇත්තෙකි, රළුය, නපුරුය, කළගුණ නොදන්නෙකි, එබැවින් මොහු පිළිගත යුතු නැත" යි සිතා ශිල්පය ඉගැන්වීමට අවසර නුදුන්නේය. ඔහු (මුසිල) ගුත්තිල ඇදුරුතුමාගේ දෙමාපියන්ට උපස්ථාන කොට ඔවුන් ලවා ගුත්තිල ඇදුරුතුමාට ආයාචනා කරවීය. දෙමාපියන්ගේ බලවත් ඉල්ලීම නිසා, "ගුරු දෙමාපියන්ගේ වචනය ඉක්මවිය නොහැකිය" යි සිතා ගුත්තිල ඇදුරුතුමා ඔහුට ශිල්පය ඉගැන්වීමට පටන් ගත්තේය. මසුරු බවක් නැති බැවින්ද, කරුණාවන්ත බැවින්ද ගුරු මුෂ්ටියක් නොතබා සියලු ශිල්පයම අඩුවක් නොමැතිව ඉගැන්වීය.

Sopi medhāvitāya pubbekataparicayatāya akusītatāya ca na cirasseva pariyodātasippo hutvā cintesi ‘‘ayaṃ bārāṇasī jambudīpe agganagaraṃ, yaṃnūnāhaṃ idha sarājikāya parisāya sippaṃ dasseyyaṃ, evāhaṃ ācariyatopi jambudīpe pākaṭo paññāto bhavissāmī’’ti. So ācariyassa ārocesi ‘‘ahaṃ rañño purato sippaṃ dassetukāmo, rājānaṃ maṃ dassethā’’ti. Mahāsatto ‘‘ayaṃ mama santike uggahitasippo patiṭṭhaṃ labhatū’’ti karuṇāyamāno taṃ rañño santikaṃ netvā ‘‘mahārāja imassa me antevāsikassa vīṇāya paguṇataṃ passathā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tassa vīṇāvādanaṃ sutvā parituṭṭho taṃ gantukāmaṃ nivāretvā ‘‘mameva santike vasa, ācariyassa dinnakoṭṭhāsato upaḍḍhaṃ dassāmī’’ti āha. Musilo ‘‘nāhaṃ ācariyato hāyāmi, samameva dethā’’ti vatvā raññā ‘‘mā evaṃ bhaṇi, ācariyo nāma mahanto, upaḍḍhameva tuyhaṃ dassāmī’’ti vutte ‘‘mama ca ācariyassa ca sippaṃ passathā’’ti vatvā rājagehato nikkhamitvā ‘‘ito sattame divase mama ca guttilācariyassa ca rājaṅgaṇe sippadassanaṃ bhavissati, taṃ passitukāmā passantū’’ti tattha tattha āhiṇḍanto ugghosesi.

ඔහුද (මුසිල ද) බුද්ධිමත් බැවින්ද, පෙර පුරුද්දක් තිබූ බැවින්ද, උත්සාහවන්ත වූ බැවින්ද නොබෝ කලකින්ම මනාව ශිල්පය නිමවා මෙසේ සිතිණි: "මේ බරණැස් නුවර දඹදිව අග්‍රගණ්‍ය නගරයයි. මම රජු ඇතුළු පිරිස මැද ශිල්ප දක්වන්නේ නම් මැනවි. එවිට මම දඹදිව පුරාම මගේ ගුරුවරයාටත් වඩා ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමි" යි සිතීය. ඔහු ගුරුවරයාට මෙසේ සැළ කළේය: "මම රජු ඉදිරියෙහි ශිල්ප දැක්වීමට කැමැත්තෙමි. මාව රජු වෙත පමුණුවන්න." බෝසතාණන් වහන්සේ ද "මොහු මාගෙන් ශිල්පය උගත් ශිෂ්‍යයෙකි, මොහුට පිළිසරණක් ලැබේවා" යි කරුණාවෙන් ඔහු රජු වෙත පමුණුවා, "මහරජ, මාගේ මේ අතේවැසියාගේ වීණා වාදනයෙහි ඇති නිපුණත්වය බැලුව මැනවි" යි පැවසූහ. රජු "යහපතැ" යි පිළිගෙන ඔහුගේ වීණා වාදනය අසා බොහෝ සේ පැහැදී, වෙනත් රටකට යෑමට සැරසුණු ඔහු නවතා, "මා අසලම නවතින්න, මම ඔබට ඇදුරුතුමාට දෙන පංගුවෙන් අඩක් දෙන්නෙමි" යි පැවසීය. මුසිල "මම ඇදුරුතුමාට වඩා පහත් නැත, එබැවින් මටත් සමාන වැටුපක්ම දෙන්න" යි කීය. "එසේ නොකියන්න, ඇදුරුතුමා නම් ගෞරවණීය කෙනෙකි, මම ඔබට දෙන්නේ අඩක් පමණි" යි රජු කී කල්හි, "එසේ නම් මගේත් ඇදුරුතුමාගේත් ශිල්පීය දක්ෂතාවය පරීක්ෂා කර බැලුව මැනවි" යි කියා රජ මාලිගයෙන් නික්ම ගොස්, "මෙතැන් සිට සත්වැනි දින මගේත් ගුත්තිල ඇදුරුතුමාගේත් ශිල්ප දැක්වීම රජ මළුවේදී පැවැත්වේ, එය දැක ගැනීමට කැමති අය පැමිණෙත්වා" යි තැනින් තැන ඇවිදිමින් ප්‍රසිද්ධ කළේය.

Mahāsatto taṃ sutvā ‘‘ayaṃ taruṇo thāmavā, ahaṃ pana jiṇṇo dubbalo, yadi pana me parājayo bhaveyya, mataṃ me jīvitā seyyaṃ, tasmā [Pg.127] araññaṃ pavisitvā ubbandhitvā marissāmī’’ti araññaṃ gato maraṇabhayatajjito paṭinivatti. Puna maritukāmo hutvā gantvā punapi maraṇabhayena paṭinivatti. Evaṃ gamanāgamanaṃ karontassa taṃ ṭhānaṃ vigatatiṇaṃ ahosi. Atha devarājā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā dissamānarūpo ākāse ṭhatvā evamāha ‘‘ācariya, kiṃ karosī’’ti. Mahāsatto –

බෝසතාණන් වහන්සේ එය අසා, "මොහු තරුණයි, ජව සම්පන්නයි. මම වනාහි මහලුයි, දුබලයි. ඉදින් මට පරාජයක් වුවහොත්, ජීවත්ව සිටිනවාට වඩා මියයෑම ශ්‍රේෂ්ඨයි. එබැවින් වනයට ගොස් ගෙල වැලලාගෙන මියයන්නෙමි" යි සිතා වනයට ගියත් මරණ බිය නිසා ආපසු හැරී ආහ. නැවතත් මියයනු කැමතිව ගියත් නැවතත් මරණ බිය නිසා හැරී ආහ. මෙසේ යෑම හා ඒම කරන ඔහුගේ පා ගැටීම නිසා ඒ ස්ථානයෙහි තණකොළ පවා නැති වී ගියේය. එකල්හි සක් දෙවි රජ බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, අහසෙහි පෙනී සිටිමින් මෙසේ ඇසූහ: "ඇදුරුතුමනි, ඔබ කුමක් කරන්නේද?" එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ -

327.

327.

‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti. –

"කෝසිය (ශක්‍රය), මම තත් හතක් ඇති, ඉතා මිහිරි වූ, මනරම් වූ වීණාව ඔහුට ඉගැන්වූයෙමි. දැන් ඔහු රඟමඬල මැදදී (තරඟයකට) මට අභියෝග කරයි. කෝසියනි, මට පිහිට වන්න."

Attano cittadukkhaṃ pavedesi.

තමාගේ සිතෙහි වූ දුක ප්‍රකාශ කළේය.

Tassattho – ahaṃ devarāja musilaṃ nāma antevāsikaṃ sattannaṃ tantīnaṃ atthitāya chajjādisattavidhasaradīpanato ca sattatantiṃ, taṃ visayaṃ katvā yathārahaṃ dvāvīsatiyā sutibhedānaṃ ahāpanato suṭṭhu madhuranti sumadhuraṃ, yathādhigatānaṃ samapaññāsāya mucchanānaṃ paribyattatāya sarassa ca vīṇāya ca aññamaññasaṃsandanena suṇantānaṃ ativiya manoramabhāvato rāmaṇeyyaṃ, saragatādivibhāgato chajjādicatubbidhaṃ gandhabbaṃ ahāpetvā gandhabbasippaṃ avācayinti vācesiṃ uggaṇhāpesiṃ sikkhāpesiṃ. So musilo antevāsī samāno maṃ attano ācariyaṃ raṅgamhi raṅgamaṇḍale avheti sārambhavasena attano visesaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭiyati, ‘‘ehi sippaṃ dassehī’’ti maṃ ācikkhi, tassa me tvaṃ kosiya devarāja saraṇaṃ avassayo hohīti.

එහි අර්ථය නම්: ‘දේවේන්ද්‍රය, මම මූසිල නම් අතේවාසිකයාට (ගෝලයාට) තත් සතක් තිබීම නිසාත්, ෂඩ්ජ ආදී සප්තවිධ ස්වරයන් ප්‍රකාශ කරන නිසාත් ‘සප්තතන්ති’ නම් වූ ඒ විෂයයෙහි ද්වාවිංශති (විසි දෙකක්) ශ්‍රුති ප්‍රභේදයන්ගෙන් අඩුවක් නොවන සේ ඉතා මිහිරි බැවින් ‘සුමධුර’ වූ ද, උගත් පනස් වැදෑරුම් මූර්ජනාවන්ගේ පැහැදිලි බව නිසාත්, ගායන හඬත් වීණා හඬත් එකිනෙකට මැනවින් ගැළපීම නිසා අසන්නන්ගේ සිත් අතිශයින් පිනවන බැවින් ‘රාමණීය’ වූ ද, ෂඩ්ජ ආදී සිව්වැදෑරුම් වූ ඒ ගාන්ධර්ව ශිල්පය කිසිදු අඩුවක් නැතිව ඉගැන්වූයෙමි. ඒ මූසිල තෙමේ අතේවාසිකයකු වී සිටිමින් ම, තමාගේ ආචාර්යවරයා වූ මට රංග මණ්ඩලයේදී අභියෝග කරයි. තමාගේ විශේෂත්වය දැක්වීමට මා හා ගැටෙයි. ‘එන්න, ශිල්ප දක්වන්න’ යැයි මට පවසයි. කෝසිය දේවේන්ද්‍රය, ඒ මට ඔබ වහන්සේ පිහිට හා ආධාර වන්න’ යනුයි.

Taṃ sutvā sakko devarājā ‘‘mā bhāyi ācariya, ahaṃ te saraṇaṃ parāyaṇa’’nti dassento –

එය අසා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍ර තෙමේ, ‘ආචාර්යවරයනි, බිය නොවන්න, මම ඔබගේ සරණ සහ පිළිසරණ වෙමි’ යන්න දක්වමින් –

328.

328.

‘‘Ahaṃ te saraṇaṃ homi, ahamācariyapūjako;

Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti. –

‘මම ඔබට සරණ වෙමි, මම ආචාර්යවරුන්ට පුදන සුලු කෙනෙක් වෙමි. ශිෂ්‍යයා ඔබව පරාජය නොකරන්නේය. ආචාර්යවරයනි, ඔබ ම ශිෂ්‍යයා පරාජය කරන්නෙහිය’ යැයි (පැවසීය).

Āha. Sakkassa kira devarañño purimattabhāve mahāsatto ācariyo ahosi. Tenāha ‘‘ahamācariyapūjako’’ti. Ahaṃ ācariyānaṃ pūjako, na musilo viya yugaggāhī, mādisesu antevāsikesu ṭhitesu tādisassa ācariyassa kathaṃ parājayo, tasmā na taṃ jayissati [Pg.128] sisso, aññadatthu sissaṃ musilaṃ ācariya tvameva jayissasi, so pana parājito vināsaṃ pāpuṇissatīti adhippāyo. Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ sattame divase sākacchāmaṇḍalaṃ āgamissāmi, tumhe vissatthā vādethā’’ti samassāsetvā gato.

මෙසේ පැවසීය. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පෙර ආත්මයක මහාබෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ ආචාර්යවරයා වූහ. එබැවින් ‘මම ආචාර්යවරුන්ට පුදන සුලු කෙනෙක් වෙමි’ යි කීය. ‘මම ආචාර්යවරුන්ට ගරු කරන්නෙක්මි, මූසිල මෙන් තරඟ කරන්නෙකු නොවේ. මා වැනි අතේවාසිකයන් සිටියදී ඔබ වැනි ආචාර්යවරයකුට කෙසේ නම් පරාජයක් වේද? එබැවින් ශිෂ්‍යයා ඔබව පරාජය නොකරනු ඇත. ආචාර්යවරයනි, ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ ම මූසිල ශිෂ්‍යයාව පරාජය කරන්නෙහිය. ඔහු වනාහි පරාජයට පත්ව විනාශයට පත්වන්නේය’ යනු මෙහි අදහසයි. මෙසේ පවසා, ‘මම සත්වැනි දිනයේදී සාකච්ඡා මණ්ඩපයට පැමිණෙන්නෙමි. ඔබ බිය නැතිව වීණා වයන්න’ යැයි අස්වසා නික්ම ගියේය.

Sattame pana divase rājā saparivāro rājasabhāyaṃ nisīdi. Guttilācariyo ca musilo ca sippadassanatthaṃ sajjā hutvā upasaṅkamitvā rājānaṃ vanditvā attano attano laddhāsane nisīditvā vīṇā vādayiṃsu. Sakko āgantvā antalikkhe aṭṭhāsi. Taṃ mahāsattova passati, itare pana na passanti. Parisā dvinnampi vādane samacittā ahosi. Sakko guttilaṃ ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Chinnāyapi tantiyā vīṇā tatheva madhuranigghosā ahosi. Evaṃ ‘‘dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ, pañcamaṃ, chaṭṭhaṃ, sattamaṃ chindā’’ti āha, tāsu chinnāsupi vīṇā madhuranigghosāva ahosi. Taṃ disvā musilo parājitabhūtarūpo pattakkhandho ahosi, parisā haṭṭhatuṭṭhā celukkhepe karontī guttilassa sādhukāramadāsi. Rājā musilaṃ sabhāya nīharāpesi, mahājano leḍḍudaṇḍādīhi paharanto musilaṃ tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi.

සත්වැනි දිනයෙහි රජතුමා පිරිවර සමඟ රාජ සභාවෙහි වැඩ සිටියේය. ගුත්තිල ඇදුරා සහ මූසිල යන දෙදෙනාම ශිල්ප දැක්වීමට සූදානම් වී පැමිණ, රජුට වැඳ තමන්ට හිමි අසුන්වල හිඳ වීණා වාදනය කළහ. ශක්‍රයා පැමිණ අහසෙහි රැඳී සිටියේය. ඔහුව දකින්නේ මහාබෝසතාණන් වහන්සේ පමණි, අනෙක් අය නොදකිති. පිරිසට දෙදෙනාගේම වාදනය පිළිබඳව එක හා සමාන හැඟීමක් ඇති විය. ශක්‍රයා ගුත්තිල ඇදුරාට, ‘එක් තතක් කඩන්න’ යැයි කීය. තත කැඩුණද, වීණාව පෙර සේම මිහිරි හඬක් නැඟීය. මෙසේ ‘දෙවැනි, තෙවැනි, සිව්වැනි, පස්වැනි, හයවැනි හා සත්වැනි තතත් කඩන්න’ යැයි කීය. ඒ සියලු තත් කැඩී තිබියදී පවා වීණාව ඉතා මිහිරි හඬක්ම නිකුත් කළාය. එය දුටු මූසිල පරාජයට පත් වූවෙකු මෙන් හිස නමා ගත්තේය. පිරිස ප්‍රීතියට පත්ව සළු උදුම්මා ගුත්තිල ඇදුරාට සාධුකාර දුන්හ. රජතුමා මූසිලව සභාවෙන් පිටමන් කරවීය. මහජනයා ගල් කැට හා දඬුවලින් පහර දෙමින් මූසිලව එතැනම මරණයට පත් කළහ.

Sakko devānamindo mahāpurisena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā devalokameva gato. Taṃ devatā ‘‘mahārāja, kuhiṃ gatatthā’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘mahārāja, mayaṃ guttilācariyaṃ passissāma, sādhu no taṃ idhānetvā dassehī’’ti āhaṃsu. Sakko devānaṃ vacanaṃ sutvā mātaliṃ āṇāpesi ‘‘gaccha vejayantarathena amhākaṃ guttilācariyaṃ ānehi, devatā taṃ dassanakāmā’’ti, so tathā akāsi. Sakko mahāsattena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā evamāha ‘‘ācariya, vīṇaṃ vādaya, devatā sotukāmā’’ti. ‘‘Mayaṃ sippūpajīvino, vetanena vinā sippaṃ na dassemā’’ti. ‘‘Kīdisaṃ pana vetanaṃ icchasī’’ti. ‘‘Nāññena me vetanena kiccaṃ atthi, imāsaṃ pana devatānaṃ attanā attanā pubbekatakusalakathanameva me vetanaṃ hotū’’ti āha. Tā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha mahāsatto pāṭekkaṃ tāhi tadā paṭiladdhasampattikittanamukhena tassā hetubhūtaṃ purimattabhāve kataṃ sucaritaṃ āyasmā mahāmoggallāno viya pucchanto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchi. Tāpi ‘‘vatthuttamadāyikā [Pg.129] nārī’’tiādinā yathā etarahi therassa, evameva tassa byākariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘moggallāna tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti.

ශක්‍ර දේවේන්ද්‍ර තෙමේ මහාපුරුෂයාණන් සමඟ පිළිසඳර කතා කොට දෙව්ලොවටම ගියේය. ‘මහරජ, ඔබ කොහි ගියේදැයි’ දෙවිවරු ඇසූහ. ඒ පුවත අසා, ‘මහරජ, අපි ගුත්තිල ඇදුරා දැකීමට කැමැත්තෙමු, කරුණාකර ඔහුව මෙහි කැඳවාගෙන විත් අපට පෙන්වනු මැනවැයි’ කීහ. ශක්‍රයා දෙවිවරුන්ගේ වචනය අසා, ‘මාතලී, යන්න, වෛජයන්ත රථයෙන් අපගේ ගුත්තිල ඇදුරා කැඳවාගෙන එන්න, දෙවිවරු ඔහු දැකීමට කැමැත්තෙන් සිටිති’ යැයි නියෝග කළේය. ඔහු එසේ කළේය. ශක්‍රයා මහාබෝසතුන් සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, ‘ආචාර්යවරයනි, වීණා වයන්න, දෙවිවරු ඇසීමට කැමැත්තෙන් සිටිති’ යි කීය. ‘අපි ශිල්පයෙන් ජීවත් වන්නෝ වෙමු, කුලියක් නැතිව ශිල්පය නොදක්වමු’ යි කී විට, ‘කිනම් කුලියක් ඔබ කැමතිදැයි’ ඇසීය. ‘මට වෙනත් කුලියකින් වැඩක් නැත, මේ දිව්‍ය අප්සරාවන් තමන් පෙර කළා වූ කුසල් ගැන පැවසීමම මගේ කුලිය වේවා’ යි කීය. ඔවුහු ‘යහපතැයි’ එය පිළිගත්හ. ඉක්බිති මහාබෝසතාණන් වහන්සේ ඒ ඒ දිව්‍යප්සරාවන්ගෙන් එකල ලැබූ සම්පත් වර්ණනා කිරීම පෙරදැරිව, ඒ සම්පත්වලට හේතු වූ පෙර ආත්මවල කළ සුචරිතයන් ගැන, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ අසන්නාක් මෙන්, ‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ ආදී ගාථාවලින් ප්‍රශ්න කළහ. ඔවුහු ද ‘වත්ථුත්තමදායිකා නාරී’ ආදී වශයෙන් දැනට මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට පිළිතුරු දෙන්නාක් මෙන් ම ඔහුටත් පිළිතුරු දුන්හ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘මොග්ගල්ලාන, ඒ දෙවිවරු ඔබ ඇසූ නිසාම පමණක් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නා නොවේ. පෙර මා ගුත්තිලව සිටියදී ඇසූ විටත් මෙසේම පිළිතුරු දුන්හ’.

Tā kira itthiyo kassapasammāsambuddhakāle manussattabhāve ṭhitā taṃ taṃ puññaṃ akaṃsu. Tattha ekā itthī vatthaṃ adāsi, ekā sumanamālaṃ, ekā gandhaṃ, ekā uḷārāni phalāni, ekā ucchurasaṃ, ekā bhagavato cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, ekā uposathaṃ upavasi, ekā upakaṭṭhāya velāya nāvāya bhuñjantassa bhikkhuno udakaṃ adāsi, ekā kodhanānaṃ sassusasurānaṃ akkodhanā upaṭṭhānaṃ akāsi, ekā dāsī hutvā atanditācārā ahosi, eko piṇḍacārikassa bhikkhuno khīrabhattaṃ adāsi, ekā phāṇitaṃ adāsi, ekā ucchukhaṇḍaṃ adāsi, ekā timbarusakaṃ adāsi, ekā kakkārikaṃ adāsi, ekā eḷālukaṃ adāsi, ekā valliphalaṃ adāsi, ekā phārusakaṃ adāsi, ekā aṅgārakapallaṃ adāsi, ekā sākamuṭṭhiṃ adāsi, ekā pupphakamuṭṭhiṃ adāsi, ekā mūlakalāpaṃ adāsi, ekā nimbamuṭṭhiṃ adāsi, ekā kañjikaṃ adāsi, ekā tilapiññākaṃ adāsi, ekā kāyabandhanaṃ adāsi, ekā aṃsabaddhakaṃ adāsi, ekā āyogapaṭṭaṃ adāsi, ekā vidhūpanaṃ, ekā tālavaṇṭaṃ, ekā morahatthaṃ, ekā chattaṃ, ekā upāhanaṃ, ekā pūvaṃ, ekā modakaṃ, ekā sakkhalikaṃ adāsi. Tā ekekā accharāsahassaparivārā pahatiyā deviddhiyā virājamānā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarājassa paricārikā hutvā nibbattā guttilācariyena pucchitā ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā attanā attanā katakusalaṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu.

අසන්නට ලැබෙන පරිදි, ඒ ස්ත්‍රීන් කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයන්හි උපත ලබා සිටියදී ඒ ඒ පින්කම් සිදු කළහ. එහිදී එක් ස්ත්‍රියක් වස්ත්‍ර පූජා කළාය; එක් අයෙක් සමන් මල් පූජා කළාය; එක් අයෙක් සුවඳ විලවුන් පූජා කළාය; එක් අයෙක් ප්‍රණීත පලතුරු පූජා කළාය; එක් අයෙක් උක් යුෂ පූජා කළාය; එක් අයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චෛත්‍යයෙහි සුවඳ පංචාංගුලික පූජාවක් (සුවඳ විලවුන් සහිත අත් සලකුණු) සිදු කළාය; එක් අයෙක් උපෝසථ ශීලය රැක්කාය; එක් අයෙක් දවල් කාලය පැමිණි කල්හි වළඳන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට පැන් පූජා කළාය; එක් අයෙක් ක්‍රෝධ කරන සුලු නැන්දම්මාට හා මාමණ්ඩියට ක්‍රෝධ නොකරමින් උපස්ථාන කළාය; එක් අයෙක් දාසියකව සිටිමින් අලස නොවූ මනා හැසිරීම් ඇත්තියක් වූවාය; එක් අයෙක් පිඬුසිඟා වඩින භික්ෂුවකට කිරිපිඬු දානය පූජා කළාය; එක් අයෙක් උක් හකුරු පූජා කළාය; එක් අයෙක් උක් කැබැල්ලක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් තිඹිරි පලතුරක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් පිපිඤ්ඤා පූජා කළාය; එක් අයෙක් කැකිරි පූජා කළාය; එක් අයෙක් වැල් පලතුරක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් මල්වර පලතුරක් (පාරුසක) පූජා කළාය; එක් අයෙක් ගිනි කබලක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් පළා මිටක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් මල් මිටක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් අල මිටියක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් කොහොඹ කොළ මිටක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් කැඳ පූජා කළාය; එක් අයෙක් තල කැවුම් (තිලපිඤ්ඤාක) පූජා කළාය; එක් අයෙක් ඉඟ පටියක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් අංසකඩයක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් ආයෝග පටියක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් පවනක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් තල්වැටක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් මොනර පිල් කලඹක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් කුඩයක් පූජා කළාය; එක් අයෙක් පාවහන් පූජා කළාය; එක් අයෙක් කැවුම් පූජා කළාය; එක් අයෙක් මෝදක (රසකැවිලි) පූජා කළාය; එක් අයෙක් සීනි කැට (සක්ඛලික) පූජා කළාය. ඔවුන් එක් එක් අය දහසක් බැගින් වූ දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවර කොට ඇතිව, මහත් වූ දිව්‍ය ආනුභාවයෙන් බබළමින් තාවතිංසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි සක් දෙවිඳුන්ගේ පරිචාරිකාවන් වී උපන්හ. ගුත්තිල ඇදුරිඳුන් විසින් විමසන ලදුව, 'උතුම් වස්ත්‍ර දන් දුන් ස්ත්‍රිය' යනාදී වශයෙන් තමන් තමන් කළ පින්කම් පිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කළහ.

329.

329.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

පින්වත් දේවතාවිය, ඉතා අභිරූපී වර්ණයෙන් යුක්තව, ඔසධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් ඔබ සිටින්නෙහිය.

330.

330.

‘‘Kena [Pg.130] tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

කිනම් පිනකින් මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේද? මෙහිදී ඔබට සියලු සම්පත් ලැබෙන්නේ කිනම් පිනකින්ද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූහු වෙත්ද, ඒවා ඔබට ලැබෙන්නේ කිනම් පිනකින්ද?

331.

331.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, මම ඔබෙන් විමසමි; මනුෂ්‍යව සිටියදී ඔබ කිනම් පිනක් කළෙහිද? කිනම් පිනකින් මෙලෙස බබළන ආනුභාව ඇත්තියක් වූයෙහිද? ඔබේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පිනකින්ද?

332.

332.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය, සතුටු සිතින් යුතුව, යම් කර්මයක මෙසේ විපාක ලැබුණේද, ඒ කර්මය විමසූ ආකාරයටම ප්‍රකාශ කළාය.

333.

333.

‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu;

Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ.

උතුම් වස්ත්‍ර දන් දෙන ස්ත්‍රිය, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අතර උතුම් වන්නීය. මෙසේ ප්‍රිය වස්තූන් දන් දෙන ඇය, මනකල්පිත දිව්‍ය සැපතට හා දිව්‍ය විමානයට පැමිණෙන්නීය.

334.

334.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi;

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

එවැනි වූ මාගේ මේ විමානය බලන්න. මම කැමති රූපයක් මවා ගත හැකි අප්සරාවකි. මම දහසක් අප්සරාවන්ට වඩා උතුම් වෙමි. පින්වල විපාකය බලන්න.

335.

335.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

ඒ පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. ඒ පිනෙන් මට මෙහි සියලු සම්පත් ලැබේ. සිතට ප්‍රිය වූ යම් වස්තූහු වෙත්ද, ඒ සියල්ල මට උපදී.

336.

336.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මනුෂ්‍යව සිටියදී මම යම් පිනක් කළෙම්ද, එය ඔබට පවසමි. ඒ පිනෙන් මම මෙලෙස බබළන ආනුභාව ඇත්තියක් වීමි. මාගේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.

(Yathā ca ettha, evaṃ upari sabbavimānesu vitthāretabbaṃ.)

(මෙහි මෙන්ම මතු ඉදිරියට ඇති සියලු විමාන වස්තූන්හිද විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.)

341.

341.

‘‘Pupphuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe….

උතුම් මල් දන් දුන් ස්ත්‍රිය, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අතර උතුම් වන්නීය... පෙ...

349.

349.

‘‘Gandhuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe….

උතුම් සුවඳ දන් දුන් ස්ත්‍රිය, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අතර උතුම් වන්නීය... පෙ...

357.

357.

‘‘Phaluttamadāyikā nārī…pe….

උතුම් පලතුරු දන් දුන් ස්ත්‍රිය... පෙ...

365.

365.

‘‘Rasuttamadāyikā nārī…pe….

උතුම් රසයන් දන් දුන් ස්ත්‍රිය... පෙ...

373.

373.

‘‘Gandhapañcaṅgulikaṃ [Pg.131] ahamadāsiṃ,kassapassa bhagavato thūpamhi…pe….

මම කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්ථූපයෙහි සුවඳ පංචාංගුලික පූජා කළෙමි... පෙ...

381.

381.

‘‘Bhikkhū ca ahaṃ bhikkhuniyo ca, addasāsiṃ panthapaṭipanne;

Tesāhaṃ dhammaṃ sutvāna, ekūposathaṃ upavasissaṃ.

මම මාර්ගයෙහි වඩින භික්ෂූන් වහන්සේලා හා භික්ෂුණීන් වහන්සේලා දුටුවෙමි; ඔවුන්ගෙන් ධර්මය අසා එක් දිනක් උපෝසථ ශීලය රැක්කෙමි.

382.

382.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ…pe….

එවැනි වූ මාගේ මේ විමානය බලන්න... පෙ...

389.

389.

‘‘Udake ṭhitā udakamadāsiṃ, bhikkhuno cittena vippasannena…pe….

පැන් තොටක සිටියදී මම පැහැදුණු සිතින් භික්ෂුවකට පැන් පූජා කළෙමි... පෙ...

397.

397.

‘‘Sassuñcāhaṃ sasurañca, caṇḍike kodhane ca pharuse ca;

Anusūyikā upaṭṭhāsiṃ, appamattā sakena sīlena…pe….

මම පෙර ආත්මයෙහි සැර පරුෂ වූ, ක්‍රෝධ කරන සුලු නැන්දම්මාට හා මාමණ්ඩියට ඊර්ෂ්‍යාවෙන් තොරව, තමාගේ ශීලයෙහි අප්‍රමාදීව උපස්ථාන කළෙමි... පෙ...

405.

405.

‘‘Parakammakarī āsiṃ, atthenātanditā dāsī;

Akkodhanānatimāninī, saṃvibhāginī kakassa bhāgassa…pe….

මම පෙර මෙහෙකාරියකව සිටියදී, කටයුතුවලදී කම්මැලි නොවූ දාසියක් වීමි. ක්‍රෝධ නොකරන්නියක හා මානයෙන් තොර වූවක වී, තමාට ලැබුණු කොටස පවා සොයා එන අයට බෙදා දුන්නෙමි... පෙ...

413.

413.

‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Evaṃ karitvā kammaṃ, sugatiṃ upapajja modāmi…pe….

පිඬුසිඟා වැඩිය භික්ෂුවකට මම කිරිපිඬු දානය පූජා කළෙමි. මෙසේ පින්කම් කොට සුගතියෙහි උපත ලබා සතුටු වෙමි... පෙ...

421.

421.

‘‘Phāṇitaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම උක් හකුරු පූජා කළෙමි... පෙ...

429.

429.

‘‘Ucchukhaṇḍikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම උක් කැබැල්ලක් පූජා කළෙමි... පෙ...

437.

437.

‘‘Timbarusakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම තිඹිරි පලතුරක් පූජා කළෙමි... පෙ...

445.

445.

‘‘Kakkārikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම පිපිඤ්ඤා පලතුරක් පූජා කළෙමි... පෙ...

453.

453.

‘‘Eḷālukaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම කැකිරි පලතුරක් පූජා කළෙමි... පෙ...

461.

461.

‘‘Valliphalaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම වැල් පලතුරක් පූජා කළෙමි... පෙ...

469.

469.

‘‘Phārusakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම පාරුසක පලතුරක් පූජා කළෙමි... පෙ...

477.

477.

‘‘Hatthappatāpakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම ගිනි කබලක් පූජා කළෙමි... පෙ...

485.

485.

‘‘Sākamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම පළා මිටක් පූජා කළෙමි... පෙ...

493.

493.

‘‘Pupphakamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

මම (බුදුරජාණන් වහන්සේට) මල් මිටක් පූජා කළෙමි.

501.

501.

‘‘Mūlakaṃ [Pg.132] ahamadāsiṃ…pe….

මම නෙළුම් අල (හෝ මුල් වර්ගයක්) පූජා කළෙමි.

509. ‘‘Nimbamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

509. මම කොහොඹ පත් මිටක් පූජා කළෙමි.

517. ‘‘Ambakañjikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

517. මම අඹ ඇඹුල් පැන් පූජා කළෙමි.

525. ‘‘Doṇinimmajjaniṃ ahamadāsiṃ…pe….

525. මම තෙල් හා තල මිශ්‍ර කැවිල්ලක් පූජා කළෙමි.

533. ‘‘Kāyabandhanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

533. මම කායබන්ධනයක් (පටියක්) පූජා කළෙමි.

541. ‘‘Aṃsabaddhakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

541. මම අංශකඩයක් පූජා කළෙමි.

549. ‘‘Āyogapaṭṭaṃ ahamadāsiṃ…pe….

549. මම ආයෝග පටියක් පූජා කළෙමි.

557. ‘‘Vidhūpanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

557. මම පවන් පතක් පූජා කළෙමි.

565. ‘‘Tālavaṇṭaṃ ahamadāsiṃ…pe….

565. මම තල්පත් විජිනිපතක් පූජා කළෙමි.

573. ‘‘Morahatthaṃ ahamadāsiṃ…pe….

573. මම මොනර පිල් කලඹකින් කළ පවන් පතක් පූජා කළෙමි.

581. ‘‘Chattaṃ ahamadāsiṃ…pe….

581. මම කුඩයක් පූජා කළෙමි.

589. ‘‘Upāhanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

589. මම වහන් යුගලක් පූජා කළෙමි.

597. ‘‘Pūvaṃ ahamadāsiṃ…pe….

597. මම කැවිල්ලක් පූජා කළෙමි.

605. ‘‘Modakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

605. මම මෝදක (කැවිල්ලක්) පූජා කළෙමි.

613. ‘‘Sakkhalikaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa…pe….

613. පිඬු පිණිස වඩින්නා වූ භික්ෂුවකට මම සක්ඛලිකා (සීනි මිශ්‍ර කැවිල්ලක්) පූජා කළෙමි.

614.

614.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmiṃ;

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

මාගේ මේ විමානය බලන්න, මම කැමති රූප මවාගත හැකි දිව්‍ය අප්සරාවකි. මම දහසක් දිව්‍ය අප්සරාවන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි. මාගේ පින්වල විපාකය බලන්න.

615. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

615. ඒ කුසල් පිනෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය. මාගේ ශරීරාලෝකය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.

Evaṃ mahāsatto tāhi devatāhi katasucarite byākate tuṭṭhamānaso sammodanaṃ karonto attano ca sucaritacaraṇe yuttapayuttataṃ vivaṭṭajjhāsayatañca pavedento āha –

මෙසේ මහාසත්වයන් වහන්සේ ඒ දෙවඟනන් විසින් තමන් කළ සුචරිතයන් ප්‍රකාශ කළ කල්හි, සතුටු වූ සිත් ඇතිව ඔවුන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින්, තමන් වහන්සේ ද සුචරිතයන්හි නිරත වීමේ උත්සාහයත්, නිවන කෙරෙහි ඇති අදහසත් ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ වදාළ සේක.

617.

617.

‘‘Svāgataṃ [Pg.133] vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ;

Yaṃ addasāmi devatāyo, accharā kāmavaṇṇiniyo.

අද මාගේ රාත්‍රියෙහි උදාව ඉතා යහපත් එකකි; එය ඉතා යහපත් ප්‍රභාතයකි; මාගේ පිබිදීම ද ඉතා යහපත් ය. මක්නිසාද යත්, මම අද කැමති රූප මවාගත හැකි දිව්‍ය අප්සරාවන් දුටු බැවිනි.

618.

618.

‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saññamena damena ca;

Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti.

මොවුන්ගෙන් ධර්මය අසා, මම දානයෙන් ද, සම සිතින් හැසිරීමෙන් ද, සංයමයෙන් හා ඉඳුරන් දමනය කිරීමෙන් ද බොහෝ පින් රැස් කරන්නෙමි. මම යම් නිවනකට ගිය පසු ශෝක නොකරන්නාහු ද, ඒ ස්ථානයට යන්නෙමි.

333. Tattha vatthuttamadāyikāti vatthānaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ, vatthesu vā bahūsu uccinitvā gahitaṃ ukkaṃsagataṃ pavaraṃ koṭibhūtaṃ vatthaṃ vatthuttamaṃ, tassa dāyikā. ‘‘Pupphuttamadāyikā’’tiādīsupi eseva nayo. Piyarūpadāyikāti piyasabhāvassa piyajātikassa ca vatthuno dāyikā. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Dibbanti divi bhavattā dibbaṃ. Upeccāti upagantvā cetetvā, ‘‘edisaṃ labheyya’’nti pakappetvāti attho. Ṭhānanti vimānādikaṃ ṭhānaṃ, issariyaṃ vā. ‘‘Manāpā’’tipi pāṭho, aññesaṃ manavaḍḍhanakā hutvāti attho.

333. එහි 'වත්ථුත්තමදායිකා' යනු වස්ත්‍රයන් අතුරින් උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, නැතහොත් බොහෝ වස්ත්‍ර අතරින් තෝරා ගන්නා ලද විශිෂ්ට වූ අග්‍ර වූ වස්ත්‍ර පූජා කළ තැනැත්තියයි. 'පුප්ඵුත්තමදායිකා' යනාදී පදවල ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'පියරූපදායිකා' යනු ප්‍රියජනක ස්වභාවයක් ඇති වස්තූන් පූජා කළ තැනැත්තියයි. 'මනාපං' යනු සිත වඩවන සුළු බවයි. 'දිබ්බං' යනු දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන් බැවින් දිව්‍යමය යන්නයි. 'උපෙච්ච' යනු පැමිණ, නැතහොත් මෙබඳු සම්පතක් ලැබේවායි සිතා ප්‍රාර්ථනා කොට යන අර්ථයයි. 'ඨානං' යනු විමානාදී ස්ථානය හෝ ඓශ්චර්යය යි. 'මනාපා' යන පාඨය ද ඇත, එහි අර්ථය අනුන්ගේ සිත් වඩවන්නියක් වී යන්නයි.

334. Passa puññānaṃ vipākanti vatthuttamadānassa nāma idamīdisaṃ phalaṃ passāti attanā laddhasampattiṃ sambhāventī vadati.

334. 'පස්ස පුඤ්ඤානං විපාකං' යනු උතුම් වස්ත්‍ර දානයෙහි මෙබඳු වූ ඵලය බලන්නැයි පවසමින්, තමන් ලැබූ දිව්‍ය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කිරීමයි.

341. Pupphuttamadāyikāti ratanattayapūjāvasena pupphuttamadāyikā, tathā gandhuttamadāyikāti daṭṭhabbā. Tattha pupphuttamaṃ sumanapupphādi, gandhuttamaṃ candanagandhādi, phaluttamaṃ panasaphalādi, rasuttamaṃ gorasasappiādi veditabbaṃ.

341. 'පුප්ඵුත්තමදායිකා' යනු තෙරුවන් පිදීම සඳහා උතුම් මල් පූජා කළ තැනැත්තියයි. 'ගන්ධුත්තමදායිකා' යන්න ද එසේම දත යුතුය. එහි උතුම් මල් නම් පිච්ච මල් ආදියයි, උතුම් සුවඳ නම් සඳුන් සුවඳ ආදියයි, උතුම් පලතුරු නම් කොස් පලතුරු ආදියයි, උතුම් රස නම් කිරි, ගිතෙල් ආදියයි.

373. Gandhapañcaṅgulikanti gandhena pañcaṅgulikadānaṃ. Kassapassa bhagavato thūpamhīti kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe.

373. 'ගන්ධපඤ්චංගුලිකං' යනු සුවඳ විලේපනයෙන් ඇඟිලි පහේ සලකුණු පූජා කිරීමයි. 'කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපයෙහි' යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යොදුනක් උසැති රන් සෑයෙහි යන්නයි.

381. Panthapaṭipanneti maggaṃ gacchante. Ekūposathanti ekadivasaṃ uposathavāsaṃ.

381. 'පන්තපටිපන්නෙ' යනු මාර්ගයෙහි ගමන් කරන්නා වූ (භික්ෂූන්ට) යන්නයි. 'එකූපෝසථං' යනු එක් දිනක් පුරා උපෝසථ ශීලය රැකීමයි.

389. Udakamadāsinti mukhavikkhālanatthaṃ pivanatthañca udakaṃ pānīyaṃ adāsiṃ.

389. 'උදකමදාසිං' යනු මුඛය සේදීම සඳහාත්, පැන් වැළඳීම සඳහාත් පැන් පූජා කළෙමි යන්නයි.

397. Caṇḍiketi caṇḍe. Anusūyikāti usūyā rahitā.

397. 'චණ්ඩිකෙ' යනු දරුණු (තැනැත්තිය) යන්නයි. 'අනුසූයිකා' යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් තොර වූ තැනැත්තියයි.

405. Parakammakarīti paresaṃ veyyāvaccakārinī. Atthenāti atthakiccena. Saṃvibhāginī sakassa bhāgassāti atthikānaṃ attanā paṭiladdhabhāgassa saṃvibhajanasīlā.

405. 'පරකම්මකරී' යනු අනුන්ගේ වැඩකටයුතු (වෙය්‍යාවච්ච) කරන්නිය යන්නයි. 'අත්ථෙන' යනු අවශ්‍ය කටයුත්තෙන් යන්නයි. 'සංවිභාගිනී සකස්ස භාගස්ස' යනු තමන්ට ලැබුණු කොටස අවශ්‍ය අය සඳහා බෙදා දෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තියයි.

413. Khīrodananti [Pg.134] khīrasammissaṃ odanaṃ, khīrena saddhiṃ odanaṃ vā.

413. 'ඛීරෝදනං' යනු කිරි මිශ්‍ර බතයි, නැතහොත් කිරි සමඟ මිශ්‍ර කළ බතයි.

437. Timbarusakanti tiṇḍukaphalaṃ. Tipusasadisā ekā vallijāti timbarusaṃ, tassa phalaṃ timbarusakanti vadanti.

437. "Timbarusakanti" යනු තිඹිරි ඵලයයි. පිපිඤ්ඤා හා සමාන වූ එක්තරා වැල් ජාතියකින් හටගන්නා ඵලයක් වන "තිම්බරුස" යන්නෙහි ඵලය "තිම්බරුසක" යැයි ද පවසනු ලැබේ.

445. Kakkārikanti khuddakeḷālukaṃ, tipusanti ca vadanti.

445. "Kakkārikanti" යනු කුඩා කැකිරි (පිපිඤ්ඤා) විශේෂයකි. එයට "තිපුස" (පිපිඤ්ඤා) යැයි ද කියනු ලැබේ.

477. Hatthappatāpakanti mandāmukhiṃ.

477. "Hatthappatāpakanti" යනු අත් උණුසුම් කරගැනීම පිණිස ගන්නා ගිනි කබලයි.

517. Ambakañjikanti ambilakañjikaṃ.

517. "Ambakañjikanti" යනු ඇඹුල් වූ කැඳ (නැතහොත් පැසවූ දියරය) යි.

525. Doṇinimmajjaninti satelaṃ tilapiññākaṃ.

525. "Doṇinimmajjaninti" යනු තෙල් සහිත වූ තල පියලි (තල මුරුවට) ආහාරයකි.

557. Vidhūpananti caturassabījaniṃ.

557. "Vidhūpananti" යනු සතරැස් හැඩැති පවන්පතයි.

565. Tālavaṇṭanti tālapattehi katamaṇḍalabījaniṃ.

565. "Tālavaṇṭanti" යනු තල කොළවලින් නිම කරන ලද වටාපතයි.

573. Morahatthanti mayūrapiñche hi kataṃ makasabījaniṃ.

573. "Morahatthanti" යනු මයුර පිල්වලින් සාදන ලද මැසි මදුරුවන් පලවා හරින පවන්පතයි.

617. Svāgataṃ vata meti mayhaṃ idhāgamanaṃ sobhanaṃ vata aho sundaraṃ. Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja mayhaṃ rattiyā suṭṭhu pabhātaṃ sammadeva vibhāyanaṃ jātaṃ, sayanato uṭṭhānampi suhuṭṭhitaṃ suṭṭhu uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇāti āha ‘‘yaṃ addasāmi devatāyo’’tiādi.

617. "Svāgataṃ vata me" යනු මාගේ මෙහි පැමිණීම සැබවින්ම යහපත්ය, අහෝ ඉතා සුන්දරය යන්නයි. "Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ" යනු අද දින මාගේ රාත්‍රිය ඉතා මැනවින් පහන් විය, මැනවින් උදාවිය, යහනින් නැගී සිටීම ද යහපත් වූවක් විය යන්නයි. කුමන කරුණක් නිසා දැයි විමසන්නේ නම්, "යම් දෙවතාවක් දුටුවෙම් ද" යනාදිය පවසන ලදී.

618. Dhammaṃ sutvāti kammaphalassa paccakkhakaraṇavasena tumhehi kataṃ kusalaṃ dhammaṃ sutvā. Kāhāmīti karissāmi. Samacariyāyāti kāyasamācārikassa sucaritassa caraṇena. Saññamenāti sīlasaṃvarena. Damenāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damena. Idāni tassa kusalassa attano lokassa ca vivaṭṭūpanissayataṃ dassetuṃ ‘‘svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti vuttaṃ.

618. "Dhammaṃ sutvā" යනු කර්ම ඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ වශයෙන් ඔබ විසින් කරන ලද කුසල් දහම් අසා යන්නයි. "Kāhāmi" යනු කරන්නෙමි යන්නයි. "Samacariyāya" යනු කාය සුචරිතයෙහි හැසිරීමෙනි. "Saññamena" යනු ශීල සංවරයෙනි. "Damena" යනු සිත හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියන් දමනය කිරීමෙනි. දැන් එම කුසලය තමාටත් ලෝකයාටත් සංසාරයෙන් එතෙර වීමට (නිවනට) උපනිශ්‍රය වන බව දැක්වීමට "මම එහි යන්නෙමි, එහි ගිය විට ශෝක නොකරන්නාහුය" යි පවසන ලදී.

Evamayaṃ yadipi vatthuttamadāyikāvimānādivasena chattiṃsavimānasaṅgahā desanā āyasmato mahāmoggallānassa viya guttilācariyassāpi vibhāvanavasena pavattāti ‘‘guttilavimāna’’ntveva saṅgahaṃ āruḷhā, vimānāni pana itthipaṭibaddhānīti itthivimāneyeva saṅgahitāni. Tā pana itthiyo [Pg.135] kassapassa dasabalassa kāle yathāvuttadhammacaraṇe aparāparuppannacetanāvasena dutiyattabhāvato paṭṭhāya ekaṃ buddhantaraṃ devaloke eva saṃsarantiyo amhākampi bhagavato kāle tāvatiṃsabhavaneyeva nibbattā, āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā kammasarikkhatāya guttilācariyena pucchitakāle viya byākariṃsūti daṭṭhabbā.

මෙසේ මෙම දේශනාව ශ්‍රේෂ්ඨ වස්තූන් දන් දුන් දායිකාවන්ගේ විමාන ආදි වශයෙන් විමාන වස්තු තිස් හයක එකතුවකි. මෙය ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙන්ම ගුත්තිල ඇදුරාට ද කරුණු පැහැදිලි කර දීම පිණිස පවත්වන ලද්දක් වුව ද, "ගුත්තිල විමානය" යනුවෙන් සංග්‍රහයට ඇතුළත් කර ඇත. එහෙත් එම විමාන ස්ත්‍රීන් හා සම්බන්ධ බැවින් "ඉත්ථි විමාන" වස්තුවෙහිම ඇතුළත් කර තිබේ. එම ස්ත්‍රීන් වනාහි දසබලධාරී කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ඉහත කී පරිදි ධර්මයෙහි හැසිර, විවිධාකාරයෙන් උපන් කුසල් චේතනාවන්ගේ බලයෙන්, දෙවන ආත්මභාවයේ සිට එක් බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලේ දේව ලෝකයෙහිම සැරිසරමින්, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ද තාවතිංස භවනයෙහිම උපන්හ. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව, පෙර ගුත්තිල ඇදුරා විමසූ කාලයේදී මෙන්ම තම තමන් කළ කර්මයන්ට අනුරූපව පිළිතුරු දුන් බව දත යුතුය.

Guttilavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගුත්තිල විමාන වර්ණනාව නිම විය.

6. Daddallavimānavaṇṇanā

6. දද්දල්ල විමාන වර්ණනාව

Daddallamānā vaṇṇenāti daddallavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nālakagāmake āyasmato revatattherassa upaṭṭhākassa aññatarassa kuṭumbikassa dve dhītaro ahesuṃ, ekā bhaddā nāma, itarā subhaddā nāma. Tāsu bhaddā patikulaṃ gatā saddhā pasannā buddhisampannā vañjhā ca ahosi. Sā sāmikaṃ āha ‘‘mama kaniṭṭhā subhaddā nāma atthi, taṃ ānehi, sacassā putto bhaveyya, so mamapi putto siyā, ayañca kulavaṃso na nasseyyā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.

"Daddallamānā vaṇṇena" යනු දද්දල්ල විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි නාලක ග්‍රාමයෙහි ආයුෂ්මත් රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන එක්තරා කුටුම්භිකයෙකුට දූවරු දෙදෙනෙක් වූහ. එක් අයෙක් භද්දා නම් වූ අතර අනෙක් තැනැත්තිය සුභද්දා නම් වූවාය. ඔවුන් අතරින් භද්දා විවාහ වී ස්වාමියාගේ නිවසට ගියාය. ඇය කර්ම ඵල විශ්වාස කරන, තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණු, ප්‍රඥාවන්ත, එහෙත් දරුවන් නොලැබූ තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය ස්වාමියාට මෙසේ කීවාය: "මගේ බාල සහෝදරිය සුභද්දා නමින් සිටියි, ඇය කැඳවාගෙන එන්න. ඇයට දරුවෙකු ලැබුණහොත් ඔහු මගේත් පුතෙකු වනු ඇත, එවිට අපේ කුල පරම්පරාව විනාශ නොවනු ඇත." ඔහු "යහපතැයි" පවසා එලෙසම කළේය.

Atha bhaddā subhaddaṃ ovadi ‘‘subhadde, dānasaṃvibhāgaratā dhammacariyāya appamattā hohi, evaṃ te diṭṭhadhammiko samparāyiko ca attho hatthagato eva hotī’’ti. Sā tassā ovāde ṭhatvā vuttanayena paṭipajjamānā ekadivasaṃ āyasmantaṃ revatattheraṃ attaṭṭhamaṃ nimantesi. Thero subhaddāya puññūpacayaṃ ākaṅkhanto saṅghuddesavasena satta bhikkhū gahetvā tassā gehaṃ agamāsi. Sā pasannacittā āyasmantaṃ revatattheraṃ te ca bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Bhaddā pana puggalesu dānāni datvā sakkassa devānamindassa paricārikā hutvā nibbatti.

ඉන්පසු භද්දා සුභද්දාට මෙසේ අවවාද කළාය: "සුභද්දා, දන් දීමෙහි හා බෙදා හදා ගැනීමෙහි ඇලුනු, ධර්මයට අනුව හැසිරීමෙහි නොපමා වූ තැනැත්තියක් වන්න. එවිට ඔබට මෙලොව හා පරලොව යහපත අත්පත් වනු ඇත." ඇය එම අවවාදයෙහි පිහිටා ක්‍රියා කරමින්, එක් දිනක් ආයුෂ්මත් රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ අට නමක් (භික්ෂූන් වහන්සේලා) දානයට ආරාධනා කළාය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ සුභද්දාගේ පින වැඩි දියුණු කරනු පිණිස සංඝයා උදෙසා (සංඝික වශයෙන්) භික්ෂූන් වහන්සේලා සත් නමක් ද කැටුව ඇගේ නිවසට වැඩම කළහ. ඇය පැහැදුණු සිතින් ආයුෂ්මත් රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේටත් එම භික්ෂූන් වහන්සේලාටත් ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යවලින් සියතින්ම උපස්ථාන කළාය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදුකොට වැඩම කළහ. ඇය පසුව කළුරිය කොට නිම්මාණරතී දෙවියන් අතර උපන්නාය. භද්දා වනාහි පුද්ගලයන් උදෙසා දන් දී ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පරිවාර දෙවඟනක්ව උපන්නාය.

Atha subhaddā attano sampattiṃ paccavekkhitvā ‘‘kena nu kho ahaṃ puññena idhūpapannā’’ti āvajjentī ‘‘bhaddāya ovāde ṭhatvā saṅghagatāya dakkhiṇāya [Pg.136] imaṃ sampattiṃ sampattā, bhaddā nu kho kahaṃ nibbattā’’ti olokentī taṃ sakkassa paricārikābhāvena nibbattaṃ disvā anukampamānā tassā vimānaṃ pāvisi. Atha naṃ bhaddā –

ඉන්පසු සුභද්දා තමාගේ සම්පත්තිය දෙස බලා "මම කුමන පිනකින් මෙහි උපන්නෙම්දැයි" සලකා බලද්දී, "භද්දාගේ අවවාදයේ පිහිටා සංඝයා විෂයෙහි දුන් දානය නිසා මෙම සම්පත්තිය ලැබුවෙමි, භද්දා කොහි උපන්නීදැයි" සොයා බලද්දී ඇය ශක්‍රයාගේ පරිවාර දෙවඟනක්ව උපත ලබා සිටිනු දැක, ඇය කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ඇගේ විමානයට පිවිසියාය. එකල භද්දා ඇයට මෙසේ කීවාය:

619.

619.

‘‘Daddallamānā vaṇṇena, yasasā ca yasassinī;

Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocasi.

තිබෙන තේජසින් (වර්ණයෙන්) බබළන්නා වූ, කීර්තිමත් පරිවාර සම්පත්තියෙන් යුත් දේවිය, ඔබ ශරීර වර්ණයෙන් තාවතිංස දෙවියන් සියල්ලන් අභිබවා බබළන්නෙහිය.

620.

620.

‘‘Dassanaṃ nābhijānāmi, idaṃ paṭhamadassanaṃ;

Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mama’’nti. –

ඔබව මීට පෙර දුටු බවක් මට මතක නැත. මෙය මා ඔබව දකින පළමු වතාවයි. ඔබ කුමන දේව ලෝකයක සිට පැමිණ මට "භද්දා" යන නමින් අමතන්නෙහිද?

Dvīhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassā –

ගාථා දෙකකින් මෙසේ විමසුවාය. එවිට ඇය (සුභද්දා) ද ඇයට මෙසේ කීවාය:

621.

621.

‘‘Ahaṃ bhadde subhaddāsiṃ, pubbe mānusake bhave;

Sahabhariyā ca te āsiṃ, bhaginī ca kaniṭṭhikā.

භද්දාවෙනි, මම පෙර මිනිස් ලොවදී සුභද්දා නමින් සිටියෙමි. මම ඔබ සමඟ එකම ස්වාමියා සේවනය කළ (සභාර්යාවක් වූ) ඔබේ බාල සහෝදරිය වූයෙමි.

622.

622.

‘‘Sā ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā;

Nimmānaratīnaṃ devānaṃ, upapannā sahabyata’’nti. – dvīhi gāthāhi byākāsi;

එම මම කය බිඳී මරණයට පත්වීමෙන් පසු, නිම්මාණරතී දෙවියන් අතර උපත ලැබුවෙමි. යනුවෙන් ගාථා දෙකකින් පිළිතුරු දුන්නාය.

619-20. Tattha vaṇṇenāti vaṇṇādisampattiyā. Dassanaṃ nābhijānāmīti ito pubbe tava dassanaṃ nābhijānāmi, tvaṃ mayā na diṭṭhapubbāti attho. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamadassana’’nti. Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamanti kataradevanikāyato āgantvā ‘‘bhadde’’ti nāmena maṃ ālapasi.

619-20. එහි "Vaṇṇena" යනු වර්ණාදි සම්පත්තියෙනි. "Dassanaṃ nābhijānāmi" යනු මීට පෙර ඔබව දුටු බවක් නොදනිමි, මා විසින් ඔබව මීට පෙර දැක නැත යන්න අර්ථයයි. එබැවින් "මෙය පළමු වරට දැකීමයි" (idaṃ paṭhamadassanaṃ) යැයි කීවාය. "Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mama" යනු කුමන දිව්‍ය නිකායක සිට පැමිණ "භද්දා" යන නමින් මට කතා කරන්නේද යන්නයි.

621. Ahaṃ bhaddeti ettha bhaddeti ālapanaṃ. Subhaddāsinti ahaṃ subhaddā nāma tava bhaginī kaniṭṭhikā āsiṃ ahosiṃ, tattha pubbe mānusake bhave sahabhariyā samānabhariyā te tayā ekasseva bhariyā, tava patino eva bhariyā, āsinti attho. Puna bhaddā –

621. "Ahaṃ bhadde" යන්නෙහි "Bhadde" යනු ආමන්ත්‍රණයකි. "Subhaddāsiṃ" යනු මම ඔබේ බාල සහෝදරිය වූ සුභද්දා වීමි යන්නයි. එහි "පෙර මිනිස් ලොවදී සහභාර්යාවක වූ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔබ හා එක්ව එකම ස්වාමියෙකුගේ භාර්යාව වූ බවයි. ඉන්පසු භද්දා දෙවඟන මෙසේ කීවාය:

623.

623.

‘‘Pahūtakatakalyāṇā, te deve yanti pāṇino;

Yesaṃ tvaṃ kittayissasi, subhadde jātimattano.

බොහෝ පින්කම් කළ සත්වයෝ එම දෙවිලොවට පැමිණෙති. සුභද්දාවෙනි, ඔබ අද අපට පවසන ඔබේ එම උපත කුමන දෙවිලොවක එකක්ද?

624.

624.

‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā anusāsitā;

Kīdiseneva dānena, subbatena yasassinī.

ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා, නැතහොත් කාගේ අවවාදයක් නිසා මෙතරම් පැහැපත් වූයෙහිද? කුමන ආකාරයේ දානයක් හෝ යහපත් ව්‍රතයක් නිසා මෙතරම් කීර්තිමත් වූයෙහිද?

625.

625.

‘‘Yasaṃ [Pg.137] etādisaṃ pattā, visesaṃ vipulamajjhagā;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

දෙවතාවියනි, මෙතරම් උසස් සම්පත්තියක් ලබන්නටත්, මෙතරම් සුවිශේෂී වූත් මහත් වූත් තත්ත්වයකට පත්වන්නටත් ඔබ කළ කුමන කර්මයක ඵලයක්දැයි විමසූ මට එය පවසන්න.

Tīhi gāthāhi pucchi. Puna subhaddā –

ගාථා තුනකින් එසේ විමසුවාය. නැවතත් සුභද්දා මෙසේ කීවාය:

626.

626.

‘‘Aṭṭheva piṇḍapātāni, yaṃ dānaṃ adadaṃ pure;

Dakkhiṇeyyassa saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi.

මහානුභාව සම්පන්න දේවිය, මම පෙර ආත්මයේදී පැහැදුණු සිතින්, දක්ෂිණාර්හ වූ මහා සංඝරත්නය උදෙසා සියතින්ම පිණ්ඩපාත දාන අටක් පූජා කළෙමි.

627.

627.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘‘එම (කුසල්) කර්මය නිසා මට මෙබඳු වර්ණයක් (සිරුරු පැහැයක්) ඇති විය... (පෙ)... මාගේ ඒ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.’’

Byākāsi.

මෙසේ ඇය පිළිතුරු දුන්නාය.

623. Tattha pahūtakatakalyāṇā te deve yantīti pahūtakatakalyāṇā mahāpuññā te nimmānaratino deve yanti uppajjanavasena gacchanti pāṇino sattā, yesaṃ nimmānaratīnaṃ devānaṃ antare tvaṃ attano jātiṃ kittayissasi kathesīti yojanā.

623. එහි 'පහූතකතකල්‍යාණා තේ දේවේ යන්ති' යන්නෙහි අර්ථය නම්, බොහෝ යහපත් ක්‍රියා කළා වූ, මහා පුණ්‍යවන්ත වූ සත්ත්වයෝ උපත ලබන ආකාරයෙන් ඒ නිම්මාණරතී දෙවියන් අතරට පැමිණෙති යන්නයි. 'නිම්මාණරතී දෙවියන් අතරේ සිටින ඔබ, ඔබේ උපත පිළිබඳව පවසන්නෙහිද' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

624. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kīdisenevāti evasaddo samuccayattho, kīdisena cāti attho, ayameva vā pāṭho. Subbatenāti sundarena vatena, suvisuddhena sīlenāti attho.

624. 'කේන වණ්ණේන' යනු කිනම් හේතුවක් නිසාද යන්නයි. 'කීදිසේනේව' යන්නෙහි 'ඒව' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එකතු කිරීමේ අර්ථයෙහි) යෙදේ; 'කිනම් දානයක් මගින්ද' යනු එහි අර්ථයයි. නැතහොත් මෙයම පාඨය විය හැකිය. 'සුබ්බතේන' යනු යහපත් ව්‍රතයකින් හෙවත් අතිශයින් පිරිසිදු වූ සීලයකින් යන අර්ථයයි.

626. Aṭṭheva piṇḍapātānīti aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dinnapiṇḍapāte sandhāya vadati. Adadanti adāsiṃ.

626. 'අට්ඨේව පිණ්ඩපාතානි' යන්නෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා අට නමකට පූජා කළ පිණ්ඩපාත දානය අදහස් කරයි. 'අදදන්ති' යනු දුන්නෙමි යන්නයි.

Evaṃ subhaddāya kathite puna bhaddā –

සුභද්‍රා දෙවඟන මෙසේ පැවසූ පසු, නැවතත් භද්‍රා දෙවඟන මෙසේ කීවාය –

629.

629.

‘‘Ahaṃ tayā bahutare bhikkhū, saññate brahmacārayo;

Tappesiṃ annapānena, pasannā sehi pāṇibhi.

‘‘මම පෙර භවයෙහි ඔබ පූජා කළාට වඩා වැඩි භික්ෂූන් පිරිසකට, ඉඳුරන් දමනය කළා වූ උතුම් බඹසර රකින්නා වූ ඒ ස්වාමීන් වහන්සේලාට පහන් සිතින් යුතුව මාගේම දෑතින් අන්නපානයෙන් සංග්‍රහ කළෙමි.

630.

630.

‘‘Tayā bahutaraṃ datvā, hīnakāyūpagā ahaṃ;

Kathaṃ tvaṃ appataraṃ datvā, visesaṃ vipulamajjhagā;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

‘‘ඔබට වඩා වැඩියෙන් දන් දී මම (තාවතිංස නම් වූ) හීන දෙව්ලොවක උපන්නෙමි. ඔබ අඩුවෙන් දන් දී කෙසේ නම් මෙබඳු අතිවිශාල විශේෂ වූ සැපතක් ලැබුවේද? දේවතාවියනි, මා විසින් අසන ලද මේ කරුණ පවසන්න; කිනම් කර්මයක මෙබඳු ඵලයක්ද?’’

Pucchi. Tattha tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Puna subhaddā –

යැයි ඇසුවාය. එහි 'තයා' යන්න පඤ්චමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයකි. නැවත සුභද්‍රා දෙවඟන මෙසේ කීවාය –

631.

631.

‘‘Manobhāvanīyo [Pg.138] bhikkhu, sandiṭṭho me pure ahu;

Tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhamaṃ.

‘‘පෙර මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සිත පහදවන සුලු, මා හඳුනන රේවත නම් වූ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටියහ. මම උන්වහන්සේ ඇතුළු අට නමකට දානය සඳහා ආරාධනා කළෙමි.

632.

632.

‘‘So me atthapurekkhāro, anukampāya revato;

Saṅghe dehīti maṃvoca, tassāhaṃ vacanaṃ kariṃ.

‘‘මාගේ යහපත අපේක්ෂා කළ ඒ රේවත හිමියෝ අනුකම්පා පෙරදැරිව, 'සංඝයා උදෙසා දන් දෙන්න' යැයි මට පැවසූහ. මම උන්වහන්සේගේ වචනය පිළිපැද්දෙමි.

633.

633.

‘‘Sā dakkhiṇā saṅghagatā, appameyye patiṭṭhitā;

Puggalesu tayā dinnaṃ, na taṃ tava mahapphala’’nti. –

‘‘අප්‍රමාණ ගුණැති මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි පිහිටුවා දුන් ඒ සංඝගත දක්ෂිණාව (මහා පිනකි). ඔබ විසින් පුද්ගලයන් උදෙසා දෙන ලද ඒ දානය ඔබට මෙතරම් මහත් ඵල ලැබීමට හේතු වූයේ නැත.’’

Attanā katakammaṃ kathesi.

තමා කළ ඒ පින්කම ඇය මෙසේ පැවසුවාය.

631. Tattha manobhāvanīyoti manavaḍḍhanako uḷāraguṇatāya sambhāvanīyo. Sandiṭṭhoti nimantanavasena bodhito kathito. Tenāha ‘‘tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhama’’nti, taṃ manobhāvanīyaṃ ayyaṃ revataṃ attanaṭṭhamaṃ bhattena ahaṃ nimantesiṃ.

631. එහි 'මනෝභාවනීයෝ' යනු උදාර ගුණයන් නිසා සිත පිනවන, ගෞරවයට පාත්‍ර වූ යන අර්ථයයි. 'සන්දිට්ඨෝ' යනු ආරාධනා කිරීමේ අදහසින් දැනුවත් කරන ලද බවයි. එබැවින් 'මම ඒ සිත පිනවන රේවත ආර්යයන් වහන්සේ ඇතුළු අට නමකට දානයෙන් ආරාධනා කළෙමි' යැයි පැවසුවාය.

632-3. So me atthapurekkhāroti so ayyo revato dānassa mahapphalabhāvakaraṇena mama atthapurekkhāro hitesī. Saṅghe dehīti maṃvocāti ‘‘yadi tvaṃ subhadde aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dātukāmā, yasmā puggalagatāya dakkhiṇāya saṅghagatā eva dakkhiṇā mahapphalatarā, tasmā saṅghe dehi, saṅghaṃ uddissa dānaṃ dehī’’ti maṃ abhāsi. Tanti taṃ dānaṃ.

632-3. 'සෝ මේ අත්ථපුරෙක්ඛාරෝ' යනු ඒ රේවත හිමියෝ දානය මහත් ඵල කර දීමෙන් මාගේ යහපතම ප්‍රාර්ථනා කළ හිතෛෂියෙකු වූ බවයි. 'සංඝේ දේහීති මං වෝචා' යනු 'සුභද්‍රාවෙනි, ඔබ භික්ෂූන් අට නමකට දන් දීමට කැමති නම්, පුද්ගලික දානයට වඩා සංඝගත දක්ෂිණාවම මහත් ඵල වන බැවින්, සංඝයා උදෙසාම මේ දානය පූජා කරන්න' යැයි මට පැවසූ බවයි. 'තං' යනු ඒ දානයයි.

Evaṃ subhaddāya vutte bhaddā tamatthaṃ sampaṭicchantī uttari ca tathā paṭipajjitukāmā –

සුභද්‍රා දෙවඟන මෙසේ පැවසූ විට, භද්‍රා දෙවඟන ඒ කරුණ පිළිගනිමින් මතුයෙහිද ඒ අයුරින්ම පිළිපැදීමට කැමතිව මෙසේ කීවාය –

634.

634.

‘‘Idānevāhaṃ jānāmi, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ;

Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā;

Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti. –

‘‘මහා සංඝරත්නය උදෙසා දෙන දානය මහත් ඵල බව මම දැන්ම දැනගත්තෙමි. මම මනුෂ්‍ය ලෝකයට ගොස්, දානයෙහි අගය දන්නා වූ, මසුරුකම දුරු කළ තැනැත්තියක වී, නොපමාව නැවත නැවතත් සංඝයා උදෙසා දන් පූජා කරන්නෙමි.’’

Gāthamāha. Subhaddā pana attano devalokameva gatā. Atha sakko devānamindo sabbe deve tāvatiṃse attano sarīrobhāsena abhibhuyya virocamānaṃ subhaddaṃ devadhītaraṃ disvā tañca tāsaṃ kathāsallāpaṃ sutvā tāvadeva ca subhaddāya antarahitāya taṃ ‘‘ayaṃ nāmā’’ti ajānanto –

යන ගාථාව පැවසුවාය. සුභද්‍රා දෙවඟන වනාහි ඇගේම දිව්‍ය ලෝකය (නිම්මාණරතිය) බලා පිටත්ව ගියාය. ඉක්බිති දෙවිඳුන් වූ ශක්‍රයා සියලු තාවතිංස වැසි දෙවියන් අභිබවා තම සිරුරු ප්‍රභාවෙන් බැබළෙන්නා වූ සුභද්‍රා දෙවඟන දැක, ඔවුන් දෙදෙනාගේ ඒ සංවාදයත් අසා, එකෙණෙහිම සුභද්‍රාව අතුරුදහන් වූ කල්හි, ඇය කවුරුන්දැයි නොදැන මෙසේ ඇසුවේය –

635.

635.

‘‘Kā [Pg.139] esā devatā bhadde, tayā mantayate saha;

Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocatī’’ti. –

‘‘භද්‍රාවෙනි, ඔබ සමඟ කතාබස් කළ ඒ දේවතාවිය කවුද? ඇය වර්ණයෙන් සියලු තාවතිංස වැසි දෙවියන් අභිබවා බබළන්නීය.’’

Bhaddaṃ pucchi. Sāpissa –

යැයි භද්‍රාගෙන් විමසීය. ඇයද ඔහුට මෙසේ කීවාය –

636.

636.

‘‘Manussabhūtā devinda, pubbe mānusake bhave;

Sahabhariyā ca me āsi, bhaginī ca kaniṭṭhikā,Saṅghe dānāni datvāna, katapuññā virocatī’’ti. –

‘‘දේවේන්ද්‍රයෙනි, ඇය පෙර මනුෂ්‍ය භවයෙහි මනුෂ්‍ය දුවකව සිටියදී මාගේ සහෝදරියක මෙන්ම එකම ස්වාමියා සේවනය කළ බිරිඳක (සහභාර්යාවක) ද වූවාය. ඇය සංඝයා උදෙසා දන් දී ඒ කරන ලද පිනෙන් මෙසේ බබළන්නීය.’’

Kathesi. Atha sakko tassā saṅghagatāya dakkhiṇāya mahapphalabhāvaṃ dassento dhammaṃ kathesi. Tena vuttaṃ –

යැයි පැවසුවාය. ඉක්බිති ශක්‍ර දෙවිඳුන් ඇයට සංඝගත දක්ෂිණාවේ මහත් ඵල බව පෙන්වා දෙමින් ධර්මය දේශනා කළේය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත –

637.

637.

‘‘Dhammena pubbe bhaginī, tayā bhadde virocati;

Yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇaṃ.

‘‘භද්‍රාවෙනි, ඔබේ සහෝදරිය පෙර කරන ලද ඒ ධර්මානුකූල පිනෙන් ඔබට වඩා බබළන්නීය. මක්නිසාද යත්, ඇය අප්‍රමාණ ගුණැති මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි දක්ෂිණාව පිහිටුවා (පූජා කර) ඇති බැවිනි.

638.

638.

‘‘Pucchito hi mayā buddho, gijjhakūṭamhi pabbate;

Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

‘‘මම ගිජ්ජකුළු පර්වතයෙහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කිනම් තැනක දෙන ලද දානයක් මහත් ඵල වන්නේදැයි බෙදා දීමේ (දානයෙහි) විපාකය පිළිබඳව විමසීමි.

639.

639.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

‘‘පින් කැමති, පින්කම් කරන්නා වූ, පින්පල අපේක්ෂා කරන මනුෂ්‍යයන් විසින් දෙනු ලබන දානය කිනම් ස්ථානයක පූජා කළහොත් මහත් ඵල වේද?’’

640.

640.

‘‘Taṃ me buddho viyākāsi, jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ;

Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

‘‘තම කර්මයේ ඵලය මැනවින් දන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, බෙදා දීමේ (දානයෙහි) විපාකය කිනම් තැනකදී මහත් ඵල වන්නේද යන්න මට මෙසේ පැහැදිලි කළහ.

641.

641.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

‘‘මාර්ගයෙහි පිළිපන් පුද්ගලයන් සතර දෙනාද, ඵලයෙහි පිහිටි පුද්ගලයන් සතර දෙනාද යන මොහු ඍජු වූ, ප්‍රඥාවෙන් හා සීලයෙන් යුත් මහා සංඝරත්නයයි.

642.

642.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ.

‘‘පින් කැමති, පින්කම් කරන්නා වූ, පින්පල අපේක්ෂා කරන මනුෂ්‍යයන් විසින් සංඝයා උදෙසා දෙනු ලබන දානය මහත් ඵල මහානිසංස වන්නේය.

643.

643.

‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro;

Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti.

‘‘සැබවින්ම මේ සංඝරත්නය අතිවිශාලය, උතුම් ගුණයෙන් යුක්තය, සාගරය මෙන් අප්‍රමාණය. මහා වීර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ මේ උතුමෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නාහ, ලෝකය ආලෝකවත් කරමින් ධර්මය දේශනා කරන්නාහ.

644.

644.

‘‘Tesaṃ [Pg.140] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ;

Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

‘‘යම් කෙනෙක් සංඝයා උදෙසා දන් දෙත්ද, ඔවුන්ගේ ඒ දීම මැනවින් දෙන ලද්දකි, ඔවුන්ගේ පූජාව මැනවින් පූජා කරන ලද්දකි. මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි පිහිටුවා දෙන ලද ඒ සංඝගත දක්ෂිණාව මහත් ඵල වන බව ලෝකවිදූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි.’’

645.

645.

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

“යමෙක් මෙලොවෙහි මෙවැනි වූ (සංඝයා උදෙසා කළ) පින්කම් සිහිපත් කරමින්, හටගත් සොම්නසින් යුතුව වාසය කරද්ද, ඔවුහු මූලයන් සහිත මසුරුකම නැමති කිලුට දුරු කර, නින්දාවට පත් නොවූවෝ වී ස්වර්ග ලෝකය වෙත පැමිණෙති.”

637. Tattha dhammenāti kāraṇena ñāyena vā. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Idāni taṃ ‘‘dhammenā’’ti vuttakāraṇaṃ dassetuṃ yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇa’’nti vuttaṃ. Appameyyeti guṇānubhāvassa attani katānaṃ kārānaṃ phalavisesassa ca vasena paminituṃ asakkuṇeyye.

637. එහි 'ධම්මේන' යනු කරුණෙන් හෝ න්‍යාය (ක්‍රමය) මගිනි. 'තයා' යනු පංචමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු තෘතීයා විභක්තියකි. දැන් එම 'ධම්මේන' යන්නෙන් පැවසූ කරුණ දැක්වීමට 'යං සංඝම්හි අප්පමෙය්යේ...' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අප්පමෙය්යේ' යනු ගුණානුභාවයෙන් හා තමා විසින් කරන ලද පින්කම්වල විපාක විශේෂයන්ගේ වසයෙන් ප්‍රමාණය කළ නොහැකි වූ (සංඝයා කෙරෙහි) යන්නයි.

638-9. Ayañca attho bhagavato sammukhā ca suto, sammukhā ca paṭiggahitoti dassento ‘‘pucchito’’tiādimāha. Tattha yajamānānanti dadantānaṃ. Puññapekkhāna pāṇinanti anunāsikalopaṃ katvā niddeso, puññaphalaṃ ākaṅkhantānaṃ sattānaṃ. Opadhikanti upadhi nāma khandhā, upadhissa karaṇasīlaṃ, upadhipayojananti vā opadhikaṃ, attabhāvajanakaṃ paṭisandhipavattivipākadāyakaṃ.

638-9. මෙම අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහිම අසන ලද බවත්, ඉදිරියෙහිම පිළිගන්නා ලද බවත් දක්වමින් 'පුච්ඡිතෝ' යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. එහි 'යජමානානං' යනු දන් දෙන්නා වූ (පූජා කරන්නා වූ) යන්නයි. 'පුඤ්ඤපෙක්ඛාන පාණිනං' යනු නිග්ගහීතය ලොප් කර (පාළි රීතියෙන්) දක්වන ලද්දකි; එහි අර්ථය පින් පල අපේක්ෂා කරන සත්ත්වයන්ට යන්නයි. 'ඕපධිකං' යනු උපධි නම් වූ ස්කන්ධයන් ඇති කිරීමට ස්වභාවය ඇති බැවින් හෝ උපධි (ශරීරය) ප්‍රයෝජනය කරගත් බැවින් 'ඕපධික' නම් වේ. එය ආත්මභාවය උපදවන, ප්‍රතිසන්ධි ප්‍රවෘත්ති විපාක ලබා දෙන්නකි.

640. Jānaṃ kammaphalaṃ sakanti sattānaṃ sakaṃ sakaṃ yathāsakaṃ puññaṃ puññaphalañca hatthatale āmalakaṃ viya jānanto. Sakanti vā yakārassa kakāraṃ katvā vuttaṃ, sayaṃ attanāti attho.

640. ‘ජානං කම්මඵලං සකං’ යනු සත්ත්වයන්ගේ තම තමන්ට අයත් වූ පින් සහ පින් පල, අල්ලේ තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් දැනගන්නා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන්නයි. එසේත් නැත්නම් 'සකං' යනු 'ය' අකුරට 'ක' අකුර ආදේශ කිරීමෙන් 'සයං' (තමාම) යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත.

641. Paṭipannāti paṭipajjamānā, maggaṭṭhāti attho. Ujubhūtoti ujupaṭipattiyā ujubhāvaṃ patto dakkhiṇeyyo jāto. Paññāsīlasamāhitoti paññāya sīlena ca samāhito, diṭṭhisīlasampanno ariyāya diṭṭhiyā ariyena sīlena ca samannāgato. Tenāpissa paramatthasaṅghabhāvameva vibhāveti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṅghaṭitattā hi saṅgho[Pg.141]. Atha vā samāhitaṃ samādhi, paññā sīlaṃ samāhitañca assa atthīti paññāsīlasamāhito. Tenassa sīlādidhammakkhandhattayasampannatāya aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ vibhāveti.

641. ‘පටිපන්නා’ යනු මඟඵල ලබා ගැනීම පිණිස පිළිපන්, මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් යන අර්ථයයි. ‘උජුභූතෝ’ යනු සෘජු පිළිවෙතින් යුක්තව සෘජු බවට පැමිණි, දක්ෂිණාවට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාසීලසමාහිතෝ’ යනු ප්‍රඥාවෙන් හා සීලයෙන් යුක්ත වූ, සම්මා දිට්ඨියෙන් හා සීලයෙන් සමන්විත වූ, ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් හා ආර්ය සීලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. එම පදයෙන් ඒ සංඝයාගේ පරමාර්ථ සංඝභාවයම ප්‍රකාශ කරයි. මක්නිසාද යත්, දෘෂ්ටියෙන් හා සීලයෙන් සමාන වූ බැවින් ඒ එක්වීම 'සංඝ' නම් වේ. නැතහොත් සමාහිත යනු සමාධියයි; යමෙකු තුළ ප්‍රඥාව, සීලය හා සමාධිය පවතීද, ඔහු 'පඤ්ඤාසීලසමාහිත' නම් වේ. එම පදයෙන් ඒ සංඝයා වහන්සේ සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් සමන්විත බැවින් අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය ප්‍රකාශ කරයි.

643. Vipulo mahaggatoti guṇehi mahattaṃ gatoti mahaggato, tato eva attani katānaṃ kārānaṃ phalavepullahetutāya vipulo. Udadhīva sāgaroti yathā udakaṃ ettha dhīyatīti ‘‘udadhī’’ti laddhanāmo sāgaro, ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’’tiādinā udakato appameyyo, evamesa guṇatoti attho. Ete hīti hi-saddo avadhāraṇe nipāto, ete eva seṭṭhāti attho. Vuttañhetaṃ –

643. ‘විපුලෝ මහග්ගතෝ’ යනු ගුණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් බැවින් 'මහග්ගත' නම් වේ. එබැවින් තමා කෙරෙහි කළ පින්කම්වල විපාක මහත් වීමට හේතු වන බැවින් 'විපුල' නම් වේ. 'උදධීව සාගරෝ' යනු මෙහි ජලය පවතින බැවින් 'උදධි' නම් වූ සාගරය මෙනි; ජල ප්‍රමාණය අනුව සාගරය මෙතෙකැයි ප්‍රමාණය කළ නොහැකි වන්නා සේ, මෙම සංඝයා වහන්සේද ගුණයන්ගෙන් අප්‍රමාණ වන සේක. 'ඒතේ හී' යන්නෙහි 'හි' ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි වැටේ; මොවුන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති යනු අර්ථයයි. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34; 5.32).

“මහණෙනි, යම් පමණ සංඝයෝ හෝ ගණයෝ වෙත්ද, ඒ සියල්ලන් අතර තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ.”

Naravīrasāvakāti naresu vīriyasampannassa narassa sāvakā. Pabhaṅkarāti lokassa ñāṇālokakarā. Dhammamudīrayantīti dhammaṃ uddisanti. Kathaṃ? Dhammasāminā hi dhammapajjoto ariyasaṅghe ṭhapito.

‘නරවීරසාවකා’ යනු මිනිසුන් අතර වීර්යයෙන් සම්පූර්ණ වූ නරවීර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ යන්නයි. ‘පභංකරා’ යනු ලෝකයාට ඥානාලෝකය ලබා දෙන්නා වූ උතුමන්ය. ‘ධම්මමුදීරයන්ති’ යනු ධර්මය දේශනා කරන, පෙන්වා දෙන (උදෙසන) යන්නයි. ඒ කෙසේද? ධර්මස්වාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ධර්ම ප්‍රදීපය ආර්ය සංඝයා කෙරෙහි තබන ලදී.

644. Ye saṅghamuddissa dadanti dānanti ye sattā ariyasaṅghaṃ uddissa sammutisaṅghe antamaso gotrabhupuggalesupi dānaṃ dadanti, taṃ dānaṃ saṃvibhāgavasena dinnampi sudinnaṃ, āhunapāhunavasena hutampi suhutaṃ, mahāyāgavasena yiṭṭhampi suyiṭṭhameva hoti. Kasmā? Yasmā sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā mahapphalā lokavidūna vaṇṇitāti, lokavidūhi sammāsambuddhehi ‘‘na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ mahapphalataraṃ vadāmi (ma. ni. 3.380). Puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukhaṃ (ma. ni. 2.400; su. ni. 574; mahāva. 300). Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997) ca ādinā mahapphalatā vaṇṇitā pasatthā thomitāti attho.

644. ‘යේ සංඝමුද්දිස්ස දදන්ති දානං’ යනු යම් සත්ත්ව කෙනෙක් ආර්ය සංඝයා උදෙසා සම්මුති සංඝයා විෂයයෙහි, අවම වශයෙන් ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා කෙරෙහි වුවද දන් දෙත්ද, බෙදා දීමේ වසයෙන් දෙන ලද ඒ දානය 'සුදින්න' (මැනවින් දෙන ලද්දක්) වේ. පිළියෙල කර පූජා කිරීමේ වසයෙන් 'සුහුත' (මැනවින් කරන ලද පූජාවක්) වේ. මහා යාගයන්ගේ වසයෙන් 'සුයිට්ඨ' (මැනවින් කරන ලද යාගයක්) ම වේ. ඒ මන්ද? සංඝයා වෙත පැමිණි, සංඝයා කෙරෙහි පිහිටි ඒ දක්ෂිණාව මහා විපාක ඇති බැවිනි. 'ලෝකවිදූහි වණ්ණිතා' යනු ලෝකවිදූ වූ සම්මා සම්බුදුවරුන් විසින් “ආනන්දය, මම කිසිදු අයුරකින් සංඝගත දක්ෂිණාවට වඩා පුද්ගලික දක්ෂිණාව මහත් ඵල යැයි නොකියමි” යනාදී වශයෙන් එහි මහත් ඵල බව වර්ණනා කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද යන්නයි. පින් අපේක්ෂා කරන, පූජා පවත්වන අයට සංඝයා වහන්සේ ප්‍රමුඛයා (මූලිකයා) වන සේක. උන්වහන්සේ ලෝකයාගේ අනුත්තර පින්කෙත වන සේක.

645. Īdisaṃ yaññamanussarantāti etādisaṃ saṅghaṃ uddissa attanā kataṃ dānaṃ anussarantā. Vedajātāti jātasomanassā. Vineyya maccheramalaṃ [Pg.142] samūlanti maccherameva cittassa malinabhāvakaraṇato maccheramalaṃ, atha vā maccherañca aññaṃ issālobhadosādimalañcāti maccheramalaṃ. Tañca avijjāvicikicchāvipallāsādīhi saha mūlehīti samūlaṃ vineyya vinayitvā vikkhambhetvā aninditvā saggamupenti ṭhānanti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

645. ‘ඊදිසං යඤ්ඤමනුස්සරන්තා’ යනු මෙබඳු වූ සංඝයා උදෙසා තමා කළ දානය නැවත නැවත සිහිපත් කරමින් යන්නයි. ‘වේදජාතා’ යනු උපන් සොම්නස් ඇතිව යන්නයි. ‘විනෙය්‍ය මච්ඡේරමලං සමූලං’ යනු මසුරුකමම සිත කිලුටු කරන බැවින් 'මච්ඡේරමල' නම් වේ. නැතහොත් මසුරුකම සහ අනෙකුත් ඊර්ෂ්‍යා, ලෝභ, දෝෂාදී කිලුටු ද 'මච්ඡේරමල' නම් වේ. එය අවිද්‍යාව, විචිකිච්ඡාව, විපල්ලාසය ආදී මූලයන් (හේතු) සමගම දුරු කර, යටපත් කර, කිසිවෙකුගේ නින්දාවට පත් නොවී ස්වර්ගයට පැමිණෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද අයුරින්ම වේ.

Imaṃ pana sabbaṃ pavattiṃ sakko devānamindo ‘‘daddallamānā vaṇṇenā’’tiādinā āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi, āyasmā mahāmoggallāno bhagavato ārocesi, bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosi.

ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් මේ සියලු පුවත 'දද්දල්ලමානා වණ්ණේනා' යනාදී වශයෙන් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට පවසන ලදී. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කරගෙන පැමිණ සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් (යහපත පිණිස) විය.

Daddallavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දද්දල්ල විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Pesavatīvimānavaṇṇanā

7. පේසවතී විමාන වර්ණනාව

Phalikarajatahemajālachannanti pesavatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena magadhesu nālakagāme ekasmiṃ gahapatimahāsārakule pesavatī nāma kulasuṇhā ahosi. Sā kira kassapassa bhagavato yojanike kanakathūpe kayiramāne dārikā hutvā mātarā saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ gantvā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ ime, amma, karontī’’ti? ‘‘Cetiyaṃ kātuṃ suvaṇṇiṭṭhakā karontī’’ti. Taṃ sutvā dārikā pasannamānasā mātaraṃ āha – ‘‘amma, mama gīvāya idaṃ sovaṇṇamayaṃ khuddakapiḷandhanaṃ atthi, imāhaṃ cetiyatthāya demī’’ti. Mātā ‘‘sādhu dehī’’ti vatvā taṃ gīvato omuñcitvā suvaṇṇakārassa hatthe adāsi ‘‘idaṃ imāya dārikāya pariccajitaṃ, imampi pakkhipitvā iṭṭhakaṃ karohī’’ti. Suvaṇṇakāro tathā akāsi. Sā dārikā aparabhāge kālaṃ katvā teneva puññakammena devaloke nibbattitvā sugatiyaṃyeva aparāparaṃ saṃsarantī amhākaṃ bhagavato kāle nālakagāme nibbattā anukkamena dvādasavassikā jātā.

‘ඵලිකරජතහේමජාලඡන්නං’ යනු පේසවතී විමාන කතාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි මගධ දේශයේ නාළක ගමෙහි එක්තරා මහාසාර සිටු කුලයක පේසවතී නම් ලේලියක් වූවාය. ඇයගේ අතීත පුවත මෙසේය: කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ එක් යොදුනක් උසැති රන් සෑය ඉදිකරන කල්හි, ඇය කුඩා දැරියකව තම මව සමග සෑය ඉදිකරන ස්ථානයට ගොස් “මෑණියනි, මොවුහු කුමක් කරත්ද?” යි විමසුවාය. “සෑය බැඳීම සඳහා රන් ගඩොල් සාදන්නාහ” යි පැවසූ කල්හි, එම වචනය ඇසූ දැරිය පැහැදුණු සිතින් යුතුව, “මෑණියනි, මගේ ගෙලෙහි රනින් කළ මේ කුඩා ආභරණය තිබේ, මම මෙය සෑය වෙනුවෙන් පූජා කරමි” යි මවට පැවසුවාය. මව “යහපති, පූජා කරන්න” යි පවසා එය ගෙලෙන් මුදා රන්කරුවා අතට දී “මේ දැරිය විසින් මෙය පරිත්‍යාග කරන ලදී, මෙය ද දමා රන් ගඩොලක් සාදන්න” යි දුන්නාය. රන්කරුවා ද එසේම කළේය. ඒ දැරිය මරණින් මතු එම පින්කම හේතුවෙන්ම දෙව්ලොව උපත ලබා, සුගතියෙහිම නැවත නැවතත් සැරිසරමින් අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි නාළක ගමෙහි උපන්නාය. ක්‍රමයෙන් ඇයට දොළොස් හැවිරිදි විය එළඹුණි.

Sā ekadivasaṃ mātarā pesitaṃ mūlaṃ gahetvā telatthāya aññataraṃ āpaṇaṃ agamāsi. Tasmiñca āpaṇe aññataro kuṭumbiyaputto pitarā [Pg.143] nidahitvā ṭhapitaṃ bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ muttāmaṇiratanāni ca gahetuṃ uddharanto āpaṇiko kammabalena kathalapāsāṇasakkhararūpena upaṭṭhahantāni disvā tato ekadesaṃ ‘‘puññavantānaṃ vasena hiraññasuvaṇṇādi bhavissatī’’ti vīmaṃsituṃ rāsiṃ katvā ṭhapesi. Atha naṃ sā dārikā disvā ‘‘kasmā āpaṇe ratanāni evaṃ ṭhapitāni, nanu nāma sammadeva paṭisāmetabbānī’’ti āha. Āpaṇiko taṃ sutvā ‘‘mahāpuññā ayaṃ dārikā, imissā vasena sabbamidaṃ hiraññādi eva hutvā amhākaṃ viniyogaṃ gamissati, saṅgaṇhissāmi na’’nti cintetvā tassā mātu santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ dārikaṃ mayhaṃ puttassatthāya dehī’’ti vāretvā bahudhanaṃ datvā āvāhavivāhaṃ katvā taṃ attano gehaṃ ānesi. Athassā sīlācāraṃ ñatvā bhaṇḍāgāraṃ vivaritvā ‘‘kiṃ ettha passasī’’ti vatvā tāya ‘‘hiraññasuvaṇṇamaṇimeva rāsikataṃ passāmī’’ti vutte ‘‘etāni amhākaṃ kammabalena antaradhāyantāni tava puññavisesena puna visesāni jātāni, tasmā ito paṭṭhāya imasmiṃ gehe sabbaṃ tvaṃyeva vicārehi, tayā dinnameva mayaṃ paribhuñjissāmā’’ti vatvā tato pabhuti taṃ ‘‘pesavatī’’ti vohariṃsu.

ඇය දිනක් මව විසින් එවනු ලැබ, මුදල් ගෙන තෙල් මිලදී ගැනීම සඳහා එක්තරා වෙළඳසැලකට ගියාය. ඒ වෙළඳසැලෙහි පියා විසින් සඟවා තබන ලද බොහෝ රන්, රිදී, මුතු මැණික් හා රත්නාභරණ ගැනීමට එක්තරා සිටුපුත්‍රයෙකු ඒවා හාරා ගොඩගන්නා කල්හි, එම වෙළෙන්දාට තම කර්ම බලය හේතුවෙන් ඒවා කැබලි, ගල් හා බොරළු මෙන් පෙනෙන්නට විය. එවිට ඔහු ඉන් කොටසක් ගෙන "පින්වන්තයන්ගේ බලයෙන් මේවා රන් රිදී ආදිය වනු ඇත"යි පරීක්ෂා කරනු පිණිස ගොඩක් කොට තැබුවේය. එවිට ඒ දැරිය එය දැක "කුමන කරුණක් නිසා වෙළඳසැලේ රත්නයන් මෙලෙස තබා ඇද්ද? මේවා හොඳින් සුරක්ෂිත කළ යුතු නොවේද?"යි පැවසුවාය. සිටුපුත්‍රයා එය අසා "මේ දැරිය මහත් පින්වන්තියකි. මැයගේ බලයෙන් මේ සියල්ල රන් රිදී ආදියම වී අපගේ පරිභෝජනයට ලැබෙනු ඇත. මම මැයව සරණ පාවා ගන්නෙමි"යි සිතා, ඇයගේ මව වෙත ගොස් "මේ දැරිය මගේ පුතුගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා (බිරිඳක් ලෙස) ලබා දෙන්න"යි ඉල්ලා, බොහෝ ධනය දී ආවාහ විවාහ මංගල්‍යය සිදු කර ඇයව තමන්ගේ නිවසට කැඳවාගෙන ආවේය. පසුව ඇයගේ සිල්වත් හැසිරීම දැන ගබඩාව විවෘත කර "මෙහි කුමක් දකින්නෙහිද?"යි විමසූ විට ඇය "රන්, රිදී හා මැණික් ගොඩක් දකිමි"යි කීවාය. එවිට ඔහු "අපගේ අකුසල කර්ම බලයෙන් මේවා අතුරුදහන්ව තිබුණි, ඔබගේ පින් මහිමයෙන් නැවත මේ විශේෂ සම්පත් පහළ වී ඇත. එබැවින් අද සිට මේ නිවසේ සියලු සම්පත් ඔබම පාලනය කරන්න, ඔබ දෙන දෙයක්ම අපි අනුභව කරන්නෙමු"යි පවසා එතැන් සිට ඇයට "පේසවතී" යැයි කීහ.

Tena ca samayena āyasmā dhammasenāpati attano āyusaṅkhārānaṃ parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayhaṃ mātuyā rūpasāribrāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ datvā parinibbāyissāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā satthu āṇāya mahantaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā anekehi thutisahassehi bhagavantaṃ thometvā yāva dassanavisayātikkamā abhimukhova apakkamitvā puna vanditvā bhikkhusaṅghaparivuto vihārā nikkhamma bhikkhusaṅghassa ovādaṃ datvā āyasmantaṃ ānandaṃ samassāsetvā catassopi parisā nivattetvā anukkamena nālakagāmaṃ patvā mātaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā paccūsasamaye jātovarake parinibbāyi. Parinibbutassa cassa sarīrasakkārakaraṇavasena devā ceva manussā ca sattāhaṃ vītināmesuṃ, agarucandanādīhi hatthasatubbedhaṃ citakamakaṃsu.

එකල ධර්ම සේනාපති වූ ආයුෂ්මත් (සාරිපුත්ත) මහරහතන් වහන්සේ තම ආයු සංස්කාරයන් ගෙවී ඇති බව දැන, "මාගේ මෑණියන් වූ රූපසාරී බැමිණියට මා ඇති දැඩි කිරීමේ ණය ගෙවා පිරිනිවන් පාන්නෙමි"යි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ පිරිනිවන් පෑමට අවසර ගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නියමය පරිදි මහත් වූ ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වා, දහස් ගණන් ස්තෝත්‍රවලින් බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට, පෙනෙන තෙක් මානයෙන් ඔබ්බට යන තෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙසටම මුහුණලා ගොස්, නැවත වැඳ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා විහාරයෙන් පිටත්ව භික්ෂු සංඝයාට අවවාද දී, ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් අස්වසා, සිව්වනක් පිරිස ආපසු හරවා ක්‍රමයෙන් නාලක ගමට පැමිණ මෑණියන් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා අලුයම් කාලයේ තමන් උපන් කාමරයේදීම පිරිනිවන් පා වදාළ සේක. පිරිනිවන් පෑ ඒ රහතන් වහන්සේගේ ශරීරයට සත්කාර පූජා කිරීම් වශයෙන් දෙවියෝ ද මිනිස්සු ද සත් දිනක් ගත කළහ. අගිල්, සඳුන් ආදියෙන් අසූ රියන් උසැති දර සෑයක් කළහ.

Pesavatīpi therassa parinibbānaṃ sutvā ‘‘gantā pūjessāmī’’ti suvaṇṇapupphehi gandhajātehi ca pūritāni caṅkoṭakāni gāhāpetvā gantukāmā [Pg.144] sasuraṃ āpucchitvā tena ‘‘tvaṃ garubhārā, tattha ca mahājanasammaddo, pupphagandhāni pesetvā idheva hohī’’ti vuttāpi saddhājātā ‘‘yadipi me tattha jīvitantarāyo siyā, gantāva pūjāsakkāraṃ karissāmī’’ti taṃ vacanaṃ aggahetvā saparivārā tattha gantvā gandhapupphādīhi pūjetvā katañjalī aṭṭhāsi. Tasmiñca samaye theraṃ pūjetuṃ āgatānaṃ rājaparisānaṃ hatthī matto hutvā taṃ padesaṃ upagañchi. Taṃ disvā maraṇabhayabhītesu manussesu palāyantesu janasammaddena patitaṃ pesavatiṃ mahājano akkamitvā māresi. Sā pūjāsakkāraṃ katvā theragatāya saddhāya sampannacittā eva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi.

පේසවතී ද තේරුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම අසා "මම ගොස් පූජා කරන්නෙමි"යි රන් මල් හා සුවඳ වර්ග පිරවූ වට්ටි ගෙන්වා ගෙන යාමට කැමතිව තම මාමණ්ඩියගෙන් අවසර ඉල්ලුවාය. එවිට ඔහු "ඔබ ගැබ්බරව සිටින්නීය, එහි මහත් ජන සමූහයක් රැස්ව සිටිති, සුවඳ මල් පූජා කිරීමට යවා ඔබ මෙහිම නවතින්න"යි කී නමුත් ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ ඇය "එහිදී මගේ ජීවිතයට අනතුරක් වුවද, මම ගොස්ම පූජා සත්කාර කරන්නෙමි"යි ඔහුගේ වචනය නොපිළිගෙන පිරිස සමඟ එහි ගොස් සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ සිටියාය. ඒ අවස්ථාවේදී තේරුන් වහන්සේට පූජා කිරීමට පැමිණි රාජකීය පිරිසගේ ඇත් රජෙක් මත් වී ඒ ප්‍රදේශයට පැමිණියේය. එය දැක මරණ බියෙන් මිනිසුන් පලායද්දී, ජන සමූහයාට තෙරපී බිම වැටුණු පේසවතියව මහජනයා පෑගීමෙන් ඇය මරණයට පත් වූවාය. ඇය පූජා සත්කාර කොට තේරුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු ශ්‍රද්ධාවන්ත සිතින්ම කළුරිය කර තාවතිංසා භවනයෙහි උපන්නාය. ඇයට දහසක් දිව්‍ය අංගනාවෝ පිරිවර වූහ.

Sā tāvadeva attano dibbasampattiṃ oloketvā ‘‘kīdisena nu kho puññena mayā esā laddhā’’ti, tassā hetuṃ upadhārentī theraṃ uddissa kataṃ pūjāsakkāraṃ disvā, ratanattaye abhippasannamānasā satthāraṃ vandituṃ accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā sumahatiyā deviddhiyā cando viya ca sūriyo viya ca dasa disā obhāsayamānā saha vimānena āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato samīpe nisinno bhagavantaṃ evamāha ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā imissā devatāya katakammaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha āyasmā vaṅgīso tāya devatāya katakammaṃ pucchitukāmo paṭhamaṃ tāvassā vimānaṃ saṃvaṇṇento āha –

ඇය එකෙණෙහිම තමාගේ දිව්‍ය සම්පත් දෙස බලා "කුමන පිනකින් මට මෙය ලැබුණේ දැ?"යි එහි හේතුව සොයා බලන විට, තේරුන් වහන්සේ උදෙසා කළ පූජා සත්කාරය දැක, තෙරුවන් කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු සිතින් යුතුව ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳීමට දහසක් දිව්‍ය අංගනාවන් පිරිවරා, කරත්ත හැටක් බර ආභරණවලින් සැරසුණු සිරුරින් යුක්තව, ඉතා මහත් වූ දිව්‍ය සෘද්ධියෙන් සඳු මෙන් ද හිරු මෙන් ද දස දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් විමානය සමඟ පැමිණ විමානයෙන් බැස බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ ඇඳිලි බැඳගෙන සිටියාය. එකල ආයුෂ්මත් වංගීස තේරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ වැඩ හිඳ බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, මේ දෙවඟන කළ පින විමසීමට මට වැටහේ." "වංගීසය, ඔබට එය වැටහේවා"යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. එවිට ආයුෂ්මත් වංගීස තේරුන් වහන්සේ ඒ දෙවඟන කළ පින විමසනු කැමතිව පළමුව ඇයගේ විමානය වර්ණනා කරමින් මෙසේ පැවසූහ:

646.

646.

‘‘Phalikarajatahemajālachannaṃ, vividhacitratalamaddasaṃ surammaṃ;

Byamhaṃ sunimmitaṃ toraṇūpapannaṃ, rucakupakiṇṇamidaṃ subhaṃ vimānaṃ.

"පළිඟු, රිදී හා රන් දැල්වලින් වැසුණු, විවිධ අලංකාර තලයන්ගෙන් යුත්, ඉතා රමණීය වූ, මැනවින් නිර්මිත තොරණින් යුත්, රන් වැලි විසිරුණු ශෝභන වූ මේ විමානය මම දකිමි."

647.

647.

‘‘Bhāti ca dasa disā nabheva suriyo, sarade tamonudo sahassaraṃsī;

Tathā tapati midaṃ tava vimānaṃ, jalamiva dhūmasikho nise nabhagge.

"සරත් කාලයේ අඳුර දුරු කරන දහසක් රැස් විහිදුවන හිරු මෙන් දස දිසාවන් බබළවයි. එලෙසම මේ ඔබේ විමානය රාත්‍රියේ අහස් තලයෙහි දිළිසෙන ගින්නක් මෙන් බබළයි."

648.

648.

‘‘Musatīva [Pg.145] nayanaṃ sateratāva, ākāse ṭhapitamidaṃ manuññaṃ;

Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ, iddhaṃ indapuraṃ yathā tavedaṃ.

"අහසෙහි පිහිටි සිත්කලු වූ මේ විමානය විදුලියක් මෙන් ඇස් නිලංකාර කරයි. වීණා, මෘදංග හා බෙර ආදියේ හඬින් නිබඳව නාද වන ඔබේ මේ විමානය සක් දෙවිඳුගේ පුරයක් මෙන් සමෘද්ධිමත්ය."

649.

649.

‘‘Padumakumuduppalakuvalayaṃ, yodhikabandhukanojakā ca santi;

Sālakusumitapupphitā asokā, vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ.

"මෙහි පියුම්, සුදු නෙලුම්, මානෙල් හා නිල් නෙලුම් ද, යොධිකා, වද හා නාගලතා මල් ද ඇත. පිපුණු සල් මල් හා අසෝක මල් ද ඇති අතර, විවිධ උතුම් වෘක්ෂයන්ගේ සුවඳින් මේ විමානය පිරී පවතී."

650.

650.

‘‘Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā, kusakasuphullitalatāvalambinīhi;

Maṇijālasadisā yasassinī, rammā pokkharaṇī upaṭṭhitā te.

"ප්‍රසිද්ධ දෙවඟන, සලල, ලබුජ හා භුජක වෘක්ෂයන්ගෙන් යුත්, මැනවින් පිපුණු ලතාවන්ගෙන් ලඹ දෙන, මැණික් දැලකට බඳු වූ රමණීය පොකුණක් ඔබ අසල පිහිටා තිබේ."

651.

651.

‘‘Udakaruhā ca yetthi pupphajātā, thalajā ye ca santi rukkhajātā;

Mānusakāmānussakā ca dibbā, sabbe tuyhaṃ nivesanamhi jātā.

"මෙහි ජලයෙහි හටගත් යම් මල් වර්ග ඇත්ද, ගොඩබිමෙහි හටගත් යම් වෘක්ෂ ජාතීන් ඇත්ද, මිනිස් ලොවට අයිති වූ ද දිව්‍ය ලොවට අයිති වූ ද ඒ සියලු දිව්‍යමය වෘක්ෂයෝ ඔබේ නිවසෙහි හටගෙන ඇත."

652.

652.

‘‘Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapannā;

Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsiḷārapamhe’’ti.

"ඇසිපිය හෙළන නෙත් ඇති දෙවඟන, මේ කිනම් සංයමයක හා දමනයක විපාකයක්ද? කිනම් කර්ම ඵලයකින් ඔබ මෙහි උපන්නේද? මේ විමානය ඔබට ලැබුණේ කෙසේද? මා පිළිවෙළින් ඇසූ ඒ කරුණු මට පවසන්න."

646. Tattha phalikarajatahemajālachannanti phalikamaṇīhi rajatahemajālehi ca chāditaṃ, phalikamaṇimayāhi bhittīhi rajatahemamayehi jālehi ca samantato heṭṭhā ca upari ca chāditaṃ, vividhavaṇṇānaṃ vicittasannivesānañca talānaṃ bhūmīnaṃ vasena vividhacitratalaṃ addasaṃ passiṃ. Surammanti suṭṭhu ramaṇīyaṃ. Viharitukāmā vasanti etthāti byamhaṃ, bhavanaṃ. Toraṇūpapannanti vividhamālākammādivicittena sattaratanamayena toraṇena upetaṃ. Toraṇanti vā dvārakoṭṭhakapāsādassa nāmaṃ, tena ca anekabhūmakena [Pg.146] vicittākārena taṃ vimānaṃ upetaṃ. Rucakupatiṇṇanti suvaṇṇavālikāhi okiṇṇaṅgaṇaṃ. Vālikasadisā hi suvaṇṇakhaṇḍā rucā nāma, rucameva rucakanti vuttaṃ. Subhanti sobhati, suṭṭhu bhātīti vā subhaṃ. Vimānanti visiṭṭhamānaṃ, pamāṇato mahantanti attho.

646. එහි 'ඵලිකරජතහේමජාලඡන්නං' යනු පළිඟු මැණික්වලින් ද රන් රිදී දැල්වලින් ද වැසුණු යන අර්ථයයි. පළිඟු මැණික්වලින් නිමවූ බිත්තිවලින් ද රන් රිදීවලින් නිමවූ දැල්වලින් ද හාත්පසින් ද, යටින් හා උඩින් ද වසන ලද, විවිධ වර්ණවලින් හා විසිතුරු ලෙස පිහිටි තලයන් හා බිම්වලින් විසිතුරු වූ විමානය මම දුටුවෙමි. 'සුරම්මං' යනු ඉතා රමණීය වූ යන්නයි. වාසය කිරීමට කැමති දිව්‍ය පුත්‍රයන් හා දිව්‍ය දූවරුන් එහි වසන බැවින් එය 'බ්‍යම්හ' නම් වේ, එනම් භවනය හෙවත් වාසස්ථානයයි. 'තෝරණූපපන්නං' යනු සත්රුවනින් නිමවූ විවිධ මල්කම් ආදියෙන් විසිතුරු වූ තොරණින් යුක්ත වූ යන්නයි. නැතහොත් 'තොරණ' යනු ප්‍රාසාදයේ ද්වාර කෝෂ්ඨකයට (පියස්ස සහිත දොරටුවට) නමකි. බොහෝ මහල් මට්ටම්වලින් හා විසිතුරු ආකාරයෙන් යුක්ත වූ ඒ ද්වාර කෝෂ්ඨකයෙන් ඒ විමානය සමන්විත වේ. 'රුචකුපතිණ්ණං' යනු රන්වැලි ඉසින ලද මිදුලක් ඇති බවයි. වැලි වැනි වූ රන් කැබලි 'රුච' නම් වේ. එම රන් කැබලිමය 'රුචක' යනුවෙන් ද පවසන ලදී. 'සුභං' යනු ශෝභමාන වන බැවින් හෝ මැනවින් බබළන බැවින් 'සුභ' නම් වේ. 'විමානං' යනු ප්‍රමාණයෙන් ඉතා විශාල වූ, මැනවින් මනින ලද (විශිෂ්ට ලෙස නිර්මිත) විමානය යන අර්ථයයි.

647. Bhātīti jotati ujjalati. Nabheva suriyoti ākāse ādicco viya. Saradeti saradasamaye. Tamonudoti andhakāraviddhaṃsano. Tathā tapati midanti yathā saradakāle sahassaraṃsī sūriyo, tathā tapati dibbati idaṃ tava vimānaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Jalamiva dhūmasikhoti jalanto aggi viya. Aggi hi tassa aggato dhūmo paññāyatīti ‘‘dhūmasikho dhūmaketū’’ti ca vuccati. Niseti nisati, rattiyanti attho. Nabhaggeti nabhakoṭṭhāse, ākāsapadeseti vuttaṃ hoti. ‘‘Nagagge’’ti vā pāṭho, pabbatasikhareti attho. Idaṃ tava vimānanti yojanā.

647. 'භාති' යනු බබළයි, ජ්වලිත වෙයි යන්නයි. 'නභේව සුරියෝ' යනු අහසෙහි සූර්යයා මෙනි. 'සරදේ' යනු සරත් සමයෙහි යන්නයි. 'තමෝනුදෝ' යනු අඳුර දුරු කරන්නා වූ යන්නයි. සරත් සමයේ රශ්මි මාලා දහසකින් යුත් සූර්යයා බබළන්නා සේ, ඔබගේ මේ විමානය බබළයි, දිව්‍යමය තේජසින් බැබළෙයි. මෙහි 'ම' යන්න පද සන්ධි කිරීම සඳහා යොදා ඇත. 'ජලමිව ධූමසිඛෝ' යනු ඇවිළෙන ගින්නක් මෙනි. ගින්නෙහි කෙළවරින් දුම පෙනෙන බැවින් එයට 'ධූමසිඛ' හෝ 'ධූමකේතු' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිසේ' යනු රාත්‍රියෙහි යන අර්ථයයි. 'නභග්ගේ' යනු අහසෙහි, ආකාශ ප්‍රදේශයෙහි යන්නයි. 'නගග්ගේ' යනුවෙන් පාඨයක් ඇති විට එහි අර්ථය 'කඳු මුදුනක' යන්නයි. 'මේ ඔබගේ විමානයයි' යන්න මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

648. Musatīva nayananti ativiya attano pabhassaratāya paṭihanantaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ adentaṃ olokentānaṃ cakkhuṃ musati viya. Tenāha ‘‘sateratāvā’’ti, vijjulatā viyāti attho. Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhanti mahatīādivīṇānaṃ bheriādipaṭahānaṃ hatthatāḷakaṃsatāḷānañca saddehi ghositaṃ ekaninnādaṃ. Iddhanti devaputtehi devadhītāhi dibbasampattiyā ca samiddhaṃ. Indapuraṃ yathāti sudassananagaraṃ viya.

648. 'මුසතීව නයනං' යනු එහි ඇති අධික ප්‍රභාස්වර බව නිසා බලන්නන්ගේ ඇස් නිලංකාර කරමින්, දැකීමේ කාර්යය කිරීමට ඉඩ නොදී ඇස් සොරා ගන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'විදුලියක් වැනි' යන අර්ථයෙන් 'සතේරතාවා' යයි කියන ලදී. 'වීණාමුරජසම්මතාළඝුට්ඨං' යනු මහතී ආදී වීණාවන්ගේ ද, බෙර ආදී තූර්ය වාදනයන්ගේ ද, අත්පොළසන් හා ලෝහ තාලම්පටවල හඬින් ද එකම ඝෝෂාවක් නඟන බවයි. 'ඉද්ධං' යනු දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගෙන්, දිව්‍ය දූවරුන්ගෙන් හා දිව්‍ය සම්පත්වලින් පිරී පවතින බවයි. 'ඉන්දපුරං යථා' යනු ශක්‍ර දෙවියන්ගේ සුදර්ශන නගරය මෙනි.

649. Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca padumakumuduppalakuvalayanti ekattavasena vuttaṃ. Atthīti vacanaṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Tattha padumaggahaṇena puṇḍarīkampi gahitaṃ, kumudaggahaṇena setarattabhedāni sabbāni kumudāni, uppalaggahaṇena rattauppalaṃ sabbā vā uppalajāti, kuvalayaggahaṇena nīluppalameva gahitanti veditabbaṃ. Yodhikabandhukanojakā ca santīti ca-kāro nipātamattaṃ, yodhikabandhujīvakaanojakarukkhā ca santīti attho. Keci ‘‘anojakāpi santī’’ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘anojakāpīti vuttaṃ hotī’’ti atthaṃ vadanti. Sālakusumitapupphitā asokāti sālā kusumitā pupphitā asokāti yojetabbaṃ[Pg.147]. Vividhadumaggasugandhasevitamidanti nānāvidhānaṃ uttamarukkhānaṃ sobhanehi gandhehi sevitaṃ paribhāvitaṃ idaṃ te vimānanti attho.

649. පියුම්, සුදු නෙළුම්, මහනෙළුම් සහ නිල් මහනෙළුම් යන මේවා සමූහයක් ලෙස ගෙන එකවචනයෙන් පවසා ඇත. 'අත්ථි' (ඇත) යන පදය මෙහි අර්ථයට අනුකූලව යොදාගත යුතුය. එහි 'පදුම' යන්නෙන් සුදු නෙළුම් (පුණ්ඩරීක) ද, 'කුමුද' යන්නෙන් සුදු හා රතු සියලු කුමුදු වර්ග ද, 'උප්පල' යන්නෙන් රතු මහනෙළුම් හෝ සියලු මහනෙළුම් වර්ග ද, 'කුවලය' යන්නෙන් නිල් මහනෙළුම් ද අදහස් වේ. 'යෝධික' (සමන් පිච්ච), 'බන්ධුක' (වද මල්) සහ 'අනෝජක' (අනෝජ) යන ගස් ද පවතී. මෙහි 'ච' යන්න නිපාත පදයකි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් 'අනෝජක ද පවතී' යන පාඨය පවසති. 'සාල' (සල්) ගස් ද මල් පිපුණු 'අසෝක' ගස් ද පවතී. 'විවිධදුමග්ගසුගන්ධසේවිතමිදං' යනු විවිධ වර්ගයේ උතුම් වෘක්ෂයන්ගේ සොඳුරු සුවඳින් ඔබගේ මේ විමානය සුවඳවත් වී ඇති බවයි.

650. Saḷalalabujabhujakasaṃyuttāti tīre ṭhitehi saḷalehi labujehi bhujakarukkhehi ca sahitā. Bhujako nāma eko sugandharukkho devaloke ca gandhamādane ca atthi, aññattha natthīti vadanti. Kusakasuphullitalatāvalambinīhīti kusakehi tālanāḷikerādīhi tiṇajātīhi olambamānāhi santānakavalliādīhi suṭṭhu kusumitalatāhi ca saṃyuttāti yojanā. Maṇijālasadisāti maṇijālasadisajalā. ‘‘Maṇijalasadisā’’tipi pāḷi, maṇisadisajalāti attho. Yasassinīti devatāya ālapanaṃ. Upaṭṭhitā teti yathāvuttaguṇā ramaṇīyā pokkharaṇī tava vimānasamīpe ṭhitā.

650. 'සළලලබුජභුජකසංයුත්තා' යනු ඉවුරෙහි පිහිටි සලල, ලබුජ (නික) සහ භුජක යන ගස්වලින් යුක්ත බවයි. 'භුජක' යනු දිව්‍ය ලෝකයෙහි හා ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි පමණක් ඇති එක්තරා සුවඳවත් වෘක්ෂයකි, එය අන් තැනක නැතැයි කියනු ලැබේ. 'කුසකසුඵුල්ලිතලතාවලම්බිනීහි' යනු තල්, පොල් ආදී තෘණ ජාතීන්ගෙන් ද, එල්ලී වැටෙන සන්තානක වැල් ආදී මැනවින් පිපුණු වැල්වලින් ද යුක්ත වූ යන්නයි. 'මණිජාලසදිසා' යනු මැණික් දැලක් බඳු පැහැදිලි ජලය ඇති බවයි. 'මණිජලසදිසා' යන පාඨයේ අර්ථය ද මැණික් වැනි ජලය ඇති බවයි. 'යසස්සිනී' යනු දේවතාවියට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. 'උපට්ඨිතා තේ' යනු ඉහත කී ගුණාංගවලින් යුත් රමණීය පොකුණක් ඔබගේ විමානය අසල පවතින බවයි.

651. Udakaruhāti yathāvutte padumādike sandhāya vadati. Yetthīti ye atthi. Thalajāti yodhikādikā. Ye ca santīti ye aññepi rukkhajātā pupphūpagā ca phalūpagā ca, tepi tava vimānasamīpe santiyeva.

651. 'උදකරුහා' යනු ජලයෙහි හටගත් ඉහත කී නෙළුම් ආදී මල් ගැනයි. 'යේත්ථි' යනු 'යේ අත්ථි' (යම් වෘක්ෂයෝ වෙත්ද) යන්නයි. 'ථලජා' යනු ගොඩබිම හටගන්නා සමන්පිච්ච ආදියයි. මල් හටගන්නා හා ගෙඩි හටගන්නා තවත් යම් වෘක්ෂ ජාතීහු වෙත්ද, ඒ සියල්ල ඔබගේ විමානය අසල පවතී.

652. Kissa saṃyamadamassayaṃ vipākoti kāyasaṃyamādīsu kīdisassa saṃyamassa, indriyadamanādīsu kīdisassa damassa ayaṃ vipāko. Kenāsīti aññameva upapattinibbattakaṃ, aññaṃ upabhogasukhanibbattakaṃ hotīti ‘‘kenāsi kammaphalenidhūpapannā’’ti vatvā puna ‘‘yathā ca te adhigatamidaṃ vimāna’’nti āha. Tattha kammaphalenāti kammaphalena vipaccituṃ āraddhenāti vacanaseso, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tadanupadaṃ avacāsīti taṃ kammaṃ mayā vuttapadassa anupadaṃ anurūpapadaṃ katvā katheyyāsi. Aḷārapamheti bahalasaṃhatapakhume, gopakhumeti adhippāyo.

652. 'කිස්ස සංයමදමස්සයං විපාකෝ' යනු කාය සංයමය ආදියේ දී කිනම් සංයමයක, ඉන්ද්‍රිය දමනය ආදියේ දී කිනම් දමනයක විපාකයක් ද යන්නයි. 'කේනාසි' යනු උපත ලබා දෙන කර්මය එකක් වන අතර සම්පත් අනුභව කිරීමට ලැබෙන කර්මය තවකක් වන බැවින් 'කිනම් කර්ම ඵලයකින් මෙහි උපන්නෙහිද?' කියා පවසා, නැවත 'ඔබ මේ විමානය ලැබුවේ කෙසේද?' යි විමසන ලදී. 'කම්මඵලේන' යනු විපාක දීමට පටන් ගත් කර්ම ඵලයෙනි. 'තදනුපදං අවචාසි' යනු මා ඇසූ ප්‍රශ්නයට අනුකූල වන පරිදි ඒ කර්මය පවසන්න යන්නයි. 'ආළාරපම්හේ' යනු ඝන වූ මැනවින් පිහිටි ඇසිපිය ඇති, වසු පැටියෙකුගේ ඇසිපිය වැනි සොඳුරු ඇසිපිය ඇති දේවතාවිය යන අදහසයි.

Atha devatā āha –

ඉක්බිති දේවතාවිය මෙසේ කීවාය -

653.

653.

‘‘Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, koñcamayūracakora saṅghacaritaṃ;

Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ, dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ.

“ස්වාමීනි, ක්‍රෞංච පක්ෂීන්, මයුරන්, චකෝර පක්ෂීන් ආදී පක්ෂි සමූහයා ගැවසෙන, දිව්‍යමය හංසරාජයන් හැසිරෙන, වටු, කොවුල් ආදී පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් ගිගුම් දෙන මේ විමානය මා ලැබූ ආකාරය (පවසන්නෙමි).”

654.

654.

‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhā[Pg.148], pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ;

Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, taṃ te pavedayāmi suṇohi bhante.

“විවිධ වර්ගයේ පිපුණු මල්වලින් හා වෘක්ෂයන්ගෙන් විසිතුරු වූ, පලොල්, දඹ හා අසෝක ගස්වලින් යුත් මේ විමානය මා ලැබූ ආකාරය, ස්වාමීනි, මම ඔබට පවසමි, එය අසා වදාරනු මැනව.”

655.

655.

‘‘Magadhavarapuratthimena, nālakagāmo nāma atthi bhante;

Tattha ahosiṃ pure suṇisā, pesavatīti tattha jāniṃsu mamaṃ.

“ස්වාමීනි, උතුම් වූ මගධ රටට නැගෙනහිරින් නාළක නම් ගමක් ඇත. එහි පෙර භවයේ දී මම එක්තරා ගෘහපති කුලයක ලේලියක් වී උපන්නෙමි. එහි මිනිස්සු මාව 'පේසවතී' යන නමින් හැඳින්වූහ.”

656.

656.

‘‘Sāhamapacitatthadhammakusalaṃ, devamanussapūjitaṃ mahantaṃ;

Upatissaṃ nibbutamappameyyaṃ, muditamanā kusumehi abbhukiriṃ.

“අර්ථයෙහි හා ධර්මයෙහි අතිශයින් දක්ෂ වූ, දෙවි මිනිසුන් විසින් පුදන ලද, මහා ගුණැති, කෙලෙස් නිවා දැමූ, අප්‍රමාණ ගුණැති ඒ උපතිස්ස (සාරිපුත්ත) මහරහතන් වහන්සේව මම පහන් වූ සිතින් මල්වලින් පිදුවෙමි.”

657.

657.

‘‘Paramagatigatañca pūjayitvā, antimadehadharaṃ isiṃ uḷāraṃ;

Pahāya mānusakaṃ samussayaṃ, tidasagatā idha māvasāmi ṭhāna’’nti.

“පරම ශාන්තියට පත් වූ, අවසාන දේහය දරන්නා වූ, උදාර වූ ඒ ඉසිවරයාණන් පුදා, මම මානුෂීය ශරීරය අත්හැර තව්තිසා දෙව්ලොවට පැමිණ මෙහි මෙම විමානයෙහි වාසය කරමි.”

653. Tattha koñcamayūracakorasaṅghacaritanti sārasasikhaṇḍikumbhakārakukkuṭagaṇehi tattha tattha vicaritaṃ. Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇanti udake pilavitvā vicaraṇato ‘‘pilavā’’ti laddhanāmehi udakasakuṇehi haṃsarājehi ca tahiṃ tahiṃ vicaritaṃ. Dijakāraṇḍavakokilābhinaditanti kāraṇḍavehi kādambehi kokilehi aññehi ca dijehi abhināditaṃ.

653. එහි 'කෝඤ්චමයූරචකෝරසංඝචරිතං' යනු කොක්, මයුර, චකෝර පක්ෂි සමූහයා විසින් ඒ ඒ තැන්හි සැරිසරන ලද යන අර්ථයයි. 'දිබ්බපිලවහංසරාජචිණ්ණං' යනු දියෙහි පාවෙමින් හැසිරෙන බැවින් 'පිලව' යන නම ලැබූ දිය පක්ෂීන් විසින් ද, හංස රාජයන් විසින් ද ඒ ඒ තැන්හි සැරිසරන ලද යන්නයි. 'දිජකාරණ්ඩවකෝකිලාභිනදිතං' යනු දියකාවුන්, බටගොයන්, කොවුලන් සහ අනෙකුත් පක්ෂීන් විසින් මනාකොට නාද පවත්වන ලද යන්නයි.

654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhāti nānāvidhasākhāpasākhavantā nānāpuppharukkhā nānāsantānakapuppharukkhā, tehi vividhaṃ cittākāraṃ vicittasannivesaṃ nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Vividha’’nti hi vattabbe ‘‘vividhā’’ti vuttaṃ. Santānakāti hi kāmavalliyo, nānāvidhapuppharukkhā ca vividhā ettha santi[Pg.149], tehi vā vividhanti nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavanta’’nti ca keci paṭhanti. Tehi ‘‘puppharukkhā santī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Puppharukkhā’’ti vā avibhattikaniddeso, puppharakkhanti vuttaṃ hoti.

654. 'නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා' යනු විවිධ අතුපතරින් යුත් සන්තානක වැල් සහ නානාප්‍රකාර මල් ගස්වලින් යුක්ත වූ, විවිධ විසිතුරු ස්වභාවයක් ඇති බවයි. 'විවිධං' යන්නට 'විවිධා' යැයි පවසන ලදී. සන්තානක වැල් යනු දිව්‍ය පුත්‍රයන් හා දිව්‍ය අප්සරාවන් ප්‍රාර්ථනා කරන වැල් වර්ගයකි. මෙහි විවිධ වූ එම සන්තානක වැල් සහ විවිධ මල් ගස් ඇත. එබැවින් 'නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා' නම් වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධං පාටලිජම්බුඅසෝකරුක්ඛවන්තං' ලෙස ද කියති. එම පද සමඟ 'පුප්ඵරුක්ඛා සන්ති' යන පදය ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම් පළොල්, දඹ, අසෝක ආදී වෘක්ෂයන්ගෙන් යුත් මල් ගස් එහි ඇති බවයි. 'පුප්ඵරුක්ඛා' යන්න විභක්ති රහිත නිදේශයක් වන අතර එයින් 'පුප්ඵරුක්ඛං' යන්න අදහස් වේ.

655. Magadhavarapuratthimenāti magadhavare puratthimena, abhisambodhiṭṭhānatāya uttame magadharaṭṭhe puratthimadisāya. Tattha ahosiṃ pure suṇisāti pubbe ahaṃ tasmiṃ nālakagāme ekasmiṃ gahapatikule suṇisā suṇhā ahosiṃ.

655. 'මගධවරපුරත්ථිමේන' යනු උතුම් මගධ දේශයේ නැගෙනහිර දිශාවෙන් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් අභිසම්බෝධි ස්ථානය වූ උතුම් මගධ රටේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි යන්නයි. 'තත්ථ අහෝසිං පුරේ සුණිසා' යනු පෙර ආත්මයක මා ඒ නාළක ගමෙහි එක්තරා ගෘහපති කුලයක ලේලියකව සිටියෙමි යන්නයි.

656. Sāti sayaṃ. Atthe ca dhamme ca kusaloti atthadhammakusalo, bhagavā. Apacito atthadhammakusalo etenāti apacitatthadhammakusalo, dhammasenāpati, taṃ. Apacitaṃ vā apacayo, nibbānaṃ, tasmiṃ avasiṭṭhaatthadhamme ca kusalaṃ, apacite vā pūjanīye atthe dhamme nirodhe magge ca kusalaṃ. Mahantehi uḷārehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahantaṃ. Kusumehīti ratanamayehi itarehi ca kusumehi.

656. 'සා' යනු ඇය විසින් ම (තමා විසින් ම) යන්නයි. අර්ථයෙහි ද ධර්මයෙහි ද දක්ෂ වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අත්ථධම්මකුසල' නම් වන සේක. ඒ අර්ථධර්මයන්හි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගරු කළ බැවින් උන්වහන්සේ (සාරිපුත්ත හිමියෝ) 'අපචිතත්ථධම්මකුසල' නම් වෙති. එනම් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ ය. එසේත් නැතහොත් 'අපචය' නම් වූ නිර්වාණයෙහි ද අනෙකුත් අර්ථ ධර්මයන්හි ද දක්ෂ වූ, නැතහොත් පූජනීය වූ නිරෝධ සත්‍යය සහ මාර්ග සත්‍යයෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. මහත් වූ උදාර වූ ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'මහන්තං' නම් වේ. 'කුසුමේහි' යනු රත්නමය වූ ද අනෙකුත් වූ ද මල්වලින් යන්නයි.

657. Paramagatigatanti anupādisesanibbānaṃ pattaṃ. Samussayanti sarīraṃ. Tidasagatāti tidasabhavanaṃ gatā, tāvatiṃsaṃ devanikāyaṃ upapannā. Idhāti imasmiṃ devaloke. Āvasāmi ṭhānanti imaṃ vimānaṃ adhivasāmi. Sesaṃ vuttanayameva.

657. 'පරමගතිගතං' යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට පැමිණි යන්නයි. 'සමුස්සයං' යනු ශරීරයයි. 'තිදසගතා' යනු තව්තිසා භවයට ගිය, එනම් තව්තිසා දෙව්ලොව උපන් යන්නයි. 'ඉධ' යනු මේ දෙව්ලොවෙහි යන්නයි. 'ආවසාමි ඨානං' යනු මේ විමානයෙහි වසමි යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Evaṃ āyasmatā vaṅgīsena devatāya ca kathitakathāmaggaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙසේ ආයුෂ්මත් වංගීස හිමියන් සහ දේවතාවිය අතර ඇති වූ එම කතා මග නිමිත්තක් කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රැස්ව සිටි පිරිසට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව මහා ජනයාට වැඩදායක (සාර්ථක) විය.

Pesavatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පේසවතී විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Mallikāvimānavaṇṇanā

8. මල්ලිකා විමාන වර්ණනාව

Pītavatthe [Pg.150] pītadhajeti mallikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Dhammacakkappavattanamādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallarājūnaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsavelāyaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe devamanussehi tassa sarīrapūjāya kayiramānāya tadā kusinārāyaṃ vasamānā bandhulamallassa bhariyā mallarājaputtī mallikā nāma upāsikā saddhā pasannā visākhāya mahāupāsikāya pasādhanasadisaṃ attano mahālatāpasādhanaṃ gandhodakena dhovitvā dukūlacumbaṭakena majjitvā aññañca bahuṃ gandhamālādiṃ gahetvā bhagavato sarīraṃ pūjesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana mallikāvatthu dhammapadavaṇṇanāyaṃ āgatameva.

'පීතවත්ථේ පීතධජේ' යන මෙය මල්ලිකා විමාන කථාවයි. එහි උත්පත්තිය කෙසේද? ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කිරීමේ සිට සුභද්‍ර පරිබ්‍රාජකයා හික්මවීම දක්වා බුද්ධ කෘත්‍යයන් නිමවා, කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ගේ උපවත්තන සල් උයනෙහි යමක සල් රුක් අතරෙහි වෙසක් පුන් පොහෝ දින අලුයම් කාලයේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. දෙවි මිනිසුන් උන්වහන්සේගේ ශරීර පූජාව සිදු කරන කල්හි, එකල කුසිනාරා නුවර විසූ බන්ධුල මල්ල සෙනෙවියාගේ බිරිඳ වූ ද මල්ල රජ දියණිය වූ ද මල්ලිකා නම් උපාසිකාව, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදී විශාඛා මහා උපාසිකාවගේ පළඳනාව වැනි වූ තම 'මහලතා' පළඳනාව සුවඳ පැනින් සෝදා, සියුම් රෙදි කඩකින් පිසදමා, තවත් බොහෝ සුවඳ විලවුන් මල් ආදිය ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයට (ධාතූන් වහන්සේලාට) පූජා කළාය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරාත්මක කථාව ධම්මපද අටුවාවෙහි සඳහන් වේ.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, tena pūjānubhāvena assā aññehi asādhāraṇā uḷārā dibbasampatti ahosi. Vatthālaṅkāravimānāni sattaratanasamujjalāni visesato siṅgīsuvaṇṇobhāsāni ativiya pabhassarāni sabbā disā āsiñcamānāva suvaṇṇarasadhārāpiñjarā karonti. Athāyasmā nārado devacārikaṃ caranto taṃ disvā upagañchi. Sā taṃ disvā vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. So taṃ –

ඇය පසුව කළුරිය කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. එම පූජාමය පිනෙහි ආනුභාවයෙන් ඇයට අනෙකුත් දේවතාවියන්ට නොලැබෙන උදාර වූ දිව්‍ය සම්පත් ලැබුණි. වස්ත්‍ර, ආභරණ සහ විමාන සප්ත රත්නයෙන් බබළන්නට විය. විශේෂයෙන්ම රන්වන් පැහැයෙන් බබළමින් සියලු දිශාවන් රන් පැහැ කරමින් මහත් ප්‍රභාසම්පන්න විය. එකල්හි ආයුෂ්මත් නාරද මහ රහතන් වහන්සේ දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක් ඇය දැක ඇය වෙත වැඩම කළ සේක. ඇය උන්වහන්සේ දැක වැඳ දොහොත් මුදුන් දී සිටියාය. උන්වහන්සේ ඇගෙන් මෙසේ විමසූ සේක:

658.

658.

‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītantarāhi vaggūhi, apiḷandhāva sobhasi.

කහ පැහැති වස්ත්‍ර ඇති, කහ පැහැති ධජ ඇති, කහ පැහැති ආභරණයන්ගෙන් සැරසුණු, සිත්කළු වූ රන්වන් වස්ත්‍ර ඇඳ සිටින ඔබ, ආභරණ නොපැළඳියත් රූප සම්පත්තිය නිසා බබළන්නීය.

659.

659.

‘‘Kā kambukāyūradhare, kañcanāveḷabhūsite;

Hemajālakasañchanne, nānāratanamālinī.

රන් වළලු පැළඳ සිටින, රන්වන් කන් පළඳනාවලින් සැරසුණු, රන් දැල්වලින් වැසුණු ශරීරයක් ඇති, නානාවිධ රත්න මාලා පැළඳ සිටින දේවතාවියනි, ඔබ කවුරුන් ද?

660.

660.

‘‘Sovaṇṇamayā lohitaṅgamayā ca, muttāmayā veḷuriyamayā ca;

Masāragallā sahalohitaṅgā, pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā.

ඔබේ ශරීරයෙහි රන්මය වූ ද, පද්මරාග මිණිවලින් කළා වූ ද, මුතු සහ වෛරෝඩි මිණිවලින් කළා වූ ද රත්න මාලාවෝ වෙති. පරෙවි ඇස් බඳු වූ පද්මරාග මිණිවලින් ද මාණික්‍ය රත්නයන්ගෙන් ද විසිතුරු වූ මැසාරගල්ල පර්වතයේ මිණි ද එහි වෙති.

661.

661.

‘‘Koci [Pg.151] koci ettha mayūrasussaro, haṃsassarañño karavīkasussaro;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

මෙහි ඇති සමහර මල් මාලාවන්ගෙන් මොනරෙකුගේ හඬ වැනි මිහිරි හඬක් නික්මෙයි. තවත් සමහරකින් හංස නාදය ද, තවත් සමහරකින් කරවීක පක්ෂියාගේ හඬ වැනි සුමිහිරි නාදයක් ද නික්මෙයි. මනාව වයන ලද පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන් තේජවත් වූ මිහිරි හඬක් එම මල් දම්වලින් ඇසෙයි.

662.

662.

‘‘Ratho ca te subho vaggu, nānāratanacittito;

Nānāvaṇṇāhi dhātūhi, suvibhattova sobhati.

ඔබේ රථය ද ඉතා සුන්දරය, මනහරය, නානාප්‍රකාර රත්නයන්ගෙන් විසිතුරුය. විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුත් ධාතූන්ගෙන් (රත්න කොටස්වලින්) මනාව බෙදා වෙන් කළාක් මෙන් එය බබළයි.

663.

663.

‘‘Tasmiṃ rathe kañcanabimbavaṇṇe, yā tvaṃ ṭhitā bhāsasimaṃ padesaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – pucchi;

රන් පිළිමයක් බඳු පැහැයක් ඇති, ඒ රථයෙහි සිට මුළු පෙදෙසම ආලෝකවත් කරන දේවතාවියනි, මා විමසන ලද මේ කරුණ පවසන්න. කිනම් පුණ්‍ය කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මේ සම්පත්තිය ලැබුණේ ද?

658. Tattha pītavattheti parisuddhacāmīkarapabhassaratāya pītobhāsanivāsane. Pītadhajeti vimānadvāre rathe ca samussitahemamayavipulaketubhāvato pītobhāsadhaje. Pītālaṅkārabhūsiteti pītobhāsehi ābharaṇehi alaṅkate. Satipi alaṅkārānaṃ nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavicittabhāve tādisasucaritavisesanibbattatāya pana suparisuddhacāmīkaramarīcijālavijjotitattā visesato pītanibhāsāni tassā ābharaṇāni ahesuṃ. Pītantarāhīti pītavaṇṇehi uttariyehi. ‘‘Santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’ntiādīsu (pārā. 523-524) nivāsane antarasaddo āgato, idha pana ‘‘antarasāṭakā’’tiādīsu viya uttariye daṭṭhabbo. Antarā uttariyaṃ uttarāsaṅgo upasaṃbyānanti pariyāyasaddā ete. Vaggūhīti sobhanehi saṇhamaṭṭhehi. Apiḷandhāva sobhasīti tvaṃ imehi alaṅkārehi analaṅkatāpi attano rūpasampattiyāva sobhasi. Te pana alaṅkārā tava sarīraṃ patvā sobhanti, tasmā analaṅkatāpi tvaṃ alaṅkatasadisīti adhippāyo.

658. එහි ‘පීතවත්ථෙ’ යනු පිරිසිදු රන්වන් පැහැයෙන් බබළන බැවින් රන්වන් පැහැති වස්ත්‍ර හැඳි යන අර්ථයයි. ‘පීතධජෙ’ යනු විමාන ද්වාරයෙහි හා රථයෙහි ඔසවන ලද රන්මය වූ මහත් ධජයන් ඇති බැවින් රන්වන් පැහැති ධජ ඇති යන අර්ථයයි. ‘පීතාලංකාරභූසිතෙ’ යනු රන්වන් පැහැති ආභරණවලින් සැරසුණු යන අර්ථයයි. ආභරණවල විවිධ රශ්මි ජාලාවලින් බබළන විවිධ රත්නයන්ගේ විසිතුරු බවක් තිබුණද, එවැනි සුචරිත විශේෂයකින් හටගත් බැවින් ඉතා පිරිසිදු රන් රැස් මාලාවන්ගෙන් බබළන බැවින් ඇයගේ ආභරණ විශේෂයෙන් රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත විය. ‘පීතන්තරාහි’ යනු රන්වන් පැහැති උතුරු සළු සහිත යන අර්ථයයි. ‘සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බං’ යනාදී තැන්වල ‘අන්තර’ ශබ්දය හැඳි වත (අඳනය) යන අර්ථයෙහි යෙදුණද, මෙහිදී ‘අන්තරසාටකා’ යනාදී තැන්වල මෙන් උතුරු සළුව යන අර්ථයෙහි දත යුතුය. අන්තරා, උත්තරියං, උත්තරාසංගො, උපසංබ්‍යානං යන මේවා උතුරු සළුව සඳහා යෙදෙන පර්යාය ශබ්දයන්ය. ‘වග්ගූහි’ යනු මනහර වූද මෘදු වූද යන අර්ථයයි. ‘අපිළන්ධා ච සොභසී’ යනු ඔබ මේ ආභරණවලින් නොසැරසුණත් ඔබගේ රූප සම්පත්තියෙන්ම බබළයි. එම ආභරණ ඔබගේ ශරීරයට පැමිණීමෙන් (පැළඳීමෙන්) වඩාත් බබළයි, එබැවින් නොසැරසුණත් ඔබ සැරසුණාක් බඳුය යනු මෙහි අදහසයි.

659. Kā kambukāyūradhareti kā tvaṃ kataradevanikāyapariyāpannā suvaṇṇamayaparihārakadhare, suvaṇṇamayakeyūradhare vā. Kambuparihārakanti ca hatthālaṅkāraviseso vuccati, kāyūranti bhujālaṅkāraviseso. Atha vā kambūti suvaṇṇaṃ, tasmā kambukāyūradhare suvaṇṇamayabāhābharaṇadhareti [Pg.152] attho. Kañcanāveḷabhūsiteti kañcanamayāveḷapiḷandhanabhūsite. Hemajālakasañchanneti ratanaparisibbitena hemamayena jālakena chāditasarīre. Nānāratanamālinīti nakkhattamālāya viya kāḷapakkharattiyaṃ sīse paṭimukkāhi vividhāhi ratanāvalīhi nānāratanamālinī kā tvanti pucchati.

659. ‘කා කම්බුකායූරධරෙ’ යනු රන්මය වළලු හා බාහු අභරණ දරන්නා වූ ඔබ කිනම් දෙවි පිරිසකට අයත් කෙනෙක්ද? අතෙහි පලඳින ආභරණ විශේෂය ‘කම්බුපරිහාරක’ යයි කියනු ලබන අතර, බාහුවෙහි පලඳින ආභරණ විශේෂය ‘කායූර’ යයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් ‘කම්බු’ යනු රන් නාමයකි, එබැවින් කම්බුකායූරධරෙ යනු රන්මය බාහු අභරණ දරන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘කඤ්චනාවෙළභූසිතෙ’ යනු රන්මය වූ කන් සැරසිලිවලින් සැරසුණු යන අර්ථයයි. ‘හෙමජාලකසඤ්ඡන්නෙ’ යනු රත්නයන් අමුණන ලද රන් දැලකින් වැසුණු ශරීරයක් ඇති යන අර්ථයයි. ‘නානාරතනමාලිනී’ යනු අමාවක රාත්‍රියක තරු වැලක් මෙන් හිසෙහි පලඳින ලද විවිධ රත්නාවලීන්ගෙන් හා නානා රත්න මාලාවන්ගෙන් යුක්ත වූ ඔබ කවුදැයි විමසයි.

660. Sovaṇṇamayātiādi yāhi ratanamālāhi sā devatā nānāratanamālinīti vuttā, tāsaṃ dassanaṃ. Tattha sovaṇṇamayāti siṅgīsuvaṇṇamayā mālā. Lohitaṅgamayāti padumarāgādirattamaṇimayā. Masāragallāti masāragallamaṇimayā. Sahalohitaṅgāti lohitaṅgamaṇimayāhi saddhiṃ kabaramaṇimayā ceva lohitaṅgasaṅkhātarattamaṇimayā cāti attho. Pārevatakkhīhi maṇīhi cittatāti pārevatakkhisadisehi maṇīhi yathāvuttamaṇīhi ca saṅkhatacittabhāvā imā tava kesahatthe ratanamālāti adhippāyo.

660. ‘සොවණ්ණමයා’ යනාදියෙන් එම දේවතාවිය යම් රත්න මාලාවන් නිසා ‘නානාරතනමාලිනී’ යයි කියන ලදද, ඒවා පෙන්වා දෙයි. එහි ‘සොවණ්ණමයා’ යනු පිරිසිදු රනින් කරන ලද මාලාවන්ය. ‘ලොහිතංගමයා’ යනු පද්මරාග ආදී රතු මැණික්වලින් කරන ලද මාලාවන්ය. ‘මසාරගල්ලා’ යනු මසාරගල්ල මැණික්වලින් කරන ලද මාලාවන්ය. ‘සහලොහිතංගා’ යනු ලොහිතංග නම් රතු මැණික් සමඟ විසිතුරු මැණික්වලින් හා රතු මැණික්වලින්ම කරන ලද බව අර්ථයයි. ‘පාරෙවතක්ඛීහි මණීහි චිත්තතා’ යනු පරෙවි ඇස් වැනි මැණික්වලින් හා කලින් කී මැණික්වලින්ද විසිතුරු වූ මේවා ඔබගේ කේශ කලාපයෙහි ඇති රත්න මාලාවන්ය යනු අදහසයි.

661. Koci kocīti ekacco ekacco. Etthāti etesu mālādāmesu. Mayūrasussaroti mayūro viya sundaranādo. Haṃsassaraññoti haṃsassaro añño, haṃsasadisassaro aparo. Karavīkasussaroti karavīko viya sobhanassaro. Tesaṃ mālādāmānaṃ yathā mayūrassaro, haṃsassaro, karavīkassaro, evaṃ vaggurūpo madhurākāro saro suyyati. Kimiva? Pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. Yathā kusalena vādite pañcaṅgike tūriye, evaṃ tesaṃ saro suyyati, vaggurūpoti attho. Bhummatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ.

661. ‘කොචි කොචී’ යනු සමහර සමහර (මාලාවන්) යන අර්ථයයි. ‘එත්ථ’ යනු ඒ මාලාවන් අතරෙහි ය. ‘මයුරසුස්සරො’ යනු මයුරෙකුගේ මෙන් මනහර හඬක් ඇති යන අර්ථයයි. ‘හංසස්සරඤ්ඤො’ යනු හංස නාදයට බඳු නාදයක් ඇති තවත් මාලාවක් යන අර්ථයයි. ‘කරවීකසුස්සරො’ යනු කරවීක පක්ෂියෙකුගේ මෙන් සුමධුර හඬක් ඇති යන අර්ථයයි. එම මාලාවලින් මයුර නාදය, හංස නාදය, කරවීක නාදය මෙන් මිහිරි ආකාරයෙන් යුත් ශබ්දයක් ඇසේ. කුමක් මෙන්ද? පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන්ය. දක්ෂයෙකු විසින් වයන ලද පංචාංගික තූර්යයක මෙන් එම මාලාවල හඬ ඇසෙන අතර එය ඉතා මනහර බව අර්ථයයි. මෙහි ‘පඤ්චංගිකං තූරියං’ යන ද්විතීයා විභක්තිය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

662. Nānāvaṇṇāhi dhātūhīti anekarūpāhi akkhacakkaīsādiavayavadhātūhi. Suvibhattova sobhatīti avayavānaṃ aññamaññaṃ yuttappamāṇatāya vibhattivibhāgasampattiyā ca suvibhattova hutvā virājati. Atha vā suvibhattovāti kevalaṃ kammanibbattopi susikkhitena sippācariyena vibhattova viracito viya sobhatīti attho.

662. ‘නානාවණ්ණාහි ධාතූහි’ යනු අකු (කේන්ද්‍රය), රෝද, වියගහ ආදී විවිධ අවයව කොටස්වලින් යන අර්ථයයි. ‘සුවිභත්තොව සොභති’ යනු අවයවයන් එකිනෙකට උචිත ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වීමෙන් හා බෙදා වෙන් කිරීමේ සම්පත්තියෙන් මැනවින් බෙදා දක්වන ලද්දක් සේ බබළයි. එසේත් නැතහොත් ‘සුවිභත්තො’ යනු හුදෙක් කර්මයෙන් හටගත්තක් වුවද, මැනවින් ශිල්පය උගත් වඩුවෙකු හෝ ශිල්පියෙකු විසින් මැනවින් නිමවන ලද්දක් සේ බබළන බව අර්ථයයි.

663. Kañcanabimbavaṇṇeti sātisayaṃ pītobhāsatāya kañcanabimbakasadise tasmiṃ rathe. Kañcanabimbavaṇṇeti vā tassā devatāya ālapanaṃ[Pg.153], gandhodakena dhovitvā jātihiṅgulakarasena majjitvā dukūlacumbaṭakena majjitakañcanapaṭimāsadiseti attho. Bhāsasimaṃ padesanti imaṃ sakalampi bhūmipadesaṃ bhāsayasi vijjotayasi.

663. ‘කඤ්චනබිම්බවණ්ණෙ’ යනු අතිශයින් රන්වන් පැහැති බැවින් රන් පිළිමයක් බඳු වූ ඒ රථයෙහි යන අර්ථයයි. නැතහොත් ‘කඤ්චනබිම්බවණ්ණෙ’ යනු ඒ දේවතාවිය ඇමතීමකි; සුවඳ පැන්වලින් සෝදා, සාදිලිංගම් දියරින් පිරිමැද, වටිනා වස්ත්‍රයකින් පිසදමන ලද රන් පිළිමයක් බඳු පැහැයක් ඇති තැනැත්තිය යනු අර්ථයයි. ‘භාසසිමං පදෙසං’ යනු මුළුමනින්ම මේ භූමි ප්‍රදේශය බබළවයි, ඒකාලෝක කරයි යන අර්ථයයි.

Evaṃ therena pucchitā sāpi devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය ද මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය -

664.

664.

‘‘Sovaṇṇajālaṃ maṇisoṇṇacittitaṃ, muttācitaṃ hemajālena channaṃ;

Parinibbute gotame appameyye, pasannacittā ahamābhiropayiṃ.

‘මැණික් හා රනින් විසිතුරු වූ, මුතු අමුණන ලද, රන් දැලකින් වැසුණු රන්මය දැලක්; අප්‍රමෙය ගුණ ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවි කල්හි පැහැදුණු සිතින් යුතුව මම පූජා කළෙමි.’

665.

665.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

‘බුදුරජාණන් වහන්සේ පසසන ලද ඒ කුසල කර්මය සිදු කොට, මම සෝක රහිතව, සුවපත්ව, නිරෝගීව සතුටු වෙමි.’

664. Tattha sovaṇṇajālanti sarīrappamāṇena kataṃ suvaṇṇamayaṃ jālaṃ. Maṇisoṇṇacittitanti sīsādiṭṭhānesu sīsūpagagīvūpagādiābharaṇavasena nānāvidhehi maṇīhi ca suvaṇṇena ca cittitaṃ. Muttācitanti antarantarā ābaddhāhi muttāvalīhi ācitaṃ. Hemajālena channanti hemamayena pabhājālena channaṃ. Tañhi nānāvidhehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca cittitaṃ muttāvalīhi ācitampi suparisuddhassa rattasuvaṇṇasseva yebhuyyatāya divākarakiraṇasamphassato ativiya pabhassarena hemamayena pabhājālena sañchāditaṃ ekobhāsaṃ hutvā kañcanādāsaṃ viya tiṭṭhati. Parinibbuteti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute. Gotameti bhagavantaṃ gottena niddisati. Appameyyeti guṇānubhāvato paminituṃ asakkuṇeyye. Pasannacittāti kammaphalavisayāya buddhārammaṇāya ca saddhāya pasannamānasā. Abhiropayinti pūjāvasena sarīre ropesiṃ paṭimuñciṃ.

664. එහි ‘සොවණ්ණජාලං’ යනු ශරීර ප්‍රමාණයට අනුකූලව සාදන ලද රන්මය දැලයි. ‘මණිසොණ්ණචිත්තිතං’ යනු හිස ආදී ස්ථානවල හිසෙහි පලඳින, බෙල්ලෙහි පලඳින ආදී ආභරණ වශයෙන් විවිධ මැණික්වලින් හා රනින් විසිතුරු කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘මුත්තාචිතං’ යනු අතරින් පතර අමුණන ලද මුතු වැල්වලින් සකසන ලද යන අර්ථයයි. ‘හෙමජාලෙන ඡන්නං’ යනු රන්මය වූ ප්‍රභා ජාලයකින් වැසුණු යන අර්ථයයි. මක්නිසාද යත් විවිධ මැණික් හා රනින් විසිතුරු වූද මුතු වැල්වලින් සකසන ලද වූද ඒ රන් දැල, ඉතා පිරිසිදු රත් රන් බහුල වීම නිසා සූර්ය රශ්මිය වැදුණු විට අතිශයින් බබළන රන්මය ප්‍රභා ජාලයකින් වැසුණු එකම ආලෝකයක් වී රන් කන්නාඩියක් සේ දිස් වේ. ‘පරිනිබ්බුතෙ’ යනු අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ කල්හිය. ‘ගොතමෙ’ යන්නෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේව ගෝත්‍රයෙන් දක්වයි. ‘අප්පමෙය්යෙ’ යනු ගුණානුභාවයෙන් මැනිය නොහැකි වූ යන අර්ථයයි. ‘පසන්නචිත්තා’ යනු කර්ම ඵල විෂයෙහි හා බුද්ධාරම්මණ විෂයෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු මනසක් ඇතිව යන්නයි. ‘අභිරොපයිං’ යනු පූජා වශයෙන් ශරීරයෙහි (ධාතූන් වහන්සේලා කෙරෙහි) තැන්පත් කළෙමි හෙවත් පැළඳවූයෙමි යනු අර්ථයයි.

665. Tāhanti taṃ ahaṃ. Kusalanti kucchitasalanādiatthena kusalaṃ. Buddhavaṇṇitanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34) sammāsambuddhena pasatthaṃ. Apetasokāti sokahetūnaṃ bhogabyasanādīnaṃ abhāvena apagatasokā. Tena cittadukkhābhāvamāha. Sukhitāti [Pg.154] sañjātasukhā sukhappattā. Etena sarīradukkhābhāvaṃ vadati. Cittadukkhābhāvena cassā pamodāpatti, sarīradukkhābhāvena arogatā. Tenāha ‘‘sampamodāmanāmayā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. Ayañca attho tadā attanā devatāya ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle āyasmatā nāradena dhammasaṅgāhakānaṃ ārocito, te ca taṃ tatheva saṅgahaṃ āropayiṃsūti.

665. ‘Tāhaṃ’ යනු ‘taṃ ahaṃ’ යන්නයි. ‘කුසල’ යනු පිළිකුල් සහගත අකුසල ධර්මයන් නසන යන අර්ථයෙන් කුසල් නම් වේ. ‘බුද්ධවර්ණිත’ යනු ‘මහණෙනි, යම්තාක් පද රහිත වූ හෝ ද්විපද වූ හෝ සත්ත්වයෝ වෙත්ද’ යනාදී වශයෙන් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද යන්නයි. ‘අපේතසෝකා’ යනු සෝකයට හේතු වූ භෝග විනාශය ආදිය නොමැති වීමෙන් පහ වූ සෝක ඇති බවයි. එයින් මානසික දුක්ඛයාගේ අභාවය ප්‍රකාශ කරයි. ‘සුඛිතා’ යනු හටගත් සැප ඇති, සැපයට පත් වූ යන්නයි. මෙයින් ශාරීරික දුක්ඛයාගේ අභාවය පවසයි. මානසික දුක නොමැති වීමෙන් ඇයට ප්‍රමෝදය ඇති වන අතර, ශාරීරික දුක නොමැති වීමෙන් නිරෝගී බව ඇති වේ. එබැවින් ‘සම්ප්‍රමෝදාමනාමයා’ යයි වදාළහ. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ. මෙම අර්ථය ද එකල තමන් වහන්සේ සහ දේවතාවිය අතර සිදු වූ සාකච්ඡාව පරිදිම, ධර්ම සංගායනා අවස්ථාවේදී ආයුෂ්මත් නාරද තේරුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම සංගාහකයන් වහන්සේලාට දන්වන ලද අතර, උන්වහන්සේලා එය එලෙසම සංග්‍රහයට ඇතුළත් කළහ.

Mallikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

මල්ලිකා විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. Visālakkhivimānavaṇṇanā

9. විසාලක්ඛි විමාන වර්ණනාව

Kā nāma tvaṃ visālakkhīti visālakkhivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavatā sarīradhātuyo gahetvā rājagahe thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī ekā mālākāradhītā sunandā nāma upāsikā ariyasāvikā sotāpannā pituṃ gehato pesitaṃ bahuṃ mālañca gandhañca pesetvā devasikaṃ cetiye pūjaṃ kāresi, uposathadivasesu pana sayameva gantvā pūjaṃ akāsi. Sā aparabhāge aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ sā sakkena devānamindena saha cittalatāvanaṃ pāvisi. Tattha ca aññāsaṃ devatānaṃ pabhā pupphādīnaṃ pabhāhi paṭihatā hutvā vicittavaṇṇā hoti, sunandāya pana pabhā tāhi anabhibhūtā sabhāveneva aṭṭhāsi. Taṃ disvā sakko devarājā tāya katasucaritaṃ ñātukāmo imāhi gāthāhi pucchi –

‘කා නාම ත්වං විසාලක්ඛී’ යනු විසාලක්ඛි විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, අජාසත්ත රජු විසින් තමන්ට ලැබුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කර රජගහ නුවර ස්තූපයක් කරවා පූජා පවත්වන කල්හි, රජගහ නුවර වැසි මල්කරුවෙකුගේ දියණිය වූ, ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක් වූ, සෝවාන් ඵලයට පත් සුනන්දා නම් උපාසිකාවක්, පිය නිවසින් එවනු ලැබූ බොහෝ මල් සහ සුවඳ ද්‍රව්‍ය අතැතිව දිනපතා සෛත්‍යයෙහි පූජා පැවැත්වූවාය. පෙෝය දිනවලදී ඇය විසින්ම ගොස් පූජා පවත්වන ලදී. ඇය පසු කලෙක කිසියම් රෝගයකින් පීඩා විඳ කළුරිය කර සක් දෙවිඳුගේ පරිචාරිකාවකව උපන්නාය. එක් දිනක ඇය ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සමඟ චිත්තලතා වනයට පිවිසියාය. එහිදී සෙසු දේවතාවියන්ගේ සිරුරු ප්‍රභාව මල් ආදියේ පැහැයෙන් යටපත් වී විසිතුරු වර්ණයක් ගත්තද, සුනන්දාවගේ ප්‍රභාව ඒවායින් යටපත් නොවී ස්වභාවිකවම පැවතුණි. එය දැක සක් දෙවිඳු ඇය කළ පින්කම් දැනගනු රිසියෙන් මෙම ගාථාවලින් විමසීය:

666.

666.

‘‘Kā nāma tvaṃ visālakkhi, ramme cittalatāvane;

Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā.

“විශාල නෙත් ඇති දේවතාවිය, දර්ශනීය වූ චිත්තලතා වනයෙහි දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන හාත්පස සැරිසරන ඔබ කවුරුන්ද?”

667.

667.

‘‘Yadā devā tāvatiṃsā, pavisanti imaṃ vanaṃ;

Sayoggā sarathā sabbe, citrā honti idhāgatā.

“යම් කලෙක තව්තිසා වැසි දෙවියෝ රිය වාහන සහිතව මෙම වනයට පිවිසෙත්ද, මෙහි පැමිණි ඒ සියලු දෙවියෝ (වනයේ කාන්තියෙන්) විසිතුරු පැහැයක් ගනිති.”

668.

668.

‘‘Tuyhañca [Pg.155] idha pattāya, uyyāne vicarantiyā;

Kāye na dissatī cittaṃ, kena rūpaṃ tavedisaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“මෙහි පැමිණ උයනෙහි සැරිසරන ඔබගේ ශරීරයෙහි එබඳු (වෙනස් වන) විසිතුරු බවක් නොපෙනේ. දේවතාවිය, කිනම් පින්කමකින් ඔබගේ රූපය මෙබඳු වූයේද? මා විසින් විමසන ලද ඔබ, මෙය කිනම් කර්මයක ඵලයක්දැයි පවසන්න.”

666. Tattha kā nāma tvanti purimattabhāve kā nāma kīdisī nāma tvaṃ, yattha katena sucaritena ayaṃ te īdisī ānubhāvasampatti ahosīti adhippāyo. Visālakkhīti vipulalocane.

666. එහි ‘Kā nāma tvaṃ’ යනු පෙර ආත්මයෙහි ඔබ කවුරුන්ද, කිනම් ස්වභාවයක් ඇත්තියක්ද? කිනම් සුචරිත පින්කමකින් ඔබට මෙබඳු ආනුභාව සම්පත්තියක් ඇති වූයේද යන්න අදහසයි. ‘විසාලක්ඛි’ යනු විශාල වූ ඇස් ඇති තැනැත්තිය යන්නයි.

667. Yadāti yasmiṃ kāle. Imaṃ vananti imaṃ cittalatānāmakaṃ upavanaṃ. Citrā hontīti imasmiṃ cittalatāvane vicittapabhāsaṃsaggena attano sarīravatthālaṅkārādīnaṃ pakatiobhāsatopi visiṭṭhabhāvappattiyā vicitrākārā honti. Idhāgatāti idha āgatā sampattā, idha vā āgamanahetu.

667. ‘Yadā’ යනු යම් කාලයකදී යන්නයි. ‘Imaṃ vanaṃ’ යනු චිත්තලතා නම් වූ මෙම උපවනයයි. ‘Citrā hontī’ යනු මෙම චිත්තලතා වනයෙහි ඇති විවිධ වර්ණාලෝකයන්ගේ ගැටීමෙන් තම ශරීර වස්ත්‍රාභරණ ආදියේ ස්වභාවික ප්‍රභාවට වඩා උසස් වූ තත්ත්වයකට පත්වන බැවින් විසිතුරු ස්වභාවයක් ගනිති යන්නයි. ‘Idhāgatā’ යනු මෙහි පැමිණි කල්හි හෝ මෙහි පැමිණීම හේතුවෙන් යන්නයි.

668. Idha pattāyāti imaṃ ṭhānaṃ sampattāya upagatāya. Kena rūpaṃ tavedisanti kena kāraṇena tava rūpaṃ sarīraṃ edisaṃ evarūpaṃ, cittalatāvanassa pabhaṃ abhibhavantaṃ tiṭṭhatīti adhippāyo.

668. ‘Idha pattāyā’ යනු මෙම ස්ථානයට පැමිණි, ළඟා වූ තැනැත්තියට යන්නයි. ‘Kena rūpaṃ tavedisaṃ’ යනු කිනම් හේතුවකින් ඔබගේ ශරීර රූපය චිත්තලතා වනයේ ප්‍රභාව ද අභිබවා මෙලෙස පවතීද යන්න අදහසයි.

Evaṃ sakkena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙසේ සක් දෙවිඳු විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය:

669.

669.

‘‘Yena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me;

Iddhi ca ānubhāvo ca, taṃ suṇohi purindada.

“දේවේන්ද්‍රය, පුරින්දදය, යම් කර්මයකින් මාගේ රූපය, ගතිය, සෘද්ධිය සහ ආනුභාවය මෙබඳු වූයේද, එය අසනු මැනවි.”

670.

670.

‘‘Ahaṃ rājagahe ramme, sunandā nāmupāsikā;

Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.

“මම රමණීය රජගහ නුවර සුනන්දා නම් උපාසිකාවක වී සිටියෙමි. ශ්‍රද්ධාවෙන් හා සීලයෙන් යුක්තව නිරතුරුව දන් දීමෙහි ඇලුම් කළෙමි.”

671.

671.

‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුතුව, සෘජු ගුණ ඇති රහතන් වහන්සේලා උදෙසා වස්ත්‍ර, ආහාර, සේනාසන හා පහන් පූජා කළෙමි.”

672.

672.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“පසළොස්වක, තුදුස්වක හා මාසයේ අටවක යන පෙෝය දිනවලදීද, ප්‍රාතිහාර්ය පක්ෂයෙහි ද, අෂ්ටාංගයෙන් යුක්ත වූ...”

673.

673.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

“...උපෝසථ ශීලය සමාදන් වූවෙමි. නිරතුරුව සීලයෙහි සංවර වූවෙමි. එම සංවරය හා දානය හේතුවෙන් මම මේ විමනෙහි වෙසෙමි.”

674.

674.

‘‘Pāṇātipātā [Pg.156] viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

“ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුණෙමි, මුසාවාදයෙන් සංවර වූවෙමි. සොරකමින්, කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් හා මද්‍යපානයෙන් බොහෝ සෙයින් දුරු වූවෙමි.”

675.

675.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“පඤ්චශීලයෙහි ඇලී සිටියෙමි, ආර්ය සත්‍යයන් පිළිබඳ දක්ෂ වූවෙමි. යසස් ඇති, පසැස් ඇති ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක වූවෙමි.”

676.

676.

‘‘Tassā me ñātikulā dāsī, sadā mālābhihārati;

Tāhaṃ bhagavato thūpe, sabbamevābhiropayiṃ.

“එකල මාගේ පිය නිවසින් මට නිරතුරුව මල් ගෙන එනු ලැබීය. මම ඒ සියලු මල් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්තූපයෙහි පූජා කළෙමි.”

677.

677.

‘‘Uposathe cahaṃ gantvā, mālāgandhavilepanaṃ;

Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“පෙෝය දිනවල මම එහි ගොස්, ප්‍රසන්න සිතින් යුතුව මගේම දෑතින් මල්, සුවඳ හා විලවුන් ස්තූපයෙහි පූජා කළෙමි.”

678.

678.

‘‘Tena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me;

Iddhi ca ānubhāvo ca, yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ.

“දේවේන්ද්‍රය, යම් මල් පූජාවක් කළෙම්ද, ඒ කර්මය නිසා මාගේ රූපය, ගතිය, සෘද්ධිය සහ ආනුභාවය මෙබඳු විය.”

679.

679.

‘‘Yañca sīlavatī āsiṃ, na taṃ tāva vipaccati;

Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siya’’nti.

“මා සිල්වත්ව සිටි නිසා ලැබෙන ඵලය තවමත් විපාක දී අවසන් නැත. දේවේන්ද්‍රය, මාගේ බලාපොරොත්තුව වනාහි සකෘදාගාමී තත්ත්වයට පත්වීමයි.”

669. Tattha gatīti ayaṃ devagati, nibbatti vā. Iddhīti ayaṃ deviddhi, adhippāyasamijjhanaṃ vā. Ānubhāvoti pabhāvo. Purindadāti sakkaṃ ālapati. So hi pure dānaṃ adāsīti ‘‘purindado’’ti vuccati.

669. එහි ‘Gati’ යනු මෙම දිව්‍ය උපතයි. ‘Iddhi’ යනු දිව්‍යමය සෘද්ධිය හෙවත් අභිප්‍රායන් සමෘද්ධ වීමයි. ‘Ānubhāva’ යනු ප්‍රභාවයි. ‘Purindada’ යනු සක් දෙවිඳු ඇමතීමකි. ඔහු අතීතයේ දන් දුන් බැවින් ‘පුරින්දද’ යයි කියනු ලැබේ.

676. Ñātikulāti pitu gehaṃ sandhāya vadati. Sadā mālābhihāratīti sadā sabbakālaṃ divase divase ñātikulato dāsiyā pupphaṃ mayhaṃ abhiharīyati. Sabbamevābhiropayinti mayhaṃ piḷandhanatthāya pitugehato āhaṭaṃ mālaṃ aññañca gandhādiṃ sabbameva attanā aparibhuñjitvā bhagavato thūpe pūjanavasena abhiropayiṃ pūjaṃ kāresiṃ.

676. ‘Ñātikulā’ යනු පිය නිවස අරභයා කියනු ලැබේ. ‘Sadā mālābhihārati’ යනු නිරතුරුව සැමදා පිය නිවසින් දාසිය ලවා මල් ගෙන එනු ලැබේ යන්නයි. ‘Sabbamevābhiropayiṃ’ යනු තමා පැළඳීම සඳහා පිය නිවසින් ගෙන ආ මල් සහ අනෙකුත් සුවඳ ද්‍රව්‍ය සියල්ලම තමා පරිහරණය නොකර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්තූපයෙහි පූජා වශයෙන් තැන්පත් කිරීමයි.

677-8. Uposathe cahaṃ gantvāti uposathadivase ahameva thūpaṭṭhānaṃ gantvā. Yaṃ mālaṃ abhiropayinti yaṃ tadā bhagavato thūpe mālāgandhābhiropanaṃ kataṃ, tena kammenāti yojanā.

677-8. ‘Uposathe cahaṃ gantvā’ යනු පෙෝය දිනවල මමම ස්තූපය තිබෙන තැනට ගොස් යන්නයි. ‘Yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ’ යනු එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්තූපයෙහි යම් මල් සුවඳ පූජාවක් කරන ලද්දේ ද, ඒ කර්මය නිසා යනු සම්බන්ධයයි.

679. Na taṃ tāva vipaccatīti yaṃ sīlavatī āsiṃ, taṃ sīlarakkhaṇaṃ taṃ rakkhitaṃ sīlaṃ pūjāmayapuññassa balavabhāvena aladdhokāsaṃ na tāva vipaccati[Pg.157], na vipaccituṃ āraddhaṃ, aparasmiṃyeva attabhāve tassa vipākoti attho. Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ sakadāgāminī bhaveyya’’nti patthanā ca me devinda, ariyadhammavisayāva, na bhavavisesavisayā. Sā pana sappimaṇḍaṃ icchato dadhito pacitaṃ viya anipphādinīti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva.

679. "එම කුසලය තවම විපාක නොදෙයි" යන්නෙහි අර්ථය නම්: යම් ශීලයක පිහිටා ඇය ශීලවන්ත වූවාද, එම ශීල රක්ෂණය, චෛත්‍ය පූජාමය කුසලයේ බලවත් බව නිසා අවස්ථාවක් නොලැබූ බැවින් තවම විපාක නොදෙයි. විපාක දීමට ආරම්භ නොකරන ලදී. මතු ආත්මභාවයකදීම එහි විපාකය ලැබෙනු ඇත. "දේවේන්ද්‍රය, මම සකෘදාගාමී වන්නෙම්වා" යන ඇයගේ ප්‍රාර්ථනාව උතුම් ආර්ය ධර්මය විෂයෙහි වූවකි මිස භව සම්පත් විෂයෙහි වූවක් නොවේ. එහෙත් යමෙක් ගිතෙල් පතා මුදවාපු කිරි පිසින්නාක් මෙන් මතු මගඵල පිළිවෙළින් නිපදවාගත නොහැකි වූ බව එයින් දක්වයි. සෙසු කොටස කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Imaṃ pana atthaṃ sakko devānamindo attanā ca tāya devadhītāya ca vuttaniyāmeneva āyasmato vaṅgīsattherassa ārocesi. Āyasmā vaṅgīso saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ mahātherānaṃ ārocesi, te ca taṃ tatheva saṅgītiṃ āropayiṃsūti.

ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා තමා සහ ඒ දිව්‍ය දූහිතාව අතර වූ මේ කරුණ ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරුන් වහන්සේට සැල කළේය. ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරුන් වහන්සේ ද ධර්ම සංගායනා කාලයෙහි ධර්ම සංගායක මහා තෙරුන් වහන්සේලාට එය සැල කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ද එම කරුණ එලෙසින්ම සංගායනාවට ඇතුළත් කළ බව දත යුතුය.

Visālakkhivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

විසාලක්ඛි විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. Pāricchattakavimānavaṇṇanā

10. පාරිච්ඡත්තක විමාන වර්ණනාව

Pāricchattake koviḷāreti pāricchattakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī aññataro upāsako bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, svātanāya nimantetvā, attano gehadvāre mahantaṃ maṇḍapaṃ sajjetvā sāṇipākāraṃ parikkhipitvā upari vitānaṃ bandhitvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā nānāvirāgavaṇṇāni vatthāni gandhadāmamālādāmāni ca olambetvā sittasammaṭṭhe padese āsanāni paññāpetvā bhagavato kālaṃ ārocesi. Atha bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya devavimānaṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ maṇḍapaṃ pavisitvā sahassaraṃsī viya aṇṇavakucchiṃ obhāsayamāno paññatte āsane nisīdi. Upāsako gandhapupphadhūmadīpehi bhagavantaṃ pūjesi.

"පාරිච්ඡත්තකේ කෝවිළාරේ" යන මෙය පාරිච්ඡත්තක විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල සැවැත් නුවර වැසි එක්තරා උපාසකයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, පසුදින දානය සඳහා ආරාධනා කර, තම නිවස අසල මහත් මණ්ඩපයක් කරවා, වටතිර ඇද, වියන් බැඳ, ධජ පතාක ආදිය ඔසවා, විවිධ වර්ණවත් වස්ත්‍රයන්ගෙන් ද සුවඳ මල් දම්වලින් ද සරසා, පැන් ඉස පිරිසිදු කළ පෙදෙසක අසුන් පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කාලය දැන්වීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවරුවෙහි සිවුරු හැඳ පෙරවා පාත්‍රය ද ගෙන, දිව්‍ය විමානයක් මෙන් අලංකාර ලෙස පිළියෙළ කරන ලද මණ්ඩපයට වැඩම කොට, දහසක් රැස් විහිදුවන සූර්යයා සාගර කුස බබළවන්නාක් මෙන්, පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. උපාසක තෙමේ සුවඳ, මල්, ධූප හා පහන්වලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කළේය.

Tena ca samayena aññatarā kaṭṭhahārikā itthī andhavane supupphitaṃ asokarukkhaṃ disvā sapallavaṅkurāni piṇḍīkatāni bahūni asokapupphāni gahetvā āgacchantī, bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ disvā pasannacittā āsanassa samantato tehi pupphehi pupphasantharaṃ santharantī, bhagavato pūjaṃ katvā vanditvā [Pg.158] tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā namassamānā agamāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassaparivārā yebhuyyena nandanavane naccantī gāyantī pāricchattakamālā ganthentī pamodamānā kīḷantī sukhaṃ anubhavati. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā taṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

එකල අන්ධවනයෙහි දර සොයන එක්තරා ස්ත්‍රියක් මැනවින් පිපුණු අශෝක වෘක්ෂයක් දැක, දලු සහිත වූ අශෝක මල් පොකුරු බොහෝමයක් ගෙන එන්නී, එහි වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, පහන් සිතැතිව අසුන වටා ඒ මල්වලින් මල් ඇතිරියක් අතුරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා පවත්වා, වැඳ තෙවරක් පැදකුණු කර නමස්කාර කරමින් නික්ම ගියාය. ඕ තොමෝ පසු කලෙක මියගොස් තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. දහසක් දෙවඟනන් පිරිවර කොට ඇති ඇය, බෙහෙවින් නන්දන වනයෙහි නටමින්, ගයමින්, පාරිච්ඡත්තක මල් අමුණමින්, ප්‍රීති වෙමින් කෙළි සෙල්ලම් කරමින් සුව විඳියි. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පෙර කී පරිදි දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිමින් තව්තිසා භවනයට ගොස් ඇය දැක, ඇය කළ කුසලය පිළිබඳව මෙම ගාථාවලින් විමසූ සේක:

680.

680.

‘‘Pāricchattake koviḷāre, ramaṇīye manorame;

Dibbamālaṃ ganthamānā, gāyantī sampamodasi.

"පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ සිත්කළු වූ මනෝරම්‍ය වූ පාරිච්ඡත්තක නම් කෝවිළාර මල් ගෙන, දිව්‍යමය මල් මාලා ගොතමින්, ගී ගයමින් මැනවින් සතුටු වන්නෙහිය."

681.

681.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

"නටන්නා වූ ඔබගේ අඟපසඟවලින් හැම අයුරින්ම ශ්‍රවණයට ප්‍රිය වූ මනෝරම්‍ය වූ දිව්‍යමය ශබ්දයන් නික්මෙයි."

682.

682.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

"නටන්නා වූ ඔබගේ අඟපසඟවලින් හැම අයුරින්ම පිරිසිදු වූ මනෝරම්‍ය වූ දිව්‍යමය සුවඳ විහිදෙයි."

683.

683.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

"කය පිරිවට්ටමින් නටන්නා වූ ඔබගේ කේශ කලාපයෙහි යම් පැළඳුම් ඇද්ද, ඒවායේ හඬ පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් ඇසෙයි."

684.

684.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

"මඳ පවනින් සැලෙන්නා වූ, සුළඟින් කම්පිත වන්නා වූ ඔබගේ හිස පැළඳි මල්වල හඬ පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් ඇසෙයි."

685.

685.

‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

"ඔබගේ හිසෙහි යම් පිරිසිදු සුවඳැති මනෝරම්‍ය මල් මාලාවක් ඇද්ද, එහි සුවඳ මංජූසක වෘක්ෂය මෙන් සතර දිගම පැතිරෙයි."

686.

686.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

"ඔබ ඒ පිරිසිදු සුවඳ විඳින්නෙහිය, මිනිස් ලොව දැකිය නොහැකි රූපයක් දකින්නෙහිය. දේවතාවිය, මා විමසූ මේ කරුණ පවසන්න. මෙය කිනම් කුසල කර්මයක විපාකයක්ද?"

680. Tattha pāricchattake koviḷāreti pāricchattakanāmake koviḷārapupphe ādāya dibbamālaṃ ganthamānāti yojanā. Yañhi lokiyā ‘‘pārijāta’’nti vadanti, taṃ māgadhabhāsāya ‘‘pāricchattaka’’nti vuccati. Koviḷāroti ca koviḷārajātiko, so ca manussalokepi devalokepi koviḷāro, tassāpi jātīti vadanti.

680. එහි "පාරිච්ඡත්තකේ කෝවිළාරේ" යනු පාරිච්ඡත්තක නම් වූ කෝවිළාර මල් ගෙන දිව්‍යමය මල්මාලා ගොතමින් යනුයි. ලෝකයා යම් වෘක්ෂයක් "පාරිජාත" යයි පවසද්ද, මගධ භාෂාවෙන් එය "පාරිච්ඡත්තක" යයි කියනු ලැබේ. "කෝවිළාර" යනු කෝවිළාර කුලයට අයත් බවයි. ඒ වෘක්ෂය මිනිස් ලොව මෙන්ම දෙව්ලොව ද "කෝවිළාර" නමින්ම හැඳින්වෙන බව පවසති.

681. Tassā [Pg.159] pana devatāya naccanakāle aṅgabhāravasena sarīrato ca piḷandhanato ca ativiya madhuro saddo niccharati, gandho sadā sabbā disāpi pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘tassā te naccamānāyā’’tiādi. Tattha savanīyāti sotuṃ yuttā, savanassa vā hitā, kaṇṇasukhāti attho.

681. ඒ දේවතාවිය නටන කල්හි අඟපසඟවල බර නිසා ශරීරයෙන් හා පැළඳුම්වලින් ඉතා මිහිරි ශබ්ද නික්මෙයි. සුවඳ ද නිතරම සියලු දිශාවල පැතිර පවතියි. එබැවින් "තස්සා තේ නච්චමානායා" යනාදිය වදාලහ. එහි "සවනීයා" යනු ඇසීමට සුදුසු වූ හෙවත් කනට සුව දෙන ශබ්ද යන්නයි.

683. Vivattamānā kāyenāti tava kāyena sarīrena parivattamānena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Yā veṇīsu piḷandhanāti yāni te kesaveṇīsu piḷandhanāni, vibhattilopo cettha daṭṭhabbo, liṅgavipallāso vā.

683. "විවත්තමානා කායේන" යනු මෙහාට එහාට හැරෙන්නා වූ ඔබගේ ශරීරයෙන් යන්නයි. "යා වේණීසු පිළන්ධනා" යනු ඔබගේ කෙස් වැටියෙහි යම් පැළඳුම් ඇද්ද යන්නයි. මෙහි විභක්ති ලෝපයක් හෝ ලිංග විපර්යාසයක් ඇති බව දත යුතුය.

684. Vaṭaṃsakāti ratanamayā kaṇṇikā vaṭaṃsakāti attho. Vātadhutāti mandena mālutena dhūpayamānā. Vātena sampakampitāti vātena samantato visesato kampitā calitā. Atha vā vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitāti avāteritāpi vāteritāpi ye te vaṭaṃsakā kampitā, tesaṃ suyyati nigghosoti atthayojanā.

684. "වටංසකා" යනු රත්නමය කන්සෙත් මල් හෙවත් හිස පැළඳි ආභරණයි. "වාතධුතා" යනු මඳ සුළඟින් සැලෙන්නා වූ යන්නයි. "වාතේන සම්පකම්පිතා" යනු සුළඟින් හාත්පසින්ම විශේෂයෙන් කම්පනය වූ හෙවත් සැලුණු යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, සුළඟින් නොසැලුණ ද සුළඟින් සැලෙන්නාක් මෙන් ඒ හිස පැළඳි මල් කම්පනය වී ඒවායේ මිහිරි හඬ ඇසෙන බව අර්ථ යෝජනාවයි.

685. Vāti gandho disā sabbāti tassā te sirasmiṃ dibbamālāya gandho vāyati sabbā disā. Yathā kiṃ? Rukkho mañjūsako yathāti, yathā nāma mañjūsako rukkho supupphito attano gandhena bahūni yojanāni pharamāno sabbā disā vāyati, evaṃ tava sirasmiṃ piḷandhanamālāya gandhoti attho. So kira rukkho gandhamādane paccekabuddhānaṃ uposathakaraṇamaṇḍalamāḷakamajjhe tiṭṭhati. Yattakāni devaloke ca manussaloke ca surabhikusumāni, tāni tassa sākhaggesu nibbattanti. Tena so ativiya sugandho hoti. Evaṃ tāya devatāya piḷandhanamālāya gandhoti. Tena vuttaṃ ‘‘rukkho mañjūsako yathā’’ti.

685. "වාති ගන්ධෝ දිසා සබ්බා" යනු ඔබගේ හිසෙහි ඇති දිව්‍යමය මල්වල සුවඳ සියලු දිශාවල විහිදෙයි යන්නයි. ඒ කෙසේද යත්? "රුක්ඛෝ මංජූසකෝ යථා" යන්නෙන් පැහැදිලි කෙරේ. මැනවින් පිපුණු මංජූසක වෘක්ෂය තමාගේ සුවඳින් බොහෝ යොදුන් දුර පැතිරෙමින් සියලු දිශා සුවඳවත් කරන්නාක් මෙන්, ඔබගේ හිසෙහි පැළඳි මල් මාලාවේ සුවඳ ද විහිදෙන බව අර්ථයයි. ඒ මංජූසක වෘක්ෂය ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා උපෝසථය සිදු කරන මණ්ඩපය මධ්‍යයෙහි පවතියි. දෙව්ලොව සහ මිනිස් ලොව යම්තාක් සුවඳ මල් ඇද්ද, ඒ සියල්ලම ඒ වෘක්ෂයේ අතු අග හටගනී. එබැවින් ඒ වෘක්ෂය ඉතාම සුවඳවත්ය. ඒ දේවතාවිය පැළඳි මල් මාලාවේ සුවඳ ද එසේමය. එබැවින් "රුක්ඛෝ මංජූසකෝ යථා" යැයි කියන ලදී.

686. Yadipi tassa saggassa chaphassāyatanikabhāvato sabbānipi tattha ārammaṇāni piyarūpāniyeva, gandharūpānaṃ pana savisesānaṃ tassā devatāya lābhibhāvato ‘‘ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusa’’nti vuttaṃ.

686. එම දිව්‍ය ලෝකයෙහි සයවැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ පැවැත්ම හේතුවෙන් සියලු අරමුණු ප්‍රියමනාප වුවත්, එම දෙවඟනට විශේෂ වූ ගන්ධාරම්මණ හා රූපාරම්මණ ලැබුණු බැවින් 'ඔබ ඒ පිරිසිදු සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරන්නීය, අමනුෂ්‍ය (දිව්‍ය) රූපය දකින්නීය' යි පවසන ලදී.

Atha [Pg.160] devatā dvīhi gāthāhi byākāsi –

ඉක්බිති එම දෙවඟන ගාථා දෙකකින් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

687.

687.

‘‘Pabhassaraṃ accimantaṃ, vaṇṇagandhena saṃyutaṃ;

Asokapupphamālāhaṃ, buddhassa upanāmayiṃ.

"මම පැහැයෙන් හා සුවඳින් යුත්, බබළන්නා වූ ද, රශ්මියෙන් යුක්ත වූ ද අශෝක මල් මාලාවක් බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළෙමි."

688.

688.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

"බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද ඒ කුසල් කර්මය කොට, මම සෝක රහිතව, සුවපත්ව, නිරෝගීව ඉතා සතුටින් වෙසෙමි."

687. Tattha sudhotapavāḷasaṅghātasannibhassa kiñjakkhakesarasamudāyena bhāṇuraṃsijālassa viya asokapupphuttamassa tadā upaṭṭhitataṃ sandhāyāha ‘‘pabhassaraṃ accimanta’’nti. Sesaṃ vuttanayameva.

687. එහි 'පභස්සරං අච්චිමන්තං' යන්නෙන් අදහස් කළේ, මැනවින් සෝදා පිරිසිදු කරන ලද පබළු සමූහයක් බඳු වූ, රේණු හා කේසර සමූහයෙන් යුත් සූර්ය රශ්මි ජාලයක් මෙන් බබළන උතුම් අශෝක මල්, එදා මහා රහතන් වහන්සේට දර්ශනය වූ ආකාරයයි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ.

Athāyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attano sucaritakamme kathite saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato taṃ pavattiṃ kathesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ එම දෙවඟන විසින් තමා කළ සුචරිත කර්මයන් පැවසූ පසු, පිරිවර සහිත ඇයට ධර්ම දේශනා කොට, එතැනින් මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ පුවත සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කොට ගෙන රැස්ව සිටි මහා ජනයාට ධර්ම දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් විය.

Pāricchattakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පාරිච්ඡත්තක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි විමානවත්ථු වර්ණනාවේ,

Dasavatthupaṭimaṇḍitassa tatiyassa pāricchattakavaggassa

කරුණු දහයකින් සමලංකාර වූ තුන්වන පාරිච්ඡත්තක වර්ගයේ,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Mañjiṭṭhakavaggo

4. මඤ්ජිට්ඨක වර්ගය.

1. Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā

1. මඤ්ජිට්ඨක විමාන වර්ණනාව.

Mañjiṭṭhakavagge mañjiṭṭhake vimānasminti mañjiṭṭhakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tattha aññataro upāsako bhagavantaṃ nimantetvā anantaravimāne vuttanayeneva maṇḍapaṃ sajjetvā tattha nisinnaṃ satthāraṃ pūjetvā dānaṃ deti. Tena ca samayena aññatarā kuladāsī andhavane supupphitaṃ sālarukkhaṃ disvā tattha pupphāni gahetvā hīrehi [Pg.161] āvuṇitvā vaṭaṃsake katvā puna bahūni muttapupphāni aggapupphāni ca gahetvā nagaraṃ paviṭṭhā. Tasmiṃ maṇḍape yugandharapabbatakucchiṃ obhāsayamānaṃ bālasūriyaṃ viya chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjetvā nisinnaṃ, bhagavantaṃ disvā pasannacittā tehi pupphehi pūjentī vaṭaṃsakāni āsanassa samantato ṭhapetvā itarāni ca pupphāni okiritvā sakkaccaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā agamāsi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tattha tassā rattaphalikamayaṃ vimānaṃ, tassa ca purato suvaṇṇavālukāsanthatabhūmibhāgaṃ mahantaṃ sālavanaṃ pāturahosi. Sā yadā vimānato nikkhamitvā sālavanaṃ pavisati, tadā sālasākhā onamitvā tassā upari kusumāni okiranti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena upagantvā imāhi gāthāhi katakammaṃ pucchi –

මඤ්ජිට්ඨක වර්ගයෙහි එන 'මඤ්ජිට්ඨකේ විමානස්මිං' යන ගාථාවෙන් ඇරඹෙන්නේ මඤ්ජිට්ඨක විමාන කතාවයි. එහි උත්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එහි එක්තරා උපාසකයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කර, පෙර විමාන කතාවේ සඳහන් වූ පරිදිම මණ්ඩපයක් පිළියෙල කර, එහි වැඩ සිටින බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා පවත්වා දානය දුන්නේය. එම අවස්ථාවෙහි එක්තරා කුල දාසියක් අන්ධවනයෙහි මැනවින් පිපුණු සල් ගසක් දැක, එහි මල් නෙළාගෙන, කෙඳිවලින් අමුණා හිස පැළඳීමට මල් දම් සාදා, නැවතත් නටුවෙන් ගිලිහුණු මල් සහ අග්‍ර මල් රාශියක් ගෙන නගරයට පිවිසියාය. එම මණ්ඩපයෙහි යුගන්ධර පර්වත අතරින් උදාවන තරුණ සූර්යයා මෙන් ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඒ මල්වලින් පූජා කළාය. ඇය මල් වඩම් ආසනය වටා තබා අනෙක් මල් ද විසිරුවා, ගෞරවයෙන් වන්දනා කර තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කොට නික්ම ගියාය. ඇය පසු කලෙක කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි උපන්නාය. එහි ඇයට රතු ස්ඵටිකයෙන් නිම වූ විමානයක් ද, ඒ ඉදිරිපිට රන් වැලි අතුළ භූමි භාගයක් සහිත විශාල සල් වනයක් ද පහළ විය. ඇය විමානයෙන් පිටතට පැමිණ සල් වනයට පිවිසෙන සෑම විටකම සල් අතු පහතට නැමී ඇය මත මල් වැසි වස්වයි. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ පෙර කී පරිදිම ඇය වෙත වැඩම කර මෙම ගාථාවලින් කළා වූ කුසල් කර්මය ගැන විමසූහ.

689.

689.

‘‘Mañjiṭṭhake vimānasmiṃ, soṇṇavālukasanthate;

Pañcaṅgikena tūriyena, ramasi suppavādite.

"රතු පැහැති විමානයෙහි, රන් වැලි අතුළ භූමි භාගයෙහි, මැනවින් වාදනය කරන ලද පංචාංගික තූර්ය නාද මධ්‍යයෙහි ඔබ ප්‍රීති වන්නීය."

690.

690.

‘‘Tamhā vimānā oruyha, nimmitā ratanāmayā;

Ogāhasi sālavanaṃ, pupphitaṃ sabbakālikaṃ.

"රත්නයෙන් නිම වූ ද, ඔබේ කුසල් බලයෙන් මවා තිබෙන්නා වූ ද ඒ විමානයෙන් බැස, සියලු කල්හි මල් පිපී පවතින සල් වනයට ඔබ පිවිසෙන්නීය."

691.

691.

‘‘Yassa yasseva sālassa, mūle tiṭṭhasi devate;

So so muñcati pupphāni, onamitvā dumuttamo.

"පින්වත් දෙවඟන, ඔබ යම් යම් සල් ගසක් මුල සිටින්නේද, ඒ ඒ උතුම් වෘක්ෂයෝ පහතට නැමී ඔබ මත මල් වස්වති."

692.

692.

‘‘Vāteritaṃ sālavanaṃ, ādhutaṃ dijasevitaṃ;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

"මන්ද මාරුතයෙන් සැලෙන්නා වූ ද, පක්ෂීන් ගැවසෙන්නා වූ ද ඒ සල් වනයෙන් හමන සුවඳ මඤ්ජූසක වෘක්ෂය මෙන් දසත විහිද යයි."

693.

693.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

"ඔබ ඒ පිරිසිදු සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරන්නීය, අමනුෂ්‍ය (දිව්‍ය) රූප දකින්නීය. පින්වත් දෙවඟන, මා විමසූ මේ කාරණය පවසන්න. මෙය කවර කුසල් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් ද?"

689. Tattha mañjiṭṭhake vimānasminti rattaphalikamaye vimāne. Sinduvārakaṇavīramakulasadisavaṇṇañhi ‘‘mañjiṭṭhaka’’nti vuccati. Soṇṇavālukasanthateti samantato vippakiṇṇāhi suvaṇṇavālukāhi santhatabhūmibhāge. Ramasi suppavāditeti suṭṭhu pavāditena pañcaṅgikena tūriyena abhiramasi.

689. එහි 'මඤ්ජිට්ඨකේ විමානස්මිං' යනු රතු පැහැති ස්ඵටිකයෙන් යුත් විමානයෙහි යන්නයි. නිල්වෙරළු හෝ කණේරු මල් පොහොට්ටු වැනි රතු පැහැයට 'මඤ්ජිට්ඨක' යයි කියනු ලැබේ. 'සොණ්ණවාලුකසන්ථතේ' යනු හාත්පස විසිරුණු රන් වැලිවලින් අතුළ භූමි භාගයෙහි යන්නයි. 'රමසි සුප්පවාදිතේ' යනු මැනවින් වාදනය කරන ලද පංචාංගික තූර්ය නාදයෙන් යුතුව ක්‍රීඩා කරන්නීය, සතුටු වන්නීය යන්නයි.

690. Nimittā [Pg.162] ratanāmayāti tava sucaritasippinā abhinimmitā ratanamayā vimānā. Ogāhasīti pavisasi. Sabbakālikanti sabbakāle sukhaṃ sabbautusappāyaṃ, sabbakāle pupphanakaṃ vā.

690. 'නිම්මිතා රතනාමයා' යනු ඔබේ සුචරිත නැමැති ශිල්පයෙන් නිර්මිත වූ රත්නයෙන් නිම කළ විමානයෙන් යන්නයි. 'ඕගාහසි' යනු ඇතුළු වන්නීය යන්නයි. 'සබ්බකාලිකං' යනු සියලු කාලයට සැපදායක වූ, සියලු සෘතුවලට යෝග්‍ය වූ හෝ සෑම කල්හිම මල් පිපෙන යන්නයි.

692. Vāteritanti yathā pupphāni okiranti, evaṃ vātena īritaṃ calitaṃ. Ādhutanti mandena mālutena saṇikasaṇikaṃ vidhūpayamānaṃ. Dijasevitanti mayūrakokilādisakuṇasaṅghehi upasevitaṃ.

692. 'වාතේරිතං' යනු මල් විසිරෙන පරිදි සුළඟින් සෙලවුණු යන්නයි. 'ආධුතං' යනු මද පවනින් සෙමෙන් සෙමෙන් සැලෙන යන්නයි. 'දිජසේවිතං' යනු මොනරුන්, කොවුලන් ආදී පක්ෂි සමූහයා විසින් ඇසුරු කරන ලද යන්නයි.

Evaṃ therena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙසේ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද එම දෙවඟන මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය.

694.

694.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ayirakule ahuṃ;

Buddhaṃ nisinnaṃ disvāna, sālapupphehi okiriṃ.

"මම පෙර මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යව ඉපිද, ස්වාමි කුලයක දාසියක්ව සිටියෙමි. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක සල් මල්වලින් පූජා කළෙමි."

695.

695.

‘‘Vaṭaṃsakañca sukataṃ, sālapupphamayaṃ ahaṃ;

Buddhassa upanāmesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

"මම මැනවින් කරන ලද සල් මල්වලින් කළ මල් වඩම් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් යුතුව මගේම දෑතින් පූජා කළෙමි."

696.

696.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

"බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද ඒ කුසල් කර්මය කොට, මම සෝක රහිතව, සුවපත්ව, නිරෝගීව ඉතා සතුටින් වෙසෙමි."

694-5. Tattha ayirakuleti ayyakule, sāmikageheti attho. Ahunti ahosiṃ. Okirinti pupphehi vippakiriṃ. Upanāmesinti pūjāvasena upanāmesiṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

694-5. එහි 'අයිරකුලේ' යනු ස්වාමියාගේ නිවසේ යන්නයි. 'අහුං' යනු වීමි යන්නයි. 'ඕකිරිං' යනු මල්වලින් විසිරුවා පූජා කළෙමි යන්නයි. 'උපනාමේසිං' යනු පූජා කිරීම් වශයෙන් පිළිගැන්වූයෙමි යන්නයි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ.

Athāyasmā mahāmoggallāno saparivārāya tassā devatāya dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේ පිරිවර සහිත එම දෙවඟනට ධර්මය දේශනා කොට, මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කොට ගෙන රැස්ව සිටි මහා ජනයාට ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව දෙවි මිනිස් ලෝකයාටම අර්ථවත් විය.

Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

මඤ්ජිට්ඨක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Pabhassaravimānavaṇṇanā

2. පභස්සර විමාන වර්ණනාව.

Pabhassaravaravaṇṇanibheti [Pg.163] pabhassaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako mahāmoggallānatthere abhippasanno hoti. Tassekā dhītā saddhā pasannā, sāpi there garucittīkārabahulā hoti. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno rājagahe piṇḍāya caranto taṃ kulaṃ upasaṅkami. Sā theraṃ disvā somanassajātā āsanaṃ paññāpetvā there tattha nisinne sumanamālāya pūjetvā madhuraṃ guḷaphāṇitaṃ therassa patte ākiri, thero anumoditukāmo nisīdi. Sā gharāvāsassa bahukiccatāya anokāsataṃ pavedetvā ‘‘aññasmiṃ divase dhammaṃ sossāmī’’ti theraṃ vanditvā uyyojesi. Tadaheva ca sā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi pucchi –

''පභස්සරවරවර්ණනිභේ'' යනු පභස්සර විමාන කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි රජගහ නුවර මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු එක්තරා උපාසකයෙක් විය. ඔහුගේ එක් දියණියක් ද සැදැහැවත් ව පැහැදී සිටියාය. ඇය ද තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඉමහත් ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වූවාය. ඉක්බිති එක් දිනක් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ රජගහ නුවර පිඬු සිඟා වඩිනා සේක් එම නිවසට පැමිණි සේක. ඇය තෙරුන් වහන්සේ දැක සොම්නසට පත්ව අසුනක් පනවා, එහි තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි කල්හි සමන් මල්වලින් පූජා කොට මධුර වූ හකුරු (පැණි) තෙරුන්ගේ පාත්‍රයට වත් කළාය. තෙරුන් වහන්සේ අනුමෝදනා කරනු කැමැත්තෙන් එහි වැඩසිටි සේක. ඇය ගෘහ ජීවිතයේ වැඩ බහුල බැවින් බණ ඇසීමට අවස්ථාවක් නැති බව දන්වා, ''වෙනත් දවසක ධර්මය අසන්නෙමි'' යි පවසා තෙරුන් වහන්සේ වැඳ පිටත් කර යැව්වාය. එදිනම ඇය කළුරිය කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඇය වෙත පැමිණ මේ ගාථාවලින් විමසූ සේක.

697.

697.

‘‘Pabhassaravaravaṇṇanibhe, surattavatthavasane;

Mahiddhike candanaruciragatte,Kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

''ප්‍රභාස්වර වූ උතුම් ශරීර වර්ණයක් ඇති, ඉතා රතු පැහැති වස්ත්‍ර හැඳි, මහත් සෘද්ධි ඇති, සඳුන් සුවඳින් මනහර වූ සිරුරක් ඇති, පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ කවුරුන්ද? ඔබ මට වඳින්නෙහිය.''

698.

698.

‘‘Pallaṅko ca te mahaggho, nānāratanacittito ruciro;

Yattha tvaṃ nisinnā virocasi, devarājāriva nandane vane.

''නන්දන වනයෙහි දේවරාජයා බබලන්නාක් මෙන්, ඔබ යම් අසුනක හිඳ බබලන්නෙහි ද, ඔබේ ඒ අසුන (පල්ලංකය) මහත් අගය ඇත්තකි, නන්වැදුම් රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූවකි, සිත්කළු වූවකි.''

699.

699.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarī bhadde, kissa kammassa vipākaṃ;

Anubhosi devalokasmiṃ, devate pucchitācikkha;

Kissa kammassidaṃ phala’’nti.

''පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ පෙර ජාතියේ කිනම් වූ සුචරිතයක් කළාද? කිනම් කර්මයක විපාකයක් දෙව්ලොව විඳින්නෙහිද? මා විමසන ලද ඔබ එය පවසන්න. මේ කිනම් කර්මයක ඵලයක්ද?''

697. Tattha pabhassaravaravaṇṇanibheti nibhāti dibbatīti nibhā, vaṇṇova nibhā vaṇṇanibhā, ativiya obhāsanato pabhassarā chavidosābhāvena varā uttamā vaṇṇanibhā etissāti pabhassaravaravaṇṇanibhā. Āmantanavasena ‘‘pabhassaravaravaṇṇanibhe’’ti vuttaṃ. Surattavatthavasaneti suṭṭhu rattavatthanivatthe. Candanaruciragatteti candanānulittaṃ viya ruciragatte, gosītacandanena bahalatarānulittaṃ viya surattamanuññasarīrāvayaveti attho, candanānulepena vā ruciragatte.

697. එහි ''පභස්සරවරවණ්ණනිභේ'' යනු බබලන හෙයින් ''නිභා'' නම් වේ. වර්ණයම නිභාවයි (වර්ණප්‍රභාවයි). අතිශයින් බැබලෙන බැවින් ''පභස්සර'' වේ. සමෙහි දොස් රහිත බැවින් ''වර'' හෙවත් උතුම් වේ. එවැනි ප්‍රභාස්වර වූ උතුම් වර්ණයක් ඇයට ඇති බැවින් ''පභස්සරවරවණ්ණනිභා'' නම් වේ. ආමන්ත්‍රණ වශයෙන් ''පභස්සරවරවණ්ණනිභේ'' යයි කියන ලදී. ''සුරත්තවත්ථවසනේ'' යනු මනාව රතු පැහැ ගැන්වූ වස්ත්‍ර හැඳි යන්නයි. ''චන්දනරුචිරගත්තේ'' යනු සඳුන් ගල්වන ලද්දක් මෙන් මනහර ශරීරයක් ඇති යන්නයි. ගෝසීත සඳුන් ඝනකමට ආලේප කළාක් වැනි මනාව රතු වූ සිත්කළු ශරීර අවයව ඇති යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් සඳුන් ආලේපයෙන් බබලන ශරීරයක් ඇති යන්නයි.

Evaṃ [Pg.164] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද දේවතාවිය මේ ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය.

700.

700.

‘‘Piṇḍāya te carantassa, mālaṃ phāṇitañca adadaṃ bhante;

Tassa kammassidaṃ vipākaṃ, anubhomi devalokasmiṃ.

''ස්වාමීනී, පිඬු සිඟා වඩිනා ඔබ වහන්සේට මම මල් සහ හකුරු (පැණි) පූජා කළෙමි. ඒ කර්මයේ මේ විපාකය මම දෙව්ලොව විඳිමි.''

701.

701.

‘‘Hoti ca me anutāpo, aparaddhaṃ dukkhitañca me bhante;

Sāhaṃ dhammaṃ nāssosiṃ, sudesitaṃ dhammarājena.

''ස්වාමීනී, මට පසුතැවිල්ලක් ඇත. මට වැරදීමක් විය. ඒ ගැන මම දුක් වෙමි. ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් මනාව දේශනා කරන ලද ඒ ශ්‍රී සද්ධර්මය මම (එදින) නෑසුවෙමි.''

702.

702.

‘‘Taṃ taṃ vadāmi bhaddante, yassa me anukampiyo koci;

Dhammesu taṃ samādapetha, sudesitaṃ dhammarājena.

''ස්වාමීනී, යම් කෙනෙකු කෙරෙහි මගේ අනුකම්පාවක් වේද, ඔවුන්ට මම මේ දේ පවසමි. ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් මනාව දේශනා කරන ලද ධර්මය අසන්නටත්, සීලාදී ධර්මයන්හි ඔවුන් සමාදන් කරවන්නටත් කටයුතු කරනු මැනවි.''

703.

703.

‘‘Yesaṃ atthi saddhā buddhe, dhamme ca saṅgharatane;

Te maṃ ativirocanti, āyunā yasasā siriyā.

''බුදුන් කෙරෙහි ද, දහම් කෙරෙහි ද, සඟ රුවන කෙරෙහි ද යමෙකුට ශ්‍රද්ධාව ඇත්ද, ඔවුහු ආයුෂයෙන් ද, යසසින් ද, ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් ද මට වඩා බෙහෙවින් බබලති.''

704.

704.

‘‘Patāpena vaṇṇena uttaritarā, aññe mahiddhikatarā mayā devā’’ti.

''තේජසින් ද, වර්ණයෙන් ද මට වඩා උසස් වූ, මහත් සෘද්ධි ඇති අන්‍ය දේවතාවෝ වෙත්ද, ඔවුහු රත්නත්‍රය කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු අයම වෙති.''

700. Tattha mālanti sumanapupphaṃ. Phāṇitanti ucchurasaṃ gahetvā kataphāṇitaṃ.

700. එහි ''මාලං'' යනු සමන් මල්ය. ''ඵාණිතං'' යනු උක් යුෂයෙන් සාදන ලද හකුරු (පැණි) ය.

701. Anutāpoti vippaṭisāro. Tassa kāraṇamāha ‘‘aparaddhaṃ dukkhatañca me bhante’’ti. Idāni taṃ sarūpato dasseti ‘‘sāhaṃ dhammaṃ nāssosi’’nti, sā ahaṃ tadā tava desetukāmassa dhammaṃ na suṇiṃ. Kīdisaṃ? Sudesitaṃ dhammarājenāti, sammāsambuddhena ādikalyāṇāditāya ekantaniyyānikatāya ca svākhātanti attho.

701. ''අනුතාපෝ'' යනු විපිළිසර බව හෙවත් පසුතැවිල්ලයි. එහි හේතුව ''අපරද්ධං දුක්ඛිතඤ්ච මේ භන්තේ'' යනාදියෙන් පැවසුවාය. දැන් එය ස්වරූපයෙන් දක්වන්නේ ''සාහං ධම්මං නාස්සෝසිං'' යන්නෙනි. එනම් එදින ඔබ වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරනු කැමැත්තෙන් සිටියදී මම එය නෑසුවෙමි. කිනම් ධර්මයක්ද? ''සුදේසිතං ධම්මරාජේන'' යනු සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මුල මැද අග යහපත් වූ, ඒකාන්තයෙන් සංසාරයෙන් එතෙර කරවන්නා වූ, මනාව දේශනා කරන ලද ධර්මය යනු අර්ථයයි.

702. Tanti tasmā dhammarājena sudesitattā asavanassa ca mādisānaṃ anutāpahetubhāvato. Tanti tuvaṃ, tuyhanti attho. Yassāti yo assa. Anukampiyoti anukampitabbo. Kocīti yo koci. Dhammesūti sīlādidhammesu. ‘‘Dhamme hī’’ti vā pāṭho, sāsanadhammeti attho. Hīti nipātamattaṃ, vacanavipallāso vā. Tanti anukampitabbapuggalaṃ. Sudesitanti suṭṭhu desitaṃ.

702. ''තං'' යනු ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් මනාව දේශනා කරන ලද බැවින් සහ එය නෑසීම මා වැන්නවුන්ට පසුතැවිල්ලට හේතු වන බැවිනි. ''තං'' යනු ඔබට හෙවත් ඔබ වහන්සේට යනු අර්ථයයි. ''යස්සා'' යනු ''යෝ අස්ස'' (යමෙක් වේද) යන්නයි. ''අනුකම්පියෝ'' යනු අනුකම්පා කළ යුතු තැනැත්තායි. ''කෝචි'' යනු යම් කිසිවෙකි. ''ධම්මේසු'' යනු සීලාදී ධර්මයන්හිය. ''ධම්මේ හි'' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ශාසන ධර්මයෙහි යන්නයි. ''හි'' යනු නිපාතයකි. ''තං'' යනු අනුකම්පා කළ යුතු පුද්ගලයායි. ''සුදේසිතං'' යනු මනාව දේශනා කරන ලද යන්නයි.

703-4. Te maṃ ativirocantīti te ratanattaye pasannā devaputtā maṃ atikkamitvā virocanti. Patāpenāti tejasā ānubhāvena. Aññeti [Pg.165] ye aññe. Mayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Vaṇṇena uttaritarā mahiddhikatarā ca devā, te ratanattaye abhippasannāyevāti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva.

703-4. ''තේ මං අතිවිරෝචන්ති'' යනු රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණු ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයෝ මාව ඉක්මවා බබලති යන්නයි. ''පතාපේන'' යනු තේජසින් හෙවත් ආනුභාවයෙනි. ''අඤ්ඤේ'' යනු අන්‍ය වූ දේවතාවෝය. ''මයා'' යනු පංචමී විභක්ති අර්ථය දෙන කරණ වචනයකි (මට වඩා). වර්ණයෙන් උසස් වූ ද, මහත් සෘද්ධි ඇති වූ ද දෙවියෝ රත්නත්‍රය කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු අයම බව මෙයින් දක්වයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයමයි.

Pabhassaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පභස්සර විමාන වර්ණනාව නිම විය.

3. Nāgavimānavaṇṇanā

3. නාග විමාන වර්ණනාව

Alaṅkatā maṇikañcanācitanti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasivāsinī ekā upāsikā saddhā pasannā sīlācārasampannā bhagavantaṃ uddissa vatthayugaṃ vāyāpetvā suparidhotaṃ kārāpetvā upasaṅkamitvā bhagavato pādamūle ṭhapetvā evamāha ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante bhagavā, imaṃ vatthayugaṃ anukampaṃ upādāya yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā tassā upanissayasampattiṃ disvā dhammaṃ desesi, sā desanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahitvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ agamāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppannā sakkassa devarājassa piyā ahosi vallabhā yasuttarā nāma nāmena. Tassā puññānubhāvena hemajālasañchanno kuñjaravaro nibbatti, tassa ca khandhe maṇimayo maṇḍapo, majjhe supaññattaratanapallaṅko nibbatti, dvīsu dantesu cassa kamalakuvalayujjalā ramaṇīyā dve pokkharaṇiyo pāturahesuṃ. Tattha padumakaṇṇikāsu ṭhitā devadhītā paggahitapañcaṅgikatūriyā naccanti ceva gāyanti ca.

''අලංකතා මණිකඤ්චනාචිතං'' යනු නාග විමාන කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ බරණැස ඉසිපතන මිගදායේ වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි බරණැස වැසි එක්තරා සැදැහැවත්, සිල්වත් උපාසිකාවක් බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා වස්ත්‍ර යුගලක් වියවා, මනාව සෝදා පිරිසිදු කරවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ උන්වහන්සේගේ පාමුල තබා මෙසේ කීවාය: ''ස්වාමීනී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මට බොහෝ කල් හිත සුව පිණිස අනුකම්පා කර මේ වස්ත්‍ර යුගලය පිළිගන්නා සේක්වා.'' බුදුරජාණන් වහන්සේ එය පිළිගෙන ඇයගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඇය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ පැදකුණු කොට නිවසට ගියාය. ඇය වැඩි කලක් නොගොස් කළුරිය කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපත ලබා සක් දෙවිඳුගේ ප්‍රිය වූ, මනාප වූ ''යසුත්තරා'' නම් දේවතාවිය වූවාය. ඇයගේ පුණ්‍ය ආනුභාවයෙන් රන් දැලින් වැසුණු උතුම් ඇත් රජෙක් පහළ විය. එම ඇතාගේ පිට මත මැණික් මණ්ඩපයක් ද, එහි මැද මනාව පනවන ලද රත්න පල්ලංකයක් ද පහළ විය. ඇතාගේ දළ දෙකෙහි රතු නෙළුම් හා සුදු නෙළුම්වලින් බබලන රමණීය පොකුණු දෙකක් පහළ විය. එහි නෙළුම් මල් කේසර මත සිටි දේවතාවියෝ පංචාංගික තූර්ය භාණ්ඩ වයමින් නටති, ගයති.

Satthā bārāṇasiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena sāvatthiṃ patvā tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha sā devatā attanā anubhuyyamānaṃ dibbasampattiṃ oloketvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī ‘‘satthu vatthayugadānakāraṇa’’nti ñatvā sañjātasomanassā bhagavati pasādabahumānā vanditukāmā abhikkantāya rattiyā hatthikkhandhavaragatā ākāsena āgantvā tato otaritvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –

ශාස්තෘන් වහන්සේ බරණැස් නුවර යථාභිරම්‍යව වැඩසිට, සැවැත් නුවර දෙසට චාරිකාවෙහි වැඩම කළ සේක. පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි එම දේවතාවිය තමා අනුභව කරන්නා වූ දිව්‍ය සම්පත්තිය දැක, එම සම්පත්තියට හේතු වූ පින විමසන්නී, එය ශාස්තෘන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගලයක් පූජා කිරීමේ කුසල කර්මය බව දැනගත්තාය. ඒ පිළිබඳව හටගත් සොම්නසින් යුතුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශය ප්‍රසාදයෙන් හා ගෞරවයෙන් උන්වහන්සේ වැඳීමට කැමති වූවාය. ඇය රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගිය පසු, උතුම් ඇත් රජෙකුගේ පිට මත නැගී අහසින් පැමිණ, ඇතාගෙන් බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, දොහොත් මුදුන් දී එකත්පසෙක සිටියාය. ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවසරය ඇතිව මෙම ගාථාවලින් ඇගෙන් කරුණු විමසූහ.

705.

705.

‘‘Alaṅkatā [Pg.166] maṇikañcanācitaṃ, sovaṇṇajālacitaṃ mahantaṃ;

Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.

සකල ආභරණයෙන් සැරසුණු, මිණි මුතු හා රනින් විසිතුරු වූ, රන් දැල්වලින් වැසුණු, මනා ලෙස සැරසූ මහා හස්තිරාජයෙකු පිට නැගී, ඔබ අහස් තලයේ ඒකාලෝක කරමින් මෙහි පැමිණියෙහිය.

706.

706.

‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā;

Padumesu ca tūriyagaṇā pabhijjare, imā ca naccanti manoharāyo.

ඒ හස්තිරාජයාගේ දළ දෙකෙහි පිරිසිදු දිය පිරි, මැනවින් පිපුණු පියුම් ඇති පොකුණු මවා ඇත. ඒ පියුම් මත දිව්‍ය තූර්ය වාදක මණ්ඩල දොළොස් වැදෑරුම් තාලයන්ට අනුව වාදනය කරති. මනහර වූ මේ දිව්‍ය අප්සරාවෝ නටති, ගයති.

707.

707.

‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, ඔබ දිව්‍ය සෘද්ධියට පත්ව සිටින්නෙහිය. ඔබ මනුෂ්‍යව සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද? කිනම් හේතුවක් නිසා මෙබඳු බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇති වූයේද? ඔබගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි.

705. Tattha alaṅkatāti sabbābharaṇavibhūsitā. Maṇikañcanācitanti tehi dibbamānehi maṇisuvaṇṇehi ācitaṃ. Sovaṇṇajālacitanti hemajālasañchannaṃ. Mahantanti vipulaṃ. Sukappitanti gamanasannāhavasena suṭṭhu sannaddhaṃ. Vehāyasanti vehāyasabhūte hatthipiṭṭhe. Antalikkheti ākāse, ‘‘alaṅkatamaṇikañcanācita’’ntipi pāṭho. Ayañhettha saṅkhepattho – devate, tvaṃ sabbālaṅkārehi alaṅkatā alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ, ativiya dibbamānehi maṇīhi kañcanehi ca alaṅkaraṇavasena khacitaṃ, hemajālehi kumbhālaṅkārādibhedehi hatthālaṅkārehi citaṃ āmuttaṃ mahantaṃ ativiya brahantaṃ uttamaṃ gajaṃ āruyha hatthipiṭṭhiyā nisinnā ākāseneva idha amhākaṃ santikaṃ āgatāti.

705. එහි 'අලංකතා' යනු සියලු දිව්‍ය ආභරණයෙන් සැරසුණු ශරීරයක් ඇති බවයි. 'මණිකඤ්චනාචිතං' යනු දිව්‍යමය මිණි හා රනින් නිමවා ඇති බවයි. 'සෝවණ්ණජාලචිතං' යනු රන් දැලකින් වැසුණු බවයි. 'මහන්තං' යනු විශාල ශරීරයක් ඇති බවයි. 'සුකප්පිතං' යනු ගමන සඳහා මැනවින් සැරසූ බවයි. 'වේහායසං' යනු අහස් තලය වැනි වූ ඇතාගේ පිට මතය. 'අන්තලික්ඛේ' යනු අහසෙහිය. 'අලංකතමණිකඤ්චනාචිතං' කියා ද පාඨයක් ඇත. එහි කෙටි අදහස නම්: 'පින්වත් දේවතාවිය, සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු ඔබ, දිව්‍යමය මැණික් හා රනින් අතිශයින් විසිතුරු කරන ලද, රන් දැල් හා කුම්භාභරණ ආදී ඇත් සැරසිලිවලින් හෙබි, ඉතා විශාල වූ උතුම් ඇතෙකු පිට නැගී අහසින්ම අප වෙත පැමිණියෙහිය' යන්නයි.

706. Nāgassa dantesu duvesu nimmitāti erāvaṇassa viya nāgarājassa imassa dvīsu dantesu dve pokkharaṇiyo sucaritasippinā suṭṭhu viracitā. Tūriyagaṇāti pañcaṅgikatūriyasamūhā. Pabhijjareti dvādasannaṃ layabhedānaṃ vasena pabhedaṃ gacchanti. ‘‘Pavajjare’’ti ca paṭhanti, pakārehi vādīyantīti attho.

706. ඒ ඇතාගේ දළ දෙකෙහි මවන ලද පොකුණු දෙක, ඒරා වණ ඇත් රජුගේ මෙන් සුචරිත කුසල කර්ම නැමති ශිල්පියා විසින් මැනවින් නිමවා ඇත. 'තූරියගණා' යනු පංචාංගික තූර්ය සමූහයයි. 'පභිජ්ජරේ' යනු දොළොස් වැදෑරුම් ලය (තාල) භේදයන්ට අනුව ශබ්ද පවත්වන බවයි. 'පවජ්ජරේ' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය විවිධාකාරයෙන් වාදනය කරන බවයි.

Evaṃ [Pg.167] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –

තෙරුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ විමසන ලද දේවතාවිය මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය.

708.

708.

‘‘Bārāṇasiyaṃ upasaṅkamitvā, buddhassahaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ;

Pādāni vanditvā chamā nisīdiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ.

ස්වාමීනී, මම බරණැස් නුවරදී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වස්ත්‍ර යුගලයක් පූජා කළෙමි. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැඳ බිම වාඩි වූයෙමි. මම අතිශයින් සතුටු වූ සිත් ඇතිව දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කළෙමි.

709.

709.

‘‘Buddho ca me kañcanasannibhattaco, adesayi samudayadukkhaniccataṃ;

Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassataṃ, maggaṃ adesayi yato vijānisaṃ.

රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ මට දුක්ඛ සමුදය සත්‍යය ද, චුත වීමක් නැති, අසංඛත වූ, සදාකාලික වූ දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යය ද, මාර්ග සත්‍යය ද දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව නිසා මම ආර්ය සත්‍ය සතර අවබෝධ කරගත්තෙමි.

710.

710.

‘‘Appāyukī kālakatā tato cutā, upapannā tidasagaṇaṃ yasassinī;

Sakkassahaṃ aññatarā pajāpati, yasuttarā nāma disāsu vissutā’’ti.

ස්වාමීනී, මනුෂ්‍ය ලොව අල්ප ආයුෂ විඳ මියගිය මම, තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි මහා යසස් ඇතිව උපන්නෙමි. මම සක් දෙවිඳුගේ දහසය දහසක් බිසවුන් අතර 'යසුත්තරා' නමින් සියලු දිශාවන්හි ප්‍රකට වූ එක් බිසවක් වෙමි.

708-9. Tattha chamāti bhūmiyaṃ. Bhummatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. Vittāti tuṭṭhā. Yatoti yato satthu sāmukkaṃsikadhammadesanato. Vijānisanti cattāri ariyasaccāni paṭivijjhiṃ.

708-9. එහි 'ඡමා' යනු පොළොවෙහිය. 'විත්තා' යනු සතුටට පත්වූ යන්නයි. 'යතෝ' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සුවිශේෂී ධර්ම දේශනාව හේතුවෙන් යන්නයි. 'විජානිසං' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත්තෙමි යන්නයි.

710. Appāyukīti ‘‘īdisaṃ nāma uḷāraṃ puññaṃ katvā na tayā etasmiṃ dukkhabahule manussattabhāve evaṃ ṭhātabba’’nti sañjātābhisandhinā viya parikkhayaṃ gatena kammunā appāyukā samānā. Aññatarā pajāpatīti soḷasasahassānaṃ mahesīnaṃ aññatarā. Disāsu vissutāti dvīsu devalokesu sabbadisāsu pākaṭā paññātā. Sesaṃ vuttanayameva.

710. 'අප්පායුකී' යනු මෙබඳු උදාර පිනක් කොට මෙතරම් දුක් බහුල මනුෂ්‍ය භවයක වැඩි කාලයක් නොසිටිය යුතුය යන බලවත් චේතනාවකින් මෙන් ආයුෂ ගෙවී ගිය කර්මය නිසා අල්ප ආයුෂ ඇති වූ බවයි. 'අඤ්ඤතරා පජාපතී' යනු දහසය දහසක් බිසවුන් අතර එක් බිසවක් බවයි. 'දිසාසු විස්සුතා' යනු දෙලොවම සියලු දිශාවන්හි ප්‍රකට වූ බවයි. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිමය.

Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

නාග විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Alomavimānavaṇṇanā

4. අලෝමා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.168] vaṇṇenāti alomavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye viharanto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pāvisi. Tatthekā alomā nāma duggatitthī bhagavantaṃ disvā pasannacittā aññaṃ dātabbaṃ apassantī ‘‘īdisampi bhagavato dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti cintetvā paribhinnavaṇṇaṃ aloṇaṃ sukkhakummāsaṃ upanesi, bhagavā paṭiggahesi. Sā taṃ dānaṃ ārammaṇaṃ katvā somanassaṃ pavedesi, sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

'අභික්කන්තේන වණ්ණේන' යන ගාථාවෙන් ඇරඹෙන්නේ අලෝමා විමාන කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බරණැස් නුවර ඉසිපතන මිගදායෙහි වැඩවසන කල්හි, පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පෙරවාගෙන, පාත්‍රය ගෙන බරණැස් නුවරට පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩි සේක. එහිදී අලෝමා නම් එක් දිළිඳු ස්ත්‍රියක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, ප්‍රසන්න සිත් ඇතිව පූජා කිරීමට වෙනත් දෙයක් නොදැක, 'මෙබඳු දෙයක් හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කිරීමෙන් මට මහත් ඵල වනු ඇතැයි' සිතා, විවර්ණ වූ, ලුණු රහිත, වියළි යවමුසු අග්ගලා පූජා කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. ඇය එම දානය අරමුණු කොට සොම්නස ප්‍රකාශ කළාය. ඇය පසු කාලයක මියගොස් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නාය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඇගෙන් මෙසේ විමසූහ:

711.

711.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, අතිශය බැබළෙන රූපයෙන් යුත් ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි... (පෙර පරිදිමයි)"

Pucchi. Sāpi tassa byākāsi, taṃ dassetuṃ –

ඇය ද තෙරුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්නාය. එය දැක්වීමට මෙසේ කියන ලදී:

714.

714.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ;

"සතුටට පත් ඒ දේවතාවිය... මේ එම කර්මයේ විපාකයයි" යනුවෙන් පවසන ලදී.

715.

715.

‘‘Ahañca bārāṇasiyaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Adāsiṃ sukkhakummāsaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනී, මම බරණැස් නුවරදී ආදිත්‍ය බන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව, මාගේ දෑතින්ම ලුණු රහිත වියළි යවමුසු අග්ගලා පූජා කළෙමි."

716.

716.

‘‘Sukkhāya aloṇikāya ca, passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā;

Alomaṃ sukhitaṃ disvā, ko puññaṃ na karissati.

"මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනී, වියළි වූත් ලුණු රහිත වූත් යවමුසු දානයෙහි විපාකය බලන්න. සැපයට පත් අලෝමා නම් වූ මා දැක, තමාගේ හිත සුව කැමති කිනම් කෙනෙක් නම් පින් නොකර සිටීද?"

717.

717.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ඒ පින නිසා මට මෙබඳු රූපයක් ලැබුණි... මාගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි."

716. Tattha alomaṃ sukhitaṃ disvāti alomampi nāma sukkhakummāsamattaṃ datvā evaṃ dibbasukhena sukhitaṃ disvā. Ko puññaṃ na karissatīti ko nāma attano hitasukhaṃ icchanto puññaṃ na karissatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

716. එහි 'අලෝමං සුඛිතං දිස්වා' යනු අලෝමා නම් වූ මා වියළි අග්ගලා මාත්‍රයක් පූජා කොට මෙසේ දිව්‍ය සැපයෙන් සැපවත් වූ ආකාරය දැක යන්නයි. 'කෝ පුඤ්ඤං න කරිස්සතී' යනු තමාගේ හිත සුව කැමති කවරෙක් නම් පින් නොකරන්නේද යන්නයි. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිමය.

Alomavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

අලෝමා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā

5. කඤ්ජිකදායිකා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.169] vaṇṇenāti kañjikadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena ca samayena bhagavato kucchiyaṃ vātarogo uppajji. Bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘gaccha tvaṃ ānanda, piṇḍāya caritvā mayhaṃ bhesajjatthaṃ kañjikaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissuṇitvā mahārājadattiyaṃ pattaṃ gahetvā attano upaṭṭhākavejjassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā vejjassa bhariyā paccuggantvā vanditvā pattaṃ gahetvā theraṃ pucchi ‘‘kīdisena vo, bhante, bhesajjena attho’’ti. Sā kira buddhisampannā ‘‘bhesajjena payojane sati thero idhāgacchati, na bhikkhattha’’nti sallakkhesi. ‘‘Kañjikenā’’ti ca vutte ‘‘na yidaṃ bhesajjaṃ mayhaṃ ayyassa, tathā hesa bhagavato patto, handāhaṃ lokanāthassa anucchavikaṃ kañjikaṃ sampādemī’’ti somanassajātā sañjātabahumānā badarayūsena yāguṃ sampādetvā pattaṃ pūretvā tassa parivārabhāvena aññañca bhojanaṃ paṭiyādetvā pesesi. Taṃ paribhuttamattasseva bhagavato so ābādho vūpasami. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantī modati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivārena vicarantiṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ කඤ්ජිකදායිකා විමාන වස්තුවයි. එහි උත්පත්ති කථාව මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්ධකවින්දයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, ඒ කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කුසෙහි වාත රෝගයක් හටගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් අමතා, "ආනන්දය, ඔබ ගොස් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර මාගේ රෝගයට ප්‍රතිකාර පිණිස ඇඹුල් කැඳ ස්වල්පයක් රැගෙන එන්න" යැයි වදාළ සේක. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "එසේය ස්වාමීනි" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දී, සතර වරම් දෙවිවරුන් පූජා කළ පාත්‍රය ගෙන තමන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන වෛද්‍යවරයාගේ නිවස අසලට වැඩි සේක. උන්වහන්සේ දුටු වෛද්‍යවරයාගේ බිරිඳ පෙරගමන් කොට වැඳ, පාත්‍රය ගෙන "ස්වාමීනි, ඔබට කිනම් ඖෂධයකින් ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද?" යි තෙරුන් වහන්සේගෙන් විමසුවාය. නුවණැති එම කාන්තාව, "ඖෂධයකින් ප්‍රයෝජනයක් ඇති බැවින් තෙරුන් වහන්සේ මෙහි වැඩම කළහ, පිණ්ඩපාතය සඳහා නොවේ" යැයි වටහා ගත්තාය. "ඇඹුල් කැඳ අවශ්‍ය බව" පැවසූ කල්හි, "මෙය මාගේ ආර්යයන් වහන්සේ සඳහා වූ ඖෂධයක් පමණක් නොවේ, මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයයි. එබැවින් මම ලෝකනාථයන් වහන්සේට සුදුසු පරිදි ඇඹුල් කැඳ පිළියෙළ කරමි" යි ඉමහත් සෝමනස්සයෙන් හා උපන් මහත් ගෞරවයෙන් යුතුව මහමීර (සීනිබෝල) යුෂයෙන් කැඳ පිළියෙළ කර පාත්‍රය පුරවා, එයට අනුබල දෙන පරිවාර ආහාරද පිළියෙළ කොට පූජා කළාය. එය වැළඳූ සැණින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම වාත රෝගය සන්සිඳුණි. එම කාන්තාව පසු කලෙක මියගොස් තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපත ලබා මහා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් සතුටු වන්නීය. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ දිව්‍ය චාරිකාවෙහි හැසිරෙන අතරතුර දහසක් දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා සිටින ඇය දැක, ඇය කළ කුසල් කර්මය පිළිබඳව මෙම ගාථාවලින් විමසා සිටියහ.

719.

719.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena …pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන... පී... ඔබේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි" යනුවෙන් විමසූ සේක.

Sāpi byākāsi.

එම දිව්‍ය දුවද කරුණු පැහැදිලි කළාය.

721.

721.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"සතුටු සිතින් යුත් ඒ දිව්‍ය දුව... පී... මේ ඒ කර්මයෙහි ඵලයයි."

723.

723.

‘‘Ahaṃ andhakavindamhi, buddhassādiccabandhuno;

Adāsiṃ kolasampākaṃ, kañjikaṃ teladhūpitaṃ.

"ස්වාමීනි, මම අන්ධකවින්දයෙහිදී, ආදිත්‍යවංශික වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මහමීර (සීනිබෝල) යුෂයෙන් පිසින ලද, තෙලින් පදම් කළ ඇඹුල් කැඳ පූජා කළෙමි."

724.

724.

‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca;

Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā.

"තිප්පිලි සහ සුදුළූණු ද, වල්ගාමිරිස් ද මිශ්‍ර කරන ලද ඒ ඇඹුල් කැඳ, ඍජු ගුණ ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ඉතා ප්‍රසන්න සිතින් තෙරුන් වහන්සේගේ අතට පූජා කළෙමි."

725.

725.

‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino;

Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

"යම් ස්ත්‍රියක් සියලු අංගවලින් පරිපූර්ණ වූද, ස්වාමියාට ප්‍රියජනක වූද සක්විති රජෙකුගේ අගමෙහෙසිය බවට පත් වුවද, ඇය ලැබූ ඒ සම්පත්තිය මා කළ මේ එකම ඇඹුල් කැඳ පූජාවේ ආනිශංසයෙන් දහසයෙන් එකක්වත් නොවටී."

726.

726.

‘‘Sataṃ [Pg.170] nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

"රන් නික්ක ලක්ෂයක් ද, අශ්වයන් ලක්ෂයක් ද, අශ්වතර වෙළඹන් යෙදූ රථ ලක්ෂයක් ද, මිණි කොඬොල් පැළඳි රූමත් තරුණියන් ලක්ෂයක් ද යන මේ සියල්ල, මා කළ ඒ ඇඹුල් කැඳ පූජාවේ ආනිශංසයෙන් දහසයෙන් එකක්වත් නොවටී."

727.

727.

‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā;

Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā,Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

"මඳක් වක් වූ දළ ඇති, වේගවත්, රන් රජතින් සැරසූ මනා සිරුරු ඇති, රන් දැල්වලින් සැරසූ හෙමවත වර්ගයේ ඇතුන් ලක්ෂයක් වුවද, මා කළ ඒ ඇඹුල් කැඳ පූජාවේ ආනිශංසයෙන් දහසයෙන් එකක්වත් නොවටී."

728.

728.

‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti.

"යමෙක් සතර මහා දීපයන්ට අධිපති සක්විති රජකම කළද, ඒ සක්විති රජ පදවියේ සැපය වුවද මා කළ ඒ ඇඹුල් කැඳ පූජාවේ ආනිශංසයෙන් දහසයෙන් එකක්වත් නොවටී."

723-4. Tattha adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti badaramodakakasāve catuguṇodakasamodite pākena catutthabhāgāvasiṭṭhaṃ yāguṃ pacitvā taṃ tikaṭukaajamodahiṅgujīrakalasuṇādīhi kaṭukabhaṇḍehi abhisaṅkharitvā sudhūpitaṃ katvā lāmañjagandhaṃ gāhāpetvā pasannacittena bhagavato patte ākiritvā satthāraṃ uddisitvā adāsiṃ, therassa hatthe patiṭṭhapesinti dasseti. Tenāha –

723-4. එහි 'අදාසිං කෝලසම්පාකං' යනාදියෙන් අදහස් වන්නේ, මහමීර (සීනිබෝල) තම්බා ගත් කසායෙහි සිව් ගුණයක ජලය එක් කර, ඉන් හතරෙන් එකක් ඉතිරි වන සේ පිසගත් කැඳ, තිකටු (ඉඟුරු, ගම්මිරිස්, තිප්පිලි), සූදුරු, පෙරුම්කායම්, දුරු සහ සුදුළූණු ආදී කුළුබඩු දමා පදම් කර, මනා සේ තෙම්පරාදු කර, වල්ගාමිරිස් සුවඳ ගන්වා ප්‍රසන්න සිතින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට වත්කර, ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා තෙරුන් වහන්සේගේ අතට පූජා කළ බවයි. ඒ බව මෙසේ කියන ලදී -

‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca;

Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā’’ti.

"තිප්පිලි සහ සුදුළූණු ද, වල්ගාමිරිස් ද මිශ්‍ර කරන ලද ඒ ඇඹුල් කැඳ, ඍජු ගුණ ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ඉතා ප්‍රසන්න සිතින් පූජා කළෙමි" යන්නයි.

Sesaṃ vuttanayameva.

ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

Evaṃ āyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attanā samupacitasucaritakamme āvikate saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā catuparisamajjhe dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙසේ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ, ඒ දිව්‍ය දුව තමන් විසින් රැස් කරන ලද සුචරිත කර්මයන් ප්‍රකාශ කළ කල්හි, පිරිස සමඟ සිටි ඇයට ධර්මය දේශනා කොට මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කර ඒ පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කරුණ අර්ථෝත්පත්තියක් කොට ගෙන සතර පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ ධර්ම දේශනාව මහා ජනයාට අතිශය යහපතක් විය.

Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

කඤ්ජිකදායිකා විමාන වර්ණනාව නිමා විය.

6. Vihāravimānavaṇṇanā

6. වීහාරවිමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.171] vaṇṇenāti vihāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena visākhā mahāupāsikā aññatarasmiṃ ussavadivase uyyāne vicaraṇatthaṃ sahāyikāhi parijanena ca ussāhitā sunhātānulittā subhojanaṃ bhuñjitvā mahālatāpasādhanaṃ piḷandhitvā pañcamattehi sahāyikāsatehi parivāritā mahantena issariyena mahatā paricchedena gehato nikkhamma uyyānaṃ uddissa gacchantī cintesi ‘‘bāladārikāya viya kiṃ me moghakīḷitena, handāhaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ manobhāvanīye ca ayye vandissāmi, dhammañca sossāmī’’ti vihāraṃ gantvā ekamante ṭhatvā mahālatāpiḷandhanaṃ omuñcitvā taṃ dāsiyā hatthe datvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā bhagavā dhammaṃ desesi.

"අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ විහාර විමාන වස්තුවයි. එහි උත්පත්ති කථාව මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි විශාඛා මහා උපාසිකාව එක්තරා උත්සව දිනයක උයන් කෙළියට යනු පිණිස යෙහෙළියන් හා පිරිවර ජනයා විසින් උනන්දු කරවන ලද්දී, මනා කොට ස්නානය කර සුවඳ විලවුන් ගල්වා ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට 'මහාලතා ප්‍රසාධනය' නමැති අගනා පළඳනාව පැළඳ, පන්සියයක් පමණ යෙහෙළියන් පිරිවරා මහත් වූ ඓශ්චර්යයෙන් හා පිරිවරින් යුතුව නිවසින් නික්ම උයන බලා යන්නී මෙසේ සිතුවාය: "අඥාන දැරියක මෙන් මට මේ හිස් කෙළි සෙල්ලම්වලින් ඇති ඵලය කුමක්ද? මම දැන් විහාරයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ සිත පහදවන සුලු ආර්යයන් වහන්සේලා වැඳ පුදා ගෙන ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නෙමි" යි සිතා විහාරයට ගොස් එක් පසෙක සිට මහාලතා පළඳනාව ගලවා එය සේවිකාවගේ අතට දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක වාඩි වූවාය. ඇයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක.

Sā dhammaṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā manobhāvanīye ca bhikkhū vanditvā vihārato nikkhamitvā thokaṃ gantvā dāsiṃ āha ‘‘handa je ābharaṇaṃ piḷandhissāmī’’ti. Sā taṃ bhaṇḍikaṃ katvā bandhitvā vihāre ṭhapetvā tahaṃ tahaṃ vicaritvā gamanakāle vissaritvā gatattā ‘‘vissaritaṃ mayā, tiṭṭha ayye āharissāmī’’ti nivattitukāmā ahosi. Visākhā ‘‘sace je vihāre ṭhapetvā vissaritaṃ, tassa vihārasseva atthāya taṃ pariccajissāmī’’ti vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā attano adhippāyaṃ pavedentī ‘‘vihāraṃ, bhante, kāressāmi, adhivāsetu me bhagavā anukampaṃ upādāyā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

ඇය ධර්මය ශ්‍රවණය කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ පැදකුණු කර, සිත පහදවන සුලු භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඳ විහාරයෙන් පිටතට පැමිණ මඳ දුරක් ගොස් සේවිකාව අමතා, "සොඳුර, පළඳනාව ගෙනෙන්න, මම එය පලඳින්නෙමි" යි කීවාය. ඒ සේවිකාව එය මිටියක් සේ බැඳ විහාරයෙහි තබා එහේ මෙහේ ඇවිද යන අතරතුර යන වේලාවේදී එය අමතක වී ගිය බැවින්, "ආර්යාවනි, මට එය අමතක විය, මඳක් රැඳෙන්න, මම එය ගෙන එන්නෙමි" යි පවසමින් ආපසු යාමට කැමති වූවාය. විශාඛාව පවසන්නී, "ඉදින් එය විහාරයේ තබා අමතක වූයේ නම්, මම එය ඒ විහාරයේම ප්‍රයෝජනය පිණිස පූජා කරමි" යි පවසා විහාරයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ තම අදහස පවසන්නී, "ස්වාමීනි, මම විහාරයක් කරවන්නෙමි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට අනුකම්පාවෙන් එය පිළිගන්නා සේක්වා" යි කීවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් එය ඉවසා වදාළ සේක.

Sā taṃ piḷandhanaṃ satasahassādhikanavakoṭiagghanakaṃ vissajjetvā āyasmatā mahāmoggallānena navakammādhiṭṭhāyakena suvibhattabhittithambhatulāgopānasikaṇṇikadvārabāhavātapāna sopānādigehāvayavaṃ manoharaṃ suvikappitakaṭṭhakammaramaṇīyaṃ suparikammakatasudhākammaṃ manuññaṃ suviracitamālākammalatākammādicittakammavicittaṃ supariniṭṭhitamaṇikuṭṭima sadisabhūmitalaṃ devavimānasadisaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni, uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatānīti gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ buddhassa bhagavato bhikkhusaṅghassa [Pg.172] ca vasanānucchavikaṃ mahantaṃ pāsādaṃ tassa parivārapāsādasahassañca tesaṃ parivārabhāvena kuṭimaṇḍapacaṅkamanādīni ca kārentī navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi. Pariniṭṭhite ca vihāre navaheva hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ kārentī pañcamattehi sahāyikāsatehi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhitvā tassa sampattiṃ disvā somanassajātā sahāyikā āha ‘‘imaṃ evarūpaṃ pāsādaṃ kārentiyā yaṃ mayā puññaṃ pasutaṃ, taṃ anumodatha, pattidānaṃ vo dammī’’ti. ‘‘Aho sādhu aho sādhū’’ti pasannacittā sabbāpi anumodiṃsu.

එම විසාඛා මහෝපාසිකාව එක් ලක්ෂයක් අධික වූ නව කෝටියක් අගයැති ඒ මහාලතා පසාධනය විකුණා, නවකර්මාන්ත අධිෂ්ඨායක වූ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ ලවා මනා ලෙස බෙදා වෙන් කළ බිත්ති, කුළුණු, තලා, ගෝපානසී, කණ්ණිකා, දොරටු, කවුළු සහ පියගැටපෙළ ආදී විහාර අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, සිත් ගන්නා සුලු වූ ද, මනාව නිම කළ දැව කර්මාන්තයෙන් යුත් රමණීය වූ ද, මනා පිරියම් කරන ලද බදාම කර්මාන්තයෙන් මනෝඥ වූ ද, මනා කොට නිමවන ලද මල්කම් ලියකම් ආදී චිත්‍ර කර්මාන්තයෙන් අතිශය විසිතුරු වූ ද, මනා ලෙස නිම කළ මැණික් ඔබ්බවන ලද පොළොවක් බඳු බිම්තලයකින් යුක්ත වූ ද, දිව්‍ය විමානයකට සමාන වූ ද, පහළ මාලයෙහි ගැබ් ගෙවල් පන්සියයක් ද ඉහළ මාලයෙහි ගැබ් ගෙවල් පන්සියයක් ද වශයෙන් ගැබ් ගෙවල් දහසකින් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ ද, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට හා භික්ෂු සංඝයාට වාසය කිරීමට සුදුසු වූ ද මහා ප්‍රාසාදයක් ද, එහි පිරිවර ප්‍රාසාද දහසක් ද, ඒවායේ පිරිවර වශයෙන් වැසිකිළි, මණ්ඩප, සක්මන් මළු ආදිය ද කරවමින් මාස නවයකින් විහාරය නිම කරවන ලදී. විහාරය නිම වූ පසු නව කෝටියක් ධනය වැය කරමින් විහාර පූජා මහෝත්සවය පවත්වන්නී, පන්සියයක් පමණ වූ තම යෙහෙළියන් සමඟ ප්‍රාසාදයට නැඟ එහි සම්පත්තිය දැක සතුටට පත්ව මෙසේ කීවාය: “මා විසින් මෙබඳු ප්‍රාසාදයක් කරවීමෙන් යම් පිනක් රැස් කරන ලද ද, ඒ පින ඔබ සැම අනුමෝදන් වන්න, මම ඔබට පින් පෙත් පමුණුවමි.” එවිට ඒ සියලු යෙහෙළියෝ ද “සාදු! සාදු!” යි පහන් සිතින් යුතුව පින් අනුමෝදන් වූහ.

Tattha aññatarā upāsikā visesato taṃ pattidānaṃ manasākāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā puññānubhāvena anekakūṭāgārapākārauyyānapokkharaṇiādipaṭimaṇḍitaṃ soḷasayojanāyāmavitthārabbedhaṃ attano pabhāya yojanasataṃ pharantaṃ ākāsacāriṃ mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi. Sā gacchantīpi accharāsahassaparivārā saha vimānena gacchati. Visākhā pana mahāupāsikā vipulapariccāgatāya saddhāsampattiyā ca nimmānaratīsu nibbattitvā sunimmitadevarājassa aggamahesibhāvaṃ sampāpuṇi. Athāyasmā anuruddho devacārikaṃ caranto taṃ visākhāya sahāyikaṃ tāvatiṃsabhavane uppannaṃ disvā –

එහි සිටි එක්තරා උපාසිකාවක් විශේෂයෙන්ම ඒ පින් අනුමෝදනාව සිතින් සිදු කළාය. ඇය නොබෝ කලකින් කළුරිය කර තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. ඇයගේ පින් බලයෙන් බොහෝ කූටාගාර, ප්‍රාකාර, උයන් හා පොකුණු ආදියෙන් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ, දිගින් පළලින් හා උසින් සොළොස් යොදුනක් වූ, තමාගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් යොදුන් සියයක් පතුරුවන, අහසෙහි සැරිසරන මහා දිව්‍ය විමානයක් පහළ විය. ඇය ගමන් කරන විට ද දහසක් දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා විමානය සමඟින්ම ගමන් කරයි. විසාඛා මහෝපාසිකාව වනාහි ඇයගේ අතිවිශාල පරිත්‍යාගය හා ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය හේතුවෙන් නිම්මාණරතී දිව්‍ය ලෝකයේ ඉපදී සුනිම්මිත දිව්‍ය රාජයාගේ අගමෙහෙසිය බවට පත් වූවාය. එකල්හි ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේ දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක්, තව්තිසා භවනයෙහි උපන් විසාඛාවගේ ඒ යෙහෙළිය දැක මෙසේ විමසූ සේක:

729.

729.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“පින්වත් දේවතාවිය, ඔසධී තාරකාව මෙන් සියලු දිශාවන් බබුළුවමින් අතිශය රමණීය වර්ණයෙන් යුතුව සිටින ඔබ කවුද?”

730.

730.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

“ඔබ නටන විට ඔබේ ශරීරයේ අඟපසඟවලින් සියලු දිශාවන්ට කනට ප්‍රිය වූ, සිත් අලවන සුලු දිව්‍යමය ශබ්දයන් නික්මෙයි.”

731.

731.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

“ඔබ නටන විට ඔබේ ශරීරයේ අඟපසඟවලින් සියලු දිශාවන්ට පිරිසිදු සුවඳැති, මනෝඥ වූ දිව්‍යමය සුගන්ධයන් හමයි.”

732.

732.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

“ඔබ කය නළවමින් නටන විට, ඔබේ කෙස්වැටිවල ඇති ආභරණවලින් පංචාංගික තූර්ය වාදනයක මෙන් මිහිරි ශබ්දයක් ඇසේ.”

733.

733.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

“සුළඟින් සැලෙන ඔබේ හිස පළඳනාවලින් (කන් පළඳනාවලින්) පංචාංගික තූර්ය වාදනයක නාදය මෙන් මිහිරි හඬක් නික්මෙයි.”

734.

734.

‘‘Yāpi [Pg.173] te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

“ඔබේ හිසෙහි ඇති පිරිසිදු සුවඳැති මනෝඥ මල් මාලාවන්ගේ සුවඳ, මංජූසක වෘක්ෂයේ සුවඳ මෙන් සියලු දිශාවන්ට හමයි.”

735.

735.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

“දේවතාවිය, ඔබ ඒ පිරිසිදු සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරයි, මෙබඳු අමානුෂික රූපයක් දරයි. මා විමසන මේ කරුණ පවසන්න; මෙබඳු විපාකයක් ලැබීමට ඔබ කළේ කිනම් කුසල් කර්මයක් ද?”

Imāhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassa evaṃ byākāsi –

මහරහතන් වහන්සේ මෙබඳු ගාථාවලින් ප්‍රශ්න කළ සේක. ඒ දේවතාවිය ද උන්වහන්සේට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය:

736.

736.

‘‘Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ;

Tatthappasannā ahamānumodiṃ, disvā agārañca piyañca metaṃ.

“ස්වාමීනි, සැවැත් නුවර මගේ යෙහෙළියක් වූ විසාඛාව සංඝයා උදෙසා මහා විහාරයක් කරවූවාය. මම ඒ විහාරය දැක, ඒ කෙරෙහිත් ඇයගේ ඒ ප්‍රිය වූ පරිත්‍යාගය කෙරෙහිත් පැහැදී පින් අනුමෝදන් වුනෙමි.”

737.

737.

‘‘Tāyeva me suddhanumodanāya, laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ;

Samantato soḷasayojanāni, vehāyasaṃ gacchati iddhiyā mama.

“ඒ පිරිසිදු පින් අනුමෝදනාව නිසාම මට මේ අසිරිමත් දර්ශනීය විමානය ලැබුණි. මෙය වට ප්‍රමාණයෙන් සොළොස් යොදුනක් වන අතර මගේ පින් බලයෙන් අහසෙහි ගමන් කරයි.”

738.

738.

‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā satayojanaṃ.

“මගේ මේ කූටාගාර නිවාසයන් මනාව බෙදා වෙන් කර ඇත. ඒවා ඉතා දීප්තිමත්ව බබළමින් හාත්පස යොදුන් සියයක් දුරට ආලෝකය පතුරුවයි.”

739.

739.

‘‘Pokkharañño ca me ettha, puthulomanisevitā;

Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā.

“මෙහි මට දිව්‍ය මත්ස්‍යයන්ගෙන් ගැවසී ගත්, ඉතා පිරිසිදු සිසිල් දිය ඇති, රන් වැලි අතුළ පොකුණු ඇත.”

740.

740.

‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā;

Surabhī sampavāyanti, manuññā māluteritā.

“පියුම් හා හෙළ පියුම්වලින් ගැවසී ගත් ඒ පොකුණුවලින් මඳ පවනින් සැලෙන සිත්ගන්නා සුලු මිහිරි සුවඳ හාත්පස හමයි.”

741.

741.

‘‘Jambuyo panasā tālā, nāḷikeravanāni ca;

Antonivesane jātā, nānārukkhā aropimā.

“මගේ විමානය අසල ඉබේ හටගත් දඹ, කොස්, තල් හා පොල් වනාන්තර ද විවිධ සුවඳැති වෘක්ෂයන් ද පවතී.”

742.

742.

‘‘Nānātūriyasaṅghuṭṭhaṃ, accharāgaṇaghositaṃ;

Yopi maṃ supine passe, sopi vitto siyā naro.

“නොයෙක් තූර්ය නාදයෙන් හා දිව්‍ය අප්සරාවන්ගේ හඬින් පිරුණු මගේ මේ විමානය යම් මිනිසෙකු සිහිනයකින් හෝ දුටුවහොත් ඔහු ද මහත් සතුටට පත්වන්නේය.”

743.

743.

‘‘Etādisaṃ abbhutadassaneyyaṃ, vimānaṃ sabbaso pabhaṃ;

Mama kamme hi nibbattaṃ, alaṃ puññāni kātave’’ti.

“මගේ කුසල් කර්මයන් නිසා පහළ වූ මෙබඳු අසිරිමත් දර්ශනීය සර්වප්‍රභාස්වර විමානයක් දැක, පින්කම් කිරීමට උත්සාහවත් වීමම සුදුසුය.”

736. Tattha [Pg.174] sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāranti bhante anuruddha, sāvatthiyā samīpe pācīnapasse mayhaṃ mama sakkhī sahāyikā visākhā mahāupāsikā āgatāgataṃ cātuddisaṃ bhikkhusaṅghaṃ uddissa navahiraññakoṭipariccāgena pubbārāmaṃ nāma mahantaṃ vihāraṃ kāresi. Tatthappasannā ahamānumodinti tasmiṃ vihāre katapariyosite saṅghassa niyyādiyamāne tāya kate pattidāne ‘‘aho ṭhāne vata pariccāgo kato’’ti pasannā ratanattaye kammaphale ca sañjātapasādā ahaṃ anumodiṃ. Vatthuvasena tassā anumodanāya uḷārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘disvā agārañca piyañca meta’’nti āha. Sahassagabbhaṃ ativiya ramaṇīyaṃ devavimānasadisaṃ tañca agāraṃ mahantaṃ pāsādaṃ piyañca me buddhappamukhaṃ saṅghaṃ uddissa tādisaṃ mahantaṃ dhanapariccāgaṃ disvā anumodinti yojanā.

736. එහි 'සාවත්ථියං මය්හං සඛී භදන්තේ' යන ගාථා පාදයෙන් අදහස් වන්නේ: ස්වාමීනි අනුරුද්ධයන් වහන්ස, සැවැත් නුවරට නුදුරින් නැගෙනහිර දිශාවෙහි මගේ යෙහෙළිය වූ විසාඛා මහෝපාසිකාව සිව්දිගින් වඩිනා සංඝයා උදෙසා නව කෝටියක් ධනය වැය කර පූර්වාරාමය නම් මහා විහාරය කරවූවාය. 'තත්ථප්පසන්නා අහමානුමෝදිං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: ඒ විහාරය කරවා අවසානයේ සංඝයාට පූජා කරන කල්හි ඇය විසින් කරන ලද පින් පෙත් පැමිණවීම ගැන “ඇත්තෙන්ම ඇය ඉතා උතුම් පරිත්‍යාගයක් කළාය” යි රත්නත්‍රය කෙරෙහිත් කර්මඵල කෙරෙහිත් පැහැදී මම පින් අනුමෝදන් වූයෙමි යන්නයි. ඇයගේ ඒ අනුමෝදනාවෙහි ඇති මහත් බව පෙන්වීමට 'දිස්වා අගාරඤ්ච පියඤ්ච මේතං' යන්න පැවසුවාය. ගැබ් ගෙවල් දහසකින් යුත්, දිව්‍ය විමානයක් බඳු වූ ඒ රමණීය මහා ප්‍රාසාදය දැක ද, බුදුපාමොක් මහ සඟන උදෙසා කරන ලද ඒ උදාර ධන පරිත්‍යාගය දැක ද මම අනුමෝදන් වූයෙමි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

737. Tāyeva me suddhanumodanāyāti yathāvuttāya deyyadhammapariccāgābhāvena suddhāya kevalāya anumodanāyeva. Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyanti mayhaṃ pubbe īdisassa abhūtapubbatāya abbhutaṃ samantabhaddakabhāvena ativiya surūpatāya ca dassaneyyaṃ imaṃ vimānaṃ laddhaṃ adhigataṃ. Evaṃ tassa vimānassa abhirūpataṃ dassetvā idāni pamāṇamahattaṃ pabhāvamahattaṃ upabhogavatthumahattañca dassetuṃ ‘‘samantato soḷasayojanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha iddhiyā mamāti mama puññiddhiyā.

737. “තායේව මේ සුද්ධනූමෝදනායා” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: මා විසින් දිය යුතු වස්තුවක් පරිත්‍යාග නොකර, ඉහත කී පරිදි හුදෙක් පිරිසිදු පින් අනුමෝදනාවෙන් පමණක් යන්නයි. “ලද්ධං විමානබ්භුත දස්සනෙය්‍යං” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: මට මින් පෙර මෙබඳු සම්පතක් ලැබී නොතිබූ බැවින් අසිරිමත් වූ ද, හාත්පසින්ම යහපත් වූ ද, ඉතා සුන්දර වූ ද දර්ශනීය වූ මේ විමානය මට ලැබුණි යන්නයි. මෙසේ විමානයේ සුන්දරත්වය පෙන්වා, දැන් එහි ප්‍රමාණයේ විශාලත්වය, ප්‍රභාවේ මහත් බව හා පරිභෝජන වස්තූන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පෙන්වීමට “සමන්තතෝ සෝළස යෝජනානි” යනාදිය පැවසුවාය. එහි “ඉද්ධියා මමා” යනු මගේ පින් බලයෙන් යන්නයි.

739. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Puthulomanisevitāti dibbamacchehi upasevitā.

739. “පොක්ඛරඤ්ඤෝ” යනු පොකුණු යන්නයි. “පුථුලෝම නිසේවිතා” යනු දිව්‍ය මත්ස්‍යයන් විසින් සේවනය කරන ලද යන්නයි.

740. Nānāpadumasañchannāti satapattasahassapattādibhedehi nānāvidhehi rattapadumehi rattakamalehi ca sañchāditā. Puṇḍarīkasamotatāti nānāvidhehi setakamalehi samantato avatatā, nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyantīti yojanā.

740. “විවිධ පියුම්වලින් වැසුණු” යනු පත්‍ර සියයක් දහසක් ආදී වශයෙන් විවිධ වූ රතු පද්මයන්ගෙන් හා රතු නෙළුම්වලින් මැනවින් වැසුණු බවයි. “පුණ්ඩරීකසමොතතා” යනු විවිධ වර්ගයේ සුදු නෙළුම්වලින් හාත්පසින්ම වැසුණු බවයි. නොරෝපණය කරන ලද විවිධ වෘක්ෂයෝ සුවඳ විහිදුවන්නාහුය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

742. Sopīti so supinadassāvīpi. Vittoti tuṭṭho.

742. “සොපි” යනු ඒ සිහින දකින්නා ද වේ. “විත්තො” යනු සතුටට පත් වූ තැනැත්තායි.

743. Sabbaso [Pg.175] pabhanti samantato obhāsamānaṃ. Kamme hīti kammanimittaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Cetanānaṃ vā aparāparuppattiyā bahubhāvato ‘‘kammehī’’ti vuttaṃ. Alanti yuttaṃ. Kātaveti kātuṃ.

743. “සබ්බසො පභන්ති” යනු හාත්පසින්ම බබළන ස්වභාවයයි. “කම්මේ හි” යනු කර්ම නිමිත්තෙනි. “හි” යනු නිපාත මාත්‍රයකි. නැතහොත් චේතනාවන් නැවත නැවතත් උපදින බැවින් බොහෝ බව නිසා “කම්මේහි” යැයි කියන ලදී. “අලං” යනු සුදුසු බවයි. “කාතවේ” යනු කිරීමටයි.

Idāni thero visākhāya nibbattaṭṭhānaṃ kathāpetukāmo imaṃ gāthamāha –

දැන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විශාඛාවන් උපන් ස්ථානය පවසනු කැමැතිව මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

744.

744.

‘‘Tāyeva te suddhanumodanāya,Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ;

Yā ceva sā dānamadāsi nārī,Tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti.

“දේවතාවිය, ඔබ ඒ පිරිසිදු අනුමෝදනාව නිසාම ආශ්චර්යවත් වූ දර්ශනීය වූ මේ විමානය ලැබුවාය. යම් ස්ත්‍රියක් ඒ දානය දුන්නාද, ඇය උපන් තැන හෙවත් ඇයගේ ගතිය මට පවසන්න. ඇය කොහි උපන්නාද?”

744. Tattha yā ceva sā dānamadāsi nārīti yassa dānassa anumodanāya tvaṃ īdisaṃ sampattiṃ paṭilabhi, taṃ dānaṃ yā ceva sā nārī adāsīti visākhaṃ mahāupāsikaṃ sandhāya vadati. Tāya eva devatāya tassā sampattiṃ kathāpetukāmo āha ‘‘tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti. Tassā gatinti tāya nibbattadevagatiṃ.

744. එහි “යා චේව සා දානමදාසි නාරී” යනු යම් දානයක අනුමෝදනාවෙන් ඔබ මෙබඳු සම්පත්තියක් ලැබුවාද, ඒ දානය දුන් යම් ඒ ස්ත්‍රිය විශාඛා මහා උපාසිකාව බව අදහස් කරමින් පවසයි. ඒ දේවතාවිය ලවාම ඇයගේ සම්පත්තිය පවසනු කැමැතිව “තස්සා ගතිං බ්‍රූහි කුහිං උප්පන්නා සා” යැයි පැවසූහ. “තස්සා ගතිං” යනු ඇය උපන් දේව ගතියයි.

Idāni therena pucchitamatthaṃ dassentī āha –

දැන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විමසූ අර්ථය දක්වමින් දේවතාවිය මෙසේ පැවසුවාය.

745.

745.

‘‘Yā sā ahu mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ;

Viññātadhammā sā adāsi dānaṃ, uppannā nimmānaratīsu devesu.

“ස්වාමීනි, මගේ යෙහෙළියක් වූ යම් ස්ත්‍රියක් සිටියාද, ඇය සංඝයා උදෙසා මහා විහාරයක් කරවූවාය. ධර්මය අවබෝධ කරගත් ඇය දන් දී නිම්මාණරතී දෙව්ලොව උපන්නාය.”

746.

746.

‘‘Pajāpatī tassa sunimmitassa,Acintiyo kammavipāka tassā;

Yametaṃ pucchasi ‘kuhiṃ uppannā sā’ti,Taṃ te viyākāsiṃ anaññathā aha’’nti.

“ඇය ඒ සුනිම්මිත දිව්‍යරාජයාගේ අගමෙහෙසියයි. ඇයගේ කර්ම විපාකය අචින්ත්‍යය. ‘ඇය කොහි උපන්නාද’ යැයි ඔබ වහන්සේ යමක් විමසුවේද, එය මම ඔබ වහන්සේට සැබෑ ලෙසම ප්‍රකාශ කළෙමි.”

745. Tattha viññātadhammāti viññātasāsanadhammā, paṭividdhacatusaccadhammāti attho.

745. එහි “විඤ්ඤාතධම්මා” යනු අවබෝධ කරගත් ශාසන ධර්මය ඇති, චතුරාර්ය සත්‍යය ධර්මය අවබෝධ කළ යන්න අර්ථයයි.

746. Sunimmitassāti sunimmitassa devarājassa. Acintiyo kammavipāka tassāti vibhattilopaṃ katvā niddeso, tassā mama sakhiyā nibbānaratīsu [Pg.176] nibbattāya kammavipāko puññakammassa vipākabhūtā dibbasampatti acintiyā appameyyāti attho. Anaññathāti aviparītaṃ yathāsabhāvato. Kathaṃ panāyaṃ tassā sampattiṃ aññāsīti? Subhaddā viya bhaddāya, visākhāpi devadhītā imissā santikaṃ agamāsi.

746. “සුනිම්මිතස්ස” යනු සුනිම්මිත දිව්‍යරාජයාගේ යන්නයි. “අචින්තියෝ කම්මවිපාක තස්සා” යන්නෙහි විභක්ති ලෝපය කර නිර්දේශ කොට ඇත. නිම්මාණරතී දෙව්ලොව උපන් මගේ ඒ යෙහෙළියගේ පින්කමේ විපාකයක් වූ දිව්‍ය සම්පත්තිය අචින්ත්‍යය, අප්‍රමාණය යන්න අර්ථයයි. “අනඤ්ඤථා” යනු නොවෙනස්ව යථා ස්වභාවයෙන්ම යන්නයි. කෙසේ නම් ඇය ඇගේ සම්පත්තිය දැනගත්තේ ද? සුභද්‍රාවන් මෙන් භද්‍රා දේවතාවිය වෙත විශාඛා දිව්‍ය දූව ද පැමිණියාය.

Idāni devadhītā theraṃ aññesampi dānasamādapane niyojentī imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –

දැන් දිව්‍ය දූව ස්ථවිරයන් වහන්සේව අනෙක් අයට ද දන් දීමට උනන්දු කරවනු පිණිස පොළඹවමින් මෙම ගාථාවලින් ධර්මය දේශනා කළාය.

747.

747.

‘‘Tenahaññepi samādapetha, saṅghassa dānāni dadātha vittā;

Dhammañca suṇātha pasannamānasā, sudullabho laddho manussalābho.

“එබැවින් අනෙක් අයව ද දානයෙහි සමාදන් කරවන්න. සතුටු සිතින් සංඝයාට දන් දෙන්න. ප්‍රසන්න වූ මනසින් ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්න. ඉතා දුර්ලභ වූ මිනිසත් බව දැන් ලැබී ඇත.”

748.

748.

‘‘Yaṃ maggaṃ maggādhipatī adesayi, brahmassaro kañcanasannibhattaco;

Saṅghassa dānāni dadātha vittā, mahapphalā yattha bhavanti dakkhiṇā.

“බ්‍රහ්ම ස්වර ඇති, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති, මගාධිපති වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් මාවතක් දේශනා කළ සේක් ද, එහි පිහිටා සතුටු සිතින් සංඝයාට දන් දෙන්න. එහි දෙන දක්ෂිණාවෝ මහත්ඵල වන්නාහ.”

749.

749.

‘‘Ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā, cattāri etāni yugāni honti;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā, etesu dinnāni mahapphalāni.

“සත්පුරුෂයන් විසින් පසසන ලද යම් පුද්ගලයන් අට දෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු යුගල වශයෙන් සතරකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ඒ පිරිස දක්ෂිණාවට සුදුසු වන්නාහ. ඔවුන් උදෙසා දෙන ලද දෑ මහත්ඵල වේ.”

750.

750.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

“මඟ පල ලබා ගැනීමට පිළිපන් සතර දෙනා ද, ඵලයෙහි පිහිටි සතර දෙනා ද යන මොවුහු ඍජු වූ, ප්‍රඥා ශීල සමාධියෙන් යුත් සංඝයා වහන්සේ වෙති.”

751.

751.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ.

“පින් කැමති වන්නා වූ, උපධි සම්පත්තිය පිණිස පින් කරන්නා වූ මිනිසුන් විසින් සංඝයා උදෙසා දෙන ලද දානය මහත්ඵල වන්නේය.”

752.

752.

‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro;

Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti.

“මේ සංඝයා වහන්සේ සාගරය මෙන් අප්‍රමාණ වූහ, මහත් වූහ. නරවීරයන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ ශ්‍රාවකයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නාහ. ඔවුහු ආලෝකය පතුරුවමින් ධර්මය දේශනා කරති.”

753.

753.

‘‘Tesaṃ [Pg.177] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ;

Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

“යම් කෙනෙක් සංඝයා උදෙසා දන් දෙත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ දානය මැනවින් දෙන ලද්දකි, මැනවින් පූජා කරන ලද්දකි. සංඝයා කෙරෙහි පිහිටි ඒ දක්ෂිණාව මහත්ඵල බව ලෝකවිදූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා වර්ණනා කළ සේක.”

754.

754.

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

“ලොවෙහි මෙබඳු යාගයන් සිහිපත් කරමින් සතුටින් වෙසෙන ජනයා, මසුරුමල මුලින්ම උදුරා දමා නින්දාවෙන් තොරව ස්වර්ග රාජ්‍යයට පැමිණෙති.”

747. Tattha tenahaññepīti tenahi aññepi. Tenāti ca tena kāraṇena, hīti nipātamattaṃ. ‘‘Samādapethā’’ti vatvā samādapanākāraṃ dassetuṃ ‘‘saṅghassa dānāni dadāthā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhahi akkhaṇehi vajjitaṃ manussabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sudullabho laddho manussalābho’’ti. Tattha aṭṭha akkhaṇā nāma tayo apāyā arūpā asaññasattā paccantadeso indriyānaṃ vekallaṃ niyatamicchādiṭṭhikatā apātubhāvo buddhassāti.

747. එහි “තේනහඤ්ඤේපි” යනු “තේන හි අඤ්ඤේපි” යන්නයි. “තේන” යනු ඒ හේතුවෙනි. “හි” යනු නිපාතයකි. “සමාදපේථ” යැයි පවසා සමාදන් කරවන ආකාරය දැක්වීමට “සංඝස්ස දානානි දදාථ” යනාදිය පවසන ලදී. අෂ්ට අක්ෂණයන්ගෙන් මිදුණු මනුෂ්‍ය භාවය අදහස් කරමින් “සුදුල්ලභෝ ලද්ධෝ මනුස්සලාභෝ” යැයි පැවසූහ. එහි අෂ්ට අක්ෂණ නම්: අපායවල් තුන, අරූප ලෝකය, අසංඥ තලය, ප්‍රත්‍යන්ත දේශය, ඉන්ද්‍රිය විකල බව, නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටික බව සහ බුදුන් වහන්සේ නූපන් කාලයයි.

748. Yaṃ magganti yaṃ khettavisese kataṃ dānaṃ, taṃ ekantena sugatisampāpanato sugatigāmimaggaṃ apāyamaggato jagghamaggādito ca ativiya seṭṭhabhāvena maggādhipanti katvā. Dānampi hi saddhāhiriyo viya ‘‘devalokagāmimaggo’’ti vuccati. Yathāha –

748. “යං මග්ගං” යනු යම් ක්ෂේත්‍ර විශේෂයක කරන ලද දානය, එය ඒකාන්තයෙන්ම සුගතියට පමුණුවන බැවින් සුගතිගාමී මාර්ගය වේ. එය අපාය මාර්ගයට වඩා හා පා ගමනින් යන මාර්ගවලට වඩා අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් “මග්ගාධිපති” නම් වේ. දානය ද ශ්‍රද්ධා හිරි මෙන් “දෙව්ලොව යන මාවත” යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā;

Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti.(a. ni. 8.32;

kathā. 480);

“ශ්‍රද්ධාව, හිරිය සහ කුසල් වූ දානය යන මේ ධර්මයන් සත්පුරුෂයන් අනුව යන්නාහ. මේ මාර්ගය දිව්‍යමය මාර්ගය යැයි බුදුවරු පවසති. මෙයින් සත්ත්වයා දෙව්ලොවට යයි.”

‘‘Maggādhipatī’’ti vā pāṭho, tassa ariyamaggena sadevakassa lokassa adhipatibhūto satthāti attho daṭṭhabbo. Saṅghassa dānāni dadāthātiādinā punapi dakkhiṇeyyesu dānasaṃvibhāge niyojentī āha.

“මග්ගාධිපතී” යනු ද පාඨයකි. එහි අර්ථය නම් ආර්ය මාර්ගය හේතුවෙන් දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාගේ අධිපති වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ යන්නයි. “සංඝස්ස දානානි දදාථ” යනාදියෙන් නැවතත් දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට දන් දීමට උනන්දු කරවමින් පැවසූහ.

749. Idāni [Pg.178] taṃ dakkhiṇeyyaṃ ariyasaṅghaṃ sarūpato dassentī ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti gāthamāha. Tattha yeti aniyamitaniddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi passatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogato. Tesañhi campakabakulakusumādīnaṃ viya sahajātavaṇṇagandhādayo sahajātasīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pāsaṃsiyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti. Te pana saṅkhepato sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Tenāha ‘‘cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā’’ti. Teti pubbe aniyamato uddiṭṭhānaṃ niyametvā dassanaṃ. Te hi sabbepi kammaṃ kammaphalañca saddahitvā dātabbadeyyadhammasaṅkhātaṃ dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā guṇavisesayogena dānassa mahapphalabhāvasādhanato. Sugatassa sāvakāti sammāsambuddhassa dhammasavanante ariyāya jātiyā jātatāya taṃ dhammaṃ suṇantīti sāvakā. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatassa sāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā mahapphalāni honti. Tenāha bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

749. දැන් ඒ උතුම් දක්ෂිණෙය්‍ය ආර්ය සංඝයා වහන්සේ ස්වරූපයෙන් පෙන්වා දෙනු පිණිස ‘යේ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘යේ’ යනු අනිශ්චිත නිර්දේශයකි. ‘පුග්ගලා’ යනු සත්ත්වයෝ ය. ‘අට්ඨ’ යනු ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යා ප්‍රමාණයයි. මන්දයත්, පිළිවෙතෙහි යෙදුණු (මාර්ගස්ථ) පුද්ගලයන් සිව් දෙනා සහ ඵලයට පත් පුද්ගලයන් සිව් දෙනා වශයෙන් අට දෙනෙකු වන බැවිනි. ‘සතං පසත්ථා’ යනු බුදු-පසේබුදු-මහරහතන් වහන්සේලා ඇතුළු සත්පුරුෂයන් විසින් ද, අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන් විසින් ද පසසන ලද (ප්‍රශංසා කරන ලද) බවයි. ඒ මක්නිසා ද? සහජාත සීලාදී ගුණ යෝගය නිසා ය. ඔවුන්ගේ සීල සමාධි ආදී ගුණයන්, සමන් පිච්ච මල් ආදියේ ස්වාභාවික වර්ණ ගන්ධයන් මෙන් සහජාත වේ. එබැවින් වර්ණ ගන්ධයෙන් යුත් මල් මෙන් එම පුද්ගලයෝ දෙවි මිනිසුන් වන සත්පුරුෂයන්ට ප්‍රිය මනාප වෙති, ප්‍රශංසනීය වෙති. එබැවින් ‘යේ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා’ යයි වදාරන ලදී. ඔවුන් සංක්ෂේපයෙන් සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ - ඵලට්ඨ වශයෙන් එක් යුගලක් ද, මෙසේ රහත් මග්ගට්ඨ - ඵලට්ඨ දක්වා යුගල සතරක් වෙති. එබැවින් ‘චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති තේ දක්ඛිණෙය්‍යා’ යයි වදාළ සේක. ‘තේ’ යනු කලින් අනිශ්චිතව දක්වන ලද පිරිස නිශ්චය කර දැක්වීමයි. ඔවුන් සියලු දෙනාම කර්මය හා කර්ම ඵලය විශ්වාස කර දිය යුතු දාන වස්තූන් (දක්ඛිණාව) ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘දක්ෂිණෙය්‍ය’ නම් වෙති. ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් දානය මහා ඵල වීමට ඔවුහු හේතු වෙති. ‘සුගතස්ස සාවකා’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමේ අවසානයේ ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් එම ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නා වූ ශ්‍රාවකයෝ ය. ‘එතේසු දින්නානි මහප්ඵලානි’ යනු මේ සුගත ශ්‍රාවකයන් විෂයෙහි ස්වල්ප වූ ද දානයක් දුන් කල, ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ ගුණ මහිමය නිසා එම දක්ෂිණාව මහා ඵල මහා ආනිසංස ඇති වන බවයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, යම්තාක් සංඝයෝ හෝ සමූහයෝ වෙත් ද, ඒ අතරින් තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

750. Cattāro ca paṭipannātiādi heṭṭhā vuttatthameva.

750. ‘චත්තාරෝ ච පටිපන්නා’ යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය පෙර සඳහන් කරන ලද අර්ථයම වේ.

Idha pana āyasmā anuruddho attanā devatāya ca vuttamatthaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙහිදී ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ මහා තෙරුන් වහන්සේ තමන් සහ දේවතාවිය අතර වූ එම කථාව මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කරගෙන පැමිණ සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව මහා ජනයාට වැඩදායක විය.

Vihāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

විහාර විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Caturitthivimānavaṇṇanā

7. චතුරිත්ථි විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena [Pg.179] vaṇṇenāti caturitthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. So tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu catūsu vimānesu catasso devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ pucchanto –

‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යනු චතුරිත්ථි විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ පෙර සඳහන් කළ පරිදි දෙව්චාරිකාවේ වඩිමින් තව්තිසා භවනයට වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේ එහි පිළිවෙළින් පිහිටි විමාන සතරක, දහසක් බැගින් වූ දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන්නා වූ දිව්‍ය දූවරුන් සතර දෙනෙකු දැක, ඔවුන් පෙර කරන ලද කර්මයන් විමසනු පිණිස -

755. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

755. “අතිශයින් බබළන වර්ණයෙන් යුත් ඔබ... (පෙ)... ඔබේ වර්ණය සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරයි” යනුවෙන් -

Imāhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu. Taṃ dassetuṃ –

මෙම ගාථාවලින් පිළිවෙළින් විමසූ සේක. එම දිව්‍ය දූවරු ද උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්නවලට පිළිවෙළින් පිළිතුරු දුන්හ. එය දැක්වීමට -

758. ‘‘Sā devatā attamanā…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

758. “සතුටු වූ සිතින් යුත් ඒ දේවතාවිය... (පෙ)... මේ එහි ඵලයයි” යනුවෙන් -

Ayaṃ gāthā vuttā.

මෙම ගාථාව වදාරන ලදී.

Tā kira kassapassa bhagavato kāle esikānāmake raṭṭhe paṇṇakate nāma nagare kulagehe nibbattā vayappattā tasmiṃyeva nagare patikulaṃ gatā samaggavāsaṃ vasanti. Tāsu ekā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ disvā pasannacittā indīvarakalāpaṃ adāsi, aparā aññassa nīluppalahatthakaṃ adāsi, aparā padumahatthakaṃ adāsi, aparā sumanamakuḷāni adāsi. Tā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattiṃsu, tāsaṃ accharāsahassaṃ parivāro ahosi. Tā tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā tasseva kammassa vipākāvasesena aparāparaṃ tattheva saṃsarantiyo imasmiṃ buddhuppāde tattheva uppannā vuttanayena āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā. Tāsu ekā attanā kataṃ pubbakammaṃ therassa kathentī –

කලින් අසන්නට ලැබුණු පරිදි, එම දිව්‍ය දූවරු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ඒසික නම් රටේ පණ්ණකට නම් නුවර කුලගෙවල්වල උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව එම නුවරෙහිම විවාහ වී සමගියෙන් වාසය කළහ. ඔවුන් අතරින් එක් ස්ත්‍රියක් පිඬුසිඟා වැඩිය එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දැක පහන් වූ සිතින් ඉඳිවර (ඇසළ) මල් මිටක් පූජා කළා ය. තවත් තැනැත්තියක් නිල් මහනෙල් මල් මිටක් පූජා කළා ය. තවත් තැනැත්තියක් පියුම් මල් මිටක් පූජා කළා ය. තවත් තැනැත්තියක් සමන් මල් කැකුළු පූජා කළා ය. ඔවුහු පසු කලෙක මියගොස් තව්තිසා භවනයෙහි උපන්හ. ඔවුන්ට දහස බැගින් පිරිවර අප්සරාවෝ වූහ. එහි ආයු කෙළවර වනතුරු දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කර, එතැනින් චුතව එම කර්මයේම ඉතිරි විපාක වශයෙන් නැවත නැවතත් එහිම උපදිමින් අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ද එහිම උපන්නාහු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ විසින් විමසන ලදහ. ඔවුන් අතරින් එක් දිව්‍ය දූවක තමා කළ පූර්ව කර්මය තෙරුන් වහන්සේට පවසන්නී -

759.

759.

‘‘Indīvarānaṃ [Pg.180] hatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme.

“මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම රමණීය වූ ඒසික දේශයේ පණ්ණකට නම් උත්තම නගරයේ පිඬුසිඟා වඩිනා භික්ෂුවකට ඉඳිවර (ඇසළ) මල් මිටක් පූජා කළෙමි.

760.

760.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

එම පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... (පෙ)... එම පිනෙන් මගේ සිරුරේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි” යනුවෙන් පවසා සිටියාය.

Āha. Aparā –

අනෙක් දිව්‍ය දූව මෙසේ කීවාය.

766.

766.

‘‘Nīluppalahatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme.

“මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම රමණීය වූ ඒසික දේශයේ පණ්ණකට නම් උත්තම නගරයේ පිඬුසිඟා වඩිනා භික්ෂුවකට නිල් මහනෙල් මල් මිටක් පූජා කළෙමි.

767. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

767. එම පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... (පෙ)... එම පිනෙන් මගේ සිරුරේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි” යනුවෙන් පවසා සිටියාය.

Āha. Aparā –

අනෙක් දිව්‍ය දූව මෙසේ කීවාය.

773.

773.

‘‘Odātamūlakaṃ haritapattaṃ, udakasmiṃ sare jātaṃ ahamadāsiṃ;

Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ;

Nagaravare paṇṇakate ramme.

“මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, මම රමණීය වූ ඒසික දේශයේ පණ්ණකට නම් උත්තම නගරයේ පිඬුසිඟා වඩිනා භික්ෂුවකට, සුදු දඬු ඇති, නිල් පත්‍ර ඇති, විලක ජලයෙහි උපන් පියුම් මල් පූජා කළෙමි.

774. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

774. එම පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... (පෙ)... එම පිනෙන් මගේ සිරුරේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි” යනුවෙන් පවසා සිටියාය.

Āha. Aparā –

අනෙක් දිව්‍ය දූව මෙසේ කීවාය.

780.

780.

‘‘Ahaṃ sumanā sumanassa sumanamakuḷāni, dantavaṇṇāni ahamadāsiṃ;

Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ;

Nagaravare paṇṇakate ramme.

“මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනි, සුමනා නම් වූ මම, ඒසික දේශයේ පණ්ණකට නම් උත්තම නගරයේ පිඬුසිඟා වඩිනා ශාන්ත වූ භික්ෂුවකට ඇත් දළ පැහැති සුදු පැහැති සමන් මල් කැකුළු පූජා කළෙමි.

781. ‘‘Tena [Pg.181] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

781. එම පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... (පෙ)... එම පිනෙන් මගේ සිරුරේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි” යනුවෙන් පවසා සිටියාය.

Āha.

මෙසේ සැළ කළාය.

759. Tattha indīvarānaṃ hatthakanti uddālakapupphahatthaṃ vātaghātakapupphakalāpaṃ. Esikānanti esikāraṭṭhassa. Uṇṇatasmiṃ nagaravareti uṇṇate bhūmipadese niviṭṭhe meghodaraṃ lihantehi viya accuggatehi pāsādakūṭāgārādīhi uṇṇate uttamanagare. Paṇṇakateti evaṃnāmake nagare.

759. එහි ‘ඉන්දිවරානං හත්ථකං’ යනු ඉඳිවර (ඇසළ) මල් මිටකි. ‘ඒසිකානං’ යනු ඒසික නම් ජනපදයේ ය. ‘උණ්ණතස්මිං නගරවරේ’ යනු උස් වූ භූමි භාගයක පිහිටි, වලාකුළු සිඹින්නාක් මෙන් ඉතා උස් වූ ප්‍රාසාද හා කූටාගාරවලින් යුක්ත වූ උත්තම නගරයෙහි යන්නයි. ‘පණ්ණකතේ’ යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය.

766. Nīluppalahatthakanti kuvalayakalāpaṃ.

766. ‘නීලුප්පල හත්ථකං’ යනු නිල් මහනෙල් මල් මිටකි.

773. Odātamūlakanti setamūlaṃ, bhisamūlānaṃ dhavalatāya vuttaṃ, padumakalāpaṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘haritapatta’’ntiādi. Tattha haritapattanti nīlapattaṃ. Avijahitamakuḷapattassa hi padumassa bāhirapattāni haritavaṇṇāni eva honti. Udakasmiṃ sare jātanti sare udakamhi jātaṃ, saroruhanti attho.

773. ‘ඕදාතමූලකං’ යනු සුදු පැහැති දඬු ඇති යන්නයි, නෙළුම් දඬුවල පැහැය සුදු නිසා මෙසේ කියන ලදී, මෙයින් අදහස් කරන්නේ පියුම් මල් මිටකි. එබැවින් ‘හරිලපත්තං’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘හරිලපත්තං’ යනු නිල් පත්‍රයි. සැබවින්ම නොපිපුණු කැකුළු පත්‍ර සහිත පියුම්වල බාහිර පත්‍ර නිල් පැහැති වේ. ‘උදකම්හි සරේ ජාතං’ යනු විලක ජලයෙහි උපන් යන්නයි, ‘දියෙහි හටගත්’ යනු අර්ථයයි.

780. Sumanāti evaṃnāmā. Sumanassāti sundaracittassa. Sumanamakuḷānīti jātisumanapupphamakuḷāni. Dantavaṇṇānīti sajjukaṃ ullikhitahatthidantasadisavaṇṇāni.

780. "සුමනා" යනු මේ නම ඇති තැනැත්තියයි. "සුමනස්ස" යනු යහපත් සිතක් ඇති තැනැත්තියයි. "සුමනමකුටානි" යනු ජාති සුමන (පිච්ච) මල් පොහොට්ටුයි. "දන්තවණ්ණානි" යනු අලුතින් මැදූ ඇත් දළක් බඳු පැහැයයි.

Evaṃ tāhi attanā katakamme kathite thero tāsaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathetvā saccāni pakāsesi. Saccapariyosāne sā sabbāpi sahaparivārā sotāpannā ahesuṃ. Thero taṃ pavattiṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā dhammadesanā mahājanassa sātthikā jātāti.

මෙසේ ඒ දිව්‍ය අප්සරාවන් තමන් කළ කුසල් කර්මයන් ප්‍රකාශ කළ කල්හි, මහා තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අනුපිළිවෙල කථාව දේශනා කොට චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කළ සේක. සත්‍ය දේශනාව අවසානයේ ඒ සියලු අප්සරාවෝ පිරිවර සමග සෝවාන් වූහ. තෙරුන් වහන්සේ එම පුවත මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිත්ත කොට ගෙන පැමිණ සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ ධර්ම දේශනාව මහා ජනයාට වැඩදායක විය.

Caturitthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

චතුරිත්ථි විමාන වර්ණනාව නිම විය.

8. Ambavimānavaṇṇanā

8. අම්බ විමාන වර්ණනාව.

Dibbaṃ [Pg.182] te ambavanaṃ rammanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññatarā upāsikā āvāsadānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā chandajātā bhagavantaṃ abhivādetvā evamāha ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āvāsaṃ kāretukāmā, icchāmi tādisaṃ okāsaṃ, ācikkhatū’’ti. Bhagavā bhikkhū āṇāpesi, bhikkhū tassā okāsaṃ dassesuṃ. Sā tattha ramaṇīyaṃ āvāsaṃ kāretvā tassa samantato ambarukkhe ropesi. So āvāso samantato ambapantīhi parikkhitto chāyūdakasampanno muttājālasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgo ativiya manoharo ahosi. Sā taṃ vihāraṃ nānāvaṇṇehi vatthehi pupphadāmagandhadāmādīhi ca devavimānaṃ viya alaṅkaritvā telapadīpaṃ āropetvā ambarukkhe ca ahatehi vatthehi veṭhetvā saṅghassa niyyādesi.

"දිබ්බං තේ අම්බවනං රම්මං" යනාදිය අම්බ විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක. එකල සැවැත් නුවර එක්තරා උපාසිකාවක් ආවාස දානයෙහි මහා පල මහා අනිසංස අසා, ඒ කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ කීවාය: "ස්වාමීනී, මම එක ආවාසයක් (කුටියක්) කරවීමට කැමැත්තෙමි. ඒ සඳහා සුදුසු ස්ථානයක් පෙන්වා දෙනු මැනවි." බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට නියම කළ සේක. භික්ෂූහු ඇයට සුදුසු ස්ථානයක් පෙන්වූහ. ඇය එහි රමණීය ආවාසයක් කරවා, ඒ වටා අඹ ගස් රෝපණය කළාය. ඒ ආවාසය වටා අඹ පේළිවලින් වට වූ, සෙවණ හා ජලයෙන් යුත්, මුතු දැල් බඳු වැලි අතුළ සුදු පැහැති බිම් පෙදෙස් සහිතව ඉතා මනහර විය. ඇය ඒ විහාරය නා නා වර්ණ වස්ත්‍රවලින් ද, මල් දම් හා සුවඳ දම් ආදියෙන් ද දිව්‍ය විමානයක් මෙන් සරසා, තෙල් පහන් දල්වා, අඹ ගස් ද අලුත් වස්ත්‍රවලින් වෙළා මහා සංඝයාට පූජා කළාය.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tassā mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi ambavanaparikkhittaṃ. Sā tattha accharāgaṇaparivāritā dibbasampattiṃ anubhavati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upagantvā imāhi gāthāhi pucchi –

ඇය පසු කලෙක මියගොස් තාවතිංසා භවනේ උපන්නාය. ඇයට අඹ වනයකින් වට වූ මහා විමානයක් පහළ විය. ඇය එහි අප්සරා සමූහයා පිරිවරා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරයි. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඇය වෙත වැඩම කොට මෙම ගාථාවලින් විමසූ සේක.

783.

783.

‘‘Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako;

Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito.

"ඔබගේ දිව්‍යමය අඹ වනය රමණීයයි. මෙහි මහා ප්‍රාසාදයක් ඇත. එය නොයෙක් තූර්ය වාදනයන්ගෙන් ගිගුම් දෙන අතර අප්සරා සමූහයාගේ හඬින් යුක්තය."

784.

784.

‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā;

Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito.

"මෙහි රන්වන් මහා පහන් නිරන්තරයෙන් බබළයි. වස්ත්‍ර ඵල කොට ඇති වෘක්ෂයන්ගෙන් හාත්පසින් වට වී ඇත."

785. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

785. "මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවිය, කිනම් පිනකින් ඔබට මෙවැනි පැහැයක් ලැබුණේ ද? ඔබගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි."

787. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

787. "සතුටු වූ ඒ දේවතාවිය... මේ කිනම් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් දැයි (මෙසේ පැවසුවාය)."

788.

788.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Vihāraṃ saṅghassa kāresiṃ, ambehi parivāritaṃ.

"මම පෙර මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යව උපන් ජාතියෙහි, අඹ ගස්වලින් වට වූ විහාරයක් මහා සංඝයාගේ ප්‍රයෝජනය උදෙසා කරවීමි."

789.

789.

‘‘Pariyosite [Pg.183] vihāre, kārente niṭṭhite mahe;

Ambehi chādayitvāna, katvā dussamaye phale.

"විහාරයේ වැඩ අවසන් වූ පසු, පූජාව පවත්වන කල්හි, අඹ ගස් වස්ත්‍රවලින් වසා, වස්ත්‍ර මල් හා ඵල මෙන් සකස් කර පූජා කළෙමි."

790.

790.

‘‘Padīpaṃ tattha jāletvā, bhojayitvā gaṇuttamaṃ;

Niyyādesiṃ taṃ saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi.

"එහි පහන් දල්වා, උතුම් වූ මහා සංඝයා වහන්සේට දන් පිරිනමා, පැහැදුණු සිතින් මගේම දෑතින් ඒ විහාරය මහා සංඝයාට පූජා කළෙමි."

791.

791.

‘‘Tena me ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako;

Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito.

"ඒ පිනෙන් මගේ අඹ වනය රමණීය විය. මෙහි මහා ප්‍රාසාදයක් ද ඇත. නොයෙක් තූර්ය නාදයන්ගෙන් හා අප්සරා සමූහයාගේ හඬින් එය යුක්තය."

792.

792.

‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā;

Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito.

"මෙහි මහා රන්වන් පහන් නිරන්තරයෙන් බබළයි. වස්ත්‍ර ඵල කොට ඇති වෘක්ෂයන්ගෙන් හාත්පසින් වට වී ඇත."

793.

793.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"ඒ පිනෙන් මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි... මගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි."

Sā devatā byākāsi.

ඒ දේවතාවිය මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය.

783. Tattha mahallakoti mahanto āyāmavitthārehi ubbedhena ca vipulo, uḷāratamoti attho. Accharāgaṇaghositoti taṃ pamodituṃ saṅgītivasena ceva piyasallāpavasena ca accharāsaṅghena samugghosito.

783. එහි "මහල්ලකෝ" යනු දිගින්, පළලින් හා උසින් ඉතා විශාල වූ, උත්කෘෂ්ට වූ යන අර්ථයයි. "අච්ඡරාගණඝෝසිතෝ" යනු ඇයව සතුටු කිරීම සඳහා සංගීතයෙන් හා ප්‍රිය කතාවෙන් අප්සරා සමූහයා විසින් නංවන ලද මනහර හඬයි.

784. Padīpo cettha jalatīti sūriyarasmisamujjalakiraṇavitāno ratanappadīpo ca ettha etasmiṃ pāsāde abhijalati. Dussaphalehīti dussāni phalāni etesanti dussaphalā. Tehi samuggiriyamānadibbavatthehīti attho.

784. "පදීපෝ චෙත්ථ ජලති" යනු හිරු රැස් මෙන් බබළන රශ්මි ජාලයක් ඇති රත්න ප්‍රදීපයන් මේ ප්‍රාසාදයෙහි බබළන බවයි. "දුස්සඵලේහි" යනු ඒ අඹ ගස්වලට වස්ත්‍ර පල දරන බවයි. එනම් ඒ ගස්වලින් දිව්‍ය වස්ත්‍ර හටගන්නා බවයි.

789. Kārente niṭṭhite maheti katapariyositassa vihārassa mahe pūjāya karīyamānāya ca. Katvā dussamaye phaleti dusseyeva tesaṃ ambānaṃ phalaṃ katvā.

789. "කාරෙන්තේ නිට්ඨිතේ මහේ" යනු විහාරයේ වැඩ නිමවා පූජා පවත්වන අවස්ථාවේ යන්නයි. "කත්වා දුස්සමයේ ඵලේ" යනු වස්ත්‍රවලින්ම ඒ අඹ ගස්වල ඵල හෙවත් ගෙඩි සකස් කොට යන්නයි.

790. Gaṇuttamanti gaṇānaṃ uttamaṃ bhagavato sāvakasaṅghaṃ. Niyyādesinti sampaṭicchāpesiṃ, adāsinti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

790. "ගණුත්තමං" යනු පිරිස් අතර උතුම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේයි. "නිය්‍යාදේසිං" යනු පිළිගැන්වූයෙමි, පූජා කළෙමි යන අර්ථයයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

අඹ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

9. Pītavimānavaṇṇanā

9. පීත විමාන වර්ණනාව.

Pītavatthe [Pg.184] pītadhajeti pītavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavato sarīradhātuyo gahetvā thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī aññatarā upāsikā pātova katasarīrapaṭijagganā ‘‘satthu thūpaṃ pūjessāmī’’ti yathāladdhāni cattāri kosātakīpupphāni gahetvā saddhāvegena samussāhitamānasā maggaparissayaṃ anupadhāretvāva thūpābhimukhī gacchati. Atha naṃ taruṇavacchā gāvī abhidhāvantī vegena āpatitvā siṅgena paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Sā tāvadeva tāvatiṃsabhavane nibbattantī sakkassa devarañño uyyānakīḷāya gacchantassa parivārabhūtānaṃ aḍḍhatiyānaṃ nāṭakakoṭīnaṃ majjhe attano sarīrapabhāya tā sabbā abhibhavantī saha rathena pāturahosi. Taṃ disvā sakko devarājā vimhitacitto acchariyabbhutajāto ‘‘kīdisena nu kho oḷārikena kammunā ayaṃ edisiṃ sumahatiṃ deviddhimupāgatā’’ti taṃ imāhi gāthāhi pucchi –

"පීතවත්ථේ පීතධජේ" යනු පීත විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, අජාසත් රජු තමාට ලැබුණු ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කොට ස්තූප කරවා පූජා පවත්වන කල්හි, රජගහ නුවර වැසි එක්තරා උපාසිකාවක් උදෑසනම තමාගේ වත් පිළිවෙත් අවසන් කොට "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපය පූජා කරමි"යි තමාට ලැබුණු කහ පැහැති වැටකොළු මල් හතරක් ගෙන, ශ්‍රද්ධාවෙන් කුල්මත් වූ සිතින් මගෙහි ඇති විය හැකි අනතුරු ගැන නොසලකා ස්තූපය දෙසට ගමන් කළාය. එවිට පැටවෙකු සහිත එළදෙනක් ඇය දෙසට වේගයෙන් දිව ඇවිත් ඇයව ඇන බිම හෙළා මරණයට පත් කළාය. ඇය එසැණින් තාවතිංසා භවනෙහි උපන්නාය. උයනෙහි ක්‍රීඩා කිරීමට යන සක් දෙවිඳුගේ පිරිවර වූ අප්සරාවන් අතර ඇය තම ශරීරාලෝකයෙන් ඔවුන් අභිබවා රථය සමගින් පහළ වූවාය. එය දැක විස්මයට පත් සක් දෙවිඳු ඇයගෙන් මෙම ගාථාවලින් විමසීය.

795.

795.

‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītacandanalittaṅge, pītauppalamālinī.

"කහ වස්ත්‍ර ඇති, කහ පැහැති ධජ ඇති, කහ පැහැති ආභරණවලින් සැරසුණු, කහ පැහැති සඳුන් තවරාගත්, කහ පැහැති මහනෙල් මල් මාලා දරා සිටින පින්වතිය."

796.

796.

‘‘Pītapāsādasayane, pītāsane pītabhājane;

Pītachatte pītarathe, pītasse pītabījane.

"කහ පැහැති ප්‍රාසාද හා යහන් ඇති, කහ පැහැති ආසන හා භාජන ඇති, කහ පැහැති කුඩ, රථ, අශ්වයන් හා පවන්පත් ඇති පින්වතිය."

797.

797.

‘‘Kiṃ kammamakarī bhadde, pubbe mānusake bhave;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

"පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ පෙර මනුෂ්‍ය භවයේදී කිනම් පිනක් කළෙහිද? මා විමසන මේ කරුණ පවසන්න, මේ කිනම් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක්ද?"

Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi –

ඇය ද ඔහුට මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය.

798.

798.

‘‘Kosātakī nāma latatthi bhante, tittikā anabhicchitā;

Tassā cattāri pupphāni, thūpaṃ abhihariṃ ahaṃ.

"ස්වාමීනී, වැටකොළු නමින් වැලක් ඇත, එය තිත්තය, මිනිසුන් රුචි නොකරන්නකි. මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා උදෙසා ඉතා පැහැදුණු සිතින් එහි මල් හතරක් ගෙන ස්තූපය වෙත පූජා කිරීමට රැගෙන ගියෙමි."

799.

799.

‘‘Satthu sarīramuddissa, vippasannena cetasā;

Nāssa maggaṃ avekkhissaṃ, na taggamanasā satī.

"බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා උදෙසා ඉතා පැහැදුණු සිතින් සිටි බැවින්, මම එන මග දෙස නොබැලීමි. මාගේ සිත එකල තිබුණේ ස්තූපය කෙරෙහිය."

800.

800.

‘‘Tato [Pg.185] maṃ avadhī gāvī, thūpaṃ apattamānasaṃ;

Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ, bhiyyo nūna ito siyā.

ඉන්පසු ස්තූපයට ළඟා වීමට නොහැකි වූ (සිතක් ඇති) මා එළදෙනක (පැටවකු සිටින දෙනක) ඇන්නාය. මා ස්තූපය වෙත ගොස් කැමැති පරිදි මල් පූජා කර එම කුසල් රැස් කරගත්තේ නම්, මෙයටත් වඩා වැඩි සැපතක් මට ලැබෙන්නට ඉඩ තිබුණි.

801.

801.

‘‘Tena kammena devinda, maghavā devakuñjara;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, tava sahabyamāgatā’’ti.

දේවෙන්ද්‍රයෙනි, දෙවියන් අතර ඇත්රජකු වැනි මඝව නම් ශක්‍රයෙනි, ස්තූපයට මල් පූජා කිරීමට යාම යන එම කුසල කර්මය නිසා මම මිනිස් සිරුර අතහැර ඔබ වහන්සේගේ සහායකත්වයට (සමීපයට) පැමිණියෙමි.

795-6. Tattha pītacandanalittaṅgeti suvaṇṇavaṇṇena candanena anulittasarīre. Pītapāsādasayaneti sabbasovaṇṇamayena pāsādena suvaṇṇaparikkhittehi sayanehi ca samannāgate. Evaṃ sabbattha heṭṭhā upari ca pītasaddena suvaṇṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ.

795-6. එහි 'පීතචන්දනලිත්තංගෙ' යනු රන්වන් පැහැති සඳුන් ආලේප කරන ලද ශරීරයක් ඇති බවයි. 'පීතපාසාදසයනෙ' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම රන්මුවා වූ ප්‍රාසාදයෙන් හා රනින් නිම කළ ඇඳ ඇතිරිලිවලින් යුක්ත බවයි. මෙලෙස සියලු තැන්හි 'පීත' යන ශබ්දයෙන් රන්මුවා යන අර්ථයම ගත යුතු බව දත යුතුය.

798. Latatthīti latā atthi. Bhanteti sakkaṃ devarājānaṃ gāravena ālapati. Anabhicchitāti na abhikaṅkhitā.

798. 'ලතත්ථි' යන්නෙහි පද බෙදීම 'ලතා අත්ථි' ලෙස විය යුතුය. 'භන්තෙ' යන්නෙන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ගෞරව පූර්වකව ආමන්ත්‍රණය කරයි. 'අනභිච්ඡිතා' යනු අකමැති වූ හෝ අකැමැත්තෙන් කරන ලද යන්නයි.

799. Sarīranti sarīrabhūtaṃ dhātuṃ. Avayave cāyaṃ samudāyavohāro yathā ‘‘paṭo ḍaḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Assāti gorūpassa. Magganti āgamanamaggaṃ. Na avekkhissanti na olokayiṃ. Kasmā? Na taggamanasā satīti, tassaṃ gāviyaṃ gatamanā ṭhapitamanā na hontī, aññadatthu bhagavato thūpagatamanā eva samānāti attho. ‘‘Tadaṅgamanasā satī’’ti ca pāṭho, tadaṅge tassa bhagavato dhātuyā aṅge mano etissāti tadaṅgamanasā. Evaṃbhūtā ahaṃ tadā tassā maggaṃ nāvekkhissanti dasseti.

799. 'සරීරං' යනු ශරීරයේ කොටසක් වූ ධාතූන් වහන්සේලා ය. මුළු සිරුරටම කියන වචනය ශරීරයේ කොටසක් සඳහා මෙහි යොදා ඇත්තේ 'රෙදි කෑල්ලක් පිළිස්සුණු විට රෙද්ද පිළිස්සුණා' යැයි හෝ 'මුහුදේ කොටසක් දුටු විට මුහුද දුටුවා' යැයි පවසන සම්මුති ව්‍යවහාරයෙනි. 'අස්සා' යනු ඒ එළදෙනගේ ය. 'මග්ගං' යනු එන මඟයි. 'න අවෙක්ඛිස්සං' යනු නොබැලුවෙමි යන්නයි. ඒ මන්ද? 'න තග්ගමනසා සතී' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඇගේ සිත ඒ එළදෙන කෙරෙහි යොමු වී නොතිබීමයි. ඇගේ සිත සම්පූර්ණයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්තූපය කෙරෙහිම පිහිටා තිබූ බැවින් මඟ දෙස නොබැලුවාය යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'තදංගමනසා සතී' යන පාඨයෙන් ද අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලාගේ අංගයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවා ගෙන සිටි බවයි. එවැනි සිතක් ඇතිව සිටි මා එවෙලෙහි ඒ එළදෙන එන මඟ නොබැලූ බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

800. Thūpaṃ apattamānasanti thūpaṃ cetiyaṃ asampattaajjhāsayaṃ, manasi bhavoti hi mānaso, ajjhāsayo manoratho. ‘‘Thūpaṃ upagantvā pupphehi pūjessāmī’’ti uppannamanorathassa asampuṇṇatāya evaṃ vuttaṃ. Thūpaṃ cetiyaṃ pana pupphehi pūjanacittaṃ siddhameva, yena sā devaloke uppanna. Tañcāhaṃ abhisañceyyanti tañce ahaṃ abhisañcineyyaṃ, pupphapūjanena hi puññaṃ ahaṃ thūpaṃ abhigantvā yathādhippāyaṃ pūjanena sammadeva cineyyaṃ upacineyyanti attho. Bhiyyo nūna ito siyāti ito yathāladdhasampattitopi bhiyyo upari uttaritarā sampatti siyāti maññeti attho.

800. 'ථූපං අපත්තමානසං' යනු ස්තූපය වෙත ළඟා වීමට තිබූ අභිලාෂය ඉටු කර ගැනීමට නොහැකි වූ බවයි. 'ස්තූපය වෙත ගොස් මල් පූජා කරන්නෙමි' යන මනෝරථය සම්පූර්ණ නොවූ නිසා මෙසේ කියන ලදී. එසේ වුවද, ස්තූපයෙහි මල් පූජා කිරීමේ චිත්තය (අදහස) සම්පූර්ණ වී තිබූ බැවින් ඇය දෙව්ලොව උපන්නාය. 'තඤ්චාහං අභිසංචෙය්‍යං' යනු මම ඒ පින රැස් කරගත්තේ නම් යන්නයි. එනම් ස්තූපය වෙත ගොස් මල් පූජා කිරීමෙන් මනා ලෙස කුසල් රැස් කරගත්තා නම් යන්නයි. 'භිය්‍යො නූන ඉතො සියා' යනු දැන් ලැබී ඇති මෙම සම්පත්තියට වඩා උසස් වූ තවත් සැප සම්පතක් ලැබීමට ඉඩ තිබූ බව මම සිතමි යන්න අර්ථයයි.

801. Maghavā [Pg.186] devakuñjarāti ālapanaṃ. Tattha devakuñjarāti sabbabalaparakkamādivisesehi devesu kuñjarasadiso. Sahabyanti sahabhāvaṃ.

801. 'මඝවා දේවකුඤ්ජර' යනු ශක්‍ර දෙවියන්ට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. එහි 'දේවකුඤ්ජර' යනු බලපරාක්‍රම ආදී විශේෂ ගුණයන්ගෙන් දෙවියන් අතර ඇත්රජකු වැනි වූ යන්නයි. 'සහබ්‍යං' යනු සහභාවය හෙවත් එක්ව වාසය කිරීමයි.

802.

802.

‘‘Idaṃ sutvā tidasādhipati, maghavā devakuñjaro;

Tāvatiṃse pasādento, mātaliṃ etadabravī’’ti. –

මෙම වචන අසා තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ අධිපති වූ ද, දෙවියන් අතර ඇත්රජකු වැනි වූ ද මඝව (ශක්‍ර දෙවියෝ) තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ පැහැදීම පිණිස මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයාට මෙසේ පැවසූහ.

Idaṃ dhammasaṅgāhakavacanaṃ. Tato sakko mātalipamukhassa devagaṇassa imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –

මෙය ධර්ම සංගායකාචාර්යවරුන්ගේ වචනයකි. ඉන්පසු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා ප්‍රමුඛ දේව සමූහයාට මෙම ගාථාවලින් ධර්මය දේශනා කළේය.

803.

803.

‘‘Passa mātali accheraṃ, cittaṃ kammaphalaṃ idaṃ;

Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ.

"මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රය, බලන්න! මේ කර්මයේ ආශ්චර්යවත් හා විසිතුරු විපාකය. පූජා කරන්නා වූ වස්තුව ස්වල්ප වුවද, කරන ලද පින මහත් ඵල මහා නිසංස ගෙන දෙයි."

804.

804.

‘‘Natthi citte pasannamhi, appakā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake.

"මාතලි, සිත පැහැදුණු කල්හි, තථාගත සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු කෙරෙහි පූජා කරන දානය ස්වල්පයක් යැයි කිව නොහැක."

805.

805.

‘‘Ehi mātali amhepi, bhiyyo bhiyyo mahemase;

Tathāgatassa dhātuyo, sukho puññānamuccayo.

"මාතලි, එන්න! අපි ද තථාගතයන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලාට වඩ වඩාත් පූජා පවත්වමු. පින් රැස් කිරීම සැපයට හේතුවකි."

806.

806.

‘‘Tiṭṭhante nibbute cāpi, same citte samaṃ phalaṃ;

Cetopaṇidhihetuhi, sattā gacchanti suggatiṃ.

"බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි වුවද, පිරිනිවන් පෑ පසු (ධාතූන් වහන්සේලා කෙරෙහි) වුවද, සිත සමානව පැහැදුණහොත් ලැබෙන විපාකය ද සමාන වේ. සිතෙහි ඇති කරගන්නා පැහැදීම හා අධිෂ්ඨානය නිසා සත්වයෝ සුගතියට යන්නාහ."

807.

807.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Yattha kāraṃ karitvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā’’ti.

"මාතලි, තථාගතයන් වහන්සේලා සැබවින්ම ලෝක සත්වයාගේ යහපත පිණිස උපදින සේක. උන්වහන්සේලා කෙරෙහි උපස්ථාන හා පූජා පවත්වා දායකයෝ ස්වර්ගයට යන්නාහ."

802. Tattha pasādentoti pasanne karonto, ratanattaye saddhaṃ uppādentoti attho.

802. එහි 'පසාදෙන්තෝ' යනු (සිත) පහදවන්නා වූ, තෙරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව උපදවන්නා වූ යන අර්ථයයි.

803. Cittanti vicittaṃ acinteyyaṃ. Kammaphalanti deyyadhammassa anuḷārattepi khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca uḷārassa puññakammassa phalaṃ passāti yojanā. Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalanti ettha katanti kāravasena sakkāravasena āyatane viniyuttaṃ. Deyyanti dātabbavatthuṃ. Puññanti tathāpavattaṃ puññakammaṃ.

803. 'චිත්තං' යනු විසිතුරු වූ ද, සිතා නිම කළ නොහැකි වූ ද අර්ථයයි. 'කම්මඵලං' යනු දෙය්‍යධර්මය මඳ වුව ද, ක්ෂේත්‍ර සම්පත්තිය (පිළිගන්නා උතුමන්ගේ ගුණය) හා චිත්ත සම්පත්තිය (සිතේ පැහැදීම) නිසා මහත් වූ පින්කමක විපාකය දෙස බලන්න යන අර්ථයයි. 'අප්පකම්පි කතං දෙය්‍යං පුඤ්ඤං හෝති මහප්ඵලං' යන්නෙහි 'කතං' යනු සුදුසු ස්ථානයක ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව කරන ලද යන්නයි. 'දෙය්‍යං' යනු දිය යුතු වස්තුවයි. 'පුඤ්ඤං' යනු එලෙස පවතින පින්කමයි.

804. Idāni [Pg.187] yattha appakampi kataṃ puññaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘natthi citte pasannamhī’’ti gāthamāha. Taṃ suviññeyyameva.

804. දැන් යම් තැනක ස්වල්ප වූ ද පින්කමක් මහත් ඵල මහානිසංස වන්නේ ද, එය ප්‍රකට කර දක්වනු පිණිස 'නත්ථි චිත්තේ පසන්නම්හි' යන ගාථාව වදාළ සේක. එය තේරුම් ගැනීම පහසුය.

805-6. Amhepīti mayampi. Mahemaseti mahāmase pūjāmase. Cetopaṇidhihetu hīti attano cittassa sammadeva ṭhapananimittaṃ, attasammāpaṇidhānenāti attho. Tenāha bhagavā –

805-6. 'අම්හේපි' යනු අපි ද යන්නයි. 'මහේමසේ' යනු පූජා කරමු, ගරු කරමු යන්නයි. 'චේතෝපණිධිහේතු' යනු තමාගේ සිත මැනවින් පිහිටුවා ගැනීමේ හේතුවෙන් නොහොත් තමාගේ යහපත් ප්‍රණිධියෙන් යන අර්ථයයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘Na taṃ mātāpitā kayirā, aññe vāpi ca ñātakā;

Sammā paṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 43);

මව හෝ පියා හෝ වෙනත් නෑයෙක් හෝ යම් උසස් යහපතක් නොකෙරේ ද, මැනවින් පිහිටුවන ලද සිත ඒ පුද්ගලයාට (ඔවුනට වඩා) උතුම් වූ යහපතක් කරන්නේය.

Evañca pana vatvā sakko devānamindo uyyānakīḷāya ussāhaṃ paṭippassambhetvā tatova paṭinivattitvā attanā abhiṇhaṃ pūjaneyyaṭṭhānabhūte cūḷāmaṇicetiye sattāhaṃ pūjaṃ akāsi. Atha aparena samayena devacārikaṃ gatassa āyasmato nāradattherassa taṃ pavattiṃ gāthāheva kathesi, thero dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te tathā naṃ saṅgahaṃ āropesunti.

මෙසේ පවසා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා උයනේ කෙළි සෙල්ලම් කිරීමේ උත්සාහය අත්හැර එතැනින්ම පෙරළා පැමිණ, තමා විසින් නිරන්තරයෙන් පිදිය යුතු ස්ථානය වූ චූළාමණී චෛත්‍ය රාජයාණන් වහන්සේට සත් දිනක් පුරා පූජා පැවැත්වීය. ඉන්පසු වෙනත් අවස්ථාවක දේවචාරිකාවේ වැඩි ආයුෂ්මත් නාරද තෙරුන් වහන්සේට ඒ පුවත ගාථා මඟින්ම පැවසීය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලාට එය දැන්වූහ. උන්වහන්සේලා ද එය එලෙසම සංගායනාවට ඇතුළත් කළහ. මෙසේ මෙහි සමාප්තිය දත යුතුය.

Pītavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පීත විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Ucchuvimānavaṇṇanā

10. උච්ඡු විමාන වර්ණනාව

Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti ucchuvimānaṃ. Taṃ heṭṭhā ucchuvimānena pāḷito ca aṭṭhuppattito ca sadisameva. Kevalaṃ tattha sassu suṇisaṃ pīṭhakena paharitvā māresi, idha pana leḍḍunāti ayameva viseso. Vatthuno pana bhinnattā ubhayampi visuṃyeva saṅgahaṃ āruḷhanti veditabbaṃ.

'ඕභාසයිත්වා පඨවිං සදේවකං' යනු උච්ඡු විමාන වස්තුවයි. එය මීට පෙර සඳහන් වූ උච්ඡු විමාන වස්තුවට පාලි භාෂාවෙන් මෙන්ම නිදානයෙන් ද සමානමය. වෙනසකට ඇත්තේ එහිදී නැන්දණිය ලේළියට පීඨයකින් (ආසනයකින්) පහර දී මැරීමත්, මෙහිදී මැටි කැටයකින් පහර දී මැරීමත් පමණි. කතාවේ වෙනසක් ඇති බැවින් මේ පාලි පාඨ ද්විත්වයම වෙන් වෙන් වශයෙන් සංගායනාවට ඇතුළත් කර ඇති බව දත යුතුය.

808.

808.

‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;

Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.

දෙවිදුව, ඔබ සඳ හිරු මෙන් දෙවියන් සහිත මුළු මහ පොළොවම ඒකාලෝක කරමින් බබළන්නීය. ශ්‍රීයෙන් ද, වර්ණයෙන් ද, යසසින් ද, තේජසින් ද ඔබ තව්තිසා වැසි දෙවියන් මැද සක් දෙවිඳුන් සහිත දේව සමූහයා අතර බ්‍රහ්මයා මෙන් බබළන්නීය.

809.

809.

‘‘Pucchāmi [Pg.188] taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;

Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

උපුල් මල් මාලා දරන්නා වූ, කන්වල මල් පැළඳි, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති, මැනවින් සරසන ලද උත්තම වස්ත්‍ර දරන්නා වූ පින්වත් දේවතාවිය, මා වඳින ඔබ කවුරුන්දැයි මම විමසමි.

810.

810.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;

Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaññamaṃ, kenupapannā sugatiṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

පින්වත් දේවතාවිය, ඔබ පෙර මනුෂ්‍ය ලොව උපත ලබා සිටියදී ඔබ විසින්ම කවර නම් පින්කමක් කරන ලද්දේ ද? පෙර ජාතියේදී ඔබ විසින් මැනවින් දන් දෙන ලද ද? නැතහොත් සීල සංයමයක් කරන ලද ද? කවර කර්මයකින් ඔබ මේ සුගතියෙහි උපත ලබා මෙතරම් යසස් ඇතිව සිටින්නෙහි ද? විමසන ලද මට මෙය කවර කර්මයක විපාකයක් දැයි පවසන්න.

Āyasmā mahāmoggallānatthero pucchi. Tato devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ විමසූහ. ඉක්බිති ඒ දේවතාවිය මේ ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය.

811.

811.

‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;

Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.

ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ රජගහ නුවර මේ ගමටම පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි අපගේ නිවසට ද වැඩි සේක. එවිට මම පහන් වූ සිතින් හා අප්‍රමාණ ප්‍රීතියෙන් යුතුව උක් දණ්ඩක කෑල්ලක් ඔබ වහන්සේට පූජා කළෙමි.

812.

812.

‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;

Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.

‘‘ස්වාමීනි, මගේ නැන්දම්මා පසුව මාගෙන් මෙසේ ප්‍රශ්න කළාය: ‘ලේලිය, ඔබ උක් දණ්ඩ කොහේ දැමුවේද?’ කියායි. එවිට මා ඇයට මෙසේ පැවසුවාය: ‘මම එය විසි කළේවත්, කෑවේවත් නැත. ශාන්ත වූ ස්වාමීන් වහන්සේ නමකට මම එය මා විසින්ම පූජා කළෙමි.’’’

813.

813.

‘‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama’, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;

Leḍḍuṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.

‘‘‘මේ නිවසේ අධිපතිභාවය අයිති ඔබටද නැතහොත් මටද?’ කියා මගේ නැන්දම්මා මට බැණ වැදුණාය. ඇය කැටයක් (ගඩොල් කැබැල්ලක්) ගෙන මට පහර දුන්නාය. ඉන් පසු චුතව මියගිය මම දේවතාවියක්ව උපන්නෙමි.’’

814.

814.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

‘‘මා විසින් ඒ කුසල කර්මයම කරන ලදී. සැප ලබා දෙන ඒ කර්මයේ විපාකය මම දැන් විඳිමි. මම දෙවියන් සමඟ සතුටු වෙමි. පංච කාම ගුණයන්ගෙන් මම ප්‍රමෝදයට පත් වෙමි.’’

815.

815.

‘‘Tadeva [Pg.189] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.

‘‘මා විසින් ඒ කුසල කර්මයම කරන ලදී. සැප ලබා දෙන ඒ කර්මයේ විපාකය මම දැන් විඳිමි. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් ආරක්ෂා කරන ලදුව, තව්තිසා වැසි දෙවියන් විසින් රකිනු ලබමින්, පංච කාම ගුණයන්ගෙන් යුක්තව මම සතුටු වෙමි.’’

816.

816.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

‘‘පිනෙහි මෙබඳු වූ මහත් ඵලයක් ඇත. මාගේ උක් දන් දීමේ පින්කම මහත් විපාක ඇත්තකි. මම දෙවියන් සමඟ සතුටු වෙමි. පංච කාම ගුණයන්ගෙන් මම ප්‍රමෝදයට පත් වෙමි.’’

817.

817.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.

‘‘පිනෙහි මෙබඳු වූ මහත් ඵලයක් ඇත. මාගේ උක් දන් දීමේ පින්කම මහා තේජස් ඇත්තකි. නන්දන වනයෙහි සහස්‍රනේත්‍ර (ශක්‍ර) දේවේන්ද්‍රයා සතුටු වන්නා සේ, ශක්‍රයා විසින් ආරක්ෂා කරන ලදුව තව්තිසා වැසි දෙවියන් විසින් රකිනු ලබමින් මම සතුටු වෙමි.’’

818.

818.

‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;

Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.

‘‘ස්වාමීනි, අනුකම්පාවෙන් යුත් ප්‍රඥාවන්ත ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණ මම වැඳ නමස්කාර කළෙමි. ඔබ වහන්සේගේ සැප දුක් විමසීමි. ඉන්පසු ඉතා පැහැදුණු සිතින්, උපමා කළ නොහැකි ප්‍රීතියෙන් යුතුව උක් දණ්ඩක කොටසක් ඔබ වහන්සේට පූජා කළෙමි.’’

Sesaṃ vuttasadisamevāti.

ඉතිරි කොටස පෙර පවසා ඇති පරිදිමය.

Ucchuvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

උක් දන් දුන් විමාන වස්තුව පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. Vandanavimānavaṇṇanā

11. වන්දන විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti vandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena samayena sambahulā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavassā pavāretvā senāsanaṃ paṭisāmetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ uddissa bhagavantaṃ dassanatthāya gacchantā aññatarassa gāmassa majjhena atikkamanti. Tattha aññatarā itthī te bhikkhū disvā pasannacittā sañjātagāravabahumānā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanūpacārā pasādasommāni akkhīni ummīletvā olokentī aṭṭhāsi[Pg.190]. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Atha naṃ tattha dibbasampattiṃ anubhavantiṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi paṭipucchi –

‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යනු වන්දන විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා කරවූ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්තරා ගමක වස් වැස, වස් නිමවා පවාරණය කොට, සේනාසන පිළියෙළ කර, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීම පිණිස සැවැත් නුවර බලා වඩිමින් එක්තරා ගමක් මැදින් ගමන් කළහ. එහිදී එක්තරා ස්ත්‍රියක් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක, පැහැදුණු සිතින්, උපන් ගෞරව සම්මාන ඇතිව, පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ, හිස මත දොහොත් මුදුන් දී, ඇසට පෙනෙන මානය තෙක් පැහැදුණු දෙනෙතින් බලා සිටියාය. ඇය පසු කලෙක මියගොස් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නාය. එවිට එහි දිව්‍ය සම්පත් විඳින ඇගෙන් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ මෙම ගාථාවලින් ප්‍රශ්න කළ සේක.

819. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

819. ‘‘ඉතා මනහර රූප ශෝභාවක් ඇති දිව්‍ය දුව... (පෙ)... ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි.’’

822. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

822. ‘‘එවිට ඒ දේවතාවිය සතුටු සිතින්... (පෙ)... මෙය යම් කර්මයක ඵලයක්ද (ඒ කුසල කර්මය ගැන විස්තර කළාය).’’

823.

823.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, disvāna samaṇe sīlavante;

Pādāni vanditvā manaṃ pasādayiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ.

‘‘මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකව ඉපදී සිටියදී, සිල්වත් ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා දැක උන්වහන්සේලාගේ පා යුග වැඳ සිත පැහැදවා ගත්තෙමි. මම මහත් සතුටින් යුතුව දොහොත් මුදුන් දී වැන්දෙමි.’’

824.

824.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘‘ඒ හේතුවෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි... (පෙ)... මාගේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවයි.’’

Imāhi gāthāhi byākāsi.

ඇය මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නාය.

823. Tattha samaṇeti samitapāpe. Sīlavanteti sīlaguṇayutte. Manaṃ pasādayinti ‘‘sādhurūpā vatime ayyā dhammacārino samacārino brahmacārino’’ti tesaṃ guṇe ārabbha cittaṃ pasādesiṃ. Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsinti tuṭṭhā somanassajātā ahaṃ vandiṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ pasādavikasitāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi imesaṃ sattānaṃ bahūpakāraṃ, pageva vandanāti. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

823. එහි ‘සමණේ’ යනු පව් සන්සිඳවූවන්ය. ‘සීලවන්තේ’ යනු සීල ගුණයෙන් යුක්ත වූවන්ය. ‘මනං පසාදයිං’ යනු ‘මේ පින්වතුන් වහන්සේලා සැබවින්ම යහපත් ස්වරූප ඇත්තාහ, ධර්මයේ හැසිරෙන්නාහ, සමව හැසිරෙන්නාහ, බ්‍රහ්මචාරීව හැසිරෙන්නාහ’ යනාදී වශයෙන් උන්වහන්සේලාගේ ගුණ අරභයා සිත පැහැදවා ගැනීමයි. ‘විත්තා චාහං අඤ්ජලිකං අකාසිං’ යනු ඉතා සතුටින් සෝමනස්සයෙන් යුතුව මම වැන්දෙමි යන්නයි. සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙස පැහැදුණු දෙනෙතින් බලා සිටීම පවා සත්ත්වයන්ට මහත් උපකාරයක් වන කළ, වැඳීම ගැන කවර කතාදැයි සිතා වැන්දෙමි. ඒ නිසාම ‘තේන මේතාදිසෝ වණ්ණෝ’ යනාදිය පැවසුවාය. ඉතිරි කොටස පෙර පවසා ඇති පරිදිමය.

Vandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

වන්දන විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

12. Rajjumālāvimānavaṇṇanā

12. රජ්ජුමාලා විමාන වර්ණනාව

Abhikkantena vaṇṇenāti rajjumālāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena gayāgāmake aññatarassa brāhmaṇassa dhītā tasmiṃyeva gāme ekassa brāhmaṇakumārassa dinnā patikulaṃ gatā, tasmiṃ gehe issariyaṃ vattentī tiṭṭhati. Sā [Pg.191] tasmiṃ gehe dāsiyā dhītaraṃ disvā na sahati. Diṭṭhakālato paṭṭhāya kodhena taṭataṭāyamānā akkosati paribhāsati, khaṭakañcassā deti. Yadā pana sā vayappattiyā kiccasamatthā jātā, tadā naṃ jaṇṇukapparamuṭṭhīhi paharateva yathā taṃ purimajātīsu baddhāghātā.

‘අභික්කන්තේන වණ්ණේන’ යනු රජ්ජුමාලා විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල ගයා නම් ගමෙහි එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ දියණියක් එම ගමෙහිම එක්තරා බ්‍රාහ්මණ තරුණයෙකුට පාවා දෙනු ලැබ තම සැමියාගේ නිවසට ගොස් එහි සියලු කටයුතු පාලනය කරමින් සිටියාය. ඇයට ඒ නිවසේ දාසියකගේ දියණිය දෙස බැලීම පවා ඉවසිය නොහැකි විය. ඇය දුටු දින පටන් ක්‍රෝධයෙන් යුතුව දත්මිටි කමින් ඇයට දොස් කියයි, තර්ජනය කරයි, මිටි මොළවා පහර දෙයි. ඇය වැඩුණු පසු කටයුතුවල නිරත වන විට, දණහිසින්, වැලමිටෙන් හා මිටි මොළවා පහර දෙන්නීය. එය හරියට පෙර ආත්මවල සිට පැවත එන වෛරයක් මෙනි.

Sā kira dāsī kassapadasabalassa kāle tassā sāminī ahosi, itarā dāsī. Sā taṃ leḍḍudaṇḍādīhi muṭṭhiādīhi ca abhiṇhaṃ abhihanati. Sā tena nibbinnā yathābalaṃ dānādīni puññāni katvā ‘‘anāgate ahaṃ sāminī hutvā imissā upari issariyaṃ vatteyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Atha sā dāsī tato cutā aparāparaṃ saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde vuttanayena gayāgāmake brāhmaṇakule nibbattitvā patikulaṃ gatā, itarāpi tassā dāsī ahosi. Evaṃ baddhāghātatāya sā taṃ viheṭheti.

පෙර කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි ඒ දාසිය එම ස්වාමිදූගේ ස්වාමිදුව වූවාය. අනෙක් තැනැත්තිය ඇගේ දාසිය වූවාය. එවකට ඒ ස්වාමිදුව දාසියට ගල් කැටවලින්, දණ්ඩෙන් හා මිටි මොළවා නිතර පහර දුන්නාය. ඉන් පීඩාවට පත් දාසිය තමන්ට හැකි පරිදි දානාදී පින්කම් කොට, ‘මතු දවසක මම ස්වාමිදුව වී මේ තැනැත්තිය කෙරෙහි අධිපතිභාවය පවත්වන්නෙම්වා’ යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසුව ඇය මියගොස් සංසාරයේ සැරිසරා අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි ඉහත කී පරිදි ගයා ගමෙහි බ්‍රාහ්මණ කුලයක ඉපිද විවාහ වී එම නිවසට පැමිණියාය. අනෙක් තැනැත්තිය ඇගේ දාසිය වූවාය. මෙසේ බැඳගත් වෛරය නිසා ඇය ඒ දාසියට හිරිහැර කරයි.

Evaṃ viheṭhentī akāraṇeneva kesesu gahetvā hatthehi ca pādehi ca suhataṃ hani. Sā nhāpitasālaṃ gantvā khuramuṇḍaṃ kāretvā agamāsi. Sāminī ‘‘kiṃ je duṭṭhadāsi muṇḍanamattena tava vippamokkho’’ti rajjuṃ sīse bandhitvā tattha naṃ gahetvā oṇametvā ghāteti, tassā tañca rajjuṃ apanetuṃ na deti. Tato paṭṭhāya dāsiyā ‘‘rajjumālā’’ti nāmaṃ ahosi.

මෙසේ හිරිහැර කරන ඇය කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව පවා හිසකෙස්වලින් ඇද අතින් පයින් ඉතා දරුණු ලෙස පහර දුන්නාය. දාසිය කරණවෑමි ශාලාවකට ගොස් දැළි පිහියෙන් හිස මුඩු කරගෙන නිවසට පැමිණියාය. එවිට ස්වාමිදුව ‘එම්බා දාසිය, හිස මුඩු කළ පමණින් මගෙන් බේරිය හැකියැයි සිතුවෙහිද?’ කියා ලණුවකින් ඇගේ හිස බැඳ, එයින් අල්ලා පහත් කොට තළා පෙළා දැමුවාය. ඒ ලණුව ඉවත් කිරීමටද ඇයට ඉඩ නොදුන්නාය. එතැන් පටන් ඒ දාසියට ‘රජ්ජුමාලා’ යන නම ලැබුණි.

Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento rajjumālāya sotāpattiphalūpanissayaṃ, tassā ca brāhmaṇiyā saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhānaṃ disvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi chabbaṇṇā buddharasmiyo vissajjento. Rajjumālāpi kho divase divase tāya tathā viheṭhiyamānā ‘‘kiṃ me iminā dujjīvitenā’’ti nibbinnarūpā jīvite maritukāmā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī viya gehato nikkhantā anukkamena vanaṃ pavisitvā bhagavato nisinnarukkhassa avidūre aññatarassa rukkhassa sākhāya rajjuṃ bandhitvā pāsaṃ katvā ubbandhitukāmā ito cito ca olokentī addasa bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjentaṃ. Disvā buddhagāravena ākaḍḍhiyamānahadayā [Pg.192] ‘‘kiṃ nu kho bhagavā mādisānampi dhammaṃ deseti, yamahaṃ sutvā ito dujjīvitato mucceyya’’nti cintesi.

ඉන්පසු එක් දිනක ශාස්තෘන් වහන්සේ අලුයම් කාලයේදී මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලෝකය දෙස බලන සේක්, රජ්ජුමාලාගේ සෝවාන් ඵලය ලැබීමට ඇති උපනිශ්‍රයත්, එම බැමිණිය සරණ ශීලයන්හි පිහිටන බවත් දැක, වනයට වැඩම කොට එක්තරා රුක් මුලක සවනක් බුදු රැස් විහිදුවමින් වැඩ සිටි සේක. රජ්ජුමාලා ද දිනපතාම එම ස්වාමි දියණියගෙන් ලැබෙන පීඩා හමුවේ "මේ දුක්ඛිත ජීවිතයෙන් ඇති පල කිමද?" යි ජීවිතය ගැන කලකිරී මැරෙන්නට සිතා කළයක් ගෙන පැන් ගෙන ඒමට යන බවක් පෙන්වා නිවසින් නික්මී වනයට වැදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටි ගසට නුදුරු වෙනත් ගසක අත්තක ලණුවක් බැඳ මල පුඩුවක් සාදා ගෙල වැලලා ගැනීමට සූදානම්ව එහා මෙහා බලද්දී, එහි වැඩ සිටින ප්‍රසාදජනක වූ, ඉන්ද්‍රිය දමනය කළ ශාන්ත වූ, සවනක් බුදු රැස් විහිදුවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවාය. දැක බුදුන් කෙරෙහි ගෞරවයෙන් ඇදී ගිය සිත් ඇතිව "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා වැන්නවුන්ටත් ධර්ම දේශනා කරන සේක්ද? ඒ ධර්මය අසා මේ දුක්ඛිත ජීවිතයෙන් මට මිදිය හැකිද?" යි සිතුවාය.

Atha bhagavā tassā cittācāraṃ oloketvā ‘‘rajjumāle’’ti āha. Sā taṃ sutvā amatena viya abhisittā pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tassā bhagavā anupubbikathānupubbakaṃ catusaccakathaṃ kathesi, sā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā ‘‘vaṭṭati ettako rajjumālāya anuggaho, idānesā kenaci appadhaṃsiyā jātā’’ti araññato nikkhamitvā gāmassa avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Rajjumālāpi attānaṃ vinipātetuṃ abhabbatāya khantimettānuddayasampannatāya ca ‘‘brāhmaṇī maṃ hanatu vā viheṭhetu vā yaṃ vā taṃ vā karotū’’ti ghaṭena udakaṃ gahetvā gehaṃ agamāsi. Sāmiko gehadvāre ṭhito taṃ disvā ‘‘tvaṃ ajja udakatitthaṃ gatā cirāyitvā āgatā, mukhavaṇṇo ca te ativiya vippasanno, tvañca aññena ākārena upaṭṭhāsi, kiṃ eta’’nti pucchi. Sā tassa taṃ pavattiṃ ācikkhi.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇගේ සිතේ අදහස දැක "රජ්ජුමාලා" යයි ඇමතූ සේක. ඇය එය අසා අමෘතයෙන් නැහැවුනාක් මෙන් ප්‍රීතියෙන් පිනා ගිය සිරුරින් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයට අනුපුබ්බී කථාවෙන් පසුව සිවුසච්ච කථාව දේශනා කළ සේක. ඇය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "රජ්ජුමාලාට කරන ලද මේ අනුග්‍රහය සෑහේ, දැන් ඇය කිසිවෙකුටත් විනාශ කළ නොහැකි තැනැත්තියක් වී ඇත" යි සිතා වනයෙන් නික්ම ගමට නුදුරු එක්තරා රුක් මුලක වැඩ සිටි සේක. රජ්ජුමාලා ද තමන් ජීවිතය නැති කර ගැනීමට නුසුදුසු බවත්, ඉවසීම, මෙත්තාව හා කරුණාවෙන් යුක්ත වූ බවත් නිසා "බැමිණිය මට තලතත්, පෙළතත්, ඕනෑම දෙයක් කෙරේවා" යි සිතා කළයෙන් පැන් ගෙන ගෙදර ගියාය. නිවසේ දොරටුව අසල සිටි ගෘහපති බමුණා ඇය දැක "නුඹ අද පැන් ගෙන ඒමට ගොස් ප්‍රමාද වී පැමිණියේ ඇයි? නුඹේ මුහුණ ඉතා පැහැපත්ය, නුඹ වෙනදාට වඩා වෙනස් ස්වභාවයකින් යුක්තය, මේ කුමක්ද?" යි ඇසීය. ඇය ඔහුට ඒ පුවත පැවසුවාය.

Brāhmaṇo tassā vacanaṃ sutvā tussitvā gehaṃ gantvā rajjumālāya upari ‘‘tayā na kiñci kātabba’’nti suṇisāya vatvā tuṭṭhamānaso sīghataraṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā sādarena katapaṭisanthāro satthāraṃ nimantetvā attano gehaṃ ānetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi, suṇisāpissa upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Gayāgāmavāsinopi brāhmaṇagahapatikā taṃ pavattiṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā appekacce abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce sammodanīyaṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

බමුණා ඇගේ වචනය අසා සතුටු වී නිවසට ගොස් රජ්ජුමාලා සම්බන්ධයෙන් "ඇයට කිසිදු හිරිහැරයක් නොකළ යුතුයි" පවසා, ප්‍රීතිමත් මනසින් යුතුව වහාම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ ආදරයෙන් පිළිසඳරෙහි යෙදී, ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට තම නිවසට වැඩම කරවා ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයෙන් සලකා, වළඳා අවසන් වූ පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ එකත්පසක වාඩි විය. ඔහුගේ ලේලිය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක වාඩි වූවාය. ගයා ගමේ වැසියන් වූ බමුණු ගෘහපතියන් ද ඒ පුවත අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඇතැම් අය වැඳ එකත්පසක වාඩි වූහ, ඇතැම් අය සතුටු සාමීචි කථා කොට එකත්පසක වාඩි වූහ.

Satthā rajjumālāya tassā ca brāhmaṇiyā purimajātīsu katakammaṃ vitthārato kathetvā sampattaparisāya anurūpaṃ dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā brāhmaṇī ca mahājano ca tattha sannipatito saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Satthā āsanā uṭṭhahitvā sāvatthimeva agamāsi. Brāhmaṇo rajjumālaṃ dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Tassa suṇisā rajjumālaṃ piyacakkhūhi olokentī yāvajīvaṃ manāpeneva sinehena parihari. Rajjumālā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro [Pg.193] ahosi. Sā saṭṭhisakaṭabhārappamāṇehi dibbābharaṇehi paṭimaṇḍitattabhāvā accharāsahassaparivuttā nandanavanādīsu mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavamānā pamuditamanā vicarati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ gato taṃ mahantena dibbānubhāvena mahatiyā deviddhiyā vijjotamānaṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi.

ශාස්තෘන් වහන්සේ රජ්ජුමාලාගේත්, එම බැමිණියගේත් පෙර ජාතිවල කරන ලද කර්මයන් විස්තර කොට රැස් වූ පිරිසට අනුරූප වන පරිදි ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ ධර්මය අසා බැමිණිය ද එහි රැස් වූ මහජනයා ද තිසරණ සහිත පන්සිල්හි පිහිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ අසුනෙන් නැගී සැවැත් නුවරටම වැඩි සේක. බමුණා රජ්ජුමාලාව දියණියකගේ තනතුරෙහි තැබීය. ඔහුගේ ලේලිය ද රජ්ජුමාලා දෙස ප්‍රිය ඇසින් බලමින් ජීවිතාන්තය දක්වාම මනා වූ සෙනෙහසින් සැලකුවාය. රජ්ජුමාලා පසුව කාලක්‍රියා කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නාය. ඇයට දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසකගේ පිරිවරක් විය. ඇය කරත්ත සැටක බරක් පමණ වූ දිව්‍ය ආභරණවලින් සැරසුණු සිරුරක් ඇතිව, දහසක් දිව්‍යාංගනාවන් පිරිවරා නන්දන උයන ආදියේ මහත් වූ දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් ප්‍රීතිමත් මනසින් යුතුව හැසිරෙයි. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ දෙව්ලොව චාරිකාවේ වැඩම කළ අවස්ථාවක, මහත් වූ දිව්‍ය අනුභාවයෙන් හා මහත් වූ දේව ඉද්ධියෙන් බබළන ඇයව දැක, ඇය කරන ලද පින්කම් ගැන මේ ගාථාවලින් විමසූ සේක.

826.

826.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Hatthe pāde ca viggayha, naccasi suppavādite.

‘‘පින්වත් දේවතාවිය, ඉතා අභිකාන්ත වර්ණයෙන් යුතුව බබළන ඔබ, පංචාංගික තූර්ය වාදනයන් මනාව වයද්දී අත් පා හසුරුවමින් නර්තනයේ යෙදෙන්නේ කිනම් පින්කමක ප්‍රතිඵලයක් ලෙසද?"

827.

827.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

‘‘ඔබ නර්තනයේ යෙදෙද්දී ඔබේ සියලු අඟ පසඟවලින් අතිශය මනරම් වූ, ශ්‍රවණයට ප්‍රිය වූ දිව්‍යමය ශබ්දයන් නික්මෙයි."

828.

828.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

‘‘ඔබ නර්තනයේ යෙදෙද්දී ඔබේ සියලු අඟ පසඟවලින් ඉතා පිරිසිදු වූ, සිත් ඇදගන්නාසුලු වූ දිව්‍යමය සුවඳවල් හමයි."

829.

829.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

‘‘කය නටවමින් ඔබ නර්තනයේ යෙදෙද්දී, ඔබේ කෙස් කළඹෙහි පළඳා ඇති ආභරණවලින් පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන් මිහිරි හඬක් ඇසෙයි."

830.

830.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

‘‘මද පවනින් සැලෙන ඔබේ හිස පළඳනාවලින් ද පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන් මිහිරි නාදයක් නික්මෙයි."

831.

831.

‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

‘‘ඔබේ හිසෙහි ඇති සුවඳවත් මනරම් මල් මාලාවේ සුවඳ, මංජූසක වෘක්ෂයේ සුවඳ මෙන් සෑම දිශාවකටම පැතිර යයි."

832.

832.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

‘‘දිව්‍ය රූපයකින් යුත් ඔබ මෙතරම් පිරිසිදු සුවඳක් විහිදුවයි. දේවතාවියනි, මා විමසන දේ කියන්න; මේ කිනම් කර්මයක ඵලයක්ද?"

826. Tattha hatthe pāde ca viggayhāti hatthe ca pāde ca vividhehi ākārehi gahetvā, pupphamuṭṭhipupphañjaliādibhedassa sākhābhinayassa dassanavasena vividhehi ākārehi hatthe, ca, samapādādīnampi ṭhānavisesānaṃ dassanavasena vividhehi ākārehi pāde ca upādiyitvāti attho. Ca-saddena sākhābhinayaṃ saṅgaṇhāti. Naccasīti naṭasi. Yā tvanti yā vuttanayavasena naccaṃ karosīti attho. Suppavāditeti sundare pavajjane sati tava naccassa anurūpavasena vīṇāvaṃsamudiṅgatāḷādike vādiyamāne, pañcaṅgike tūriye paggayhamāneti attho. Sesaṃ heṭṭhāvimāne vuttanayameva.

826. එහි 'hatthe pāde ca viggayha' යනු අත් සහ පාද විවිධ ආකාරවලින් ගෙන පෙන්වීමයි. මල් මිටි, මල් දෝත ආදිය දැක්වීමෙන් අත්වලින්ද, සමපාද ආදී විවිධ ඉරියව් දැක්වීමෙන් පාදවලින්ද නර්තනය පෙන්වීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'ca' ශබ්දයෙන් ශාඛාභිනයන් සංග්‍රහ වෙයි. 'naccasī' යනු නටන්නෙහිය. 'yā tvaṃ' යනු පෙර කී පරිදි නර්තනය කරන්නීද යන අර්ථයයි. 'suppavādite' යනු ඔබේ නර්තනයට අනුරූප වන ලෙස වීණා, පීලි, මෘදංග, තාලම්පට ආදිය මනාව වයද්දී යන අර්ථයයි. පංචාංගික තූර්යයන් නාද වෙද්දී යනු අර්ථයයි. ඉතිරිය මීට පෙර විමාන වස්තුවේ කියූ පරිදිමය.

Evaṃ [Pg.194] therena pucchitā sā devatā attano purimajātiādiṃ imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙලෙස තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය තමාගේ පෙර ජාතියේ විස්තර ආදිය මේ ගාථාවලින් ප්‍රකාශ කළාය.

833.

833.

‘‘Dāsī ahaṃ pure āsiṃ, gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ;

Appapuññā alakkhikā, rajjumālāti maṃ viduṃ.

‘‘ස්වාමීනි, මම පෙර ජාතියෙහි ගයා නම් ගමෙහි බමුණෙකුගේ දාසියක් වීමි. පිනක් නැති අවාසනාවන්ත තැනැත්තියක වූ මාව එහි මිනිසුන් 'රජ්ජුමාලා' නමින් හැඳින්වූහ."

834.

834.

‘‘Akkosānaṃ vadhānañca, tajjanāya ca uggatā;

Kuṭaṃ gahetvā nikkhamma, agañchiṃ udahāriyā.

‘‘බැණවැදීම්, පහරදීම් සහ තර්ජනයන් නිසා බලවත් සේ පීඩාවට පත් වූ මම, කළයක් ගෙන නිවසින් පිට වී දිය ගෙන ඒමට යන මුවාවෙන් වනයට ගියෙමි."

835.

835.

‘‘Vipathe kuṭaṃ nikkhipitvā, vanasaṇḍaṃ upāgamiṃ;

‘Idhevāhaṃ marissāmi, ko attho jīvitena me’.

‘‘ස්වාමීනි, මම වනයෙහි මාර්ගයෙන් බැහැර තැනක කළය තබා වනය මැදට ගියෙමි. ‘මම මෙහිදීම මිය යන්නෙමි, මගේ ජීවිතයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිමද?’ (යි මම එසේ කළෙමි).’’

836.

836.

‘‘Daḷhaṃ pāsaṃ karitvāna, āsumbhitvāna pādape;

Tato disā vilokesiṃ, ‘ko nu kho vanamassito’.

‘‘මම එහිදී මලපුඩුවක් සවිමත්ව සාදා, ගසක බැඳ තැබුවෙමි. ඉන්පසු ‘මේ වනයෙහි කවුරුන් හෝ වෙසෙන්නේද?’ යි සිතමින් සිව් දිග බැලුවෙමි.’’

837.

837.

‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, sabbalokahitaṃ muniṃ;

Nisinnaṃ rukkhamūlasmiṃ, jhāyantaṃ akutobhayaṃ.

‘‘එහිදී, සකල ලෝකයාගේ යහපත සලසන්නා වූ, කෙලෙස් බියෙන් තොර වූ, රුක් මුලක වැඩ හිඳිමින් භාවනා කරන මුණිවරයකු වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව මම දුටුවෙමි.’’

838.

838.

‘‘Tassā me ahu saṃvego, abbhuto lomahaṃsano;

‘Ko nu kho vanamassito, manusso udāhu devatā’.

‘‘ඒ දැකීමෙන් මට මින් පෙර නොවූ විරූ, ලොමු දැහැගන්වන මහත් සංවේගයක් ඇති විය. ‘මේ වනයෙහි වසන මොහු කවරෙක්ද? මනුෂ්‍යයෙක්ද? නැතහොත් දෙවියෙක්ද?’ යි මට සිතුණි.’’

839.

839.

‘‘Pāsādikaṃ pasādanīyaṃ, vanā nibbanamāgataṃ;

Disvā mano me pasīdi, nāyaṃ yādisakīdiso.

‘‘ප්‍රසාදජනක වූ, සිත සන්සුන් කරන්නා වූ, කෙලෙස් වනයෙන් මිදී නිවනට පැමිණි ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක මගේ සිත පැහැදුණි. ‘මොහු සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙක් නම් නොවේ’ යයි මට සිතුණි.’’

840.

840.

‘‘Guttindriyo jhānarato, abahiggatamānaso;

Hito sabbassa lokassa, buddho ayaṃ bhavissati.

‘‘සංවර කර ගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, දැහැනෙහි ඇලුනු, විසුරුණු සිතක් නැති, සකල ලෝකයාගේ යහපත සලසන මොහු ඒකාන්තයෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ විය යුතු යයි මගේ සිතෙහි සිතිවිල්ලක් ඇති විය.’’

841.

841.

‘‘Bhayabheravo durāsado, sīhova guhamassito;

Dullabhāyaṃ dassanāya, pupphaṃ odumbaraṃ yathā.

‘‘ගුහාවක වසන සිංහයකු මෙන් තේජවන්ත වූ, අන්‍යයන්ට ළඟා වීමට අපහසු වූ මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකගන්නට ලැබීම දිඹුල් මලක් දැකීම මෙන් ඉතා දුර්ලභ කරුණකි.’’

842.

842.

‘‘So maṃ mudūhi vācāhi, ālapitvā tathāgato;

Rajjumāleti maṃvoca, saraṇaṃ gaccha tathāgataṃ.

‘‘ඒ තථාගතයන් වහන්සේ ඉතා මෘදු වචනයෙන් මට ‘රජ්ජුමාලා’ යයි අමතා, ‘තථාගතයන් වහන්සේ සරණ යන්න’ යයි මට වදාළ සේක.’’

843.

843.

‘‘Tāhaṃ [Pg.195] giraṃ suṇitvāna, nelaṃ atthavatiṃ suciṃ;

Saṇhaṃ muduñca vagguñca, sabbasokāpanūdanaṃ.

‘‘පිරිසිදු වූ, අර්ථවත් වූ, සුමුදු වූ මෙන්ම සියලු සෝක දුරු කරන්නා වූ ඒ මිහිරි ශ්‍රී මුඛ දේශනාව අසා මම පැහැදුණු සිතක් ඇති තැනැත්තියක් වීමි.’’

844.

844.

‘‘Kallacittañca maṃ ñatvā, pasannaṃ suddhamānasaṃ;

Hito sabbassa lokassa, anusāsi tathāgato.

‘‘ස්වාමීනි, මා පැහැදුණු, පිරිසිදු වූ හා දහම් අවබෝධයට සූදානම් වූ සිතින් යුක්ත බව දැනගත් ලෝකහිතෛෂී තථාගතයන් වහන්සේ මට අනුශාසනා කළ සේක.’’

845.

845.

‘‘Idaṃ dukkhanti maṃvoca, ayaṃ dukkhassa sambhavo;

Dukkhanirodho maggo ca, añjaso amatogadho.

‘‘උන්වහන්සේ මට මෙසේ වදාළ සේක: ‘මෙය දුකයි, මෙය දුකේ හටගැනීමයි, මෙය දුක නැති කිරීමයි, මෙය නිවන කරා යන සෘජු මාර්ගයයි.’’’

846.

846.

‘‘Anukampakassa kusalassa, ovādamhi ahaṃ ṭhitā;

Ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ.

‘‘අනුකම්පාවෙන් යුක්ත වූ ඒ කුසලවන්ත තථාගතයන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටි මම, අචුත වූද ශාන්ත වූද අමෘත මහා නිවන් පදය අවබෝධ කරගත්තෙමි.’’

847.

847.

‘‘Sāhaṃ avaṭṭhitāpemā, dassane avikampinī;

Mūlajātāya saddhāya, dhītā buddhassa orasā.

‘‘ස්ථිර ප්‍රේමයක් ඇති, සත්‍යය දැකීමෙන් නොසැලෙන, මුල් බැසගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් උපන් ඖරස දියණියක් වීමි.’’

848.

848.

‘‘Sāhaṃ ramāmi kīḷāmi, modāmi akutobhayā;

Dibbamālaṃ dhārayāmi, pivāmi madhumaddavaṃ.

‘‘එබඳු වූ මම දැන් කිසිදු බියක් නැතිව දිව්‍ය මල් මාලා පලඳිමින්, මීපැණි වැනි දිව්‍ය පාන පානය කරමින් මහත් සතුටින් හා ප්‍රමෝදයෙන් වෙසෙමි.’’

849.

849.

‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me;

Āḷambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo.

‘‘ආලම්බ, ගග්ගර, භිම්ම, සාධුවාදී සහ සංසය යන තූර්ය භාණ්ඩ ඇතුළු හැට දහසක් තූර්ය නාදයන් මගේ සිත සතුටින් පිබිදවයි.’’

850.

850.

‘‘Pokkharo ca suphasso ca, viṇāmokkhā ca nāriyo;

Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā.

‘‘පොක්ඛර හා සුඵස්ස යන තූර්ය වාදනයෙන්ද, විලමොක්ඛා, නන්දා, සුනන්දා, සෝණදින්නා සහ සුචිම්හිතා යන දිව්‍ය අප්සරාවෝද (සිටිති).’’

851.

851.

‘‘Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkātidāruṇī;

Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī.

‘‘අලම්බුස්සා, මිස්සකේසී, පුණ්ඩරීකා, අභිදාරුණී, ඒණීඵස්සා, සුඵස්සා, සුභද්දා සහ මුදුවාදිනී යන ඒ (අප්සරාවෝද සිටිති).’’

852.

852.

‘‘Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā;

Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā.

‘‘අප්සරාවන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මොවුන් සහ තවත් බොහෝ දිව්‍යාංගනාවෝ මාව සතුටු කරති. ඒ දෙවඟනෝ සුදුසු කලට මා වෙත පැමිණ මෙසේ පවසති:’’

853.

853.

‘‘Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase;

Nayidaṃ akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ.

‘‘‘එන්න, අපි නටමු, ගයමු, ඔබව සතුටු කරමු.’ පින් නොකළ අයට මෙවන් සම්පතක් හිමි නොවේ, මෙය හිමි වන්නේ පින් කළ අයටමය.’’

854.

854.

‘‘Asokaṃ [Pg.196] nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ;

Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca.

‘‘තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ සෝක නැති කරන රමණීය වූ මේ නන්දන වනය හා මහාවනය පවා පින් නොකළ අයට මෙලොවදීත් පරලොවදීත් සැප පිණිස නොපවතී.’’

855.

855.

‘‘Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca;

Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ;

Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino.

‘‘පින් කළ අයට මෙලොවදීත් පරලොවදීත් සැප ලැබේ. දිව්‍ය සම්පත් ප්‍රාර්ථනා කරන අය විසින් බොහෝ පින් කළ යුතුය. පින් කළ අය සැප සම්පත්වලින් යුක්තව ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙති.’’

856.

856.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Dakkhiṇeyyā manussānaṃ, puññakkhettānamākarā;

Yattha kāraṃ karitvāna, sagge modanti dāyakā’’ti.

‘‘ඒකාන්තයෙන්ම තථාගතයන් වහන්සේලා ලොව පහළ වන්නේ බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිසය. උන්වහන්සේලා මනුෂ්‍යයන්ට උතුම් පූජාවන් ලැබීමට සුදුසු (දක්ෂිණෙය්‍ය) වන අතර පින්කෙතක ආකරයක් වැනිය. එවන් පින්කෙතක පින්කම් කරන දායකයෝ ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙති.’’

833. Tattha dāsī ahaṃ pure āsinti pure purimajātiyaṃ ahaṃ antojātā dāsī ahosiṃ. Tattha kassāti āha ‘‘gayāyaṃ brāhmaṇassaha’’nti, gayānāmake gāme aññatarassa brāhmaṇassa. Hanti nipātamattaṃ. Appapuññāti mandabhāgyā apuññā. Alakkhikāti nissirikā kālakaṇṇī. Rajjumālāti maṃ vidunti, kese gahetvā ākaḍḍhanaparikaḍḍhanadukkhena muṇḍake kate punapi tadatthameva sīse daḷhaṃ bandhitvā ṭhapitarajjukuṇḍalakavasena ‘‘rajjumālā’’ti maṃ manussā jāniṃsu.

833. එහි ‘දසී අහං පුරේ ආසිං’ යනු මම පෙර භවයෙහි නිවසෙහි උපන් දාසියක වීමි යන්නයි. ‘ගයායං බ්‍රාහ්මණස්සහං’ යනු ගයා නම් ගමෙහි එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ යන්නයි. ‘හං’ යනු නිපාතයකි. ‘අප්පපුඤ්ඤා’ යනු අල්ප පිනක් ඇති හෝ අවාසනාවන්ත යන්නයි. ‘අලක්ඛිකා’ යනු ශ්‍රියාවක් නැති කාලකන්නි තැනැත්තියයි. ‘රජ්ජුමාලාති මං විදූ’ යනු: ඇයව කෙස්වැටියෙන් අල්ලා එහා මෙහා ඇදීමෙන් විඳි දුක නිසා හිස මුඩු කළ පසුද, නැවතත් එම අරමුණින්ම හිසෙහි ලණුවක් තදින් බැඳ තිබූ බැවින් මිනිසුන් ඇයව ‘රජ්ජුමාලා’ (ලණු වැලක් හිස බැඳි තැනැත්තිය) යනුවෙන් හඳුනා ගත්හ.

834. Vadhānanti tāḷanānaṃ. Tajjanāyāti bhayasaṃtajjanena. Uggatāti uggatāya domanassuppattiyā. Udahāriyāti udakahārikā, udakaṃ āharantī viya hutvāti adhippāyo.

834. ‘වධානානං’ යනු පහරදීම් යන්නයි. ‘තජ්ජනායා’ යනු බිය ගැන්වීමෙන් තර්ජනය කිරීමයි. ‘උග්ගතා’ යනු සිතෙහි හටගත් දැඩි දොම්නස නිසා උපන් යන්නයි. ‘උදහාරියා’ යනු පැන් ගෙන එන තැනැත්තියක මෙන් යන අදහසයි.

835. Vipatheti apathe, maggato apakkamitvāti attho. Kvatthoti ko attho. Soyeva vā pāṭho.

835. ‘විපථේ’ යනු මඟ නොවන මඟ, එනම් ප්‍රධාන මාර්ගයෙන් ඉවතට ගොස් යන්නයි. ‘ක්වත්ථෝ’ යනු ‘කෝ අත්ථෝ’ හෙවත් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද යන්නයි. ඇතැම් පිටපතක එලෙසම පාඨය දක්නට ලැබේ.

836. Daḷhaṃ pāsaṃ karitvānāti bandhanapāsaṃ thiraṃ acchijjanakaṃ katvā. Āsumbhitvāna pādapeti viṭape lagganavasena pādape rukkhe khipitvā. Tato disā vilokesiṃ, ko nu kho vanamassitoti imaṃ vanaṃ pavisanavasena assito nu kho koci atthi, yato me maraṇantarāyo siyāti adhippāyo.

836. ‘දළ්හං පාසං කරිත්වාන’ යනු ගෙල බැඳීම පිණිස ශක්තිමත් වූ, නොසිඳෙන මලපුඩුවක් සාදා යන්නයි. ‘ආසම්භිත්වාන පාදපේ’ යනු ගසක අත්තක ගැටගසා යන්නයි. ‘තතෝ දිසා විලෝකේසිං, කෝ නු ඛෝ වනමස්සිතෝ’ යනු මගේ මරණයට බාධා කිරීමට මේ වනයෙහි කිසිවෙකු සිටීදැයි බැලීමයි.

837. Sambuddhantiādi [Pg.197] tadā tassā tādise nicchaye asatipi sabhāvavasena vuttaṃ. Tassattho – sayameva sammadeva ca sabbassāpi bujjhitabbassa buddhattā sambuddhaṃ, mahākaruṇāyogena hīnādibhedabhinnassa sabbassāpi lokassa ekantahitattā sabbalokahitaṃ, ubhayalokaṃ munanato muniṃ, nisajjāvasena kilesābhisaṅkhārehi ṭhānā cāvanābhāvena ca nisinnaṃ, ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyantaṃ, bodhimūleyeva bhayahetūnaṃ samucchinnattā kutocipi bhayābhāvato akutobhayanti veditabbaṃ.

837. ‘සම්බුද්ධං’ යනාදිය එවකට ඇයට එවැනි වැටහීමක් නොතිබුණද, උන්වහන්සේගේ ස්වභාවය අනුව පවසන ලද්දකි. එහි අර්ථය නම්: තමන්ම මනා කොට සියලු දත යුතු ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් ‘සම්බුද්ධ’ නම් වේ. මහා කරුණාවෙන් යුක්තව සියලු ලෝකයාගේ ඒකාන්ත හිතසුව පිණිස කටයුතු කරන බැවින් ‘සබ්බලෝකහිත’ නම් වේ. ලෝක දෙකම දන්නා බැවින් ‘මුණි’ නම් වේ. වැඩසිටින ආකාරය අනුවත්, කෙලෙස් අභිසංස්කාරයන්ගෙන් නොසැලෙන බැවිනුත් ‘නිසින්න’ නම් වේ. ආරම්මණූපනිජ්ඣාන හා ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන යන ධ්‍යානයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘ජායන්ත’ නම් වේ. බෝධි මූලයේදීම බියට හේතු වන සියලු කරුණු සහමුලින්ම සිඳ දැමූ බැවින් කොතැනකවත් බියක් නැති නිසා ‘අකුතෝභය’ නම් වේ. මෙසේ දත යුතුය.

838. Saṃvego nāma sahottappaṃ ñāṇaṃ, so tassā bhagavato dassanena uppajji. Tenāha ‘‘tassā me ahu saṃvego’’ti.

838. ‘සංවේග’ යනු තැතිගැනීමත් සමඟ ඇති වන ඥානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමෙන් ඇයට එය ඇති විය. එබැවින් ‘තස්සා මේ අහු සංවේගෝ’ යයි පවසන ලදී.

839. Pāsādikanti pasādāvahaṃ, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālālaṅkatāya samantapāsādikāya attano sarīrasobhāsampattiyā rūpakāyadassanabyāvaṭassa janassa sādhubhāvato pasādasaṃvaḍḍhananti attho. Pasādanīyanti dasabala-catuvesārajjachaasādhāraṇañāṇa-aṭṭhārasāveṇika-buddhadhammapabhutiaparimāṇaguṇasamannāgatāya dhammakāyasampattiyā sarikkhakajanassa pasīditabbayuttaṃ, pāsādikanti attho. Vanāti kilesavanato apakkamitvā. Nibbanamāgatanti nittaṇhabhāvaṃ nibbānameva upagataṃ adhigataṃ. Yādisakīdisoti yo vā so vā, pacurajanoti attho.

839. ‘පාසාදිකං’ යනු ප්‍රසාදය ගෙන දෙන, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ හා අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් ශෝභමාන වූ රූප කාය දැකීමෙන් ජනයාගේ පැහැදීම වර්ධනය කරන යන්නයි. ‘පසාදනීියං’ යනු දසබල, සතර වෛශාරද්‍යාදී අප්‍රමාණ ගුණයන්ගෙන් යුත් ධර්ම කාය නිසා පැහැදිය යුතු වූ යන්නයි. ‘වනා’ යනු කෙලෙස් වනයෙන් ඉවත් වී යන්නයි. ‘නිබ්බානමාගතං’ යනු තණ්හාව නැති කළ නිවනට පැමිණි යන්නයි. ‘යාදිසකීදිසෝ’ යනු සාමාන්‍ය මහජනයා අතර සිටින යම් පුද්ගලයෙකු නොවන බවයි.

840-41. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ aggamaggagopanāya gopitattā guttindriyo. Aggaphalajjhānābhiratiyā jhānarato. Tato eva bahibhūtehi rūpādiārammaṇehi apakkamitvā visayajjhatte nibbāne ca ogāḷhacittatāya abahiggatamānaso. Micchāgāhamocanabhayena vipallāsavantehi micchādiṭṭhikehi bhāyitabbato tesañca bhayajananato bhayabheravo. Payogāsayavipannehi anupagamanīyato ca kenacipi anāsādanīyato ca durāsado. Dullabhāyanti dullabho ayaṃ. Dassanāyāti daṭṭhumpi. Pupphaṃ odumbaraṃ yathāti yathā nāma udumbare bhavaṃ pupphaṃ dullabhadassanaṃ, kadācideva bhaveyya, na vā bhaveyya, evaṃ īdisassa uttamapuggalassāti attho.

840-41. මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් අර්හත් මාර්ගය නැමති ආරක්ෂාවෙන් ආරක්ෂා කළ බැවින් 'ගුත්තින්ද්‍රිය' (සංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති) නම් වන සේක. අග්‍ර ඵල සමාපත්ති නැමති ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු බැවින් 'ධ්‍යානරත' නම් වන සේක. එහෙයින්ම බාහිර වූ රූප ආදී ආරම්මණවලින් බැහැරව, තම විෂයයෙහි වූ නිවන කෙරෙහි ගිලී ගිය සිතක් ඇති බැවින් 'අබහිග්ගත මානස' (පිටතට නොගිය සිතක් ඇති) නම් වන සේක. මිථ්‍යා ග්‍රහණයන්ගෙන් මුදවාලීමේ බිය නිසා ද, විපල්ලාසයන් සහිත වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් විසින් බිය විය යුතු බැවින් ද, ඔවුන්ට බිය උපදවන බැවින් ද 'භයභේරව' නම් වන සේක. ප්‍රයෝග සහ ආශයයන් පිරිහුණු අය විසින් ළඟා විය නොහැකි බැවින් ද, කිසිවෙකු විසින් වෙහෙසිය නොහැකි බැවින් ද 'දුරාසද' (ළඟා වීමට අපහසු) නම් වන සේක. 'දුල්ලභාය' යනු මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලැබීම දුර්ලභ බවයි. 'දස්සනාය' යනු දැකීමට පවා යන්නයි. 'පුප්ඵං ඕදුම්බරං යථා' යනු, යම් සේ දිඹුල් ගසෙහි හටගන්නා මලක් දැකීම ඉතා දුර්ලභ ද, යම් කලක දැකිය හැකි වුවත් බොහෝ විට දැකිය නොහැකි ද, එලෙසම මෙවන් උත්තම පුරුෂයෙකු දැකීම දුර්ලභ යන්න අර්ථයයි.

842. So [Pg.198] tathāgato mudūhi vācāhi saṇhāya vācāya ‘‘rajjumāle’’ti maṃ ālapitvā āmantetvā saraṇaṃ gaccha tathāgatanti ‘‘tathā āgato’’tiādinā tathāgataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇaṃ gacchāti maṃ avoca abhāsīti yojanā.

842. ඒ තථාගතයන් වහන්සේ 'රජ්ජුමාලා' යැයි මට අමතා, මොළොක් වූ ද සිනිඳු වූ ද වචනයෙන් මාව අමතා, "තථාගතයන් වහන්සේ සරණ යන්න" යැයි වදාළ සේක. "එලෙසම පැමිණි" (තථා ආගත) යන ආදී අර්ථයෙන් තථාගත වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යන ලෙස මට වදාළ සේක යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

843-4. Tāhanti taṃ ahaṃ. Giranti vācaṃ. Nelanti niddosaṃ. Atthavatinti atthayuttaṃ sātthaṃ, ekantahitaṃ vā. Vacīsoceyyatāya suciṃ. Akakkhaḷatāya saṇhaṃ. Veneyyānaṃ mudubhāvakarattā mudu. Savanīyabhāvena vagguṃ. Sabbasokāpanūdananti ñātibyasanādivasena uppajjanakassa sabbassāpi sokassa vinodanaṃ giraṃ sutvāna pasannacittā ahosinti sambandho. Sabbametaṃ dānakathaṃ ādiṃ katvā ussakkitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ vibhāvanavasena pavattitaṃ bhagavato anupubbikathaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘kallacittañca maṃ ñatvā’’tiādi.

843-4. 'තාහං' යනු 'තං අහං' (ඒ මම) යන්නයි. 'ගිරං' යනු වචනයයි. 'නේලං' යනු නිවැරදි වූ හෙවත් නිර්දෝෂ වූ වචනයයි. 'අත්ථවතීං' යනු අර්ථ සහිත වූ හෙවත් ඒකාන්තයෙන්ම හිතකර වූ වචනයයි. වාග් සුචරිතය නිසා 'සුචිං' (පිරිසිදු) නම් වේ. රළු නොවන බැවින් 'සණ්හං' (සිනිඳු) වේ. විනේය ජනයා මෘදු කරන බැවින් 'මුදු' (මොළොක්) වේ. ඇසීමට ප්‍රිය බැවින් 'වග්ගුං' (මිහිරි) වේ. 'සබ්බසෝකාපනූදනං' යනු ඥාති ව්‍යසන ආදියෙන් හටගන්නා සියලු සෝකයන් දුරු කරන්නා වූ වචනය අසා පැහැදුණු සිත් ඇත්තී වීමි යනු සම්බන්ධයයි. දාන කථාව ආදී කොට ඇති, පසුව නෙක්ඛම්මයෙහි (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිසංස ප්‍රකාශ කරමින් පැවැත්වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුපුබ්බී කථාව අරභයා මෙය කියනු ලැබේ. එබැවින් "කල්ලචිත්තඤ්ච මං ඤත්වා" ආදිය වදාළ සේක.

Tattha kallacittanti kammaniyacittaṃ, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ, bhāvanākammassa yoggacittanti attho. Tenevāha ‘‘pasannaṃ suddhamānasa’’nti. Tattha ‘‘pasanna’’nti iminā assaddhiyāpagamamāha, ‘‘suddhamānasa’’nti iminā kāmacchandādiapagamanena muducittataṃ udaggacittatañca dasseti. Anusāsīti ovadi, sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya saha upāyena pavattinivattiyo upadisīti attho. Tenevāha ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi. Anusāsitākāradassanañhetaṃ.

එහි 'කල්ලචිත්තං' යනු කර්මණ්‍ය වූ (මෙහෙයවිය හැකි) සිතයි. කලින් දේශනා කරන ලද දේශනාව මගින් අශ්‍රද්ධාව ආදී චිත්ත දෝෂයන් පහව ගිය බැවින්, මතු දේශනාවට සුදුසු භාජනයක් බඳු වූ, භාවනා කර්මයට යෝග්‍ය වූ සිත යන්න අර්ථයයි. එබැවින් "පසන්නං සුද්ධමානසං" (පැහැදුණු පිරිසිදු සිතක් ඇති) යැයි වදාළ සේක. එහි 'පසන්නං' යන්නෙන් අශ්‍රද්ධාව දුරු වීම ද, 'සුද්ධමානසං' යන්නෙන් කාමච්ඡන්ද ආදිය දුරු වීමෙන් වූ සිතේ මෘදු බව හා ප්‍රබෝධමත් බව ද දක්වයි. 'අනුසාසී' යනු අවවාද කළ සේක යන්නයි. සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාව සමඟ උපාය මාර්ගයෙන් පැවැත්ම හා නැවැත්ම (සංසාරය හා නිවන) පෙන්වා දුන් සේක යන්න අර්ථයයි. එබැවින් "ඉදං දුක්ඛං" ආදිය වදාළ සේක. මෙය අවවාද කළ ආකාරය දැක්වීමකි.

845. Tattha idaṃ dukkhanti maṃvocāti idaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakaṃ dhammajātaṃ bādhakasabhāvattā kucchikaṃ hutvā tucchasabhāvattā tathattā ca dukkhaṃ ariyasaccanti mayhaṃ abhāsi. Ayaṃ dukkhassa sambhavoti ayaṃ āmataṇhādibhedā taṇhā yathāvuttassa dukkhassa sambhavo pabhavo uppatti hetu samudayo ariyasaccanti. Dukkhanirodhoti dukkhassa santibhāvo asaṅkhatadhātu nirodho ariyasaccanti. Antadvayassa parivajjanato añjaso nibbānagāminipaṭipadābhāvato amatogadho maggo ariyasaccanti maṃ avocāti sambandho.

845. එහි 'ඉදං දුක්ඛන්ති මං අමෝච' යනු "මෙය දුකයි" කියා මට වදාළ සේක යන්නයි. තණ්හාවෙන් තොර වූ මේ තෛභූමක ධර්ම සමූහය පෙළන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, පිළිකුල් කටයුතු බැවින් ද, හිස් ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, එසේම සත්‍ය වූ බැවින් ද 'දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය' යැයි මට වදාළ සේක. 'අයං දුක්ඛස්ස සම්භවෝ' යනු කාම තණ්හාදී භේද ඇති මේ තණ්හාව කලින් කී දුකෙහි උපතට හේතුව වන 'සමුදය ආර්ය සත්‍යය' යන්නයි. 'දුක්ඛනිරෝධෝ' යනු දුකේ සංසිඳීම හෙවත් අසංඛත ධාතුව වන 'නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය' යන්නයි. අන්ත දෙක වර්ජනය කරන බැවින් ඍජු මාර්ගය වූ, නිවනට පමුණුවන පිළිවෙත වූ, අමෘතයට (නිවනට) පිවිසෙන මග 'මග්ග ආර්ය සත්‍යය' යැයි මට වදාළ සේක යනු සම්බන්ධයයි.

846. Kusalassāti [Pg.199] ovādadāne veneyyadamane chekassa, appamādapaṭipattiyā vā matthakappattiyā anavajjassa. Ovādamhi ahaṃ ṭhitāti yathāvutte ovāde anusiṭṭhiyaṃ sikkhāttayapāripūriyā saccapaṭivedhena ahaṃ patiṭṭhitā. Tenāha ‘‘ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccuta’’nti, idaṃ ovāde patiṭṭhānassa kāraṇavacanaṃ. Yā niccatāya maraṇābhāvato amataṃ, sabbadukkhavūpasamatāya santiṃ, adhigatānaṃ acavanahetutāya accutaṃ nibbānaṃ padaṃ ajjhagā adhigañchi, sā ekaṃsena satthu ovāde patiṭṭhitā nāmāti.

846. 'කුසලස්ස' යනු අවවාද දීමෙහි ද විනේය ජනයන් දමනය කිරීමෙහි ද දක්ෂ වූ, එසේම අප්‍රමාදී පිළිවෙතෙහි අග්‍රප්‍රාප්ත වූ බැවින් නිවැරදි වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) යන්නයි. 'ඕවාදම්හි අහං ඨිතා' යනු ඉහත කී අවවාදයෙහි හා අනුශාසනාවෙහි හික්මී, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් හා සත්‍යය අවබෝධ කිරීමෙන් මම පිහිටියෙමි යන්නයි. එබැවින් "අමෘත වූ, ශාන්ත වූ, අච්‍යුත වූ නිවන් පදය අවබෝධ කළෙමි" යැයි වදාළාය. මෙය අවවාදයෙහි පිහිටීමේ ප්‍රතිඵලය දැක්වීමකි. යම් තැනැත්තියක් සදාකාලික බැවින් හා මරණයක් නැති බැවින් 'අමෘත' වූ ද, සියලු දුක් සංසිඳෙන බැවින් 'ශාන්ත' වූ ද, ලබාගත් තත්වයෙන් පිරිහීමක් නැති බැවින් 'අච්‍යුත' වූ ද නිවන් පදය අවබෝධ කළේ ද, ඇය ඒකාන්තයෙන්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටියා නම් වේ යයි දත යුතුය.

847. Avaṭṭhitāpemāti daḷhabhattī ratanattaye niccalapasādasinehā. Kasmā? Yasmā dassane avikampinī, ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti etasmiṃ sammādassane acalā kenaci acālanīyā. Kena panetaṃ avikampananti āha ‘‘mūlajātāya saddhāyā’’ti. Ayaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997; a. ni. 9.27) sammāsambuddhe, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammā’tiādinā tassa dhamme, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā tassa saṅghe ca saccābhisamayasaṅkhātena mūlena jātamūlā saddhā, tāya ahaṃ avikampinīti dasseti. Tato eva dhītā buddhassa orasāti sammāsambuddhassa ure vāyāmajanitābhijātitāya orasaputtī.

847. 'අවට්ඨිතපේමා' යනු තෙරුවන් කෙරෙහි ස්ථිර වූ භක්තියෙන් හා නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන් යුත් ස්නේහයයි. ඒ කුමක් නිසාද? දැකීමෙහි (අවබෝධයෙහි) නොසැලෙන බැවිනි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වන සේක, ධර්මය ස්වක්ඛාත වේ, සංඝයා වහන්සේ සුප්පටිපන්න වන සේක" යන මේ නිවැරදි දැකීමෙහි (සම්මා දිට්ඨියෙහි) අචල වූ, කිසිවෙකුට සෙලවිය නොහැකි වූ බැවිනි. මේ නොසැලෙන බව කුමකින් ඇති වේද යත්? "මුලජාතාය සද්ධාය" (මුල් බැසගත් ශ්‍රද්ධාවෙන්) යැයි වදාළ සේක. මෙය "ඉතිපි සෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහං වන සේක" ආදී වශයෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලදී" ආදී වශයෙන් ධර්මය කෙරෙහි ද, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ මැනවින් පිළිපන් සේක" ආදී වශයෙන් සංඝයා කෙරෙහි ද සත්‍යාවබෝධය නැමති මූලයෙන් හටගත් ශ්‍රද්ධාවයි. ඒ ශ්‍රද්ධාව නිසා මම නොසැලෙන්නියක් වෙමි යන්න මෙයින් දක්වයි. එබැවින් මම "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ළෙහි උපන් දියණිය" (ඕරස ධීතා) වෙමි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ළයෙහි (ශ්‍රී මුඛ දේශනාවෙන්) උපන් ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් ළෙහි උපන් දියණියක් වෙමි.

848. Sāhaṃ ramāmīti sā ahaṃ tadā ariyāya jātiyā idāni devūpapattiyā āgatā maggaratiyā phalaratiyā ca ramāmi, kāmaguṇaratiyā kīḷāmi, ubhayenāpi modāmi. Attānuvādabhayādīnaṃ apagatattā akutobhayā. Madhumaddavanti madhusaṅkhātaṃ maddavakaraṃ, naccanagāyanakālesu sarīrassa sarassa ca mudubhāvāvahaṃ gandhapānaṃ sandhāya vadati.‘‘Madhumādava’’ntipi paṭhanti, ādavaṃ yāvadavaṃ yāvadeva davatthaṃ madhuraṃ pivāmīti attho.

848. 'සාහං රමාමි' යනු ඒ මම එකල ආර්ය ජාතියෙන් ද, දැන් දෙව්ලොව උපත ලැබීමෙන් ද පැමිණි මාර්ග රතියෙන් හා ඵල රතියෙන් සතුටු වෙමි, කාම ගුණයෙන් ක්‍රීඩා කරමි, මේ දෙයාකාරයෙන්ම මෝදනය වෙමි (සතුටු වෙමි) යන්නයි. තමාටම දොස් පවරා ගැනීමේ බිය ආදියෙන් දුරු වූ බැවින් 'අකුතෝභය' (කිසිදු බියක් නැති තැනැත්තියක්) වෙමි. 'මධුමද්දවං' යනු මී පැණි බඳු වූ මිහිරි රස ඇති, මොළොක් බව ඇති කරන, නටන ගයන වේලාවන්හි ශරීරයට හා හඬට මෘදු බව ගෙන දෙන සුගන්ධවත් පානයක් අරභයා කියනු ලැබේ. 'මධුමාදවං' කියා ද කියවනු ලැබේ. යම් තාක් ප්‍රමෝදය සඳහා ද ඒ තාක් මිහිරි රසැති පානය බොමි යන්න අර්ථයයි.

849. Puññakkhettānamākarāti sadevakassa lokassa puññakkhettabhūtānaṃ ariyānaṃ maggaphalaṭṭhānaṃ ariyasaṅghassa ākarā uppattiṭṭhānaṃ tathāgatā. Yathāti yasmiṃ puññakkhette. Sesaṃ vuttanayameva.

849. 'පුඤ්ඤක්ඛෙත්තානමාකරා' යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ පින් කෙතක් බඳු වූ, මාර්ග ඵලස්ථ ආර්ය මහා සංඝ රත්නය බිහිවන ස්ථානය වූ තථාගතයන් වහන්සේලා යන්නයි. 'යත්ථ' යනු යම් පින් කෙතක (ආර්ය සංඝයා කෙරෙහි) යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිම වේ.

Athāyasmā [Pg.200] mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca pavattitaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරණුවෝ තමන් වහන්සේ සහ ඒ දේවතාවිය අතර ඇති වූ මේ කථා සල්ලාලපය මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කොට ගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් විය.

Rajjumālāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

රජ්ජුමාලා විමාන වර්ණනාව නිම විය.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි විමාන වත්ථු වර්ණනාවෙහි,

Dvādasavatthupaṭimaṇḍitassa catutthassa mañjiṭṭhakavaggassa

වස්තු දොළොසකින් සැදුම්ලත් සතරවන මංජිට්ඨක වර්ගයේ,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

අර්ථ වර්ණනාව නිම විය.

Niṭṭhitā ca itthivimānavaṇṇanā.

මෙයින් ස්ත්‍රී විමාන වර්ණනාව නිම විය.

2. Purisavimānaṃ

2. පුරුෂ විමාන

5. Mahārathavaggo

5. මහාරථ වර්ගය

1. Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā

1. මණ්ඩූක දේවපුත්‍ර විමාන වර්ණනාව

Mahārathavagge [Pg.201] ko me vandati pādānīti maṇḍūkadevaputtavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. So paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya veneyyabandhave satte volokento addasa ‘‘ajja mayi sāyanhasamaye dhammaṃ desente eko maṇḍūko mama sare nimittaṃ gaṇhanto parūpakkamena maritvā devaloke nibbattitvā mahatā devaparivārena mahājanassa passantasseva āgamissati, tattha bahūnaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti disvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ campānagaraṃ piṇḍāya pavisitvā, bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco vihāraṃ pavisitvā bhikkhūsu vattaṃ dassetvā, attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ khepetvā, sāyanhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu surabhigandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena pokkharaṇitīre dhammasabhāmaṇḍapaṃ pavisitvā alaṅkatavarabuddhāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto achambhītakesarasīho viya aṭṭhaṅgasamannāgataṃ brahmassaraṃ nicchārento acinteyyena buddhānubhāvena anupamāya buddhalīlāya dhammaṃ desetuṃ ārabhi.

මහාරථ වර්ගයෙහි එන "කෝ මේ වන්දති පාදානි" යන මේ වස්තුව මණ්ඩූක දේවපුත්‍ර විමානයයි. එහි උත්පත්තිය මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චම්පා නුවර ගග්ගරා පොකුණු තෙර වැඩවසන සේක. උන්වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි බුදුවරුන්ගේ සිරිතක් වූ මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට විනේය ජනයා දෙස බලන සේක්, "අද මා සවස් කාලයෙහි දහම් දෙසන කල්හි, එක් ගෙම්බෙක් මාගේ ධර්ම හඬෙහි නිමිත්තක් ගෙන පරාපක්‍රමයකින් මියගොස් දෙව්ලොව උපත ලබා, මහත් වූ දේව පිරිවරින් යුතුව මිනිසුන් බලා සිටියදීම පැමිණෙන්නේය. එහිදී බොහෝ දෙනාට ධර්මාවබෝධය වන්නේය" යි දුටු සේක. එසේ දැක පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ පෙරව පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ චම්පා නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළ සේක. භික්ෂූන්ට පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබෙන සේ සලස්වා, බතින් පසු කෘත්‍යය නිමවා විහාරයට වැඩම කර භික්ෂූන්ට වත් පිළිවෙත් පෙන්වා දී, උන්වහන්සේලා තම තමන්ගේ දිවා විහරණ ස්ථානවලට වැඩම කළ පසු ගන්ධකුටියට වැදී ඵලසමාපත්ති සුවයෙන් දහවල් කාලය ගතකළ සේක. සවස් කාලයෙහි සිව්වනක් පිරිස රැස් වූ කල්හි සුවඳවත් ගන්ධකුටියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට උචිත ප්‍රාතිහාර්යයකින් පොකුණු තෙර ධර්ම සභා මණ්ඩපයට වැඩම කර, සරසන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටි සේක. මනෝසිලා තලයක සිංහනාද පතුරුවන කේසර සිංහයෙකු මෙන් අෂ්ටාංග සමන්නාගත බ්‍රහ්ම ස්වරය පතුරුවමින්, අචින්ත්‍ය වූ බුද්ධානුභාවයෙන් හා අනුපමේය වූ බුද්ධ ලීලාවෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළ සේක.

Tasmiñca khaṇe eko maṇḍūko pokkharaṇito āgantvā ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhanto parisapariyante nipajji. Atheko vacchapālo taṃ padesaṃ āgato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ parisañca paramena upasamena dhammaṃ suṇantaṃ disvā taggatamānaso daṇḍamolubbha tiṭṭhanto maṇḍūkaṃ anoloketvā tassa sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So dhammasaññāya pasannacitto tāvadeva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbattitvā suttappabuddho [Pg.202] viya tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘kuto nu kho idha ahaṃ nibbatto’’ti āvajjento purimajātiṃ disvā ‘‘ahampi nāma idha uppajjiṃ, īdisañca sampattiṃ paṭilabhiṃ, kiṃ nu kho kammaṃ akāsi’’nti upadhārento aññaṃ na addasa aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So tāvadeva saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā, mahājanassa passantasseva mahatā parivārena mahantena dibbānubhāvena upasaṅkamitvā, bhagavato pāde sirasā vanditvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātuṃ –

ඒ මොහොතෙහි එක් ගෙම්බෙක් පොකුණෙන් නික්ම අවුත් "මේ දේශනා කරන්නේ ධර්මයයි" යන ධර්ම සංඥාවෙන් යුක්තව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬෙහි නිමිත්තක් ගනිමින් පිරිස කෙළවර වැතිර සිටියේය. එවිට එක් ගව පාලකයෙක් ඒ ස්ථානයට පැමිණ ධර්මය දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේ ද, අතිශය සංවරයෙන් යුතුව ධර්මය ශ්‍රවණය කරන පිරිස ද දැක ඒ දෙසට ම යොමු වූ මනසින් යුතුව සැරයටියට බර දී සිටිනුයේ ගෙම්බා නොදැක ඔහුගේ හිස මත සැරයටිය තබා සිටගත්තේය. ඒ ගෙම්බා ධර්ම සංඥාවෙන් පහන් වූ සිතින් යුතුව එසැණින් මියගොස් තව්තිසා භවනෙහි දොළොස් යොදුන් රන් විමනක උපත ලැබීය. නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් එහිදී දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා සිටින තමන් දැක "මම කොහේ සිට මෙහි උපන්නෙම්ද?" යි මෙනෙහි කරමින් පෙර ජාතිය දැක, "මා වැන්නෙක් ද මෙහි උපන්නේය, මෙවන් සම්පත්තියක් ලද්දේය, මා කළ කර්මය කුමක්ද?" යි විමසන කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම හඬෙහි නිමිත්තක් ගැනීම හැර අන් කිසිවක් නුදුටුවේය. ඔහු එසැණින් ම විමනත් සමඟින් පැමිණ විමනෙන් බැස මිනිසුන් බලා සිටියදීම මහත් පිරිවරින් හා මහත් දිව්‍යානුභාවයෙන් යුතුව පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් හිසින් වැඳ දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් සිටගත්තේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිසුන්ට කර්ම ඵලය හා බුද්ධානුභාවය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිස දැන දැනම මෙසේ විමසූ සේක.

857.

857.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –

"සර්වප්‍රකාරයෙන් දිදුලන්නා වූ සෘද්ධියෙන් හා යසසින් යුක්තව, මනස්කාන්ත වර්ණයෙන් සියලු දිසාවන් බබුළුවමින් මාගේ පාද වඳින්නේ කවරෙක්ද?"

Pucchi. Tattha koti devanāgayakkhamanussādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya īdisāya deviddhiyā. Yasasāti iminā īdisena parivārena paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena, sarīravaṇṇanibhāyāti attho.

එහි 'කෝ' යනු - දෙවියන්, නාගයන්, යක්ෂයන්, මිනිසුන් ආදීන් අතරින් කවරෙක්ද යන්නයි. 'මේ' යනු - මාගේය. 'පාදානි' යනු - පාදයන්ය. 'ඉද්ධියා' යනු - මෙබඳු වූ දේව ඉද්ධියෙන්ය. 'යසසා' යනු - මෙබඳු වූ පිරිවරින් හා ප්‍රමාණයෙන්ය. 'ජලං' යනු - බබළමින් යන්නයි. 'අභික්කන්තේන' යනු - අතිශයින් ම සිත්කලු වූ මනස්කාන්ත වූ යහපත් වූ යන්නයි. 'වණ්ණේන' යනු - සිරුරේ පැහැයෙන් හෙවත් ශරීර වර්ණාලෝකයෙන් යන අර්ථයයි.

Atha devaputto attano purimajātiādiṃ āvi karonto imāhi gāthāhi byākāsi –

ඉන්පසු දේවපුත්‍රයා තමාගේ පෙර ජාතිය ආදිය හෙළි කරමින් මේ ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය.

858.

858.

‘‘Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ, udake vārigocaro;

Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhī vacchapālako.

"ගෞතමයන් වහන්ස, මම පෙර ජාතියෙහි ජලයෙහිම වාසය කළ, ජලයෙහි ම හැසිරුණු ගෙම්බෙක් වීමි. ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටින විට ගව පාලකයෙක් මා මැරුවේය."

859.

859.

‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

"මොහොතක් මා තුළ ඇති වූ ඒ චිත්ත ප්‍රසාදයෙහි විපාක වූ මාගේ මේ සෘද්ධිය ද යසස ද බලන්න. මාගේ ආනුභාවය ද බලන්න. මාගේ වර්ණය ද දීප්තිය ද බලන්න."

860.

860.

‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti.

"ගෞතමයන් වහන්ස, යම් සත්වයෝ ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය දීර්ඝ කාලයක් ශ්‍රවණය කළාහු ද, ඔවුහු යම් තැනකට ගිය පසු ශෝක නොකරන්නාහු ද, ඒ අචල වූ (නිවන නම් වූ) ස්ථානයටම පැමිණෙන්නාහුය."

858. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti etena uddhumāyikādikassa thale [Pg.203] maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, ghāsesanaṭṭhānaṃ. Vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa, anādare cetaṃ sāmivacanaṃ veditabbaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbhitvā tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresi.

858. එහි 'පුරේ' යනු - පෙර ජාතියෙහි යන්නයි. 'උදකේ' යනු - එකල තමා උපන් ස්ථානය දැක්වීමයි. 'උදකේ මණ්ඩූකෝ' යන්නෙන් ගොඩබිම වෙසෙන ගෙම්බන්ගෙන් වෙනස් වූ, ජලයෙහි ම වෙසෙන ගෙම්බෙකු බව කියැවේ. 'ගෝචරෝ' යනු - ගවයන් හැසිරෙන ස්ථානය මෙන් ආහාර සොයන ස්ථානයයි. 'වාරිගෝචරෝ' යනු - ජලයම තමාගේ හැසිරෙන ස්ථානය වූ බැවින් 'වාරිගෝචර' නම් වේ. කැස්බෑවන් ආදී ඇතැම් සතුන් ජලයෙහි හැසිරුණ ද ජලයම ආහාර සොයන එකම ස්ථානය නොවන බැවින් 'වාරිගෝචර' යැයි විශේෂ කර දක්වන ලදී. 'තව ධම්මං සුණන්තස්ස' යනු - කරවීක පක්ෂියෙකුගේ හඬ මෙන් මියුරු වූ බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් දේශනා කරන්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය "මේ දේශනා කරන්නේ ධර්මයයි" යනුවෙන් ශබ්දයෙහි නිමිත්තක් ගනිමින් අසන කල්හි යන්නයි. 'අවධී වච්ඡපාලකෝ' යනු - වස්සන් රකින ගොපලු දරුවා මා සමීපයට පැමිණ සැරයටියට බර දී සිටින විට මාගේ හිස මත සැරයටිය තද කර මා මැරුවේය යන්නයි.

859. Muhuttaṃ cittapasādassāti tava dhamme muhuttamattaṃ uppannassa cittapasādassa hetubhūtassa iddhinti samiddhiṃ, dibbavibhūtinti attho. Yasanti parivāraṃ. Ānubhāvanti kāmavaṇṇitādidibbānubhāvaṃ. Vaṇṇanti sarīravaṇṇasampattiṃ. Jutinti dvādasayojanāni pharaṇasamatthaṃ pabhāvisesaṃ.

859. 'මුහුත්තං චිත්තපසාදස්ස' යනු - ඔබ වහන්සේගේ ධර්මයෙහි මොහොතක් පමණ ඇති වූ සිතේ පැහැදීම හේතුවෙන් ලැබුණු 'ඉද්ධිං' හෙවත් දිව්‍ය සම්පත්තියයි. 'යසං' යනු පිරිවරයි. 'ආනුභාවං' යනු කැමති රූප මවා ගැනීම ආදී දිව්‍ය ආනුභාවයයි. 'වණ්ණං' යනු ශරීර වර්ණ සම්පත්තියයි. 'ජුතිං' යනු දොළොස් යොදුනක් පැතිරවිය හැකි ප්‍රභා විශේෂයයි.

860. Yeti ye sattā. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Dīghamaddhānanti bahuvelaṃ. Assosunti suṇiṃsu. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Acalaṭṭhānanti nibbānaṃ. Ayañhettha attho – gotama bhagavā ahaṃ viya ittarameva kālaṃ asuṇitvā ye pana katapuññā ciraṃ kālaṃ tava dhammaṃ assosuṃ sotuṃ labhiṃsu, te dīgharattaṃ saṃsārabyasanābhibhūtā ime sattā yattha gantvā na soceyyuṃ, taṃ asokaṃ sassatabhāvena acalaṃ santipadaṃ pattā eva, na tesaṃ tassa pattiyā antarāyoti.

860. 'යේ' යනු - යම් සත්වයෝ ද යන්නයි. 'ච' ශබ්දය ව්‍යතිරේක අර්ථයෙහි යෙදේ. 'තේ' යනු - ඔබ වහන්සේගේ ය. 'දීඝමද්ධානං' යනු - බොහෝ වේලාවක් යන්නයි. 'අස්සෝසුං' යනු - ඇසුවාහුද යන්නයි. 'ගෝතමා' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෝත්‍ර නාමයෙන් ඇමතීය. 'අචලට්ඨානං' යනු - නිවනයි. මෙහි අර්ථය නම්: ගෞතම භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා මෙන් ඉතා කෙටි කලක් නොව, පින් කළා වූ යම් ජනයෙක් දීර්ඝ කාලයක් ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය ඇසුවාහු ද, සසර පීඩාවන්ගෙන් පීඩිත වූ ඔවුහු යම් නිවනකට පැමිණ ශෝක නොකරන්නාහු ද, සදාකාලික බැවින් අචල වූ ඒ ශාන්ත පදයට ම පැමිණෙන්නාහු ය. ඔවුන්ට එය ලබා ගැනීමට කිසිදු බාධාවක් නැත යනු අර්ථයයි.

Athassa bhagavā sampattaparisāya ca upanissayasampattiṃ oloketvā vitthārena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputto bhagavantaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā saha parivārena devalokameva gatoti.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දේවපුත්‍රයාගේත්, පැමිණ සිටි පිරිසගේත් මඟඵල ලැබීමට ඇති උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඒ දේවපුත්‍රයා සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. ඒ දේවපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, තෙවරක් පැදකුණු කොට, භික්ෂු සංඝයාට ද දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, සිය පිරිවර සමඟ නැවත දිව්‍ය ලෝකයටම ගියේය.

Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

මණ්ඩුක දේවපුත්‍ර විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Revatīvimānavaṇṇanā

2. රේවතී විමාන වර්ණනාව

Uṭṭhehi [Pg.204] revate supāpadhammeti revatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasiyaṃ saddhāsampannassa kulassa putto nandiyo nāma upāsako ahosi saddhāsampanno dāyako dānapati saṅghupaṭṭhāko. Athassa mātāpitaro sammukhagehato mātuladhītaraṃ revatiṃ nāma kaññaṃ ānetukāmā ahesuṃ. Sā pana assaddhā adānasīlā, nandiyo taṃ na icchi. Tassa mātā revatiṃ āha ‘‘amma, tvaṃ imaṃ gehaṃ āgantvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ haritena gomayena upalimpitvā āsanāni paññāpehi, ādhārake ṭhapehi, bhikkhūnaṃ āgatakāle vanditvā pattaṃ gahetvā nisīdāpetvā dhamakaraṇena pānīyaṃ parissāvetvā bhuttakāle pattāni dhovāhi, evaṃ me puttassa ārādhikā bhavissasī’’ti. Sā tathā akāsi. Atha naṃ ‘‘ovādakkhamā jātā’’ti puttassa ārocetvā tena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchite divasaṃ ṭhapetvā āvāhaṃ kariṃsu.

"උට්ඨේහි රේවතේ සුපාපධම්මේ" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ රේවතී විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බරණැස් නුවර ඉසිපතන මිගදායේ වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි බරණැස් නුවර ශ්‍රද්ධාවන්ත පවුලක පුත්‍ර වූ නන්දිය නම් උපාසකයෙක් විය. හෙතෙම ශ්‍රද්ධාවන්ත, දායකයකු වූ අතර දානපතියෙක් හා සංඝෝපස්ථායකයෙක් ද විය. එකල ඔහුගේ මවුපියෝ අසල නිවෙසක වූ තම මවගේ සොහොයුරාගේ දියණිය වූ රේවතී නම් තරුණිය කැඳවාගෙන ඒමට (විවාහ කර දීමට) කැමති වූහ. එහෙත් ඇය ශ්‍රද්ධාවක් නැති, දන් නොදෙන ස්වභාවයක් ඇත්තියකි. එබැවින් නන්දිය ඇයට කැමති නොවීය. ඔහුගේ මව රේවතීට මෙසේ කීවාය: "දියණියනි, ඔබ අපගේ නිවසට පැමිණ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා වැඩ සිටින තැන් අමු ගොම පිරිබඩ ගා පිරිසිදු කොට, අසුන් පනවා, පාත්‍ර තබන ආධාරක තබන්න. භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩි කල වැඳ, පාත්‍ර ගෙන අසුන් පනවා, පැන් පෙරනයෙන් පැන් පෙරා පූජා කරන්න. වළඳා අවසන් වූ පසු පාත්‍ර සෝදන්න. එවිට ඔබ මාගේ පුතාගේ ප්‍රියමනාප බිරිඳ වනු ඇත." ඇය එලෙසම කළාය. එවිට ඇය "අවවාද පිළිපදින්නියක වී ඇතැයි" පුතුට පවසා, ඔහු "යහපතැයි" එය පිළිගත් පසු, දින නියම කර ආවාහ-විවාහය සිදු කළහ.

Atha naṃ nandiyo āha ‘‘sace bhikkhusaṅghaṃ mātāpitaro ca me upaṭṭhahissasi, evaṃ imasmiṃ gehe vasituṃ labhissasi, appamattā hohī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā kiñci kālaṃ saddhā viya hutvā bhattāraṃ anavattentī dve putte vijāyi. Nandiyassa mātāpitaro kālamakaṃsu. Gehe sabbissariyaṃ tassā eva ahosi. Nandiyopi mahādānapati hutvā bhikkhusaṅghassa dānaṃ paṭṭhapesi, kapaṇaddhikādīnampi gehadvāre pākavattaṃ paṭṭhapesi. Isipatanamahāvihāre catūhi gabbhehi paṭimaṇḍitaṃ catusālaṃ kāretvā mañcapīṭhādīni attharāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā tathāgatassa hatthe dakkhiṇodakaṃ pātetvā niyyādesi, saha dakkhiṇodakadānena tāvatiṃsabhavane āyāmato ca vitthārato ca samantā dvādasayojaniko yojanasatubbedho sattaratanamayo accharāgaṇasahassasaṅghuṭṭho dibbapāsādo uggañchi.

ඉක්බිති නන්දිය ඇයට මෙසේ කීවේය: "ඉදින් ඔබ භික්ෂු සංඝයාටත් මාගේ මවුපියන්ටත් උපස්ථාන කරන්නේ නම්, ඔබට මේ නිවසේ වාසය කිරීමට ලැබෙනු ඇත. එබැවින් අප්‍රමාදී වන්න." ඇය "යහපතැයි" පිළිගෙන කලක් ශ්‍රද්ධාවන්තියක මෙන් සිට තම සැමියාට අවනතව පුත්‍රයන් දෙදෙනෙකු බිහි කළාය. නන්දියගේ මවුපියෝ කළුරිය කළහ. නිවසේ සියලු අධිපතිත්වය ඇයට හිමි විය. නන්දිය ද මහ දානපතියකු වී භික්ෂු සංඝයාට දානය පැවැත්වූ අතර, අසරණ මගීන්ට ද නිවෙස් දොරකඩ පිසූ ආහාර දීමට කටයුතු කළේය. හෙතෙම ඉසිපතන මහා විහාරයෙහි කාමර හතරකින් අලංකාර වූ සිව්-ශාලාවක් කරවා, ඇඳ පුටු ආදිය පනවා බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහ දන් දී තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයට පැන් වත්කොට පූජා කළේය. ඒ පැන් වැගිරූ සැණින්ම තව්තිසා භවනෙහි දිගින් හා පළලින් දොළොස් යොදුනක් වූ, උසින් යොදුන් සියයක් වූ, සත් රුවනින් සැදි, දහස් ගණන් දිව්‍යාංගනාවන්ගෙන් පිරි දිව්‍ය ප්‍රාසාදයක් පහළ විය.

Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ pāsādaṃ disvā attānaṃ vandituṃ āgate devaputte pucchi ‘‘kassāyaṃ pāsādo’’ti? ‘‘Imassa[Pg.205], bhante, pāsādassa sāmiko manussaloke bārāṇasiyaṃ nandiyo nāma kuṭumbiyaputto saṅghassa isipatanamahāvihāre catusālaṃ kāresi, tassāyaṃ nibbatto pāsādo’’ti āhaṃsu. Pāsāde nibbattadevaccharāyopi theraṃ vanditvā ‘‘bhante, mayaṃ bārāṇasiyaṃ nandiyassa nāma upāsakassa paricārikā bhavituṃ idha nibbattā, tassa evaṃ vadetha ‘‘tuyhaṃ paricārikā bhavituṃ nibbattā, devatāyo tayi cirāyante ukkaṇṭhitā, devalokasampatti nāma mattikābhājanaṃ bhinditvā suvaṇṇabhājanassa gahaṇaṃ viya atimanāpa’nti vatvā idhāgamanatthāya tassa vadethā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sahasā devalokato āgantvā catuparisamajjhe bhagavantaṃ pucchi ‘‘nibbattati nu kho, bhante, katapuññānaṃ manussaloke ṭhitānaṃyeva dibbasampattī’’ti? ‘‘Nanu te, moggallāna, nandiyassa devaloke nibbattā dibbasampatti sāmaṃ diṭṭhā, kasmā maṃ pucchasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante, nibbattatī’’ti. Athassa satthā ‘‘yathā ciraṃ vippavasitvā āgataṃ purisaṃ mittabandhavā abhinandanti sampaṭicchanti, evaṃ katapuññaṃ puggalaṃ ito paralokaṃ gataṃ sakāni puññāni sampattihatthehi sampaṭicchanti paṭiggaṇhantī’’ti dassento –

එකල ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ දිව්‍ය චාරිකාවේ වඩිමින් එම ප්‍රාසාදය දැක, තමන් වහන්සේ වැඳීමට පැමිණි දේවපුත්‍රයන්ගෙන් "මේ ප්‍රාසාදය කාගේද?" යි විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, මේ ප්‍රාසාදයේ හිමිකරු මනුෂ්‍ය ලෝකයේ බරණැස් නුවර වසන නන්දිය නම් වූ සිටු පුත්‍රයාය. ඔහු සංඝයා වහන්සේ උදෙසා ඉසිපතන මහා විහාරයෙහි සිව්-ශාලාවක් කරවීය. මේ ප්‍රාසාදය ඔහු වෙනුවෙන් පහළ වූවකි" යි ඔවුහු කීහ. ප්‍රාසාදයෙහි උපන් දිව්‍යාංගනාවෝ ද තෙරුන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ කීහ: "ස්වාමීනි, අපි බරණැස් නුවර නන්දිය උපාසකයාගේ පරිචාරිකාවන් වීමට මෙහි උපන්නෙමු. ඔහුට මෙසේ පවසන්න: 'ඔබේ පරිචාරිකාවන් වීමට උපන් දේවතාවියෝ ඔබ එනතුරු බොහෝ කල් බලා සිට පීඩාවට පත්ව සිටිති. දිව්‍ය ලෝක සම්පත්තිය වනාහි මැටි බඳුනක් බිඳ රන් බඳුනක් ගැනීමක් මෙන් ඉතා මනරම් ය' යි පවසා මෙහි පැමිණීමට ඔහුට පවසන්න." තෙරුන් වහන්සේ "යහපතැයි" එය පිළිගෙන වහාම දිව්‍ය ලෝකයෙන් වැඩම කොට සිව්වනක් පිරිස මැද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: "ස්වාමීනි, පින් කළවුන් මනුෂ්‍ය ලෝකයේ සිටියදීම ඔවුන්ට දිව්‍ය සම්පත් පහළ වන්නේද?" "මොග්ගල්ලාන, ඔබම නන්දියට දිව්‍ය ලෝකයේ පහළ වූ දිව්‍ය සම්පත් දුටුවා නොවේද? මගෙන් විමසන්නේ කුමකටද?" "එසේය ස්වාමීනි, පහළ වේ." එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "බොහෝ කලක් බැහැරව සිට පැමිණෙන පුද්ගලයෙකු සොහොයුරන් හා නෑ හිතමිතුරන් සතුටින් පිළිගන්නා සේ, මේ ලෝකයෙන් පරලොව ගිය පින් කළ පුද්ගලයා තමා කළ පින් විසින් සම්පත් නැමති දෑතින් පිළිගනු ලබයි" යන කරුණ දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක:

861.

861.

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgataṃ.

"බොහෝ කලක් විදේශගතව සිට දුර බැහැර සිට සුවසේ පැමිණි තැනැත්තා දැක ඔහුගේ නෑයෝ ද, මිතුරෝ ද, හිතවත්තු ද ඔහු පැමිණීම ගැන බෙහෙවින් සතුටු වෙති."

862.

862.

‘‘Tatheva katapuññampi, asmā lokā paraṃ gataṃ;

Puññāni paṭiggaṇhanti, piyaṃ ñātīva āgata’’nti. – gāthā abhāsi;

"එලෙසම, පින් කළ පුද්ගලයා මේ ලෝකයෙන් පරලොව ගිය කල, ඔහු කළ පින් විසින් ඔහුව පිළිගනු ලබන්නේ බොහෝ කලකට පසු පැමිණි ප්‍රිය නෑයෙකු පිළිගන්නාක් මෙනි." - මෙසේ ගාථාව වදාළ සේක.

Nandiyo taṃ sutvā bhiyyosomattāya dānāni deti, puññāni karoti, so vaṇijjāya gacchanto revatiṃ āha ‘‘bhadde, mayā paṭṭhapitaṃ saṅghassa dānaṃ anāthānaṃ pākavattañca tvaṃ appamattā pavatteyyāsī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. So pavāsagatopi yattha yattha vāsaṃ kappeti, tattha tattha bhikkhūnaṃ anāthānañca yathāvibhavaṃ dānaṃ detiyeva. Tassa anukampāya khīṇāsavā dūratopi āgantvā dānaṃ sampaṭicchanti. Revatī pana tasmiṃ gate katipāhameva dānaṃ pavattetvā anāthānaṃ bhattaṃ upacchindi, bhikkhūnampi bhattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ adāsi[Pg.206]. Bhikkhūnaṃ bhuttaṭṭhāne attanā bhuttāvasesāni sitthāni macchamaṃsakhaṇḍamissakāni calakaṭṭhikāni ca pakiritvā manussānaṃ dasseti ‘‘passatha samaṇānaṃ kammaṃ, saddhādeyyaṃ nāma evaṃ chaḍḍentī’’ti.

නන්දිය එය අසා වඩ වඩාත් දානමාන දී පින්කම් කළේය. ඔහු වෙළඳාම සඳහා පිටත්ව යන විට රේවතීට මෙසේ කීවේය: "කල්‍යාණිය, මා විසින් සංඝයා උදෙසාත්, අසරණයන් උදෙසාත් පවත්වනු ලබන දානය ඔබ අප්‍රමාදීව පවත්වන්න." ඇය "යහපතැයි" එය පිළිගත්තාය. ඔහු විදේශගතව සිටින විටද වසන වසන තැන භික්ෂූන්ට හා අසරණයන්ට ශක්ති පමණින් දන් දුන්නේය. ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් රහතන් වහන්සේලා ද දුර සිට වැඩම කොට දානය පිළිගත්හ. එහෙත් රේවතී ඔහු ගිය පසු දින කිහිපයක් පමණක් දානය පවත්වා අසරණයන්ගේ දානය නතර කළාය. භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද කුඩු සහල් බත් හා ඇඹුල් කාඩි වැනි දෑ දුන්නාය. භික්ෂූන් වහන්සේලා වළඳන තැන්වල තමා අනුභව කොට ඉතිරි වූ මාළු මස් කැබලි හා කටු ආදිය විසිරුවා, මිනිසුන්ට පෙන්වමින් "ශ්‍රමණයන්ගේ වැඩ බලන්න, ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දෑ මොවුන් මෙසේ විනාශ කරනවා" යි කීවාය.

Atha nandiyo vohārakasiddhi yathālābho āgantvā taṃ pavattiṃ sutvā revatiṃ gehato nīharitvā gehaṃ pāvisi. Dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattetvā niccabhattaṃ anāthabhattañca sammadeva pavattesi, attano sahāyehi upanītaṃ revatiṃ ghāsacchādanaparamatāya ṭhapesi. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane attano vimāneyeva nibbatti. Revatī pana sabbaṃ dānaṃ pacchinditvā ‘‘imesaṃ vasena mayhaṃ lābhasakkāro parihāyī’’ti bhikkhusaṅghaṃ akkosantī paribhāsantī vicarati. Atha vessavaṇo dve yakkhe āṇāpesi ‘‘gacchatha, bhaṇe, bārāṇasinagare ugghosatha ‘‘ito sattame divase revatī jīvantīyeva niraye pakkhipīyatī’ti’’. Taṃ sutvā mahājano saṃvegajāto bhītatasito ahosi.

ඉන්පසු නන්දිය තෙමේ වෙළඳ කටයුතු සාර්ථක කරගෙන, තමා ලැබූ ලාභය ද ඇතිව පෙරළා පැමිණ, ඒ පුවත අසා රේවතීව නිවසින් පිටමං කොට තමා නිවසට ඇතුළු විය. දෙවැනි දිනයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පවත්වා, නිත්‍ය දානය ද අසරණයන් උදෙසා දෙන දානය ද මනාව පැවැත්වීය. තම මිතුරන් විසින් කැඳවාගෙන එන ලද රේවතීව ආහාර පාන හා ඇඳුම් පැළඳුම් පමණක් ලබා දෙමින් (සේවිකාවක මෙන්) රඳවා ගත්තේය. ඔහු පසු කලෙක මියගොස් තව්තිසා භවනයෙහි තමාගේම විමානයක උපන්නේය. රේවතී වනාහි සියලු දානමාන නතර කොට, ‘‘මුන් වහන්සේලා නිසා මගේ ලාභ සත්කාර පිරිහේ’’ යැයි සිතමින් භික්ෂු සංඝයාට ආක්‍රෝෂ පරිභව කරමින් හැසිරුණාය. එකල්හි වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයා යක්ෂයන් දෙදෙනෙකුට මෙසේ අණ කළේය: ‘‘එම්බල යක්ෂයිනි, නුඹලා ගොස් බරණැස් නුවර මෙසේ ප්‍රකාශ කරවු: ‘අදින් හත්වැනි දිනයෙහි රේවතීව ජීවත්ව සිටියදීම නිරයට ඇද දමනු ලැබේ’.’’ එය ඇසූ මහජනයා සංවේගයට පත්ව බියෙන් තැති ගත්හ.

Atha revatī pana pāsādaṃ abhiruhitvā dvāraṃ thaketvā nisīdi. Sattame divase tassā pāpakammasañcoditena vessavaṇena raññā āṇattā jalitakapilakesamassukā cipiṭavirūpanāsikā pariṇatadāṭhā lohitakkhā sajaladharasamānavaṇṇā ativiya bhayānakarūpā dve yakkhā upagantvā ‘‘uṭṭhehi, revate, supāpadhamme’’tiādīni vadantā nānābāhāsu gahetvā ‘‘mahājano passatū’’ti sakalanagare vīthito vīthiṃ paribbhamāpetvā ākāsaṃ abbhuggantvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyassa vimānaṃ sampattiñcassā dassetvā taṃ vilapantiṃyeva ussadanirayasamīpaṃ pāpesuṃ. Taṃ yamapurisā ussadaniraye khipiṃsu. Tenāha –

එකල්හි රේවතී ප්‍රාසාදයට නැඟ දොර වසාගෙන සිටියාය. හත්වැනි දිනයෙහි ඇයගේ පාප කර්මයෙන් මෙහෙයවන ලද වෛශ්‍රවණ රජුගේ අණින්, දිදුලන රතු පැහැ කෙස් හා දැළි රැවුල් ඇති, පැතලි හා විරූපී නාස් ඇති, වක් වූ දළ ඇති, රතු නෙත් ඇති, වලාකුළක් බඳු පැහැය ඇති, අතිශයින්ම බියකරු රූප ඇති යක්ෂයන් දෙදෙනෙකු පැමිණ, ‘‘රේවතී, ඉතා පවිටු තැනැත්තිය, නැගිටපිය!’’ යනාදිය පවසමින් ඇයගේ අත් දෙකෙන් අල්ලා ගත්හ. ‘‘මහජනයා දැකගනිත්වා’’ යි මුළු නගරය පුරා වීදියෙන් වීදියට ඇයව ඇවිදවා, අහසට පැන නැඟී තව්තිසා භවනයට රැගෙන ගොස්, නන්දියගේ විමානය හා සම්පත්තිය ඇයට පෙන්වා, ඇය හඬා වැලපෙද්දීම ඇයව උස්සද නිරය සමීපයට පැමිණවූහ. යම රජුගේ පුරුෂයෝ ඇයව උස්සද නිරයට දැමූහ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –

863.

863.

‘‘Uṭṭhehi revate supāpadhamme, apārutadvāre adānasīle;

Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā, samappitā nerayikā dukhenā’’ti.

‘‘පවිටු ගති ඇති, අපායේ දොරටු විවෘත කරගත්, දන් නොදෙන ස්වභාවය ඇති රේවතී, නැගිටින්න. දුක් විඳින නිරිසතුන් වේදනාවෙන් පීඩිතව යම් නිරයක හඬා වැලපෙත්ද, අපි ඔබව ඒ නිරයට රැගෙන යන්නෙමු.’’

Tattha [Pg.207] uṭṭhehīti uṭṭhaha, na dānesa pāsādo taṃ nirayabhayato rakkhituṃ sakkoti, tasmā sīghaṃ uṭṭhahitvā āgacchāhīti attho. Revateti taṃ nāmena ālapati. Supāpadhammetiādinā uṭṭhānassa kāraṇaṃ vadati. Yasmā tvaṃ ariyānaṃ akkosanaparibhāsanādinā suṭṭu lāmakapāpadhammā, yasmā ca apārutaṃ dvāraṃ nirayassa tava pavesanatthaṃ, tasmā uṭṭhehīti. Adānasīleti kassaci kiñci na dānasīle kadariye maccharinī, idampi uṭṭhānasseva kāraṇavacanaṃ. Yasmā dānasīlānaṃ amaccharīnaṃ tava sāmikasadisānaṃ sugatiyaṃ nivāso, tādisānaṃ pana adānasīlānaṃ maccharīnaṃ niraye nivāso, tasmā uṭṭhehi, muhuttamattampi tava idha ṭhātuṃ na dassāmīti adhippāyo. Yattha thunanti duggatāti dukkhagatattā duggatā. Nerayikāti nirayadukkhena samappitā samaṅgībhūtā yasmiṃ niraye thunanti, yāva pāpakammaṃ na byanti hoti, tāva nikkhamituṃ alabhantā nitthunanti, tattha taṃ nessāma nayissāma khipissāmāti yojanā.

එහි ‘උට්ඨේහි’ යනු නැගිටින්න යන්නයි. දැන් මේ ප්‍රාසාදයට ඔබව නිරය බියෙන් ආරක්ෂා කළ නොහැක, එබැවින් වහා නැගිට එන්න යනු අර්ථයයි. ‘රේවතේ’ යනු ඇයට නමින් ආමන්ත්‍රණය කිරීමයි. ‘සුපාපධම්මේ’ යනාදියෙන් නැගිටීමට හේතුව පවසයි. ඔබ ආර්යයන් වහන්සේලාට ආක්‍රෝෂ පරිභව කිරීම් ආදියෙන් අතිශය ලාමක පාපී ගති ඇත්තියක වූ බැවිනුත්, නිරයට ඇතුළු වීම සඳහා ඔබේ දොරටු විවෘතව ඇති බැවිනුත් නැගිටින්න. ‘අදානසීලේ’ යනු කිසිවෙකුට කිසිවක් දන් නොදෙන, තද මසුරු තැනැත්තිය යන්නයි. මෙයද නැගිටීමට හේතුවකි. ඔබගේ ස්වාමියා වැනි දන් දෙන, මසුරුකමින් තොර පුද්ගලයන්ට සුගතියෙහි වාසය ලැබෙන නමුත්, ඔබ වැනි දන් නොදෙන මසුරු අයට නිරයෙහි වාසය උරුම වේ. එබැවින් නැගිටින්න, තවත් මොහොතක්වත් මෙහි රැඳී සිටීමට අපි ඉඩ නොදෙමු යන්න අදහසයි. ‘යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා’ යනු දුක් සහිත ගතියට පැමිණි බැවින් දුගතියට පත්වූවෝ යන්නයි. ‘නේරයිකා’ යනු නිරය දුකෙන් පීඩිතව, අකුසල කර්මය ගෙවී යන තෙක් පිටවීමට මගක් නැතිව යම් නිරයක වැලපෙත්ද, එහි ඔබව රැගෙන යන්නෙමු, දමන්නෙමු යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

864.

864.

‘‘Icceva vatvāna yamassa dūtā, te dve yakkhā lohitakkhā brahantā;

Paccekabāhāsu gahetvā revataṃ, pakkāmayuṃ devagaṇassa santike’’ti. –

‘‘යම රජුගේ දූතයන් බඳු රතු නෙත් ඇති ඒ විසල් යක්ෂයන් දෙදෙනා මෙසේ පවසා, රේවතීගේ අත් දෙකෙන් අල්ලාගෙන දෙව් පිරිස මැදට රැගෙන ගියහ.’’

Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ.

මෙය ධර්ම සංගායනා කළ තෙරුන් වහන්සේලාගේ වචනයකි.

Tattha icceva vatvānāti iti eva ‘‘uṭṭhehī’’tiādinā vatvā, vacanasamanantaramevāti attho. Yamassa dūtāti appaṭisedhaniyatassa yamassa rañño dūtasadisā. Vessavaṇena hi te pesitā. Tathā hi te tāvatiṃsabhavanaṃ nayiṃsu. Keci ‘‘na yamassa dūtā’’ti na-kāraṃ ‘‘yamassā’’ti padena sambandhitvā ‘‘vessavaṇassa dūtā’’ti atthaṃ vadanti, taṃ na yujjati. Na hi na yamadūtatāya vessavaṇassa dūtāti sijjhati. Yajanti tattha baliṃ upaharantīti yakkhā. Lohitakkhāti rattanayanā. Yakkhānañhi nettāni atilohitāni honti. Brahantāti mahantā. Paccekabāhāsūti eko ekabāhāyaṃ, itaro itarabāhāyanti paccekaṃ bāhāsu. Revatanti revatiṃ. Revatātipi tassā nāmameva. Tathā hi ‘‘revate’’ti [Pg.208] vuttaṃ. Pakkāmayunti pakkāmesuṃ, upanesunti attho. Devagaṇassāti tāvatiṃsabhavane devasaṅghassa.

එහි ‘ඉච්චේවි වත්වාන’ යනු ‘උට්ඨේහි’ යනාදිය පවසා, එම වචනය පැවසූ සැණින්ම යන්න අර්ථයයි. ‘යමස්ස දූතා’ යනු කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි යම රජුගේ දූතයන් වැනි යන්නයි. ඔවුන් එවන ලද්දේ වෛශ්‍රවණ රජු විසිනි. එබැවින් ඔවුහු ඇයව තව්තිසා භවනයට රැගෙන ගියහ. ඇතැම්හු ‘න යමස්ස දූතා’ ලෙස පද බෙදා, ‘යම රජුගේ දූතයන් නොව වෛශ්‍රවණගේ දූතයන්’ යැයි අරුත් පවසති. එය නොගැලපේ. මන්දයත්, යම දූතයන් නොවන පමණින්ම වෛශ්‍රවණගේ දූතයන් යන්න සිද්ධ නොවන බැවිනි. පුද පූජා ලබන බැවින් ‘යක්ඛ’ නම් වෙති. ‘ලෝහිතක්ඛා’ යනු රතු නෙත් ඇති යන්නයි. යක්ෂයන්ගේ ඇස් ඉතා රතු පැහැතිය. ‘බ්‍රහන්තා’ යනු විශාල ශරීර ඇති යන්නයි. ‘පච්චේකබාහාසු’ යනු එක් අයෙක් එක් අතකින් ද අනෙක් අය අනෙක් අතින් ද වශයෙන් අත් දෙකෙන් අල්ලා ගැනීමයි. ‘රේවතං’ යනු රේවතීව යන්නයි. ‘රේවතං’ යන්නද ඇගේ නමම වේ. ‘පක්කාමයුං’ යනු රැගෙන ගියහ යන්නයි. ‘දේවගණස්ස’ යනු තව්තිසා භවනයේ දෙවි පිරිස වෙත යන්නයි.

Evaṃ tehi yakkhehi tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyavimānassa avidūre ṭhapitā revatī taṃ sūriyamaṇḍalasadisaṃ ativiya pabhassaraṃ disvā –

මෙලෙස ඒ යක්ෂයන් විසින් තව්තිසා භවනයට රැගෙන ගොස් නන්දියගේ විමානය අසල නතර කරන ලද රේවතී, සූර්ය මණ්ඩලය බඳු අතිශය දීප්තිමත් ඒ විමානය දැක මෙසේ ඇසුවාය.

865.

865.

‘‘Ādiccavaṇṇaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, byamhaṃ subhaṃ kañcanajālachannaṃ;

Kassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, suriyassa raṃsīriva jotamānaṃ.

‘‘හිරුගේ පැහැය ඇති, මනරම් වූ, බබළන, රන් දැලින් වැසුණු, සුබ වූ මේ විමානය කාගේද? පිරිසෙන් පිරුණු මෙය හිරු රැස් මෙන් බබළයි.’’

866.

866.

‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti;

Taṃ dissati suriyasamānavaṇṇaṃ, ko modati saggapatto vimāne’’ti. –

‘‘සඳුන් සුවඳ ලේප කළ දිව්‍ය අප්සරාවන් විමානයේ දෙපසම අලංකාර කරති. හිරු හා සමාන පැහැයෙන් පෙනෙන මේ විමානයෙහි සුගතියට පැමිණ සතුටු වන්නේ කවරෙක්ද?’’

Te yakkhe pucchi. Tepi tassā –

ඇය ඒ යක්ෂයන්ගෙන් විමසුවාය. ඔවුහුද ඇයට මෙසේ පැවසූහ.

867.

867.

‘‘Bārāṇasiyaṃ nandiyo nāmāsi, upāsako amaccharī dānapati vadaññū;

Tassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, sūriyassa raṃsīriva jotamānaṃ.

‘‘බරණැස් නුවර නන්දිය නමින් මසුරුකමින් තොර, දානපති වූ, නැණවත් උපාසකයෙක් සිටියේය. පිරිසෙන් පිරුණු, හිරු රැස් මෙන් බබළන මේ විමානය ඔහුගේය.’’

868.

868.

‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti;

Taṃ dissati sūriyasamānavaṇṇaṃ, so modati saggapatto vimāne’’ti. –

‘‘සඳුන් සුවඳ ලේප කළ දිව්‍ය අප්සරාවන් විමානයේ දෙපසම අලංකාර කරති. හිරු හා සමාන පැහැයෙන් පෙනෙන මේ විමානයට පැමිණ ඒ නන්දිය සතුටු වන්නේය.’’

Ācikkhiṃsu.

යක්ෂයෝ එසේ කීහ.

868. Tattha candanasāralittāti sārabhūtena candanagandhena anulittasarīrā. Ubhato vimānanti vimānaṃ ubhato anto ceva bahi ca saṅgītādīhi upecca sobhayanti.

868. එහි ‘චන්දනසාරලිත්තා’ යනු උතුම් වූ සඳුන් සුවඳින් සිරුර තැවරූ යන්නයි. ‘උභතෝ විමානං’ යනු විමානය ඇතුළත හා පිටත යන දෙපසම සංගීත ආදියෙන් සැරසී අලංකාර කිරීමයි.

Atha [Pg.209] revatī –

එවිට රේවතී මෙසේ කීවාය.

869.

869.

‘‘Nandiyassāhaṃ bhariyā, agārinī sabbakulassa issarā;

Bhattu vimāne ramissāmi dānahaṃ, na patthaye nirayaṃ dassanāyā’’ti. –

‘‘මම නන්දියගේ බිරිඳයි, මුළු ගෘහ සම්පත්තියටම අධිපති ගෘහණියයි. දැන් මම මගේ ස්වාමියාගේ විමානයෙහි සතුටු වන්නෙමි. නිරය දැකීමට මම කැමති නැත.’’

Āha. Tattha agārinīti gehasāminī. ‘‘Bhariyā sagāminī’’tipi paṭhanti, bhariyā sahagāminīti attho. Sabbakulassa issarā bhattūti mama bhattu nandiyassa sabbakuṭumbikassa issarā sāminī ahosiṃ, tasmā idānipi vimāne issarā bhavissāmīti āha. Vimāne ramissāmi dānahanti evaṃ palobhetumeva hi taṃ te tattha nesuṃ. Na patthaye nirayaṃ dassanāyāti yaṃ pana nirayaṃ maṃ tumhe netukāmā, taṃ nirayaṃ dassanāyapi na patthaye, kuto pavisitunti vadati.

ඇය මෙසේ පැවසුවාය. එහි 'අගාරිනී' (agārinī) යනු නිවසේ ස්වාමිනියයි. ඇතැම්හු 'භරියා සහගාමිනී' (bhariyā sahagāminī) ලෙසද කියවති. එහි අර්ථය නම් ස්වාමියා සමඟ යන බිරිඳ යන්නයි. "මගේ ස්වාමියා වූ නන්දියගේ මුළු පවුලේම මෙන්ම මුළු වස්තුවටම අධිපතිනිය මම වූවෙමි. එබැවින් දැන් මේ විමානයේද මම අධිපතිනිය වන්නෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. ඇයව ඒ තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයට ගෙන ගියේ "මම විමානයෙහි දන්දීමෙන් සතුටු වන්නෙමි" යි ඇයව මුළා කිරීමටමය. "නිරය දැකීමට මම කැමති නොවෙමි" යනු "නුඹලා මාව ගෙන යන්නට හදන යම් නිරයක් ඇත්නම්, එය දැකීමටවත් මම ආශා නොකරමි, එහි ඇතුල් වීම ගැන කවර කතාදැයි" ඇය පවසයි.

Evaṃ vadantimeva ‘‘tvaṃ taṃ patthehi vā mā vā, kiṃ tava patthanāyā’’ti nirayasamīpaṃ netvā –

මෙසේ පවසමින් සිටියදීම "නුඹ එය පැතූවත් නැතත්, නුඹේ පැතීමෙන් ඇති වැඩක් නැතැ" යි පවසා ඇයව නිරය සමීපයට ගෙන ගොස් -

870.

870.

‘‘Eso te nirayo supāpadhamme, puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke;

Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyata’’nti. –

"අතිශය පවිටු ගති ඇති රේවතී, මේ නුඹේ නිරයයි. නුඹ ජීවමාන ලෝකයේදී පින් නොකළෙහිය. මසුරු වූ, අනුන් පෙළන, පාපී ධර්මයන්ගෙන් යුත් තැනැත්තා දෙව්ලොව දෙවියන් අතරට යාමට වරම් නොලබයි" යි පැවසුවාය.

Gāthamāhaṃsu. Tassattho – eso tava nirayo, tayā dīgharattaṃ mahādukkhaṃ anubhavitabbaṭṭhānabhūto. Kasmā? Puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke, yasmā manussaloke appamattakampi tayā puññaṃ nāma na kataṃ, evaṃ akatapuñño pana tādiso satto maccharī attano sampattinigūhanalakkhaṇena maccharena samannāgato, paresaṃ rosuppādanena rosako, lobhādīhi pāpadhammehi samaṅgībhāvato pāpadhammo saggūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ sahabhāvaṃ na labhatīti yojanā.

යනුවෙන් ගාථාව පැවසුවාය. එහි අර්ථය නම් - "මේ නුඹේ නිරයයි. දීර්ඝ කාලයක් නුඹ විසින් මහත් දුක් විඳිය යුතු ස්ථානයයි. එයට හේතුව කුමක්ද? නුඹ ජීවමාන ලෝකයේදී පින් නොකළෙහිය. මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී නුඹ විසින් ස්වල්ප මාත්‍ර වූ හෝ පින්කමක් නොකරන ලදී. මෙසේ පින් නොකළ, තමා සතු සම්පත් සඟවන ස්වභාවය ඇති මසුරුකමින් යුත්, අනුන් පෙළන, ලෝභාදී පාපී ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ නුඹ වැනි සත්වයෙක් දෙව්ලොව දෙවියන් අතර සහභාගීත්වය නොලබන්නේය" යනු මෙහි යෝජනාවයි.

Evaṃ pana vatvā te dve yakkhā tatthevantaradhāyiṃsu. Taṃsadise pana dve nirayapāle saṃsavake nāma gūthaniraye pakkhipituṃ ākaḍḍhante passitvā –

මෙසේ පවසා ඒ යක්ෂයන් දෙදෙනා එතැනම අතුරුදහන් වූහ. ඉන්පසු ඔවුන් වැනිම වූ, ඇයව ඇදගෙන ගොස් 'සංසවක' (saṃsavaka) නම් වූ අසූචි නිරයේ දැමීමට සූදානම් වූ නිරය පාලකයන් දෙදෙනෙකු දැක -

871.

871.

‘‘Kiṃ [Pg.210] nu gūthañca muttañca, asuci paṭidissati;

Duggandhaṃ kimidaṃ mīḷhaṃ, kimetaṃ upavāyatī’’ti. –

"මෙහි පෙනෙන මේ අසූචි හා මුත්‍රා මොනවාද? මළ මුත්‍රාවලින් පිරුණු මේ නිරය මෙතරම් දුර්ගන්ධ වන්නේ කුමක් නිසාද?"

Taṃ nirayaṃ pucchi.

යි ඇය ඒ නිරය පිළිබඳව විමසුවාය.

872.

872.

‘‘Esa saṃsavako nāma, gambhīro sataporiso;

Yattha vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. –

"රේවතී, මෙය 'සංසවක' නම් නිරයයි. එය ඉතා ගැඹුරුය, තැනින් තැන අසූචි ගලයි. මෙහි නුඹ වසර දහසක් පැසෙන්නෙහිය" යි ඔවුන් කීහ.

Tasmiṃ kathite tattha attano nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ pucchantī –

එසේ පැවසූ කල, එහි ඉපදීමට හේතු වූ තමාගේ කර්මය පිළිබඳව විමසමින් -

873.

873.

‘‘Kiṃ nu kāyena vācāya, manasā dukkaṭaṃ kataṃ;

Kena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso’’ti. – āha;

"මා විසින් කයෙන්, වචනයෙන් හෝ සිතෙන් කරන ලද කුමන වැරදි ක්‍රියාවක් නිසාද? කිනම් පාපයකින්ද මට මෙතරම් ගැඹුරු වූ සංසවක නිරය උරුම වූයේ?" යි ඇය පැවසුවාය.

874.

874.

‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, aññe vāpi vanibbake;

Musāvādena vañcesi, taṃ pāpaṃ pakataṃ tayā’’ti. –

"නුඹ ශ්‍රමණයන්, බ්‍රාහ්මණයන් මෙන්ම යාචකයන්ද බොරු කියා රවටන ලදී. නුඹ විසින් කරන ලද්දේ ඒ පාපකර්මයයි"

Tassā taṃ kammaṃ kathetvā puna te –

ඇය කළ ඒ පාප කර්මය පවසා නැවතත් ඔවුන් මෙසේ කීහ.

875.

875.

‘‘Tena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso;

Tatthe vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. –

"ඒ අකුසල කර්මය නිසා නුඹට මේ ගැඹුරු වූ සංසවක නිරය ලැබුණි. මෙහි නුඹ වසර දහසක් පැසෙන්නෙහිය."

Āhaṃsu. Tattha saṃsavako nāmāti niccakālaṃ gūthamuttādiasucissa saṃsavanato paggharaṇato saṃsavako nāma.

යි ඔවුහු පැවසූහ. එහි 'සංසවක' යනු නිරන්තරයෙන්ම අසූචි, මුත්‍රා ආදී අශුචි ද්‍රව්‍ය වැගිරෙන බැවින් එම නම ලැබී ඇත.

Na kevalaṃ tuyhaṃ idha saṃsavakalābho eva, atha kho ettha anekāni vassasahassāni paccitvā uttiṇṇāya hatthacchedādilābhopīti dassetuṃ –

නුඹට මෙහි සංසවක නිරය ලැබීම පමණක් නොව, එහි වසර දහස් ගණනක් පැසී ඉන් මිදුණු පසුද අත් පා කැපීම ආදී දුක් ලැබෙන බව පෙන්වීමට මෙසේ කීහ -

876.

876.

‘‘Hatthepi chindanti athopi pāde, kaṇṇepi chindanti athopi nāsaṃ;

Athopi kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. –

"නුඹේ දෑතද කපන්නාහ, දෙපාද කපන්නාහ, කන් හා නාසයද කපන්නාහ. එපමණක් නොව, කපුටු රංචු එක්ව පැමිණ තැතිගෙන වෙවුලන නුඹව මස් කමින් කා දමන්නාහ."

Tattha laddhabbakāraṇaṃ āhaṃsu. Tattha kākoḷagaṇāti kākasaṅghā. Te kirassā tigāvutappamāṇe sarīre anekasatāni anekasahassāni patitvā tālakkhandhaparimāṇehi sunisitaggehi ayomayehi mukhatuṇḍehi vijjhitvā vijjhitvā khādanti, maṃsaṃ gahitagahitaṭṭhāne kammabalena [Pg.211] pūrateva. Tenāha ‘‘kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti.

එහිදී විඳින්නට ලැබෙන දඬුවම් ගැන ඔවුහු පැවසූහ. 'කාකොළගණා' යනු කපුටු සමූහයයි. ඇයගේ ගාවුත තුනක් පමණ වූ විශාල ශරීරය මත සිය ගණන් දහස් ගණන් ඒ පක්ෂීන් වැටී, තල් කඳන් වැනි වූද, අග්‍රය ඉතා තියුණු වූද, යකඩින් තැනූ හොටවලින් ඇන ඇන කති. කර්ම බලය නිසා මස් ගන්නා තැන්වල නැවත මස් ලියලයි. එබැවින් "කපුටු රංචු එක්ව පැමිණ තැතිගෙන වෙවුලන නුඹව කා දමන්නාහ" යි කීහ.

Puna sā manussalokaṃ paccānayanāya yācanādivasena taṃ taṃ vippalapi. Tena vuttaṃ –

නැවතත් ඇය මනුෂ්‍ය ලෝකයට තමා යවන ලෙස ඉල්ලමින් විවිධ දේ කියමින් වැලපුණාය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත.

877.

877.

‘‘Sādhu kho maṃ paṭinetha, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca;

Yaṃ katvā sukhitā honti, na ca pacchānutappare’’ti.

"පින්වත, මාව නැවත මනුෂ්‍ය ලෝකයට පමුණුවන්න. මම දන්දීමෙන්, දැහැමි හැසිරීමෙන්, ඉඳුරන් දමනයෙන් හා සංවරයෙන් බොහෝ පින්කම් කරන්නෙමි. යම් පින්කමක් කළ පසු මිනිස්සු සතුටින් වෙසෙත්ද, පසුව තැවෙන්නේ නැද්ද, එවැනි පින්කම් මම කරන්නෙමි."

Puna nirayapālā –

නැවතත් නිරය පාලකයෝ මෙසේ කීහ -

878.

878.

‘‘Pure tuvaṃ pamajjitvā, idāni paridevasi;

Sayaṃ katānaṃ kammānaṃ, vipākaṃ anubhossasī’’ti. –

"රේවතී, නුඹ පෙර පමාවී දැන් වැලපෙන්නෙහිය. නුඹ විසින්ම කරන ලද කර්මයන්ගේ විපාක දැන් නුඹටම අත්විඳීමට සිදුව ඇත."

Āhaṃsu. Puna sā āha –

යි ඔවුහු පැවසූහ. නැවතත් ඇය මෙසේ පැවසුවාය -

879.

879.

‘‘Ko devalokato manussalokaṃ, gantvāna puṭṭho me evaṃ vadeyya;

Nikkhittadaṇḍesu dadātha dānaṃ, acchādanaṃ seyyamathannapānaṃ;

Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyataṃ.

"කවර නම් දෙවියෙක් දෙව්ලොව සිට මනුෂ්‍ය ලෝකයට ගොස්, මා වෙනුවෙන් මෙසේ පවසන්නේද? 'රේවතී, නුඹ අවි ආයුධ අත්හළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට දන් දෙන්න. ඇඳුම් පැළඳුම්, ඇඳ පුටු මෙන්ම ආහාර පානද පූජා කරන්න. මසුරු වූ, ක්‍රෝධ කරන, පාපී වූ තැනැත්තා දෙවියන්ගේ සහභාගීත්වය නොලබන්නේය' යි මට කිසිවෙක් නොකීවාහුය. පින්වතුනි, මගේ සිතේ මෙවැනි අදහසක් ඇත."

880.

880.

‘‘Sāhaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampannā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca.

"මම මෙයින් මිදී මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලබන්නෙම් නම්, දන් දීමට දන්නා, සිල්වත් තැනැත්තියක වී දානයෙන්, දැහැමි හැසිරීමෙන්, ඉඳුරන් දමනයෙන් හා සංවරයෙන් බොහෝ කුසල් කරන්නෙමි."

881.

881.

‘‘Ārāmāni ca ropissaṃ, dugge saṅkamāni ca;

Papañca udapānañca, vippasannena cetasā.

"පහන් වූ සිතින් යුතුව මම ආරාම (උයන්වතු) රෝපණය කරන්නෙමි, දුෂ්කර මාවත්වල ඒදඬු පාලම් තනන්නෙමි, පැන් තාලි හා ළිං පොකුණු කරවන්නෙමි."

882.

882.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

"මම සෑම මසකම දහහතරවන දිනද, පසළොස්වන දිනද, අටවන දිනද මෙන්ම පෙහෙවස් මාසයෙහිද අෂ්ටාංග සීලයෙන් යුක්තව -

883.

883.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Na ca dāne pamajjissaṃ, sāmaṃ diṭṭhamidaṃ mayā’’ti.

"උපෝසථ ශීලය රකින්නෙමි. හැමවිටම සීලයෙහි සංවර වන්නෙමි. දන් දීමට පමා නොවන්නෙමි. මක්නිසාද යත්, නිරයේ මේ දුක්ඛිත තත්ත්වය දැන් මා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්නා ලදී."

884.

884.

‘‘Iccevaṃ [Pg.212] vippalapantiṃ, phandamānaṃ tato tato;

Khipiṃsu niraye ghore, uddhaṃpādaṃ avaṃsira’’nti. –

"මෙසේ වැලපෙමින් වෙවුලමින් සිටි රේවතීව, නිරය පාලකයෝ දෙපාවලින් අල්ලා හිස යටිකුරු කර ඒ භයානක නිරයට ඇද දැමූහ."

Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ. Puna sā –

මෙය ධර්ම සංගායනා කළ රහතන් වහන්සේලාගේ වචනයයි. නැවතත් ඇය මෙසේ කීවාය -

885.

885.

‘‘Ahaṃ pure maccharinī ahosiṃ, paribhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ;

Vitathena ca sāmikaṃ vañcayitvā, paccāmahaṃ niraye ghorarūpe’’ti. –

"පෙර මම මසුරු තැනැත්තියක වීමි. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට පරිභව කළෙමි. අසත්‍ය පවසා ස්වාමියාද රැවටුවෙමි. ඒ හේතුවෙන් දැන් මම මේ බිහිසුණු නිරයෙහි පැසෙන්නෙමි."

Osānagāthamāha. Tattha ‘‘ahaṃ pure maccharinī’’ti gāthā niraye nibbattāya vuttā, itarā anibbattāya evāti veditabbā. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

අවසාන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘අහං පුරේ මච්ඡරිනී’ යන ගාථාව නිරයෙහි උපන් අවස්ථාවේදී වදාරන ලද්දකි. සෙසු ගාථාවන් නිරයෙහි උපදින්නට පෙර පවසන ලද ඒවා ලෙස දත යුතුය. සෙසු කොටස තේරුම් ගැනීම ඉතා පහසුය.

Bhikkhū revatiyā yakkhehi gahetvā nītabhāvaṃ bhagavato ārocesuṃ. Taṃ sutvā bhagavā ādito paṭṭhāya imaṃ vatthuṃ kathetvā upari vitthārena dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Kāmañcetaṃ revatīpaṭibaddhāya kathāya yebhuyyabhāvato ‘‘revatīvimāna’’nti voharīyati, yasmā pana revatī vimānadevatā na hoti, nandiyassa pana devaputtassa vimānādisampattipaṭisaṃyuttañcetaṃ, tasmā purisavimānesveva saṅgahaṃ āropitanti daṭṭhabbaṃ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා රේවතීව යක්ෂයන් විසින් රැගෙන ගිය ආකාරය පිළිබඳ සියලු පුවත බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළහ. එය ඇසූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ආරම්භයේ සිටම මෙම වස්තුව දේශනා කොට, අනතුරුව විස්තර සහිතව ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ බොහෝ පිරිසක් සෝවාන් ඵල ආදියට පැමිණියහ. මෙම විමාන වස්තුව රේවතී හා සම්බන්ධ කතාවක් බැවින් බොහෝ දුරට ‘රේවතී විමානය’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවද, සැබවින්ම රේවතී එම විමානයේ දෙවඟනක් නොවේ. මෙය නන්දිය දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ විමානාදී සම්පත්වලට සම්බන්ධ වූවක් බැවින්, පුරුෂ විමාන වස්තූන් අතරම මෙහි සංගායනා පිහිටුවා ඇති බව දත යුතුය.

Revatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

රේවතී විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā

3. ඡත්ත මාණවක විමාන වර්ණනාව

Yo vadataṃ pavaro manujesūti chattamāṇavakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena setabyāyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa kicchāladdho putto chatto nāma brāhmaṇamāṇavo ahosi. So vayappatto pitarā pesito ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa santike medhāvitāya analasatāya ca na cireneva mante vijjāṭṭhānāni ca uggahetvā brāhmaṇasippe nipphattiṃ patto. So ācariyaṃ abhivādetvā ‘‘mayā tumhākaṃ santike sippaṃ [Pg.213] sikkhitaṃ, kiṃ vo garudakkhiṇaṃ demī’’ti āha. Ācariyo ‘‘garudakkhiṇā nāma antevāsikassa vibhavānurūpā, kahāpaṇasahassamānehī’’ti āha. Chattamāṇavo ācariyaṃ abhivādetvā setabyaṃ gantvā mātāpitaro vanditvā tehi abhinandiyamāno katapaṭisanthāro tamatthaṃ pitu ārocetvā ‘‘detha me dātabbayuttakaṃ, ajjeva datvā āgamissāmī’’ti āha. Taṃ mātāpitaro ‘‘tāta, ajja vikālo, sve gamissasī’’ti vatvā kahāpaṇe nīharitvā bhaṇḍikaṃ bandhāpetvā ṭhapesuṃ. Corā taṃ pavattiṃ ñatvā chattamāṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ vanagahane nilīnā acchiṃsu ‘‘māṇavaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhissāmā’’ti.

‘යෝ වදතං පවරෝ මනුජේසු’ යන ගාථාවෙන් ආරම්භ වන්නේ ඡත්ත මාණවක විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල සේතව්‍ය නුවර එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකුට ඉතා අමාරුවෙන් ලත් ඡත්ත නම් වූ බ්‍රාහ්මණ තරුණයෙක් විය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු, පියා විසින් උක්කට්ඨා නුවර පෝක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා වෙත ශිල්ප හැදෑරීමට යවන ලදී. එහිදී ඔහුගේ බුද්ධිමත් බව හා උත්සාහවන්ත බව නිසා නොබෝ කලකින්ම වේද මන්ත්‍ර හා සියලු විද්‍යාවන් හදාරා බ්‍රාහ්මණ ශිල්පයන්හි නිපුණත්වයට පත් විය. ඔහු ගුරුවරයාට වැඳ, ‘මා ඔබ වහන්සේගෙන් ශිල්ප හැදෑරුවෙමි, මා ඔබට කිනම් ගුරු පූජාවක් දිය යුතුදැයි’ ඇසීය. ගුරුවරයා ‘ගුරු පූජාව නම් ශිෂ්‍යයාගේ වත්කම අනුව විය යුතුය, කහාපණ දහසක් ගෙන එන්නැයි’ කීය. ඡත්ත මාණවකයා ගුරුවරයාට වැඳ සේතව්‍ය නුවරට ගොස් මව්පියන්ට වැඳ, ඔවුන්ගේ පිළිගැනීමෙන් පසු පියාට මේ පුවත පවසා, ‘මට දිය යුතු දේ දෙන්න, අදම එය රැගෙන යන්නෙමි’ යි කීය. මව්පියෝ ‘පුතේ, දැන් වේලාව ඉක්ම ගොස් ඇත, හෙට යන්නැයි’ පවසා කහාපණ පිටතට ගෙන පොදියක් බැඳ තැබූහ. සොරුන් මේ පුවත දැන, ඡත්ත මාණවකයා යන මඟ එක්තරා වනාන්තරයක සැඟවී සිටියේ, ‘මාණවකයා මරා කහාපණ ගන්නෙමු’ යන අදහසිනි.

Bhagavā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento chattamāṇavakassa saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānaṃ, corehi māritassa devaloke nibbattiṃ, tato saha vimānena āgatassa tattha sannipatitaparisāya ca dhammābhisamayaṃ disvā paṭhamatarameva gantvā māṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Māṇavo ācariyadhanaṃ gahetvā setabyato ukkaṭṭhābhimukho gacchanto antarāmagge bhagavantaṃ nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā aṭṭhāsi. ‘‘Kuhiṃ gamissasī’’ti bhagavatā vutto ‘‘ukkaṭṭhaṃ, bho gotama, gamissāmi mayhaṃ ācariyassa pokkharasātissa garudakkhiṇaṃ dātu’’nti āha. Atha bhagavā ‘‘jānāsi pana tvaṃ, māṇava, tīṇi saraṇāni, pañca sīlānī’’ti vatvā tena ‘‘nāhaṃ jānāmi, kimatthiyāni panetāni kīdisāni cā’’ti vutte ‘‘idamīdisa’’nti saraṇagamanassa sīlasamādānassa ca phalānisaṃsaṃ vibhāvetvā ‘‘uggaṇhāhi tāva, māṇavaka, saraṇagamanavidhi’’nti vatvā ‘‘sādhu uggaṇhissāmi, kathetha bhante bhagavā’’ti tena yācito tassa ruciyā anurūpaṃ gāthābandhavasena saraṇagamanavidhiṃ dassento –

බුදුරජාණන් වහන්සේ අලුයම් කාලයේ මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී ලොව බලන සේක්, ඡත්ත මාණවකයා තෙරුවන් සරණ හා පංචශීලයෙහි පිහිටන බවත්, සොරුන් විසින් මරනු ලැබූ පසු දෙව්ලොව උපදින බවත්, පසුව විමානය සමග එහි පැමිණි විට රැස් වූ පිරිසට ධර්මාවබෝධය වන බවත් දැක, ඔහුට පෙරම වැඩම කොට ඡත්ත මාණවකයා යන මඟ එක්තරා රුක් මුලක වැඩසිටි සේක. මාණවකයා ගුරු පූජාව සඳහා ධනය රැගෙන සේතව්‍ය නුවරින් උක්කට්ඨා නුවර බලා යන්නේ, මඟ වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක සමීපයට ගොස් වන්දනා කොට සිට ගත්තේය. ‘කොහේ යන්නෙහිදැයි’ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසූ කල, ‘භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, මාගේ ගුරු පෝක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයාට ගුරු පූජාව දීමට උක්කට්ඨා නුවරට යන්නෙමි’ යි කීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, ‘මාණවකය, ඔබ තිසරණ හා පංචශීලය දන්නෙහිදැයි’ ඇසූහ. ඔහු ‘ස්වාමීනි, මම ඒවා නොදනිමි, ඒවායේ ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ඒවා කෙබඳුද?’ යි ඇසූ විට ‘මෙය මෙබඳුය’ කියා බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගමනේ හා ශීල සමාදානයේ අනුසස් පැහැදිලි කර දී, ‘මාණවකය, පළමුව සරණ යන ක්‍රමය ඉගෙන ගන්නැයි’ වදාළ සේක. ‘යහපතී ස්වාමීනි, මම ඉගෙන ගන්නෙමි, වදාරනු මැනවයි’ ඔහු කළ ආරාධනාවෙන් පසු, ඔහුගේ රුචියට අනුකූලව ගාථා ඇසුරින් සරණ යන ක්‍රමය දක්වමින් -

886.

886.

‘‘Yo vadataṃ pavaro manujesu, sakyamunī bhagavā katakicco;

Pāragato balavīriyasamaṅgī, taṃ sugataṃ saraṇatthamupehi.

‘මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු කටයුතු නිම කළ, සක්මුනි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙලෙස් සයුරෙන් එතෙර වූ සේක, මහා බලය හා වීර්යය ඇත්තා වූ ඒ සුගතයන් වහන්සේ සරණ යන්න.’

887.

887.

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ[Pg.214], dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehi.

‘රාගයෙන් තොර වූ, තෘෂ්ණාව හා ශෝකය රහිත වූ, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත්, අකුසලයෙන් කිලිටි නොවන, මිහිරි වූ, ප්‍රකට වූ, මනාව බෙදා දක්වන ලද මෙම ධර්මය සරණ යන්න.’

888.

888.

‘‘Yattha ca dinna mahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;

Aṭṭha ca puggala dhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. –

‘යම් ආර්ය සංඝයා කෙරෙහි දෙන ලද දානය මහත්ඵල යැයි කියත්ද, පිරිසිදු වූ පුරුෂ යුගල සතරක් හා පුද්ගලයන් අට දෙනෙකුගෙන් යුත්, ධර්මය අවබෝධ කළ ඒ සංඝයා සරණ යන්න.’

Tisso gāthāyo abhāsi.

යනුවෙන් ගාථා තුනක් වදාළ සේක.

886. Tattha yoti aniyamitavacanaṃ, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Vadatanti vadantānaṃ. Pavaroti seṭṭho, kathikānaṃ uttamo vādīvaroti attho. Manujesūti ukkaṭṭhaniddeso yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Bhagavā pana devamanussānampi brahmānampi sabbesampi sattānaṃ pavaroyeva, bhagavato ca carimabhave manussesu uppannatāya vuttaṃ ‘‘manujesū’’ti. Tenevāha ‘‘sakyamunī’’ti. Sakyakulappasutatāya sakyo, kāyamoneyyādīhi samannāgatato anavasesassa ca ñeyyassa munanato muni cāti sakyamuni. Bhāgyavantatādīhi catūhi kāraṇehi bhagavā. Catūhi maggehi kātabbassa pariññādipabhedassa soḷasavidhassa kiccassa katattā nipphāditattā katakicco. Pāraṃ sakkāyassa paratīraṃ nibbānaṃ gato sayambhuñāṇena adhigatoti pāragato. Asadisena kāyabalena, anaññasādhāraṇena ñāṇabalena, catubbidhasammappadhānavīriyena ca samannāgatattā balavīriyasamaṅgī. Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gaditattā sugato. Taṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇatthaṃ saraṇāya parāyaṇāya apāyadukkhavaṭṭadukkhaparittāṇāya upehi upagaccha, ajja paṭṭhāya ahitanivattanena hitasaṃvaḍḍhanena ‘‘ayaṃ me bhagavā saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇaṃ gati paṭisaraṇa’’nti bhaja seva, evaṃ jānāhi vā bujjhassūti attho.

886. එහි ‘යෝ’ යනු අනිශ්චිත පදයකි, එය ‘තං’ (ඒ) යන පදයෙන් නිශ්චිත අර්ථය දිය යුතු බව දත යුතුය. ‘වදතං’ යනු දේශනා කරන්නන් අතර යන්නයි. ‘පවරෝ’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ, කථිකයන් අතර උත්තම, වාද කරන්නන් අතර උතුම් යන අර්ථයයි. ‘මනුජේසු’ යනු මිනිසුන් අතර යන්නයි, මෙය ‘සත්ථා දේවමනුස්සානං’ යන්න මෙන් උසස් කොට දැක්වීමකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවි මිනිස් බඹුන් හා සියලු සතුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වුවද, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවසන් ආත්මයේ මිනිසුන් අතර උපන් බැවින් ‘මනුජේසු’ යයි වදාරන ලදී. එබැවින්ම ‘සක්මුනි’ යැයි වදාළ සේක. ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් ‘ශාක්‍ය’ නම් වන අතර, කාය මෞන ආදී ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් හා සියලු ඥෙය මණ්ඩලය දන්නා බැවින් ‘මුනි’ ද වේ; එහෙයින් ‘ශාක්‍ය මුනි’ නම් වේ. භාග්‍යවන්ත බව ආදී කරුණු සතරක් නිසා ‘භගවා’ නම් වේ. සිව්මගින් කටයුතු නිම කළ බැවින් හා දහසය වැදෑරුම් මග කිස නිම කළ බැවින් ‘කතකිච්චෝ’ නම් වේ. සක්කාය දෘෂ්ටිය නැමති එතෙර කමට ඇති නිවනට ස්වයංභූ ඥානයෙන් පත් වූ බැවින් ‘පාරගතෝ’ නම් වේ. අසමසම කාය බලයෙන්, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ඥාන බලයෙන් හා සිව්වැදෑරුම් සම්‍යප්ප්‍රධාන වීර්යයෙන් යුක්ත බැවින් ‘බලවීරසමංගී’ නම් වේ. ශෝභන ගමන් ඇති බැවින් ද, යහපත් නිවන් පුරයට ගිය බැවින් ද, මනාව වැඩම කළ බැවින් ද, මනාව ධර්මය දේශනා කළ බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වේ. ඒ සුගත තථාගතයන් වහන්සේ සරණ යාම සඳහා, ආරක්ෂාව සඳහා, අපාය දුකින් හා වට්ට දුකින් මිදීම සඳහා සරණ යන්න. අද පටන් අහිත වැළැක්වීමෙන් හා හිත වඩා ගැනීමෙන් ‘මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සරණ ය, ආරක්ෂාව ය, පිළිසරණ ය’ යි සලකා උන්වහන්සේව ඇසුරු කරන්න, මෙසේ දැනගන්න යනු අර්ථයයි.

887. Rāgavirāganti ariyamaggamāha. Tena hi ariyā anādikālabhāvitampi rāgaṃ virajjenti. Anejamasokanti ariyaphalaṃ. Tañhi ejāsaṅkhātāya taṇhāya avasiṭṭhānañca sokanimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso paṭippassambhanato [Pg.215] ‘‘anejaṃ asoka’’nti ca vuccati. Dhammanti sabhāvadhammaṃ. Sabhāvato gahetabbadhammo hesa yadidaṃ maggaphalanibbānāni, na pariyattidhammo viya paññattidhammavasena. Dhammanti vā paramatthadhammaṃ, nibbānanti attho. Samecca sambhuyya paccayehi kataṃ saṅkhataṃ, na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Tadeva nibbānaṃ. Natthi ettha kiñcipi paṭikūlanti appaṭikūlaṃ. Savanavelāyaṃ upaparikkhaṇavelāyaṃ paṭipajjanavelāyanti sabbadāpi iṭṭhamevāti madhuraṃ. Sabbaññutaññāṇasannissayāya paṭibhānasampadāya pavattitattā suppavattibhāvato nipuṇabhāvato ca paguṇaṃ. Vibhajitabbassa atthassa khandhādivasena kusalādivasena uddesādivasena ca suṭṭhu vibhajanato suvibhattaṃ. Tīhipi padehi pariyattidhammameva vadati. Teneva hissa āpāthakāle viya vimaddanakālepi kathentassa viya suṇantassāpi sammukhībhāvato ubhatopaccakkhatāya dassanatthaṃ ‘‘ima’’nti vuttaṃ. Dhammanti yathāvapaṭipajjante apāyadukkhapātato dhāraṇatthena dhammaṃ, idaṃ catubbidhassāpi dhammassa sādhāraṇavacanaṃ. Pariyattidhammopi hi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānamattāyapi yathāvapaṭipattiyā apāyadukkhapātato dhāreti eva. Imassa ca atthassa idameva vimānaṃ sādhakanti daṭṭhabbaṃ. Sādhāraṇabhāvena yathāvuttadhammassa paccakkhaṃ katvā dassento puna ‘‘ima’’nti āha.

887. 'රාගවිරාගං' යන්නෙන් අරියමග්ගය (ආර්ය මාර්ගය) පවසනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, ආර්යයන් වහන්සේලා එම ආර්ය මාර්ගය මගින් අනාදිමත් කාලයක සිට පුරුදු කරන ලද රාගය දුරු කරන බැවිනි. 'අනේජමසෝකං' යන්නෙන් ආර්ය ඵලය අදහස් කෙරේ. තෘෂ්ණාව නම් වූ 'ඒජා'ව ද, ශෝකයට හේතු වන්නා වූ ඉතිරි කෙලෙසුන් ද සම්පූර්ණයෙන්ම සන්සිඳුවන බැවින් එයට 'අනේජ' සහ 'අසෝක' යයි කියනු ලැබේ. 'ධම්මං' යනු ස්වභාව ධර්මයයි. පරියත්ති ධර්මය මෙන් ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නොව, පරමාර්ථ ස්වභාවයෙන්ම ගත යුතු මාර්ග, ඵල හා නිර්වාණය මෙහිදී අදහස් කෙරේ. නැතහොත් 'ධම්මං' යනු පරමාර්ථ ධර්මය වූ නිර්වාණයයි. හේතූන්ගෙන් හට නොගත් බැවින් එය 'අසංඛත' නම් වේ. එයම නිවනයි. එහි පිළිකුල් කටයුතු කිසිවක් නැති බැවින් 'අප්පටිකූල' නම් වේ. ඇසීමේදීත්, මෙනෙහි කිරීමේදීත්, පිළිපැදීමේදීත් යන සෑම කල්හිම යහපත් බැවින් 'මධුර' නම් වේ. සර්වඥතා ඤාණය ඇසුරු කළ දේශනා විලාසයෙන් යුක්ත බැවින් ද, මනා පැවැත්මෙන් හා සූක්ෂ්ම බැවින් ද 'පගුණ' (මනා ප්‍රගුණ බව) නම් වේ. ස්කන්ධ ආදී වශයෙන් ද කුසලාදී වශයෙන් ද උද්දේශ ආදී වශයෙන් ද මැනවින් බෙදා දක්වා ඇති බැවින් 'සුවිභත්ත' (මැනවින් බෙදන ලද) නම් වේ. මෙම පද තුනෙන්ම පරියත්ති ධර්මය ද පවසයි. එබැවින්ම එම ධර්මය දකින අවස්ථාවක මෙන් ම, මෙනෙහි කරන අවස්ථාවක ද, දේශනා කරන්නෙකුට මෙන් ම අසන්නෙකුට ද ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවින්, දෙපාර්ශවයටම ප්‍රත්‍යක්ෂ බව දැක්වීම සඳහා 'ඉමං' (මෙම) යැයි වදාරන ලදී. 'ධම්මං' යනු නිවැරදිව පිළිපදින්නන් අපාය දුකට වැටීමෙන් වළක්වන අර්ථයෙන් ධර්මය නම් වේ. මෙය සතර වැදෑරුම් ධර්මයටම පොදු වචනයකි. පරියත්ති ධර්මය ද සරණ සීලයන්හි පිහිටීම පමණකින් වුවද, නිවැරදි පිළිවෙත මගින් අපාය දුකින් වළක්වයි. මේ අර්ථය තහවුරු කිරීමට මෙම විමානයම සාක්ෂියක් බව දත යුතුය. පොදු අර්ථයෙන් ඉහත කී ධර්මය එම තරුණයාට ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දක්වනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැවතත් 'ඉමං' යැයි වදාළ සේක.

888. Yatthāti yasmiṃ ariyasaṅghe. Dinnanti pariccattaṃ annādideyyadhammaṃ. Dinna mahapphalanti gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo kato. Accantameva kilesāsucito visujjhanena sucīsu ‘‘sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’tiādinā (a. ni. 8.60) vuttesu catūsu purisayugesu. Aṭṭhāti maggaṭṭhaphalaṭṭhesu yugaḷe akatvā visuṃ visuṃ gahaṇena aṭṭha puggalā. Gāthāsukhatthameva cettha ‘‘puggala dhammadasā’’ti rassaṃ katvā niddeso. Dhammadasāti catusaccadhammassa nibbānadhammassa ca paccakkhato dassanakā. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvena saṅghaṃ.

888. 'යත්ථ' යනු යම් ආර්ය සංඝරත්නයක් කෙරෙහි ද යන්නයි. 'දින්නං' යනු පරිත්‍යාග කරන ලද ආහාර පාන ආදී දෙය්‍යධර්මයන් ය. 'දින්න මහප්ඵලං' යන්නෙහි ගාථාවේ රිද්මය සඳහා නිග්ගහීතය ලොප් කර ඇත. කෙලෙස් කිලුටෙන් තොරව අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ බැවින් 'සුචීසු' (පිරිසිදු වූවන් කෙරෙහි) නම් වේ. 'සෝතාපන්න, සෝතාපත්ති ඵල ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම සඳහා පිළිපන්' ආදී වශයෙන් වදාරන ලද සිව් යුගලක් වූ මහා පුරුෂයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'අට්ඨ' (අටක්) යනු මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ පුද්ගලයන් යුගල වශයෙන් නොගෙන වෙන් වෙන් වශයෙන් ගැනීමෙන් පුද්ගලයන් අට දෙනෙකි. ගාථාවේ පහසුව සඳහා මෙහි 'පුග්ගල ධම්මදසා' කියා රස්ව කොට දක්වා ඇත. 'ධම්මදස්සා' යනු සතර සච්ච ධර්මය සහ නිර්වාණ ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දකින්නෝ ය. දෘෂ්ටි හා සීල සමානත්වයෙන් යුක්තව සමූහයක් ලෙස සිටින බැවින් 'සංඝ' නම් වේ.

Evaṃ bhagavatā tīhi gāthāhi saraṇaguṇasandassanena saddhiṃ saraṇagamanavidhimhi vutte māṇavo taṃtaṃsaraṇaguṇānussaraṇamukhena saraṇagamanavidhino attano hadaye ṭhapitabhāvaṃ vibhāvento tassā tassā gāthāya [Pg.216] anantaraṃ ‘‘yo vadataṃ pavaro’’tiādinā taṃ taṃ gāthaṃ paccanubhāsi. Evaṃ paccanubhāsitvā ṭhitassa pañca sikkhāpadāni sarūpato phalānisaṃsato ca vibhāvetvā tesaṃ samādānavidhiṃ kathesi. So tampi suṭṭhu upadhāretvā pasannamānaso ‘‘handāhaṃ bhagavā gamissāmī’’ti vatvā ratanattayaguṇaṃ anussaranto taṃyeva maggaṃ paṭipajji. Bhagavāpi ‘‘alaṃ imassa ettakaṃ kusalaṃ devalokūpapattiyā’’ti jetavanameva agamāsi.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථා තුනකින් සරණගමනයේ ගුණයන් පෙන්වා දෙමින් සරණගමන විධිය වදාළ කල්හි, ඡත්ත මාණවකයා එම සරණගමන ගුණයන් සිහිපත් කරමින් සරණගමන විධිය තමාගේ සිතෙහි තැන්පත් කරගත් බව ප්‍රකාශ කරමින්, ඒ ඒ ගාථාවලට පසුව "යෝ වදතං පවරෝ" ආදී වශයෙන් එම ගාථාවන්ම නැවත සජ්ඣායනා කළේය. මෙසේ සජ්ඣායනා කර සිටි ඔහුට පංච සීලයෙහි ස්වභාවය හා ආනිශංස පෙන්වා දෙමින් ඒවා සමාදන් වන ආකාරය වදාළ සේක. ඔහු එය ද මැනවින් වටහාගෙන පැහැදුණු සිතින් යුතුව "ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම දැන් යන්නෙමි" යි පවසා රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කරමින්ම එම ගමන ආරම්භ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද "මොහුට දේව ලෝකයේ උපත ලැබීමට මෙම කුසලය ප්‍රමාණවත් ය" යි සලකා ජේතවනාරාමයටම වැඩම කළ සේක.

Māṇavassa pana pasannacittassa ratanattayaguṇaṃ sallakkhaṇavasena ‘‘saraṇaṃ upemī’’ti pavattacittuppādatāya saraṇesu ca, bhagavatā vuttanayena pañcannaṃ sīlānaṃ adhiṭṭhānena sīlesu ca patiṭṭhitassa teneva nayena ratanattayaguṇe anussarantasseva gacchantassa corā magge pariyuṭṭhiṃsu. So te agaṇetvā ratanattayaguṇe anussarantoyeva gacchati. Tañceko coro gumbantaraṃ upanissāya ṭhito visapītena sarena sahasāva vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā kahāpaṇabhaṇḍikaṃ gahetvā attano sahāyehi saddhiṃ pakkāmi. Māṇavo pana kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne suttappabuddho viya accharāsahassaparivuto saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvo nibbatti, tassa vimānassa ābhā sātirekāni vīsatiyojanāni pharitvā tiṭṭhati.

පැහැදුණු සිතින් යුතුව රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කරමින් "මම සරණ යමි" යන සිතුවිල්ලෙන් යුතුව සරණගමනයෙහි ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි පංච සීලය සමාදන් වීමෙන් සීලයෙහි ද පිහිටා සිටි එම මාණවකයා රත්නත්‍රයේ ගුණයන්ම සිහි කරමින් යද්දී, මඟ රැක සිටි සොරුන් පිරිසක් ඔහු වට කළහ. ඔහු ඒ සොරුන් පිළිබඳව නොසලකා රත්නත්‍රයේ ගුණයන්ම මෙනෙහි කරමින් ගමන් කළේය. එවිට එක් සොරෙකු පඳුරක් අසල සැඟව සිටිමින් විෂ පෙවූ ඊතලයකින් වහා ඔහුට විද මරණයට පත් කොට, කහවනු මල්ල රැගෙන තම සගයන් සමඟ පලා ගියේය. ඡත්ත මාණවකයා කළුරිය කොට තව්තිසා භවනේ යොදුන් තිසක් විශාල රන් විමනක, නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසක් පිරිවරා, කරත්ත හැටක් බර වූ ආභරණවලින් අලංකාර වූ ශරීරයක් ඇතිව උපත ලැබීය. එම විමනේ රශ්මිය යොදුන් විස්සක් ඉක්මවා පැතිර පැවතුණි.

Atha māṇavaṃ kālakataṃ disvā setabyagāmavāsino manussā setabyaṃ gantvā tassa mātāpitūnaṃ ukkaṭṭhagāmavāsino ca ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa kathesuṃ. Taṃ sutvā tassa mātāpitaro ñātimittā brāhmaṇo ca pokkharasāti saparivārā assumukhā rodamānā taṃ padesaṃ agamaṃsu, yebhuyyena setabyavāsino ca ukkaṭṭhavāsino ca icchānaṅgalavāsino ca sannipatiṃsu, mahāsamāgamo ahosi. Atha māṇavassa mātāpitaro maggassa avidūre citakaṃ sajjetvā sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

ඉන්පසු මාණවකයා මියගොස් සිටිනු දැක සේතව්‍ය ගම්වැසියෝ සේතව්‍ය නුවරට ගොස් ඔහුගේ මවුපියන්ට ද, උක්කට්ඨා ගම්වැසියෝ උක්කට්ඨා නුවරට ගොස් පෝක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයාට ද ඒ බව දැන්වූහ. එය ඇසූ මවුපියන්, නෑදෑ හිතමිතුරන් සහ පෝක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා පිරිවර සමඟ කඳුළු පිරුණු මුහුණින් යුතුව හඬා වැලපෙමින් එම ස්ථානයට පැමිණියහ. සේතව්‍ය වැසියෝ ද, උක්කට්ඨා වැසියෝ ද, ඉච්ඡානංගල වැසියෝ ද බොහෝ සෙයින් එහි රැස් වූහ. එය මහත් ජන සමූහයකගේ රැස්වීමක් විය. එවිට මාණවකයාගේ මවුපියෝ මාර්ගය අසලම දර සෑයක් පිළියෙල කොට මෘත දේහය පිළිබඳ ආදාහන කටයුතු කිරීමට පටන් ගත්හ.

Atha bhagavā cintesi ‘‘mayi gate chattamāṇavo maṃ vandituṃ āgamissati, āgatañca taṃ katakammaṃ kathāpento kammaphalaṃ paccakkhaṃ kāretvā dhammaṃ desessāmi, evaṃ mahājanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ taṃ padesaṃ upagantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle [Pg.217] nisīdi chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento. Atha chattamāṇavadevaputtopi attano sampattiṃ paccavekkhitvā, tassā kāraṇaṃ upadhārento saraṇagamanañca sīlasamādānañca disvā, vimhayajāto bhagavati sañjātapasādabahumāno ‘‘idānevāhaṃ gantvā bhagavantañca bhikkhusaṅghañca vandissāmi, ratanattayaguṇe ca mahājanassa pākaṭe karissāmī’’ti kataññutaṃ nissāya sakalaṃ taṃ araññapadesaṃ ekālokaṃ karonto, saha vimānena āgantvā vimānato oruyha mahatā parivārena saddhiṃ dissamānarūpo upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatanto abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā mahājano ‘‘ko nu kho ayaṃ devo vā brahmā vā’’ti acchariyabbhutajāto upasaṅkamitvā bhagavantaṃ parivāresi. Bhagavā tena katapuññakammaṃ pākaṭaṃ kātuṃ –

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මා වැඩම කළ පසු චත්ත මානවකයා මා වඳින්නට පැමිණෙනු ඇත. ඔහු පැමිණි විට ඔහු කළ පින්කම් ගැන පවසන්නට සලස්වා, කර්ම විපාකය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරවා ධර්ම දේශනා කරන්නෙමි. එවිට බොහෝ පිරිසකට ධර්මාවබෝධය වනු ඇත." මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා සමඟ ඒ ප්‍රදේශයට වැඩම කර එක්තරා රුක් සෙවණක සවනක් රැස් විහිදුවමින් වැඩ සිටි සේක. එවිට චත්ත මානවක දිව්‍ය පුත්‍රයා ද තමාගේ දිව්‍ය සම්පත් දැක, ඊට හේතුව විමසීමේදී තෙරුවන් සරණ යෑම හා සීල සමාදානය දැක පුදුමයට පත්ව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මහත් පැහැදීමෙන් හා ගෞරවයෙන් යුතුව, "දැන්ම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ භික්ෂු සංඝයා වඳින්නෙමි, තෙරුවන් ගුණ මහජනයාට ප්‍රකට කරන්නෙමි" යි කළ ගුණ සැලකීමේ අදහසින් යුතුව මුළු වනයම ඒකාලෝක කරමින් සිය විමානයෙන්ම පැමිණියේය. විමානයෙන් බැස පිරිවර සමඟ පෙනී සිටිමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිසින් වැඳ පසෙක සිටියේය. ඒ දුටු මහජනයා "මොහු කවුරුන් ද? දෙවියෙක් ද නැතහොත් බ්‍රහ්මයෙක් ද?" යි මවිතයට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු කළ පින්කම ප්‍රකට කරනු පිණිස මෙසේ විමසූ සේක.

889.

889.

‘‘Na tathā tapati nabhe sūriyo, cando ca na bhāsati na phusso;

Yathā atulamidaṃ mahappabhāsaṃ, ko nu tvaṃ tidivā mahiṃ upāgā.

අහසෙහි සූර්යයා ද, චන්ද්‍රයා ද, පුෂ්‍ය නැකත ද මේ අසමසම මහා ආලෝකය මෙන් නොබබළයි. දෙව්ලොවින් මේ පොළොවට පැමිණි ඔබ කවුරුන් ද?

890.

890.

‘‘Chindati raṃsī pabhaṅkarassa, sādhikavīsatiyojanāni ābhā;

Rattimapi yathā divaṃ karoti, parisuddhaṃ vimalaṃ subhaṃ vimānaṃ.

ඔබගේ පිරිසිදු, නිර්මල, ශෝභන විමානයෙහි රැස් විහිදෙමින් සූර්යයාගේ රැස් ද යටපත් කරමින් යොදුන් විස්සකට වඩා වැඩි ප්‍රදේශයක් ඒකාලෝක කරයි. රැය ද දහවලක් මෙන් කරයි.

891.

891.

‘‘Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ, vokiṇṇaṃ kusumehi nekacittaṃ;

Arajavirajahemajālachannaṃ, ākāse tapati yathāpi sūriyo.

බොහෝ පියුම් හා විසිතුරු සුදු නෙලුම්වලින් ගහණ වූ, විවිධ මල්වලින් පිරුණු, රන් දැල්වලින් වැසුණු ඔබගේ මේ විමානය අහසෙහි සූර්යයා මෙන් බබළයි.

892.

892.

‘‘Rattambarapītavāsasāhi, agarupiyaṅgucandanussadāhi;

Kañcanatanusannibhattacāhi, paripūraṃ gaganaṃva tārakāhi.

රතු හා රන්වන් වස්ත්‍ර හැඳි, අගිල් හා සඳුන් සුවඳින් සුවඳවත් වූ, රන්වන් පැහැති සිරුරු ඇති දිව්‍ය අප්සරාවන්ගෙන් පිරි මෙහි අහස තරු පිරි සෙයින් බබළයි.

893.

893.

‘‘Naranāriyo [Pg.218] bahuketthanekavaṇṇā, kusumavibhūsitābharaṇettha sumanā;

Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ, tapaniyavitatā suvaṇṇachannā.

විවිධ වර්ණ ඇති මල්වලින් හා ආභරණවලින් සැරසුණු සතුටු සිතින් යුත් බොහෝ දිව්‍ය පුත්‍රයන් හා දිව්‍ය අප්සරාවෝ මෙහි සිටිති. සුළඟට විහිදෙන සුමිහිරි සුවඳ හා රන්වන් වස්ත්‍රයෙන් සැරසුණු පිරිසගෙන් මෙය බබළයි.

894.

894.

‘‘Kissa saṃyamassa ayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapanno;

Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsi iggha puṭṭho’’ti. –

මේ කවර නම් සංයමයක විපාකයක් ද? කවර නම් පින්කමක ඵලයකින් ඔබ මෙහි උපත ලැබුවේ ද? ඔබට මේ විමානය ලැබුණේ කෙසේ ද? විමසන ලද මට ඒ ගැන පවසන්න.

Taṃ devaputtaṃ paṭipucchi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගෙන් එසේ විමසූ සේක.

886. Tattha tapatīti dippati. Nabheti ākāse. Phussoti phussatārakā. Atulanti anupamaṃ, appamāṇaṃ vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā idaṃ tava vimānaṃ anupamaṃ appamāṇaṃ pabhassarabhāvena tato eva mahappabhāsaṃ ākāse dippati, na tathā tārakarūpāni dippanti, na cando, tāni tāva tiṭṭhantu, nāpi sūriyo dippati, evaṃbhūto ko nu tvaṃ devalokato imaṃ bhūmipadesaṃ upagato, taṃ pākaṭaṃ katvā imassa mahājanassa kathehīti.

886. එහි 'තපති' යනු බබළයි යන්නයි. 'නභේ' යනු අහසෙහිය. 'ඵුස්සෝ' යනු පුෂ්‍ය නැකතයි. 'අතුලං' යනු උපමා කළ නොහැකි, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි යන්නයි. මෙහි අදහස මෙසේය: ඔබගේ මේ විමානය ප්‍රභාස්වර බවින් අසමසමව හා අප්‍රමාණව අහසේ බබළන්නා සේ තාරකාවෝ හෝ චන්ද්‍රයා හෝ සූර්යයා පවා නොබබළති. එවැනි වූ ඔබ දෙව්ලොවින් මේ පොළොවට පැමිණියේ කවුරුන් ද? ඒ බව ප්‍රකට කරමින් මේ මහජනයාට පවසන්න.

890. Chindatīti vicchindati, pavattituṃ adento paṭihanatīti attho. Raṃsīti rasmiyo. Pabhaṅkarassāti sūriyassa. Tassa ca vimānassa pabhā samantato pañcavīsati yojanāni pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘sādhikavīsatiyojanāni ābhā’’ti. Rattimapi yathā divaṃ karotīti attano pabhāya andhakāraṃ vidhamantaṃ rattibhāgampi divasabhāgaṃ viya karoti. Parisamantato anto ceva bahi ca suddhatāya parisuddhaṃ. Sabbaso malābhāvena vimalaṃ. Sundaratāya subhaṃ.

890. "සිඳියි" (chindati) යනු සිඳලයි, ආලෝකය පැතිරීමට ඉඩ නොදී වළක්වයි යන අර්ථයයි. "රශ්මීහු" (raṃsī) යනු කිරණයන්ය. "ප්‍රභාංකරයාගේ" (pabhaṅkarassa) යනු සූර්යයාගේය. එම විමානයේ ප්‍රභාව හාත්පස යොදුන් විසිපහක් පුරා පැතිර පවතියි. එබැවින් "විසි යොදුනකට වඩා වැඩි ප්‍රභාවක් ඇත" යි කියන ලදී. "රාත්‍රියෙහි ද දිවා කල මෙන් කරයි" (rattimapi yathā divaṃ karoti) යනු තමාගේ ආලෝකයෙන් අන්ධකාරය දුරු කරමින් රාත්‍රී කාලය ද දහවල් කාලය මෙන් කරයි යන්නයි. ඇතුළත හා පිටත යන සෑම තැනම පිරිසිදු බැවින් "පිරිසිදු" (parisuddhaṃ) නම් වේ. කිසිදු කිලිටක් නැති බැවින් "විමල" (vimalaṃ) නම් වේ. මනා රූපවත් බව නිසා "සුභ" (subhaṃ) නම් වේ.

891. Bahupadumavicitrapuṇḍarīkanti bahuvidharattakamalañceva vicittavaṇṇasetakamalañca. Setakamalaṃ padumaṃ, rattakamalaṃ puṇḍarīkanti vadanti. Vokiṇṇaṃ kusumehīti aññehi ca nānāvidhehi pupphehi samokiṇṇaṃ. Nekacittanti [Pg.219] mālākammalatākammādinānāvidhavicittaṃ. Arajavirajahemajālachannanti sayaṃ apagatarajaṃ virajena niddosena kañcanajālena chāditaṃ.

891. "බහුපදුමවිචිත්‍රපුණ්ඩරීකං" යනු නානාවිධ රතු නෙළුම් ද විසිතුරු සුදු නෙළුම් ද වේ. සුදු නෙළුම් පදුම ලෙස ද රතු නෙළුම් පුණ්ඩරීක ලෙස ද හඳුන්වති. "වෝකිණ්ණං කුසුමේහි" යනු ඉහත කී මල් හැර අන්‍ය වූ විවිධ මල්වලින් ගහණ වූ යන්නයි. "අනේකචිත්තං" යනු මල් ලියකම් ආදී විවිධ සැරසිලිවලින් විසිතුරු වූ යන්නයි. "අරජවිරජහේමජාලඡන්නං" යනු තමා කෙරෙන් දූවිලි බැහැර වූ, නිර්දෝෂී වූ රන් දැලකින් වැසුණු යන්නයි.

892. Rattambarapītavāsasāhīti rattavatthāhi ceva pītavatthāhi ca. Ekā hi rattaṃ dibbavatthaṃ nivāsetvā pītaṃ uttariyaṃ karoti, aparā pītaṃ nivāsetvā rattaṃ uttariyaṃ karoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘rattambarapītavāsasāhī’’ti. Agarupiyaṅgucandanussadāhīti agarugandhena piyaṅgumālāhi candanagandhehi ca ussadāhi, ussannadibbāgarugandhādikāhīti attho. Kañcanatanusannibhattacāhīti kanakasadisasukhumacchavīhi. Paripūranti tahaṃ tahaṃ vicarantīhi saṅgītipasutāhi ca paripuṇṇaṃ.

892. "රත්තම්බරපීතවාසසාහි" යනු රතු වස්ත්‍ර හා කහ වස්ත්‍රයන්ගෙනි. එක් දිව්‍යංගනාවක් රතු දිව්‍ය වස්ත්‍රයක් හැඳ කහ පැහැති උතුරු සළුවක් පොරවයි, තවත් තැනැත්තියක් කහ වස්ත්‍රයක් හැඳ රතු උතුරු සළුවක් පොරවයි. එය අරභයා "රත්තම්බරපීතවාසසාහි" යැයි කියන ලදී. "අගරුපියංගුචන්දනුස්සදාහි" යනු අගිල් සුවඳින් ද පියංගු මල්වලින් ද සඳුන් සුවඳින් ද යුක්ත වූ, දිව්‍යමය අගිල් සුවඳ ආදියෙන් පිරුණු යන්නයි. "කඤ්චනතනුසන්නිභත්තචාහි" යනු රන්වන් වූ සුකොමළ සමක් ඇති යන්නයි. "පරිපූරං" යනු තැනින් තැන හැසිරෙන, ගීත ගායනාදියෙහි යෙදුණු දිව්‍යංගනාවන්ගෙන් පිරී පවතින යන්නයි.

893. Bahuketthāti bahukā ettha. Anekavaṇṇāti nānārūpā. Kusamavibhūsitābharaṇāti visesato surabhivāyanatthaṃ dibbakusumehi alaṅkatadibbābharaṇā. Etthāti etasmiṃ vimāne. Sumanāti sundaramanā pamuditacittā. Anilapamuñcitā pavanti surabhinti anilena pamuñcitagandhānaṃ pupphānaṃ vāyunā vimuttapattapuṭaṃ viya vibandhatāya vikasitatāya ca sugandhaṃ pavāyanti. ‘‘Anilapadhūpitā’’tipi paṭhanti, vātena mandaṃ āvuyhamānā hemamayapupphāti attho. Kanakacīrakādīhi veṇiādīsu otatatāya tapaniyavitatā. Yebhuyyena kañcanābharaṇehi acchāditasarīratāya suvaṇṇachannā. Naranāriyoti devaputtā devadhītaro ca bahukā ettha tava vimāneti dasseti.

893. "බහුකෙත්ථ" යනු මෙහි බොහෝ වූ යන්නයි. "අනේකවණ්ණා" යනු විවිධ රූප ඇති යන්නයි. "කුසුමවිභූසිතාභරණා" යනු විශේෂයෙන්ම සුවඳ විහිදුවීම පිණිස දිව්‍යමය මල්වලින් අලංකාර කරන ලද දිව්‍ය ආභරණ ඇති යන්නයි. "එත්ථ" යනු මේ විමානයෙහිය. "සුමනා" යනු යහපත් සිත් ඇති, ප්‍රමුදිත සිත් ඇති යන්නයි. "අනිලපමුඤ්චිතා පවන්ති සුරභිං" යනු සුළඟින් විසිරෙන සුවඳ ඇති මල්වලින්, සුළඟ නිසා විකසිත වූ මල් පෙතිවලින් සුගන්ධය විහිදුවන බවයි. "අනිලපධූපිතා" ලෙස ද කියවනු ලැබේ, එහි අර්ථය සුළඟින් මඳක් සෙලවෙන රන්මය මල් යන්නයි. රන් නූල් ආදියෙන් හිසකෙස් ආදිය වැසී ඇති බැවින් "තපනීයවිතතා" නම් වේ. බොහෝ සෙයින් රන් ආභරණවලින් ශරීරය වැසී ඇති බැවින් "සුවණ්ණඡන්නා" නම් වේ. මෙහි ඔබගේ විමානයෙහි බොහෝ දේවපුත්‍රයන් හා දේවධීතෘන් සිටින බව මින් දැක්වේ.

894. Iṅghāti codanatthe nipāto puṭṭhoti pucchito imassa mahājanassa kammaphalapaccakkhabhāvāyāti adhippāyo.

894. "ඉංඝ" යනු උනන්දු කරවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. "පුට්ඨෝ" යනු විචාරන ලද්දේ, මේ මහා ජනයාට කර්ම ඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිස පවසන්න යන අදහසයි.

Tato devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

ඉන්පසු දේවපුත්‍රයා මෙම ගාථාවන්ගෙන් පිළිතුරු දුන්නේය.

895.

895.

‘‘Sayamidha pathe samecca māṇavena, satthānusāsi anukampamāno;

Tava ratanavarassa dhammaṃ sutvā, karissāmīti ca bravittha chatto.

"ස්වාමීනි, මෙම මඟෙහිදී තමන් වහන්සේට මුණගැසුණු ඡත්ත නම් වූ මානවකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුශාසනා කළ සේක. ඔබ වහන්සේ නම් වූ උතුම් රත්නයගෙන් ධර්මය අසා, 'මම එය පිළිපදින්නෙමි' යි ඡත්ත මානවකයා පැවසීය."

896.

896.

‘‘Jinavarapavaraṃ [Pg.220] upehi saraṇaṃ, dhammañcāpi tatheva bhikkhusaṅghaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

"'උතුම් වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සරණ යන්න, එලෙසම ධර්මය ද සංඝයා ද සරණ යන්න' යි වදාළ කල්හි, ස්වාමීනි, මම පළමුව 'නොදනිමි' යි පවසා පසුව ඔබ වහන්සේගේ වචනය ඒ අයුරින්ම පිළිපැද්දෙමි."

897.

897.

‘‘Mā ca pāṇavadhaṃ vividhaṃ carassu asuciṃ,Na hi pāṇesu asaññataṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“පින්වත් ලුලින්, විවිධ වූ ද අශුචි වූ ද ප්‍රාණඝාතයෙහි නොයෙදෙන්න. මක්නිසාද යත්, ප්‍රඥාවන්තයෝ ප්‍රාණීන් කෙරෙහි දක්වන අසංවර බව වර්ණනා නොකරති. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම පිළිබඳව විමසූ කල්හි මම පළමුව ‘නැත, නොදනිමි’ යි කීවෙමි. පසුව ඔබ වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඒ අයුරින්ම පිළිපැද්දෙමි.”

898.

898.

‘‘Mā ca parajanassa rakkhitampi, ādātabbamamaññitho adinnaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“පින්වත් ලුලින්, අනුන් විසින් රකිනු ලබන, හිමිකරු නුදුන් කිසිදු වස්තුවක් ගැනීමට සිතන්නටවත් එපා. ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මට මෙලෙස අනුශාසනා කළ සේක. ස්වාමීනි, මම පළමුව ‘නැත’ යි පැවසුව ද පසුව ඔබ වහන්සේගේ වචනය ඒ අයුරින්ම පිළිපැද්දෙමි.”

899.

899.

‘‘Mā ca parajanassa rakkhitāyo, parabhariyā agamā anariyametaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“පින්වත් ලුලින්, අනුන් විසින් රකිනු ලබන පරභාර්යාවන් කරා නොයන්න; එය අනාර්ය ක්‍රියාවකි. ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මට මෙලෙස අනුශාසනා කළ සේක. ස්වාමීනි, කාමිච්ඡාචාරයෙන් වැළකීම පිළිබඳව ඔබ වහන්සේ විමසූ කල්හි මම පළමුව ‘නැත’ යි කියා පසුව ඔබ වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඒ අයුරින්ම ඉටු කළෙමි.”

900.

900.

‘‘Mā ca vitathaṃ aññathā abhāṇi, na hi musāvādaṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“පින්වත් ලුලින්, අසත්‍ය වූ හෝ වෙනත් වැරදි ප්‍රකාශයන් නොකරන්න; මක්නිසාද යත් ප්‍රඥාවන්තයෝ මුසාවාදය වර්ණනා නොකරති. ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මට මෙලෙස අනුශාසනා කළ සේක. ස්වාමීනි, මුසාවාදයෙන් වැළකීම පිළිබඳව විමසූ කල්හි මම පළමුව ‘නැත’ යි කියා පසුව ඔබ වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඒ අයුරින්ම පිළිපැද්දෙමි.”

901.

901.

‘‘Yena ca purisassa apeti saññā, taṃ majjaṃ parivajjayassu sabbaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“පින්වත් ලුලින්, යම් මත්පැන් පානයක් නිසා මිනිසාගේ සිහිය හා සඤ්ඤාව ගිලිහී යන්නේ ද, ඒ සියලු මත්පැන් පානයෙන් වැළකී සිටින්න. ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මට මෙලෙස අනුශාසනා කළ සේක. ස්වාමීනි, මත්පැන් පානයෙන් වැළකීම පිළිබඳව විමසූ කල්හි මම පළමුව ‘නැත’ යි කියා පසුව ඔබ වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඒ අයුරින්ම ඉටු කළෙමි.”

902.

902.

‘‘Svāhaṃ idha pañca sikkhā karitvā, paṭipajjitvā tathāgatassa dhamme;

Dvepathamagamāsiṃ coramajjhe, te maṃ tattha vadhiṃsu bhogahetu.

“ස්වාමීනි, එකල මම මේ ශාසනයෙහි පංචශීලය සමාදන් වී, තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මයෙහි පිළිපැද, ගම් සීමා දෙකක් අතර වූ මාවතෙහි දී සොරුන් පිරිසක් මැදට පැමිණියෙමි. එහිදී එම සොරුන් ධනය ලබා ගැනීමේ අරමුණින් එහි දී මා ඝාතනය කළහ.”

903.

903.

‘‘Ettakamidaṃ [Pg.221] anussarāmi kusalaṃ, tato paraṃ na me vijjati aññaṃ;

Tena sucaritena kammunāhaṃ, uppanno tidivesu kāmakāmī.

“ස්වාමීනි, මම කළ මේ කුසලය පමණක් සිහිපත් කරමි; මීට අමතරව වෙනත් කුසලයක් මට නැත. ඒ සුචරිත කර්මය හේතුවෙන් මම තව්තිසා දෙව්ලොව උපත ලබා, සියලු සැප සම්පත්වලින් යුත් දෙවියෙකු වී සිටිමි.”

904.

904.

‘‘Passa khaṇamuhuttasaññamassa, anudhammappaṭipattiyā vipākaṃ;

Jalamiva yasasā samekkhamānā, bahukāmaṃ pihayanti hīnakammā.

“ස්වාමීනි, සුළු මොහොතක සංවරකම හෙවත් ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාවේ විපාකය දෙස බලනු මැනව. මාගේ කීර්තියෙන් හා තේජසින් බැබලෙන අයුරු බලා, අඩු පින් ඇති බොහෝ දෙවිවරු ‘අපිත් මෙවන් සම්පතක් ලබමු’ යි පතති.”

905.

905.

‘‘Passa katipayāya desanāya, sugatiñcamhi gato sukhañca patto;

Ye ca te satataṃ suṇanti dhammaṃ, maññe te amataṃ phusanti khemaṃ.

“ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ ස්වල්ප වූ දේශනාවක විපාකය බලනු මැනව; මම සුගතියට පැමිණ උතුම් සැපතට පත්ව සිටිමි. යම් කෙනෙක් නිරතුරුව ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කරත් ද, මම සිතන පරිදි ඔවුහු නිර්භය වූ අමා නිවනට පැමිණෙති.”

906.

906.

‘‘Appampi kataṃ mahāvipākaṃ, vipulaṃ hoti tathāgatassa dhamme;

Passa katapuññatāya chatto, obhāseti pathaviṃ yathāpi sūriyo.

“ස්වාමීනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මයෙහි පිහිටා කරන ලද ඉතා කුඩා පින්කමක් වුව ද මහත් විපාක හා මහත් ඵල ගෙන දෙයි. පින් කළ ඡත්ත ලුලින්ගේ විපාකය දෙස බලන්න; හිරු පෘථිවිය බබුළුවන්නාක් මෙන් ඔහු මුළු මහත් පෘථිවියම ඒකාලෝක කරයි.”

907.

907.

‘‘Kimidaṃ kusalaṃ kimācarema, icceke hi samecca mantayanti;

Te mayaṃ punareva laddha mānusattaṃ, paṭipannā viharemu sīlavanto.

“ස්වාමීනි, ‘මෙම කුසලය කෙබඳු ද? අප කෙසේ පිළිපැදිය යුතු ද?’ යි සමහරු එක් රැස්වී සාකච්ඡා කරති. අපි නැවතත් මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලබා, සිල්වන්තව ධර්මයේ හැසිරෙමු.”

908.

908.

‘‘Bahukāro anukampako ca satthā, iti me sati agamā divā divassa;

Svāhaṃ upagatomhi saccanāmaṃ, anukampassu punapi suṇemha dhammaṃ.

“ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මට මහත් උපකාර කළ සේක, අනුකම්පා කළ සේක. මා සොරුන් අතින් මැරුම් කන වෙලාවේ මධ්‍යහ්නයේ දී ඔබ වහන්සේ වැඩම කළ සේක. සත්‍යයම නාමය කොට ඇති ඔබ වහන්සේ වෙත මම පැමිණියෙමි. මට අනුකම්පා කළ මැනව, නැවතත් ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කරමු.”

909.

909.

‘‘Ye cidha pajahanti kāmarāgaṃ, bhavarāgānusayañca pahāya mohaṃ;

Na ca te puna mupenti gabbhaseyyaṃ, parinibbānagatā hi sītibhūtā’’ti.

“ස්වාමීනි, යම් කෙනෙක් මෙලොව දී කාමරාගය ප්‍රහීණ කරත් ද, භවරාගය හා මෝහය අත්හැර දමත් ද, ඔවුහු නැවත මව්කුසකට නොපැමිණෙති. ඔවුහු සැබවින්ම කෙලෙස් නිවා ශීතල වූ, පිරිනිවන් පෑ උත්තමයෝ වෙති.”

895. Tattha [Pg.222] sayamidha pathe samecca māṇavenāti idha imasmiṃ pathe mahāmagge sayameva upagatena māṇavena brāhmaṇakumārena samecca samāgantvā. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ yathārahamanusāsanato satthā bhagavā, tvaṃ yaṃ māṇavaṃ yathādhammaṃ anusāsi anukampamāno anuggaṇhanto, tava ratanavarassa aggaratanassa sammāsambuddhassa, taṃ dhammaṃ sutvā iti evaṃ karissāmi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmīti, so chatto chattanāmako māṇavo bravittha kathesīti padayojanā.

895. මෙහි ‘සයමිධප්පථේ සමෙච්ච මාණවෙනා’ යනු, මේ මහා මාර්ගයෙහි තමන් විසින්ම පැමිණි බ්‍රාහ්මණ තරුණයා (ඡත්ත) මුණගැසී යන අර්ථයයි. සත්ත්වයන්ට මෙලොව, පරලොව හා පරමාර්ථ යන අර්ථයන්ගෙන් සුදුසු පරිදි අනුශාසනා කරන හෙයින් ‘සත්ථා’ නම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඡත්ත මාණවකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් හා ඔහුට අනුග්‍රහ දැක්වීමේ කැමැත්තෙන් ධර්මානුකූලව අනුශාසනා කළ සේක. ශ්‍රේෂ්ඨ රත්නය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ ධර්මය අසා, ‘මම අනුශාසනා කළ පරිදිම පිළිපදින්නෙමි’ යි ඡත්ත නම් ඒ මාණවකයා පැවසීය. මෙය මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

896. Evaṃ yathāpucchitaṃ kammaṃ kāraṇato dassetvā idāni taṃ sarūpato vibhāgato ca dassento satthārā samādapitabhāvaṃ attanā ca tattha pacchā patiṭṭhitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘jinavarapavara’’ntiādimāha. Tattha noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhanteti bhante bhagavā ‘‘saraṇagamanaṃ jānāsī’’ti tayā vutto ‘‘no’’ti na ‘‘jānāmī’’ti paṭhamaṃ avocaṃ ahaṃ. Pacchā te vacanaṃ tathevakāsinti pacchā tayā vuttaṃ kathaṃ parivattento tava vacanaṃ tatheva akāsiṃ paṭipajjiṃ, tīṇipi saraṇāni upagacchinti attho.

896. මෙලෙස විමසන ලද කර්මයෙහි හේතුව දක්වා, දැන් එම කර්මය ස්වරූපයෙන් හා විස්තරාත්මකව දැක්වීමට ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සමාදන් කරවන ලද බව හා තමා පසුව එහි පිහිටි බව දැක්වීමට ද ‘ජිනවරපවරං’ ආදිය පවසන ලදී. එහි ‘නෝති පඨමං අමෝචහං භන්තේ’ යනු, ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘ඔබ සරණාගමනය දන්නෙහිද?’ යි විමසූ කල්හි මම පළමුව ‘නැත, නොදනිමි’ යි පැවසුවෙමි.’ ‘පච්ඡා තේ වචනං තථේවකාසිං’ යනු පසුව ඔබ වහන්සේ පැවසූ වචනය එලෙසම පිළිපැද, සරණාගමන තුනෙහිම පිහිටි බවයි.

897. Vividhanti uccāvacaṃ, appasāvajjaṃ mahāsāvajjañcāti attho. Mā carassūti mā akāsi. Asucinti kilesāsucimissatāya na suciṃ. Pāṇesu asaññatanti pāṇaghātato avirataṃ. Na hi avaṇṇayiṃsūti na hi vaṇṇayanti. Paccūppannakālatthe hi idaṃ atītakālavacanaṃ. Atha vā ‘‘avaṇṇayiṃsū’’ti ekadesena sakalassa kālassa upalakkhaṇaṃ, tasmā yathā na vaṇṇayiṃsu atītamaddhānaṃ, evaṃ etarahipi na vaṇṇayanti, anāgatepi na vaṇṇayissantīti vuttaṃ hoti.

897. ‘වීවිධං’ යනු උස් පහත් වූ ද, කුඩා හෝ මහත් වූ ද අකුසලයන් යන්නයි. ‘මා චරස්සු’ යනු නොකරන්න යන්නයි. ‘අසුචිං’ යනු කෙලෙස් නිසා අපිරිසිදු වූ යන්නයි. ‘පාණේසු අසඤ්ඤතං’ යනු ප්‍රාණඝාතයෙන් නොවැළකීමයි. ‘න හි අවණ්ණයිංසූ’ යනු වර්ණනා නොකරති යන්නයි. මෙහි අතීත කාල රූපය භාවිතා කළ ද, ඉන් අදහස් වන්නේ අතීතයේ ද වර්ණනා නොකළ බවත්, වර්තමානයේ වර්ණනා නොකරන බවත්, අනාගතයේ ද වර්ණනා නොකරන බවත් ය.

898-900. Parajanassa rakkhitanti parapariggahitavatthu. Tenāha ‘‘adinna’’nti. Mā agamāti mā ajjhācari. Vitathanti atathaṃ, musāti attho. Aññathāti aññathāva, vitathasaññī evaṃ vitathanti jānanto evaṃ mā bhaṇīti attho.

898-900. ‘පරජනස්ස රක්ඛිතං’ යනු අන් සතු වස්තුවයි. ඒ නිසාම ‘අදින්නං’ (නුදුන් දේ) යැයි කියන ලදී. ‘මා අගමා’ යනු පරදාර සේවනයේ නොයෙදෙන්න යන්නයි. ‘විථතං’ යනු සත්‍ය නොවන, මුසාවාද වචනයි. ‘අඤ්ඤථා’ යනු සත්‍යය දැන දැනම වෙනත් ආකාරයකින් පැවසීමයි. එලෙස බොරු නොපවසන්න යන අදහස මෙහි එයි.

901. Yenāti [Pg.223] yena majjena, pītenāti adhippāyo. Apetīti vigacchati. Saññāti dhammasaññā, lokasaññā eva vā. Sabbanti anavasesaṃ, bījato paṭṭhāyāti attho.

901. ‘යේන’ යනු යම් මත්පැන් පානයක් නිසා යන අදහසයි. ‘අපේති’ යනු පහව යයි හෙවත් නැති වී යයි යන්නයි. ‘සඤ්ඤා’ යනු ධර්ම සංඥාව හෝ ලෝක සම්මත සිහියයි. ‘සබ්බං’ යනු මත්පැන් වර්ග සියල්ලම සහමුලින්ම අත්හැරිය යුතු බවයි.

902. Svāhanti so tadā chattamāṇavabhūto ahaṃ. Idha imasmiṃ maggapadese, imasmiṃ vā tava sāsane. Tenāha ‘‘tathāgatassa dhamme’’ti. Pañca sikkhāti pañca sīlāni. Karitvāti ādiyitvā, adhiṭṭhāyāti attho. Dvepathanti dvinnaṃ gāmasīmānaṃ vemajjhabhūtaṃ pathaṃ, sīmantarikapathanti attho. Teti te corā. Tatthāti sīmantarikamagge. Bhogahetūti āmisakiñcikkhanimittaṃ.

902. ‘ස්වාහං’ යනු එදා ඡත්ත මාණවකව සිටි මම යන්නයි. ‘ඉධ’ යනු මේ මහා මාර්ගයෙහි හෝ ඔබ වහන්සේගේ මේ ශාසනයෙහි යන්නයි. ඒ නිසා ‘තථාගතස්ස ධම්මේ’ යැයි කියන ලදී. ‘පඤ්ච සික්ඛා’ යනු පංචශීලයයි. ‘කරිත්වා’ යනු සමාදන් වී හෝ අධිෂ්ඨාන කරගෙන යන්නයි. ‘ද්වේපථං’ යනු ගම් දෙකක සීමාවේ පිහිටි මාර්ගයයි. ‘තේ’ යනු ඒ සොරුන් ය. ‘තත්ථ’ යනු ඒ ගම් සීමා මාර්ගයේ දී ය. ‘භෝගහේතු’ යනු මද වූ ධනයක් ලබා ගැනීමේ අරමුණින් ය.

903. Tatoti yathāvuttakusalato paraṃ upari aññaṃ kusalaṃ na vijjati na upalabbhati, yamahaṃ anussareyyanti attho. Kāmakāmīti yathicchitakāmaguṇasamaṅgī.

903. ‘තතෝ’ යනු ඉහත කී සරණාගමනය හා සිල් රැකීමේ කුසලයට වඩා උසස් වෙනත් කුසලයක් මට සොයාගත නොහැකි බවයි. ‘කාමකාමී’ යනු තමා රුචි කරන පරිදි කාම සම්පත් භුක්ති විඳින දෙවියෙකු බවයි.

904. Khaṇamuhuttasaññamassāti khaṇamuhuttamattaṃ pavattasīlassa. Anudhammappaṭipattiyāti yathādhigatassa phalassa anurūpadhammaṃ paṭipajjamānassa bhagavā passa, tuyhaṃ ovādadhammassa vā anurūpāya dhammapaṭipattiyā vuttaniyāmeneva saraṇagamanassa sīlasamādānassa cāti attho. Jalamiva yasasāti iddhiyā parivārasampattiyā ca jalantaṃ viya. Samekkhamānāti passantā. Bahukāti bahavo. Pihayantīti ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ edisā bhaveyyāmā’’ti patthenti. Hīnakammāti mama sampattito nihīnabhogā.

904. ‘ඛණමුහුත්තසඤ්ඤමස්ස’ යනු සුළු මොහොතක් පවත්වන ලද සීලයෙහි විපාකයයි. ‘අනුධම්මප්පටිපත්තියා’ යනු තමා ලැබූ ඒ ඵලයට අනුරූපව පිළිපැදීමේ හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාවට අනුරූපව සරණාගමනය හා සිල් රැකීමේ විපාකයයි. ‘ජලමිව යසසා’ යනු තේජසින් හා පිරිවර සම්පත්තියෙන් බැබලීමයි. ‘සමෙක්ඛමානා’ යනු බලමින් සිටිනා යන්නයි. ‘බහුකා’ යනු බොහෝ දෙවිවරු ය. ‘පිහයන්ති’ යනු ‘අපටත් මෙවැන්නක් වේවා’ යි ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. ‘හීනකම්මා’ යනු මාගේ සම්පත්තියට වඩා අඩු සම්පත් ඇති අයයි.

905. Katipayāyāti appikāya. Yeti ye bhikkhū ceva upāsakādayo ca. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Satatanti divase divase.

905. ‘කතිපායාය’ යනු ස්වල්ප වූ යන්නයි. ‘යේ’ යනු යම් භික්ෂූන් හෝ උපාසක පිරිසක් යන්නයි. ‘ච’ ශබ්දය මෙහි විශේෂ අර්ථයක් දක්වයි. ‘තේ’ යනු ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් ය. ‘සතතං’ යනු දිනපතාම යන අර්ථයයි.

906. Vipulanti uḷāraphalaṃ vipulānubhāvaṃ. Tathāgatassa dhammeti tathāgatassa sāsane ovāde ṭhatvā katanti yojanā. Evaṃ anuddesikavasena vuttamevatthaṃ attuddesikavasena dassento ‘‘passā’’tiādimāha. Tattha passāti bhagavantaṃ vadati, attānameva vā aññaṃ viya ca katvā vadati.

906. විපුලඵල යනු උදාර වූ විපාක ඇති, විපුල ආනුභාව ඇති බවයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මයෙහි යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, අවවාදයෙහි පිහිටා කරන ලද යන්නයි. මෙසේ අන්‍යයන් උදෙසා නොව තමන් උදෙසාම පවසන බව දක්වමින් 'පස්ස' (බලන්න) යනාදිය පැවසීය. එහි 'පස්ස' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවසයි. නැතහොත් තමාම වෙනත් අයෙකු මෙන් සලකා පවසයි.

907. Kimidaṃ [Pg.224] kusalaṃ kimācaremāti kusalaṃ nāmetaṃ kiṃsabhāvaṃ kīdisaṃ, kathaṃ vā taṃ ācareyyāma. Icceke hi samecca mantayantīti evameke samecca samāgantvā pathaviṃ parivattentā viya sineruṃ ukkhipantā viya ca sudukkaraṃ katvā mantayanti vicārenti, mayaṃ pana akiccheneva punapi kusalaṃ ācareyyāmāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘maya’’ntiādi.

907. 'කිමිදං කුසලං කිමාචරේමා' යනු මේ කුසලය නම් කිනම් ස්වභාවයක් ඇද්ද? කෙබඳුද? එය කෙසේ සමාදන් වෙමුද යන්නයි. 'ඉච්චේකේ හි සමේච්ච මන්තයන්ති' යනු මෙසේ ඇතැම්හු රැස්ව පොළොව පෙරළන්නාක් මෙන් හෝ මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන් ඉතා දුෂ්කර දෙයක් කොට මන්ත්‍රණය කරති, විමසති. අප වනාහි කිසිදු අපහසුවකින් තොරව නැවතත් කුසල් පුරන්නෙමු යන්න මෙහි අදහසයි. එහෙයින් 'මයං' යනාදිය පැවසීය.

908. Bahukāroti bahūpakāro, mahāupakāro vā. Anukampakoti kāruṇiko. Ma-kāro padasandhikaro. Itīti evaṃ, bhagavato attani paṭipannākāraṃ sandhāya vadati. Me satīti mayi sati vijjamāne, corehi avadhite evāti attho. Divā divassāti divasassapi divā, kālassevāti attho. Svāhanti so chattamāṇavabhūto ahaṃ. Saccanāmanti ‘‘bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādināmehi avitathanāmaṃ bhūtatthanāmaṃ. Anukampassūti anuggaṇhāhi. Punapīti bhiyyopi suṇemu, tava dhammaṃ suṇeyyāmayevāti attho.

908. 'බහුකාරෝ' යනු බොහෝ උපකාර ඇති හෙවත් මහා උපකාර ඇති බවයි. 'අනුකම්පකෝ' යනු කරුණාවන්ත වූ යන්නයි. 'ම' යන්න පද සන්ධි කිරීම පිණිස යෙදුණකි. 'ඉති' යනු මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් කෙරෙහි පිළිපන් ආකාරය පිළිබඳව පවසයි. 'මේ සති' යනු මා සිටියදී, සොරුන් විසින් නොමරන ලදුවම යන්න අර්ථයයි. 'දිවා දිවස්සා' යනු දහවල් කාලයෙහිම යන්න අර්ථයයි. 'ස්වාහං' යනු ඡත්ත මානවක වූ ඒ මමයි. 'සච්චනාමං' යනු 'භාග්‍යවා, අරහං, සම්මාසම්බුද්ධ' යනාදී නාමයන්ගෙන් නොවරදින නාම ඇති, සත්‍ය අර්ථ ඇති නාමයන්ය. 'අනුකම්පස්සු' යනු අනුග්‍රහ කළ මැනව යන්නයි. 'පුනපි' යනු නැවතත් ඔබ වහන්සේගේ ධර්මයම අසමු යන්න අර්ථයයි.

Evaṃ devaputto sabbametaṃ kataññutābhāve ṭhatvā satthu payirupāsane ca dhammassavane ca atittimeva dīpento vadati. Bhagavā devaputtassa ca tattha sannipatitaparisāya ca ajjhāsayaṃ oloketvā anupubbikathaṃ kathesi. Atha nesaṃ allacittataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ pakāsesi. Desanāpariyosāne devaputto ceva mātāpitaro cassa sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, mahato ca janakāyassa dhammābhisamayo ahosi.

මෙසේ ඒ දේවපුත්‍රයා කෘතඥතා පූර්වකව පිහිටා, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇසුරු කිරීමෙහි හා ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමෙහි ඇති නොතිත් බව දක්වමින් මේ සියල්ල පවසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවපුත්‍රයාගේත් එහි රැස්ව සිටි පිරිසගේත් අදහස් විමසා අනුපුබ්බී කතාව දේශනා කළ සේක. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ සිතේ සකස් වූ බව දැන චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාව ප්‍රකාශ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දේවපුත්‍රයා ද ඔහුගේ මවුපියන් ද සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියහ. මහා ජනකායකට ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

909. Paṭhamaphale patiṭṭhito devaputto uparimaggesu attano garucittīkāraṃ, tadadhigamassa ca mahānisaṃsataṃ vibhāvento ‘‘ye cidha pajahanti kāmarāga’’nti pariyosānagāthamāha. Tassattho – ye idha imasmiṃ sāsane ṭhitā pajahanti anavasesato samucchindanti kāmarāgaṃ, na ca te puna upenti gabbhaseyyaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ samucchinnattā. Ye ca pana pahāya mohaṃ sabbaso samugghātetvā bhavarāgānusayañca pajahanti, te puna upenti gabbhaseyyanti vattabbameva natthi. Kasmā? Parinibbānagatā hi sītibhūtā, te hi uttamapurisā anupādisesāya [Pg.225] nibbānadhātuyā parinibbānaṃ gatā evaṃ idheva sabbavedayitānaṃ sabbapariḷāhānaṃ byantibhāvena sītibhūtā.

909. ප්‍රථම ඵලයෙහි පිහිටි දේවපුත්‍රයා උත්තරි මාර්ගයන් කෙරෙහි තමාගේ ඇති ගරුබව සහ එය අවබෝධ කරගැනීමේ මහා ආනිසංසය ප්‍රකාශ කරමින් 'යේ චිධ පජහන්ති කාමරාගං' යන අවසාන ගාථාව පැවසීය. එහි අර්ථය නම් - යමෙක් මේ ශාසනයෙහි පිහිටා කාමරාගය නිරවශේෂයෙන් ප්‍රහීණ කරත් ද, ඔවුහු ඕරම්භාගිය සංයෝජනයන් සිඳලූ බැවින් නැවත මවුකුසකට නොපැමිණෙති. යමෙක් මෝහය සහ භවරාග අනුසය සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කරත් ද, ඔවුන් නැවත මවුකුසකට නොපැමිණෙන බව පැවසීමට දෙයක් නැත. මන්ද? පිරිනිවන් පෑ බැවින් ඔවුහු ශීතීභූත වූවෝ වෙති. ඒ උත්තම පුරුෂයෝ අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා, මේ ආත්මයේදීම සියලු වේදනාවන් හා දැවීම් නැති වීමෙන් ශීතීභූත වූවෝ වෙති.

Iti devaputto attano ariyasotasamāpannabhāvaṃ pavedento anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa apacitiṃ dassetvā mātāpitaro āpucchitvā devalokameva gato, satthāpi uṭṭhāyāsanā gato saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Māṇavassa pana mātāpitaro brāhmaṇo pokkharasāti sabbo ca mahājano bhagavantaṃ anugantvā nivatti. Bhagavā jetavanaṃ gantvā sannipatitāya parisāya imaṃ vimānaṃ vitthārato kathesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙසේ දේවපුත්‍රයා තමා ආර්ය වූ සෝතාපන්න භාවයට පත් වූ බව දන්වමින්, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් දේශනාවේ කූටප්‍රාප්තිය ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පැදකුණු කොට, භික්ෂු සංඝයාට ගරුබව දක්වා, මවුපියන්ගෙන් අවසර ගෙන දේව ලෝකයටම ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද අසුනින් නැගී භික්ෂු සංඝයා සමඟ වැඩම කළ සේක. මානවකයාගේ මවුපියන් ද, පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා ද, මුළු මහත් ජනකාය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස ගොස් ආපසු හැරුණහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයට වැඩම කොට රැස් වූ පිරිසට මේ විමාන වස්තුව විස්තරාත්මකව දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් විය.

Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡත්ත මානවක විමාන වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

4. Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā

4. කක්කටකරසදායක විමාන වර්ණනාව (කකුළු යුෂ දන් දුන් තැනැත්තාගේ විමාන වස්තුව)

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti kakkaṭakarasadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu āraddhavipassako kaṇṇasūlena pīḷito akallasarīratāya vipassanaṃ ussukkāpetuṃ nāsakkhi, vejjehi vuttavidhinā bhesajje katepi rogo na vūpasami. So bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Athassa bhagavā ‘‘kakkaṭakarasabhojanaṃ sappāya’’nti ñatvā āha ‘‘gaccha tvaṃ bhikkhu magadhakhette piṇḍāya carāhī’’ti.

'උච්චමිදං මණිථූණං විමානං' යනු කක්කටකරසදායක විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි විදර්ශනා වඩන එක්තරා භික්ෂුවක් කර්ණ ශූලයකින් පීඩිතව, අසනීප තත්ත්වය නිසා විදර්ශනා වැඩීමට අසමත් විය. වෛද්‍යවරුන් පැවසූ පරිදි බෙහෙත් කළ ද රෝගය සන්සිඳුණේ නැත. ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ බව සැළ කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට කකුළු යුෂ සහිත භෝජනය සුදුසු බව දැන, 'මහණ, ඔබ මගධ කෙතට පිණ්ඩපාතයේ යන්න' යැයි වදාළ සේක.

So bhikkhu ‘‘dīghadassinā addhā kiñci diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘sādhu bhante’’ti bhagavato paṭissuṇitvā bhagavantaṃ vanditvā pattacīvaramādāya magadhakhettaṃ gantvā aññatarassa khettapālassa kuṭiyā dvāre piṇḍāya aṭṭhāsi. So ca khettapālo kakkaṭakarasaṃ sampādetvā bhattañca pacitvā ‘‘thokaṃ vissamitvā bhuñjissāmī’’ti nisinno theraṃ disvā pattaṃ gahetvā kuṭikāyaṃ nisīdāpetvā kakkaṭakarasabhattaṃ adāsi. Therassa taṃ bhattaṃ thokaṃ bhuttassayeva kaṇṇasūlaṃ paṭippassambhi, ghaṭasatena nhāto viya ahosi[Pg.226]. So sappāyāhāravasena cittaphāsukaṃ labhitvā vipassanāvasena cittaṃ abhininnāmento apariyositeyeva bhojane anavasesato āsave khepetvā arahatte patiṭṭhāya khettapālaṃ āha ‘‘upāsaka, tava piṇḍapātabhojanena mayhaṃ rogo vūpasanto, kāyacittaṃ kallaṃ jātaṃ, tvampi imassa puññassa phalena vigatakāyacittadukkho bhavissasī’’ti vatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi.

ඒ භික්ෂුව 'දීර්ඝදර්ශී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම කිසියම් යහපතක් දැක ඇති' යයි සිතා, 'ස්වාමීනි, යහපතැ'යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දී, වැඳ, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මගධ කෙතට ගොස් එක්තරා කුඹුරු රකින්නෙකුගේ පැල්පත අසල පිණ්ඩපාතයේ වැඩ සිටියේය. ඒ කුඹුරු රකින්නා ද කකුළු යුෂ පිළියෙළ කොට බත් පිස 'මදක් විවේක ගෙන අනුභව කරමි'යි හිඳ සිටියදී තෙරුන් වහන්සේ දැක, පාත්‍රය ගෙන පැල්පතෙහි වඩා හිඳුවා කකුළු යුෂ සහිත බත් පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ බත් ස්වල්පයක් අනුභව කරනවාත් සමඟම කන් කැක්කුම සන්සිඳී ගියේය. හරියට පැන් කළ සියයකින් ස්නානය කළාක් මෙන් විය. උන්වහන්සේ සුදුසු ආහාරය හේතුවෙන් සිතේ සුවය ලබා, විදර්ශනා මනස මෙහෙයවා භෝජනය අවසන් වීමටත් පෙරම කෙලෙස් නසා අර්හත්වයට පත් වූ සේක. පසුව කුඹුරු රකින්නාට පවසනුයේ, 'උපාසකය, ඔබගේ පිණ්ඩපාත භෝජනය නිසා මාගේ රෝගය සන්සිඳුණි, කයත් සිතත් නීරෝගී විය. ඔබත් මේ පින් බලයෙන් කායික මානසික දුක් රහිත වන්නෙහිය' යි අනුමෝදනාව කොට වැඩම කළ සේක.

Khettapālo aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike maṇithambhe kanakavimāne sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍite veḷuriyamayagabbhe nibbatti, dvāre cassa yathūpacitakammasaṃsūcako muttāsikkāgato suvaṇṇakakkaṭako olambamāno aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno pubbe vuttanayena tattha gato taṃ disvā imāhi gāthāhi pucchi –

කුඹුරු රකින්නා පසු කලෙක කළුරිය කොට තාවතිංස භවනයෙහි දොළොස් යොදුන් උසැති, මිණි ටැඹින් යුත්, කූටාගාර හත්සියයකින් සැරසුණු, වෛදූර්යමය ගර්භයන් සහිත රන් විමනක උපන්නේය. එහි දොරටුවෙහි ඔහු රැස් කළ කර්මය පසක් කරමින් මුතු දැලක එල්ලෙන රන් කකුළුවකුගේ රූපයක් විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පෙර කී පරිදි එහි වැඩම කොට ඒ දේවපුත්‍රයා දැක මේ ගාථාවලින් විමසූ සේක -

910.

910.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

'මිණි ටැඹින් යුත් මේ විමන උස්ව පිහිටා ඇත, හාත්පසින් දොළොස් යොදුනකි. උදාර වූ කූටාගාර හත්සියයකි. වෛදූර්යමය ටැඹින් යුක්තය, මනා කොට අතුළ රන් බිමෙන් ශෝභමාන වෙයි.'

911.

911.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

ඔබ එහි වසමින් සුවඳවත් පානයන් පානය කරමින් දිව්‍ය භෝජන අනුභව කරන්නෙහිය. එහි මිහිරි හඬ නඟන දිව්‍යමය වීණාවෝ වැයෙති. මෙම විමනෙහි දිව්‍යමය රසයන්ගෙන් යුත් පස්කම් සැපයන් පවතී. රන්වන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍යාංගනාවෝ එහි නටති.

912.

912.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය පුත්‍රය, කිනම් පිනකින් ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේද? කිනම් පිනකින් මෙහි ඔබ සමෘද්ධිමත් වන්නේද? සිතට ප්‍රිය වූ යම්තාක් භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් පිනකින්ද?

913.

913.

‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය පුත්‍රය, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මිනිස් ලොව සිටියදී කිනම් පිනක් කළෙහිද? කිනම් පිනකින් මෙතරම් බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තෙකු වූයෙහිද? ඔබේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පිනකින්ද?

Sopissa byākāsi, taṃ dassetuṃ –

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ද මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්නේය. එය මෙසේ ප්‍රකාශ වේ -

914.

914.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ;

මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුක්තව, තමා කළ කිනම් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක්දැයි විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.

915.

915.

‘‘Satisamuppādakaro[Pg.227], dvāre kakkaṭako ṭhito;

Niṭṭhito jātarūpassa, sobhati dasapādako.

සිහිය ඇති කරවන්නා වූ, දොරටුව අසල පිහිටා ඇති, රනින් නිමවන ලද, පාද දහසයක් ඇති ඒ කකුළු රූපය ඉතා බබළයි.

916.

916.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

ඒ පින නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. ඒ පින නිසා මෙහි මට සියලු සම්පත් ලැබේ. මාගේ සිතට ප්‍රිය වූ යම්තාක් භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල ඒ පිනෙන්ම මට පහළ වේ.

917.

917.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීනී, මම මිනිස් ලොවදී කළා වූ ඒ පින ඔබ වහන්සේට පවසමි. ඒ පින නිසාම මම මෙතරම් බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තෙකු වීමි. මාගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.

910. Tattha uccanti accuggataṃ. Maṇithūṇanti padumarāgādimaṇimayathambhaṃ. Samantatoti catūsupi passesu. Rucakatthatāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ suvaṇṇaphalakehi atthatā.

910. එහි 'උච්චං' යනු ඉතා උසට නැඟුණු යන්නයි. 'මණිථූණං' යනු පද්මරාග ආදී මණි වර්ගවලින් නිම කරන ලද කුලුනු සහිත වූ යන්නයි. 'සමන්තතො' යනු සතර දිශාවන්ගෙන්ම යන්නයි. 'රුචකත්ථතා' යනු ඒ ඒ බිම්හි රන් පුවරුවලින් අතුරන ලද යන්නයි.

911. Pivasi khādasi cāti kālena kālaṃ upayujjamānaṃ gandhapānaṃ sudhābhojanañca sandhāya vadati. Pavadantīti pavajjanti. Dibbā rasā kāmaguṇettha pañcāti dibbā rasā anappakā pañca kāmaguṇā ettha etasmiṃ tava vimāne saṃvijjantīti attho. Suvaṇṇachannāti hemābharaṇavibhūsitā.

911. 'පිවසි ඛාදසි ච' යන්නෙන් වරින් වර පරිභෝජනය කරනු ලබන සුවඳ පාන වර්ග සහ දිව්‍ය භෝජන අදහස් වේ. 'පවදන්ති' යනු වයනු ලැබේ හෝ නාද වේ යන්නයි. 'දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච' යනු දිව්‍යමය රසයෙන් යුත් අප්‍රමාණ පස්කම් සැපයන් ඔබේ මෙම විමනෙහි පවතින බවයි. 'සුවණ්ණඡන්නා' යනු රන් ආභරණවලින් සැරසුණු යන්නයි.

915. Satisamuppādakaroti satuppādakaro, yena puññakammena ayaṃ dibbasampatti mayā laddhā, tattha satuppādassa kārako, ‘‘kakkaṭakarasadānena ayaṃ tayā sampatti laddhā’’ti evaṃ satuppādaṃ karontoti attho. Niṭṭhito jātarūpassāti jātarūpena siddho jātarūpamayo. Ekamekasmiṃ passe pañca pañca katvā dasa pādā etassāti dasapādako dvāre kakkaṭako ṭhito sobhati. So eva mama puññakammaṃ tādisānaṃ mahesīnaṃ vibhāveti, na ettha mayā vattabbaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

915. 'සතිසමුප්පාදකරො' යනු සිහිය උපදවන සුලු යන්නයි. යම් පුණ්‍ය කර්මයක් නිසා මට මෙම දිව්‍ය සම්පත් ලැබුණේ ද, එම කුසලය කෙරෙහි සිහිය උපදවන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. කකුළු රස සහිත දානයක් පූජා කිරීම නිසා මෙම දිව්‍ය පුත්‍රයා මෙම මහා සම්පත ලැබුවේය. 'නිට්ඨිතො ජාතරූපස්ස' යනු රනින් නිමවන ලද යන්නයි. දෙපසෙහි පාද පහ බැගින් පාද දහසයක් ඇති ඒ රන් කකුළු රූපය විමනෙහි දොරටුව අසල බබළයි. එම රන් කකුළුවා මා කළ කුසල කර්මය ඔබ වැනි උතුම් මහේශාක්‍යයන් වහන්සේලාට ප්‍රකට කර දක්වයි. තමාට අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැති බව මින් අදහස් වේ. එබැවින් 'තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො' යනාදිය පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස පෙර පරිදිම වේ.

Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

කකුළු රස දායක විමාන වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

5. Dvārapālakavimānavaṇṇanā

5. ද්වාරපාලක විමාන වර්ණනාව

Uccamidaṃ [Pg.228] maṇithūṇanti dvārapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako cattāri niccabhattāni saṅghassa deti. Tassa pana gehaṃ pariyante ṭhitaṃ corabhayena yebhuyyena pihitadvārameva hoti. Bhikkhū gantvā kadāci dvārassa pihitattā bhattaṃ aladdhāva paṭigacchanti. Upāsako bhariyaṃ āha ‘‘kiṃ, bhadde, ayyānaṃ sakkaccaṃ bhikkhā dīyatī’’ti? Sā āha ‘‘ekesu divasesu ayyā nāgamiṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Dvārassa pihitattā maññe’’ti. Taṃ sutvā upāsako saṃvegappatto hutvā ekaṃ purisaṃ dvārapālaṃ katvā ṭhapesi ‘‘tvaṃ ajjato paṭṭhāya dvāraṃ rakkhanto nisīda, yadā ca ayyā āgamissanti, tadā te pavesetvā paviṭṭhānaṃ nesaṃ pattapaṭiggahaṇaāsanapaññāpanādi sabbaṃ yuttapayuttaṃ jānāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tathā karonto bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā uppannasaddho kammaphalaṃ saddahitvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi, sakkaccaṃ bhikkhū upaṭṭhahi.

'උච්චමිදං මණිථූණං' යනු ද්වාරපාලක විමාන කතාවයි. එහි ආරම්භය මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල රජගහනුවර එක්තරා උපාසකයෙක් සඟ සතු කොට දිනපතා දන් සතරක් ලබා දුන්නේය. ඔහුගේ නිවස පිහිටි ස්ථානය අනුව සොරුන්ගේ බිය නිසා බොහෝ විට දොරවල් වසා තිබුණි. භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කළ ද දොරවල් වසා තිබීම නිසා ඇතැම් විට දානය නොලබාම ආපසු වැඩි සේක. එවිට උපාසකයා බිරිඳගෙන් විමසුවේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් දානය පිළිගන්වන්නේද යන්නයි. දොර වසා තිබීම නිසා උන්වහන්සේලා නොවැඩම කරන බව ඇය කීවාය. එය ඇසූ උපාසකයා සංවේගයට පත්ව එක් මිනිසෙකු දොරටු පාලකයෙකු ලෙස පත් කර මෙසේ කීවේය: 'ඔබ අද පටන් දොරටුව අසල සිට භික්ෂූන් වහන්සේලා වඩින විට ඔවුන් ඇතුළට කැඳවා, පාත්‍ර පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම ආදී සියලු කටයුතු මැනවින් සොයා බලන්න.' ඔහු ද එසේම කරමින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයෙන් ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන තිසරණ සහිත පන්සිල්හි පිහිටා භික්ෂූන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය.

Aparabhāge niccabhattadāyako upāsako kālaṃ katvā yāmesu nibbatti. Dvārapālo pana sakkaccaṃ bhikkhūnaṃ upaṭṭhahitvā parassa pariccāge veyyāvaccakaraṇena anumodanena ca tāvatiṃsesu uppajji. Tassa dvādasayojanikaṃ kanakavimānantiādi sabbaṃ kakkaṭakavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Pucchāvissajjanagāthā evamāgatā –

පසුව එම දානය දුන් උපාසකයා කළුරිය කර යාම දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නේය. දොරටු පාලකයා ද භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඇප උපස්ථාන කිරීමෙන් සහ අනුමෝදන් වීමෙන් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ දොළොස් යොදුන් රන් විමන ගැන සියලු විස්තර කකුළු විමාන වර්ණනාවෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. ප්‍රශ්න විමසන සහ පිළිතුරු දෙන ගාථාවන් මෙසේ පැමිණ ඇත -

918.

918.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

මාණික්‍ය කුලුනුවලින් හෙබි මෙම උස් වූ විමන හාත්පසින් දොළොස් යොදුනක් වෙයි. එහි වෛදූර්යමය කුලුනු සහිත, රන් පුවරුවලින් අතුරා ඇති මනරම් සත්සියයක් ප්‍රසාද (කූටාගාර) ශෝභමානව පවතී.

919.

919.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

ඔබ එහි වසමින් සුවඳවත් පානයන් පානය කරමින් දිව්‍ය භෝජන අනුභව කරන්නෙහිය. එහි මිහිරි හඬ නඟන දිව්‍යමය වීණාවෝ වැයෙති. මෙම විමනෙහි දිව්‍යමය රසයන්ගෙන් යුත් පස්කම් සැපයන් පවතී. රන්වන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍යාංගනාවෝ එහි නටති.

920. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

920. මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය පුත්‍රය, කිනම් පිනකින් ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේද? (පෙ) ඔබේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ කිනම් පිනකින්ද?

922. ‘‘So [Pg.229] devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

922. මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුක්තව (පෙ) තමා කළ කිනම් කර්මයක ප්‍රතිඵලයක්දැයි මෙසේ පැවසීය.

923.

923.

‘‘Dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyu, vācābhigītaṃ manasā pavattitaṃ;

Ettāvatā ṭhassati puññakammo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto.

මාගේ දිව්‍යමය ආයුෂය වසර දහසකි. වචනයෙන් හා සිතින් කළ ඒ පුණ්‍යකර්මයේ බලයෙන් මම දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නෙමි. දිව්‍යමය වූ පස්කම් සැපයන්ගෙන් යුක්තව, ඉඳුරන් පිනවමින් මම මෙහි වාසය කරමි.

924.

924.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ඒ පින නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. (පෙ) මාගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.

923. Tattha dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyūti yasmiṃ devanikāye sayaṃ uppanno, tesaṃ tāvatiṃsadevānaṃ āyuppamāṇameva vadati. Tesañhi manussānaṃ gaṇanāya vassasataṃ eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsarattiko māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena sahassasaṃvaccharāni āyu, taṃ manussānaṃ gaṇanāya tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassāni honti. Vācābhigītanti vācāya abhigītaṃ, ‘‘āgacchantu ayyā, idaṃ āsanaṃ paññattaṃ, idha nisīdathā’’tiādinā, ‘‘kiṃ ayyānaṃ sarīrassa ārogyaṃ, kiṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsuka’’ntiādinā paṭisanthāravasena ca vācāya kathitamattaṃ. Manasā pavattitanti ‘‘ime ayyā pesalā brahmacārino dhammacārino’’tiādinā cittena pavattitaṃ pasādamattaṃ, na pana mama santakaṃ kiñci pariccattaṃ atthīti dasseti. Ettāvatāti ettakena evaṃ kathanamattena pasādamattenapi. Ṭhassati puññakammoti katapuñño nāma hutvā devaloke ṭhassati ciraṃ pavattissati, tiṭṭhanto ca dibbehi kāmehi samaṅgībhūto tasmiṃ devanikāye devānaṃ valañjaniyāmeneva dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūto samannāgato hutvā indriyāni paricārento viharatīti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

923. එහි ‘dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyū’ යන්නෙන් ‘තමා උපන් ඒ තාවතිංස දිව්‍ය නිකායෙහි දිව්‍යමය වූ වර්ෂ දහසක් ආයුෂ ඇති’ බව ප්‍රකාශ කෙරේ. ඒ තාවතිංස දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයම මෙයින් කියැවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම මිනිසුන්ගේ ගණනය කිරීම් අනුව වසර සියයක් යනු ඒ තාවතිංස දෙවියන්ගේ එක දහවලක් හා රාත්‍රියකි (එක් දවසකි). එම දින තිහකින් එක් මාසයක් වේ. එවැනි මාස දොළසකින් වසරක් වේ. එවැනි වසර දහසක් යනු ඒ දෙවියන්ගේ ආයු කාලයයි. එය මිනිස් ගණනින් වසර තුන් කෝටි හැට ලක්ෂයක් වේ. ‘vācābhigītanti’ යනු ‘ආර්යයන් වහන්සේලා වැඩම කරත්වා, මේ අසුන පනවන ලදී, මෙහි වැඩ සිටින සේක්වා’ යනාදී වශයෙනුත්, ‘ආර්යයන් වහන්සේලාට ශාරීරික සුවදුක් කෙසේද? වාසස්ථාන පහසුද?’ යනාදී වශයෙනුත් පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් වචනයෙන් පමණක් කරන ලද ආරාධනා ආදියයි. ‘manasā pavattitanti’ යනු ‘මේ ආර්යයන් වහන්සේලා සිල්වත්ය, බ්‍රහ්මචාරීය, ධර්මචාරීය’ යනාදී වශයෙන් සිතෙහි ඇති කරගත් පැහැදීම පමණක් බවත්, තමා සතු කිසිවක් පරිත්‍යාග කිරීමක් සිදු නොවූ බවත් මෙයින් පෙන්වා දෙයි. ‘ettāvatā’ යනු මෙපමණකින්, එනම් වචනයෙන් පැවසීමෙන් හා සිතෙහි වූ පැහැදීමෙන් පමණක් යන්නයි. ‘ṭhassati puññakammoti’ යනු පිනක් කළ අයෙකු වී දෙව්ලොව බොහෝ කාලයක් වසනු ඇත, පවතිනු ඇත යන්නයි. එහි වසන කල්හි දිව්‍යමය වූ පංච කාම ගුණයන්ගෙන් සමන්විතව, ඉන්ද්‍රියයන් පිනවමින් වාසය කරයි යනු අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Dvārapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්වාරපාලක විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Paṭhamakaraṇīyavimānavaṇṇanā

6. පළමු කරණීය විමාන වර්ණනාව

Uccamidaṃ [Pg.230] maṇithūṇanti karaṇīyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko upāsako nhānopakaraṇāni gahetvā aciravatiṃ gantvā nhatvā āgacchanto bhagavantaṃ sāvatthiṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘bhante kena nimantitā’’ti. Bhagavā tuṇhī ahosi. So kenaci animantitabhāvaṃ ñatvā āha ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā bhattaṃ anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. So bhagavantaṃ attano gehaṃ netvā buddhārahaṃ āsanaṃ paññāpetvā tattha bhagavantaṃ nisīdāpetvā paṇītena annapānena santappesi. Bhagavā katabhattakicco tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

‘Uccamidaṃ maṇithūṇa’ යන මෙය කරණීය විමාන කතාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙබඳුද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල සැවැත් නුවර වැසි එක් උපාසකයෙක් ස්නානය සඳහා අවශ්‍ය දෑ රැගෙන අචිරවතී නදියට ගොස් ස්නානය කර එන අතරතුර, පිණ්ඩපාතය සඳහා සැවැත් නුවරට වඩින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ මෙසේ කීය: “ස්වාමීනි, කවරෙකු විසින් හෝ ආරාධනා කරන ලද්දේද?” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිහඬව සිටි සේක. උන්වහන්සේට කිසිවෙකු විසින් ආරාධනා නොකළ බව දැනගත් උපාසකයා, “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට අනුකම්පා පිණිස මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා” යි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිහඬව එය ඉවසා වදාළ සේක. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමාගේ නිවසට වැඩම කරවා, බුදුන් වහන්සේට සුදුසු අසුනක් පනවා එහි වැඩහිඳුවා ප්‍රණීත ආහාර පානයෙන් සන්තර්පණය කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු ඔහුට අනුමෝදනාව පවත්වා වැඩම කළ සේක. ඉතිරි විස්තරය පෙර විමානයට සමානය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී.

926. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe… nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

926. “මෙම මාණික්‍යමය ටැඹින් යුතු උස් වූ විමානය... (පෙ)... රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍ය අප්සරාවෝ නටති.”

928. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

928. “ඔබගේ වර්ණය මෙබඳු වීමට හේතුව කුමක්ද?... (පෙ)... ඔබගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

930. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

930. “ප්‍රීතිමත් වූ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා... (පෙ)... කවර නම් කර්මයක මෙබඳු විපාකයක්ද?”

931.

931.

‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā;

Sammaggatesu buddhesu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

“තමාගේ හිත සුව දන්නා නුවණැත්තා විසින් පින් කළ යුතුය. සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි දුන් දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ.”

931.

931.

‘‘Atthāya vata me buddho, araññā gāmamāgato;

Kattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ.

“බුදු රජාණන් වහන්සේ මාගේ යහපත පිණිසම ආරණ්‍යයෙන් (ජේතවනයෙන්) ගමට වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවීමෙන් මම තාවතිංස දෙව්ලොවට පැමිණියෙමි.”

933. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

933. “ඒ පිනෙන් මාගේ වර්ණය මෙබඳු විය... (පෙ)... මාගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

931. Tattha paṇḍitenāti sappaññena. Vijānatāti attano hitāhitaṃ jānantena. Sammaggatesūti sammāpaṭipannesu, buddhesūti sammāsambuddhesu.

931. එහි ‘paṇḍitena’ යනු ප්‍රඥාවන්තයා විසිනි. ‘vijānatā’ යනු තමාගේ යහපත හා අයහපත දන්නා තැනැත්තා විසිනි. ‘sammaggatesū’ යනු මනා කොට පිළිපන් අය කෙරෙහි යන්නයි. ‘buddhesū’ යනු සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි යන්නයි.

932. Atthāyāti [Pg.231] hitāya, vuḍḍhiyā vā. Araññāti vihārato, jetavanaṃ sandhāya vadati. Tāvatiṃsūpagoti tāvatiṃsadevakāyaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ vā uppajjanavasena upagato. Sesaṃ vuttanayameva.

932. ‘atthāyā’ යනු හිතසුව පිණිසයි, නැතහොත් අභිවෘද්ධිය පිණිසයි. ‘araññā’ යනු ආරාමයෙන්, එනම් ජේතවනාරාමය අරමුණු කර පවසයි. ‘tāvatiṃsūpago’ යනු උප්පත්තිය අනුව තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකයට පැමිණි තැනැත්තා යන්නයි. ඉතිරි කොටස පවසන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Karaṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

කරණීය විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā

7. දෙවන කරණීය විමාන වර්ණනාව

Sattamavimānaṃ chaṭṭhavimānasadisaṃ. Kevalaṃ tattha upāsakena bhagavato āhāro dinno, idha aññatarassa therassa. Esaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –

සත්වැනි විමානය සවැනි විමානයට සමානය. වෙනසකට ඇත්තේ, එහි උපාසකයා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දානය පිරිනැමූ අතර මෙහි එක්තරා තෙරනමකට පූජා කරන ලදී. ඉතිරි විස්තර කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම වේ. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී.

935.

935.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“මෙම මාණික්‍යමය ටැඹින් යුතු විමානය වටපිටාවෙන් යොදුන් දොළසක් වේ. සත්සියයක් වූ උස් වූ කූටාගාරයන් (සිකර) වෙයි. ඒවා වෛදූර්යමය ටැඹින් යුතු, රන් පියලිවලින් වැසුණු මනා වූ ශෝභාවක් ඇත්තේය.”

936.

936.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“ඔබ එහි වසන්නෙහිය, දිව්‍යමය පානයන් බොන්නෙහිය, අනුභව කරන්නෙහිය, මියුරු හඬ දෙන දිව්‍යමය වීණාවෝ වයති. දිව්‍යමය රසයන් හා පංච කාම ගුණයන් මෙහි ඇත්තේය. රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍ය අප්සරාවෝ නටති.”

937. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti.

937. “ඔබගේ වර්ණය මෙබඳු වීමට හේතුව කුමක්ද?... (පෙ)... ඔබගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

938.

938.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“ප්‍රීතිමත් වූ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා... (පෙ)... කවර නම් කර්මයක මෙබඳු විපාකයක්ද?”

940.

940.

‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā;

Sammaggatesu bhikkhūsu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

“තමාගේ හිත සුව දන්නා නුවණැත්තා විසින් පින් කළ යුතුය. මනා කොට පිළිපන් භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි දුන් දානය මහත්ඵල මහානිසංස වේ.”

941.

941.

‘‘Atthāya [Pg.232] vata me bhikkhu, araññā gāmamāgato;

Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ.

“ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මාගේ යහපත පිණිසම ආරණ්‍යයෙන් ගමට වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවීමෙන් මම තාවතිංස දෙව්ලොවට පැමිණියෙමි.”

942. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

942. “ඒ පිනෙන් මාගේ වර්ණය මෙබඳු විය... (පෙ)... මාගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන කරණීය විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Paṭhamasūcivimānavaṇṇanā

8. පළමු සූචි (ඉඳිකටු) විමාන වර්ණනාව

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena āyasmato sāriputtassa cīvarakammaṃ kātabbaṃ hoti, attho ca hoti sūciyā. So rājagahe piṇḍāya caranto kammārassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā kammāro āha ‘‘kena, bhante, attho’’ti? ‘‘Cīvarakammaṃ kātabbaṃ atthi, sūciyā attho’’ti. Kammāro pasannamānaso katapariyositā dve sūciyo datvā ‘‘punapi, bhante, sūciyā atthe sati mama ācikkheyyāthā’’ti vatvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Thero tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Atha āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devaputtaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’ යන මෙය සූචි විමාන කතාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරණුවන්ට සිවුරු මැසීමේ කටයුත්තක් තිබූ බැවින් ඉඳිකටුවක අවශ්‍යතාවක් විය. උන්වහන්සේ රජගහ නුවර පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින අතරතුර එක් කම්මල්කරුවෙකුගේ නිවස ඉදිරිපිට වැඩසිටි සේක. ඔහු තෙරුන් වහන්සේ දැක “ස්වාමීනි, කුමකට අවශ්‍යතාවක් ඇද්ද?” යි ඇසීය. “සිවුරු මැසීමේ කටයුත්තක් ඇත, ඉඳිකටුවක් අවශ්‍යය” යි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. කම්මල්කරු පැහැදුණු සිතින් යුතුව සාදා නිම කරන ලද ඉඳිකටු දෙකක් පූජා කර, “ස්වාමීනි, නැවතත් ඉඳිකටුවක අවශ්‍යතාවක් ඇති වුවහොත් මට පවසන සේක්වා” යි කියා පසඟ පිහිටුවා වැන්දේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට අනුමෝදනා කර වැඩම කළ සේක. ඔහු පසුව කළුරිය කර තාවතිංස දෙව්ලොව උපන්නේය. එවිට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩින අතරතුර ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගෙන් මේ ගාථාවලින් විමසූහ.

944.

944.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මෙම මාණික්‍යමය ටැඹින් යුතු විමානය... (පෙ)... ඔබගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

948. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

948. “ප්‍රීතිමත් වූ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා... (පෙ)... කවර නම් කර්මයක මෙබඳු විපාකයක්ද?”

949.

949.

‘‘Yaṃ dadāti na taṃ hoti, yañceva dajjā tañceva seyyo;

Sūci dinnā sūcimeva seyyo.

“යම් දානයක් දෙන්නේ නම් එය එලෙසම නොවේ (එය බොහෝ ගුණයක් වී විපාක දෙයි). යම් දෙයක් දීමම උතුම් වේ. මම ඉඳිකටුවක් දුන්නෙමි, ඒ ඉඳිකටු පූජාව මට උතුම් විය (මහත් විපාක ගෙන දුන්නේය).”

950.

950.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ඒ පිනෙන් මාගේ වර්ණය මෙබඳු විය... (පෙ)... මාගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

949. Tattha [Pg.233] yaṃ dadātīti yādisaṃ deyyadhammaṃ dadāti. Na taṃ hotīti tassa tādisameva phalaṃ na hoti. Atha kho khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca tato vipulataraṃ uḷāratarameva phalaṃ hoti. Tasmā yañceva dajjā tañceva seyyoti yaṃkiñcideva vijjamānaṃ dajjā dadeyya, tañceva tadeva seyyo, yassa kassaci anavajjassa deyyadhammassa dānameva seyyo, kasmā? Mayā hi sūci dinnā sūcimeva seyyo, sūcidānameva mayhaṃ seyyaṃ jātaṃ, yato ayamīdisī sampatti laddhāti adhippāyo.

949. එහි 'yaṃ dadāti' යනු යම්බඳු වූ දීමනා වස්තුවක් (දෙයධර්මයක්) පූජා කරයිද යන්නයි. 'na taṃ hoti' යනු එම පූජා කළ වස්තුවට සමාන වූම ඵලයක් පමණක් නොලැබෙන බවයි. එහෙත් දක්ෂිණාර්භයන්ගේ (ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ගේ) සම්පත්තිය නිසාත්, සිතේ ඇති කරගත් චේතනාවේ සම්පත්තිය නිසාත්, ඒ පූජා කළ වස්තුවට වඩා ඉතා මහත් වූ ද, උසස් වූ ද විපාකයක් ලැබේ. එබැවින් 'yañceva dajjā tañceva seyyo' යනු තමන් සතුව පවතින යම් වස්තුවක් පූජා කරයිද, ඒ පූජා කිරීමම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. යම්කිසි දොසක් රහිත වූ දෙයධර්මයක් දීමම උතුම් වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? මා විසින් එක් සූචියක් (ඉඳිකටුවක්) පූජා කරන ලදුව, එම සූචි දානයම මට ශ්‍රේෂ්ඨ විය. එම සූචි දානය හේතුවෙන් මට මෙබඳු වූ (දිව්‍ය) සම්පත්තියක් ලැබුණේය යන්න මෙහි අදහසයි.

Sūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සූචි විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. Dutiyasūcivimānavaṇṇanā

9. දෙවන සූචි විමාන වර්ණනාවයි.

Uccamidaṃ maṇithūṇanti dutiyasūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī eko tunnakārako vihārapekkhako hutvā veḷuvanaṃ gato. Tattha aññataraṃ bhikkhuṃ veḷuvane katasūciyā cīvaraṃ sibbantaṃ disvā sūcigharena saddhiṃ sūciyo adāsi. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva.

‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’ යනු දෙවන සූචි විමාන කතාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල රජගහ නුවර වාසය කළ එක්තරා මැහුම්කරුවෙක් විහාරය නැරඹීමේ අදහසින් වේළුවනයට ගියේය. එහිදී තමන් විසින්ම සාදන ලද ඉඳිකටුවකින් සිවුරු මහමින් සිටි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දැක, ඉඳිකටු කොපුවක් ද සහිතව ඉඳිකටු කිහිපයක් පූජා කළේය. සෙසු සියල්ල පෙර සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

952.

952.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

"මණිමය ටැඹින් යුත් මේ විමානය ඉතා උසස්ය... ඔබගේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි" යනාදී වශයෙන් (මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ) විමසූ සේක.

956.

956.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"සතුටු වූ ඒ දේවපුත්‍රයා... මේ ඵලය කවර කර්මයක විපාකයක්ද (යන්න පවසයි)."

957.

957.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, purimajātiyā manussaloke.

"මම පෙර ජාතියෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මිනිසෙකුව උපන් කාලයේදී,"

958.

958.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ sūciṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

"රාගාදී කෙලෙස් රහිත වූ, ඉතා ප්‍රසන්න වූ, නොකැලඹුණු සිත් ඇති භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දුටුවෙමි. මම පහන් වූ සිතින් යුතුව මගේම දෑතින් උන්වහන්සේට සූචියක් (ඉඳිකටුවක්) පූජා කළෙමි."

959.

959.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"එම පිනෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් (සිරුරු පැහැයක්) ලැබුණි... මගේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි."

Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ඒ සියල්ල යට කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Dutiyasūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන සූචි විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. Paṭhamanāgavimānavaṇṇanā

10. ප්‍රථම නාග විමාන වර්ණනාවයි.

Susukkakhandhaṃ [Pg.234] abhiruyha nāganti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tattha addasa aññataraṃ devaputtaṃ sabbasetaṃ mahantaṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatā dibbānubhāvena ākāsena gacchantaṃ, sabbā disā cando viya sūriyo viya ca obhāsayamānaṃ. Disvā yena so devaputto tenupasaṅkami. Atha so devaputto tato oruyha āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha thero –

‘Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ’ යනු නාග විමාන වෘත්තාන්තයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ පෙර සඳහන් කළ පරිදි දෙව්ලොව චාරිකාවේ වඩිමින් තව්තිසා භවනයට පැමිණි සේක. එහිදී මුළුමනින්ම සුදු පැහැති විශාල දිව්‍ය හස්තියෙකු පිට නැගී, මහත් පිරිවරක් සමග මහත් දිව්‍ය අනුභාවයෙන් අහසින් යන, සඳ මෙන් ද හිරු මෙන් ද සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නා වූ එක්තරා දේවපුත්‍රයෙකු දුටු සේක. දැක එම දේවපුත්‍රයා සිටි තැනට වැඩම කළ සේක. එවිට ඒ දේවපුත්‍රයා ඒ හස්තියාගෙන් බැස ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේට වැඳ දොහොත් මුදුන් දී සිටගත්තේය. එකල තෙරුන් වහන්සේ -

961.

961.

‘‘Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ, akācinaṃ dantiṃ baliṃ mahājavaṃ;

Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.

"දේවපුත්‍රය, ඉතා සුදු පැහැති ස්කන්ධයක් (ගෙල හා පිට ප්‍රදේශය) ඇති, කැළැල් රහිත වූ, දළ සහිත වූ, මහත් බලවත් වූ, ඉතා වේගවත් වූ, මැනවින් සැරසූ මේ උතුම් හස්ති රාජයා පිට නැගී ඔබ අහස් තලයෙහි මෙහි පැමිණියෙහිය."

962.

962.

‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā;

Padumesu ca tūriyagaṇā pavajjare, imā ca naccanti manoharāyo.

"ඔබගේ ඒ හස්තියාගේ දළ දෙකෙහි පිරිසිදු දිය ඇති, මැනවින් පිපුණු පියුම් ඇති පොකුණු මවන ලද්දේය. ඒ පියුම් තුළින් දිව්‍ය තූර්ය නාදයන් නික්මෙයි. මනහර වූ මේ දිව්‍ය අප්සරාවෝ නටති, ගයති."

963.

963.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"මහත් අනුභාව ඇති ඔබ දිව්‍ය සෘද්ධියට පත්ව සිටින්නෙහිය. මනුෂ්‍යයකුව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහිද? කුමන හේතුවකින් මෙබඳු බැබළෙන අනුභාවයක් ලැබුණේද? ඔබගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නේ කිනම් හේතුවකින්ද?"

Tassa sampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.

මෙසේ දේවපුත්‍රයාගේ සම්පත්තිය වර්ණනා කරමින් ඔහු කළ කුසල් කර්මය ගැන (තෙරුන් වහන්සේ) විමසූ සේක.

961. Tattha susukkakhandhanti suṭṭhu setakhandhaṃ. Kiñcāpi tassa nāgassa cattāro pādā, vatthikosaṃ, mukhappadeso, ubho kaṇṇā, vāladhīti ettakaṃ muñcitvā sabbo kāyo setova, khandhappadesassa pana sātisayaṃ dhavalataratāya vuttaṃ ‘‘susukkakhandha’’nti. Nāganti dibbaṃ hatthināgaṃ. Akācinanti niddosaṃ[Pg.235], sabalalavaṅkatilakādichavidosavirahitanti attho. ‘‘Ājānīya’’ntipi pāḷi, ājānīyalakkhaṇūpetanti attho. Dantinti vipularuciradantavantaṃ. Balinti balavantaṃ mahābalaṃ. Mahājavanti atijavaṃ sīghagāmiṃ. Puna abhiruyhāti ettha anunāsikalopo daṭṭhabbo, abhiruyhaṃ ārohanīyanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva.

961. එහි 'susukkakhandhaṃ' යනු ඉතා සුදු පැහැති ස්කන්ධයක් (ගෙල හා පිට ප්‍රදේශය) ඇති බවයි. එම හස්තියාගේ පාද සතර, ලිංගේන්ද්‍රිය කොපුව, මුහුණ, කන් දෙක සහ වල්ගය යන මේ ප්‍රදේශ හැර මුළු සිරුරම සුදු වුවද, ස්කන්ධ පෙදෙසෙහි අතිශය ධවල භාවය (සුදු පැහැය) නිසා 'susukkakhandha' යැයි කියන ලදි. 'nāgaṃ' යනු දිව්‍යමය හස්ති රාජයායි. 'akācinaṃ' යනු නිදොස් වූ, එනම් සමෙහි ලප කැලැල් හෝ වර්ණ දෝෂ රහිත වූ යන්නයි. 'ājānīya' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ආජානීය ලක්ෂණවලින් යුක්ත බවයි. 'dantiṃ' යනු විශාල වූ රමණීය දළ යුගලක් ඇති බවයි. 'baliṃ' යනු මහත් බල ඇති බවයි. 'mahājavaṃ' යනු ඉතා වේගවත් ගමන් ඇති බවයි. 'abhiruyha' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පිට නැගීමට සුදුසු වූ යන්නයි. සෙසු සියල්ල පෙර කියන ලද පරිදිම වේ.

Evaṃ pana therena puṭṭho devaputto attanā katakammaṃ kathento –

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව ඒ දේවපුත්‍රයා තමන් කළ කුසල් කර්මය පවසමින් -

965.

965.

‘‘Aṭṭheva muttapupphāni, kassapassa mahesino;

Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

"මම පෙර ආත්මයක පහන් වූ සිතින්, මගේම දෑතින්, මහා ඉසිවර වූ කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපයෙහි මල් අටක් පූජා කළෙමි."

966.

966.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – imāhi gāthāhi byākāsi;

"එම පිනෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි... මගේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි" යනුවෙන් මේ ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය.

Tassattho – ahaṃ pubbe kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe vaṇṭato muccitvā gacchamūle patitāni aṭṭha muttapupphāni labhitvā tāni gahetvā pūjanavasena pasannacitto hutvā abhiropesiṃ pūjesiṃ.

එහි අර්ථය නම් - මම පෙර කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යොදුනක් උසැති ස්වර්ණමය චෛත්‍ය රාජයාණන් වහන්සේ අසලදී, නටුවෙන් ගිලිහී ගසක් මුල වැටී තිබුණු මල් අටක් සොයාගෙන, ඒවා ගෙන පූජා කිරීමේ අදහසින් පහන් වූ සිතින් යුතුව පූජා කළෙමි යන්නයි.

Atīte kira kassapasammāsambuddhe parinibbute yojanike kanakathūpe ca kārite saparivāro kikī kāsirājā ca nāgarā ca negamā ca jānapadā ca divase divase pupphapūjaṃ karonti. Tesu tathā karontesu pupphāni mahagghāni dullabhāni ca ahesuṃ. Atheko upāsako mālākāravīthiyaṃ vicaritvā ekamekena kahāpaṇena ekamekampi pupphaṃ alabhanto aṭṭha kahāpaṇāni gahetvā pupphārāmaṃ gantvā mālākāraṃ āha ‘‘imehi aṭṭhahi kahāpaṇehi aṭṭha pupphāni dehī’’ti. ‘‘Natthayyo pupphāni, sammadeva upadhāretvā ocinitvā dinnānī’’ti. ‘‘Ahaṃ oloketvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, ārāmaṃ pavisitvā gavesāhī’’ti. So pavisitvā gavesanto patitāni aṭṭha pupphāni labhitvā mālākāraṃ āha ‘‘gaṇha, tāta, kahāpaṇānī’’ti. ‘‘Tava puññena laddhāni, nāhaṃ kahāpaṇāni gaṇhāmī’’ti āha. Itaro ‘‘nāhaṃ mudhā pupphāni gahetvā bhagavato pūjaṃ karissāmī’’ti kahāpaṇāni tassa purato ṭhapetvā pupphāni gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ [Pg.236] gantvā pasannacitto pūjaṃ akāsi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā punapi devaloke, punapi devaloketi evaṃ aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto tasseva kammassa vipākāvasesena imasmimpi buddhuppāde tāvatiṃsesuyeva uppajji. Taṃ sandhāya heṭṭhā vuttaṃ ‘‘tattha addasa aññataraṃ devaputta’’ntiādi.

පුරාවෘත්තය මෙසේය: අතීතයෙහි කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු, යොදුනක් උසැති රන් චෛත්‍යයක් කරවන ලදි. පිරිවර සහිත කිකී කාසි රජු ද, නුවරවැසියෝ ද, ජනපදවැසියෝ ද දිනපතා මල් පූජා කළහ. ඔවුන් එසේ පූජා කරන කල්හි මල් ඉතා මිල අධික වූ අතර සොයාගැනීම ද දුෂ්කර විය. එවිට එක්තරා උපාසකයෙක් මල් වෙළඳ වීදියේ ඇවිද එක කහවණුවකට එක මලක්වත් ලබාගත නොහැකිව, කහවණු අටක් රැගෙන මල් උයනට ගොස් මල්කරුගෙන් මල් අටක් ඉල්ලීය. මල්කරු පැවසුවේ සියලු මල් නෙළා අවසන් වී ඇති බැවින් මල් නැති බවයි. එවිට උපාසකයා තමාම සොයා බලන බව කී විට මල්කරු ඔහුට උයනට ඇතුළු වීමට ඉඩ දුන්නේය. ඔහු ඇතුළු වී සොයද්දී ගිලිහී වැටී තිබුණු මල් අටක් හමු විය. ඔහු මල්කරුට කහවණු අට දීමට තැත් කළ ද, මල්කරු පැවසුවේ උපාසකයාගේ පිනෙන් මේ මල් හමු වූ බැවින් තමා මුදල් නොගන්නා බවයි. එහෙත් උපාසකයා නොමිලේ ගත් මල් පූජා කිරීමට අකමැතිව මුදල් මල්කරු ඉදිරියේ තබා මල් රැගෙන ගොස් පහන් සිතින් චෛත්‍ය මළුවෙහි පූජා කළේය. ඔහු මියගොස් තව්තිසා දෙව්ලොව උපත ලබා, නැවත නැවතත් දෙව්ලොවම උපදිමින්, එම පිනේ ඉතිරි විපාකයෙන් අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ද තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නේය. ඒ අරභයා යට කියන ලද "එහි එක්තරා දේවපුත්‍රයෙකු දුටුවේය" යනාදිය පවසන ලදි.

Taṃ panetaṃ pavattiṃ āyasmā mahāmoggallāno manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට එම පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිත්ත කොට ගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව මහජනයාට වැඩදායක විය.

Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

නාග විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. Dutiyanāgavimānavaṇṇanā

11. දෙවන නාග විමාන වර්ණනාව

Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyhāti dutiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro upāsako saddho pasanno pañcasu sīlesu patiṭṭhito uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādiyitvā purebhattaṃ attano vibhavānurūpaṃ bhikkhūnaṃ dānāni datvā sayaṃ bhuñjitvā suddhavatthanivattho suddhuttarāsaṅgo pacchābhattaṃ yebhuyyena aṭṭha pānāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa niyyādetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti. Evaṃ so sakkaccaṃ dānamayaṃ sīlamayañca bahuṃ sucaritaṃ upacinitvā ito cuto tāvatiṃsesu uppajji. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbo hatthināgo pāturahosi. So taṃ abhiruyha mahantena parivārena mahantena dibbānubhāvena kālena kālaṃ uyyānakīḷaṃ gacchati.

‘මහන්තං නාගං අභිරුය්හ’ යන මෙම වස්තුව දෙවන නාග විමාන වත්ථුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල රජගහ නුවර එක්තරා උපාසකයෙක් ශ්‍රද්ධාවන්තව, ප්‍රසන්නව, පංච සීලයෙහි පිහිටා, උපෝසථ දිනයන්හි උපෝසථ සීලය සමාදන්ව, පෙරබත් වේලෙහි තමාගේ වත්කම් අනුව භික්ෂූන් වහන්සේලාට දන් දී, තමා ද අනුභව කොට, පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ, පිරිසිදු උතුරු සළුවක් පොරවාගෙන, පස්වරු කාලයෙහි බොහෝ සෙයින් අෂ්ට විධ පානයන් පිළියෙළ කරවාගෙන වෙහෙරට ගොස් භික්ෂු සංඝයාට පූජා කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ ධර්මය ශ්‍රවණය කරයි. මෙසේ ඔහු ගෞරවයෙන් යුතුව දානමය හා සීලමය වූ බොහෝ සුචරිතයන් රැස් කොට මෙයින් චුතව තාවතිංස භවයෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් මුළුමනින්ම සුදු පැහැති මහා දිව්‍ය හස්තිරාජයෙක් පහළ විය. ඔහු එම හස්තියා පිට නැගී මහා පිරිවරින් හා මහත් වූ දිව්‍ය අනුභාවයෙන් කලින් කලට උද්‍යාන ක්‍රීඩා පිණිස යයි.

Athekadivasaṃ kataññutāya codiyamāno aḍḍharattisamaye taṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahatā parivārena ‘‘bhagavantaṃ vandissāmī’’ti devalokato āgantvā kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā hatthikkhandhato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.237]. Taṃ bhagavato samīpe ṭhito āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –

ඉක්බිති එක් දිනෙක කළගුණ සැලකීමේ අදහසින් පෙළඹී, මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි එම දිව්‍ය හස්තියා පිට නැගී මහත් පිරිවරක් සමඟින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඳින්නෙමි’ යි දිව්‍ය ලෝකයෙන් පැමිණ මුළු වේළුවනයම ඒකාලෝක කරමින් හස්තියාගේ පිටින් බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ, දොහොත් මුදුන් දී එකත්පසෙක සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි සිටි ආයුෂ්මත් වංගීස ස්වාමීන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවසරය ඇතිව මෙම ගාථාවලින් ඔහුගෙන් විමසූහ.

968.

968.

‘‘Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha, sabbasetaṃ gajuttamaṃ;

Vanā vanaṃ anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhato;

Obhāsento disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“සර්ව ශ්වේත වූ උතුම් ඇත් රජකු පිට නැගී, ස්ත්‍රී සමූහයා පිරිවරාගෙන, සියලු දිශාවන් ඕසධී තාරකාව මෙන් බබුළුවමින් වනයෙන් වනයට සැරිසරන්නෙහිය.”

969.

969.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“කවර (පිනකින්) ඔබට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණේ ද? ... ඔබේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.”

Tatthā pucchito sopi tassa gāthāhi eva byākāsi.

මෙසේ ප්‍රශ්න කරන ලදුව ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ද ඔහුට ගාථාවලින් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.

971.

971.

‘‘So devaputto attamano, vaṅgīseneva pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“වංගීස ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිත් ඇත්තේ, තමා විමසන ලද ප්‍රශ්නයට, එනම් කවර කර්මයක ඵලයක් දැයි මෙසේ පැහැදිලි කළේය.”

972.

972.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, upāsako cakkhumato ahosiṃ;

Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.

“මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මිනිසකුව ඉපිද සිටියදී, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපාසකයෙක් වීමි. සතුන් මැරීමෙන් වැළකුණෙමි, ලෝකයෙහි නුදුන් දේ ගැනීමෙන් දුරු වීමි.”

973.

973.

‘‘Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca tuṭṭho ahosiṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“මම මද්‍යපානයෙන් තොර වූවෙමි, බොරු කතා නොකළෙමි, තමාගේ බිරිඳගෙන් පමණක් සතුටු වූවෙමි. පහන් වූ සිතින් යුතුව ගෞරවයෙන් යුක්තව බොහෝ වූ ආහාර පාන දානයක් ලෙස දුන්නෙමි.”

974.

974.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“එම හේතුවෙන් මට මෙබඳු වර්ණයක් ලැබුණි... මගේ සිරුරු ප්‍රභාව සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.”

Tattha apubbaṃ natthi, sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

එහි අමුතු දෙයක් නැත, ඉතිරි කොටස කලින් සඳහන් කළ ආකාරයටමය.

Dutiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන නාග විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

12. Tatiyanāgavimānavaṇṇanā

12. තෙවන නාග විමාන වර්ණනාව

Ko [Pg.238] nu dibbena yānenāti tatiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena tayo khīṇāsavattherā gāmakāvāse vassaṃ upagacchiṃsu. Te vutthavassā pavāretvā ‘‘bhagavantaṃ vandissāmā’’ti rājagahaṃ uddissa gacchantā antarāmagge sāyaṃ aññatarasmiṃ gāmake micchādiṭṭhikabrāhmaṇassa ucchukhettasamīpaṃ gantvā ucchupālaṃ pucchiṃsu ‘‘āvuso, sakkā ajja rājagahaṃ pāpuṇitu’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, ito aḍḍhayojane rājagahaṃ, idheva vasitvā sve gacchathā’’ti āha. ‘‘Atthettha koci vasanayoggo āvāso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ahaṃ pana vo vasanaṭṭhānaṃ jānissāmī’’ti. Therā adhivāsesuṃ.

‘කෝ නු දිබ්බේන යානේන’ යන මෙය තෙවන නාග විමාන වත්ථුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කලන්දක නිවාප නම් වූ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල රහතන් වහන්සේලා තිදෙනෙක් එක්තරා ග්‍රාමයක වස් විසූහ. උන්වහන්සේලා වස් නිමවා පවාරණය කොට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඳින්නෙමු’ යි රජගහ නුවර බලා වඩිනා අතරමගදී සවස් කාලයේ එක්තරා ගමක මිථ්‍යාදෘෂ්ටික බමුණෙකුගේ උක් හේනක් සමීපයට පැමිණ, උක් හේන රක්නා පුරුෂයාගෙන් මෙසේ විමසූහ: “ඇවැත්නි, අද රජගහ නුවරට යා හැකි ද?” “ස්වාමීනි, අද යා නොහැක. මෙතැන් සිට රජගහ නුවරට යොදුන් භාගයක් ඇත. අද මෙහිම නැවතී හෙට වඩිනු මැනවි” යි ඔහු කීවේය. “මෙහි නැවතීමට සුදුසු ආවාසයක් තිබේ ද?” “ස්වාමීනි, එබඳු තැනක් නැත, එහෙත් මම ඔබ වහන්සේලාට නවාතැන් සොයා දෙන්නෙමි” යි ඔහු කීවේය. ස්වාමීන් වහන්සේලා එය පිළිගත්හ.

So ucchūsuyeva yathāṭhitesu sākhāmaṇḍapākārena daṇḍakāni bandhitvā ucchupaṇṇehi chādetvā heṭṭhā palālaṃ attharitvā ekassa therassa adāsi, dutiyassa therassa tīhi ucchūhi daṇḍakasaṅkhepena bandhitvā tiṇena chādetvā heṭṭhā ca tiṇasantharaṃ katvā adāsi, itarassa attano kuṭiyaṃ dve tayo daṇḍake sākhāyo ca nīharitvā cīvarena paṭicchādento cīvarakuṭiṃ katvā adāsi. Te tattha vasiṃsu. Atha vibhātāya rattiyā kālasseva bhattaṃ pacitvā dantakaṭṭhañca mukhodakañca datvā saha ucchurasena bhattaṃ adāsi. Tesaṃ bhuñjitvā anumodanaṃ katvā gacchantānaṃ ekekaṃ ucchuṃ adāsi ‘‘mayhaṃ bhāgo bhavissatī’’ti. So thokaṃ maggaṃ there anugantvā nivattanto attano veyyāvaccañca dānañca ārabbha uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nivatti.

ඔහු එලෙසම තිබූ උක් ගස් අතු මණ්ඩපයක ආකාරයට පොලු කූරු වලින් බැඳ, උක් කොළ වලින් සෙවිලි කොට, යටට පිදුරු අතුරා එක් ස්වාමීන් වහන්සේ නමකට දුන්නේය. දෙවන ස්වාමීන් වහන්සේට උක් ගස් තුනක් තුන්පාවක ආකාරයට බැඳ තණකොළ වලින් සෙවිලි කොට යටට තණකොළ අතුරා පිළියෙළ කර දුන්නේය. අනෙක් ස්වාමීන් වහන්සේට තම කුටියෙන් ලී දඬු සහ අතු කිහිපයක් ගෙනැවිත් සිවුරකින් වසා ‘සිවුරු කුටියක්’ සාදා දුන්නේය. උන්වහන්සේලා එහි වැඩ විසූහ. රාත්‍රිය ගෙවී අලුයම් කාලයෙහි බත් පිස, දැහැටි සහ මුව සෝදන පැන් පිළිගන්වා උක් යුෂ සමග දන් පිළිගැන්වීය. උන්වහන්සේලා වළඳා අනුමෝදනාව කොට වඩිනා විට, “මෙය මගේ ද පින් කොටසක් වනු ඇත” යන අදහසින් එක් නමකට එක බැගින් උක් දඬු පූජා කළේය. ඔහු ස්වාමීන් වහන්සේලා පසුපස ස්වල්ප දුරක් ගොස් ආපසු එන අතරතුර, තමා කළ වෛය්‍යාවච්චය සහ දානය ගැන සිතමින් මහත් වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයක් විඳිමින් පැමිණියේය.

Khettasāmiko pana gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipathena āgacchanto bhikkhū pucchi ‘‘kuto vo ucchu laddhā’’ti? ‘‘Ucchupālakena dinnā’’ti. Taṃ sutvā brāhmaṇo kupito anattamano taṭataṭāyamāno kodhābhibhūto tassa piṭṭhito upadhāvitvā muggarena taṃ paharanto ekappahāreneva jīvitā voropesi. So attanā katapuññakammameva anussaranto kālaṃ katvā sudhammādevasabhāyaṃ nibbatti. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbavaravāraṇo nibbatti.

උක් හේනේ අයිතිකරු වූ මිථ්‍යාදෘෂ්ටික බමුණා වඩිනා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඉදිරියෙන් පැමිණ, “ඔබ වහන්සේලාට මේ උක් ලැබුණේ කොහෙන් ද?” යි ඇසීය. “උක් රකින්නා විසින් දෙන ලදී” යි වදාළහ. එය ඇසූ බමුණා කෝපයට පත්ව, අමනාපයෙන් වෙව්ලමින්, ක්‍රෝධයෙන් මඬනා ලද්දේ ඔහු පසුපස ලුහුබැඳ ගොස් මුගුරකින් පහර දී එක පහරින්ම ඔහුව ජීවිතක්ෂයට පත් කළේය. ඔහු තමා කළ පින්කමම සිහිපත් කරමින් කළුරිය කොට සුධර්මා දිව්‍ය සභාවෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් සර්ව ශ්වේත වූ මහා දිව්‍ය හස්ති රාජයෙක් පහළ විය.

Ucchupālakassa [Pg.239] maraṇaṃ sutvā tassa mātāpitaro ceva ñātimittā ca assumukhā rodamānā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu, sabbe ca gāmavāsino sannipatiṃsu. Tatrassa mātāpitaro sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so devaputto taṃ dibbahatthiṃ abhiruhitvā sabbatāḷāvacaraparivuto pañcaṅgikena tūriyena pavajjamānena mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā devalokato āgantvā tāya parisāya dissamānarūpo ākāse aṭṭhāsi. Atha naṃ tattha paṇḍitajātiko puriso imāhi gāthāhi tena katapuññakammaṃ pucchi –

උක් රකින්නාගේ මරණය අසා ඔහුගේ මවුපියන් සහ නෑදෑ හිතවතුන් කඳුළු පිරුණු දෑසින් හඬමින් එම ස්ථානයට පැමිණියහ. සියලු ගම්වැසියෝ ද රැස් වූහ. එහිදී ඔහුගේ මවුපියෝ ආදාහන කටයුතු කිරීමට පටන් ගත්හ. ඒ මොහොතේ එම දිව්‍ය පුත්‍රයා දිව්‍ය හස්තියා පිට නැගී, සියලු තූර්ය වාදකයන් පිරිවරා, පංචාංගික තූර්ය නාද මධ්‍යයේ මහා පිරිවරක් සහ මහත් වූ දිව්‍ය අනුභාවයෙන් දිව්‍ය ලෝකයෙන් පැමිණ, පිරිසට පෙනෙන පරිදි අහසේ සිටියේය. එවිට එහි සිටි නුවණැති පුරුෂයෙක් මෙම ගාථාවලින් ඔහු කළ පින්කම ගැන විමසීය.

976.

976.

‘‘Ko nu dibbena yānena, sabbasetena hatthinā;

Tūriyatāḷitanigghoso, antalikkhe mahīyati.

“සර්ව ශ්වේත වූ හස්තියකු වන දිව්‍යමය වාහනයකින්, තූර්ය නාද මධ්‍යයේ අහසෙහි පිදුම් ලබමින් වඩින්නේ කවුද?”

977.

977.

‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

‘‘ඔබ දෙවියෙක්ද? ගාන්ධර්වයෙක්ද? එසේත් නැත්නම් පුරින්දද නම් වූ ශක්‍රයාද? ඔබ ගැන නොදන්නා බැවින් අපි ඔබෙන් විමසමු; අපි ඔබව කෙසේ හඳුනා ගනිමුද?’’

Sopissa imāhi gāthāhi etamatthaṃ byākāsi –

දිව්‍ය පුත්‍රයාද ඒ විමසූ අයට මෙම ගාථාවලින් එම කරුණ පැහැදිලි කළේය.

978.

978.

‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado;

Sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro aha’’nti.

‘‘මම සාමාන්‍ය දෙවියෙක් නොවෙමි, ගාන්ධර්වයෙක් ද නොවෙමි, පුරින්දද නම් වූ ශක්‍රයා ද නොවෙමි. සුධර්මා නම් වූ යම් දෙවි කෙනෙක් වෙත්ද, මම ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් වෙමි.’’

979.

979.

‘‘Pucchāma devaṃ sudhammaṃ, puthuṃ katvāna añjaliṃ;

Kiṃ katvā mānuse kammaṃ, sudhammaṃ upapajjatī’’ti – punapi pucchi;

‘‘මම දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, සුධර්මා වැසි ඒ දෙවියාගෙන් විමසමි. මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කුමන කර්මයක් කොට සුධර්මා දිව්‍ය ලෝකයේ උපත ලබයිද?’’ - මෙසේ ඔහු නැවතත් විමසීය.

980.

980.

‘‘Ucchāgāraṃ tiṇāgāraṃ, vatthāgārañca yo dade;

Tiṇṇaṃ aññataraṃ datvā, sudhammaṃ upapajjatī’’ti. – punapi byākāsi;

‘‘යමෙක් උක් දඬුවලින් කළ ශාලාවක් හෝ, තණකොළවලින් කළ ශාලාවක් හෝ, වස්ත්‍රවලින් ආවරණය කළ ශාලාවක් හෝ දන් දෙයිද, මේ තුනෙන් එක් ශාලාවක් හෝ පූජා කිරීමෙන් සුධර්මා දිව්‍ය ලෝකයේ උපත ලබයි.’’ - ඔහු නැවතත් පිළිතුරු දුන්නේය.

976. Tattha tūriyatāḷitanigghosoti tāḷitapañcaṅgitadibbatūriyanigghoso attānaṃ uddissa pavajjamānadibbatūriyasaddo. Antalikkhe mahīyatīti ākāse ṭhatvā ākāsaṭṭheneva mahatā parivārena pūjīyati.

976. එහි ‘tūriyatāḷitanigghoso’ යනු තමා උදෙසා පංචාංගික දිව්‍ය තූර්ය වාදනය වන විට නැගෙන දිව්‍යමය හඬයි. ‘antalikkhe mahīyatī’ යනු අහසේ සිටිමින්ම, අහස්තලයේ රැඳී සිටින මහත් පරිවාර ජනයා විසින් පූජා කරනු ලැබීමයි.

977. Devatā [Pg.240] nusīti devatā nu asi, kiṃ nu tvaṃ devosīti attho. Gandhabboti gandhabbakāyikadevo asīti attho. Adu sakko purindadoti udāhu pure dadātīti ‘‘purindado’’ti vissuto sakko nusi, atha sakko devarājā asīti attho. Ettha ca satipi sakkagandhabbānaṃ devabhāve tesaṃ visuṃ gahitattā gobalibaddhañāyena tadaññadevavācako devasaddo daṭṭhabbo.

977. ‘devatā nusī’ යනු ඔබ දෙවියෙක්ද යන අර්ථයයි. ‘gandhabbo’ යනු ගාන්ධර්ව කායික දෙවියෙක්ද යන අර්ථයයි. ‘adu sakko purindado’ යනු එසේත් නැත්නම් පෙර දන් දුන් බැවින් ‘පුරින්දද’ යැයි ප්‍රකට වූ ශක්‍රයාද, නැතහොත් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාද යන අර්ථයයි. මෙහි ශක්‍ර හා ගාන්ධර්ව යන දෙවර්ගයම දෙවියන් වුවද, ඔවුන්ව වෙන් වෙන්ව සඳහන් කර ඇති බැවින්, ‘ගෝබලිබද්ධ’ න්‍යායට අනුව ‘දේව’ යන වචනයෙන් ඔවුන් හැර අනෙකුත් දෙවියන් අදහස් කරන බව දත යුතුය.

978. Atha devaputto ‘‘vissajjanaṃ nāma pucchāsabhāgena hotī’’ti tehi pucchitaṃ devagandhabbasakkabhāvaṃ paṭikkhipitvā attānaṃ ācikkhanto ‘‘namhi devo na gandhabbo’’tiādimāha. Tattha namhi devoti tayā āsaṅkito yo koci devo na homi na gandhabbo na sakko, apica kho sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro ahaṃ, sudhammā devatā nāma tāvatiṃsadevanikāyasseva aññataradevanikāyo. So kira ucchupālo tesaṃ devānaṃ sampattiṃ sutvā pageva tattha cittaṃ paṇidhāya ṭhitoti keci vadanti.

978. එවිට දිව්‍ය පුත්‍රයා, ‘පිළිතුර ප්‍රශ්නයට අනුකූල විය යුතුය’ යන අදහසින්, ඔවුන් ඇසූ දෙවි, ගාන්ධර්ව හෝ ශක්‍ර යන බව ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තමා ගැන ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘namhi devo na gandhabbo’ යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: ඔබ සැක කළ පරිදි මම සාමාන්‍ය දෙවියෙක් හෝ ගාන්ධර්වයෙක් හෝ ශක්‍රයෙක් නොවෙමි. එහෙත් සුධර්මා නම් වූ යම් දෙවි කෙනෙක් වෙත්ද, මම ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් වෙමි. සුධර්මා දෙවිවරු යනු තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකයේම එක් දිව්‍ය සමූහයකි. කියනු ලබන පරිදි, ඒ උක්වත්ත ආරක්ෂා කළ තැනැත්තා (උච්ඡුපාල) පෙර සිටම එම දෙවිවරුන්ගේ සම්පත් ගැන අසා එහි සිත පිහිටුවාගෙන සිටි බව සමහර ඇදුරන් පවසති.

979. Puthunti mahantaṃ, paripuṇṇaṃ katvāti attho. Sakkaccakiriyādīpanatthañhetaṃ vuttaṃ.

979. ‘puthuṃ’ යනු මහත් වූ, සම්පූර්ණ වූ ලෙස (දොහොත් මුදුන් දී වැඳ) යන අර්ථයයි. මෙය ගෞරව පූර්වකව කරන ක්‍රියාවක් බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි.

980. Sudhammādevayānaṃ puṭṭho devaputto kakaṇṭakanimittaṃ vadanto viya diṭṭhamattameva gahetvā attanā katapuññaṃ ācikkhanto ‘‘ucchāgāra’’nti gāthamāha. Tattha tiṇṇaṃ aññataraṃ datvāti yadipi mayā tīṇi agārāni dinnāni, tīsu pana aññatarenāti ayamatthopi sijjhatīti nayaggāhena devaputto evamāha. Sesaṃ suviññeyyameva.

980. සුධර්මා වැසි දෙවියන් ගැන විමසූ විට දිව්‍ය පුත්‍රයා, කටුස්සෙකුගේ ලක්ෂණ පවසන්නාක් මෙන් පිරිසට පෙනෙන මාත්‍රය පමණක් ගෙන තමා කළ පින ප්‍රකාශ කරමින් ‘ucchāgāraṃ’ යන ගාථාව පැවසීය. එහි ‘tiṇṇaṃ aññataraṃ datvā’ යනු, ‘සැබවින්ම මා විසින් ඒ (උක්, තණ, පිළී යන) ශාලා තුනම දන් දෙන ලද නමුත්, මේ තුනෙන් එකක් දීමෙන් වුවද මෙම ආනිශංසය සිද්ධ වේ’ යන ක්‍රමයට දිව්‍ය පුත්‍රයා මෙසේ පැවසීය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Evaṃ so tena pucchi tamatthaṃ vissajjetvā ratanattayaguṇaṃ pakāsento mātāpitūhi saddhiṃ sammodanaṃ katvā devalokameva gato. Manussā devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavati bhikkhusaṅghe ca sañjātapasādabahumānā bahuṃ dānūpakaraṇaṃ sajjetvā sakaṭānaṃ pūretvā veḷuvanaṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu taṃ pavattiṃ ārocayiṃsu. Satthā taṃ pucchāvissajjanaṃ tatheva vatvā tameva atthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā [Pg.241] vitthārena dhammaṃ desetvā te saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Te ca patiṭṭhitasaddhā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmaṃ upagantvā ucchupālassa mataṭṭhāne vihāraṃ kārayiṃsūti.

මෙසේ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ඔහු විමසූ කරුණට පිළිතුරු දී, තෙරුවන් ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් සිය මවුපියන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී නැවත දිව්‍ය ලෝකයටම ගියේය. මිනිසුන් දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ වචන අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහිත්, භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහිත් හටගත් මහත් ප්‍රසාදයෙන් හා ගෞරවයෙන් යුතුව බොහෝ දානෝපකරණ පිළියෙළ කර, ගැල් පුරවාගෙන වේළුවනයට ගොස් බුදුපාමොක් මහ සඟනට මහා දානයක් පූජා කර ශාස්තෘන් වහන්සේට ඒ පුවත සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේද ඒ ප්‍රශ්න විසුර්ජනය එලෙසම වදාරා, එම කරුණම නිමිත්ත කරගෙන විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කොට ඒ මිනිසුන්ව සරණ ශීලයෙහි පිහිටුවූහ. ශ්‍රද්ධාවෙහි පිහිටි ඔවුහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කර තමන්ගේ ගමට ගොස් උච්ඡුපාල මියගිය ස්ථානයෙහි විහාරයක් කරවූහ.

Tatiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙවන නාග විමාන වර්ණනාව නිම විය.

13. Cūḷarathavimānavaṇṇanā

13. චූළරථ විමාන වර්ණනාව

Daḷhadhammā nisārassāti cūḷarathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāgaṃ katvā tattha tattha satthu thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu mahākassapattherappamukhesu dhammaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu sāvakesu yāva vassūpagamanā veneyyāpekkhāya attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā mahākaccāyano paccantadese aññatarasmiṃ araññāyatane viharati. Tena samayena assakaraṭṭhe potalinagare assakarājā rajjaṃ kāreti, tassa jeṭṭhāya deviyā putto sujāto nāma kumāro soḷasavassuddesiko kaniṭṭhāya deviyā nibandhanena pitarā raṭṭhato pabbājito araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya araññe vasati. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā sīlamatte patiṭṭhito puthujjanakālakiriyaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparāparaṃ sugatiyaṃyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde bhagavato abhisambodhito tiṃsavasse assakaraṭṭhe assakarañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, ‘‘sujāto’’tissa nāmaṃ ahosi. So mahantena parivārena vaḍḍhati.

‘daḷhadhammā nisārassā’ යනු චූළරථ විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි ධාතු බෙදා දී ඒ ඒ ස්ථානවල ස්තූප ඉදිකරන ලදී. මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා තෙරවරුන් ධර්ම සංගායනා කිරීම සඳහා තෝරාගෙන සිටි අතර, වස් එළඹෙන තෙක් තමන් විසින් හික්මවිය යුතු ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ඒ ඒ ප්‍රදේශවල වැඩ සිටියහ. එකල ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන රහතන් වහන්සේ පසල් දනව්වක එක්තරා ආරණ්‍යයක වැඩ වසන සේක. ඒ සමයෙහි අස්සක රට පොතලී නගරයෙහි අස්සක නම් රජෙක් රජකම් කළේය. ඔහුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ දේවියගේ පුත්‍රයා සුජාත නම් කුමාරයා විය. ඔහු දහසය හැවිරිදි වියේදී, කණිටු දේවියගේ පෙළඹවීම නිසා පිය රජු විසින් රටින් පිටුවහල් කරන ලදුව, වනයට වැදී වැද්දන් ඇසුරෙහි වාසය කළේය. කියනු ලබන පරිදි, ඔහු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව ශීල මාත්‍රයක පිහිටා සිට පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියගොස් තාවතිංස දෙව්ලොව උපත ලැබීය. එහි ආයු කෙළවර තෙක් සිට නැවත නැවත සුගතියෙහිම සැරිසරමින්, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිසම්බෝධියෙන් තිස් වසරක් ගිය තැන අස්සක රට අස්සක රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි උපත ලැබීය. ඔහුට ‘සුජාත’ යැයි නම තබන ලදී. ඔහු මහත් පරිවාර ජනයා සමඟ හැදී වැඩුනේය.

Tassa pana mātari kālakatāya rājā aññaṃ rājadhītaraṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi aparena samayena puttaṃ vijāyi. Tassā rājā puttaṃ disvā pasanno ‘‘bhadde, tayā icchitaṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti varaṃ adāsi. Sā gahitakaṃ katvā ṭhapetvā yadā sujātakumāro soḷasavassuddesiko jāto, tadā rājānaṃ āha ‘‘deva, tumhehi mama puttaṃ disvā tuṭṭhacittehi varo dinno, taṃ idāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, devī’’ti[Pg.242]. ‘‘Mayhaṃ puttassa rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Nassa, vasali, mama jeṭṭhaputte devakumārasadise sujātakumāre ṭhite kasmā evaṃ vadasī’’ti paṭikkhipi. Devī punappunaṃ nibandhanaṃ karontī manaṃ alabhitvā ekadivasaṃ āha ‘‘deva, yadi sacce tiṭṭhasi, dehi evā’’ti. Rājā ‘‘anupadhāretvā mayā imissā varo dinno, ayañca evaṃ vadatī’’ti vippaṭisārī hutvā sujātakumāraṃ pakkositvā tamatthaṃ ārocetvā assūni pavattesi. Kumāro pitaraṃ socamānaṃ disvā domanassappatto assūni pavattetvā ‘‘anujānāhi, deva, ahaṃ aññattha gamissāmī’’ti āha. Taṃ sutvā raññā ‘‘aññaṃ te nagaraṃ māpessāmi, tattha vaseyyāsī’’ti vutte kumāro na icchi. ‘‘Mama sahāyānaṃ rājūnaṃ santike pesessāmī’’ti ca vutte tampi nānujāni. Kevalaṃ ‘‘deva, araññaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā puttaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘mamaccayena idhāgantvā rajje patiṭṭhahā’’ti vatvā vissajjesi.

එම කුමරුගේ මෑණියන් මියගිය පසු, රජතුමා වෙනත් කුමරියක අගමෙහෙසි තනතුරෙහි පිහිටෙව්වේය. ඇයද පසු කලෙක පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. රජතුමා ඇගේ පුතු දැක සතුටු වී, "කල්‍යාණිය, ඔබ කැමති වරයක් ඉල්ලන්න" යැයි පවසා වරයක් දුන්නේය. ඇය එම වරය පසුව ලබාගැනීම සඳහා තබා ගත්තාය. සුජාත කුමරු සොළොස් හැවිරිදි වියට පත් වූ කල, ඇය රජුට මෙසේ පැවසුවාය: "දේවයන් වහන්ස, මාගේ පුතු දැක සතුටු වූ ඔබ වහන්සේ විසින් වරයක් දෙන ලදී. දැන් එම වරය මට ලබා දෙනු මැනව." රජු "දේවිය, එය ගන්න" යැයි කීවේය. එවිට ඇය "මාගේ පුතුට රජකම ලබා දෙනු මැනව" යැයි ඉල්ලා සිටියාය. රජතුමා එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, "වසලිය, විනාශ වී යන්න! දෙව්කුමරෙකු බඳු මාගේ වැඩිමහල් පුත් සුජාත කුමරු සිටියදී ඔබ ඇයි මෙවැනි දෙයක් පවසන්නේ?" යැයි කීවේය. එම දේවිය නැවත නැවතත් බලකරමින් සිටි හෙයින් සිත එකඟ කරගත නොහැකි වූ රජතුමා දිනක් මෙසේ කීවේය: "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සැබෑ වචනයෙහි පිහිටන්නේ නම්, මට එය ලබා දුන මැනව." රජතුමා "මම විමසා නොබලා මේ දේවියට වරයක් දුනිමි, ඇයද මෙවැනි අසම්මත දෙයක් පවසන්නීය" යැයි පසුතැවිලි වෙමින්, සුජාත කුමරු කැඳවා ඒ බව පවසා කඳුළු සැලීය. කුමරු ශෝක වන පියාණන් දැක තමාද ශෝකයට පත්ව කඳුළු සලමින්, "දේවයන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනව, මම වනයට යන්නෙමි" යැයි පැවසීය. එය ඇසූ රජතුමා "මම ඔබට වෙනත් නගරයක් කරවා දෙන්නෙමි, එහි වාසය කරන්න" යැයි පැවසූ නමුත් කුමරු එයට අකමැති විය. "මාගේ මිත්‍ර රජවරුන් වෙත ඔබව යවන්නෙමි" යැයි පැවසූ විට එයටද ඔහු අවසර නොදුන්නේය. ඔහු කියා සිටියේ "දේවයන් වහන්ස, මම වනයටම යන්නෙමි" කියා පමණි. රජතුමා පුතු වැළඳගෙන, හිස සිඹ, "මා ඇවෑමෙන් මෙහි පැමිණ රජකම භාර ගන්න" යැයි පවසා ඔහු පිටත් කර හැරියේය.

So araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya vasanto ekadivasaṃ migavaṃ gato. Tassa samaṇakāle sahāyavaro eko devaputto hitesitāya migarūpena taṃ palobhento dhāvitvā āyasmato mahākaccāyanassa vasanaṭṭhānasamīpaṃ patvā antaradhāyi. So ‘‘imaṃ migaṃ idāni gaṇhissāmī’’ti upadhāvanto therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā taṃ apassanto bahi paṇṇasālāya theraṃ nisinnaṃ disvā tassa samīpe cāpakoṭiṃ olubbha aṭṭhāsi. Thero taṃ oloketvā ādito paṭṭhāya sabbaṃ tassa pavattiṃ ñatvā anuggaṇhanto ajānanto viya saṅgahaṃ karonto –

ඔහු වනයට ඇතුළු වී වැද්දන් ඇසුරු කරමින් වාසය කරන්නේ, දිනක් මුව දඩයමේ ගියේය. ඔහු පැවිදිව සිටි කාලයේ ශ්‍රේෂ්ඨ මිත්‍රයෙකු වූ එක් දෙවිපුත්‍රයෙක්, ඔහුගේ යහපත පතා මුවකුගේ වෙස් ගෙන ඔහුව පොළඹවමින් දිව ගොස්, ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේගේ වාසස්ථානය අසලදී අතුරුදන් විය. "මේ මුවා දැන් අල්ලා ගන්නෙමි" යි ලුහුබැඳ ගිය කුමරු, තෙරුන් වහන්සේගේ වාසස්ථානයට පැමිණ මුවා නොදැක, පන්සලෙන් පිටත වැඩසිටින තෙරුන් වහන්සේ දැක, උන්වහන්සේ සමීපයෙහි දුනු කොනට බර දී සිටගත්තේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු දෙස බලා, මුල සිටම ඔහුගේ සියලු විස්තර දැනගෙන, ඔහුට අනුග්‍රහ කරනු පිණිස නොදන්නෙකු මෙන් පිළිසඳර කරමින් මෙසේ ඇසූහ:

981.

981.

‘‘Daḷhadhammā nisārassa, dhanuṃ olubbha tiṭṭhasi;

Khattiyo nusi rājañño, adu luddo vanecaro’’ti. –

"පින්වත් පුරුෂය, ඔබ ඉතා ශක්තිමත් වූත්, සාරවත් ලීයෙන් නිමවූත් දුන්නකට බර දී සිටින්නෙහිය. ඔබ ක්ෂත්‍රිය රජෙක්ද? රජ කුමරෙක්ද? එසේත් නැත්නම් වනයෙහි හැසිරෙන වැද්දෙක්ද?"

Pucchi. Tattha daḷhadhammāti daḷhadhanu. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyāya baddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Nisārassāti niratisayasārassa visiṭṭhasārassa rukkhassa [Pg.243] dhanuṃ, sāratararukkhamayaṃ dhanunti attho. Olubbhāti sannirumbhitvā. Rājaññoti rājakumāro. Vanecaroti vanacaro.

එහි 'දළ්හධම්මා' යනු ශක්තිමත් දුන්නයි. ශක්තිමත් දුන්න යැයි කියනු ලබන්නේ පුරුෂයන් දෙදහසකගේ ශක්තිය ඇති දුන්නටය. පුරුෂයන් දෙදහසකගේ ශක්තිය ඇති දුන්න යනු, දුන්නට දිය ගැසූ පසු ලෝහමය හිසක් සහිත හීයක් බැඳ, දුනු දණ්ඩෙන් අල්ලා එසවූ කල, හීයක ප්‍රමාණයට එය පොළොවෙන් ඉහළට එසවෙන දුන්නයි. 'නිසාරස්ස' යනු අතිශයින් සාරවත් වූ, විශිෂ්ට හරයක් ඇති වෘක්ෂයකින් කළ දුන්නයි. 'ඕලුබ්භ' යනු රුකුල් දී හෝ බර දී සිටීමයි. 'රාජඤ්ඤො' යනු රජ කුමාරයායි. 'වනේචරො' යනු වනයෙහි හැසිරෙන්නායි.

Atha so attānaṃ āvikaronto –

එවිට ඔහු තමා කවුදැයි හෙළි කරමින් මෙසේ පැවසීය:

982.

982.

‘‘Assakādhipatissāhaṃ, bhante putto vanecaro;

Nāmaṃ me bhikkhu te brūmi, sujāto iti maṃ vidū.

"ස්වාමීනි, මම අස්සක රටෙහි අධිපති අස්සක රජුගේ පුත්‍රයා වෙමි. මම වනයෙහි හැසිරෙන්නෙකු වෙමි. භික්ෂූන් වහන්ස, මාගේ නම මම ඔබ වහන්සේට පවසන්නෙමි. මිනිස්සු මාව සුජාත කුමරු ලෙස හඳුනති."

983.

983.

‘‘Mige gavesamānohaṃ, ogāhanto brahāvanaṃ;

Migaṃ tañceva nāddakkhiṃ, tañca disvā ṭhito aha’’nti. –

"මම මුවන් සොයමින් මේ මහා වනයට ඇතුළු වූයෙමි. මට ඒ මුවා දැකගත නොහැකි වූ අතර, ඔබ වහන්සේව දැක මම මෙහි නතර වූයෙමි."

Āha. Tattha assakādhipatissāti assakaraṭṭhādhipatino assakarājassa. Bhikkhūti theraṃ ālapati. Mige gavesamānoti migasūkarādike gavesanto, migavaṃ carantoti attho.

එහි 'අස්සකාධිපතිස්ස' යනු අස්සක රට පාලනය කරන අස්සක රජුගේ යන්නයි. 'භික්ඛු' යන පදයෙන් මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ අමතයි. 'මිගේ ගවේසමානො' යනු මුවන්, ඌරන් ආදී සතුන් සොයමින් මුව දඩයමේ හැසිරෙන්නේය යන අර්ථයයි.

Taṃ sutvā thero tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto –

එය ඇසූ තෙරුන් වහන්සේ ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් මෙසේ වදාළහ:

984.

984.

‘‘Svāgataṃ te mahāpuñña, atho te adurāgataṃ;

Etto udakamādāya, pāde pakkhālayassu te.

"මහා පුණ්‍යවන්ත රජ කුමරුනි, ඔබගේ පැමිණීම යහපත්ය, එය අයහපත් පැමිණීමක් නොවේ. මේ පැන් කළයෙන් ජලය ගෙන ඔබගේ පාද සෝදා ගන්න."

985.

985.

‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;

Rājaputta tato pitvā, santhatasmiṃ upāvisā’’ti. – āha;

"රජ කුමරුනි, කඳු පල්ලමකින් ගෙන ආ මේ පැන් ඉතා සිසිල්ය. එය පානය කර, ඇතිරිල්ලක් නැති හිස් බිමෙහි වාඩි නොවී, මේ තණ ඇතිරිල්ල මත වාඩි වන්න."

984. Tattha adurāgatanti durāgamanavajjitaṃ, mahāpuñña, te idhāgamanaṃ svāgataṃ, na te appakampi durāgamanaṃ atthi tuyhañca mayhañca pītisomanassajananatoti adhippāyo. ‘‘Adhunāgata’’ntipi pāṭho, idāni āgamananti attho.

984. එහි 'අදුරාගතං' යනු අයහපත් පැමිණීමකින් තොර වූ යන්නයි. "මහා පුණ්‍යවන්ත රජ කුමරුනි, ඔබගේ මෙහි පැමිණීම යහපත්ය. ඔබගේ පැමිණීමෙහි කිසිදු අයහපතක් නැත. මක්නිසාද යත්, එය ඔබටත් මටත් ප්‍රීතිය හා සොම්නස උපදවන බැවිනි" යනු මෙහි අදහසයි. 'අධුනාගතං' කියාද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය "දැන් පැමිණියේය" යන්නයි.

985. Santhatasmiṃ upāvisāti anantarahitāya bhūmiyā anisīditvā amukasmiṃ tiṇasanthārake nisīdāti.

985. 'සන්ථතස්මිං උපාවිස' යනු කිසිදු ඇතිරිල්ලක් නැති හිස් බිමෙහි වාඩි නොවී, මේ නම් වූ තණ ඇතිරිල්ල මත වාඩි වන්න යන අර්ථයයි.

Tato rājakumāro therassa paṭisanthāraṃ sampaṭicchanto āha –

ඉන්පසු රජ කුමරු තෙරුන් වහන්සේගේ පිළිසඳර පිළිගනිමින් මෙසේ කීවේය:

986.

986.

‘‘Kalyāṇī vata te vācā, savanīyā mahāmuni;

Nelā atthavatī vaggu, mantvā atthañca bhāsasi.

"මහා මුනිවරයාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ වචනය සැබැවින්ම යහපත්ය, ඇසීමට සුදුසුය, නිදොස්ය, අර්ථවත්ය, මිහිරිය. ඔබ වහන්සේ කරුණු වටහාගෙන අර්ථවත් වචනම පවසන සේක."

987.

987.

‘‘Kā [Pg.244] te rati vane viharato, isinisabha vadehi puṭṭho;

Tava vacanapathaṃ nisāmayitvā, atthadhammapadaṃ samācaremase’’ti.

"ඍෂිවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ස්වාමීනි, වනයෙහි වසන ඔබ වහන්සේට ඇති ඇල්ම කවරේද? මා ඇසූ මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන මැනව. ඔබ වහන්සේගේ වචන මඟ අසා අපි අර්ථවත් වූ ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නෙමු."

986. Tattha kalyāṇīti sundarā sobhanā. Savanīyāti sotuṃ yuttā. Nelāti niddosā. Atthavatīti atthayuttā diṭṭhadhammikādinā hitena upetā. Vaggūti madhurā. Mantvāti jānitvā paññāya paricchinditvā. Atthanti atthato anapetaṃ ekantahitāvahaṃ.

986. එහි 'කල්‍යාණී' යනු යහපත් වූ, ශෝභන වූ යන්නයි. 'සවනීයා' යනු ඇසීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'නේලා' යනු නිදොස් වූ, දොස් නැති යන්නයි. 'අත්ථවතී' යනු අර්ථ සහිත වූ, මෙලොව පරලොව හිත වැඩ පිණිස පවත්නා අර්ථයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'වග්ගූ' යනු මිහිරි වූ යන්නයි. 'මන්ත්වා' යනු දැනගෙන, ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දැක යන්නයි. 'අත්ථං' යනු අර්ථයෙන් තොර නොවූ, ඒකාන්තයෙන්ම යහපත සලසන යන්නයි.

987. Isinisabhāti isīsu nisabha ājānīyasadisa. Vacanapathanti vacanaṃ. Vacanameva hi atthādhigamassa upāyabhāvato ‘‘vacanapatha’’nti vuttaṃ. Atthadhammapadaṃ samācaremaseti idha ceva samparāye ca atthāvahaṃ sīlādidhammakoṭṭhāsaṃ paṭipajjāmase.

987. 'ඉසි නිසභ' යනු ආජානීය ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා ඍෂිවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. 'වචනපථං' යනු වචනයයි. සැබැවින්ම අර්ථය ලබාගැනීමේ උපක්‍රමය වචනයම වන බැවින් 'වචනපථ' යැයි කියනු ලැබේ. 'අත්ථධම්මපදං සමාචරාමසේ' යනු මෙලොව පරලොව අර්ථය සලසන සීලාදී ධර්ම කොටස් පිළිපදින්නෙමු යන්නයි.

Idāni thero attano sammāpaṭipattiṃ tassa anucchavikaṃ vadanto –

දැන් තෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ නිවැරදි පිළිවෙත ඔහුට ගැළපෙන පරිදි පවසමින් මෙසේ වදාළහ:

988.

988.

‘‘Ahiṃsā sabbapāṇīnaṃ, kumāramhāka ruccati;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārati.

"කුමරුනි, සියලු සත්ත්වයන්ට හිංසා නොකිරීම අප ප්‍රිය කරන්නකි. සොරකමින්, කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් සහ මත්පැන් පානයෙන් වැළකී සිටීම අප ප්‍රිය කරන්නකි."

989.

989.

‘‘Ārati samacariyā ca, bāhusaccaṃ kataññutā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, dhammā ete pasaṃsiyā’’ti. – āha;

"අකුසලයෙන් වැළකීම, දැහැමි චර්යාව, බහුශ්‍රැතභාවය සහ කළගුණ සැලකීම අප ප්‍රිය කරන්නකි. කුමරුනි, මේ ධර්මයන්හි හැසිරෙන අය මෙලොවදීම ප්‍රශංසාවට ලක්විය යුතුය. මේ ධර්මයන් ප්‍රශංසනීය වේ."

989. Tattha ārati samacariyā cāti yathāvuttā ca pāpadhammato ārati, paṭivirati kāyasamatādisamacariyā ca. Bāhusaccanti pariyattibāhusaccaṃ. Kataññutāti parehi attano katassa upakārassa jānanā. Pāsaṃsāti atthakāmehi kulaputtehi pakārato āsaṃsitabbā. Dhammā eteti ete yathāvuttā ahiṃsādidhammā. Pasaṃsiyāti viññūhi pasaṃsitabbā.

989. එහි 'ආරති සමචරියා ච' යනු පවෙන් වැළකීම හා කය වචනය සංවර කරගැනීම ආදී වූ සම චර්යාවයි. 'බාහුසච්චං' යනු පර්යාප්ති ධර්මයෙහි බහුශ්‍රැතභාවයයි. 'කතඤ්ඤුතා' යනු අනුන් තමාට කළ උපකාරය දැනගැනීමයි. 'පාසංසා' යනු අභිවෘද්ධිය කැමති කුලපුත්‍රයන් විසින් විවිධ අයුරින් ප්‍රශංසා කළ යුතු බවයි. 'ධම්මා ඒතේ' යනු ඉහත සඳහන් කළ අහිංසාදී ධර්මයන්ය. 'පසංසියා' යනු බුද්ධිමතුන් විසින් ප්‍රශංසා කටයුතු බවයි.

Evaṃ thero tassa anucchavikaṃ sammāpaṭipattiṃ vatvā anāgataṃsañāṇena āyusaṅkhāre olokento ‘‘pañcamāsamattamevā’’ti disvā taṃ saṃvejetvā daḷhaṃ tattha sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ imaṃ gāthamāha –

මෙසේ මහරහතන් වහන්සේ ඒ කුමරුට උචිත වූ යහපත් පිළිවෙත දේශනා කොට, අනාගතංශඥානයෙන් ඔහුගේ ආයු සංස්කාරයන් බලන සේක්, “තව පස් මසක් පමණක් ජීවත් වන්නේය”යි දැක, ඔහුව සංවේගයට පත් කොට, ඒ යහපත් පිළිවෙතෙහි මැනවින් පිහිටුවීම පිණිස මේ ගාථාව වදාළ සේක.

990.

990.

‘‘Santike [Pg.245] maraṇaṃ tuyhaṃ, oraṃ māsehi pañcahi;

Rājaputta vijānāhi, attānaṃ parimocayā’’ti.

“රාජකුමාරය, මරණය ඔබට සමීපව ඇත. මෙතැන් සිට පස් මසක් ඇතුළත ඔබ ජීවත් වනු ඇත. රාජකුමාරය, ඒ බව දැනගන්න; ඔබව (අපාය දුකෙන්) මුදවා ගන්න.”

Tattha attānaṃ parimocayāti attānaṃ apāyadukkhato mocehi.

එහි ‘අත්තානං පරිමෝචයා’ යනු තමා සතර අපාය දුකෙන් මුදාගන්න යන්නයි.

Tato kumāro attano muttiyā upāyaṃ pucchanto āha –

ඉක්බිති කුමාරයා තම විමුක්තිය පිණිස වූ උපාය විමසමින් මෙසේ කීවේය.

991.

991.

‘‘Katamaṃ svāhaṃ janapadaṃ gantvā, kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ;

Kāya vā pana vijjāya, bhaveyyaṃ ajarāmaro’’ti.

“ස්වාමීනි, මම කිනම් ජනපදයකට ගොස්, කිනම් කර්මයක් කොට, කිනම් පුරුෂ වීර්යයක් කොට, නොඑසේ නම් කිනම් විද්‍යාවකින් ජරා මරණ රහිත වන්නෙම්ද?”

Tattha katamaṃ svāhanti katamaṃ su ahaṃ, katamaṃ nūti attho. Kiṃ kammaṃ kiñca porisanti katvāti vacanaseso. Porisanti purisakiccaṃ.

එහි ‘කතමං ස්වාහං’ යනු ‘කතමං සු අහං’ යන්නයි, එහි අර්ථය ‘කිනම් වූ මමද’ යන්නයි. ‘කිං කම්මං කිංච පෝරිසං’ යන්නෙහි ‘කොට’ (කත්වා) යන පදය ශේෂ වී ඇතැයි දත යුතුය. ‘පෝරිසං’ යනු පුරුෂයන් විසින් කළ යුතු කෘත්‍යයයි.

Tato thero tassa dhammaṃ desetuṃ imā gāthāyo avoca –

ඉක්බිති මහරහතන් වහන්සේ ඔහුට ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.

992.

992.

‘‘Na vijjate so padeso, kammaṃ vijjā ca porisaṃ;

Yattha gantvā bhave macco, rājaputtājarāmaro.

“රාජකුමාරය, යම් තැනකට ගොස් සත්වයෙක් ජරා මරණ රහිත වන්නේ නම්, එවැනි ප්‍රදේශයක් හෝ කර්මයක් හෝ විද්‍යාවක් හෝ පුරුෂ වීර්යයක් හෝ විද්‍යමාන නොවේ.”

993.

993.

‘‘Mahaddhanā mahābhogā, raṭṭhavantopi khattiyā;

Pahūtadhanadhaññāse, tepi no ajarāmarā.

“මහා ධනවත් වූ, මහා භෝග ඇති, රටවල් පාලනය කරන්නා වූ, බොහෝ ධන ධාන්‍ය ඇති යම් ක්ෂත්‍රිය රජවරු වෙත්ද, ඔවුහු ද ජරා මරණ රහිත නොවෙති.”

994.

994.

‘‘Yadi te sutā andhakaveṇḍuputtā, sūrā vīrā vikkantappahārino;

Tepi āyukkhayaṃ pattā, viddhastā sassatīsamā.

“යම් හෙයකින් අතිශය ශූර වූ, වීර වූ, සතුරන් මඩින්නා වූ අන්ධකවේණ්ඩු පුත්‍රයන් ගැන ඔබ අසා ඇත්නම්, පරම්පරාගතව චන්ද්‍ර සූර්යයන් බඳු වූ ඔවුහු පවා ආයුෂය ගෙවී විනාශයට පත් වූහ.”

995.

995.

‘‘Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā;

Ete caññe ca jātiyā, tepi no ajarāmarā.

“ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර, චණ්ඩාල සහ පුක්කුස යන මේ කුලවල උපන් අය හෝ ජාතියෙන් අන්‍ය වූ යම් කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු ද ජරා මරණ රහිත නොවෙති.”

996.

996.

‘‘Ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintitaṃ;

Ete caññe ca vijjāya, tepi no ajarāmarā.

“යම් කෙනෙක් බ්‍රහ්ම සෘෂීන් විසින් පිරික්සන ලද අංග හයකින් යුත් වේද මන්ත්‍රයන් සජ්ඣායනා කරත්ද, ඒ අය හෝ විද්‍යාවෙන් අන්‍ය වූ යම් කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු ද ජරා මරණ රහිත නොවෙති.”

997.

997.

‘‘Isayo cāpi ye santā, saññatattā tapassino;

Sarīraṃ tepi kālena, vijahanti tapassino.

“ශාන්ත වූ, සංයත සිත් ඇති, තපස් රකින්නා වූ යම් සෘෂිවරයෝ වෙත්ද, ඒ තාපසයෝ ද කාලය පැමිණි කල්හි තම ශරීරය අත්හැර දමති.”

998.

998.

‘‘Bhāvitattāpi arahanto, katakiccā anāsavā;

Nikkhipanti imaṃ dehaṃ, puññapāpaparikkhayā’’ti.

“භාවිත සිත් ඇති, කළ යුතු දෑ නිම කළ, ආශ්‍රවයන් රහිත වූ රහතන් වහන්සේලා පවා පින් පව් දෙකෙහිම ක්ෂය වීමෙන් මේ දේහය අත්හැර දමති.”

992. Tattha [Pg.246] yattha gantvāti yaṃ padesaṃ gantvā kammaṃ vijjaṃ porisañca kāyapayogena itarapayogena ca upagantvā pāpuṇitvā bhaveyya ajarāmaroti attho.

992. එහි ‘යත්ථ ගන්ත්වා’ යනු යම් ප්‍රදේශයකට ගොස් කර්මය, විද්‍යාව, පුරුෂ කෘත්‍යය යන මේවා කායික හෝ වාචසික වීර්යය මගින් ලබා ගැනීමෙන් ජරා මරණ රහිත විය හැකිය යන්න අර්ථයයි.

993. Heṭṭhimakoṭiyā koṭisatādiparimāṇaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ mahantaṃ dhanaṃ etesanti mahaddhanā. Kumbhattayādikahāpaṇaparibbayo mahanto bhogo etesanti mahābhogā. Raṭṭhavantoti raṭṭhasāmikā, anekayojanaparimāṇaṃ raṭṭhaṃ pasāsantāti adhippāyo. Khattiyāti khattiyajātikā. Pahūtadhanadhaññāseti mahādhanadhaññasannicayā, attano parisāya ca sattaṭṭhasaṃvaccharapahonakadhanadhaññasannicayā. Tepi no ajarāmarāti jarāmaraṇadhammā eva, mahaddhanatādīnipi tesaṃ upari nipatantaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkontīti attho.

993. අවම වශයෙන් කෝටි සියයක් පමණ ධනය රැස් කළ අය ‘මහද්ධන’ නම් වෙති. දිනපතා කහවණු කළ තුනක් පමණ වියදම් කරන මහා පරිභෝග ඇත්තෝ ‘මහාභෝග’ නම් වෙති. ‘රට්ඨවන්තෝ’ යනු රටවල් පාලනය කරන්නා වූ අධිපතීන් ය; යොදුන් ගණන් විහිදුණු රාජ්‍යයන් පාලනය කරන්නෝ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ඛත්තියා’ යනු ක්ෂත්‍රිය වංශිකයෝ ය. ‘පහූතධනධඤ්ඤාසේ’ යනු තමන්ටත් පිරිසටත් වසර හත අටක් සෑහෙන පමණ මහා ධන ධාන්‍ය රැස් කළ අයයි. ‘තේපි නෝ අජරාමරා’ යනු එවන් මහා ධනවතුන් පවා ජරා මරණ ස්වභාව කොට ඇත්තාහු ම ය; තමන් කරා පැමිණෙන ජරා මරණ වැළැක්වීමට ඔවුහු අසමත් වෙති යන්න අර්ථයයි.

994. Andhakaveṇḍuputtāti andhakaveṇḍussa puttāti paññātā. Sūrāti sattimanto. Vīrāti vīriyavanto. Vikkantappahārinoti sūravīrabhāveneva paṭisattubalaṃ vikkamma pasayha paharaṇasīlā. Viddhastāti vinaṭṭhā. Sassatīsamāti kulaparamparāya sassatīhi candasūriyādīhi samānā, tepi acirakālapavattakulanvayāti attho.

994. ‘අන්ධකවේණ්ඩුපුත්තා’ යනු අන්ධකවේණ්ඩුගේ පුත්‍රයන් ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූවෝ ය. ‘සූරා’ යනු ශක්තිසම්පන්න වූවෝ ය. ‘වීරා’ යනු වීර්යවන්ත වූවෝ ය. ‘වික්කන්තප්පහාරිනෝ’ යනු වීර වික්‍රමයෙන් සතුරු බල සේනා පරදවා පහර දෙන ස්වභාව ඇත්තෝ ය. ‘විද්ධස්තා’ යනු විනාශයට පත් වූවෝ ය. ‘සස්සතීසමා’ යනු පරම්පරා අනුපිළිවෙළින් චන්ද්‍ර සූර්යයන් හා සමාන වූවෝ ය; ඒ ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයෝ ද බොහෝ කලක් පැවති කුල පරම්පරාවෙන් පසුව මරණයට පත් වූහ යන්න අර්ථයයි.

995. Jātiyāti attano jātiyā, visiṭṭhatarā pana jātipi nesaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkotīti attho.

995. ‘ජාතියා’ යනු තම ජාතියයි. ඒ සත්වයන්ගේ උසස් වූ ජාතිය වුවද ඔවුන්ගේ ජරා මරණ වැළැක්වීමට සමත් නොවන බව අර්ථයයි.

996. Mantanti vedaṃ. Chaḷaṅganti kappabyākaraṇaniruttisikkhāchandovicitijotisatthasaṅkhātehi chahi aṅgehi chaḷaṅgaṃ. Brahmacintitanti brahmehi aṭṭhakādīhi cintitaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ.

996. ‘මන්තං’ යනු වේදයයි. කප්ප, ව්‍යාකරණ, නිරුත්ති, ශික්ෂා, ඡන්දස්, ජෝතිෂ්‍ය යන අංග හයෙන් යුක්ත වූයේ ‘ඡළංග’ නමි. ‘බ්‍රහ්මචින්තිතං’ යනු අට්ඨක ආදී බ්‍රහ්ම සෘෂීන් විසින් පිරික්සන ලද, ප්‍රඥා ඇසින් දක්නා ලද යන්නයි.

997. Santāti upasantakāyavacīkammantā. Saññatattāti saññatacittā. Tapassinoti tapanissitā.

997. ‘සන්තා’ යනු සංසිඳුණු කාය වාග් කර්ම ඇත්තෝ ය. ‘සඤ්ඤතත්තා’ යනු සංවර වූ සිත් ඇත්තෝ ය. ‘තපස්සිනෝ’ යනු කෙලෙස් තවන තපස් පිළිවෙත්හි නිරත වූවෝ ය.

Idāni kumāro attanā kattabbaṃ vadanto –

දැන් කුමාරයා තමන් විසින් කළ යුතු දේ පවසමින් මෙසේ කීවේය.

999.

999.

‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;

Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –

“මහා මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ඒ ගාථාවන් අතිශය සුභාෂිත ය, අර්ථවත් ය. ඒ සුභාෂිත ධර්මය නිසා මම ප්‍රඥාවෙන් කරුණු අවබෝධ කරගත්තෙමි. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මාගේ සරණ වන්න.”

Āha[Pg.247]. Tattha nijjhattomhīti nijjhāpito dhammojasaññāya saññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti suṭṭhu bhāsitena.

එහි ‘නිජ්ඣත්තෝම්හි’ යනු ධර්මයේ සාරය පිළිබඳ ප්‍රඥාවෙන් කරුණු අවබෝධ කරගත්තෙමි යන්නයි. ‘සුභට්ඨේන’ යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙන් යන්නයි.

Tato thero taṃ anusāsanto imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ඉක්බිති මහරහතන් වහන්සේ ඔහුට අනුශාසනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

1000.

1000.

‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, tameva saraṇaṃ vaja;

Sakyaputtaṃ mahāvīraṃ, yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti.

“ඔබ මා සරණ නොයන්න; මම යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සරණ ගියෙම්ද, ශාක්‍ය පුත්‍ර වූ මහා වීර වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේව ම සරණ යන්න.”

Tato rājakumāro āha –

එවිට රාජකුමාරයා මෙසේ ඇසීය.

1001.

1001.

‘‘Katarasmiṃ so janapade, satthā tumhāka mārisa;

Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti.

“නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශාස්තෘ වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ කිනම් ජනපදයක වැඩ වසන සේක්ද? මම ද අසදෘශ වූ ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේව දැකීම පිණිස යන්නෙමි.”

Puna thero āha –

නැවතත් මහරහතන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

1002.

1002.

‘‘Puratthimasmiṃ janapade, okkākakulasambhavo;

Tatthāsi purisājañño, so ca kho parinibbuto’’ti.

“ඔක්කාක වංශයෙහි උපන් ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයාණන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙරදිග ජනපදයෙහි වැඩසිටි සේක. එහිදීම උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පා වදාළ සේක.”

Tattha therena nisinnapadesato majjhimadesassa pācīnadisābhāgattā vuttaṃ ‘‘puratthimasmiṃ janapade’’ti.

මහරහතන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයේ සිට බලන කල, එය මජ්ඣිම දේශයට නැගෙනහිර දිශාවෙන් පිහිටා තිබූ බැවින් “පෙරදිග ජනපදයෙහි” යැයි පවසන ලදී.

Evaṃ so rājaputto therassa dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ –

මෙසේ ඒ රජකුමාරයා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, පැහැදුණු සිත් ඇත්තේව, තිසරණයෙහි හා සීලයෙහි පිහිටියේය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී –

1003.

1003.

‘‘Sace hi buddho tiṭṭheyya, satthā tumhāka mārisa;

Yojanāni sahassāni, gaccheyyaṃ payirupāsituṃ.

“පින්වත් ස්වාමීනි, ඉදින් ඔබ වහන්සේලාගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක් නම්, උන්වහන්සේ බැහැදැක උපස්ථාන කිරීමට මම යොදුන් දහසක් වුවද යන්නෙමි.”

1004.

1004.

‘‘Yato ca kho parinibbuto, satthā tumhāka mārisa;

Nibbutampi mahāvīraṃ, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

“පින්වත් ස්වාමීනි, යම් හෙයකින් ඔබ වහන්සේලාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වදාළ සේක්ද, පිරිනිවන් පා වදාළා වූ ඒ මහා වීරයාණන් වහන්සේ මම සරණ යමි.”

1005.

1005.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;

Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

“මම බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි, අනුත්තර වූ ධර්මය ද සරණ යමි, නරදේවයන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ ද මම සරණ යමි.”

1006.

1006.

‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi;

Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti.

“මම වහාම ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වෙමි. ලොව නුදුන් දේ ගැනීමෙන් (සොරකමෙන්) වැළකී සිටිමි. මත්පැන් නොබොන්නෙකු වෙමි, බොරු නොකියමි, තමාගේම බිරිඳගෙන් සතුටු වන්නෙකු වෙමි.”

Evaṃ [Pg.248] pana taṃ saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitaṃ thero evamāha ‘‘rājakumāra, tuyhaṃ idha araññavāsena attho natthi, na ciraṃ tava jīvitaṃ, pañcamāsabbhantare eva kālaṃ karissasi, tasmā tava pitu santikameva gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo bhaveyyāsī’’ti vatvā attano santike dhātuyo datvā vissajjesi. So gacchanto ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ vacanena ito gamissāmi, tumhehipi mayhaṃ anukampāya tattha āgantabba’’nti vatvā therassa adhivāsanaṃ viditvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitu nagaraṃ gantvā uyyānaṃ pavisitvā attano āgatabhāvaṃ rañño nivedesi.

මෙසේ තිසරණයෙහි හා සීලයෙහි පිහිටි ඒ කුමාරයාට මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “රජකුමාරය, මෙහි අරණ්‍යවාසීව විසීමෙන් ඔබට පලක් නැත. ඔබගේ ජීවිතය වැඩි කලක් නොපවතියි. පස් මසක් ඇතුළත ඔබ කළුරිය කරන්නේය. එබැවින් ඔබගේ පියාණන් වෙතටම ගොස් දානාදී පින්කම් කොට ස්වර්ග පරායණ වන්න.” මෙසේ වදාරා තමන් වහන්සේ සතු ධාතූන් වහන්සේලා ඔහුට දී පිටත් කර හැරියහ. ඔහු යමින්, “ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේගේ වචනයෙන් මෙතැනින් යන්නෙමි. ඔබ වහන්සේලා ද මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් එහි වැඩම කළ මැනව”යි පවසා, ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ එකඟතාව දැන වැඳ පැදකුණු කොට පියාගේ නගරයට ගොස් උයනට පිවිස තමන් පැමිණි බව රජුට දැන්වීය.

Taṃ sutvā rājā saparivāro uyyānaṃ gantvā kumāraṃ āliṅgitvā antepuraṃ netvā abhisiñcitukāmo ahosi. Kumāro ‘‘deva, mayhaṃ appakaṃ āyu, ito catunnaṃ māsānaṃ accayena maraṇaṃ bhavissati, kiṃ me rajjena, tumhe nissāya puññameva karissāmī’’ti vatvā therassa guṇaṃ ratanattayassa ca ānubhāvaṃ pavedesi. Taṃ sutvā rājā saṃvegappatto ratanattaye ca there ca pasannamānaso mahantaṃ vihāraṃ kāretvā mahākaccāyanattherassa santike dūtaṃ pāhesi. Theropi rājānaṃ mahājanañca anuggaṇhanto āgacchi. Rājā ca saparivāro dūratova paccuggamanaṃ katvā theraṃ vihāraṃ pavesetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanto saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Kumāro ca sīlāni samādiyitvā theraṃ bhikkhū ceva sakkaccaṃ upaṭṭhahanto dānāni dadanto dhammaṃ suṇanto catunnaṃ māsānaṃ accayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa puññānubhāvena sattaratanapaṭimaṇḍito sattayojanappamāṇo ratho uppajji, anekāni cassa accharāsahassāni parivāro ahosi.

එය ඇසූ රජු පිරිවර සමඟ උයනට ගොස් කුමාරයාව වැළඳගෙන අන්තඃපුරයට කැඳවාගෙන ගොස් අභිෂේක කරවනු කැමති විය. කුමාරයා පවසනුයේ, “දේවයන් වහන්ස, මාගේ ආයුෂ ඉතා ස්වල්පය. මෙයින් සිව් මසක් ඇවෑමෙන් මරණය සිදුවන්නේය. මට රජකමින් කුමන ඵලයක්ද? ඔබ වහන්සේලා ඇසුරු කරමින් පින්ම කරන්නෙමි”යි පවසා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ හා රත්නත්‍රයේ ආනුභාවය පැවසීය. එය ඇසූ රජතුමා සංවේගයට පත්ව රත්නත්‍රය කෙරෙහිත්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහිත් පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ මහා විහාරයක් කරවා මහා කච්චායන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත දූතයෙකු යැවීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද රජුට හා මහාජනයාට අනුග්‍රහ කරනු පිණිස වැඩම කළහ. රජතුමා පිරිවර සමඟ බොහෝ දුර පෙරගමන් කොට ස්ථවිරයන් වහන්සේව විහාරයට පමුණුවා සිව්පසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරමින් තිසරණයෙහි හා සීලයෙහි පිහිටියේය. කුමාරයා ද සිල් සමාදන්ව ස්ථවිරයන් වහන්සේට හා භික්ෂූන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරමින් දාන පිරිනමමින් ධර්මය අසමින් සිව් මසක් ඇවෑමෙන් කළුරිය කොට තව්තිසා භවයෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් සත් රුවනින් සැරසුණු, යොදුන් හතක් විශාල රථයක් පහළ විය, දහස් ගණන් දිව්‍යාංගනාවෝ ඔහුගේ පිරිවර වූහ.

Rājā kumārassa sarīrasakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā cetiyassa pūjaṃ akāsi, tattha mahājano sannipati, theropi saparivāro taṃ padesaṃ upagañchi. Atha devaputto attanā katakusalakammaṃ oloketvā kataññutāya ‘‘gantvā theraṃ vandissāmi, sāsanaguṇe ca pākaṭe karissāmī’’ti cintetvā dibbarathaṃ āruyha mahatā parivārena dissamānarūpo āgantvā rathā oruyha therassa pāde vanditvā [Pg.249] pitarā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ payirupāsamāno añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero imāhi gāthāhi pucchi –

රජතුමා කුමාරයාගේ ශරීර කෘත්‍යය ගෞරවයෙන් සිදුකොට භික්ෂු සංඝයාට මහා දානයක් පවත්වා චෛත්‍ය පූජාවක් ද කළේය. එහි මහා ජනකායක් රැස් වූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද පිරිවර සමඟ එම ප්‍රදේශයට වැඩම කළහ. එකල්හි දිව්‍ය පුත්‍රයා තමා කළ කුසල් කර්මයන් දෙස බලා කෘතවේදී බව නිසා, “මම ගොස් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව වඳින්නෙමි, ශාසනයේ ගුණය ප්‍රකට කරන්නෙමි”යි සිතා දිව්‍ය රථයට නැගී මහා පිරිවරක් සමඟ පෙනෙන රූපයකින් යුතුව පැමිණ, රථයෙන් බැස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගළ වැඳ, පියාණන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, ස්ථවිරයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් දොහොත් මුදුන් දී සිටගත්තේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙම ගාථාවලින් ඔහුගෙන් විමසූහ –

1007.

1007.

‘‘Sahassaraṃsīva yathāmahappabho, disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ;

Tathāpakāro tavāyaṃ mahāratho, samantato yojanasattamāyato.

“දහසක් රැස් විහිදුවන සූර්යයා මහා ආලෝකයෙන් යුතුව අහසේ ගමන් කරමින් දිශාවන් බබළවන්නා සේ, ඔබගේ මේ මහා රථය ද සත් යොදුනක් පුරා විහිදෙමින් හාත්පස ඒ ආකාරයෙන්ම බබළවයි.”

1008.

1008.

‘‘Suvaṇṇapaṭṭehi samantamotthaṭo, urassa muttāhi maṇīhi cittito;

Lekhā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhenti veḷuriyamayā sunimmitā.

“හාත්පස රන් පත්වලින් වසා ඇති, රථයේ ඉදිරිපස මුතු මැණික්වලින් අලංකාර කර ඇති, රන් රිදීවලින් නිමවූ මනාව මවන ලද වෛඩූර්යමය කැටයම්වලින් මේ රථය ශෝභාමත් වෙයි.”

1009.

1009.

‘‘Sīsañcidaṃ veḷuriyassa nimmitaṃ, yugañcidaṃ lohitakāya cittitaṃ;

Yuttā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhanti assā ca ime manojavā.

“මෙහි වියගහේ කෙළවර වෛඩූර්යයෙන් නිමවා ඇත, මෙහි වියගහ රතු මැණික්වලින් විසිතුරු කර ඇත. රන් රිදී ආභරණවලින් යුත්, සිතේ වේගය වැනි වේගයක් ඇති මේ අශ්වයෝ ද රථය ශෝභාමත් කරති.”

1010.

1010.

‘‘So tiṭṭhasi hemarathe adhiṭṭhito, devānamindova sahassavāhano;

Pucchāmi tāhaṃ yasavanta kovidaṃ, kathaṃ tayā laddho ayaṃ uḷāro’’ti.

“දහසක් අශ්වයන් යෙදූ රථයක් ඇති දෙවියන්ට අධිපති සක්‍ර දෙවෙන්ද්‍රයා මෙන් ඔබ මේ රන් රථයෙහි සිටින්නෙහිය. පිරිවර සම්පත් ඇති නැණවත් දිව්‍ය පුත්‍රය, මම ඔබගෙන් විමසමි; ඔබ විසින් මේ උදාර වූ සම්පත්තිය කෙසේ නම් ලබන ලද්දක්ද?”

1007. Tattha sahassaraṃsīti sūriyo. So hi anekasahassaraṃsimantatāya ‘‘sahassaraṃsī’’ti vuccati. Yathāmahappabhoti attano mahattassa anurūpappabho. Yathā hi mahattena sūriyamaṇḍalena sadisaṃ jotimaṇḍalaṃ natthi, evaṃ pabhāyapi. Tathā hi taṃ ekasmiṃ khaṇe tīsu mahādīpesu ālokaṃ pharantaṃ tiṭṭhati. Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti nabhe ākāse yatheva disaṃ anukkamanto gacchanto yathā yena pakārena bhāti dibbati jotati. Tathāpakāroti tādisākāro. Tavāyanti tava ayaṃ.

1007. එහි ‘සහස්සරංසී’ යනු සූර්යයාය. දහසක් පමණ රශ්මීන් ඇති බැවින් ඔහුට ‘සහස්සරංසී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘යථාමහප්පභෝ’ යනු තමාගේ මහත් බවට අනුරූප ආලෝකයක් ඇති බවයි. යම් සේ මහා සූර්ය මණ්ඩලයට සමාන දීප්තිමත් මණ්ඩලයක් නැත්තේද, ආලෝකය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එම සූර්යයා එකම මොහොතක මහා ද්වීප තුනකට ආලෝකය පතුරුවමින් පවතී. ‘දිසං යථා භාති නභේ අනුක්කමං’ යනු අහසෙහි ගමන් කරමින් යම් ආකාරයකින් දිශාවන් බබළවන්නේ ද යන අර්ථයයි. ‘තථාපකාරෝ’ යනු එවැනි ස්වභාවයක් ඇති බවයි. ‘තවායං’ යනු ඔබගේ මේ (රථය) යන්නයි.

1008. Suvaṇṇapaṭṭehīti [Pg.250] suvaṇṇamayehi paṭṭehi. Samantamotthaṭo samantato chādito. Urassāti uro assa, rathassa uroti ca īsāmūlaṃ vadati. Lekhāti veḷuriyamayā mālākammalatākammādilekhā. Tāsaṃ suvaṇṇapaṭṭesu ca rajatapaṭṭesu ca dissamānattā vuttaṃ ‘‘suvaṇṇassa ca rūpiyassa cā’’ti. Sobhentīti rathaṃ sobhayanti.

1008. ‘සුවණ්ණපට්ටේහි’ යනු රන් පත්වලින් යන්නයි. ‘සමන්තමොත්ථතෝ’ යනු හාත්පසින් වසා ඇති බවයි. ‘උරස්සා’ යනු රථයේ ඉදිරිපස හෙවත් වියගහ මුලයි. ‘ලේඛා’ යනු වෛඩූර්යයෙන් නිමවන ලද මල්කම් ලියකම් ආදියයි. රන් පත්වල හා රිදී පත්වල එම කැටයම් පෙනෙන බැවින් ‘සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්ස ච’ යැයි කියන ලදී. ‘සෝභන්ති’ යනු රථය ශෝභාමත් කරන බවයි.

1009. Sīsanti rathakubbarasīsaṃ. Veḷuriyassa nimmitanti veḷuriyena nimmitaṃ, veḷuriyamaṇimayanti attho. Lohitakāyāti lohitakamaṇinā, yena kenaci rattamaṇinā vā. Yuttāti yojitā, atha vā yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa cāti suvaṇṇamayā ca rūpiyamayā ca yottā, saṅkhalikāti attho.

1009. ‘සීසං’ යනු රථ වියගහේ කෙළවරයි. ‘වේළුරියස්ස නිම්මිතං’ යනු වෛඩූර්යයෙන් නිමවන ලද හෙවත් වෛඩූර්ය මාණික්‍යයෙන් යුක්ත බවයි. ‘ලෝහිතකායා’ යනු ලෝහිත මාණික්‍යයෙන් හෙවත් යම්කිසි රතු පැහැති මැණිකකිනි. ‘යුත්තා’ යනු යොදන ලද යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ‘යුත්තා සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්ස ච’ යනු රන් හා රිදීවලින් නිමවූ රැහැන් යන අර්ථයයි.

1010. Adhiṭṭhitoti attano deviddhiyā sakalamidaṃ ṭhānaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sahassavāhanoti sahassayuttavāhano, sahassaājānīyayuttaratho devānamindo yathāti adhippāyo. Yasavantāti ālapanaṃ, yasassīti attho. Kovidanti kusalañāṇavantaṃ, rathārohane vā chekaṃ. Ayaṃ uḷāroti ayaṃ uḷāro mahanto yasoti adhippāyo.

1010. ‘අධිට්ඨිතෝ’ යනු තමාගේ දිව්‍යමය සෘද්ධියෙන් මේ සියලු ස්ථානය අභිබවා සිටින බවයි. ‘සහස්සවාහනෝ’ යනු දහසක් අශ්වයන් යෙදූ රථයක් ඇති සක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙන් යන්න අදහසයි. ‘යසවන්තා’ යනු ඇමතීමකි, පිරිවර ඇති යන්න අර්ථයයි. ‘කෝවිදං’ යනු දක්ෂ ඥානයක් ඇති හෙවත් රථ පැදවීමෙහි දක්ෂ යන අර්ථයයි. ‘අයං උළාරෝ’ යනු මේ උදාර වූ මහා යසස යන අදහසයි.

Evaṃ therena puṭṭho devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

මෙසේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද දිව්‍ය පුත්‍රයා මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය –

1011.

1011.

‘‘Sujāto nāmahaṃ bhante, rājaputto pure ahuṃ;

Tvañca maṃ anukampāya, saññamasmiṃ nivesayi.

“ස්වාමීනි, මම පෙර භවයෙහි සුජාත නම් වූ රජකුමාරයා වීමි. ඔබ වහන්සේ මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මාව සංයමයෙහි පිහිටුවූ සේක.”

1012.

1012.

‘‘Khīṇāyukañca maṃ ñatvā, sarīraṃ pādāsi satthuno;

Imaṃ sujāta pūjehi, taṃ te atthāya hehiti.

මාගේ ආයුෂ අවසන් වූ බව දැනගෙන, (ඒ මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ) ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීර ධාතුව (මට) ලබා දුන්හ. 'පින්වත් සුජාතය, මෙය පිදුම් කරන්න; එය ඔබට වැඩ පිණිස වන්නේය' (යැයි වදාළහ).

1013.

1013.

‘‘Tāhaṃ gandhehi mālehi, pūjayitvā samuyyuto;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.

මම සුවඳ වර්ගවලින් හා මල්වලින් මනා ඕනෑකමකින් යුතුව එම ධාතූන් වහන්සේ පිදුවෙමි. (එම පින්කම හේතුවෙන්) මානුෂීය ශරීරය අත්හැර මම නන්දන වනයෙහි (තව්තිසා දෙව්ලොව) උපන්නෙමි.

1014.

1014.

‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.

නොයෙක් පක්ෂි සමූහයාගෙන් ගහණ වූ, රමණීය නන්දන වනයෙහි මම දිව්‍යාංගනාවන් පිරිවරා නර්තන හා ගීතවලින් ප්‍රීති වෙමි.

1012-3. Tattha [Pg.251] sarīrantī sarīradhātuṃ. Hehitīti bhavissati. Samuyyutoti sammā uyyutto, yuttappayuttoti attho.

1012-3. එහි 'සරීරං' යනු ශරීර ධාතුවයි. 'හේහිති' යනු වන්නේය යන්නයි. 'සමුය්‍යුතො' යනු මනා උත්සාහයකින් යුක්ත වූ, දැඩිව නියැලුණු යන අර්ථයයි.

Evaṃ devaputto therena pucchitamatthaṃ kathetvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitaraṃ āpucchitvā rathaṃ āruyha devalokameva gato. Theropi tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammakathaṃ kathesi. Sā dhammakathā mahājanassa sātthikā ahosi. Atha thero taṃ sabbaṃ attanā ca tena ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te ca taṃ tathā saṅgahaṃ āropesunti.

මෙසේ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා තෙරුන් වහන්සේ ඇසූ කරුණු පවසා, උන්වහන්සේ වැඳ, පැදකුණු කොට, තම පියාගෙන් සමුගෙන, රථයට නැගී දෙව්ලොවටම ගියේය. තෙරුන් වහන්සේද එම කරුණ නිමිත්තක් කරගෙන පැමිණ සිටි පිරිසට විස්තරාත්මකව ධර්ම දේශනා කළහ. එම ධර්ම දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් විය. ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ තමන් හා එම දිව්‍ය පුත්‍රයා අතර ඇති වූ ඒ සියලු කථා පුවත සංගායනා කාලයේදී ධර්ම සංගායක (මහා රහතන් වහන්සේලාට) දන්වා සිටියහ. රහතන් වහන්සේලාද ඒ කරුණ එලෙසම සංගායනාවට ඇතුළත් කළහ. මෙසේ (මෙම වස්තුව) අවසන් විය.

Cūḷarathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළරථ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

14. Mahārathavimānavaṇṇanā

14. මහාරථ විමාන වර්ණනාව

Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhanti mahārathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavane gopālassa nāma devaputtassa attano vimānato nikkhamitvā sahassayuttaṃ mahantaṃ dibbarathaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānakīḷanatthaṃ gacchantassa avidūre pāturahosi. Taṃ disvā devaputto sañjātagāravabahumāno sahasā rathato oruyha upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsi.

'සහස්සයුත්තං හයවාහනං සුභං' යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ මහාරථ විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක. එකල ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පෙර සඳහන් කළ පරිදි දෙව්ලොව චාරිකාවේ වඩිනා අතරතුර, තව්තිසා භවනයෙහි 'ගෝපාල' නම් දිව්‍ය පුත්‍රයා තම විමානයෙන් පිටතට පැමිණ අසුන් දහසක් යෙදූ මහා දිව්‍ය රථයකට නැගී, විශාල පිරිවරක් සමඟ මහා දිව්‍ය ඉර්ධියෙන් උයනෙහි ක්‍රීඩා පිණිස යනු දැක, ඔහුට නුදුරින් පෙනී සිටි සේක. ඒ දැක දිව්‍ය පුත්‍රයා මහත් ගෞරවයකින් යුතුව වහා රථයෙන් බැස, උන්වහන්සේ සමීපයට පැමිණ පසඟ පිහිටුවා වැඳ, හිස මත දොහොත් මුදුන් දී සිටගත්තේය.

Tassidaṃ pubbakammaṃ – so kira vipassiṃ bhagavantaṃ suvaṇṇamālāya pūjetvā ‘‘imassa puññassa ānubhāvena mayhaṃ bhave bhave sovaṇṇamayā uracchadamālā nibbattatū’’ti katapaṇidhānāya anekakappesu sugatīsuyeva saṃsarantiyā kassapassa bhagavato kāle kikissa kāsirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattāya yathāpaṇidhānaṃ suvaṇṇamālālābhena ‘‘uracchadamālā’’ti laddhanāmāya devakaññāsadisāya rājadhītāya ācariyo gopālo nāma brāhmaṇo hutvā sasāvakasaṅghassa kassapassa bhagavato asadisadānādīni mahādānāni pavattetvā indriyānaṃ aparipakkabhāvena attānaṃ rājadhītarañca uddissa satthārā desitaṃ [Pg.252] dhammaṃ sutvāpi visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto puthujjanakālakiriyameva katvā yathūpacitapuññānubhāvena tāvatiṃsesu yojanasatike kanakavimāne nibbatti, anekakoṭiaccharāparivāro ahosi, sattaratanamayo cassa sahassayutto suvibhattabhittivicitto siniddhamadhuranigghoso attano pabhāsamudayena avahasanto viya divaṅkaramaṇḍalaṃ dibbo ājaññaratho nibbatti.

මෙය ඔහුගේ පෙර කර්මයයි. ඔහු විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට රන් මලින් පූජා කොට 'මෙම පිනේ ආනුභාවයෙන් මට භවයක් පාසා රන්වන් වූ උරච්ඡද මාලාවක් (ළැම පළඳනාවක්) ලැබේවා' යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු බොහෝ කල්ප ගණනාවක් සුගති භවයන්හි සැරිසරමින් සිටියදී, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේ කිකී නම් කාසි රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි උපන්නාය. ප්‍රාර්ථනා කළ පරිදි රන් මාලාවක් ලැබීම නිසා 'උරච්ඡදමාලා' නම් වූ, දිව්‍යාංගනාවක වැනි වූ රජකුමරියගේ ගුරුවරයා වූයේ ගෝපාල නම් බ්‍රාහ්මණයෙකි. ඔහු ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ පිරිවරා සිටි කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේට අසදෘශ දානයන් පවත්වමින් සිටියද, ඉන්ද්‍රියයන් නොමේරූ බැවින් තමා සහ එම කුමරිය වෙනුවෙන් දේශනා කළ ධර්මය අසා වුවද මාර්ගඵල ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියගොස් තමා රැස් කළ පිනේ ආනුභාවයෙන් තව්තිසාවේ යොදුන් සියයක් පමණ විශාල රන් විමානයක උපන්නේය. කෝටි සංඛ්‍යාත දිව්‍යාංගනාවන් පිරිවරා සිටි ඔහුට සත් රුවනින් සැදි, අසුන් දහසක් යෙදූ, මනාව සරසන ලද බිත්ති සහිත, මියුරු හඬ නගන, සූර්ය මණ්ඩලය පරදන ආලෝකයක් ඇති දිව්‍යමය ආජානීය රථයක් පහළ විය.

So tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena yathāvuttasampattivibhavo gopālo eva nāma devaputto hutvā tāvatiṃsesuyeva nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno…pe… añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsī’’ti.

ඔහු එහි ආයුෂ අවසන් වන තෙක් දිව්‍ය සම්පත් භුක්ති විඳ, නැවත නැවතත් දෙව්ලොවම සැරිසරමින් සිට, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ කාලයේ එම කුසල් කර්මයේ ඉතිරි විපාක වශයෙන් පෙර කී සැප සම්පත් ඇතිව ගෝපාල නම් දිව්‍ය පුත්‍රයා වී තව්තිසාවෙහිම උපන්නේය. ඒ කරුණ අරමුණු කරගෙන 'එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ... හිස මත දොහොත් මුදුන් දී සිටගත්තේය' යන්න වදාරන ලදී.

Evaṃ pana upasaṅkamitvā ṭhitaṃ taṃ devaputtaṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi pucchi –

එසේ පැමිණ සිටි ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගෙන් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙම ගාථාවලින් විමසා සිටි සේක.

1015.

1015.

‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ, āruyhimaṃ sandanaṃ nekacittaṃ;

Uyyānabhūmiṃ abhito anukkamaṃ, purindado bhūtapatīva vāsavo.

“දිව්‍ය පුත්‍රය, අශ්වයන් දහසක් යෙදූ, මනා වූ, විචිත්‍ර වූ මෙම රථයට නැගී උද්‍යානය වෙත යමින්, පූර්වයෙහි දන් දුන් දිව්‍ය සමූහයාගේ අධිපති වූ වසවත් (සක්) දෙවිඳුන් මෙන් ඔබ බබළන්නෙහිය.”

1016.

1016.

‘‘Sovaṇṇamayā te rathakubbarā ubho, phalehi aṃsehi atīva saṅgatā;

Sujātagumbā naravīraniṭṭhitā, virocati pannaraseva cando.

“ඔබගේ රථයේ වියගස් දෙකම රන්වන්ය, ඒවායේ කෙළවර හා අංගයන් මනාව සන්ධි වී පවතී. දක්ෂ ශිල්පීන් විසින් නිමවන ලද අංගයන්ගෙන් යුත් ඔබගේ මේ රථය පසළොස්වක පොහෝ දින චන්ද්‍රයා මෙන් බබළයි.”

1017.

1017.

‘‘Suvaṇṇajālāvatato ratho ayaṃ, bahūhi nānāratanehi cittito;

Sunandighoso ca subhassaro ca, virocatī cāmarahatthabāhubhi.

“රන් දැල්වලින් වට වූ මෙම රථය නොයෙකුත් රත්නයන්ගෙන් විචිත්‍ර කර ඇත. මියුරු හඬ ඇති, දීප්තිමත් වූ මෙය සෙමර වල්විදුනා අතින් ගත් දිව්‍ය පුත්‍රයන් සමඟ බබළයි.”

1018.

1018.

‘‘Imā [Pg.253] ca nābhyo manasābhinimmitā, rathassa pādantaramajjhabhūsitā;

Imā ca nābhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare.

“සිතින් මවන ලද්දක් වැනි රථ රෝදවල මෙම පෙති සහ නැබවල් මනාව සරසා ඇත. රේඛා සිය ගණනකින් විචිත්‍ර වූ මෙම නැබවල් අහසෙහි විහිදෙන විදුලි රේඛා මෙන් බබළයි.”

1019.

1019.

‘‘Anekacittāvatato ratho ayaṃ, puthū ca nemī ca sahassaraṃsiko;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

“නොයෙක් චිත්‍ර කැටයම්වලින් යුත් මෙම රථයෙහි රෝද පීලි විශාලය, දහසක් කිරණ විහිදෙන්නාක් මෙන් පෙනේ. ඒවායේ හඬ පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් මිහිරිව ඇසෙයි.”

1020.

1020.

‘‘Sirasmiṃ cittaṃ maṇicandakappitaṃ, sadā visuddhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ;

Suvaṇṇarājīhi atīva saṅgataṃ, veḷuriyarājīva atīva sobhati.

“රථයෙහි ඉහළ රන් රේඛාවලින් මනාව සන්ධි වූ, චන්ද්‍රයා බඳු වූ විචිත්‍ර මැණිකක් නිරන්තරයෙන් පිරිසිදුව, රමණීයව, දීප්තිමත්ව බබළයි. එය වෛදූර්ය මැණික් රේඛාවක් මෙන් ඉතාමත් ශෝභමානය.”

1021.

1021.

‘‘Ime ca vāḷī maṇicandakappitā, ārohakambū sujavā brahūpamā;

Brahā mahantā balino mahājavā, mano tavaññāya tatheva siṃsare.

“මැණික්වලින් කරන ලද සඳ බඳු ආභරණ පැළඳි, වේගවත් ගමන් ඇති, බ්‍රහ්මයන් වැනි වූ, ශක්තිමත් වූ මෙම මහා අශ්වයෝ ඔබගේ සිත හඳුනාගෙන එලෙසම ගමන් කරති.”

1022.

1022.

‘‘Ime ca sabbe sahitā catukkamā, mano tavaññāya tatheva siṃsare;

Samaṃ vahantī mudukā anuddhatā, āmodamānā turagānamuttamā.

“සතර පයින් යන, ඉතා සමානව ගමන් කරන, මෘදු වූ, නොසන්සුන් නොවූ, ප්‍රීතියෙන් රථය අදින්නා වූ මෙම උතුම් අශ්වයෝ ඔබගේ අදහස දැන ඒ අයුරින්ම ක්‍රියා කරති.”

1023.

1023.

‘‘Dhunanti vagganti patanti cambare, abbhuddhunantā sukate piḷandhane;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

“මනාව නිමවන ලද ආභරණ සොලවමින්, අහසෙහි පනිමින් හා දිවෙමින් යන ඒ අශ්වයන්ගේ හඬ පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන් මියුරු ලෙස ඇසෙයි.”

1024.

1024.

‘‘Rathassa ghoso apiḷandhanāna ca, khurassa nādo abhihiṃsanāya ca;

Ghoso suvaggū samitassa suyyati, gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane.

“රථයේ හඬ ද, ආභරණවල හඬ ද, අශ්ව කුරවල හඬ ද, එක්රැස් වූ දිව්‍ය සමූහයාගේ මියුරු හඬ ද යන මේ සියල්ල චිත්‍රලතා වනයෙහි ගාන්ධර්වයන්ගේ තූර්ය නාදයන් මෙන් ඇසෙයි.”

1025.

1025.

‘‘Rathe [Pg.254] ṭhitātā migamandalocanā, āḷārapamhā hasitā piyaṃvadā;

Veḷuriyajālāvatatā tanucchavā, sadeva gandhabbasūraggapūjitā.

“මුවැත්තියකගේ වැනි නෙත් ඇති, ඝන වූ ඇසිපිල්ලම් ඇති, සිනාමුසු මුහුණින් ප්‍රිය තෙපුල් පවසන, වෛදූර්ය මැණික් දැල්වලින් වැසුණු ශරීර ඇති, සියුම් සමක් ඇති, දෙවියන් හා ගාන්ධර්වයන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ දිව්‍යාංගනාවෝ රථයෙහි සිටිති.”

1026.

1026.

‘‘Tā rattarattambarapītavāsasā, visālanettā abhirattalocanā;

Kule sujātā sutanū sucimhitā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“තද රතු සහ රන්වන් වස්ත්‍ර හැඳි, විශාල වූ ද රත් පැහැ වූ ද දෑස් ඇති, උසස් කුලයන්හි උපන්, මනා වූ සිරුරු ඇති, පිරිසිදු සිනහවෙන් යුත් ඒ දිව්‍යාංගනාවෝ රථයෙහි දොහොත් මුදුන් දී ඔබට උපස්ථාන කරති.”

1027.

1027.

‘‘Tā kambukeyūradharā suvāsasā, sumajjhimā ūruthanūpapannā;

Vaṭṭaṅguliyo sumukhā sudassanā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“රන්වන් වළලු සහ ආභරණ පැළඳි, මනහර වස්ත්‍රවලින් සැරසුණු, සිහින් ඉඟටියක් හා මනා වූ අවයව ඇති, රවුම් වූ ඇඟිලි සහ සුන්දර මුහුණු ඇති ඒ දිව්‍යාංගනාවෝ දොහොත් මුදුන් දී රථයෙහි සිටිති.”

1028.

1028.

‘‘Aññā suveṇī susu missakesiyo, samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi ca;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“මනාව බැඳි කොණ්ඩ ඇති, තරුණ වූ, විවිධ ආභරණවලින් හා දීප්තිමත් රැස්වලින් යුතු හිසකෙස් ඇති, ඔබගේ සිතට එකඟව කටයුතු කරන වෙනත් දිව්‍යාංගනාවෝ ද රථයෙහි දොහොත් මුදුන් දී ඔබට උපස්ථාන කරති.”

1029.

1029.

‘‘Āveḷiniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

මල් මාලා පැළඳි, නෙළුම් හා මානෙල් මල්වලින් සැරසුණු, සඳුන් සුවඳ ගැල්වූ, ඔබට අවනත වූ, ඔබේ සිත පිනවන ඒ දිව්‍ය අප්සරාවෝ දොහොත් මුදුන් දී වැඳගෙන රියෙහි සිටිමින් ඔබට උපස්ථාන කරති.

1030.

1030.

‘‘Tā māliniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

මල් මාලා පැළඳි, නෙළුම් හා මානෙල් මල්වලින් සැරසුණු, සඳුන් සුවඳ ගැල්වූ, ඔබට අවනත වූ, ඔබේ සිත පිනවන ඒ දිව්‍ය අප්සරාවෝ දොහොත් මුදුන් දී වැඳගෙන රියෙහි සිටිමින් ඔබට උපස්ථාන කරති.

1031.

1031.

‘‘Kaṇṭhesu te yāni piḷandhanāni, hatthesu pādesu tatheva sīse;

Obhāsayantī dasa sabbaso disā, abbhuddayaṃ sāradikova bhāṇumā.

ඔබගේ ගෙලෙහි ද, දෑතෙහි හා දෙපයෙහි ද, එසේම හිසෙහි ද යම් ආභරණ තිබේද, ඒවා අහසට නැඟෙන සරත් කාලයේ සූර්යයා මෙන් දස දිශාවම හාත්පසින් ආලෝකවත් කරයි.

1032.

1032.

‘‘Vātassa [Pg.255] vegena ca sampakampitā, bhujesu mālā apiḷandhanāni ca;

Muñcanti ghosaṃ ruciraṃ suciṃ subhaṃ, sabbehi viññūhi sutabbarūpaṃ.

සුළඟේ වේගයෙන් හා රියෙහි යෙදූ අසුන්ගේ වේගයෙන් සැලෙන්නා වූ, බාහුවල ඇති මල් මාලා හා ආභරණවලින්, සියලු නැණවතුන් විසින් ඇසිය යුතු වූ සිත්කළු, පිරිසිදු, සොඳුරු හඬක් නික්මෙයි.

1033.

1033.

‘‘Uyyānabhūmyā ca duvaddhato ṭhitā, rathā ca nāgā tūriyāni ca saro;

Tameva devinda pamodayanti, vīṇā yathā pokkharapattabāhubhi.

උයන අවට දෙපසෙහි සිටි රථ, ඇතුන් හා තූර්ය වාදනයන්ගෙන් නික්මෙන හඬ, වීණාවක තත් පිරිමැදීමෙන් නික්මෙන හඬ සේ, පින්වත් දේවේන්ද්‍රය, ඒ හඬ ඔබව පිනවයි.

1034.

1034.

‘‘Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ;

Pavajjamānāsu atīva accharā, bhamanti kaññā padumesu sikkhitā.

මනහර රුවැති, ශිල්පයෙහි මැනවින් හික්මුණු බොහෝ දිව්‍ය අප්සරාවෝ, මිහිරි හඬ නංවන මේ වීණාවන්ගෙන් හදවත කම්පා කරවන ප්‍රීතිමත් හඬ නික්මෙන කල්හි, නෙළුම් මල් මත අතිශයින්ම රඟ දෙති.

1035.

1035.

‘‘Yadā ca gītāni ca vāditāni ca, naccāni cimāni samenti ekato;

Athettha naccanti athettha accharā, obhāsayantī ubhato varitthiyo.

යම් විටෙක මේ ගීත, වාදන හා නැටුම් යන සියල්ල එක්ව පවතින්නේද, එවිට මේ රියෙහි ඇතැම් අප්සරාවෝ රඟ දෙති. තවත් උතුම් දිව්‍යාංගනාවෝ දෙපස ආලෝකවත් කරමින් සිටිති.

1036.

1036.

‘‘So modasi tūriyagaṇappabodhano, mahīyamāno vajirāvudhoriva;

Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ.

මිහිරි හඬ ඇති, මනහර රුවැති මේ බොහෝ වීණාවන්ගෙන් හදවත පිනවන ප්‍රීතිමත් හඬ නික්මෙන කල්හි, තූර්ය වාදනයෙන් ප්‍රබෝධවත් වූ ඔබ, දෙවියන්ගේ පුද පූජා ලබන වජ්‍රායුධය දරන සක් දෙවිඳු මෙන් සතුටු වන්නෙහිය.

1037.

1037.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūto purimāya jātiyā;

Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasi, kaṃ dhammacariyaṃ vatamābhirocayi.

පින්වත් දේවපුත්‍රය, ඔබ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි ජාතියෙහි තමා විසින් කරන ලද කිනම් පින්කමක් නිසාද මෙය ලැබුවේ? ඔබ කිනම් උපෝසථයක් රැක්කෙහිද? කිනම් ධර්ම චරියාවක් හෝ වතක් සතුටින් සමාදන් වූයෙහිද?

1038.

1038.

‘‘Nayīdamappassa katassa kammuno, pubbe suciṇṇassa uposathassa vā;

Iddhānubhāvo vipulo ayaṃ tava, yaṃ devasaṅghaṃ abhirocase bhusaṃ.

දිව්‍ය සමූහයා මැද ඔබ මේ සා මහත් ලෙස බැබළෙන්නට හේතු වූ ඔබගේ මේ උදාර තේජස හා සෘද්ධි අනුභාවය, පෙර කරන ලද ස්වල්ප වූ පිනක හෝ මැනවින් රැක්කා වූ උපෝසථයක විපාකයක් නොවේ (එය මහත් වූ පිනක විපාකයකි).

1039.

1039.

‘‘Dānassa [Pg.256] te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

මේ ඔබගේ දානයෙහි විපාකයක්ද? නැතහොත් සීලයෙහි විපාකයක්ද? එසේත් නැතහොත් දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමේ පිනෙහි විපාකයක්ද? මා විසින් විමසන ලද ඔබ මට එය පවසන්න.

1015. Tattha sahassayuttanti sahassena yuttaṃ, sahassaṃ vā yuttaṃ yojitaṃ etasminti sahassayuttaṃ. Kassa panetaṃ sahassanti? ‘‘Hayavāhana’’nti anantaraṃ vuccamānattā hayānanti ayamattho viññāyateva. Hayā vāhanaṃ etassāti hayavāhanaṃ. Keci pana ‘‘sahassayuttahayavāhana’’nti anunāsikalopaṃ ekameva samāsapadaṃ katvā vaṇṇenti, etasmiṃ pakkhe hayavāhanaṃ viya vāhananti attho yujjati. Hayavāhanasahassayuttaṃ yuttahayavāhanasahassanti hi attho. Apare pana ‘‘sahassayuttanti sahassadibbājaññayutta’’nti vadanti. Sandananti rathaṃ. Nekacittanti anekacittaṃ nānāvidhavicittavantaṃ. Uyyānabhūmiṃ abhitoti uyyānabhūmiyā samīpe. ‘‘Abhito’’ti hi padaṃ apekkhitvā sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Keci pana ‘‘uyyānabhūmyā’’tipi paṭhanti, te saddanayampi anupadhārentā paṭhanti. Anukkamanti gacchanto purindado bhūtapatīva vāsavo virocasīti sambandho.

1015. එහි 'සහස්සයුත්තං' යනු දහසක් අසුන් යෙදූ යන්නයි. 'හයවාහනං' යන වචනය ඊළඟට යෙදී ඇති බැවින් මෙය අසුන් දහසක් බව දත යුතුය. අසුන් වාහනය කොට ඇති බැවින් 'හයවාහනං' නම් වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'සහස්සයුත්තහයවාහනං' යනු එක් සමාස පදයක් ලෙස දක්වති. 'සන්දනං' යනු රථයයි. 'අනේකචිත්තං' යනු නානාප්‍රකාරයෙන් විසිතුරු වූ යන්නයි. 'උය්‍යානභූමිං අභිතෝ' යනු උයන සමීපයෙහි යන්නයි. පූර්වයෙහි දන් දුන්, භූතයන්ට අධිපති වූ වසවත් සක් දෙවිඳු මෙන් ඔබ බබළන්නෙහිය යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

1016. Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Teti tava. Rathakubbarā ubhoti rathassa ubhosu passesu vedikā. Yo hi rathassa sobhanatthañceva upari ṭhitānaṃ guttatthañca ubhosu passesu vedikākārena parikkhepo karīyati, tassa purimabhāge ubhosu passesu yāva rathīsā, tāva hatthehi gahaṇayoggo rathassa avayavaviseso, idha so eva kubbaroti adhippeto. Tenevāha ‘‘ubho’’ti. Aññattha pana rathīsā kubbaroti vuccati. Phalehīti rathūpatthambhassa dakkhiṇavāmabhedehi dvīhi phalehi, pariyantāvettha phalāti vuttā. Aṃsehīti kubbaraphale patiṭṭhitehi heṭṭhimaaṃsehi. Atīva saṅgatāti ativiya suṭṭhu saṅgatā suphassitā nibbivarā. Idañca sippiviracite kittimarathe labbhamānavisesaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. So pana aporisatāya akittimo sayaṃjāto kenaci aghaṭitoyeva. Sujātagumbāti susaṇṭhitathambhakasamudāyā. Ye hi vedikāya nirantaraṃ ṭhitā susaṇṭhitaghaṭakādiavayavavisesavanto thambhakasamudāyā, tesaṃ [Pg.257] vasenevaṃ vuttaṃ ‘‘sujātagumbā’’ti. Naravīraniṭṭhitāti sippācariyehi niṭṭhāpitasadisā. Sippācariyā hi attano sarīrakhedaṃ acintetvā vīriyabalena sippassa suṭṭhu vicāraṇato naresu vīriyavantoti idha ‘‘naravīrā’’ti vuttā. Naravīrāti vā devaputtassa ālapanaṃ. Niṭṭhitāti pariyositā paripuṇṇasobhātisayā. ‘‘Naravīranimmitā’’ti vā pāṭho, naresu dhitisampannehi nimmitasadisāti attho. Evaṃvidhakubbaratāya ayaṃ tava ratho virocati. Kiṃ viya? Pannaraseva cando, sukkapakkhe pannarasiyaṃ paripuṇṇakāle candimā viya.

1016. 'සෝවණ්ණමයා' යනු රන්මය වූ යන්නයි. 'රථකුබ්බරා උභෝ' යනු රියෙහි දෙපස ඇති පියැසි හෝ වේදිකාවන්ය. රියෙහි අලංකාරය පිණිසත් එහි සිටින්නන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිසත් දෙපස ඇති අංග විශේෂය මෙහි 'කුබ්බර' ලෙස අදහස් වේ. 'ඵලේහි' යනු රථයේ දෙපස කෙළවරවල්ය. 'අංසේහි' යනු එහි පහළ කොටස්ය. 'අතීව සංගතා' යනු ඉතා මැනවින් පෑහුණු, සිදුරු රහිත යන්නයි. මෙය දිව්‍ය රථයක ස්වභාවය විස්තර කිරීමකි. 'සුජාතගුම්භා' යනු මැනවින් පිහිටි කුළුණු සමූහයක් වැනි බවයි. 'නරවීරනිට්ඨිතා' යනු දක්ෂ ශිල්පීන් විසින් නිම කළාක් වැනි වූ යන්නයි. පසළොස්වක පෝ දා පිරිපුන් සඳ මෙන් ඔබේ මේ රථය බබළයි.

1017. Suvaṇṇajālāvatatoti suvaṇṇajālakehi avatato chādito. ‘‘Suvaṇṇajālāvitato’’tipi pāṭho, gavacchitoti attho. Bahūhīti anekehi. Nānāratanehīti padumarāgaphussarāgādinānāvidharatanehi. Sunandighosoti suṭṭhu nanditabbaghoso, savanīyamadhuraninnādoti attho. Sunandighosoti vā suṭṭhu katanandighoso, naccanādīnaṃ dassanādīsu pavattitasādhukārasaddādivasena katapamodaninnādoti attho, ‘‘kālena kālaṃ āsīvādanavasena suṭṭhu payuttanandighoso’’ti ca vadanti. Subhassaroti suṭṭhu ativiya obhāsanasabhāvo, tattha vā pavattamānānaṃ devatānaṃ sobhanena gītavāditassarena subhassaro. Cāmarahatthabāhubhīti cāmarahatthayuttabāhūhi ito cito ca bījayamāna cāmarakalāpehi devatānaṃ bhujehi, tathābhūtāhi devatāhi vā virocati.

1017. 'සුවණ්ණජාලාවතතෝ' යනු රන් දැලින් වැසුණු යන්නයි. 'නානාරතනේහි' යනු පද්මරාග, පුෂ்பරාග ආදී නොයෙක් රත්නයන්ගෙනි. 'සුනන්දිඝෝසෝ' යනු ඉතා මිහිරි වූ, ඇසිය යුතු වූ, සතුට උපදවන හඬක් ඇති බවයි. 'සුභස්සරෝ' යනු ඉතා දීප්තිමත් බව හෝ එහි සිටින දෙවියන්ගේ මිහිරි ගී හඬයි. 'චාමරහත්ථබාහුභි' යනු සලන්නා වූ සෙවණැලි සහිත චාමර දෑතින් ගත් දිව්‍ය අප්සරාවන්ගෙන් යුක්තව බබළන බවයි.

1018. Nābhyoti rathacakkānaṃ nābhiyo. Manasābhinimmitāti ‘‘ime īdisā hontū’’ti cittena nimmitasadisā. Rathassa pādantaramajjhabhūsitāti rathassa pādānaṃ rathacakkānaṃ antena neminā nānāratanasamujjalena arānaṃ vemajjhena ca maṇḍitā. Satarājicittitāti anekavaṇṇāhi anekasatāhi rājīhi lekhāhi cittitā vicittabhāvaṃ gatā. Sateratā vijjurivāti sateratasaṅkhātavijjulatā viya pabhāsare vijjotanti.

1018. 'Nābhyo' යනු රථ රෝදවල පතු (නැබ) ය. 'Manasābhinimmitā' යනු 'මොවුන් මෙබඳු වෙත්වා' යි සිතින් මවන ලද්දාක් වැනි වූ යන්නයි. 'Rathassa pādantaramajjhabhūsitā' යනු රථයේ පාද බඳු වූ රෝදවල කෙළවර වූ නේමිවල (ගැට්ට) විවිධ රත්නයන්ගෙන් බබළන අරවල (ගරාදි) මැද අලංකාර කරන ලද යන්නයි. 'Satarājicittitā' යනු නොයෙක් වර්ණයෙන් යුත් සිය ගණන් රේඛාවලින් විසිතුරු වූ හෙවත් විසිතුරු ස්වභාවයට පත් වූ යන්නයි. 'Sateratā vijjurivā' යනු විදුලි වැල් මෙන් බබළන, දීප්තිමත් වන යන්නයි.

1019. Anekacittāvatatoti [Pg.258] anekehi mālākammādicittehi avatato samokiṇṇo. ‘‘Anekacittāvitato’’tipi paṭhanti, soyeva attho, gāthāsukhatthaṃ pana dīghakaraṇaṃ. Puthū ca nemī cāti puthulanemi ca, eko ca-kāro nipātamattaṃ. Sahassaraṃsikoti anekasahassaraṃsiko. ‘‘Sahassaraṃsiyo’’tipi pāḷi. Apare pana ‘‘natā raṃsiyo’’ti ca paṭhanti, tattha natāti ajiyadhanudaṇḍako viya oṇatā nemippadesā. Sahassaraṃsiyoti sūriyamaṇḍalaṃ viya vipphurantakiraṇajālā. Tesanti olambamānakiṅkiṇikajālānaṃ nemippadesānaṃ.

1019. 'Anekacittāvatato' යනු නොයෙක් මල්කම් ආදි විසිතුරු නිර්මාණයන්ගෙන් ගැවසී ගත් හෙවත් පිරී පවත්නා යන්නයි. 'Anekacittāvitato' ලෙස ද කියවනු ලැබේ, එහි අර්ථය ද එයම වේ. ගාථාව ගායනා කිරීමේ පහසුව පිණිස දීර්ඝ කොට ඇත. 'Puthū ca nemī cā' යනු මහත් වූ රෝද ගැට්ටයි. 'Sahassaraṃsiko' යනු දහසක් රැස් විහිදුවන හෙවත් ඉතා දීප්තිමත් වූ යන්නයි. 'Sahassaraṃsiyo' කියා ද පාළි පාඨයක් ඇත. ඇතැම්හු 'natā raṃsiyo' ලෙස ද කියවති, එහි 'natā' යනු එළු අං දුන්නක් මෙන් නැමුණු රෝද ගැට්ටේ කොටස් ය. 'Sahassaraṃsiyo' යනු සූර්ය මණ්ඩලය මෙන් විහිදෙන රශ්මි ජාලාවන් ය. 'Tesanti' යනු එල්ලෙන කිංකිණි ජාලාවන් සහිත රෝද ගැට්ටේ කොටස් ය.

1020. Sirasminti sīse, rathassa sīseti attho. Siro vā asmiṃ rathe. Cittanti vicittaṃ. Maṇicandakappitanti maṇimayamaṇḍalānuviddhaṃ candamaṇḍalasadisena maṇinā anuviddhaṃ. Ruciraṃ pabhassaranti iminā tassa candamaṇḍalasadisataṃyeva vibhāveti, sadā visuddhanti iminā panassa candamaṇḍalatopi visesaṃ dasseti. Suvaṇṇarājīhīti antarantarā vaṭṭākārena saṇṭhitāhi suvaṇṇalekhāhi. Saṅgatanti sahitaṃ. Veḷuriyarājīvāti antarantarā suvaṇṇarājīhi khacitamaṇimaṇḍalattā veḷuriyarājīhi viya sobhati. ‘‘Veḷuriyarājīhī’’ti ca paṭhanti.

1020. 'Sirasminti' යනු හිසෙහි හෙවත් රථයේ මතුපිට යන අර්ථයයි. 'Cittanti' යනු විසිතුරු වූ යන්නයි. 'Maṇicandakappitanti' යනු සඳ මඬලක් බඳු මැණික් ඔබ්බවන ලද යන්නයි. 'Ruciraṃ pabhassaranti' යන්නෙන් එහි චන්ද්‍ර මණ්ඩලයට ඇති සමානත්වය දක්වයි. 'Sadā visuddhanti' යන්නෙන් එය චන්ද්‍ර මණ්ඩලයටත් වඩා විශේෂ වූ පිරිසිදු බවක් ඇති බව දක්වයි. 'Suvaṇṇarājīhīti' යනු අතරින් පතර වෘත්තාකාරව පිහිටි රන් රේඛාවන් ය. 'Saṅgatanti' යනු මැනවින් සැසඳුණු හෙවත් මනාව පවත්නා යන්නයි. 'Veḷuriyarājīvāti' යනු රන් රේඛා අතර මැණික් මඬල ඔබ්බවා ඇති බැවින් වෛදූර්ය රේඛාවන් මෙන් බබළන බවයි. 'Veḷuriyarājīhī' කියා ද පාඨයක් පවතී.

1021. Vāḷīti vāḷavanto sampannavāḷadhino, asse sandhāya vadati. ‘‘Vājī’’ti vā pāṭho. Maṇicandakappitāti cāmarolambanaṭṭhānesu maṇimayacandakānuviddhā. Ārohakambūti uccā ceva tadanurūpapariṇāhā ca, ārohapariṇāhasampannāti attho. Sujavāti sundarajavā javavanto mahājavā, sobhanagatikāti attho. Brahūpamāti brahā viya paminitabbā, attano pamāṇato adhikā viya paññāyantāti attho. Brahāti vuḍḍhā pavaḍḍhasabbaṅgapaccaṅgā. Mahantāti mahānubhāvā mahiddhikā. Balinoti sarīrabalena ca ussāhabalena ca balavanto. Mahājavāti sīghavegā. Mano tavaññāyāti tava cittaṃ ñatvā. Tathevāti cittānurūpameva. Siṃsareti saṃsappare, pavattareti attho.

1021. 'Vāḷīti' යනු ලොම් සහිත හෙවත් මනා වල්ගා ඇති අශ්වයන් අරභයා කියනු ලබන්නකි. 'Vājī' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'Maṇicandakappitā' යනු සේමර (චාමර) එල්ලෙන ස්ථානවල මැණික්මය චන්ද්‍රාකාර සලකුණු ඔබ්බවන ලද යන්නයි. 'Ārohakambū' යනු උස් වූ ද එසේම එයට සරිලන වටප්‍රමාණයක් ඇති ද හෙවත් මනා ශරීර ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'Sujavā' යනු මනා වේගයක් ඇති, මහා වේගවත් වූ මනහර ගමන් ඇති යන්නයි. 'Brahūpamā' යනු මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් සැසඳිය හැකි හෙවත් තමාගේ ප්‍රමාණයට වඩා විශාලව පෙනෙන ස්වභාවයයි. 'Brahā' යනු සියලු අඟ පසඟ වැඩුණු මහත් වූ යන්නයි. 'Mahantā' යනු මහා ආනුභාව සම්න්න වූ මහා සෘද්ධිමත් වූ යන්නයි. 'Balinoti' යනු ශරීර බලයෙන් හා උත්සාහ බලයෙන් යුත් ශක්තිමත් වූ යන්නයි. 'Mahājavā' යනු වේගවත් ගමන් ඇති යන්නයි. 'Mano tavaññāyā' යනු ඔබගේ සිත දැනගෙන යන්නයි. 'Tathevā' යනු සිතට අනුකූලවම යන්නයි. 'Siṃsareti' යනු මැනවින් ගමන් කරයි, පවතියි යන අර්ථයයි.

1022. Imeti yathāvuttaasse sandhāyāha. Sabbeti sahassamattāpi. Sahitāti samānajavatāya samānagamanatāya ca gatiyaṃ sahitā, aññamaññaṃ anūnādhikagamanāti attho. Catūhi pādehi kamanti [Pg.259] gacchantīti catukkamā. Samaṃ vahantīti ‘‘sahitā’’ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Mudukāti mudusabhāvā, bhadrā ājānīyāti attho. Tenāha ‘‘anuddhatā’’ti, uddhatarahitā khobhaṃ akarontāti attho. Āmodamānāti pamodamānā, akhaḷuṅkatāya aññamaññaṃ rathikādīnañca tuṭṭhiṃ pavedayantāti attho.

1022. 'Imeti' යනු ඉහත සඳහන් කළ අශ්වයන් අරභයා කියන ලද්දකි. 'Sabbeti' යනු දහසක් පමණ වූ සියලු අශ්වයන් ය. 'Sahitā' යනු සමාන වේගයකින් හා සමාන ගමනින් යුක්තව එක්ව ගමන් කරන, එකිනෙකාට නොඅඩු නොවැඩි ගමන් ඇති යන්නයි. පාද සතරින් ගමන් කරන බැවින් 'Catukkamā' නම් වේ. 'Samaṃ vahantī' යන්නෙන් 'sahitā' යන පදයෙන් කියැවුණු අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කරයි. 'Mudukā' යනු මෘදු ස්වභාව ඇති උතුම් ආජානීය අශ්වයන් යන්නයි. එබැවින් 'anuddhatā' (නොකැලඹුණු) යයි කීහ, එනම් කැලඹීමක් නැතිව වෙහෙසක් නොකරන යන්නයි. 'Āmodamānā' යනු සතුටු වෙමින්, රළු නොවන ස්වභාවයෙන් යුතුව එකිනෙකාට හා රථ පදවන්නන්ට සතුට දනවමින් රථය ඇදගෙන යන යන්නයි.

1023. Dhunantīti cāmarabhāraṃ kesarabhāraṃ vāladhiñca vidhunanti. Vaggantīti kadāci pade padaṃ nikkhipantā vagganena gamanena gacchanti. Patantīti kadāci pavattanti, laṅghantīti attho. ‘‘Plavantī’’ti ca keci paṭhanti, soyevattho. Abbhuddhunantāti kammasippinā sukate suṭṭhu nimmite khuddakaghaṇṭādiassālaṅkāre abhiuddhunantā adhikaṃ uddhunantā. Tesanti tesaṃ piḷandhanānaṃ.

1023. 'Dhunantīti' යනු සේමර (චාමර) සමූහය ද, බෙල්ලේ ලොම් (කේසර) සමූහය ද, වල්ගය ද ගසන (සලන) බවයි. 'Vaggantī' යනු ඇතැම් විට පෙර පා තැබූ තැනම පසු පා තබමින් පිම්මේ යන ගමනින් යෑමයි. 'Patantī' යනු ඇතැම් විට පවතින හෙවත් උඩ පනින බවයි. 'Plavantī' කියා ද ඇතැම්හු කියවති, එහි අර්ථය ද එයම වේ. 'Abbhuddhunantā' යනු කර්ම නැමැති ශිල්පියා විසින් මැනවින් නිමවන ලද කුඩා මිණිගෙඩි ආදි අශ්ව අලංකාරයන් මැනවින් සොලවමින් යන්නයි. 'Tesanti' යනු ඒ අශ්ව අලංකාරයන්ගේ යන්නයි.

1024. Rathassa ghosoti yathāvutto rathanigghoso. Apiḷandhanāna cāti a-kāro nipātamattaṃ. Piḷandhanānaṃ ābharaṇānaṃ. Apiḷandhananti ca ābharaṇapariyāyoti vā vadanti, rathassānaṃ ābharaṇānañcaghosoti attho. Khurassanādoti turaṅgānaṃ khuranipātasaddo. Kiñcāpi assā ākāsena gacchanti, madhurassa pana khuranipātasaddassa upaladdhihetubhūtena kammunā tesaṃ khuranikkhepe khuranikkhepe paṭighāto labbhatīti vadanti. Abhihiṃsanāya cāti assānaṃ adhikahiṃsanena ca, antarantarā assehi pavattitahesanena cāti attho. ‘‘Abhihesanāya cā’’ti keci paṭhanti. Samitassāti samuditassa dibbajanassa ghoso ca suvaggu sumadhuraṃ suyyati. Kiṃ viyāti āha ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane’’ti, citralatāvane gandhabbadevaputtānaṃ pañcaṅgikatūriyāni viya. Tūriyasannissito hi saddo ‘‘tūriyānī’’ti vutto nissayavohārena. ‘‘Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane’’ti ca pāṭho, ‘‘tūriyānañca’’iti anunāsikaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Apare ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrapavane’’ti paṭhanti.

1024. 'Rathassa ghosoti' යනු ඉහත කී රථයේ හඬයි. 'Apiḷandhanāna cāti' මෙහි 'අ' කාරය නිපාත මාත්‍රයකි. 'Piḷandhanānaṃ' යනු ආභරණවල යන්නයි. 'Apiḷandhana' යනු ආභරණවලට කියන තවත් නමකැයි ද කියති. රථයේ ද අශ්වයන්ගේ ද ආභරණවල ද හඬ ඇසෙයි යන අර්ථයයි. 'Khurassanādoti' යනු අශ්වයන්ගේ කුර පොළොවේ වදින හඬයි. අශ්වයන් අහසින් ගිය ද, මියුරු වූ කුර හඬක් ඇති වීමට හේතු වන කර්මය නිසා ඔවුන් කුර තබන තබන තැන එම හඬ ඇති වන බව කියති. 'Abhihiṃsanāya cāti' යනු අශ්වයන්ගේ අධික හඬ හෙවත් අතරින් පතර අශ්වයන් පවත්වන කුරේරු හඬයි (හේෂාරවයයි). ඇතැම්හු 'Abhihesanāya cā' ලෙස ද කියවති. 'Samitassāti' යනු රැස්වූ දෙවි පිරිසගේ ඉතා මිහිරි වූ හඬ ඇසෙන බවයි. එය කුමකට සමාන ද යත්; 'gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane' සිතලතා වනයෙහි ගාන්ධර්ව පුත්‍රයන්ගේ පංචාංගික තූර්ය නාදය මෙන් ඇසෙයි. තූර්යයන් ඇසුරු කළ හඬට 'තූර්ය' යැයි මෙහි ව්‍යවහාර කර ඇත. 'Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane' කියා ද පාඨයක් ඇත. තවත් පිරිසක් 'gandhabbatūriyāni vicitrapavane' කියා කියවති.

1025. Rathe ṭhitātāti rathe ṭhitā etā. Migamandalocanāti migacchāpikānaṃ viya mudusiniddhadiṭṭhinipātā. Āḷārapamhāti bahalasaṅgatapakhumā, gopakhumāti attho. Hasitāti pahasitā, pahaṃsitamukhāti attho[Pg.260]. Piyaṃvadāti piyavādiniyo. Veḷuriyajālāvatatāti veḷuriyamaṇimayena jālena chāditasarīrā. Tanucchavāti sukhumacchaviyo. Sadevāti sadā eva sabbakālameva. Gandhabbasūraggapūjitāti gandhabbadevatāhi ceva aparāhi ca aggadevatāhi laddhapūjā.

1025. 'Rathe ṭhitā' යනු ඒ දිව්‍ය අප්සරාවෝ ඔබගේ රථයෙහි සිටිති යන්නයි. 'Migamandalocanā' යනු මුවැත්තියන්ගේ මෙන් මෘදු වූ ද ස්නිග්ධ වූ ද බැල්මක් ඇති ඇස් ඇති බවයි. 'Āḷārapamhā' යනු ඝන වූ ඇසිපිය ඇති, එනම් වසු පැටියෙකුගේ ඇසිපිය බඳු ඇසිපිය ඇති බවයි. 'Hasitā' යනු මඳ සිනහවෙන් යුත්, පී‍්‍රතිමත් මුහුණු ඇති බවයි. 'Piyaṃvadā' යනු පි‍්‍රය වචන කතා කරන බවයි. 'Veḷuriyajālāvatatā' යනු වෛදූර්ය මිණි දැල්වලින් වැසුණු ශරීර ඇති බවයි. 'Tanucchavā' යනු සූක්ෂ්ම (සිහින්) සමක් ඇති බවයි. 'Sadevā' යනු හැම කල්හිම යන්නයි. 'Gandhabbasūraggapūjitā' යනු ගාන්ධර්ව දිව්‍ය පුත්‍රයන් විසින් ද අනෙක් අග්‍ර දේවතාවන් විසින් ද පුදන ලද්දා වූ යන්නයි.

1026. Tā rattarattambarapītavāsasāti rajanīyarūpā ca rattapītavatthā ca. Abhirattalocanāti visesato rattarājīhi upasobhitanayanā. Kule sujātāti sindhavakule sujātā visiṭṭhadevanikāye sambhavā. Sutanūti sundarasarīrā. Sucimhitāti suddhasitakaraṇā.

1026. 'Tā rattarattambarapītavāsasā' යනු ඇලුම් කළ යුතු රූප ඇති, රතු හා කහ පැහැති වස්ත්‍ර හැඳි ඒ දිව්‍යාංගනාවන් ය. 'Abhirattalocanā' යනු විශේෂයෙන් රතු රේඛාවලින් අලංකාර වූ නෙත් ඇති බවයි. 'Kule sujātā' යනු සින්ධව කුලයේ උපන් හෙවත් විශිෂ්ට දේව සමූහයා අතර උපත ලැබූ යන්නයි. 'Sutanū' යනු මනහර ශරීර ඇති බවයි. 'Sucimhitā' යනු පිරිසිදු සිනහවක් ඇති බවයි.

1027. Tā kambukeyūradharāti suvaṇṇamayakeyūradharā. Sumajjhimāti vilaggamajjhā. Ūruthanūpapannāti sampannaūruthanā, kadalikkhandhasadisaūru ceva samuggasadisathanā ca. Vaṭṭaṅguliyoti anupubbato vaṭṭaṅguliyo. Sumukhāti sundaramukhā, pamuditamukhā vā. Sudassanāti dassanīyā.

1027. "රන්වන් වළලු පැළඳ සිටින" යනු ස්වර්ණමය වූ වළලු (බාහු පට) දරා සිටින යන අර්ථයයි. "මනා ඉඟක් ඇති" යනු සිහින් වූ ඉඟක් ඇති බවයි. "පිරිපුන් කලවා සහ පියයුරු ඇති" යනු පිරිපුන් කලවා සහ පියයුරු ඇති, කෙසෙල් කඳන් බඳු වූ කලවා මෙන්ම උස්ව ඉස්මතු වූ මනා පියයුරු ඇති බවයි. "වටකුරු ඇඟිලි ඇති" යනු පිළිවෙළින් ක්‍රමයෙන් වටකුරු වූ ඇඟිලි ඇති බවයි. "මනා මුහුණක් ඇති" යනු ලස්සන මුහුණක් ඇති හෙවත් ප්‍රසන්න මුහුණක් ඇති බවයි. "දර්ශනීය" යනු දැකීමට ප්‍රියජනක වූ යන අර්ථයයි.

1028. Aññāti ekaccā. Suveṇīti sundarakesaveṇiyo. Susūti daharā. Missakesiyoti rattamālādīhi missitakesavaṭṭiyo. Kathaṃ? Samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi cāti, samaṃ aññamaññasadisaṃ nānāvibhattivasena vibhattāhi suvaṇṇacīrādikhacitāhi indanīlamaṇiādayo viya pabhassarāhi kesavaṭṭīhi missitakesiyoti yojanā. Anubbatāti anukūlakiriyā. Tāti accharāyo.

1028. "අන්‍ය වූ" යනු ඇතැම් (දෙවඟනන්) ය. "මනා කෙස්වැටි ඇති" යනු ලස්සන කෙස් කළඹක් ඇති බවයි. "තරුණ" යනු යොවුන් වියේ පසුවන බවයි. "මිශ්‍ර වූ කෙස් ඇති" යනු රතු මල් ආදියෙන් සරසන ලද කෙස්වැටි ඇති බවයි. "සමානව බෙදුණු දීප්තිමත් වූ" යනු එකිනෙකාට සමාන වූ, විවිධ වූ හැඩයන්ගෙන් යුත්, රන් හුය ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයන් මෙන් ඉතා දීප්තිමත් වූ කෙස්වැටිවලින් යුත් යන අර්ථයයි. "අනුකූල වූ" යනු සුදුසු ඉරියව්වලින් යුක්ත වීමයි. "ඒ" යනු දිව්‍ය අප්සරාවන්ය.

1029. Candanasāravositāti sārabhūtena dibbacandanena ullittā vicchuritā.

1029. "සඳුන් සාරයෙන් ආලේපිත" යනු උතුම් වූ දිව්‍ය සඳුන් සාරයෙන් තවරා ගන්නා ලද හෙවත් ආලේප කරන ලද යන අර්ථයයි.

1031. Kaṇṭhesūtiādinā gīvūpagahatthūpagapādūpagasīsūpagādiābharaṇāni dasseti. Obhāsayantīti kaṇṭhesu yāni piḷandhanāni, tehi obhāsayantīti yojanā. Evaṃ sesesupi. Abbhuddayanti abhiuggacchanto, ‘‘abbhuddasa’’ntipi pāṭho, soyevattho. Sāradikoti saradakāliko. Bhāṇumāti sūriyo. So hi abbhādidosavirahena dasapi disā suṭṭhu obhāseti.

1031. "ගෙලෙහි" යනාදී පදවලින් ගෙල, දෑත්, දෙපා, හිස ආදී අවයවයන්හි පළඳිනා ආභරණ දක්වයි. "බබළවමින්" යනු ගෙලෙහි ඇති ඒ ආභරණවලින් හාත්පස ආලෝකවත් කරමින් යන අර්ථයයි. සෙසු පදවලද අර්ථය මෙසේමය. "උදාවන" යනු උඩට නැග එන යන අර්ථයයි. "සාරදිකෝ" යනු සරත් කාලයට අයත් යන්නයි. "භාණුමා" යනු සූර්යයායි. වලාකුළු ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ ඒ සූර්යයා දස දිශාවම මනාව බබළවයි.

1032. Vātassa vegena cāti manuññagandhūpahāraṃ saddūpahārañca karontena upaharantena viya vāyantena vātassa vegena rathaturaṅgavegena ca. Muñcantīti [Pg.261] vissajjenti. Ruciranti pañcaṅgikatūriyāni viya uparūpari rucidāyakaṃ. Sucinti suddhaṃ asaṃsaṭṭhaṃ. Subhanti manuññaṃ. Sabbehi viññūhi sutabbarūpanti sabbehipi viññujātikehi gandhabbasamayaññūhi sotabbaṃ savanīyaṃ uttamasabhāvaṃ ghosaṃ muñcantīti yojanā.

1032. "සුළඟේ වේගයෙන් ද" යනු මනහර සුවඳ සහ ශබ්ද රැගෙන එන, පූජා පවත්වන්නාක් මෙන් හමන්නා වූ සුළඟේ වේගයෙන් ද, රථයේ අසුන්ගේ වේගයෙන් ද යන අර්ථයයි. "මුදා හරිති" යනු පිට කරති යන්නයි. "මනහර" යනු පංචාංගික තූර්ය වාදනය මෙන් නැවත නැවතත් ප්‍රීතිය උපදවන සුළු බවයි. "පිරිසිදු" යනු පාරිශුද්ධ වූ, වෙනත් දේකින් මිශ්‍ර නොවූ බවයි. "ශෝභන" යනු මනහර බවයි. "සියලු නුවණැත්තන් විසින් ඇසිය යුතු" යනු සියලු මහා ගාන්ධර්වයන් සහ නුවණැත්තන් විසින් ඇසිය යුතු වූ, ශ්‍රවණයට ඉතා මිහිරි වූ උතුම් ස්වභාවයක් ඇති හඬක් නිකුත් කරන බවයි.

1033. Uyyānabhūmyāti uyyānabhūmiyaṃ. Duvaddhatoti dvīhi addhapassehi. ‘‘Dubhato ca ṭhitā’’tipi paṭhanti, soyevattho. Rathāti rathe. Nāgāti nāge. Upayogatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Saroti rathanāgatūriyāni paṭicca nibbatto saro. Devindāti devaputtaṃ ālapati. Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhīti yathā vīṇā sammadeva yojitehi doṇipattabāhudaṇḍehi taṃtaṃmucchanānurūpaṃ avaṭṭhitehi vādiyamānā suṇantaṃ janaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayanti. Susikkhitabhāvena pokkharabhāvaṃ sundarabhāvaṃ pattehi vīṇāvādakassa hatthehi pavāditā vīṇā yathā mahājanaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayantīti.

1033. "උයනෙහි" යනු උද්‍යාන භූමියෙහි යන්නයි. "දෙපසින්" යනු දෙපැත්තෙනි. "රථ" සහ "ඇතුන්" යනු රථ හා ඇතුන් යන අර්ථයයි. "හඬ" යනු රථ, ඇතුන් සහ තූර්ය භාණ්ඩ නිසා හටගන්නා හඬයි. "දේවින්ද" යනුවෙන් දේවපුත්‍රයා අමතයි. "යම්සේ වීණාව..." යනු මනාව සකස් කරන ලද වීණාවක දඬු හා තත් උපයෝගී කරගෙන වයන කල ශ්‍රවණය කරන්නා සතුටු කරන්නේ යම් සේද, එලෙසම මෙම රථ ආදියද තමන්ගේ හඬින් මිනිසුන් සතුටු කරයි. මනාව පුහුණුව ලැබූ වීණා වාදකයෙකුගේ දෑතින් වයන ලද වීණාව මහජනයා සතුටු කරන්නා සේද, එසේම මෙම රථ ආදිය තමන්ගේ හඬින් ඒ ජනයා සතුටු කරති.

1034. Imāsu vīṇāsūti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – imāsu ujukoṭivaṅkabrahatīnandinītisaraādibhedāsu bahūsu vīṇāsu siniddhamadhurassaratāya vaggūsu tato eva manuññarūpāsu hadayeritaṃ hadayaṅgamaṃ hadayahāriniṃ pītiṃ pītinimittaṃ pavajjamānāsu pavādiyamānāsu accharā devakaññā pītivegukkhittatāya attano susikkhitatāya ca dibbapadumesu bhamanti naccaṃ dassentiyo sañcaranti.

1034. "මේ වීණාවන්හි" යන ගාථාවෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: උජුකෝටි, වංක, බ්‍රහතී, නන්දිනී, තිසර ආදී විවිධ වූ බොහෝ වීණාවන්ගෙන් පිටවන මෘදු වූ, මිහිරි වූ, ප්‍රසන්න හඬ නිසා එම වීණා හදවත දිනා ගන්නා සුළුය. එවැනි ප්‍රීතිජනක හඬක් නිකුත් වන කල්හි, දේව අප්සරාවෝ ප්‍රීති වේගයෙන් සහ තමන්ගේ මනා ශිල්පීය දක්ෂතාවයෙන් යුතුව දිව්‍ය පද්මයන් මත්තෙහි නර්තනයෙහි යෙදෙමින් හැසිරෙති.

1035. Imānīti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’’ti. Samenti ekatoti ekajjhaṃ samarasāni honti. Atha vā samenti ekatoti ekato ekajjhaṃ samāni samarasāni karonti, tantissaraṃ gītassarena, gītassarañca tantissarena saṃsandantiyo naccanena yathādhigate hassādirase aparihāpentiyo samenti samānentīti attho. Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantīti evaṃ gītādīni samarase karontiyo atha aññā ekaccā accharā ettha etasmiṃ tava rathe naccanti, atha aññā varitthiyo uttamitthiyo naccaṃ passantiyo attano sarīrobhāsena ceva vatthābharaṇaobhāsena ca ettha [Pg.262] etasmiṃ padese ubhato dvīsu passesu dasapi disā kevalaṃ obhāsayanti vijjotayantīti attho.

1035. "මේවා" යන පදය "මේ ගීත, මේ වාදනයන්, මේ නැටුම්" යනුවෙන් වෙන වෙනම සම්බන්ධ කළ යුතුය. "එක්ව සම වේ" යනු එකට එක් වී සමාන රසයක් ගෙන දෙන බවයි. එනම්, වීණා තත්වල හඬ ගීතයේ හඬ සමඟ ද, ගීතයේ හඬ වීණා තත්වල හඬ සමඟ ද මනාව ගැළපෙමින් නර්තනය සමඟ එක්ව හාස්‍ය ආදී රසයන් නොපිරිහෙලා ඉදිරිපත් කරන බවයි. "මෙහි නටති, මෙහි දෙවඟනෝ බබළති" යනු මෙලෙස ගීත ආදිය සමානව පවත්වන කල්හි, ඇතැම් දෙවඟනන් ඔබේ මේ රථයෙහි නටන බවත්, තවත් උතුම් දෙවඟනන් ඒ නැටුම් බලමින් තමන්ගේ ශරීරාලෝකයෙන් සහ ඇඳුම් පැළඳුම්වල ආලෝකයෙන් මේ ප්‍රදේශයේ දෙපස දස දිශාවම බබළවන බවත් අර්ථයයි.

1036. Soti so tvaṃ evaṃbhūto. Tūriyagaṇappabodhanoti dibbatūriyasamūhena katapītipabodhano. Mahīyamānoti pūjīyamāno. Vajirāvudhorivāti indo viya.

1036. "ඒ" යනු මෙබඳු වූ ඔබයි. "තූර්ය සමූහයාගෙන් ප්‍රබෝධවත් වූ" යනු දිව්‍ය තූර්ය වාදනයෙන් උපන් ප්‍රීතියෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. "පිදුම් ලබමින්" යනු පූජාවට ලක් වෙමින් යන්නයි. "වජිරායුධ දරන්නාක් මෙන්" යනු සක් දෙවිඳු මෙන් යන්නයි.

1037. Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasīti aññehipi uposatho upavasīyati, tvaṃ kaṃ vā kīdisaṃ nāma uposathaṃ upavasīti pucchati. Dhammacariyanti dānādipuññapaṭipattiṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Abhirocayīti abhirocesi, ruccitvā pūresīti attho. ‘‘Abhirādhayī’’tipi pāṭho, sādhesi nipphādesīti attho.

1037. "කවර උපෝසථයක් සමාදන් වූයෙහිද" යනු අන් අයද උපෝසථය රකිති, ඔබ කිනම් වූ උපෝසථයක් රැක්කෙහිදැයි විමසයි. "ධර්ම චරියාව" යනු දානාදී පින්කම්හි නිරත වීමයි. "වත" යනු වත්සමාදානයයි. "කැමති වූයෙහිද" යනු කැමැත්තෙන් යුතුව සම්පූර්ණ කළෙහිද යන අර්ථයයි. "අභිරාධයි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සාර්ථකව නිම කළ බවයි.

1038. Idanti nipātamattaṃ, idaṃ vā phalanti adhippāyo. Abhirocaseti abhibhavitvā vijjotasi.

1038. "ඉදං" යනු නිපාත පදයකි. එසේත් නැතිනම් "මෙම ඵලය" යනු එහි අදහසයි. "බබළන්නෙහිය" යනු අභිබවා ගොස් බබළන බවයි.

Evaṃ mahātherena puṭṭho devaputto tamatthaṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ –

මෙලෙස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ඒ දේවපුත්‍රයා එම කරුණ පැහැදිලි කළේය. ඒ නිසා මෙය පවසන ලදී.

1040.

1040.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti.

ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව, මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද, යම් කර්මයක ඵලයක් ලෙස මෙය ලැබුණේ ද ඒ පැනයට පිළිතුරු දුන්නේය.

1041.

1041.

‘‘Jitindriyaṃ buddhamanomanikkamaṃ, naruttamaṃ kassapamaggapuggalaṃ;

Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ, devātidevaṃ satapuññalakkhaṇaṃ.

"ඉන්ද්‍රියයන් ජයගත්, අප්‍රමාණ වීර්යය ඇති, මනුෂ්‍යයන් අතර උත්තම වූ, අග්‍ර පුද්ගල වූ, අමෘත මහා නිවනේ දොරටුව විවෘත කරන්නා වූ, දෙවියන්ටත් අධිපති දෙවියන් වූ, සියයක් පින් ලකුණින් යුත් ඒ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ මම දුටුවෙමි."

1042.

1042.

‘‘Tamaddasaṃ kuñjaramoghatiṇṇaṃ, suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ;

Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano, tameva disvāna subhāsitaddhajaṃ.

"සිව් ඕඝයන් තරණය කළා වූ, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති, හස්ති රාජයෙකු බඳු වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමෙන් මාගේ සිත වහාම පිරිසිදු විය. මනාව දේශනා කරන ලද ධර්මය නමැති ධජය ඇති ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ දුටු සැණින්ම එය සිදු විය."

1043.

1043.

‘‘Tamannapānaṃ athavāpi cīvaraṃ, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ;

Pupphābhikiṇṇamhi sake nivesane, patiṭṭhapesiṃ sa asaṅgamānaso.

"ඇලීමක් නැති සිතින් යුත් මම, මල්වලින් පිරී ගිය මාගේ නිවසෙහි වැඩසිටි ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා පිරිසිදු වූ ද, ප්‍රණීත වූ ද, රසවත් වූ ද ආහාර පාන මෙන්ම සිවුරු ද පූජා කළෙමි."

1044.

1044.

‘‘Tamannapānena [Pg.263] ca cīvarena ca, khajjena bhojjena ca sāyanena ca;

Santappayitvā dvipadānamuttamaṃ, so saggaso devapure ramāmahaṃ.

"මම ඒ දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට ආහාර පානවලින් ද, සිවුරෙන් ද, කැවිලි පෙවිලිවලින් ද, භෝජනයෙන් ද, ලෙහිය (ලේය්‍ය) ජාතිවලින් ද සන්තෘප්ත කොට, දැන් දෙව්ලොව දිව්‍ය පුරයෙහි ප්‍රීති වෙමි."

1045.

1045.

‘‘Etenupāyena imaṃ niraggaḷaṃ, yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ;

Pahāyahaṃ mānusakaṃ samussayaṃ, indūpamo devapure ramāmahaṃ.

"මේ ක්‍රමය ඔස්සේ, අවහිරයක් නැති වූ, තුන් ආකාරයකින් පිරිසිදු වූ මේ යාගය (පූජාව) පවත්වා, මානුෂීය ශරීරය අත්හැර මම සක් දෙවිඳු බඳු වී දිව්‍ය පුරයෙහි ප්‍රීති වෙමි."

1046.

1046.

‘‘Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, paṇītarūpaṃ atikaṅkhatā muni;

Annañca pānañca bahuṃ susaṅkhataṃ, patiṭṭhapetabbamasaṅgamānase.

"ආයුෂය, වර්ණය, සැපය සහ බලය යන මේවා බෙහෙවින් කැමති වන්නා විසින්, ඇලීමක් නැති සිතින් යුතුව මනාව පිළියෙළ කරන ලද බොහෝ ආහාර පාන පූජා කළ යුතුය."

1047.

1047.

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, buddhena seṭṭho va samo va vijjati;

Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato, puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti.

මෙම ලෝකයෙහි හෝ පරලොවෙහි හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් වූ හෝ උන්වහන්සේට සමාන වූ හෝ කිසිවෙක් නැත. උන්වහන්සේ පින් කැමති වන්නා වූ, මහත් වූ පින් පල සොයන්නා වූ සත්ත්වයන්ගේ පූජාවන් පිළිගැනීමට සුදුසු වූවන් අතර අග්‍රතම පූජනීය උත්තමයාණෝ වන සේක.

1041. Tattha jitindriyanti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ bodhimūleyeva aggamaggena jitattā nibbisevanabhāvassa katattā jitindriyaṃ. Abhiññeyyādīnaṃ abhiññeyyādibhāvato anavasesato abhisambuddhattā buddhaṃ. Puripuṇṇavīriyatāya anomanikkamaṃ caturaṅgasamannāgatassa vīriyassa catubbidhasammappadhānassa ca pāripūriyāti attho. Naruttamanti narānaṃ uttamaṃ dvipaduttamaṃ. Kassapanti bhagavantaṃ gottena vadati. Avāpurantaṃ amatassa dvāranti koṇāgamanassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahānagarassa dvāraṃ ariyamaggaṃ vivarantaṃ. Devātidevanti sabbesampi devānaṃ atidevaṃ. Satapuññalakkhaṇanti anekasatapuññavasena nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ.

1041. එහි 'ජිතින්ද්‍රියං' යනු මනස සවන කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් බෝධි මූලයෙහිදීම අග්‍ර මාර්ගඥානයෙන් ජයගත් බැවින් ද, කෙලෙස් විෂ පහ කළ බැවින් ද දිනූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. විශේෂයෙන් දත යුතු ධර්මයන් අවශේෂයක් නොමැතිව අවබෝධ කළ බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. සම්පූර්ණ වූ වීර්යය ඇති බැවින් ද, සිව්වැදෑරුම් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය සම්පූර්ණ කළ බැවින් ද 'අනෝමනික්කමං' (නොපසුබට උත්සාහය ඇති) නම් වේ. 'නරුත්තමං' යනු මිනිසුන් අතර උත්තම වූ, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ යන්නයි. 'කස්සපං' යන්නෙන් කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ගෝත්‍ර නාමයෙන් හඳුන්වයි. 'අවාපුරන්තං අමතස්ස ද්වාරං' යනු කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදහන් වීමෙන් පසුව වැසී තිබූ නිවන් මහා නගරයේ දොරටුව බඳු වූ ආර්ය මාර්ගය විවෘත කරන සේක යන්නයි. 'දේවාතිදේවං' යනු සියලු දෙවියන් ඉක්මවා ගිය දෙවියා යන්නයි. 'සතපුඤ්ඤලක්ඛණං' යනු අනේක විධ පින් බලයෙන් උපන් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ඇති බවයි.

1042. Kuñjaranti kilesapaṭisattunimmaddanena kuñjarasadisaṃ, mahānāganti attho. Catunnaṃ oghānaṃ saṃsāramahoghassa taritattā oghatiṇṇaṃ. Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisanti [Pg.264] siṅgīsuvaṇṇajambunadasuvaṇṇarūpasadisaṃ, kañcanasannibhattacanti attho. Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmanoti taṃ kassapasammāsambuddhaṃ disvā khippaṃ tāvadeva ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti pasādavasena kilesamalāpagamanena sucimano visuddhamano ahosiṃ, tañca kho tameva disvāna taṃ disvā eva. Subhāsitaddhajanti dhammaddhajaṃ.

1042. 'කුඤ්ජරං' යනු කෙලෙස් නමැති සතුරන් මර්දනය කරන බැවින් ඇතෙකු බඳු වූ මහා නාගයා යන්නයි. සිවුවැදෑරුම් ඕඝයන් සහ සංසාර නමැති මහා ඕඝය තරණය කළ බැවින් 'ඕඝතිණ්ණං' නම් වේ. 'සුවණ්ණසිංගීනදබිම්බසාදිසං' යනු සිංගී රන් හෝ ජම්බෝනද රන් ප්‍රතිමාවක් වැනි රන්වන් වූ සිරුරු පැහැයක් ඇති බවයි. 'දිස්වාන තං ඛිප්පමහුං සුචීමනෝ' යනු ඒ කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක වහාම එසැණින්ම "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වන සේක" යැයි පැහැදීමෙන්, කෙලෙස් කිලුටු දුරු වී පිරිසිදු වූ සිතක් ඇති වූයෙමි යන්නයි. 'සුභාසිතද්ධජං' යනු ධර්මය නමැති ධජය ඇති බවයි.

1043. Tamannapānanti tamhi bhagavati annañca pānañca. Athavāpi cīvaranti atha cīvarampi. Rasasā upetanti rasena upetaṃ sādurasaṃ, uḷāranti attho. Pupphābhikiṇṇamhīti ganthitehi ca aganthikehi ca pupphehi olambanavasena santharaṇavasena ca abhikiṇṇe. Patiṭṭhapesinti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Asaṅgamānasoti katthaci alaggacitto so ahanti yojanā.

1043. 'තමන්නපානං' යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා දුන් අන්න හා පානයයි. 'අථවාපි චීවරං' යනු එසේම සිවුරු ද පූජා කළ බවයි. 'රසසා උපේතං' යනු රසයෙන් යුක්ත වූ, ප්‍රණීත රස ඇති උදාර දෙයයි. 'පුප්ඵාභිකිණ්ණම්හි' යනු ගෙතූ හෝ නොගෙතූ මල්වලින් එල්ලීමෙන් හෝ ඇතිරීමෙන් සැරසූ තැනක යන්නයි. 'පතිට්ඨපේසිං' යනු පිළිගැන්වූයෙමි, පූජා කළෙමි යන්නයි. 'අසංගමානසෝ' යනු කිසිදු වස්තුවක නොඇලුණු සිතක් ඇති මම යන්න සම්බන්ධයයි.

1044. Saggasoti aparāparūpapattivasena sagge sagge, tatthāpi ca devapure sudassanamahānagare. Ramāmīti kīḷāmi modāmi.

1044. 'සග්ගසෝ' යනු නැවත නැවත ඉපදීමෙන් දෙව්ලොවෙන් දෙව්ලොවට ද, එහිම තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකයේ සුදස්සන මහා නගරයේ ද උපදින බවයි. 'රමාමි' යනු ක්‍රීඩා කරමි, සතුටු වෙමි යන්නයි.

1045. Etenupāyenāti gopālabrāhmaṇakāle sasāvakasaṅghassa kassapabhagavato yathā asadisadānaṃ adāsiṃ, etena upāyena. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhanti anāvaṭadvāratāya muttacāgatāya ca niraggaḷaṃ, tīsupi kālesu tīhi dvārehi karaṇakārāpanānussaraṇavidhīhi sampannatāya tividhaṃ, tattha saṃkilesābhāvena visuddhaṃ aparimitadhanapariccāgabhāvena mahācāgatāya yaññaṃ yajitvā, mahādānaṃ datvāti attho. Taṃ pana dānaṃ cirakatampi khettavatthucittānaṃ uḷāratāya antarantarā anussaraṇena attano pākaṭaṃ āsannaṃ paccakkhaṃ viya upaṭṭhitaṃ gahetvā āha ‘‘ima’’nti.

1045. 'ඒතේනුපායේන' යනු ගෝපාල බ්‍රාහ්මණව සිටි කාලයේදී ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේලා සහිත කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යම් සේ අසදෘශ දානයක් දුන්නේ ද, ඒ ක්‍රමයෙන් යන්නයි. 'ඉමං නිරග්ගළං යඤ්ඤං යජිත්වා තිවිධං විසුද්ධං' යනු දොරටු වසා නොමැති බැවින් සහ නිදහස් පරිත්‍යාගයක් වූ බැවින් 'නිරග්ගළ' නම් වූ, කාලත්‍රයෙහිම තිදොරින් තමාම කිරීම, කරවීම හා අනුමෝදන් වීම යන විධිවලින් යුක්ත බැවින් 'තිවිධ' වූ, කෙලෙස් රහිත බැවින් හා අප්‍රමාණ ධනයක් පරිත්‍යාග කිරීමෙන් මහත් වූ පරිත්‍යාගයක් ලෙස කළ මහා දානය පූජා කොට යන්න අර්ථයයි. ඒ දානය බොහෝ කලකට පෙර කළ ද, ක්ෂේත්‍රය (ප්‍රතිග්‍රාහකයා), වස්තුව හා සිත යන මේවායේ උදාර බව නිසාත්, නිතර නිතර සිහි කිරීම නිසාත් තමාට පැහැදිලිව ළඟ ඇති අත්දැකීමක් මෙන් වැටහෙන බැවින් 'ඉමං' (මෙම) යැයි පැවසීය.

1046. Evaṃ devaputto attanā katakammaṃ therassa kathetvā idāni tādisāya sampattiyā parepi patiṭṭhāpetukāmataṃ tathāgate ca uttamaṃ attano pasādabahumānaṃ pavedento ‘‘āyuñca vaṇṇañcā’’tiādinā gāthādvayamāha. Tattha abhikaṅkhatāti icchantena. Munīti theraṃ ālapati.

1046. මෙසේ දේවපුත්‍රයා තමා කළ කර්මය තේරූන් වහන්සේට පවසා, දැන් එවැනි සම්පත්තියක අන් අයව ද පිහිටුවීමට කැමති බවත්, තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි තමාගේ ඇති උතුම් වූ පැහැදීමත් ප්‍රකාශ කරමින් "ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච" යනාදී ගාථා දෙක වදාළේය. එහි 'අභිකංඛතා' යනු කැමති වන්නා වූ යන්නයි. 'මුනී' යනු තේරූන් වහන්සේ ඇමතීමකි.

1047. Nayimasmiṃ loketi devaputto attano paccakkhabhūtaṃ lokaṃ vadati. Parasminti tato aññasmiṃ. Etena sabbepi sadevake loke [Pg.265] dasseti. Samo ca vijjatīti seṭṭho tāva tiṭṭhatu, samo eva na vijjatīti attho. Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gatoti imasmiṃ loke yattakā āhuneyyā nāma, tesu sabbesu paramāhutiṃ paramaṃ āhuneyyabhāvaṃ gato. ‘‘Dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti vā pāṭho, tattha paramaggatanti paramaṃ aggabhāvaṃ, aggadakkhiṇeyyabhāvanti attho. Kesanti āha ‘‘puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti, puññena atthikānaṃ vipulaṃ mahantaṃ puññaphalaṃ icchantānaṃ, tathāgato eva lokassa puññakkhettanti dasseti. Keci pana ‘‘āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti paṭhanti, soyevattho.

1047. 'නයිමස්මිං ලෝකේ' යන්නෙන් දේවපුත්‍රයා තමාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ලෝකය පවසයි. 'පරස්මිං' යනු ඉන් බැහැර ලෝකයයි. මෙයින් දෙවියන් සහිත මුළු ලෝකයම දක්වයි. 'සමෝ ච විජ්ජතී' යනු උතුම් බව තබා උන්වහන්සේට සමාන වූවෙක්වත් නැත යන්නයි. 'ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතෝ' යනු මේ ලෝකයේ යම් තාක් පූජාවන් පිළිගැනීමට සුදුසු උතුමන් සිටිත් ද, ඒ සියල්ලන්ට වඩා අග්‍ර වූ පූජනීයත්වයට පත් වූ සේක යන්නයි. "දක්ඛිණෙය්‍යානං පරමග්ගතං ගතෝ" කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය අග්‍ර වූ දක්ඛිණෙය්‍ය භාවයට පත් වූ සේක යන්නයි. කවුරුන් අතර ද යත්? "පින් කැමති වන්නා වූ, මහත් වූ පින් පල සොයන්නා වූ" අය අතරය. තථාගතයන් වහන්සේම ලෝකයාගේ පින් කෙත බව මෙයින් දක්වයි. සමහරු 'ආහුනෙය්‍යානං පරමග්ගතං ගතෝ' කියා ද කියවති, එහි අර්ථයත් එයමය.

Evaṃ kathentameva taṃ thero kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittañca ñatvā saccāni pakāsesi. So saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha thero manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ attanā ca devaputtena ca kathitaniyāmeneva ārocesi. Satthā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattapariyāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙසේ පවසන්නා වූ ඒ දේවපුත්‍රයාගේ සිත සකස් වූ, මෘදු වූ, නීවරණ රහිත වූ, ප්‍රමුදිත වූ හා පැහැදුණු බව දැන තේරූන් වහන්සේ සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රකාශ කළ සේක. ඒ සත්‍ය දේශනාව අවසානයේ ඔහු සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉක්බිති තේරූන් වහන්සේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කොට, දේවපුත්‍රයා පැවසූ අයුරින්ම ඒ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ නිමිති කරගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්ම දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව මහා ජනයාට වැඩදායක විය.

Mahārathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාරථ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

Iti paramatthadīpaniyā khuddakaṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි විමානවත්ථු වර්ණනාවෙහි

Cuddasavatthupaṭimaṇḍitassa pañcamassa mahārathavaggassa

වස්තූන් දහහතරකින් සැරසුණු පස්වන මහාරථ වර්ගයේ

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

අර්ථ වර්ණනාව නිම විය.

6. Pāyāsivaggo

6. පායාසි වර්ගය

1. Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā

1. පළමු අගාරිය විමාන වර්ණනාව

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti agāriyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe ekaṃ kulaṃ ubhatopasannaṃ hoti sīlācārasampannaṃ opānabhūtaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ. Te dve jayampatikā ratanattayaṃ uddissa yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattiṃsu, tesaṃ dvādasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti. Te tattha dibbasampattiṃ anubhavanti. Athāyasmā [Pg.266] mahāmoggallānotiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

'යථා වනං චිත්තලතං පභාසති' යන මෙය අගාරිය විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ සමයෙහි රජගහ නුවර එක්තරා කුලයක් (අඹුසැමි යුවළක්) දෙදෙනාම පැහැදුණු, සිල්වත්, පැවිදි පිරිසට පැන් පොකුණක් බඳු වූහ. ඒ අඹුසැමියන් තෙරුවන් උදෙසා දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට කළුරිය කර තාවතිංස දෙව්ලොව උපන්හ. ඔවුන්ට දොළොස් යොදුන් රන් විමනක් පහළ විය. ඔවුහු එහි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරති. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තේරූන් වහන්සේ යන ආදිය පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

1048.

1048.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

"තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ උයන වූ චිත්තලතා වනය යම් සේ බබළයි ද, ඒ හා සමාන වූ ඔබගේ මෙම විමන අහසෙහි බබළමින් පවතී."

1049.

1049.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

දිව්‍යමය සෘද්ධියට පත් වූ මහානුභාව සම්පන්න දේවපුත්‍රය, ඔබ මිනිස් ලොව උපන් කල්හි කවර නම් පින්කමක් කළෙහි ද? කවර හේතුවකින් මෙබඳු බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තෙක් වූයෙහි ද? කවර හේතුවකින් ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නේ ද?

Thero pucchi.

මෙසේ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ විමසා සිටියහ.

1050.

1050.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් විසින් විමසන ලද ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු සිත් ඇත්තේ, මේ කවර කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් දැයි විමසූ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.

1051.

1051.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

මම ද මාගේ බිරිඳ ද මිනිස් ලොව වසන කල, පැන් පොකුණක් බඳු වෙමින් ගිහි ගෙයි වාසය කළෙමු. අපි පහන් වූ සිතින් යුතුව, මහත් වූ ගෞරවයෙන් යුක්තව නොමසුරුව ආහාර පාන සහ විපුල දානයන් පිරිනැමුවෙමු.

1052.

1052.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ඒ පින හේතුවෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ)... ඒ පිනෙන්ම මාගේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.

Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

මෙසේ ඔහු තමන්ගේ සම්පත්තිය විස්තර කළේය. ගාථාවන්හි අමුතු විශේෂ අර්ථයක් නැත.

Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම අගාරිය විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā

2. දෙවන අගාරිය විමාන වර්ණනාවයි.

Yathā [Pg.267] vanaṃ cittalatanti dutiyaagāriyavimānaṃ. Etthāpi aṭṭhuppatti anantarasadisāva.

‘යථා වනං චිත්තලතං’ යන මෙය දෙවන අගාරිය විමාන කතාවයි. මෙහි ද නිදානය මීට පෙර කතාවට සමානමය.

1054.

1054.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ උද්‍යානය වූ චිත්තලතා වනය යම් සේ බබළන්නේ ද, තොපගේ මේ විමානය ද එසේම අහසෙහි බබළමින් පවතී.

1055.

1055.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

දිව්‍යමය සෘද්ධියට පත් වූ මහානුභාව සම්පන්න දේවපුත්‍රය, ඔබ මිනිස් ලොව උපන් කල්හි කවර නම් පින්කමක් කළෙහි ද? කවර හේතුවකින් මෙබඳු බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තෙක් වූයෙහි ද? කවර හේතුවකින් ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නේ ද? - මෙසේ තෙරණුවෝ විමසා සිටියහ.

1056.

1056.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු වූ සිතින්... (පෙ)... කවර කර්මයක විපාකය දැයි මෙසේ පැවසීය.

1057.

1057.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

මම ද මාගේ බිරිඳ ද මිනිස් ලොව පැන් පොකුණක් බඳු වෙමින් ගිහි ගෙයි වාසය කළෙමු. අපි පහන් වූ සිතින් යුතුව, මහත් වූ ගෞරවයෙන් යුක්තව නොමසුරුව ආහාර පාන සහ විපුල දානයන් පිරිනැමුවෙමු.

1058.

1058.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ඒ පින හේතුවෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ)... ඒ පිනෙන්ම මාගේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි.

Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

මෙසේ ඔහු තමන්ගේ සම්පත්තිය විස්තර කළේය. ගාථාවන්හි අමුතු දෙයක් නැත.

Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන අගාරිය විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Phaladāyakavimānavaṇṇanā

3. ඵලදායක විමාන වර්ණනාවයි.

Uccamidaṃ maṇithūṇanti phaladāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rañño bimbisārassa akāle ambaphalāni paribhuñjituṃ icchā uppajji. So ārāmapālaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kho, bhaṇe, ambaphalesu icchā uppannā, tasmā ambāni me ānetvā [Pg.268] dehī’’ti. ‘‘Deva, natthi ambesu ambaphalaṃ, apicāhaṃ tathā karomi, sace devo kiñci kālaṃ āgameti, yathā ambā na cirasseva phalaṃ gaṇhantī’’ti. ‘‘Sādhu, bhaṇe, tathā karohī’’ti. Ārāmapālo ārāmaṃ gantvā ambarukkhamūlesu paṃsuṃ apanetvā tādisaṃ paṃsuṃ ākiri, tādisañca udakaṃ āsiñci, yathā na cirasseva ambarukkhā sacchinnapattā ahesuṃ. Atha naṃ paṃsuṃ apanetvā phārusakakasaṭamissakaṃ pākatikaṃ paṃsuṃ ākiritvā sādhukaṃ udakaṃ adāsi. Tadā ambarukkhā na cireneva korakitā pallavitā kuṭamalakajātā hutvā pupphiṃsu, atha salāṭukajātā hutvā phalāni gaṇhiṃsu. Tatthekasmiṃ ambarukkhe paṭhamataraṃ cattāri phalāni manosilācuṇṇapiñjaravaṇṇāni sampannagandharasāni pariṇatāni ahesuṃ.

‘උච්චමිදං මණිථූණං’ යනු ඵලදායක විමාන කතාවයි. එහි නිදානය මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල බිම්බිසාර රජතුමාට අවාරයෙහි අඹ අනුභව කිරීමට ආශාවක් ඇති විය. රජු උයන්පල්ලා කැඳවා ‘පින්වත, මට අඹ අනුභව කිරීමට ආශාවක් ඇති විය, එබැවින් මට අඹ ගෙනැත් දෙන්නැ’යි පැවසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, දැන් ගස්වල අඹ නැත. නමුත් ඔබ වහන්සේ මඳක් ඉවසන්නේ නම්, මම අඹ ගස් ඉක්මනින් පල දරන ලෙස යමක් කරන්නෙමි’යි ඔහු කීය. ‘පින්වත, යහපති, එසේ කරන්න’ යැයි රජු පැවසීය. උයන්පල්ලා උයනට ගොස් අඹ ගස් මුල පස් ඉවත් කර, අලුත් පස් සහ ජලය යොදා, අඹ ගස්වල පත්‍ර හැලී ඉක්මනින් අලුත් දළු ලා මල් හටගන්නා ලෙස කටයුතු කළේය. පසුව එම ගස්වල මල් හටගෙන, ගැට ඇති වී, ගෙඩි පැසුණි. එහි එක් අඹ ගසක ඉතා අලංකාර වර්ණයෙන් හා සුවඳින් යුත් ඉදුණු අඹ ගෙඩි හතරක් මුලින්ම හටගත්තේය.

So tāni gahetvā ‘‘rañño dassāmī’’ti gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ piṇḍāya caramānaṃ disvā cintesi ‘‘imāni ambāni aggaphalabhūtāni imassa ayyassa dassāmi, kāmaṃ maṃ rājā hanatu vā pabbājetu vā, rañño hi dinne diṭṭhadhamme pūjāmattaṃ appamattakaṃ phalaṃ, ayyassa dinne pana diṭṭhadhammikampi samparāyikampi aparimāṇaṃ phalaṃ bhavissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā tāni phalāni therassa datvā rājānaṃ upasaṅkamitvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā rājā rājapurise āṇāpesi ‘‘vīmaṃsatha tāva, bhaṇe, yathāyaṃ āhā’’ti. Thero pana tāni phalāni bhagavato upanāmesi. Bhagavā tesu ekaṃ sāriputtattherassa, ekaṃ mahāmoggallānattherassa, ekaṃ mahākassapattherassa datvā ekaṃ attanā paribhuñji. Purisā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ.

ඔහු එම අඹ ගෙඩි ගෙන ‘රජුට පූජා කරමි’යි යන විට, මඟදී පිණ්ඩපාතයෙහි වඩින මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් දැක මෙසේ සිතීය: ‘මේ අඹ ඉතා උතුම් අග්‍ර ඵලයන්ය. මේවා මම ස්වාමීන් වහන්සේට පූජා කරමි. රජු මාව මැරුවත්, රටින් පිටුවහල් කළත් කමක් නැත. රජුට දුන් විට ලැබෙන්නේ මෙලොව සුළු පූජාවක් පමණි. නමුත් ස්වාමීන් වහන්සේට පූජා කළහොත් මෙලොව පරලොව දෙක්හිම අප්‍රමාණ පිනක් ලැබේ.’ මෙසේ සිතා අඹ ගෙඩි තෙරුන්ට පූජා කර, රජු වෙත ගොස් ඒ බව දැන්වීය. එය ඇසූ රජු, ‘පින්වත, මේ උයන්පල්ලා පවසන දේ විමසා බලන්නැ’යි රජපුරුෂයන්ට අණ කළේය. තෙරණුවෝ එම අඹ ගෙඩි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිගැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉන් එකක් සැරියුත් තෙරුන්ට ද, එකක් මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට ද, එකක් මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ට ද ලබා දී එකක් තමන් වහන්සේ අනුභව කළ සේක. රජපුරුෂයෝ ඒ පුවත රජුට සැළ කළහ.

Rājā taṃ sutvā ‘‘dhīro vatāyaṃ puriso, yo attano jīvitampi pariccajitvā puññapasuto ahosi, attano parissamañca ṭhānagatameva akāsī’’ti tuṭṭhacitto tassa ekaṃ gāmavaraṃ vatthālaṅkārādīni ca datvā ‘‘yaṃ tayā bhaṇe ambaphaladānena puññaṃ pasutaṃ, tato me pattiṃ dehī’’ti āha. So ‘‘demi, deva, yathāsukhaṃ pattiṃ gaṇhāhī’’ti avoca. Ārāmapālo aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji[Pg.269], tassa soḷasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṃ. Taṃ disvā āyasmā mahāmoggallāno pucchi –

එය ඇසූ රජතුමා, ‘මේ මිනිසා සැබවින්ම ධීරයෙකි, තමාගේ ජීවිතය පවා නොතකා පින් රැස් කරගත්තේය’යි සතුටු සිත් ඇතිව, ඔහුට වටිනා ගමක් හා වස්ත්‍ර ආභරණ තෑගි කොට, ‘පින්වත, ඔබ අඹ පූජා කොට රැස් කරගත් පිනෙන් මට ද කොටසක් දෙන්නැ’යි කීය. ‘දේවයන් වහන්ස, හොඳයි, කැමති පරිදි පින් අනුමෝදන් වන්නැ’යි ඔහු පැවසීය. පසු කලෙක මියගිය ඒ උයන්පල්ලා තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නේය. ඔහුට සොළොස් යොදුන් පමණ වූ, රන්මය කූටාගාර හත්සියයකින් සමලංකාර වූ ස්වර්ණ විමානයක් පහළ විය. එය දුටු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ මෙසේ විමසූහ:

1060.

1060.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato soḷasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

පද්මරාග මැණික් ටැඹින් යුත් මේ විමානය ඉතා උසය. හාත්පසින් සොළොස් යොදුනකි. මෙහි උතුම් වූ කූටාගාර හත්සියයක් ඇත. ඒවා වෙළුරිය මාණික්‍යමය ටැඹින් යුක්තය, මනරම් ලෙස අතුළ පියැසිවලින් අලංකාරවත්ය.

1061.

1061.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā, dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā;

Naccanti gāyanti pamodayanti.

එහි ඔබ වසන්නෙහිය, පානය කරන්නෙහිය, අනුභව කරන්නෙහිය. දිව්‍යමය වූ මිහිරි වීණා නාදයෝ පැතිරෙති. මනා පුහුණුවක් ඇති, රූමත් වූ, තව්තිසා වැසි සැට හතරක් (අට බැගින් වූ අටක්) දිව්‍ය අප්සරාවෝ එක් එක් කූටාගාරයක නැටුමෙන් හා ගැයුමෙන් ඔබව සතුටු කරති.

1062.

1062.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

දිව්‍යමය සෘද්ධියට පත් වූ මහානුභාව සම්පන්න දේවපුත්‍රය... (පෙ)... කවර හේතුවකින් ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබුළුවන්නේ ද?

1063.

1063.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු වූ සිත් ඇත්තේ... (පෙ)... කවර කර්මයක විපාකය දැයි මෙසේ පැවසීය.

1064.

1064.

‘‘Phaladāyī phalaṃ vipulaṃ labhati, dadamujugatesu pasannamānaso;

So hi pamodati saggagato tidive, anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ.

පලතුරු දන් දෙන්නා වූ ද, සෘජු ගුණ ඇති රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් දන් දෙන්නා වූ ද තැනැත්තා විපුල ඵල ලබයි. ඔහු දෙව්ලොව ගොස් තව්තිසා භවනයෙහි සතුටු වෙයි, විපුල වූ පින් පල අනුභව කරයි.

1065.

1065.

‘‘Tavevāhaṃ mahāmuni, adāsiṃ caturo phale.

මහා මුනීන්ද්‍රයන් වහන්ස, මම එදා ඔබ වහන්සේටම අඹ ගෙඩි හතරක් පූජා කළෙමි.

1066.

1066.

‘‘Tasmā hi phalaṃ alameva dātuṃ, niccaṃ manussena sukhatthikena;

Dibbāni vā patthayatā sukhāni, manussasobhaggatamicchatā vā.

එබැවින් සැප කැමති වූ ද, දිව්‍ය සැප පතන්නා වූ ද, මනුෂ්‍ය සම්පත් කැමති වන්නා වූ ද මිනිසා විසින් නිරන්තරයෙන් පලතුරු දන් දීමම සුදුසු වන්නේය.

1067.

1067.

‘‘Tena [Pg.270] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – sopissa byākāsi;

ඒ පින හේතුවෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ)... ඒ පිනෙන්ම මාගේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබුළුවයි. - මෙසේ ඔහු ද තෙරුන්ට පිළිතුරු දුන්නේය.

1061. Tattha aṭṭhaṭṭhakāti ekekasmiṃ kūṭāgāre aṭṭhaṭṭhakā catusaṭṭhiparimāṇā. Sādhurūpāti rūpasampattiyā ca sīlācārasampattiyā ca sikkhāsampattiyā ca sundarasabhāvā. Dibbā ca kaññāti devaccharāyo. Tidasacarāti tidasesu sukhācārā sukhavihāriniyo. Uḷārāti uḷāravibhavā.

1061. මෙහි ‘අට්ඨට්ඨකා’ යනු එක් එක් කූටාගාරයක අට අට බැගින් වූ හැට හතර දෙනෙකි. ‘සාධුරූපා’ යනු රූප සම්පත්තියෙන් ද, සීලාචාර සම්පත්තියෙන් ද, ශිල්ප සම්පත්තියෙන් ද යුත් යහපත් ස්වභාව ඇති අයයි. ‘දිබ්බා ච කඤ්ඤා’ යනු දිව්‍ය අප්සරාවන්ය. ‘තිදසචරා’ යනු තව්තිසා දෙව්ලොව සුවසේ වසන අයයි. ‘උළාරා’ යනු මහත් වූ වෛභව සම්පත් ඇති අයයි.

1064. Phaladāyīti attanā ambaphalassa dinnattā attānaṃ sandhāya vadati. Phalanti puññaphalaṃ. Vipulanti mahantaṃ labhati manussaloke patiṭṭhitoti adhippāyo. Dadanti dadanto dānahetu. Ujugatesūti ujupaṭipannesu. Saggagatoti uppajjanavasena saggaṃ gato, tatthāpi tidive tāvatiṃsabhavane anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ yathāhaṃ, evaṃ aññopīti attho.

1064. ‘ඵලදායී’ යනු තමන් විසින් අඹ ගෙඩියක් දන් දුන් බැවින් තමන් ගැනම සඳහන් කරමින් පවසයි. ‘ඵල’ යනු පින්ඵලයයි. ‘විපුල’ යනු මහත් වූ (පින්ඵලයයි). මිනිස් ලොව පිහිටා සිටි ඔහු එය ලබන්නේය යනු අදහසයි. ‘දදං’ යනු දන් දෙන්නා වූ, දාන හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. ‘උජුගතේසු’ යනු සෘජුව පිළිපන් අය විෂයෙහි යන්නයි. ‘සග්ගගතෝ’ යනු උත්පත්ති වශයෙන් ස්වර්ගයට ගිය බවයි. එහි ද තව්තිසා භවයෙහි මම යම් සේ විපුල පින්ඵල අනුභව කරම් ද, එසේම අන් අය ද අනුභව කරති යනු අර්ථයයි.

1066. Tasmāti yasmā catunnaṃ phalānaṃ dānamattena īdisī sampatti adhigatā, tasmā. Alameva yuttameva. Niccanti sabbakālaṃ. Dibbānīti devalokapariyāpannāni. Manussasobhaggatanti manussesu subhagabhāvaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

1066. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් අඹ ගෙඩි හතරක් දන් දීමෙන් පමණක් මෙබඳු සම්පත්තියක් ලැබුණේ ද, එබැවිනි. ‘අලමේව’ යනු සුදුසුම වන්නේය යන්නයි. ‘නිච්චං’ යනු සැම කල්හිම යන්නයි. ‘දිබ්බානි’ යනු දිව්‍ය ලෝකයට අයත් වූ යන්නයි. ‘මනුස්සසොභග්ගතං’ යනු මිනිසුන් අතර ඇති සුභග භාවය (මනහර බව) යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

Phaladāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඵලදායක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā

4. පළමුවන උපස්සයදායක විමාන වර්ණනාව.

Cando yathā vigatavalāhake nabheti upassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ vandituṃ rājagahaṃ gacchanto antarāmagge sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ pavisitvā vasanaṭṭhānaṃ pariyesanto aññataraṃ upāsakaṃ disvā pucchi – ‘‘upāsaka, imasmiṃ gāme atthi kiñci pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhāna’’nti. Upāsako pasannacitto gehaṃ gantvā bhariyāya saddhiṃ mantetvā therassa [Pg.271] vasanayoggaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā tattha āsanaṃ paññāpetvā pādodakaṃ pādapīṭhaṃ upaṭṭhapetvā theraṃ pavesetvā tasmiṃ pāde dhovante padīpaṃ ujjāletvā mañce paccattharaṇāni paññāpetvā adāsi. Svātanāya ca nimantetvā therassa dutiyadivase bhojetvā pānakatthāya guḷapiṇḍañca datvā theraṃ gacchantaṃ anugantvā nivatti. So aparena samayena saha bhariyāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno dvīhi gāthāhi paṭipucchi –

‘චන්දෝ යථා විගතවලාහකේ නභේ’ යන මෙය උපස්සයදායක විමාන කතාවයි. එහි උත්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ දිනවල එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් ගම්බද ආවාසයක වස් වැස, වස් නිමවා පවාරණය කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳීමට රජගහ නුවර බලා වඩින සේක. අතරමගදී සවස් කාලයෙහි එක්තරා ගමකට වැඩම කර වාසය කිරීමට ස්ථානයක් සොයන්නේ එක්තරා උපාසකයෙකු දැක, ‘උපාසකය, මේ ගමෙහි පැවිද්දන් හට වාසය කිරීමට සුදුසු යම් ස්ථානයක් ඇත්දැයි’ විමසූ සේක. උපාසකයා පැහැදුණු සිතින් යුතුව ගෙදර ගොස් බිරිඳ සමඟ සාකච්ඡා කොට, තෙරුන් වහන්සේට වාසය කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක් වෙන් කර, එහි අසුන් පනවා, පා සෝදන පැන් සහ පා තබන පෝරුව තබා, තෙරුන් වහන්සේ ඇතුළට වැඩම කරවා, උන්වහන්සේ පා සෝදන කල්හි පහනක් දල්වා, ඇඳෙහි ඇතිරිලි පනවා පූජා කළේය. පසුදිනට ද ආරාධනා කොට, දෙවන දිනයෙහි තෙරුන් වහන්සේට දානය පිළිගන්වා, පැන් පිණිස හකුරු පිඬක් ද දී, වඩිනා තෙරුන් වහන්සේ පසුපස ගොස් ආපසු පැමිණියේය. ඔහු පසු කාලයක බිරිඳ සමඟ කළුරිය කොට තව්තිසා භවයෙහි දොළොස් යොදුන් රන් විමනක උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ගාථා දෙකකින් ඔහුගෙන් මෙසේ විමසූ සේක.

1069.

1069.

‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, obhāsayaṃ gacchati antalikkhe;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“වලාකුළෙන් තොර අහසෙහි බබළමින් ගමන් කරන සඳ මෙන්, ඔබේ මේ විමානය අහසෙහි බබළමින් පවතින්නේය.”

1070.

1070.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මහා අනුභාව ඇති දිව්‍ය ඉද්ධියට පත් වූ ඔබ, මිනිසකුව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහි ද? කිනම් පිනකින් මෙබඳු බබළන අනුභාවයක් ඇති වූයේ ද? ඔබේ සිරුරු පැහැය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ ද?”

So devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා මේ ගාථාවන්ගෙන් පිළිතුරු දුන්නේය.

1071.

1071.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“සතුටු වූ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා... (පෙ) ... යම් කර්මයක මේ විපාකය ද (එය පැවසීය).”

1072.

1072.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, upassayaṃ arahato adamha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

“මම ද මාගේ බිරිඳ ද මිනිස් ලොවදී රහතන් වහන්සේ නමකට වාසස්ථානයක් පූජා කළෙමු. පැහැදුණු සිතින් යුතුව ආහාර පාන ද ගෞරවයෙන් යුතුව ඒ විපුල දානය පූජා කළෙමු.”

1073.

1073.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva;

“ඒ හේතුවෙන් මට මෙබඳු සිරුරු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ) ... මාගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.” එහි ගාථාවන්හි කිව යුතු යමක් වේ නම් එය පෙර කියන ලද පරිදිමය.

Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමුවන උපස්සයදායක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā

5. දෙවන උපස්සයදායක විමාන වර්ණනාව.

Sūriyo [Pg.272] yathā vigatavalāhake nabheti dutiyaupassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena sambahulā bhikkhū gāmakāvāse vassaṃ vasitvā bhagavantaṃ dassanāya rājagahaṃ uddissa gacchantā sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ sampāpuṇiṃsu. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.

‘සූරියෝ යථා විගතවලාහකේ නභේ’ යන මෙය දෙවන උපස්සයදායක විමාන කතාවයි. එහි උත්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ දිනවල බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා ගම්බද ආවාසයක වස් වැස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීම පිණිස රජගහ නුවර බලා වඩින සේක. අතරමගදී සවස් කාලයෙහි එක්තරා ගමකට පැමිණියහ. ඉතිරිය මීට පෙර විමාන කතාවට සමානමය.

1075.

1075.

‘‘Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe…pe….(Yathā purimavimānaṃ, tathā vitthāretabbaṃ;

)

“වලාකුළෙන් තොර අහසෙහි බබළන හිරු මෙන්... (පෙ) ... (පෙර විමාන කතාව මෙන් විස්තර කළ යුතුය).”

1079.

1079.

‘‘Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi;

“මාගේ සිරුරු පැහැය සියලු දිශාවන් බබළවයි.” එහි ගාථාවන්හි ද අලුත් කිසිවක් නැත.

Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන උපස්සයදායක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā

6. භික්ඛාදායක විමාන වර්ණනාව.

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti bhikkhādāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu addhānamaggapaṭipanno aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho ekassa gharaddhāre aṭṭhāsi. Tattha aññataro puriso dhotahatthapādo ‘‘bhuñjissāmī’’ti nisinno bhojanaṃ upanetvā pātiyā pakkhitte taṃ bhikkhuṃ disvā pātiyā bhattaṃ tassa bhikkhuno patte ākiranto tena ‘‘ekadesameva dehī’’ti vuttopi sabbameva ākiri. So bhikkhu anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So puriso ‘‘chātajjhattassa bhikkhuno mayā abhuñjitvā bhattaṃ dinna’’nti anussaranto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭilabhi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero devacārikaṃ caranto mahatiyā deviddhiyā virocamānaṃ disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං’ යන මෙය භික්ඛාදායක විමාන කතාවයි. එහි උත්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ දිනවල දීර්ඝ ගමනක වඩිනා එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් පිඬු සිඟා එක්තරා ගමකට වැඩම කර එක් නිවසක දොරකඩ වැඩ සිටි සේක. එහි අත් පා සෝදාගත් එක්තරා පුරුෂයෙක් ‘අනුභව කරමි’ යි සිතා හිඳ ආහාරය තමා අසලට ගෙන බඳුනකට බෙදාගත් කල්හි, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ දැක, බඳුනෙහි වූ බත ඒ භික්ෂූන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කළේය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ ‘කොටසක් පමණක් දෙන්න’ යැයි කීව ද සියල්ලම පූජා කළේය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ අනුමෝදනාවක් පවසා වැඩම කළ සේක. ඒ පුරුෂයා ‘කුසගින්නේ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට මම අනුභව නොකොට බත පූජා කළෙමි’ යි නැවත නැවත සිහි කරමින් මහත් වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයක් ලැබුවේය. ඔහු පසු කලෙක කළුරිය කොට තව්තිසා භවයෙහි දොළොස් යොදුන් රන් විමනක උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ දිව්‍ය ලෝකයෙහි චාරිකා කරද්දී මහත් වූ දිව්‍ය ඉද්ධියෙන් බබළන ඔහු දැක මේ ගාථාවන්ගෙන් විමසූ සේක.

1081.

1081.

‘‘Uccamidaṃ [Pg.273] maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“මණිමය ටැඹ් ඇති ඔබේ මේ විමානය උස්ව පිහිටා ඇත. එය හාත්පසින් දොළොස් යොදුනකි. මෙහි සත්සියයක් වූ මනහර කූටාගාර ඇත. වෛඪූර්යමය ටැඹ් ඇති මෙහි රන් පුවරු අතුරා ඉතා අලංකාරව පවතී.”

1082.

1082.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මහා අනුභාව ඇති දිව්‍ය ඉද්ධියට පත් වූ ඔබ... (පෙ) ... ඔබේ සිරුරු පැහැය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේ ද?”

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

ඔහු ද උන්වහන්සේට මේ ගාථාවන්ගෙන් පිළිතුරු දුන්නේය.

1083.

1083.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“සතුටු වූ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා... (පෙ) ... යම් කර්මයක මේ විපාකය ද (එය පැවසීය).”

1084.

1084.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ;

Ekāhaṃ bhikkhaṃ paṭipādayissaṃ, samaṅgi bhattena tadā akāsiṃ.

“මම මිනිසුන් අතර මිනිසකුව ඉපිද, පිපාසිතව ක්ලාන්තව වැඩම කළ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දැක, මම එක් අයෙකුට සෑහෙන බත් පිණ්ඩයක් පූජා කළෙමි. එකල්හි මම ඒ භික්ෂූන් වහන්සේව දානයෙන් සපුරාලීමි.”

1085.

1085.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ඒ හේතුවෙන් මට මෙබඳු සිරුරු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ) ... මාගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

1084. Tattha ekāhaṃ bhikkhanti ekaṃ ahaṃ bhikkhāmattaṃ, ekaṃ bhattavaḍḍhitakanti attho. Paṭipādayissanti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Samaṅgi bhattenāti bhattena samaṅgībhūtaṃ, laddhabhikkhanti attho. Evaṃ mahāthero tena devaputtena attano sucaritakamme pakāsite saparivārassa tassa dhammaṃ desetvā manussalokamāgato, taṃ pavattiṃ sammāsambuddhassa kathesi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

1084. එහි ‘ඒකාහං භික්ඛං’ යනු එක් අයෙකුට සෑහෙන පිණ්ඩපාතයක් හෙවත් බෙදා වෙන් කළ බත් පිඬක් යන්න අර්ථයයි. ‘පටිපාදයිස්සං’ යනු පිළිගැන්වූයෙමි හෙවත් පූජා කළෙමි යන්නයි. ‘සමංගී භත්තේන’ යනු දානයෙන් යුක්ත වූ හෙවත් ලත් දානය ඇති තැනැත්තෙකු බවට පත් කළෙමි යන්න අර්ථයයි. මෙසේ මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ලවා ඔහුගේ සුචරිත කර්මයන් ප්‍රකාශ කරවා, පිරිවර සමඟ සිටි ඔහුට ධර්මය දේශනා කොට මිනිස් ලොවට වැඩම කර ඒ පුවත සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ අරභයා රැස්ව සිටි මහජනයාට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ ධර්ම දේශනාව මහජනයාට අර්ථවත් විය.

Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

භික්ඛාදායක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Yavapālakavimānavaṇṇanā

7. යවපාලක විමාන වර්ණනාව (යව කෙත රකින්නාගේ විමානය පිළිබඳ විස්තරය).

Uccamidaṃ [Pg.274] maṇithūṇaṃ vimānanti yavapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatadārako yavakhettaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ pātarāsatthāya kummāsaṃ labhitvā ‘‘khettaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti taṃ kummāsaṃ gahetvā yavakhettaṃ gantvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ khaṇe aññataro khīṇāsavatthero maggappaṭipanno upakaṭṭhe kāle taṃ ṭhānaṃ patvā yavapālakena nisinnaṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkami. Yavapālako velaṃ oloketvā ‘‘kacci, bhante, āhāro laddho’’ti āha. Thero tuṇhī ahosi. So aladdhabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhante, upakaṭṭhā velā, piṇḍāya caritvā bhuñjituṃ na sakkā, mayhaṃ anukampāya imaṃ kummāsaṃ paribhuñjathā’’ti vatvā therassa taṃ kummāsaṃ adāsi. Thero taṃ anukampanto tassa passantasseva taṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Sopi dārako ‘‘sudinnaṃ vata mayā īdisassa kummāsadānaṃ dadantenā’’ti cittaṃ pasādetvā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane vuttanayeneva vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi –

"උච්චමිදං මණිථූණං විමානන්ති" යනු යවපාලක විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල රජගහ නුවර එක්තරා දිළිඳු තරුණයෙක් යව කෙතක් රකී. ඔහු එක් දිනක් උදෑසන ආහාරය සඳහා යව පිටි කැවුමක් ලැබ, "කෙතට ගොස් අනුභව කරමි" යි සිතා ඒ යව පිටි කැවුම රැගෙන යව කෙතට ගොස් රුක් මූලයක වාඩි විය. ඒ මොහොතේ මල කෙලෙස් ඇති (රහත්) එක්තරා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් මගට පිළිපන්ව, දන් වළඳන වේලාව ආසන්න වූ කල්හි ඒ ස්ථානයට වැඩම කොට, යව කෙත රකින්නා වාඩි වී සිටි රුක් මූලයට වැඩම කළ සේක. යව පාලක තරුණයා වේලාව බලා, "ස්වාමීනී, ආහාරයක් ලැබුණේ ද?" යි ඇසීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වූහ. උන්වහන්සේට දානය නොලැබුණු බව දැන, "ස්වාමීනී, දන් වළඳන වේලාව ආසන්නය, පිඬු සිඟා වැඩම කොට වැළඳීමට දැන් නොහැකිය, මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මෙම යව පිටි කැවුම වළඳන සේක්වා" යි පවසා ස්ථවිරයන් වහන්සේට ඒ යව පිටි කැවුම පූජා කළේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුට අනුකම්පා කරමින් ඔහු බලා සිටියදීම එය වළඳා, අනුමෝදනා බණ දේශනා කොට වැඩම කළ සේක. ඒ තරුණයා ද "මම මෙබඳු උත්තමයෙකුට යව පිටි කැවුම් දානයක් දී මැනවින් දන් දුන්නෙමි" යි සිත පහදවා ගෙන, පසුව කාලක්‍රියා කොට තව්තිසා භවනයෙහි පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම විමානයක උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගෙන් මෙම ගාථාවලින් විචාළ සේක–

1087.

1087.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"මැණික් ටැඹින් යුත් මේ උස් විමානය... (පෙ)... ඔබගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි" යනුවෙන් විචාළ සේක.

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ද උන්වහන්සේට මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය–

1089. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1089. "ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිත් ඇත්තේ... (පෙ)... යම් කර්මයක මේ ප්‍රතිඵලය වේ ද (එය පවසයි)."

1090.

1090.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, ahosiṃ yavapālako;

Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ.

"මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යයකුව ඉපදී, යව කෙතක් රකින්නෙකු වීමි. කෙලෙස් රහිත වූ, ඉතා ප්‍රසන්න වූ, ආකූල නොවූ සිත් ඇති එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් දුටුවෙමි."

1091.

1091.

‘‘Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasanno sehi pāṇibhi;

Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

"පැහැදුණු සිත් ඇති මම මගේ දෑතින් ම මාගේ ආහාර කොටස වූ ඒ යව පිටි කැවුම උන්වහන්සේට පූජා කළෙමි. ඒ යව පිටි කැවුම පූජා කිරීමේ හේතුවෙන් මම නන්දන වනයෙහි සතුටු වෙමි."

1092.

1092.

‘‘Tena [Pg.275] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ඒ පිනෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ)... මාගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි."

Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi.

එහි ගාථාවල ද (වෙනත්) අමුත්තක් නැත.

Yavapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

යවපාලක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

8. ප්‍රථම කුණ්ඩලී විමාන වර්ණනාව

Alaṅkato malyadharo suvatthoti kuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā upatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā saparivārā kāsīsu cārikaṃ carantā sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ aññataraṃ vihāraṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā tassa vihārassa gocaragāme aññataro upāsako there upasaṅkamitvā vanditvā pādadhovanaṃ pādabbhañjanatelaṃ mañcapīṭhaṃ paccattharaṇaṃ padīpiyañca upanetvā svātanāya ca nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ pavattesi, therā tassa anumodanaṃ vatvā pakkamiṃsu. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi –

"අලංකතෝ මල්‍යධරෝ සුවත්ථෝ" යනු කුණ්ඩලී විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම පිරිවර සමඟ කාසි ජනපදයෙහි චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක්, හිරු බැස යන වේලාවෙහි එක්තරා විහාරයකට වැඩම කළ සේක. ඒ පුවත ඇසූ ඒ විහාරය ඇසුරු කළ ගම්වැසි එක්තරා උපාසකයෙක් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙත එළඹ, වැඳ, පා සේදීමට පැන් ද, පා ආලේපනය පිණිස තෙල් ද, ඇඳ පුටු ද, ඇතිරිලි ද, පහන් ද පිළියෙළ කොට දී, පසු දින දානය සඳහා ආරාධනා කොට, දෙවන දිනයෙහි මහා දානයක් පැවැත්වීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ඔහුට අනුමෝදනා බණ දේශනා කොට වැඩම කළ සේක. ඔහු පසු කාලයක මිය ගොස් තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතර දොළොස් යොදුන් රන් විමානයක උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගෙන් මෙම ගාථාවලින් විචාළ සේක–

1094.

1094.

‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

"මැනවින් අලංකාර වූ, මල් මාලා පැළඳි, යහපත් වස්ත්‍ර හැඳි, ලස්සන කුණ්ඩලාභරණ පැළඳි, මැනවින් සකස් කළ කෙස් හා දැළි රැවුල් ඇති, අත්වල පැළඳි ආභරණ ඇති, යසසින් යුක්ත වූ ඔබ දිව්‍ය විමානයෙහි අහසෙහි සඳ මෙන් බබළන්නෙහිය."

1095.

1095.

‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ, aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

"සුමිහිරි දිව්‍ය වීණාවෝ වයති. මැනවින් පුහුණු වූ, මනහර රූප ඇති හැට හතරක් වූ උදාර දිව්‍ය කන්‍යාවෝ තව්තිසා වැසි ඔබ වෙනුවෙන් නටති, ගයති, ඔබව සතුටු කරති."

1096.

1096.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"දිව්‍ය ඉද්ධියෙන් යුත් ඔබ මහානුභාව සම්පන්න වන්නෙහිය... (පෙ)... ඔබගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි" යනුවෙන් විචාළ සේක.

Sopi [Pg.276] tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ද උන්වහන්සේට මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය–

1097. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1097. "ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිත් ඇත්තේ... (පෙ)... යම් කර්මයක මේ ප්‍රතිඵලය වේ ද (එය පවසයි)."

1098.

1098.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sīlavante;

Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute taṇhakkhayūpapanne;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

"මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යයකුව සිටියදී, සිල්වත් වූ, මනහර ගතිගුණ ඇති, විද්‍යා හා චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුත්, යසස් ඇති, බහුශ්‍රුත වූ, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම (රහත් බව) පිණිස පිළිපන් ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා දැක, පැහැදුණු සිතින් යුක්තව ආහාර පාන හා මහත් වූ දානයක් ගෞරවයෙන් යුතුව පූජා කළෙමි."

1099.

1099.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ඒ පිනෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ)... මාගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි."

1094. Tattha sukuṇḍalīti sundarehi kuṇḍalehi alaṅkatakaṇṇo. ‘‘Sakuṇḍalī’’tipi pāṭho, sadisaṃ kuṇḍalaṃ sakuṇḍalaṃ, taṃ assa atthīti sakuṇḍalī, yuttakuṇḍalī aññamaññañca tuyhañca anucchavikakuṇḍalīti attho. Kappitakesamassūti sammākappitakesamassu. Āmuttahatthābharaṇoti paṭimukkaaṅguliyādihatthābharaṇo.

1094. එහි "සුකුණ්ඩලී" යනු මනහර කුණ්ඩලාභරණයන්ගෙන් අලංකාර වූ කන් ඇති බවයි. "සකුණ්ඩලී" කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය සමාන වූ කුණ්ඩලාභරණ ඇති බවයි, එනම් තමාට ද ඔවුනොවුන්ට ද ගැලපෙන කුණ්ඩලාභරණ ඇති බවයි. "කප්පිතකේසමස්සු" යනු මැනවින් සකස් කරන ලද කෙස් සහ රැවුල් ඇති බවයි. "ආමුත්තහත්ථාභරණෝ" යනු ඇඟිලි ආදියෙහි පළඳින ලද හස්තාභරණ ඇති බවයි.

1098. Taṇhakkhayūpapanneti taṇhakkhayaṃ arahattaṃ, nibbānameva vā upagate, adhigatavanteti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

1098. "තණ්හක්ඛයූපපන්න" යනු තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම වූ අරහත් ඵලය හෝ නිවන ම අරමුණු කොට පැමිණි, එය අවබෝධ කළ (රහතන් වහන්සේලා) යන්නයි. ඉතිරිය පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම වේ.

Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම කුණ්ඩලී විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

9. ද්විතීය කුණ්ඩලී විමාන වර්ණනාව

Alaṅkato malyadharo suvatthoti dutiyakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā kāsīsu janapadacārikaṃ carantātiādi sabbaṃ anantarasadisameva.

"අලංකතෝ මල්‍යධරෝ සුවත්ථෝ" යනු දෙවන කුණ්ඩලී විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම කාසි ජනපදයෙහි චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක් යන මේ ආදී සියල්ල පෙර වස්තුවට සමාන ම වේ.

1101.

1101.

‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

"මැනවින් අලංකාර වූ, මල් මාලා පැළඳි, යහපත් වස්ත්‍ර හැඳි, ලස්සන කුණ්ඩලාභරණ පැළඳි, මැනවින් සකස් කළ කෙස් හා දැළි රැවුල් ඇති, අත්වල පැළඳි ආභරණ ඇති, යසසින් යුක්ත වූ ඔබ දිව්‍ය විමානයෙහි අහසෙහි සඳ මෙන් බබළන්නෙහිය."

1102.

1102.

‘‘Dibbā [Pg.277] ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

"සුමිහිරි දිව්‍ය වීණාවෝ වයති. මැනවින් පුහුණු වූ, මනහර රූප ඇති හැට හතරක් වූ උදාර දිව්‍ය කන්‍යාවෝ තව්තිසා වැසි ඔබ වෙනුවෙන් නටති, ගයති, ඔබව සතුටු කරති."

1103.

1103.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

"දිව්‍ය ඉද්ධියෙන් යුත් ඔබ මහානුභාව සම්පන්න වන්නෙහිය... (පෙ)... ඔබගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි" යනුවෙන් විචාළ සේක.

1104.

1104.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිත් ඇත්තේ... (පෙ)... යම් කර්මයක මේ ප්‍රතිඵලය වේ ද (එය පවසයි)."

1105.

1105.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sādhurūpe;

Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute sīlavante pasanne;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

"මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යයකුව සිටියදී, මනහර ගතිගුණ ඇති, විද්‍යා හා චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුත්, යසස් ඇති, බහුශ්‍රුත වූ, සිල්වත් වූ, ප්‍රසන්න රූප ඇති ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා දැක, පැහැදුණු සිතින් යුක්තව ආහාර පාන හා මහත් වූ දානයක් ගෞරවයෙන් යුතුව පූජා කළෙමි."

1106.

1106.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ඒ පිනෙන් මට මෙබඳු පැහැයක් ඇති විය... (පෙ)... මාගේ සිරුරු පැහැය ද සියලු දිශාවන් බබුළුවයි."

Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

ගාථාවන්හි ද අමුතු දෙයක් (අලුත් දෙයක්) නැත.

Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන කුණ්ඩලී විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. (Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā

10. (උත්තර) පායාසි විමාන වර්ණනාව.

Yā devarājassa sabhā sudhammāti uttaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāge ca kate tattha tattha thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu dhammavinayaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu mahākassapappamukhesu mahātheresu yāva vassūpagamanā aññesu ca theresu attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ gantvā siṃsapāvane vasi. Atha pāyāsi rājañño therassa tattha vasanabhāvaṃ sutvā mahatā janakāyena [Pg.278] parivuto taṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā nisinno attano diṭṭhigataṃ pavedesi. Atha naṃ thero candimasūriyūdāharaṇādīhi paralokassa atthibhāvaṃ pakāsento anekavihitahetūpamālaṅkataṃ diṭṭhigaṇṭhiviniveṭhanaṃ nānānayavicittaṃ pāyāsisuttaṃ (dī. ni. 2.406 ādayo) desetvā taṃ diṭṭhisampadāyaṃ patiṭṭhāpesi.

“යා දේවරාජස්ස සභා සුධම්මා” යනාදිය උත්තර විමාන කථා වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු, ධාතූන් වහන්සේලා බෙදා වෙන් කිරීමෙන් අනතුරුව ඒ ඒ තැන්හි ස්තූපයන් පිහිටුවද්දී, ධර්ම විනය සංගායනා කරනු පිණිස තෝරා ගනු ලැබූ මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද අනෙකුත් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද වස් එළඹෙන තෙක් තම තමන්ගේ පිරිස සමඟ ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වාසය කරන කල්හි, ආයුෂ්මත් කුමාර කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සේතව්‍ය නුවරට වැඩම කොට ශිංශපාවනයෙහි (කිණිහිර වනයෙහි) වැඩ විසූහ. එකල පායාසි රාජන්‍ය රජතුමා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි වෙසෙන බව අසා, මහත් ජනකායක් පිරිවරාගෙන උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ, පිළිසඳර කතා කොට අසුන්ගෙන තමාගේ වැරදි දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කළේය. එකල ස්ථවිරයන් වහන්සේ චන්ද්‍ර-සූර්ය උපමාවන් ආදියෙන් පරලොව පැවැත්ම දක්වමින්, නානාවිධ හේතු උපමාවන්ගෙන් අලංකෘත වූ ද, දෘෂ්ටි ගැට ලිහා දමන්නා වූ ද, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් විචිත්‍ර වූ ද පායාසි සූත්‍රය (දී.නි. 2.406 ආදී) දේශනා කොට ඔහුව සම්මා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටුවූහ.

So visuddhadiṭṭhiko hutvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānaṃ dento anuḷārajjhāsayatāya lūkhaṃ adāsi ghāsacchādanamattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ sāṇāni ca vatthāni. Evaṃ pana asakkaccadānaṃ datvā kāyassa bhedā hīnakāyaṃ upapajji cātumahārājikānaṃ sahabyataṃ. Tassa pana kiccākiccesu yuttappayutto uttaro nāma māṇavo ahosi dāne byāvaṭo. So sakkaccadānaṃ datvā tāvatiṃsakāyaṃ upapanno, tassa dvādasayojanikaṃ vimānaṃ nibbatti. So kataññutaṃ vibhāvento saha vimānena kumārakassapattheraṃ upasaṅkamitvā vimānato oruyha pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero –

හෙතෙම පිරිසිදු දෘෂ්ටි ඇත්තෙකු වී ශ්‍රමණ, බ්‍රාහ්මණ, අසරණ, මගීන් ආදීන්ට දන් දෙන කල්හි, උදාර අදහසක් නොතිබූ බැවින් ඉතා රළු වූ දානයක්, එනම් කුඩු මිශ්‍ර බත් සහ ලොඳ දිය වැනි දෙවන වෑංජනයක් සහිත භෝජනයක් සහ ඉතා රළු හණ රෙදිපිළි පමණක් ප්‍රදානය කළේය. මෙසේ අගෞරවයෙන් දන් දී, ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු චාතුම්මහාරාජික නමැති හීන දේව කොට්ඨාසයෙහි උපත ලැබීය. එහෙත් එම දාන කටයුතුවල නිරතව සිටි උත්තර නම් වූ ලුහුඬු තරුණයා (මානවකයා) ඉතා ගෞරවයෙන් දන් දී තාවතිංස භවයෙහි උපත ලැබීය. ඔහුට දොළොස් යොදුනක් වූ විමානයක් පහළ විය. ඔහු තම කෘතඥතාව පළ කරනු පිණිස විමානය ද සමඟින් කුමාර කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, විමානයෙන් බැස පස් ලොව පිහිටුවා වැඳ ඇඳිලි බැඳ සිටියේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගෙන් මෙසේ විමසූහ:

1108.

1108.

‘‘Yā devarājassa sabhā sudhammā, yatthacchati devasaṅgho samaggo;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“දේවරාජයාගේ යම් සුධර්මා සභාවෙක් වේද, එහි දේව සමූහයා සමඟිව අසුන් ගනිත්ද; ඒ හා සමාන වූ ඔබගේ මේ විමානය ආලෝක පතුරුවමින් අහසෙහි පවතී.”

1109.

1109.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi paṭipucchi;

“දේව සමෘද්ධියට පත් ඔබ මහානුභාව සම්පන්න වන්නෙහිය... ඔබේ සිරුරේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි” යනාදී වශයෙන් ගාථාවලින් විමසූහ.

1110.

1110.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“එම දේවපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව... යම් කර්මයක මෙසේ ඵලයක් වේදැයි (පැවසීය).”

1111.

1111.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, rañño pāyāsissa ahosiṃ māṇavo;

Laddhā dhanaṃ saṃvibhāgaṃ akāsiṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මිනිසෙක්ව ඉපදී සිටියදී, පායාසි රජුගේ කටයුතු කරන්නා වූ මානවකයෙක් වීමි. ලැබූ ධනය බෙදා හදා ගතිමි, මට සිල්වතුන් ප්‍රිය වූහ. පහන් සිතින් යුතුව, ගෞරවයෙන් ප්‍රණීත ආහාර පාන සහිත විපුල දානයක් පිරිනැමුවෙමි.”

1112.

1112.

‘‘Tena [Pg.279] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ඒ පිනෙන් මට මෙබඳු වූ වර්ණයක් ඇති විය... මගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

So devaputto tassa imāhi gāthāhi byākāsi.

එම දේවපුත්‍රයා උන්වහන්සේට මෙම ගාථාවන්ගෙන් පිළිතුරු දුන්නේය.

1108. Tattha devarājassāti sakkassa. Sabhā sudhammāti evaṃnāmakaṃ santhāgāraṃ. Yatthāti yassaṃ sabhāyaṃ. Acchatīti nisīdati. Devasaṅghoti tāvatiṃsadevakāyo. Samaggoti sahito sannipatito.

1108. එහි 'දේවරාජස්ස' යනු සක් දෙවිඳුගේය. 'සභා සුධර්මා' යනු එම නම ඇති රැස්වීම් ශාලාවයි. 'යත්ථ' යනු යම් සභාවක්හි ද යන්නයි. 'අච්ඡති' යනු අසුන් ගනියි යන්නයි. 'දේවසංඝෝ' යනු තාවතිංස දේව සමූහයායි. 'සමග්ගෝ' යනු එක්ව රැස් වූ යන්නයි.

1111. Pāyāsissa ahosiṃ māṇavoti pāyāsirājaññassa kiccākiccakaro daharatāya māṇavo, nāmena pana uttaro nāma ahosiṃ. Saṃvibhāgaṃ akāsinti ahameva abhuñjitvā yathāladdhaṃ dhanaṃ dānamukhe pariccajanavasena saṃvibhajanaṃ akāsiṃ. Annañca pānañca pariccajantoti vacanaseso. Atha vā dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. Kathaṃ? Sakkaccaṃ. Kīdisaṃ? Annañca pānañcāti yojetabbaṃ.

1111. 'පායාසිස්ස අහෝසිං මාණවෝ' යනු පායාසි රජුගේ වැඩකටයුතු කරන්නා වූ, තරුණ වියේ පසු වූ බැවින් මානවකයෙකි, නමින් උත්තර නම් විය. 'සංවිභාගං අකාසිං' යනු මමම අනුභව නොකොට, ලැබුණු ධනය දන් දීම පිණිස බෙදා දීමයි. 'අන්නංච පානංච පරිච්චජන්තෝ' (ආහාර පාන පරිත්‍යාග කරමින්) යනු මෙහි ඉතිරි කොටසයි. නැතහොත් විපුල දානයක් දුන්නෙමි. කෙසේද? ගෞරවයෙන් (සක්කච්චං). කෙබඳු දෙයක්ද? ආහාර සහ පාන යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

(Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

(උත්තර) පායාසි විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි විමානවත්ථු පාළියේ

Dasavatthupaṭimaṇḍitassa chaṭṭhassa pāyāsivaggassa

දස වස්තුවකින් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ හයවන පායාසි වර්ගයේ

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Sunikkhittavimānavaggo

7. සුනික්ඛිත්ත විමාන වර්ගය.

1. Cittalatāvimānavaṇṇanā

1. චිත්තලතා විමාන වර්ණනාව.

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti cittalatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsako daliddo appabhogo paresaṃ kammaṃ katvā jīvati. So saddho pasanno jiṇṇe vuḍḍhe mātāpitaro posento ‘‘itthiyo nāma patikule ṭhitā issariyaṃ karonti, sassusasurānaṃ manāpacāriniyo dullabhā’’ti mātāpitūnaṃ cittadukkhaṃ pariharanto dārapariggahaṃ akatvā sayameva ne upaṭṭhahati, sīlāni rakkhati, uposathaṃ upavasati[Pg.280], yathāvibhavaṃ dānāni deti. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena gantvā katakammaṃ imāhi gāthāhi paṭipucchi –

“යථා වනං චිත්තලතං පභාසති” යනු චිත්තලතා විමාන කථා වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල සැවැත් නුවර එක්තරා දිළිඳු උපාසකයෙක් අනුන්ගේ වැඩ කොට ජීවත් විය. හෙතෙම ශ්‍රද්ධාවන්තව, පැහැදුණු සිතින් යුතුව ජරාවට පත් මහලු මවුපියන් පෝෂණය කළේය. “ස්ත්‍රීහු ස්වාමියාගේ ගෙදර වැජඹෙමින් තම බලය පතුරුවති, නැන්දම්මා මාමණ්ඩියට හිතකර ලෙස හැසිරෙන ස්ත්‍රීන් දුර්ලභය” යැයි සිතා මවුපියන්ගේ සිත් තැවුල් දුරු කරනු පිණිස විවාහයක් කර නොගෙන තමාම ඔවුන්ට උපස්ථාන කළේය, සිල් රැක්කේය, උපෝසථය සමාදන් විය, ශක්ති පමණින් දන් දුන්නේය. හෙතෙම පසු කලෙක මිය ගොස් තාවතිංස භවයෙහි දොළොස් යොදුන් විමානයක උපත ලැබීය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ පෙර කී පරිදිම එහි වැඩම කොට ඔහු කළ පින මෙම ගාථාවලින් විමසූ සේක:

1114.

1114.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“දිව්‍ය ලෝකයෙහි උතුම් වූ උද්‍යානය වූ චිත්තලතා වනය යම් සේ බබළන්නේ ද, එසේම ආලෝක පතුරුවන ඔබගේ මේ විමානය අහසෙහි පවතී.”

1115.

1115.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“දේව සමෘද්ධියට පත් ඔබ මහානුභාව සම්පන්න වන්නෙහිය... ඔබේ සිරුරේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

1116.

1116.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“එම දේවපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව... යම් කර්මයක මෙසේ ඵලයක් වේදැයි (පැවසීය).”

1117.

1117.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ;

Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මිනිසෙක්ව ඉපදී සිටියදී, පිළිසරණක් නැති දිළිඳු කම්කරුවෙක් වීමි. ජරාවට පත් මවුපියන් පෝෂණය කළෙමි. මට සිල්වතුන් ප්‍රිය වූහ. පහන් සිතින් යුතුව, ගෞරවයෙන් ප්‍රණීත ආහාර පාන සහිත විපුල දානයක් පිරිනැමුවෙමි.”

1118.

1118.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ඒ පිනෙන් මට මෙබඳු වූ වර්ණයක් ඇති විය... මගේ වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි.”

Sopi tassa byākāsi. Sesaṃ vuttanayameva.

හෙතෙම ද (ස්ථවිරයන් වහන්සේට) එසේ පිළිතුරු දුන්නේය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය.

Cittalatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

චිත්තලතා විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Nandanavimānavaṇṇanā

2. නන්දන විමාන වර්ණනාව.

Yathā [Pg.281] vanaṃ nandanaṃ pabhāsatīti nandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsakotiādi sabbaṃ anantaravimānasadisaṃ. Ayaṃ pana dārapariggahaṃ katvā mātāpitaro posesīti ayameva viseso.

“යථා වනං නන්දනං පභාසති” යනු නන්දන විමාන කථා වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල සැවැත් නුවර එක්තරා උපාසකයෙක් යනාදී සියල්ල පෙර විමාන කතාවට සමාන වේ. එහෙත් මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් මොහු විවාහ වී මවුපියන් පෝෂණය කිරීමයි.

1120.

1120.

Yathā vanaṃ nandanaṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“දිව්‍ය ලෝකයෙහි උතුම් වූ උද්‍යානය වූ නන්දන වනය යම් සේ බබළන්නේ ද, එසේම ආලෝක පතුරුවන ඔබගේ මේ විමානය අහසෙහි පවතී.”

1121.

1121.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti.

‘‘දිව්‍යමය සෘද්ධියට පත්, මහානුභාව සම්පන්න වූ පින්වත් දේවපුත්‍රය, ඔබගේ මේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි. (කිනම් පින්කමකින්ද මෙය සිදු වූයේ?)"

1122.

1122.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘‘ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු සිත් ඇත්තේ... (මොන කර්මයක ප්‍රතිඵලයක් දැයි විමසූ විට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය)."

1123.

1123.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ;

Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

‘‘මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව ඉපදී සිටි කාලයේ දිළිඳු වූ, පිහිටක් නැති, අසරණ මෙහෙකරුවෙක් වීමි. මහලු වූ මවුපියන් පෝෂණය කළෙමි. සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා මට ප්‍රිය වූහ. මම පැහැදුණු සිතින් යුතුව ආහාර පානවලින් යුත් මහත් වූ දානය ගෞරවයෙන් යුතුව පූජා කළෙමි."

1124.

1124.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘‘ඒ පින නිසා මට මෙවන් ශරීර වර්ණයක් ඇති විය... මාගේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.’’

Gāthāhi byākāsi. Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi.

මෙසේ ගාථාවන්ගෙන් විස්තර කළේය. එහි ගාථාවන්හි අලුත් යමක් නැත.

Nandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

නන්දන විමාන වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

3. Maṇithūṇavimānavaṇṇanā

3. මණිථූණ විමාන වර්ණනාව

Uccamidaṃ [Pg.282] maṇithūṇaṃ vimānanti maṇithūṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sambahulā therā bhikkhū araññāyatane viharanti. Tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya gamanamagge eko upāsako visamaṃ samaṃ karoti, kaṇṭake nīharati, gacchagumbe apaneti, udakakāle mātikāsu setuṃ bandhati, vivanaṭṭhānesu chāyārukkhe ropeti, jalāsayesu mattikaṃ uddharitvā te puthulagambhīre karoti, titthe sampādeti, yathāvibhavaṃ dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං’ යන මෙම කථාව මණිථූණ විමාන කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ කාලයෙහි බොහෝ ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලා ආරණ්‍යයක වාසය කළහ. එම භික්ෂූන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වඩින මාවතෙහි එක් උපාසකයෙක් නොසම තැන් සම කළේය, කටු පඳුරු ඉවත් කළේය, පඳුරු සහිත ලැහැබ් ශුද්ධ කළේය, වැසි කාලයේදී ඇළ මාර්ගවල ඒදඬු (පාලම්) තැනුවේය, පාළු වනාන්තර ප්‍රදේශවල සෙවණ දෙන ගස් රෝපණය කළේය, ජලාශවල මඩ ඉවත් කර ඒවා පළල් හා ගැඹුරු කළේය, තොටුපළවල් සකස් කළේය, තමන්ගේ වත්කම් අනුව දන් දුන්නේය, සිල් රැක්කේය. ඔහු මරණින් මතු තාවතිංස දිව්‍ය ලෝකයෙහි දොළොස් යොදුන් රන් විමනක උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහු වෙත වැඩම කර මෙම ගාථාවලින් විමසා සිටියහ.

1126.

1126.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

‘‘මැණික් ටැම් ඇති මෙම විමානය උස්ව පිහිටා ඇත, හාත්පසින් යොදුන් දොළසකි. මෙහි සත් සියයක් වූ උදාර කූටාගාර (උඩුමහල් කුටි) ඇත. ඒවා වෛදූර්යමය ටැම්වලින් යුක්තය, රන් ඇතිරිලි අතුළ මනහර බිම් පෙදෙස්වලින් ශෝභමාන වෙයි."

1127.

1127.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇacchannā.

‘‘එහි ඔබ වෙසෙයි, දිව්‍යමය පාන වර්ග බොයි, ආහාර අනුභව කරයි. මිහිරි හඬැති දිව්‍ය වීණාවෝ වයනු ලැබෙති. මෙහි දිව්‍යමය පංච කාම ගුණයෝ වෙති. රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍ය අප්සරාවෝ නර්තනයෙහි යෙදෙති."

1128.

1128.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘කිනම් පිනකින් ඔබට මෙවන් වර්ණයක් ලැබුණේද... ඔබගේ මේ ශරීර වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.’’

Sopi tassa gāthāhi byākāsi –

ඔහු ද උන්වහන්සේට ගාථාවලින් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය –

1130.

1130.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘‘ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව... මෙය කිනම් කර්මයක ඵලයක් දැයි පැහැදිලි කළේය."

1131.

1131.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, vivane pathe saṅkamanaṃ akāsiṃ;

Ārāmarukkhāni ca ropayissaṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

‘‘මම මිනිස් ලොව මනුෂ්‍යයකුව සිටි කාලයේ, පාළු වල් මාවත්වල ඒදඬු (පාලම්) තැනුවෙමි. සෙවණ දෙන ගස් රෝපණය කළෙමි. සිල්වත් උතුමන් මට ප්‍රිය වූහ. මම පැහැදුණු සිතින් යුතුව ආහාර පාන සහිත මහත් වූ දානයක් ගෞරවයෙන් යුතුව පූජා කළෙමි."

1132.

1132.

‘‘Tena [Pg.283] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘ඒ පින නිසා මට මෙවන් ශරීර වර්ණයක් ඇති විය... මාගේ වර්ණය සියලු දිශාවන් බබළවයි.’’

1131. Tattha vivaneti araññe. Ārāmarukkhāni cā ārāmabhūte rukkhe, ārāmaṃ katvā tattha rukkhe ropesinti attho. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva.

1131. එහි ‘විවනේ’ යනු වනයෙහිය. ‘ආරාමරුක්ඛානි ච’ යනු ආරාමයක් බඳු වූ වෘක්ෂයන්ය, එනම් ආරාමයක් සාදා එහි ගස් රෝපණය කළේය යන්න අර්ථයයි. ඉතිරි සියල්ල කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ.

Maṇithūṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

මණිථූණ විමාන වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

4. Suvaṇṇavimānavaṇṇanā

4. සුවර්ණ විමාන වර්ණනාව

Sovaṇṇamaye pabbatasminti suvaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena samayena aññataro upāsako saddho pasanno vibhavasampanno tassa gāmassa avidūre aññatarasmiṃ muṇḍakapabbate sabbākārasampannaṃ bhagavato vasanānucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā tattha bhagavantaṃ vasāpento sakkaccaṃ upaṭṭhahi, sayañca niccasīle patiṭṭhito suvisuddhasīlasaṃvaro hutvā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa kammānubhāvasaṃsūcakaṃ nānāratanaraṃsijālasamujjalaṃ vicittavedikāparikkhittaṃ vividhavipulālaṅkāropasobhitaṃ suvibhattabhittitthambhasopānaṃ ārāmaramaṇīyakaṃ kañcanapabbatamuddhani vimānaṃ uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

‘සෝවණ්ණමයේ පබ්බතස්මිං’ යන මෙම කථාව සුවර්ණ විමාන කථාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්ධකවින්ද ග්‍රාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ කාලයෙහි ශ්‍රද්ධා සම්පන්න, පැහැදුණු සිතැති, ධනවත් එක් උපාසකයෙක් එම ගමට නුදුරු මුණ්ඩක පර්වතයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වාසයට සුදුසු වූ, සියලු අංගයන්ගෙන් සමන්විත ගන්ධකුටියක් කරවා, එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩා හිඳුවා ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය. තෙමේ ද නිත්‍ය සීලයෙහි පිහිටා, ඉතා පිරිසිදු සීල සංවරයෙන් යුතුව මරණින් මතු තාවතිංස භවනයෙහි උපන්නේය. ඔහුට එම පිනෙහි අනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින්, නානා රත්නාලෝකයෙන් බබළන, විසිතුරු වේදිකාවලින් වට වූ, නොයෙක් උදාර ආභරණයෙන් සැරසුණු, මනාව බෙදන ලද බිත්ති, ටැම් හා පියගැටපෙළවල් ඇති, සිත්කලු උද්‍යාන සහිත විමානයක් රන් පර්වත මුදුනක පහළ විය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩින අතරතුර මෙය දැක මෙම ගාථාවලින් විමසා සිටියහ.

1134.

1134.

‘‘Sovaṇṇamaye pabbatasmiṃ, vimānaṃ sabbatopabhaṃ;

Hemajālapaṭicchannaṃ, kiṅkiṇijālakappitaṃ.

‘‘රන්මය පර්වතයක් මතුපිට, හාත්පස ආලෝකය විහිදුවන, රන් දැල්වලින් වට වූ, රන් මිණිගෙඩි දැල්වලින් අලංකාර වූ විමානයක් පිහිටා ඇත."

1135.

1135.

‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā;

Ekamekāya aṃsiyā, ratanā satta nimmitā.

‘‘මෙහි මනාව නිමවන ලද අටපට්ටම් ටැම් ඇත, ඒවා සියල්ල වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිමවා ඇත. එම ටැම්වලින් එක එක පැත්තෙහි (මුහුණතෙහි) සත් රුවන බැවින් මවන ලද්දේය."

1136.

1136.

‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca;

Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca.

‘‘වෛදූර්ය, රන්, පළිඟු, රිදී, මසාරගල්ල මාණික්‍ය, මුතු සහ රතු මිණි ආදියෙන් (ඒවා නිමවා ඇත)."

1137.

1137.

‘‘Citrā manoramā bhūmi, na tatthuddhaṃsatī rajo;

Gopānasīgaṇā pītā, kūṭaṃ dārenti nimmitā.

‘‘මෙහි බිම විසිතුරුය, මනහරය, එහි දූවිලි නොපිහිටයි. මවන ලද රන්වන් වූ ගෝපානසී (පරාල) සමූහය විමනේ මුදුන දරා සිටියි."

1138.

1138.

‘‘Sopānāni [Pg.284] ca cattāri, nimmitā caturo disā;

Nānāratanagabbhehi, ādiccova virocati.

‘‘සිව් දිසාවෙහි පියගැටපෙළවල් සතරක් මවා ඇත. විවිධ රත්නයන්ගෙන් හෙබි ගර්භයන්ගෙන් (කුටිවලින්) යුක්ත වූ මේ විමානය හිරු මෙන් බබළයි."

1139.

1139.

‘‘Vediyā catasso tattha, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

‘‘මෙහි මනාව ප්‍රමාණයකට බෙදා වෙන් කළ විසිතුරු වැටවල් (වේදිකා) සතරක් ඇත. ඒවා හාත්පස සිව් දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් බබළයි."

1140.

1140.

‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputto mahappabho;

Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā.

‘‘මේ උතුම් විමානයෙහි මහා ප්‍රභා ඇති දේවපුත්‍රය, ඔබ උදාවන සූර්යයා මෙන් ශරීර වර්ණයෙන් අතිශයින් බබළන්නෙහිය."

1141.

1141.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

‘‘මෙය ඔබගේ දානයෙහි ඵලයක්ද? එසේත් නැතිනම් සීලයෙහි ඵලයක්ද? නැතහොත් දොහොත් මුදුන් දී කළ ආචාරයෙහි (වැඳීමෙහි) ඵලයක්ද? මා විසින් විමසන ලද ඒ කරුණ මට පවසන්න.’’

Sopissa imāhi gāthāhi byākāsi –

ඔහු ද උන්වහන්සේට මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය –

1142. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1142. ‘‘ඒ දේවපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව... මෙය කිනම් කර්මයක ඵලයක් දැයි පැහැදිලි කළේය."

1143.

1143.

‘‘Ahaṃ andhakavindasmiṃ, buddhassādiccabandhuno;

Vihāraṃ satthu kāresiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

‘‘ස්වාමීනි, මම අන්ධකවින්දයෙහිදී ආදිත්‍ය බන්ධු වූ ශාස්තෘ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පැහැදුණු සිතින් යුතුව, මගේම දෑතින් විහාරයක් කරවා පූජා කළෙමි.’’

1144.

1144.

‘‘Tattha gandhañca mālañca, paccayañca vilepanaṃ;

Vihāraṃ satthu adāsiṃ, vippasannena cetasā;

Tena mayhaṃ idaṃ laddhaṃ, vasaṃ vattemi nandane.

“එම (අන්ධකවින්ද) නගරයේදී මම ඉතා පැහැදුණු සිතින් යුක්තව, සුවඳ ද්‍රව්‍ය ද, මල් ද, පිරිකර ද, ආලේපන ද යන මේවායින් පුදා බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් පූජා කළෙමි. ඒ පින්කම හේතුවෙන් මට මෙම ආනිශංස ලැබී ඇත. මම නන්දන වනයෙහි සතුටින් වෙසෙමි.”

1145.

1145.

‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.

“විවිධ පක්ෂි සමූහයාගෙන් යුත් රමණීය වූ නන්දන වනයෙහි, දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා නර්තන හා ගීත වාදනයන්ගෙන් ප්‍රමෝදයට පත්ව මම විනෝද වෙමි.”

1134. Tattha sabbatopabhanti sabbabhāgehi pabhāsantaṃ pabhāmuñcanakaṃ. Kiṅkiṇijālakappitanti kappitakiṅkiṇikajālaṃ.

1134. එහි ‘සබ්බතෝපභං’ යනු සියලු පැතිවලින් බැබළෙන හෙවත් රශ්මිය විහිදුවන බවයි. ‘කිංකිණිජාලකප්පිතං’ යනු මිනි දැලින් (කිංකිණි දැලින්) සරසන ලද යන්නයි.

1135. Sabbe veḷuriyāmayāti sabbe thambhā veḷuriyamaṇimayā. Tattha pana ekamekāya aṃsiyāti aṭṭhaṃsesu thambhesu ekamekasmiṃ aṃsabhāge. Ratanā satta nimmitāti sattaratanakammanimmitā, ekeko aṃso sattaratanamayoti attho.

1135. ‘සබ්බේ වේළුරියමයා’ යනු සියලු ටැම් වෛඩූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිමවා ඇති බවයි. එහි ‘එකමේකාය අංසියා’ යනු අටැස් (පැති අටක් ඇති) ටැම්වල එක් එක් පැත්තෙහි යන්නයි. ‘රතනා සත්ත නිම්මිතා’ යනු සප්ත රත්නයන්ගෙන් කර්මානුරූපව නිර්මාණය වූ බවයි; එක් එක් පැත්ත සප්ත රත්නයෙන් යුක්ත වූයේය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

1136. ‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassā’’tiādinā nānāratanāni dasseti. Tattha veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena ca suvaṇṇena ca nimmitā, citrāti [Pg.285] vā yojanā. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Phalikā rūpiyassa cāti etthāpi eseva nayo. Masāragallamuttāhīti kabaramaṇīhi. Lohitaṅgamaṇīhi cāti rattamaṇīhi.

1136. ‘වේළුරියසුවණ්ණස්ස’ යනාදී පදවලින් විවිධ රත්නයන් පෙන්වයි. එහි ‘වේළුරියසුවණ්ණස්ස’ යනු වෛඩූර්යයෙන් සහ රත්තරනින් නිම වූ විසිතුරු බවයි. ‘ඵලිකා රූපියස්ස ච’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘මසාරගල්ලමුත්තාහි’ යනු විසිතුරු පාෂාණ සහ මුතු යන්නයි. ‘ලෝහිතංකමණීහි’ යනු රතු මැණික්වලින් යන්නයි.

1137. Na tatthuddhaṃsatī rajoti maṇimayabhūmikattā na tasmiṃ vimāne rajo uggacchati. Gopānasīgaṇāti gopānasīsamūhā. Pītāti pītavaṇṇā, suvaṇṇamayā ceva phussarāgādimaṇimayā cāti attho. Kūṭaṃ dhārentīti sattaratanamayaṃ kaṇṇikaṃ dhārenti.

1137. ‘න තත්ථුද්ධංසතී රජෝ’ යනු පොළොව මැණික්මයක් බැවින් ඒ විමනෙහි දූවිලි ඉහළට නොනඟින බවයි. ‘ගෝපානසීගණා’ යනු පරාල සමූහයයි. ‘පීතා’ යනු රන්වන් පැහැති වූ, ස්වර්ණමය වූ මෙන්ම පුෂ්පරාග ආදී මැණික්වලින් යුක්ත වූ බවයි. ‘කූටං ධාරෙන්තී’ යනු සප්ත රත්නමය වූ කැණිමඬල දරා සිටින බවයි.

1138-9. Nānāratanagabbhehīti nānāratanamayehi ovarakehi. Vediyāti vedikā. Catassoti catūsu disāsu catasso. Tenāha ‘‘samantā caturo disā’’ti.

1138-9. ‘නානාරතනගබ්භේහි’ යනු විවිධ රත්නයන්ගෙන් නිම වූ කුටි මඟිනි. ‘වේදියා’ යනු වැටවල් (වේදිකා) ය. ‘චතස්සෝ’ යනු සතර දිශාවන්හි ඇති සතරකි. එබැවින් ‘සමන්තා චතුරෝ දිසා’ (හාත්පස සතර දිශාවන්හි) යැයි වදාළහ.

1140. Mahappabhoti mahājutiko. Udayantoti uggacchanto. Bhāṇumāti ādicco.

1140. ‘මහප්පභෝ’ යනු මහා තේජසක් හෙවත් ආලෝකයක් ඇති බවයි. ‘උදයන්තෝ’ යනු උදා වන්නා වූ යන්නයි. ‘භාණුමා’ යනු සූර්යයායි.

1143. Sehi pāṇibhīti kāyasāraṃ puññaṃ pasavanto attano pāṇīhi taṃ taṃ kiccaṃ karonto vihāraṃ satthu kāresinti yojanā. Atha vā sehi pāṇibhīti tattha andhakavindasmiṃ gandhañca mālañca paccayañca vilepanañca pūjāvasena. Yathā kathaṃ? Vihārañca vippasannena cetasā satthuno adāsiṃ pūjesiṃ niyyādesiṃ cāti evamettha yojanā veditabbā.

1143. ‘සේහි පාණිභි’ යනු කයින් පින් රැස් කරමින්, තමන්ගේ දෑතින්ම ඒ ඒ කටයුතු කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා විහාරය කරවූ බවයි. නැතහොත් ‘සේහි පාණිභි’ යනු එම අන්ධකවින්දයේදී සුවඳ, මල්, පිරිකර සහ ආලේපනයන් පූජා කරමින්, පැහැදුණු සිතින් බුදුරජාණන් වහන්සේට විහාරය පූජා කළෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධය ලෙස දත යුතුය.

1144. Tenāti tena yathāvuttena puññakammena kāraṇabhūtena. Mayhanti mayā. Idanti idaṃ puññaphalaṃ, idaṃ vā dibbaṃ ādhipateyyaṃ. Tenāha ‘‘vasaṃ vattemī’’ti.

1144. ‘තේන’ යනු පෙර කී පින්කම හේතුවෙනි. ‘මය්හං’ යනු මා හටය. ‘ඉදං’ යනු මේ පින්ඵලය හෙවත් දිව්‍යමය වූ මේ අධිපති බවයි. ඒ නිසා ‘වසං වත්තේමි’ (මම පාලනය කරමි) යැයි වදාළහ.

1145. Nandaneti nandiyā dibbasamiddhiyā uppajjanaṭṭhāne imasmiṃ devaloke, tatthāpi visesato nandane vane ramme, evaṃ ramaṇīye imasmiṃ nandane vane ramāmīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

1145. ‘නන්දනේ’ යනු සතුට ඇති කරන දිව්‍ය සම්පත් උපදින ස්ථානය වූ මේ දෙව්ලොවෙහි යන්නයි. එහිද විශේෂයෙන් රමණීය වූ නන්දන වනයෙහි මම සතුටින් වෙසෙමි යනු මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය.

Evaṃ devatāya attano puññakamme āvikate thero saparivārassa tassa devaputtassa dhammaṃ desetvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මේ අයුරින් දේවතාවිය තමාගේ පින්කම ප්‍රකාශ කළ පසු, මහරහතන් වහන්සේ පිරිවර සහිත ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාට ධර්ම දේශනා කොට බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ බව දන්වා සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කරගෙන රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් විය.

Suvaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුවර්ණ විමාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Ambavimānavaṇṇanā

5. අම්බ විමාන වර්ණනාව

Uccamidaṃ [Pg.286] maṇithūṇanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatapuriso paresaṃ bhattavetanabhato hutvā ambavanaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ gimhasamaye sūriyātapasantatte uṇhavālikānippīḷite vipphandamānamarīcijālavitthate bhūmippadese tassa ambārāmassa avidūrena maggena sedāgatena gattena gacchantaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā evamāha ‘‘mahā ayaṃ, bhante, ghammapariḷāho, ativiya parissantarūpo viya dissati, sādhu, bhante, ayyo imaṃ ambārāmaṃ pavisitvā muhuttaṃ vissamitvā addhānaparissamaṃ paṭivinodetvā gacchatha anukampaṃ upādāyā’’ti. Thero visesato tassa cittappasādaṃ paribrūhetukāmo taṃ ārāmaṃ pavisitvā aññatarassa ambarukkhassa mūle nisīdi.

‘උච්චමිදං මණිථූණං’ යන මෙයින් අඹ විමාන වස්තුව ආරම්භ වේ. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ කාලයෙහි රජගහ නුවර එක්තරා දිළිඳු මිනිසෙක් අනුන්ගේ බත් වේතනයට වැඩ කරමින් අඹ වනයක් රක්ෂා කළේය. ඔහු එක් දිනක් ගිම්හාන සමයෙහි සූර්ය රශ්මියෙන් තැවුණු, රත් වූ වැලිවලින් පීඩිත වූ, මිරිඟු දියෙන් වැසුණු භූමි ප්‍රදේශයක, එම අඹ වනය අසල මාර්ගයේ දහදියෙන් තෙත් වූ ශරීරයෙන් යුතුව වඩිනා ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ දැක මහත් ගෞරවයෙන් යුතුව සමීප වී මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, මේ ගිම්හාන තාපය ඉතා දැඩි ය. ඔබ වහන්සේ බෙහෙවින් පීඩිත වූ ස්වභාවයක් පෙනෙන්නට තිබේ. ස්වාමීනි, අනුකම්පා කර මේ අඹ වනයට වැඩම කොට මොහොතක් විවේක ගෙන, ගමන් විඩාව නිවාගෙන වැඩම කරන සේක්වා.' තෙරුන් වහන්සේ විශේෂයෙන්ම ඔහුගේ සිතේ පැහැදීම වර්ධනය කරනු පිණිස එම වනයට වැඩම කොට එක්තරා අඹ ගසක් මුල වැඩ සිටියහ.

Puna so puriso āha ‘‘sace, bhante, nhāyitukāmattha, ahaṃ ito kūpato udakaṃ uddharitvā tumhe nhāpessāmi, pānīyañca dassāmī’’ti. Theropi adhivāsesi tuṇhībhāvena. So kūpato udakaṃ uddharitvā parissāvetvā theraṃ nhāpesi, nhāpetvā ca hatthapāde dhovitvā nisinnassa pānīyaṃ upanesi. Thero pānīyaṃ pivitvā paṭippassaddhadaratho tassa purisassa udakadāne ceva nhāpane ca anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Atha so puriso ‘‘ghammābhitattassa vata therassa ghammapariḷāhaṃ paṭippassambhesiṃ, bahuṃ vata mayā puññaṃ pasuta’’nti uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi katapuññaṃ pucchi.

නැවතත් ඒ මිනිසා මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ස්නානය කිරීමට කැමති නම්, මම මේ ළිඳෙන් පැන් ඇද ඔබ වහන්සේව ස්නානය කරවන්නෙමි. පැන් ද පූජා කරන්නෙමි.' තෙරුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දව එය පිළිගත්හ. ඔහු ළිඳෙන් පැන් ඇද, පෙරා තෙරුන් වහන්සේව ස්නානය කරවීය. ස්නානය කරවා දෑත් දෙපා සෝදා වැඩ සිටි තෙරුන් වහන්සේට පැන් පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ පැන් වළඳා විඩාව නිවාගෙන, ඒ මිනිසාට පැන් පූජා කිරීමේ සහ ස්නානය කරවීමේ අනුමෝදනාව පවසා වැඩම කළහ. එවිට ඒ මිනිසා 'ගිම්හානයෙන් තැවුණු තෙරුන් වහන්සේගේ විඩාව නිවන්නට ලැබුණා. මම මහත් පිනක් රැස් කරගත්තා' යැයි මහත් ප්‍රීතියට පත් විය. ඔහු පසුව කළුරිය කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඔහු වෙත වැඩම කර මේ ගාථාවලින් ඔහු කළ පින පිළිබඳව විමසූ සේක.

1146.

1146.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“මැණික් ටැම් සහිත මේ විමානය ඉතා උසය. හාත්පස යොදුන් දොළසක් විශාලය. රමණීය වූ කුළුගෙවල් සත්සියයක් ඇත්තේය. වෛඩූර්ය ටැම්වලින් යුක්තව මනා සේ අතුරා ඇති බිමකින් එය ශෝභමාන වේ.”

1147.

1147.

‘‘Tatthacchasi [Pg.287] pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“එහි ඔබ වෙසෙන්නෙහිය, දිව්‍ය භෝජන අනුභව කරන්නෙහිය, පැන් පානය කරන්නෙහිය. මිහිරි හඬ ඇති දිව්‍ය වීණාවෝ නාද වෙති. මෙහි දිව්‍යමය වූ පංච කාම ගුණයෝ වෙති. රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍ය අප්සරාවෝ නර්තනය කරති.”

1148.

1148.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“මහානුභාව සම්පන්න දිව්‍ය පුත්‍රය, කවර පින්කමකින් ඔබට මෙබඳු පැහැයක් ලැබුණේද? ... කවර පින්කමකින් ඔබේ ශරීරාලෝකය සියලු දිශාවන් බබළවන්නේද?”

1150.

1150.

‘‘So devaputto attamano…pe…Yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය... “යම් කර්මයක මේ ඵලය වේද (එය පවසන්නෙමි).”

1151.

1151.

‘‘Gimhānaṃ pacchime māse, patapante divaṅkare;

Paresaṃ bhatako poso, ambārāmamasiñcati.

“ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයේදී, සූර්යයා ඉතා තදින් රත්වන කල්හි, අනුන්ගේ බත් වේතනයට වැඩ කරන මිනිසෙක් අඹ වනයට පැන් වත් කරමින් සිටියේය.”

1152.

1152.

‘‘Atha tenāgamā bhikkhu, sāriputtoti vissuto;

Kilantarūpo kāyena, akilantova cetasā.

“එකල්හි ඒ මඟින් සාරිපුත්ත නමින් ප්‍රකට වූ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේ කයින් පීඩිත වූ ස්වරූපයක් තිබුණ ද සිතින් කිසිසේත් විඩාපත් නොවූහ.”

1153.

1153.

‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, avocaṃ ambasiñcako;

Sādhu taṃ bhante nhāpeyyaṃ, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.

“අඹ වනයට පැන් වත් කළ මම වඩින්නා වූ උන්වහන්සේ දැක මෙසේ කීවෙමි: 'ස්වාමීනි, මට සැපය පිණිස පවතින අයුරින් ඔබ වහන්සේව ස්නානය කරවීමට මට අවසර දෙනු මැනවි.'”

1154.

1154.

‘‘Tassa me anukampāya, nikkhipi pattacīvaraṃ;

Nisīdi rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaro.

“උන්වහන්සේ මට අනුකම්පා කර පාත්‍ර සිවුරු පසෙක තබා, එක් සිවුරක් පමණක් පොරවාගෙන ගස් මුල සෙවණෙහි වැඩ සිටියහ.”

1155.

1155.

‘‘Tañca acchena vārinā, pasannamānaso naro;

Nhāpayī rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaraṃ.

“පැහැදුණු සිතින් යුත් ඒ මිනිසා, ගස් මුල සෙවණෙහි වැඩ සිටි උන්වහන්සේව ඉතා පිරිසිදු පැන්වලින් ස්නානය කරවීය.”

1156.

1156.

‘‘Ambo ca sitto samaṇo ca nhāpito,Mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ;

Iti so pītiyā kāyaṃ, sabbaṃ pharati attano.

‘‘ස්වාමීනි, අඹ ගසටත් පැන් වත් කරන ලදී, ශ්‍රමණයන් වහන්සේවත් නාවන ලදී. මා විසින් බොහෝ වූ පිනක් රැස් කරගන්නා ලදී.’’ මෙසේ මෙනෙහි කොට ඔහු හටගත් ප්‍රීතියෙන් සිය මුළු සිරුරම පිනවා ගත්තේය.

1157.

1157.

‘‘Tadeva ettakaṃ kammaṃ, akāsiṃ tāya jātiyā;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.

‘‘ඒ ජාතියේදී මා කළේ එපමණ වූ කුසල කර්මයකි. ඒ මනුෂ්‍ය ශරීරය අතහැර මම මේ නන්දන වනයෙහි (දිව්‍ය ලෝකයෙහි) උපන්නෙමි.’’

1158.

1158.

‘‘Nandane [Pg.288] ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti. –

‘‘නොයෙක් පක්ෂි සමූහයාගෙන් ගහණ වූ, රමණීය වූ නන්දන වනයෙහි, නැටුම් ගැයුම්හි යෙදෙන දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා මම ප්‍රීති වෙමි.’’

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi.

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාද උන්වහන්සේට මෙම ගාථාවලින් පිළිතුරු දුන්නේය.

1151. Tattha gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhimāse. Patapanteti ativiya dippante, sabbaso uṇhaṃ vissajjenteti attho. Divaṅkareti divākare, ayameva vā pāṭho. Asiñcatīti siñcati, -kāro nipātamattaṃ, siñcati ambarukkhamūlesu dhuvaṃ jalasekaṃ karotīti attho. ‘‘Asiñcathā’’ti ca pāṭho, siñcitthāti attho. ‘‘Asiñcaha’’nti ca paṭhanti, paresaṃ bhatako poso hutvā tadā ambārāmaṃ asiñciṃ ahanti attho.

1151. එහි ‘ගිම්හානං පච්ඡිමේ මාසේ’ යනු ඇසළ මාසයයි. ‘පතාපෙන්තේ’ යනු ඉතා දැඩි ලෙස රශ්මිය විහිදුවන, හැම අතින්ම උණුසුම පිට කරන යන අර්ථයයි. ‘දිවංකරේ’ යනු සූර්යයායි, නැතහොත් ‘දිවාකරේ’ යනුම පාඨයයි. ‘ආසිඤ්චති’ යනු වත් කරයි, මෙහි ‘අ’ කාරය නිපාත මාත්‍රයකි; අඹ ගස් මුල්වල නිරන්තරයෙන් පැන් වත් කරයි යන අර්ථයයි. ‘අසිඤ්චථා’ කියාද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය වත් කරන ලදී යන්නයි. ‘අසිඤ්චහං’ කියාද කියති, එහි අර්ථය ‘අන්‍යයන්ගේ කුලීකරුවකු වී එදින මම අඹ උයනට පැන් වත් කළෙමි’ යන්නයි.

1152. Tenāti yena disābhāgena so ambārāmo, tena agamā agañchi. Akilantova cetasāti cetodukkhassa maggeneva pahīnattā cetasā akilantopi samāno kilanturūpo kāyena tena maggena agamāti yojanā.

1152. ‘තේන’ යනු යම් දිශාවක ඒ අඹ උයන පිහිටා තිබේද, ඒ දෙසට වැඩම කළේය යන්නයි. ‘අකිලන්තෝව චේතසා’ යනු මාර්ග ඥානයෙන් සිතේ දුක් දුරු කළ බැවින් සිතින් විඩාවට පත් නොවූවත්, කයින් විඩාවට පත් වූ ස්වභාවයක් ඇතිව ඒ මාවතේ වැඩම කළේය යන අර්ථයයි.

1153-4. Avocaṃ ahaṃ tadā ambasiñcako hutvāti yojanā. Ekacīvaroti nhāyitukāmoti adhippāyo.

1153-4. ‘අවොචං’ යනු ‘එදින අඹ ගස්වලට පැන් වත් කරන්නා වී (මම) සැළ කළෙමි’ යන යෝජනාවයි. ‘ඒකචීවරෝ’ යනු ස්නානය කිරීමට කැමතිව සිටි බව අදහස් කෙරේ.

1156. Itīti evaṃ ‘‘ambo ca sitto, samaṇo ca nhāpito, mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ, ekeneva payogena tividhopi attho sādhito’’ti iminākārena pavattāya pītiyā so puriso attano sabbaṃ kāyaṃ pharati, nirantaraṃ phuṭaṃ karotīti yojanā. Atītatthe cetaṃ vattamānavacanaṃ, pharīti attho.

1156. ‘ඉති’ යනු මෙසේ ‘අඹ ගසට පැන් වත් කරන ලදී, ශ්‍රමණයන් වහන්සේ නාවන ලදී, මා විසින් බොහෝ පින් රැස් කරගන්නා ලදී, එකම උත්සාහයකින් කරුණු තුනක් සාර්ථක කරගන්නා ලදී’ යන ආකාරයෙන් හටගත් ප්‍රීතියෙන් ඒ පුරුෂයා තමාගේ මුළු සිරුරම පිනවයි, නිරන්තරයෙන් පිරී යන්නට සැලැස්වීය යන අර්ථයයි. මෙහි වර්තමාන කාල ක්‍රියාව අතීත අර්ථයේ යෙදී ඇත, ‘පිනවන ලදී’ යනු අර්ථයයි.

1157. Tadeva ettakaṃ kammanti taṃ ettakaṃ evaṃ pānīyadānamattakaṃ kammaṃ akāsiṃ, tāya tassaṃ jātiyaṃ aññaṃ nānussarāmīti adhippāyo. Tesaṃ vuttanayameva.

1157. ‘තදේව එත්තකං කම්මං’ යනු පැන් පූජා කිරීම පමණක් වූ එපමණ කුසලයක් කළෙමි, ඒ ජාතියේදී ඒ පැන් පූජාව හැර වෙනත් පිනක් මට මතක නැත යන අදහසයි. ඉතිරිය කලින් කියූ පරිදිම වේ.

Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

අඹ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

6. Gopālavimānavaṇṇanā

6. ගෝපාල විමාන වර්ණනාව

Disvāna [Pg.289] devaṃ paṭipucchi bhikkhūti gopālavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī aññataro gopālako pātarāsatthāya pilotikāya puṭabaddhaṃ kummāsaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā gāvīnaṃ caraṇaṭṭhānabhūtaṃ gocarabhūmiṃ sampāpuṇi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno ‘‘ayaṃ idāneva kālaṃ karissati, mayhañca kummāsaṃ datvā tāvatiṃsesu uppajjissatī’’ti ca ñatvā tassa samīpaṃ agamāsi. So velaṃ oloketvā therassa kummāsaṃ dātukāmo ahosi. Tena ca samayena gāviyo māsakkhettaṃ pavisanti. Atha so gopālo cintesi ‘‘kiṃ nu kho therassa kummāsaṃ dadeyyaṃ, udāhu gāviyo māsakkhettato nīhareyya’’nti. Athassa etadahosi ‘‘māsasāmikā maṃ yaṃ icchanti, taṃ karontu, there pana gate kummāsadānantarāyo me siyā, handāhaṃ paṭhamaṃ ayyassa kummāsaṃ dassāmī’’ti taṃ therassa upanesi. Paṭiggahesi thero anukampaṃ upādāya.

‘දිස්වාන දේවං පටිපුච්ඡි භික්ඛූ’ යනු ගෝපාල විමාන කතාවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ දිනවල රජගහනුවර වසන එක්තරා ගෝපාලකයෙක් උදෑසන ආහාරය සඳහා රෙදි කඩක ඔතාගත් අග්ගලා රැගෙන නගරයෙන් පිටත්ව ගවයන් ලගින තණබිමට පැමිණියේය. ‘මොහු දැන් මිය යන්නේය, මට මේ අග්ගලා පූජා කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපදින්නේය’ කියා දැනගත් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ ඔහු සමීපයට වැඩම කළහ. ඔහු ආහාර ගන්නා වේලාව බලා තෙරුන් වහන්සේට ඒ අග්ගලා පූජා කිරීමට කැමති විය. ඒ අවස්ථාවේ ගවයෝ මුං හේනකට ඇතුළු වූහ. එවිට ගෝපාලකයා මෙසේ සිතීය: ‘මම තෙරුන් වහන්සේට අග්ගලා පූජා කරම්ද? නැතහොත් ගවයන් මුං හේනෙන් පන්නා දමම්ද?’. පසුව ඔහුට මෙසේ සිතුණි: ‘මුං හේනේ හිමිකරුවන් මට කැමති දෙයක් කරත්වා, තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළහොත් අග්ගලා පූජා කිරීමට ඇති අවස්ථාව මට මගහැරෙනු ඇත. එබැවින් මම ප්‍රථමයෙන් ආර්යයන් වහන්සේට අග්ගලා පූජා කරමි’ කියා එය තෙරුන් වහන්සේට පිළිගැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් එය පිළිගත්හ.

Atha naṃ gāviyo nivattetuṃ parissayaṃ anoloketvā vegena upadhāvantaṃ pādena phuṭṭho āsīviso ḍaṃsi. Theropi taṃ anukampamāno taṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ ārabhi. Gopālakopi gāviyo nivattetvā āgato theraṃ kummāsaṃ paribhuñjantaṃ disvā pasannacitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tāvadevassa sakalasarīraṃ visaṃ ajjhotthari. Muhuttameva vege muddhapatte kālamakāsi, kālakato ca tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

ඉන්පසු ඔහු ගවයන් ආපසු හැරවීමට අනතුරක් ගැන නොබලා වේගයෙන් දුවන විට, පයට පෑගුණු ඉතා විෂ සහිත සර්පයෙක් ඔහුට දෂ්ට කළේය. තෙරුන් වහන්සේද ඔහුට අනුකම්පා කරමින් ඒ අග්ගලා වැළඳීමට පටන් ගත්හ. ගවයන් හරවා පැමිණි ගෝපාලකයාද, තෙරුන් වහන්සේ අග්ගලා වළඳනවා දැක ප්‍රසන්න සිතින් යුතුව මහත් වූ පීති සොම්නසක් අත්විඳිමින් වාඩි විය. ඒ මොහොතේම ඔහුගේ මුළු සිරුර පුරා විෂ පැතිරී ගියේය. මොහොතකින් විෂ හිසට වැදී ඔහු මිය ගියේය. මියගොස් තව්තිසා දෙව්ලොව යොදුන් දොළසක් විශාල රන් විමනක උපන්නේය. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ ඔහු දැක මෙම ගාථාවලින් ප්‍රශ්න කළහ:

1159.

1159.

‘‘Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu, ucce vimānamhi ciraṭṭhitike;

Āmuttahatthābharaṇaṃ yasassiṃ, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

‘‘තෙරුන් වහන්සේ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා දැක, බොහෝ කල් පවතින උස් වූ විමනයෙහි සිටි, අතෙහි පැළඳි ආභරණ ඇති, යසසින් යුතු, අහසෙහි චන්ද්‍රයා මෙන් බබළන ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගෙන් මෙසේ විමසූ සේක.’’

1160.

1160.

‘‘Alaṅkato [Pg.290] malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

‘‘දිව්‍ය පුත්‍රය, සැරසුණු, මල් පැළඳි, යහපත් වස්ත්‍ර ඇති, රන් කුණ්ඩලාභරණ ඇති, මනාව සකස් කළ කෙස් රැවුල් ඇති, අත්වල පැළඳි ආභරණ ඇති, යසසින් පිරි ඔබ, අහසෙහි චන්ද්‍රයා මෙන් දිව්‍ය විමනයෙහි බබළන්නෙහිය.’’

1161.

1161.

‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

‘‘මනහර දිව්‍ය වීණාවෝ මිහිරි හඬ පතුරුවති. මනාව ශිල්ප හදාළ, යහපත් ස්වරූප ඇති, තව්තිසා වැසි උදාර වූ දිව්‍ය අප්සරාවෝ (අටසැටක් පමණ වූ) නටති, ගයති, ඔබව පිනවති.’’

1162.

1162.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘‘දිව්‍ය ඉද්ධියට පත් මහා අනුභාව සම්පන්න දිව්‍ය පුත්‍රය... ඔබේ සිරුරේ පැහැය සියලු දිශාවන් බබළවයි.’’

Sopi tassa byākāsi –

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාද උන්වහන්සේට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.

1163. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1163. පැහැදුණු සිත් ඇති ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා... ‘යම් කර්මයක මේ ප්‍රතිඵලයද’ යනාදී ලෙස පිළිතුරු දුන්නේය.

1164.

1164.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, saṅgamma rakkhissaṃ paresaṃ dhenuyo;

Tato ca āgā samaṇo mamantike, gāvo ca māse agamaṃsu khādituṃ.

‘‘මම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යයකුව සිටියදී, අනුන්ගේ ගව දෙනුන් රැකබලා ගත්තෙමි. එවිට ශ්‍රමණයන් වහන්සේ නමක් මා අසලට වැඩම කළහ. ඒ අවස්ථාවේ ගවයෝ මුං හේනක් කෑමට එහි ඇතුළු වූහ.’’

1165.

1165.

‘‘Dvayajja kiccaṃ ubhayañca kāriyaṃ, iccevahaṃ bhante tadā vicintayiṃ;

Tato ca saññaṃ paṭiladdha yoniso, ‘dadāmi bhante’ti khipiṃ anantakaṃ.

‘‘ස්වාමීනි, ‘අද මට කළ යුතු වැඩ දෙකක් තිබේ, මේ කරුණු දෙකම කළ යුතුය’ කියා එදින මම සිතුවෙමි. පසුව නුවණින් යුතුව සිතා ‘ස්වාමීනි, පූජා කරමි’ යි පවසා ඒ අග්ගලා ඔතා තිබූ රෙදි කඩ ඔබ වහන්සේගේ අතට පූජා කළෙමි.’’

1166.

1166.

‘‘So māsakhettaṃ turito avāsariṃ, purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ;

Tato ca kaṇho urago mahāviso, aḍaṃsi pāde turitassa me sato.

‘‘මේ ධනය (මුං හේන) විනාශ වන්නට පෙර, මම වහා මුං හේන වෙත දිව ගියෙමි. එසේ වේගයෙන් යන විට, මහා විෂ ඇති කළු සර්පයෙක් මාගේ පාදය දෂ්ට කළේය.’’

1167.

1167.

‘‘Svāhaṃ aṭṭomhi dukkhena pīḷito, bhikkhu ca taṃ sāmaṃ muñcitvānantakaṃ;

Ahāsi kummāsaṃ mamānukampayā, tato cuto kālakatomhi devatā.

‘‘මම ඒ මරණීය දුකෙන් පීඩා විඳිමින් සිටියෙමි. ශ්‍රමණයන් වහන්සේද තමන් වහන්සේම ඒ රෙදි කඩ ලිහා මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ඒ අග්ගලා වැළඳූහ. මම එයින් චුතව (මියගොස්) දෙවියෙක් වීමි.’’

1168.

1168.

‘‘Tadeva [Pg.291] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

‘‘මා විසින් ඒ කුසල කර්මයම කරන ලදී. ඒ කුසලයේ සුවදායක ප්‍රතිඵලය මම දැන් විඳින්නෙමි. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා කෙරෙහි අතිශයින් අනුකම්පා කළ සේක. ඒ කෘතඥතාවයෙන් යුතුව ඔබ වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කරමි.’’

1169.

1169.

‘‘Sadevake loke samārake ca, añño muni natthi tayānukampako;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

‘‘දෙවියන් සහිත, මරුන් සහිත මේ ලෝකයෙහි ඔබ වහන්සේ වැනි අනුකම්පා සහගත වෙනත් මුනිවරයෙක් නැත. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා කෙරෙහි අතිශයින් අනුකම්පා කළ සේක. ඒ කෘතඥතාවයෙන් යුතුව ඔබ වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කරමි.’’

1170.

1170.

‘‘Imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, añño munī natthi tayānukampako;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi ta’’nti.

‘‘මේ ලෝකයෙහි හෝ පරලොවෙහි හෝ ඔබ වහන්සේට වඩා අනුකම්පා කරන වෙනත් මුනිවරයෙක් නැත. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා කෙරෙහි අතිශයින් අනුකම්පා කළ සේක. ඒ කෘතඥතාවයෙන් යුතුව ඔබ වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කරමි.’’

Athāyasmā mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca kathitaniyāmeneva taṃ bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ paccanubhāsitvā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desetuṃ ‘‘disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhū’’tiādimāha.

ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේත් දිව්‍ය පුත්‍රයාත් අතර ඇති වූ ඒ සංවාදය ඒ අයුරින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ නැවත වදාරා, එයම නිමිති කොට ගෙන පැමිණ සිටි පිරිසට ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස ‘දිස්වාන දේවං පටිපුච්ඡි භික්ඛූ’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

1159. Tattha devanti gopāladevaputtaṃ. Bhikkhūti āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ sandhāya satthā vadati. So hi sabbaso bhinnakilesatāya bhikkhu. Vimānassa bahukālāvaṭṭhāyitāya kappaṭṭhitikatāya eva vā ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vuttaṃ, ‘‘ciraṭṭhitika’’ntipi keci paṭhanti. Tañhi ‘‘deva’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Sopi hi saṭṭhisatasahassādhikā tisso vassakoṭiyo tattha avaṭṭhānato ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vattabbataṃ labhati. Yathāpi candimāti yathā candimā devaputto kantasītalamanoharakiraṇajālasamujjale attano dibbe vimānamhi virocati, evaṃ virocamānanti vacanasesā.

1159. එහි "දේව" යනු ගෝපාල දේවපුත්‍රයායි. "භික්ඛු" යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ අදහස් කළේ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේවයි. උන්වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන් නැසූ බැවින් "භික්ෂු" නම් වන සේක. විමානය බොහෝ කලක්, එනම් කල්පයක් පවතින බැවින් "චිරට්ඨිතික" යැයි කියන ලදී. ඇතැම්හු "චිරට්ඨිතිකං" ලෙස ද කියවති. එය "දේවං" යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඒ දේවපුත්‍රයා ද වසර ලක්ෂ හැටක් ඉක්මවූ වසර කෝටි තුනක් එහි වසන බැවින් "චිරට්ඨිතික" ලෙස හැඳින්වීමට සුදුසුය. "යථාපි චන්දිමා" යනු චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා මනහර ශීතල කිරණ ජාලයෙන් බබළන තමාගේ දිව්‍ය විමානයෙහි බබළන්නාක් මෙනි. එලෙස බබළන (විමානය) යනුවෙන් වාක්‍යය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

1160. Alaṅkatotiādi tassa devaputtassa therena pucchitākāradassanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

1160. "අලංකතෝ" යනාදියෙන් තෙරුන් වහන්සේ විසින් ඒ දේවපුත්‍රයාගෙන් විමසන ලද ආකාරය දැක්වේ. එහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

1164. Saṅgammāti [Pg.292] saṅgametvā, saṅgammāti vā saṅgahetvā. Hetvatthopi hi idha antonīto, bahū ekato hutvāti attho. Āgāti āgañchi. Māseti māsasassāni.

1164. "සංගම්ම" යනු එක්රැස් කොට, නැතහොත් එක්රැස් වූ බැවින් යන්නයි. මෙහි හේතු අර්ථය ද ගැබ් වී ඇත. බොහෝ ගවයන් එක් තැනකට රැස් වී යනු අර්ථයයි. "ආගා" යනු පැමිණියේය. "මාසේ" යනු මුං වගාවන් කෙරෙහිය.

1165. Dvayajjāti dvayaṃ ajja etarahi kiccaṃ kātabbaṃ. Ubhayañca kāriyanti vuttassevatthassa pariyāyavacanaṃ. Saññanti dhammasaññaṃ. Tenāha ‘‘yoniso’’ti paṭiladdhāti paṭilabhitvā. Khipinti paniggāhāpanavasena hatthe khipiṃ. Anantakanti nantakaṃ kummāsaṃ pakkhipitvā bandhitvā ṭhapitaṃ pilotikaṃ. A-kāro cettha nipātamattaṃ.

1165. "ද්වයජ්ජ" යනු අද දවසේ කළ යුතු කටයුතු දෙකකි. "උභයඤ්ච කාරියං" යනු කලින් කී අර්ථයටම පර්යාය වචනයකි. "සඤ්ඤං" යනු ධර්ම සංඥාවයි. එබැවින් "යෝනිසෝ" (නුවණින්) ලබන ලදැයි කීවේය. "ඛිපිං" යනු පිළිගැන්වීමේ අදහසින් අතට දුන්නෙමි. "අනන්තකං" යනු යව කැවුම් දමා ගැටගසා තබන ලද රෙදි කඩකි. මෙහි "අ" අක්ෂරය නිපාත මාත්‍රයකි.

1166. Soti so ahaṃ. Turitoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchi, pāvisiṃ vā. Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhananti yassa khettasāmikassa idaṃ māsasassaṃ dhanaṃ, taṃ ayaṃ gogaṇo bhañjati purā tassa bhañjanato, āmaddanato puretaramevāti attho. Tatoti tattha. Turitassa me satoti sambhamantassa me samānassa, sahasā gamanena magge kaṇhasappaṃ anoloketvā gatassāti adhippāyo.

1166. "සෝ" යනු ඒ මමයි. "තුරිතෝ" යනු කලබලයෙන් යුතුවයි. "අවාසරීං" යනු පිවිසියෙමි, නැතහොත් ළඟා වූයෙමි. "පුරා අයං භඤ්ජති යස්සිදං ධනං" යනු යම් කෙත් හිමියෙකුගේ ධනය වූ මේ මුං වගාව, මේ ගව සමූහයා විසින් විනාශ කිරීමට ප්‍රථමයෙන්, පාගා දැමීමටත් පෙර යන්නයි. "තතෝ" යනු එහිදීය. "තුරිතස්ස මේ සතෝ" යනු කලබලයෙන් වේගයෙන් යන විට මාර්ගයෙහි සිටි නාගයා දෙස නොබලා ගිය බැවින් යන අදහසයි.

1167. Aṭṭomhi dukkhena pīḷitoti tena āsīvisaḍaṃsanena aṭṭo aṭṭito upadduto maraṇadukkhena bādhito bhavāmi. Ahāsīti ajjhohari, paribhuñjīti attho. Tato cuto kālakatomhi devatāti tato manussattabhāvato cuto maraṇakālappattiyā, tattha vā āyusaṅkhārassa khepanasaṅkhātassa kālassa katattā kālakato, tadanantarameva ca amhi devatā devattabhāvappattiyā devatā homīti attho.

1167. "අට්ඨෝම්හි දුක්ඛේන පීළිතෝ" යනු ඒ සර්ප දෂ්ටනය නිසා ඇති වූ පීඩාවෙන් හා මරණීය වේදනාවෙන් පෙළෙන්නෙකු වීමි. "අහාසී" යනු අනුභව කළේය යන්නයි. "තතෝ චුතෝ කාලංකතෝම්හි දේවතා" යනු ඒ මනුෂ්‍ය භවයෙන් චුත වී මරණයට පත්වීමෙන් දේවතාවෙක් වීමි. එනම් ආයු සංස්කාරය ගෙවී මරණයට පත් වූ සැණින්ම දිව්‍ය ආත්මයක් ලැබූ බැවින් දේවතාවෙක් වීමි යන්න අර්ථයයි.

1169. Tayāti tayā sadiso añño muni moneyyaguṇayutto isi natthi. Tayāti vā nissakke idaṃ karaṇavacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

1169. "තයා" යනු ඔබ වහන්සේ හා සමාන වූ මෞනේය ගුණයෙන් යුත් අන් කිසිදු මුනිවරයෙකු නැත යන්නයි. "තයා" යන්න අපාදාන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. ඉතිරිය කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

Gopālavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගෝපාල විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදී.

7. Kaṇḍakavimānavaṇṇanā

7. කණ්ඩක විමාන වර්ණනාව

Puṇṇamāse [Pg.293] yathā candoti kaṇḍakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍako devaputto sakabhavanato nikkhamitvā dibbayānaṃ abhiruhitvā mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānaṃ gacchanto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno sahasā yānato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –

"Puṇṇamāse yathā cando" යනු කන්ථක විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ පෙර කී ක්‍රමයට ම දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිමින් තව්තිසා භවනයට පැමිණි සේක. ඒ මොහොතෙහි කන්ථක නම් දිව්‍ය පුත්‍රයා තමාගේ විමානයෙන් නික්ම, දිව්‍ය යානයකට නැගී, මහත් පිරිවරින් හා මහත් දිව්‍ය සෘද්ධියෙන් උයනට යන්නේ, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ දැක, හටගත් ගෞරව බහුමාන ඇත්තේ, වහා යානයෙන් බැස, තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ පසඟ පිහිටුවා වැඳ, හිස මත දොහොත් මුදුන් දී සිටියේය. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් මෙසේ විමසූ සේක.

1171.

1171.

‘‘Puṇṇamāse yathā cando, nakkhattaparivārito;

Samantā anupariyāti, tārakādhipatī sasī.

"පුන් පොහෝ දිනෙක තාරකා පිරිවරා ගත්, තරුපති වූ, සාව ලකුණින් යුත් චන්ද්‍ර මඬල අහස පුරා බබළමින් හැසිරෙන්නාක් මෙන්,"

1172.

1172.

‘‘Tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ, dibbaṃ devapuramhi ca;

Atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā.

"එම උපමාවෙන්ම යුත්, දිව්‍ය පුරයෙහි පිහිටි මේ දිව්‍යමය විමානය, උදා වන සූර්යයා මෙන් ස්වකීය වර්ණයෙන් හාත්පස බබළවයි."

1173.

1173.

‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca;

Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca.

"ඔබේ මේ විමානය වෛදූර්ය, ස්වර්ණ, ස්ඵටික, රිදී, මසාරගල්ල, මුතු සහ රතු මැණික්වලින් නිර්මිතය."

1174.

1174.

‘‘Citrā manoramā bhūmi, veḷūriyassa santhatā;

Kūṭāgārā subhā rammā, pāsādo te sumāpito.

"වෛදූර්ය ඇතිරූ සිත්කළු වූ ද, මනරම් වූ ද භූමියක් මෙහි ඇත. මනාව නිර්මාණය කරන ලද ඔබේ මාලිගයෙහි සොඳුරු වූ රමණීය කූටාගාරයන් ඇත්තේය."

1175.

1175.

‘‘Rammā ca te pokkharaṇī, puthulomanisevitā;

Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā.

"මසුන්ගෙන් පිරි, පැහැදිලි ජලය ඇති, රන් වැලි අතුළ මනරම් පොකුණක් ද ඔබට ඇත්තේය."

1176.

1176.

‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā;

Surabhiṃ sampavāyanti, manuññā mātuteritā.

"නෙක විධ පියුම්වලින් වැසුණු, සුදු නෙළුම්වලින් ගැවසුණු එම පොකුණෙන්, සුළඟින් හමන මනහර සුගන්ධයෝ හාත්පස විහිදෙති."

1177.

1177.

‘‘Tassā te ubhato passe, vanagumbā sumāpitā;

Upetā puppharukkhehi, phalarukkhehi cūbhayaṃ.

"එම පොකුණේ දෙපස මල් ගස් හා පලතුරු ගස් යන දෙවර්ගයෙන් ම යුත් මනාව නිර්මිත වන ලැහැබ් ඇත්තේය."

1178.

1178.

‘‘Sovaṇṇapāde pallaṅke, muduke gonakatthate;

Nisinnaṃ devarājaṃva, upatiṭṭhanti accharā.

"මෘදු එළු ලොම් ඇතිරිලි දැමූ රන් පාද ඇති පලඟක් මත වැඩසිටින ඔබව, දිව්‍ය රාජයකු මෙන් අප්සරාවෝ පිරිවරා උපස්ථාන කරති."

1179.

1179.

‘‘Sabbābharaṇasañchannā[Pg.294], nānāmālāvibhūsitā;

Ramenti taṃ mahiddhikaṃ, vasavattīva modasi.

"සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු, විවිධ මල් මාලාවන් පැළඳි අප්සරාවෝ මහා සෘද්ධිමත් වූ ඔබව සතුටු කරති. ඔබ වසවත්ති දිව්‍ය රාජයා මෙන් සතුටු වන්නෙහිය."

1180.

1180.

‘‘Bherisaṅkhamudiṅgāhi, vīṇāhi paṇavehi ca;

Ramasi ratisampanno, naccagīte suvādite.

"මහා බෙර, හක්ගෙඩි, මෘදංග, වීණා සහ පණව නම් බෙර වාදනය කරද්දී, එම නැටුම් ගැයුම් වැයුම් මැද ඔබ මහත් ප්‍රීතියෙන් යුතුව රමණය කරන්නෙහිය."

1181.

1181.

‘‘Dibbā te vividhā rūpā, dibbā saddā atho rasā;

Gandhā ca te adhippetā, phoṭṭhabbā ca manoramā.

"ඔබට දිව්‍යමය වූ විවිධ රූප, ශබ්ද මෙන්ම රසයන් ද ඇත්තේය. එමෙන්ම ඔබ කැමති මනරම් ගන්ධයන් සහ පහස (ස්පර්ශයන්) ද ඇත්තේය."

1182.

1182.

‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputta mahappabho;

Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā.

"මහා තේජස් ඇති දිව්‍ය පුත්‍රය, මේ උතුම් විමානයෙහි සිටින ඔබ, උදා වන සූර්යයා මෙන් ස්වකීය වර්ණයෙන් අතිශයින් බබළන්නෙහිය."

1183.

1183.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. –

"මෙය ඔබේ දානයක ඵලයක් ද? නැතහොත් සීලයක ඵලයක් ද? එසේත් නැතිනම් වැඳීමේ (අඤ්ජලිකර්මයේ) ඵලයක් ද? මා විසින් විමසන ලද ඔබ ඒ බව පවසනු මැනවි."

Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.

ලබා ගත් සම්පත් වර්ණනා කිරීම පෙරදැරි කරගෙන තෙරුන් වහන්සේ කළ කර්මය පිළිබඳව විමසූ සේක.

1184.

1184.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"මොග්ගල්ලාන තෙරුන් විසින් විමසන ලද ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව, කිනම් කර්මයක ඵලයක් ද කියා විමසන ලද ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය."

1185.

1185.

‘‘Ahaṃ kapilavatthusmiṃ, sākiyānaṃ puruttame;

Suddhodanassa puttassa, kaṇḍako sahajo ahaṃ.

"ස්වාමීනි, මම පෙර භවයෙහි ශාක්‍යයන්ගේ උත්තම නගරය වූ කපිලවස්තු පුරයෙහි, ශුද්ධෝදන රජුගේ පුත් මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ හා එකම දිනයෙහි උපන් කන්ථක නම් අශ්ව රාජයා වීමි."

1186.

1186.

‘‘Yadā so aḍḍharattāyaṃ, bodhāya mabhinikkhami;

So maṃ mudūhi pāṇīhi, jālitambanakhehi ca.

"යම් කලෙක ඒ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ බෝධිය (බුද්ධත්වය) පතා මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සේක ද, එකල්හි උන්වහන්සේ මෘදු වූ ද, දිදුලන තඹ පැහැ නියපොතු ඇති වූ ද ස්වකීය දෑතින්,"

1187.

1187.

‘‘Satthiṃ ākoṭayitvāna, vaha sammāti cabravi;

‘Ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttamaṃ’.

"මගේ කලවය පිරිමැද, 'යහළුව, මාව රැගෙන යන්න. මම උත්තම සම්බෝධියට පැමිණ දෙව් මිනිස් ලෝකය සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි' යි පැවසූ සේක."

1188.

1188.

‘‘Taṃ me giraṃ suṇantassa, hāso me vipulo ahu;

Udaggacitto sumano, abhisīsiṃ tadā ahaṃ.

"එම වචනය ඇසූ මට මහත් වූ ප්‍රීතියක් ඇති විය. එකල්හි මම උද්‍යෝගිමත් වූ, සතුටු වූ සිතින් යුතුව උන්වහන්සේව වඩා ගැනීමට එකඟ වීමි."

1189.

1189.

‘‘Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ;

Udaggacitto mudito, vahissaṃ purisuttamaṃ.

"මහා යසස් ඇති ශාක්‍ය පුත්‍රයන් වහන්සේ මා පිටට නැගුණු බව දැන, මම උද්‍යෝගිමත් සිතින් යුතුව ඒ උත්තම පුරුෂයාණන් වහන්සේව වඩාගෙන ගියෙමි."

1190.

1190.

‘‘Paresaṃ [Pg.295] vijitaṃ gantvā, uggatasmiṃ divākare;

Mamaṃ channañca ohāya, anapekkho so apakkami.

‘‘ස්වාමීනි, ඒ මහා පුරුෂයාණෝ අන්‍ය රජුන්ගේ රාජ්‍යයකට (විජිතයකට) ගොස්, සූර්යයා උදාවූ කල්හි, මා ද ඡන්න ඇමතිවරයා ද අත්හැර දමා, කිසිදු ආපසු බැලීමක් හෝ අපේක්ෂාවක් නොමැතිව නික්ම ගියහ.’’

1191.

1191.

‘‘Tassa tambanakhe pāde, jivhāya parilehisaṃ;

Gacchantañca mahāvīraṃ, rudamāno udikkhisaṃ.

‘‘මම ඒ මහා පුරුෂයාණන්ගේ තඹවන් නිය ඇති ශ්‍රී පාද යුග්මය මාගේ දිවෙන් පිරිමැද්දෙමි (ලෙවකෑවෙමි). නික්ම යන මහා වීර්යවන්ත වූ ඒ මහා පුරුෂයාණන් දෙස හඬමින් බලා සිටියෙමි.’’

1192.

1192.

‘‘Adassanenahaṃ tassa, sakyaputtassa sirīmato;

Alatthaṃ garukābādhaṃ, khippaṃ me maraṇaṃ ahu.

‘‘ස්වාමීනි, මහා පින්වන්ත වූ ඒ ශාක්‍ය පුත්‍රයාණන් (බෝධිසත්වයන්) දැකීමට නොලැබීම නිසා මම දැඩි වූ ශෝකයෙන් පීඩිත වුණෙමි. ඉක්මනින්ම මාගේ මරණය ද සිදු විය.’’

1193.

1193.

‘‘Tasseva ānubhāvena, vimānaṃ āvasāmidaṃ;

Sabbakāmaguṇopetaṃ, devo devapuramhiva.

‘‘ඒ ප්‍රසාදජනක පින්කමෙහිම ආනුභාවයෙන්, සියලු කාමගුණයන්ගෙන් සමලංකෘත වූ මේ දිව්‍ය විමානයෙහි තව්තිසා භවනයෙහි සක් දෙවිඳුන් මෙන් මම වෙසෙමි.’’

1194.

1194.

‘‘Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyā;

Teneva kusalamūlena, phusissaṃ āsavakkhayaṃ.

‘‘ස්වාමීනි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ හඬ ඇසීමෙන් මට යම් ප්‍රීතියක් ඇති වූයේ ද, ඒ කුසල මූලයේ බලයෙන්ම මම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම (අරහත් ඵලය) කරා පැමිණෙන්නෙමි.’’

1195.

1195.

‘‘Sace hi bhante gaccheyyāsi, satthu buddhassa santike;

Mamāpi naṃ vacanena, sirasā vajjāsi vandanaṃ.

‘‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට වැඩම කරන්නේ නම්, මාගේ වචනයෙන් ද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැඳ නමස්කාර කළ බව පවසන සේක්වා.’’

1196.

1196.

‘‘Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggalaṃ;

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti. –

‘‘මම ද අසමසම වූ ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ දැකීමට යන්නෙමි. අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන ලෝකනාථයන් වහන්සේලා දැකීම අතිශයින්ම දුර්ලභය'යි (ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා පැවසීය).’’

Sopi attanā katakammaṃ kathesi. Ayañhi anantare attabhāve amhākaṃ bodhisattena sahajāto kaṇḍako assarājā ahosi. So abhinikkhamanasamaye abhiruḷho teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni mahāpurisaṃ atikkamāpetvā anomānadītīraṃ sampāpesi. Atha so mahāsattena sūriye uggate ghaṭikāramahābrahmunā upanītāni pattacīvarāni gahetvā pabbajitvā channena saddhiṃ kapilavatthuṃ uddissa vissajjito. Sinehabhārikena hadayena mahāpurisassa pāde attano jivhāya lehitvā pasādasommāni akkhīni ummīletvā yāva dassanapathā olokento dassanūpacāraṃ pana atikkante lokanāthe ‘‘evaṃvidhaṃ nāma lokagganāyakaṃ mahāpurisaṃ ahaṃ vahiṃ, saphalaṃ vata me sarīraṃ ahosī’’ti pasannamānaso hutvā puna cirakālaṃ saṅgatassa pemassa vasena viyogadukkhaṃ asahanto bhāviniyā dibbasampattiyā vasena [Pg.296] dhammatāya codiyamāno kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘puṇṇamāse yathā cando…pe… ahaṃ kapilavatthusmi’’ntiādi.

ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා තමා විසින් කරන ලද කුසල කර්මය ප්‍රකාශ කළේය. මොහු පෙර ආත්මයෙහි අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හා සමග උපන් කන්ථක නම් අශ්ව රාජයා විය. ඔහු අභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන අවස්ථාවෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේව පිටමත තබාගෙන රැයෙහි ඉතිරි කාලය තුළදීම රාජ්‍ය තුනක් ඉක්මවා ගොස් බෝධිසත්වයන් වහන්සේව අනෝමා නදී තීරයට පැමිණවීය. ඉක්බිති හිරු උදාවූ කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඝටීකාර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් පූජා කරන ලද පා සිවුරු ගෙන මහණ වී, ඡන්න ඇමති සමග කපිලවස්තු පුරය බලා ආපසු යන්නට අශ්වයා පිටත් කළ සේක. එවිට සෙනෙහසින් පිරි හදවතින් යුතුව මහා පුරුෂයාණන්ගේ පාදයන් තම දිවෙන් ලෙවකා, ප්‍රසාදයෙන් පිරි දෑසින් බලා සිටිය හැකි මානය තෙක් බලා සිටියේය. ලෝකනාථයන් වහන්සේ ඇසට නොපෙනී ගිය කල්හි 'ලෝකග්‍රනායක වූ මෙවන් මහා පුරුෂයෙකු මම රැගෙන ගියෙමි, මාගේ ශරීරය සඵල විය'යි සතුටු සිතින් යුතුව, බොහෝ කාලයක් පැවති සෙනෙහස හේතුවෙන් වෙන්වීමේ දුක දරාගත නොහැකිව, මතු ලැබෙන දිව්‍ය සම්පත්තිය කෙරෙහි ධර්මතාවයෙන් පෙලඹී මියගොස් තව්තිසා භවනයෙහි උපන්නේය. එය අරභයා 'පුණ්ණමාසේ යථා චන්දෝ...' යනාදිය වදාරන ලදී.

1171. Tattha puṇṇamāseti puṇṇamāsiyaṃ sukkapakkhe pannarasiyaṃ. Tārakādhipatīti tārakānaṃ adhipati. Sasīti sasalañchanavā. ‘‘Tārakādhipa dissatī’’ti keci paṭhanti, tesaṃ tārakādhipāti avibhattikaniddeso, tārakānaṃ adhipo hutvā dissati anupariyāti cāti yojanā kātabbā.

1171. එහි 'පුණ්ණමාසේ' යනු පුර පසළොස්වක දිනයෙහි යන්නයි. 'තාරකාධිපතී' යනු තරු සමූහයාට අධිපති වූ (චන්ද්‍රයා) යන්නයි. 'සසී' යනු හාවෙකුගේ ලකුණ ඇති චන්ද්‍රයාය. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'තාරකාධිප දිස්සති' කියා ද කියති. ඔවුන්ගේ අදහසට අනුව තරු සමූහයාට අධිපතිව පෙනී යයි, අනුපිළිවෙලින් හැසිරෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

1172. Dibbaṃ devapuramhi cāti devapurasmimpi dibbaṃ. Yathā manussānaṃ ṭhānato devapuraṃ uttamaṃ, evaṃ devapurato cāpi idaṃ tava vimānaṃ uttamanti dasseti. Tenāha ‘‘atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā’’ti, uggacchanto sūriyo viyāti attho.

1172. 'දිබ්බං දේවපුරම්හි චා' යනු දිව්‍ය ලෝකයෙහි පවතින දිව්‍යමය වූ යන්නයි. මනුෂ්‍ය වාසයට වඩා දිව්‍ය ලෝකය උත්තම වන්නාක් මෙන්ම, දිව්‍ය ලෝකයටත් වඩා ඔබගේ මේ විමානය උත්තම බව මෙයින් දක්වයි. ඒ නිසා 'අතිරෝචති වණ්ණේන, උදයන්තෝව රංසිමා' යයි පවසන ලදී. උදා වන සූර්යයා මෙන් බබළයි යනු එහි අර්ථයයි.

1173. Veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena suvaṇṇena ca idaṃ byamhaṃ nimmitanti vacanasesena yojanā. Phalikāti phalikamaṇinā.

1173. 'වේළුරියසුවණ්ණස්සා' යනු වෛඩූර්යයෙන් හා රන්වලින් මේ විමානය නිර්මිත බවයි. 'ඵලිකා' යනු පළිඟු මැණික්වලින් යන්නයි.

1175. Pokkharaṇīti pokkharaṇiyo.

1175. 'පොක්ඛරණී' යනු පොකුණු (ඇත) යන්නයි.

1177-8. Tassāti tassā pokkharaṇiyā. Vanagumbāti uyyāne supupphagacche sandhāya vadati. Devarājaṃvāti sakkaṃ viya. Upatiṭṭhantīti upaṭṭhānaṃ karonti.

1177-8. 'තස්සා' යනු ඒ පොකුණෙහි පසෙහි වූ යන්නයි. 'වනගුම්බා' යන්නෙන් උයනෙහි වූ මල් පඳුරු අදහස් කරයි. 'දේවරාජංවා' යනු සක් දෙවිඳුන් මෙන් යන්නයි. 'උපතිට්ඨන්ති' යනු උපස්ථානය (සේවය) කරති යන්නයි.

1179. Sabbābharaṇasañchannāti sabbehi itthālaṅkārehi paṭicchāditā, sabbaso vibhūsitasarīrāti attho. Vasavattīvāti vasavattidevarājā viya.

1179. 'සබ්බාභරණසඤ්ඡන්නා' යනු සියලු දිව්‍යමය ආභරණයන්ගෙන් සැරසුණු හෙවත් සර්වාංගයම සැරසී ගත් ශරීර ඇති යන්නයි. 'වසවත්තිවා' යනු වසවත්ති දිව්‍ය රාජයා මෙන් යන්නයි.

1180. Bherisaṅkhamudiṅgāhīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, bherīhi ca saṅkhehi ca mudiṅgehi cāti yojanā. Ratisampannoti dibbāya ratiyā samaṅgībhūto. Naccagīte suvāditeti nacce ca gīte ca sundare vādite ca, naccane ca gāyane ca sundare vādite ca hetubhūte. Nimittatthe hi etaṃ bhummaṃ, pavattiteti vā vacanaseso.

1180. 'භේරිසංඛමුදිංගාහි' යනු බෙර, සක් සහ මෘදංග වාදනයන්ගෙන් යුක්තව යන්නයි. 'රතිසම්පන්නෝ' යනු දිව්‍යමය රතියෙන් (ඇලීමෙන්) යුක්ත වූ යන්නයි. 'නච්චගීතේ සුවාදිතේ' යනු මනරම් නැටුම්, ගැයුම් සහ වැයුම් පවතින කල්හි යන්නයි. මෙය නිමිත්ත අර්ථයෙහි යෙදුණු සත්තමී විභක්තියකි. නැතහොත් 'පැවැත්වුණු කල්හි' යනු අර්ථයයි.

1181. Dibbā te vividhā rūpāti devalokapariyāpannā nānappakārā cakkhuviññeyyā rūpā tuyhaṃ adhippetā yathādhippetā manoramā [Pg.297] vijjantīti kiriyāpadaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dibbā saddātiādīsupi eseva nayo.

1181. 'දිබ්බා තේ විවිධා රූපා' යනු දිව්‍ය ලෝකයට අයත් විවිධ වූ, ඇසට පෙනෙන, ඔබ කැමති පරිදි වූ මනරම් රූප පවතින බවයි. 'දිබ්බා සද්දා' යනාදියෙහි ද අර්ථය මෙසේමය.

1185. Kaṇḍako sahajo ahanti ettha ahanti nipātamattaṃ. ‘‘Ahū’’ti keci paṭṭhanti, kaṇḍako nāma assarājā mahāsattena saha ekasmiṃyeva divase jātattā sahajo ahosinti attho.

1185. 'කන්ථකෝ සහජෝ අහං' මෙහි 'අහං' යනු නිපාතයකි. ඇතැම් අය 'අහූ' කියා ද කියති. කන්ථක නම් අශ්ව රාජයා මහා පිරිස (බෝධිසත්වයන්) සමග එකම දිනයක උපන් බැවින් 'සහජ' වූයේය යනු අර්ථයයි.

1186. Aḍḍharattāyanti aḍḍharattiyaṃ, majjhimayāmasamayeti attho. Bodhāya mabhinikkhamīti ma-kāro padasandhikaro, abhisambodhiatthaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhamīti attho. Mudūhi pāṇīhīti muduhatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ vadati. Jālitambanakhehīti jālavantehi abhilohitanakhehi. Tena jālahatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ tambanakhataṃ anubyañjanañca dasseti.

1186. 'අඩ්ඪරත්තායං' යනු මධ්‍යම යාමයෙහි හෙවත් මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි යන්නයි. 'බෝධාය මභිනික්ඛමි' මෙහි 'ම' අකුර පද සන්ධි කිරීම සඳහා යෙදුණකි. සම්බෝධිය පිණිස අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේය යනු අර්ථයයි. 'මුදූහි පාණීහි' යන්නෙන් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයක් වන මෘදු වූ අත්ල ඇති බව පවසයි. 'ජාලිතම්බනඛේහි' යන්නෙන් දැලක් වැනි ඇඟිලි සහ ඉතා රතු නිය ඇති බව පවසයි. මෙයින් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයක් වූ ජාලහස්ත බව ද අනුබ්‍යංජනයක් වූ තඹවන් නිය ඇති බව ද පෙන්වයි.

1187. Satthi nāma jaṅghā, idha pana satthino āsannaṭṭhānabhūto ūruppadeso ‘‘satthī’’ti vutto. Ākoṭayitvānāti appoṭhetvā. ‘‘Vaha sammā’’ti cabravīti ‘‘samma kaṇḍaka, ajjekarattiṃ maṃ vaha, mayhaṃ opavuyhaṃ hohī’’ti ca kathesi. Vahane pana payojanaṃ tadā mahāsattena dassitaṃ vadanto ‘‘ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttama’’nti āha. Tena ‘‘ahaṃ uttamaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patto adhigato hutvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahoghato tārayissāmi, tasmā nayidaṃ gamanaṃ yaṃkiñcīti cinteyyāsī’’ti gamane payojanassa anuttarabhāvaṃ dasseti.

1187. 'සත්ථි' යනු කෙණ්ඩයි, මෙහිදී කෙණ්ඩයට ආසන්න කලව ප්‍රදේශය අදහස් වේ. 'ආකෝටයිත්වාන' යනු තට්ටු කර (කෙණ්ඩයට තට්ටු කර) යන්නයි. 'වහ සම්මා' යනු 'යහළු කන්ථක, අද එක් රැයකට මා ගෙන යන්න, මට වාහනයක් වන්න' කියා පැවසීමයි. එකල මහා පුරුෂයා තමන් ගෙනයාමෙහි ප්‍රයෝජනය දක්වමින් 'අහං ලෝකං තාරයිස්සං, පත්තෝ සම්බෝධිමුත්තමං' යයි වදාළ සේක. එයින් අදහස් කරන්නේ 'මම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලබා දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකය සංසාර මහෝඝයෙන් එතෙර කරවන්නෙමි, එබැවින් මේ ගමන සාමාන්‍ය ගමනකැයි නොසිතන්න' යන්නයි.

1188-9. Hāsoti tuṭṭhi. Vipuloti mahāuḷāro. Abhisīsinti āsisiṃ icchiṃ sampaṭicchiṃ. Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasanti patthaṭavipulayasaṃ sakyarājaputtaṃ mahāsattaṃ maṃ abhiruyha nisinnaṃ jānitvā. Vahissanti nesiṃ.

1188-9. 'හාසෝ' යනු සතුටයි. 'විපුලෝ' යනු මහා උදාර වූ යන්නයි. 'අභිසීසං' යනු බාරගත්තෙමි හෙවත් කැමති වුණෙමි යන්නයි. 'අභිරූළ්හඤ්ච මං ඤත්වා' යනු මහා යසස් ඇති ශාක්‍ය පුත්‍ර මහා සත්වයන් වහන්සේ මා පිට නැගී සිටින බව දැනගෙන යන්නයි. 'වහිස්සං' යනු ගෙන ගියෙමි යන්නයි.

1190-91. Paresanti pararājūnaṃ. Vijitanti desaṃ pararajjaṃ. Ohāyāti vissajjitvā. Apakkamīti apakkamituṃ ārabhi. ‘‘Paribbajī’’ti ca paṭhanti. Parilehisanti parito lehiṃ. Udikkhisanti olokesiṃ.

1190-91. 'පරේසං' යනු අන් රජුන්ගේය. 'විජිතං' යනු දේශයයි. 'ඕහාය' යනු අත්හැර දමාය. 'අපක්කමි' යනු ඉවත්ව ගියේය යන්නයි. 'පරිලේහිස්සං' යනු වටකර ලෙවකෑවෙමි යන්නයි. 'උදික්ඛිස්සං' යනු බලා සිටියෙමි යන්නයි.

1192-3. Garukābādhanti [Pg.298] garukaṃ bāḷhaṃ ābādhaṃ, maraṇantikaṃ dukkhanti attho. Tenāha ‘‘khippaṃ me maraṇaṃ ahū’’ti. So hi anekāsu jātīsu mahāsattena daḷhabhattiko hutvā āgato, tasmā viyogadukkhaṃ sahituṃ nāsakkhi, ‘‘sammāsambodhiṃ adhigantuṃ nikkhanto’’ti pana sutvā nirāmisaṃ uḷāraṃ pītisomanassañca uppajji, tena maraṇānantaraṃ tāvatiṃsesu nibbatti, uḷārā cassa dibbasampattiyo pāturahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tasseva ānubhāvenā’’ti, ṭhānagatassa pasādamayapuññassa balena. Devo devapuramhivāti tāvatiṃsabhavane sakko devarājā viya.

1192-3. "ගරුකාබාධන්ති" යනු බරපතළ වූ, තදබල වූ අසනීපයකි, මරණය අවසන් කොට ඇති දුක යනු අර්ථයයි. ඒ නිසාම "මාගේ මරණය වහා සිදු විය" යි පැවසීය. ඒ කණ්ඨක අශ්වරාජයා බොහෝ ජාතිවල මහාබෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි දැඩි භක්තියකින් යුතුව පැමිණි නිසා, උන්වහන්සේගෙන් වෙන්වීමේ දුක ඉවසාගත නොහැකි විය. එහෙත් "සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලැබීම පිණිස නික්මුණේය" යි අසා, ආමිස රහිත වූ උදාර ප්‍රීති සෝමනස්සයක් උපන්නාහුය. ඒ හේතුවෙන් මරණයෙන් පසුව තව්තිසා භවයෙහි උපත ලැබීය, ඔහුට උදාර වූ දිව්‍ය සම්පත් පහළ විය. එබැවින් "තස්සේව ආනුභාවේන" (එහිම ආනුභාවයෙන්) යැයි කියන ලදී, එනම් ඒ ස්ථානයට උචිත වූ ප්‍රසාදජනක පින් බලයෙනි. "දේවෝ දේවපුරම්හි ච" යනු තව්තිසා භවනෙහි සක් දෙවිඳු මෙන් (යන්නයි).

1194. Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyāti ‘‘patto sambodhimuttama’’nti paṭhamataraṃ bodhisaddaṃ sutvā tadā mayhaṃ hāso ahu, yaṃ hāsassa bhavanaṃ sussanaṃ, teneva kusalamūlena teneva kusalabījena phusissanti phusissāmi pāpuṇissāmi.

1194. "යඤ්ච මේ අහුවා හාසෝ, සද්දං සුත්වාන බෝධියා" යනු "උත්තම සම්බෝධියට පැමිණියේය" යන බෝධි ශබ්දය මුලින්ම අසා එකල්හි මට ඇති වූ සතුටයි. සතුටෙහි යම් පැවැත්මක් හෝ ප්‍රීතියක් ඇද්ද, ඒ කුසල මූලයෙන්ම, ඒ කුසල බීජයෙන්ම (නිවනට) ස්පර්ශ වන්නෙමි, පැමිණෙන්නෙමි.

1195. Evaṃ devaputto yathādhigatāya anāgatāya bhavasampattiyā kāraṇabhūtaṃ attano kusalakammaṃ kathento idāni attanā bhagavato santikaṃ gantukāmopi puretaraṃ therena satthu vandanaṃ pesento ‘‘sace’’ti gāthamāha. Tattha sace gaccheyyāsīti yadi gamissasi. ‘‘Sace gacchasī’’ti keci paṭhanti, so evattho. Mamāpi naṃ vacanenāti na kevalaṃ tava sabhāveneva, atha kho mamāpi vacanena bhagavantaṃ. Vajjāsīti vadeyyāsi, mamāpi sirasā vandananti yojanā.

1195. මෙසේ දේවපුත්‍රයා තමා ලබාගත් හා මතු ලබන්නා වූ භව සම්පත්තියට හේතු වූ ස්වකීය කුසල කර්මය පවසමින්, දැන් තමාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යාමට කැමති වුවද, ඊට ප්‍රථම ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලවා ශාස්තෘන් වහන්සේට වන්දනා කරවනු පිණිස "සචේ" යන ගාථාව පැවසීය. එහි "සචේ ගච්ඡෙය්‍යාසි" යනු ඉදින් වඩින්නේ නම් යන්නයි. සමහර ආචාර්යවරු "සචේ ගච්ඡසි" යැයි කියවති, එහි අර්ථය ද එයමය. "මමාපි නං වචනේන" යනු හුදෙක් ඔබ වහන්සේගේ කැමැත්තෙන් පමණක් නොව, මාගේ වචනයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවසන්න. "වජ්ජාසි" යනු පවසන්න, මාගේ ද හිස නමා කරන වන්දනාව පවසන්න යනු සම්බන්ධයයි.

1196. Yadipi dāni vandanañca pesemi, pesetvā eva pana na tiṭṭhāmīti dassento āha ‘‘ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti. Gamane pana daḷhataraṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti āha.

1196. "දැන් මා වන්දනාව එවුවද, එවා පමණක් නිහඬව නොසිටින්නෙමි" යන්න දැක්වීමට "මම ද අසමසම වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ දැකීමට වඩින්නෙමි" යි පැවසීය. ගමනෙහි වඩාත් ස්ථිර වූ හේතුව දැක්වීමට "තාදී ගුණැති ලෝකනාථයන් වහන්සේලා දැකීම දුර්ලභය" යි පැවසීය.

1197.

1197.

‘‘So kataññū katavedī, satthāraṃ upasaṅkami;

Sutvā giraṃ cakkhumato, dhammacakkhuṃ visodhayi.

"ඒ කළගුණ දන්නා වූ, කළගුණ සලකන්නා වූ (කණ්ඨක) දේවපුත්‍රයා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. ඇස් ඇති (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) වචනය අසා ධර්ම චක්ෂුස (සෝවාන් මඟ ඥානය) පිරිසිදු කරගත්තේය."

1198.

1198.

‘‘Visodhetvā diṭṭhigataṃ, vicikicchaṃ vatāni ca;

Vanditvā satthuno pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –

"මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද, විචිකිච්ඡාව ද, (ශීලබ්බත) ව්‍රතයන් ද පිරිසිදු කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වන්දනා කොට එහිම අතුරුදන් විය."

Imā dve gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

මේ ගාථා දෙක ධර්ම සංගායනා කළ රහතන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද්දකි.

1197. Tattha [Pg.299] sutvā giraṃ cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato sammāsambuddhassa vacanaṃ sutvā. Dhammacakkhunti sotāpattimaggaṃ. Visodhayīti adhigacchi. Adhigamoyeva hi tassa visodhanaṃ.

1197. එහි "සුත්වා ගිරං චක්ඛුමතෝ" යනු පස් ආකාර වූ ඇස් ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා යන්නයි. "ධම්මචක්ඛුං" යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. "විසෝධයි" යනු ලබාගත්තේය යන්නයි. එය ලබාගැනීමම එහි පිරිසිදු කිරීමයි.

1198. Visodhetvā diṭṭhigatanti diṭṭhigataṃ samugghātetvā. Vicikicchaṃ vatāni cāti soḷasavatthukaṃ aṭṭhavatthukañca vicikicchañca ‘‘sīlabbatehi suddhī’’ti pavattanakasīlabbataparāmāse ca visodhayīti yojanā. Tattha hi saha pariyāyehi tathā pavattā parāmāsā ‘‘vatānī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

1198. "විසෝධෙත්වා දිට්ඨිගතං" යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සහමුලින්ම උදුරා දමා යන්නයි. "විචිකිච්ඡං වතානි ච" යනු කරුණු දහසයකින් හෝ අටකින් යුත් විචිකිච්ඡාව ද, "ශීල ව්‍රතයන්ගෙන් පිරිසිදු වේ" යැයි පවතින ශීලබ්බත පරාමාසයන් ද පිරිසිදු කළේය යනු සම්බන්ධයයි. එහිදී පර්යාය ක්‍රමයන් සමඟ එසේ පැවති පරාමාසයන් "වතානි" (ව්‍රතයන්) යැයි කියන ලදී. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Kaṇḍakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

කණ්ඨක විමාන වර්ණනාව නිමවා ලදී.

8. Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā

8. අනේකවර්ණ විමාන වර්ණනාව.

Anekavaṇṇaṃ darasokanāsananti anekavaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Atha naṃ anekavaṇṇo devaputto disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Thero –

"අනේකවණ්ණං දරසෝකනාසනං" යනු අනේකවර්ණ විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ කලින් කියන ලද පරිදි දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි වඩිමින් තව්තිසා භවනයට වැඩි සේක. එවිට අනේකවර්ණ දිව්‍ය පුත්‍රයා උන්වහන්සේ දැක මහත් ගෞරව සම්මානයෙන් යුක්තව, සමීපයට පැමිණ දොහොත් මුදුන් දී සිටියේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ -

1199.

1199.

‘‘Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ;

Parivārito accharāsaṅgaṇena, sunimmito bhūtapatīva modasi.

"අනේක වර්ණ ඇති, දැවිලි සහ සෝකය නසන්නා වූ, විසිතුරු වූ විමානයට නැගී අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන, නිම්මාණරතී දිව්‍ය ලෝකයට අධිපති සුනිම්මිත දෙවිඳු මෙන් සතුටු වන්නෙහිය."

1200.

1200.

‘‘Samassamo natthi kuto panuttaro, yasena puññena ca iddhiyā ca;

Sabbe ca devā tidasagaṇā samecca, taṃ taṃ namassanti sasiṃva devā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti.

"යසසින් ද, පිනෙන් ද, සෘද්ධියෙන් ද ඔබට සමාන වූවෙක් නැත, එසේ කල උතුම් වූවෙක් කොයින්ද? දෙවිවරුන් සඳ මඬලට වඳින්නාක් මෙන්, සියලු තව්තිසා වැසි දෙවිවරුන් එක්ව ඔබට වඳිති. මේ අප්සරාවෝ ද ඔබ වටා නටති, ගයති, ඔබව සතුටු කරති."

1201.

1201.

‘‘Deviddhipattosi [Pg.300] mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"දිව්‍ය සෘද්ධියට පත් වූ ඔබ මහානුභාව සම්පන්නය. මිනිසත් බවෙහි සිටියදී කවර පින්කමක් කළෙහිද? කිනම් කර්මයකින් මෙබඳු දිදුලන ආනුභාවයක් ලැබුණේද? ඔබගේ ශරීර වර්ණය ද සියලු දිශාවන් බබළවයි."

Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi. Taṃ dassetuṃ –

ලැබූ සම්පත්තීන් වර්ණනා කිරීම පෙරදැරි කරගෙන පෙර කළ කර්මය පිළිබඳව විමසූහ. එය දැක්වීමට -

1202. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

1202. "ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සතුටු සිතින්... (පෙ)... යම් කර්මයක මේ විපාකයද" යනාදිය කියන ලදී.

Vuttaṃ. Sopi –

කියන ලදී. ඔහු ද -

1203.

1203.

‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsi pubbe, sumedhanāmassa jinassa sāvako;

Puthujjano ananubodhohamasmi, so satta vassāni paribbajissahaṃ.

"ස්වාමීනි, මම පෙර සුමේධ නම් වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් වීමි. (එකල්හි) මම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ නොකළ පෘථග්ජනයෙක් වීමි. මම වසර හතක් පැවිදිව සිටියෙමි."

1204.

1204.

‘‘Sohaṃ sumedhassa jinassa satthuno, parinibbutassoghatiṇṇassa tādino;

Ratanuccayaṃ hemajālena channaṃ, vanditvā thūpasmiṃ manaṃ pasādayiṃ.

"එම මම, පිරිනිවන් පෑවා වූ, කෙලෙස් ඔඝයන් තරණය කළා වූ, තාදී ගුණැති සුමේධ ජිනේන්ද්‍ර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රන් දැලින් වැසුණු රත්නමය චෛත්‍යය වන්දනා කොට ඒ චෛත්‍යය කෙරෙහි සිත පැහැදවීමි."

1205.

1205.

‘‘Na māsi dānaṃ na ca matthi dātuṃ, pare ca kho tattha samādapesiṃ;

Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ, evaṃ kira saggamito gamissatha.

"මට දීමට දානයක් නොතිබුණි, දීමට වස්තුවක් ද නොවීය. එහෙත් අන් අයව එහි සමාදන් කරවීමි. 'පිදිය යුත්තා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ධාතූන් වහන්සේලා පුදන්න, එවිට මෙයින් චුතව ස්වර්ගයට යා හැකිය' (යැයි පැවසුවෙමි)."

1206.

1206.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā,Sukhañca dibbaṃ anubhomi attanā;

Modāmahaṃ tidasagaṇassa majjhe,Na tassa puññassa khayampi ajjhaga’’nti. – kathesi;

"මා විසින් ඒ කුසල කර්මයම කරන ලදී. (එහි ප්‍රතිඵල ලෙස) මම දැන් දිව්‍ය සැප අනුභව කරමි. තව්තිසා වැසි දෙවිවරුන් මැද මම සතුටු වෙමි. ඒ පිනෙහි ගෙවී යාමක් ද මම නොදකිමි" යැයි පැවසීය.

Ito kira tiṃsakappasahasse sumedho nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā sadevakaṃ lokaṃ ekobhāsaṃ katvā katabuddhakicco parinibbuto, manussehi ca bhagavato dhātuṃ gahetvā ratanacetiye kate aññataro puriso satthu sāsane pabbajitvā satta vassāni brahmacariyaṃ [Pg.301] caritvā anavaṭṭhitacittatāya kukkuccako hutvā uppabbaji. Uppabbajito ca saṃvegabahulatāya dhammacchandavantatāya ca cetiyaṅgaṇe sammajjanaparibhaṇḍādīni karonto niccasīlauposathasīlāni rakkhanto dhammaṃ suṇanto aññe ca puññakiriyāya samādapento vicari. So āyupariyosāne kālakato tāvatiṃsesu nibbatti. So puññakammassa uḷārabhāvena mahesakkho mahānubhāvo sakkādīhi devatāhi sakkatapūjito hutvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena tāvatiṃsabhavane nibbatti, ‘‘anekavaṇṇo’’ti naṃ devatā sañjāniṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha naṃ anekavaṇṇo devaputto…pe… na tassa puññassa khayampi ajjhaganti kathesī’’ti.

මීට කල්ප තිස් දහසකට පෙර ලොව පහළ වූ සුමේධ නම් වූ සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ, සදේවක ලෝකයම ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් ඒකාලෝක කර බුද්ධ කෘත්‍යයන් අවසන් කොට පරිනිර්වාණයට පත් වූ සේක. මිනිසුන් විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන රත්නමය චෛත්‍යයක් ඉදිකළ කල්හි, එක්තරා පුරුෂයෙක් ශාසනයෙහි පැවිදි වී වසර හතක් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිර, පසුව අස්ථිර සිත් ඇති බව නිසා කුකුසක් ඇතිව උපැවිදි විය. උපැවිදි වූ පසුවත් මහත් වූ සංවේගයෙන් හා ධර්මයට ඇති ලැදියාවෙන් චෛත්‍ය මළුව ඇමදීම හා පිරියම් කිරීම් ආදිය කරමින්, නිත්‍ය සීල හා උපෝසථ සීල රකිමින්, ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සහ අනෙක් අය පින්කම්වල සමාදන් කරවමින් වාසය කළේය. ඔහු ආයුෂ කෙළවර මියගොස් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නේය. එම කුසල් කර්මයේ මහත් බව නිසා ඔහු මහා තේජවන්ත, මහා අනුභාව සම්පන්න, ශක්‍රයා ඇතුළු දෙවියන්ගේ පූජා සත්කාර ලබන දේව පුත්‍රයෙකු වී එහි ආයුෂ අවසන් වනතුරු සිටියේය. ඉන් චුත වී නැවත දෙව්ලොව හා මිනිස්ලොව සැරිසරමින් අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී එම කුසල් කර්මයේම ඉතිරි විපාකයෙන් නැවත තව්තිසා භවනයේ උපන්නේය. දෙවියෝ ඔහුව 'අනේකවණ්ණ' දේව පුත්‍රයා ලෙස හඳුනා ගත්හ. ඒ අරභයා 'අථ නං අනේකවණ්ණෝ' ආදී වශයෙන් 'ඒ පිනෙහි ගෙවී යාමක් මම නොදැක්කෙමි' යන්න දක්වා වදාරන ලදී.

1199. Tattha anekavaṇṇanti nīlapītādivasena vividhavaṇṇatāya anantaravimānādīnaṃ vividhasaṇṭhānatāya ca nānāvidhavaṇṇaṃ. Darasokanāsananti sītalabhāvena darathapariḷāhānaṃ vinodanato manuññatāya dassanīyatāya ca sokassa anokāsato darasokanāsanaṃ. Anekacittanti nānāvidhacittarūpaṃ. Sunimmito bhūtapatīvāti tāvatiṃsakāyikopi uḷāradibbabhogatāya sunimmitadevarājā viya modasi tussasi abhiramasi.

1199. එහි 'අනේකවණ්ණං' යනු නිල්, කහ ආදී වශයෙන් වූ විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් හා අනෙකුත් විමානයන්ට වඩා විවිධ හැඩතලවලින් යුක්ත බැවින් නන්විධ වර්ණ ඇති බවයි. 'දාරසෝකනාසනං' යනු සිසිල් බව නිසා දැවිල්ල හා පීඩාවන් දුරු කරන බැවින් ද, මනාප බව හා දැකීමට ප්‍රිය බව නිසා ශෝකයට අවකාශයක් නොමැති බැවින් ද ශෝකය හා දැවිල්ල නසන බවයි. 'අනේකචිත්තං' යනු නන්විධ විසිතුරු රූප සහිත බවයි. 'සුනිම්මිතෝ භූතපතීව' යනු තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතර පවා ඉතා උදාර දිව්‍ය සම්පත් ඇති බැවින් සුනිම්මිත දිව්‍ය රාජයා මෙන් සතුටු වෙමින්, ප්‍රීති වෙමින්, අතිශයින් රමණය කරන බවයි.

1200. Samassamoti samo eva hutvā samo, nibbariyāyena sadiso te tuyhaṃ natthi, kuto pana kena kāraṇena uttari adhiko ko nāma siyā. Kena pana samatā uttaritaratā cāti āha ‘‘yasena puññena ca iddhiyā cā’’ti. Tattha yasenāti parivārena. Iddhiyāti ānubhāvena. Yasenāti vā issariyena, iddhiyāti deviddhiyā. Yasenāti vā vibhavasampattiyā, iddhiyāti yathicchi tassa kāmaguṇassa ijjhanena. Yasenāti vā kittighosena, iddhiyāti samiddhiyā. Puññenāti tattha tattha vuttāvasiṭṭhapuññaphalena, puññakammeneva vā.

1200. 'සමස්සමෝ' යනු සමාන වූවන් අතර සමාන වූ දෙවියෙකු බවයි. පරියාය වශයෙන් නොව සෘජුවම සසඳන කල ඔබට සමාන වෙනත් කිසිවෙකු නොමැත. එසේ නම් ඔබට වඩා උසස් කෙනෙකු කුමන කරුණකින් සිටිය හැකිද? පිරිවරින්, පින් බලයෙන් හා සෘද්ධියෙන් ඔබට සමාන කෙනෙකු හෝ උසස් කෙනෙකු නැතැයි මෙහි දක්වයි. එහි 'යසේන' යනු පිරිවර සම්පත්තියෙනි. 'ඉද්ධියා' යනු ආනුභාවයෙනි. නැතහොත් 'යසේන' යනු ඓශ්චර්යයෙනි, 'ඉද්ධියා' යනු දිව්‍ය සෘද්ධියෙනි. එසේත් නැතහොත් 'යසේන' යනු විභව සම්පත්තියෙනි, 'ඉද්ධියා' යනු රිසි පරිදි පංච කාම ගුණයන්ගේ සමෘද්ධියෙනි. එසේත් නැතහොත් 'යසේන' යනු කීර්ති රාවයෙනි, 'ඉද්ධියා' යනු සමෘද්ධියෙනි. 'පුණ්ණේන' යනු ඒ ඒ තන්හි වදාරන ලද ඉතිරි වූ කුසල් විපාකයෙනි, නැතහොත් කුසල් කර්මය නිසාමය.

‘‘Sabbe ca devā’’ti sāmaññato gahitamatthaṃ ‘‘tidasagaṇā’’ti iminā visesetvā vuttaṃ. Ekaccassa paccekaṃ nipaccakāraṃ karontāpi pamuditā na karonti[Pg.302], na evametassa. Etassa pana pamuditāpi karontiyevāti dassetuṃ ‘‘sameccā’’ti vuttaṃ. Taṃ tanti taṃ tvaṃ. Sasiṃva devāti yathā nāma sukkapakkhapāṭipadiyaṃ dissamānaṃ sasiṃ candaṃ manussā devā ca ādarajātā namassanti, evaṃ taṃ sabbepi tidasagaṇā namassantīti attho.

'සබ්බේ ච දේවා' යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් ගත් අර්ථය 'තිදසගණා' යන්නෙන් තව්තිසා වැසි දේව සමූහයා ලෙස විශේෂ කොට දක්වන ලදී. ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට දෙවියන් පෞද්ගලිකව ගරුසරු කළත් පොදුවේ එසේ නොකරති. නමුත් මේ දේව පුත්‍රයාට සියල්ලෝම සතුටින් යුතුව එක් රැස්ව ගරු කරති. එය හැඟවීමට 'සමෙච්ච' යැයි වදාරන ලදී. 'තං තං' යනු ඒ ඔබවයි. 'සසිංව දේවා' යනු පුර පක්ෂයේ පළමු දින පෙනෙන චන්ද්‍රයාට මිනිසුන් හා දෙවියන් මහත් ආදර ගෞරවයෙන් වඳින්නාක් මෙන්, තව්තිසා වැසි සියලු දෙවියෝ ඔබට වඳින්නාහ යන්න අර්ථයයි.

1203. Bhadanteti theraṃ gāravabahumānena samudācarati. Ahuvāsinti ahosiṃ. Pubbeti purimajātiyaṃ. Sumedhanāmassa jinassa sāvakoti sumedhoti evaṃ pākaṭanāmassa sammāsambuddassa sāsane pabbajitabhāvena sāvako. Puthūjjanoti anariyo. Tatthāpi saccānaṃ anubodhamattassāpi abhāvena ananubodho. So satta vassāni paribbajissahanti so ahaṃ satta saṃvaccharāni pabbajjāguṇamattena vicariṃ, uttarimanussadhammaṃ nādhigacchinti adhippāyo.

1203. 'භදන්තේ' යන්නෙන් රහතන් වහන්සේට මහත් ගෞරව සම්මානයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරයි. 'අහුවාසිං' යනු වීමි යන්නයි. 'පුබ්බේ' යනු පෙර ජාතියේදී ය. 'සුමේධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකෝ' යනු සුමේධ නම් වූ ඒ සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ බැවින් ශ්‍රාවකයෙකු බවයි. 'පුථුජ්ජනෝ' යනු ආර්ය තත්ත්වයට පත් නොවූ අයෙකි. එහිදීද සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ නොකළ බැවින් 'අනනුබෝධෝ' නම් විය. 'සො සත්ත වස්සානි පබ්බජිස්සාහං' යනු මම සත් වසක් පැවිදි බවේ ගුණ මාත්‍රයෙන් හැසිරුණෙමි, එහෙත් උත්තරීතර මිනිස් දහමක් වූ ධ්‍යාන මාර්ග ඵල නොලැබුවෙමි යන්න අදහසයි.

1204. Ratanuccayanti maṇikanakādiratanehi uccitaṃ ussitaratanacetiyaṃ. Hemajālena channanti samantato upari ca kañcanajālena paṭicchāditaṃ. Vanditvāti pañcapatiṭṭhitena tattha tattha paṇāmaṃ katvā. Thūpasmiṃ manaṃ pasādayinti ‘‘sabbaññuguṇādhiṭṭhānāya vata dhātuyā ayaṃ thūpo’’ti thūpasmiṃ cittaṃ pasādesiṃ.

1204. 'රතනුච්චයං' යනු මැණික්, රන් ආදී රත්නයන්ගෙන් උසස් කොට මවන ලද රත්නමය චෛත්‍යයයි. 'හේමජාලේන ඡන්නං' යනු හාත්පසින් හා ඉහළින් රන් දැලින් වසා තිබූ බවයි. 'වන්දිත්වා' යනු පසඟ පිහිටුවා වන්දනා කරමින් තැන් තැන්වල නමස්කාර කිරීමයි. 'ථූපස්මිං මනං පසාදයිං' යනු 'මේ ස්තූපය සියලු බුදු ගුණයන්ට අධිෂ්ඨාන වූ ධාතූන් වහන්සේලා වැඩ සිටින තැනයි' යනුවෙන් ස්තූපය කෙරෙහි සිතෙහි පැහැදීම ඇති කර ගැනීමයි.

1205. Na māsi dānanti me mayā kataṃ dānaṃ nāsi nāhosi. Kasmā pana? Na ca metthi dātunti me mama pariggahabhūtaṃ dānaṃ dātuṃ na atthi, na kiñci deyyavatthu vijjati, pare ca kho satte tattha dāne samādapesiṃ. ‘‘Paresañca tattha samādapesi’’nti ca paṭhanti, tattha paresanti upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pūjetha nantiādi samādapanākāradassanaṃ, taṃ dhātunti yojanā. Evaṃ kirāti kira-saddo anussavattho.

1205. 'න මාසි දානං' යනු 'මා විසින් කරන ලද දානයක් නොවීය' යන්නයි. ඒ මන්ද? 'න ච මෙත්ථි දාතුං' යනු 'මට දීමට තරම් පෞද්ගලිකව අයිති කිසිදු දාන වස්තුවක් නොවීය, දිය යුතු කිසිදු දෙයක් නොවීය. නමුත් මම අන්‍ය සත්ත්වයන් ඒ දානයෙහි සමාදන් කරවීමි' යන්නයි. 'පරේසඤ්ච තත්ථ සමාදපේසිං' ලෙසද කියැවේ. එහි 'පරේසං' යනු ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයේ ඇති ශෂ්ඨී විභක්ති පදයකි. 'පූජේථ නං' ආදියෙන් අන් අය සමාදන් කරවූ ආකාරය පෙන්වයි. 'ඒ ධාතූන් වහන්සේලා පූජා කරන්න' යනු එහි සම්බන්ධයයි. 'ඒවං කිර' යන්නෙහි 'කිර' ශබ්දයෙන් මෙසේ අසා ඇත්තෙමි යන අර්ථය දේ.

1206. Na tassa puññassa khayampi ajjhaganti tassa tadā sumedhaṃ bhagavantaṃ uddissa katassa puññakammassa parikkhayaṃ nādhigacchiṃ, tasseva kammassa vipākāvasesaṃ paccanubhomīti dasseti. Yaṃ panettha na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti daṭṭhabbaṃ.

1206. 'න තස්ස පුඤ්ඤස්ස ඛයම්පි අජ්ඣගං' යනු එදා සුමේධ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා කළ ඒ පිනෙහි කෙළවරක් මම නොදැක්කෙමි, තවමත් ඒ කර්මයේ විපාක ඉතිරිව අනුභව කරමි යන්න දක්වයි. මෙහි යමක් විස්තර නොකළේ නම්, එය පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම පහසුවෙන් වටහා ගත යුතු බව දත යුතුය.

Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනේකවණ්ණ විමාන වර්ණනාව නිම විය.

9. Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

9. මට්ඨකුණ්ඩලී විමාන වර්ණනාව

Alaṅkato [Pg.303] maṭṭhakuṇḍalīti maṭṭhakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko brāhmaṇo addho mahaddhano mahābhogo assaddho appasanno micchādiṭṭhiko kassaci kiñci na deti, adānato eva ‘‘adinnapubbako’’ti paññāyittha. So micchādiṭṭhibhāvena ca luddhabhāvena ca tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā daṭṭhumpi na icchati. Maṭṭhakuṇḍalaṃ nāma attano puttañca sikkhāpesi ‘‘tāta, tayā samaṇo gotamo tassa sāvakā ca na upasaṅkamitabbā na daṭṭhabbā’’ti. Sopi tathā akāsi. Athassa putto gilāno ahosi, brāhmaṇo dhanakkhayabhayena bhesajjaṃ na kāresi, roge pana vaḍḍhiteva vejje pakkositvā dassesi. Vejjā tassa sarīraṃ oloketvā ‘‘atekiccho’’ti taṃ ñatvā apakkamiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘putte abbhantare mate nīharaṇaṃ dukkha’’nti puttaṃ bahidvārakoṭṭhake nipajjāpesi.

'අලංකතෝ මට්ඨකුණ්ඩලී' යනු මට්ඨකුණ්ඩලී විමාන වස්තුවයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල සැවැත් නුවර වැසි මහා ධනවත්, මහා භෝග සම්පත් ඇති, එහෙත් ශ්‍රද්ධාවක් නැති, අප්‍රසන්න වූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙක් විසීය. ඔහු කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදෙන බැවින් 'අදින්නපුබ්බක' (පෙර කිසිදා නොදුන් තැනැත්තා) ලෙස ප්‍රකට විය. ඔහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටික බව නිසාත් ලෝභී බව නිසාත් තථාගතයන් වහන්සේ හෝ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක දැකීමට පවා අකමැති විය. තම පුත්‍ර වූ මට්ඨකුණ්ඩලීටද මෙසේ අනුශාසනා කළේය: 'පුත, ඔබ ශ්‍රමණ ගෝතමයන් හෝ ඔහුගේ ශ්‍රාවකයන් වෙත නොයා යුතුය, ඔවුන් නොදැකිය යුතුය.' පුත්‍රයාද එසේම කළේය. පසුව ඔහුගේ පුත්‍රයා ගිලන් විය. බ්‍රාහ්මණයා ධනය වැයවේ යැයි බියෙන් නිසි ලෙස වෙදකම් නොකළේය. රෝගය උත්සන්න වූ විට වෙදුන් කැඳවා පෙන්වීය. වෙදුන් ඔහුගේ ශරීරය පරීක්ෂා කර මෙය සුව කළ නොහැකි බව දැන පිටව ගියහ. 'පුතා ගෙය ඇතුළේ මළහොත් මළසිරුර එළියට ගැනීම අපහසු වේ' යැයි සිතා බ්‍රාහ්මණයා පුතාව ගෙයි දොරටුව අසල වූ මැස්සක නිදි කරවීය.

Bhagavā rattiyā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento addasa maṭṭhakuṇḍalīmāṇavaṃ khīṇāyukaṃ tadaheva cavanadhammaṃ, nirayasaṃvattanikañcassa kammaṃ katokāsaṃ. ‘‘Sace panāhaṃ tattha gamissāmi, so mayi cittaṃ pasādetvā devaloke nibbattitvā pitaraṃ āḷāhane rodamānaṃ upagantvā saṃvejessati, evaṃ so ca tassa pitā ca mama santikaṃ āgamissati, mahājanakāyo sannipatissati tattha mayā dhamme desite mahādhammābhisamayo bhavissatī’’ti evaṃ pana ñatvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho maṭṭhakuṇḍalīmāṇavassa pitu gehasamīpe ṭhatvā chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjesi. Tā disvā māṇavo ‘‘kimeta’’nti ito cito ca vilokento addasa bhagavantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi asītiyā anubyañjanehi byāmappabhāya ketumālāya ca vijjotamānaṃ anupamāya buddhasiriyā acinteyyena buddhānubhāvena virocamānaṃ. Disvā tassa etadahosi ‘‘buddho nu kho bhagavā idhānuppatto, yassāyaṃ rūpasampadā attano tejasā sūriyampi abhibhavati, kantabhāvena candimaṃ, upasantabhāvena [Pg.304] sabbepi samaṇabrāhmaṇe, upasamena nāma ettheva bhavitabbaṃ, ayameva ca maññe imasmiṃ loke aggapuggalo, mameva ca anukampāya idhānuppatto’’ti buddhārammaṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīro anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento pasannacitto añjaliṃ paggayha nipajji. Taṃ disvā bhagavā ‘‘alaṃ imassa ettakena saggūpapattiyā’’ti pakkāmi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාත්‍රියෙහි අලුයම් කාලයෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලෝකය දෙස බලන සේක්, එදිනම ආයුෂ ගෙවී මිය යන්නා වූ, නිරයෙහි ඉපදීමට හේතු වන කර්මයන් රැස් කරගෙන සිටින මට්ඨකුණ්ඩලී මාණවකයා දුටු සේක. "මම එහි ගියහොත්, ඔහු මා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන දෙව්ලොව ඉපදී, සොහොනෙහි හඬන පියා වෙත ගොස් ඔහු සංවේගයට පත් කරනු ඇත. එවිට ඔහුත් ඔහුගේ පියාත් මා වෙත පැමිණෙන අතර බොහෝ පිරිසක් රැස් වනු ඇත. එහිදී මා දහම් දෙසූ කල්හි මහත් ධර්මාවබෝධයක් සිදුවනු ඇතැයි" මෙසේ දැන වදාරා, පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පෙරව පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ සාවත්ථි නුවර පිඬු පිණිස වැඩි සේක. මට්ඨකුණ්ඩලී මාණවකයාගේ පියාගේ නිවස අසල වැඩ සිට ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මීන් විහිදුවූ සේක. එය දැක මාණවකයා "මෙය කුමක්දැයි" මෙහා එහා බලන්නේ, දමනය වූ, ආරක්ෂිත වූ, ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුත්, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් හා අසූවක් අනුබ්‍යංජනයන්ගෙන් ද, බ්‍යමප්‍රභා මණ්ඩලයෙන් හා කේතුමාලාවෙන් ද බබළන්නා වූ, උපමා රහිත බුද්ධ ශ්‍රීයෙන් හා අචින්ත්‍ය බුද්ධ ප්‍රභාවෙන් විරාජමාන වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටුවේය. දැක ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහි වැඩම කර ඇත. යමෙකුගේ මේ රූප සම්පත්තිය තමන්ගේ තේජසින් හිරු ද, ප්‍රසන්න බවින් සඳ ද, ශාන්ත බවින් සියලුම මහණ බමුණන් ද පරදවයිද, සැබෑ ශාන්තිය උන්වහන්සේ තුළම තිබිය යුතුය. මොහු මේ ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගලයා වන අතර මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්ම වැඩම කළා විය හැකිය" යි බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතියෙන් මුළු ශරීරයම පිනා ගිය ඔහු, මහත් ප්‍රීති සෝමනස්සයක් විඳිමින්, පැහැදුණු සිතින් යුතුව දොහොත් මුදුන් දී වැතිර සිටියේය. එය දුටු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මොහුට දෙව්ලොව ඉපදීමට මෙය ප්‍රමාණවත්ය" යි දැන වැඩම කළ සේක.

Sopi taṃ pītisomanassaṃ avijahantova kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Pitā panassa sarīrasakkāraṃ karitvā dutiyadivase paccūsavelāyaṃ āḷāhanaṃ gantvā ‘‘hā hā maṭṭhakuṇḍali, hā hā maṭṭhakuṇḍalī’’ti paridevamāno āḷāhanaṃ anuparikkamanto rodati. Devaputto attano vibhavasampattiṃ oloketvā ‘‘kuto nu kho ahaṃ idhāgato kiñca kammaṃ katvā’’ti upadhārento attano purimattabhāvaṃ ñatvā tattha ca maraṇakāle bhagavati pavattitaṃ cittappasādaṃ manoharaṃ añjalikaraṇamattaṃ disvā ‘‘aho mahānubhāvā buddhā bhagavanto’’ti sātisayaṃ tathāgate sañjātappasādabahumāno ‘‘adinnapubbakabrāhmaṇo nu kho kiṃ karotī’’ti upadhārento āḷāhane rodamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ pubbe bhesajjamattampi akatvā idāni niratthakaṃ āḷāhane rodati, handa naṃ saṃvejetvā kusale patiṭṭhāpessāmī’’ti devalokato āgantvā maṭṭhakuṇḍalīrūpena rodamāno ‘‘hā hā canda, hā hā sūriyā’’ti bāhā paggayha kandanto pitu samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ayaṃ maṭṭhakuṇḍalī āgato’’ti cintetvā gāthāya ajjhabhāsi –

ඔහු ද ඒ ප්‍රීති සෝමනස්සය අත් නොහැරම කළුරිය කොට තව්තිසා දෙව්ලොව දොළොස් යොදුන් විමානයක උපන්නේය. ඔහුගේ පියා ශරීර කෘත්‍යය අවසන් කොට, දෙවන දිනයේ අලුයම් කාලයෙහි සොහොනට ගොස් "අහෝ මට්ඨකුණ්ඩලී, අහෝ මට්ඨකුණ්ඩලී" යි හඬමින් සොහොන වටා ඇවිදිමින් විලාප දෙයි. දිව්‍ය පුත්‍රයා තමාගේ වෛභව සම්පත්තිය දෙස බලා "මම කොහේ සිට මෙහි ආවෙමිද, කුමන කර්මයක් කොට ආවෙමිදැයි" විමසන්නේ, තමාගේ පෙර ආත්මය දැනගෙන, එහිදී මරණාසන්න මොහොතේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති කරගත් චිත්ත ප්‍රසාදය හා මනෝහර වූ වන්දනා මාත්‍රය දැක, "අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේලා මහත් ආනුභාව සම්පන්න වන්නාහ" යි තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් හටගත් ප්‍රසාද බහුමානයෙන් යුක්තව, "අදින්නපුබ්බක බමුණා කුමක් කරන්නේදැයි" විමසන කල්හි සොහොනෙහි හඬමින් සිටිනු දැක, "මේ මාගේ පියා පෙර මට බෙහෙත් ස්වල්පයක්වත් නොදී, දැන් නිෂ්ඵල ලෙස සොහොනෙහි හඬයි. එබැවින් ඔහු සංවේගයට පත් කොට කුසලයෙහි පිහිටුවන්නෙමි" යි දෙව්ලොවින් පැමිණ, මට්ඨකුණ්ඩලීගේ රූපයෙන් හඬමින් "අහෝ සඳ, අහෝ හිරු" යි දෑත් ඔසවා විලාප දෙමින් පියා අසල සිටගත්තේය. එවිට බමුණා "මේ මට්ඨකුණ්ඩලී පැමිණ ඇතැයි" සිතා ගාථාවකින් මෙසේ ඇසීය:

1207.

1207.

‘‘Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī, māladhārī haricandanussado;

Bāhā paggayha kandasi, vanamajjhe kiṃ dukkhito tuva’’nti.

"ආභරණයෙන් සැරසුණු, ඔප දැමූ කුණ්ඩලාභරණ පැළඳි, මල්මාලා දරා රත් සඳුන් ආලේප කළ මාණවකය, වනය මැද දෑත් ඔසවා හඬන ඔබ කුමන දුකකින් පෙළෙන්නේද?"

Tattha alaṅkatoti vibhūsito. Maṭṭhakuṇḍalīti sarīrappadesassa aghaṃsanatthaṃ mālālatādayo adassetvā maṭṭhākāreneva katakuṇḍalo. Atha vā maṭṭhakuṇḍalīti visuddhakuṇḍalo, tāpetvā jātihiṅgulikāya majjitvā dhovitvā sūkaralomena majjitakuṇḍaloti attho[Pg.305]. Māladhārīti mālaṃ dhārento, piḷandhitamāloti attho. Haricandanussadoti rattacandanena sabbaso anulittagatto. Kinti pucchāvacanaṃ. Dukkhitoti dukkhappatto. Kiṃdukkhitoti vā ekameva padaṃ, kena dukkhena dukkhitoti attho.

එහි 'alaṅkato' යනු සැරසුණු බවයි. 'maṭṭhakuṇḍalī' යනු ශරීරයේ නොගැටෙන සේ ලියවැල් ආදිය නොදක්වා ඔපමට්ටම් කළ කුණ්ඩලාභරණ ඇත්තාය. නැතහොත් පිරිසිදු කුණ්ඩලාභරණ ඇත්තාය. එනම් ගින්නෙන් තවා, සාදිලිංගම්වලින් ඔප දමා, සෝදා, ඌරු ලොම්වලින් පිරිමැද ඔප දැමූ කුණ්ඩලාභරණ ඇත්තා යන අර්ථයයි. 'māladhārī' යනු මල් දරා සිටින, මල් පැළඳි යන අර්ථයයි. 'haricandanussado' යනු රත් සඳුන් සර්වාංගයෙහිම ආලේප කළ බවයි. 'kiṃ' යනු ප්‍රශ්නාර්ථයකි. 'dukkhito' යනු දුකට පත් වූ බවයි. 'kiṃdukkhito' යන්න එකම පදයක් ලෙස ගත් කල, කුමන දුකකින් දුක් වන්නේද යන අර්ථයයි.

Atha naṃ devaputto āha –

එවිට දිව්‍ය පුත්‍රයා ඔහුට මෙසේ කීවේය:

1208.

1208.

‘‘Sovaṇṇamayo pabhassaro, uppanno rathapañjaro mama;

Tassa cakkayugaṃ na vindāmi, tena dukkhena jahāmi jīvita’’nti.

"මට රනින් කළ දිලිසෙන රථ කූඩුවක් ලැබී ඇත. එහි රෝද යුවළ මට හමු නොවේ. ඒ දුකෙන් මම ජීවිතය අත්හරින්නෙමි."

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

එවිට බමුණා ඔහුට මෙසේ කීවේය:

1209.

1209.

‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ, lohitakamayaṃ atha rūpiyamayaṃ;

Ācikkha me bhaddamāṇava, cakkayugaṃ paṭipādayāmi te’’ti.

"පින්වත් මාණවකය, රන් රෝද හෝ මිණි රෝද හෝ රතු මිණි රෝද හෝ රිදී රෝද හෝ ඔබට අවශ්‍ය කුමක්දැයි මට කියන්න. මම ඔබට ඒ රෝද යුවළ සාදවා දෙන්නෙමි."

Taṃ sutvā māṇavo ‘‘ayaṃ puttassa bhesajjaṃ akatvā puttapatirūpakaṃ maṃ disvā rodanto ‘suvaṇṇādimayaṃ rathacakkaṃ karomī’ti vadati, hotu niggaṇhissāmi na’’nti cintetvā ‘‘kīva mahantaṃ me cakkayugaṃ karissasī’’ti vatvā ‘‘yāva mahantaṃ ākaṅkhasī’’ti vutte ‘‘candimasūriyehi me attho, te me dehī’’ti yācanto –

එය ඇසූ මාණවකයා "මේ බමුණා පුතාට බෙහෙත් නොදී, පුතා වැනි මා දැක හඬමින් 'රන් රෝද සාදවා දෙමි' යි කියයි. ඔහුට නිග්‍රහ කරන්නෙමි" යි සිතා, "ඔබ මට කෙතරම් විශාල රෝද යුවළක් සාදවා දෙන්නෙහිද?" යි ඇසීය. "ඔබට අවශ්‍ය ප්‍රමාණය කියන්න" යි කී කල්හි, "මට හිරු සහ සඳ අවශ්‍යයි, ඒවා මට දෙන්න" යි ඉල්ලමින්:

1210.

1210.

‘‘So māṇavo tassa pāvadi, candasūriyā ubhayettha dissare;

Sovaṇṇamayo ratho mama, tena cakkayugena sobhatī’’ti.

ඒ මාණවකයා ඔහුට මෙසේ කීවේය: "බමුණ, මෙහි අහසෙහි හිරු සඳු දෙදෙනාම පෙනෙන්නට ඇත. මාගේ රන් රථය ඒ රෝද යුවළෙන් බැබළෙනු ඇත."

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

එවිට බමුණා ඔහුට මෙසේ කීවේය:

1211.

1211.

‘‘Bālo kho tvaṃ asi māṇava, yo tvaṃ patthayase apatthiyaṃ;

Maññāmi tuvaṃ marissasi, na hi tvaṃ lacchasi candasūriye’’ti.

"මාණවකය, නොලැබිය හැකි දෙයක් පතන ඔබ සැබවින්ම අනුවණයෙකි. හිරු සඳු ඔබට නොලැබෙන බැවින් ඔබ මිය යනු ඇතැයි මම සිතමි."

Atha [Pg.306] naṃ māṇavo ‘‘kiṃ pana paññāyamānassatthāya rodanto bālo hoti, udāhu apaññāyamānassā’’ti vatvā –

එවිට මාණවකයා "පෙනෙන දෙයක් පතා හඬන තැනැත්තා අනුවණයෙක්ද, නොපෙනෙන දෙයක් පතා හඬන තැනැත්තා අනුවණයෙක්ද?" යි පවසා:

1212.

1212.

‘‘Gamanāgamanampi dissati, vaṇṇadhātu ubhayattha vīthiyā;

Peto kālakato na dissati, ko nidha kandataṃ bālyataro’’ti.

"අහස් මාවතේ හිරු සඳු දෙදෙනාම පෙනෙන්නට ඇත. ඔවුන්ගේ ගමනාගමනය ද පෙනේ. මළ තැනැත්තා නොපෙනේ. මෙහි හඬන අප දෙදෙනාගෙන් කවරෙක් වඩාත් අනුවණද?"

Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘yuttaṃ esa vadatī’’ti sallakkhetvā –

එය ඇසූ බමුණා "මොහු පවසන්නේ සුදුසු දෙයක්මය" යි වටහාගෙන:

1213.

1213.

‘‘Saccaṃ kho vadesi māṇava, ahameva kandataṃ bālyataro;

Candaṃ viya dārako rudaṃ, petaṃ kālakatābhipatthayi’’nti. –

"මාණවකය, ඔබ පවසන්නේ සත්‍යයකි. මෙහි හඬන අප දෙදෙනාගෙන් මමම වඩාත් අනුවණ වෙමි. සඳ පතා හඬන දරුවෙකු මෙන් මම මළ තැනැත්තෙකු ප්‍රාර්ථනා කළෙමි."

Vatvā tassa kathāya nissoko hutvā māṇavassa thutiṃ karonto imā gāthā abhāsi –

මෙය පවසා ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ කථාවෙන් සෝක රහිතව, මාණවකයාට ප්‍රශංසා කරමින් මෙම ගාථා පැවසීය:

1214.

1214.

‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

"තෙල් වත් කළ ගින්නක් දියෙන් නිවන්නාක් මෙන්, දැවෙමින් තිබූ මාගේ සියලු ශෝක ගින්න ඔබ නිවා දැමුවේය."

1215.

1215.

‘‘Abbahī vata me sallaṃ, sokaṃ hadayanissitaṃ;

Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.

"ශෝකයෙන් පීඩිතව සිටි මාගේ හදවත ඇසුරු කළ පුත්‍ර ශෝකය නම් වූ හුල (ඊතලය) ඔබ උදුරා දැමුවේය."

1216.

1216.

‘‘Svāhaṃ abbūḷhasallosmi, sītibhūtosmi nibbuto;

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti.

‘‘මානවකය, මම දැන් (සෝක නමැති) හුල උදුරා දැමූවෙක්මි, ශීතල වූවෙක්මි (සැනසුණෙමි), කෙලෙස් ගින්නෙන් නිවුණෙක්මි. ඔබගේ වචනය අසා මම දැන් සෝක නොකරමි, නොහඬමි’’ යි (බ්‍රාහ්මණයා) පැවසීය.

1208-10. Tattha rathapañjaroti rathūpatthaṃ. Na vindāmīti na labhāmi. Bhaddamāṇavāti ālapanaṃ. Paṭipādayāmīti sampādetvā dadāmi, mā cakkayugābhāvena jīvitaṃ jahīti adhippāyo. Ubhayettha dissareti ubhopi ettha candasūriyā ākāse dissanti. Ya-kāro padasandhikaro, ubhaye etthāti vā padavibhāgo.

1208-10. එහි ‘රථපඤ්ජරෝ’ යනු රථයේ කූඩුව හෙවත් රාමුවයි. ‘න වින්දාමි’ යනු නොලබමි යන්නයි. ‘භද්ද මාණව’ යනු ප්‍රිය මානවකය යන ආමන්ත්‍රණයයි. ‘පටිපාදයාමි’ යනු සපයා දෙන්නෙමි යන්නයි. ‘රෝද යුගලක් නොමැති වීම නිසා ජීවිතය අත්නොහරින්න’ යනු බ්‍රාහ්මණයාගේ අදහසයි. ‘උභයෙත්ථ දිස්සරේ’ යනු මෙහි ආකාශයෙහි සඳ හා හිරු යන දෙදෙනාම පෙනෙති යන්නයි. ‘ය’ කාරය පදසන්ධිය පිණිස යෙදුණකි. එසේත් නැතිනම් ‘උභයෙ එත්ථ’ යනු පද විභාගයයි.

1212. Gamanāgamananti divase divase ogamanuggamanavasena candasūriyānaṃ gamanaṃ āgamanañca dissati. ‘‘Gamanogamana’’ntipi pāḷi, uggamanaṃ ogamanañcāti [Pg.307] attho. Vaṇṇadhātūti sītibhāvavisiṭṭhā kantabhāvabhāsurā, uṇhabhāvavisiṭṭhā tikkhabhāvabhāsurā ca vaṇṇanibhā. Ubhayatthāti cande sūriye cāti dvīsupi vaṇṇadhātu dissatīti yojetabbaṃ. Vīthiyāti pavattanavīthiyaṃ ākāse, nāgavīthiyādivīthiyaṃ vā. ‘‘Ubhayetthā’’tipi pāṭho, ubhaye etthāti padavisandhi. Bālyataroti bālataro atisayena bālo.

1212. ‘ගමනාගමනං’ යනු දිනපතා බැස යාම සහ උදාවීම වශයෙන් චන්ද්‍ර-සූර්යයන්ගේ ගමන හා ඊම පෙනෙයි. ‘ගමනෝගමනං’ යනුවෙන් ද පාළියෙහි එයි, එහි අර්ථය උදාවීම හා බැසයාම පෙනෙයි යන්නයි. ‘වණ්ණධාතු’ යනු සිහිල් බවින් විශේෂ වූ, මනහර බවින් බබළන්නා වූ (චන්ද්‍රයාගේ) කාන්තිය හා උණුසුම් බවින් විශේෂ වූ, තීක්ෂණ බවින් බබළන්නා වූ (සූර්යයාගේ) කාන්තියයි. ‘උභයත්ථා’ යනු සඳ හා හිරු යන දෙතැනම වර්ණ ධාතුව පෙනෙයි යනුවෙන් යොදාගත යුතුය. ‘වීථියා’ යනු ගමන් කරන මාවතෙහි හෙවත් ආකාශයෙහි නාග වීථි ආදී මාර්ගයන්හිය. ‘උභයෙත්ථා’ කියා ද පාඨයක් ඇත, එය ‘උභයෙ එත්ථ’ යන පද සන්ධිය ලෙස දත යුතුය. ‘බාල්‍යතරෝ’ යනු අතිශයින්ම මෝඩ වූ තැනැත්තායි.

1213. Imaṃ pana kathaṃ sutvā ‘‘alabbhanīyavatthuṃ vatāhaṃ patthetvā kevalaṃ sokagginā ḍayhāmi, kiṃ me niratthakena anayabyasanenā’’ti paṭisaṅkhāne aṭṭhāsi. Atha devaputto maṭṭhakuṇḍalīrūpaṃ paṭisaṃharitvā attano dibbarūpeneva aṭṭhāsi. Brāhmaṇo pana taṃ anoloketvā māṇavavohāreneva voharanto ‘‘saccaṃ kho vadesi māṇavā’’tiādimāha. Tattha candaṃ viya dārako rudanti candaṃ abhipatthayaṃ rudanto dārako viyāti attho. Kālakatābhipatthayinti kālakataṃ abhipatthayiṃ. ‘‘Abhipatthaya’’ntipi pāṭho.

1213. මෙම කථාව අසා ‘මම ලබාගත නොහැකි වස්තුවක් ප්‍රාර්ථනා කරමින් හුදෙක් සෝක ගින්නෙන් දැවෙන්නෙමි, මාගේ මේ නිෂ්ඵල විනාශයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි’ නුවණින් කල්පනා කළේය. ඉක්බිති දේවපුත්‍රයා මට්ටකුණ්ඩලී මානවකයාගේ වෙස අත්හැර තමාගේ දිව්‍ය ආත්මභාවයෙන්ම පෙනී සිටියේය. බ්‍රාහ්මණයා ඔහු දෙස බලා තවමත් ‘මානවක’ යන වචනයෙන්ම අමතමින්, ‘මානවකය, ඔබ සැබෑවක්ම පවසන්නෙහිය’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘චන්දං විය දාරකෝ රුදං’ යනු සඳ ප්‍රාර්ථනා කරමින් හඬන මෝඩ දරුවෙකු මෙන් යන අර්ථයයි. ‘කාලකතාභිපත්ථයිං’ යනු මියගිය තැනැත්තා ප්‍රාර්ථනා කළෙමි යන්නයි. ‘අභිපත්ථයං’ කියා ද පාඨයක් පවතී.

1214-5. Ādittanti sokagginā ādittaṃ. Nibbāpaye daranti nibbāpayi darathaṃ sokapariḷāhaṃ. Abbahīti uddhari.

1214-5. ‘ආදිත්තං’ යනු සෝක ගින්නෙන් ඇවිළුණු බවයි. ‘නිබ්බාපයේ දරං’ යනු සෝක පරිළාහය හෙවත් තැවීම නිවා දැමූ බවයි. ‘අබ්බහී’ යනු උදුරා දැමූ බවයි.

Atha brāhmaṇo sokaṃ vinodetvā attano upadesadāyakaṃ dibbarūpena ṭhitaṃ disvā ‘‘ko nāma tva’’nti pucchanto –

ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයා සෝකය දුරුකොට, තමාට උපදෙස් දුන් දිව්‍ය රූපයෙන් සිටින ඔහු දැක ‘ඔබ කවුදැයි’ අසමින් මෙසේ කීවේය.

1217.

1217.

‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. –

‘‘ඔබ දේවතාවෙක්ද? ගාන්ධර්වයෙක්ද? නැතහොත් පුරින්දද වූ ශක්‍රයාද? ඔබ කවුද? කාගේ පුත්‍රයෙක්ද? අප ඔබව හඳුනාගන්නේ කෙසේද?’’

Āha. Sopi tassa –

ඔහු ද බ්‍රාහ්මණයාට මෙසේ පැවසීය.

1218.

1218.

‘‘Yañca kandasi yañca rodasi, puttaṃ āḷāhane sayaṃ dahitvā;

Svāhaṃ kusalaṃ karitvā kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. –

‘‘බ්‍රාහ්මණය, ඔබ සොහොනෙහි තමාම දවා අළු කළ යම් පුතෙකු උදෙසා හඬන්නෙහිද, කඳුළු හෙළන්නෙහිද, ඒ මමයි. මම කුසල් කර්මයන් කොට තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතරට පැමිණියෙමි.’’

Attānaṃ [Pg.308] kathesi. Tattha yañca kandasi yañca rodasīti yaṃ tava puttaṃ maṭṭhakuṇḍaliṃ uddissa rodasi, assūni muñcasi.

මෙසේ තමා ගැන ප්‍රකාශ කළේය. එහි ‘යං කන්දසි යඤ්ච රෝදසි’ යනු ඔබේ පුත් මට්ටකුණ්ඩලී උදෙසා යම් සේ හඬන්නෙහිද, කඳුළු වගුරුවන්නෙහිද යන්නයි.

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

එවිට බ්‍රාහ්මණයා ඔහුට මෙසේ පැවසීය.

1219.

1219.

‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā nāddasāma, dānaṃ dadantassa sake agāre;

Uposathakammaṃ vā tādisaṃ, kena kammena gatosi devaloka’’nti.

‘‘ඔබ ඔබේ නිවසේදී ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ හෝ දානයක් දෙනවා අප දුටුවේ නැත. එබඳු වූ උපෝසථ කර්මයක් කරනවාද දුටුවේ නැත. කිනම් කර්මයකින් ඔබ දෙව්ලොවට ගියේද?’’

Tattha ‘‘uposathakammaṃ vā tādisaṃ nāddasāmā’’ti yojanā.

එහි ‘එබඳු වූ උපෝසථ කර්මයක් කරනවා දුටුවේ නැත’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Atha naṃ māṇavo āha –

එවිට මානවකයා (දේවපුත්‍රයා) මෙසේ කීවේය.

1220.

1220.

‘‘Ābādhikohaṃ dukkhito gilāno, āturarūpomhi sake nivesane;

Buddhaṃ vigatarajaṃ vitiṇṇakaṅkhaṃ, addakkhiṃ sugataṃ anomapaññaṃ.

‘‘බ්‍රාහ්මණය, මම මාගේ නිවසේ රෝගීව, දුකට පත්ව, ගිලන්ව සිටියෙමි. එහිදී කෙලෙස් රජස් රහිත වූ, සැක දුරු කළා වූ, උතුම් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ සුගත තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේව දුටුවෙමි.

1221.

1221.

‘‘Svāhaṃ muditamano pasannacitto, añjaliṃ akariṃ tathāgatassa;

Tāhaṃ kusalaṃ karitvāna kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti.

එම මම පීතිමත් මනසින් හා පැහැදුණු සිතින් යුක්තව තථාගතයන් වහන්සේට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දෙමි. ඒ කුසල් කර්මය කිරීමෙන් මම තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතරට පැමිණියෙමි.’’

1220-21. Tattha ābādhikoti ābādhasamaṅgī. Dukkhitoti teneva ābādhikabhāvena jātadukkho. Gilānoti gilāyamānoti attho. Āturarūpoti dukkhavedanābhitunnakāyo. Vigatarajanti vigatarāgādirajaṃ. Vitiṇṇakaṅkhanti sabbaso saṃsayānaṃ samucchinnattā tiṇṇavicikicchaṃ. Anomapaññanti paripuṇṇapaññaṃ, sabbaññunti attho. Akarinti akāsiṃ. Tāhanti taṃ ahaṃ.

1220-21. එහි ‘ආබාධිකෝ’ යනු රෝගයෙන් පෙළෙන බවයි. ‘දුක්ඛිතෝ’ යනු ඒ රෝගී බව නිසාම හටගත් දුකයි. ‘ගිලානෝ’ යනු ගිලන් වූ බවයි. ‘ආතුරරූපෝ’ යනු දුක් වේදනාවෙන් පීඩිත ශරීරයක් ඇති බවයි. ‘විගතජං’ යනු රාගාදී කෙලෙස් රජස් පහ වූ බවයි. ‘විතිණ්ණකංඛං’ යනු සියලු සැකයන් සහමුලින්ම සිඳලූ බැවින් සැක දුරු කළ බවයි. ‘අනෝමපඤ්ඤං’ යනු පරිපූර්ණ ප්‍රඥාව ඇති, සර්වඥ වූ බවයි. ‘අකරිං’ යනු කෙළෙමි යන්නයි. ‘තාහං’ යනු ‘තං අහං’ (ඒ මම) යන්නයි.

Evaṃ tasmiṃ kathenteyeva brāhmaṇassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So taṃ pītiṃ pavedento –

මෙසේ ඔහු පවසද්දීම බ්‍රාහ්මණයාගේ මුළු ශරීරයම ප්‍රීතියෙන් පිරී ගියේය. ඔහු ඒ ප්‍රීතිය ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය.

1222.

1222.

‘‘Acchariyaṃ [Pg.309] vata abbhutaṃ vata,Añjalikammassa ayamīdiso vipāko;

Ahampi muditamano pasannacitto,Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti. – āha;

‘‘ඒකාන්තයෙන්ම ආශ්චර්යයකි, අද්භූතයකි! දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමේ විපාකය මෙබඳුය. මම ද ප්‍රීතිමත් මනසින් හා පැහැදුණු සිතින් යුක්තව අදම බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි.’’

Tattha anabhiṇhappavattitāya accharaṃ paharituṃ yogganti acchariyaṃ, abhūtapubbatāya abbhutaṃ. Ubhayenapi vimhayāvahataṃyeva dassetvā ‘‘ahampi muditamano pasannacitto, ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti āha.

එහි නිතර සිදු නොවන බැවින් අත් පොළසන් දීමට සුදුසු දෙය ‘ආශ්චර්යය’ නම් වේ, පෙර නොවූ විරූ බැවින් ‘අද්භූත’ නම් වේ. මේ වචන දෙකෙන්ම පුදුමය ප්‍රකාශ කොට ‘මම ද ප්‍රීතිමත් මනසින් හා පැහැදුණු සිතින් යුක්තව අදම බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි’ යි පැවසීය.

Atha naṃ devaputto saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojento –

ඉන්පසු දේවපුත්‍රයා ඔහු සරණාගමනයෙහි හා සීලයෙහි පිහිටුවනු පිණිස මෙසේ කීවේය.

1223.

1223.

‘‘Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāhi, dhammañca saṅghañca pasannacitto;

Tatheva sikkhāya padāni pañca, akhaṇḍaphullāni samādiyassu.

‘‘බ්‍රාහ්මණය, ඔබ අදම පැහැදුණු සිතින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යන්න. ධර්මය හා සංඝයා වහන්සේ ද සරණ යන්න. එමෙන්ම, පැහැදුණු සිතින් යුක්තව නොකැඩුණු නොසිදුරු වූ පංච සීලය සමාදන් වන්න.

1224.

1224.

‘‘Pāṇātipātā viramassu khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayassu;

Amajjapo mā ca musā bhaṇāhi, sakena dārena ca hohi tuṭṭho’’ti. –

සතුන් මැරීමෙන් වහා වැළකෙන්න, ලෝකයෙහි නුදුන් දෑ ගැනීමෙන් වළකින්න, මත්පැන් නොබොන්න, බොරු නොකියන්න, ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වන්න.’’

Gāthādvayamāha.

යනුවෙන් ගාථා දෙකක් පැවසීය.

1223. Tattha tathevāti yathā pasannacitto ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti buddhaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti pasannacitto dhammañca saṅghañca saraṇaṃ vajāhi. Yathā vā pasannacitto ratanattayaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘ayaṃ ekaṃsato diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca hitasukhāvaho’’ti pasannacitto sikkhāya adhisīlasikkhāya padāni koṭṭhāsabhūtāni adhicittaadhipaññāsikkhāya vā upāyabhūtāni pañcasīlāni avikopanato ca asaṃkilissanato ca akhaṇḍaphullāni samādiyassu, samādāya vattassūti attho.

1223. එහි ‘තථේව’ යනු පැහැදුණු සිතින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක’ යැයි බුදුන් සරණ ගියාක් මෙන්ම, ‘ධර්මය ස්වක්ඛාතය, සංඝයා සුපටිපන්නය’ යැයි පැහැදුණු සිතින් ධර්මය හා සංඝයා ද සරණ යන්න යන්නයි. එසේම පැහැදුණු සිතින් රත්නත්‍රය සරණ ගියාක් මෙන්ම, ‘මේ පංචසීලය ඒකාන්තයෙන්ම මෙලොව හා පරලොව හිතසුව පිණිස පවතින්නේය’ යැයි පැහැදුණු සිතින් අතිශීල ශික්ෂාවෙහි කොටස් වූ හෝ සමාධි-ප්‍රඥා ශික්ෂාවන්ට උපකාරී වූ හෝ පංචසීලය කඩ නොකොට, කිලුටු නොකොට සමාදන් වී ආරක්ෂා කරන්න යන අර්ථයයි.

Evaṃ devaputtena saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojito brāhmaṇo tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchanto –

මෙසේ දේවපුත්‍රයා විසින් සරණාගමනයෙහි හා සීලයෙහි පිහිටුවනු ලැබූ බ්‍රාහ්මණයා, ඔහුගේ වචනය හිස් මුදුනින් පිළිගනිමින් මෙසේ පැවසීය.

1225.

1225.

‘‘Atthakāmosi [Pg.310] me yakkha, hitakāmosi devate;

Karomi tuyhaṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti. –

‘‘යක්ෂය (දේවතාවය), ඔබ මාගේ යහපත කැමති වන්නෙහිය, ඔබ මාගේ අභිවෘද්ධිය කැමති වන්නෙහිය. මම ඔබගේ වචනය පිළිපදිමි, ඔබ මාගේ ගුරුවරයා වන සේක.’’

Gāthaṃ vatvā tattha patiṭṭhahanto –

මෙසේ ගාථාව පවසා එහි පිහිටමින් මෙසේ කීවේය.

1226.

1226.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;

Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

‘‘මම බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි, අනුත්තර වූ ධර්මය ද සරණ යමි. නරදෙවියන්ගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සංඝයා වහන්සේ ද සරණ යමි.

1227.

1227.

‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi;

Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. –

මම සතුන් මැරීමෙන් වහා වැළකෙමි, ලෝකයෙහි නුදුන් දෑ ගැනීමෙන් වළකිමි, මත්පැන් නොබොමි, බොරු නොකියමි, ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වන්නෙක් වෙමි.’’

Gāthādvayamāha. Tampi suviññeyyameva.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක. එම වචන ද ඉතා පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි ය.

Tato devaputto ‘‘kataṃ mayā brāhmaṇassa kattabbayuttakaṃ, idāni sayameva bhagavantaṃ upasaṅkamissatī’’ti tattheva antaradhāyi. Brāhmaṇopi kho bhagavati sañjātapasādabahumāno devatāya ca codiyamāno ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamissāmī’’ti vihārābhimukho gacchati. Taṃ disvā mahājano ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ettakaṃ kālaṃ tathāgataṃ anupasaṅkamitvā ajja puttasokena upasaṅkamati, kīdisī nu kho dhammadesanā bhavissatī’’ti taṃ anubandhi.

ඉන්පසු එම දේවපුත්‍රයා, “මා විසින් බ්‍රාහ්මණයාට කළ යුතු යුතුකම් ඉටු කරන ලදී, දැන් ඔහු තමා විසින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට යනු ඇතැයි” සිතා එතැනම අතුරුදන් විය. බ්‍රාහ්මණයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ මහත් ප්‍රසාදයත්, දේවතාවාගේ මෙහෙයවීමත් නිසා, “මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ හමුවීමට යන්නෙමි” යි පවසා විහාරය දෙසට ගියේය. ඔහු යනවා දුටු මහා ජනයා, “මේ බ්‍රාහ්මණයා මෙතෙක් කල් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත නොපැමිණ, අද පුත්‍ර ශෝකය නිසා උන්වහන්සේ හමුවීමට යයි; ධර්ම දේශනාව කෙබඳු එකක් වේවිද?” යනුවෙන් සිතමින් ඔහු පසුපස ගියහ.

Brāhmaṇo bhagavantaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā evamāha ‘‘sakkā nu kho bho gotama kiñci dānaṃ adatvā sīlaṃ vā arakkhitvā kevalaṃ tumhesu pasādamattena sagge nibbattitu’’nti. ‘‘Nanu, brāhmaṇa, ajja paccūsavelāyaṃ maṭṭhakuṇḍalinā devaputtena attano devalokūpapattikāraṇaṃ tuyhaṃ kathika’’nti bhagavā avoca. Tasmiṃ khaṇe maṭṭhakuṇḍalīdevaputto saha vimānena āgantvā dissamānarūpo vimānato oruyha bhagavantaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā tassaṃ parisati tena devaputtena katasucaritaṃ kathetvā parisāya cittakallataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ akāsi. Desanāpariyosāne devaputto ca brāhmaṇo ca sannipatitaparisā cāti caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ පිළිසඳර කතා කොට මෙසේ ඇසීය: “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, කිසිදු දානයක් නොදී, සීලයක් රක්ෂා නොකර, හුදෙක් ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි ඇති කරගත් ප්‍රසාද මාත්‍රයෙන් පමණක් ස්වර්ගයෙහි ඉපදිය හැකි ද?” එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “බ්‍රාහ්මණය, අද අලුයම් කාලයේදී මට්ඨකුණ්ඩලී දේවපුත්‍රයා තමා දිව්‍ය ලෝකයේ උපත ලැබීමට හේතුව ඔබට නොකීවේද?” යැයි වදාළ සේක. එම මොහොතේම මට්ඨකුණ්ඩලී දේවපුත්‍රයා තම විමානය ද සමඟ පැමිණ, දෘශ්‍යමාන ශරීරයකින් විමානයෙන් බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ ඇඳිලි බැඳ එකත්පසෙක සිට ගත්තේය. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම පිරිස මැද එම දේවපුත්‍රයා විසින් කරන ලද සුචරිතය ප්‍රකාශ කොට, පිරිසගේ සිත්වල පැහැදීම දැන සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාව කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දේවපුත්‍රයා ද, බ්‍රාහ්මණයා ද ඇතුළු රැස්ව සිටි අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය සිදු විය. මට්ඨකුණ්ඩලී වස්තුව මෙයින් නිම වේ.

Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

මට්ඨකුණ්ඩලී විමාන වර්ණනාව නිම විය.

10. Serīsakavimānavaṇṇanā

10. සේරීසක විමාන වර්ණනාව.

Suṇotha [Pg.311] yakkhassa ca vāṇijāna cāti serīsakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ sampatto. Tattha pāyāsirājaññaṃ attano santikaṃ upagataṃ viparītaggāhato vivecetvā sammādassane patiṭṭhāpesi. So tato paṭṭhāya puññapasuto hutvā samaṇabrāhmaṇānaṃ dānaṃ dento tattha akataparicayatāya asakkaccaṃ dānaṃ datvā aparabhāge kālaṃ katvā cātumahārājikabhavane suññe serīsake vimāne nibbatti.

“සුණෝථ යක්ඛස්ස ච වාණිජාන ච” යනුවෙන් සේරීසක විමාන වත්ථුව ආරම්භ වේ. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි ආයුෂ්මත් කුමාරකස්සප හිමියන් පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සේතව්‍ය නුවරට වැඩම කළහ. එහිදී තමන් වහන්සේ වෙත පැමිණි පායාසි රාජඤ්ඤයාගේ වැරදි දෘෂ්ටීන් දුරු කරවා සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙහි පිහිටුවූහ. ඔහු එතැන් පටන් පින් රැස් කරමින් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට දානය දුන් නමුත්, ඒ පිළිබඳ පුහුණුවක් නොමැති වීම නිසා අගෞරවයෙන් දානය දී මරණින් මතු චාතුම්මහාරාජික දිව්‍ය ලෝකයේ හිස් වූ සේරීසක නම් විමානයක උපන්නේය.

Atīte kira kassapassa bhagavato kāle eko khīṇāsavatthero aññatarasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ akāsi. Taṃ disvā eko gopālako ‘‘ayyo sūriyātapena kilamatī’’ti pasannacitto catūhi sirīsathambhehi sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi, maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesīti ca vadanti. So kālaṃ katvā teneva puññakammena cātumahārājikesu nibbatti, tassa purimakammassa sūcakaṃ vimānadvāre sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi pupphehi sabbakālaṃ upasobhamānaṃ, tena taṃ vimānaṃ ‘‘serīsaka’’nti paññāyittha. So ca devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsu vimalādīsu gihisahāyesu gavampati nāma hutvā bhagavato dhammadesanāya arahatte patiṭṭhito pubbāciṇṇavasena taṃ suññavimānaṃ disvā abhiṇhaṃ divāvihāraṃ gacchati.

අතීතයේ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ එක් රහතන් වහන්සේ නමක් එක්තරා ගමක පිඬුසිඟා වැඩම කොට ගමෙන් බැහැර එක් ස්ථානයක දිනපතා දන් වැළඳූ සේක. එය දුටු එක් ගොපල්ලෙක්, “ආර්යයන් වහන්සේ හිරු රශ්මියෙන් පීඩා විඳිති” යි පැහැදුණු සිතින් සේරීස කණු හතරකින් අතු සෙවිලි කළ මණ්ඩපයක් සාදා පූජා කළේය. මණ්ඩපය අසල සේරීස ගසක් ද රෝපණය කළ බව කියනු ලැබේ. ඔහු මියගොස් එම පින්කම නිසාම චාතුම්මහාරාජිකයෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ පෙර කර්මය සිහිපත් කරමින් විමාන ද්වාරයෙහි වර්ණ ගන්ධයෙන් යුතු මල්වලින් හැමකල්හිම බැබළෙන සේරීස වනයක් පහළ විය. එම නිසා එම විමානය “සේරීසක” යනුවෙන් ප්‍රකට විය. එම දේවපුත්‍රයා බුද්ධාන්තරයක් පුරා දෙවි මිනිස් ලෝකවල සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ යස තෙරුන්ගේ ගිහි යහළුවන් සිව්දෙනා අතර ගවම්පති නමින් උපත ලබා, බුදුරදුන්ගේ ධර්මය අසා අර්හත්වයට පත් විය. උන්වහන්සේ පෙර පුරුද්ද නිසා එම හිස් විමානයට නිතර දිවා විහරණය සඳහා වැඩම කළහ.

So aparabhāge pāyāsidevaputtaṃ tattha disvā ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti pucchitvā tena ‘‘ahaṃ, bhante, pāyāsirājañño idhūpapanno’’ti vutte ‘‘nanu tvaṃ micchādiṭṭhiko viparītadassano kathamidhūpapanno’’ti āha. Atha naṃ pāyāsidevaputto ‘‘ayyenamhi kumārakassapattherena micchādassanato vivecito, puññakiriyānaṃ asakkaccakāritāya pana suññe vimāne nibbatto. Sādhu, bhante, manussalokaṃ gatakāle mama parijanassa ārocetha [Pg.312] ‘pāyāsirājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā suññaṃ serīsakavimānaṃ upapanno, tumhe pana sakkaccaṃ puññāni katvā tatrūpapattiyā cittaṃ paṇidahathā’’ti. Thero tassānukampāya tathā akāsi. Tepi therassa vacanaṃ sutvā tathā cittaṃ paṇidhāya puññāni katvā serīsake vimāne nibbattiṃsu. Serīsakadevaputtaṃ pana vessavaṇamahārājā marubhūmiyaṃ chāyūdakarahite magge maggapaṭipannānaṃ manussānaṃ amanussaparipantha mocanatthaṃ maggarakkhakaṃ ṭhapesi.

උන්වහන්සේ පසුව එහිදී පායාසි දේවපුත්‍රයා දැක, “ඇවැත්නි, ඔබ කවුද?” යි විමසූහ. ඔහු “ස්වාමීනි, මම පායාසි රාජඤ්ඤයා වෙමි, මෙහි උපන්නෙමි” යි කීවේය. “ඔබ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකව සිටි කෙනෙක් නේද, කෙසේ මෙහි උපන්නේද?” යි විමසූ විට, පායාසි දේවපුත්‍රයා මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, මාව කුමාරකස්සප ආර්යයන් වහන්සේ විසින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මුදවන ලදී. එහෙත් පින්කම් කිරීමේදී අගෞරවයෙන් කළ නිසා මෙලෙස හිස් විමානයක උපන්නෙමි. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මිනිස් ලොවට වැඩම කළ විට මගේ පිරිසට මෙසේ පවසන්න: ‘පායාසි රාජඤ්ඤයා අගෞරවයෙන් දානය දී හිස් සේරීසක විමානයක උපන්නේය, එබැවින් ඔබලා ගෞරවයෙන් පින්කම් කොට එහි ඉපදීමට සිත පිහිටුවා ගන්න.’” තෙරුන් වහන්සේ ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් එසේ කළහ. එම පිරිස ද තෙරුන්ගේ වචනය අසා එලෙසම සිත පිහිටුවා පින්කම් කොට සේරීසක විමානයෙහි උපන්හ. සේරීසක දේවපුත්‍රයා වෛශ්‍රවණ මහාරාජයා විසින් සෙවණ හා ජලය නොමැති කාන්තාර මගෙහි යන මිනිසුන් අමනුෂ්‍ය බියෙන් බේරා ගැනීම සඳහා මාර්ග රක්ෂකයා ලෙස පත් කරන ලදී.

Atha aparena samayena aṅgamagadhavāsino vāṇijā sakaṭasahassaṃ bhaṇḍassa pūretvā sindhusovīradesaṃ gacchantā marukantāre divā uṇhabhayena maggaṃ appaṭipajjitvā rattiṃ nakkhattasaññāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Te maggamūḷhā hutvā aññaṃ disaṃ agamaṃsu. Tesaṃ antare eko upāsako ahosi saddho pasanno sīlasampanno arahattappattiyā upanissayasampanno mātāpitūnaṃ upaṭṭhānatthaṃ vaṇijjāya gato. Taṃ anuggaṇhanto serīsakadevaputto saha vimānena attānaṃ dassesi. Dassetvā ca pana ‘‘kasmā tumhe imaṃ chāyūdakarahitaṃ vālukākantāraṃ paṭipannā’’ti pucchi. Te cassa tattha attano āgatappakāraṃ kathesuṃ, tadatthadīpanā devaputtassa vāṇijānañca vacanapaṭivacanagāthā honti. Ādito pana dve gāthā tāsaṃ sambandhadassanatthaṃ dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā –

ඉන්පසු තවත් කලෙක අංග මගධ වැසි වෙළෙන්දෝ ගැල් දහසක් බඩු පුරවාගෙන සින්ධු සෝවීර දේශයට යද්දී, කාන්තාරයේදී දහවල් කාලයේ රස්නයට බියෙන් රාත්‍රී කාලයේ තරු සලකුණු බලා ගමන් කළහ. ඔවුන් මග වැරදී වෙනත් දිශාවකට ගියහ. ඔවුන් අතර ශ්‍රද්ධා සම්පන්න, සිල්වත්, අර්හත්වය සඳහා උපනිශ්‍රය ඇති, මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීමට වෙළඳාමේ ගිය එක් උපාසකයෙක් විය. ඔහුට අනුග්‍රහය දක්වනු පිණිස සේරීසක දේවපුත්‍රයා විමානය ද සමඟ තමා පෙනී සිටියේය. පෙනී සිට, “ඔබලා සෙවණ හා ජලය නැති මේ වැලි කාන්තාරයට පැමිණියේ ඇයිද?” යි විමසීය. ඔවුන් එහි තමන් පැමිණි ආකාරය ඔහුට පැවසූහ. එම අර්ථය පැහැදිලි කරන දේවපුත්‍රයා සහ වෙළෙන්දන් අතර වූ ප්‍රශ්නෝත්තර ගාථා ඇත. ආරම්භයේ ගාථා දෙක ඒවායේ සම්බන්ධය පෙන්වීමට ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලා විසින් තබන ලදී -

1228.

1228.

‘‘Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca, samāgamo yattha tadā ahosi;

Yathā kathaṃ itaritarena cāpi, subhāsitaṃ tañca suṇātha sabbe.

“යම් තැනකදී එදා දේවතාවා සහ වෙළෙන්දන්ගේ හමුවීම සිදු වූයේද, ඔවුන් අතර එකිනෙකා සමඟ වූ එම සුභාසිත කතාව සියල්ලෝම අසත්වා.”

1229.

1229.

‘‘Yo so ahu rājā pāyāsi nāma, bhummānaṃ sahabyagato yasassī;

So modamānova sake vimāne, amānuso mānuse ajjhabhāsī’’ti.

“පායාසි නම් වූ යම් රජෙක් වූයේද, ඔහු භූමාටු දිව්‍ය සමූහයා අතර යසසින් යුක්තව උපන්නේය. එම පායාසි අමනුෂ්‍යයා තමාගේ විමානයෙහි සතුටින් වසමින් මිනිසුන් සමඟ මෙසේ කතා කළේය.”

1228-9. Tattha suṇothāti savanāṇattikavacanaṃ. Yaṃ mayaṃ idāni bhaṇāma, taṃ suṇothāti. Yakkhassāti devassa. Devo hi manussānaṃ ekaccānaṃ [Pg.313] devānañca pūjanīyabhāvato ‘‘yakkho’’ti vuccati. Apica sakkopi cattāro mahārājānopi vessavaṇapārisajjāpi purisopi ‘‘yakkho’’ti vuccati. Tathā hi ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ yakkhaṃ saṃvejeyya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.393) sakko ‘‘yakkho’’ti vutto. ‘‘Cattāro yakkhā khaggahatthā’’tiādīsu mahārājāno. ‘‘Santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato appasannā’’tiādīsu (dī. ni. 3.276) vessavaṇapārisajjā. ‘‘Ettāvatā yakkhassa suddhī’’tiādīsu (su. ni. 482) puriso. Idha pana vessavaṇapārisajjo adhippeto. Vāṇijāna cāti gāthābandhasukhatthaṃ anunāsikalopaṃ katvā vuttaṃ. Samāgamoti samodhānaṃ. Yatthāti yasmiṃ vaṇṇupathe. Tadāti tasmiṃ maggamūḷhā hutvā gamanakāle. Itaritarena cāpīti itarītarañcāpi, idaṃ yathāti iminā yojetabbaṃ. Ayañhettha attho – serīsakadevaputtassa vāṇijānañca tadā yattha samāgamo ahosi, taṃ suṇotha, yathā vāpi tehi aññamaññaṃ subhāsitaṃ sulapitaṃ kathaṃ pavattitaṃ, tañca sabbe ohitacittā suṇāthāti. Bhummānanti bhummadevānaṃ.

1228-9. එහි 'suṇotha' (අසව්) යනු ඇසීම සඳහා කළ නියෝගයකි. "අප දැන් යමක් පවසමුද, එය අසව්" යනු එහි අර්ථයයි. 'yakkhassa' යනු දෙවියෙකුටයි. මනුෂ්‍යයන්ට හා ඇතැම් දෙවියන්ට පවා පිදිය යුතු බැවින් දෙවියාට 'යක්ෂ' යැයි කියනු ලැබේ. තවද ශක්‍රයාට ද, සතර වරම් දෙවිවරුන්ට ද, වෛශ්‍රවණ දෙවි රජුගේ පිරිසට ද, මනුෂ්‍යයාට ද 'යක්ෂ' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ අනුව "මේ යක්ෂයා (ශක්‍රයා) අතිශයින් ප්‍රමාදව වෙසෙයි, මම මේ යක්ෂයා සංවේගයට පත් කරන්නෙම් නම් මැනවි" යනාදී තැන්හි ශක්‍රයා 'යක්ෂ' නමින් හඳුන්වා ඇත. "කඩු අතින් ගත් යක්ෂයෝ සතර දෙනෙක්" යනාදී තැන්හි සතර වරම් රජවරුන් ද, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි අප්‍රසන්න වූ උදාර යක්ෂයෝ සිටිති" යනාදී තැන්හි වෛශ්‍රවණ පිරිස ද, "මෙපමණකින් යක්ෂයාගේ ශුද්ධිය වෙයි" යනාදී තැන්හි මනුෂ්‍යයා ද 'යක්ෂ' නමින් ගැනේ. මෙහිදී අදහස් කළේ වෛශ්‍රවණ පිරිසට අයත් පායාසි දිව්‍ය පුත්‍රයාය. 'vāṇijāna cā' යන්න ගාථාව බන්ධනය කිරීමේ පහසුව සඳහා නිග්ගහීත ලෝපය කර පවසා ඇත. 'samāgamo' යනු එක්වීමයි. 'yatta' යනු යම් වැලි කතරකද යන්නයි. 'tadā' යනු එසේ මංමුළා වී ගමන් කළ කාලයයි. 'itarītarena cāpī' යනු ඔවුනොවුන් අතර වූ ඒ මේ කතාවන්ය. මෙය 'yathā' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි අර්ථය මෙයයි - සේරීසක දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ හා වෙළඳුන්ගේ යම් තැනක සමාගමය (හමුවීම) වූයේ ද, එය අසව්. තවද ඔවුන් ඔවුනොවුන් අතර මැනවින් පැවසූ, මැනවින් ප්‍රකාශ කළ ඒ කතාවන් සියල්ල මනාව සිත් යොමු කොට අසව් යනු අර්ථයයි. 'bhummānaṃ' යනු භූමාටු දෙවියන්ගේ යන්නයි.

Idāni yakkhassa pucchāgāthāyo honti –

දැන් යක්ෂයා (දිව්‍ය පුත්‍රයා) විසින් වෙළඳුන්ගෙන් අසන ලද ප්‍රශ්න ගාථාවන් මෙසේය –

1230.

1230.

‘‘Vaṅke araññe amanussaṭṭhāne, kantāre appodake appabhakkhe;

Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, vaṅkaṃbhayā naṭṭhamanā manussā.

"වංක වූ, අමනුෂ්‍යයන් වෙසෙන වනයේ, ජලය රහිත, ආහාර රහිත, දුෂ්කර වූ මේ වැලි කතර මැද, බියෙන් තැතිගත් මනසක් ඇතිව මංමුළා වූ මනුෂ්‍යයෙනි."

1231.

1231.

‘‘Nayidha phalā mūlamayā ca santi, upādānaṃ natthi kutodha bhakkho;

Aññatra paṃsūhi ca vālukāhi ca, tattāhi uṇhāhi ca dāruṇāhi ca.

"මෙහි ගෙඩි හෝ අල වර්ග හෝ නැත. කිසිදු ආහාරයක් නැත. පීඩා කරන සුළු, අතිශයින් රත්වූ, දරුණු වූ දූවිලි හා වැලි හැර අන් කවර නම් ආහාරයක් මෙහි තිබිය හැකිද?"

1232.

1232.

‘‘Ujjaṅgalaṃ tattamivaṃ kapālaṃ, anāyasaṃ paralokena tulyaṃ;

Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ, bhūmippadeso abhisattarūpo.

"රත්වූ තැටියක් වැනි, සැප රහිත වූ, නිරයට සමාන වූ මේ ප්‍රදේශය, අතීතයේ සිටම දරුණු යක්ෂයන්ගේ වාසස්ථානයකි. මේ භූමි ප්‍රදේශය ශාප ලද්දක් මෙන් ඉතා රළු වූ ද භයානක ස්වරූපයක් ඇත්තා වූ ද වෙයි."

1233.

1233.

‘‘Atha [Pg.314] tumhe kena vaṇṇena, kimāsamānā imaṃ padesañhi;

Anupaviṭṭhā sahasā samecca, lobhā bhayā atha vā sampamūḷhā’’ti.

"එසේ නම් ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා, කුමක් බලාපොරොත්තුවෙන් මේ ප්‍රදේශයට පිවිසුණාහුද? හදිසියේම එකාබද්ධව මෙහි පැමිණියේ ලෝභය නිසාද? බිය නිසාද? නොඑසේ නම් මංමුළා වීම නිසාද?"

1230. Tattha vaṅketi saṃsayaṭṭhāne. Yattha paviṭṭhānaṃ ‘‘jīvissāma nu kho, marissāma nu kho’’ti jīvite saṃsayo hoti, tādise araññe. Amanussaṭṭhāneti amanussānaṃ pisācādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne, manussānaṃ vā agocaraṭṭhāne. Kantāreti nirudake iriṇe, kaṃ tārenti nayanti etthāti hi kantāro, udakaṃ gahetvā taritabbaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘appodake’’ti. Appa-saddo hettha abhāvattho ‘‘appiccho appanigghoso’’tiādīsu (a. ni. 8.23; cūḷava. 456) viya. Vaṇṇupathassa majjheti vālukākantāramajjheti attho. Vaṅkaṃbhayāti vaṅkehi bhītā. Vaṅkehi bhayaṃ etesanti ‘‘vaṅkabhayā’’ti vattabbe gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā ‘‘vaṅkaṃbhayā’’ti vuttaṃ. Idañca vālukākantārapavesanato pubbe tesaṃ uppannabhayaṃ sandhāya vuttaṃ. Naṭṭhamanāti maggasativippavāsena naṭṭhamānasā, maggamūḷhāti attho. Manussāti tesaṃ ālapanaṃ.

1230. එහි 'vaṅke' යනු සැක ඇති වන ස්ථානයකයි. යම් තැනකට පැමිණි විට "අපි ජීවත් වේවිද නැතහොත් මිය යාවිද" යනුවෙන් ජීවිතය පිළිබඳ සැකයක් ඇති වේද, එවැනි වනයක යනු අර්ථයයි. 'amanussaṭṭhāne' යනු පිසාචාදී අමනුෂ්‍යයන් ගැවසෙන ස්ථානයක, නොහොත් මනුෂ්‍යයන්ට ගොදුරු නොවන ස්ථානයක යන්නයි. 'kantāre' යනු ජලය රහිත වූ කාන්තාරයෙහිය. යම් තැනක ජලය රැගෙන යා යුතු වේද එය කාන්තාරයයි. එබැවින් 'appodake' යැයි පවසන ලදී. මෙහි 'appa' ශබ්දය "අල්පේච්ඡ, ශබ්ද රහිත" යනාදී තැන්වල මෙන් 'නැති' යන අර්ථය දෙයි. 'vaṇṇupathassa majjhe' යනු වැලි කතර මැද යන්නයි. 'vaṅkaṃbhayā' යනු කපුටන් වැනි සතුන් නිසා ඇති වන බියෙන් තැතිගත් යන්නයි. ගාථා රිද්මය සඳහා නිග්ගහීතය යොදා 'vaṅkaṃbhayā' ලෙස යොදා ඇත. මෙය වැලි කතරට පිවිසීමට පෙර ඔවුන් තුළ ඇති වූ බිය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'naṭṭhamanā' යනු මඟ වැරදීම නිසා පීඩිත වූ මනසක් ඇති, මංමුළා වූවන් යන්නයි. 'manussā' යනු ඔවුන්ට කළ ඇමතීමකි.

1231. Idhāti imasmiṃ marukantāre. Phalāti ambajambutālanāḷikerādiphalāni na santīti yojanā. Mūlamayā cāti mūlāniyeva mūlamayā, vallikandādīni sandhāya vadati. Upādānaṃ natthīti kiñcāpi kiñci bhakkhaṃ natthi, upādānaṃ vā indhanaṃ, aggissa indhanamattampi natthi, kuto kena kāraṇena idha marukantāre bhakkho siyāti attho. Yaṃ pana atthi tattha, taṃ dassetuṃ ‘‘aññatra paṃsūhī’’tiādi vuttaṃ.

1231. 'idha' යනු මේ වැලි කතරෙහිය. 'phalā' යනු අඹ, ජම්බු, තල්, පොල් ආදී පලතුරු මෙහි නැත යන සම්බන්ධයයි. 'mūlamayā cā' යනු අල වර්ගමය. මෙයින් වැල් අල ආදිය අදහස් කෙරේ. 'upādānaṃ natthi' යනු කිසිදු ආහාරයක් නැත, නැතහොත් ගින්නට දැමීමට දර මාත්‍රයක්වත් නැත යන්නයි. එබැවින් කුමන කරුණක් නිසා මේ මරු කතරේ ආහාර තිබිය හැකිද යනු අර්ථයයි. එහි යමක් ඇද්ද එය දැක්වීමට "වැලි හා දූවිලි හැර" යනාදිය පවසන ලදී.

1232. Ujjaṅgalanti jaṅgalaṃ vuccati lūkhadhūsaro anudako bhūmippadeso, taṃ pana ṭhānaṃ jaṅgalatopi ukkaṃsena jaṅgalanti āha ‘‘ujjaṅgala’’nti. Tenāha ‘‘tattamivaṃ kapāla’’nti, tattaṃ ayokapālasadisanti attho. Gāthāsukhatthañcettha sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ, tattamivaicceva daṭṭhabbaṃ. Anāyasanti natthi ettha āyo sukhanti anāyaṃ, tato eva jīvitaṃ sīyati [Pg.315] vināsetīti anāyasaṃ. Atha vā na āyasanti anāyasaṃ. Paralokenāti narakena tulyaṃ. Narakañhi sattānaṃ ekantānatthatāya parabhūto paṭisattubhūto lokoti visesato ‘‘paraloko’’ti vuccati, samantato ayomayattā āyasañca, idaṃ pana tadabhāvato anāyasaṃ, mahato dukkhassa uppattiṭṭhānatāya paralokasadisanti dasseti, ‘‘anassaya’’nti ca keci paṭhanti, sukhassa appatiṭṭhānabhūtanti attho. Luddānamāvāsamidaṃ purāṇanti idaṃ ṭhānaṃ cirakālato paṭṭhāya luddānaṃ dāruṇānaṃ pisācādīnaṃ āvāsabhūtaṃ. Abhisattarūpoti ‘‘evaṃ lūkho ghorākāro hotū’’ti porāṇehi isīhi sapitasadiso, dinnasapo viyāti attho.

1232. 'ujjaṅgala' යනු රළු වූ, දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු, ජලය රහිත භූමි ප්‍රදේශයයි. සාමාන්‍ය වනයකට වඩා අතිශයින් රළු බැවින් 'උජ්ජංගල' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "රත්වූ තැටියක් වැනි" යැයි පවසන ලදී. ගාථා රිද්මය සඳහා මෙහි නිග්ගහීතය එක් කර ඇති බව දත යුතුය. 'anāyasa' යනු මෙහි 'ආය' හෙවත් සැපයක් නැති බැවින් 'අනාය' නම් වේ, එම නිසාම ජීවිතය විනාශ කරන බැවින් 'අනායස' නම් වේ. නොඑසේ නම් යකඩ නැති බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. 'paralokena' යනු නිරයට සමාන බවයි. සත්ත්වයන්ට ඒකාන්තයෙන්ම අනර්ථ පිණිස පවතින බැවින් නිරය 'පරලෝකය' නම් වේ. නිරය සෑම තැනින්ම යකඩින් යුක්ත වුවත්, මෙය යකඩ රහිත වුවද, මහා දුකක් උපදවන ස්ථානයක් බැවින් නිරයට සමාන යැයි පෙන්වා දෙයි. ඇතැම්හු 'anassaya' (පිහිටක් නැති) ලෙස ද කියවති. 'luddānamāvāsamidaṃ purāṇanti' යනු මේ ස්ථානය බොහෝ කලක සිට දරුණු පිසාචාදීන්ගේ වාසස්ථානයක් වූ බවයි. 'abhisattarūpo' යනු "මෙය මෙතරම් රළු හා බියකරු වේවා" යි අතීත සෘෂිවරුන් විසින් කරන ලද ශාපයක් වැනි වූ යනු අර්ථයයි.

1233. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kimāsamānāti kiṃ paccāsīsantā. Hīti nipātamattaṃ. ‘‘Padesampī’’ti ca paṭhanti, imampi nāma padesanti attho. Sahasā sameccāti sahasā ādīnavānisaṃse avicāretvā samavāyena anupaviṭṭhā sappaviṭṭhā. Lobhā bhayā atha vā kenaci anatthakāmena palobhitā lobhato kenaci amanussādinā paripātitā bhayā vā. Atha vā sampamūḷhāti maggavippanaṭṭhā imaṃ padesaṃ anupaviṭṭhāti yojanā.

1233. 'kena vaṇṇena' යනු කුමන හේතුවක් නිසාද යන්නයි. 'kimāsamānā' යනු කුමක් බලාපොරොත්තුවෙන්ද යන්නයි. 'hī' යනු නිපාතයකි. 'padesampī' කියාද කියවති, ඒ මේ ප්‍රදේශයට යන අර්ථයයි. 'sahasā sameccā' යනු ආදීනව ගැන නොසිතා හදිසියේම සාමූහිකව පැමිණියාහුද යන්නයි. ලෝභය නිසා හෝ යම් අහිතකාමියෙකුගේ පෙළඹවීම නිසා හෝ අමනුෂ්‍යයන්ගේ බිය ගැන්වීම් නිසා මෙහි ආවාහුද, නොඑසේ නම් මංමුළා වී මෙහි පිවිසුණාහුද යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Idāni vāṇijā āhaṃsu –

දැන් වෙළෙන්දෝ මෙසේ පැවසූහ –

1234.

1234.

‘‘Magadhesu aṅgesu ca satthavāhā, āropayitvā paṇiyaṃ puthuttaṃ;

Te yāmase sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā.

"යක්ෂය, මගධ හා අංග රටවල වසන ගැල් වෙළෙන්දන් වන අපි, බොහෝ වෙළඳ බඩු ගැල්වල පටවාගෙන, ධනය කැමතිව ලාභ අපේක්ෂාවෙන් සින්ධු සෝවීර රට බලා යන්නෙමු."

1235.

1235.

‘‘Divā pipāsaṃnadhivāsayantā, yoggānukampañca samekkhamānā;

Etena vegena āyāma sabbe, rattiṃ maggaṃ paṭipannā vikāle.

"දවල් කාලයේ පවතින දැඩි පිපාසය ඉවසාගත නොහැකිව, ගැල් සතුන් කෙරෙහි ද අනුකම්පාව සලකා, අපි රාත්‍රී කාලයේ ගමන් ආරම්භ කළෙමු. මෙවැනි වේගයකින් අප ආවේ ඔබ දැකීමට පෙර සිටමය."

1236.

1236.

‘‘Te [Pg.316] duppayātā aparaddhamaggā, andhākulā vippanaṭṭhā araññe;

Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, disaṃ na jānāma pamūḷhacittā.

"නරක ගමනක් ආ මඟ වැරදුණු, අන්ධයන් මෙන් වියවුල් වූ, මේ දුෂ්කර වැලි කතරේ මංමුළා වූ අපි, දැඩි ලෙස මුළා වූ සිත් ඇත්තෝ වී දැන් යන දිශාව පවා නොදන්නෙමු."

1237.

1237.

‘‘Idañca disvāna adiṭṭhapubbaṃ, vimānaseṭṭhañca tavañca yakkha;

Tatuttariṃ jīvitamāsamānā, disvā patītā sumanā udaggā’’ti.

“යකෂය, මීට පෙර කිසිදා නොදුටු මෙම උතුම් විමානයත් ඔබවත් දැකීමෙන්, මින් පෙර අප තුළ තිබූ ජීවත් වීමේ බලාපොරොත්තුවටත් වඩා වැඩි බලාපොරොත්තුවක් දැන් ඇති විය. ඔබව දැකීමෙන් අපි ඉතා ප්‍රීතිමත් වූවෙමු, සතුටට පත් වූවෙමු, මහත් ප්‍රබෝධයක් ඇති කර ගත්තෙමු.”

1234. Tattha magadhesu aṅgesu ca satthavāhāti magadharaṭṭhe ca aṅgaraṭṭhe ca jātā saṃvaḍḍhā taṃnivāsino satthe satthassa ca vāhanakā satthakā ceva satthasāmikā ca. Paṇiyanti bhaṇḍaṃ. Teti te mayaṃ. Yāmaseti gacchāma. Sindhusovīrabhūminti sindhudesaṃ sovīradesañca. Uddayanti ānisaṃsaṃ atirekalābhaṃ.

1234. එහි ‘මගධෙසු අංගෙසු ච සත්ථවාහා’ යනු මගධ රටෙහි සහ අංග රටෙහි ඉපිද හැදී වැඩුණු, එහි වාසය කරන්නා වූ, කරත්ත සමූහයක් මෙහෙයවන වෙළෙන්දෝ සහ කරත්ත සමූහයේ ස්වාමිවරු වෙති. ‘පණියං’ යනු වෙළඳ භාණ්ඩයි. ‘තේ’ යනු ඒ අපි ය. ‘යාමසේ’ යනු යමු යන්නයි. ‘සින්ධුසෝවීරභූමිං’ යනු සින්ධු දේශයට සහ සෝවීර දේශයටයි. ‘උද්දයං’ යනු ආනිශංසය හෙවත් අතිරේක ලාභයයි.

1235. Anadhivāsayantāti adhivāsetuṃ asakkontā. Yoggānukampanti goṇādīnaṃ sattānaṃ anuggahaṃ. Etena vegenāti iminā javena, yena tava dassanato pubbe āyāma āgatamha. Rattiṃ maggaṃ paṭipannāti rattiyaṃ maggaṃ paṭipannā. Vikāleti akāle avelāyaṃ.

1235. ‘අනධිවාසයන්තා’ යනු ඉවසා සිටීමට නොහැකි වූවෝ යන්නයි. ‘යොග්ගානුකම්පං’ යනු ගවයන් ආදී සත්වයන්ට දක්වන අනුකම්පාව හෙවත් සංග්‍රහයයි. ‘එතේන වේගේන’ යනු ඔබ දකින්නට පෙර අප පැමිණි ඒ වේගයෙන්ම ය. ‘රත්තිං මග්ගං පටිපන්නා’ යනු රාත්‍රී කාලයේ මාර්ගයට පිළිපන් බවයි. ‘විකාලේ’ යනු අකාලයේ හෙවත් නුසුදුසු වේලාවක යන්නයි.

1236. Duppayātāti duṭṭhu payātā apathe gatā, tato eva aparaddhamaggā. Andhākulāti andhā viya ākulā, maggajānanasamatthassa paññācakkhuno abhāvena andhā, tato eva ākulā, vippanaṭṭhā ca maggasammūḷhatāya. Disanti gantabbadisaṃ, yassaṃ disāyaṃ sindhusovīradeso, taṃ disaṃ. Pamūḷhacittāti disāsaṃsayasumūḷhacittā.

1236. ‘දුප්පයාතා’ යනු නරක අයුරින් ගමන් කළ, මාවත නොවන වැලි කතරේ අතරමං වූ, එම නිසාම මග වැරදුණු බවයි. ‘අන්ධාකුලා’ යනු අන්ධයන් මෙන් වියවුලට පත් වූවෝ ය. මග හඳුනා ගැනීමට සමත් ප්‍රඥා ඇස නොමැති වීමෙන් අන්ධ වූවන් මෙන් වියවුලට පත් වූවෝ ය. මග සොයාගත නොහැකිව මුළා වූ සිත් ඇත්තෝ වෙති. ‘දිසං’ යනු යා යුතු දිශාවයි, එනම් සින්ධු සහ සෝවීර දේශය පිහිටි දිශාවයි. ‘පමූළ්හචිත්තා’ යනු සිහිය මුළා වූ සිත් ඇති බවයි.

1237. Tavañcāti tuvañca. Yakkhāti ālapanaṃ. Tatuttariṃ jīvitamāsamānāti yo ‘‘ito paraṃ amhākaṃ jīvitaṃ natthī’’ti jīvitasaṃsayo uppanno, idāni tato uttarimpi jīvitaṃ āsīsantā. Disvāti dassanahetu. Patītāti pahaṭṭhā. Sumanāti somanassappattā. Udaggāti udaggāya pītiyā udaggacittā.

1237. ‘තවඤ්ච’ යනු ඔබව ද යන්නයි. ‘යක්ඛ’ යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ‘තතො උත්තරිං ජීවිතමාසමානා’ යනු ‘මින් පසු අපට ජීවිතයක් නැතැයි’ යන ජීවිතය පිළිබඳ සැකය හෙවත් මරණ බිය ඇති වී තිබියදී, දැන් ඔබව දැකීමෙන් එම තත්ත්වයටත් වඩා ඉහළින් ජීවත් වීමේ බලාපොරොත්තුවක් ඇති වූ බවයි. ‘දිස්වා’ යනු දැකීම නිසා යන අර්ථයයි. ‘පතීතා’ යනු ප්‍රබෝධමත් වූ බවයි. ‘සුමනා’ යනු සතුටට පත් වූ බවයි. ‘උදග්ගා’ යනු උද්‍යෝගිමත් වූ සිත් ඇති වූ බවයි.

Evaṃ [Pg.317] vāṇijehi attano pavattiyā pakāsitāya puna devaputto dvīhi gāthāhi pucchi –

මෙසේ වෙළෙන්දන් විසින් තමන්ගේ තොරතුරු ප්‍රකාශ කළ පසු, දේවපුත්‍රයා නැවතත් ගාථා දෙකකින් මෙසේ විමසුවේය:

1238.

1238.

‘‘Pāraṃ samuddassa imañca vaṇṇuṃ, vettācaraṃ saṅkupathañca maggaṃ;

Nadiyo pana pabbatānañca duggā, puthuddisā gacchatha bhogahetu.

“පින්වත් වෙළෙන්දනි, ඔබ සැම ධනය ලබා ගැනීමේ අරමුණින්, සමුද්‍රයෙන් එතෙරටත්, මේ වැලි කතරටත්, වේවැල් ආධාරයෙන් යා යුතු මාර්ගවලටත්, උල් හෝ කූඤ්ඤ ගසා යා යුතු දුෂ්කර මාර්ගවලටත්, ගංගාවලටත්, කඳු හෙල් සහිත විෂම ප්‍රදේශවලටත් ආදී වශයෙන් විවිධ දුෂ්කර දිශාවලට යන්නහුය.”

1239.

1239.

‘‘Pakkhandiyāna vijitaṃ paresaṃ, verajjake mānuse pekkhamānā;

Yaṃ vo sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ, accherakaṃ taṃ vo suṇoma tātā’’ti.

“අන්‍ය රජවරුන්ගේ දේශයන්ට ඇතුළු වී, එහි වෙසෙන විවිධ දේශවාසී මිනිසුන් දකිමින් ඔබ සැම ගමන් කරන්නහුය. පින්වත් වෙළෙන්දනි, එසේ යන ඔබ සැම විසින් අසන ලද හෝ දකින ලද යම් පුදුම සහගත කරුණක් වේ නම්, එය අපට පවසන්න, අපි එය ඔබගෙන් අසන්නෙමු.”

Tassattho – pāraṃ samuddassāti samuddassa paratīraṃ, imañca īdisaṃ, vaṇṇuṃ vaṇṇupathaṃ vettalatā bandhitvā ācaritabbato vettācaraṃ maggaṃ, saṅkuke khāṇuke koṭṭetvā gantabbato saṅkupathaṃ maggaṃ, nadiyo pana candabhāgādikā, pabbatānañca visamappadesāti evaṃ duggā puthuddisā bhoganimittaṃ gacchatha, evaṃ gacchantā ca pakkhandiyāna pakkhanditvā anupavisitvā, paresaṃ rājūnaṃ vijitaṃ tattha verajjake videsavāsike manusse pekkhamānā gacchatha, evaṃbhūtehi vo tumhehi yaṃ sutaṃ vā atha vā diṭṭhaṃ vā accherakaṃ acchariyaṃ, taṃ vo santike tātā vāṇijā suṇomāti attano vimānassa acchariyabhāvaṃ tehi kathāpetukāmo pucchati.

එහි අර්ථය නම්: ‘පාරං සමුද්දස්සා’ යනු සමුද්‍රයේ එතෙර වෙරළටයි. ‘ඉමඤ්ච’ යනු මෙවැනි වූ වැලි කතරටයි. වේවැල් බැඳ ඒවා ආධාරයෙන් යා යුතු බැවින් ‘වෙත්තාචරං’ මාර්ගය නම් වේ. උල් හෝ කූඤ්ඤ ගසා ඒවා අල්ලාගෙන යා යුතු බැවින් ‘සංකුපථං’ මාර්ගය නම් වේ. චන්දභාගා ආදී ගංගාවන් ද, කඳුකරයේ විෂම ප්‍රදේශයන් ද මෙසේ දුෂ්කර වූ බොහෝ දිශාවන්ට ධනය පිණිස යන්නහුය. එසේ යන ඔබ සැම අන්‍ය රජවරුන්ගේ දේශයන්ට ඇතුළු වී එහි වෙසෙන විවිධ මිනිසුන් දකිමින් යන්නහුය. පින්වත් වෙළෙන්දනි, එසේ සැරිසරන ඔබ සැම අසන ලද හෝ දකින ලද යම් ආශ්චර්යයක් ඇත්ද, එය ඔබ සැමගෙන් අසන්නෙමු යයි තම විමානයේ ආශ්චර්යමත් බව ඔවුන් ලවාම පවසනු කැමැත්තෙන් දේවපුත්‍රයා මෙසේ විමසයි.

Evaṃ devaputtena puṭṭhā vāṇijā āhaṃsu –

දේවපුත්‍රයා විසින් මෙසේ විමසන ලදුව, වෙළෙන්දෝ මෙසේ පැවසූහ:

1240.

1240.

‘‘Itopi accherataraṃ kumāra, na no sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ;

Atītamānusakameva sabbaṃ, disvā na tappāma anomavaṇṇaṃ.

“පින්වත් කුමාරය, මීට වඩා ආශ්චර්යමත් දෙයක් අප අසාත් නැත, දැකත් නැත. මිනිස් ලොව ඉක්මවා ගිය, අතිශය උතුම් රූපශ්‍රීයෙන් යුත් මේ සියල්ල දැක අපේ දෙනෙත් කිසිසේත් තෘප්තියට පත් නොවේ.”

1241.

1241.

‘‘Vehāyasaṃ pokkharañño savanti, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā;

Dumā cime niccaphalūpapannā, atīva gandhā surabhiṃ pavāyanti.

“අහසෙහි රඳා පවත්නා පියුම් විල් බබළයි, එහි බොහෝ සුදු නෙලුම් මල් ඇත. මෙම වෘක්ෂයෝ නිරන්තරයෙන් ඵල දරති. ඒ ගස්වලින් ඉතා මනහර සුවඳක් හාත්පස විහිද යයි.”

1242.

1242.

‘‘Veḷūriyathambhā [Pg.318] satamussitāse, silāpavāḷassa ca āyataṃsā;

Masāragallā sahalohitaṅgā, thambhā ime jotirasāmayāse.

“මෙහි රියන් සියයක් උසැති වෛදූර්යමය ටැම් ද, පළිඟු හා පබළුවලින් නිම කළ දිගු හැඩැති ටැම් ද පවතී. එමෙන්ම පද්මරාග මැණික් හා රතු මැණික් මිශ්‍ර වූ මෙම කුළුණු ජ්‍යෝති රසයෙන් යුක්තව බැබළෙයි.”

1243.

1243.

‘‘Sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ, tesūpari sādhumidaṃ vimānaṃ;

Ratanantaraṃ kañcanavedimissaṃ, tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ.

“දහසක් කුළුණු ඇති, අසමසම ආනුභාවයක් ඇති, මේ උතුම් විමානය එම කුළුණු මත පිහිටා ඇත. රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ මෙය රන් වැටවල්වලින් යුක්ත වන අතර, රන් පත්වලින් මැනවින් සෙවිලි කර ඇත.”

1244.

1244.

‘‘Jambonaduttattamidaṃ sumaṭṭho, pāsādasopānaphalūpapanno;

Daḷho ca vaggu ca susaṅgato ca, atīva nijjhānakhamo manuñño.

“දැවෙන රන් වන් පැහැයෙන් බැබළෙන මේ විමානයේ සෑම තැනක්ම ඉතා සුමටය. මෙය ප්‍රාසාද හා තරප්පු පෙළවලින් යුක්තය. ස්ථිර වූ, ඉතා අලංකාර වූ, මැනවින් ගැලපෙන අංගවලින් යුත් මෙය දැකීමට ප්‍රිය උපදවන සුළුය.”

1245.

1245.

‘‘Ratanantarasmiṃ bahuannapānaṃ, parivārito accharāsaṅgaṇena;

Murajaālambaratūriyaghuṭṭho, abhivanditosi thutivandanāya.

“රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ විමානය තුළ බොහෝ ආහාර පාන තිබේ. ඔබ දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන සිටියි. බෙර සහ තූර්ය නාදයන්ගෙන් ගිගුම් දෙන මෙහි ඔබ ස්තුති ප්‍රශංසා සහ වන්දනාවන් ලබමින් සිටියි.”

1246.

1246.

‘‘So modasi nārigaṇappabodhano, vimānapāsādavare manorame;

Acintiyo sabbaguṇūpapanno, rājā yathā vessavaṇo naḷinyā.

“සියලු ගුණාංගයන්ගෙන් පිරිපුන්, සිතාගත නොහැකි තරම් ආශ්චර්යවත් වූ ඔබ, වේශවණ රජු නළිනිය නම් දිව්‍ය උයනේ සතුටු වන්නාක් මෙන්, දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන මේ මනරම් දිව්‍ය ප්‍රාසාදයෙහි සතුටු වන්නෙහිය.”

1247.

1247.

‘‘Devo nu āsi udavāsi yakkho,Udāhu devindo manussabhūto;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā,Ācikkha ko nāma tuvaṃsi yakkho’’ti.

“ඔබ දෙවියෙක්ද, නැතිනම් යක්ෂයෙක්ද? එසේත් නැතිනම් සක් දෙවිඳුද? නොඑසේ නම් මිනිසෙක්ද? කරත්ත මෙහෙයවන වෙළෙන්දෝ ඔබෙන් මෙසේ විමසති. ඔබ කවුරුන්දැයි අපට පවසන්න.”

1240-2. Tattha [Pg.319] kumārāti paṭhamavaye ṭhitattā devaputtaṃ ālapati. Sabbanti devaputtaṃ tassa vimānapaṭibaddhañca sandhāya vadati. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Satamussitāseti sataratanubbedhā. Silāpavāḷassāti silāya pavāḷassa ca, silāmayā pavāḷamayāti attho. Āyataṃsāti dīghaṃsā. Atha vā āyatā hutvā aṭṭhasoḷasadvattiṃsādiaṃsavanto.

1240-2. එහි ‘කුමාර’ යනු පඨම වයසේ (තරුණ වියේ) පසුවන බැවින් දේවපුත්‍රයාට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. ‘සබ්බං’ යන්නෙන් දේවපුත්‍රයා සහ ඔහුගේ විමානයට සම්බන්ධ සියලු සැප සම්පත් අදහස් කෙරේ. ‘පොක්ඛරඤ්ඤෝ’ යනු පොකුණු ය. ‘සතමුස්සිතාසේ’ යනු රියන් සියයක් උසැති යන්නයි. ‘සිලාපවාළස්ස’ යනු පළිඟු සහ පබළුවලින් නිම කළ යන්නයි. ‘ආයතංසා’ යනු දිගු හැඩැති හෝ අටපට්ටම්, සොළොස්පට්ටම් ආදී හැඩැති අංශුන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

1242. Tesūparīti tesaṃ thambhānaṃ upari. Sādhumidanti sundaraṃ idaṃ tava vimānaṃ. Ratanantaranti ratanantaravantaṃ, bhittithambhasopānādīsu nānāvidhehi aññehi ratanehi yuttaṃ. Kañcanavedimissanti suvaṇṇamayāya vedikāya sahitaṃ parikkhittaṃ. Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannanti tapanīyamayehi anekaratanamayehi ca chadanehi tattha tattha suṭṭhu chāditaṃ.

1242. ‘තේසූපරී’ යනු එම කුළුණු මතයි. ‘සාධුමිදං’ යනු ඔබගේ මේ විමානය ඉතා යහපත් යන්නයි. ‘රතනන්තරං’ යනු විවිධ රත්නයන්ගෙන් යුක්ත වූ බිත්ති, කුළුණු සහ තරප්පු ඇති බවයි. ‘කඤ්චනවේදිමිස්සං’ යනු රන්මය වැටවල්වලින් වට වූ බවයි. ‘තපනීයපට්ටේහි ච සාධුඡන්නං’ යනු රන් පත්වලින් හා නොයෙක් රත්නයන්ගෙන් යුත් වහලවලින් මැනවින් සෙවිලි කරන ලද බවයි.

1244. Jambonaduttattamidanti idaṃ tava vimānaṃ yebhuyyena uttattajambunadabhāsuraṃ. Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapannoti tassa ca so so padeso sumaṭṭho suṭṭhu majjito, tehi tehi anantarapāsādehi sopānavisesehi ramaṇīyehi phalakehi ca yutto. Daḷhoti thiro. Vaggūti abhirūpo samuggato. Susaṅgatoti suṭṭhu saṅgatāvayavo aññamaññānurūpapāsādāvayavo. Atīva nijjhānakhamoti pabhassarabhāvepi ativiya olokanakkhamo. Manuññoti manoramo.

1244. ‘ජම්බෝනදුත්තත්තමිදං’ යනු ඔබගේ මේ විමානය බොහෝ දුරට රත්තරන් මෙන් බබළන බවයි. ‘සුමට්ඨෝ පසාදසෝපානඵලූපපන්නෝ’ යනු එහි සෑම තැනක්ම මැනවින් ඔප දමා ඇති බවත්, මනරම් ප්‍රාසාද හා තරප්පු පෙළවලින් යුක්ත බවත් ය. ‘දළ්හෝ’ යනු ස්ථිර බවයි. ‘වග්ගූ’ යනු අලංකාර බවයි. ‘සුසංගතෝ’ යනු මැනවින් ගැලපෙන අංග පසක් ඇති බවයි. ‘අතීව නිජ්ඣානක්ඛමෝ’ යනු ඉතා දීප්තිමත් වුවද බලා සිටීමට ප්‍රියජනක බවයි. ‘මනුඤ්ඤෝ’ යනු මනරම් බවයි.

1245. Ratanantarasminti ratanamaye, ratanabhūte vā sārabhūte vimānassa abbhantare. Bahuannapānanti pesalaṃ pahūtaṃ annañca pānañca vijjati, upalabbhatīti adhippāyo. Murajaālambaratūriyaghuṭṭhoti mudiṅgānaṃ ālambarānaṃ avasiṭṭhatūriyānañca saddehi niccaghosito. Abhivanditosīti namassito, thomito vā asi. Tenāha ‘‘thūtivandanāyā’’ti.

1245. "රතනන්තරස්මිං" යනු රත්නයෙන් නිම කළ, එසේත් නැතහොත් රත්නයක් බඳු වූ, උතුම් වූ විමානය ඇතුළත යන්නයි. "බහුඅන්නපානං" යනු ප්‍රියජනක වූ, බොහෝ වූ ආහාර සහ පාන එහි තිබෙන බව සහ ලැබෙන බවයි. "මුරජාළම්බරතූරියසංඝුට්ඨෝ" යනු මෘදංග, ආලම්බර ආදී වූ අනෙකුත් තූර්ය භාණ්ඩයන්ගේ ශබ්දයෙන් නිරන්තරයෙන් ගිගුම් දෙන ලද යන්නයි. "අභිවන්දිතෝසි" යනු නමස්කාර කරන ලද හෝ ප්‍රශංසා කරන ලද යන්නයි. ඒ නිසා "ථුතිවන්දනාය" (ප්‍රශංසා කිරීම සහ වන්දනා කිරීම පිණිස) යැයි පවසන ලදී.

1246. Acintiyoti acinteyyānubhāvo. Naḷinyāti evaṃnāmake kīḷanaṭṭhāne yathā vessavaṇo mahārājā, evaṃ tvaṃ modasīti yojanā.

1246. "අචින්තියෝ" යනු සිතාගත නොහැකි තරම් වූ ආනුභාවයක් ඇති බවයි. "නළිඤ්ඤං" යනු නළිඤ්ඤ නම් වූ ක්‍රීඩා උද්‍යානයක වෛශ්‍රවණ මහාරාජයා යම් සේ සතුටු වන්නේ ද, එමෙන්ම ඔබ ද එහි සතුටු වන බවයි.

1247. Āsīti [Pg.320] asi bhavasi. Devindoti sakko devarājā. Manussabhūtoti manussesu bhūto manussajātiko. Yakkhoti devādibhāvaṃ pucchitvāpi yakkhabhāvaṃ āsaṅkantā vadanti.

1247. "ආසි" යනු වන්නෙහි ද යන්නයි. "දේවින්දෝ" යනු දිව්‍ය රාජයා වූ ශක්‍රයා ය. "මනුස්සභූතෝ" යනු මනුෂ්‍යයන් අතර උපන් සැබෑ මනුෂ්‍යයෙක් වන්නෙහි ද යන්නයි. "යක්ඛෝ" යන මෙයින් දෙවි බව ආදිය විමසා සිටියත්, යක්ෂයෙකු දැයි ඇති වූ සැකය නිසා එසේ පවසති.

Idāni so devaputto attānaṃ jānāpento –

දැන් එම දේවපුත්‍රයා තමා ගැන හඳුන්වා දෙමින් මෙසේ පැවසීය.

1248.

1248.

‘‘Serīsako nāma ahamhi yakkho, kantāriyo vaṇṇupathamhi gutto;

Imaṃ padesaṃ abhipālayāmi, vacanakaro vessavaṇassa rañño’’ti. –

"මම සෙරීසක නම් වූ යක්ෂයෙක් (දෙවියෙක්) වෙමි. මම මේ වැලි කතරෙහි වූ මාර්ගය ආරක්ෂා කරන්නා වෙමි. වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ නියෝග පිළිපදිමින් මම මේ ප්‍රදේශය පාලනය කරමි (ආරක්ෂා කරමි)."

Āha. Tattha ahamhī yakkhoti ahaṃ yakkho amhi. Kantāriyoti ārakkhaṇatthaṃ kantāre niyutto. Guttoti gopako. Tenāha ‘‘abhipālayāmī’’ti.

මෙහි "අහම්හි යක්ඛෝ" යනු මම යක්ෂයෙක් (දෙවියෙක්) වෙමි යන්නයි. "කන්තාරියෝ" යනු ආරක්ෂාව පිණිස කතරෙහි යොදවන ලද යන්නයි. "ගුත්තෝ" යනු ආරක්ෂකයා ය. ඒ නිසා "අභිපාලයාමි" (මම ආරක්ෂා කරමි) යැයි පවසන ලදී.

Idāni vāṇijā tassa kammādīni pucchantā āhaṃsu –

දැන් වෙළෙන්දෝ ඔහුගේ කර්මයන් ආදිය ගැන විමසමින් මෙසේ කීහ.

1249.

1249.

‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ manuñña’’nti.

"ඔබට මේ විමානය ඉබේම ලැබුණු එකක් ද? නැතහොත් ස්වභාවික විපර්යාසයකින් හටගත් දෙයක් ද? ඔබ විසින්ම සාදන ලද දෙයක් ද? එසේත් නැතහොත් දෙවියන් විසින් දෙන ලද්දක් ද? ගැල් පදවන වෙළෙන්දෝ ඔබෙන් විමසති. මේ මනරම් විමානය ඔබ කෙසේ ලබා ගත්තේ ද?"

Tattha adhiccaladdhanti adhiccasamuppattikaṃ, yadicchakaṃ laddhanti attho. Pariṇāmajaṃ teti niyatisaṅgatibhāvapariṇataṃ, kālapariṇataṃ vā. Sayaṃkatanti tayā sayameva kataṃ, deviddhiyā tayā sayameva nibbattitanti attho. Udāhu devehi dinnanti tayā ārādhitehi devehi pasādavasena nissaṭṭhaṃ.

මෙහි "අධිච්චලද්ධං" යනු කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව ඉබේම හටගත් දෙයක් ලෙස ලැබුණු බවයි. "පරිණාමජං තේ" යනු නියත ස්වභාවයෙන් හෝ කාලයාගේ වෙනස්වීම අනුව සිදු වූවක් ද යන්නයි. "සයංකතං" යනු ඔබ විසින්ම කරන ලද, එනම් ඔබේම දිව්‍යමය සෘද්ධියෙන් මවාගත් දෙයක් ද යන්නයි. "උදාහු දේවේහි දින්නං" යනු ඔබ ගැන පැහැදුණු දෙවියන් විසින් කැමැත්තෙන් පිරිනමන ලද්දක් ද යන්නයි.

Idāni devaputto caturopi pakāre paṭikkhipitvā puññameva apadisanto –

දැන් දේවපුත්‍රයා එම කරුණු හතරම ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තමා කළ පින්කම්ම පෙන්වා දෙමින් මෙසේ පැවසීය.

1250.

1250.

‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkataṃ na hi devehi dinnaṃ;

Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ manuñña’’nti. –

"මට මෙය ඉබේ ලැබුණක් නොවේ, ස්වභාවිකව හටගත්තක් ද නොවේ, මා විසින් මවන ලද්දක් ද නොවේ, දෙවියන් විසින් දෙන ලද්දක් ද නොවේ. මගේම වූ පිරිසිදු පින්කම් හා කුසල කර්මයන් නිසා මට මේ මනරම් විමානය ලැබුණි."

Gāthamāha.

යනුවෙන් ගාථාව පැවසීය.

Taṃ [Pg.321] sutvā vāṇijā puna ‘‘nādhiccaladdha’’nti gāthāyaṃ puññādhikameva te caturo pakāre āropetvā puññassa ca sarūpaṃ pucchiṃsu –

එය ඇසූ වෙළෙන්දෝ නැවතත් "නාධිච්චලද්ධං" යන ගාථාවෙහි දැක්වූ පරිදි පින්වල ඇති ආනුභාවය ගැනම සිතා, එම කරුණු හතරම පදනම් කරගෙන ඒ පින්වල ස්වභාවය විමසා සිටියහ.

1251.

1251.

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ vimāna’’nti.

"ඔබේ ව්‍රතය කුමක් ද? ඔබේ බ්‍රහ්මචර්යාව කුමක් ද? මෙය කුමන යහපත් පිළිවෙතක විපාකයක් ද? ගැල් පදවන වෙළෙන්දෝ ඔබෙන් විමසති. ඔබ මේ විමානය කෙසේ ලබා ගත්තේ ද?"

Tattha vatanti vatasamādānaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ.

මෙහි "වතං" යනු සමාදන් වූ ව්‍රතයයි. "බ්‍රහ්මචරියං" යනු උතුම් වූ හැසිරීමයි.

Puna devaputto te paṭikkhipitvā attānaṃ yathūpacitaṃ puññañca dassento –

නැවතත් දේවපුත්‍රයා ඒ කරුණු ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තමා සහ තමා රැස්කළ පින් පෙන්වා දෙමින් මෙසේ පැවසීය.

1252.

1252.

‘‘Mamaṃ pāyāsīti ahu samaññā, rajjaṃ yadā kārayiṃ kosalānaṃ;

Natthikadiṭṭhi kadariyo pāpadhammo, ucchedavādī ca tadā ahosiṃ.

"මම කොසොල් රජ මාලිගාවේ රාජ්‍යය විචාරන කාලයේදී 'පායාසි' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වී සිටියෙමි. එකල මම පින් පව් විශ්වාස නොකරන (නත්ථිකදිට්ඨි), මසුරු වූ, පාපී අදහස් ඇති, උච්ඡේදවාදියෙක් (මරණයෙන් පසු කිසිවක් නැතැයි අදහන) වී සිටියෙමි."

1253.

1253.

‘‘Samaṇo ca kho āsi kumārakassapo, bahussuto cittakathī uḷāro;

So me tadā dhammakathaṃ abhāsi, diṭṭhivisūkāni vinodayī me.

"එකල බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති, මිහිරි දහම් කථා ඇති, උතුම් ගුණැති කුමාර කාශ්‍යප නම් මහ රහතන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටියහ. උන්වහන්සේ එදා මට ධර්ම දේශනා කළ සේක. මගේ වැරදි දෘෂ්ටි නමැති කටු පඳුරු උන්වහන්සේ ඉවත් කළ සේක."

1254.

1254.

‘‘Tāhaṃ tassa dhammakathaṃ suṇitvā, upāsakattaṃ paṭivedayissaṃ;

Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ;

Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca ahosiṃ tuṭṭho.

"මම උන්වහන්සේගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අසා උපාසකයෙකු බවට පත් වුණෙමි. ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුණෙමි, සොරකම් කිරීමෙන් වැළකුණෙමි. මත්පැන් පානය නොකළෙමි, බොරු නොකීවෙමි, ස්වකීය භාර්යාවගෙන් පමණක් සතුටු වුණෙමි."

1255.

1255.

‘‘Taṃ [Pg.322] me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Teheva kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimāna’’nti. –

"මගේ ව්‍රතය එයයි, මගේ බ්‍රහ්මචර්යාව ද එයයි. මනාව පුරුදු කරන ලද ඒ පිළිවෙතෙහි විපාකය මෙයයි. මගේම වූ ඒ පිරිසිදු කුසල කර්මයන් නිසා මට මේ විමානය ලැබුණි."

Āha. Taṃ suviññeyyameva.

යනුවෙන් පැවසීය. එය තේරුම් ගැනීම පහසුය.

Atha vāṇijā devaputtaṃ vimānañcassa paccakkhato disvā kammaphalaṃ saddahitvā attano kammaphale saddhaṃ pavedentā –

ඉන්පසු වෙළෙන්දෝ දේවපුත්‍රයා සහ ඔහුගේ විමානය ඇස් පනාපිට දැක කර්ම ඵලය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා, කර්ම ඵලය පිළිබඳ තමන්ගේ පැහැදීම මෙසේ ප්‍රකාශ කළහ.

1256.

1256.

‘‘Saccaṃ kirāhaṃsu narā sapaññā, anaññathā vacanaṃ paṇḍitānaṃ;

Yahiṃ yahiṃ gacchati puññakammo, tahiṃ tahiṃ modati kāmakāmī.

"ප්‍රඥාවන්ත මිනිසුන් පවසන දේ සැබෑවකි. පණ්ඩිතයන්ගේ වචනය වෙනස් නොවේ. පින් කරන තැනැත්තා යන යන තැන තමා කැමති සැප සම්පත් ලබමින් සතුටු වෙයි."

1257.

1257.

‘‘Yahiṃ yahiṃ sokapariddavo ca, vadho ca bandho ca parikkileso;

Tahiṃ tahiṃ gacchati pāpakammo, na muccati duggatiyā kadācī’’ti. –

"යම් තැනක ශෝකය, වැලපීම, මරණය, බැඳීම සහ දුක් පීඩා තිබේ ද, පව් කරන්නා ඒ ඒ තැන්වලටම යයි. ඔහු කිසි කලෙකත් දුගතියෙන් නිදහස් නොවේ."

Gāthādvayaṃ avocuṃ. Tattha sokapariddavoti soko ca paridevo ca. Parikkilesoti vuttā anatthuppatti.

යනුවෙන් ගාථා දෙකක් කීහ. මෙහි "සෝකපරිද්දවෝ" යනු ශෝකය සහ වැලපීමයි. "පරික්කිලේසෝ" යනු ඉහත කී අනර්ථයන් හටගැනීම නිසා ඇති වන පීඩාවයි.

Evaṃ tesu kathentesuyeva vimānadvāre sirīsarukkhato paripākena muttabandhanā paripakkā sipāṭikā pati, tena devaputto saparijano domanassappatto ahosi. Taṃ disvā vāṇijā –

ඔවුන් මෙසේ කතා කරමින් සිටින අතරතුරදීම, විමාන දොරටුව අසල තිබූ සිරීස (කුකුළු) ගසක මනාව ඉදුණු කරලක් නටුවෙන් ගිලිහී බිම වැටුණි. එයින් දේවපුත්‍රයා තම පිරිවර සමඟම බලවත් ශෝකයට පත් විය. එය දැක වෙළෙන්දෝ මෙසේ කීහ.

1258.

1258.

‘‘Sammūḷharūpova jano ahosi, asmiṃ muhutte kalalīkatova;

Janassimassa tuyhañca kumāra, appaccayo kena nu kho ahosī’’ti. –

"පින්වත් දේවපුත්‍රයාණෙනි, මුළු පිරිසම මොහොතකින් දැඩි ලෙස මුළා වූවන් මෙන් විය. මඩ මිශ්‍ර වූ ජලය මෙන් කැලඹුණු ස්වභාවයකට පත් විය. මේ පිරිසටත් ඔබටත් ඇති වූ මේ අසතුටට හේතුව කුමක් ද?"

Gāthamāhaṃsu. Tattha sammūḷharūpovāti sokavasena sabbaso mūḷhasabhāvo viya. Janoti devajano. Asmiṃ muhutteti imasmiṃ muhuttamatte[Pg.323]. Kalalīkatoti kalalaṃ viya kato, kalalanissitaudakībhūto viya āviloti adhippāyo. Janassimassa tuyhañcāti imassa tava parijanassa tuyhañca. Appaccayoti domanassaṃ.

මෙහි "සම්මූළ්හරූපෝව" යනු ශෝකය නිසා මුළුමනින්ම මුළා වූ ස්වභාවයක් ගැනීමයි. "ජනෝ" යනු දිව්‍ය පිරිසයි. "අස්මිං මුහුත්තේ" යනු මේ මොහොතෙහිම යන්නයි. "කලලීකතෝ" යනු මඩ මිශ්‍ර වූ ජලය මෙන් කැලඹුණු ස්වභාවයට පත් වූ බවයි. "ජනස්සිමස්ස තුය්හඤ්ච" යනු ඔබේ මේ පිරිවරට සහ ඔබට යන අදහසයි. "අප්පච්චයෝ" යනු සිතේ ඇති වූ අසතුට හෙවත් දොම්නසයි.

Taṃ sutvā devaputto –

එය ඇසූ දේවපුත්‍රයා මෙසේ පැවසීය.

1259.

1259.

‘‘Ime ca sirīsavanā tātā, dibbā gandhā surabhī sampavanti;

Te sampavāyanti imaṃ vimānaṃ, divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā.

"පින්වත් වෙළෙන්දෙනි, මේ සිරීස වනයෙන් දිව්‍යමය වූ සුගන්ධයක් පැතිරෙයි. දිවා රෑ දෙකෙහිම අඳුර දුරු කරමින් ඒ සුවඳ මුළු විමානය පුරාම පැතිර යයි."

1260.

1260.

‘‘Imesañca kho vassasataccayena, sipāṭikā phalati ekamekā;

Mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ, yadagge kāyamhi idhūpapanno.

‘‘පින්වත් වෙළඳුනි, මේ සිරීස ගස්වල එක් එක් කරලක් (බීජ කෝෂයක්) පිපිරී වැටෙන්නේ වසර සියයක් ගත වූ පසුවයි. එබැවින් මා මේ (සතරවරම්) දෙව්ලොව උපන් දා සිට මිනිස් ලොව වසර සියයක් ගත වී ඇත.

1261.

1261.

‘‘Disvānahaṃ vassasatāni pañca,Asmiṃ vimāne ṭhatvāna tātā;

Āyukkhayā puññakkhayā cavissaṃ,Teneva sokena pamucchitosmī’’ti. – āha;

පින්වත් වෙළඳුනි, මා මේ විමනෙහි දිව්‍ය වසර පන්සියයක් ජීවත් වී, ආයුෂ ක්ෂය වීමෙන් හා පින් ක්ෂය වීමෙන් චුත වීමට නියමිත බව දැක, ඒ පිළිබඳ ඇති වූ ශෝකයෙන් මම මූර්ඡා වී සිටියෙමි’’ යි පැවසීය.

1256. Tattha sirīsavanāti sirīsavipinato. Tātāti vāṇije ālapati. Ime tumhākaṃ mayhañca paccakkhabhūtā dibbā gandhā surabhī ativiya sugandhāyeva samantato pavanti pavāyanti. Te dibbā gandhā evaṃ vāyantā imaṃ vimānaṃ sampavāyanti sammadeva gandhaṃ gāhāpenti, na kevalaṃ sampavāyanameva, atha kho attano pabhāya tamampi nihanti. Tenāha ‘‘divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā’’ti.

1256. එහි ‘සිරීසවනා’ යනු සිරීස වනයෙන් උපන් යන්නයි. ‘තාතා’ යනු වෙළඳුන් ඇමතීමයි. ඔබ සැමටත් මටත් ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මේ උතුම් දිව්‍යමය සුවඳවල් ඉතා මිහිරිව හාත්පස පැතිර යයි. ඒ දිව්‍ය සුවඳ විමන පුරා පැතිර යනවා පමණක් නොව, තම ආලෝකයෙන් අන්ධකාරය ද දුරු කරයි. එබැවින් ‘රැයත් දවලුත් අඳුර නසමින්’ යැයි පැවසීය.

1260-61. Imesanti sirīsānaṃ. Sipāṭikāti phalakuṭṭhilikā. Phalatīti paccitvā vaṇṭato muccati, puṭabhedaṃ vā patvā sissati. Mānussakaṃ vassasataṃ atītanti yasmā vassasatassa accayena imassa sirīsassa sipāṭikā phalati, ayañca phalitā, tasmā mayhaṃ mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ. Yadagge yato paṭṭhāya, kāyamhi idha imasmiṃ devanikāye upapanno [Pg.324] nibbatto. Mayhañca devagaṇanāya pañca vassasatāni āyu, tasmā khīyati me āyūti sokavasena sampamūḷhoti dasseti. Tenāha ‘‘disvānahaṃ vassasatāni pañca…pe… teneva sokena pamucchitosmī’’ti.

1260-61. ‘ඉමේසං’ යනු සිරීස ගස්වලට යි. ‘සිපාටිකා’ යනු ඵල දරන කොපු (කරල්) ය. ‘ඵලන්ති’ යනු ඉදී නටුවෙන් ගිලිහී වැටීම හෝ පිපිරීමයි. වසර සියයකට පසු මේ සිරීස කරල් වැටෙන බැවින් මට මිනිස් ලොව වසර සියයක් ගත වී ඇතැයි වැටහේ. මා මේ දේව නිකායෙහි උපන් දා සිට, දේව ගණනයට අනුව මගේ ආයුෂ වසර පන්සියයකි. එබැවින් මාගේ ආයුෂ අවසන් වේ යැයි හටගත් ශෝකය නිසා දැඩි ලෙස මුළා වුනෙමි යි දක්වයි. එබැවින් ‘මා දිව්‍ය වසර පන්සියයක් දැක... ඒ ශෝකයෙන්ම මූර්ඡා වී සිටිමි’ යැයි පැවසීය.

Atha naṃ vāṇijā samassāsento –

ඉන්පසු වෙළඳුන් එම දේවපුත්‍රයා අස්වසමින් මෙසේ පැවසූහ.

1262.

1262.

‘‘Kathaṃ nu soceyya tathāvidho so, laddhā vimānaṃ atulaṃ cirāya;

Ye cāpi kho ittaramupapannā, te nūna soceyyuṃ parittapuññā’’ti. –

“අසමසම විමනක් ලබා දීර්ඝ කාලයක් දිව්‍ය සම්පත් විඳින ඔබ වැනි උතුමෙක් මරණය ගැන කුමට ශෝක වන්නේ ද? ඉතා කෙටි කලක් ආයුෂ ලබා උපදින, පින් අඩු තැනැත්තෝම මරණයට බිය වී ශෝක විය යුතු නොවෙත් ද?”

Āhaṃsu. Tattha yādisehi appāyukehi maraṇaṃ paṭicca socitabbaṃ siyā, tādiso pana evaṃ dibbānubhāvasampanno navutivassasatasahassāyuko kathaṃ nu soceyya, na socitabbamevāti adhippāyo.

වෙළඳුන් මෙසේ පැවසූහ. එහි අදහස නම්, අඩු ආයුෂ ඇති, පින් අඩු යමෙක් මරණය ගැන ශෝක විය යුතු වුව ද, මෙතරම් දිව්‍ය අනුභාවයෙන් යුත්, (මිනිස් වර්ෂවලින්) වසර ලක්ෂ අනූවක් ආයුෂ ඇති ඔබ වැනි කෙනෙකු කුමට ශෝක වන්නේ ද? ඔබ ශෝක නොවිය යුතුම ය යන්නයි.

Devaputto tattakeneva samassāsetvā tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchanto tesañca upadesaṃ dento –

දේවපුත්‍රයා ඒ වචනවලින්ම සැනසීමට පත්ව, ඔවුන්ගේ වචන පිළිගනිමින් ඔවුන්ට ද අවවාදයක් දෙමින් මෙසේ කීවේය.

1263.

1263.

‘‘Anucchaviṃ ovadiyañca metaṃ, yaṃ maṃ tumhe peyyavācaṃ vadetha;

Tumhe ca kho tātā mayānuguttā, yehicchakaṃ tena paletha sotthi’’nti. –

“පින්වත් වෙළඳුනි, ඔබ මට පැවසූ ඒ ප්‍රිය වචන ඉතා සුදුසු වූත් ගැලපෙන්නා වූත් අවවාදයකි. අමනුෂ්‍යයන්ගෙන් ගහණ වූ මේ කාන්තාරය නිම වන තුරු මා ඔබ සැම ආරක්ෂා කළෙමි. එබැවින් දැන් ඔබ කැමති පරිදි සුවසේ ගමන් කරන්න.”

Gāthamāha. Tattha anucchavinti anucchavikaṃ, tumhākameva taṃ yuttarūpaṃ. Ovadiyañca metanti me mayhaṃ tumhehi ovadiyaṃ ovādavasena vattabbametaṃ. Yaṃ yasmā, maṃ mayhaṃ, tumhe ‘‘kathaṃ nu soceyya’’ntiādinā peyyavācaṃ piyavacanaṃ vadetha. Yaṃ vā peyyavācāya vadanaṃ kathanaṃ, taṃ tumhākameva anucchavikanti yojanā. Atha vā yaṃ yasmā tumhe peyyavācaṃ vadetha, tasmā anucchavikaṃ ovadiyañca ovaditabbaṃ ovādānurūpaṃ kātabbañca me mayā kataṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘tumhe ca kho tātā’’tiādi. Tattha mayānuguttāti imasmiṃ amanussapariggahe marukantāre yāva kantārātikkamā mayā anuguttā rakkhitā, yenicchakaṃ yathārucitena, sotthiṃ khemena, paletha gacchathāti attho.

ගාථාව පැවසීය. එහි ‘අනුච්ඡවිං’ යනු සුදුසු බවයි. එම වචනය ඔබටම ගැලපේ. ‘ඕවදියඤ්ච මේතං’ යනු අවවාද වශයෙන් ඔබ මට පැවසිය යුතු වූ දෙයයි. මන්ද ඔබ ‘කුමට ශෝක වන්නේද’ යනාදී ප්‍රිය වචනයෙන් කතා කළ බැවිනි. එසේත් නැතිනම්, ඔබ ප්‍රිය වචනයෙන් කතා කළ බැවින්, මම ද ඔබට සුදුසු වූත්, අවවාදයට අනුකූල වූත් පිළිසරණක් සැලසුවෙමි. එනම්, අමනුෂ්‍යයන් අයත් කරගෙන සිටි මේ වැලි කාන්තාරය නිමවන තුරු මා ඔබව ආරක්ෂා කළ බැවින්, මගේ ඒ ආරක්ෂාව ඇතිව කැමති තැනක සුවසේ (භය රහිතව) යන්න යන්නයි.

Atha vāṇijā kataññubhāvaṃ pakāsentā –

එවිට වෙළඳුන් තමන්ගේ කෘතඥතාව ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ පැවසූහ.

1264.

1264.

‘‘Gantvā [Pg.325] mayaṃ sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā;

Yathāpayogā paripuṇṇacāgā, kāhāma serīsamahaṃ uḷāranti. –

“ධනය සොයන, ලාභය ප්‍රාර්ථනා කරන අපි සින්ධු සෝවීර දේශයට ගොස්, අපගේ පොරොන්දුව පරිදි පරිපූර්ණ පරිත්‍යාගයෙන් යුතුව සේරීසක දිව්‍යපුත්‍රයා උදෙසා උදාර වූ මහෝත්සවයක් පවත්වන්නෙමු.”

Gāthamāhaṃsu. Tattha yathāpayogāti idāni katapaṭiññānurūpapayogā. Paripuṇṇacāgāti samattacāgā, uḷārassa mahassa pariyattapariccāgā. Mahanti ussavapūjaṃ.

ගාථාව පැවසූහ. එහි ‘යථාපයෝගා’ යනු දැන් වූ පොරොන්දුවට අනුකූල උත්සාහයෙන් යුක්තව යන්නයි. ‘පරිපුණ්ණචාගා’ යනු සම්පූර්ණ පරිත්‍යාගයෙන් හා උතුම් පූජාවට සරිලන පරිත්‍යාගයෙන් යුක්තව යන්නයි. ‘මහං’ යනු පූජෝත්සවයයි.

Puna devaputto mahakaraṇaṃ paṭikkhipanto kattabbesu ca te niyojento –

නැවතත් දේවපුත්‍රයා තමා වෙනුවෙන් පූජා පැවැත්වීම ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, ඔවුන් විසින් කළ යුතු දේ කෙරෙහි ඔවුන්ව යොමු කරවමින් මෙසේ පැවසීය.

1265.

1265.

‘‘Mā ceva serīsamahaṃ akattha, sabbañca vo bhavissati yaṃ vadetha;

Pāpāni kammāni vivajjayātha, dhammānuyogañca adhiṭṭhahāthā’’ti. –

“සේරීසක දිව්‍යපුත්‍රයා වෙනුවෙන් පූජා උත්සව පවත්වන්න එපා. ඔබ සැම ප්‍රාර්ථනා කරන ඒ සියලු අභිමතාර්ථයන් එලෙසම ඉටු වනු ඇත. ඔබ සැම පාපී ක්‍රියාවලින් වැළකී, ධර්මානුයෝගයෙහි (කුසල් දහම්හි) පිහිටා කටයුතු කරන්න.”

Gāthamāha. Tattha yaṃ vadethāti yaṃ tumhe khemena sindhusovīradesapattiṃ tattha ca vipulaṃ uddayaṃ lābhaṃ paccāsīsantā ‘‘gantvā maya’’ntiādīni vadatha. Sabbaṃ taṃ vo tumhākaṃ tatheva bhavissati, tattha nikkaṅkhā hotha, tumhe pana ito paṭṭhāya pāpāni kammāni pāṇātipātādīni vivajjayātha parivajjetha. Dhammānuyoganti dānādikusaladhammassa anuyuñjanaṃ. Adhiṭṭhahāthāti anusikkhatha idaṃ serīsakamahanti dasseti.

ගාථාව පැවසීය. එහි ‘යං වදේථ’ යනු සින්ධු සෝවීර දේශයට සුවසේ ළඟාවීමටත්, එහිදී මහත් ලාභ ප්‍රාර්ථනා කරමින් පවසන වචනයයි. ඒ සියල්ල එලෙසම සිදුවනු ඇත, ඒ ගැන සැක නොකරන්න. නමුත් ඔබ මෙතැන් සිට ප්‍රාණඝාතාදී පාප කර්මවලින් වැළකී සිටින්න. ‘ධර්මානුයෝගය’ යනු දානාදී කුසල් දහම්හි නැවත නැවතත් යෙදීමයි. ‘අධිට්ඨහාථ’ යනු එය පුහුණු කිරීමයි. මෙය සේරීසක දිව්‍යපුත්‍රයා උදෙසා කරන පූජාව වන බව පෙන්වා දෙයි.

Yaṃ pana upāsakaṃ anuggaṇhanto tesaṃ rakkhāvaraṇaṃ kātukāmo ahosi, tassa guṇaṃ kittetvā taṃ tesaṃ uddisanto imā gāthāyo āha –

යම් උපාසකයෙකුට අනුග්‍රහ කිරීමටත්, ඔහු නිසා වෙළඳුන්ට ආරක්ෂාව සැලසීමටත් කැමති වූ දේවපුත්‍රයා, ඒ උපාසකයාගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ඔවුන්ට ඔහුව හඳුන්වා දෙමින් මේ ගාථා පැවසීය.

1266.

1266.

‘‘Upāsako atthi imamhi saṅghe, bahussuto sīlavatūpapanno;

Saddho ca cāgī ca supesalo ca, vicakkhaṇo santusito mutīmā.

“මේ පිරිස අතර බහුශ්‍රුත වූ, සිල්වත් වූ, ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, පරිත්‍යාගශීලී වූ, සිල් ගරුක වූ, විචක්ෂණශීලී වූ, ලද දෙයින් සතුටු වන, නුවණැති එක් උපාසකයෙක් සිටියි.

1267.

1267.

‘‘Sañjānamāno [Pg.326] na musā bhaṇeyya, parūpaghātāya na cetayeyya;

Vebhūtikaṃ pesuṇaṃ no kareyya, saṇhañca vācaṃ sakhilaṃ bhaṇeyya.

ඔහු දැන දැන බොරු නොකියයි. අන් අයට හානි කිරීමට නොසිතයි. භේද කරන කේලාම් බසක් නොකියයි. මෘදු වූත් ප්‍රිය වූත් වචනම පවසයි.

1268.

1268.

‘‘Sagāravo sappatisso vinīto, apāpako adhisīle visuddho;

So mātaraṃ pitarañcāpi jantu, dhammena poseti ariyavutti.

ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වූ, යටහත් පහත් වූ, දැමුණු ඉඳුරන් ඇති, පවිටු ගති නැති, අධිශීලයෙහි පිරිසිදු වූ ඒ තැනැත්තා දැහැමි ලෙස මව්පියන් පෝෂණය කරයි. ඔහු ආර්ය වෘත්තියෙන් (උතුම් දිවි පැවැත්මෙන්) යුක්ත යැයි මම සිතමි.

1269.

1269.

‘‘Maññe so mātāpitūnaṃ kāraṇā, bhogāni pariyesati na attahetu;

Mātāpitūnañca yo accayena, nekkhammapoṇo carissati brahmacariyaṃ.

ඔහු ධනය සොයන්නේ මව්පියන් වෙනුවෙන් මිස තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නොවන බව මට සිතේ. මව්පියන්ගේ ඇවෑමෙන් පසු නිවනට නැඹුරු වූ සිත් ඇතිව ඔහු බඹසර (උතුම් පැවිදි දිවිය) රකින්නේය.

1270.

1270.

‘‘Ujū avaṅko asaṭho amāyo, na lesakappena ca vohareyya;

So tādiso sukatakammakārī, dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ.

ඍජු වූ, කපටි නැති, කෛරාටික නැති, මායාවන් රහිත ඔහු කිසිදු උපක්‍රමයකින් අන්‍යයන් නොරවටයි. එවැනි යහපත් කර්ම කරන, ධර්මයෙහි පිහිටි තැනැත්තෙකු කෙසේ නම් දුකකට පත් වන්නේ ද?

1271.

1271.

‘‘Taṃkāraṇā pātukatomhi attanā, tasmā dhammaṃ passatha vāṇijāse;

Aññatra teniha bhasmī bhavetha, andhākulā vippanaṭṭhā araññe;

Taṃ khippamānena lahuṃ parena, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.

වෙළඳුනි, මා මාගේ ශරීරය ප්‍රකට කරමින් මෙහි පැමිණියේ ඒ උපාසකයා නිසාමය. එබැවින් ධර්මයෙහි අනුභාවය බලන්න. ඔහු නොවන්නට ඔබ සැම මේ වනයෙහි මංමුළා වී, අන්ධයන් මෙන් විනාශයට පත්ව අළු වී යනු ඇත. කාන්තාරයේ බිය නිසා හෝ අන්‍ය උපද්‍රවයකින් හෝ ඉතා ඉක්මනින් විනාශයට පත් වනු ඇත. සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කිරීම සැබවින්ම සුවදායකය.”

1266. Tattha saṅgheti sattasamūhe. Vicakkhaṇoti tattha tattha kattabbatāya kusalo. Santusitoti santuṭṭho. Mutīmāti kammassakatañāṇādinā idhalokaparalokahitānaṃ munanato mutimā.

1266. එහි ‘සංඝේ’ යනු සත්ව සමූහයා අතර යන්නයි. ‘විචක්ඛණෝ’ යනු ඒ ඒ කටයුතුවල දක්ෂ බවයි. ‘සන්තුසිතෝ’ යනු ලද දෙයින් සතුටු වන බවයි. ‘මුතිමා’ යනු කර්මස්සකතා ඥානය ආදියෙන් මෙලොව පරලොව යහපත පිළිබඳව දන්නා බැවින් නුවණැති යන්නයි.

1267. Sañjānamāno na musā bhaṇeyyāti sampajānamusā na bhāseyya. Vebhūtikanti sahitānaṃ vinābhāvakaraṇato ‘‘vebhūtika’’nti laddhanāmaṃ pisuṇaṃ, no kareyya na vadeyya.

1267. "දැන දැන බොරු නොකිය යුතුය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දැන දැනම මුසාවාද නොපැවසිය යුතු බවයි. "වේභූතික" යනු සමගිව වසන දෙදෙනෙකු භේද කිරීම නිසා ඒ නම ලැබූ කේලාම් බස් (පිසුණු බස්) ය; ඒවා නොකළ යුතුය, නොපැවසිය යුතුය.

1268. Sappatissoti [Pg.327] patissayo garuṭṭhāniyesu nivātavuttikattā soraccaṃ, saha patissenāti sappatisso. Adhisīleti upāsakena rakkhitabbaadhisīlasikkhāya. Ariyavuttīti parisuddhavutti.

1268. "සප්පටිස්සෝ" යනු ගරු කළ යුත්තන් කෙරෙහි යටහත් පැවැත්මක් ඇති බැවින් ගරුබුහුමන් සහිත බවයි. එය සොරුච්චය (මනා සංවරය) සහ ගෞරවය සහිතව පැවතීමයි. "අධිසීලයෙහි" යනු උපාසකයා විසින් ආරක්ෂා කළ යුතු අධිසීල ශික්ෂාවෙහි ය. "අරියවුත්ති" යනු පිරිසිදු ජීවන පැවැත්මයි.

1269. Nekkhammapoṇoti nibbānaninno. Carissati brahmacariyanti pabbajjaṃ sāsanabrahmacariyaṃ carissati.

1269. "නෙක්ඛම්මපෝණෝ" යනු නිවනට නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. "බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරෙන්නේය" යනු මහණකම හෙවත් ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමයි.

1270. Lesakappenāti kappiyalesena. Na ca vohareyyāti māyāsāṭheyyavasena vacanaṃ na nicchāreyya. Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhanti evaṃ vuttanayena dhamme ṭhito dhammacārī samacārī kinti kena pakārena dukkhaṃ labhetha pāpuṇeyya.

1270. "ලෙසකප්පේන" යනු සුදුසු පරිදි කරනු ලබන ඉඟියෙන් හෝ මවාපෑමෙනි. "ව්‍යවහාර නොකරන්නේය" යනු මායාවෙන් හෝ කපටිකමින් වචන පිට නොකළ යුතුය යන්නයි. "ධර්මයෙහි පිහිටා කෙසේ නම් දුකක් ලබන්නද" යනු ඉහත සඳහන් කළ පරිදි ධර්මයෙහි පිහිටි ධර්මචාරී තැනැත්තා කිනම් ආකාරයකින් දුකට හෝ පීඩාවට පත් වන්නේද යන්නයි.

1271. Taṃkāraṇāti tannimittaṃ tassa upāsakassa hetu. Pātukatomhi attanāti sayameva tumhākaṃ ahaṃ pāturahosiṃ. ‘‘Attāna’’ntipi pāṭho, mama attānaṃ tumhākaṃ pātvākāsinti attho. Tasmāti yasmā ahaṃ dhammaṃ apacāyamāno taṃ rakkhanto tumhepi rakkhāmi, tasmā dhammaṃ passatha dhammameva caritabbaṃ katvā oloketha. Aññatra teniha bhasmī bhavethāti tena upāsakena vinā ce āgatā, imasmiṃ marukantāre anāthā appaṭisaraṇā bhasmabhāvaṃ gaccheyyātha. Khippamānenāti evaṃ khippantena vambhantena pīḷantena. Lahunti sukaraṃ. Parenāti adhikaṃ, aññena vā. Tasmā sukho have sappurisena saṅgamoti. So hi khantisoracce niviṭṭho kenaci kiñci vuttopi na paṭippharatīti adhippāyo.

1271. "ඒ හේතුවෙන්" යනු ඒ උපාසකයා නිමිති කොටගෙන හෝ ඔහු නිසා යන්නයි. "මා විසින්ම ප්‍රකට වුණෙමි" යනු මමම ඔබ ඉදිරියේ පෙනී සිටියෙමි යන්නයි. "තමන්ව" (අත්තානං) යනුවෙන්ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය මාගේ ආත්මය ඔබ ඉදිරියේ ප්‍රකට කළෙමි යන්නයි. "එබැවින්" යනු මම ධර්මයට ගරු කරමින් එය රකිමින් ඔබවද රකින බැවින්, ධර්මය දකින්න, ධර්මයම පිළිපැදිය යුත්තක් ලෙස සලකා බලන්න. "ඔහු හැර මෙහි අළු බවට පත් වන්නහුය" යනු ඒ උපාසකයා නොමැතිව ඔබ පැමිණියේ නම්, මේ කාන්තාරයෙහි අසරණව පිළිසරණක් නොමැතිව අළු බවට පත් වනු ඇත යන්නයි. "ක්ෂිප්ත කරන්නා වූ" (පහත් කොට සලකන්නා වූ) යනු නින්දා කරමින් හෝ පීඩා කරමින් යන්නයි. "ලහු" යනු පහසු දෙයකි. "පරේන" යනු අධික ලෙස හෝ වෙනත් අයෙකු විසින් යන්නයි. එබැවින් සත්පුරුෂයන් හා එක්වීම සැබවින්ම සැපයකි. ඔහු ඉවසීම හා සන්සුන්කමෙහි පිහිටා ඇති බැවින් කවුරුන් කුමක් කීවත් පෙරළා පහර නොදෙන්නේය යනු අදහසයි.

Evaṃ sāmaññato kittitaṃ sarūpato ñātukāmā vāṇijā –

මෙසේ පොදුවේ වර්ණනා කරන ලද උපාසකයා ගැන ස්වරූපයෙන් දැනගැනීමට කැමති වූ වෙළෙන්දෝ -

1272.

1272.

‘‘Kiṃ nāma so kiñca karoti kammaṃ,Kiṃ nāmadheyyaṃ kiṃ pana tassa gottaṃ;

Mayampi naṃ daṭṭhukāmamha yakkha, yassānukampāya idhāgatosi;

Lābhā hi tassa yassa tuvaṃ pihesī’’ti. –

"යක්ෂයෙනි, ඔහු කවුද? ඔහු කුමන රැකියාවක් කරයිද? ඔහුගේ නම කුමක්ද? ගෝත්‍රය කුමක්ද? ඔබ යමෙකුට අනුකම්පාවෙන් මෙහි ආවේද, ඒ පුද්ගලයා දකින්නට අපත් කැමතිය. ඔබ යමෙකුට ප්‍රිය කරන්නේද, ඔහුට ලැබීමක්මය" යි කීහ.

Gāthamāhaṃsu. Tattha kiṃ nāma soti nāmato so jantu satto ko nāma. Kiñca karoti kammanti kasivaṇijjādīsu kīdisaṃ kammaṃ karoti. Kiṃ [Pg.328] nāmadheyyanti mātāpitūhi kataṃ pana ‘‘tisso phusso’’tiādīsu tassa kiṃ nāmadheyyaṃ, ‘‘bhaggavo bhāradvājo’’tiādīsu kiṃ vā tassa gottaṃ. Yassa tuvaṃ pihesīti yaṃ tuvaṃ piyāyasi.

මෙම ගාථාව පැවසූහ. එහි "ඔහු කවුද" යනු නම වශයෙන් ඒ සත්ත්වයා කවුද යන්නයි. "කුමන කර්මයක් (රැකියාවක්) කරයිද" යනු ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදියෙන් කුමන රැකියාවක් කරන්නේද යන්නයි. "නාමධෙය්‍ය" යනු මවුපියන් විසින් තබන ලද තිස්ස, ඵුස්ස ආදී නම් අතරින් ඔහුගේ නම කුමක්ද යන්නයි. "ගෝත්‍රය" යනු භග්ගව, භාරද්වාජ ආදී ගෝත්‍ර අතරින් ඔහුගේ ගෝත්‍රය කුමක්ද යන්නයි. "ඔබ යමෙකුට ප්‍රිය කරයිද" යනු ඔබ යමෙකුට ආදරය දක්වයිද යන්නයි.

Idāni devaputto taṃ nāmagottādivasena dassento –

දැන් දේවපුත්‍රයා ඔහු නම, ගෝත්‍රය ආදියෙන් දක්වමින් මෙසේ පැවසීය.

1273.

1273.

‘‘Yo kappako sambhavanāmadheyyo,Upāsako kocchaphalūpajīvī;

Jānātha naṃ tumhākaṃ pesiyo so,Mā kho naṃ hīḷittha supesalo so’’ti. –

"සම්භව යන නම ඇති, හිසකෙස් සකසන (කප්පක), කොච්ඡ (පනාව) සහ ඵල (කතුර) මගින් ජීවත් වන යම් උපාසකයෙක් වෙයිද, ඔහු ඔබගේ සේවකයා බව දැනගන්න. ඔහුට නින්දා නොකරන්න, ඔහු සිල්වත්ය."

Āha. Tattha kappakoti nhāpito. Sambhavanāmadheyyoti sambhavoti evaṃnāmo. Kocchaphalūpajīvīti kocchañca phalañca upanissāya jīvanako. Tattha kocchaṃ nāma āḷakādisaṇṭhāpanatthaṃ kesādīnaṃ ullikhanasādhanaṃ. Pesiyo pesanakārako veyyāvaccakaro.

යැයි පැවසීය. එහි "කප්පක" යනු කරණවෑමියාය. "සම්භව නාමධෙය්‍ය" යනු සම්භව යන නම ඇති තැනැත්තාය. "කොච්ඡඵලූපජීවී" යනු පනාව සහ කතුර (වෙළඳාම) මත යැපී ජීවත් වන්නාය. එහි "කොච්ඡ" යනු හිසකෙස් පිළිවෙළට සකස් කිරීම සඳහා පීරන මෙවලමයි. "පේසිය" යනු පණිවිඩකරුවා හෙවත් වත්පිළිවෙත් කරන්නාය.

Idāni vāṇijā taṃ sañjānitvā āhaṃsu –

එවිට වෙළෙන්දෝ ඔහුව හඳුනාගෙන මෙසේ කීහ -

1274.

1274.

‘‘Jānāmase yaṃ tvaṃ pavadesi yakkha, na kho naṃ jānāma sa edisoti;

Mayampi naṃ pūjayissāma yakkha, sutvāna tuyhaṃ vacanaṃ uḷāra’’nti.

"යක්ෂයෙනි, ඔබ පවසන තැනැත්තා අපි හඳුනන්නෙමු. එහෙත් ඔහු මෙවැනි ගුණ ඇත්තෙකු බව අපි නොදැන සිටියෙමු. යක්ෂයෙනි, ඔබේ උදාර වචන අසා අපිත් ඔහුට පූජා පවත්වන්නෙමු."

Tattha jānāmaseti yaṃ tvaṃ vadesi, taṃ mayaṃ sarūpato jānāma. Edisoti guṇato pana yathā tayā kittitaṃ, evaṃ edisoti taṃ na kho jānāma, yathā taṃ aviddasunoti adhippāyo.

එහි "හඳුනන්නෙමු" යනු ඔබ පවසන තැනැත්තා පුද්ගලයෙකු ලෙස අපි හඳුනන්නෙමු යන්නයි. "මෙවැනි" යනු ඔබ වර්ණනා කළ පරිදි ගුණයෙන් මෙවැනි කෙනෙකු බව අපි නොදැන සිටියෙමු. එය නොදන්නා අඥානයෙකු මෙන් සිටියාක් වැනි යනු අදහසයි.

Idāni devaputto te attano vimānaṃ āropetvā anusāsanatthaṃ –

දැන් දේවපුත්‍රයා ඔවුන් තම විමනට පමුණුවා අනුශාසනා කරනු පිණිස මෙසේ පැවසීය -

1275.

1275.

‘‘Ye keci imasmiṃ satthe manussā, daharā mahantā athavāpi majjhimā;

Sabbeva te ālambantu vimānaṃ, passantu puññānaṃ phalaṃ kadariyā’’ti. –

"මේ වෙළඳ කණ්ඩායමෙහි සිටින බාල, මහලු හෝ මධ්‍යම වයසේ වූ යම් තාක් මිනිස්සු වෙත්ද, ඔවුන් සියල්ලෝම විමනට නැගෙත්වා! මසුරු අය පින්වල විපාක දකිත්වා!"

Gāthamāha[Pg.329]. Tattha mahantāti vuḍḍhā. Ālambantūti ārohantu. Kadariyāti maccharino adānasīlā.

යන ගාථාව පැවසීය. එහි "මහන්ත" යනු වැඩිහිටියන්ය. "ආලම්බන්තු" යනු නගිත්වා යන්නයි. "කදරිය" යනු දීමට අකමැති මසුරු අයයි.

Idāni pariyosāne cha gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā –

දැන් අවසානයේ ධර්ම සංගායනා කළ රහතන් වහන්සේලා විසින් මෙම ගාථා හය පවසන ලදී -

1276.

1276.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, taṃ kappakaṃ tattha purakkhatvā;

Sabbeva te ālambiṃsu vimānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa.

"ඔවුන් සියල්ලෝම 'මම පළමුව, මම පළමුව' කියමින් ඒ කරණවෑමියා පෙරදැරි කරගෙන, ශක්‍රයාගේ මසක්කසාර විමන මෙන් වූ ඒ දිව්‍ය විමනට නැගුණාහ."

1277.

1277.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayiṃsu;

Pāṇātipātā viratā ahesuṃ, loke adinnaṃ parivajjayiṃsu;

Amajjapā no ca musā bhaṇiṃsu, sakena dārena ca ahesuṃ tuṭṭhā.

"ඔවුන් සියල්ලෝම එහිදී 'මම පළමුව' කියමින් උපාසක භාවය ප්‍රකාශ කළහ. ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණාහ, සොරකමෙන් වැළකුණාහ, මත්පැන් පානයෙන් වැළකුණාහ, බොරු නොකීහ, තමන්ගේම බිරිඳගෙන් සතුටු වූහ."

1278.

1278.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayitvā;

Pakkāmi sattho anumodamāno, yakkhiddhiyā anumato punappunaṃ.

"ඔවුන් සියල්ලෝම එහිදී උපාසක භාවය ප්‍රකාශ කොට, දේවපුත්‍රයාගේ සෘද්ධියෙන් අනුමත වූවෝව නැවත නැවතත් සතුටු වෙමින් වෙළඳ කණ්ඩායම පිටත් විය."

1279.

1279.

‘‘Gantvāna te sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā;

Yathāpayogā paripuṇṇalābhā, paccāgamuṃ pāṭaliputtamakkhataṃ.

"ධනය සොයන ඒ වෙළෙන්දෝ සින්ධුසෝවීර දේශයට ගොස් තමන්ගේ උත්සාහය පරිදි පිරිපුන් ලාභ ලබා, කිසිදු පීඩාවකින් තොරව නැවත පාටලීපුත්‍ර නගරයට පැමිණියහ."

1280.

1280.

‘‘Gantvāna te saṅgharaṃ sotthivanto, puttehi dārehi samaṅgibhūtā;

Ānandī vittā sumanā patītā, akaṃsu serīsamahaṃ uḷāraṃ;

Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu.

"සුවසේ තමන්ගේ නිවෙස්වලට ගිය ඔවුහු අඹුදරුවන් හා එක්වී ප්‍රීති ප්‍රමෝදයට පත්ව සතුටු සිතින් යුතුව සේරීසක දෙවියා වෙනුවෙන් උදාර පූජාවක් පවත්වා, සේරීසක නමින් ආරාමයක් ද කරවූහ."

1281.

1281.

‘‘Etādisā [Pg.330] sappurisāna sevanā, mahatthikā dhammaguṇāna sevanā;

Ekassa atthāya upāsakassa, sabbeva sattā sukhitā ahesu’’nti.

"සත්පුරුෂ ඇසුර මෙබඳුය. ධර්ම ගුණයන්ගේ ඇසුර මහත්ඵලදායකය. එක් උපාසකයෙකු නිසා සියලු සත්ත්වයෝ සැපවත් වූහ."

1276. Tattha ahaṃ pureti ahaṃ purimaṃ ahaṃ purimanti ahamahaṃkarāti attho. ‘‘Te tattha sabbevā’’ti vatvā puna ‘‘sabbeva te’’ti vacanaṃ ‘‘sabbeva te yathā vimānassa āruhane ussukkajātā ahesuṃ, tathā sabbeva taṃ āruhiṃsu, na kassaci āruhane antarāyo ahosī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Masakkasāraṃ viya vāsavassāti ‘‘masakkasāra’’nti ca tāvatiṃsabhavanaṃ vuccati, sabbaṃ vā devabhavanaṃ, idha pana sakkabhavanaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘masakkasāraṃ viya vāsavassā’’ti.

1276. එහි "අහං පුරේ" යනු "මම පළමුව, මම පළමුව" යැයි තරඟකාරී ලෙස පැවසීමයි. "ඔවුන් සියල්ලෝම" යන්න දෙවරක් පැවසුවේ, සියලු දෙනාම විමනට නැගීමට එක හා සමාන උනන්දුවක් දැක්වූ බවත්, කිසිවෙකුටත් බාධාවකින් තොරව එයට නැගීමට හැකි වූ බවත් පෙන්වීමටය. "ශක්‍රයාගේ මසක්කසාරය මෙන්" යන්නෙහි "මසක්කසාර" යනු තව්තිසා භවනයට හෝ පොදුවේ දිව්‍ය ලෝකයට නමකි. මෙහිදී එය ශක්‍ර භවනය ලෙස දත යුතුය. එබැවින් "ශක්‍රයාගේ මසක්කසාරය මෙන්" යැයි පැවසීය.

1277-8. Atha te vāṇijā vimānaṃ passitvā pasannacittā tassa devaputtassa ovāde ṭhatvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tassa ānubhāvena sotthinā icchitaṃ desaṃ agamaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘te tattha sabbevā’’tiādi. Tattha anumato pakkāmi sattho yakkhiddhiyā punappunaṃ anumodamānoti yojanā. Kena pana anumatoti? Yakkhenāti pākaṭoyamattho.

1277-8. ඉන්පසු ඒ වෙළෙන්දෝ විමානය දැක ප්‍රසන්න සිත් ඇතිව, ඒ සේරීසක දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, තෙරුවන් සරණ ගොස් සිල් සමාදන් වී, ඔහුගේ ආනුභාවයෙන් සුවසේ තමන් බලාපොරොත්තු වූ දේශයට ගියහ. ඒ නිසා "තේ තත්ථ සබ්බේව" යනාදිය කියන ලදී. එහි සේරීසක දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ සෘද්ධියෙන් සතුටු වෙමින් වෙළඳ කණ්ඩායම නැවත නැවතත් අනුමෝදන් වෙමින් ගියහ යනු අර්ථයයි. කවුරුන් විසින් අනුමත කරන ලද ද? යක්ෂයා (දිව්‍ය පුත්‍රයා) විසින් අනුමත කරන ලද බව පැහැදිලිය.

1279. Yathāpayogāti yathāajjhāsayaṃ katapayogā. Paripuṇṇalābhāti samiddhalābhā. Akkhatanti anupaddutaṃ pāṭaliputtaṃ. Akkhatanti vā anābādhaṃ anuppīḷaṃ, anantarāyenāti attho.

1279. "යථාපයෝගා" යනු තම අභිලාෂය පරිදි කරන ලද උත්සාහයයි. "පරිපුණ්ණලාභා" යනු සමෘද්ධිමත් ලාභ ඇති බවයි. "අක්ඛතං" යනු උපද්‍රව රහිතව පාටලීපුත්‍ර නගරයට පැමිණීමයි. එසේත් නැතිනම් "අක්ඛතං" යනු රෝගාබාධ හෝ අන්තරායන්ගෙන් පීඩාවක් නොමැතිව යන්නයි.

1280. Saṅgharanti sakaṃ gehaṃ. Sotthivantoti sotthibhāvena yuttā khemino. Ānandītiādīhi catūhi padehi somanassitabhāvameva vadati. Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsūti kataññutāya ṭhatvā paṭissavamocanatthañca devaputtassa nāmena serīsakaṃ nāma paricchedavasena veṇiyato pekkhitabbato pariveṇaṃ pāsādakūṭāgārarattiṭṭhānādisampannaṃ pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakayuttaṃ āvāsaṃ akaṃsu.

1280. "සංඝරං" යනු තම නිවසයි. "සොත්ථිවන්තෝ" යනු ක්ෂේමවත් වූ, සුවපත් භාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "ආනන්දී" ආදී පද හතරෙන් කියවෙන්නේ ඔවුන්ගේ සෝමනස්ස සහගත බවයි. "සේරීසකං තේ පරිවේණං මාපයිංසූ" යනු කළගුණ සැලකීමක් වශයෙන් සහ පොරොන්දුවෙන් නිදහස් වීම පිණිස, ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ නමින් සේරීසක නම් වූ, ප්‍රාසාද, කූටාගාර ආදියෙන් යුත්, පවුරු හා ද්වාර මණ්ඩප සහිත ආවාසයක් (පරිවේණයක්) කළහ.

1281. Etādisāti [Pg.331] edisī, evaṃ anatthapaṭibāhinī atthasādhikā ca. Mahatthikāti mahāpayojanā mahānisaṃsā. Dhammaguṇānanti aviparītaguṇānaṃ. Ekassa sattassa hitatthaṃ sabbeva sattā sabbe eva te satthapariyāpannā sattā, sukhitā sukhappattā khemappattā ahesuṃ.

1281. "එතාදිසා" යනු මෙවැනි වූ, මෙසේ අනර්ථයන් වළක්වන සහ අර්ථය සාදා දෙන යන්නයි. "මහත්ථිකා" යනු මහා ප්‍රයෝජන ඇති, මහා ආනිසංස ඇති බවයි. "ධම්මගුණානං" යනු අවිපරීත වූ ධර්ම ගුණයන් සේවනය කිරීමයි. එක් සත්ත්වයකුගේ හිත පිණිස ඒ ගැල් කණ්ඩායමට අයත් සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වූහ, නිර්භය වූහ.

Sambhavo pana upāsako pāyāsissa devaputtassa tesañca vāṇijānaṃ vacanapaṭivacanavasena pavattaṃ gāthābandhaṃ sutaniyāmeneva uggahetvā therānaṃ ārocesi. Pāyāsidevaputto āyasmato sambhavattherassa kathesīti apare. Taṃ yasattherappamukhā mahātherā dutiyasaṅgītiyaṃ saṅgahaṃ āropesuṃ. Sambhavo pana upāsako mātāpitūnaṃ accayena pabbajitvā arahatte patiṭṭhāsi.

සම්භව නම් උපාසක තෙමේ පායාසි දිව්‍ය පුත්‍රයාගේත් ඒ වෙළෙන්දන්ගේත් දෙබස් වශයෙන් පැවති ගාථා බන්ධනය ඇසූ පරිදි ම උගෙන තෙරවරුන්ට දැන්වීය. පායාසි දිව්‍ය පුත්‍රයා ආයුෂ්මත් සම්භව තෙරුන්ට මෙය පැවසූ බව තවත් මතයකි. යස තෙරුන් ප්‍රමුඛ මහා තෙරවරු ද්විතීය සංගායනාවේදී මෙය සංග්‍රහ කළහ. සම්භව උපාසක තෙමේ මව්පියන්ගේ ඇවෑමෙන් පැවිදි වී අරිහත්වයට පත් විය.

Serīsakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සේරීසක විමාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. Sunikkhittavimānavaṇṇanā

11. සුනික්ඛිත්ත විමාන වර්ණනාව.

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sunikkhittavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tasmiñca khaṇe aññataro devaputto attano vimānadvāre ṭhito āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi.

"උච්චමිදං මණිථූණං විමානං" යනු සුනික්ඛිත්ත විමානයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ පෙර පරිදි ම දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩිමින් තව්තිසා භවනයට පැමිණි සේක. ඒ මොහොතේ එක්තරා දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් තමාගේ විමාන දොරටුවෙහි සිටියදී, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන වහන්සේ දැක, මහත් ගෞරවයෙන් යුතුව එළඹ පසඟ පිහිටුවා වැඳ, දොහොත් මුදුන් දී සිටියේය.

So kira atīte kassapasammāsambuddhe parinibbute tassa sarīradhātuyo pakkhipitvā yojanike kanakathūpe ca kate catasso parisā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā gandhapupphadhūpādīhi cetiye pūjaṃ karonti, tattha aññataro upāsako aññesu pupphapūjaṃ katvā gatesu tehi pūjitaṭṭhāne dunnikkhittāni pupphāni disvā tattheva tāni sammadeva ṭhapento sannivesavasena dassanīyaṃ pāsādikaṃ vibhattivisesayuttaṃ pupphapūjaṃ akāsi. Katvā ca pana etaṃ ārammaṇaṃ gaṇhanto satthu guṇe anussaritvā pasannacitto taṃ puññaṃ hadaye ṭhapesi.

අතීතයේ කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, උන්වහන්සේගේ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කරමින් යොදුනක් උස රන් සෑයක් කළ පසු, සිව්වනක් පිරිස කලින් කලට පැමිණ සුවඳ මල්, සුවඳ දුම් ආදියෙන් චෛත්‍යයට පූජා කළහ. එහි එක්තරා උපාසකයෙක් අන් අය මල් පූජා කොට ගිය පසු, ඔවුන් විසින් පූජා කරන ලද ස්ථානයෙහි අවුල් සහගත ලෙස (නොසැලකිලිමත් ලෙස) දමා තිබූ මල් දැක, ඒවා එහිම මැනවින් තැන්පත් කරමින්, ක්‍රමානුකූලව දර්ශනීය වූත් ප්‍රසාදජනක වූත් විශේෂ සැකසුමකින් යුත් පුෂ්ප පූජාවක් කළේය. එසේ කොට, එම අරමුණ ගනිමින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ සිහිපත් කරමින් ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුතුව ඒ පින හදවතෙහි තැන්පත් කරගත්තේය.

So [Pg.332] aparabhāge kālaṃ katvā tasseva kammassa ānubhāvena tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti, mahānubhāvo mahā cassa parivāro ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tasmiñca khaṇe aññataro devaputto…pe… aṭṭhāsī’’ti. Atha naṃ āyasmā mahāmoggallāno yathāladdhasampattikittanamukhena katasucaritakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

ඔහු පසුව කළුරිය කොට එම පිනෙහි ආනුභාවයෙන් තව්තිසා භවනයෙහි දොළොස් යොදුනක් වූ රන් විමනක උපන්නේය. ඔහු මහානුභාව සම්පන්න වූවෙක් ද විශාල පිරිවර ඇත්තෙක් ද විය. ඒ බව අරභයා "එම මොහොතෙහි එක්තරා දෙවිපුත්‍රයෙක්... පෙනී සිටියේය" යන්න ප්‍රකාශ විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ ඔහු ලැබූ සම්පත් වර්ණනා කිරීම පෙරදැරිව, ඔහු විසින් කරන ලද සුචරිත කර්මය පිළිබඳව මෙම ගාථාවලින් විමසා සිටියහ.

1282.

1282.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasayojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

"මහානුභාව සම්පන්න දෙවියනි, මැණික් ටැඹින් යුත් ඔබගේ මේ විමන ඉතා උස්ය. හාත්පසින් යොදුන් දොළසක් වෙයි. එහි වෛදූර්ය පාෂාණවලින් කළ ටැම් ඇති, මැනවින් අතුරන ලද රමණීය වූ උදාර වූ (විශාල වූ) සත්සියයක් කූටාගාරයෝ වෙති.

1283.

1283.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

එහි ඔබ වසන්නෙහිය, දිව්‍යමය පැන් බොන්නෙහිය, දිව්‍යමය භෝජන අනුභව කරන්නෙහිය. දිව්‍යමය වූ වීණාවෝ මධුර ස්වරයෙන් නාද වෙති. මෙහි දිව්‍යමය වූ පංච කාම ගුණයන්ගෙන් යුත් රසයෝ විද්‍යමාන වෙති. රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු දිව්‍ය අප්සරාවෝ ද නර්තනයෙහි යෙදෙති.

1284.

1284.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

කිනම් පිනක් නිසා ඔබට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණේ ද? කිනම් හේතුවකින් මෙහිදී ඔබට මෙම සම්පත් සමෘද්ධිමත් වන්නේ ද? සිතට ප්‍රිය වූ යම් අල්ප හෝ බහු භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒවා ඔබට පහළ වන්නේ කිනම් කරුණක් නිසාද?

1285.

1285.

‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න දෙවියනි, මම ඔබෙන් විමසමි; ඔබ මිනිසෙකුව සිටියදී කිනම් පින්කමක් කළෙහිද? කිනම් පිනකින් මෙබඳු බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තෙක් වූයෙහිද? ඔබගේ සිරුරු පැහැය සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන්නේ කිනම් කරුණක් නිසාද?"

Sopi tassa attano katakammaṃ imāhi gāthāhi kathesi. Taṃ dassentā saṅgītikārā āhaṃsu –

ඒ දෙවිපුත්‍රයා ද තමන් කළ කර්මය පිළිබඳව මෙම ගාථාවලින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රකාශ කළේය. එය දැක්වීමට ධර්ම සංගායනා කළ ස්වාමීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ:

1286.

1286.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් විසින් විමසන ලද ඒ දෙවිපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව, යම් කර්මයක මෙබඳු විපාකයක් වීද, විමසන ලද ඒ ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය."

1287.

1287.

‘‘Dunnikkhittaṃ mālaṃ sunikkhipitvā, patiṭṭhapetvā sugatassa thūpe;

Mahiddhiko camhi mahānubhāvo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto.

"බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සෑයෙහි අවුල් සහගතව තිබූ මල් මැනවින් තැන්පත් කොට පිළිවෙළකට සකස් කර තැබූ පිනෙන්, මම මහා ඉර්ධි ඇති, මහානුභාව සම්පන්න වූවෙක් වීමි. දිව්‍යමය වූ පංච කාම සම්පත්වලින් ද පිරිපුන් වූවෙක් වීමි.

1288.

1288.

‘‘Tena [Pg.333] metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

එම පින නිසා මට මෙවැනි වර්ණයක් ලැබුණි. එම පින නිසා මෙහිදී මට මෙම සම්පත් සමෘද්ධිමත් වෙයි. සිතට ප්‍රිය වූ යම් අල්ප හෝ බහු භෝග සම්පත් ඇද්ද, ඒවා මට පහළ වෙයි.

1289.

1289.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamahaṃ akāsiṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

මහානුභාව සම්පන්න ස්වාමීන් වහන්ස, මම මිනිසෙකුව සිටියදී යම් පින්කමක් කළෙම්ද, එය ඔබට ප්‍රකාශ කරමි. එම පින නිසා මම මෙබඳු බැබළෙන ආනුභාවයක් ඇත්තෙක් වීමි. මාගේ සිරුරු පැහැය සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරයි."

1287. Tattha dunnikkhittaṃ mālanti cetiye pūjākaraṇaṭṭhāne nirantaraṭṭhapanādinā racanāvisesena aṭṭhapetvā yathānikkhittatāya na suṭṭhu nikkhittaṃ, vātena vā paharitvā dunnikkhittaṃ pupphaṃ. Sunikkhipitvāti suṭṭhu nikkhipitvā racanāvisesena dassanīyaṃ pāsādikaṃ katvā nikkhipiya. Patiṭṭhapetvāti vibhattivisesādivasena pupphaṃ patiṭṭhāpetvā. Taṃ vā pupphaṃ nikkhipanto satthu cetiyaṃ uddissa mama santāne kusaladhammaṃ patiṭṭhāpetvāti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

1287. එහි 'දුන්නික්ඛිත්තං මාලං' යනු චෛත්‍යයෙහි පූජා කරන ස්ථානයේ පිළිවෙළකට තැබීම ආදී වූ විශේෂ සැකසුමකින් තොරව, තැබූ ආකාරය අනුව මැනවින් තැන්පත් නොවූ හෝ සුළඟින් විසිරී අවුල් වී තිබූ මල් ය. 'සුනික්ඛිපිට්වා' යනු මැනවින් තැන්පත් කොට, විශේෂ සැකසුමකින් දර්ශනීය වූත් ප්‍රසාදජනක වූත් ආකාරයට තැබීමයි. 'පතිට්ඨපෙත්වා' යනු සැකසුම් විශේෂයන්ගේ අනුසාරයෙන් මල් තැන්පත් කිරීමයි. නැතහොත් ඒ මල් තැන්පත් කරන විට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ චෛත්‍යය උදෙසා 'මාගේ සන්තානයෙහි කුසල් දහම් පිහිටුවා' යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිමය.

Evaṃ devaputtena attano sucaritakamme pakāsite thero tassa dhammaṃ desetvā āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

මෙසේ දෙවිපුත්‍රයා විසින් තමන්ගේ සුචරිත කර්මය ප්‍රකාශ කළ පසු, තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට ධර්ම දේශනා කොට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ කරුණ සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සිදුවීම නිමිත්ත කරගෙන පැමිණ සිටි මහා ජනයාට ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාව මහා ජනයාට අර්ථවත් විය.

Sunikkhittavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුනික්ඛිත්ත විමාන වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

මෙසේ පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි විමානවත්ථු පාළියෙහි,

Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa sattamassa

කථා වස්තු එකොළසකින් අලංකාරවත් වූ සත්වැනි,

Sunikkhittavaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුනික්ඛිත්ත වර්ගයෙහි අර්ථ වර්ණනාව නිමවා කරන ලදී.

Niṭṭhitā ca purisavimānavaṇṇanā.

පුරිස විමාන වර්ණනාව ද නිමවා කරන ලදී.

Nigamanakathā

නිගමන කථාව

Ettāvatā [Pg.334] ca –

මෙතෙක් ප්‍රමාණයකින් -

Devatānaṃ vimānādi-sampattiṃ tassa kāraṇaṃ;

Pakāsayantī sattānaṃ, sabbalokahitāvahā.

දෙවියන්ගේ විමාන ආදී සම්පත් ද, ඒවාට හේතුව ද සත්වයන්ට ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ද, මුළු ලොවට වැඩ සලසන්නා වූ ද,

Appakānampi kārānaṃ, yā vibhāveti desanā;

Uḷāraphalataṃ citta-khettasampattiyogato.

සිතෙහි ප්‍රසාදය හා පින්කෙතෙහි (අග්‍ර දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයාගේ) සම්පත්තිය නිසා, ස්වල්ප වූ ද පින්කම්වල මහත් වූ විපාක ඇති බව යම් දේශනාවක් මැනවින් පැහැදිලි කරයි ද,

Yaṃ kathāvatthukusalā, supariññātavatthukā;

Vimānavatthuicceva, saṅgāyiṃsu mahesayo.

කථා වස්තූන්හි දක්ෂ වූ ද, කුසල් අකුසල් කර්මයන්ගේ ස්වභාවය මැනවින් දත් වූ ද මහා ඉෂීන් වහන්සේලා (මහ රහතන් වහන්සේලා) යම් දේශනාවක් 'විමානවත්ථු' යන නමින්ම සංගායනා කළාහු ද,

Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Sannissāya samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

එම දේශනාවෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, පැරණි අටුවා ක්‍රමයන් මැනවින් ඇසුරු කරමින් මා විසින් මෙම අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරන ලදී.

Yā tattha paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;

Pakāsanā paramattha-dīpanī nāma nāmato.

එම අටුවාවෙහි ඒ ඒ තැන්වලට ගැළපෙන පරිදි උතුම් අර්ථයන් (පරමාර්ථයන්) ප්‍රකාශ කරන්නා වූ බැවින්, එය නමින් 'පරමත්ථදීපනී' නම් වේ.

Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Sā sattarasamattāya, pāḷiyā bhāṇavārato.

නිරවුල් තීරණ සහිත වූ එම අර්ථ වර්ණනාව, භාණවාර වශයෙන් දාහතක් පමණ වූ ප්‍රමාණයකින් යුක්තව සම්පූර්ණයෙන් නිමවන ලදී.

Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ.

මෙසේ මෙම ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කිරීමෙන් මා විසින් යම් පින් සමූහයක් ලබන ලද ද, එම පිනෙහි ආනුභාවයෙන් ලෝකනාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි -

Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino.

පිරිසිදු වූ සීලාදී පටිපත්තියෙන් යුක්තව ශාසනයට ඇතුළු වී, සියලු සත්වයෝ විමුක්ති රසයට හිමිකරුවෝ වෙත්වා!

Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

සම්මා සම්බුදු සසුන ලොවෙහි බොහෝ කල් පවතිත්වා! සියලු සත්වයෝ එම ශාසනය කෙරෙහි නිරන්තරයෙන් ගෞරව සහිත වෙත්වා!

Sammā [Pg.335] vassatu kālena, devopi jagatīpati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.

වැසි වළාකුළු ද නියමිත කාලයෙහි මැනවින් වසිත්වා! පෘථිවිපාලකයා ද සද්ධර්මයෙහි ඇලුනු සිත් ඇතිව ධර්මයෙන්ම ලෝකය පාලනය කෙරේවා!

Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena

මෙසේ බදරතිත්ථ විහාරයේ වැඩ විසූ ආචාර්ය ධම්මපාලයන් වහන්සේ විසින් -

Katāya

කරන ලද,

Paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya

පරමත්ථදීපනී නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි,

Vimānavatthuatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

විමානවත්ථු අර්ථ වර්ණනාව නිමවා කරන ලදී.

Vimānavatthu-aṭṭhakathā samattā.

විමානවත්ථු අටුවාව සම්පූර්ණයි.