বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!


Khuddakanikāye

ඛුද්දක නිකායෙහි


Jātaka-aṭṭhakathā

ජාතක අටුවාව


(Chaṭṭho bhāgo)

(හයවන කොටස)


22. Mahānipāto

22. මහා නිපාතය



[538] 1. Mūgapakkhajātakavaṇṇanā

[538] 1. මූගපක්ඛ (තේමිය) ජාතක වර්ණනාව


Mā [Pg.1] paṇḍiccayaṃ vibhāvayāti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhagavato nekkhammapāramiṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, idāni mama pūritapāramissa rajjaṃ chaḍḍetvā mahābhinikkhamanaṃ nāma anacchariyaṃ. Ahañhi pubbe aparipakke ñāṇe pāramiyo pūrentopi rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhantoyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

“මා පණ්ඩිතභාවය ප්‍රකට නොකරන්න” යනුවෙන් ඇරඹෙන මේ තේමිය ජාතක ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන අතරතුර මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය අරභයා වදාළ සේක. එක් දිනක භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවට රැස්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව හෙවත් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි ගුණ වර්ණනා කරමින් වැඩසිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් ඔබ කුමන කථාවකින් යුක්තව රැස්ව සිටින්නහුද?” කියා විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මේ නම් කථාවෙන් යුක්තවය” කියා දැන්වූ කල, “මහණෙනි, පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළ මා, මේ අවසන් භවයෙහි රජ සැප අතහැර මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීම පුදුමයක් නොවේ. මා පෙර ප්‍රඥාව මෝරා නොතිබූ කාලයෙහි පවා, පාරමිතා පුරන්නෙකු වශයෙන් සිටියදී රජ සැප අතහැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේමය” යි වදාරා, ඒ භික්ෂූන්ගේ ආරාධනයෙන් අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.


Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ kāsirājā nāma dhammena rajjaṃ kāresi. Tassa soḷasasahassā itthiyo ahesuṃ. Tāsu ekāpi puttaṃ vā dhītaraṃ vā na labhi. Nāgarā ‘‘amhākaṃ rañño vaṃsānurakkhako ekopi putto natthī’’ti rājaṅgaṇe sannipatitvā kusajātake (jā. 2.20.1 ādayo) āgatanayeneva rājānaṃ evamāhaṃsu ‘‘deva, puttaṃ patthethā’’ti. Rājā [Pg.2] tesaṃ vacanaṃ sutvā soḷasasahassā itthiyo ‘‘tumhe puttaṃ patthethā’’ti āṇāpesi. Tā candādīnaṃ devatānaṃ āyācanaupaṭṭhānādīni katvā patthentiyopi puttaṃ vā dhītaraṃ vā na labhiṃsu. Aggamahesī panassa maddarājadhītā candādevī nāma sīlasampannā ahosi. Rājā ‘‘bhadde, tvampi puttaṃ patthehī’’ti āha. Sā puṇṇamadivase uposathaṃ samādiyitvā cūḷasayane nipannāva attano sīlaṃ āvajjetvā ‘‘sacāhaṃ akhaṇḍasīlā iminā me saccena putto uppajjatū’’ti saccakiriyaṃ akāsi.

අතීතයේ කාසි රට බරණැස් නුවර කාසිරාජ නම් රජ කෙනෙක් දැහැමෙන් රජකම් කළහ. ඔහුට දහසය දහසක් බිසෝවරු සිටියහ. ඔවුන් අතරෙන් කිසිවෙකුට හෝ පුතෙකු හෝ දුවෙකු නොසිටියහ. එවිට නගරවාසීහු “අපගේ රජතුමාට රාජ වංශය රැක ගැනීමට එකම පුතෙකු හෝ නැතැයි” රජගෙදුරු මිදුලට රැස්ව, කුස ජාතකයෙහි දැක්වෙන ආකාරයටම රජතුමාට මෙසේ සැළ කළහ: “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ පුත් රුවනක් ප්‍රාර්ථනා කළ මැනවි.” රජතුමා ඔවුන්ගේ වචන අසා දහසය දහසක් බිසෝවරුන්ට, “ඔබලා පුත් රුවනක් ප්‍රාර්ථනා කරන්න” යයි අණ කළේය. ඔවුහු සඳ දෙවියන් ආදී දේවතාවුන්ට ආයාචනා කරමින්, පුද පූජා පවත්වමින් ප්‍රාර්ථනා කළද පුතෙකු හෝ දුවෙකු නොලැබූහ. එහෙත් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූ, මද්ද රජුගේ දියණිය වූ චන්දා දේවිය සිල්වත් තැනැත්තියක් වූවාය. රජතුමා ඇයටද, “පින්වත්ිය, ඔබත් පුතෙකු පතන්න” යයි කීවේය. ඕ තොමෝ පසළොස්වක පෝදා අෂ්ටාංග සීලය සමාදන්ව, කුඩා යහනක වැතිර සිටිමින් තමාගේ සීලය මෙනෙහි කොට, “ඉදින් මාගේ සීලය අඛණ්ඩ නම්, මේ සත්‍ය ක්‍රියාවේ බලයෙන් මට පුතෙකු උපදීවා!” යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළාය.


Tassā sīlatejena sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘candādevī puttaṃ pattheti, handāhaṃ puttaṃ dassāmī’’ti tassānucchavikaṃ puttaṃ upadhārento bodhisattaṃ passi. Bodhisattopi tadāvīsativassāni bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāretvā tato cuto ussadaniraye nibbattitvā asītivassasahassāni tattha paccitvā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tatthāpi yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā uparidevalokaṃ gantukāmo ahosi. Sakko tassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisa, tayi manussaloke uppanne pāramiyo ca te pūrissanti, mahājanassa vuḍḍhi ca bhavissati, ayaṃ kāsirañño candādevī nāma aggamahesī puttaṃ pattheti, tassā kucchiyaṃ uppajjāhī’’ti vatvā aññesañca cavanadhammānaṃ pañcasatānaṃ devaputtānaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva agamāsi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pañcahi devaputtasatehi saddhiṃ devalokato cavitvā sayaṃ candādeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Itare pana devaputtā amaccabhariyānaṃ kucchīsu paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu.

ඇයගේ සීල තේජසින් සක් දෙවිඳුගේ පඬු ඇඹුල් සෛලාසනය උණුසුම් විය. සක් දෙවිඳු ඒ පිළිබඳව විමසා බලනුයේ, “චන්දා දේවිය පුතෙකු පතන්නීය, මම ඇයට පුතෙකු දෙන්නෙමියි” ඇයට සුදුසු පුතෙකු සොයන්නේ බෝධිසත්වයන් දුටුවේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේද පෙර බරණැස් නුවර විසි වසරක් රජකම් කොට, එතැනින් චුතව උස්සද නිරයෙහි උපත ලබා, එහි වසර අසූ දහසක් පැසී, එතැනින් චුතව තව්තිසා භවනයෙහි උපත ලබා සිටියහ. එහිද ආයුෂ අවසන් වන තෙක් සිට, එතැනින් චුතව ඉහළ දෙව්ලොවකට යෑමට අදහස් කරමින් සිටියහ. සක් දෙවිඳු උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, “නිදුකාණෙනි, ඔබ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි උපන් කල්හි ඔබේ පාරමිතාවන්ද සම්පූර්ණ වන්නේය, මහාජනයාටද අභිවෘද්ධියක් වන්නේය. මේ කාසිරාජයාගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූ චන්දා දේවිය පුතෙකු පතන්නීය, ඇයගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගනු මැනවි” යි පවසා, චුත වීමට ආසන්නව සිටි වෙනත් පන්සියයක් දෙවිපුතුන්ගෙන්ද මනු ලොව උපත ලැබීමට ප්‍රතිඥාව ගෙන තමාගේ ස්ථානයටම ගියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ “යහපති” යි පිළිගෙන ඒ දෙවිපුතුන් පන්සියයක් සමඟ දෙව්ලොවින් චුතව චන්දා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. අනෙක් දෙවිපුතුන් ඇමතිවරුන්ගේ බිරින්දෑවරුන්ගේ කුසවල්හි පිළිසිඳ ගත්හ.


Tadā candādeviyā kucchi vajirapuṇṇā viya ahosi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesi. Taṃ sutvā rājā gabbhassa parihāraṃ dāpesi. Sā paripuṇṇagabbhā dasamāsaccayena dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ divasameva amaccagehesu pañca kumārasatāni jāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe rājā amaccagaṇaparivuto mahātale nisinno ahosi. Athassa ‘‘putto, te deva, jāto’’ti ārocayiṃsu. Tesaṃ vacanaṃ sutvā rañño puttapemaṃ uppajjitvā chaviyādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ [Pg.3] āhacca aṭṭhāsi, abbhantare pīti uppajji, hadayaṃ sītalaṃ jātaṃ. So amacce pucchi ‘‘tuṭṭhā nu kho tumhe, mama putto jāto’’ti? ‘‘Kiṃ kathetha, deva, mayaṃ pubbe anāthā, idāni pana sanāthā jātā, sāmiko no laddho’’ti āhaṃsu. Rājā mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā āṇāpesi ‘‘mama puttassa parivāro laddhuṃ vaṭṭati, gaccha tvaṃ amaccagehesu ajja jātā dārakā kittakā nāmāti olokehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā amaccagehāni gantvā olokento pañca kumārasatāni disvā punāgantvā rañño ārocesi.

එකල්හි චන්දා දේවියගේ කුස වජ්‍රයකින් පිරුණාක් මෙන් (ප්‍රභාස්වර) විය. ඕ තොමෝ ගැබ පිහිටි බව දැන රජුට සැළ කළාය. රජතුමා එය අසා ගර්භ පරීක්ෂාව හා රැකවරණය සැලසීය. ඕ තොමෝ දස මසක් ඇවෑමෙන් පින්වත් ලක්ෂණයෙන් යුත් පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. එදිනම ඇමති නිවෙස්වලද කුමාරවරු පන්සියයක් උපත ලැබූහ. ඒ මොහොතේ රජතුමා ඇමති පිරිස පිරිවරාගෙන මහා මාලිගා තලයක වැඩසිටියේය. ඉක්බිති, “දේවයන් වහන්ස, ඔබට පුතෙකු උපන්නේය” යි සැළ කළහ. රජුට පුතු කෙරෙහි උපන් ප්‍රේමය සම, මස් ආදිය විනිවිද ගොස් ඇටමිදුළු දක්වාම කිඳා බැස ගත්තේය. ශරීරය තුළ බලවත් ප්‍රීතියක් උපන්නේය, හදවත සිහිල් විය. රජතුමා ඇමතිවරුන්ගෙන්, “මට පුතෙකු උපන් ගැන ඔබලා සතුටු වන්නහුද?” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, අප පෙර අසරණව සිටියෙමු, දැන් සරණක් සහිත වූවෙමු, අපට ස්වාමියෙකු ලැබුණි” යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා මහාසේනගුත්ත සෙනෙවියා කැඳවා, “මාගේ පුතුට සුදුසු පිරිවරක් ලැබීම වටී, ඔබ ගොස් ඇමති නිවාසවල අද උපන් දරුවන් කොපමණදැයි බලන්න” යි අණ කළේය. ඔහු එය පිළිගෙන ඇමති නිවාසවලට ගොස් පන්සියයක් කුමාරවරුන් දැක නැවත පැමිණ රජුට සැළ කළේය.


Rājā pañcannaṃ dārakasatānaṃ kumārapasādhanāni pesetvā puna pañca dhātisatāni ca dāpesi. Mahāsattassa pana atidīghādidosavajjitā alambatthaniyo madhurathaññāyo catusaṭṭhi dhātiyo adāsi. Atidīghāya hi itthiyā passe nisīditvā thaññaṃ pivato dārakassa gīvā dīghā hoti, atirassāya passe nisīditvā thaññaṃ pivanto dārako nippīḷitakhandhaṭṭhiko hoti, atikisāya passe nisīditvā thaññaṃ pivato dārakassa ūrū rujjanti, atithūlāya passe nisīditvā thaññaṃ pivanto dārako pakkhapādo hoti, atikāḷikāya khīraṃ atisītalaṃ hoti, atiodātāya khīraṃ atiuṇhaṃ hoti, lambatthaniyā passe nisīditvā thaññaṃ pivanto dārako nippīḷitanāsiko hoti. Kāsānañca pana itthīnaṃ khīraṃ atiambilaṃ hoti, sāsānañca pana itthīnaṃ khīraṃ atikaṭukādibhedaṃ hoti, tasmā te sabbepi dose vivajjetvā alambatthaniyo madhurathaññāyo catusaṭṭhi dhātiyo datvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā candādeviyāpi varaṃ adāsi. Sāpi gahitakaṃ katvā ṭhapesi.

රජතුමා ඒ දරුවන් පන්සිය දෙනාට කුමාර අබරණ යවා, කිරි මව්වරුන් පන්සියයක්ද ලබා දුන්නේය. මහා බෝධිසත්වයන්ට වනාහි ඉතා උස වීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොරවූ, එල්ලා නොවැටෙන පියයුරු ඇති, මිහිරි කිරි ඇති කිරි මව්වරුන් හැට හතර දෙනෙකු ලබා දුන්නේය. මන්ද යත්, ඉතා උස ස්ත්‍රියකගේ උකුලෙහි හිඳ කිරි බොන දරුවාගේ බෙල්ල දිගු වෙයි; ඉතා මිටි ස්ත්‍රියකගේ උකුලෙහි හිඳ කිරි බොන දරුවාගේ බෙල්ලේ අස්ථි තෙරපෙයි; ඉතා කෙට්ටු ස්ත්‍රියකගේ උකුලෙහි හිඳ කිරි බොන දරුවාගේ කලවා රිදෙයි; ඉතා ස්ථූල ස්ත්‍රියකගේ උකුලෙහි හිඳ කිරි බොන දරුවා පාද ඇද ඇති දරුවෙකු වෙයි; ඉතා කළු ස්ත්‍රියකගේ කිරි ඉතා සීතල වෙයි; ඉතා සුදු ස්ත්‍රියකගේ කිරි ඉතා උණුසුම් වෙයි; එල්ලා වැටෙන පියයුරු ඇති ස්ත්‍රියකගේ උකුලෙහි හිඳ කිරි බොන දරුවාගේ නාසය තෙරපී පැතලි වෙයි; කැස්ස ඇති ස්ත්‍රීන්ගේ කිරි ඉතා ඇඹුල් වෙයි; හතිය හෙවත් ඇදුම ඇති ස්ත්‍රීන්ගේ කිරි ඉතා තිත්ත හෝ සැර වෙයි. එම නිසා ඒ සියලු දෝෂ දුරු කොට, සුදුසු කිරි මව්වරුන් හැට හතර දෙනෙකු ලබා දී, මහා සත්කාර පවත්වා චන්දා දේවියටද වරයක් දුන්නේය. ඕ තොමෝද එම වරය පසුවට ලබා ගැනීමට තැබුවාය.


Rājā kumārassa nāmaggahaṇadivase lakkhaṇapāṭhake brāhmaṇe pakkosāpetvā tesaṃ mahantaṃ sakkāraṃ katvā kumārassa antarāyābhāvaṃ pucchi. Te tassa lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘mahārāja, dhaññapuññalakkhaṇasampanno ayaṃ kumāro, tiṭṭhatu ekadīpo, dvisahassaparivārānaṃ catunnampi mahādīpānaṃ rajjaṃ kāretuṃ samattho hoti, nāssa koci antarāyo [Pg.4] paññāyatī’’ti vadiṃsu. Rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā tussitvā kumārassa nāmaṃ karonto yasmā kumārassa jātadivase sakalakāsiraṭṭhe devo vassi, yasmā ca rañño ceva amaccānañca hadayaṃ sītalaṃ jātaṃ, yasmā ca temayamāno jāto, tasmā ‘‘temiyakumāro’’tissa nāmaṃ akāsi. Atha naṃ dhātiyo ekamāsikaṃ alaṅkaritvā rañño santikaṃ ānayiṃsu. Rājā piyaputtaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā aṅke nisīdāpetvā ramayamāno nisīdi.

රජතුමා කුමාරයාගේ නම් තබන දිනයේදී ලක්ෂණ කියවීමට සමත් බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවා, ඔවුන්ට මහත් වූ සත්කාර පවත්වා, කුමාරයාට කිසියම් අන්තරායක් වේදැයි විමසීය. ඔවුහු එම කුමාරයාගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “මහරජාණෙනි, මේ කුමාරයා භාග්‍යවන්ත පුණ්‍ය ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය. එක් ද්වීපයක් තබා, පිරිවර ද්වීප දෙදහසක් සහිත වූ සතර මහා ද්වීපයන්හිම රාජ්‍යය කරවීමට මොහු සමර්ථ වන්නේය. මොහුට කිසිදු අන්තරායක් පෙනෙන්නට නැතැ”යි පැවසූහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ වචනය අසා සතුටට පත්ව කුමාරයාට නම තබන්නේ, කුමාරයා උපන් දිනයේ මුළු කාසි රටටම වැසි වැසුණු බැවින් ද, රජුගේ මෙන්ම ඇමතිවරුන්ගේ ද හදවත් සිසිල් වූ බැවින් ද, වැස්සෙන් තෙමෙමින්ම උපන් බැවින් ද, එබැවින් ඔහුට “තේමිය කුමාරයා” යැයි නම තැබීය. ඉන්පසු මසක් වයසැති එම කුමාරයා කිරිමව්වරුන් විසින් මැනවින් සරසා රජු වෙතට පමුණුවන ලදී. රජතුමා ප්‍රිය පුත්‍රයාව වැළඳගෙන, හිස සිඹ, උකුලෙහි වාඩි කරවාගෙන මහත් ප්‍රීතියෙන් යුතුව හුන්නේය.


Tasmiṃ khaṇe cattāro corā ānītā. Rājā te disvā ‘‘tesu ekassa corassa sakaṇṭakāhi kasāhi pahārasahassaṃ karotha, ekassa saṅkhalikāya bandhitvā bandhanāgārapavesanaṃ karotha, ekassa sarīre sattipahāraṃ karotha, ekassa sūlāropanaṃ karothā’’ti āṇāpesi. Atha mahāsatto pitu vacanaṃ sutvā bhītatasito hutvā ‘‘aho mama pitā rajjaṃ nissāya atibhāriyaṃ nirayagāmikammaṃ akāsī’’ti cintesi. Punadivase pana taṃ setacchattassa heṭṭhā alaṅkatasirisayane nipajjāpesuṃ. So thokaṃ niddāyitvā pabuddho akkhīni ummīletvā setacchattaṃ olokento mahantaṃ sirivibhavaṃ passi. Athassa pakatiyāpi bhītatasitassa atirekataraṃ bhayaṃ uppajji. So ‘‘kuto nu kho ahaṃ imaṃ coragehaṃ āgatomhī’’ti upadhārento jātissarañāṇena devalokato āgatabhāvaṃ ñatvā tato paraṃ olokento ussadaniraye pakkabhāvaṃ passi, tato paraṃ olokento tasmiṃyeva nagare rājabhāvaṃ aññāsi.

එම අවස්ථාවේදී සොරුන් සතර දෙනෙකු රජු වෙත ගෙන එන ලදී. රජතුමා ඔවුන් දැක, “මොවුන්ගෙන් එක් සොරෙකුට කටු සහිත කසවලින් පහර දහසක් ගසව්, එක් සොරෙකු දම්වැලින් බැඳ සිරගෙට පමුණුවව්, එක් සොරෙකුගේ ශරීරයට හෙල්ලකින් පහර දෙනු ලබව්, එක් සොරෙකු උල තබව්” යැයි අණ කළේය. එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිය රජුගේ වචනය අසා බියෙන් තැතිගෙන, “අහෝ! මාගේ පියාණන් රාජ්‍යය නිසා නිරයට යන තරම් වූ අතිශය බරපතළ අකුසල කර්මයක් කර ගත්තේය”යි සිතූහ. පසුදින එම කුමාරයාව සේසතක් යට අලංකාර සිරි යහනක නිදි කරවනු ලැබීය. උන්වහන්සේ ස්වල්ප වේලාවක් නිදා පිබිද, දෑස් හැර සේසත දෙස බලමින් මහත් වූ රාජ ශ්‍රී විභූතිය දුටුවහන්සේය. එවිට සහජයෙන්ම බියෙන් තැතිගෙන සිටි උන්වහන්සේට වඩාත් දැඩි බියක් උපන්නේය. “මම කොහේ සිට මේ සොරුන් මරණ ගෙදරට ආවෙම්ද?”යි විමසා බලන උන්වහන්සේ, ජාතිස්සර ඥානයෙන් තමන් දෙව්ලොවින් පැමිණි බව දැක, ඉන් පූර්ව ජාතිය බලන කල්හි උස්සද නිරයෙහි පැසෙමින් සිටි බව දුටුහ. ඊටත් පෙර ජාතිය බලන කල්හි මෙම නගරයෙහිම රජකම් කළ බව දැනගත්හ.


Athassa ‘‘ahaṃ vīsativassāni bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāretvā asītivassasahassāni ussadaniraye pacciṃ, idāni punapi imasmiṃyeva coragehe nibbattomhi, pitā me hiyyo catūsu coresu ānītesu tathārūpaṃ pharusaṃ nirayasaṃvattanikaṃ kathaṃ kathesi, sacāhaṃ rajjaṃ kāressāmi, punapi niraye nibbattitvā mahādukkhaṃ anubhavissāmī’’ti āvajjentassa mahantaṃ bhayaṃ uppajji. Bodhisattassa kañcanavaṇṇaṃ sarīraṃ hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya milātaṃ dubbaṇṇaṃ ahosi. So ‘‘kathaṃ nu kho imamhā coragehā mucceyya’’nti cintento nipajji. Atha naṃ ekasmiṃ attabhāve mātubhūtapubbā chatte [Pg.5] adhivatthā devadhītā assāsetvā ‘‘tāta temiyakumāra, mā bhāyi, mā soci, mā cintayi. Sace ito muccitukāmosi, tvaṃ apīṭhasappīpi pīṭhasappī viya hohi, abadhiropi badhiro viya hohi, amūgopi mūgo viya hohi, imāni tīṇi aṅgāni adhiṭṭhāya attano paṇḍitabhāvaṃ mā pakāsehī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

එවිට, “මම විසි වසරක් බරණැස රජකම් කොට අසූ දහසක් අවුරුදු උස්සද නිරයෙහි පැසුණෙමි. දැන් නැවතත් මේ සොරුන් මරණ ගෙදරම ඉපදුණෙමි. මාගේ පියාණන් ඊයේ සොරුන් සතර දෙනෙකු ගෙනා කල්හි, එවැනි රළු වූ, නිරයට පැමිණවීමට සමත් වූ වචන කීවේය. ඉදින් මම ද රාජ්‍යය කළහොත්, නැවතත් නිරයෙහි ඉපිද මහත් දුක් අනුභව කරන්නෙමි”යි මෙනෙහි කරන බෝධිසත්වයන් වහන්සේට මහත් බියක් උපන්නේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ රන්වන් වූ ශරීරය අතින් මිරිකන ලද පියුමක් මෙන් මැලවී විවර්ණ විය. “මම මේ සොර ගෙදරින් කෙසේ නම් මිදෙන්නෙම්ද?”යි සිතමින් නිදා හුන්හ. එවිට එක් ආත්මයක උන්වහන්සේගේ මෑණියන් වූ, සේසතෙහි වසන දේවතාවිය උන්වහන්සේව අස්වසාලමින්, “පුත තේමිය කුමාරය, බිය නොවන්න, ශෝක නොවන්න, පීඩාවට පත් නොවන්න. ඉදින් ඔබ මෙයින් මිදීමට කැමති නම්, ඔබ කොර නොවූවත් කොරෙකු මෙන් වන්න, බිහිරි නොවූවත් බිහිරෙකු මෙන් වන්න, ගොළු නොවූවත් ගොළුවෙකු මෙන් වන්න. මේ ලක්ෂණ තුන අධිෂ්ඨානය කොට ඔබේ පණ්ඩිතභාවය ප්‍රකාශ නොකරන්න” යැයි පවසා පළමු ගාථාව ප්‍රකාශ කළාය.


1.

1.


‘‘Mā paṇḍiccayaṃ vibhāvaya, bālamato bhava sabbapāṇinaṃ;

Sabbo taṃ jano ocināyatu, evaṃ tava attho bhavissatī’’ti.

“පුත, නුඹේ බුද්ධිමත් බව ලොවට හෙළි නොකරන්න. සියලු සතුන් ඉදිරියේ මෝඩයෙකු ලෙස පෙනී සිටින්න. සියලු මිනිසුන් ඔබව පිළිකුල් කරත්වා (අවාසනාවන්තයෙකු ලෙස දකිත්වා). එවිට ඔබේ පරමාර්ථය ඉටු වනු ඇත.”


Tattha paṇḍiccayanti paṇḍiccaṃ, ayameva vā pāṭho. Bālamatoti bālo iti sammato. Sabbo janoti sakalo antojano ceva bahijano ca. Ocināyatūti ‘‘nīharathetaṃ kāḷakaṇṇi’’nti avamaññatu, avajānātūti attho.

මෙහි ‘පණ්ඩීච්චයං’ යනු පණ්ඩිතභාවයයි. ‘පණ්ඩීච්චං’ යනු ද පාඨයකි. ‘බාලමතෝ’ යනු මෝඩයෙකු යැයි සම්මත වූ තැනැත්තායි. ‘සබ්බෝ ජනෝ’ යනු ඇතුළු නුවර මෙන්ම පිටත නුවර වසන සියලු ජනයායි. ‘ඔචිනායතූ’ යනු “මේ කාලකණ්ණියාව නෙරපා දමව්” යැයි පවසමින් අවමන් කරත්වා, පහත් කොට සලකත්වා යන්න අර්ථයයි.


So tassā vacanena assāsaṃ paṭilabhitvā –

උන්වහන්සේ ඇගේ වචනයෙන් සැනසීම ලබා -


2.

2.


‘‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ maṃ bhaṇasi devate;

Atthakāmāsi me amma, hitakāmāsi devate’’ti. –

“දේවතාවියනි, ඔබ මට පවසන ඒ වචනය මම පිළිගනිමි. මෑණියනි, ඔබ මාගේ දියුණුව කැමති තැනැත්තියකි. දේවතාවියනි, ඔබ මාගේ යහපත කැමති තැනැත්තියකි” යනුවෙන් -


Imaṃ gāthaṃ vatvā tāni tīṇi aṅgāni adhiṭṭhāsi. Sā ca devadhītā antaradhāyi. Rājā puttassa anukkaṇṭhanatthāya tāni pañca kumārasatāni tassa santikeyeva ṭhapesi. Te dārakā thaññatthāya rodanti paridevanti. Mahāsatto pana nirayabhayatajjito ‘‘rajjato me sussitvā matameva seyyo’’ti na rodati na paridevati. Athassa dhātiyo taṃ pavattiṃ ñatvā candādeviyā ārocayiṃsu. Sāpi rañño ārocesi. Rājā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Atha brāhmaṇā āhaṃsu ‘‘deva, kumārassa pakativelaṃ atikkamitvā thaññaṃ dātuṃ vaṭṭati, evaṃ so rodamāno thanaṃ daḷhaṃ gahetvā sayameva pivissatī’’ti. Tato paṭṭhāya dhātiyo kumārassa pakativelaṃ atikkamitvā thaññaṃ denti. Dadamānā ca kadāci ekavāraṃ atikkamitvā denti, kadāci sakaladivasaṃ khīraṃ na denti.

මේ ගාථාව පවසා එම ලක්ෂණ තුන අධිෂ්ඨාන කළහ. එම දේවතාවිය ද අතුරුදහන් වූවාය. රජතුමා කුමාරයාගේ පාලුව මකා ගැනීම පිණිස කුමාරවරුන් පන්සිය දෙනෙකු ඔහු සමීපයෙහිම තැබීය. එම දරුවෝ කිරි පිණිස හඬති, විලාප දෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වනාහි නිරය බියෙන් තැතිගත් බැවින්, “රාජ්‍යයට වඩා මට කිරි නොලැබී වියළී මිය යාම උතුම් යැ”යි සිතමින් නොහඬන සේක, විලාප නොදෙන සේක. එවිට කිරිමව්වරු ඒ බව දැන චන්දා දේවියට සැළ කළහ. ඇය ද රජුට සැළ කළාය. රජතුමා නිමිති කියන බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවා විමසීය. එවිට බ්‍රාහ්මණයෝ, “දේවයන් වහන්ස, කුමාරයාගේ සාමාන්‍ය කිරි දෙන වේලාව ඉක්මවා කිරි දිය යුතුය. එවිට ඔහු හඬමින් තන පුඩුව තදින් ගෙන තමාම කිරි බොනු ඇතැ”යි පැවසූහ. එතැන් පටන් කිරිමව්වරු කුමාරයාගේ නියමිත වේලාව ඉක්මවා කිරි දෙති. දෙන කල්හි ද ඇතැම් විට එක් වරක් මඟහැර දෙති, ඇතැම් විට මුළු දවසක්ම කිරි නොදී සිටිති.


Vīmaṃsanakaṇḍaṃ

පරීක්ෂා කිරීමේ කොටස


So [Pg.6] nirayabhayatajjito sussantopi thaññatthāya na rodati, na paridevati. Atha naṃ arodantampi disvā ‘‘putto me chāto’’ti mātā vā thaññaṃ pāyeti, kadāci dhātiyo vā pāyenti. Sesadārakā thaññaṃ aladdhavelāyameva rodanti paridevanti. Mahāsatto pana nirayabhayatajjito na rodati, na paridevati, na niddāyati, na hatthapāde samiñjati, na saddaṃ karoti. Athassa dhātiyo ‘‘pīṭhasappīnaṃ hatthapādā nāma na evarūpā honti, mūgānaṃ hanukapariyosānaṃ nāma na evarūpaṃ hoti, badhirānaṃ kaṇṇasotāni nāma na evarūpāni honti, bhavitabbamettha kāraṇena, vīmaṃsissāma na’’nti cintetvā ‘‘khīrena tāva naṃ vīmaṃsissāmā’’ti sakaladivasaṃ khīraṃ na denti. So sussantopi khīratthāya saddaṃ na karoti. Athassa mātā ‘‘putto me chāto’’ti sayameva thaññaṃ pāyeti. Evaṃ antarantarā khīraṃ adatvā ekasaṃvaccharaṃ vīmaṃsantāpissa antaraṃ na passiṃsu.

උන්වහන්සේ නිරය බියෙන් තැතිගත් බැවින් කිරි පිපාසයෙන් පෙළුණ ද කිරි ඉල්ලා නොහඬන සේක, විලාප නොදෙන සේක. එවිට උන්වහන්සේ නොහඬා සිටිනු දැක, “මාගේ පුතා බඩගිනි වී ඇතැ”යි සිතා මෑණියන්ම කිරි දෙයි, ඇතැම් විට කිරිමව්වරු කිරි දෙති. සෙසු දරුවෝ කිරි නොලැබුණු සැණින් හඬති, විලාප දෙති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වනාහි නිරය බියෙන් තැතිගත් බැවින් නොහඬන සේක, විලාප නොදෙන සේක, නිදා නොගන්නා සේක, අත් පා නොසොලවන සේක, ශබ්ද නොකරන සේක. එවිට කිරිමව්වරු, “කොර වූවන්ගේ අත් පා මෙබඳු නොවේ, ගොළු වූවන්ගේ හකු මෙබඳු නොවේ, බිහිරි වූවන්ගේ කන් මෙබඳු නොවේ, මෙහි කිසියම් හේතුවක් තිබිය යුතුය, මොහුව පරීක්ෂා කරමු”යි සිතා, “පළමුව කිරිවලින් මොහුව පරීක්ෂා කරමු”යි මුළු දවසක්ම කිරි නොදී සිටියහ. උන්වහන්සේ කිරි පිපාසයෙන් පීඩා විඳිද්දීත් කිරි ඉල්ලා හඬක් නොනැඟූහ. එවිට මෑණියන්, “මාගේ පුතා බඩගිනි වී ඇතැ”යි තමාම කිරි පෙව්වාය. මෙසේ වරින් වර කිරි නොදී වසරක් මුළුල්ලේ පරීක්ෂා කළ ද උන්වහන්සේගේ කිසිදු අඩුවක් (වෙනසක්) දැකගත නොහැකි වූහ.


Tato amaccādayo rañño ārocesuṃ ‘‘ekavassikadārakā nāma pūvakhajjakaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti pañca kumārasatāni tassa santikeyeva nisīdāpetvā nānāpūvakhajjakāni upanāmetvā bodhisattassa avidūre ṭhapetvā ‘‘yathāruci tāni pūvakhajjakāni gaṇhathā’’ti paṭicchannaṭṭhāne tiṭṭhanti. Sesadārakā kalahaṃ karontā aññamaññaṃ paharantā taṃ taṃ gahetvā khādanti. Mahāsatto pana attānaṃ ovaditvā ‘‘tāta temiyakumāra, nirayabhayaṃ icchanto pūvakhajjakaṃ icchāhī’’ti nirayabhayatajjito pūvakhajjakaṃ na olokesi. Evaṃ pūvakhajjakenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉන්පසු ඇමතිවරු රජතුමාට මෙසේ සැළ කළහ. "වසරක් වයසැති දරුවන් රසකැවිලිවලට ප්‍රිය කරති. එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා කුමාරවරුන් පන්සියයක් උන්වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳුවා, විවිධ වූ රසකැවිලි පිරිනමා, බෝසතාණන් වහන්සේට නොදුරින් තබා, "තමන් කැමති පරිදි ඒ රසකැවිලි ගන්න"යි පවසා රහසිගත ස්ථානයක සැඟවී සිටියහ. සෙසු දරුවෝ කලහ කරමින්, එකිනෙකාට පහර දෙමින් ඒ ඒ රසකැවිලි ගෙන කෑහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි, "පින්වත් තේමිය කුමාරය, නිරයෙහි බිය කැමති වන්නෙහි නම් රසකැවිලිවලට කැමති වන්න"යි තමන්ටම අවවාද කරගෙන, නිරය බියෙන් තැතිගත් බැවින් රසකැවිලි දෙස නොබැලූහ. මෙසේ රසකැවිලි මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘dvivassikadārakā nāma phalāphalaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti nānāphalāni upanāmetvā bodhisattassa avidūre ṭhapetvā vīmaṃsiṃsu. Sesadārakā kalahaṃ katvā yujjhantā taṃ taṃ gahetvā khādanti. So nirayabhayatajjito tampi na olokesi. Evaṃ phalāphalenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "දෙවසරක් වයසැති දරුවෝ විවිධ පලතුරුවලට ප්‍රිය කරති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා විවිධ පලතුරු පිරිනමා, බෝසතාණන් වහන්සේට නුදුරින් තබා පරීක්ෂා කළහ. සෙසු දරුවෝ කලහ කරමින්, පොරකමින් ඒ ඒ පලතුරු ගෙන කෑහ. උන්වහන්සේ නිරය බියෙන් තැතිගත් බැවින් ඒ පලතුරු දෙස ද නොබැලූහ. මෙසේ පලතුරු මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘tivassikadārakā nāma kīḷanabhaṇḍakaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti nānāsuvaṇṇamayāni hatthiassarūpakādīni kārāpetvā bodhisattassa avidūre ṭhapesuṃ. Sesadārakā aññamaññaṃ vilumpantā gaṇhiṃsu. Mahāsatto pana na kiñci olokesi. Evaṃ kīḷanabhaṇḍakenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "තුන් වසරක් වයසැති දරුවෝ සෙල්ලම් බඩු වලට ප්‍රිය කරති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා රනින් කළ විවිධ ඇත් රූප, අස් රූප ආදිය සාදවා බෝසතාණන් වහන්සේට නුදුරින් තැබූහ. සෙසු දරුවෝ එකිනෙකාගෙන් උදුරා ගනිමින් ඒවා ගත්තෝය. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි කිසිවක් දෙස නොබැලූහ. මෙසේ සෙල්ලම් බඩු මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato [Pg.7] ‘‘catuvassikadārakā nāma bhojanaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti nānābhojanāni upanāmesuṃ. Sesadārakā taṃ piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā bhuñjanti. Mahāsatto pana attānaṃ ovaditvā ‘‘tāta temiyakumāra, aladdhabhojanānaṃ te attabhāvānaṃ gaṇanā nāma natthī’’ti nirayabhayatajjito tampi na olokesi. Athassa mātā sayameva hadayena bhijjamānena viya asahantena sahatthena bhojanaṃ bhojesi. Evaṃ bhojanenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "හතර වසරක් වයසැති දරුවෝ ආහාරයට ප්‍රිය කරති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා විවිධ ආහාර වර්ග පිරිනැමූහ. සෙසු දරුවෝ ඒ ආහාර ගුළි කරමින් කෑහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි "පින්වත් තේමිය කුමාරය, ඔබට ආහාර නොලැබුණු ආත්මයන්ගේ ගණනක් නැත"යි තමන්ටම අවවාද කරගෙන, නිරය බියෙන් තැතිගෙන ඒ ආහාර දෙස ද නොබැලූහ. එකල්හි මෑණියන් වහන්සේ පැලී යන මෙන් වූ හදවතින් යුතුව, ඉවසාගත නොහැකිව ස්වකීය හස්තයෙන්ම ආහාර වැළඳවූහ. මෙසේ ආහාර මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘pañcavassikadārakā nāma aggino bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti rājaṅgaṇe anekadvārayuttaṃ mahantaṃ gehaṃ kāretvā tālapaṇṇehi chādetvā taṃ sesadārakehi parivutaṃ tassa majjhe nisīdāpetvā aggiṃ denti. Sesadārakā aggiṃ disvā viravantā palāyiṃsu. Mahāsatto pana cintesi ‘‘nirayaaggisantāpanato idameva aggisantāpanaṃ sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena varatara’’nti nirodhasamāpanno mahāthero viya niccalova ahosi. Atha naṃ aggimhi āgacchante gahetvā apanenti. Evaṃ aggināpi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "පස් වසරක් වයසැති දරුවෝ ගින්නට බිය වෙති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා රජ අංගනයෙහි දොරටු රාශියකින් යුත් විශාල ගෘහයක් කරවා, තල් කොළ වලින් සෙවිලි කර, සෙසු දරුවන් පිරිවරා ගත් බෝසතාණන් වහන්සේව එහි මැද හිඳුවා ගිනි තැබූහ. සෙසු දරුවෝ ගින්න දැක කෑගසමින් පලා ගියහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි "නිරය ගින්නෙහි දැවීමෙහි සැසඳීමේදී මේ ගින්නෙහි දැවීම සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් උතුම් වන්නේය"යි සිතා, නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක මෙන් නිශ්චලවම වැඩ සිටියහ. ඉක්බිති ගින්න උන්වහන්සේ වෙත පැමිණෙන විට උන්වහන්සේව අල්ලා ඉවතට ගත්හ. මෙසේ ගින්නෙන් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘chavassikadārakā nāma mattahatthino bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti ekaṃ hatthiṃ susikkhitaṃ sikkhāpetvā bodhisattaṃ sesadārakehi parivutaṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā taṃ hatthiṃ muñcanti. So koñcanādaṃ nadanto soṇḍāya bhūmiyaṃ pothento bhayaṃ dassento āgacchati. Sesadārakā taṃ disvā maraṇabhayabhītā disāvidisāsu palāyiṃsu. Mahāsatto pana mattahatthiṃ āgacchantaṃ disvā cintesi ‘‘caṇḍaniraye paccanato caṇḍahatthino hatthe maraṇameva seyyo’’ti nirayabhayatajjito tattheva nisīdi. Susikkhito hatthī mahāsattaṃ pupphakalāpaṃ viya ukkhipitvā aparāparaṃ katvā akilametvāva gacchati. Evaṃ hatthināpi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "හය වසරක් වයසැති දරුවෝ මත් වූ ඇතාට බිය වෙති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා හොඳින් පුහුණු කළ එක් ඇතෙකු ලවා, සෙසු දරුවන් පිරිවරා ගත් බෝසතාණන් වහන්සේ රජ අංගනයෙහි හිඳුවා ඒ ඇතා මුදා හැරියහ. ඒ ඇතා කුංචනාද කරමින්, හොඬවැලෙන් පොළොවට ගසමින්, බිය පෙන්වමින් ඉදිරියට ආවේය. සෙසු දරුවෝ එය දැක මරණ බියෙන් තැතිගෙන දසත පලා ගියහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි පැමිණෙන මත් ඇතා දැක, "චණ්ඩ වූ නිරයෙහි පැසීමට වඩා මේ චණ්ඩ ඇතා අතින් මියයාම උතුම්" යැයි සිතා, නිරය බියෙන් තැතිගත් බැවින් එහිම වැඩ සිටියහ. මැනවින් පුහුණු කළ ඒ ඇතා මහාසත්වයන් වහන්සේව මල් කළඹක් මෙන් ඔසවා, එහා මෙහා කරමින්, පීඩාවට පත් නොකරම ගියේය. මෙසේ ඇතා මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘sattavassikadārakā nāma sappassa bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti bodhisattaṃ sesadārakehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā uddhaṭadāṭhe katamukhabandhe sappe vissajjesuṃ. Sesadārakā te disvā viravantā palāyiṃsu. Mahāsatto pana nirayabhayaṃ āvajjetvā ‘‘caṇḍasappassa [Pg.8] mukhe vināsameva varatara’’nti nirodhasamāpanno mahāthero viya niccalova ahosi. Athassa sappo sakalasarīraṃ veṭhetvā matthake phaṇaṃ katvā acchi. Tadāpi so niccalova ahosi. Evaṃ sappenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "සත් වසරක් වයසැති දරුවෝ සර්පයාට බිය වෙති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා බෝසතාණන් වහන්සේ සෙසු දරුවන් සමඟ රජ අංගනයෙහි හිඳුවා, දළ ගලවන ලද, මුඛය බඳින ලද සර්පයන් මුදා හැරියහ. සෙසු දරුවෝ ඔවුන් දැක කෑගසමින් පලා ගියහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි නිරය බිය මෙනෙහි කොට "චණ්ඩ සර්පයෙකුගේ මුඛයෙහි විනාශයට පත්වීම උතුම්" යැයි සිතා, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක මෙන් නිශ්චලවම වැඩ සිටියහ. එකල්හි සර්පයා උන්වහන්සේගේ මුළු ශරීරයම වෙළාගෙන හිස මත පෙණය තබාගෙන සිටියේය. එවිට ද උන්වහන්සේ නිශ්චලවම වැඩ සිටියහ. මෙසේ සර්පයන් මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘aṭṭhavassikadārakā nāma naṭasamajjaṃ piyāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti taṃ pañcadārakasatehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā naṭasamajjaṃ kārāpesuṃ. Sesadārakā taṃ naṭasamajjaṃ disvā ‘‘sādhu sādhū’’ti vadantā mahāhasitaṃ hasanti. Mahāsatto pana ‘‘niraye nibbattakāle tava khaṇamattampi hāso vā somanassaṃ vā natthī’’ti nirayabhayaṃ āvajjetvā niccalova ahosi, taṃ na olokesi. Evaṃ naṭasamajjenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති "අට වසරක් වයසැති දරුවෝ නැටුම් ගැයුම් සහිත උත්සවවලට ප්‍රිය කරති, එබැවින් ඒ මගින් මොහු පරීක්ෂා කරමු"යි පවසා උන්වහන්සේව දරුවන් පන්සියයක් සමඟ රජ අංගනයෙහි හිඳුවා නැටුම් ගැයුම් සහිත සැණකෙළියක් පැවැත්වූහ. සෙසු දරුවෝ ඒ සැණකෙළිය දැක "සාධු සාධු"යි පවසමින් මහ හඬින් සිනාසුණහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වනාහි "නිරයෙහි උපන් කල ඔබට මොහොතකවත් සිනහවක් හෝ සොම්නසක් නැත"යි නිරය බිය මෙනෙහි කොට නිශ්චලවම වැඩ සිටියහ, ඒ දෙස නොබැලූහ. මෙසේ සැණකෙළි මගින් ද වසරක් පුරා කලින් කලට පරීක්ෂා කළ නමුත් උන්වහන්සේගේ කිසිදු වෙනසක් නොදුටුවෝය.


Tato ‘‘navavassikadārakā nāma asino bhāyanti, tena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti taṃ pañcadārakasatehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nisīdāpetvā dārakānaṃ kīḷanakāle eko puriso phalikavaṇṇaṃ asiṃ gahetvā paribbhamanto nadanto vagganto tāsento laṅghanto apphoṭento mahāsaddaṃ karonto ‘‘kāsirañño kira kāḷakaṇṇī eko putto atthi, so kuhiṃ, sīsamassa chindissāmī’’ti abhidhāvati. Taṃ purisaṃ disvā sesadārakā bhītatasitā hutvā viravantā disāvidisāsu palāyiṃsu. Mahāsatto pana nirayabhayaṃ āvajjetvā ajānanto viya nisīdi. Atha naṃ so puriso asinā sīse parāmasitvā ‘‘sīsaṃ te chindissāmī’’ti tāsentopi tāsetuṃ asakkonto apagami. Evaṃ khaggenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉන්පසුව, ‘නව හැවිරිදි දරුවෝ කඩුවලට බිය වෙති, එබැවින් ඔහු ඒ මගින් පරීක්ෂා කරන්නෙමු’ යි කියා, දරුවන් පන්සියයක් සමඟ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ රජ මළුවේ ඉන්දවා, දරුවන් සෙල්ලම් කරන වේලාවෙහි එක් මිනිසෙක් පළිඟු පැහැති කඩුවක් ගෙන, එය කරකවමින්, සිංහනාද කරමින්, තර්ජනය කරමින් හා කෑගසමින් ‘කාසි රජුට එක් අවාසනාවන්ත පුතෙක් සිටී ලු, ඔහු කොහේද? මම ඔහුගේ හිස ගසා දමමි’ යි පවසමින් වේගයෙන් දිව ආවේය. ඒ මිනිසා දැක සෙසු දරුවෝ බියපත් වී මොරගසමින් විවිධ දිශාවලට පලා ගියහ. එහෙත් මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ නිරයෙහි බිය සිහිපත් කර කිසිවක් නොදන්නෙකු මෙන් නිහඬව වැඩසිටියහ. එවිට ඒ මිනිසා කඩුවෙන් බෝසතාණන්ගේ හිස ස්පර්ශ කර ‘මම තාගේ හිස ගසා දමමි’ යි පවසමින් බිය ගැන්වුවද, බිය ගැන්වීමට නොහැකිව ඔහු ආපසු ගියේය. මෙලෙස කඩුවෙන් ද වසරක් මුළුල්ලේ වරින් වර පරීක්ෂා කළද, එතුමාණන්ගේ කිසිදු වෙනසක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Tato dasavassikakāle panassa badhirabhāvavīmaṃsanatthaṃ sirisayane nisīdāpetvā sāṇiyā parikkhipāpetvā catūsu passesu chiddāni katvā tassa adassetvā heṭṭhāsayane saṅkhadhamake nisīdāpetvā ekappahāreneva saṅkhe dhamāpenti, ekaninnādaṃ ahosi. Amaccā catūsu passesu ṭhatvā sāṇiyā chiddehi olokentāpi mahāsattassa ekadivasampi satisammosaṃ vā hatthapādavikāraṃ vā phandanamattaṃ vā na passiṃsu. Evaṃ ekasaṃvaccharaṃ saṅkhasaddenapi antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉන්පසු දස හැවිරිදි වියේදී, එතුමාණන්ගේ බිහිරි බව පරීක්ෂා කිරීම පිණිස මඟුල් යහනක ඉන්දවා, තිරවලින් වට කර, සිව් පැත්තෙන් සිදුරු සාදා එතුමාට නොපෙනෙන සේ යහන යට සක් පිඹින්නන් ඉන්දවා, එකවරම මහා ශබ්දයෙන් සක් පිම්බවූහ. එය මුළු පෙදෙසම ගිගුම් දෙන හඬක් විය. ඇමතිවරු සිව් පැත්තේ සිට තිර සිදුරුවලින් බලමින් සිටියද, මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක් දිනක්වත් සිහිය මුළා වීමක් හෝ අත් පා සෙලවීමක් හෝ වෙවුලුමක් හෝ පෙන්නුම් කරනු නොදුටුවහ. මෙලෙස වසරක් පුරා වරින් වර සක් හඬින් පරීක්ෂා කළද එතුමාණන්ගේ කිසිදු වෙනසක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Tato [Pg.9] parampi ekādasavassikakāle ekasaṃvaccharaṃ tatheva bherisaddena vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉන් පසුව ද, එකොළොස් හැවිරිදි වියේදී ද වසරක් මුළුල්ලේ එම ආකාරයෙන්ම බෙර හඬ මගින් පරීක්ෂා කළද එතුමාණන්ගේ කිසිදු වෙනසක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Tato dvādasavassikakāle ‘‘dīpena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti ‘‘rattibhāge andhakāre hatthaṃ vā pādaṃ vā phandāpeti nu kho, no’’ti ghaṭesu dīpe jāletvā sesadīpe nibbāpetvā thokaṃ andhakāre sayāpetvā ghaṭehi dīpe ukkhipitvā ekappahāreneva ālokaṃ katvā iriyāpathaṃ upadhārenti. Evaṃ dīpenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa kiñci phandanamattampi na passiṃsu.

ඉන්පසු දොළොස් හැවිරිදි වියේදී, ‘මොහු පහන් ආලෝකයෙන් පරීක්ෂා කරන්නෙමු’ යි සිතා, රාත්‍රී කාලයේ අඳුරේදී මොහු අත් හෝ පා හෝ සොලවන්නේ දැයි බැලීමට, කළ ගෙඩි තුළ පහන් දල්වා තබා, සෙසු පහන් නිවා දමා, ස්වල්ප වේලාවක් අඳුරේ සැතපීමට සලස්වා, පසුව එකවරම කළ ගෙඩි ඉවත් කර ආලෝකය පමුණුවා එතුමාගේ ඉරියව් පරීක්ෂා කළහ. මෙසේ පහන් ආලෝකයෙන්ද වසරක් මුළුල්ලේ වරින් වර පරීක්ෂා කළද එතුමාණන්ගේ සුළු හෝ සෙලවීමක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Tato terasavassikakāle ‘‘phāṇitena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti sakalasarīraṃ phāṇitena makkhetvā bahumakkhike ṭhāne nipajjāpesuṃ. Makkhikā uṭṭhahanti, tā tassa sakalasarīraṃ parivāretvā sūcīhi vijjhamānā viya khādanti. So nirodhasamāpanno mahāthero viya niccalova ahosi. Evaṃ phāṇitenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa kiñci phandanamattampi na passiṃsu.

ඉන්පසු දහතුන් හැවිරිදි වියේදී, ‘උක් පැණි මගින් මොහු පරීක්ෂා කරන්නෙමු’ යි කියා, මුළු ශරීරයේම උක් පැණි තවරා මැස්සන් බහුල ස්ථානයක සතපවනු ලැබූහ. මැස්සන් රොක් වී එතුමාගේ ශරීරය වට කරගෙන ඉදිකටුවලින් අනින්නාක් මෙන් ලේ මස් අනුභව කළහ. එහෙත් බෝසතාණන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමන් වැදුණු මහා තෙරනමක මෙන් නොසැලී වැඩසිටියහ. මෙලෙස උක් පැණි මගින්ද වසරක් මුළුල්ලේ වරින් වර පරීක්ෂා කළද එතුමාණන්ගේ සුළු හෝ සෙලවීමක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Athassa cuddasavassikakāle ‘‘idāni panesa mahallako jāto sucikāmo asucijigucchako, asucinā naṃ vīmaṃsissāmā’’ti tato paṭṭhāya naṃ neva nhāpenti na ca ācamāpenti. So uccārapassāvaṃ katvā tattheva palipanno sayati. Duggandhabhāvena panassa antarudhīnaṃ nikkhamanakālo viya ahosi, asucigandhena makkhikā khādanti. So niccalova ahosi. Atha naṃ parivāretvā ṭhitā dhātiyo āhaṃsu ‘‘tāta temiyakumāra, tvaṃ mahallako jāto, ko taṃ sabbadā paṭijaggissati, kiṃ na lajjasi, kasmā nipannosi, uṭṭhāya te sarīraṃ paṭijaggāhī’’ti akkosanti paribhāsanti. So tathārūpe paṭikūle gūtharāsimhi nimuggopi duggandhabhāvena yojanasatamatthake ṭhitānampi hadayuppatanasamatthassa gūthanirayassa duggandhabhāvaṃ āvajjetvā niccalova ahosi. Evaṃ asucināpi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉක්බිති එතුමාට දහහතර හැවිරිදි වියේදී, ‘දැන් මොහු වැඩුණු තරුණයෙකි, පිරිසිදුකමට කැමති අපිරිසිදුකම පිළිකුල් කරන කාලයයි, එබැවින් අපිරිසිදු දෙයින් මොහු පරීක්ෂා කරන්නෙමු’ යි පවසා එතැන් පටන් එතුමා නෑවීමක් හෝ පිරිසිදු කිරීමක් හෝ නොකළහ. එතුමාණෝ මළමුත්‍ර පහ කර ඒ මතම තැවෙමින් වැතිර සිටියහ. දුර්ගන්ධය නිසා එතුමාගේ අතුණුබහන් පිටතට එන්නාක් වැනි තත්වයක් ඇති විය. අපිරිසිදු ගඳට මැස්සන් රොක් වී සිරුර සපා කෑහ. එහෙත් එතුමා නොසැලී සිටියහ. එවිට එතුමා පිරිවරා සිටි කිරිමව්වරු ‘පුත තේමිය කුමාරය, ඔබ දැන් වැඩුණු තරුණයෙකි, කවුද ඔබව සැමදා පිරිසිදු කරන්නේ? ඔබට ලැජ්ජා නැද්ද? ඇයි මේ වැතිර සිටින්නේ? නැගිට සිරුර පිරිසිදු කරගන්න’ යි පවසමින් නින්දා අපහාස කළහ. එබඳු පිළිකුල් සහගත අශුචි ගොඩක ගිලී සිටියද, යොදුන් සියයක් ඈත සිටින්නවුන්ගේ පවා හදවත පැලෙන සුළු ගූථ නිරයේ දුර්ගන්ධය ගැන මෙනෙහි කරමින් බෝසතාණන් වහන්සේ නොසැලී සිටියහ. මෙලෙස අපිරිසිදුකමින් ද වසරක් මුළුල්ලේ වරින් වර පරීක්ෂා කළද එතුමාණන්ගේ කිසිදු වෙනසක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Tato pannarasavassikakāle ‘‘aṅgārena naṃ vīmaṃsissāmā’’ti athassa heṭṭhāmañcake aggikapallāni ṭhapayiṃsu ‘‘appeva nāma uṇhena pīḷito [Pg.10] dukkhavedanaṃ asahanto vipphandanākāraṃ dasseyyā’’ti. Athassa sarīre phoṭāni uṭṭhahanti. Mahāsatto ‘‘avīcinirayasantāpo yojanasatamatthake pharati, tamhā dukkhato idaṃ dukkhaṃ sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena varatara’’nti adhivāsetvā niccalova ahosi. Athassa mātāpitaro bhijjamānahadayā viya manusse paṭikkamāpetvā taṃ tato aggisantāpanato apanetvā ‘‘tāta temiyakumāra, mayaṃ tava apīṭhasappiādibhāvaṃ jānāma. Na hi etesaṃ evarūpāni hatthapādakaṇṇasotāni honti, tvaṃ amhehi patthetvā laddhaputtako, mā no nāsehi, sakalajambudīpe vasantānaṃ rājūnaṃ santike garahato no mocehī’’ti yāciṃsu. Evaṃ so tehi yācitopi asuṇanto viya hutvā niccalova nipajji. Athassa mātāpitaro rodamānā paridevamānā paṭikkamanti. Ekadā mātā ekikā upasaṅkamitvā yācati, ekadā pitā ekakova upasaṅkamitvā yācati. Evaṃ ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉන්පසු පහළොස් හැවිරිදි වියේදී, ‘ගිනිකබලෙන් මොහු පරීක්ෂා කරන්නෙමු’ යි සිතා, එතුමා සැතපී සිටි ඇඳ යට ගිනිකබල් තැබූහ. ‘තාපයෙන් පීඩා විඳිමින් දුක් වේදනාව ඉවසාගත නොහැකිව මොහු වෙව්ලීමක් හෝ පෙන්වනු ඇතැයි’ ඔවුහු සිතූහ. එවිට එතුමාගේ ශරීරයේ බිබිලි හටගත්තේය. එහෙත් මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ‘අවීචි මහා නිරයේ ගින්න යොදුන් සියයක් දුරට පැතිරෙයි, ඒ දුකට වඩා මේ දුක සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් සැපදායක ය’ යි සිතා එය ඉවසාගෙන නොසැලී සිටියහ. එවිට හදවත පැළී යන්නාක් මෙන් දුක් වූ මෑණියන් හා පියරජතුමා සෙසු මිනිසුන් ඉවත් කර, ඒ ගිනි තැවීමෙන් බෝසතාණන් මුදවාගෙන, ‘පුත තේමිය කුමාරය, ඔබ අබ්බගාතයකු හෝ ගොතයකු නොවන බව අපි දනිමු. එබඳු අයට මෙවැනි අත් පා කන් නාසා පිහිටන්නේ නැත. ඔබ අප ප්‍රාර්ථනා කර ලබාගත් පුත්‍රයාය, අපව විනාශ නොකරන්න, මුළු දඹදිව රජවරුන් ඉදිරියේ අපව නින්දාවෙන් මුදවාගන්න’ යි අයැද සිටියහ. එලෙස දෙමාපියන් බැගෑපත්ව ඉල්ලා සිටියද කිසිවක් නෑසෙන්නාක් මෙන් බෝසතාණෝ නොසැලී වැතිර සිටියහ. පසුව මෑණියන් හා පියරජතුමා හඬා වැලපෙමින් එතැනින් ඉවත් වූහ. ඇතැම් විට මෑණියන් පමණක් පැමිණ අයැද සිටියහ, ඇතැම් විට පියරජතුමා පමණක් පැමිණ අයැද සිටියහ. මෙලෙස වසරක් පුරා වරින් වර පරීක්ෂා කළද එතුමාණන්ගේ කිසිදු වෙනසක් දැකගත නොහැකි වූහ.


Athassa soḷasavassikakāle amaccabrāhmaṇādayo cintayiṃsu ‘‘pīṭhasappī vā hotu, mūgo vā badhiro vā hotu, vaye pariṇate rajanīye arajjantā nāma natthi, dussanīye adussantā nāma natthi, samaye sampatte pupphavikasanaṃ viya hi dhammatā esā, nāṭakānampissa paccupaṭṭhāpetvā tāhi naṃ vīmaṃsissāmā’’ti. Tato uttamarūpadharā devakaññāyo viya vilāsasampannā nāṭakitthiyo pakkosāpetvā ‘‘yā kumāraṃ hasāpetuṃ vā kilesehi bandhituṃ vā sakkoti, sā tassa aggamahesī bhavissatī’’ti vatvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā devaputtaṃ viya alaṅkaritvā devavimānasadise sirigabbhe supaññatte sirisayane āropetvā gandhadāmapupphadāmadhūmavāsacuṇṇādīhi antogabbhaṃ ekagandhasamodakaṃ katvā paṭikkamiṃsu. Atha naṃ tā itthiyo parivāretvā naccagītehi ceva madhuravacanādīhi ca nānappakārehi abhiramāpetuṃ vāyamiṃsu. So buddhisampannatāya tā itthiyo anoloketvā ‘‘imā itthiyo mama sarīrasamphassaṃ mā vindantū’’ti adhiṭṭhahitvā assāsapassāse sannirumbhi, athassa sarīraṃ thaddhaṃ ahosi. Tā tassa sarīrasamphassaṃ avindantiyo hutvā ‘‘thaddhasarīro esa, nāyaṃ manusso, yakkho [Pg.11] bhavissatī’’ti bhītatasitā hutvā attānaṃ sandhāretuṃ asakkontiyo palāyiṃsu. Evaṃ nāṭakenapi ekasaṃvaccharaṃ antarantarā vīmaṃsantāpissa neva antaraṃ passiṃsu.

ඉන්පසු උන්වහන්සේ (බෝධිසත්වයන්) දහසය හැවිරිදි වියට පත් වූ කල්හි අමාත්‍යවරුන් සහ බ්‍රාහ්මණයන් ඇතුළු පිරිස මෙසේ කල්පනා කළහ. "මොහු කොරෙකු හෝ වේවා, ගොළු හෝ බිහිරි හෝ වේවා, වයසින් මුහුකුරා ගිය පසු ඇල්ම උපදවන අරමුණු කෙරෙහි ඇලුම් නොකරන්නෙක් නම් නැත. කෝපය උපදවන අරමුණු කෙරෙහි කෝප නොවන්නෙක් නම් නැත. කල පැමිණි විට මල් පිපෙන්නාක් මෙන් මෙය ස්වභාවධර්මයයි. එබැවින් නළඟනන් මොහු අසල පමුණුවා ඔවුන් ලවා මොහු පරීක්ෂා කරමු." යැයි ඔවුහු සිතූහ. ඉක්බිති දෙවඟනන් වැනි රූමත් විලාසිතාවන්ගෙන් යුත් නළඟනන් කැඳවා, "යම් නළඟනක් කුමාරයාව සිනහ ගැන්වීමට හෝ කෙලෙස්වලින් බැඳ තැබීමට සමත් වන්නේද, ඇය ඔහුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වනු ඇත" යැයි පවසා, කුමාරයාව සුවඳ පැණින් නහවා, දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු මෙන් සරසා, දිව්‍ය විමනක් බඳු වූ මැනවින් පැනවූ සිරියහන් ගැබක සිරියහන මත වඩා හිඳුවා, සුවඳ මාලා, මල් මාලා, සුවඳ දුම් හා සුවඳ කුඩු ආදියෙන් මුළු ගැබම සුවඳවත් කරවා පිටව ගියහ. එකල්හි එම නළඟනෝ උන්වහන්සේ පිරිවරා නර්තනයෙන්, ගීතයෙන් මෙන්ම මිහිරි වදන් ආදී විවිධ උපක්‍රමයන්ගෙන් උන්වහන්සේව පිනවීමට උත්සාහ කළහ. උන්වහන්සේ තම ප්‍රඥාවන්ත බව නිසා එම ස්ත්‍රීන් දෙස නොබලා, "මේ ස්ත්‍රීන් මගේ ශරීර ස්පර්ශය නොලබත්වා" යි අධිෂ්ඨාන කරගෙන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නතර කර සිටියහ. එවිට උන්වහන්සේගේ ශරීරය දැඩි විය. එම නළඟනෝ උන්වහන්සේගේ ශරීර ස්පර්ශය නොලබා, "මොහුගේ සිරුර දැඩිය, මොහු මනුෂ්‍යයෙක් නොවේ, යක්ෂයෙක් විය හැකිය" යැයි බියට පත්ව, තමන්ව පාලනය කරගත නොහැකිව පලා ගියහ. මෙලෙස නළඟනන් මගින් වසරක් පුරා වරින් වර පරීක්ෂා කළද උන්වහන්සේගේ කිසිදු වරදක් ඔවුහු නොදුටුවෝය.


Evaṃ soḷasa saṃvaccharāni soḷasahi mahāvīmaṃsāhi ceva anekāhi khuddakavīmaṃsāhi ca vīmaṃsamānāpi tassa cittaṃ pariggaṇhituṃ nāsakkhiṃsu.

මෙසේ දහසය වසරක් පුරා මහා පරීක්ෂණ දහසයක් මෙන්ම තවත් නොයෙකුත් කුඩා පරීක්ෂණ මගින් පරීක්ෂා කළද, උන්වහන්සේගේ සිත තේරුම් ගැනීමට ඔවුහු සමත් නොවූහ.


Vīmaṃsanakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

පරීක්ෂණ කාණ්ඩය නිම විය.


Rajjayācanakaṇḍaṃ

රාජ්‍යය අයැදීමේ කාණ්ඩය.


Tato rājā vippaṭisārī hutvā lakkhaṇapāṭhake brāhmaṇe pakkosāpetvā ‘‘tumhe kumārassa jātakāle ‘dhaññapuññalakkhaṇasampanno ayaṃ kumāro, nāssa koci antarāyo paññāyatī’ti me kathayittha, idāni pana so pīṭhasappī mūgabadhiro jāto, kathā vo na sametī’’ti āha. Brāhmaṇā vadiṃsu ‘‘mahārāja, ācariyehi adiṭṭhakaṃ nāma natthi, apica kho pana, deva, ‘rājakulehi patthetvā laddhaputtako kāḷakaṇṇī’ti vutte ‘tumhākaṃ domanassaṃ siyā’ti na kathayimhā’’ti. Atha ne rājā evamāha ‘‘idāni pana kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Mahārāja, imasmiṃ kumāre imasmiṃ gehe vasante tayo antarāyā paññāyissanti – jīvitassa vā antarāyo, setacchattassa vā antarāyo, aggamahesiyā vā antarāyo’’ti. ‘‘Tasmā, deva, papañcaṃ akatvā avamaṅgalarathe avamaṅgalaasse yojetvā tattha naṃ nipajjāpetvā pacchimadvārena nīharitvā āmakasusāne catubbhittikaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā nikhaṇituṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā antarāyabhayena bhīto tesaṃ vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

ඉන්පසු කාසි රජතුමා සිතේ නොසන්සුන් බවින් යුතුව ලක්ෂණ කියන්නා වූ බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවා මෙසේ පැවසීය: "කුමාරයා උපන් අවස්ථාවේදී ‘මේ කුමාරයා පින්වත් ලක්ෂණවලින් සමන්විතය, මොහුට කිසිදු අනතුරක් පෙනෙන්නට නැත’ යැයි ඔබලා මට කීවාහුය. එහෙත් දැන් මොහු කොර, ගොළු සහ බිහිරි වී ඇත. ඔබලාගේ වදන් දැන් ගැලපෙන්නේ නැත." බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ කීහ: "මහ රජතුමනි, ආචාර්යවරුන්ට නොපෙනෙන දෙයක් නම් නැත. එහෙත් දේවයන් වහන්ස, රජ පවුලක් ප්‍රාර්ථනා කර ලබාගත් පුත්‍රයා අවාසනාවන්තයෙකු යැයි පැවසුවහොත් ඔබතුමාට මහත් සිත් තැවුලක් ඇති වේ යැයි සිතා අපි එය නොකීවෙමු." එවිට රජතුමා "දැන් කුමක් කළ යුතුද?" යැයි ඇසීය. "මහ රජතුමනි, මේ කුමාරයා මේ මාලිගාවේ වසන්නේ නම් අනතුරු තුනක් සිදු විය හැකිය - ජීවිතයට අනතුරක් හෝ සේසතට අනතුරක් හෝ අග්‍රමහේෂිකාවට අනතුරක් හෝ විය හැකිය. එබැවින් රජතුමනි, ප්‍රමාද නොවී අසුබ රථයක අසුබ අශ්වයන් යොදා, එහි කුමාරයාව හොවා, බටහිර දොරටුවෙන් පිටතට ගෙන ගොස් අමු සොහොනෙහි සතරැස් වළක් කපා මිහිදන් කිරීම සුදුසුය" යැයි කීහ. අනතුරු කෙරෙහි බිය වූ රජතුමා "යහපති" යැයි පවසා ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගත්තේය.


Tadā candādevī taṃ pavattiṃ sutvā turitaturitāva ekikā rājānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘deva, tumhehi mayhaṃ varo dinno, mayā ca gahitako katvā ṭhapito, idāni taṃ me dethā’’ti yāci. ‘‘Gaṇhāhi, devī’’ti. ‘‘Deva, puttassa me rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā, devā’’ti. ‘‘Putto, te devi, kāḷakaṇṇī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, yāvajīvaṃ adadantāpi satta vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cha vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, pañca vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cattāri vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, tīṇi vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, dve vassāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena [Pg.12] hi, deva, ekavassaṃ rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, satta māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cha māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, pañca māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, cattāri māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, tīṇi māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, dve māsāni rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, ekamāsaṃ rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, aḍḍhamāsaṃ rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, deva, satta divasāni rajjaṃ dethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu, devi, gaṇhāhī’’ti āha. Sā tasmiṃ khaṇe puttaṃ alaṅkārāpetvā ‘‘temiyakumārassa idaṃ rajja’’nti nagare bheriṃ carāpetvā sakalanagaraṃ alaṅkārāpetvā puttaṃ hatthikkhandhaṃ āropetvā setacchattaṃ tassa matthake kārāpetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā puna āgantvā antonagaraṃ pavesetvā taṃ sirisayane nipajjāpetvā piyaputtaṃ sabbarattiṃ yāci ‘‘tāta temiyakumāra, taṃ nissāya soḷasa vassāni niddaṃ alabhitvā rodamānāya me akkhīni upakkāni, sokena me hadayaṃ bhijjamānaṃ viya ahosi, ahaṃ tava apīṭhasappiādibhāvaṃ jānāmi, mā maṃ anāthaṃ karī’’ti. Sā iminā upāyeneva punadivasepi punadivasepīti pañca divasāni yāci.

එකල්හි චන්දා දේවිය ඒ පුවත අසා, ඉතා කඩිනමින් තනිවම රජතුමා වෙත ගොස් වැඳ, "දේවයන් වහන්ස, ඔබ මට වරයක් ලබා දුන් අතර මම එය පසුව ලබා ගැනීමට තබා ගත්තෙමි. දැන් එම වරය මට ලබා දෙන්න" යැයි ඉල්ලා සිටියාය. රජතුමා "දේවියනි, එය ලබා ගන්න" යැයි කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, මගේ පුතුට රාජ්‍යය ලබා දෙන්න" යැයි ඇය ඉල්ලුවාය. "දේවියනි, එය කළ නොහැක" රජතුමා කීවේය. "ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද?" "දේවියනි, ඔබේ පුත්‍රයා අවාසනාවන්තයෙකි." "එසේ නම් රජතුමනි, ජීවිත කාලයටම දිය නොහැකි නම් වසර හතකට හෝ ලබා දෙන්න." "එය කළ නොහැක." ඇය මෙලෙස වසර හයක්, පහක්, හතරක්, තුනක්, දෙකක් හා වසරක් ලෙසත්; ඉන්පසු මාස හතක්, හයක්, පහක්, හතරක්, තුනක්, දෙකක් හා එක මාසයක් ලෙසත්; ඉන්පසු අඩමසක් ලෙසත් ඉල්ලා සිටියද රජතුමා ඒ සෑම ඉල්ලීමක්ම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. අවසානයේ ඇය දින හතකට රාජ්‍යය ඉල්ලා සිටියාය. රජතුමා "දේවියනි, යහපති, එය ලබා ගන්න" යැයි කීවේය. ඇය එම මොහොතේම පුතු සරසා, "මෙය තේමිය කුමරුගේ රාජ්‍යයයි" කියා නගරය පුරා බෙර හසුරුවා, මුළු නගරයම සරසා, පුතු ඇතෙකු පිට නංවා, සේසත ඔසවා නගරය පැදකුණු කරවා, යළි මාලිගාවට පැමිණ සිරියහන් ගැබෙහි හොවා තම ප්‍රිය පුතුට මුළු රැය පුරාම මෙසේ ආයාචනා කළාය: "පුත තේමිය, ඔබ නිසා වසර දහසක් තිස්සේ නිදි නොලබා හඬා වැලපීමෙන් මගේ දෑස් පෑදී ඇත. සෝකයෙන් මගේ හදවත පැළී යන්නාක් මෙනි. ඔබ කොරෙකු නොවන බව මම දනිමි. මාව අසරණ නොකරන්න." ඇය මේ ආකාරයෙන්ම පස් දිනක් පුරා ආයාචනා කළාය.


Rajjayācanakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

රාජ්‍යය අයැදීමේ කාණ්ඩය නිම විය.


Atha chaṭṭhe divase rājā sunandaṃ nāma sārathiṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, sunandasārathi sve pātova avamaṅgalarathe avamaṅgalaasse yojetvā kumāraṃ tattha nipajjāpetvā pacchimadvārena nīharitvā āmakasusāne catubbhittikaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā tattha naṃ pakkhipitvā kuddālapiṭṭhena matthakaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā upari paṃsuṃ datvā pathavivaḍḍhanakammaṃ katvā nhatvā ehī’’ti āṇāpesi. So ‘‘sādhu, devā’’ti sampaṭicchi. Atha chaṭṭhampi rattiṃ devī kumāraṃ yācitvā ‘‘tāta temiyakumāra, tava pitā kāsirājā taṃ sve pātova āmakasusāne nikhaṇituṃ āṇāpesi, sve pātova maraṇaṃ pāpuṇissasi puttā’’ti āha. Taṃ sutvā mahāsattassa ‘‘tāta temiyakumāra, soḷasa vassāni tayā kato vāyāmo [Pg.13] idāni matthakaṃ pakko’’ti cintentassa abbhantare pīti uppajji. Mātuyā panassa hadayaṃ bhijjamānaṃ viya ahosi, evaṃ santepi ‘‘manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti mātuyā saddhiṃ nālapi.

අනතුරුව හයවන දිනයේදී කාසි රජතුමා සුනන්ද නම් රථකරු කැඳවා, “පින්වත් සුනන්ද රථකරු, හෙට අලුයම අශුභ රථයක අශුභ අසුන් යොදා කුමාරයා එහි සතප්වා, බටහිර දොරටුවෙන් බැහැරට ගෙන ගොස්, අමු සොහොනෙහි සතරැස් වළක් කපා, එහි මොහු දමා, උදලු මිටෙන් හිස පලා දිවි කෙළවර කර, පස් දමා වසා, මහපොළොව වැඩිකිරීමේ කාර්යය (භූමදානය) කොට, ස්නානය කොට එන්නැ”යි අණ කළේය. ඔහු “දේවයන් වහන්ස, ඉතා හොඳයි” කියා එය පිළිගත්තේය. එකල හයවන රාත්‍රියෙහිද බිසව කුමාරයා ඉල්ලා සිටිමින්, “පුතණුවනි තේමිය කුමාරයෙනි, ඔබගේ පියාණන් වූ කාසි රජතුමා හෙට අලුයම ඔබ අමු සොහොනෙහි වළලන්නට අණ කළේය. පුතණුවනි, ඔබ හෙට අලුයම මරණයට පත්වන්නේහිය”යි පැවසුවාය. එය ඇසූ මහාසත්තයන් වහන්සේට, “පුතණුවනි තේමිය කුමාරයෙනි, සොළොස් වසක් මුළුල්ලේ ඔබ විසින් කරන ලද වීර්යය දැන් අවසානයට (මුදුනට) පැමිණියේය”යි සිතන කල්හි ශරීරය අභ්‍යන්තරයෙහි පීතියක් උපන්නේය. එහෙත් මෑණියන්ගේ හදවත පැළී යනවාක් මෙන් විය. එසේ වුවද “මාගේ මනෝරථය මුදුන්පත් වන්නේය”යි සලකා මෑණියන් සමඟ කතා නොකළ සේක.


Athassā rattiyā accayena pātova sunando sārathi rathaṃ yojento devatānubhāvena mahāsattassa pāramitānubhāvena ca maṅgalarathe maṅgalaasse yojetvā rathaṃ rājadvāre ṭhapetvā mahātalaṃ abhiruhitvā sirigabbhaṃ pavisitvā deviṃ vanditvā evamāha – ‘‘devi, mayhaṃ mā kujjha, rañño āṇā’’ti vatvā puttaṃ āliṅgitvā nipannaṃ deviṃ piṭṭhihatthena apanetvā pupphakalāpaṃ viya kumāraṃ ukkhipitvā pāsādā otari. Tadā candādevī uraṃ paharitvā mahantena saddena paridevitvā mahātale ohīyi. Atha naṃ mahāsatto oloketvā ‘‘mayi akathente mātā hadayena phalitena marissatī’’ti kathetukāmo hutvāpi ‘‘sace ahaṃ kathessāmi, soḷasa vassāni kato vāyāmo me mogho bhavissati, akathento panāhaṃ attano ca mātāpitūnañca mahājanassa ca paccayo bhavissāmī’’ti adhivāsesi.

ඉන්පසු එම රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් අලුයම සුනන්ද රථකරු රථය සූදානම් කරන කල්හි, දේවතානුභාවයෙන් හා මහාසත්තයන්ගේ පාරමිතා බලයෙන් මංගල රථයක මංගල අසුන් යොදා, රථය රජවාසල් දොරටුව අසල තබා, ප්‍රාසාද තලයට නැඟ සිරිගැබට ඇතුළු වී බිසවට වැඳ මෙසේ කීවේය: “දේවීනි, මා කෙරෙහි කෝප නොවන්න, මෙය රජුගේ අණයි” කියා, පුත්‍රයා වැළඳගෙන සැතපී සිටි බිසව අල්ලේ පිටිපසින් පසෙකට කොට, මල් මිටියක් මෙන් කුමාරයා ඔසවාගෙන ප්‍රාසාදයෙන් බැස ගියේය. එකල චන්දා දේවිය පපුවට ගසා ගනිමින් මහා ශබ්දයෙන් හඬා වැලපෙමින් ප්‍රාසාද තලයෙහි ඇද වැටුණාය. එවිට මහාසත්තයන් වහන්සේ ඇය දෙස බලා, “මම කතා නොකළහොත් මෑණියන් හදවත පැළී මිය යනු ඇතැ”යි කතා කිරීමට කැමති වූහ. එසේ වුවද “සැබැවින්ම මා කතා කළහොත්, සොළොස් වසක් මුළුල්ලේ මා දැරූ වීර්යය නිෂ්ඵල වනු ඇත. මා කතා නොකර සිටීමෙන් මටත්, මාගේ මව්පියන්ටත්, මහජනයාටත් යහපතක් වනු ඇතැ”යි සිතා ඉවසා සිටි සේක.


Atha naṃ sārathi rathaṃ āropetvā ‘‘pacchimadvārābhimukhaṃ rathaṃ pesessāmī’’ti cintetvā rathaṃ pesesi. Tadā mahāsattassa pāramitānubhāvena devatāviggahito hutvā rathaṃ nivattāpetvā pācīnadvārābhimukhaṃ rathaṃ pesesi, atha rathacakkaṃ ummāre patihaññi. Mahāsattopi tassa saddaṃ sutvā ‘‘manoratho me matthakaṃ patto’’ti suṭṭhutaraṃ tuṭṭhacitto ahosi. Ratho nagarā nikkhamitvā devatānubhāvena tiyojanikaṃ ṭhānaṃ gato. Tattha vanaghaṭaṃ sārathissa āmakasusānaṃ viya upaṭṭhāsi. So ‘‘idaṃ ṭhānaṃ phāsuka’’nti sallakkhetvā rathaṃ maggā okkamāpetvā maggapasse ṭhapetvā rathā oruyha mahāsattassa ābharaṇabhaṇḍaṃ omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā ekamantaṃ ṭhapetvā kuddālaṃ ādāya rathassa avidūre ṭhāne catubbhittikaṃ āvāṭaṃ khaṇituṃ ārabhi.

අනතුරුව රථකරු කුමාරයා රථයට නංවාගෙන “බටහිර දොරටුව දෙසට රථය පදවන්නෙමියි” සිතුවද, මහාසත්තයන්ගේ පාරමිතා බලයෙන් දේවතාවන් විසින් රථය හරවා නැගෙනහිර දොරටුව දෙසට යොමු කළහ. එවිට රථ රෝදය උළුවස්සෙහි (දොරකඩ) වැදුණේය. මහාසත්තයන් වහන්සේද එම ශබ්දය ඇසී “මාගේ අභිප්‍රාය මුදුන්පත් විය” කියා ඉතා සතුටු වූහ. රථය නගරයෙන් නික්ම දේවතානුභාවයෙන් යොදුන් තුනක දුරක් ගියේය. එහි වූ වනය රථකරුට අමු සොහොනක් මෙන් පෙනුණේය. ඔහු “මේ ස්ථානය පහසුය” කියා සලකා රථය මාර්ගයෙන් ඉවතට ගෙන මඟ අසල නවත්වා, රථයෙන් බැස මහාසත්තයන්ගේ ආභරණ ආදිය ගලවා පොදියක් බැඳ පසෙක තබා, උදැල්ලක් ගෙන රථයට නුදුරු ස්ථානයක සතරැස් වළක් හෑරීමට පටන් ගත්තේය.


Tato bodhisatto cintesi ‘‘ayaṃ me vāyāmakālo, ahañhi soḷasa vassāni hatthapāde na cālesiṃ, kiṃ nu kho me balaṃ atthi, udāhu no’’ti. So uṭṭhāya vāmahatthena dakkhiṇahatthaṃ, dakkhiṇahatthena vāmahatthaṃ [Pg.14] parāmasanto ubhohi hatthehi pāde sambāhitvā rathā otarituṃ cittaṃ uppādesi. Tāvadevassa pādapatitaṭṭhāne vātapuṇṇabhastacammaṃ viya mahāpathavī abbhuggantvā rathassa pacchimantaṃ āhacca aṭṭhāsi. Mahāsatto rathā otaritvā katipaye vāre aparāparaṃ caṅkamitvā ‘‘imināva niyāmena ekadivasaṃ yojanasatampi me gantuṃ balaṃ atthī’’ti ñatvā ‘‘sace, sārathi, mayā saddhiṃ virujjheyya, atthi nu kho me tena saha paṭivirujjhituṃ bala’’nti upadhārento rathassa pacchimantaṃ gahetvā kumārakānaṃ kīḷanayānakaṃ viya ukkhipitvā rathaṃ paribbhamento aṭṭhāsi. Athassa ‘‘atthi me tena saha paṭivirujjhituṃ bala’’nti sallakkhetvā pasādhanatthāya cittaṃ uppajji.

එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මෙය මාගේ වීර්යය පෙන්විය යුතු කාලයයි. මම සොළොස් වසක් මුළුල්ලේ අත් පා නොසැලුවෙමි. මා සතුව බලය තිබේද නැද්දැයි බැලිය යුතුය.” උන්වහන්සේ නැගී සිට වම් අතින් දකුණු අතද, දකුණු අතින් වම් අතද පිරිමදිමින් අත් පා සම්බාහනය කොට රථයෙන් බැසීමට සිතූහ. එකෙණෙහිම උන්වහන්සේගේ පා තබන ස්ථානයෙහි, හුළං පිරවූ හම් මල්ලක් මෙන් මහපොළොව ඉහළට එසවී රථයේ පසුපස කොටසෙහි වැදී නතර විය. මහාසත්තයන් වහන්සේ රථයෙන් බැස කිහිප වරක් එහා මෙහා සක්මන් කොට “මෙම ක්‍රමයෙන් මට දිනක් ඇතුළත යොදුන් සියයක් වුවද යාමට බලය ඇතැ”යි දැන, “සැබැවින්ම රථකරු මා සමඟ ගැටුනහොත්, ඔහු සමඟ සටන් කිරීමට තරම් මට බලය තිබේදැ”යි පරීක්ෂා කරනු පිණිස, රථයේ පසුපස කොටසින් අල්ලා කුඩා දරුවන්ගේ සෙල්ලම් කරත්තයක් මෙන් රථය ඔසවා කරකවමින් සිටි සේක. ඉන්පසු “ඔහු සමඟ සටන් කිරීමට මට බලය ඇතැ”යි සලකා සිරුර අලංකාර කරගැනීමට සිත් පහළ විය.


Taṃkhaṇaññeva sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘temiyakumārassa manoratho matthakaṃ patto, idāni pasādhanatthāya cittaṃ uppannaṃ, kiṃ etassa mānusakena pasādhanenā’’ti dibbapasādhanaṃ gāhāpetvā vissakammadevaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta vissakamma devaputta, tvaṃ gaccha, kāsirājassa puttaṃ temiyakumāraṃ alaṅkarohī’’ti āṇāpesi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tāvatiṃsabhavanato otaritvā tassa santikaṃ gantvā dasahi dussasahassehi veṭhanaṃ katvā dibbehi ceva mānusakehi ca alaṅkārehi sakkaṃ viya taṃ alaṅkaritvā sakaṭṭhānameva gato. So devarājalīlāya sārathissa khaṇanokāsaṃ gantvā āvāṭatīre ṭhatvā pucchanto tatiyaṃ gāthamāha –

එකෙණෙහිම සක් දෙවිඳුන්ගේ ආසනය උණුසුම් බවක් දැක්වීය. සක් දෙවිඳුන් ඒ ගැන සලකා බලා හේතුව දැන, “තේමිය කුමාරයාගේ අභිප්‍රාය මුදුන්පත් විය. දැන් ඔහුට සිරුර අලංකාර කරගැනීමට සිත් පහළ වී ඇත. ඔහුට මනුෂ්‍ය ලෝකයේ ආභරණවලින් ඇති ඵලය කිමද?” කියා දිව්‍යමය වස්ත්‍රාභරණ ගෙන්වාගෙන, විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, “පින්වත් විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රය, ඔබ ගොස් කාසි රජුගේ පුත් තේමිය කුමාරයා සැරසන්නැ”යි අණ කළේය. ඔහු “එසේය දේවයන් වහන්ස” කියා පිළිගෙන තවුතිසා භවනින් බැස උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, දිව්‍යමය වස්ත්‍ර දස දහසකින් හිස වෙළා, දිව්‍ය හා මානුෂික ආභරණවලින් සක් දෙවිඳුන් මෙන් උන්වහන්සේව සරසා තම ස්ථානයටම ගියේය. උන්වහන්සේ දිව්‍ය රාජ ලීලාවෙන් යුතුව රථකරු වළ හාරන ස්ථානයට ගොස්, වළ අසල සිට විමසනු පිණිස තෙවන ගාථාව වදාළ සේක:


3.

3.


‘‘Kiṃ nu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ kāsuyā karissasī’’ti.

“පින්වත් රථකරු, ඔබ මෙතරම් කලබලයෙන් වළක් හාරන්නේ කුමටද? මා ඇසූ ප්‍රශ්නයට යහළුව, මට කියන්න. මේ වළෙන් කුමක් කරන්නෙහිද?”


Tattha kāsunti āvāṭaṃ.

මෙහි ‘කාසුං’ යනු වළට නමකි.


Taṃ sutvā sārathi āvāṭaṃ khaṇanto uddhaṃ anoloketvāva catutthaṃ gāthāmāha –

එය ඇසූ රථකරු වළ හාරමින්ම උඩ නොබලා හතරවන ගාථාව කීවේය:


4.

4.


‘‘Rañño mūgo ca pakkho ca, putto jāto acetaso;

Somhi raññā samajjhiṭṭho, puttaṃ me nikhaṇaṃ vane’’ti.

“රජතුමාට ගොළු වූ ද, කොර වූ ද, සිහියක් නැත්තාක් වැනි වූ ද පුත්‍රයෙකු උපන්නේය. ‘මාගේ පුත්‍රයා වනයෙහි වළලන්න’ යැයි රජු විසින් මට අණ කරන ලදී.”


Tattha pakkhoti pīṭhasappī. ‘‘Mūgo’’ti vacaneneva panassa badhirabhāvopi sijjhati badhirassa hi paṭivacanaṃ kathetuṃ asakkuṇeyyattā. Acetasoti acittako viya jāto. Soḷasa vassāni akathitattā evamāha[Pg.15]. Samajjhiṭṭhoti āṇatto, pesitoti attho. Nikhaṇaṃ vaneti vane nikhaṇeyyāsi.

මෙහි ‘පක්ඛෝ’ යනු කොර වූ තැනැත්තායි. ‘මූගෝ’ යන වචනයෙන්ම උන්වහන්සේගේ බිහිරි බවද ඇතුළත් වේ. මන්ද බිහිරි තැනැත්තාට පෙරළා පිළිතුරු දිය නොහැකි බැවිනි. ‘අචේතසෝ’ යනු සිතක් (සිහියක්) නැත්තෙකු මෙන් උපන් යන අදහසයි. සොළොස් වසක් කතා නොකළ බැවින් ඔහු මෙසේ කීවේය. ‘සමජ්ක්‍ධිට්ඨෝ’ යනු අණ කරන ලද, පිටත් කරන ලද යන්නයි. ‘නිඛණං වනේ’ යනු වනයෙහි වළලන්න යන්නයි.


Atha naṃ mahāsatto āha –

එවිට මහාසත්තයන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක:


5.

5.


‘‘Na badhiro na mūgosmi, na pakkho na ca vīkalo;

Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane.

‘‘මම බිහිරි නොවෙමි, ගොළු ද නොවෙමි, එසේම මම කොර වූවෙක් හෝ ඉන්ද්‍රිය විකල වූවෙක් ද නොවෙමි; රියදුර, ඉදින් ඔබ වනයෙහි මා වළලන්නෙහි නම් එය අධාර්මික ක්‍රියාවකි.’’


6.

6.


‘‘Ūrū bāhuñca me passa, bhāsitañca suṇohi me;

Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane’’ti.

‘‘මාගේ කලවා සහ බාහු දෙස බලන්න; මා පවසන වචනවලට සවන් දෙන්න. රියදුර, ඉදින් ඔබ වනයෙහි මා වළලන්නෙහි නම් ඔබ කරන්නේ අධාර්මික ක්‍රියාවකි.’’


Tattha na badhiroti samma sārathi, sace taṃ rājā evarūpaṃ puttaṃ mārāpetuṃ āṇāpesi, ahaṃ pana evarūpo na bhavāmīti dīpetuṃ evamāha. Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vaneti sace badhirabhāvādivirahitaṃ evarūpaṃ maṃ vane nikhaṇeyyāsi, adhammaṃ kammaṃ kareyyāsīti attho. ‘‘Ūrū’’ti idaṃ so purimagāthaṃ sutvāpi naṃ anolokentameva disvā ‘‘alaṅkatasarīramassa dassessāmī’’ti cintetvā āha. Tassattho – samma sārathi, ime kañcanakadalikkhandhasadise ūrū, kanakacchaviṃ bāhuñca me passa, madhuravacanañca me suṇāhīti.

එහි ‘න බධිරො’ යනු පින්වත් රියදුර, ඉදින් රජතුමා මෙබඳු පුත්‍රයෙකු මරා දැමීමට අණ කළේ වුවද, මම එබඳු (ආබාධිත) අයෙකු නොවෙමි යන බව පෙන්වා දීමට මෙසේ වදාළහ. ‘මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ’ යනු ඉදින් බිහිරි බව ආදියෙන් තොර වූ මෙබඳු මා වනයෙහි වළලන්නෙහි නම්, ඔබ අධාර්මික කර්මයක් කරන්නෙහිය යනු අර්ථයයි. ‘ඌරූ’ යන්නෙන් කියවෙන්නේ, මහාබෝසතාණන් වහන්සේ පෙර ගාථාව ශ්‍රවණය කරලත් තමන් දෙස නොබලා සිටින රියදුරු දැක, ‘මම මොහුට මාගේ සරසා ඇති ශරීරය පෙන්වන්නෙමි’යි සිතා මෙය වදාළ බවයි. එහි අර්ථය නම් - පින්වත් රියදුර, රන්වන් කෙසෙල් කඳන් වැනි වූ මාගේ මෙම කලවා දෙසත්, රන්වන් පැහැති බාහු දෙසත් බලන්න; මාගේ මිහිරි වචනවලට සවන් දෙන්න යනුයි.


Tato sārathi evaṃ cintesi ‘‘ko nu kho esa, āgatakālato paṭṭhāya attānameva vaṇṇetī’’ti. So āvāṭakhaṇanaṃ pahāya uddhaṃ olokento tassa rūpasampattiṃ disvā ‘‘ayaṃ puriso ko nu kho, manusso vā devo vā’’ti ajānanto imaṃ gāthamāha –

ඉන්පසු රියදුරා මෙසේ සිතුවේය: ‘‘කවුද මේ, පැමිණි වෙලාවේ සිට තමන් ගැනම වර්ණනා කරන්නේ?’’ ඔහු වළ කැණීම නතර කර උඩ බලා බෝසතාණන්ගේ රූප සම්පත්තිය දැක, ‘‘මේ මිනිසෙක්ද දෙවියෙක්ද’’ යන්න නිශ්චිතව නොදැන මෙම ගාථාව පැවසීය.


7.

7.


‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

‘‘ඔබ දේවතාවෙක්ද? ගාන්ධර්වයෙක්ද? නැතහොත් පෙර දන් දුන් සක් දෙවිඳාණන්ද? ඔබ කවරෙක්ද? කාගේ පුතෙක්ද? අපි ඔබව හඳුනා ගන්නේ කෙසේද?’’


Athassa mahāsatto attānaṃ ācikkhitvā dhammaṃ desento āha –

එවිට මහාබෝසතාණෝ තමන් කවුදැයි පවසා, ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළහ.


8.

8.


‘‘Namhi devo na gandhabbo, namhi sakko purindado;

Kāsirañño ahaṃ putto, yaṃ kāsuyā nihaññasi.

‘‘මම දෙවියෙක් නොවෙමි, ගාන්ධර්වයෙක් නොවෙමි, පෙර දන් දුන් සක් දෙවිඳාණන් ද නොවෙමි. මම ඔබ මේ වළෙහි වළලන්නට යන කාසි රජුගේ පුත්‍රයා වෙමි.’’


9.

9.


‘‘Tassa rañño ahaṃ putto, yaṃ tvaṃ sammūpajīvasi;

Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane.

‘‘යම් රජෙකු ඇසුරු කරමින් ඔබ ජීවත් වන්නේද, මම ඒ රජුගේ පුත්‍රයා වෙමි. රියදුර, ඉදින් ඔබ වනයෙහි මා වළලන්නෙහි නම් ඔබ කරන්නේ අධාර්මික ක්‍රියාවකි.’’


10.

10.


‘‘Yassa [Pg.16] rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;

Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako.

‘‘යම් ගසක සෙවණෙහි හිඳින්නේද හෝ සැතපෙන්නේද, ඒ ගසෙහි අත්තක්වත් නොබිඳිය යුතුය. මන්ද යත්, මිතුරන්ට ද්‍රෝහි වන්නා ලාමක පාපතරයෙකි.’’


11.

11.


‘‘Yathā rukkho tathā rājā, yathā sākhā tathā ahaṃ;

Yathā chāyūpago poso, evaṃ tvamasi sārathi;

Adhammaṃ sārathi kayirā, maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane’’ti.

‘‘ගස රජතුමා වැනිය, අතු මා වැනිය. සෙවණ පතන මනුෂ්‍යයා රියදුරු වන ඔබ වැනිය; රියදුර, ඉදින් ඔබ වනයෙහි මා වළලන්නෙහි නම් ඔබ කරන්නේ අධාර්මික ක්‍රියාවකි.’’


Tattha nihaññasīti nihanissasi. Yaṃ tvaṃ ettha nihanissāmīti saññāya kāsuṃ khaṇasi, so ahanti dīpeti. So ‘‘rājaputto aha’’nti vuttepi na saddahatiyeva, madhurakathāya panassa bajjhitvā dhammaṃ suṇanto aṭṭhāsi. Mittadubbhoti paribhuttachāyassa rukkhassa pattaṃ vā sākhaṃ vā aṅkuraṃ vā bhañjanto mittaghātako hoti lāmakapuriso, kimaṅgaṃ pana sāmiputtaghātako. Chāyūpagoti paribhogatthāya chāyaṃ upagato puriso viya rājānaṃ nissāya jīvamāno tvanti vadati.

එහි ‘නිහඤ්ඤසි’ යනු වළලන්නෙහිය යන්නයි. ඔබ ‘මම මෙහි වළලන්නෙමි’ යන සංඥාවෙන් යමෙකු උදෙසා වළ කණින්නෙහිද, ඒ මම වෙමි යන්න පෙන්වා දෙයි. ඔහු ‘මම රජ පුත්‍රයා වෙමි’ කීවද එය විශ්වාස නොකළ අතර, බෝසතාණන්ගේ මිහිරි කතාවට වසඟ වී ධර්මය අසමින් එතැනම නැවතුණේය. ‘මිත්තදුබ්භො’ යනු තමන් සෙවණ ලැබූ ගසක පත්‍රයක්, අත්තක් හෝ අංකුරයක් කඩන්නා මිතුරන් නසන ලාමක මිනිසෙකි; එසේ නම් ස්වාමියාගේ පුත්‍රයා නසන්නා ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? ‘ඡායූපගො’ යනු ප්‍රයෝජනය පිණිස සෙවණට පැමිණි මිනිසෙකු මෙන් රජු ඇසුරු කරමින් ජීවත් වන ඔබ යන්නයි.


So evaṃ kathentepi bodhisatte na saddahatiyeva. Atha mahāsatto ‘‘saddahāpessāmi na’’nti devatānaṃ sādhukārena ceva attano ghosena ca vanaghaṭaṃ unnādento dasa mittapūjagāthā nāma ārabhi –

බෝසතාණෝ මෙසේ පැවසුවද රියදුරා උන්වහන්සේව මුළුමනින්ම විශ්වාස නොකළේය. එවිට මහාබෝසතාණෝ ‘මම මොහු ලවා විශ්වාස කරවන්නෙමි’යි සිතා දේවතාවන්ගේ සාධුකාර මධ්‍යයේත්, ස්වකීය ස්වරයෙන් මුළු වනයම ඒකාලෝක කරමින් ‘මිත්තපූජා’ නම් වූ ගාථා දහය වදාළහ.


12.

12.


‘‘Pahūtabhakkho bhavati, vippavuṭṭho sakaṃgharā;

Bahū naṃ upajīvanti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු ස්වකීය නිවසින් බැහැරව සිටියද බහුලව ආහාරපාන ලබයි. බොහෝ දෙනා ඔහු ඇසුරු කරමින් ජීවත් වෙති.’’


13.

13.


‘‘Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāti, nigame rājadhāniyo;

Sabbattha pūjito hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු යම් යම් ජනපදයකට, නියම්ගමකට හෝ රජදහනකට යන්නේද, ඒ සෑම තැනකදීම ගරු බුහුමනට පාත්‍ර වෙයි.’’


14.

14.


‘‘Nāssa corā pasāhanti, nātimaññanti khattiyā;

Sabbe amitte tarati, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, සොරුන් ඔහුට පීඩා නොකරයි, රජවරු ඔහු පහත් කොට නොසලකති, ඔහු සියලු සතුරන් අබිබවා යයි.’’


15.

15.


‘‘Akkuddho sagharaṃ eti, sabhāyaṃ paṭinandito;

Ñātīnaṃ uttamo hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු ක්‍රෝධයෙන් තොරව තම නිවසට පැමිණෙයි, සභාවේදී පිළිගැනීමට ලක්වෙයි, නෑයන් අතර උත්තමයෙකු වෙයි.’’


16.

16.


‘‘Sakkatvā sakkato hoti, garu hoti sagāravo;

Vaṇṇakittibhato hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු අන් අයට සත්කාර කිරීමෙන් තමාද සත්කාර ලබන්නෙකු වෙයි, අන් අයට ගරු කිරීමෙන් තමාද ගරු බුහුමන් ලබන්නෙකු වෙයි, ඔහු කීර්තිය හා ප්‍රශංසාව ලබයි.’’


17.

17.


‘‘Pūjako [Pg.17] labhate pūjaṃ, vandako paṭivandanaṃ;

Yasokittiñca pappoti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු අන් අයට පුදන බැවින් තමාද පිදුම් ලබයි, අන් අයට වඳින බැවින් තමාටද පෙරළා වැඳුම් ලබයි, යසස හා කීර්තිය ලබයි.’’


18.

18.


‘‘Aggi yathā pajjalati, devatāva virocati;

Siriyā ajahito hoti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු ගින්නක් මෙන් බබළයි, දේවතාවෙකු මෙන් බැබළෙයි, ඔහුගෙන් ශ්‍රියාව බැහැර නොවේ.’’


19.

19.


‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහුගේ ගව සම්පත වෘද්ධියට පත්වෙයි, කුඹුරේ වැපිරූ දෙය සරුසාර වෙයි, ඔහු තමා වැපිරූ දෙයෙහි ඵල භුක්ති විඳියි.’’


20.

20.


‘‘Darito pabbatāto vā, rukkhato patito naro;

Cuto patiṭṭhaṃ labhati, yo mittānaṃ na dubbhati.

‘‘යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නේද, ඔහු ප්‍රපාතයකින්, පර්වතයකින් හෝ ගසකින් ඇද වැටුණද පිහිටක් ලබයි.’’


21.

21.


‘‘Virūḷhamūlasantānaṃ, nigrodhamiva māluto;

Amittā nappasāhanti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti.

‘‘මනාව වැඩුණු මුල් සහිත නුග ගසක් මාරුතයට සෙලවිය නොහැක්කාක් මෙන්, මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නාට සතුරෝ පීඩා කිරීමට අපොහොසත් වෙති.’’


Tattha sakaṃ gharāti sakagharā, ayameva vā pāṭho. Na dubbhatīti na dussati. Mittānanti buddhādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ na dubbhati. ‘‘Sabbattha pūjito hotī’’ti idaṃ sīvalivatthunā vaṇṇetabbaṃ. Na pasāhantīti pasayhakāraṃ kātuṃ na sakkonti. Idaṃ saṃkiccasāmaṇeravatthunā dīpetabbaṃ. ‘‘Nātimaññanti khattiyā’’ti idaṃ jotikaseṭṭhivatthunā dīpetabbaṃ. Taratīti atikkamati. Sagharanti attagharaṃ. Mittānaṃ dubbhanto attano gharaṃ āgacchantopi ghaṭṭitacitto kuddhova āgacchati, ayaṃ pana akuddhova sakagharaṃ eti. Paṭinanditoti bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne amittadubbhino guṇakathaṃ kathenti, tāya so paṭinandito hoti pamuditacitto.

එහි ‘සකං ඝරා’ යනු ස්වකීය ගෘහයෙන් යන්නයි. ‘න දුබ්භති’ යනු ද්‍රෝහි නොවේ, වරදක් නොකරයි යන්නයි. ‘මිත්තානං’ යනු බුද්ධාදී කල්‍යාණ මිත්‍රයන්ට ද්‍රෝහි නොවීමයි. ‘සබ්බත්ථ පූජිතො හොති’ යන්න සීවලී මහරහතන් වහන්සේගේ වස්තුවෙන් විස්තර කළ යුතුය. ‘න පසාහන්ති’ යනු බලහත්කාරකම් කිරීමට අපොහොසත් වෙති යන්නයි. මෙය සංකිච්ච සාමණේරයන් වහන්සේගේ කථාවෙන් පෙන්වා දිය යුතුය. ‘නාතිමඤ්ඤන්ති ඛත්තියා’ යන්න ජෝතිය සිටුවරයාගේ වස්තුවෙන් විස්තර කළ යුතුය. ‘තරති’ යනු ඉක්මවා යයි. ‘සඝරං’ යනු තම නිවසටයි. මිතුරන්ට ද්‍රෝහි වන්නා තම නිවසට පැමිණෙද්දීත් චිත්ත පීඩාවෙන් හා ක්‍රෝධයෙන් යුතුව පැමිණෙයි, එහෙත් මොහු අක්‍රෝධීව තම නිවසට පැමිණෙයි. ‘පටිනන්දිතො’ යනු බොහෝ දෙනා රැස්වන ස්ථානවලදී මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවන්නාගේ ගුණ පවසති, එයින් ඔහු ප්‍රමුදිත වූ සිතින් යුක්තව සතුටට පත්වෙයි.


Sakkatvā sakkato hotīti paraṃ sakkatvā sayampi parehi sakkato hoti. Garu hoti sagāravoti paresu sagāravo sayampi parehi garuko hoti. Vaṇṇakittibhatoti bhatavaṇṇakitti, guṇañceva kittisaddañca ukkhipitvā caranto nāma hotīti attho. Pūjakoti mittānaṃ pūjako hutvā sayampi pūjaṃ labhati. Vandakoti buddhādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ vandako hutvā punabbhave paṭivandanaṃ labhati. Yasokittiñcāti issariyaparivārañceva guṇakittiñca pappoti. Imāya gāthāya cittagahapatino vatthu (dha. pa. 73-74) kathetabbaṃ.

‘සක්කත්වා සක්කතො හොති’ යනු අනුන්ට සත්කාර කිරීමෙන් තමාද අන්‍යයන්ගෙන් සත්කාර ලබන බවයි. ‘ගරු හොති සගාරවො’ යනු අන්‍යයන් කෙරෙහි ගරු සරු ඇතිව සිටින විට තමාද අන්‍යයන්ගෙන් ගරු බුහුමන් ලබන බවයි. ‘වණ්ණකිත්තිභතො’ යනු ගුණය හා කීර්තිය දරාගෙන හැසිරෙන්නෙකු වීමයි. ‘පූජකො’ යනු මිතුරන් පුදන බැවින් තමාද පූජාවන් ලබන බවයි. ‘වන්දකො’ යනු බුද්ධාදී කල්‍යාණ මිත්‍රයන්ට වඳින බැවින් මතු භවයේදී පෙරළා වැඳුම් ලබන බවයි. ‘යසො කිත්තිඤ්ච’ යනු ඓශ්චර්යය, පිරිවර හා ගුණ කීර්තියට පැමිණීමයි. මෙම ගාථාවෙන් චිත්ත ගෘහපතියාගේ කථාව පැවසිය යුතුය.


Pajjalatīti [Pg.18] issariyaparivārena pajjalati. Siriyā ajahito hotīti ettha anāthapiṇḍikassa vatthu (dha. pa. 119-120) kathetabbaṃ. Asnātīti paribhuñjati. ‘‘Patiṭṭhaṃ labhatī’’ti idaṃ cūḷapadumajātakena (jā. 1.2.85-86) dīpetabbaṃ. Virūḷhamūlasantānanti vaḍḍhitamūlapārohaṃ. Amittā nappasāhantīti ettha kuraraghariyasoṇattherassa mātu gehaṃ paviṭṭhacoravatthu kathetabbaṃ.

‘පජ්ජලති’ (දිළිසෙයි) යනු ඓශ්චර්යය හා පිරිවර සම්පත්තියෙන් බැබළීමයි. ‘සිරියා අජහිතෝ හෝති’ (ශ්‍රී විභූතියෙන් අත්නොහරින ලද්දේ වෙයි) යන්නෙහි අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ කථා වස්තුව පැවසිය යුතුය. ‘අස්නාති’ යනු අනුභව කරයි (පරිභෝජනය කරයි). ‘පතිට්ඨං ලභති’ (පිහිටක් ලබයි) යන මෙය චූළපදුම ජාතකයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. ‘විරූළ්හමූලසන්තානං’ යනු වැඩුණු මුල් හා අතු පතර ඇති බවයි. ‘අමිත්තා නප්පසාහන්ති’ (සතුරෝ යටත් නොකරති) යන්නෙහි කුරරඝරියසෝණ තෙරුන්ගේ මෑණියන්ගේ නිවසට ඇතුළු වූ සොරුන්ගේ කථා වස්තුව පැවසිය යුතුය.


Sunando sārathi ettakāhi gāthāhi dhammaṃ desentampi taṃ asañjānitvā ‘‘ko nu kho aya’’nti āvāṭakhaṇanaṃ pahāya rathasamīpaṃ gantvā tattha tañca pasādhanabhaṇḍañca ubhayaṃ adisvā puna āgantvā olokento taṃ sañjānitvā tassa pādesu patitvā añjaliṃ paggayha yācanto imaṃ gāthamāha –

සුනන්ද සාරථි තෙමේ මෙපමණ ගාථාවන්ගෙන් ධර්මය දේශනා කළත් උන්වහන්සේව හඳුනා නොගෙන, “මොහු කවුරුන් විය හැකිද?” යි සිතා වළ කැණීම නවත්වා රථය අසලට ගියේය. එහිදී ඒ බෝධිසත්වයන් වහන්සේවත්, ආභරණ මල්ලවත් යන දෙකම නොදැක නැවත පැමිණ බලන්නේ, උන්වහන්සේව මනාව හඳුනාගෙන උන්වහන්සේගේ පාමුල වැටී දොහොත් මුදුන් දී වැඳ නමස්කාර කරමින් ඇයැද සිටිනුයේ මෙම ගාථාව පැවසීය.


22.

22.


‘‘Ehi taṃ paṭinessāmi, rājaputta sakaṃ gharaṃ;

Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’ti.

“පින්වත් රාජකුමාරයාණෙනි, වඩින්න, මම ඔබව නැවත මාලිගාවට (ස්වකීය නිවසට) රැගෙන යන්නෙමි. පින්වත, රාජ්‍යය කරවන්න; ඔබ මේ වනයේ කුමක් කරන්නෙහිද?”


Atha naṃ mahāsatto āha –

එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ.


23.

23.


‘‘Alaṃ me tena rajjena, ñātakehi dhanena vā;

Yaṃ me adhammacariyāya, rajjaṃ labbhetha sārathī’’ti.

“සාරථිය, අධාර්මික පිළිවෙත් පිරීමෙන් මට යම් රාජ්‍යයක් ලැබෙන්නේ නම්, මට ඒ රාජ්‍යයෙන් පලක් නැත; ඥාතීන්ගෙන් හෝ ධනයෙන් මට පලක් නැත.”


Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ.

එහි ‘අලං’ යනු ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයකි.


Sārathi āha –

සාරථි මෙසේ කීවේය.


24.

24.


‘‘Puṇṇapattaṃ maṃ lābhehi, rājaputta ito gato;

Pitā mātā ca me dajjuṃ, rājaputta tayī gate.

“රාජකුමාරයාණෙනි, මෙතැනින් වැඩම කළ පසු මට පූර්ණ තෑගි බෝග (පුණ්ණපත්ත) ලබා දෙන්න. රාජකුමාරයාණෙනි, ඔබ වැඩම කළ විට ඔබේ පියාණන් හා මෑණියන් මට (තෑගි බෝග) ලබා දෙනු ඇත.


25.

25.


‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;

Tepi attamanā dajjuṃ, rājaputta tayī gate.

රාජකුමාරයාණෙනි, ඔබ වැඩම කළ විට අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහු ද, කුමාරවරු ද, වෙළඳුන් (වේසියානා) ද, බ්‍රාහ්මණයෝ ද යන ඒ සියල්ලෝම සතුටු සිත් ඇතිව මට තෑගි බෝග ලබා දෙනු ඇත.


26.

26.


‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;

Tepi attamanā dajjuṃ, rājaputta tayī gate.

රාජකුමාරයාණෙනි, ඔබ වැඩම කළ විට ඇත්ගොව්වෝ ද, අශ්වාරෝහකයෝ ද, රියැදුරෝ ද, පාබල සේනාවෝ ද යන ඒ සියල්ලෝම සතුටු සිත් ඇතිව මට තෑගි බෝග ලබා දෙනු ඇත.


27.

27.


‘‘Bahudhaññā jānapadā, negamā ca samāgatā;

Upāyanāni me dajjuṃ, rājaputta tayī gate’’ti.

රාජකුමාරයාණෙනි, ඔබ වැඩම කළ විට බොහෝ ධාන්‍ය ඇති ජනපදවාසීහු ද, එක්රැස් වූ නියම්ගම්වාසීහු ද මට පඬුරු පාක්කුඩම් ලබා දෙනු ඇත.”


Tattha [Pg.19] puṇṇapattanti tuṭṭhidāyaṃ. Dajjunti sattaratanavassaṃ vassantā viya mama ajjhāsayapūraṇaṃ tuṭṭhidāyaṃ dadeyyuṃ. Idaṃ so ‘‘appeva nāma mayi anukampāya gaccheyyā’’ti cintetvā āha. Vesiyānā cāti vessā ca. Upāyanānīti paṇṇākārāni.

එහි ‘පුණ්ණපත්තං’ යනු සතුටින් පිරිනමන දායාදයයි. ‘දජ්ජුං’ යනු සත්රුවන් වැස්සක් වස්වන්නාක් මෙන් මාගේ අදහස් ඉටු කරමින් සතුටින් දායාද ලබා දෙනු ඇත යන්නයි. ඔහු මෙසේ පැවසුවේ “බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මාලිගාවට වඩින්නේ නම් මැනවි” යි සිතාය. ‘වේසියානා’ යනු වෙළඳුන්ය. ‘උපායනානි’ යනු පඬුරු පාක්කුඩම්ය.


Atha naṃ mahāsatto āha –

එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ.


28.

28.


‘‘Pitu mātu cahaṃ catto, raṭṭhassa nigamassa ca;

Atho sabbakumārānaṃ, natthi mayhaṃ sakaṃ gharaṃ.

“මම මෑණියන් හා පියාණන් විසින් අත්හරින ලද්දෙමි, රට වැසියන් හා නියම්ගම් වැසියන් විසින් ද අත්හරින ලද්දෙමි. එමෙන්ම සියලු කුමාරවරුන් විසින් ද අත්හරින ලද්දෙමි. මට යෑමට ස්වකීය නිවසක් (ගිහිගෙයක්) නැත.


29.

29.


‘‘Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā mahaṃ;

Ekoraññe pabbajito, na kāme abhipatthaye’’ti.

මම මෑණියන් විසින් (පැවිදි වීමට) අනුදන්නා ලද්දෙමි, පියාණන් විසින් ද සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හරින ලද්දෙමි. හුදෙකලාව වනයේ පැවිදි වූ මම කාම ගුණයන් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි.”


Tattha pitu mātu cāti pitarā ca mātarā ca ahaṃ catto. Itaresupi eseva nayo. Matyāti samma sārathi, ahaṃ sattāhaṃ rajjaṃ paricchinditvā varaṃ gaṇhantiyā mātarā anuññāto nāma. Sañchattoti suṭṭhu catto. Pabbajitoti pabbajitvā araññe vasanatthāya nikkhantoti attho.

එහි ‘පිටු මාතු චාති’ යන්නෙන් පියා සහ මව විසින් මා අත්හරින ලද බව කියැවේ. ඉතිරි පදවල ද නය (ක්‍රමය) මෙයම වේ. ‘මත්‍යා’ යනු පින්වත් සාරථිය, මෑණියන් සත් දිනක් රාජ්‍යය නියම කර වරය ලබාගැනීමේදී මාව අනුදන්නා ලද බවයි. ‘සඤ්චත්තෝ’ යනු මනාව අත්හරින ලද බවයි. ‘පබ්බජිතෝ’ යනු පැවිදි වී වනයේ වාසය කිරීම පිණිස නික්ම ආ බවයි, මෙය මෙහි අර්ථයයි.


Evaṃ mahāsattassa attano guṇe kathentassa pīti uppajji, tato pītivegena udānaṃ udānento āha –

මෙසේ මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන්ගේ ගුණ පවසන කල්හි උන්වහන්සේ තුළ ප්‍රීතිය උපන්නාය. ඉන්පසු ප්‍රීති වේගයෙන් උදානයක් පළ කරමින් මෙසේ පැවසූහ.


30.

30.


‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;

Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi sārathi.

“සාරථිය, කලබල නොවී (ඉවසීමෙන්) උත්සාහ කරන්නවුන්ගේ ප්‍රාර්ථනා කළ ඵලය සමෘද්ධිමත් වන්නේමය. මම මෝරා ගිය (නිමාවට පත් වූ) බ්‍රහ්මචර්යාව ඇත්තෙක් වෙමි, සාරථිය මෙසේ දැනගන්න.


31.

31.


‘‘Api ataramānānaṃ, sammadattho vipaccati;

Vipakkabrahmacariyosmi, nikkhanto akutobhayo’’ti.

කලබල නොවී උත්සාහ කරන්නවුන්ගේ යහපත් අර්ථය (අරමුණ) මෝරා යයි. මම මෝරා ගිය බ්‍රහ්මචර්යාව ඇත්තෙක්ව, කොහෙන්වත් බියක් නැතිව (පැවිදි වීමට) නික්ම ආවෙමි.”


Tattha phalāsāvāti ataramānassa mama soḷasavassehi katavāyāmassa samiddhaṃ ajjhāsayaphalaṃ dassetuṃ evamāha. Vipakkabrahmacariyosmīti niṭṭhappattamanoratho. Sammadattho vipaccatīti sammā upāyena kāraṇena kattabbakiccaṃ sampajjati.

එහි ‘ඵලාසාවා’ යනු කලබල නොවී වසර දහසයක් පුරා මා කළ උත්සාහයේ අරමුණ වූ ඵලය සමෘද්ධිමත් වූ බව දැක්වීමට කළ ප්‍රකාශයකි. ‘විපක්කබ්‍රහ්මචරියෝස්මි’ යනු ප්‍රාර්ථනා කළ අරමුණේ නිමාවට පත් වූ බවයි. ‘සම්මදත්ථෝ විපච්චති’ යනු නිවැරදි උපක්‍රමයෙන් හා හේතු සාධක සහිතව කළ යුතු කටයුත්ත සාර්ථක වන බවයි.


Sārathi āha –

සාරථි මෙසේ කීවේය.


32.

32.


‘‘Evaṃ vaggukatho santo, visaṭṭhavacano casi;

Kasmā pitu ca mātucca, santike na bhaṇī tadā’’ti.

“ඔබ වහන්සේ මෙසේ ඉතා මිහිරි බසක් ඇති, පැහැදිලි වචන ඇති කෙනෙක්ව සිටියදී, එදා පියාණන් හා මෑණියන් ඉදිරියේ කතා නොකළේ මන්ද?”


Tattha vaggukathoti sakhilakatho.

එහි ‘වග්ගුකථෝ’ යනු ප්‍රියශීලී (මෘදු) වචන ඇති බවයි.


Tato [Pg.20] mahāsatto āha –

ඉන්පසු මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ.


33.

33.


‘‘Nāhaṃ asandhitā pakkho, na badhiro asotatā;

Nāhaṃ ajivhatā mūgo, mā maṃ mūgamadhārayi.

“මම සන්ධි විකෘති වූ අබ්බගාතයෙක් නොවෙමි, ශ්‍රවණාබාධිත බිහිරෙක් ද නොවෙමි, මම දිවක් නැති ගොළුවෙක් ද නොවෙමි; මාව ගොළුවෙකු ලෙස නොසිතන්න.


34.

34.


‘‘Purimaṃ sarāmahaṃ jātiṃ, yattha rajjamakārayiṃ;

Kārayitvā tahiṃ rajjaṃ, pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ.

මම පෙර ජාතිය සිහි කරමි, එහිදී මම රාජ්‍යය කළෙමි. එහි රජකම් කර මම දරුණු නිරයෙහි වැටුණෙමි.


35.

35.


‘‘Vīsatiñceva vassāni, tahiṃ rajjamakārayiṃ;

Asītivassasahassāni, nirayamhi apaccisaṃ.

එම භවයේදී මම වසර විස්සක් පමණක් රජකම් කළෙමි. (එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස) වසර අසූ දහසක් නිරයෙහි පැසුණෙමි.


36.

36.


‘‘Tassa rajjassahaṃ bhīto, mā maṃ rajjābhisecayuṃ;

Tasmā pitu ca mātucca, santike na bhaṇiṃ tadā.

මම ඒ රජකමට බිය වූයෙමි; මට නැවත රජකම සඳහා අභිෂේක කරාවි යන බිය නිසා, මම එදා පියාණන් හා මෑණියන් අසල කතා නොකළෙමි.


37.

37.


‘‘Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati;

Ekaṃ hanatha bandhatha, ekaṃ khārāpatacchikaṃ;

Ekaṃ sūlasmiṃ uppetha, iccassa manusāsati.

පියාණන් මාව උකුළේ තබාගෙන නඩු තීන්දු දෙන ආකාරය මම දුටුවෙමි. ‘මොහුව මරන්න, මොහුව බන්ධනාගාරගත කරන්න, මොහුට ලුණු දියර වත්කර වධ දෙන්න (ඛාරාපතච්ඡික), මොහුව උල තබන්න’ යනාදී වශයෙන් ඔහු රටේ නීතිය ක්‍රියාත්මක කළේය.


38.

38.


‘‘Tāyāhaṃ pharusaṃ sutvā, vācāyo samudīritā;

Amūgo mūgavaṇṇena, apakkho pakkhasammato;

Sake muttakarīsasmiṃ, acchāhaṃ samparipluto.

පියාණන් විසින් පවසන ලද ඒ රළු වචන අසා, ගොළුවෙකු නොවී ගොළු වෙසින් ද, අබ්බගාතයෙකු නොවී අබ්බගාතයෙකු ලෙස සම්මතව ද, ස්වකීය මළ මූත්‍රාවලින් තැවරෙමින් මම එදා එසේ සිටියෙමි.”


39.

39.


‘‘Kasirañca parittañca, tañca dukkhena saṃyutaṃ;

Komaṃ jīvitamāgamma, veraṃ kayirātha kenaci.

“ජීවිතය දුෂ්කරය, අල්පය (කෙටිය), එය දුක හා බැඳී පවතී. කවරෙක් නම් මේ (දුක්ඛිත) ජීවිතය නිසා කිසියම් කරුණක් උදෙසා වෛරයක් කරන්නේද?”


40.

40.


‘‘Paññāya ca alābhena, dhammassa ca adassanā;

Komaṃ jīvitamāgamma, veraṃ kayirātha kenaci.

“ප්‍රඥාව නොලැබීමෙන් සහ ධර්මය (මාර්ග ඵල) අවබෝධ නොවීමෙන් (ලෝකයා වෛරය කරති). කවරෙක් නම් මේ ජීවිතය ඇසුරු කරගෙන කිසියම් කරුණක් නිසා වෛරයක් කරන්නේද?”


41.

41.


‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;

Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi sārathi.

“රියැදුර, කලබල නොවී (ඉවසීමෙන්) උත්සාහ කරන්නන්ගේ ඵල ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේය. මම උතුම් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි (උත්සාහයෙහි) කෙළවරට පැමිණියෙමි. මෙසේ දැනගන්න.”


42.

42.


‘‘Api ataramānānaṃ, sammadattho vipaccati;

Vipakkabrahmacariyosmi, nikkhanto akutobhayo’’ti.

“කලබල නොවී කටයුතු කරන්නන්ගේ යහපත් අර්ථය මැනවින් ඉටු වේ. මම බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි කෙළවරට පැමිණ, කිසිදු බියක් රහිතව අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළෙමි.”


Tattha asandhitāti sandhīnaṃ abhāvena. Asotatāti sotānaṃ abhāvena. Ajivhatāti samparivattanajivhāya abhāvena mūgo ahaṃ na [Pg.21] bhavāmi. Yatthāti yāya jātiyā bārāṇasinagare rajjaṃ akārayiṃ. Pāpatthanti pāpataṃ. Patito asmīti vadati. Rajjābhisecayunti rajje abhisecayuṃ. Nisādetvāti nisīdāpetvā. Atthānusāsatīti atthaṃ anusāsati. Khārāpatacchikanti sattīhi paharitvā khārāhi patacchikaṃ karotha. Uppethāti āvunatha. Iccassa manusāsatīti evamassa atthaṃ anusāsati. Tāyāhanti tāyo vācāyo ahaṃ. Pakkhasammatoti pakkho iti sammato ahosiṃ. Acchāhanti acchiṃ ahaṃ, avasinti attho. Sampariplutoti samparikiṇṇo, nimuggo hutvāti attho.

එහි 'අසන්ධිතා' යනු සන්ධි (අස්ථි සන්ධි) නොමැති බැවිනි. 'අසෝතතා' යනු ශ්‍රවණය (ඇසීම) නොමැති බැවිනි. 'අජිව්හතා' යනු මැනවින් හැසිරෙන දිවක් නොමැති බැවිනි. (එහෙත්) මම ගොතයෙකු නොවෙමි. 'යත්ථ' යනු යම් ආත්මයක බරණැස් නුවර රජකම් කළේද (එයයි). 'පාපත්තං' යනු වැටුණේය යන්නයි. 'පතිතෝ අස්මි' යැයි පවසයි. 'රජ්ජාභිසේචයුං' යනු රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරන්නාහුය යන්නයි. 'නිසාදෙත්වා' යනු වාඩි කරවා යන්නයි. 'අත්ථානුසාසති' යනු අර්ථය අනුශාසනා කරයි (යුක්තිය පසිඳලයි). 'ඛාරාපතච්ඡිකං' යනු හෙල්ලවලින් ඇන ලුණු දිය ඉසීම කරන්න යන්නයි. 'උප්පේථ' යනු අමුණන්න (හිල් කරන්න) යන්නයි. 'ඉච්චස්ස මනුසාසති' යනු මෙසේ ඔහුට අර්ථය අනුශාසනා කරයි යන්නයි. 'තායාහං' යනු ඒ වචන මම (යන්නයි). 'පක්ඛසම්මතෝ' යනු කොර වූවෙකු ලෙස සම්මත වූයේ යන්නයි. 'අච්ඡාහං' යනු මම වාසය කළෙමි යන්න අර්ථයයි. 'සම්පරිප්ලුතෝ' යනු මැනවින් වෙලී ගිය, ගිලී ගිය යන අර්ථයයි.


Kasiranti dukkhaṃ. Parittanti appaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sammasārathi, sacepi sattānaṃ jīvitaṃ dukkhampi samānaṃ bahuciraṭṭhitikaṃ bhaveyya, pattheyya, parittampi samānaṃ sace sukhaṃ bhaveyya, pattheyya, idaṃ pana kasirañca parittañca sakalena vaṭṭadukkhena saṃyuttaṃ sannihitaṃ omadditaṃ. Komanti ko imaṃ. Veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Kenacīti kenaci kāraṇena. Paññāyāti vipassanāpaññāya alābhena. Dhammassāti sotāpattimaggassa adassanena. Puna udānagāthāyo agantukāmatāya thirabhāvadassanatthaṃ kathesi.

'කසිරං' යනු දුකයි. 'පරිත්තං' යනු අල්ප (කෙටි) බවයි. මෙයින් පවසන්නේ - පින්වත් රියැදුර, ඉදින් සත්වයන්ගේ ජීවිතය දුක් සහිත වුවත් දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නේ නම් එය ප්‍රාර්ථනා කළ හැකිය; ඉදින් අල්ප වුවත් සැප සහිත නම් ප්‍රාර්ථනා කළ හැකිය. එහෙත් මේ ජීවිතය දුක්ඛිතය, කෙටිය, මුළුමනින්ම වට්ට දුක්ඛයෙන් වෙලී පවතී, පෙළී පවතී. 'කෝ මං' යනු කවරෙක් මේ (ජීවිතය) ද? 'වේරං' යනු පන්සිල් බිඳීම ආදී පස්වැදෑරුම් වෛරයයි. 'කේනචි' යනු කිසියම් කරුණක් නිසාය. 'පඤ්ඤාය' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව නොලැබීමෙනි. 'ධම්මස්ස' යනු සෝවාන් මාර්ගය නොදැකීමෙනි. නැවතත් (තම පැවිදි වීමේ) ස්ථිරභාවය පෙන්වීම පිණිස මේ උදාන ගාථා පැවසූහ.


Taṃ sutvā sunando sārathi ‘‘ayaṃ kumāro evarūpaṃ rajjasiriṃ kuṇapaṃ viya chaḍḍetvā attano adhiṭṭhānaṃ abhinditvā ‘‘pabbajissāmīti araññaṃ paviṭṭho, mama iminā dujjīvitena ko attho, ahampi tena saddhiṃ pabbajissāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –

එය ඇසූ සුනන්ද රියැදුරා, “මේ කුමාරයා මෙවන් රාජ්‍ය ශ්‍රීයක් අසූචියක් මෙන් අත්හැර, තමන්ගේ අධිෂ්ඨානය නොබිඳ ‘පැවිදි වෙමි’යි වනයට පිවිසියේය. මාගේ මේ අසාර ජීවිතයෙන් ඇති පලය කිම? මම ද ඔහු සමඟ පැවිදි වන්නෙමි”යි සිතා මේ ගාථාව පැවසීය.


43.

43.


‘‘Ahampi pabbajissāmi, rājaputta tavantike;

Avhāyassu maṃ bhaddante, pabbajjā mama ruccatī’’ti.

“රාජ කුමාරයාණෙනි, මම ද ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වන්නෙමි. පින්වත, මා කැඳවා ගත මැනව. මම ද පැවිද්දට කැමති වෙමි.”


Tattha tavantiketi tava santike. Avhāyassūti ‘‘ehi pabbajāhī’’ti pakkosassu.

එහි 'තවන්තිකේ' යනු ඔබ සමීපයෙහි යන්නයි. 'අව්හායස්සු' යනු ‘එන්න, පැවිදි වන්න’ යැයි කැඳවන්න යන්නයි.


Evaṃ tena yācitopi mahāsatto ‘‘sacāhaṃ idāneva taṃ pabbājessāmi, mātāpitaro idha nāgacchissanti, atha nesaṃ parihāni bhavissati, ime assā ca ratho ca pasādhanabhaṇḍañca idheva nassissanti, ‘yakkho so, khādito nu kho tena sārathī’ti garahāpi [Pg.22] me uppajjissatī’’ti cintetvā attano ca garahāmocanatthaṃ mātāpitūnañca vuḍḍhiṃ sampassanto asse ca rathañca pasādhanabhaṇḍañca tassa iṇaṃ katvā dassento imaṃ gāthamāha –

මෙසේ ඔහු ආයාචනා කළත් මහාබෝධිසත්වයෝ, “ඉදින් මම දැන්ම මොහු පැවිදි කළහොත් මවුපියන් මෙහි නොඑනු ඇත, එවිට ඔවුන්ට මහත් පිරිහීමක් වනු ඇත. මේ අසුන්, රිය සහ ආභරණ ද මෙහිම විනාශ වනු ඇත. තවද ‘ඔහු යක්ෂයෙකි, ඔහු රියැදුරා කෑවේද?’ යැයි මට නින්දාවක් ද ඇති වනු ඇතැයි” සිතා, තමන්ගේ නින්දාව දුරු කරගනු පිණිසත්, මවුපියන්ගේ අභිවෘද්ධිය සලකාත්, අසුන්, රිය හා ආභරණ රජුට භාර දීමට නියම කරමින් (ඔහු ණයෙන් නිදහස් කර) මේ ගාථාව පැවසූහ.


44.

44.


‘‘Rathaṃ niyyādayitvāna, anaṇo ehi sārathi;

Anaṇassa hi pabbajjā, etaṃ isīhi vaṇṇita’’nti.

“රියැදුර, (රජුට) රථය භාර දී ණය නැත්තෙකු වී එන්න. ණය නැති තැනැත්තාගේ පැවිද්ද සෘෂිවරයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි.”


Tattha etanti etaṃ pabbajjākaraṇaṃ buddhādīhi isīhi vaṇṇitaṃ pasatthaṃ thomitaṃ.

එහි 'ඒතං' යනු මේ (ණය නැතිව) පැවිදි වීමයි. එය බුද්ධාදී සෘෂිවරයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද දෙයකි.


Taṃ sutvā sārathi ‘‘sace mayi nagaraṃ gate esa aññattha gaccheyya, pitā cassa imaṃ pavattiṃ sutvā ‘puttaṃ me dassehī’ti puna āgato imaṃ na passeyya, rājadaṇḍaṃ me kareyya, tasmā ahaṃ attano guṇaṃ kathetvā aññatthāgamanatthāya paṭiññaṃ gaṇhissāmī’’ti cintento gāthādvayamāha –

එය ඇසූ රියැදුරා, “ඉදින් මා නුවරට ගිය පසු මොහු වෙනත් තැනකට යන්නේ නම්, මහරජු මේ පුවත අසා ‘මාගේ පුතු පෙන්වව’යි නැවත ආ විට මොහු නොදුටුවහොත් මට රාජ දඬුවම් පමුණුවනු ඇත. එබැවින් මම මගේ ගුණ පවසා, ඔහු වෙනත් තැනකට නොයන ලෙස පොරොන්දුවක් ගන්නෙමි”යි සිතා ගාථා දෙකක් පැවසීය.


45.

45.


‘‘Yadeva tyāhaṃ vacanaṃ, akaraṃ bhaddamatthu te;

Tadeva me tvaṃ vacanaṃ, yācito kattumarahasi.

“පින්වත, ඔබ වහන්සේ පැවසූ යම් වචනයක් මම පිළිගත්තෙම් ද, එයින් ඔබට යහපතක් වේවා! එසේම මාගේ මේ ඉල්ලීම ඉටු කිරීමට ඔබ වහන්සේ ද සුදුසු වන සේක.”


46.

46.


‘‘Idheva tāva acchassu, yāva rājānamānaye;

Appeva te pitā disvā, patīto sumano siyā’’ti.

“මම රජතුමාව කැඳවාගෙන එනතුරු මෙහිම රැඳී සිටිනු මැනව. ඔබව දැක ඔබගේ පියාණන් බොහෝ සෙයින් සතුටු වී පහදිනු ඇත.”


Tato mahāsatto āha –

එවිට මහාබෝධිසත්වයෝ මෙසේ පැවසූහ:


47.

47.


‘‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi;

Ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ.

“රියැදුර, ඔබ මට පවසන ඒ වචනය මම ඉටු කරමි. මෙහි පැමිණෙන මාගේ පියාණන් දැකීමට මම ද කැමැත්තෙමි.”


48.

48.


‘‘Ehi samma nivattassu, kusalaṃ vajjāsi ñātinaṃ;

Mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ, vutto vajjāsi vandana’’nti.

“යහළුව, දැන් ආපසු යන්න. නෑයන්ට මාගේ සුවදුක් පවසන්න. මෑණියන්ට හා පියාණන්ට මාගේ නමස්කාරය (වැඳීම) පවසන්න.”


Tattha karomi tetanti karomi te etaṃ vacanaṃ. Ehi samma nivattassūti samma sārathi, tattha gantvā ehi, ettova khippameva nivattassu. Vutto vajjāsīti mayā vutto hutvā ‘‘putto vo temiyakumāro vandatī’’ti vandanaṃ vadeyyāsīti attho.

එහි 'කරෝමි තේ තං' යනු මම ඔබගේ ඒ වචනය පිළිගනිමි යන්නයි. 'ඒහි සම්ම නිවත්තස්සු' යනු පින්වත් රියැදුර, එහි (මාලිගාවට) ගොස් ආපසු එන්න, ඉක්මනින් මෙහිම පැමිණෙන්න යන්නයි. 'වුත්තෝ වජ්ජාසි' යනු මා විසින් පවසන ලද්දේ වී, “ඔබගේ පුත් තේමිය කුමාරයා වඳින්නේය”යි නමස්කාරය පවසන්න යන්න අර්ථයයි.


Iti vatvā mahāsatto suvaṇṇakadali viya onamitvā pañcapatiṭṭhitena bārāṇasinagarābhimukho mātāpitaro vanditvā sārathissa sāsanaṃ [Pg.23] adāsi. So sāsanaṃ gahetvā kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā rathamāruyha nagarābhimukho pāyāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මෙසේ පවසා මහාබෝධිසත්වයෝ රන් කෙසෙල් කඳක් මෙන් නැමී, පසඟ පිහිටුවා වැඳීමෙන් බරණැස් නුවර දෙසට මුහුණ ලා මවුපියන්ට වැඳ, රියැදුරාට පණිවිඩය දුන්හ. ඔහු එම පණිවිඩය ගෙන කුමාරයා පැදකුණු කර, රථයට නැඟ බරණැස් නුවර බලා පිටත් විය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:


49.

49.


‘‘Tassa pāde gahetvāna, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ;

Sārathi rathamāruyha, rājadvāraṃ upāgamī’’ti.

“ඔහුගේ පාදයන් වැඳ, ඔහු පැදකුණු කර, රියැදුරා රථයට නැඟ රාජ ද්වාරයට පැමිණියේය.”


Tassattho – bhikkhave, evaṃ vutto so sārathi, tassa kumārassa pāde gahetvā taṃ padakkhiṇaṃ katvā rathaṃ āruyha rājadvāraṃ upāgamīti.

එහි අර්ථය නම් - මහණෙනි, මෙසේ පවසන ලද ඒ රියැදුරා, ඒ කුමාරයාගේ පාදයන් වැඳ, ඔහු පැදකුණු කර, රථයට නැඟ මාලිගා දොරටුවට පැමිණි බවයි.


Tasmiṃ khaṇe candādevī sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘kā nu kho me puttassa pavattī’’ti sārathissa āgamanamaggaṃ olokentī taṃ ekakaṃ āgacchantaṃ disvā uraṃ paharitvā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඒ මොහොතේ චන්දාදේවී බිසව සීහපඤ්ජරය (කවුළුව) විවෘත කර, “මාගේ පුතුගේ පුවත කුමක්දැයි” බලමින් රියැදුරා එන මඟ දෙස බලා සිටියාය. ඔහු තනිවම එනු දැක පපුවට ගසා ගනිමින් හඬා වැලපුණාය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:


50.

50.


‘‘Suññaṃ mātā rathaṃ disvā, ekaṃ sārathimāgataṃ;

Assupuṇṇehi nettehi, rodantī naṃ udikkhati.

“මෑණියන් (කුමාරයා නැති) හිස් රථය දැක, තනිවම පැමිණෙන රියැදුරා දැක, කඳුළින් පිරුණු දෙනෙතින් හඬමින් ඔහු දෙස බලයි.”


51.

51.


‘‘Ayaṃ so sārathi eti, nihantvā mama atrajaṃ;

Nihato nūna me putto, pathabyā bhūmivaḍḍhano.

“මේ රියැදුරා මාගේ ඖරස පුත්‍රයා මරා දමා එන්නේය. පොළොව වර්ධනය කරන්නා වූ (රාජ්‍යයට හිමිකම් ඇති) මාගේ පුත්‍රයා ඒකාන්තයෙන්ම පොළොවෙහි මිහිදන් කරන ලද්දේය.”


52.

52.


‘‘Amittā nūna nandanti, patītā nūna verino;

Āgataṃ sārathiṃ disvā, nihantvā mama atrajaṃ.

“මාගේ පුත්‍රයා මරා දමා රියැදුරා පැමිණෙනු දැක, දැන් ඒකාන්තයෙන්ම අමිත්‍රයෝ සතුටු වෙති, සතුරෝ වඩ වඩාත් සතුටු වෙති.”


53.

53.


‘‘Suññaṃ mātā rathaṃ disvā, ekaṃ sārathimāgataṃ;

Assupuṇṇehi nettehi, rodantī paripucchi naṃ.

“මෑණියන් හිස් රථය දැක, තනිවම පැමිණි රියැදුරා දැක, කඳුළින් පිරුණු දෙනෙතින් හඬමින් ඔහුගෙන් කරුණු විමසුවාය.”


54.

54.


‘‘Kiṃ nu mūgo kiṃnu pakkho, kiṃnu so vilapī tadā;

Nihaññamāno bhūmiyā, taṃ me akkhāhi sārathi.

‘‘රියැදුර, ඔහු සැබවින්ම ගොළු ද? ඔහු සැබවින්ම කොර ද? එකල (වළලන්නට තැත් කළ විට) ඔහු වැළපුණේ ද? පොළොවේ වළලනු ලැබූ විට සිදු වූ ඒ සියල්ල මට පවසන්න.’’


55.

55.


‘‘Kathaṃ hatthehi pādehi, mūgapakkho vivajjayi;

Nihaññamāno bhūmiyā, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

‘‘ගොළු වූ ද කොර වූ ද ඔහු, පොළොවේ වළලනු ලබන විට දෑතින් හා දෙපයින් කෙසේ නම් බේරීමට උත්සාහ කළේ (ගැහුණේ) ද? මා විසින් විමසන ලද රියැදුර, ඒ බව මට පවසන්න.’’


Tattha mātāti temiyakumārassa mātā. Pathabyā bhūmivaḍḍhanoti so mama putto bhūmivaḍḍhano hutvā pathabyā nihato nūna. Rodantī paripucchi nanti taṃ rathaṃ ekamantaṃ ṭhapetvā mahātalaṃ abhiruyha candādeviṃ vanditvā ekamante ṭhitaṃ sārathiṃ paripucchi. Kinnūti kiṃ nu so mama [Pg.24] putto mūgo eva pakkho eva. Tadāti yadā naṃ tvaṃ kāsuyaṃ pakkhipitvā kuddālena matthake pahari, tadā. Nihaññamāno bhūmiyāti tayā bhūmiyaṃ nihaññamāno kiṃ nu vilapi. Taṃ meti taṃ sabbaṃ aparihāpetvā me akkhāhi. Vivajjayīti ‘‘apehi sārathi, mā maṃ mārehī’’ti kathaṃ hatthehi pādehi ca phandanto taṃ apanudi, taṃ me kathehīti attho.

එහි 'මාතා' යනු තේමිය කුමාරයාගේ මෑණියන් ය. 'පඨබ්‍යා භූමිවඩ්ඪනෝ' යනු මාගේ ඒ පුත්‍රයා පොළොවට බරක් වී වළලනු ලැබුවේ ද යන්නයි. 'රොදන්තී පරිපුච්ඡි නං' යනු ඒ රථය පසෙක තබා මාලිගයට ගොස් චන්දාදේවී බිසව වැඳ එකත්පසක සිටි රියැදුරාගෙන් හඬමින් විමසූ බවයි. 'කින්නූ' යනු මාගේ ඒ පුත්‍රයා සැබවින්ම ගොළු ද නැතහොත් කොර ද යන්නයි. 'තදා' යනු ඔබ ඔහුව වළක දමා උදැල්ලෙන් හිසට පහර දීමට සැරසුණු අවස්ථාවයි. 'නිහඤ්ඤමානෝ භූමියා' යනු ඔබ විසින් පොළොවේ වළලනු ලබන විට ඔහු වැළපුණේ ද යන්නයි. 'තං මේ' යනු ඒ සියල්ල අඩු නොකර මට පවසන්න යන්නයි. 'විවජ්ජයී' යනු 'රියැදුර ඉවත් වන්න, මාව නොමරන්න' යැයි කියමින් අත් පා ගසමින් ඔහු කෙසේ ඔබව වැළැක්වූයේ ද යන්න මට පවසන්න යනු අර්ථයයි.


Tato sārathi āha –

ඉන්පසු රියැදුරා මෙසේ කීවේය –


56.

56.


‘‘Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye, dajjāsi abhayaṃ mama;

Yaṃ me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, rājaputtassa santike’’ti.

‘‘ආර්යාවෙනි, ඔබ මට අභයදානය (දඬුවමින් නිදහස) ලබා දෙන්නේ නම්, රජකුමරු සමීපයේදී මා දුටු හෝ ඇසූ දේ ඔබ වහන්සේට පවසන්නෙමි.’’


Tattha dajjāsīti sace abhayaṃ dadeyyāsi, so idaṃ ‘‘sacāhaṃ ‘tava putto neva mūgo na pakkho madhurakatho dhammakathiko’ti vakkhāmi, atha ‘kasmā taṃ gahetvā nāgatosī’ti rājā kuddho rājadaṇḍampi me kareyya, abhayaṃ tāva yācissāmī’’ti cintetvā āha.

එහි 'දජ්ජාසී' යනු ඉදින් ඔබ මට අභයදානය දෙන්නේ නම් යන්නයි. 'ඔබගේ පුත්‍රයා ගොළු ද නොවේ, කොර ද නොවේ, ඔහු මිහිරි ලෙස කතා කරන ධර්ම කථිකයෙකි' යැයි මා පැවසුවහොත්, එවිට 'එසේ නම් ඔහුව රැගෙන නොආවේ මන්දැයි' රජු කෝප වී මට දඬුවම් කරනු ඇතැයි සිතා ඔහු පළමුව අභය ඉල්ලා සිටියේය.


Atha naṃ candādevī āha –

එවිට චන්දාදේවී බිසව ඔහුට මෙසේ කීවාය –


57.

57.


‘‘Abhayaṃ samma te dammi, abhīto bhaṇa sārathi;

Yaṃ te sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, rājaputtassa santike’’ti.

‘‘පින්වත් රියැදුර, මම ඔබට අභය දෙමි. රියැදුර, රජකුමරු සමීපයේදී ඔබට ඇසුණු හෝ ඔබ දුටු දේ නිර්භයව පවසන්න.’’


Tato sārathi āha –

ඉන්පසු රියැදුරා මෙසේ කීවේය –


58.

58.


‘‘Na so mūgo na so pakkho, visaṭṭhavacano ca so;

Rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū.

‘‘ඔහු ගොළු නොවේ, ඔහු කොර ද නොවේ, ඔහු ඉතා පැහැදිලි කටහඬක් ඇත්තෙකි. ඔහු රජකමට බියෙන් බොහෝ බොරු වෙස් (ගොළු-කොර ලෙස) ගත්තේය.’’


59.

59.


‘‘Purimaṃ sarati so jātiṃ, yattha rajjamakārayi;

Kārayitvā tahiṃ rajjaṃ, pāpattha nirayaṃ bhusaṃ.

‘‘තමා රජකම් කළ පෙර ජාතියක් ඔහුට සිහිපත් වේ. ඒ භවයේ රජකම් කිරීම නිසා ඔහු දරුණු නිරයක වැටුණේය.’’


60.

60.


‘‘Vīsatiñceva vassāni, tahiṃ rajjamakārayi;

Asītivassasahassāni, nirayamhi apacci so.

‘‘ඔහු ඒ භවයේ රජකම් කළේ විසි වසරක් පමණි. නමුත් ඔහු අසූ දහසක් අවුරුදු නිරයේ පැසුණේය.’’


61.

61.


‘‘Tassa rajjassa so bhīto, mā maṃ rajjābhisecayuṃ;

Tasmā pitu ca mātucca, santike na bhaṇī tadā.

‘‘එම රජකමට බිය වූ ඔහු, 'මාව රජකමට අභිෂේක නොකරත්වා' යැයි සිතා, මෑණියන් හා පියණන් සමීපයේ එදා කතා නොකර සිටියේය.’’


62.

62.


‘‘Aṅgapaccaṅgasampanno[Pg.25], ārohapariṇāhavā;

Visaṭṭhavacano pañño, magge saggassa tiṭṭhati.

‘‘සියලු අංගප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් යුත්, උස මහතින් හා මනා පෙනුමෙන් යුත්, පැහැදිලි කටහඬක් ඇති ඒ ප්‍රඥාවන්ත කුමාරයා දැන් ස්වර්ග මාර්ගයෙහි පිහිටා සිටියි.’’


63.

63.


‘‘Sace tvaṃ daṭṭhukāmāsi, rājaputtaṃ tavatrajaṃ;

Ehi taṃ pāpayissāmi, yattha sammati temiyo’’ti.

‘‘ඔබගේ කුසින් උපන් ඒ රජකුමරුන්ව දැකීමට ඔබ කැමති නම්, එන්න, තේමිය කුමරු වසන තැනට ඔබව රැගෙන යන්නෙමි.’’


Tattha visaṭṭhavacanoti apalibuddhakatho. Akarā ālaye bahūti tumhākaṃ vañcanāni bahūni akāsi. Paññoti paññavā. Sace tvanti rājānaṃ dhuraṃ katvā ubhopi te evamāha. Yattha sammati temiyoti yattha vo putto mayā gahitapaṭiñño hutvā acchati, tattha pāpayissāmi, idāni papañcaṃ akatvā lahuṃ gantuṃ vaṭṭatīti āha.

එහි 'විසට්ඨවචනෝ' යනු අවහිරයක් නැති පැහැදිලි කතාවයි. 'අකරා ආලයේ බහූ' යනු ඔබව මුළා කිරීම් බොහෝමයක් කළ බවයි. 'පඤ්ඤෝ' යනු ප්‍රඥාවන්තයායි. 'සචේ ත්වං' යනු රජු ප්‍රමුඛ කරගෙන ඔබ දෙදෙනාටම පැවසූ බවයි. 'යත්ථ සම්මති තේමියෝ' යනු ඔබගේ පුත්‍රයා මා හට පොරොන්දු වී වසන තැනට රැගෙන යන බවත්, දැන් ප්‍රමාද නොවී වහාම යා යුතු බවත් පැවසූ බවයි.


Kumāro pana sārathiṃ pesetvā pabbajitukāmo ahosi. Tadā sakko tassa manaṃ ñatvā tasmiṃ khaṇe vissakammadevaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta vissakammadevaputta, temiyakumāro pabbajitukāmo, tvaṃ tassa paṇṇasālañca pabbajitaparikkhārañca māpetvā ehī’’ti pesesi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā vegena gantvā tiyojanike vanasaṇḍe attano iddhibalena ramaṇīyaṃ assamaṃ māpetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānañca pokkharaṇiñca āvāṭañca akālaphalasampannaṃ rukkhañca katvā paṇṇasālasamīpe catuvīsatihatthappamāṇaṃ caṅkamaṃ māpetvā antocaṅkame ca phalikavaṇṇaṃ ruciraṃ vālukaṃ okiritvā sabbe pabbajitaparikkhāre māpetvā ‘‘ye pabbajitukāmā, te ime gahetvā pabbajantū’’ti bhittiyaṃ akkharāni likhitvā caṇḍavāḷe ca amanāpasadde sabbe migapakkhino ca palāpetvā sakaṭṭhānameva gato.

කුමාරයා රියැදුරා පිටත් කර හැර මහණ වීමට කැමති විය. එකල සක් දෙවිඳුන් බෝසතුන්ගේ අදහස දැන, වහාම විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා කැඳවා, 'පින්වත් විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රය, තේමිය කුමාරයා මහණ වීමට කැමති වී සිටියි. ඔබ ඔහු වෙනුවෙන් පන්සලක් හා පැවිදි පිරිකර මවා දෙන්න' යැයි නියෝග කළේය. ඔහු 'යහපතැයි' කියා එය පිළිගෙන, යොදුන් තුනක් පමණ වූ වනාන්තරයක තමාගේ සෘධි බලයෙන් රමණීය ආශ්‍රමයක් මවා, රාත්‍රී හා දිවා කාලයේ වාසය කිරීමට සුදුසු ස්ථාන, පොකුණක්, ළිඳක් හා අකාලයේ පල දරන ගස් මැවීය. පන්සල අසල රියන් විසිහතරක් දිග සක්මන් මළුවක් මවා, එහි පළිඟු වැනි වැලි අතුරා, සියලු පැවිදි පිරිකර මවා, 'පැවිදි වීමට කැමති අය මේවා ගෙන පැවිදි වෙත්වා' යි බිත්තියේ අකුරු ලියා, රෞද්‍ර මෘගයන් හා අමිහිරි හඬ නගන පක්ෂීන් පලවා හැර තමාගේ වාසස්ථානයට ගියේය.


Tasmiṃ khaṇe mahāsatto taṃ disvā sakkadattiyabhāvaṃ ñatvā, paṇṇasālaṃ pavisitvā vatthāni apanetvā, rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ ekaṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā kājaṃ aṃse katvā kattaradaṇḍamādāya paṇṇasālato nikkhamitvā pabbajitasiriṃ samubbahanto aparāparaṃ caṅkamitvā ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānento paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nisinno pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā sāyanhasamaye paṇṇasālato nikkhamitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhitakārarukkhato paṇṇāni gahetvā[Pg.26], sakkadattiyabhājane aloṇake atakke nidhūpane udake sedetvā amataṃ viya paribhuñjitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā tattha vāsaṃ kappesi.

එකල මහබෝසතාණන් වහන්සේ එය දැක, මෙය සක් දෙවිඳුන්ගේ නිර්මාණයක් බව දැන, පන්සලට වැදී ගිහි වස්ත්‍ර ඉවත් කර, රතු වල්කල සිවුරක් හැඳ, එකක් පොරවා, අඳුන් දිවි සමක් උරෙහි දමා, ජටා මණ්ඩලය බැඳ, තවුස් වෙසින් යුතුව පන්සලෙන් නික්ම, පැවිදි ශ්‍රියාව විදහා දක්වමින් එහා මෙහා සක්මන් කර 'අහෝ සැපයි, අහෝ සැපයි' කියා උදානයන් පළ කළහ. පසුව පන්සලට වැදී ලෑලි පෝරුවක් මත හිඳ පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්හ. සවස් කාලයේ පන්සලෙන් නික්ම, සක්මන් මළුව අසල වූ කම්බිලි ගසකින් කොළ නෙළා, සක් දෙවිඳුන් දුන් භාජනයේ ලුණු ඇඹුල් රහිත ජලයෙන් තම්බා, අමෘතයක් මෙන් වැළඳූහ. සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩමින් එහි වාසය කළහ.


Kāsirājāpi sunandasārathissa vacanaṃ sutvā mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā taramānarūpova gamanasajjaṃ kāretuṃ āha –

කාසි රජු ද සුනන්ද රියැදුරාගේ වචනය අසා මහාසේනාගුත්ත ඇමති කැඳවා, ඉතා ඉක්මනින් යාමට සූදානම් වන්නැයි මෙසේ කීවේය –


64.

64.


‘‘Yojayantu rathe asse, kacchaṃ nāgāna bandhatha;

Udīrayantu saṅkhapaṇavā, vādantu ekapokkharā.

‘‘රියෙහි අසුන් යොදවන්න, ඇතුන්ගේ කුස පටි බඳින්න, හක්ගෙඩි හා පණාව බෙර හඬවන්න, එකැස් බෙර වයන්න.’’


65.

65.


‘‘Vādantu bherī sannaddhā, vaggū vādantu dundubhī;

Negamā ca maṃ anventu, gacchaṃ puttanivedako.

‘‘සන්නද්ධ වූ (සම්වලින් වෙළුණු) මහා බෙර වයන්න, මිහිරි හඬැති දුන්දුභි බෙර වයන්න. මම පුත්‍රයා වෙත යන විට වෙළෙඳුන් ද මා පසුපස එත්වා.’’


66.

66.


‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;

Khippaṃ yānāni yojentu, gacchaṃ puttanivedako.

‘‘අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් ද කුමාරවරු ද වෛශ්‍යයන් හා බ්‍රාහ්මණයන් ද වහාම යාන වාහන පිළියෙල කරගනිත්වා. මම පුත්‍රයා වෙත යන්නෙමි.’’


67.

67.


‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;

Khippaṃ yānāni yojentu, gacchaṃ puttanivedako.

‘‘ඇත් ගොව්වන්, අශ්වාරෝහකයන්, රියැදුරන් හා පාබල සේනාව ද වහාම යාන වාහන පිළියෙල කරගනිත්වා. මම පුත්‍රයා වෙත යන්නෙමි.’’


68.

68.


‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;

Khippaṃ yānāni yojentu, gacchaṃ puttanivedako’’ti.

‘‘පැමිණ සිටින ජනපදවාසීන් හා වෙළෙඳුන් ද වහාම යාන වාහන පිළියෙල කරගනිත්වා. මම පුත්‍රයා වෙත යන්නෙමි.’’


Tattha udīrayantūti saddaṃ muñcantu. Vādantūti vajjantu. Ekapokkharāti ekamukhabheriyo. Sannaddhāti suṭṭhu naddhā. Vaggūti madhurassarā. Gacchanti gamissāmi. Puttanivedakoti puttassa nivedako ovādako hutvā gacchāmi. Taṃ ovaditvā mama vacanaṃ gāhāpetvā tattheva taṃ ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisiñcitvā ānetuṃ gacchāmīti adhippāyenevamāha. Negamāti kuṭumbikajanā. Samāgatāti sannipatitā hutvā.

එහි ‘උදීරයන්තු’ යනු ශබ්ද පවත්වත්වා (ශබ්ද නිකුත් කරත්වා) යන්නයි. ‘වාදන්තු’ යනු (තූර්ය වාදනය) කරත්වා යන්නයි. ‘ඒකපොක්ඛරා’ යනු එක් පැත්තක් පමණක් ඇති බෙර වර්ගයි. ‘සන්නද්ධා’ යනු මැනවින් සකස් කරන ලද (බැඳ තිබෙන) යන්නයි. ‘වග්ගූ’ යනු මධුර ස්වර ඇති යන්නයි. ‘ගච්ඡන්ති’ යනු (මම) යන්නෙමි යන්නයි. ‘පුත්තනිවේදකෝ’ යනු පුත්‍රයාට කරුණු දන්වන්නෙකු, අවවාද කරන්නෙකු වී යන්නෙමි යන්නයි. ඒ කුමාරයාට අවවාද කොට, මාගේ වචනය පිළිගන්වා, එහිදීම ඒ කුමාරයා රත්න රාශියක් මත හිඳුවා, අභිෂේක කොට කැඳවාගෙන ඒම සඳහා යන්නෙමි යන අදහසින් මෙසේ පැවසීය. ‘නේගමා’ යනු සිටුවරුන් ඇතුළු නගරවාසීන්ය. ‘සමාගතා’ යනු රැස් වූවෝ වී යන්නයි.


Evaṃ raññā āṇattā sārathino asse yojetvā rathe rājadvāre ṭhapetvā rañño ārocesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මෙසේ රජතුමා විසින් අණ කරන ලද රථාචාර්යවරු අශ්වයන් රියෙහි යොදා, රථ රාජ ද්වාරයෙහි (මාළිගා දොරටුව අසල) නවත්වා රජුට ඒ බව සැළ කළහ. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -


69.

69.


‘‘Asse ca sārathī yutte, sindhave sīghavāhane;

Rājadvāraṃ upāgacchuṃ, yuttā deva ime hayā’’ti.

“රථාචාර්යවරු වේගයෙන් යන, සින්ධව වංශික අශ්වයන් රියෙහි යොදාගෙන රාජ ද්වාරයට පැමිණියහ. ‘දේවයන් වහන්ස, මේ අශ්වයන් රියෙහි යොදා සූදානම් කර ඇත’ යි සැළ කළහ.”


Tattha [Pg.27] asseti sindhave sindhavajātike sīghavāhane javasampanne asse ādāya. Sārathīti sārathino. Yutteti rathesu yojite. Upāgacchunti te rathesu yutte asse ādāya āgamaṃsu, āgantvā ca pana ‘‘yuttā, deva, ime hayā’’ti ārocesuṃ.

එහි ‘අස්සේ’ යනු සින්ධව දේශයෙහි උපන්, වේගයෙන් යන, ජව සම්පන්න අශ්වයන් රැගෙන යන්නයි. ‘සාරථී’ යනු රිය පදවන්නන්ය. ‘යුත්තේ’ යනු රථවල යොදන ලද යන්නයි. ‘උපාගච්ඡුං’ යනු ඒ රථවල යොදන ලද අශ්වයන් රැගෙන ආහ, පැමිණ ‘දේවයන් වහන්ස, මේ අශ්වයන් යොදා ඇත’ යි සැළ කළහ යන්නයි.


Tato sārathīnaṃ vacanaṃ sutvā rājā upaḍḍhagāthamāha –

ඉන්පසු රථාචාර්යවරුන්ගේ වචනය අසා රජතුමා අර්ධ ගාථාවක් පැවසීය -


70.

70.


‘‘Thūlā javena hāyanti, kisā hāyanti thāmunā’’ti.

“මහත් වූ (ස්ථූල වූ) අශ්වයෝ වේගයෙන් පිරිහෙති. කෙට්ටු වූ අශ්වයෝ ශක්තියෙන් පිරිහෙති.”


Taṃ sutvā sārathinopi upaḍḍhagāthamāhaṃsu –

එය අසා රථාචාර්යවරු ද අර්ධ ගාථාවක් පැවසූහ -


‘‘Kise thūle vivajjetvā, saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’ti.

“කෙට්ටු වූත්, ස්ථූල වූත් අශ්වයන් මඟ හැර, මැනවින් ගැලපෙන අශ්වයන් රියෙහි යොදන ලදී.”


Tassattho – deva, kise ca thūle ca evarūpe asse aggaṇhitvā vayena vaṇṇena javena balena sadisā hayā yojitāti.

එහි අදහස නම් - දේවයන් වහන්ස, ඉතා කෙට්ටු වූ හෝ ඉතා ස්ථූල වූ අශ්වයන් නොගෙන, වයසින්, වර්ණයෙන්, වේගයෙන් සහ ශක්තියෙන් සමාන වූ අශ්වයන් රියෙහි යොදන ලදී යන්නයි.


Atha rājā puttassa santikaṃ gacchanto cattāro vaṇṇe aṭṭhārasa seniyo sabbañca balakāyaṃ sannipātāpesi. Tassa sannipātentasseva tayo divasā atikkantā. Atha catutthe divase kāsirājā nagarato nikkhamitvā gahetabbayuttakaṃ gāhāpetvā assamapadaṃ gantvā puttena saddhiṃ paṭinandito paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එවිට රජතුමා පුත්‍රයා සමීපයට යනු පිණිස සිව් වැදෑරුම් කුලයන් ද, දහඅටක් ශ්‍රේණීන් (සේනාවන්) ද, සියලු බලකායන් ද රැස් කරවීය. ඒවා රැස් කරද්දීම දින තුනක් ඉක්ම ගියේය. පසුව සතරවන දිනයෙහි කාසිරාජයා නගරයෙන් නික්ම, රැගෙන යා යුතු දේ රැගෙන අසපු පදවියට ගොස් පුත්‍රයා සමඟ සතුටු වෙමින් පිළිසඳර කතා කළේය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -


71.

71.


‘‘Tato rājā taramāno, yuttamāruyha sandanaṃ;

Itthāgāraṃ ajjhabhāsi, sabbāva anuyātha maṃ.

“ඉන්පසු රජතුමා ඉක්මන් වෙමින්, අශ්වයන් යොදන ලද රියට නැගී අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ට මෙසේ කීවේය: ‘ඔබ සැම ද මා පසුපස එන්න.’


72.

72.


‘‘Vāḷabījanimuṇhīsaṃ, khaggaṃ chattañca paṇḍaraṃ;

Upādhī rathamāruyha, suvaṇṇehi alaṅkatā.

වාලවිජනිය (සෙමර පවන), සිරස පළඳින රන් පටිය (උෂ්ණීෂය), කඩුව සහ සුදු කුඩය ද, රන් ආභරණයෙන් සැරසූ මිරිවැඩි සඟල ද රථයට නංවා ගත්තේය.


73.

73.


‘‘Tato sa rājā pāyāsi, purakkhatvāna sārathiṃ;

Khippameva upāgacchi, yattha sammati temiyo.

ඉන්පසු ඒ රජතුමා රථාචාර්යවරයා පෙරටු කරගෙන පිටත් විය. තේමිය කුමාරයා වාසය කරන තැනට ඉක්මනින්ම පැමිණියේය.


74.

74.


‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, jalantamiva tejasā;

Khattasaṅghaparibyūḷhaṃ, temiyo etadabravi.

තේජසින් බබළන්නාක් මෙන් පැමිණෙන, ක්ෂත්‍රිය සමූහයා පිරිවරාගත් රජු දැක තේමිය කුමාරයා මෙසේ පැවසීය.


75.

75.


‘‘Kacci nu tāta kusalaṃ, kacci tāta anāmayaṃ;

Sabbā ca rājakaññāyo, arogā mayha mātaro.

‘පියාණන් වහන්ස, ඔබට සැප උදාවේද? පියාණන් වහන්ස, ඔබට නිරෝගී සුවය තිබේද? සියලු රාජ කුමාරිකාවන් සහ මාගේ මෑණිවරුන් නිරෝගීව පසුවෙත්ද?’


76.

76.


‘‘Kusalañceva [Pg.28] me putta, atho putta anāmayaṃ;

Sabbā ca rājakaññāyo, arogā tuyha mātaro.

‘පුත්‍රය, මට සැපය ද නිරෝගී සුවය ද ඇත. සියලු රාජ කුමාරිකාවන් සහ ඔබගේ මෑණිවරුන් නිරෝගීව පසුවෙති.’


77.

77.


‘‘Kacci amajjapo tāta, kacci te suramappiyaṃ;

Kacci sacce ca dhamme ca, dāne te ramate mano.

‘පියාණන් වහන්ස, ඔබ රහමෙර පානයෙන් තොරද? ඔබට සුරාව අප්‍රියද? සත්‍යයෙහි ද, ධර්මයෙහි ද, දානයෙහි ද ඔබගේ සිත ඇලෙන්නේද?’


78.

78.


‘‘Amajjapo ahaṃ putta, atho me suramappiyaṃ;

Atho sacce ca dhamme ca, dāne me ramate mano.

‘පුත්‍රය, මම රහමෙර පානයෙන් තොර වෙමි. මට සුරාව අප්‍රියය. සත්‍යයෙහි ද, ධර්මයෙහි ද, දානයෙහි ද මාගේ සිත ඇලෙයි.’


79.

79.


‘‘Kacci arogaṃ yoggaṃ te, kacci vahati vāhanaṃ;

Kacci te byādhayo natthi, sarīrassupatāpanā.

‘ඔබගේ රථයෙහි යොදන සතුන් නිරෝගීද? වාහන මැනවින් ගමන් කරයිද? ශරීරයට පීඩා දෙන රෝගාබාධ ඔබට නැද්ද?’


80.

80.


‘‘Atho arogaṃ yoggaṃ me, atho vahati vāhanaṃ;

Atho me byādhayo natthi, sarīrassupatāpanā.

‘පුත්‍රය, මාගේ රථයෙහි යොදන සතුන් නිරෝගී ය. වාහන ද මැනවින් ගමන් කරයි. ශරීරයට පීඩා දෙන රෝගාබාධ ද මට නැත.’


81.

81.


‘‘Kacci antā ca te phītā, majjhe ca bahalā tava;

Koṭṭhāgārañca kosañca, kacci te paṭisanthataṃ.

‘ඔබගේ දේශ සීමා සශ්‍රීකද? රට මැද ජනාවාස බහුලද? ඔබගේ අටුකොටු සහ භාණ්ඩාගාර පිරී පවතීද?’


82.

82.


‘‘Atho antā ca me phītā, majjhe ca bahalā mama;

Koṭṭhāgārañca kosañca, sabbaṃ me paṭisanthataṃ.

‘මාගේ දේශ සීමා සශ්‍රීක ය. රට මැද ජනාවාස ද බහුල ය. මාගේ සියලු අටුකොටු සහ භාණ්ඩාගාර මැනවින් පිරී පවතී.’


83.

83.


‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ;

Patiṭṭhapentu pallaṅkaṃ, yattha rājā nisakkatī’’ti.

‘මහාරාජයාණෙනි, ඔබගේ පැමිණීම යහපත් පැමිණීමකි. අහිතකර නොවූ පැමිණීමකි. රජතුමා වැඩ හිඳිනා පලඟක් මෙහි පනවන්න’ යි (පැවසීය).


Tattha upādhī rathamāruyhāti suvaṇṇapādukā ca rathaṃ āropentūti attho. Ime tayo pāde puttassa tattheva abhisekakaraṇatthāya ‘‘pañca rājakakudhabhaṇḍāni gaṇhathā’’ti āṇāpento rājā āha. Suvaṇṇehi alaṅkatāti idaṃ pādukaṃ sandhāyāha. Upāgacchīti upāgato ahosi. Kāya velāyāti? Mahāsattassa kārapaṇṇāni pacitvā nibbāpentassa nisinnavelāya. Jalantamiva tejasāti rājatejena jalantaṃ viya. Khattasaṅghaparibyūḷhanti kathāphāsukena amaccasaṅghena parivutaṃ, khattiyasamūhehi vā parivāritaṃ. Etadabravīti kāsirājānaṃ bahi khandhāvāraṃ nivāsāpetvā [Pg.29] padasāva paṇṇasālaṃ āgantvā taṃ vanditvā nisinnaṃ paṭisanthāraṃ karonto etaṃ vacanaṃ abravi.

එහි ‘උපාධී රථමාරුය්හ’ යනු රන් මිරිවැඩි සඟල ද රථයට නංවාගන්න යන අර්ථයයි. මෙම පාද තුනෙන්, පුත්‍රයා එහිදීම අභිෂේක කිරීම සඳහා ‘පංච රාජ කකුධභාණ්ඩ ගන්න’ යැයි අණ කරමින් රජතුමා පැවසීය. ‘සුවණ්ණේහි අලංකතා’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මිරිවැඩි සඟලයි. ‘උපාගච්ඡි’ යනු පැමිණියේය යන්නයි. කිනම් වේලාවකද යත්? මහාසත්තයන් වහන්සේ කර කොළ තම්බා නිවෙමින් සිටි අවස්ථාවෙහිදීය. ‘ජලන්තමිව තේජසා’ යනු රාජ තේජසින් බබළන්නාක් මෙනි. ‘ඛත්තසංඝපරිබ්‍යූළ්හං’ යනු කතාබහ කිරීමට පහසු ඇමති සමූහයා පිරිවරාගත් හෝ ක්ෂත්‍රිය සමූහයා පිරිවරාගත් යන්නයි. ‘ඒතදබ්‍රවි’ යනු කාසිරාජයා පිටත කඳවුරු බන්දා නවත්වා, පයින්ම පන්සලට පැමිණ, කුමාරයා වැඳ හිඳගත් පසු ඔහු සමඟ පිළිසඳර කරමින් මේ වචනය පැවසීය යන්නයි.


Kusalaṃ anāmayanti ubhayenapi padena ārogyameva pucchati. Kacci amajjapoti kacci majjaṃ na pivasīti pucchati. ‘‘Appamatto’’tipi pāṭho, kusaladhammesu nappamajjasīti attho. Suramappiyanti surāpānaṃ appiyaṃ. ‘‘Suramappiyā’’tipi pāṭho, surā appiyāti attho. Dhammeti dasavidhe rājadhamme. Yogganti yuge yuñjitabbaṃ te tava assagoṇādikaṃ. Kacci vahatīti kacci arogaṃ hutvā vahati. Vāhananti hatthiassādi sabbaṃ vāhanaṃ. Sarīrassupatāpanāti sarīrassa upatāpakarā. Antāti paccantajanapadā. Phītāti iddhā subhikkhā, vatthābharaṇehi vā annapānehi vā paripuṇṇā gāḷhavāsā. Majjhe cāti raṭṭhassa majjhe. Bahalāti gāmanigamā ghanavāsā. Paṭisanthatanti paṭicchāditaṃ guttaṃ, paripuṇṇaṃ vā. Yattha rājā nisakkatīti yasmiṃ pallaṅke rājā nisīdissati, taṃ paññāpentūti vadati.

‘කුසලං අනාමයං’ යන පද දෙකෙන්ම නිරෝගී බවම විමසයි. ‘කච්චි අමජ්ජපෝ’ යනු ඔබ රහමෙර පානය නොකරන්නෙහිදැයි අසයි. ‘අප්පමත්තෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය කුසල් දහම්හි අප්‍රමාදීව වෙසේද යන්නයි. ‘සුරමප්පියං’ යනු සුරා පානය අප්‍රිය බවයි. ‘ධම්මේ’ යනු දසවිධ රාජ ධර්මයෙහි ය. ‘යොග්ගං’ යනු වියගහෙහි යොදන අශ්ව ගව ආදීන්ය. ‘කච්චි වහති’ යනු නිරෝගීව බර අදියිද යන්නයි. ‘වාහනං’ යනු ඇත් අස් ආදී සියලු වාහනයි. ‘සරීරස්සුපතාපනා’ යනු ශරීරයට තැවුල් ඇති කරන රෝගයි. ‘අන්තා’ යනු දේශ සීමාවේ පිහිටි ජනපදයි. ‘ඵීතා’ යනු සශ්‍රීක වූ, ආහාර පාන සුලභ වූ, වස්ත්‍ර ආභරණයෙන් හෝ ආහාර පානයෙන් පිරී පවතින ජනාවාසයි. ‘මජ්ඣේ’ යනු රට මැදය. ‘බහලා’ යනු ගම් නියම්ගම් ඝනව පිහිටීමයි. ‘පටිසන්ථතං’ යනු ආරක්ෂිත වූ හෝ පිරී පවතින බවයි. ‘යත්ථ රාජා නිසක්කති’ යනු රජතුමා යම් ආසනයක හිඳගන්නේද, එය පනවන්නැයි පවසයි.


Rājā mahāsatte gāravena pallaṅke na nisīdati. Atha mahāsatto ‘‘sace pallaṅke na nisīdati, paṇṇasanthāraṃ paññāpethā’’ti vatvā tasmiṃ paññatte nisīdanatthāya rājānaṃ nimantento gāthamāha –

රජතුමා මහාසත්තයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා පලඟෙහි (ආසනයෙහි) ඉඳ නොගත්තේය. එවිට මහාසත්තයන් වහන්සේ ‘ඉදින් පලඟෙහි ඉඳ නොගන්නේ නම්, කොළ අතු ඇතිරූ ආසනයක් පනවන්න’ යැයි කියා, පනවන ලද ඒ ආසනයෙහි හිඳගැනීම පිණිස රජතුමාට ආරාධනා කරමින් ගාථාවක් පැවසීය -


84.

84.


‘‘Idheva te nisīdassu, niyate paṇṇasanthare;

Etto udakamādāya, pāde pakkhālayassu te’’ti.

“මැනවින් පනවන ලද මේ කොළ අතු ආසනයෙහිම ඔබ වහන්සේ වැඩ හිඳින්න. මෙහි ඇති පැන් ගෙන ඔබගේ පාද දෝවනය කරගන්න.”


Tattha niyateti susanthate. Ettoti paribhogaudakaṃ dassento āha.

එහි ‘නියතේ’ යනු මැනවින් අතුරන ලද යන්නයි. ‘ඒත්තෝ’ යනු පරිභෝජනය සඳහා ඇති පැන් දක්වමින් පැවසූ වචනයකි.


Rājā mahāsatte gāravena paṇṇasanthārepi anisīditvā bhūmiyaṃ eva nisīdi. Mahāsattopi paṇṇasālaṃ pavisitvā taṃ kārapaṇṇakaṃ nīharitvā rājānaṃ tena nimantento gāthamāha –

රජතුමා මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා, පනවන ලද කොළ අතු ඇතිරියක පවා වාඩි නොවී බිමම වාඩි විය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ද පන්සලට (පන් කොළ සෙවිලි කළ කුටියට) වැදී, තමන් වහන්සේ උදෙසා පිළියෙළ කරගත් ඒ තම්බන ලද පලා පත රැගෙන විත් රජතුමාට ආරාධනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


85.

85.


‘‘Idampi paṇṇakaṃ mayhaṃ, randhaṃ rāja aloṇakaṃ;

Paribhuñja mahārāja, pāhuno mesidhāgato’’ti.

“රජතුමනි, ලුණු රහිතව තම්බන ලද මේ පලා පත මාගේ ආහාරයයි. මහරජතුමනි, මෙහි පැමිණි ඔබ මාගේ අමුත්තෙකි, එබැවින් මෙය අනුභව කරනු මැනවි.”


Atha [Pg.30] naṃ rājā āha –

එවිට රජතුමා උන්වහන්සේට මෙසේ කීවේය.


86.

86.


‘‘Na cāhaṃ paṇṇaṃ bhuñjāmi, na hetaṃ mayha bhojanaṃ;

Sālīnaṃ odanaṃ bhuñje, suciṃ maṃsūpasecana’’nti.

“මම පලා කොළ අනුභව නොකරමි. මෙය මාගේ ආහාරය නොවේ. මම පිරිසිදු මස් හොදි සහිත සුවඳැල් බත් අනුභව කරන්නෙක්මි.”


Tattha na cāhanti paṭikkhepavacanaṃ.

එහි 'න චාහං' (Na cāhaṃ) යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ප්‍රකාශ කරන වචනයකි.


Rājā tathārūpaṃ attano rājabhojanaṃ vaṇṇetvā tasmiṃ mahāsatte gāravena thokaṃ paṇṇakaṃ hatthatale ṭhapetvā ‘‘tāta, tvaṃ evarūpaṃ bhojanaṃ bhuñjasī’’ti puttena saddhiṃ piyakathaṃ kathento nisīdi. Tasmiṃ khaṇe candādevī orodhena parivutā ekamaggena āgantvā bodhisattassa assamapadaṃ patvā piyaputtaṃ disvā tattheva patitvā visaññī ahosi. Tato paṭiladdhassāsā patitaṭṭhānato uṭṭhahitvā āgantvā bodhisattassa pāde daḷhaṃ gahetvā vanditvā assupuṇṇehi nettehi roditvā vandanaṭṭhānato uṭṭhāya ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā ‘‘bhadde, tava puttassa bhojanaṃ passāhī’’ti vatvā thokaṃ paṇṇakaṃ tassā hatthe ṭhapetvā sesaitthīnampi thokaṃ thokaṃ adāsi. Tā sabbāpi ‘‘sāmi, evarūpaṃ bhojanaṃ bhuñjasī’’ti vadantiyo taṃ gahetvā attano attano sīse katvā ‘‘atidukkaraṃ karosi, sāmī’’ti vatvā namassamānā nisīdiṃsu. Rājā puna ‘‘tāta, idaṃ mayhaṃ acchariyaṃ hutvā upaṭṭhātī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

රජතුමා තම රජ භෝජන ගැන එසේ වර්ණනා කොට, මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවයෙන් උන්වහන්සේ දුන් පලා ස්වල්පයක් අත්ල මත තබාගෙන, “පුතණුවනි, ඔබ මෙබඳු ආහාරයක් අනුභව කරන්නෙහිද?” යි පවසමින් පුතු සමඟ ප්‍රිය කතා කරමින් සිටියේය. ඒ මොහොතේ චන්දා දේවී බිසව අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් පිරිවරාගෙන මඟ දිගේ පැමිණ, බෝධිසත්ත්වයන්ගේ අසපුවට ළඟා වී, තම ප්‍රිය පුත්‍රයා දැක එතැනම සිහිමුරුජා වී ඇද වැටුණාය. පසුව පියවි සිහිය ලබා වැටුණු තැනින් නැඟිට, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ පාද තදින් අල්ලා වැඳ, කඳුළු පිරුණු දෑසින් හඬා, වැඳ සිටි තැනින් නැඟිට එකත්පස්ව වාඩි වූවාය. එවිට රජතුමා “භද්‍රාවෙනි, ඔබේ පුතුගේ ආහාරය දෙස බලන්න” යි කියා පලා ස්වල්පයක් ඇයගේ අතේ තැබීය. සෙසු ස්ත්‍රීන්ට ද ස්වල්පය බැගින් බෙදා දුන්නේය. ඔවුන් සියල්ලෝම “හිමියනි, ඔබ මෙබඳු ආහාරයක් අනුභව කරන්නෙහිද?” යි පවසමින් එය ගෙන තමන්ගේ හිස මත තබාගෙන, “හිමියනි, ඔබ අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කරති” යි කියා වඳිමින් වාඩි වූහ. රජතුමා නැවතත්, “පුතණුවනි, මෙය මට මහත් අසිරියක් ලෙස හැඟේ” යි පවසා මෙම ගාථාව කීවේය.


87.

87.


‘‘Accherakaṃ maṃ paṭibhāti, ekakampi rahogataṃ;

Edisaṃ bhuñjamānānaṃ, kena vaṇṇo pasīdatī’’ti.

“හුදකලාව රහසිගතව මෙබඳු ආහාරයක් අනුභව කරන ඔබ දැකීම මට මහත් පුදුමයක් ලෙස හැඟේ. මෙබඳු රළු ආහාරයක් අනුභව කරද්දීත් ඔබේ ශරීර වර්ණය මෙතරම් ප්‍රසන්න වන්නේ කෙසේද?”


Tattha ekakanti tāta, taṃ ekakampi rahogataṃ iminā bhojanena yāpentaṃ disvā mama acchariyaṃ hutvā upaṭṭhāti. Edisanti evarūpaṃ aloṇakaṃ atakkaṃ nidhūpanaṃ randhaṃ pattaṃ bhuñjantānaṃ kena kāraṇena vaṇṇo pasīdatīti naṃ pucchi.

එහි 'ඒකකං' (Ekakaṃ) යනු පුතණුවනි, හුදකලාව රහසිගතව මෙබඳු ආහාරයකින් යැපෙන ඔබ දැක මට පුදුමයක් ඇති වේ යන්නයි. 'ඒදිසං' (Edisaṃ) යනු මෙබඳු ලුණු නැති, ඇඹුල් නැති, සුවඳ දුම් රහිත, තම්බන ලද පලා කොළ අනුභව කරන විට කුමන හේතුවක් නිසා ශරීර වර්ණය ප්‍රසන්න වන්නේදැයි විමසීමයි.


Athassa so ācikkhanto āha –

එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජතුමාට එය පැහැදිලි කරමින් මෙසේ වදාළහ.


88.

88.


‘‘Eko rāja nipajjāmi, niyate paṇṇasanthare;

Tāya me ekaseyyāya, rāja vaṇṇo pasīdati.

“රජතුමනි, මම පනවන ලද කොළ අතු ඇතිරියක හුදකලාව සැතපෙමි. රජතුමනි, ඒ හුදකලා සයනය නිසා මාගේ ශරීර වර්ණය ප්‍රසන්න වෙයි.”


89.

89.


‘‘Na [Pg.31] ca nettiṃsabandhā me, rājarakkhā upaṭṭhitā;

Tāya me sukhaseyyāya, rājavaṇṇo pasīdati.

“මා හට කඩු අතැති රාජකීය ආරක්ෂකයෝ පිරිවර කොට නැත. රජතුමනි, ඒ බිය රහිත සැපදායක සයනය නිසා මාගේ ශරීර වර්ණය ප්‍රසන්න වෙයි.”


90.

90.


‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāmināgataṃ;

“මම අතීතය ගැන ශෝක නොවෙමි, අනාගතය ගැන පතමින් නොසිටිමි;”


Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati.

“වර්තමානයෙන් යැපෙමි, ඒ නිසා මාගේ වර්ණය ප්‍රසන්න වෙයි.”


91.

91.


‘‘Anāgatappajappāya, atītassānusocanā;

Etena bālā sussanti, naḷova harito luto’’ti.

“අනාගතය ප්‍රාර්ථනා කිරීමෙන් ද, අතීතය ගැන ශෝක කිරීමෙන් ද අනුවණයා කපා දමන ලද අමු බට ගසක් මෙන් වියළී යයි.”


Tattha nettiṃsabandhāti khaggabandhā. Rājarakkhāti rājānaṃ rakkhitā. Nappajappāmīti na patthemi. Haritoti haritavaṇṇo. Lutoti luñcitvā ātape khittanaḷo viya.

එහි 'නෙත්තිංසබන්ධ' (Nettiṃsabandhā) යනු කඩු බැඳගත් ආරක්ෂකයෝය. 'රාජරක්ඛා' (Rājarakkhā) යනු රජු රකින සෙබළුන්ය. 'නප්පජප්පාමි' (Nappajappāmi) යනු ප්‍රාර්ථනා නොකරමි යන්නයි. 'හරිතෝ' (Harito) යනු කොළ පැහැති යන්නයි. 'ලුතෝ' (Luto) යනු කපා අව්වේ දැමූ බට ගසක් මෙනි යන්නයි.


Atha rājā ‘‘idheva naṃ abhisiñcitvā ādāya gamissāmī’’ti cintetvā rajjena nimantento āha –

එවිට රජතුමා “මොහුට මෙහිදීම අභිෂේක කොට කැඳවාගෙන යන්නෙමි” යි සිතා, රාජ්‍යයෙන් ආරාධනා කරමින් මෙසේ කීවේය.


92.

92.


‘‘Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ, asse pattī ca vammino;

Nivesanāni rammāni, ahaṃ putta dadāmi te.

“පුතණුවනි, මම ඔබට ඇත් සේනා, රථ සේනා, අස් සේනා, පාබල සේනා සහ යුධ වැදුණු සෙබළුන් ද මනරම් මාලිගා ද ලබා දෙමි.”


93.

93.


‘‘Itthāgārampi te dammi, sabbālaṅkārabhūsitaṃ;

Tā putta paṭipajjassu, tvaṃ no rājā bhavissasi.

“සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් ද ඔබට දෙමි. පුතණුවනි, ඔවුන් භාරගෙන අපගේ රජු වන්න.”


94.

94.


‘‘Kusalā naccagītassa, sikkhitā cāturitthiyo;

Kāme taṃ ramayissanti, kiṃ araññe karissasi.

“නැටුම් ගැයුම්හි දක්ෂ, මනාව පුහුණු වූ ශිල්පිනියන් කාම සම්පත්වලින් ඔබ පිනවනු ඇත. වනයේ කුමක් කරන්නෙහිද?”


95.

95.


‘‘Paṭirājūhi te kaññā, ānayissaṃ alaṅkatā;

Tāsu putte janetvāna, atha pacchā pabbajissasi.

“මම ඔබට සෙසු රජවරුන්ගෙන් අලංකාර කුමරියන් ගෙනත් දෙන්නෙමි. ඔවුන්ගෙන් දරුවන් ලැබීමෙන් පසුව මහණ වන්න.”


96.

96.


‘‘Yuvā ca daharo cāsi, paṭhamuppattiko susu;

Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’ti.

“ඔබ තරුණය, ළාබාලය, ප්‍රථම වයසෙහි සිටින පිබිදෙන යෞවනයෙකි. පින්වත් පුත්‍රය, රාජ්‍යය කරවන්න. වනයේ කුමක් කරන්නෙහිද?”


Tattha hatthānīkanti dasahatthito paṭṭhāya hatthānīkaṃ nāma, tathā rathānīkaṃ. Vamminoti vammabaddhasūrayodhe. Kusalāti chekā. Sikkhitāti aññesupi itthikiccesu sikkhitā. Cāturitthiyoti caturā vilāsā itthiyo, atha vā caturā nāgarā itthiyo, atha vā caturā [Pg.32] nāma nāṭakitthiyo. Paṭirājūhi te kaññāti aññehi rājūhi tava rājakaññāyo ānayissāmi. Yuvāti yobbanappatto. Daharoti taruṇo. Paṭhamuppattikoti paṭhamavayena uppattito samuggato. Susūti atitaruṇo.

එහි 'හත්ථානීකං' (Hatthānīkaṃ) යනු ඇතන් දස දෙනෙකුගේ සිට ආරම්භ වන ඇත් සේනාවයි, රථ සේනාව ද එසේමය. 'වම්මිනෝ' (Vammino) යනු සන්නාහ සන්නද්ධ වීර සෙබළුන්ය. 'කුසලා' (Kusalā) යනු දක්ෂ අයයි. 'සික්ඛිතා' (Sikkhitā) යනු ස්ත්‍රී කටයුතුවල පුහුණුව ලැබූවෝය. 'චාතුරිට්ඨියෝ' (Cāturitthiyo) යනු මනහර විලාස ඇති හෝ නාගරික වූ හෝ දක්ෂ නළඟනන්ය. 'පටිරාජූහි තේ කඤ්ඤා' (Paṭirājūhi te kaññā) යනු සෙසු රජවරුන්ගෙන් ඔබට රාජ කුමරියන් ගෙන එන්නෙමි යන්නයි. 'යුවා' (Yuvā) යනු තරුණ වියට පත් වූවකි. 'දහරෝ' (Daharo) යනු බාලයාය. 'පඨමුප්පත්තිිකෝ' (Paṭhamuppattiko) යනු ප්‍රථම වයසෙහි උපන් තැනැත්තායි. 'සුසූ' (Susū) යනු ඉතා තරුණ යන්නයි.


Ito paṭṭhāya bodhisattassa dhammakathā hoti –

මෙතැන් සිට බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ධර්ම කතාව ආරම්භ වෙයි.


97.

97.


‘‘Yuvā care brahmacariyaṃ, brahmacārī yuvā siyā;

Daharassa hi pabbajjā, etaṃ isīhi vaṇṇitaṃ.

“යෞවනයා බ්‍රහ්මචරියාවේ හැසිරිය යුතුය, බ්‍රහ්මචාරියා යෞවනයෙකු විය යුතුය. ළාබාල වයසේදීම පැවිදි වීම සෘෂිවරයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි.”


98.

98.


‘‘Yuvā care brahmacariyaṃ, brahmacārī yuvā siyā;

Brahmacariyaṃ carissāmi, nāhaṃ rajjena matthiko.

“යෞවනයා බ්‍රහ්මචරියාවේ හැසිරිය යුතුය, බ්‍රහ්මචාරියා යෞවනයෙකු විය යුතුය. මම බ්‍රහ්මචරියාවේ හැසිරෙන්නෙමි, මට රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත.”


99.

99.


‘‘Passāmi vohaṃ daharaṃ, amma tāta vadantaraṃ;

Kicchāladdhaṃ piyaṃ puttaṃ, appatvāva jaraṃ mataṃ.

“පියාණෙනි, ‘අම්මේ තාත්තේ’ කියන වයසේ පසුවන, ඉතා දුකසේ ලැබූ ප්‍රිය පුත්‍රයන් පවා මහලු වයසට පත් නොවී මියයනු මම දකිමි.”


100.

100.


‘‘Passāmi vohaṃ dahariṃ, kumāriṃ cārudassaniṃ;

Navavaṃsakaḷīraṃva, paluggaṃ jīvitakkhayaṃ.

“නැවුම් බට දල්ලක් මෙන් වූ, දැකීමට ප්‍රිය ළාබාල කුමරියන් ජීවිතය විනාශ වී මියයනු මම දකිමි.”


101.

101.


‘‘Daharāpi hi mīyanti, narā ca atha nāriyo;

Tattha ko vissase poso, ‘daharomhī’ti jīvite.

“තරුණයෝ ද, පුරුෂයෝ ද, ස්ත්‍රීහු ද මියයති. එසේ තිබියදී ‘මම තරුණයෙකි’ කියා ජීවිතය ගැන කවරෙක් නම් විශ්වාසය තබන්නේද?”


102.

102.


‘‘Yassa ratyā vivasāne, āyu appataraṃ siyā;

Appodakeva macchānaṃ, kiṃ nu komārakaṃ tahiṃ.

“යමෙකුගේ ආයුෂ සෑම රැයක් කෙළවරදීම මඳ දිය ඇති පොකුණක මසුන්ගේ ආයුෂ මෙන් කෙටි වේ නම්, එහි ඇති තරුණ බවේ තේරුම කුමක්ද?”


103.

103.


‘‘Niccamabbhāhato loko, niccañca parivārito;

Amoghāsu vajantīsu, kiṃ maṃ rajjebhisiñcasī’’ti.

“ලෝකය නිරතුරුව (ජරා මරණවලින්) පීඩා විඳියි, නිරතුරුව වට කරනු ලැබ ඇත. මෙසේ ආයුෂය නිසරු ලෙස ගෙවී යද්දී මා රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවන්නේ කුමකටද?”


Kāsirājā āha –

කාසිරාජයා මෙසේ පැවසුවේය –


104.

104.


‘‘Kena mabbhāhato loko, kena ca parivārito;

Kāyo amoghā gacchanti, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“ලෝකය කුමකින් පීඩා විඳින්නේද? කුමකින් වට කරනු ලැබ තිබේද? කවරහු හිස් නොවී (යම් වැඩක් කරමින්) යන්නෝද? මා විසින් විමසන ලද ඒ කරුණ මට පවසන්න.”


Bodhisatto āha –

මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –


105.

105.


‘‘Maccunābbhāhato loko, jarāya parivārito;

Ratyo amoghā gacchanti, evaṃ jānāhi khattiya.

“රජතුමනි, ලෝකය මරණයෙන් පීඩා විඳියි. ජරාවෙන් වට කරනු ලැබ සිටියි. රාත්‍රීහු (සත්වයන්ගේ ආයුෂ ගෙවමින්) නිෂ්ඵල නොවී ගෙවී යති. මෙය මෙසේ දැනගන්න.”


106.

106.


‘‘Yathāpi [Pg.33] tante vitate, yaṃ yadevūpavīyati;

Appakaṃ hoti vetabbaṃ, evaṃ maccāna jīvitaṃ.

“දිග හරින ලද රෙදි වියන නූල් පතක, යම් යම් නූලක් වියනු ලැබේද, එවිට වියන්නට ඇති ඉතිරි නූල් ප්‍රමාණය අඩුවන්නාක් මෙන්ම, මර්ත්‍යයන්ගේ ජීවිතයද එසේම අඩු වෙයි.”


107.

107.


‘‘Yathā vārivaho pūro, gacchaṃ nupanivattati;

Evamāyu manussānaṃ, gacchaṃ nupanivattati.

“පිරී ගලා යන ගංගාව පහළට ගලා යද්දී නැවත උඩට හැරී නොඑන්නාක් මෙන්ම, මිනිසුන්ගේ ආයුෂද ගෙවී යද්දී නැවත හැරී නොඑන්නේය.”


108.

108.


‘‘Yathā vārivaho pūro, vahe rukkhepakūlaje;

Evaṃ jarāmaraṇena, vuyhante sabbapāṇino’’ti.

“පිරී ඉතිරී යන ගංගාව ඉවුරේ වැඩුණු ගස් ගලවාගෙන යන්නාක් මෙන්, ජරාව සහ මරණය විසින් සියලු සත්වයන් රැගෙන යනු ලබති.”


Tattha brahmacārī yuvā siyāti brahmacariyaṃ caranto yuvā bhaveyya. Isīhi vaṇṇitanti buddhādīhi isīhi thomitaṃ pasatthaṃ. Nāhaṃ rajjena matthikoti ahaṃ rajjena atthiko na homi. Amma tāta vadantaranti ‘‘amma, tātā’’ti vadantaṃ. Palugganti maccunā luñcitvā gahitaṃ. Yassa ratyā vivasāneti mahārāja, yassa mātukucchimhi paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya rattidivātikkamena appataraṃ āyu hoti. Komārakaṃ tahinti tasmiṃ vaye taruṇabhāvo kiṃ karissati.

එහි ‘බ්‍රහ්මචාරී යුවා සියා’ යනු උතුම් වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නා තරුණ වියේදීම එය කරන්නෙකු විය යුතු බවයි. ‘ඉසීහි වණ්ණිතං’ යනු බුදු පසේබුදු ආදී සෘෂිවරයන් විසින් පසසන ලද යන්නයි. ‘නාහං රජ්ජේන මත්ථිකෝ’ යනු මම රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇත්තෙක් නොවෙමි යන්නයි. ‘අම්ම තාත වදන්තං’ යනු මෑණියනි පියාණෙනි යැයි කියන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘පලුග්ගං’ යනු මරණය විසින් සොලවා අල්ලා ගන්නා ලද්දකි. ‘යස්ස රත්‍යා විවසානේ’ යනු මහාරාජය, මවු කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් මොහොතේ සිට දහවල් හා රාත්‍රීන් ඉක්මයාමෙන් යමෙකුගේ ආයුෂය අඩුවෙයිද යන්නයි. ‘කෝමාරකං තහිං’ යනු ඒ ස්වල්ප වූ ආයුෂ කාලය තුළ තාරුණ්‍යය කුමක් කරනු ඇත්ද යන්නයි.


Kena mabbhāhatoti kena abbhāhato. Idaṃ rājā saṃkhittena bhāsitassa atthaṃ ajānantova pucchati. Ratyoti rattiyo. Tā hi imesaṃ sattānaṃ āyuñca vaṇṇañca balañca khepentiyo eva gacchantīti amoghā gacchanti nāmāti veditabbaṃ. Yaṃ yadevūpavīyatīti yaṃ yaṃ tantaṃ upavīyati. Vetabbanti tantasmiṃ vīte sesaṃ vetabbaṃ yathā appakaṃ hoti, evaṃ sattānaṃ jīvitaṃ. Nupanivattatīti tasmiṃ tasmiṃ khaṇe gataṃ gatameva hoti, na upanivattati. Vahe rukkhepakūlajeti upakūlaje rukkhe vaheyya.

‘කේන මබ්භාහතෝ’ යනු කුමකින් පීඩා කරනු ලැබේද යන්නයි. මෙසේ රජතුමා කෙටියෙන් පවසන ලද දෙයෙහි අර්ථය නොදැන විමසයි. ‘රත්‍යෝ’ යනු රාත්‍රීහුය. එම රාත්‍රීහු සත්වයන්ගේ ආයුෂ, වර්ණය හා බලය ගෙවා දමමින් යන බැවින් ඒවා නිෂ්ඵල නොවී යන්නේ යැයි දත යුතුය. ‘යං යදේවූපවීයති’ යනු යම් යම් නූලක් වියනු ලැබේද යන්නයි. ‘වේතබ්බං’ යනු නූල් පතක වියන ලද පසු ඉතිරි විය යුතු කොටස යම් සේ අඩු වේද, සත්වයන්ගේ ජීවිතයද එසේමය. ‘නුපනිවත්තති’ යනු ඒ ඒ මොහොතේ ගෙවී ගිය දෙය ගියාම වෙයි, නැවත හැරී නොඑයි. ‘වහේ රුක්ඛේපකූලජේ’ යනු ඉවුර අසල වැවුණු ගස් ගසාගෙන යන්නේය යන්නයි.


Rājā mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā ‘‘kiṃ me gharāvāsenā’’ti ativiya ukkaṇṭhito pabbajitukāmo hutvā ‘‘nāhaṃ tāva puna nagaraṃ gamissāmi, idheva pabbajissāmi. Sace pana me putto nagaraṃ gaccheyya, setacchattamassa dadeyya’’nti cintetvā taṃ vīmaṃsituṃ puna rajjena nimantento āha –

රජතුමා මහාබෝධිසත්ත්වයන්ගේ ධර්ම කථාව අසා, “ගිහිගෙයින් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි” අතිශයින් කලකිරී පැවිදි වීමට කැමති විය. “මම නැවත නගරයට නොයන්නෙමි, මෙහිම පැවිදි වන්නෙමි. ඉදින් මාගේ පුත්‍රයා නගරයට යන්නේ නම්, ඔහුට සේසත පවරන්නෙමි” යි සිතා, ඔහු පරීක්ෂා කරනු පිණිස නැවතත් රාජ්‍යයෙන් ඇරයුම් කරමින් මෙසේ කීවේය –


109.

109.


‘‘Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ, asse pattī ca vammino;

Nivesanāni rammāni, ahaṃ putta dadāmi te.

“පුත්‍රය, මම ඔබට ඇත් සේනාව, රථ සේනාව, අස් සේනාව, සන්නාහ සන්නද්ධ පාබල සේනාව මෙන්ම රමණීය මාලිගාද ලබා දෙමි.”


110.

110.


‘‘Itthāgārampi [Pg.34] te dammi, sabbālaṅkārabhūsitaṃ;

Tā putta paṭipajjassu, tvaṃ no rājā bhavissasi.

“සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු අන්තඃපුරයක්ද මම ඔබට දෙමි. පුත්‍රය, ඒවා භාරගන්න. ඔබ අපගේ රජු වන්න.”


111.

111.


‘‘Kusalā naccagītassa, sikkhitā cāturitthiyo;

Kāme taṃ ramayissanti, kiṃ araññe karissasi.

“නැටුම් ගැයුම්හි දක්ෂ වූ, මැනවින් පුහුණුව ලැබූ ස්ත්‍රීහු පස්කම් සැපයෙන් ඔබව පිනවනු ඇත. වනයේ සිට කුමක් කරන්නෙහිද?”


112.

112.


‘‘Paṭirājūhi te kaññā, ānayissaṃ alaṅkatā;

Tāsu putte janetvāna, atha pacchā pabbajissasi.

“සතුරු රජුන්ගෙන් රැගෙන ආ සැරසුණු කුමරියන් මම ඔබට පමුණුවා දෙමි. ඔවුන් කෙරෙහි පුතුන් ලබා, ඉන්පසු පැවිදි වන්න.”


113.

113.


‘‘Yuvā ca daharo cāsi, paṭhamuppattiko susu;

Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasi.

“ඔබ තරුණය, බාලය, ප්‍රථම වයසෙහි පසුවන දහිරයෙකි. පින්වත් පුත්‍රය, රජකම් කරන්න. වනයේ සිට කුමක් කරන්නෙහිද?”


114.

114.


‘‘Koṭṭhāgārañca kosañca, vāhanāni balāni ca;

Nivesanāni rammāni, ahaṃ putta dadāmi te.

“ධාන්‍යාගාර, භාණ්ඩාගාර, යාන වාහන, සේනාවන් සහ රමණීය මාලිගා පුත්‍රය, මම ඔබට ලබා දෙමි.”


115.

115.


‘‘Gomaṇḍalaparibyūḷho, dāsisaṅghapurakkhato;

Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’ti.

“පින්වත් පුත්‍රය, රාජකුමරියන් පිරිවරාගෙන, දාස දාසියන් ඉදිරියෙහි තබාගෙන රාජ්‍යය පාලනය කරන්න. වනයේ සිට කුමක් කරන්නෙහිද?”


Tattha gomaṇḍalaparibyūḷhoti subhaṅgīnaṃ rājakaññānaṃ maṇḍalena purakkhato.

එහි ‘ගෝමණ්ඩලපරිබ්යූළ්හෝ’ යනු මනා රූ ඇති රාජකුමාරිකාවන් පිරිස පිරිවරාගත් යන්නයි.


Atha mahāsatto rajjena anatthikabhāvaṃ pakāsento āha –

ඉන්පසු මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තමන් රාජ්‍යය කෙරෙහි ඇති අනාශාව ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ වදාළ සේක –


116.

116.


‘‘Kiṃ dhanena yaṃ khīyetha, kiṃ bhariyāya marissati;

Kiṃ yobbanena jiṇṇena, yaṃ jarāyābhibhuyyati.

“පියාණෙනි, ගෙවී යන ධනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මිය යන බිරිඳකගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ජරාවෙන් මැඩපවත්වන, දිරා යන තාරුණ්‍යයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?”


117.

117.


‘‘Tattha kā nandi kā khiḍḍā, kā ratī kā dhanesanā;

Kiṃ me puttehi dārehi, rāja muttosmi bandhanā.

“එවැනි ලෝකයක කවර සතුටක්ද, කවර කෙළිසෙල්ලම්ද, කවර සැපයක්ද, කවර ධන සෙවීමක්ද? රජතුමනි, මම බන්ධනවලින් මිදුණෙමි. පුතුන්ගෙන් හා බිරියන්ගෙන් මට ඇති ඵලය කුමක්ද?”


118.

118.


‘‘Yohaṃ evaṃ pajānāmi, maccu me nappamajjati;

Antakenādhipannassa, kā ratī kā dhanesanā.

“මරණය මා කෙරෙහි ප්‍රමාද නොවන බව මම මෙසේ දනිමි. මරණය විසින් මැඩපවත්වන ලද තැනැත්තාට කවර සැපයක්ද, කවර ධන සෙවීමක්ද?”


119.

119.


‘‘Phalānamiva pakkānaṃ, niccaṃ patanato bhayaṃ;

Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇato bhayaṃ.

“ඉදුණු ගෙඩිවලට නිරතුරුවම වැටීමේ බියක් ඇත්තාක් මෙන්ම, උපන් සත්වයන්ට නිරතුරුවම මරණයෙන් බියක් ඇත්තේය.”


120.

120.


‘‘Sāyameke na dissanti, pāto diṭṭhā bahū janā;

Pāto ete na dissanti, sāyaṃ diṭṭhā bahū janā.

“උදෑසන දුටු බොහෝ ජනයා සවස් කාලයේදී දක්නට නැත. සවස් කාලයේ දුටු බොහෝ ජනයා පසුදින උදෑසන දක්නට නැත.”


121.

121.


‘‘Ajjeva [Pg.35] kiccaṃ ātapaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

“අදම කළ යුතු (කුසල්) කටයුතු වීර්යයෙන් කළ යුතුය. හෙට මරණය සිදුවේදැයි කවුරුන් දනිත්ද? මහා සේනා ඇති ඒ මරණය සමඟ අපගේ කිසිදු ගිවිසුමක් නැත.”


122.

122.


‘‘Corā dhanassa patthenti, rāja muttosmi bandhanā;

Ehi rāja nivattassu, nāhaṃ rajjena matthiko’’ti.

“සොරුන් ධනය පතති. රජතුමනි, මම බන්ධනයෙන් මිදුණෙමි. රජතුමනි, ඔබ ආපසු හැරී යන්න. මම රාජ්‍යය බලාපොරොත්තු නොවෙමි.”


Tattha yaṃ khīyethāti mahārāja, kiṃ tvaṃ maṃ dhanena nimantesi, yaṃ khīyetha khayaṃ gaccheyya. Dhanaṃ vā hi purisaṃ cajati, puriso vā taṃ dhanaṃ cajitvā gacchatīti sabbathāpi khayagāmīyeva hoti, kiṃ tvaṃ maṃ tena dhanena nimantesi. Kiṃ bhariyāyāti bhariyāya kiṃ karissāmi, yā mayi ṭhiteyeva marissati. Jiṇṇenāti jarāya anuparitena anubhūtena. Abhibhuyyatīti abhibhaviyyati. Tatthāti tasmiṃ evaṃ jarāmaraṇadhamme lokasannivāse. Kā nandīti kā nāma tuṭṭhi. Khiḍḍāti kīḷā. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Bandhanāti kāmabandhanā mutto asmi, mahārājāti jhānena vikkhambhitattā evamāha. Maccu meti mama maccu nappamajjati, niccaṃ mama vadhāya appamatoyevāti. Yo ahaṃ evaṃ pajānāmi, tassa mama antakena adhipannassa vadhitassa kā nāma rati, kā dhanesanāti. Niccanti jātakālato paṭṭhāya sadā jarāmaraṇato bhayameva uppajjati.

එහි ‘යං ඛීයේථ’ යනු මහාරාජය, යම් ධනයක් ක්ෂය වී යන්නේද එවැනි ධනයකින් මා හට ඇරයුම් කරන්නේ කුමටද? ධනය හෝ මිනිසාව අත්හරියි, මිනිසා හෝ ධනය අත්හැර යයි. එබැවින් ධනය නිතරම ක්ෂය වන ස්වභාව ඇත්තේය. ‘කිං භරියාය’ යනු මා ජීවත්ව සිටියදීම මිය යන බිරිඳකගෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ‘ජිණ්ණේන’ යනු ජරාවෙන් පෙළුණු තාරුණ්‍යයයි. ‘අභිභුය්‍යති’ යනු යටපත් කරනු ලබයි යන්නයි. ‘තත්ථ’ යනු මෙසේ ජරා මරණ ධර්මයෙන් යුත් ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘කා නන්දි’ යනු කවර සතුටක්ද යන්නයි. ‘ඛිඩ්ඩා’ යනු කෙළිසෙල්ලම්ය. ‘රති’ යනු පස්කම් සැපයෙහි ඇලීමයි. ‘බන්ධනා’ යනු කාම බන්ධනයෙන් මිදුණෙමි යන්නයි. ‘මච්චු මේ’ යනු මරණය මා අමතක නොකරයි, මාව විනාශ කිරීමට නිරතුරුවම අප්‍රමාදීව සිටියි යන්නයි. මරණය විසින් මැඩපවත්වන ලද, විනාශ කරන ලද මට කවර සැපයක්ද කවර ධන සෙවීමක්ද යන්න අර්ථයයි. ‘නිච්චං’ යනු උපන් දා පටන් නිරතුරුවම ජරා මරණයන්ගෙන් බිය උපදින බවයි.


Ātapanti kusalakammavīriyaṃ. Kiccanti kattabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti suve vā parasuve vā maraṇaṃ vā jīvitaṃ vā ko jāneyya. Saṅgaranti saṅketaṃ. Mahāsenenāti pañcavīsatibhayabāttiṃsakammakaraṇachannavutirogappamukhādivasena puthusenena. Corā dhanassāti dhanatthāya jīvitaṃ cajantā corā dhanassa patthenti nāma, ahaṃ pana dhanapatthanāsaṅkhātā bandhanā mutto asmi, na me dhanenatthoti attho. Nivattassūti mama vacanena sammā nivattassu, rajjaṃ pahāya nekkhammaṃ paṭisaraṇaṃ katvā pabbajassu. Yaṃ pana cintesi ‘‘imaṃ rajje patiṭṭhāpessāmī’’ti, taṃ mā cintayi, nāhaṃ rajjena atthikoti. Iti mahāsattassa dhammadesanā sahānusandhinā matthakaṃ pattā.

‘ආතප’ යනු කුසල් දහම්හි යෙදෙන වීර්යයයි. ‘කිච්ච’ යනු කළ යුතු කටයුත්තයි. හෙට මරණය සිදුවේද, අනිද්දා මරණය සිදුවේද, නැතහොත් මරණය සිදුවේද ජීවිතය පවතීද යන්න කවරෙකු නම් දන්නේද? ‘සංගර’ යනු මරණය සමඟ ඇති කරගන්නා ගිවිසුම හෙවත් පොරොන්දුවයි. ‘මහාසේනේන’ යනු බිය විසිපහක්, කර්මකරණ තිස්දෙකක් සහ අනූහයක් රෝගාදී මහා සේනාවක් පිරිවරා ගත් මරණයයි. ‘චෝරා ධනස්ස’ යනු සොරකම සඳහා තම ජීවිතය පවා කැප කරන සොරුන් ධනය පතන්නාක් මෙන්, මම ධනය සෙවීමේ බන්ධනයෙන් මිදුණු අයෙක්මි, මට ධනයෙන් පලක් නැත යන අරුතයි. ‘නිවත්තස්සු’ යනු මාගේ වචනයෙන් යහපත් ලෙස ආපසු හැරී යන්න, රාජ්‍යය හැරපියා නෙක්ඛම්මයට පැමිණ මහණ වන්න යන්නයි. තවද, ‘මම මොහු රජකමෙහි පිහිටුවන්නෙමි’ යැයි යමක් සිතුවේද, එය තවදුරටත් නොසිතන්න, මට රජකමෙන් පලක් නැත යනු මෙහි අභිප්‍රායයි. මෙලෙස මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අනුසන්ධි ගැලපීමෙන් යුක්තව උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණියේය.


Taṃ sutvā rājānañca candādeviñca ādiṃ katvā soḷasasahassā orodhā ca amaccādayo ca sabbe pabbajitukāmā ahesuṃ. Rājāpi nagare [Pg.36] bheriṃ carāpesi ‘‘ye mama puttassa santike pabbajituṃ icchanti, te pabbajantū’’ti. Sabbesañca suvaṇṇakoṭṭhāgārādīnaṃ dvārāni vivarāpetvā ‘‘asukaṭṭhāne ca mahānidhikumbhiyo atthi, atthikā gaṇhantū’’ti suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhāpetvā mahāthambhe bandhāpesi. Te nāgarā yathāpasārite āpaṇe ca vivaṭadvārāni gehāni ca pahāya nagarato nikkhamitvā rañño santikaṃ āgamiṃsu. Rājā mahājanena saddhiṃ mahāsattassa santike pabbaji. Sakkadattiyaṃ tiyojanikaṃ assamapadaṃ paripuṇṇaṃ ahosi. Mahāsatto paṇṇasālāyo vicāresi, majjhe ṭhitā paṇṇasālāyo itthīnaṃ dāpesi. Kiṃkāraṇā? Bhīrukajātikā etāti. Purisānaṃ pana bahipaṇṇasālāyo dāpesi. Tā sabbāpi paṇṇasālāyo vissakammadevaputtova māpesi. Te ca phaladhararukkhe vissakammadevaputtoyeva attano iddhiyā māpesi. Te sabbe vissakammena nimmitesu phaladhararukkhesu uposathadivase bhūmiyaṃ patitapatitāni phalāni gahetvā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karonti. Tesu yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa manaṃ jānitvā mahāsatto ākāse nisīditvā madhuradhammaṃ kathesi. Te janā bodhisattassa madhuradhammaṃ sutvā ekaggacittā hutvā khippameva abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattesuṃ.

එම ධර්මය අසා කාසි රජතුමා සහ චන්දා දේවිය ප්‍රමුඛ දහසය දහසක් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහුද, අමාත්‍යවරු ඇතුළු සියල්ලෝම පැවිදි වීමට කැමැත්ත පළ කළහ. රජතුමාද නුවර පුරා අණබෙර යවමින්, ‘යමෙක් මාගේ පුත් කුමරු සමීපයෙහි මහණ වීමට කැමතිද, ඔවුහු පැවිදි වෙත්වා’ යි දන්වා සිටියේය. සියලු රන් ගබඩා ආදියේ දොරටු විවෘත කරවා, ‘අසවල් ස්ථානයන්හි මහා නිදන් වස්තු ඇත, කැමති අය ඒවා ලබාගනිත්වා’ යි රන් පත්වල අකුරු ලියවා මහා ටැඹෙහි බඳවා තැබුවේය. ඒ නුවර වැසියෝ විවෘතව පැවති වෙළඳසැල් සහ නිවෙස් හැරදමා නුවරින් පිටත්ව රජතුමා වෙත පැමිණියහ. රජතුමා මහා ජනකාය සමඟ මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි විය. සක් දෙවිඳුන් විසින් දෙන ලද යොදුන් තුනක් පමණ වූ අසපුව පිරී ගියේය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පන්සල් විධිමත් කළ අතර, මැද පිහිටි පන්සල් ස්ත්‍රීන්ට ලබා දුන්හ. ඒ මන්ද යත්, ස්ත්‍රීන් ස්වභාවයෙන්ම බියගුලු බැවිනි. පිරිමින්ට පිටත පන්සල් ලබා දුන්හ. ඒ සියලු පන්සල් විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා විසින් මවන ලදී. එසේම පලතුරු බරිත වෘක්ෂයන්ද විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා තමන්ගේ සෘද්ධි බලයෙන් මැවීය. ඒ සියලු පැවිදි උතුමෝ විශ්වකර්මයා විසින් මවන ලද පලතුරු රුක්වලින් උපෝසථ දිනයන්හි බිම වැටුණු පලතුරු ගෙන අනුභව කරමින් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදුණහ. ඔවුන් අතරින් යමෙක් කාම විතර්ක, ව්‍යාපාද විතර්ක හෝ විහිංසා විතර්ක සිතුවද, මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිත දැන අහසෙහි හිඳ මධුර ලෙස ධර්මය දේශනා කළහ. ඒ ජනයා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ මධුර ධර්මය අසා එකඟ වූ සිත් ඇතිව වහාම අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ගත්හ.


Tadā eko sāmantarājā ‘‘kāsirājā kira bārāṇasinagarato nikkhamitvā vanaṃ pavisitvā pabbajito’’ti sutvā ‘‘bārāṇasiṃ gaṇhissāmī’’ti nagarā nikkhamitvā bārāṇasiṃ patvā nagaraṃ pavisitvā alaṅkatanagaraṃ disvā rājanivesanaṃ āruyha sattavidhaṃ vararatanaṃ oloketvā ‘‘kāsirañño imaṃ dhanaṃ nissāya ekena bhayena bhavitabba’’nti cintento surāsoṇḍe pakkosāpetvā pucchi ‘‘tumhākaṃ rañño idha nagare bhayaṃ uppannaṃ atthī’’ti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti. ‘‘Amhākaṃ rañño putto temiyakumāro ‘bārāṇasiṃ rajjaṃ na karissāmī’ti amūgopi mūgo viya hutvā imamhā nagarā nikkhamitvā vanaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbaji, tena kāraṇena amhākaṃ rājā mahājanena saddhiṃ imamhā nagarā nikkhamitvā temiyakumārassa santikaṃ gantvā pabbajito’’ti ārocesuṃ. Sāmantarājā tesaṃ vacanaṃ sutvā tussitvā ‘‘ahampi pabbajissāmī’’ti cintetvā [Pg.37] ‘‘tāta, tumhākaṃ rājā kataradvārena nikkhanto’’ti pucchi. ‘‘Deva, pācīnadvārenā’’ti vutte attano parisāya saddhiṃ teneva pācīnadvārena nikkhamitvā nadītīrena pāyāsi.

එකල එක් සාමන්ත රජෙක්, ‘කාසි රජතුමා බරණැස් නුවරින් නික්ම වනයට වැදී මහණ වී තිබේ’ යැයි අසා, ‘බරණැස් නුවර අත්පත් කරගන්නෙමි’ යි නුවරින් නික්ම බරණැස් නුවරට පැමිණියේය. අලංකාර ලෙස සරසා තිබූ නුවර දැක රජමාළිගයට ඇතුළු වී සත් රුවනින් පිරි වස්තුව දෙස බලා, ‘කාසි රජුට මෙවැනි ධනයක් තිබියදීත් මෙය හැර ගියේ යම්කිසි බියක් නිසා විය යුතුය’ යි සිතමින් සුරාසොඬුන් කැඳවා, ‘නුඹලාගේ රජුට මේ නුවරෙහි යම් බියක් ඇති වූයේද?’ යි විමසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, නැත’ යි ඔවුන් පිළිතුරු දුන්හ. ‘එසේ නම් රජු මහණ වූයේ කුමන කරුණක් නිසාද?’ යි ඇසූ විට, ‘අපගේ රජුගේ පුත් තේමිය කුමාරයා බරණැස් නුවර රජකම් නොකරමි’ යි ගොළු නොවී ගොළුවෙකු සේ සිට මෙම නුවරින් නික්ම ගොස් වනයට වැදී පැවිදි විය. ඒ හේතුවෙන් අපගේ රජතුමා මහා ජනකාය සමඟ තේමිය කුමාරයා වෙත ගොස් පැවිදි විය’ යි ඔවුන් පැවසූහ. සාමන්ත රජු ඔවුන්ගේ වදන් අසා සතුටු වී, ‘මම ද පැවිදි වන්නෙමි’ යි සිතා, ‘දරුවනි, නුඹලාගේ රජු කිනම් දොරටුවකින් නික්ම ගියේද?’ යි ඇසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, නැගෙනහිර දොරටුවෙනි’ යි පැවසූ කල්හි තම පිරිස සමඟ එම නැගෙනහිර දොරටුවෙන්ම නික්ම ගංගා තීරය ඔස්සේ ගමන් කළේය.


Mahāsattopi tassa āgamanaṃ ñatvā vanantaraṃ āgantvā ākāse nisīditvā madhuradhammaṃ desesi. So parisāya saddhiṃ tassa santikeyeva pabbaji. Evaṃ aparepi satta rājāno ‘‘bārāṇasinagaraṃ gaṇhissāmī’’ti āgatā. Tepi rājāno satta rajjāni chaḍḍetvā bodhisattassa santikeyeva pabbajiṃsu. Hatthīpi araññahatthī jātā, assāpi araññaassā jātā, rathāpi araññeyeva vinaṭṭhā, bhaṇḍāgāresu kahāpaṇe assamapade vālukaṃ katvā vikiriṃsu. Sabbepi abhiññāsamāpattiyo nibbattetvā jīvitapariyosāne brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ. Tiracchānagatā hatthiassāpi isigaṇe cittaṃ pasādetvā chakāmāvacaralokesu nibbattiṃsu.

මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේද ඔහුගේ පැමිණීම දැන වනාන්තරය කෙළවරට පැමිණ අහසෙහි වැඩහිඳ මධුර ධර්ම දේශනාවක් කළහ. ඒ රජුද පිරිස සමඟ උන්වහන්සේ සමීපයෙහිම පැවිදි විය. මෙලෙසම තවත් රජවරු සත්දෙනෙක් ‘බරණැස් නුවර අත්පත් කරගන්නෙමි’ යි පැමිණියහ. ඒ රජවරු සත්දෙනාද තම රාජ්‍යයන් හැරදමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. හස්තීහු වල් ඇතන් බවට පත් වූහ, අශ්වයෝ වල් අසුන් බවට පත් වූහ, රථ වනයෙහිම දිරාපත්ව විනාශ විය. භාණ්ඩාගාරවල තිබූ කහවණු අසපුවෙහි වැලි මෙන් විසිරී ගියේය. සියලු දෙනාම අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ගෙන ජීවිතය අවසානයේ බඹලොව උපත ලැබූහ. තිරිසන්ගත වූ හස්තීන් හා අශ්වයන් පවා සෘෂි සමූහයා කෙරෙහි සිත පැහැදවා ගෙන සදෙව් ලොව උපත ලැබූහ.


Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi rajjaṃ pahāya nikkhantoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā chatte adhivatthā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi, sunando sārathi sāriputto, mātāpitaro mahārājakulāni, sesaparisā buddhaparisā, mūgapakkhapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා සත්‍යයන් ප්‍රකාශ කර, ‘මහණෙනි, රාජ්‍යය හැරපියා නික්ම ගියේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරද නික්ම ගියේය’ යි වදාරා ජාතකය සසඳා නිම කළ සේක: ‘එකල ශ්වේතච්ඡත්‍රයට අධිගෘහිතව සිටි දේවතාවිය උප්පලවණ්ණා තෙරණිය වූවාය, සුනන්ද රියදුරු සැරියුත් තෙරුන් වූහ, මව්පියන් වූයේ මහා රාජ කුලයයි (සුද්ධෝදන සහ මහාමායා), සෙසු පිරිස බුද්ධ පිරිස වූහ, මූගපක්ඛ පණ්ඩිතව උපන්නේ සම්මා සම්බුදු වූ මමමය’.


Mūgapakkhajātakavaṇṇanā paṭhamā.

පළමු මූගපක්ඛ ජාතක වර්ණනාව නිමවා ඇත.



[539] 2. Mahājanakajātakavaṇṇanā

[539] 2. මහාජනක ජාතක වර්ණනාව


Koyaṃ [Pg.39] majjhe samuddasminti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā tathāgatassa mahābhinikkhamanaṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

‘කෝයං මජ්ඣේ සමුද්දස්මිං’ යන මෙම ජාතකය ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය අරභයා වදාළ සේක. එක් දිනක භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි රැස්ව තථාගතයන් වහන්සේගේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය පිළිබඳ ගුණ වර්ණනා කරමින් වැඩසිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, ‘මහණෙනි, දැන් කිනම් කතාවකින් රැස්ව සිටින්නහුද?’ යි විමසා, ‘මෙබඳු කතාවකිනි’ යි පැවසූ කල්හි, ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරද නික්ම ගියේය’ යි වදාරා, ඒ භික්ෂූන්ගේ ආරාධනයෙන් ඉකුත් වත ගෙනහැර දැක්වූ සේක.


Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ mahājanako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa dve puttā ahesuṃ ariṭṭhajanako ca polajanako cāti. Tesu rājā jeṭṭhaputtassa uparajjaṃ adāsi, kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. Aparabhāge mahājanako kālamakāsi. Tassa sarīrakiccaṃ katvā rañño accayena ariṭṭhajanako rājā hutvā itarassa uparajjaṃ adāsi. Tasseko pādamūliko amacco rañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, uparājā tumhe ghātetukāmo’’ti āha. Rājā tassa punappunaṃ kathaṃ sutvā kaniṭṭhassa sinehaṃ bhinditvā polajanakaṃ saṅkhalikāhi bandhāpetvā rājanivesanato avidūre ekasmiṃ gehe vasāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi. Kumāro ‘‘sacāhaṃ bhātu verīmhi, saṅkhalikāpi me hatthapādā mā muccantu, dvārampi mā vivarīyatu, sace no verīmhi, saṅkhalikāpi me hatthapādā muccantu, dvārampi vivarīyatū’’ti saccakiriyamakāsi. Tāvadeva saṅkhalikāpi khaṇḍākhaṇḍaṃ chijjiṃsu, dvārampi vivaṭaṃ. So nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ gantvā vāsaṃ kappesi.

අතීතයේ විදේහ රට මිථිලා නුවර මහාජනක නමින් රජෙක් රජකම් කළේය. ඔහුට අරිට්ඨජනක සහ පෝලජනක යනුවෙන් පුත්තු දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුන් අතරින් රජතුමා වැඩිමහල් පුත්‍රයාට යුවරාජ තනතුරත්, බාල පුත්‍රයාට සේනාපති තනතුරත් ලබා දුන්නේය. පසු කලෙක මහාජනක රජතුමා කාලක්‍රියා කළේය. ඔහුගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා රජුගේ ඇවෑමෙන් අරිට්ඨජනක රජ බවට පත්වී, අනෙක් සොහොයුරාට යුවරාජ තනතුර ලබා දුන්නේය. ඔහුගේ පාමුල සේවය කළ එක් අමාත්‍යවරයෙක් රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, යුවරාජයා ඔබව මරා දැමීමට කැමැත්තෙන් සිටී” යැයි පැවසීය. රජතුමා ඔහුගේ ඒ වචනය නැවත නැවතත් අසා, බාල සොහොයුරා කෙරෙහි වූ සෙනෙහස අත්හැර, පෝලජනක කුමරු දම්වැල්වලින් බඳවා රජ මාලිගයට නුදුරු එක් නිවසක රඳවා ආරක්ෂකයන් යෙදවීය. එවිට කුමාරයා, “ඉදින් මම මගේ සහෝදරයාගේ සතුරෙක් වෙම් නම්, මාගේ අත්පාවල බැඳ ඇති මෙම දම්වැල් නොගැලවේවා, දොර ද නොවිවෘත වේවා! ඉදින් මම සතුරෙක් නොවෙම් නම්, මාගේ අත්පාවල දම්වැල් ගැලවී යේවා, දොර ද විවෘත වේවා!” යැයි සත්‍යක්‍රියා කළේය. එම මොහොතේම දම්වැල් කැබලිවලට කැඩී ගියේය, දොර ද විවෘත විය. ඔහු එතැනින් නික්ම එක් ප්‍රත්‍යන්ත ගමකට ගොස් වාසය කළේය.


Paccantagāmavāsino taṃ sañjānitvā upaṭṭhahiṃsu. Rājāpi taṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. So anupubbena paccantajanapadaṃ hatthagataṃ katvā mahāparivāro hutvā ‘‘ahaṃ pubbe bhātu na verī, idāni pana verīmhī’’ti mahājanaparivuto mithilaṃ gantvā bahinagare khandhāvāraṃ katvā vāsaṃ kappesi. Nagaravāsino yodhā ‘‘kumāro kira āgato’’ti sutvā yebhuyyena hatthiassavāhanādīni gahetvā tasseva santikaṃ āgamiṃsu, aññepi nāgarā āgamiṃsu. So bhātu sāsanaṃ pesesi ‘‘nāhaṃ pubbe tumhākaṃ verī, idāni pana verīmhi, chattaṃ vā me detha, yuddhaṃ vā’’ti. Rājā taṃ sutvā [Pg.40] yuddhaṃ kātuṃ icchanto aggamahesiṃ āmantetvā ‘‘bhadde, yuddhe jayaparājayo nāma na sakkā ñātuṃ, sace mama antarāyo hoti, tvaṃ gabbhaṃ rakkheyyāsī’’ti vatvā mahatiyā senāya parivuto nagarā nikkhami.

ප්‍රත්‍යන්ත ගම්වාසීන් ඔහුව හඳුනාගෙන ඔහුට උපස්ථාන කළහ. රජුට ද ඔහුව අල්ලා ගැනීමට නොහැකි විය. ඔහු අනුපිළිවෙලින් ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද තමන් යටතට ගෙන මහා පිරිවරක් ඇතිව, “මම පෙර මගේ සොහොයුරාට සතුරෙක් නොවූයෙමි, නමුත් දැන් මම ඔහුට සතුරෙක් වෙමි” යැයි සිතා, මහ පිරිසක් පිරිවරා මිථිලා නුවරට ගොස් නගරයෙන් පිටත කඳවුරු බැඳ වාසය කළේය. “කුමාරයා පැමිණ ඇතැයි” අසා නුවර වැසි සෙබළු බොහෝ විට ඇතුන්, අසුන් සහ වාහන ආදිය ගෙන ඔහු වෙතටම පැමිණියහ. අනෙකුත් නගරවැසියෝ ද පැමිණියහ. ඔහු තම සොහොයුරා වෙත පණිවුඩයක් යැවීය, “මම පෙර ඔබට සතුරෙක් නොවූයෙමි, නමුත් දැන් මම සතුරෙක් වෙමි; මට රජකම හෝ ලබා දෙන්න, නැතහොත් යුද්ධ කරන්න” යනුවෙනි. රජතුමා එය අසා යුද්ධ කිරීමට කැමතිව, අග්‍රමහේෂිකාව කැඳවා, “භද්‍රාවෙනි, යුද්ධයකදී ජය පරාජය දැනගත නොහැකිය; ඉදින් මට යම් අනතුරක් වුවහොත්, ඔබ කුසෙහි සිටින දරුවා ආරක්ෂා කරගන්න” යැයි පවසා මහා සේනාවක් පිරිවරා නගරයෙන් නික්ම ගියේය.


Atha naṃ yuddhe polajanakassa yodhā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. Tadā ‘‘rājā mato’’ti sakalanagare ekakolāhalaṃ jātaṃ. Devīpi tassa matabhāvaṃ ñatvā sīghaṃ sīghaṃ suvaṇṇasārādīni gahetvā pacchiyaṃ pakkhipitvā matthake kiliṭṭhapilotikaṃ attharitvā upari taṇḍule okiritvā kiliṭṭhapilotikaṃ nivāsetvā sarīraṃ virūpaṃ katvā pacchiṃ sīse ṭhapetvā divā divasseva nikkhami, na koci naṃ sañjāni. Sā uttaradvārena nikkhamitvā katthaci agatapubbattā maggaṃ ajānantī disaṃ vavatthāpetuṃ asakkontī kevalaṃ ‘‘kālacampānagaraṃ nāma atthī’’ti sutattā ‘‘kālacampānagaraṃ gamikā nāma atthī’’ti pucchamānā ekikā sālāyaṃ nisīdi. Kucchimhi panassā nibbattasatto na yo vā so vā, pūritapāramī mahāsatto nibbatti.

ඉක්බිති යුද්ධයේදී පෝලජනකගේ සෙබළු රජුව ජීවිතක්ෂයට පත් කළහ. එවිට “රජතුමා මියගියේය” කියා මුළු නගරයම එකම ඝෝෂාවකින් පිරී ගියේය. දේවිය ද රජුගේ මරණය දැනගෙන, වහාම රන් ආභරණ ආදිය ගෙන කූඩයක බහා, එහි මතුපිට කිලුටු රෙදි කඩක් අතුරා, ඒ මත සහල් ඉස, තමා ද කිලුටු රෙදි හැඳ ශරීරය අවලස්සන කරගෙන කූඩය හිස මත තබාගෙන දහවල් කාලයේම නගරයෙන් පිටතට නික්මුණාය. කිසිවෙකු ඇයව හඳුනා ගත්තේ නැත. ඇය උතුරු දොරටුවෙන් නික්ම, මින් පෙර කිසිදු තැනක ගොස් නොතිබූ බැවින් මඟ නොදැන, දිශාවන් හඳුනාගත නොහැකිව සිටියදී, “කාලචම්පා නමින් නුවරක් ඇතැයි” අසා තිබූ බැවින්, “කාලචම්පා නුවරට යන කිසිවෙකු සිටීදැයි” විමසමින් හුදකලාව එක් අම්බලමක වාඩි වී සිටියාය. ඇයගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන සිටියේ සාමාන්‍ය සත්වයෙකු නොව, පාරමිතා පිරූ මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේය.


Tassa tejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘tassā kucchiyaṃ nibbattasatto mahāpuñño, mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā paṭicchannayoggaṃ māpetvā tattha mañcaṃ paññāpetvā mahallakapuriso viya yoggaṃ pājento tāya nisinnasālāya dvāre ṭhatvā ‘‘kālacampānagaraṃ gamikā nāma atthī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ, tāta, gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi yoggaṃ āruyha nisīda, ammā’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ paripuṇṇagabbhā, na sakkā mayā yoggaṃ abhiruhituṃ, pacchato pacchato gamissāmi, imissā pana me pacchiyā okāsaṃ dehī’’ti. ‘‘Amma, kiṃ vadesi, yoggaṃ pājetuṃ jānanasamattho nāma mayā sadiso natthi. Amma, mā bhāyi, āruyha nisīdā’’ti. Sā ‘‘tāta, sādhū’’ti vadati. So tassā ārohanakāle attano ānubhāvena vātapuṇṇabhastacammaṃ viya pathaviṃ unnāmetvā yoggassa pacchimante paharāpesi. Sā abhiruyha sayane nipajjitvāva ‘‘ayaṃ devatā bhavissatī’’ti aññāsi. Sā dibbasayane nipannamattāva niddaṃ okkami.

උන්වහන්සේගේ තේජසින් සක්දෙවිඳුගේ පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනය කම්පා විය. සක්දෙවිඳු ඒ ගැන විමසා බලා, “ඇයගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන සිටින්නේ මහත් පින් ඇති සත්වයෙකි, මම එහි යාම සුදුසුය” යැයි සිතා, ආවරණය වූ රථයක් මවා, එහි යහනක් පනවා, මහලු මිනිසෙකු මෙන් රථය පදවාගෙන ඇය සිටි අම්බලමේ දොර අසල නැවතී, “කාලචම්පා නුවරට යන අය සිටීදැයි” ඇසීය. “පියාණෙනි, මම යන්නෙමි” යැයි ඇය පැවසුවාය. “එසේ නම් දියණියනි, රථයට නැගී වාඩි වෙන්න” යැයි ඔහු කීවේය. “පියාණෙනි, මාගේ කුස මෝරා ඇත, මට රථයට නැගීම අපහසුය, මම රථය පිටුපසින් එන්නෙමි; නමුත් මෙම කූඩය තැබීමට ඉඩක් දෙන්න” යැයි ඇය කීවාය. “දියණියනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? රථය පැදවීමට මා හා සමාන දක්ෂයෙක් තවත් නැත. දියණියනි, බිය නොවන්න, රථයට නැගී වාඩි වෙන්න” යැයි සක්දෙවිඳු පැවසීය. ඇය “පියාණෙනි, යහපතැයි” කීවාය. ඇය රථයට නගින විට සක්දෙවිඳු තම අනුභාවයෙන්, සුළඟින් පිරුණු සම් මල්ලක් මෙන් පොළොව ඉහළට ඔසවා රථයේ පසුපස කොටසට ස්පර්ශ වන සේ සැලැස්වීය. ඇය රථයට නැග යහන මත වැතිරී, “මොහු දෙවියෙකු විය යුතුය” යැයි සිතුවාය. දිව්‍යමය යහනක වැතිරී සිටි ඇයට එම මොහොතේම නින්ද ගියේය.


Atha [Pg.41] naṃ sakko tiṃsayojanamatthake ekaṃ nadiṃ patvā pabodhetvā ‘‘amma, otaritvā nadiyaṃ nhāyitvā ussīsake sāṭakayugaṃ atthi, taṃ nivāsehi, antoyogge puṭabhattaṃ atthi, taṃ bhuñjāhī’’ti āha. Sā tathā katvā puna nipajjitvā sāyanhasamaye kālacampānagaraṃ patvā dvāraṭṭālakapākāre disvā ‘‘tāta, kiṃ nāma nagarameta’’nti pucchi. ‘‘Kālacampānagaraṃ, ammā’’ti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, nanu amhākaṃ nagarato kālacampānagaraṃ saṭṭhiyojanamatthake hotī’’ti? ‘‘Evaṃ, amma, ahaṃ pana ujumaggaṃ jānāmī’’ti. Atha naṃ dakkhiṇadvārasamīpe otāretvā ‘‘amma, amhākaṃ gāmo purato atthi, tvaṃ gantvā nagaraṃ pavisāhī’’ti vatvā purato gantvā viya sakko antaradhāyitvā sakaṭṭhānameva gato.

ඉක්බිති සක්දෙවිඳු යොදුන් තිහක් ඈතින් වූ එක් ගඟකට පැමිණ ඇයව අවදි කරවා, “දියණියනි, බැස ගඟෙන් හිස සෝදා ස්නානය කරන්න; මෙහි හිස තබන පැත්තේ වස්ත්‍ර යුගලක් ඇත, එය හැඳගන්න; රථය ඇතුළත බත් පොදියක් ඇත, එය අනුභව කරන්න” යැයි පැවසීය. ඇය එලෙසම කර නැවත වැතිරුණාය. සවස් කාලයේ කාලචම්පා නුවරට පැමිණ නගරයේ දොරටු, අට්ටාල සහ පවුරු දැක, “පියාණෙනි, මේ කුමන නගරයක්ද?” යැයි ඇසීය. “දියණියනි, මේ කාලචම්පා නුවරයි” යැයි ඔහු කීවේය. “පියාණෙනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? අපේ නගරයේ සිට කාලචම්පා නුවරට යොදුන් සැටක් දුර තිබෙනවා නොවේද?” යැයි ඇය ඇසීය. “එසේය දියණියනි, නමුත් මම ඍජු මාර්ගය දනිමි” යැයි ඔහු පැවසීය. ඉන්පසු ඇයව දකුණු දොරටුව අසලින් බස්සවා, “දියණියනි, අපේ ගම ඉදිරියෙහි ඇත, ඔබ ගොස් නගරයට ඇතුළු වන්න” යැයි පවසා, ඉදිරියට යන්නාක් මෙන් පෙන්වා සක්දෙවිඳු අතුරුදන් වී තම ස්ථානයටම ගියේය.


Devīpi ekikāva sālāyaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe eko disāpāmokkho ācariyo kālacampānagaravāsī mantajjhāyako brāhmaṇo pañcahi māṇavakasatehi parivuto nhānatthāya gacchanto dūratova oloketvā taṃ abhirūpaṃ sobhaggappattaṃ tattha nisinnaṃ disvā tassā kucchiyaṃ mahāsattassānubhāvena saha dassaneneva kaniṭṭhabhaginisinehaṃ uppādetvā māṇavake bahi ṭhapetvā ekakova sālaṃ pavisitvā ‘‘bhagini, kataragāmavāsikā tva’’nti pucchi. ‘‘Tāta, mithilāyaṃ ariṭṭhajanakarañño aggamahesīmhī’’ti. ‘‘Amma, idha kasmā āgatāsī’’ti? ‘‘Tāta, polajanakena rājā mārito, athāhaṃ bhītā ‘gabbhaṃ anurakkhissāmī’ti āgatā’’ti. ‘‘Amma, imasmiṃ pana te nagare koci ñātako atthī’’ti? ‘‘Natthi, tātā’’ti. Tena hi mā cintayi, ahaṃ udiccabrāhmaṇo mahāsālo disāpāmokkhaācariyo, ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggissāmi, tvaṃ ‘‘bhātikā’’ti maṃ vatvā pādesu gahetvā paridevāti. Sā mahāsaddaṃ katvā tassa pādesu gahetvā paridevi. Te dvepi aññamaññaṃ parideviṃsu.

දේවිය ද තනිවම ඒ සාලාවෙහි (අම්බලමෙහි) වැඩ සිටියාය. එකල කාලචම්පා නගර වැසියෙකු වූ, වේද මන්ත්‍ර හදාරන්නා වූ, පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන් පිරිවරා ස්නානය පිණිස යන්නා වූ එක්තරා දිසාපාමොක් ආචාර්ය බමුණෙක් දුරදීම බලා, එහි වැඩසිටි ඉතා රූමත් වූත්, ශෝභා සම්පන්න වූත් ඒ දේවිය දැක, ඇගේ කුසෙහි සිටි මහා බෝසතාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් දුටු සැණින්ම බාල සහෝදරියක කෙරෙහි ඇති වන සෙනෙහස ඇති කරගෙන, ශිෂ්‍යයන් පිටත නතර කර, තනිවම සාලාවට ඇතුළු වී, "නැගණියනි, ඔබ කිනම් ගමක වෙසෙන්නියක්ද?" යි ඇසීය. "පියාණෙනි, මම මිථිලා නුවර අරිට්ඨජනක රජතුමාගේ අග්‍රමහේෂිකාව වෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. "මෑණියනි, ඔබ මෙහි ආවේ මන්ද?" යි ඇසූ විට, "පියාණෙනි, පොලජනක කුමරු විසින් රජතුමා මරා දමන ලදී, එවිට මම බියට පත්ව, ගැබ ආරක්ෂා කරගනිමියි සිතා මෙහි ආවෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. "මෑණියනි, මේ නුවර ඔබේ නෑයෙකු කවුරුන් හෝ සිටීද?" යි ඇසූ විට, "පියාණෙනි, කිසිවෙක් නැත" යි ඇය පැවසුවාය. "එසේ නම් ඒ ගැන නොසිතන්න, මම උසස් බමුණු කුලයක උපන් මහා ධනවත් දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයෙක් වෙමි. මම ඔබව නැගණියක ලෙස සලකා රැකබලා ගන්නෙමි. ඔබ මට 'වැඩිමහල් සොහොයුරා' යැයි පවසා මාගේ පාද අල්ලා වැලපෙන්න" යි ඔහු කීවේය. ඇය මහත් හඬින් හඬා ඔහුගේ පාද අල්ලා වැලපුණාය. ඒ දෙදෙනාම එකිනෙකා අභියස වැලපුණහ.


Athassa antevāsikā mahāsaddaṃ sutvā khippaṃ upadhāvitvā ‘‘ācariya, kiṃ te hotī’’ti pucchiṃsu. So āha – ‘‘kaniṭṭhabhaginī me esā, asukakāle nāma mayā vinā jātā’’ti. Atha māṇavā ‘‘tava bhaginiṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya mā cintayittha ācariyā’’ti āhaṃsu. So māṇave paṭicchannayoggaṃ āharāpetvā taṃ tattha nisīdāpetvā ‘‘tātā, vo [Pg.42] gantvā brāhmaṇiyā mama kaniṭṭhabhaginibhāvaṃ kathetvā sabbakiccāni kātuṃ vadethā’’ti vatvā gehaṃ pesesi. Te gantvā brāhmaṇiyā kathesuṃ. Atha naṃ brāhmaṇīpi uṇhodakena nhāpetvā sayanaṃ paññāpetvā nipajjāpesi. Atha brāhmaṇopi nhātvā āgato bhojanakāle ‘‘bhaginiṃ me pakkosathā’’ti pakkosāpetvā tāya saddhiṃ ekato bhuñjitvā antonivesaneyeva taṃ paṭijaggi.

ඉන්පසු ඔහුගේ අතේවැසි ශිෂ්‍යයෝ ඒ මහ හඬ ඇසී වහා දිව අවුත්, "ගුරුදේවයන් වහන්ස, ඔබට කුමක් වූයේද?" යි ඇසූහ. ඔහු පැවසුවේ, "මේ මාගේ බාල සහෝදරියයි, අසවල් කලෙක මගෙන් වෙන් වූවාය" යනුවෙනි. එවිට ඒ මාණවකයෝ, "ගුරුදේවයන් වහන්ස, ඔබේ සහෝදරිය දුටු වේලාවේ සිට ඒ ගැන තවදුරටත් කනගාටු නොවන්න" යි කීහ. ඔහු ශිෂ්‍යයන් ලවා වසා ඇති රථයක් ගෙන්වා, ඇයව එහි වඩා හිඳුවා, "දරුවෙනි, ඔබ ගොස් මාගේ බැමිණියට මගේ බාල සහෝදරියගේ පැමිණීම පවසා, ඇය උදෙසා කළ යුතු සියලු කටයුතු කරන්නැයි කියන්න" යි පවසා ඇයව නිවසට යැවීය. ඔවුහු ගොස් බැමිණියට ඒ බව කීහ. එවිට බැමිණිය ද ඇයව උණුපැනින් නහවා, යහනක් පනවා ඇයට සැතපෙන්නට සැලැස්වූවාය. බමුණා ද ස්නානය කර පැමිණ, භෝජන වේලාවේදී "මගේ නැගණියට කැඳවන්න" යි පවසා ඇය සමඟ එක්ව අනුභව කර, නිවස තුළදීම ඇයව මැනවින් රැකබලා ගත්තේය.


Sā na cirasseva suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi, ‘‘mahājanakakumāro’’tissa ayyakasantakaṃ nāmamakāsi. So vaḍḍhamāno dārakehi saddhiṃ kīḷanto ye taṃ rosenti, te asambhinnakhattiyakule jātattā mahābalavatāya ceva mānathaddhatāya ca daḷhaṃ gahetvā paharati. Tadā te mahāsaddena rodantā ‘‘kena pahaṭā’’ti vutte ‘‘vidhavāputtenā’’ti vadanti. Atha kumāro cintesi ‘‘ime maṃ ‘vidhavāputto’ti abhiṇhaṃ vadanti, hotu, mama mātaraṃ pucchissāmī’’ti. So ekadivasaṃ mātaraṃ pucchi ‘‘amma, ko mayhaṃ pitā’’ti? Atha naṃ mātā ‘‘tāta, brāhmaṇo te pitā’’ti vañcesi. So punadivasepi dārake paharanto ‘‘vidhavāputto’’ti vutte ‘‘nanu brāhmaṇo me pitā’’ti vatvā ‘‘brāhmaṇo kiṃ te hotī’’ti vutte cintesi ‘‘ime maṃ, brāhmaṇo te kiṃ hotī’ti abhiṇhaṃ vadanti, mātā me idaṃ kāraṇaṃ yathābhūtaṃ na kathesi, sā attano manena me na kathessati, hotu, kathāpessāmi na’’nti. So thaññaṃ pivanto thanaṃ dantehi ḍaṃsitvā ‘‘amma, me pitaraṃ kathehi, sace na kathessasi, thanaṃ te chindissāmī’’ti āha. Sā puttaṃ vañcetuṃ asakkontī ‘‘tāta, tvaṃ mithilāyaṃ ariṭṭhajanakarañño putto, pitā te polajanakena mārito, ahaṃ taṃ anurakkhantī imaṃ nagaraṃ āgatā, ayaṃ brāhmaṇo maṃ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggatī’’ti kathesi. So taṃ sutvā tato paṭṭhāya ‘‘vidhavāputto’’ti vuttepi na kujjhi.

ඇය නොබෝ කලකින්ම රන්වන් පැහැති පුතකු බිහි කළාය. ඔහුට තම සීයා සතු වූ නම වූ "මහාජනක කුමාරයා" යන නාමය තැබුවාය. ඔහු වැඩෙත්ම අනෙක් ළමයින් සමඟ සෙල්ලම් කරන විට, තමන්ට හිංසා කරන්නා වූ ළමයින්ට, තමා නොකිලුටු ක්ෂත්‍රිය වංශයක උපන් බැවින් ද, මහා කාය බලයක් ඇති බැවින් ද, මානයෙන් තද වූ බැවින් ද තදින් අල්ලා පහර දෙයි. එවිට ඒ ළමයි මහ හඬින් හඬමින්, "කාගෙන්ද ගුටි කෑවේ?" යි ඇසූ විට, "වැන්දඹුවගේ පුතාගෙන්" යැයි පවසති. එවිට කුමාරයා, "මොවුහු මට නිතරම 'වැන්දඹුවගේ පුතා' යැයි පවසති, කමක් නැත, මම මගේ මෑණියන්ගෙන් විමසන්නෙමි" යි සිතුවේය. ඔහු එක් දිනක් මෑණියන්ගෙන්, "මෑණියනි, මගේ පියා කවුද?" යි ඇසීය. එවිට මෑණියෝ, "පුතේ, මේ බමුණා ඔබේ පියාය" යි පවසා ඔහු රැවටූහ. ඔහු පසු දින ද ළමයින්ට පහර දෙන විට "වැන්දඹුවගේ පුතා" යැයි කී කල, "ඇයි, මේ බමුණා මගේ පියා නොවේද?" යි ඇසීය. "බමුණා ඔබට කවුරුන් වේද?" යි ඇසූ විට ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මොවුහු මගෙන් 'බමුණා ඔබට කවුද' කියා නිතර අසති, මෑණියෝ මට මේ කරුණ සැබෑ ලෙස නොපවසති, ඇය කැමැත්තෙන් මට පවසන එකක් නැත, කමක් නැත, මම ඇය ලවා මෙය පවසවා ගන්නෙමි." ඔහු කිරි බොන අතරතුර මෑණියන්ගේ තන පුඩුව දසනින් සපා, "මෑණියනි, මගේ පියා කවුදැයි පවසන්න, ඉදින් නොපවසන්නේ නම් ඔබේ තන පුඩුව සපා කඩන්නෙමි" යි කීවේය. ඇයට තම පුතාව තවදුරටත් රැවටිය නොහැකි වූ බැවින්, "පුතේ, ඔබ මිථිලා නුවර අරිට්ඨජනක රජතුමාගේ පුත්‍රයාය, ඔබේ පියාව පොලජනක විසින් මරා දමන ලදී, මම ඔබව ආරක්ෂා කරගනු පිණිස මේ නගරයට ආවෙමි, මේ බමුණා මාව නැගණියක ලෙස සලකා රැකබලා ගනී" යි පැවසුවාය. ඔහු එය අසා එතැන් පටන් "වැන්දඹුවගේ පුතා" යැයි කීවත් කෝප නොවීය.


So soḷasavassabbhantareyeva tayo vede ca sabbasippāni ca uggaṇhi, soḷasavassikakāle pana uttamarūpadharo ahosi. Atha so ‘‘pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā mātaraṃ pucchi ‘‘amma, kiñci dhanaṃ te hatthe atthi, udāhu no, ahaṃ vohāraṃ katvā dhanaṃ uppādetvā [Pg.43] pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, nāhaṃ tucchahatthā āgatā, tayo me hatthe dhanasārā atthi, muttasāro, maṇisāro, vajirasāroti, tesu ekeko rajjaggahaṇappamāṇo, taṃ gahetvā rajjaṃ gaṇha, mā vohāraṃ karī’’ti. ‘‘Amma, idampi dhanaṃ mayhameva upaḍḍhaṃ katvā dehi, taṃ pana gahetvā suvaṇṇabhūmiṃ gantvā bahuṃ dhanaṃ āharitvā rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti. So upaḍḍhaṃ āharāpetvā bhaṇḍikaṃ katvā suvaṇṇabhūmiṃ gamikehi vāṇijehi saddhiṃ nāvāya bhaṇḍaṃ āropetvā puna nivattitvā mātaraṃ vanditvā ‘‘amma, ahaṃ suvaṇṇabhūmiṃ gamissāmī’’ti āha. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, samuddo nāma appasiddhiko bahuantarāyo, mā gaccha, rajjaggahaṇāya te dhanaṃ bahū’’ti. So ‘‘gacchissāmeva ammā’’ti mātaraṃ vanditvā gehā nikkhamma nāvaṃ abhiruhi.

ඔහු වයස අවුරුදු දහසය ඇතුළතම තුන් වේදය ද සියලු ශිල්ප ද උගත්තේය. දහසය හැවිරිදි වියේදී ඔහු ඉතා උසස් රූපයකින් යුක්ත විය. එකල ඔහු, "පියා සතු රාජ්‍යය ලබාගන්නෙමි" යි සිතා මෑණියන්ගෙන්, "මෑණියනි, ඔබ සතුව කිසියම් ධනයක් තිබේද? නැද්ද? මම වෙළඳාම් කර ධනය උපයා පියා සතු රාජ්‍යය ලබාගන්නෙමි" යි පැවසීය. එවිට මෑණියෝ, "පුතේ, මම හිස් අතින් ආවේ නැත. මා සතුව මුතු රත්නය, මැණික් රත්නය හා දියමන්ති රත්නය යන වස්තූන් වර්ග තුනක් ඇත. ඉන් එකක් වුවද රාජ්‍යයක් ලබාගැනීමට ප්‍රමාණවත්ය. එය රැගෙන රාජ්‍යය ලබාගන්න, වෙළඳාම් නොකරන්න" යි පැවසූහ. "මෑණියනි, ඒ ධනයෙන් අඩක් මට දෙන්න, මම එය රැගෙන ස්වර්ණභූමියට ගොස් බොහෝ ධනය උපයාගෙන අවුත් රාජ්‍යය ලබාගන්නෙමි" යි ඔහු කීවේය. ඔහු ඒ ධනයෙන් අඩක් ගෙන්වාගෙන පොදියක් බැඳ, ස්වර්ණභූමිය බලා යන වෙළඳුන් සමඟ නැවෙහි බඩු පටවා, නැවත පැමිණ මෑණියන් වැඳ, "මෑණියනි, මම ස්වර්ණභූමිය බලා යන්නෙමි" යි පැවසීය. එවිට මෑණියෝ, "පුතේ, මහා සමුද්‍රය යනු සාර්ථකත්වය අවම වූ, අනතුරු බහුල තැනකි. එබැවින් නොයන්න, රාජ්‍යය ගැනීමට ඔබට සෑහෙන තරම් ධනය ඇත" යි කීහ. ඔහු, "මෑණියනි, මම අනිවාර්යයෙන්ම යන්නෙමි" යි පවසා මෑණියන් වැඳ නිවසින් පිටත්ව නැවට නැගුණේය.


Taṃ divasameva polajanakassa sarīre rogo uppajji, anuṭṭhānaseyyaṃ sayi. Tadā satta jaṅghasatāni nāvaṃ abhiruhiṃsu. Nāvā sattadivasehi satta yojanasatāni gatā. Sā aticaṇḍavegena gantvā attānaṃ vahituṃ nāsakkhi, phalakāni bhinnāni, tato tato udakaṃ uggataṃ, nāvā samuddamajjhe nimuggā. Mahājanā rodanti paridevanti, nānādevatāyo namassanti. Mahāsatto pana neva rodati na paridevati, na devatāyo namassati, nāvāya pana nimujjanabhāvaṃ ñatvā sappinā sakkharaṃ omadditvā kucchipūraṃ khāditvā dve maṭṭhakasāṭake telena temetvā daḷhaṃ nivāsetvā kūpakaṃ nissāya ṭhito nāvāya nimujjanasamaye kūpakaṃ abhiruhi. Mahājanā macchakacchapabhakkhā jātā, samantā udakaṃ aḍḍhūsabhamattaṃ lohitaṃ ahosi. Mahāsatto kūpakamatthake ṭhitova ‘‘imāya nāma disāya mithilanagara’’nti disaṃ vavatthapetvā kūpakamatthakā uppatitvā macchakacchape atikkamma mahābalavatāya usabhamatthake pati. Taṃ divasameva polajanako kālamakāsi. Tato paṭṭhāya mahāsatto maṇivaṇṇāsu ūmīsu parivattanto suvaṇṇakkhandho viya samuddaṃ tarati. So yathā ekadivasaṃ, evaṃ sattāhaṃ tarati, ‘‘idāni puṇṇamīdivaso’’ti velaṃ pana oloketvā loṇodakena mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hoti.

එදිනම පොලජනක රජතුමාගේ ශරීරයෙහි රෝගයක් හටගත්තේය, ඔහු නැවත නැගිටිය නොහැකි සේ රෝගීව වැතිරුණේය. එකල නැවියන් හත්සියයක් නැවකට නැගුණහ. එම නැව සත් දිනකින් යොදුන් හත්සියයක් දුර ගමන් කළේය. නැව ඉතා චණ්ඩ වේගයෙන් ගමන් කිරීම නිසා එය පාලනය කරගත නොහැකි විය, ලෑලි බිඳී ගියේය, තැනින් තැනින් ජලය ඇතුළු විය, නැව මහා සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි ගිලී ගියේය. එහි සිටි පිරිස හඬමින්, වැලපෙමින්, විවිධ දෙවිවරුන්ට නමස්කාර කළහ. එහෙත් මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ හඬා වැලපුණේ නැත, දෙවිවරුන්ට නමස්කාර කළේද නැත. නැව ගිලෙන බව දැනගත් උන්වහන්සේ ගිතෙල් සහ සක්කරා (සීනි) මිශ්‍ර කර කුස පිරෙන තුරු අනුභව කළහ. අනතුරුව සිනිඳු වස්ත්‍ර දෙකක් තෙලින් පෙඟවා ඒවා තදින් හැඳ, නැවේ කුඹගසට හේත්තු වී සිට, නැව ගිලෙන මොහොතේ කුඹගස මුදුනට නැගුණහ. අනෙක් මිනිසුන් මසුන්ට හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර බවට පත් වූහ, අවට ජලය උසභ භාගයක් පමණ දුරට රුධිරයෙන් රතු පැහැ විය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ කුඹගස මුදුනේ සිටම 'මේ දිශාවෙහි මිථිලා නුවර පිහිටා ඇතැයි' දිශාව තීරණය කර, කුඹගස මුදුනෙන් පැන, මසුන් හා කැස්බෑවුන් පසුකරමින් තමන් වහන්සේගේ මහා ශක්තියෙන් උසභයක් පමණ දුරින් මුහුදට පතිත වූහ. එදිනම පොලජනක රජතුමා කාලක්‍රියා කළේය. එතැන් සිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මිණිවන් පැහැති රළ මත පෙරළෙමින් රන් ටැඹක් මෙන් සමුද්‍රය තරණය කළහ. උන්වහන්සේ එක් දිනක් මෙන් සත් දිනක් මුළුල්ලේම පිහිනූහ. 'අද පසළොස්වක දිනය' යැයි වේලාව බලා, ලුණු දියෙන් මුඛය සෝදා උපෝසථිකව (සිල්වත් ව) සිටියහ.


Tadā [Pg.44] ca ‘‘ye mātupaṭṭhānādiguṇayuttā samudde marituṃ ananucchavikā sattā, te uddhārehī’’ti catūhi lokapālehi maṇimekhalā nāma devadhītā samuddarakkhikā ṭhapitā hoti. Sā satta divasāni samuddaṃ na olokesi, dibbasampattiṃ anubhavantiyā kirassā sati pamuṭṭhā. ‘‘Devasamāgamaṃ gatā’’tipi vadanti. Atha sā ‘‘ajja me sattamo divaso samuddaṃ anolokentiyā, kā nu kho pavattī’’ti olokentī mahāsattaṃ disvā ‘‘sace mahājanakakumāro samudde nassissa, devasamāgamapavesanaṃ na labhissa’’nti cintetvā mahāsattassa avidūre alaṅkatena sarīrena ākāse ṭhatvā mahāsattaṃ vīmaṃsamānā paṭhamaṃ gāthamāha –

එකල 'යම් කෙනෙක් මවුපිය උපස්ථානාදී ගුණධර්මවලින් යුක්තව සමුද්‍රයෙහි මිය යාමට නුසුදුසුද, ඔවුන් බේරාගන්න' යැයි සතර වරම් දෙවිවරුන් විසින් මණිමේඛලා නම් දිව්‍ය දුව සමුද්‍රාරක්ෂක දේවතාවිය ලෙස පත් කර තිබුණි. ඇය සත් දිනක් යනතුරු සමුද්‍රය දෙස නොබැලුවාය. ඇය දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කිරීමෙහි ප්‍රමදව සිටි නිසා සිහියෙන් තොරව සිටියාය. ඇය දිව්‍ය සමාගමකට ගොස් සිටි බවද කියනු ලැබේ. ඉක්බිති ඇය 'මම සමුද්‍රය දෙස නොබලා අදට සත් දිනක් විය, එහි තත්ත්වය කෙසේ දැයි' බලන්නේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ දැක, 'මහාජනක කුමාරයා සමුද්‍රයෙහි විනාශ වුවහොත් මට දිව්‍ය සභාවට ඇතුළු වීමට නොලැබේ' යැයි සිතා, මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට නොදුරින් ආභරණයෙන් සැරසුණු ශරීරයකින් අහසෙහි සිට උන්වහන්සේව විමසනු පිණිස පළමු ගාථාව පැවසුවාය -


123.

123.


‘‘Koyaṃ majjhe samuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe;

Kaṃ tvaṃ atthavasaṃ ñatvā, evaṃ vāyamase bhusa’’nti.

'මහා සමුද්‍රය මැද වෙරළක් නොදකිමින් වෙහෙසෙන්නා වූ ඔබ කවුද? කුමන ඵලයක් බලාපොරොත්තුවෙන් මෙසේ දැඩි ලෙස උත්සාහ කරන්නෙහිද?'


Tattha apassaṃ tīramāyuheti tīraṃ apassantova āyūhati vīriyaṃ karoti.

එහි 'අපස්සං තීරමායුහේ' යනු වෙරළක් නොදකිමින්ම වෑයම් කරයි, වීර්යය කරයි යන්නයි.


Atha mahāsatto tassā vacanaṃ sutvā ‘‘ajja me sattamo divaso samuddaṃ tarantassa, na me dutiyo satto diṭṭhapubbo, ko nu maṃ vadatī’’ti ākāsaṃ olokento taṃ disvā dutiyaṃ gāthamāha –

ඉක්බිති මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ඇගේ වචනය අසා 'මම සමුද්‍රය තරණය කර අදට සත් දිනකි, මීට පෙර කිසිදු සත්ත්වයෙකු නුදුටුවෙමි, දැන් මා හා කතා කරන්නේ කවුරුන්දැයි' අහස දෙස බලන්නේ ඇය දැක දෙවන ගාථාව පැවසූහ -


124.

124.


‘‘Nisamma vattaṃ lokassa, vāyāmassa ca devate;

Tasmā majjhe samuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe’’ti.

'දිව්‍ය දුවණියනි, ලෝකයේ පැවැත්ම (සිරිත) ගැනත් වීර්යයෙහි ආනිශංස ගැනත් මැනවින් සලකා බලා මම දනිමි. එබැවින් වෙරළක් නොපෙනුණද මම මහා සමුද්‍රය මැද වීර්යය කරමි.'


Tattha nisamma vattaṃ lokassāti ahaṃ lokassa vattakiriyaṃ disvā upadhāretvā viharāmīti attho. Vāyāmassa cāti vāyāmassa ca ānisaṃsaṃ nisāmetvā viharāmīti dīpeti. Tasmāti yasmā nisamma viharāmi, ‘‘purisakāro nāma na nassati, sukhe patiṭṭhāpetī’’ti jānāmi, tasmā tīraṃ apassantopi āyūhāmi vīriyaṃ karomi, na ukkaṇṭhāmīti.

එහි 'නිසම්ම වත්තං ලෝකස්සා' යනු මම ලෝකයාගේ පැවැත්ම හා ක්‍රියාවන් දෙස විමසිල්ලෙන් බලා වෙසෙමි යන්නයි. 'වායාමස්ස චා' යන්නෙන් වීර්යයෙහි ආනිශංස සලකා බලා වෙසෙමි යන්න පෙන්වයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් විමසා බලා වෙසෙන්නේද, 'පුරුෂ වීර්යය නම් කෙදිනකවත් විනාශ නොවේ, එය සැපයෙහි පිහිටුවයි' කියා මම දනිමි, එබැවින් වෙරළ නොපෙනුණද වීර්යය කරමි, උත්සාහ කරමි, පසුබට නොවෙමි යන්නයි.


Sā tassa dhammakathaṃ sutvā uttari sotukāmā hutvā puna gāthamāha –

ඇය උන්වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා තවදුරටත් ඇසීමට කැමති වී නැවතත් ගාථාවකින් මෙසේ කීවාය -


125.

125.


‘‘Gambhīre [Pg.45] appameyyasmiṃ, tīraṃ yassa na dissati;

Mogho te purisavāyāmo, appatvāva marissasī’’ti.

'ගැඹුරු වූ ද ප්‍රමාණ කළ නොහැකි වූ ද මේ සමුද්‍රයෙහි යමෙකුට වෙරළක් නොපෙනේද, ඔහුගේ පුරුෂ වීර්යය නිෂ්ඵලයි. ඔබ වෙරළට ළඟා වීමට පෙරම මිය යනු ඇත.'


Tattha appatvāti tīraṃ appatvāyeva.

එහි 'අප්පත්වා' යනු වෙරළට නොපැමිණම යන්නයි.


Atha naṃ mahāsatto ‘‘devate, kiṃ nāmetaṃ kathesi, vāyāmaṃ katvā marantopi garahato muccissāmī’’ti vatvā gāthamāha –

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ඇයට 'දිව්‍ය දුවණියනි, ඔබ ඇයි මෙසේ පවසන්නේ? වීර්යය කර මිය ගියද මම නින්දාවෙන් නිදහස් වන්නෙමි' යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ -


126.

126.


‘‘Anaṇo ñātinaṃ hoti, devānaṃ pitunañca so;

Karaṃ purisakiccāni, na ca pacchānutappatī’’ti.

'පුරුෂ කෘත්‍යයන් සිදු කරන ඔහු නෑයන්ටත්, දෙවියන්ටත්, මවුපියන්ටත් ණයගැති නොවේ (නින්දා නොලබයි). පසුව ඔහු පසුතැවීමටද පත් නොවේ.'


Tattha anaṇoti vāyāmaṃ karonto ñātīnañceva devatānañca brahmānañca antare anaṇo hoti agarahito anindito. Karaṃ purisakiccānīti yathā so puggalo purisehi kattabbāni kammāni karaṃ pacchākāle na ca anutappati, yathā nānusocati, evāhampi vīriyaṃ karonto pacchākāle nānutappāmi nānusocāmīti attho.

එහි 'අණණෝ' යනු වීර්යය කරන තැනැත්තා නෑයන්, දේවතාවන් හා බ්‍රහ්මයන් මැද නින්දාවට පත් නොවන, ගැරහුමට ලක් නොවන තැනැත්තෙකු වන බවයි. 'කරං පුරිසකිච්චානී' යනු යම් සේ එම පුද්ගලයා පුරුෂයන් විසින් කළ යුතු දේ කරන්නේද, ඔහු පසුව පසුතැවෙන්නේ නැත, ශෝක වන්නේ නැත. එමෙන්ම මමද වීර්යය කරන බැවින් පසුව පසුතැවෙන්නේ හෝ ශෝක වන්නේ හෝ නොවෙමි යනු අර්ථයයි.


Atha naṃ devadhītā gāthamāha –

ඉක්බිති දිව්‍ය දුව මෙම ගාථාව පැවසුවාය -


127.

127.


‘‘Apāraneyyaṃ yaṃ kammaṃ, aphalaṃ kilamathuddayaṃ;

Tattha ko vāyāmenattho, maccu yassābhinippata’’nti.

'යම් කාර්යයක් සාර්ථක කර ගත නොහැකි නම්, එය නිෂ්ඵල නම්, වෙහෙස පමණක් ඉතුරු කරයි නම්, එහි වීර්යය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? එහිදී සිදුවන්නේ මරණයට පත්වීම පමණකි.'


Tattha apāraneyyanti vāyāmena matthakaṃ apāpetabbaṃ. Maccu yassābhinippatanti yassa aṭṭhāne vāyāmakaraṇassa maraṇameva nipphannaṃ, tattha ko vāyāmenatthoti.

එහි 'අපාරණෙය්‍යං' යනු වීර්යයෙන් අවසානයකට පැමිණිය නොහැකි බවයි. 'මච්චු යස්සාභිනිප්පතං' යනු නුසුදුසු තැන වීර්යය කරන්නාට මරණයම සිදුවන බවයි. එබඳු තැනක වීර්යය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද යනු අරුතයි.


Evaṃ devadhītāya vutte taṃ appaṭibhānaṃ karonto mahāsatto uttari gāthā āha –

දිව්‍ය දුව මෙසේ කී කල, ඇයට පිළිතුරු දිය නොහැකි වන පරිදි මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ තවදුරටත් මෙම ගාථාවන් පැවසූහ -


128.

128.


‘‘Apāraneyyamaccantaṃ, yo viditvāna devate;

Na rakkhe attano pāṇaṃ, jaññā so yadi hāpaye.

'දිව්‍ය දුවණියනි, යම් කෙනෙක් යම් කාර්යයක් සම්පූර්ණ කළ නොහැකි බව දැන උත්සාහය අතහරින්නේ නම්, ඔහු තමාගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කරගන්නෙක් නොවේ. වීර්යය අතහැරීම නිසා සිදුවන විපාකය ඔහු විඳිය යුතුය.'


129.

129.


‘‘Adhippāyaphalaṃ eke, asmiṃ lokasmi devate;

Payojayanti kammāni, tāni ijjhanti vā na vā.

'දිව්‍ය දුවණියනි, මේ ලෝකයේ සමහරු තමන් කැමති ඵලය පතා කර්මාන්තයන්හි යෙදෙති. ඒවා සමහර විට සාර්ථක වෙයි, සමහර විට අසාර්ථක වෙයි.'


130.

130.


‘‘Sandiṭṭhikaṃ kammaphalaṃ, nanu passasi devate;

Sannā aññe tarāmahaṃ, tañca passāmi santike.

'දිව්‍ය දුවණියනි, වීර්යයෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ ඵලය ඔබ නොදකින්නෙහිද? අන් අය ගිලී ගියත් මම පිහිනමින් බේරී සිටිමි. ඔබවද මා අසල සිටිනු දකිමි.'


131.

131.


‘‘So ahaṃ [Pg.46] vāyamissāmi, yathāsatti yathābalaṃ;

Gacchaṃ pāraṃ samuddassa, kassaṃ purisakāriya’’nti.

'එබැවින් මම මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන්, බලය ඇති තාක් වීර්යය කරමි. සමුද්‍රයේ එතරට යමින් පුරුෂයකු විසින් කළ යුතු කටයුත්ත ඉටු කරමි.'


Tattha accantanti yo ‘‘idaṃ kammaṃ vīriyaṃ katvā nipphādetuṃ na sakkā, accantameva apāraneyya’’nti viditvā caṇḍahatthiādayo apariharanto attano pāṇaṃ na rakkhati. Jaññā so yadi hāpayeti so yadi tādisesu ṭhānesu vīriyaṃ hāpeyya, jāneyya tassa kusītabhāvassa phalaṃ. Tvaṃ yaṃ vā taṃ vā niratthakaṃ vadasīti dīpeti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jaññā so yadi hāpaya’’nti likhitaṃ, taṃ aṭṭhakathāsu natthi. Adhippāyaphalanti attano adhippāyaphalaṃ sampassamānā ekacce purisā kasivaṇijjādīni kammāni payojayanti, tāni ijjhanti vā na vā ijjhanti. ‘‘Ettha gamissāmi, idaṃ uggahessāmī’’ti pana kāyikacetasikavīriyaṃ karontassa taṃ ijjhateva, tasmā taṃ kātuṃ vaṭṭatiyevāti dasseti. Sannā aññe tarāmahanti aññe janā mahāsamudde sannā nimuggā vīriyaṃ akarontā macchakacchapabhakkhā jātā, ahaṃ pana ekakova tarāmi. Tañca passāmi santiketi idaṃ me vīriyaphalaṃ passa, mayā iminā attabhāvena devatā nāma na diṭṭhapubbā, sohaṃ tañca iminā dibbarūpena mama santike ṭhitaṃ passāmi. Yathāsatti yathābalanti attano sattiyā ca balassa ca anurūpaṃ. Kassanti karissāmi.

"අත්‍යන්තය" යනු යමෙකු "මේ කටයුත්ත උත්සාහය කළ ද නිම කළ නොහැකිය, එය කිසිසේත්ම කළ නොහැකි දෙයකි" යි දැන, රෞද්‍ර හස්තීන් වැනි උවදුරු මඟනොහැර තම ජීවිතය ආරක්ෂා නොකරගැනීමයි. "යම් හෙයකින් වීර්යය අත්හරී නම්" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එවැනි අවස්ථාවල වීර්යය අත්හළහොත්, ඒ අලසභාවයේ ප්‍රතිඵලය ඔහු දත යුතු බවයි. "ඔබ නොවටිනා දෙයක් පවසන්නෙහිය" යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ. පාළියෙහි "ජඤ්ඤා සෝ යදි හාපයේ" කියා ලියා ඇතත්, එය අටුවාවන්හි සඳහන් නොවේ. "අධිප්පායඵල" යනු තම අදහසේ ප්‍රතිඵල දකිමින් සමහර මිනිසුන් ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදී කටයුතුවල නිරත වෙති, ඒවා සාර්ථක වීමට හෝ නොවීමට ඉඩ ඇත. "මෙහි යන්නෙමි, මෙය ඉගෙන ගන්නෙමි" යි කායික මානසික වීර්යය කරන්නාට එය සාර්ථකම වේ, එබැවින් වීර්යය කළ යුතුමය යන්න මෙයින් පෙන්වයි. "අන් අය ගිලී ගියහ, මම තරණය කරමි" යනු අන් මිනිසුන් සත්සියයක් මහා සමුද්‍රයේ ගිලී වීර්යය නොකිරීමෙන් මසුන් හා කැස්බෑවන්ගේ ආහාර බවට පත් වූ නමුත්, මම තනිවම තරණය කරමි යන්නයි. "මා ඉදිරියේ ඔබව දකිමි" යනු මගේ මේ වීර්යයේ ප්‍රතිඵලය බලන්න, මා මීට පෙර කිසිදා දිව්‍ය රූපයක් දැක නැත, එවැනි මම දිව්‍ය රූපයකින් මගේ ඉදිරියේ සිටින ඔබව දකිමි යන්නයි. "යථා සත්ති යථා බලං" යනු තම ශක්තියට හා බලයට අනුරූපව යන්නයි. "කස්සං" යනු කරන්නෙමි යන්නයි.


Tato devatā tassa taṃ daḷhavacanaṃ sutvā thutiṃ karontī gāthamāha –

ඉන්පසු දේවතාවිය මහාසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ඒ ස්ථීර වචන අසා, උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කරනු කැමතිව මේ ගාථාව පැවසුවාය.


132.

132.


‘‘Yo tvaṃ evaṃ gate oghe, appameyye mahaṇṇave;

Dhammavāyāmasampanno, kammunā nāvasīdasi;

So tvaṃ tattheva gacchāhi, yattha te nirato mano’’ti.

"ප්‍රමාණ කළ නොහැකි වූ ද, මෙතරම් රෞද්‍ර රළ ඇති වූ ද මහා සමුද්‍රයෙහි ධර්මානුකූල වීර්යයෙන් යුක්තව කටයුතු කරන ඔබ, ඒ උත්සාහය නිසාම ගිලී නොයන්නෙහිය. එවැනි ඔබගේ සිත යම් තැනකට යාමට ඇලී පවතී ද, එතැනටම යන්න."


Tattha evaṃ gateti evarūpe gambhīre vitthate mahāsamudde. Dhammavāyāmasampannoti dhammavāyāmena samannāgato. Kammunāti attano purisakārakammena. Nāvasīdasīti na avasīdasi. Yattha teti yasmiṃ ṭhāne tava mano nirato, tattheva gacchāhīti.

එහි "එවං ගතේ" යනු මෙවැනි ගැඹුරු වූ ද පුළුල් වූ ද මහා සමුද්‍රයෙහි යන්නයි. "ධම්මවායාමසම්පන්නෝ" යනු ධර්මානුකූල උත්සාහයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "කම්මුනා" යනු තමාගේ පුරුෂ වීර්යය නැමති කර්මයෙනි. "නාවසීදසී" යනු ගිලී නොයන්නේය යන්නයි. "යත්ථ තේ" යනු යම් ස්ථානයක ඔබගේ සිත ඇලී පවතී ද, "තත්ථේව ගච්ඡාහි" යනු එතැනටම යන්න යන්නයි. මෙය මෙහි අර්ථයයි.


Sā evañca pana vatvā ‘‘paṇḍita mahāparakkama, kuhiṃ taṃ nemī’’ti pucchi. ‘‘Mithilanagara’’nti vutte sā mahāsattaṃ pupphakalāpaṃ viya ukkhipitvā ubhohi [Pg.47] hatthehi pariggayha ure nipajjāpetvā piyaputtaṃ ādāya gacchantī viya ākāse pakkhandi. Mahāsatto sattāhaṃ loṇodakena upakkasarīro hutvā dibbaphassena phuṭṭho niddaṃ okkami. Atha naṃ sā mithilaṃ netvā ambavanuyyāne maṅgalasilāpaṭṭe dakkhiṇapassena nipajjāpetvā uyyānadevatāhi tassa ārakkhaṃ gāhāpetvā sakaṭṭhānameva gatā.

ඈ මෙසේ පවසා, "මහා පරාක්‍රමවත් පණ්ඩිතයෙනි, ඔබව කොහි රැගෙන යන්නද?" යි ඇසුවාය. "මිථිලා නුවරට" යැයි පැවසූ කල්හි, ඇය මහාසත්ත්වයන් වහන්සේව මල් මිටියක් මෙන් ඔසවා, දෑතින් වැළඳගෙන, ළෙහි හොවාගෙන, ප්‍රිය පුත්‍රයෙකු රැගෙන යන මවක මෙන් අහසින් පියෑඹුවාය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ සත් දිනක් ලුණු දියෙන් පෙඟී ක්ලාන්ත වූ ශරීර ඇතිව සිටි බැවින්, දිව්‍ය ස්පර්ශය ලැබීමෙන් නින්දට වැටුණහ. ඉක්බිති ඇය උන්වහන්සේව මිථිලා නුවරට රැගෙන ගොස්, අඹ වනයේ මංගල ශිලා පුවරුවෙහි දකුණු ඇලයෙන් සතප්වා, උයන රක්නා දේවතාවුන්ට උන්වහන්සේගේ ආරක්ෂාව පවරා තම වාසස්ථානයටම ගියාය.


Tadā polajanakassa putto natthi. Ekā panassa dhītā ahosi, sā sīvalidevī nāma paṇḍitā byattā. Amaccā tamenaṃ maraṇamañce nipannaṃ pucchiṃsu ‘‘mahārāja, tumhesu divaṅgatesu rajjaṃ kassa dassāmā’’ti? Atha ne rājā ‘‘tātā, mama dhītaraṃ sīvalideviṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ detha, yo vā pana caturassapallaṅkassa ussīsakaṃ jānāti, yo vā pana sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ sakkoti, yo vā pana soḷasa mahānidhī nīharituṃ sakkoti, tassa rajjaṃ dethā’’ti āha. Amaccā ‘‘deva, tesaṃ no nidhīnaṃ uddānaṃ kathethā’’ti āhaṃsu. Atha rājā –

එකල පෝලජනක රජුට පුතෙකු නොවීය. ඔහුට එක් දියණියක් සිටි අතර ඇය සීවලී දේවී නම් වූවාය. ඇය නැණවත් වූ ද දක්ෂ වූ ද තැනැත්තියකි. අමාත්‍යවරු මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටි ඒ රජුගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "මහරජාණෙනි, ඔබ වහන්සේ ස්වර්ගස්ථ වූ පසු අපි රාජ්‍යය කා හට දෙමුද?" එවිට රජු, "දරුවෙනි, මාගේ දියණිය වූ සීවලී දේවිය සතුටු කිරීමට සමත් වූවෙකුට රාජ්‍යය දෙන්න. එසේත් නැත්නම් සිව්ැස් පල්ලංකයේ හිස පැත්ත හඳුනන්නා වූ ද, දහසක් බල ඇති දුන්න නැමිය හැකි වූ ද, මහා නිධාන දහසයක් සොයාගත හැකි වූ ද තැනැත්තාට රාජ්‍යය දෙන්න" යයි පැවසීය. අමාත්‍යවරු, "දේවයන් වහන්ස, ඒ නිධාන පිළිබඳ හැඳින්වීම අපට පවසනු මැනවි" යි කීහ. එවිට රජු -


‘‘Sūriyuggamane nidhi, atho okkamane nidhi;

Anto nidhi bahi nidhi, na anto na bahi nidhi.

"හිරු උදාවන දෙස නිධානයකි, හිරු බැසයන දෙස ද නිධානයකි. ඇතුළත නිධානයකි, පිටත නිධානයකි. ඇතුළතත් නොවන පිටතත් නොවන තැනක නිධානයකි."


‘‘Ārohane mahānidhi, atho orohane nidhi;

Catūsu mahāsālesu, samantā yojane nidhi.

"නගින තැන මහා නිධානයකි, බසින තැන ද නිධානයකි. මහා සාල වෘක්ෂ හතරක් අසල ද, වටා යොදුනක් මානයේ ද නිධානයන් ඇත."


‘‘Dantaggesu mahānidhi, vālaggesu ca kepuke;

Rukkhaggesu mahānidhi, soḷasete mahānidhī.

"දළ අග මහා නිධානයකි, වල්ගය අග ද, දිය මැද ද නිධානයකි. ගසක් මුදුනේ ද මහා නිධානයකි. මේ මහා නිධාන දහසයයි."


‘‘Sahassathāmo pallaṅko, sīvaliārādhanena cā’’ti. –

"දහසක් ශක්තිය ඇති දුන්න ද, පල්ලංකය ද, සීවලී දේවිය සතුටු කිරීම ද යන මේ සියල්ලට සමත් වූවෙකුට රාජ්‍යය දෙන්න" යි පැවසීය.


Mahānidhīhi saddhiṃ itaresampi uddānaṃ kathesi. Rājā imaṃ kathaṃ vatvā kālamakāsi.

මහා නිධාන සමඟ අන් කරුණු පිළිබඳව ද රජු විස්තර කළේය. රජු මෙසේ පවසා කළුරිය කළේය.


Amaccā rañño accayena tassa matakiccaṃ katvā sattame divase sannipatitvā mantayiṃsu ‘‘ambho raññā ‘attano dhītaraṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ dātabba’nti vuttaṃ, ko taṃ ārādhetuṃ sakkhissatī’’ti. Te ‘‘senāpati vallabho’’ti vatvā tassa sāsanaṃ pesesuṃ. So sāsanaṃ sutvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rajjatthāya rājadvāraṃ gantvā attano [Pg.48] āgatabhāvaṃ rājadhītāya ārocāpesi. Sā tassa āgatabhāvaṃ ñatvā ‘‘atthi nu khvassa setacchattasiriṃ dhāretuṃ dhitī’’ti tassa vīmaṃsanatthāya ‘‘khippaṃ āgacchatū’’ti āha. So tassā sāsanaṃ sutvā taṃ ārādhetukāmo sopānapādamūlato paṭṭhāya javenāgantvā tassā santike aṭṭhāsi. Atha naṃ sā vīmaṃsamānā ‘‘mahātale javena dhāvā’’ti āha. So ‘‘rājadhītaraṃ tosessāmī’’ti vegena pakkhandi. Atha naṃ ‘‘puna ehī’’ti āha. So puna vegena āgato. Sā tassa dhitiyā virahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ehi samma, pāde me sambāhā’’ti āha. So tassā ārādhanatthaṃ nisīditvā pāde sambāhi. Atha naṃ sā ure pādena paharitvā uttānakaṃ pātetvā ‘‘imaṃ andhabālapurisaṃ dhitivirahitaṃ pothetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharathā’’ti dāsīnaṃ saññaṃ adāsi. Tā tathā kariṃsu. So tehi ‘‘kiṃ senāpatī’’ti puṭṭho ‘‘mā kathetha, sā neva manussitthī, yakkhinī’’ti āha. Tato bhaṇḍāgāriko gato, tampi tatheva lajjāpesi. Tathā seṭṭhiṃ, chattaggāhaṃ, asiggāhanti sabbepi te lajjāpesiyeva.

රජු ඇවෑමෙන් අමාත්‍යවරු ඔහුගේ අවමංගල්‍ය කටයුතු අවසන් කර, සත්වැනි දින රැස්ව, "පින්වත්නි, රජු විසින් 'තම දියණිය සතුටු කළ හැකි තැනැත්තාට රාජ්‍යය දිය යුතුය'යි පවසා ඇත, ඇයව සතුටු කිරීමට කවරෙකු සමත් වේද?" යි මන්ත්‍රණය කළහ. ඔවුහු "සෙනෙවියා ඇයට ප්‍රිය කෙනෙකි, ඔහු සමත් වනු ඇත" යි පවසා ඔහුට පණිවිඩයක් යැවූහ. ඔහු පණිවිඩය අසා "යහපති" යි පිළිගෙන රජ මැඳුරට ගොස් තමා පැමිණි බව රජකුමරියට දන්වා යැවීය. ඇය ඔහුගේ පැමිණීම දැන "මොහුට සේසත් දැරීමට තරම් ධෛර්යයක් ඇත්දැයි" පරික්ෂා කරනු පිණිස "වහා එන්න" යයි පැවසුවාය. ඔහු ඇගේ පණිවිඩය අසා ඇය සතුටු කිරීමට කැමතිව පියගැටපෙළ පාමුල සිටම වේගයෙන් පැමිණ ඇය ඉදිරියේ සිටගත්තේය. එවිට ඇය ඔහුව පරීක්ෂා කරනු පිණිස "මහලෙහි වේගයෙන් දුවන්න" යයි කීවාය. ඔහු "රජකුමරිය සතුටු කරන්නෙමි" යි සිතා වේගයෙන් දිවීය. එවිට ඇය "නැවත එන්න" යයි කීවාය. ඔහු නැවතත් වේගයෙන් පැමිණියේය. ඇය ඔහු කෙරෙහි තිබිය යුතු තැන්පත් ධෛර්යය නොමැති බව දැන, "එන්න මිතුර, මගේ පාද පිරිමදින්න" යයි කීවාය. ඔහු ඇය සතුටු කිරීම පිණිස හිඳගෙන පාද පිරිමැද්දේය. එවිට ඇය ඔහුගේ පපුවට පයින් ගසා උඩුබැලි අතට වට්ටවා, "මේ තැන්පත් බවක් නැති අන්ධ බාල පුරුෂයාව පහර දී බෙල්ලෙන් අල්ලා පිටතට ඇද දමන්න" යයි දාසියන්ට සංඥා කළාය. ඔවුහු එසේ කළහ. "සෙනෙවිය, කුමක් වීද?" යි අන් අය ඇසූ කල, ඔහු "කිසිවක් නොකියන්න, ඇය මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක නොව යක්ෂණියකි" යි කීවේය. ඉන්පසු භාණ්ඩාගාරික ගියේය, ඔහුට ද එසේම ලැජ්ජා කළාය. සිටුවරයා, සේසත් දරන්නා සහ අසිපත් දරන්නා යන සියල්ලන්ටම ඇය එසේම ලැජ්ජා කළාය.


Atha amaccā sannipatitvā ‘‘rājadhītaraṃ ārādhetuṃ samattho nāma natthi, sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti āha, tampi koci āropetuṃ nāsakkhi. Tato ‘‘caturassapallaṅkassa ussīsakaṃ jānantassa rajjaṃ dethā’’ti āha, tampi koci na jānāti. Tato soḷasa mahānidhī nīharituṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti āha, tepi koci nīharituṃ nāsakkhi. Tato ‘‘ambho arājikaṃ nāma raṭṭhaṃ pāletuṃ na sakkā, kiṃ nu kho kātabba’’nti mantayiṃsu. Atha ne purohito āha – ‘‘bho tumhe mā cintayittha, phussarathaṃ nāma vissajjetuṃ vaṭṭati, phussarathena hi laddharājā sakalajambudīpe rajjaṃ kāretuṃ samattho hotī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā maṅgalarathe cattāro kumudavaṇṇe asse yojetvā uttamapaccattharaṇaṃ attharitvā pañca rājakakudhabhaṇḍāni āropetvā caturaṅginiyā senāya parivāresuṃ. ‘‘Sasāmikassa rathassa purato tūriyāni vajjanti, asāmikassa pacchato vajjanti, tasmā sabbatūriyāni [Pg.49] pacchato vādethā’’ti vatvā suvaṇṇabhiṅkārena rathadhurañca patodañca abhisiñcitvā ‘‘yassa rajjaṃ kāretuṃ puññaṃ atthi, tassa santikaṃ gacchatū’’ti rathaṃ vissajjesuṃ. Atha ratho rājagehaṃ padakkhiṇaṃ katvā vegena mahāvīthiṃ abhiruhi.

ඉන්පසු ඇමතිවරු රැස්වී මෙසේ කීහ: “රාජකුමරිය සතුටු කිරීමට සමත් කිසිවෙකු නැත. දහසක් පුරුෂයන්ගේ ශක්තිය ඇති දුන්න දිය ගැන්වීමට සමත් අයෙකුට රාජ්‍යය දෙමු.” එහෙත් එය කිරීමටද කිසිවෙක් සමත් නොවූහ. ඉක්බිති, “සතරැස් යහනේ හිස පැත්ත හඳුනාගන්නා අයට රාජ්‍යය දෙමු” යි කීහ. එයද කිසිවෙක් නොදැන සිටියහ. ඉන්පසු, “මහා නිධන් දහසය මතු කර දීමට සමත් අයට රාජ්‍යය දෙමු” යි පැවසූහ. එය කිරීමටද කිසිවෙකුට නොහැකි විය. එවිට ඔවුන්, “පින්වත්නි, රජෙකු නැති රටක් පාලනය කළ නොහැක, දැන් කුමක් කරමුදැයි” සාකච්ඡා කළහ. එවිට පුරෝහිතයා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “පින්වත්නි, ඔබලා ඒ ගැන කනස්සලු නොවන්න. මංගල රථය (ඵුස්ස රථය) මුදා හැරීම සුදුසුය. මංගල රථයෙන් තෝරා ගන්නා රජු මුළු දඹදිවම පාලනය කිරීමට සමත් පුණ්‍යවන්තයෙකු වන්නේය.” ඔවුහු “යහපතැයි” එය පිළිගෙන නගරය අලංකාර කරවා, මංගල රථයේ නෙළුම් මලක පැහැය ඇති අසුන් සතර දෙනෙකු යොදා, උතුම් පලස් අතුරා, පංච කකුධ භාණ්ඩ එහි තන්පත් කර, සිව් රඟ සේනාව පිරිවරා ගත්හ. “ස්වාමියෙකු ඇති රථයක් ඉදිරියෙන් තූර්ය වාදනය කළ යුතුය, ස්වාමියෙකු නැති විට පසුපසින් වාදනය කළ යුතුය. එබැවින් සියලු තූර්ය වාදනයන් රථයට පසුපසින් කරන්නැයි” පවසා, රන් කෙණ්ඩියෙන් රථයේ වියගහ සහ කෙවිට මත පැන් ඉස, “රාජ්‍යය කිරීමට පින් ඇති අයෙකු වෙත මේ රථය යේවා” යි අධිෂ්ඨාන කර රථය මුදා හැරියහ. එවිට රථය රජමාළිගය පැදකුණු කර වේගයෙන් මහා වීථියට පිවිසියේය.


Senāpatiādayo ‘‘phussaratho mama santikaṃ āgacchatū’’ti cintayiṃsu. So sabbesaṃ gehāni atikkamitvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho pāyāsi. Atha naṃ vegena gacchantaṃ disvā ‘‘nivattethā’’ti āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayittha, icchanto yojanasatampi gacchatu, mā nivārethā’’ti āha. Ratho uyyānaṃ pavisitvā maṅgalasilāpaṭṭaṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito mahāsattaṃ nipannakaṃ disvā amacce āmantetvā ‘‘ambho eko silāpaṭṭe nipannako puriso dissati, setacchattānucchavikā panassa dhiti atthīti vā natthīti vā na jānāma, sace esa puññavā bhavissati, amhe na olokessati, kāḷakaṇṇisatto sace bhavissati, bhītatasito uṭṭhāya kampamāno olokessati, tasmā khippaṃ sabbatūriyāni paggaṇhathā’’ti āha. Tāvadeva anekasatāni tūriyāni paggaṇhiṃsu. Tadā tūriyasaddo sāgaraghoso viya ahosi.

සෙන්පති ඇතුළු පිරිස “මංගල රථය මා වෙත එනු ඇතැයි” සිතූහ. එහෙත් එම රථය ඔවුන් සියලු දෙනාගේ නිවාස පසුකර, නගරය පැදකුණු කර, නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම උයන දෙසට ගියේය. රථය වේගයෙන් යනු දැක ඇමතිවරු “එය නවත්වන්නැයි” කීහ. එවිට පුරෝහිතයා, “එය නවත්වන්න එපා, මෙය යොදුන් සියයක් වුවද කැමති පරිදි ගියාවේ, එය වළක්වන්න එපා” යි කීවේය. රථය උයනට ඇතුළු වී, මංගල ශිලා පටය පැදකුණු කර, රජුට නැගීමට සූදානම්ව නතර විය. පුරෝහිතයා එහි නිදා සිටින මහාසත්වයන් දැක ඇමතිවරුන් අමතා මෙසේ කීවේය: “පින්වත්නි, ගල් පුවරුව මත නිදා සිටින පුද්ගලයෙකු පෙනේ. මොහුට සේසත් දැරීමට සුදුසු තේජසක් ඇත්ද නැත්දැයි අපි නොදනිමු. ඉදින් මොහු පින්වන්තයෙකු නම්, අප දෙස නොබලනු ඇත. ඉදින් අවාසනාවන්තයෙකු නම්, බියෙන් තැතිගෙන වෙව්ලමින් නැගිට බලනු ඇත. එබැවින් වහාම සියලු තූර්ය වාදනයන් පවත්වන්න.” එකෙණෙහිම සිය ගණනක් තූර්ය භාණ්ඩ වාදනය විය. එවිට ඒ තූර්ය හඬ මහා සාගරයේ ඝෝෂාව මෙන් විය.


Mahāsatto tena saddena pabujjhitvā sīsaṃ vivaritvā olokento mahājanaṃ disvā ‘‘setacchattena me āgatena bhavitabba’’nti cintetvā puna sīsaṃ pārupitvā parivattitvā vāmapassena nipajji. Purohito tassa pāde vivaritvā lakkhaṇāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ eko dīpo, catunnampi mahādīpānaṃ rajjaṃ kāretuṃ samattho hotī’’ti puna tūriyāni paggaṇhāpesi. Atha mahāsatto mukhaṃ vivaritvā parivattitvā dakkhiṇapassena nipajjitvā mahājanaṃ olokesi. Tadā purohito parisaṃ ussāretvā añjaliṃ paggayha avakujjo hutvā ‘‘uṭṭhehi, deva, rajjaṃ te pāpuṇātī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘rājā vo kuhī’’nti pucchitvā ‘‘kālakato devā’’ti vutte ‘‘tassa putto vā bhātā vā natthī’’ti pucchitvā ‘‘natthi devā’’ti vutte ‘‘tena hi sādhu rajjaṃ kāressāmī’’ti vatvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅkena nisīdi. Atha naṃ tattheva abhisiñciṃsu. So mahājanako nāma rājā ahosi. So rathavaraṃ abhiruyha mahantena sirivibhavena nagaraṃ pavisitvā rājanivesanaṃ abhiruhanto [Pg.50] ‘‘senāpatiādīnaṃ tāneva ṭhānāni hontū’’ti vicāretvā mahātalaṃ abhiruhi.

මහාසත්වයන් වහන්සේ ඒ ශබ්දයෙන් පිබිදී, මුහුණ වැසූ රෙද්ද මඳක් ඉවත් කර බලා මහජනයා දැක, “මට සේසත් පිරිනැමීමට මොවුන් එනවා විය යුතුය” යි සිතා නැවත හිස වසාගෙන, අනික් පසට හැරී වම් ඇලයෙන් නිදා ගත්හ. පුරෝහිතයා එතුමන්ගේ පාද පරීක්ෂා කර මහා පුරුෂ ලක්ෂණ දැක, “මේ එක දූපතක් තබා, මහා ද්වීප සතරම පාලනය කිරීමට මොහු සමත්ය” යි පවසා නැවතත් තූර්ය වාදනය කරවීය. එවිට මහාසත්වයන් මුහුණ විවෘත කර, අනික් පසට හැරී දකුණු ඇලයෙන් වැතිර මහජනයා දෙස බැලූහ. එවිට පුරෝහිතයා පිරිස ඉවත් කර, දෑත් එක්කර වැඳ, නමස්කාර පූර්වකව “දේවයන් වහන්ස, නැගිටිනු මැනව, රාජ්‍යය ඔබ වහන්සේට හිමි වේ” යි කීවේය. එවිට මහාසත්වයන් “ඔබගේ රජු කොහිදැයි” ඇසූහ. “දේවයන් වහන්ස, රජතුමා කළුරිය කර අදට දින හතකට වැඩිය” යි කී විට, “ඔහුට පුතෙකු හෝ සහෝදරයෙකු නැත්දැයි” ඇසූහ. “නැත, ස්වාමීනි, රාජකුමරියක් පමණක් සිටී” යි කී පසු, “එසේ නම් යහපති, මම රාජ්‍යය භාරගනිමි” යි පවසා නැගිට ගල් පුවරුව මත පළඟක් බැඳ වැඩ සිටියහ. එකෙණෙහිම එහිදීම එතුමන්ව අභිෂේක කළහ. ඒ මහාජනක රජතුමාය. එතුමා උතුම් රථයට නැගී මහත් වූ රාජ ශ්‍රීයෙන් නගරයට පිවිස, මාලිගයට ඇතුළු වෙමින්, “සෙන්පති ආදීන්ට ඔවුන්ගේ පෙර තනතුරුම හිමි වේවා” යි නියෝග කර මාලිගයේ උඩුමහලට වැඩිහිටියහ.


Rājadhītā pana purimasaññāya eva tassa vīmaṃsanatthaṃ ekaṃ purisaṃ āṇāpesi ‘‘tāta, tvaṃ gaccha, rājānaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadehi ‘deva, sīvalidevī tumhe pakkosati, khippaṃ kirāgacchatū’’’ti. So gantvā tathā ārocesi. Rājā paṇḍito tassa vacanaṃ sutvāpi assuṇanto viya ‘‘aho sobhano vatāyaṃ pāsādo’’ti pāsādameva vaṇṇeti. So taṃ sāvetuṃ asakkonto gantvā rājadhītāya taṃ pavattiṃ ārocesi ‘‘ayye, rājā tumhākaṃ vacanaṃ na suṇāti, pāsādameva vaṇṇeti, tumhākaṃ vacanaṃ tiṇaṃ viya na gaṇetī’’ti. Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘so mahajjhāsayo puriso bhavissatī’’ti cintetvā dutiyampi tatiyampi pesesi. Rājāpi attano ruciyā pakatigamanena sīho viya vijambhamāno pāsādaṃ abhiruhi. Tasmiṃ upasaṅkamante rājadhītā tassa tejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontī āgantvā hatthālambakaṃ adāsi.

රාජකුමරිය පෙර පිරික්සූ ආකාරයෙන්ම මොහු පරීක්ෂා කිරීම සඳහා එක් පුරුෂයෙකුට මෙසේ අණ කළාය: “යහළුව, ඔබ ගොස් රජු වෙත පැමිණ මෙසේ කියන්න ‘දේවයන් වහන්ස, සීවලී දේවිය ඔබට ආරාධනා කරයි, වහාම ඇය හමුවීමට වඩිනු මැනව’ කියාය.” ඔහු ගොස් එලෙසම දැන්වීය. පණ්ඩිත වූ රජතුමා ඒ වචනය ඇසුණද නෑසුණාක් මෙන්, “අහෝ, මේ මාලිගය කොතරම් ශෝභනද” යි මාලිගාවේ ගුණ වර්ණනා කළේය. රජුට තම පණිවිඩය ඇස්වීමට නොහැකි වූ ඔහු ආපසු ගොස් රාජකුමරියට ඒ බව දැන්වීය: “ආර්යාවනි, රජතුමා ඔබගේ වචනය අසන්නේ නැත, මාලිගාව ගැනම වර්ණනා කරයි, ඔබගේ වචනය තණකොළ පෙත්තක් තරම්වත් ගණන් නොගනී.” ඇය ඒ අසා “මොහු මහා අධ්‍යාශයක් ඇති පුරුෂයෙකු විය යුතුය” යි සිතා දෙවනුවත් තෙවනුවත් පණිවිඩ යැව්වාය. රජතුමාද තමන්ගේ කැමැත්ත පරිදි, ස්වභාවික ගමනින් සිංහයෙකු මෙන් ගරු ගම්භීර ලෙස මාලිගයට ඇතුළු විය. එතුමා එන කල රාජකුමරිය එතුමාගේ තේජසට තමාගේ ස්වභාවයෙන් සිටීමට නොහැකිව, ඉදිරියට පැමිණ තම දෑතින් රජුට ආධාරයක් (අතවැල්) ලබා දුන්නාය.


So tassā hatthaṃ olambitvā mahātalaṃ abhiruhitvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā amacce āmantetvā ‘‘ambho, atthi pana vo raññā kālaṃ karontena koci ovādo dinno’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘tena hi vadethā’’ti āha. Deva ‘‘sīvalideviṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. Sīvalideviyā āgantvā hatthālambako dinno, ayaṃ tāva ārādhitā nāma, aññaṃ vadethāti. Deva ‘‘caturassapallaṅkassa ussīsakaṃ jānituṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. Rājā ‘‘idaṃ dujjānaṃ, upāyena sakkā jānitu’’nti cintetvā sīsato suvaṇṇasūciṃ nīharitvā sīvalideviyā hatthe ṭhapesi ‘‘imaṃ ṭhapehī’’ti. Sā taṃ gahetvā pallaṅkassa ussīsake ṭhapesi. ‘‘Khaggaṃ adāsī’’tipi vadantiyeva. So tāya saññāya ‘‘idaṃ ussīsaka’’nti ñatvā tesaṃ kathaṃ assuṇanto viya ‘‘kiṃ kathethā’’ti vatvā puna tehi tathā vutte ‘‘idaṃ jānituṃ na garu, etaṃ ussīsaka’’nti vatvā ‘‘aññaṃ vadethā’’ti āha. Deva, ‘‘sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. ‘‘Tena hi āharatha na’’nti āharāpetvā so dhanuṃ pallaṅke yathānisinnova [Pg.51] itthīnaṃ kappāsaphoṭanadhanuṃ viya āropetvā ‘‘aññaṃ vadethā’’ti āha. ‘‘Deva, soḷasa mahānidhī nīharituṃ samatthassa rajjaṃ dethā’’ti tena vuttanti. ‘‘Tesaṃ kiñci uddānaṃ atthī’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘tena hi naṃ kathethā’’ti āha. Te ‘‘sūriyuggamane nidhī’’ti uddānaṃ kathayiṃsu. Tassa taṃ suṇantasseva gaganatale puṇṇacando viya so attho pākaṭo ahosi.

ඔහු (මහාජනක රජතුමා) ඇයගේ (සීවලී දේවියගේ) අතින් අල්ලාගෙන උඩු මහලට නැගී, සුදු පැහැති සේසත් ඔසවන ලද රාජ සිංහාසනය මත හිඳගෙන, ඇමතිවරුන් අමතා, “පින්වතුනි, ඔබලාගේ රජතුමා කලුරිය කරන අවස්ථාවේදී යම් උපදෙසක් දී ගියේද?” යි ඇසීය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස” යි පැවසූ විට, “එසේ නම් එය පවසන්න” යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, ‘සීවලී දේවිය සතුටු කිරීමට සමත් තැනැත්තාට රජකම ලබා දෙන්න’ යැයි එතුමා පැවසුවා” යි ඔවුහු කීහ. එවිට රජතුමා, “සීවලී දේවියම පැමිණ මා හට අත දුන්නාය, එබැවින් ඇය දැනටමත් සතුටු වී අවසානය; අනෙක් කරුණු පවසන්න” යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, ‘සතරැස් සිංහාසනයේ හිස තබන පැත්ත (හිස තබන දිශාව) හඳුනාගත හැකි තැනැත්තාට රජකම ලබා දෙන්න’ යැයි එතුමා පැවසුවා” යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා “මෙය දැකීමෙන් පමණක් දැන ගැනීම අපහසුය, උපක්‍රමයකින් දැනගත යුතුය” යි සිතා, තම හිසෙන් රන් කූරක් ගෙන, “මෙය තබන්න” යැයි පවසමින් සීවලී දේවියගේ අතට දුන්නේය. ඇය එය ගෙන සිංහාසනයේ හිස තබන දිශාවෙහි තැබුවාය. (ඇය කඩුවක් දුන්නා යැයි ද සමහරු පවසති). ඔහු එම සංඥාවෙන් “මෙය හිස තබන පැත්තයි” කියා දැනගෙන, ඔවුන් පවසන දේ නෑසුණාක් මෙන් “මොනවාද කීවේ?” යි නැවතත් ඇසීය. ඔවුන් නැවතත් එය පැවසූ විට, “මෙය දැනගැනීම එතරම් අපහසු නැත, අන්න ඒ පැත්ත හිස තබන දිශාවයි” කියා පවසා, “අනෙක් දේ පවසන්න” යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, ‘දහසක් දෙනාගේ ශක්තියෙන් ඇදිය යුතු දුන්න දිය ගැසීමට සමත් තැනැත්තාට රජකම ලබා දෙන්න’ යැයි එතුමා පැවසුවා” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් එය රැගෙන එන්න” යි පවසා එය ගෙන්වා ගත් රජතුමා, සිංහාසනය මත හිඳගෙනම, ස්ත්‍රීන් කපු නෙලීමට ගන්නා දුන්නක් මෙන් ඉතා පහසුවෙන් එය ඇද දිය ගසා, “අනෙක් දේ පවසන්න” යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, ‘මහා නිධන් දහසය මතු කර ගැනීමට සමත් තැනැත්තාට රජකම ලබා දෙන්න’ යැයි එතුමා පැවසුවා” යි ඔවුහු කීහ. “එම නිධන් පිළිබඳ යම් හැඳින්වීමක් (සංකේතයක්) තිබේද?” යි ඇසූ විට, “එසේය, දේවයන් වහන්ස” යි පැවසූහ. “එසේ නම් එය පවසන්න” යි කී විට, ඔවුහු “සූර්ය උදාවේදී නිධානයක් ඇත” යනාදී වශයෙන් එම සංකේත පවසන්නට වූහ. එය ඇසූ සැනින්ම අහසෙහි පෑයූ පසළොස්වක සඳක් මෙන් එහි අර්ථය ඔහුට පැහැදිලි විය.


Atha ne rājā āha – ‘‘ajja, bhaṇe, velā natthi, sve nidhī gaṇhissāmī’’ti. So punadivase amacce sannipātetvā pucchi ‘‘tumhākaṃ rājā paccekabuddhe bhojesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. So cintesi ‘‘sūriyoti nāyaṃ sūriyo, sūriyasadisattā pana paccekabuddhā sūriyā nāma, tesaṃ paccuggamanaṭṭhāne nidhinā bhavitabba’’nti. Tato rājā ‘‘tesu paccekabuddhesu āgacchantesu paccuggamanaṃ karonto kataraṃ ṭhānaṃ gacchatī’’ti pucchitvā ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma devā’’ti vutte ‘‘taṃ ṭhānaṃ khaṇitvā nidhiṃ nīharathā’’ti nidhiṃ nīharāpesi. ‘‘Gamanakāle anugacchanto kattha ṭhatvā uyyojesī’’ti pucchitvā ‘‘asukaṭṭhāne nāmā’’ti vutte ‘‘tatopi nidhiṃ nīharathā’’ti nidhiṃ nīharāpesi. Atha mahājanā ukkuṭṭhisahassāni pavattentā ‘‘sūriyuggamane nidhī’’ti vuttattā sūriyuggamanadisāyaṃ khaṇantā vicariṃsu. Atho ‘‘okkamane nidhī’’ti vuttattā sūriyatthaṅgamanadisāyaṃ khaṇantā vicariṃsu. ‘‘Idaṃ pana dhanaṃ idheva hoti, aho acchariya’’nti pītisomanassaṃ pavattayiṃsu. Antonidhīti rājagehe mahādvārassa antoummārā nidhiṃ nīharāpesi. Bahi nidhīti bahiummārā nidhiṃ nīharāpesi. Na anto na bahi nidhīti heṭṭhāummārato nidhiṃ nīharāpesi. Ārohane nidhīti maṅgalahatthiṃ ārohanakāle suvaṇṇanisseṇiyā attharaṇaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Atho orohane nidhīti hatthikkhandhato orohanaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Catūsu mahāsālesūti bhūmiyaṃ kataupaṭṭhānaṭṭhāne sirisayanassa cattāro mañcapādā sālamayā, tesaṃ heṭṭhā catasso nidhikumbhiyo nīharāpesi. Samantāyojane nidhīti yojanaṃ nāma rathayugapamāṇaṃ, sirisayanassa samantā rathayugappamāṇato nidhiṃ nīharāpesi. Dantaggesu mahānidhīti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa dvinnaṃ dantānaṃ abhimukhaṭṭhānato [Pg.52] nidhiṃ nīharāpesi. Vālaggesūti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa vāladhisammukhaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Kepuketi kepukaṃ vuccati udakaṃ, maṅgalapokkharaṇito udakaṃ nīharāpetvā nidhiṃ dassesi. Rukkhaggesu mahānidhīti uyyāne mahāsālarukkhamūle ṭhitamajjhanhikasamaye parimaṇḍalāya rukkhacchāyāya anto nidhiṃ nīharāpesi. Evaṃ soḷasa mahānidhayo nīharāpetvā ‘‘aññaṃ kiñci atthī’’ti pucchi. ‘‘Natthi devā’’ti vadiṃsu. Mahājano haṭṭhatuṭṭho ahosi.

ඉන්පසු රජතුමා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “පින්වතුනි, අද වේලාව මදි බැවින්, හෙට එම නිධන් ගන්නෙමි.” ඔහු පසුදින ඇමතිවරුන් රැස් කරවා, “ඔබලාගේ රජතුමා පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාට දානය පූජා කළා නේද?” යි ඇසීය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස” යි ඔවුහු පැවසූහ. එවිට ඔහු මෙසේ සිතීය: “‘සූර්යයා’ යනු මේ පෙනෙන සූර්යයා නොවේ. සූර්යයා හා සමාන තේජස ඇති බැවින් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා ‘සූර්යයන්’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. උන්වහන්සේලා වැඩම කරන විට පෙරගමන් ගිය ස්ථානයෙහි නිධානයක් තිබිය යුතුය.” ඉන්පසු රජතුමා, “එම පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා වැඩම කරන විට පෙරගමන් කරමින් රජතුමා කොතැනට ගියේද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, අසවල් ස්ථානයටය” යි කී විට, “එම ස්ථානය හාරා නිධානය මතු කර ගන්න” යැයි පවසා නිධානය ලබා ගත්තේය. “ආපසු වඩින විට පසුපසින් ගොස් රජතුමා කොතැනක සිට සමු දුන්නේද?” යි ඇසූ විට, “අසවල් ස්ථානයේ සිටය” යි කීහ. “එතැනින්ද නිධානය මතු කර ගන්න” යැයි පවසා නිධානය ලබා ගත්තේය. එකල්හි මහජනයා දහස් ගණනින් ජයඝෝෂා පවත්වමින්, “‘සූර්යයා උදාවන විට නිධානයක් ඇත’ කී බැවින් අපි ඉර පායන දිශාවෙහි හාරමින් ඇවිද්දෙමු. ‘සූර්යයා බැස යන විට නිධානයක් ඇත’ කී බැවින් ඉර බසින දිශාවෙහි හාරමින් ඇවිද්දෙමු. නමුත් මේ ධනය මෙහිම (මාලිගය අසලම) තිබේ, මෙය කෙතරම් පුදුම සහගතද!” යැයි මහත් ප්‍රීතියට පත් වූහ. “ඇතුළත නිධානය” යනු රජ මාලිගයේ ප්‍රධාන ද්වාරයෙහි ඇතුළත එළිපත්තෙන් මතු කර ගත් නිධානයයි. “පිටත නිධානය” යනු එළිපත්තෙන් පිටත තිබූ නිධානයයි. “ඇතුළතත් නොවන පිටතත් නොවන නිධානය” යනු එළිපත්තට යටින් තිබූ නිධානයයි. “නැගීමේදී ඇති නිධානය” යනු මඟුල් ඇතා පිටට නැගීමේදී රන් ඉණිමඟ තැබූ ස්ථානයෙන් මතු කර ගත් නිධානයයි. “බැසීමේදී ඇති නිධානය” යනු ඇතාගේ පිටින් බැසීමේදී සිටි ස්ථානයෙන් මතු කර ගත් නිධානයයි. “සල් ගස් හතරක් අසල ඇති නිධානය” යනු සිරි යහනේ සල් ලීයෙන් කළ පාද හතරයි; ඒ යහන් පාද හතරට යටින් තිබූ නිධන් කළ හතර ඔහු මතු කර ගත්තේය. “යොදුනක් වටා ඇති නිධානය” යනු මෙහිදී යොදුනක් යනු රථ වියගහක ප්‍රමාණයයි. සිරි යහන වටා රථ වියගහක දුරින් තිබූ නිධානයන් ඔහු මතු කර ගත්තේය. “දළ අග ඇති මහා නිධානය” යනු මඟුල් ඇතා රඳවන ස්ථානයේදී ඇතාගේ දළ දෙක ඉදිරියෙන් වූ ස්ථානයෙන් මතු කර ගත් නිධානයයි. “වලිගය අග ඇති නිධානය” යනු ඇතාගේ වලිගය තිබෙන දිශාවට ඉදිරියෙන් තිබූ නිධානයයි. “කේපුකයෙහි ඇති නිධානය” යනු, ‘කේපුක’ යනු ජලයයි; මඟුල් පොකුණේ ජලය ඉවත් කරවා එහි තිබූ නිධානය පෙන්වීය. “ගස මුදුනෙහි ඇති මහා නිධානය” යනු උයනෙහි වූ මහා සල් ගසක් යට මද්දහන් වේලාවේදී ගසේ සෙවණ වැටෙන වටකුරු ප්‍රදේශය තුළ තිබූ නිධානයයි. මෙලෙස මහා නිධාන දහසයම මතු කරවා, “තව යමක් තිබේද?” යි ඇසීය. “නැත දේවයන් වහන්ස” යි ඔවුහු පැවසූහ. මුළු මහජනතාවම අතිශයින්ම සතුටට පත් වූහ.


Atha rājā ‘‘idaṃ dhanaṃ dānamukhe vikirissāmī’’ti nagaramajjhe ceva catūsu nagaradvāresu cāti pañcasu ṭhānesu pañca dānasālāyo kārāpetvā mahādānaṃ paṭṭhapesi, kālacampānagarato attano mātarañca brāhmaṇañca pakkosāpetvā mahantaṃ sakkāraṃ akāsi. Tassa taruṇarajjeyeva sakalaṃ videharaṭṭhaṃ ‘‘ariṭṭhajanakarañño kira putto mahājanako nāma rājā rajjaṃ kāreti, so kira paṇḍito upāyakusalo, passissāma na’’nti dassanatthāya saṅkhubhitaṃ ahosi. Tato tato bahuṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgamiṃsu, nāgarāpi mahāchaṇaṃ sajjayiṃsu. Rājanivesane attharaṇādīni santharitvā gandhadāmamālādāmādīni osāretvā vippakiṇṇalājākusumavāsadhūmagandhākāraṃ kāretvā nānappakāraṃ pānabhojanaṃ upaṭṭhāpesuṃ. Rañño paṇṇākāratthāya rajatasuvaṇṇabhājanādīsu anekappakārāni khādanīyabhojanīyamadhuphāṇitaphalādīni gahetvā tattha tattha parivāretvā aṭṭhaṃsu. Ekato amaccamaṇḍalaṃ nisīdi, ekato brāhmaṇagaṇo, ekato seṭṭhiādayo nisīdiṃsu, ekato uttamarūpadharā nāṭakitthiyo nisīdiṃsu, brāhmaṇāpi sotthikārena mukhamaṅgalikāni kathenti, naccagītādīsu kusalā naccagītādīni pavattayiṃsu, anekasatāni tūriyāni pavajjiṃsū. Tadā rājanivesanaṃ yugandharavātavegena pahaṭā sāgarakucchi viya ekaninnādaṃ ahosi. Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampati.

එවිට රජතුමා "මම මේ ධනය දානය පිණිස බෙදා දෙන්නෙමි" යි සිතා, නගර මධ්‍යයෙහි හා නගර ද්වාර සතරෙහි යන ස්ථාන පහක දන්සල් පහක් කරවා මහා දානයක් පැවැත්වීය. කාලචම්පා නුවර සිටි තමන්ගේ මෑණියන් වහන්සේව ද, බ්‍රාහ්මණ ආචාර්යවරයාව ද ගෙන්වා ගෙන ඔවුනට මහත් වූ සත්කාර කළේය. තරුණ මහාජනක රජතුමා රාජ්‍යය කරවන බව මුළු විදේහ රට පුරාම ප්‍රචලිත විය. "අරිට්ඨජනක රජුගේ පුත් මහාජනක නම් රජෙක් රජකම් කරයි, ඔහු පණ්ඩිතයෙකි, උපාය දක්ෂයෙකි, අපි ඔහුව බලන්නට යමු" යි රට වැසියෝ උනන්දු වූහ. ඔවුහු නොයෙකුත් තෑගි බෝග රැගෙන පැමිණියහ. නගරවාසීහු ද මහා උත්සවයක් සංවිධානය කළහ. රාජ මාලිගයෙහි ඇතිරිලි පනවා, සුවඳ මල් දම් එල්ලා, විලඳ හා මල් ඉස, සුවඳ දුම් පතුරුවා නානාවිධ ආහාර පාන පිළියෙළ කළහ. රජුට පූජා කිරීම පිණිස රන් රිදී බඳුන්වල නොයෙක් වර්ගයේ කෑම්බීම්, මී පැණි, උක් සකුරු හා පලතුරු ආදිය රැගෙන පිරිවර සමඟ පැමිණ සිටියහ. එක් පසෙක ඇමති මණ්ඩලය ද, තවත් පසෙක බ්‍රාහ්මණ පිරිස ද, තවත් පසෙක සිටුවරුන් ද, තවත් පසෙක රූමත් නළඟනෝ ද අසුන් ගත්හ. බ්‍රාහ්මණයෝ සෙත් පතමින් මංගල වචන පැවසූහ. නැටුම් ගැයුම්වල දක්ෂයෝ තම දස්කම් දැක්වූහ. සිය ගණනක් තූර්ය භාණ්ඩ වාදනය විය. එකල රාජ මාලිගය යුගන්ධර පර්වතය අවට හමන සුළඟින් රළ ගැසෙන මහා සාගරය මෙන් එකම ඝෝෂාවකින් යුක්ත විය. බලන බලන සෑම තැනක්ම සන්තෝෂයෙන් කම්පා වන්නාක් මෙන් විය.


Atha mahāsatto setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisinnova sakkasirisadisaṃ mahantaṃ sirivilāsaṃ oloketvā attano mahāsamudde katavāyāmaṃ anussari. Tassa ‘‘vīriyaṃ nāma kattabbayuttakaṃ, sacāhaṃ mahāsamudde [Pg.53] vīriyaṃ nākarissaṃ, na imaṃ sampattiṃ alabhissa’’nti taṃ vāyāmaṃ anussarantassa pīti uppajji. So pītivegena udānaṃ udānento āha –

ඉක්බිති මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ සේසත් සෙවණේ රජ අසුනෙහි වැඩහිඳ, සක්දෙවිඳුගේ ශ්‍රී විභූතිය වැනි මහත් වූ රාජ්‍ය ශ්‍රී සම්පත්තිය දෙස බලා, තමන් වහන්සේ මහා සමුද්‍රයෙහිදී කළ වීර්යය සිහි කළහ. "වීර්යය නම් අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුත්තකි. ඉදින් මම මහා සමුද්‍රයෙහි වීර්යය නොකළේ නම්, මට මේ සම්පත්තිය නොලැබෙන්නේය" යි ඒ වීර්යය සිහි කරන උන්වහන්සේ තුළ බලවත් ප්‍රීතියක් හටගත්තේය. උන්වහන්සේ ඒ ප්‍රීති වේගයෙන් මෙසේ උදානයක් පළ කළහ.


133.

133.


‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.

"පුරුෂයෙක් තෙමේ බලාපොරොත්තු තබා ගත යුතුය, පණ්ඩිතයා වෙහෙසට පත් නොවිය යුතුය (කලකිරී උත්සාහය අත් නොහළ යුතුය). මම මා දෙසම බලමි. මා යම් සේ කැමති වූයෙම් ද, එය එසේම සිදු විය."


134.

134.


‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.

"පුරුෂයෙක් තෙමේ බලාපොරොත්තු තබා ගත යුතුය, පණ්ඩිතයා වෙහෙසට පත් නොවිය යුතුය. ජලයෙන් ගොඩට පැමිණි මා දෙසම මම බලමි."


135.

135.


‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.

"පුරුෂයෙක් තෙමේ වීර්යයම කළ යුතුය, පණ්ඩිතයා වෙහෙසට පත් නොවිය යුතුය. මම මා දෙසම බලමි. මා යම් සේ කැමති වූයෙම් ද, එය එසේම සිදු විය."


136.

136.


‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.

"පුරුෂයෙක් තෙමේ වීර්යයම කළ යුතුය, පණ්ඩිතයා වෙහෙසට පත් නොවිය යුතුය. ජලයෙන් ගොඩට පැමිණි මා දෙසම මම බලමි."


137.

137.


‘‘Dukkhūpanītopi naro sapañño, āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya;

Bahū hi phassā ahitā hitā ca, avitakkitā maccumupabbajanti.

"ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා දුකට පත් වුව ද, සැපය ලැබීම සඳහා බලාපොරොත්තු අත් නොහළ යුතුය. අයහපත් වූත් යහපත් වූත් ස්පර්ශයන් (අත්දැකීම්) බොහෝ ඇත්තාහ. (නොපැතූ දේ සිදුවීමෙන්) ඒ පිළිබඳ කල්පනා නොකරන්නෝ මරණයට පත් වෙති."


138.

138.


‘‘Acintitampi bhavati, cintitampi vinassati;

Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vā’’ti.

"නොසිතූ දේවල් ද සිදු වේ, සිතූ දේවල් ද විනාශ වී යයි. ස්ත්‍රියකගේ හෝ පුරුෂයෙකුගේ හෝ භෝග සම්පත් හුදෙක් සිතූ පමණින්ම ලැබෙන්නේ නොවේ."


Tattha āsīsethevāti āsāchedakammaṃ akatvā attano kammaṃ āsaṃ karotheva. Na nibbindeyyāti vīriyaṃ karonto na nibbindeyya na alaseyya. Yathā icchinti yathā rājabhāvaṃ icchiṃ, tatheva rājā jātomhi. Ubbhatanti nīhaṭaṃ. Dukkhūpanītoti kāyikacetasikadukkhena phuṭṭhopīti attho. Ahitā hitā cāti dukkhaphassā ahitā, sukhaphassā hitā. Avitakkitāti avitakkitāro acintitāro. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu phassesu ahitaphassena phuṭṭhā sattā ‘‘hitaphassopi atthīti vīriyaṃ karontā taṃ pāpuṇantī’’ti acintetvā vīriyaṃ na karonti, te imassa atthassa avitakkitāro hitaphassaṃ alabhitvāva maccumupabbajanti maraṇaṃ pāpuṇanti, tasmā vīriyaṃ kattabbamevāti.

එහි 'ආසීසේථේව' යනු බලාපොරොත්තු සුන් කර නොගෙන තමන්ගේ කටයුතු කෙරෙහි බලාපොරොත්තු තබා ගැනීමයි. 'න නිබ්බින්දෙය්‍ය' යනු වීර්යය කිරීමේදී වෙහෙසට පත් නොවී අලස නොවීමයි. 'යථා ඉච්ඡිං' යනු මා යම් රාජ්‍යත්වයක් කැමති වූයේ ද, ඒ අයුරින්ම මම රජ වූයෙමි යන්නයි. 'උබ්භතං' යනු මතු වූ (ගොඩට ආ) යන්නයි. 'දුක්ඛූපනීතෝ' යනු කායික හෝ චෛතසික දුකකින් පීඩාවට පත් වූවත් යන්නයි. 'අහිතා හිතා ච' යනු දුක්ඛ ස්පර්ශයන් අහිතකර බවත්, සුඛ ස්පර්ශයන් හිතකර බවත්ය. 'අවිතක්කිතා' යනු ඒ පිළිබඳව කල්පනා නොකරන්නෝය. මෙයින් අදහස් වන්නේ: ඒ ස්පර්ශයන් අතරින් අහිතකර ස්පර්ශයන්ට ලක් වූ සත්වයන් "යහපත් ස්පර්ශයක් ද (සැපයක් ද) ඇත්තේමය, වීර්යය කළහොත් එය ලබාගත හැකිය" යි නොසිතා වීර්යය නොකරන්නෝ, යහපත් ස්පර්ශයක් (සැපයක්) නොලබාම මරණයට පත් වෙති. එබැවින් වීර්යය අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුත්තකි.


Acintitampīti [Pg.54] imesaṃ sattānaṃ acintitampi hoti, cintitampi vinassati. Mayāpi hi ‘‘ayujjhitvāva rajjaṃ labhissāmī’’ti idaṃ acintitaṃ, ‘‘suvaṇṇabhūmito dhanaṃ āharitvā yujjhitvā pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti pana cintitaṃ, idāni me cintitaṃ naṭṭhaṃ, acintitaṃ jātaṃ. Na hi cintāmayā bhogāti imesaṃ sattānañhi bhogā cintāya anipphajjanato cintāmayā nāma na honti, tasmā vīriyameva kattabbaṃ. Vīriyavato hi acintitampi hotīti.

'අචින්තිතම්පි' යනු සත්වයන්ට නොසිතූ දේවල් ද සිදුවන බවයි, සිතූ දේවල් ද විනාශ වේ. මා විසින් ද "යුද්ධ නොකරම රාජ්‍යය ලබන්නෙමි" යි මෙය නොසිතන ලද්දකි. එහෙත් "ස්වර්ණභූමියෙන් ධනය රැගෙන විත්, යුද්ධ කොට පියා සතු රාජ්‍යය ලබා ගන්නෙමි" යි යන්න සිතන ලද්දකි. දැන් මා සිතූ දේ නැති වී, නොසිතූ දෙය සිදු විය. 'න හි චින්තාමයා භෝගා' යනු සත්වයන්ගේ භෝග සම්පත් සිතූ පමණින්ම සම්පූර්ණ නොවන නිසා ඒවා චින්තාමය නොවන බවයි. එබැවින් වීර්යයම කළ යුතුය. වීර්යවන්තයාට නොසිතූ දේ පවා ඉටු වන්නේය.


So tato paṭṭhāya dasa rājadhamme akopetvā dhammena samena rajjaṃ kāresi, paccekabuddhe ca upaṭṭhāsi. Aparabhāge sīvalidevī dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyi, ‘‘dīghāvukumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Tassa vayappattassa rājā uparajjaṃ datvā sattavassasahassāni rajjaṃ kāresi. So ekadivasaṃ uyyānapālena phalāphalesu ceva nānāpupphesu ca ābhatesu tāni disvā tuṭṭho hutvā tassa sammānaṃ kāretvā ‘‘samma uyyānapāla, ahaṃ uyyānaṃ passissāmi, tvaṃ alaṅkarohi na’’nti āha. So ‘‘sādhu, devā’’ti sampaṭicchitvā tathā katvā rañño paṭivedesi. So hatthikkhandhavaragato mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā uyyānadvāraṃ pāpuṇi. Tatra ca dve ambā atthi nīlobhāsā. Eko aphalo, eko phaladharo. So pana atimadhuro, raññā aggaphalassa aparibhuttattā tato koci phalaṃ gahetuṃ na ussahati. Rājā hatthikkhandhavaragatova tato ekaṃ phalaṃ gahetvā paribhuñji, tassa taṃ jivhagge ṭhapitamattameva dibbojaṃ viya upaṭṭhāsi. So ‘‘nivattanakāle bahū khādissāmī’’ti cintesi. ‘‘Raññā aggaphalaṃ paribhutta’’nti ñatvā uparājānaṃ ādiṃ katvā antamaso hatthimeṇḍaassameṇḍādayopi phalaṃ gahetvā paribhuñjiṃsu. Aññe phalaṃ alabhantā daṇḍehi sākhaṃ bhinditvā nipaṇṇamakaṃsu. Rukkho obhaggavibhaggo aṭṭhāsi, itaro pana maṇipabbato viya vilāsamāno ṭhito.

උන්වහන්සේ එතැන් සිට දසරාජ ධර්මයෙන් නොසොල්වා ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව රාජ්‍යය විචාලහ, පසේබුදුන් වහන්සේලාට ද උපස්ථාන කළහ. පසු කලෙක සීවලී දේවිය පින්වත් ලක්ෂණවලින් පිරිපුන් පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. ඔවුහු එම කුමරුට 'දීඝාවු කුමාරයා' යි නම් තැබූහ. කුමරු වැඩිවියට පත් වූ පසු රජතුමා ඔහුට යුවරාජ තනතුර දී වසර හත්දහසක් රාජ්‍යය කළේය. දිනක් උයන්න පාලකයා නොයෙක් මල් හා පලතුරු රැගෙන ආවේය. රජතුමා ඒවා දැක සතුටු වී ඔහුට සංග්‍රහ කොට, "යහළු උයන්න පාලකය, මම උයන බලන්නට එන්නෙමි, උයන අලංකාර කරව" යි පැවසීය. ඔහු "දේවයන් වහන්ස, යහපතැ" යි පිළිගෙන, එසේ කොට රජුට දැන්වීය. රජතුමා මංගල හස්තිරාජයා පිට නැඟී මහත් පිරිවර සමඟ නගරයෙන් නික්ම උයන් දොරටුවට පැමිණියේය. එහි ඉතා නිල් පැහැති අඹ ගස් දෙකක් තිබුණි. එකක පලතුරු නැත, අනෙක පලබරය. ඒ අඹ ඉතා මිහිරි වූ අතර, රජු මුල්ම පලතුර අනුභව කරන තුරු වෙන කිසිවෙකු එයින් ඵල නෙළීමට නිර්භීත නොවූහ. රජතුමා ඇත් පිට සිටම එක් අඹ ගෙඩියක් නෙළා අනුභව කළේය. එය දිව පටලැවුණු සැණින් දිව්‍ය ඕජසක් මෙන් දැනුණි. "ආපසු එන විට බොහෝ අඹ අනුභව කරමි" යි රජු සිතුවේය. "රජතුමා අග්‍ර ඵලය අනුභව කළේය" යි දැනගත් පසු, යුවරාජයා ඇතුළු පිරිස මෙන්ම ඇත් ගොව්වන් හා අස් ගොව්වන් පවා අඹ නෙළා අනුභව කළහ. අඹ නොලැබුණු අනෙක් අය මුගුරුවලින් අතු කඩා දමා ගස කොළ රහිත කළහ. අඹ ගස අතු පතු සිඳී විනාශ වී තිබුණි. අනෙක් ගස මැණික් පර්වතයක් මෙන් අලංකාරව තිබුණි.


Rājā uyyānā nikkhanto taṃ disvā ‘‘idaṃ ki’’nti amacce pucchati. ‘‘Devena aggaphalaṃ paribhuttanti mahājanena vilumpito devā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ nu kho bhaṇe, imassa pana neva pattaṃ, na vaṇṇo khīṇo’’ti? ‘‘Nipphalatāya na khīṇo, devā’’ti. Taṃ sutvā rājā saṃvegaṃ paṭilabhitvā [Pg.55] ‘‘ayaṃ rukkho nipphalatāya nīlobhāso ṭhito, ayaṃ pana saphalatāya obhaggavibhaggo ṭhito. Idampi rajjaṃ saphalarukkhasadisaṃ, pabbajjā pana nipphalarukkhasadisā. Sakiñcanasseva bhayaṃ, nākiñcanassa. Tasmā ahaṃ phalarukkho viya ahutvā nipphalarukkhasadiso bhavissāmi, imaṃ sampattiṃ cajitvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti daḷhaṃ samādānaṃ katvā manaṃ adhiṭṭhahitvā nagaraṃ pavisitvā pāsādadvāre ṭhitova senāpatiṃ pakkosāpetvā ‘‘mahāsenāpati, ajja me paṭṭhāya bhattahārakañceva mukhodakadantakaṭṭhadāyakañca ekaṃ upaṭṭhākaṃ ṭhapetvā aññe maṃ daṭṭhuṃ mā labhantu, porāṇakavinicchayāmacce gahetvā rajjaṃ anusāsatha, ahaṃ ito paṭṭhāya uparipāsādatale samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti vatvā pāsādamāruyha ekakova samaṇadhammaṃ akāsi. Evaṃ gate kāle mahājano rājaṅgaṇe sannipatitvā mahāsattaṃ adisvā ‘‘na no rājā porāṇako viya hotī’’ti vatvā gāthādvayamāha –

රජතුමා උයනෙන් නික්මෙන විට ඒ අඹ ගස දැක, "මේ කුමක්ද?" කියා ඇමතියන්ගෙන් විමසීය. "දේවයන් වහන්සේ, පළමු අඹ ගෙඩිය ඔබ වහන්සේ වැළඳූ පසු මහජනයා විසින් අඹ ගෙඩි උදුරා ගැනීම නිසා මෙය විනාශ වී ඇත" යි ඔවුහු පැවසූහ. "එම්බලනි, මේ අනෙක් ගසෙහි කොළවත්, වර්ණයවත් අඩු වී නැත්තේ මන්ද?" කියා රජු ඇසීය. "දේවයන් වහන්සේ, එහි ගෙඩි නැති බැවින් එය විනාශ වී නැත" යි ඇමතියෝ කීහ. එය ඇසූ රජු සංවේගයට පත්ව මෙසේ සිතීය: "ගෙඩි නැති නිසා මේ ගස නිල් පැහැයෙන් බැබළෙමින් පවතී. මේ ගස ගෙඩි ඇති බැවින් කැඩී බිඳී විනාශ වී තිබේ. මේ රාජ්‍යයත් ගෙඩි සහිත අඹ ගසක් වැනිය. පැවිදි දිවිය ගෙඩි නැති අඹ ගස වැනිය. යමෙකුට යමක් තිබේද ඔහුටම බියක් ඇත. කිසිවක් නැති තැනැත්තාට බියක් නැත. එබැවින් මම ගෙඩි සහිත ගසක් නොවී ගෙඩි රහිත ගසක් මෙන් වන්නෙමි. මේ සියලු සම්පත් අතහැර නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි" යි දැඩි අධිෂ්ඨානයක් ඇති කරගෙන නගරයට ඇතුළු විය. මාලිගා ද්වාරයෙහි සිටම සේනාපති කැඳවා, "මහා සේනාපතිය, අද සිට මාගේ ආහාර ගෙන එන තැනැත්තාත්, මුහුණ සේදීමට ජලය හා දැවටු දඬු දෙන තැනැත්තාත් යන මේ උපස්ථායකයන් දෙදෙනා හැර අන් කිසිවෙකුට මා හමුවීමට ඉඩ නොදෙන්න. පැරණි විනිශ්චය ඇමතියන් සමඟ එක්ව රාජ්‍යය පාලනය කරන්න. මම මෙතැන් සිට මාලිගාවේ ඉහළ මාලයේ මහණ දම් පුරන්නෙමි" යි පවසා මාලිගාවට නැග තනිවම මහණ දම් පිරීය. කලක් ගත වූ පසු මහජනයා රජ මිදුලට රැස්ව මහාසත්වයන් වහන්සේ නොදැක, "අපේ රජතුමා පෙර මෙන් නොවේ" යයි කියමින් මේ ගාථා දෙක පැවසූහ.


139.

139.


‘‘Aporāṇaṃ vata bho rājā, sabbabhummo disampati;

Najja nacce nisāmeti, na gīte kurute mano.

“පින්වතුනි, සකල පෘථිවියට අධිපති වූ අපගේ රජතුමා දැන් පෙර මෙන් නොවේ. දැන් එතුමා නැටුම් නොබලයි, ගීත ශ්‍රවණයෙහි සිත නොයොදවයි.”


140.

140.


‘‘Na mige napi uyyāne, napi haṃse udikkhati;

Mūgova tuṇhimāsīno, na atthamanusāsatī’’ti.

“එතුමා උයනේ සිටින මුවන් දෙසවත්, හංසයන් දෙසවත් නොබලයි. ගොළුවෙකු මෙන් නිශ්ශබ්දව හිඳින එතුමා රාජ්‍ය කටයුතු පිළිබඳව අනුශාසනා ද නොකරයි.”


Tattha migeti sabbasaṅgāhikavacanaṃ, pubbe hatthī yujjhāpeti, meṇḍe yujjhāpeti, ajja tepi na oloketīti attho. Uyyāneti uyyānakīḷampi nānubhoti. Haṃseti pañcapadumasañchannāsu uyyānapokkharaṇīsu haṃsagaṇaṃ na oloketi. Mūgovāti bhattahārakañca upaṭṭhākañca pucchiṃsu ‘‘bho rājā, tumhehi saddhiṃ kiñci atthaṃ mantetī’’ti. Te ‘‘na mantetī’’ti vadiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu.

මෙහි 'මෘග' යනු සියලු සතුන් හැඳින්වීමට යෙදුණු පොදු නමකි. පෙර අලි ඇතුන් හා බැටළුවන් පොර බැදවීම් නැරඹූ රජු දැන් ඒවා නොබලන බව මෙයින් අදහස් වේ. 'උයනේ' යනු උයනේ කෙළි සෙල්ලම් ද නොකරන බවයි. 'හංස' යනු පස් පියුමෙන් වැසුණු උයනේ පොකුණුවල සිටින හංස සමූහයා දෙස ද නොබලන බවයි. 'ගොළුවෙකු මෙන්' යන්නෙහි අදහස නම්, ආහාර ගෙන යන තැනැත්තාගෙන් සහ උපස්ථායකයාගෙන් මිනිසුන් ඇසුවේ, "පින්වත, රජතුමා ඔබ සමඟ යම් කරුණක් සාකච්ඡා කරන්නේද?" කියාය. "සාකච්ඡා නොකරයි" කියා ඔවුහු කීහ. එබැවින් ඔවුහු මෙසේ කීහ.


Rājā kāmesu anallīyantena vivekaninnena cittena attano kulūpakapaccekabuddhe anussaritvā ‘‘ko nu kho me tesaṃ sīlādiguṇayuttānaṃ akiñcanānaṃ vasanaṭṭhānaṃ ācikkhissatī’’ti tīhi gāthāhi udānaṃ udānesi –

රජතුමා කාමයන්හි නොඇලෙන, විවේකයට නැඹුරු වූ සිතින් තමාගේ කුලූපග පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා අනුස්මරණය කරමින්, "සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ ඒ කිසිවක් නැති උතුමන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය මට පවසන්නේ කවුද?" යි පවසමින් මේ ගාථා තුනෙන් උදන් ඇනීය.


141.

141.


‘‘Sukhakāmā rahosīlā, vadhabandhā upāratā;

Kassa nu ajja ārāme, daharā vuddhā ca acchare.

“නිවන් සුව කැමති වූ, රහසින් සිල් රකින (ගුණ ප්‍රකට නොකරන), හිංසා බන්ධනයන්ගෙන් වැළකුණු ඒ තරුණ හා වැඩිහිටි උතුමන් වහන්සේලා අද කිනම් ආරමයක වසත්ද?”


142.

142.


‘‘Atikkantavanathā [Pg.56] dhīrā, namo tesaṃ mahesinaṃ;

Ye ussukamhi lokamhi, viharanti manussukā.

“තෘෂ්ණා නැමති වනය ඉක්මවා ගිය, ඥානවන්ත වූ ඒ මහා ඉසිවරයන් වහන්සේලාට නමස්කාර වේවා! රාගාදියෙන් යුත් කාර්යබහුල ලෝකයෙහි උන්වහන්සේලා කිසිදු බැඳීමකින් තොරව වසති.”


143.

143.


‘‘Te chetvā maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ;

Chinnālayattā gacchanti, ko tesaṃ gatimāpaye’’ti.

“මහා මායාවී වූ මාරයා විසින් පතුරුවන ලද දැඩි තෘෂ්ණා දැල සිඳලූ ඒ උතුමන් වහන්සේලා සියලු ඇලීම් දුරු කළ බැවින් නිවනට වඩිති. උන්වහන්සේලා වඩින ඒ මග මට පෙන්වන්නේ කවුද?”


Tattha sukhakāmāti nibbānasukhakāmā. Rahosīlāti paṭicchannasīlā na attano guṇappakāsanā. Daharā vuḍḍhā cāti daharā ceva mahallakā ca. Acchareti vasanti.

මෙහි 'සැප කැමති' යනු නිවන් සුව කැමති යන්නයි. 'රහසින් සිල් රකින' යනු තම ගුණ ප්‍රකාශ නොකරන බවයි. 'බාල හා මහලු' යනු වයසින් බාල මෙන්ම වැඩිහිටි උතුමන්ය. 'වසති' යනු වැඩ වසන බවයි.


Tassevaṃ tesaṃ guṇe anussarantassa mahatī pīti uppajji. Atha mahāsatto pallaṅkato uṭṭhāya uttarasīhapañjaraṃ vivaritvā uttaradisābhimukho sirasi añjaliṃ patiṭṭhāpetvā ‘‘evarūpehi guṇehi samannāgatā paccekabuddhā’’ti namassamāno ‘‘atikkantavanathā’’tiādimāha. Tattha atikkantavanathāti pahīnataṇhā. Mahesinanti mahante sīlakkhandhādayo guṇe esitvā ṭhitānaṃ. Ussukamhīti rāgādīhi ussukkaṃ āpanne lokasmiṃ. Maccuno jālanti kilesamārena pasāritaṃ taṇhājālaṃ. Tataṃ māyāvinoti atimāyāvino. Ko tesaṃ gatimāpayeti ko maṃ tesaṃ paccekabuddhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ pāpeyya, gahetvā gaccheyyāti attho.

උන්වහන්සේලාගේ ගුණ සිහිපත් කරන ඒ රජුට මහා ප්‍රීතියක් ඇති විය. එවිට මහාසත්වයන් වහන්සේ පළඟින් නැගිට උතුරු සිංහ පංජරය විවෘත කර, උතුරු දිශාවට අභිමුඛව හිස මත දොහොත් මුදුන් දී "මෙවැනි ගුණයෙන් යුත් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාට නමස්කාර වේවා" යි නමස්කාර කරමින් "අතික්කන්තවනථා" යන ගාථාව පැවසූහ. එහි 'අතික්කන්තවනථා' යනු ප්‍රහීණ කළ තෘෂ්ණාව ඇති යන්නයි. 'මහේසිනං' යනු උතුම් වූ සීලාදී ගුණයන් සොයන උතුමන්ය. 'උස්සුකම්හි' යනු රාගාදියෙන් දැවෙන ලෝකයයි. 'මච්චුනෝ ජාලං' යනු කෙලෙස් මාරයා විසින් පතුරුවන ලද තෘෂ්ණා දැලයි. 'තතං මායාවිනෝ' යනු ඉතා මායාවී වූ මාරයාගේ දැලයි. 'කෝ තේසං ගතිමාපයේ' යනු ඒ පසේබුදුවරුන් වසන තැනට මා පමුණුවන්නේ කවුද, මා ගෙන යන්නේ කවුද යන්නයි.


Tassa pāsādeyeva samaṇadhammaṃ karontassa cattāro māsā atītā. Athassa ativiya pabbajjāya cittaṃ nami, agāraṃ lokantarikanirayo viya khāyi, tayo bhavā ādittā viya upaṭṭhahiṃsu. So pabbajjābhimukhena cittena ‘‘kadā nu kho imaṃ sakkabhavanaṃ viya alaṅkatappaṭiyattaṃ mithilaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā pabbajitavesagahaṇakālo mayhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā mithilavaṇṇanaṃ nāma ārabhi –

උන්වහන්සේ මාලිගයෙහි මහණ දම් පුරන විට මාස හතරක් ගත විය. එවිට උන්වහන්සේට පැවිදි වීමට ඉතා තද සිතක් ඇති විය. ගිහි ගෙය ලෝකන්තරික නිරය මෙන් පෙනුණි. භව තුනම ගිනි ගත්තාක් මෙන් දැනුණි. උන්වහන්සේ පැවිදි වීමට නැඹුරු වූ සිතින්, "දෙව්ලොවක් මෙන් අලංකාර වූ මේ මිථිලාව අතහැර හිමාලයට වැදී පැවිදි වෙස් ගන්නා කාලය මට කවදා උදා වේද?" යි සිතමින් මිථිලා වර්ණනාව ආරම්භ කළහ.


144.

144.


‘‘Kadāhaṃ [Pg.57] mithilaṃ phītaṃ, vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදා වෙන් කළ මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


145.

145.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, visālaṃ sabbatopabhaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, විශාල වූ, සෑම දෙසින්ම බබළන මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


146.

146.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, bahupākāratoraṇaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, බොහෝ ප්‍රාකාර හා තොරණවලින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


147.

147.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, ශක්තිමත් අට්ටාල හා ද්වාර කොට්ටාසවලින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


148.

148.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, suvibhattaṃ mahāpathaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, මැනවින් බෙදා වෙන් කළ මහාවීථිවලින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


149.

149.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, suvibhattantarāpaṇaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, මැනවින් බෙදා වෙන් කළ වෙළෙඳ වීථිවලින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


150.

150.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, gavāssarathapīḷitaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, ගවයන්, අශ්වයන් හා රථවලින් පිරී ගිය මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


151.

151.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, ārāmavanamāliniṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, මල් මාලාවක් වැනි උයන් වතු පෙළින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


152.

152.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, uyyānavanamāliniṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, මල් මාලාවක් වැනි වන උයන්වලින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


153.

153.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, pāsādavanamāliniṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, මල් මාලාවක් වැනි මාලිගා පෙළින් යුත් මිථිලා නගරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


154.

154.


‘‘Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ, tipuraṃ rājabandhuniṃ;

Māpitaṃ somanassena, vedehena yasassinā;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, රාජකීයයන්ට නිවහන වූ, යශෝවන්ත විදේහ රජු විසින් සතුටින් කරවන ලද මේ ත්‍රිපුරය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


155.

155.


‘‘Kadāhaṃ vedehe phīte, nicite dhammarakkhite;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, ධර්මයෙන් සුරක්ෂිත වූ, මැනවින් ගොඩනැගූ විදේහ රාජ්‍යය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


156.

156.


‘‘Kadāhaṃ vedehe phīte, ajeyye dhammarakkhite;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

“සෞභාග්‍යමත් වූ, කිසිවෙකුට පැරදිය නොහැකි, ධර්මයෙන් සුරක්ෂිත වූ විදේහ රාජ්‍යය අතහැර මම කවදා පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ කාලය කවදා උදා වේද?”


157.

157.


‘‘Kadāhaṃ [Pg.58] antepuraṃ rammaṃ, vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදා වෙන් කරන ලද, මනරම් වූ අන්තඃපුරය හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


158.

158.


‘‘Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ, sudhāmattikalepanaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

සුදු හුණු පිරියම් කරන ලද, මනරම් වූ අන්තඃපුරය හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


159.

159.


‘‘Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ, sucigandhaṃ manoramaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

සුවඳවත් වූ, මනස්කාන්ත වූ, මනරම් වූ අන්තඃපුරය හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


160.

160.


‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, vibhatte bhāgaso mite;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදා වෙන් කරන ලද කූටාගාරයන් හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


161.

161.


‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, sudhāmattikalepane;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

සුදු හුණු පිරියම් කරන ලද කූටාගාරයන් හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


162.

162.


‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, sucigandhe manorame;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

සුවඳවත් වූ, මනස්කාන්ත වූ කූටාගාරයන් හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


163.

163.


‘‘Kadāhaṃ kūṭāgāre ca, litte candanaphosite;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

සඳුන් ආලේප කරන ලද, සඳුන් දිය ඉසින ලද කූටාගාරයන් හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


164.

164.


‘‘Kadāhaṃ soṇṇapallaṅke, gonake cittasanthate;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දිගු ලොම් ඇතිරිලි හා විසිතුරු ලෙස අතුරන ලද ඇතිරිලිවලින් යුත් රන් පර්යංකය හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


165.

165.


‘‘Kadāhaṃ maṇipallaṅke, gonake cittasanthate;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දිගු ලොම් ඇතිරිලි හා විසිතුරු ලෙස අතුරන ලද ඇතිරිලිවලින් යුත් මිණි පර්යංකය හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


166.

166.


‘‘Kadāhaṃ kappāsakoseyyaṃ, khomakoṭumbarāni ca;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

කපු පිළි, පට පිළි, කොමු පිළි හා කෝටුම්බර පිළි ද හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


167.

167.


‘‘Kadāhaṃ pokkharaṇī rammā, cakkavākapakūjitā;

Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

චක්‍රවාක පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් යුත්, මහනෙල් හා පියුම්වලින් ගැවසී ගත් මනරම් පොකුණ හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


168.

168.


‘‘Kadāhaṃ hatthigumbe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Suvaṇṇakacche mātaṅge, hemakappanavāsase.

සියලු අබරණින් සැරසූ, රන් පටිවලින් බැඳි, රන් සන්නාහ පැළඳි, මාතංග වර්ගයේ ඇත් සමූහයා ද,


169.

169.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

හෙල්ල හා හෙන්ඩුව අතැති ඇත්ගොව්වන් විසින් පදවන ලද (ඒ ඇතුන්) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


170.

170.


‘‘Kadāhaṃ assagumbe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Ājānīyeva jātiyā, sindhave sīghavāhane.

සියලු අබරණින් සැරසූ, උසස් ජාතියේ උපන්, සීඝ්‍රගාමී වූ සින්ධව අශ්ව සමූහයා ද,


171.

171.


‘‘Ārūḷhe [Pg.59] gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

කඩු හා දුනු දරන අශ්වාරෝහකයන් විසින් පදවන ලද (ඒ අසුන්) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


172.

172.


‘‘Kadāhaṃ rathaseniyo, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ රථ සේනාවන්,


173.

173.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


174.

174.


‘‘Kadāhaṃ sovaṇṇarathe, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ රන් රථ,


175.

175.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ රන් රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


176.

176.


‘‘Kadāhaṃ sajjhurathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ රිදී රථ,


177.

177.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ රිදී රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


178.

178.


‘‘Kadāhaṃ assarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ අශ්ව රථ,


179.

179.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ අශ්ව රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


180.

180.


‘‘Kadāhaṃ oṭṭharathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ ඔටු රථ,


181.

181.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ ඔටු රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


182.

182.


‘‘Kadāhaṃ goṇarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ ගව රථ,


183.

183.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ ගව රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


184.

184.


‘‘Kadāhaṃ [Pg.60] ajarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ එළු රථ,


185.

185.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ වීරයන් විසින් පදවන ලද (ඒ එළු රථ) හැරදා මම කවදා පැවිදි වන්නෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


186.

186.


‘‘Kadāhaṃ meṇḍarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

ඔසවන ලද ධජ ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් සන්නද්ධ වූ, සියලු අබරණින් සැරසූ බැටළු රථ,


187.

187.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ ගම්මුලාදෑනීන් (ප්‍රධානීන්) පිරිවරාගෙන සිටින මේ පිරිස අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


188.

188.


‘‘Kadāhaṃ migarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje;

Dīpe athopi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

කොඩි එසවූ, දිවි සමින් හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසූ මුව රථ අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


189.

189.


‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති, සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් පිරිවරාගෙන සිටින මේ පිරිස අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


190.

190.


‘‘Kadāhaṃ hatthārohe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Nīlavammadhare sūre, tomaraṅkusapāṇine;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

නිල් පැහැති සන්නාහ හැඳි, හෙල්ල හා හෙන්ඩුව අතින් ගත්, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සූර වීර ඇත් සෙබළුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


191.

191.


‘‘Kadāhaṃ assārohe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Nīlavammadhare sūre, illiyācāpadhārine;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

නිල් පැහැති සන්නාහ හැඳි, කෙටි කඩු හා දුනු දරන, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සූර වීර අස් සෙබළුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


192.

192.


‘‘Kadāhaṃ rathārohe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Nīlavammadhare sūre, cāpahatthe kalāpine;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

නිල් පැහැති සන්නාහ හැඳි, දුනු අතැතිව හීකොපු දරා සිටින, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සූර වීර රථ සෙබළුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


193.

193.


‘‘Kadāhaṃ dhanuggahe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Nīlavammadhare sūre, cāpahatthe kalāpine;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

නිල් පැහැති සන්නාහ හැඳි, දුනු අතැතිව හීකොපු දරා සිටින, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සූර වීර දුනුවායන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


194.

194.


‘‘Kadāhaṃ rājaputte ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Citravammadhare sūre, kañcanāveḷadhārine;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

විසිතුරු සන්නාහ හැඳි, රන් මල්මාලා පැළඳි, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සූර වීර රාජකුමාරවරුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


195.

195.


‘‘Kadāhaṃ [Pg.61] ariyagaṇe ca, vatavante alaṅkate;

Haricandanalittaṅge, kāsikuttamadhārine;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

ව්‍රත සමාදන් වූ, ශරීරයේ රත් සඳුන් තවරා ගත්, උතුම් කසී සළු හැඳි, ආභරණ පැළඳි උතුම් බමුණු පිරිස අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


196.

196.


‘‘Kadāhaṃ amaccagaṇe ca, sabbālaṅkārabhūsite;

Pītavammadhare sūre, purato gacchamāline;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

කහ පැහැති සන්නාහ හැඳි, මල්මාලා පැළඳ පෙරටුව යන, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සූර වීර ඇමති පිරිස අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


197.

197.


‘‘Kadāhaṃ sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු සත්සියයක් බිරින්දෑවරුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


198.

198.


‘‘Kadāhaṃ sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

මනා හික්මීමක් ඇති, සිහින් සිරුරු ඇති සත්සියයක් බිරින්දෑවරුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


199.

199.


‘‘Kadāhaṃ sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

කීකරු වූ, ප්‍රිය වචන කතා කරන සත්සියයක් බිරින්දෑවරුන් අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


200.

200.


‘‘Kadāhaṃ satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;

Pahāya pabbajissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

පල සියයක් බරැති, රේඛා සියයකින් විසිතුරු වූ රන් තලිය අත්හැර මම කවදා නම් මහණ වෙම් ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


201.

201.


‘‘Kadāssu maṃ hatthigumbā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.

සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු, රන් දම්වැල් සහිත, රන් ආවරණ හා වස්ත්‍රවලින් සැරසූ මේ ඇත් සේනාව කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


202.

202.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

හෙල්ල හා හෙන්ඩු අතින් ගත් ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින මේ ඇත් සේනාව, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


203.

203.


‘‘Kadāssu maṃ assagumbā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhanā.

සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු, උසස් ජාතිවල උපන්, වේගවත් ගමන් ඇති සින්ධව අස් සේනාව කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


204.

204.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

කෙටි කඩු හා දුනු දරා සිටින ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින මේ අස් සේනාව, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


205.

205.


‘‘Kadāssu maṃ rathasenī, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සන්නාහ සන්නද්ධ, කොඩි එසවූ, දිවි හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු රථ සේනාව කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


206.

206.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින මේ රථ සේනාව, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


207.

207.


‘‘Kadāssu [Pg.62] maṃ soṇṇarathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සන්නාහ සන්නද්ධ, කොඩි එසවූ, දිවි හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු රන් රථ පෙළ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


208.

208.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින ඒ රන් රථ, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


209.

209.


‘‘Kadāssu maṃ sajjhurathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සන්නාහ සන්නද්ධ, කොඩි එසවූ, දිවි හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු රිදී රථ පෙළ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


210.

210.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින ඒ රිදී රථ, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


211.

211.


‘‘Kadāssu maṃ assarathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සන්නාහ සන්නද්ධ, කොඩි එසවූ, දිවි හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු අස් රථ පෙළ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


212.

212.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින ඒ අස් රථ, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


213.

213.


‘‘Kadāssu maṃ oṭṭharathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සන්නාහ සන්නද්ධ, කොඩි එසවූ, දිවි හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු ඔටු රථ පෙළ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


214.

214.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින ඒ ඔටු රථ, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


215.

215.


‘‘Kadāssu maṃ goṇarathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සන්නාහ සන්නද්ධ, කොඩි එසවූ, දිවි හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් අලංකාර කළ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු ගොන් රථ පෙළ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත් ද?


216.

216.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැති සන්නාහ සන්නද්ධ ප්‍රධානීන් නැඟී සිටින ඒ ගොන් රථ, (මහණ වීමට) යන මා පසුපස නොඑන්නේ කවදා ද? එය කවදා නම් සිදු වේවි ද?


217.

217.


‘‘Kadāssu maṃ ajarathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සොඳින් සරසන ලද, ඔසවන ලද ධජ පතාක ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් කළ ආවරණ සහිත වූ, සියලු ආභරණින් විභූෂිත වූ එළු රියවල් (අජ රථ) කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද?


218.

218.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැතිව, සන්නද්ධ වූ සෙනෙවිවරුන් විසින් පදවන ලද ඒ රථ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


219.

219.


‘‘Kadāssu maṃ meṇḍarathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සොඳින් සරසන ලද, ඔසවන ලද ධජ පතාක ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් කළ ආවරණ සහිත වූ, සියලු ආභරණින් විභූෂිත වූ බැටළු රියවල් (මේණ්ඩ රථ) කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද?


220.

220.


‘‘Ārūḷhā [Pg.63] gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැතිව, සන්නද්ධ වූ සෙනෙවිවරුන් විසින් පදවන ලද ඒ රථ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


221.

221.


‘‘Kadāssu maṃ migarathā, sannaddhā ussitaddhajā;

Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

සොඳින් සරසන ලද, ඔසවන ලද ධජ පතාක ඇති, දිවි සම් හා ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් කළ ආවරණ සහිත වූ, සියලු ආභරණින් විභූෂිත වූ මුව රියවල් (මිග රථ) කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද?


222.

222.


‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

දුනු අතැතිව, සන්නද්ධ වූ සෙනෙවිවරුන් විසින් පදවන ලද ඒ රථ කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


223.

223.


‘‘Kadāssu maṃ hatthārohā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Nīlavammadharā sūrā, tomaraṅkusapāṇino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු, නිල් පැහැති සන්නාහ ලූ, හෙල්ල හා හෙණ්ඩුව අතැති සූර වීර ඇත් ලෑන්නන් (ඇත් අසුන් පිට යන්නන්) කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


224.

224.


‘‘Kadāssu maṃ assārohā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Nīlavammadharā sūrā, illiyācāpadhārino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු, නිල් පැහැති සන්නාහ ලූ, සූර වීර වූ, කඩු හා දුනු දරන්නා වූ අස් ලෑන්නන් (අස් අසුන් පිට යන්නන්) කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


225.

225.


‘‘Kadāssu maṃ rathārohā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Nīlavammadharā sūrā, cāpahatthā kalāpino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු, නිල් පැහැති සන්නාහ ලූ, දුනු හා හීකොපු දරන්නා වූ සූර වීර රියැදුරන් කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


226.

226.


‘‘Kadāssu maṃ dhanuggahā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Nīlavammadharā sūrā, cāpahatthā kalāpino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු, නිල් පැහැති සන්නාහ ලූ, දුනු හා හීකොපු දරන්නා වූ සූර වීර දුනුවායන් කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


227.

227.


‘‘Kadāssu maṃ rājaputtā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Citravammadharā sūrā, kañcanāveḷadhārino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු, විසිතුරු සන්නාහ ලූ, රන් ආභරණ පැළඳි සූර වීර රාජ කුමාරවරුන් කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


228.

228.


‘‘Kadāssu maṃ ariyagaṇā, vatavantā alaṅkatā;

Haricandanalittaṅgā, kāsikuttamadhārino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

වෙතවත් (වෘත සමාදන් වූ), ආභරණින් සැරසුණු, සිරුරේ හරිචන්දන ආලේපිත, උසස් වූ කසී සළු දරන්නා වූ ආර්ය සමූහයා කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


229.

229.


‘‘Kadāssu maṃ amaccagaṇā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Pītavammadharā sūrā, purato gacchamālino;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු, රන් පැහැති සන්නාහ ලූ, පෙරටු කොට යන මල්දම් ඇති සූර වීර ඇමති සමූහයා කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


230.

230.


‘‘Kadāssu [Pg.64] maṃ sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

සියලු ආභරණින් සැරසුණු හත්සියයක් භාර්යාවන් කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


231.

231.


‘‘Kadāssu maṃ sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

මනා ශික්ෂණයෙන් යුත්, සිහින්ඟැති හත්සියයක් භාර්යාවන් කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


232.

232.


‘‘Kadāssu maṃ sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī;

Yantaṃ maṃ nānuyissanti, taṃ kudāssu bhavissati.

කීකරු වූ, ප්‍රිය වචන කතා කරන්නා වූ හත්සියයක් භාර්යාවන් කවදා නම් මා පසුපස නොඑනු ඇත්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


233.

233.


‘‘Kadāhaṃ pattaṃ gahetvāna, muṇḍo saṅghāṭipāruto;

Piṇḍikāya carissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

මම කවදා නම් හිස මුඩු කර, සඟළ සිවුරු පොරවාගෙන, පාත්‍රය අතැතිව පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙන්නෙම්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


234.

234.


‘‘Kadāhaṃ paṃsukūlānaṃ, ujjhitānaṃ mahāpathe;

Saṅghāṭiṃ dhārayissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

මම කවදා නම් මහමඟ දමා ගිය පාංශුකූල වස්ත්‍ර ගෙන සඟළ සිවුරක් කර පොරවන්නෙම්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


235.

235.


‘‘Kadāhaṃ sattāhasammeghe, ovaṭṭho allacīvaro;

Piṇḍikāya carissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

මම කවදා නම් සත් දිනක් පුරා නොකඩවා වසින මහා වැසි මැද, තෙමුණු සිවුරු ඇතිව පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙන්නෙම්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


236.

236.


‘‘Kadāhaṃ sabbattha gantvā, rukkhā rukkhaṃ vanā vanaṃ;

Anapekkho gamissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

මම කවදා නම් සෑම තැනකම, ගසින් ගසට හා වනයෙන් වනයට යමින් කිසිදු බැඳීමක් නැතිව හැසිරෙන්නෙම්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


237.

237.


‘‘Kadāhaṃ giriduggesu, pahīnabhayabheravo;

Adutiyo gamissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

මම කවදා නම් බිය හා තැතිගැනීම් දුරු කොට, හුදකලාව ගිරි දුර්ගයන්හි හැසිරෙන්නෙම්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


238.

238.


‘‘Kadāhaṃ vīṇaṃva rujjako, sattatantiṃ manoramaṃ;

Cittaṃ ujuṃ karissāmi, taṃ kudāssu bhavissati.

දක්ෂ වීණා වාදකයෙකු මනරම් වූ තත් සතකින් යුත් වීණාවක් මනාව හසුරුවන්නා සේ, මම කවදා නම් මාගේ සිත සෘජු (සමාහිත) කරගන්නෙම්ද? එය කවදා නම් සිදුවනු ඇත්ද?


239.

239.


‘‘Kadāhaṃ rathakārova, parikantaṃ upāhanaṃ;

Kāmasaññojane checchaṃ, ye dibbe ye ca mānuse’’ti.

සම් පදම් කරන්නෙකු පීරන ලද සම් කැබැල්ලක් කපා දමන්නා සේ, මම කවදා නම් දිව්‍යමය හා මානුෂික වූ ඒ සියලු කාම සංයෝජනයන් සිඳලන්නෙම්ද?


Tattha kadāti kālaparivitakko. Phītanti vatthālaṅkārādīhi supupphitaṃ. Vibhattaṃ bhāgaso mitanti chekehi nagaramāpakehi rājanivesanādīnaṃ vasena vibhattaṃ dvāravīthīnaṃ vasena koṭṭhāsato mitaṃ. Taṃ kudāssu bhavissatīti taṃ evarūpaṃ nagaraṃ pahāya pabbajanaṃ kudā nāma me bhavissati. Sabbatopabhanti [Pg.65] samantato alaṅkārobhāsena yuttaṃ. Bahupākāratoraṇanti bahalena puthulena pākārena ceva dvāratoraṇehi ca samannāgataṃ. Daḷhamaṭṭālakoṭṭhakanti daḷhehi aṭṭālakehi dvārakoṭṭhakehi ca samannāgataṃ. Pīḷitanti samākiṇṇaṃ. Tipuranti tīhi purehi samannāgataṃ, tipākāranti attho. Atha vā tipuranti tikkhattuṃ puṇṇaṃ. Rājabandhunīnti rājaññatakeheva puṇṇaṃ. Somanassenāti evaṃnāmakena videharājena.

එහි 'කදා' යනු කාලය පිළිබඳ විමසීමකි. 'ඵීතං' යනු වස්ත්‍ර ආභරණාදියෙන් ඉතා විකසිත වූ යන්නයි. 'විභත්තං' යනු දක්ෂ නගර නිර්මාණ ශිල්පීන් විසින් රාජ නිවෙස්නාදිය බෙදා වෙන් කර නිර්මාණය කරන ලද, ද්වාර හා වීථි අනුව කොටස් කරන ලද යන්නයි. 'තං කුදාස්සු භවිස්සති' යනු එවැනි නගරයක් හැරපියා පැවිදි වීම මට කවදා නම් සිදුවේද යන්නයි. 'සබ්බතෝපභං' යනු හාත්පසින් ආභරණවල දීප්තියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'බහුපාකාරතෝරණං' යනු ඝන වූ පුළුල් ප්‍රාකාරයන්ගෙන් හා තොරණවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'දළ්හමට්ටාලකොට්ඨකං' යනු ශක්තිමත් මුර අට්ටාල හා ද්වාර මණ්ඩපවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'පීළිතං' යනු ජනයාගෙන් ගැවසී ගත් යන්නයි. 'තිපුරං' යනු ප්‍රාකාර තුනකින් වට වූ නගරයයි. නැතහොත් තුන් වරක් සම්පත්වලින් පිරුණු නගරයයි. 'රාජබන්ධුනිං' යනු රජ පවුලේ ඥාතීන්ගෙන්ම පිරුණු නගරයයි. 'සෝමනස්සේන' යනු එම නම ඇති විදේහ රජු විසිනි.


Niciteti dhanadhaññanicayādinā sampanne. Ajeyyeti paccāmittehi ajetabbe. Candanaphositeti lohitacandanena paripphosite. Koṭumbarānīti koṭumbararaṭṭhe uṭṭhitavatthāni. Hatthigumbeti hatthighaṭāyo. Hemakappanavāsaseti hemamayena sīsālaṅkārasaṅkhātena kappanena ca hemajālena ca samannāgate. Gāmaṇīyehīti hatthācariyehi. Ājānīyeva jātiyāti jātiyā kāraṇākāraṇajānanatāya ājānīyeva, tādisānaṃ assānaṃ gumbe. Gāmaṇīyehīti assācariyehi. Illiyācāpadhāribhīti illiyañca cāpañca dhārentehi. Rathaseniyoti rathaghaṭāyo. Sannandheti suṭṭhu naddhe. Dīpe athopi veyyaggheti dīpibyagghacammaparikkhitte. Gāmaṇīyehīti rathācariyehi. Sajjhuratheti rajatarathe. Ajarathameṇḍarathamigarathe sobhanatthāya yojenti.

'නිචිතේ' යනු ධන ධාන්‍ය රැස් කිරීමෙන් සමෘද්ධිමත් වූ යන්නයි. 'අජෙය්යේ' යනු සතුරන් විසින් ජයගත නොහැකි වූ යන්නයි. 'චන්දනඵොසිතේ' යනු රත් සඳුන් පැනින් ඉසින ලද යන්නයි. 'කෝටුම්බරානි' යනු කොට්ටුම්බර රටේ නිෂ්පාදිත වස්ත්‍රයන්ය. 'හත්ථිගුම්බේ' යනු ඇත් රංචුය. 'හේමකප්පනවාසසේ' යනු රන්මය හිස් පළඳනා හා රන් දැල්වලින් සමන්නාගත වූ යන්නයි. 'ගාමණීයේහි' යනු ඇත් ඇදුරන් විසිනි. 'ආජානීයේව ජාතියා' යනු උපතින්ම කරුණු අකරුණු දන්නා බැවින් ආජානීය වූ, එවැනි අශ්ව සමූහයන්ය. 'ගාමණීයේහි' යනු අශ්ව ඇදුරන් විසිනි. 'ඉල්ලියාචාපධාරීහි' යනු අසිපත හා දුන්න දරන්නා වූ යන්නයි. 'රථසේනියෝ' යනු රථ සමූහයන්ය. 'සන්නන්ධේ' යනු මනාව බැඳුණු යන්නයි. 'දීපේ අථොපි වෙය්යග්ඝේ' යනු දිවි සමින් හා ව්‍යාඝ්‍ර සමින් වට කරන ලද යන්නයි. 'ගාමණීයේහි' යනු රථ ඇදුරන් විසිනි. 'සජ්ඣුරථේ' යනු රිදී රථයන්ය. අජ රථ, මේණ්ඩ රථ හා මිග රථ ශෝභාව සඳහා යොදා ගනිති.


Ariyagaṇeti brāhmaṇagaṇe. Te kira tadā ariyācārā ahesuṃ, tena te evamāha. Haricandanalittaṅgeti kañcanavaṇṇena candanena littasarīre. Sattasatā bhariyāti piyabhariyāyeva sandhāyāha. Susaññāti suṭṭhu saññitā. Assavāti sāmikassa vacanakārikā. Satapalanti palasatena suvaṇṇena kāritaṃ. Kaṃsanti pātiṃ. Satarājikanti piṭṭhipasse rājisatena samannāgataṃ. Yantaṃ manti anitthigandhavanasaṇḍe ekameva gacchantaṃ maṃ kadā nu te nānuyissanti. Sattāhasammegheti sattāhaṃ samuṭṭhite mahāmeghe, sattāhavaddaliketi attho. Ovaṭṭhoti onatasīso. Sabbatthāti sabbadisaṃ. Rujjakoti vīṇāvādako. Kāmasaṃyojaneti kāmasaṃyojanaṃ. Dibbeti dibbaṃ. Mānuseti mānusaṃ.

'අරියගණේ' යනු බ්‍රාහ්මණ සමූහයායි. එකල ඔවුන් ආර්ය හැසිරීම් ඇත්තන් වූ බැවින් එසේ කියන ලදී. 'හරිචන්දනලිත්තංගේ' යනු රන්වන් සඳුන් ආලේපිත ශරීර ඇති යන්නයි. 'සත්තසතා භරියා' යනු ප්‍රිය භාර්යාවන් හත්සියයක් පිළිබඳවයි. 'සුසඤ්ඤා' යනු මනාව හික්මුණු යන්නයි. 'අස්සවා' යනු ස්වාමියාගේ වචනයට අවනත වූ යන්නයි. 'සතපලං' යනු පල සියයක් රනින් කළ යන්නයි. 'කංසං' යනු තැටියයි (පාත්‍රයයි). 'සතරාජිකං' යනු පිටුපසින් ඉරි සියයක් ඇති යන්නයි. 'යන්තං මං' යනු ස්ත්‍රී ගන්ධයක් පවා නැති වන ලැහැබක හුදකලාව යන මා පසුපස කවදා නම් ඔවුන් නොඑනු ඇත්ද යන්නයි. 'සත්තාහසම්මේගේ' යනු සත් දිනක් පුරා පවතින වැහි වලාකුළුයි, එනම් සතියක් පුරා වසින මහා වැස්සයි. 'ඔවට්ඨෝ' යනු හිස පහත් කරගත් යන්නයි. 'සබ්බත්ථා' යනු සෑම දිශාවකම යන්නයි. 'රුජ්ජකෝ' යනු වීණා වාදකයායි. 'කාමසංයෝජනේ' යනු කාම බැඳීම්ය. 'දිබ්බේ' යනු දිව්‍යමය වූ, 'මානුසේ' යනු මානුෂික වූ යන්නයි.


So [Pg.66] kira dasavassasahassāyukakāle nibbatto sattavassasahassāni rajjaṃ kāretvā tivassasahassāvasiṭṭhe āyumhi pabbajito. Pabbajanto panesa uyyānadvāre ambarukkhassa diṭṭhakālato paṭṭhāya cattāro māse agāre vasitvā ‘‘imamhā rājavesā pabbajitaveso varataro, pabbajissāmī’’ti cintetvā upaṭṭhākaṃ rahassena āṇāpesi ‘‘tāta, kañci ajānāpetvā antarāpaṇato kāsāyavatthāni ceva mattikāpattañca kiṇitvā āharā’’ti. So tathā akāsi. Rājā kappakaṃ pakkosāpetvā kesamassuṃ ohārāpetvā kappakassa gāmavaraṃ datvā kappakaṃ uyyojetvā ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃse katvā mattikāpattampi thavikāya osāretvā aṃse laggesi. Tato kattaradaṇḍaṃ gahetvā mahātale katipaye vāre paccekabuddhalīlāya aparāparaṃ caṅkami. So taṃ divasaṃ tattheva vasitvā punadivase sūriyuggamanavelāya pāsādā otarituṃ ārabhi.

එසමයෙහි දස දහසක් අවුරුදු ආයුෂ පැවති කාලයක උපන් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, සත් දහසක් අවුරුදු රජකම් කොට, තවත් තුන් දහසක් අවුරුදු ආයුෂ ඉතිරිව තිබියදී අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළහ. පැවිදි වීමට සැරසෙන එතුමෝ උයන දොරටුවේ අඹ ගස දුටු දින සිට මාස හතරක් මාලිගාවේ වසමින්, ‘මේ රාජ වංශයට වඩා පැවිදි වංශය උතුම්ය, මම පැවිදි වන්නෙමි’ යි සිතා, රහසින් උපස්ථායකයා කැඳවා, ‘පින්වත, කිසිවෙකුට නොදැනෙන සේ වෙළඳසැලට ගොස් කසාවත් සහ මැටි පාත්‍රයක් මිලදී ගෙන එන්න’ යි නියෝග කළහ. ඔහු එසේ කළේය. පසුව රජතුමා කරණවෑමියා කැඳවා කෙස් රැවුල බා දමා, ඔහුට ගම්වරයක් තෑගි දී පිටත් කර හැරියේය. අනතුරුව එක් කසාවතක් ඇඳ, තවකක් පොරවා, අනෙක උරෙහි තබාගෙන, උරහිසේ ලූ මල්ලක මැටි පාත්‍රය බහා ගත්හ. ඉන්පසු සැරයටියක් අතට ගෙන මහල් තලයේ පසේබුදු රුවක් මෙන් එහා මෙහා සක්මන් කළහ. එදින එතැනම ගත කළ එතුමෝ, පසුදින හිරු උදාවන වේලාවෙහි මාලිගාවෙන් බැස යාමට පටන් ගත්හ.


Tadā sīvalidevī tā sattasatā vallabhitthiyo pakkosāpetvā ‘‘ciraṃ diṭṭho no rājā, cattāro māsā atītā, ajja naṃ passissāma, sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā yathābalaṃ itthikuttahāsavilāse dassetvā kilesabandhanena bandhituṃ vāyameyyāthā’’ti vatvā alaṅkatappaṭiyattāhi tāhi saddhiṃ ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti pāsādaṃ abhiruhantī taṃ otarantaṃ disvāpi na sañjāni. ‘‘Rañño ovādaṃ dātuṃ āgato paccekabuddho bhavissatī’’ti saññāya vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Mahāsattopi pāsādā otari. Itarāpi pāsādaṃ abhiruhitvā sirisayanapiṭṭhe bhamaravaṇṇakese ca pasādhanabhaṇḍañca disvā ‘‘na so paccekabuddho, amhākaṃ piyasāmiko bhavissati, etha naṃ yācitvā nivattāpessāmī’’ti mahātalā otaritvā rājaṅgaṇaṃ sampāpuṇi. Pāpuṇitvā ca pana sabbāhi tāhi saddhiṃ kese mocetvā piṭṭhiyaṃ vikiritvā ubhohi hatthehi uraṃ saṃsumbhitvā ‘‘kasmā evarūpaṃ kammaṃ karotha, mahārājā’’ti atikaruṇaṃ paridevamānā rājānaṃ anubandhi, sakalanagaraṃ saṅkhubhitaṃ ahosi. Tepi ‘‘rājā kira no pabbajito, kuto pana evarūpaṃ dhammikarājānaṃ labhissāmā’’ti rodamānā rājānaṃ anubandhiṃsu. Tatra tāsaṃ itthīnaṃ paridevanañceva paridevantiyopi tā pahāya rañño gamanañca āvikaronto satthā āha –

එකල සීවලී දේවිය ප්‍රිය භාර්යාවන් හත්සිය දෙනා කැඳවා, ‘අපේ රජතුමා දැක දැන් බොහෝ කල්ය, මාස හතරක් ගත වී ඇත. අද අපි එතුමාව දකින්නෙමු. එබැවින් සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, ස්ත්‍රී ලීලාවන් හා සිනහවෙන් යුතුව කෙලෙස් බන්ධනයෙන් එතුමාව බැඳ තබා ගැනීමට උත්සාහ කරන්න’ යැයි කීවාය. එසේ සැරසුණු ඔවුන් සමඟ රජු දැකීමට මාලිගාවට නගින විට, පහළට බසින රජු දුටුවද ඔවුහු හඳුනා නොගත්හ. ‘රජුට අවවාද දීමට පැමිණි පසේබුදුන් වහන්සේ නමකැයි’ සිතා වැඳ එකත්පස්ව සිටියහ. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මාලිගාවෙන් බැස ගියහ. අනෙක් පිරිස මාලිගාවට නැග සිරි යහන මත තිබූ බඹර පැහැති කෙස් කළඹ සහ ආභරණ දැක, ‘ඒ පසේබුදු කෙනෙක් නොව, අපේ ප්‍රිය ස්වාමියාය. එන්න, අපි එතුමාගෙන් අයැද නතර කර ගනිමු’ යි කියා මහල් තලයෙන් බැස මාලිගා මළුවට පැමිණියහ. එහි පැමිණි ඒ සියලු දෙනාම කෙස් වැටි ලිහා පිට දිගේ විසුරුවා ගනිමින්, දෑතින් ළතැවුල් දෙමින් ‘මහරජතුමනි, ඇයි මෙවැනි දෙයක් කරන්නේ?’ යි ඉතා කරුණාවෙන් හඬමින් රජු පසුපස ලුහුබැඳ ගියහ. මුළු නගරයම කැළඹුණි. ‘අපේ රජතුමා පැවිදි වී ඇත, මෙවැනි ධාර්මික රජෙකු අපට නැවත කොහෙන් ලැබේද?’ යි හඬමින් ජනතාවද රජු පසුපස ගියහ. එහිදී ඒ ස්ත්‍රීන්ගේ විලාපයත්, ඔවුන් අතහැර රජු යන ආකාරයත් ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


240.

240.


‘‘Tā [Pg.67] ca sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.

සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු ඒ සත්සියයක් භාර්යාවෝ, දෑත් ඔසවා හඬමින්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ අප අතහැර යන්නේ ඇයි?’ දැයි ඇසූහ.


241.

241.


‘‘Tā ca sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā;

Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.

මනා සිහියෙන් යුත්, සිහින් ඉඟ ඇති ඒ සත්සියයක් භාර්යාවෝ, දෑත් ඔසවා හඬමින්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ අප අතහැර යන්නේ ඇයි?’ දැයි ඇසූහ.


242.

242.


‘‘Tā ca sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī;

Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.

කීකරු, ප්‍රිය වචන කතා කරන ඒ සත්සියයක් භාර්යාවෝ, දෑත් ඔසවා හඬමින්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ අප අතහැර යන්නේ ඇයි?’ දැයි ඇසූහ.


243.

243.


‘‘Tā ca sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā;

Hitvā sampaddavī rājā, pabbajjāya purakkhato.

සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු ඒ සත්සියයක් භාර්යාවන් අතහැර, පැවිදි බව පෙරදැරි කරගත් රජතුමා වහා නික්ම ගියේය.


244.

244.


‘‘Tā ca sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā;

Hitvā sampaddavī rājā, pabbajjāya purakkhato.

මනා සිහියෙන් යුත්, සිහින් ඉඟ ඇති ඒ සත්සියයක් භාර්යාවන් අතහැර, පැවිදි බව පෙරදැරි කරගත් රජතුමා වහා නික්ම ගියේය.


245.

245.


‘‘Tā ca sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī;

Hitvā sampaddavī rājā, pabbajjāya purakkhato.

කීකරු, ප්‍රිය වචන කතා කරන ඒ සත්සියයක් භාර්යාවන් අතහැර, පැවිදි බව පෙරදැරි කරගත් රජතුමා වහා නික්ම ගියේය.


246.

246.


‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;

Aggahī mattikaṃ pattaṃ, taṃ dutiyābhisecana’’nti.

සියයක් පල බරැති, රන් රේඛා සහිත රන් තැටිය අතහැර, එතුමෝ මැටි පාත්‍රයක් ගත්හ. එය එතුමාගේ දෙවැනි අභිෂේකය බඳු විය.


Tattha bāhā paggayhāti bāhā ukkhipitvā. Sampaddavīti bhikkhave, so mahājanako rājā, tā ca sattasatā bhariyā ‘‘kiṃ no, deva, pahāya gacchasi, ko amhākaṃ doso’’ti vilapantiyova chaḍḍetvā sampaddavī gato, ‘‘pabbajjāya yāhī’’ti codiyamāno viya purakkhato hutvā gatoti attho. Taṃ dutiyābhisecananti bhikkhave, taṃ mattikāpattaggahaṇaṃ dutiyābhisecanaṃ katvā so rājā nikkhantoti.

මෙහි ‘බෑහා පග්ගය්හ’ යනු දෑත් එසවීමයි. ‘සම්පද්දවී’ යනු මහණවීමට මෙහෙයවනු ලැබූවෙකු මෙන් භාර්යාවන්ගේ විලාපය නොතකා නික්ම යාමයි. මැටි පාත්‍රය ගැනීම දෙවන අභිෂේකය ලෙස මෙහි දක්වා ඇත.


Sīvalidevīpi paridevamānā rājānaṃ nivattetuṃ asakkontī ‘‘attheso upāyo’’ti cintetvā mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, rañño purato gamanadisābhāge jiṇṇagharajiṇṇasālādīsu aggiṃ dehi, tiṇapaṇṇāni saṃharitvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne dhūmaṃ kārehī’’ti āṇāpesi. So tathā kāresi. Sā rañño santikaṃ gantvā pādesu patitvā mithilāya ādittabhāvaṃ ārocentī gāthādvayamāha –

සීවලී දේවිය විලාප දෙමින් රජු නැවැත්වීමට නොහැකි වූ තැන, ‘මෙය එක් උපක්‍රමයකි’ යි සිතා මහාසේනගුත්ත ඇමති කැඳවා, ‘පින්වත, රජු ඉදිරියට යන මාවතේ ඇති පැරණි ගෙවල් සහ ශාලා ආදියට ගිනි තබන්න. තණකොළ හා කොළ රොඩු එකතු කර තැනින් තැන දුම් නංවන්න’ යි නියෝග කළාය. ඔහු එසේ කළේය. ඇය රජු වෙත ගොස් පාමුල වැටී, මිථිලාව ගිනි ගන්නා බව පවසමින් මේ ගාථා දෙක පැවසුවාය.


247.

247.


‘‘Bhesmā [Pg.68] aggisamā jālā, kosā ḍayhanti bhāgaso;

Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.

ස්වාමීනි, භයානක ගිනි දැල් පැතිර යයි. භාණ්ඩාගාර කොටස් වශයෙන් දැවී යයි. රන් රිදී මෙන්ම මුතු මැණික් හා වටිනා වෛදූර්යයන්ද විනාශ වෙයි.


248.

248.


‘‘Maṇayo saṅkhamuttā ca, vatthikaṃ haricandanaṃ;

Ajinaṃ dantabhaṇḍañca, lohaṃ kāḷāyasaṃ bahū;

Ehi rāja nivattassu, mā tetaṃ vinasā dhana’’nti.

මැණික්, වටිනා මුතු, සළුපිළි, රත් සඳුන්, මුව සම්, ඇත් දත් භාණ්ඩ සහ බොහෝ තඹ හා යකඩ ලෝහ විනාශ වෙයි. රජතුමනි, ආපසු වඩින්න, ඔබේ මේ මහා ධනය විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්න.


Tattha bhesmāti bhayānakā. Aggisamā jālāti tesaṃ tesaṃ manussānaṃ gehāni aggi gaṇhi, so esa mahājāloti attho. Kosāti suvaṇṇarajatakoṭṭhāgārādīni. Bhāgasoti koṭṭhāsato suvibhattāpi no ete agginā ḍayhanti, devāti. Lohanti tambalohādikaṃ. Mā tetaṃ vinasā dhananti mā te etaṃ dhanaṃ vinassatu, ehi naṃ nibbāpeti, pacchā gamissasi, ‘‘mahājanako nagaraṃ ḍayhamānaṃ anoloketvāva nikkhanto’’ti tumhākaṃ garahā bhavissati, tāya te lajjāpi vippaṭisāropi bhavissati, ehi amacce āṇāpetvā aggiṃ nibbāpehi, devāti.

මෙහි ‘භෙස්මා’ යනු භයානකයි. මිනිසුන්ගේ නිවෙස්වල ගිනි හටගෙන ඇති බැවින් එය මහා ගින්නකි. රන් රිදී තැන්පත් කොට ඇති ගබඩා කොටස් වශයෙන් ගින්නට හසුවෙයි. ‘මිථිලා නගරය ගිනි ගනිද්දී මහජනක රජු හැරීවත් නොබලා නික්ම ගියේය’ කියා ඔබට නින්දාවක් ඇති වනු ඇත. එය ඔබට ලැජ්ජාවට මෙන්ම පශ්චාත්තාපයටද කරුණක් වනු ඇත. එබැවින් ඇමතිවරුන්ට අණ දී ගින්න නිවා දමන්නැයි දේවිය අයැද සිටියාය.


Atha mahāsatto ‘‘devi, kiṃ kathesi, yesaṃ kiñcanaṃ atthi, tesaṃ taṃ ḍayhati, mayaṃ pana akiñcanā’’ti dīpento gāthamāha –

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ, ‘දේවිය, ඔබ කුමක් පවසන්නෙහිද? යමෙකුට අයිති දෙයක් තිබේ නම් එය දැවී යයි. නමුත් අපි කිසිවක් අයිති කර නොගත්තෝ වෙමු’ යි පවසමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


249.

249.


‘‘Susukhaṃ vata jīvāma, yesaṃ no natthi kiñcanaṃ;

Mithilā ḍayhamānāya, na me kiñci aḍayhathā’’ti.

මිථිලා නුවර ගිනි ගත්තද, මාගේ කිසිවක් නොදැවෙයි. කිසිදු අයිතිවාසිකමක් හෝ පලිබෝධයක් නැති අපි ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා සුවසේ ජීවත් වන්නෙමු.


Tattha kiñcananti yesaṃ amhākaṃ palibuddhakilesasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi, te mayaṃ tena akiñcanabhāvena susukhaṃ vata jīvāma. Teneva kāraṇena mithilāya ḍayhamānāya na me kiñci aḍayhatha, appamattakampi attano bhaṇḍakaṃ ḍayhamānaṃ na passāmīti vadati.

එහි 'කිංචන' යනු පලිබෝධ වූ කෙලෙස් නමැති යම්කිසිවක් අපට නැත, ඒ කිසිවක් නැති බැවින් අපි ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා සුවසේ ජීවත් වන්නෙමු. එම හේතුවෙන් ම මිථිලා නුවර දැවී ගියත් මගේ කිසිවක් නොදැවෙයි. මාගේ යැයි කිව හැකි අල්ප වූ දෙයක්වත් දැවෙනවා මම නොදකිමි’යි පවසයි.


Evañca pana vatvā mahāsatto uttaradvārena nikkhami. Tāpissa sattasatā bhariyā nikkhamiṃsu. Puna sīvalidevī ekaṃ upāyaṃ cintetvā ‘‘gāmaghātaraṭṭhavilumpanākāraṃ viya dassethā’’ti amacce āṇāpesi. Taṃkhaṇaṃyeva āvudhahatthe purise tato tato ādhāvante paridhāvante vilumpante viya [Pg.69] sarīre lākhārasaṃ siñcitvā laddhappahāre viya phalake nipajjāpetvā vuyhante mate viya ca rañño dassesuṃ. Mahājano upakkosi ‘‘mahārāja, tumhesu dharantesuyeva raṭṭhaṃ vilumpanti, mahājanaṃ ghātentī’’ti. Atha devīpi rājānaṃ vanditvā nivattanatthāya gāthamāha –

මෙසේ පැවසූ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ උතුරු දොරටුවෙන් නික්මුණහ. එතුමාගේ සත්සියයක් බිසෝවරු ද පිටත්ව ආහ. නැවතත් සීවලී දේවිය එක් උපායක් කල්පනා කොට, ‘ගම් නියම්ගම් කොල්ලකන ආකාරයක් පෙන්වන්නැ’යි ඇමතියන්ට අණ කළාය. එකෙණෙහිම ආයුධ අතැති පුරුෂයන් එහෙ මෙහේ දුවමින් කොල්ලකන්නාක් මෙන් පෙන්වා, සිරුරේ ලාක්ෂා රස (රතු සායම්) තවරාගෙන පහර කෑවාක් මෙන් පුවරු මත වැතිරී සිටිමින් මැරුණාක් මෙන් රජුට පෙන්වූහ. මහජනයා ‘මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේ ජීවත්ව සිටියදීම රට කොල්ලකති, මහජනයා මරා දමති’යි පවසමින් හඬා වැලපුණහ. එවිට දේවිය ද රජු වැඳ ආපසු හැරවීම පිණිස මෙම ගාථාව පැවසුවාය–


250.

250.


‘‘Aṭaviyo samuppannā, raṭṭhaṃ viddhaṃsayanti taṃ;

Ehi rāja nivattassu, mā raṭṭhaṃ vinasā ida’’nti.

‘මහරජතුමනි, මංකොල්ලකරුවන් පැනනැඟී ඔබගේ මේ රාජ්‍යය විනාශ කරති. එබැවින් රජතුමනි, වඩිනු මැනව, ආපසු හැරෙනු මැනව. මේ රාජ්‍යය විනාශ වන්නට ඉඩ නොදෙනු මැනව.’


Tattha aṭaviyoti mahārāja, tumhesu dharantesuyeva aṭavicorā samuppannā samuṭṭhitā, taṃ tayā dhammarakkhitaṃ tava raṭṭhaṃ viddhaṃsenti.

එහි 'අටවියෝ' යනු: මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේ ජීවත්ව සිටියදීම වනාන්තරය ඇසුරු කළ සොරුන් පැනනැඟී, ඔබ විසින් ධර්මානුකූලව රක්නා ලද ඔබගේ රාජ්‍යය විනාශ කරති.


Taṃ sutvā rājā ‘‘mayi dharanteyeva corā uṭṭhāya raṭṭhaṃ viddhaṃsentā nāma natthi, sīvalideviyā kiriyā esā bhavissatī’’ti cintetvā taṃ appaṭibhānaṃ karonto āha –

එය ඇසූ රජතුමා, ‘මා ජීවත්ව සිටියදී සොරුන් පැනනැඟී රට විනාශ කිරීමක් සිදු නොවේ. මෙය සීවලී දේවියගේම ක්‍රියාවක් විය යුතු යැ’යි සිතා ඇය නිරුත්තර කරමින් මෙසේ පැවසීය–


251.

251.


‘‘Susukhaṃ vata jīvāma, yesaṃ no natthi kiñcanaṃ;

Raṭṭhe vilumpamānamhi, na me kiñci ahīratha.

‘යම් අපට (කෙලෙස් නමැති) කිසිවක් නැති ද, ඒ අපි ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා සුවසේ ජීවත් වන්නෙමු. රට කොල්ලකනු ලැබුවත්, මාගේ කිසිවක් පැහැරගනු නොලැබේ.’


252.

252.


‘‘Susukhaṃ vata jīvāma, yesaṃ no natthi kiñcanaṃ;

Pītibhakkhā bhavissāma, devā ābhassarā yathā’’ti.

‘යම් අපට කිසිදු පලිබෝධයක් නැති ද, ඒ අපි ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා සුවසේ ජීවත් වන්නෙමු. ආභස්සර දෙවියන් මෙන් අපි ප්‍රීතියම ආහාර කොට ඇත්තන් වන්නෙමු.’


Tattha vilumpamānamhīti viluppamāne. Ābhassarā yathāti yathā te brahmāno pītibhakkhā hutvā samāpattisukhena vītināmenti, tathā vītināmessāmāti.

එහි 'විලුම්පමානම්හි' යනු කොල්ලකනු ලබද්දී යන්නයි. 'ආභස්සරා යථා' යනු ඒ බ්‍රහ්මයන් ප්‍රීතිය ආහාර කොට ගෙන සමාපත්ති සුවයෙන් කාලය ගත කරන්නාක් මෙන්, මම ද එසේ කාලය ගත කරන්නෙමි යන්නයි.


Evaṃ vuttepi mahājano rājānaṃ anubandhiyeva. Athassa etadahosi ‘‘ayaṃ mahājano nivattituṃ na icchati, nivattessāmi na’’nti. So aḍḍhagāvutamattaṃ gatakāle nivattitvā mahāmagge ṭhitova amacce ‘‘kassidaṃ rajja’’nti pucchitvā ‘‘tumhākaṃ, devā’’ti vutte ‘‘tena hi imaṃ lekhaṃ antaraṃ karontassa rājadaṇḍaṃ karothā’’ti kattaradaṇḍena tiriyaṃ lekhaṃ ākaḍḍhi. Tena tejavatā raññā kataṃ lekhaṃ koci antaraṃ kātuṃ nāsakkhi. Mahājano lekhaṃ ussīsake katvā bāḷhaparidevaṃ paridevi. Devīpi taṃ lekhaṃ antaraṃ kātuṃ asakkontī rājānaṃ piṭṭhiṃ [Pg.70] datvā gacchantaṃ disvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī uraṃ paharitvā mahāmagge tiriyaṃ patitvā parivattamānā agamāsi. Mahājano ‘‘lekhasāmikehi lekhā bhinnā’’ti vatvā deviyā gatamaggeneva gato. Atha mahāsattopi uttarahimavantābhimukho agamāsi. Devīpi sabbaṃ senāvāhanaṃ ādāya tena saddhiṃyeva gatā. Rājā mahājanaṃ nivattetuṃ asakkontoyeva saṭṭhiyojanamaggaṃ gato.

මෙසේ කීවත් මහජනයා රජු පසුපසම ආහ. එවිට රජුට මෙසේ සිතුණි: ‘මේ පිරිස ආපසු හැරී යාමට කැමති නැත. මම ඔවුන් ආපසු හරවන්නෙමි.’ අඩ ගව්වක් පමණ දුර ගිය පසු රජු නතර වී මහා මාර්ගයේ සිටිමින්, ‘මේ රාජ්‍යය කාගේද?’ කියා ඇමතියන්ගෙන් ඇසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, මෙය ඔබ වහන්සේගේමය’යි කී කල, ‘එසේ නම් මේ රේඛාව ඉක්මවන අයට රාජ දඬුවම් පමුණුවන්න’යි පවසා සැරයටියෙන් මහා මාර්ගය හරහා ඉරක් ඇන්දේය. තේජවන්ත රජු විසින් අඳින ලද ඒ ඉර ඉක්මවා යෑමට කිසිවෙක් සමත් නොවූහ. මහජනයා ඒ ඉර ළඟ හිස තබාගෙන බොහෝ සේ හඬා වැලපුණහ. දේවිය ද ඒ ඉර ඉක්මවා යෑමට නොහැකිව, රජු පිටුපා යන අයුරු දැක සෝකය දරාගත නොහැකිව ළෙහි අත් ගසා ගනිමින් මහා මාර්ගය හරහා ඇද වැටී එහා මෙහා පෙරළෙමින් ගියාය. ‘ඉර අයිතිකරුවන් විසින්ම ඉර කඩන ලදී’ කියා මහජනයා දේවිය ගිය මඟ ඔස්සේම ගියහ. ඉන්පසු මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ උතුරු හිමාලය දෙසට වැඩම කළහ. දේවිය ද මුළු සේනාවම රැගෙන එතුමා සමඟම ගියාය. රජතුමා මහජනයා ආපසු හැරවීමට නොහැකිවම යොදුන් හැටක මඟ ගෙවා වැඩම කළේය.


Tadā nārado nāma tāpaso himavante suvaṇṇaguhāyaṃ vasitvā pañcābhiñño jhānasukhena vītināmetvā sattāhaṃ atikkāmetvā jhānasukhato vuṭṭhāya ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānesi. So ‘‘atthi nu kho koci jambudīpatale idaṃ sukhaṃ pariyesanto’’ti dibbacakkhunā olokento mahājanakabuddhaṅkuraṃ disvā ‘‘rājā mahābhinikkhamanaṃ nikkhantopi sīvalidevippamukhaṃ mahājanaṃ nivattetuṃ na sakkoti, antarāyampissa kareyya, idāni gantvā bhiyyoso mattāya daḷhasamādānatthaṃ ovādaṃ dassāmī’’ti cintetvā iddhibalena gantvā rañño purato ākāse ṭhitova tassa ussāhaṃ janetuṃ imaṃ gāthamāha –

එසමයෙහි නාරද නම් තාපසයෙක් හිමාලයෙහි ස්වර්ණ ගුහාවක වසමින් පංච අභිඥාවන් ලබා ධ්‍යාන සුවයෙන් කාලය ගත කළේය. සත් දිනක් ඇවෑමෙන් ධ්‍යාන සුවයෙන් නැගී සිටි ඔහු ‘අහෝ සැපයකි! අහෝ සැපයකි!’ කියා උදානයක් පළ කළේය. ‘මේ දඹදිව තලයේ මෙවන් සුවයක් සොයන වෙනත් අයෙක් සිටීද?’ කියා දිවැසින් බලද්දී මහාජනක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතීය: ‘රජතුමා මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කර පැමිණියද සීවලී දේවිය ප්‍රමුඛ මහජනයා ආපසු හැරවීමට නොහැකිව සිටී. ඔවුන් එතුමාට බාධාවක් වනු ඇත. දැන් මා ගොස් එතුමාගේ ස්ථීර අධිෂ්ඨානය තවදුරටත් දැඩි කිරීම පිණිස අවවාද කළ යුතුය.’ මෙසේ සිතා සෘද්ධි බලයෙන් ගොස් රජු ඉදිරියෙහි අහසේ සිට එතුමාගේ උත්සාහය වැඩි දියුණු කරනු පිණිස මෙම ගාථාව පැවසීය–


253.

253.


‘‘Kimheso mahato ghoso, kā nu gāmeva kīḷiyā;

Samaṇa teva pucchāma, kattheso abhisaṭo jano’’ti.

‘ශ්‍රමණයන් වහන්ස, මේ මහා ඝෝෂාව කුමක්ද? ගමක කෙරෙන ක්‍රීඩාවක් වැනි මෙය කුමක්ද? මම ඔබගෙන් අසමි, මේ මහජනයා කොහේ යන්නේද?’


Tassa taṃ sutvā rājā āha –

එය ඇසූ රජතුමා මෙසේ පැවසීය–


254.

254.


‘‘Mamaṃ ohāya gacchantaṃ, ettheso abhisaṭo jano;

Sīmātikkamanaṃ yantaṃ, munimonassa pattiyā;

Missaṃ nandīhi gacchantaṃ, kiṃ jānamanupucchasī’’ti.

‘මා ඔවුන් අතහැර යන අතරේ මේ මහජනයා මා පසුපස ලුහුබඳිමින් මෙහි පැමිණ සිටිති. කෙලෙස් සීමාව ඉක්මවා මුනිවරයෙකුගේ ප්‍රඥාව ලබාගැනීමට වඩින, (තවමත් පෘථග්ජන) ප්‍රීතියෙන් මිශ්‍රව වඩින මාගෙන් ඔබ වහන්සේ දැන දැනම මෙසේ අසන්නේ මන්ද?’


Tattha kimhesoti kimhi kena kāraṇena eso hatthikāyādivasena mahato samūhassa ghoso. Kā nu gāmeva kīḷiyāti kā nu esā tayā saddhiṃ āgacchantānaṃ gāme viya kīḷi. Katthesoti kimatthaṃ esa mahājano abhisaṭo sannipatito, taṃ parivāretvā āgacchatīti pucchi. Mamanti yo ahaṃ etaṃ janaṃ ohāya gacchāmi, taṃ maṃ ohāya gacchantaṃ. Etthāti etasmiṃ ṭhāne eso mahājano abhisaṭo anubandhanto āgato. Sīmātikkamanaṃ yantanti tvaṃ pana taṃ maṃ kilesasīmaṃ atikkamma [Pg.71] anagāriyamuniñāṇasaṅkhātassa monassa pattiyā yantaṃ, ‘‘pabbajito vatamhī’’ti nandiṃ avijahitvā khaṇe khaṇe uppajjamānāhi nandīhi missameva gacchantaṃ kiṃ jānanto pucchasi, udāhu ajānanto. Mahājanako kira videharaṭṭhaṃ chaḍḍetvā pabbajitoti kiṃ na sutaṃ tayāti.

එහි 'කිම්හෙසෝ' යනු කවර හේතුවකින් ඇතුන් වැනි සේනාවන්ගේ මේ මහා ඝෝෂාව ඇති වූයේ ද යන්නයි. 'කා නු ගාමේව කීළියා' යනු ඔබ සමඟ එන පිරිස ගමක කෙරෙන ක්‍රීඩාවක් වැනිය යන්නයි. 'කත්ථෙසෝ' යනු කුමන අර්ථයකින් මේ මහජනයා රැස්ව ඔබ පිරිවරාගෙන එන්නේද යන්නයි. 'මමං' යනු යම් මම ඒ පිරිස අතහැර යන්නෙම් ද, ඒ මා අතහැර යන පිරිසයි. 'එත්ථ' යනු මේ ස්ථානයේ මේ මහජනයා මා පසුපස ලුහුබඳිමින් ආහ යන්නයි. 'සීමාතික්කමනං යන්තං' යනු ඔබ වහන්සේ කෙලෙස් සීමාව ඉක්මවා මුනි ප්‍රඥාව ලබාගැනීමට වඩින, 'ඒකාන්තයෙන්ම මම පැවිදි වූයෙමි' යන නිරන්තරයෙන් උපදින ප්‍රීතියෙන් යුක්තව වඩින මගෙන් දැන දැන අසන්නේද නොදැන අසන්නේද යන්නයි. 'මහාජනක රජු විදේහ රාජ්‍යය හැර දමා පැවිදි විය' කියා ඔබ වහන්සේට ඇසුණේ නැද්ද යන්නයි.


Athassa so daḷhasamādānatthāya puna gāthamāha –

ඉන්පසු ඔහු එතුමාගේ අධිෂ්ඨානය තවදුරටත් දැඩි කරනු පිණිස නැවතත් මෙම ගාථාව පැවසීය–


255.

255.


‘‘Māssu tiṇṇo amaññittha, sarīraṃ dhārayaṃ imaṃ;

Atīraṇeyya yamidaṃ, bahū hi paripanthayo’’ti.

‘මේ ශරීරයෙහි (කසාය වස්ත්‍ර) දරා සිටි පමණින්ම කෙලෙස් සීමාව ඉක්මවා ගියේ යැයි නොසිතන්න. මේ කෙලෙස් සමූහය එතරම් පහසුවෙන් ජයගත හැක්කක් නොවේ. එහි බොහෝ බාධක පවතී.’


Tattha māssu tiṇṇo amaññitthāti imaṃ bhaṇḍukāsāvanivatthaṃ sarīraṃ dhārento ‘‘iminā pabbajitaliṅgaggahaṇamatteneva kilesasīmaṃ tiṇṇo atikkantosmī’’ti mā amaññittha. Atīraṇeyya yamidanti idaṃ kilesajātaṃ nāma na ettakena tīretabbaṃ. Bahū hi paripanthayoti saggamaggaṃ āvaritvā ṭhitā tava bahū kilesaparipanthāti.

එහි 'මාස්සු තිණ්ණෝ අමඤ්ඤිත්ථ' යනු මේ බූ ගෑ හිසින් හා කසාය වස්ත්‍ර දරා සිටින සිරුරෙන්, පැවිදි ලකුණු ගැනීමෙන් පමණක්ම මා කෙලෙස් සීමාව ඉක්මවා ගියේ යැයි නොසිතන්න යන්නයි. 'අතීරණෙය්‍ය යමිදං' යනු මේ කෙලෙස් සමූහය මෙපමණකින් එතෙර විය හැක්කක් නොවේ යන්නයි. 'බහූ හි පරිපන්ථයෝ' යනු ස්වර්ග මාර්ගය ආවරණය කරමින් පවතින බොහෝ කෙලෙස් බාධක ඔබ හමුවේ ඇත යන්නයි.


Tato mahāsatto tassa vacanaṃ sutvā paripanthe pucchanto āha –

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා බාධක පිළිබඳව විමසමින් මෙසේ පැවසූහ–


256.

256.


‘‘Ko nu me paripanthassa, mamaṃ evaṃvihārino;

Yo neva diṭṭhe nādiṭṭhe, kāmānamabhipatthaye’’ti.

“මෙසේ වෙසෙන මට ඇති බාධාව කුමක්ද? මම පෙනෙන හෝ නොපෙනෙන (මනුෂ්‍ය හෝ දිව්‍ය) කාමයන් පතන්නෙකු නොවෙමි.”


Tattha yo neva diṭṭhe nādiṭṭheti yo ahaṃ neva diṭṭhe manussaloke, nādiṭṭhe devaloke kāmānaṃ abhipatthemi, tassa mama evaṃ ekavihārino ko nu paripantho assāti vadati.

එහි අදහස නම් - “මා පෙනෙන මනුෂ්‍ය ලෝකයේ හෝ නොපෙනෙන දිව්‍ය ලෝකයේ කාමයන් පතන්නේ නැත. එවැනි කෙලෙස් පහ කළ, මෙසේ හුදෙකලාව වෙසෙන මට ඇති බාධාව කුමක්ද? පින්වත් තාපසය, මට ඇති බාධාව පවසනු මැනවි.”


Athassa so paripanthe dassento gāthamāha –

බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය ඇසූ නාරද තාපසතුමා, උන්වහන්සේට ඇති බාධාවන් පෙන්වා දීමට මෙම ගාථාව පැවසීය -


257.

257.


‘‘Niddā tandī vijambhitā, aratī bhattasammado;

Āvasanti sarīraṭṭhā, bahū hi paripanthayo’’ti.

“නිදිමත, අලසකම, ඇඟ මැලි කැඩීම, මහණදම්හි නොඇල්ම සහ ආහාරය නිසා ඇතිවන මත්බව යන මේවා ශරීරය ඇසුරු කරගෙන පවතින බොහෝ බාධාවෝ වෙති.”


Tattha niddāti kapiniddā. Tandīti ālasiyaṃ. Aratīti ukkaṇṭhitā. Bhattasammadoti bhattapariḷāho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘samaṇa, tvaṃ pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo rajjaṃ pahāya pabbajito’’ti vutte tuyhaṃ paṇītaṃ ojavantaṃ piṇḍapātaṃ dassanti, so tvaṃ pattapūraṃ ādāya yāvadatthaṃ paribhuñjitvā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nipajjitvā kākacchamāno niddaṃ [Pg.72] okkamitvā antarā pabuddho aparāparaṃ parivattitvā hatthapāde pasāretvā uṭṭhāya cīvaravaṃsaṃ gahetvā laggacīvaraṃ nivāsetvā ālasiyo hutvā neva sammajjaniṃ ādāya sammajjissasi, na pānīyaṃ āharissasi, puna nipajjitvā niddāyissasi, kāmavitakkaṃ vitakkessasi, tadā pabbajjāya ukkaṇṭhissasi, bhattapariḷāho te bhavissatīti. Āvasanti sarīraṭṭhāti ime ettakā paripanthā tava sarīraṭṭhakā hutvā nivasanti, sarīreyeva te nibbattantīti dasseti.

එහි අදහස නම් - “මහණෙනි, යමෙක් කාම බන්ධනයෙන් මිදී පැවිදි බවට පත් වුවද, තම ශරීරය තුළම දිනපතා හටගන්නා බාධාවෝ ඔහු වටා රැඳී සිටිති. නිදාගැනීම, කම්මැලිකම, ඇඟ මැලි කැඩීම, මහණදම්හි නොඇල්ම සහ ආහාරයේ පමණ නොදැන ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කිරීමෙන් ඇතිවන මත්බව ආදී බොහෝ බාධාවන් ඇත. ඔබ දුටු පමණින් සැමට ප්‍රසාදය දනවන රූපයක් ඇත්තෙකි. ‘රාජ්‍ය සම්පත් හැර පැවිදි විය’ යන්න ඇසූ විට මිනිසුන් අතිශය පැහැදී ඔබට ප්‍රණීත ආහාර පූජා කරනු ඇත. එවිට ඔබ පාත්‍රය පුරා ආහාර ගෙන, රිසි සේ අනුභව කොට, පන්සලට වැදී සයනය කරමින් නින්දට වැටෙනු ඇත. අවදි වූ පසුත් අලසව සයනයෙහිම පෙරළෙමින් සිටිනු ඇත. මෙවැනි බාධාවන් ශරීරය තුළම පවතී. කාමය අත්හළ පමණින්ම පැවිද්දන්ගේ බාධාවන් අවසන් නොවේ. ඔබ වෑයම අත්හළහොත් මේ බාධාවන් ඔබව පීඩාවට පත්කරනු ඇත.”


Athassa mahāsatto thutiṃ karonto gāthamāha –

එවිට මහාසත්වයන් වහන්සේ නාරද තාපසතුමාට ප්‍රශංසා කරමින් මෙම ගාථාව පැවසූහ -


258.

258.


‘‘Kalyāṇaṃ vata maṃ bhavaṃ, brāhmaṇa manusāsati;

Brāhmaṇa teva pucchāmi, ko nu tvamasi mārisā’’ti.

“පින්වත් බ්‍රාහ්මණය, ඔබ වහන්සේ මට ඉතා යහපත් ලෙස අනුශාසනා කරන සේක. බ්‍රාහ්මණය, මම ඔබ වහන්සේගෙන් විමසමි, ඔබ වහන්සේ කවුරුන්ද?”


Tattha brāhmaṇa manusāsatīti brāhmaṇa, kalyāṇaṃ vata maṃ bhavaṃ anusāsati.

එහි අදහස - “බ්‍රාහ්මණය, ඔබ මගේ ගුරුවරයෙකි. ඔබ මාව යහපතෙහි පිහිටුවීමට අනුශාසනා කරයි. මම නොදන්නා බැවින් ඔබගේ නම විමසමි.”


Tato tāpaso āha –

එය ඇසූ නාරද තාපසතුමා තම නම පවසමින් තවදුරටත් අනුශාසනා කිරීමට මෙසේ පැවසීය -


259.

259.


‘‘Nārado iti me nāmaṃ, kassapo iti maṃ vidū;

Bhoto sakāsamāgacchiṃ, sādhu sabbhi samāgamo.

“මගේ නම නාරද වේ. ගෝත්‍රයෙන් මා කාශ්‍යප ලෙස හඳුනති. ඔබ වෙත පැමිණියේ සත්පුරුෂයන් හා එක්වීම යහපත් බැවිනි.


260.

260.


‘‘Tassa te sabbo ānando, vihāro upavattatu;

Yaṃ ūnaṃ taṃ paripūrehi, khantiyā upasamena ca.

“ඔබගේ මේ පැවිද්දෙහි සියලු සතුට හා බ්‍රහ්මවිහාර පැවැත්ම ඇති වේවා! යම් අඩුපාඩුවක් ඇත්නම් එය ඉවසීමෙන් හා ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් සම්පූර්ණ කරගන්න.


261.

261.


‘‘Pasāraya sannatañca, unnatañca pasāraya;

Kammaṃ vijjañca dhammañca, sakkatvāna paribbajā’’ti.

“පහත් කොට සිතන මානය හා උඩඟු මානය දුරු කරන්න. කුසල් දහම්, ධ්‍යාන අභිඥා සහ මහණදම් ගෞරවයෙන් යුතුව සමාදන් වී පිළිපදින්න.”


Tattha vidūti gottena maṃ ‘‘kassapo’’ti jānanti. Sabbhīti paṇḍitehi saddhiṃ samāgamo nāma sādhu hotīti āgatomhi. Ānandoti tassa tava imissā pabbajjāya ānando tuṭṭhi somanassameva hotu mā ukkaṇṭhi. Vihāroti catubbidho brahmavihāro. Upavattatūti nibbattatu. Yaṃ ūnaṃ tanti yaṃ te sīlena kasiṇaparikammena jhānena ca ūnaṃ, taṃ etehi sīlādīhi pūraya. Khantiyā upasamena cāti ‘‘ahaṃ rājapabbajito’’ti mānaṃ akatvā adhivāsanakhantiyā ca kilesūpasamena ca samannāgato hohi. Pasārayāti mā ukkhipa mā patthara, pajahāti attho. Sannatañca unnatañcāti ‘‘ko nāmāha’’ntiādinā nayena pavattaṃ omānañca ‘‘ahamasmi [Pg.73] jātisampanno’’tiādinā nayena pavattaṃ atimānañca. Kammanti dasakusalakammapathaṃ. Vijjanti pañcaabhiññā-aṭṭhasamāpattiñāṇaṃ. Dhammanti kasiṇaparikammasaṅkhātaṃ samaṇadhammaṃ. Sakkatvāna paribbajāti ete guṇe sakkatvā vattassu, ete vā guṇe sakkatvā daḷhaṃ samādāya paribbaja, pabbajjaṃ pālehi, mā ukkaṇṭhīti attho.

එහි අදහස නම් - “මහණෙනි, මිනිසුන් මා නාරද ලෙස හඳුනති. ගෝත්‍රයෙන් මා කාශ්‍යප නම් වේ. සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කිරීම උතුම් බැවින් මම ඔබ වෙත පැමිණියෙමි. ඔබගේ සිත දැන් පවතින පරිදිම දිවි ඇති තුරා මහණදම්හිම ඇලී පවතීවා! මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛා යන සතර බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගෙන් යුක්තව වසන්න. ලෝකයේ සමහරු තමන් සතු ගුණයක් නිසා මානයට පත්වෙති. ඔබ එවැනි මානයන් ඉවසීමෙන් හා තමන් ලබාගත් ශීල ප්‍රඥාවෙන් මැඩපවත්වා ගනිමින්, දස කුසල් හා ධ්‍යාන අභිඥා උපදවා ගනිමින් දිවි ඇති තුරා මහණදම් පුරන්න.” මෙසේ අනුශාසනා කොට නාරද තාපසතුමා ආපසු වැඩම කළේය.


Evaṃ so mahāsattaṃ ovaditvā ākāsena sakaṭṭhānameva gato. Tasmiṃ gate aparopi migājino nāma tāpaso tatheva samāpattito vuṭṭhāya olokento bodhisattaṃ disvā ‘‘mahājanaṃ nivattanatthāya tassa ovādaṃ dassāmī’’ti tatthevāgantvā ākāse attānaṃ dassento āha –

නාරද තාපසතුමා ගිය පසු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හිමාලයට වැඩම කළහ. එවිට හිමාලයේ රන් ගුහාවක වෙසෙන මිගාජින නම් තාපසතුමෙක් බෝධිසත්වයන් දැක, උන්වහන්සේට අනුශාසනා කරනු පිණිස අහසෙහි පෙනී සිට මෙසේ පැවසීය -


262.

262.


‘‘Bahū hatthī ca asse ca, nagare janapadāni ca;

Hitvā janaka pabbajito, kapāle ratimajjhagā.

“බොහෝ ඇතුන්, අසුන්, නගර හා ජනපද අතහැර පැවිදි වූ ජනක රජතුමා, මැටි පාත්‍රයක් කෙරෙහි ඇල්ම ඇති කරගෙන සිටියි.


263.

263.


‘‘Kacci nu te jānapadā, mittāmaccā ca ñātakā;

Dubbhimakaṃsu janaka, kasmā tetaṃ aruccathā’’ti.

“ජනකය, වැසියන්, මිතුරන් හෝ ඇමතිවරු ඔබට ද්‍රෝහී වූවාද? කුමන හේතුවක් නිසා ඔබට ඒ රාජ්‍ය සැපය අප්‍රිය වූයේද?”


Tattha kapāleti mattikāpattaṃ sandhāyāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, tvaṃ evarūpaṃ issariyādhipaccaṃ chaḍḍetvā pabbajito imasmiṃ kapāle ratiṃ ajjhagā adhigatoti pabbajjākāraṇaṃ pucchanto evamāha. Dubbhinti kiṃ nu ete tava antare kiñci aparādhaṃ kariṃsu, kasmā tava evarūpaṃ issariyasukhaṃ pahāya etaṃ kapālameva aruccitthāti.

එහි අදහස - “මහා ජනක රජතුමනි, මෙතරම් ඉසුරු සම්පත්, රන් රිදී භාජන අතහැර, වටිනාකමක් නැති මැටි පාත්‍රයක් ගෙන පැවිදි වීමට හේතුව කුමක්ද? ඔබේ නෑයින් හෝ වැසියන් අකමැති වී ඔබව පිටුවහල් කළාද?” යන්නයි.


Tato mahāsatto āha –

එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තම නිවැරදි භාවය පෙන්වීමට මෙසේ පැවසූහ -


264.

264.


‘‘Na migājina jātucche, ahaṃ kañci kudācanaṃ;

Adhammena jine ñātiṃ, na cāpi ñātayo mama’’nti.

“මිගාජින ස්වාමීනි, මම කිසි කලෙක කිසිම නෑයෙකුට අයුක්තියක් නොකළෙමි. ඔවුහු ද මට කිසිදු අයුක්තියක් නොකළහ.”


Tattha na migājināti ambho migājina jātucche ekaṃseneva ahaṃ kañci ñātiṃ kudācanaṃ kismiñci kāle adhammena na jināmi. Tepi ca ñātayo maṃ adhammena na jinanteva, iti na koci mayi dubbhiṃ nāma akāsīti attho.

එහි අදහස - “ස්වාමීනි, මම මිථිලා නුවර දැහැමෙන් රාජ්‍යය කළෙමි. කිසිවෙකු මට ද්‍රෝහී වූයේ නැත, මමද කිසිවෙකුට වරදක් නොකළෙමි” යන්නයි.


Evamassa [Pg.74] pañhaṃ paṭikkhipitvā idāni yena kāraṇena pabbajito, taṃ dassento āha –

ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමෙන් පසු තමන් පැවිදි වූ සැබෑ හේතුව පැහැදිලි කිරීමට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ -


265.

265.


‘‘Disvāna lokavattantaṃ, khajjantaṃ kaddamīkataṃ;

Haññare bajjhare cettha, yattha sanno puthujjano;

Etāhaṃ upamaṃ katvā, bhikkhakosmi migājinā’’ti.

“ලෝකයේ ස්වභාවය දෙස බැලූ විට, මඩෙහි එරුණු මත්ස්‍යයන් මෙන් පෘථග්ජනයන් එහි ගැලී විනාශයට පත්වනු දැක, මම එය උපමාවකට ගෙන, සංසාර බියෙන් මිදෙනු පිණිස මෙසේ පැවිදි වීමි.”


Tattha disvāna lokavattantanti vaṭṭānugatassa bālalokassa vattaṃ tantiṃ paveṇiṃ ahamaddasaṃ, taṃ disvā pabbajitomhīti dīpeti. Khajjantaṃ kaddamīkatanti kilesehi khajjantaṃ teheva ca kaddamīkataṃ lokaṃ disvā. Yattha sanno puthujjanoti yamhi kilesavatthumhi sanno laggo puthujjano, tattha laggā bahū sattā haññanti ceva andubandhanādīhi ca bajjhanti. Etāhanti ahampi sace ettha bajjhissāmi, ime sattā viya haññissāmi ceva bajjhissāmi cāti evaṃ etadeva kāraṇaṃ attano upamaṃ katvā kaddamīkataṃ lokaṃ disvā bhikkhako jātoti attho. Migājināti taṃ nāmena ālapati. Kathaṃ pana tena tassa nāmaṃ ñātanti? Paṭisanthārakāle paṭhamameva pucchitattā.

මෙහි අර්ථය නම්: 'ලෝකයේ පැවැත්ම දැක' යනු සංසාර චක්‍රයට අනුගත වූ අඥාන ලෝකයාගේ චාරිත්‍රය හා පරම්පරාව මම දුටුවෙමි, එය දැක පැවිදි වූයෙමි යන්නයි. කෙලෙස්වලින් පීඩා විඳින, එම කෙලෙස්වලින්ම මඩක් බවට පත් වූ ලෝකය දැකීම 'කෙලෙස් මඩෙන් පෙළෙන' යන්නෙහි අදහසයි. යම් කෙලෙස් වස්තුවක පෘථග්ජනයා ඇලී සිටින්නේද, එහි ඇලී සිටින බොහෝ සත්වයෝ නසනු ලබති, විලංගු ආදියෙන් බැඳෙති. 'මම ද මෙහි බැඳුණහොත්, මේ සත්වයන් මෙන් විනාශයට පත්වෙමි, බැඳෙන්නෙමි' යි මෙසේ තමාට උපමා කොට ගෙන කෙලෙස් මඩෙන් පිරුණු ලෝකය දැක භික්ෂුවක (පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන්නෙකු) වූයෙමි යනු අර්ථයයි. 'මිගාජින' යනු ඔහුට නමින් ඇමතීමයි. ඔහු එම නම දැනගත්තේ කෙසේද? පිළිසඳරෙහි යෙදෙන මුල් අවස්ථාවේදීම ඒ ගැන විමසූ බැවිනි.


Tāpaso taṃ kāraṇaṃ vitthārato sotukāmo hutvā gāthamāha –

තාපසයා ඒ පිළිබඳ විස්තරාත්මකව ඇසීමට කැමති වී මෙම ගාථාව පැවසීය –


266.

266.


‘‘Ko nu te bhagavā satthā, kassetaṃ vacanaṃ suci;

Na hi kappaṃ vā vijjaṃ vā, paccakkhāya rathesabha;

Samaṇaṃ āhu vattantaṃ, yathā dukkhassatikkamo’’ti.

“රියසභ වූ මහරජාණෙනි, ඔබගේ ශාස්තෘවරයා කවුද? ඔබ පවසන මේ පිරිසිදු වචන කාගේද? මක්නිසාද යත්, ධ්‍යාන සමාපත්ති හෝ විද්‍යාවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකොට, මෙවැනි දුක් කෙළවර කරන පැවිදි පිළිවෙතක් ගැන කිසිවෙක් නොකියති.”


Tattha kassetanti etaṃ tayā vuttaṃ sucivacanaṃ kassa vacanaṃ nāma. Kappanti kappetvā kappetvā pavattitānaṃ abhiññāsamāpattīnaṃ lābhiṃ kammavādiṃ tāpasaṃ. Vijjanti āsavakkhayañāṇavijjāya samannāgataṃ paccekabuddhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – rathesabha mahārāja, na hi kappasamaṇaṃ vā vijjāsamaṇaṃ vā paccakkhāya tassovādaṃ vinā evaṃ paṭipajjituṃ sakkā. Yathā dukkhassa atikkamo hoti, evaṃ vattantaṃ samaṇaṃ āhu. Tesaṃ pana vacanaṃ sutvā sakkā evaṃ paṭipajjituṃ, tasmā vadehi, ko nu te bhagavā satthāti.

මෙහි අර්ථය නම්: ඔබ පවසන මේ පිරිසිදු වචන කාගේ වචනද? 'කප්පං' යනු ධ්‍යාන අභිඥා ලැබූ, කර්මවාදී තාපසයායි. 'විජ්ජං' යනු ආසවක්ඛය ඥානය නමැති විද්‍යාවෙන් සමන්විත වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: රියසභ වූ මහරජාණෙනි, ධ්‍යානලාභී ශ්‍රමණයෙකු හෝ විද්‍යාවෙන් යුත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ අවවාදයක් නොමැතිව මෙලෙස පිළිපැදීමට නොහැකිය. දුක් කෙළවර වන ආකාරය මෙබඳු ශ්‍රමණයෝ පවසති. ඔවුන්ගේ වචන අසා මෙසේ පිළිපැදිය හැකිය, එබැවින් ඔබගේ ශාස්තෘවරයා කවුදැයි පවසන්න.


Mahāsatto āha –

මහාසත්ත්වයා මෙසේ පැවසීය –


267.

267.


‘‘Na migājina jātucche, ahaṃ kañci kudācanaṃ;

Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi, sakkatvā anupāvisi’’nti.

“මිගාජින තාපසයෙනි, මම පැවිද්දේ ගුණ විමසීම පිණිස කිසිදු ශ්‍රමණයෙකු හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකු හමු වී, පූජා සත්කාර කොට පැවිදි වූයේ නොවෙමි.”


Tattha [Pg.75] sakkatvāti pabbajjāya guṇapucchanatthāya pūjetvā. Anupāvisinti na kañci anupaviṭṭhapubbosmi, na mayā añño koci samaṇo pucchitapubboti vadati. Iminā hi paccekabuddhānaṃ santike dhammaṃ suṇantenapi na kadāci odissakavasena pabbajjāya guṇo pucchitapubbo, tasmā evamāha.

මෙහි අර්ථය නම්: පැවිද්දේ අගය විමසීම පිණිස පූජා පවත්වා කිසිවෙකු හමු නොවූයෙමි. මම මීට පෙර කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුගෙන් මේ ගැන විමසූයේ නැතැයි පවසයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගෙන් ධර්මය ඇසුවද, පැවිදි වීමේ අරමුණින්ම එහි ගුණ විමසා නැති බැවින් මෙසේ පැවසූ බවයි.


Evañca pana vatvā yena kāraṇena pabbajito, taṃ ādito paṭṭhāya dīpento āha –

මෙසේ පවසා තමා පැවිදි වීමට හේතුව මුල සිට විස්තර කරමින් මෙසේ කීවේය –


268.

268.


‘‘Mahatā cānubhāvena, gacchanto siriyā jalaṃ;

Gīyamānesu gītesu, vajjamānesu vaggusu.

“මහත් වූ රාජානුභාවයෙන්, රාජ ශ්‍රීයෙන් යුතුව යද්දී, මියුරු ගී ගයද්දී, මිහිරි තූර්ය වාදනය වෙද්දී,”


269.

269.


‘‘Tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe, sammatālasamāhite;

Sa migājina maddakkhiṃ, phaliṃ ambaṃ tirocchadaṃ;

Haññamānaṃ manussehi, phalakāmehi jantubhi.

“තූර්ය නාද පවතින උයනට ගිය මම, මිගාජින තාපසයෙනි, ප්‍රාකාරයෙන් පිටතට විහිදුණු අතු පතර ඇති එක් ඵල බර අඹ ගසක් දුටුවෙමි. එය ඵල නෙළා ගැනීමට කැමති මිනිසුන් විසින් තළා පෙළා දමා තිබුණි.”


270.

270.


‘‘So khohaṃ taṃ siriṃ hitvā, orohitvā migājina;

Mūlaṃ ambassupāgacchiṃ, phalino nipphalassa ca.

“මිගාජින තාපසයෙනි, මම ඒ රාජ ශ්‍රීයට ඇති ඇල්ම අතහැර ඇතා පිටින් බැස, ඒ ඵල ඇති අඹ ගස සහ ඵල නැති අඹ ගස අසලට ගියෙමි.”


271.

271.


‘‘Phaliṃ ambaṃ hataṃ disvā, viddhastaṃ vinaḷīkataṃ;

Athekaṃ itaraṃ ambaṃ, nīlobhāsaṃ manoramaṃ.

“ඵල ඇති අඹ ගස විනාශ වී තිබෙනු දැක, අනෙක් පස ඇති ඉතා මනරම් වූ නිල් පැහැති පත්‍රවලින් යුත් ඵල රහිත අඹ ගස ද දුටුවෙමි.”


272.

272.


‘‘Evameva nūnamhepi, issare bahukaṇṭake;

Amittā no vadhissanti, yathā ambo phalī hato.

“එලෙසම බොහෝ සතුරන් හා උවදුරු ඇති රජවරුන් වන අපව ද, ඵල ඇති අඹ ගස මෙන් සතුරන් විසින් විනාශ කරනු ලබනු ඇතැයි මට සිතුණි.”


273.

273.


‘‘Ajinamhi haññate dīpi, nāgo dantehi haññate;

Dhanamhi dhanino hanti, aniketamasanthavaṃ;

Phalī ambo aphalo ca, te satthāro ubho mamā’’ti.

“දිවියා හම පිණිස මරනු ලැබේ, ඇතා දළ පිණිස මරනු ලැබේ, ධනවත් පුද්ගලයා ධනය නිසා මරනු ලැබේ. නිවසක් නැති, තෘෂ්ණා සබඳතාවක් නැති තැනැත්තා කවුරුන් මරන්නද? ඒ අඹ ගස් දෙකම මගේ ගුරුවරු වූහ.”


Tattha vaggusūti madhurassaresu tūriyesu vajjamānesu. Tūriyatāḷasaṅghuṭṭheti tūriyānaṃ tāḷitehi saṅghuṭṭhe uyyāne. Sammatālasamāhiteti sammehi ca tālehi ca samannāgate. Sa migājināti migājina, so ahaṃ adakkhiṃ. Phaliṃ ambanti phalitaṃ ambarukkhanti attho. Tirocchadanti tiropākāraṃ uyyānassa antoṭhitaṃ bahipākāraṃ nissāya jātaṃ ambarukkhaṃ. Haññamānanti pothiyamānaṃ. Orohitvāti hatthikkhandhā otaritvā. Vinaḷīkatanti nipattanaḷaṃ kataṃ.

එහි අර්ථය නම්: මධුර ස්වරයෙන් යුතු තූර්ය වාදනය වෙද්දී, උයනේ තූර්ය නාද පැතිරෙද්දී යන්නයි. ප්‍රාකාරයෙන් ඔබ්බට විහිදුණු අතු ඇති ඵල බර අඹ ගසක් දුටු බව පවසයි. එය මිනිසුන් විසින් තළන ලද්දකි. ඇතා පිටින් බැස ගස අසලට ගිය විට, එහි අතු පතර සිඳ බිඳ දමා ඇති ආකාරය ඔහුට පෙනුණි.


Evamevāti [Pg.76] evaṃ eva. Phalīti phalasampanno. Ajinamhīti cammatthāya cammakāraṇā. Dantehīti attano dantehi, haññate dantanimittaṃ haññateti attho. Hantīti haññati. Aniketamasanthavanti yo pana niketaṃ pahāya pabbajitattā aniketo nāma sattasaṅkhāravatthukassa taṇhāsanthavassa abhāvā asanthavo nāma, taṃ aniketaṃ asanthavaṃ ko hanissatīti adhippāyo. Te satthāroti te dve rukkhā mama satthāro ahesunti vadati.

එලෙසම යනු ඵල ඇති අඹ ගස මෙනි. හම පිණිස යනු සම ලබා ගැනීමටය. දළ නිසා යනු ඇත් දළ ලබා ගැනීම පිණිස මරනු ලබන බවයි. 'හන්ති' යනු මරනු ලැබීමයි. පැවිදි වූ බැවින් නිවසක් නැති (අනිකේත), තෘෂ්ණා ඇල්මක් නැති (අසන්ථව) පුද්ගලයා කවුරුන් මරන්නද යනු මෙහි අදහසයි. ඒ අඹ ගස් දෙක මගේ ගුරුවරු වූහ යි රජු පවසයි.


Taṃ sutvā migājino ‘‘appamatto hohī’’ti rañño ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato. Tasmiṃ gate sīvalidevī rañño pādamūle patitvā āha –

එය ඇසූ මිගාජින තාපසයා “අප්‍රමාදී වන්න” යි රජුට අවවාද දී තමාගේ වාසස්ථානයටම නික්ම ගියේය. ඔහු ගිය පසු සීවලී දේවිය රජුගේ පාමුල වැටී මෙසේ පැවසුවාය –


274.

274.


‘‘Sabbo jano pabyathito, rājā pabbajito iti;

Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā.

“රජතුමා පැවිදි වූයේ යැයි අසා ඇත් සෙනග, අන්තේපුරිකයන්, රිය සෙනග සහ පාබල සෙනග ඇතුළු සියලු ජනයා බියට හා පීඩාවට පත්ව සිටිති.”


275.

275.


‘‘Assāsayitvā janataṃ, ṭhapayitvā paṭicchadaṃ;

Puttaṃ rajje ṭhapetvāna, atha pacchā pabbajissasī’’ti.

“මහජනයා සනසා, ඔවුන්ට ආරක්ෂාව සලසා, දීඝාවු කුමරු රජකමට පත්කොට, ඉන්පසුව පැවිදි වන්න.”


Tattha pabyathitoti bhīto utrasto. Paṭicchadanti amhe ḍayhamānepi viluppamānepi rājā na oloketīti pabyathitassa mahājanassa āvaraṇaṃ rakkhaṃ ṭhapetvā puttaṃ dīghāvukumāraṃ rajje ṭhapetvā abhisiñcitvā pacchā pabbajissasīti attho.

මෙහි අර්ථය නම්: බියට පත් වූ තැතිගත් යන්නයි. අප විපතට පත්වෙද්දී රජු නොබලන්නේයැයි බිය වූ මහජනයාට ආරක්ෂාව සලසා, දීඝාවු කුමරු රජකමට පත්කොට පසුව පැවිදි වන්න යනු මෙහි අදහසයි.


Tato bodhisatto āha –

ඉන්පසු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ –


276.

276.


‘‘Cattā mayā jānapadā, mittāmaccā ca ñātakā;

Santi puttā videhānaṃ, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano;

Te rajjaṃ kārayissanti, mithilāyaṃ pajāpatī’’ti.

“මම ජනපද ද, මිත්‍ර අමාත්‍යයන් ද, නෑයන් ද අතහැරියෙමි. විදේහ වැසියන්ට දීඝාවු නම් වූ රාජ්‍යය වර්ධනය කරන පුත්‍රයෙක් සිටී. පජාපතී දේවිය, ඔවුහු මිථිලාවේ රජකම් කරනු ඇත.”


Tattha santi puttāti sīvali samaṇānaṃ puttā nāma natthi, videharaṭṭhavāsīnaṃ pana puttā dīghāvu atthi, te rajjaṃ kārayissanti. Pajāpatīti deviṃ ālapati.

මෙහි අර්ථය නම්: පැවිදි වූවන්ට දරුවන් නැත. විදේහ වැසියන්ට දීඝාවු කුමරු සිටී, ඔහු රජකම් කරනු ඇත. 'පජාපතී' යනු දේවිය ඇමතීමයි.


Devī [Pg.77] āha ‘‘deva, tumhesu tāva pabbajitesu ahaṃ kiṃ karomī’’ti. Atha naṃ so ‘‘bhadde, ahaṃ taṃ anusikkhāmi, vacanaṃ me karohī’’ti vatvā gāthamāha –

දේවිය මෙසේ කීවාය: “දේවයන් වහන්ස, ඔබ පැවිදි වූ පසු මම කුමක් කරම්ද?” එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “කල්‍යාණිය, මම ඔබට අනුශාසනා කරමි, මා පවසන දේ අසන්න” යි පවසා මෙම ගාථාව පැවසූහ –


277.

277.


‘‘Ehi taṃ anusikkhāmi, yaṃ vākyaṃ mama ruccati;

Rajjaṃ tuvaṃ kārayasi, pāpaṃ duccaritaṃ bahuṃ;

Kāyena vācā manasā, yena gacchasi duggatiṃ.

“එන්න, මම ඔබට අනුශාසනා කරන්නෙමි. ඔබ රජකම් කරන්නේ නම් කයින්, වචනයෙන් හා මනසින් බොහෝ පව්කම් සිදු විය හැකිය. ඒ හේතුවෙන් ඔබ දුගතියට පැමිණෙනු ඇත.”


278.

278.


‘‘Paradinnakena paraniṭṭhitena, piṇḍena yāpehi sa dhīradhammo’’ti.

“අනුන් විසින් දෙන ලද, අනුන් විසින් පිළියෙළ කරන ලද පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන්න. එය ප්‍රඥාවන්තයාගේ ස්වභාවයයි.”


Tattha tuvanti tvaṃ puttassa chattaṃ ussāpetvā ‘‘mama puttassa rajja’’nti rajjaṃ anusāsamānā bahuṃ pāpaṃ karissasi. Gacchasīti yena kāyādīhi katena bahupāpena duggatiṃ gamissasi. Sa dhīradhammoti piṇḍiyālopena yāpetabbaṃ, esa paṇḍitānaṃ dhammoti.

එහි 'නුඹ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නුඹේ පුත්‍රයාට රාජ්‍යය පවරා 'මගේ පුත්‍රයාගේ රාජ්‍යය' යැයි පවසමින් රාජ්‍යයට අනුශාසනා කරමින් බොහෝ පාපයන් සිදු කරගනු ඇති බවයි. 'යන්නෙහිය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කය ආදී ද්වාරයන්ගෙන් කරනු ලබන බොහෝ පාපයන් නිසා දුගතියට යන බවයි. 'එය ධීර ධර්මයකි' යනු පිණ්ඩපාතයෙන් යැපීමයි, එය පණ්ඩිතයන්ගේ ස්වභාවයයි.


Evaṃ mahāsatto tassā ovādaṃ adāsi. Tesaṃ aññamaññaṃ sallapantānaṃ gacchantānaññeva sūriyo atthaṅgato. Devī patirūpe ṭhāne khandhāvāraṃ nivāsāpesi. Mahāsattopi ekaṃ rukkhamūlaṃ upagato. So tattha rattiṃ vasitvā punadivase sarīrapaṭijagganaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Devīpi ‘‘senā pacchatova āgacchatū’’ti vatvā tassa pacchatova ahosi. Te bhikkhācāravelāyaṃ thūṇaṃ nāma nagaraṃ pāpuṇiṃsu. Tasmiṃ khaṇe antonagare eko puriso sūṇato mahantaṃ maṃsakhaṇḍaṃ kiṇitvā sūlena aṅgāresu pacāpetvā nibbāpanatthāya phalakakoṭiyaṃ ṭhapetvā aṭṭhāsi. Tassa aññavihitassa eko sunakho taṃ ādāya palāyi. So ñatvā taṃ anubandhanto yāva bahidakkhiṇadvāraṃ gantvā nibbindo nivatti. Rājā ca devī ca sunakhassa purato gacchantā dvidhā ahesuṃ. So bhayena maṃsakhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palāyi.

මෙසේ මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඇයට අනුශාසනා කළහ. ඔවුන් එකිනෙකා සමඟ කතා කරමින් යද්දීම හිරු අවස්තංගත විය. දේවිය සුදුසු ස්ථානයක කඳවුරු බැඳගත්තාය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද එක්තරා රුක් මුලකට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ එහි රාත්‍රිය ගත කර පසුදින ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා මඟට පිළිපන්හ. දේවිය ද "සේනාව පසුව පැමිණේවා" යි පවසා උන්වහන්සේගේ පසුව පසින්ම ගියාය. ඔවුහු පිණ්ඩපාත වේලාවේදී 'ථූණ' නම් නගරයට පැමිණියහ. එම අවස්ථාවේදී නගරය තුළ එක්තරා මිනිසෙක් මස් කඩයකින් විශාල මස් කැබැල්ලක් මිලදී ගෙන හුලක අමුණා අඟුරු මත පුලුස්සා, එය නිවෙන්නට ලෑලි කෙළවරක තැබුවේය. ඔහු වෙනත් වැඩක නිරතව සිටියදී එක් බල්ලෙක් ඒ මස් කැබැල්ල රැගෙන පලා ගියේය. ඔහු එය දැක බල්ලා පසුපස දකුණු දොරටුව දක්වාම ලුහුබැඳ ගියත්, බල්ලා අල්ලාගත නොහැකි වූයෙන් කලකිරීමට පත්ව ආපසු හැරුණි. රජු සහ දේවිය දකුණු දොරටුව දෙසට එද්දී මේ බල්ලා ඉදිරියට පැමිණියේය. එවිට බල්ලා බිය වී මස් කැබැල්ල අතහැර පලා ගියේය.


Mahāsatto taṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ sunakho chaḍḍetvā anapekkho palāto, aññopissa sāmiko na paññāyati, evarūpo anavajjo paṃsukūlapiṇḍapāto nāma natthi, paribhuñjissāmi na’’nti. So mattikāpattaṃ nīharitvā [Pg.78] taṃ maṃsakhaṇḍaṃ ādāya puñchitvā patte pakkhipitvā udakaphāsukaṭṭhānaṃ gantvā paribhuñjituṃ ārabhi. Tato devī ‘‘sace esa rajjenatthiko bhaveyya, evarūpaṃ jegucchaṃ paṃsumakkhitaṃ sunakhucchiṭṭhakaṃ na khādeyya. Sace khādeyya, idānesa amhākaṃ sāmiko na bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘mahārāja, evarūpaṃ jegucchaṃ khādasī’’ti āha. ‘‘Devi, tvaṃ andhabālatāya imassa piṇḍapātassa visesaṃ na jānāsī’’ti vatvā tasseva patitaṭṭhānaṃ paccavekkhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthe dhovati. Tasmiṃ khaṇe devī nindamānā āha –

මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එය දැක මෙසේ සිතූහ: "මේ බල්ලා මස් කැබැල්ල අතහැර කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව පලා ගියේය, මෙයට වෙනත් අයිතිකරුවෙකු ද නොපෙනේ, මෙවැනි නිවැරදි වූ පාංශුකූල පිණ්ඩපාතයක් තවත් නැත, එබැවින් මම මෙය අනුභව කරමි." උන්වහන්සේ මැටි පාත්‍රය ඉවතට ගෙන ඒ මස් කැබැල්ල ගෙන පිස දමා පාත්‍රයට දමාගෙන ජලය ඇති පහසු තැනකට වැඩම කර අනුභව කරන්නට පටන් ගත්හ. එවිට දේවිය, "සැබවින්ම මොහුට රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් තිබුණේ නම්, මෙවැනි පිළිකුල් සහගත, වැලි තැවරුණු බල්ලා කා ඉතිරි කළ මස් අනුභව කරන්නේ නැත. මොහු මෙය අනුභව කරන්නේ නම් දැන් මොහු අපේ ස්වාමියා නොවන්නේය" යි සිතා, "මහරජ, මෙවැනි පිළිකුල් සහගත දෙයක් අනුභව කරන්නේද?" යි ඇසුවාය. "දේවිය, නුඹ මෝඩකම නිසා මේ පිණ්ඩපාතයේ විශේෂත්වය නොදන්නෙහිය" යි පවසා එය නිවැරදිව ලැබුණු දෙයක් බව සලකා අමෘතයක් මෙන් අනුභව කර මුඛය සෝදා දෑත් පිරිසිදු කර ගත්හ. එම අවස්ථාවේදී දේවිය උන්වහන්සේට නින්දා කරමින් මෙසේ පැවසුවාය -


279.

279.


‘‘Yopi catutthe bhattakāle na bhuñje, ajuṭṭhamārīva khudāya miyye;

Na tveva piṇḍaṃ luḷitaṃ anariyaṃ, kulaputtarūpo sappuriso na seve;

Tayidaṃ na sādhu tayidaṃ na suṭṭhu, sunakhucchiṭṭhakaṃ janaka bhuñjase tuva’’nti.

"හතරවන ආහාර වේලෙහි පවා අනුභව කිරීමට නොලැබී කුසගින්නේ මිය යාමට සිදු වුවද, කුලපුත්‍රයෙකු වූ සත්පුරුෂයෙකු විසින් මෙවැනි අපිරිසිදු වූ අනාර්ය පිණ්ඩපාතයක් අනුභව නොකළ යුතුය. ජනක රජතුමනි, බල්ලා කා ඉතිරි කළ මේ දෙය නුඹ අනුභව කිරීම යහපත් නොවේ, එය කිසිසේත්ම නුසුදුසුය."


Tattha ajuṭṭhamārīvāti anāthamaraṇameva. Luḷitanti paṃsumakkhitaṃ. Anariyanti asundaraṃ. Na seveti na-kāro paripucchanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace catutthepi bhattakāle na bhuñjeyya, khudāya mareyya, nanu evaṃ santepi kulaputtarūpo sappuriso evarūpaṃ piṇḍaṃ na tveva seveyyāti. Tayidanti taṃ idaṃ.

එහි 'අජුට්ඨමාරීව' යනු අනාථ මරණයයි. 'ලුළිත' යනු වැලි තැවරුණු යන්නයි. 'අනාරිය' යනු අයහපත් යන්නයි. 'න සේවේ' යනු සේවනය නොකළ යුතු බව විමසන අර්ථයකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - සැබවින්ම හතරවන ආහාර වේලෙහි පවා අනුභව කිරීමට නොලැබී කුසගින්නේ මිය ගියත්, කුලපුත්‍රයෙකු වූ සත්පුරුෂයෙකු මෙවැනි පිණ්ඩපාතයක් සේවනය නොකරන්නේ නේද? යන්නයි. 'තයිදං' යනු එයයි.


Mahāsatto āha –

මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ -


280.

280.


‘‘Na cāpi me sīvali so abhakkho, yaṃ hoti cattaṃ gihino sunassa vā;

Ye keci bhogā idha dhammaladdhā, sabbo so bhakkho anavayoti vutto’’ti.

"සීවලී, ගිහියෙකු හෝ බල්ලෙකු හෝ අතහැර දැමූ යමක් වේද, එය මට අනුභවයට නුසුදුසු දෙයක් නොවේ. මෙලොව ධර්මානුකූලව යම් භෝගයක් ලැබුණේ ද, ඒ සියල්ල අනුභවයට සුදුසු බවත් නිවැරදි බවත් සත්පුරුෂයන් විසින් කියනු ලැබේ."


Tattha abhakkhoti so piṇḍapāto mama abhakkho nāma na hoti. Yaṃ hotīti yaṃ gihino vā sunassa vā cattaṃ hoti, taṃ paṃsukūlaṃ nāma asāmikattā anavajjameva hoti. Ye kecīti tasmā aññepi ye [Pg.79] keci dhammena laddhā bhogā, sabbo so bhakkho. Anavayoti anuavayo, anupunappunaṃ olokiyamānopi avayo paripuṇṇaguṇo anavajjo, adhammaladdhaṃ pana sahassagghanakampi jigucchanīyamevāti.

එහි 'අභක්ඛෝ' යනු ඒ පිණ්ඩපාතය මට අනුභවයට නුසුදුසු දෙයක් නොවේ යන්නයි. 'යං හෝති' යනු ගිහියෙකු හෝ බල්ලෙකු හෝ අතහැර දැමූ යමක් වේද, එය අයිතිකරුවෙකු නොමැති බැවින් නිවැරදි වූ පාංශුකූලයම වේ. එබැවින් ධර්මානුකූලව ලැබුණු අනෙකුත් යම් භෝගයක් වේද ඒ සියල්ල අනුභවයට සුදුසුය. 'අනවයෝ' යනු නැවත නැවතත් බැලුවද වරදක් නැති, ගුණයෙන් පිරිපුන් නිවැරදි දෙයයි. අධාර්මිකව ලැබුණු දෙය දහසක් අගය වුවත් එය පිළිකුල් කටයුතුම වේ.


Evaṃ te aññamaññaṃ kathentāva thūṇanagaradvāraṃ sampāpuṇiṃsu. Tatra dārikāsu kīḷantīsu ekā kumārikā khuddakakullakena vālukaṃ papphoṭeti. Tassā ekasmiṃ hatthe ekaṃ valayaṃ, ekasmiṃ dve valayāni. Tāni aññamaññaṃ saṅghaṭṭenti, itaraṃ nissaddaṃ. Rājā taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘sīvalidevī mama pacchato carati, itthī ca nāma pabbajitassa malaṃ, ‘ayaṃ pabbajitvāpi bhariyaṃ jahituṃ na sakkotī’ti garahissanti maṃ. Sacāyaṃ kumārikā paṇḍitā bhavissati, sīvalideviyā nivattanakāraṇaṃ kathessati, imissā kathaṃ sutvā sīvalideviṃ uyyojessāmī’’ti cintetvā āha –

මෙසේ ඔවුන් එකිනෙකා සමඟ කතා කරමින්ම ථූණ නගර ද්වාරයට පැමිණියහ. එහි ගැහැනු ළමයින් සෙල්ලම් කරමින් සිටි අතර එක් දැරියක් කුඩා කුල්ලකින් වැලි පොළමින් සිටියාය. ඇයගේ එක් අතක එක් වළල්ලක් ද, අනෙක් අතේ වළලු දෙකක් ද විය. එම වළලු දෙක එකිනෙක ගැටී ශබ්ද නිකුත් විය, අනෙක් අත නිහඬව පැවතියේය. රජු ඒ කාරණය දැක, "සීවලී දේවිය මා පස්සෙන් එන්නීය, ස්ත්‍රිය යනු පැවිද්දෙකුගේ කිලුටකි, 'මොහු පැවිදි වෙලත් බිරිඳ අතහරින්න බැරිව ඉන්නවා' කියා මට ගර්හා කරනු ඇත. මේ දැරිය බුද්ධිමත් නම් සීවලී දේවිය ආපසු හැරවීමට හේතුවක් පවසනු ඇත, ඇයගේ කතාව අසා සීවලී දේවිය පිටත් කර හරින්නෙමි" යි සිතා මෙසේ ඇසූහ -


281.

281.


‘‘Kumārike upaseniye, niccaṃ niggaḷamaṇḍite;

Kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti.

"සැරසුණු රුවැති කුමරිය, නුඹේ එක් අතක වළලු ශබ්ද කරන්නේ ඇයි? අනෙක් අතේ වළලු ශබ්ද නොකරන්නේ ඇයි?"


Tattha upaseniyeti mātaraṃ upagantvā senike. Niggaḷamaṇḍiteti agalitamaṇḍanena maṇḍanasīliketi vadati. Janatīti saddaṃ karoti.

එහි 'උපසේනියේ' යනු මව අසල සිටින දැරියයි. 'නිග්ගළ මණ්ඩිතේ' යනු නොඅඩුව සැරසුණු බවයි. 'ජනති' යනු ශබ්ද කිරීමයි.


Kumārikā āha –

කුමරිය මෙසේ පැවසුවාය -


282.

282.


‘‘Imasmiṃ me samaṇa hatthe, paṭimukkā dunīvarā;

Saṅghātā jāyate saddo, dutiyasseva sā gati.

"ශ්‍රමණයන් වහන්ස, මගේ මේ අතෙහි වළලු දෙකක් දමා ඇත. ඒවා එකිනෙක ගැටීමෙන් ශබ්දයක් ඇති වේ. දෙවැන්නෙකු ඇති තැන ස්වභාවය එයයි."


283.

283.


‘‘Imasmiṃ me samaṇa hatthe, paṭimukko ekanīvaro;

So adutiyo na janati, munibhūtova tiṭṭhati.

"ශ්‍රමණයන් වහන්ස, මගේ මේ අතෙහි ඇත්තේ එක් වළල්ලක් පමණි. එයට දෙවැන්නෙකු නැති බැවින් ශබ්ද නොකරයි, එය මුනිවරයෙකු මෙන් නිහඬව පවතී."


284.

284.


‘‘Vivādappatto dutiyo, keneko vivadissati;

Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocata’’nti.

"දෙදෙනෙකු සිටින තැන වාද විවාද ඇති වේ. තනිව සිටින තැනැත්තා කා සමඟ වාද කරන්නද? එබැවින් ස්වර්ගය පතන ඔබ වහන්සේ හුදෙකලාවට කැමති වන්න."


Tattha [Pg.80] dunīvarāti dve valayāni. Saṅghātāti saṃhananato saṅghaṭṭanatoti attho. Gatīti nibbatti. Dutiyasseva hi evarūpā nibbatti hotīti attho. Soti so nīvaro. Munibhūtovāti pahīnasabbakileso ariyapuggalo viya tiṭṭhati. Vivādappattoti samaṇa dutiyako nāma vivādamāpanno hoti, kalahaṃ karoti, nānāgāhaṃ gaṇhāti. Kenekoti ekako pana kena saddhiṃ vivadissati. Ekattamuparocatanti ekībhāvo te ruccatu. Samaṇā nāma bhaginimpi ādāya na caranti, kiṃ pana tvaṃ evarūpaṃ uttamarūpadharaṃ bhariyaṃ ādāya vicarasi, ayaṃ te antarāyaṃ karissati, imaṃ nīharitvā ekakova samaṇakammaṃ karohīti naṃ ovadati.

එහි 'දුනීවරා' යනු වළලු දෙකකි. 'සංඝාතා' යනු එකිනෙක ගැටීමයි. 'ගති' යනු ශබ්දය ඇති වීමයි. දෙවැන්නෙකු සිටින විට මෙවැනි ශබ්දයක් ඇති වීම ස්වභාවයකි. 'සො' යනු ඒ වළල්ලයි. 'මුනිභූතෝව' යනු සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ ආර්ය පුද්ගලයෙකු මෙන් සිටීමයි. 'විවාදප්පත්තෝ' යනු ශ්‍රමණයන් වහන්ස, දෙදෙනෙකු සිටින විට වාද විවාද ඇති වී, කලහ කරමින් විවිධ මත දරන්නට වෙයි. 'කේනේකෝ' යනු තනිව සිටින තැනැත්තා කා සමඟ වාද කරන්නද? 'ඒකත්තමුපරෝචතං' යනු හුදෙකලා බව ඔබට රුචි වේවා යන්නයි. ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා තම සහෝදරිය සමඟ පවා ගමන් නොකරති, එසේ තිබියදී ඔබ වහන්සේ මෙවැනි උත්තම රූපයක් ඇති බිරිඳක් සමඟ ගමන් කරන්නේ මන්ද? මෙය ඔබ වහන්සේට අන්තරායකි, ඇය ඉවත් කර තනිවම මහණ දම් පුරන්නැයි ඇය අනුශාසනා කළාය.


So tassā kumārikāya vacanaṃ sutvā paccayaṃ labhitvā deviyā saddhiṃ kathento āha –

උන්වහන්සේ ඒ කුමරියගේ වචනය අසා එය කරුණක් කරගෙන දේවිය සමඟ කතා කරමින් මෙසේ පැවසූහ -


285.

285.


‘‘Suṇāsi sīvali kathā, kumāriyā paveditā;

Pesiyā maṃ garahittho, dutiyasseva sā gati.

“සීවලී, කුමාරිකාව විසින් පවසන ලද මේ වචන ඔබට ඇසෙන්නේද? මාගේ දාසියක වැනි ඇයගෙන් පවා මට නින්දා ලැබුණේ මා සමඟ දෙවැන්නෙකු (ඔබ) සිටින නිසාමය.”


286.

286.


‘‘Ayaṃ dvedhāpatho bhadde, anuciṇṇo pathāvihi;

Tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi, ahamekaṃ punāparaṃ.

“පින්වතිය, සංචාරකයන් විසින් භාවිතා කරන ලද මේ මාවත් දෙකකි. එයින් ඔබ එක් මාවතක් තෝරාගන්න, මම අනෙක් මාවතේ යන්නෙමි.”


287.

287.


‘‘Māvaca maṃ tvaṃ ‘pati me’ti, nāhaṃ ‘bhariyā’ti vā punā’’ti.

“මින්පසු ‘මොහු මාගේ සැමියාය’ කියා මට නොකියන්න. මම ද ‘ඔබ මාගේ බිරිඳය’ කියා නැවත නොකියන්නෙමි.”


Tattha kumāriyā paveditāti kumārikāya kathitā. Pesiyāti sacāhaṃ rajjaṃ kāreyyaṃ, esā me pesiyā vacanakārikā bhaveyya, oloketumpi maṃ na visaheyya. Idāni pana attano pesiyaṃ viya ca maññati, ‘‘dutiyasseva sā gatī’’ti maṃ ovadati. Anuciṇṇoti anusañcarito. Pathāvihīti pathikehi. Ekanti tava ruccanakaṃ ekaṃ maggaṃ gaṇha, ahaṃ pana tayā gahitāvasesaṃ aparaṃ gaṇhissāmi. Māvaca maṃ tvanti sīvali ito paṭṭhāya puna maṃ ‘‘pati me’’ti mā avaca, ahaṃ vā tvaṃ ‘‘bhariyā me’’ti nāvacaṃ.

එහි ‘කුමාරිකාව විසින් පවසන ලද’ යනු කුමාරිකාව විසින් කියන ලද්දයි. ‘දාසියක’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, මා රජකම් කළේ නම් ඇය මාගේ නියෝග පිළිපදින සේවිකාවක වන බවත්, ඇයට මා දෙස බැලීමටවත් ශක්තියක් නොමැති බවත්ය. එහෙත් දැන් ඇය මා තම සේවකයෙකු මෙන් සලකන අතර, ‘දෙවැන්නෙකු සිටින නිසා මෙසේ වේ’ යැයි මට අවවාද කරයි. ‘අනුචිණ්ණො’ යනු සැරිසරන ලද යන්නයි. ‘පථාවිහී’ යනු මගීන් විසිනි. ‘එකක්’ යනු ඔබ කැමති එක් මාවතක් තෝරාගන්න, ඔබ ගත් මාවත හැර ඉතිරි අනෙක් මාවත මම තෝරාගන්නෙමි යන්නයි. ‘මට නොකියන්න’ යනු සීවලී, මෙතැන් සිට නැවත මට ‘මොහු මාගේ සැමියාය’ කියා නොකියන්න, මම ද ඔබට ‘මාගේ බිරිඳය’ කියා නොකියන්නෙමි යන්නයි.


Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘deva, tumhe uttamā, dakkhiṇamaggaṃ gaṇhatha, ahaṃ vāmamaggaṃ gaṇhissāmī’’ti vatvā thokaṃ gantvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī punāgantvā raññā saddhiṃ kathentī ekatova nagaraṃ pāvisi. Tamatthaṃ pakāsento satthā upaḍḍhagāthamāha –

ඇය රජුගේ ඒ වචනය අසා “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ උතුම්ය, එබැවින් දකුණු මාවත තෝරාගන්න, මම වම් මාවතේ යන්නෙමි” යි පවසා ස්වල්ප දුරක් ගියත්, සෝකය දරාගත නොහැකිව නැවත පැමිණ රජු සමඟ කතා කරමින් එක්ව නගරයට ඇතුළු වූවාය. ඒ බව පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ අර්ධ ගාථාව වදාළ සේක.


‘‘Imameva [Pg.81] kathayantā, thūṇaṃ nagarupāgamu’’nti.

“ඔවුහු මෙලෙස කතා කරමින් ථූණ නම් නගරයට පැමිණියහ.”


Tattha nagarupāgamunti nagaraṃ paviṭṭhā.

එහි ‘නගරයට පැමිණියහ’ යනු නගරයට ඇතුළු වූහ යන්නයි.


Pavisitvā ca pana mahāsatto piṇḍatthāya caranto usukārassa gehadvāraṃ patto. Sīvalidevīpi ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tasmiṃ samaye usukāro aṅgārakapalle usuṃ tāpetvā kañjiyena temetvā ekaṃ akkhiṃ nimīletvā ekena akkhinā olokento ujuṃ karoti. Taṃ disvā mahāsatto cintesi ‘‘sacāyaṃ paṇḍito bhavissati, mayhaṃ ekaṃ kāraṇaṃ kathessati, pucchissāmi na’’nti. So upasaṅkamitvā pucchati. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

නගරයට ඇතුළු වූ මහා බෝසතාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින අතරතුර ඊතල සාදන්නෙකුගේ නිවසේ දොරටුව අසලට පැමිණියහ. සීවලී දේවිය ද එක් පසෙක නැවතී සිටියාය. ඒ අවස්ථාවේ ඊතල සාදන්නා අඟුරු කබලක ඊතලයක් රත් කර, එය කෝඩියෙන් (කංජි) තෙමා, එක් ඇසක් වසා අනෙක් ඇසින් බලමින් ඊතලයේ ඇද හැර කෙළින් කරමින් සිටියේය. එය දුටු මහාසත්තයන් වහන්සේ “සැබවින්ම මොහු ප්‍රඥාවන්තයෙක් නම්, මට යම් කරුණක් පවසනු ඇත, මම ඔහුගෙන් විමසන්නෙමි” යි සිතා ඔහු වෙත ගොස් විමසූහ. ඒ බව පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.


288.

288.


‘‘Koṭṭhake usukārassa, bhattakāle upaṭṭhite;

Tatrā ca so usukāro, ekaṃ daṇḍaṃ ujuṃ kataṃ;

Ekañca cakkhuṃ niggayha, jimhamekena pekkhatī’’ti.

“ඊතල සාදන්නාගේ ගෘහ ද්වාරයෙහි ආහාර වේල එළඹි කල්හි මහාසත්තයන් වැඩසිටියහ. එහිදී ඒ ඊතල සාදන්නා එක් ඊතලයක් කෙළින් කරමින් සිටියේය. ඔහු එක් ඇසක් පියාගෙන එක් ඇසකින් පමණක් ඊතලයේ ඇද ඇති තැන් දෙස බැලුවේය.”


Tattha koṭṭhaketi bhikkhave, so rājā attano bhattakāle upaṭṭhite usukārassa koṭṭhake aṭṭhāsi. Tatrā cāti tasmiñca koṭṭhake. Niggayhāti nimīletvā. Jimhamekenāti ekena akkhinā vaṅkaṃ saraṃ pekkhati.

එහි ‘කොට්ඨකෙ’ යනු මහණෙනි, රජතුමා තම දහවල් ආහාර වේලෙහි ඊතල සාදන්නාගේ දොරටුව අසල සිටියේය. ‘තත්‍රා ච’ යනු ඒ ස්ථානයෙහිය. ‘නිග්ගය්හ’ යනු වසාගෙනය. ‘ජිම්හමෙකෙන’ යනු එක් ඇසකින් ඊතලයේ ඇද ඇති ස්ථානය දෙස බලයි යන්නයි.


Atha naṃ mahāsatto āha –

ඉක්බිති මහාසත්තයන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ.


289.

289.


‘‘Evaṃ no sādhu passasi, usukāra suṇohi me;

Yadekaṃ cakkhuṃ niggayha, jimhamekena pekkhasī’’ti.

“ඊතල සාදන්නා, මා පවසන දේ අසන්න. ඔබ එක් ඇසක් වසා අනෙක් ඇසින් ඊතලයේ ඇද බලන විට එය ඔබට හොඳින් පෙනෙන්නේද?”


Tassattho – samma usukāra, evaṃ nu tvaṃ sādhu passasi, yaṃ ekaṃ cakkhuṃ nimīletvā ekena cakkhunā vaṅkaṃ saraṃ pekkhasīti.

එහි තේරුම – යහළු ඊතල සාදන්නා, ඔබ එක් ඇසක් වසා එක් ඇසකින් පමණක් ඊතලයේ ඇද ඇති දෙස බලන විට, ඔබට එය නිවැරදිව පෙනෙන්නේද?


Athassa so kathento āha –

එකල්හි ඔහු පිළිතුරු දෙමින් මෙසේ පැවසුවේය.


290.

290.


‘‘Dvīhi samaṇa cakkhūhi, visālaṃ viya khāyati;

Asampatvā paramaṃ liṅgaṃ, nujubhāvāya kappati.

“ශ්‍රමණයන් වහන්ස, දෑසින්ම බලන විට දර්ශනය පුළුල්ව පෙනේ. එවිට ඊතලයේ ඉතා සියුම් ඇද ඇති තැන් නොපෙනෙන බැවින් එය නිවැරදිව කෙළින් කිරීමට නොහැකි වේ.”


291.

291.


‘‘Ekañca cakkhuṃ niggayha, jimhamekena pekkhato;

Sampatvā paramaṃ liṅgaṃ, ujubhāvāya kappati.

“එක් ඇසක් වසා එක් ඇසකින් පමණක් බලන විට, ඉතා සියුම් වූත් උතුම් වූත් ඒ ඊතලයේ සියලු තැන් පැහැදිලිව පෙනෙන බැවින් ඊතලය නිවැරදිව කෙළින් කිරීමට හැකි වේ.”


292.

292.


‘‘Vivādappatto [Pg.82] dutiyo, keneko vivadissati;

Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocata’’nti.

“දෙදෙනෙකු සිටින තැන විවාදය හටගනී. තනිව සිටින තැනැත්තා කා සමඟ විවාද කරන්නද? එබැවින් ස්වර්ගය පතන ඔබ වහන්සේ ඒකීයභාවයට කැමති වන්න.”


Tattha visālaṃ viyāti vitthiṇṇaṃ viya hutvā khāyati. Asampatvā paramaṃ liṅganti parato vaṅkaṭṭhānaṃ appatvā. Nujubhāvāyāti na ujubhāvāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – visāle khāyamāne parato ujuṭṭhānaṃ vā vaṅkaṭṭhānaṃ vā na pāpuṇeyya, tasmiṃ asampatte adissamāne ujubhāvāya kiccaṃ na kappati na sampajjatīti. Sampatvāti cakkhunā patvā, disvāti attho. Vivādappattoti yathā dutiye akkhimhi ummīlite liṅgaṃ na paññāyati, vaṅkaṭṭhānampi ujukaṃ paññāyati, ujuṭṭhānampi vaṅkaṃ paññāyatīti vivādo hoti, evaṃ samaṇassapi dutiyo nāma vivādamāpanno hoti, kalahaṃ karoti, nānāgāhaṃ gaṇhāti. Kenekoti eko pana kena saddhiṃ vivadissati. Ekattamuparocatanti ekībhāvo te ruccatu. Samaṇā nāma bhaginimpi ādāya na caranti, kiṃ pana tvaṃ evarūpaṃ uttamarūpadharaṃ bhariyaṃ ādāya vicarasi. Ayaṃ te antarāyaṃ karissati, imaṃ nīharitvā ekakova samaṇadhammaṃ karohīti so taṃ ovadati.

එහි ‘විසාලං විය’ යනු විසිරී ගිය ස්වභාවයකින් පෙනෙයි යන්නයි. ‘උසස් ලක්ෂණයට නොපැමිණ’ යනු ඈතින් ඇති වංගු සහිත තැන් හඳුනාගත නොහැකි වීමයි. ‘නිවැරදිව කෙළින් කළ නොහැක’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ දර්ශනය විසිරී ගිය විට ඊතලයේ කෙළින් ඇති තැන් හෝ ඇද ඇති තැන් නිවැරදිව වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි වන බැවින්, එය නිවැරදි කිරීමේ කාර්යය සාර්ථක නොවන බවයි. ‘සම්පත්වා’ යනු ඇසින් දැකීමයි. ‘විවාදයට පත් වූ’ යනු යම් ලෙසකින් දෙවන ඇස විවෘත කළහොත් ඇද ඇති තැන් කෙළින් ලෙසත්, කෙළින් ඇති තැන් ඇද ලෙසත් පෙනෙන්නට පුළුවන. එවිට එය විවාදයක් වැනිය. එමෙන්ම ශ්‍රමණයෙකුට වුවද දෙවැන්නෙකු සිටින විට විවාද හා කලහ ඇති වේ. ‘තනිව’ යනු තනි වූ පුද්ගලයා කා සමඟ විවාද කරන්නද? ‘ඒකීයභාවයට කැමති වන්න’ යනු තනිව සිටීම ඔබට ප්‍රිය වේවා යන්නයි. ශ්‍රමණයෝ තම සහෝදරිය සමඟ පවා ඇවිදින්නේ නැත, එවැනි තත්වයක ඔබ මෙතරම් රූමත් බිරිඳක සමඟ ගමන් කරන්නේ ඇයි? ඇය ඔබේ මහණකමට බාධාවක් වනු ඇත. එබැවින් ඇය ඉවත් කර තනිව මහණ දම් පුරන්නැයි ඔහු අවවාද කරයි.


Evamassa so ovādaṃ datvā tuṇhī ahosi. Mahāsattopi piṇḍāya caritvā missakabhattaṃ saṃkaḍḍhitvā nagarā nikkhamitvā udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā katabhattakicco mukhaṃ vikkhāletvā pattaṃ thavikāya osāretvā sīvalideviṃ āmantetvā āha –

මෙසේ ඔහු අවවාද දී නිහඬ විය. මහාසත්තයන් වහන්සේ ද පිණ්ඩපාතයේ හැසිර විවිධ ආහාර රැස්කරගෙන, නගරයෙන් පිටවී ජලය ඇති පහසු ස්ථානයක වාඩි වී ආහාර අනුභව කළහ. අනතුරුව මුඛය සෝදා පාත්‍රය උරහිස ලාගෙන සීවලී දේවිය අමතා මෙසේ වදාළහ.


293.

293.


‘‘Suṇāsi sīvali kathā, usukārena veditā;

Pesiyā maṃ garahittho, dutiyasseva sā gati.

“සීවලී, ඊතල සාදන්නා විසින් පවසන ලද කතාව ඔබට ඇසෙන්නේද? මාගේ දාසියක වැනි ඔහුගෙන් පවා මට අවඥා ලැබුණේ මා සමඟ දෙවැන්නෙකු (ඔබ) සිටින නිසාමය.”


294.

294.


‘‘Ayaṃ dvedhāpatho bhadde, anuciṇṇo pathāvihi;

Tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi, ahamekaṃ punāparaṃ.

“පින්වතිය, සංචාරකයන් විසින් භාවිතා කරන ලද මේ මාවත් දෙකකි. එයින් ඔබ එක් මාවතක් තෝරාගන්න, මම අනෙක් මාවතේ යන්නෙමි.”


295.

295.


‘‘Māvaca maṃ tvaṃ ‘pati me’ti, nāhaṃ ‘bhariyā’ti vā punā’’ti.

“මින්පසු ‘මොහු මාගේ සැමියාය’ කියා මට නොකියන්න. මම ද ‘ඔබ මාගේ බිරිඳය’ කියා නැවත නොකියන්නෙමි.”


Tattha suṇāsīti suṇa, tvaṃ kathā. ‘‘Pesiyā ma’’nti idaṃ pana kumārikāya ovādameva sandhāyāha.

එහි ‘ඇසෙන්නේද’ යනු ඒ කතාව අසන්න යන්නයි. ‘පේසියමාං’ යනු කුමාරිකාව දුන් අවවාදයම අදහස් කරමින් වදාළ ලද්දකි.


Sā [Pg.83] kira ‘‘māvaca maṃ tvaṃ ‘pati me’ti’’ vuttāpi mahāsattaṃ anubandhiyeva. Rājā naṃ nivattetuṃ na sakkoti. Mahājanopi anubandhi. Tato pana aṭavī avidūre hoti. Mahāsatto nīlavanarājiṃ disvā taṃ nivattetukāmo hutvā gacchantoyeva maggasamīpe muñjatiṇaṃ addasa. So tato īsikaṃ luñcitvā ‘‘passasi sīvali, ayaṃ idha puna ghaṭetuṃ na sakkā, evameva puna mayhaṃ tayā saddhiṃ saṃvāso nāma ghaṭetuṃ na sakkā’’ti vatvā imaṃ upaḍḍhagāthamāha –

ඇය ‘මොහු මාගේ සැමියාය කියා නොකියන්න’ යැයි කීවද මහාසත්තයන් පසුපසම ගියාය. රජුට ඇය නැවැත්විය නොහැකි විය. මහා ජනයා ද පසුපස පැමිණියහ. ඉක්බිති වනාන්තරය නුදුරින් වූ බැවින් රජු නිල්වන් වන පෙළ දැක ඇය නැවැත්වීමට සිතා, මාවත අසල තිබූ මුජ්ජ තණ පඳුරක් දැක එයින් අංකුරයක් කඩාගෙන “සීවලී, බලන්න. මෙය නැවත මේ පඳුරෙහි ඇලවිය නොහැක. එලෙසම ඔබ සමඟ මාගේ සහවාසය ද නැවත එක් කළ නොහැක” යි පවසා මේ අර්ධ ගාථාව වදාළහ.


‘‘Muñjāvesikā pavāḷhā, ekā vihara sīvalī’’ti.

“පඳුරෙන් කඩා දැමූ මුජ්ජ තණ අංකුරය මෙන්, සීවලී ඔබ තනිව වසන්න.”


Tattha ekā viharāti ahaṃ ekībhāvena viharissāmi, tvampi ekā viharāhīti tassā ovādamadāsi.

එහි ‘තනිව වසන්න’ යනු මම තනිව වාසය කරන්නෙමි, ඔබ ද තනිව වාසය කරන්නැයි ඇයට අවවාද කළහ.


Taṃ sutvā sīvalidevī ‘‘itodāni paṭṭhāya natthi mayhaṃ mahājanakanarindena saddhiṃ saṃvāso’’ti sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī ubhohi hatthehi uraṃ paharitvā mahāmagge pati. Mahāsatto tassā visaññibhāvaṃ ñatvā padaṃ vikopetvā araññaṃ pāvisi. Amaccā āgantvā tassā sarīraṃ udakena siñcitvā hatthapāde parimajjitvā saññaṃ labhāpesuṃ. Sā ‘‘tātā, kuhiṃ rājā’’ti pucchi. ‘‘Nanu tumheva jānāthā’’ti? ‘‘Upadhāretha tātā’’ti. Te ito cito dhāvitvā vicinantāpi mahāsattaṃ na passiṃsu. Devī mahāparidevaṃ paridevitvā rañño ṭhitaṭṭhāne cetiyaṃ kāretvā gandhamālādīhi pūjetvā nivatti. Mahāsattopi himavantaṃ pavisitvā sattāhabbhantareyeva pañca abhiññā ca, aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā puna manussapathaṃ nāgami. Devīpi usukārena saddhiṃ kathitaṭṭhāne, kumārikāya saddhiṃ kathitaṭṭhāne, maṃsaparibhogaṭṭhāne, migājinena saddhiṃ kathitaṭṭhāne, nāradena saddhiṃ kathitaṭṭhāne cāti sabbaṭṭhānesu cetiyāni kāretvā gandhamālādīhi pūjetvā senaṅgaparivutā mithilaṃ patvā ambavanuyyāne puttassa abhisekaṃ kāretvā taṃ senaṅgaparivutaṃ nagaraṃ pesetvā sayaṃ isipabbajjaṃ pabbajitvā tattheva uyyāne vasantī kasiṇaparikammaṃ katvā jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaparāyaṇā ahosi. Mahāsattopi aparihīnajjhāno hutvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

එය ඇසූ සීවලී දේවිය, "මෙතැන් පටන් මට මහාජනක රජු සමඟ වාසයක් නැතැයි" පවසමින් ශෝකය දරාගත නොහැකිව දෑතින් ළයෙහි පැහැරගෙන මහා මාර්ගයෙහි ඇද වැටුණාය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඇය සිහිමුර්ජා වූ බව දැන, තමන් වහන්සේ වැඩම කළ මඟ සලකුණු මකා දමමින් වනයට වැඩම කළහ. ඇමතිවරු පැමිණ ඇගේ ශරීරයට පැන් ඉස, අත්පා පිරිමැද ඇයට සිහිය ලබා දුන්හ. ඇය "දරුවනි, රජතුමා කොහිද?" යි ඇසුවාය. එවිට ඔවුහු "එය ඔබතුමියම දන්නවා නේද?" යි කීහ. "දරුවනි, එසේනම් සොයා බලන්න" යි ඇය පැවසුවාය. ඔවුහු එහා මෙහා දුවමින් සෙවූ නමුත් මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේව දැකගත නොහැකි වූහ. දේවිය දැඩි ලෙස හඬා වැළපී, රජු නැවතී සිටි ස්ථානයෙහි චෛත්‍යයක් කරවා සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා ආපසු හැරුණාය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද හිමවතට වැඩම කොට සත් දිනක් ඇතුළත පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන, නැවත කිසි කලෙකත් මනුෂ්‍ය පථයට වැඩම නොකළහ. දේවිය ද වැදි පුත්‍රයා සමඟ කතා කළ තැන, කුමාරිකාව සමඟ කතා කළ තැන, මස් අනුභව කළ තැන, මිගාජීන තාපසයා සමඟ කතා කළ තැන සහ නාරද තාපසයා සමඟ කතා කළ තැන යන මේ සියලු ස්ථානයන්හි චෛත්‍යයන් කරවා සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා, සේනාව පිරිවරා මිථිලා නුවරට පැමිණ අඹ උයනේදී තම පුතුට අභිෂේක කරවා, ඔහු සේනාව සමඟ නුවරට පිටත් කර හැරියාය. තමන් වහන්සේ ද එම උයනෙහිම ඉසිපැවිද්දෙන් පැවිදි වී, කසිණ පරිකර්ම කොට ධ්‍යාන උපදවා බඹලොව පරායනය වූවාය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇතිව බඹලොව පරායනය වූහ.


Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi [Pg.84] – ‘‘tadā samuddarakkhikā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi, nārado sāriputto, migājino moggallāno, kumārikā khemā bhikkhunī, usukāro ānando, sīvalidevī rāhulamātā, dīghāvukumāro rāhulo, mātāpitaro mahārājakulāni, mahājanakanarindo pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙන හැර දක්වා, "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් කළහ" යි පවසා ජාතකය මෙසේ සමෝධානය කළ සේක - "එකල සමුද්‍රරක්ෂිතා දේව දියණිය වූයේ උප්පලවණ්ණා තෙරණියයි. නාරද තාපසයා සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන්ය. මිගාජීන තාපසයා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන්ය. කුමාරිකාව ඛේමා මෙහෙණියයි. දුනුවායා ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. සීවලී දේවිය රාහුල මාතාවයි. දීඝාවු කුමාරයා රාහුල ස්ථවිරයන්ය. මවුපියන් මහරජ පවුල්ය. මහාජනක රජු වනාහි මම ම වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙමි".


Mahājanakajātakavaṇṇanā dutiyā.

දෙවන මහාජනක ජාතක වර්ණනාවයි.



[540] 3. Suvaṇṇasāmajātakavaṇṇanā

[540] 3. සුවණ්ණසාම ජාතක වර්ණනාව.


Ko [Pg.85] nu maṃ usunā vijjhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira aṭṭhārasakoṭivibhavassa ekassa seṭṭhikulassa ekaputtako ahosi mātāpitūnaṃ piyo manāpo. So ekadivasaṃ pāsādavaragato sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokento gandhamālādihatthaṃ mahājanaṃ dhammassavanatthāya jetavanaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘ahampi dhammaṃ suṇissāmī’’ti mātāpitaro vanditvā gandhamālādīni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā vatthabhesajjapānakādīni bhikkhusaṅghassa dāpetvā gandhamālādīhi ca bhagavantaṃ pūjetvā ekamantaṃ nisinno dhammaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ disvā pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ sallakkhetvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ pabbajjaṃ yācitvā ‘‘mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ tathāgatā nāma na pabbājentī’’ti sutvā bhagavantaṃ vanditvā puna gehaṃ gantvā sagāravena mātāpitaro vanditvā evamāha – ‘‘ammatātā, ahaṃ tathāgatassa santike pabbajissāmī’’ti. Athassa mātāpitaro tassa vacanaṃ sutvā ekaputtakabhāvena sattadhā bhijjamānahadayā viya puttasinehena kampamānā evamāhaṃsu ‘‘tāta piyaputtaka, tāta kulaṅkura, tāta nayana, tāta hadaya, tāta pāṇasadisa, tayā vinā kathaṃ jīvāma, tayi paṭibaddhaṃ no jīvitaṃ. Mayañhi tāta, jarājiṇṇā vuḍḍhā mahallakā, ajja vā suve vā parasuve vā maraṇaṃ pāpuṇissāma, tasmā mā amhe ohāya gacchasi. Tāta, pabbajjā nāma atidukkarā, sītena atthe sati uṇhaṃ labhati, uṇhena atthe sati sītaṃ labhati, tasmā tāta, mā pabbajāhī’’ti.

"කවරෙක් මට හීයකින් විද්දේ ද" යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන කාලයෙහි එක් මවුපිය උපස්ථායක භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර අටළොස් කෙළක් ධනය ඇති එක්තරා සිටු පවුලක මවුපියන්ට ප්‍රිය වූ මනාප වූ එකම පුතෙක් සිටියේය. ඔහු එක් දිනක් උතුම් ප්‍රාසාදයක සිට සිංහ පඤ්ජරය විවෘත කර වීථිය දෙස බලන විට, සුවඳ මල් ආදිය අතින් ගත් මහා ජනයා බණ ඇසීම පිණිස ජේතවනයට යනු දැක, "මම ද බණ අසන්නෙමි" යි සිතා මවුපියන් වැඳ සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන විහාරයට ගියේය. එහි ගොස් වස්ත්‍ර, බෙහෙත්, පැන් ආදිය මහා සංඝයා වහන්සේට පූජා කරවා, සුවඳ මල් ආදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද පූජා පවත්වා, එකත්පසක හිඳ බණ අසා, කාමයන්ගේ ආදීනව දැක පැවිද්දේ අනිසංස මෙනෙහි කළේය. පිරිස නැගිට ගිය පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. එවිට "තථාගතයන් වහන්සේලා මවුපියන්ගේ අවසරය නොලද පුත්‍රයන් පැවිදි නොකරති" යන බුද්ධ වචනය අසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නැවත නිවසට ගොස් ගෞරව සහිතව මවුපියන් වැඳ මෙසේ කීවේය - "මෑණියනි, පියාණෙනි, මම තථාගතයන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වන්නෙමි". එවිට ඔහුගේ මවුපියෝ ඒ වචනය අසා, එකම පුතා වූ බැවින් සත් කඩකට පැළී යන හදවතක් ඇතිව මෙන් පුත්‍ර ස්නේහයෙන් මුළු ශරීරයම වෙව්ලමින් මෙසේ කීහ: "පුතණුවනි ප්‍රිය පුත්‍රය, කුලයේ අංකුරය, දෙනෙත බඳු පුතණුවනි, හදවත බඳු පුතණුවනි, ප්‍රාණය බඳු පුතණුවනි, ඔබ නැතිව අපි කෙසේ ජීවත් වන්නෙමු ද? අපේ ජීවිතය ඔබ කෙරෙහි බැඳී පවතී. පුතණුවනි, අපි වයසට ගිය, දිරාපත් වූ මහලු උදවිය වෙමු. අද හෝ හෙට හෝ අනිද්දා මරණයට පත් වන්නෙමු. එබැවින් අප අතහැර නොයන්න. පුතණුවනි, පැවිද්ද වනාහි ඉතා දුෂ්කරය. සීතල අවශ්‍ය විට රස්නය ලැබේ, රස්නය අවශ්‍ය විට සීතල ලැබේ. එබැවින් පුතණුවනි, පැවිදි නොවන්න".


Taṃ sutvā kulaputto dukkhī dummano onatasīso pajjhāyantova nisīdi sattāhaṃ nirāhāro. Athassa mātāpitaro evaṃ cintesuṃ ‘‘sace no putto ananuññāto, addhā marissati, puna na passissāma, pabbajjāya jīvamānaṃ puna naṃ passissāmā’’ti. Cintetvā ca pana ‘‘tāta piyaputtaka, taṃ pabbajjāya anujānāma, pabbajāhī’’ti anujāniṃsu. Taṃ sutvā kulaputto tuṭṭhamānaso hutvā attano sakalasarīraṃ oṇāmetvā [Pg.86] mātāpitaro vanditvā vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Satthā ekaṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘imaṃ kumāraṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. So taṃ pabbājesi. Tassa pabbajitakālato paṭṭhāya mahālābhasakkāro nibbatti. So ācariyupajjhāye ārādhetvā laddhūpasampado pañca vassāni dhammaṃ pariyāpuṇitvā ‘‘ahaṃ idha ākiṇṇo viharāmi, na me idaṃ patirūpa’’nti vipassanādhuraṃ pūretukāmo hutvā upajjhāyassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā upajjhāyaṃ vanditvā jetavanā nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ nissāya araññe vihāsi. So tattha vipassanaṃ vaḍḍhetvā dvādasa vassāni ghaṭento vāyamantopi visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Mātāpitaropissa gacchante gacchante kāle duggatā ahesuṃ. Ye hi tesaṃ khettaṃ vā vaṇijjaṃ vā payojesuṃ, te ‘‘imasmiṃ kule putto vā bhātā vā iṇaṃ codetvā gaṇhanto nāma natthī’’ti attano attano hatthagataṃ gahetvā yathāruci palāyiṃsu. Gehe dāsakammakarādayopi hiraññasuvaṇṇādīni gahetvā palāyiṃsu.

එය ඇසූ ඒ කුලපුත්‍රයා දුකට පත්ව, මලානික මනසින් යුතුව හිස පහත් කරගෙන කල්පනා කරමින් සත් දිනක් නිරාහාරව සිටියේය. එවිට ඔහුගේ මවුපියෝ මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් අපේ පුතාට අවසර නොදුන්නොත් ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම මිය යනු ඇත. එවිට අපට ඔහුව නැවත දැකගත නොහැකි වනු ඇත. පැවිදි වී හෝ ජීවත්ව සිටියහොත් අපට ඔහුව නැවත දැකගත හැකිය". මෙසේ සිතා, "පුතණුවනි ප්‍රිය පුත්‍රය, අපි ඔබට පැවිදි වීමට අවසර දෙමු, පැවිදි වන්න" යි අවසර දුන්හ. එය ඇසූ කුලපුත්‍රයා සතුටු සිතින් යුතුව තම මුළු ශරීරයම නමා මවුපියන් වැඳ විහාරයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් භික්ෂුවක් කැඳවා "මෙම කුමාරයා පැවිදි කරන්න" යි නියම කළ සේක. උන්වහන්සේ ඔහුව පැවිදි කළහ. ඔහු පැවිදි වූ දින පටන් මහා ලාභ සත්කාර උපන්නේය. ඔහු ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා සතුටු කර, උපසම්පදාව ලබා පස් වසක් ධර්මය හදාරා, "මම මෙහි පිරිස අතර වාසය කරමි, මෙය මට සුදුසු නැත" යි විදර්ශනා ධුරය පිරීමට කැමතිව, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ගෙන උන්වහන්සේ වැඳ ජේතවනයෙන් නික්ම එක් පසල් ගමක වනය ඇසුරු කොට වාසය කළේය. ඔහු එහි විදර්ශනා වඩා දොළොස් වසක් උත්සාහ කළත්, වීර්යය කළත් කිසිදු විශේෂාධිගමයක් ලබාගැනීමට නොහැකි විය. කාලය ගෙවී යද්දී ඔහුගේ මවුපියෝ ද දිළිඳු බවට පත් වූහ. යම් අයෙක් ඔවුන්ගේ කුඹුරු කටයුතු හෝ වෙළඳාම් කටයුතු කළාහු ද, "මේ කුලයේ ණය ඉල්ලා ගැනීමට පුතෙකු හෝ සහෝදරයෙකු නැතැයි" පවසා තමන් අතට පත් වූ දේ රැගෙන කැමති පරිදි පලා ගියහ. නිවසේ සිටි දැසි දසුන් ද රන් රිදී ආදිය රැගෙන පලා ගියහ.


Aparabhāge dve janā kapaṇā hutvā hatthe udakasiñcanampi alabhitvā gehaṃ vikkiṇitvā agharā hutvā kāruññabhāvaṃ pattā pilotikaṃ nivāsetvā kapālahatthā bhikkhāya cariṃsu. Tasmiṃ kāle eko bhikkhu jetavanato nikkhamitvā anupubbena tassa vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. So tassa āgantukavattaṃ katvā sukhanisinnakāle ‘‘bhante, kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘jetavanā āgato āvuso’’ti vutte satthuno ceva mahāsāvakādīnañca ārogyaṃ pucchitvā mātāpitūnañca pavattiṃ pucchi ‘‘kiṃ, bhante, sāvatthiyaṃ asukassa nāma seṭṭhikulassa ārogya’’nti? ‘‘Āvuso, mā tassa kulassa pavattiṃ pucchā’’ti. ‘‘Kiṃ bhante’’ti. ‘‘Āvuso, tassa kira kulassa eko putto atthi, so buddhasāsane pabbajito, tassa pabbajitakālato paṭṭhāya etaṃ kulaṃ parikkhīṇaṃ, idāni dve janā paramakāruññabhāvaṃ pattā bhikkhāya carantī’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi rodituṃ ārabhi. ‘‘Āvuso, kiṃ rodasī’’ti? ‘‘Bhante, te mayhaṃ mātāpitaro, ahaṃ tesaṃ putto’’ti. ‘‘Āvuso, tava mātāpitaro taṃ nissāya vināsaṃ pattā, gaccha, te paṭijaggāhī’’ti.

පසු කාලයකදී (එම මවුපියන්) දෙදෙනා අසරණ වී, අතට පැන් ස්වල්පයක්වත් ලබා ගැනීමට නොහැකිව, නිවස ද විකුණා දමා, නිවාස නොමැතිව අතිශය කරුණාජනක තත්ත්වයට පත් වූහ. ඔවුහු වැරහැලි හැඳගෙන, කබලක් අතැතිව සිඟමනේ හැසිරුණාහ. ඒ කාලයෙහි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේනමක් ජේතවනාරාමයෙන් නික්ම පිළිවෙළින් එම සිටුපුත්‍ර භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයට වැඩි සේක. උන්වහන්සේ ද ඒ ආගන්තුක භික්ෂුවට ආගන්තුක වත් පිළිවෙත් ඉටුකර, සුවසේ වැඩසිටින කල, “ස්වාමීනි, කොහේ සිට වඩින්නේද?” යි විමසූහ. “ඇවැත්නි, ජේතවනයෙන් වැඩියෙමි” යි වදාළ කල්හි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතුළු මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ සුවදුක් විමසා, මවුපියන්ගේ තොරතුරු ද මෙසේ විමසූහ. “ස්වාමීනි, සැවැත් නුවර අසවල් සිටු පවුලේ අය සුවෙන් පසුවන්නේද?” “ඇවැත්නි, ඒ පවුලේ තොරතුරු නම් විමසන්න එපා” යි වදාළහ. “ඒ ඇයි ස්වාමීනි?” “ඇවැත්නි, ඒ සිටු පවුලට එක් පුත්‍රයෙක් සිටි බවත්, ඔහු බුද්ධ ශාසනයේ පැවිදි වූ බවත් අසන්නට ලැබේ. ඔහු පැවිදි වූ දා සිට ඒ පවුල පිරිහීමට පත් විය. දැන් ඒ දෙදෙනා අතිශය කරුණාජනක තත්ත්වයට පත්ව කබලක් අතැතිව සිඟමනේ හැසිරෙති” යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ ඒ වචනය ඇසූ සැණින් තම ස්වභාවය පාලනය කරගත නොහැකිව කඳුළු පිරුණු දෙනෙතින් හැඬීමට පටන් ගත්හ. “ඇවැත්නි, ඔබ අඬන්නේ ඇයි?” “ස්වාමීනි, ඒ මාගේ මවුපියන්ය, මම ඔවුන්ගේ පුත්‍රයා වෙමි” යි කීහ. “ඇවැත්නි, ඔබේ මවුපියන් ඔබ නිසාම විනාශයට පත් වී ඇත. යන්න, ඔවුන්ට උපස්ථාන කරන්න” යි වදාළහ.


So [Pg.87] ‘‘ahaṃ dvādasa vassāni ghaṭento vāyamantopi maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ nāsakkhiṃ, abhabbo bhavissāmi, kiṃ me pabbajjāya, gihī hutvā mātāpitaro posetvā dānaṃ datvā saggaparāyaṇo bhavissāmī’’ti cintetvā araññāvāsaṃ tassa therassa niyyādetvā punadivase araññā nikkhamitvā anupubbena gacchanto sāvatthito avidūre jetavanapiṭṭhivihāraṃ pāpuṇi. Tattha dve maggā ahesuṃ. Tesu eko maggo jetavanaṃ gacchati, eko sāvatthiṃ. So tattheva ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho paṭhamaṃ mātāpitaro passāmi, udāhu dasabala’’nti cintetvā ‘‘mayā mātāpitaro ciraṃ diṭṭhapubbā, ito paṭṭhāya pana me buddhadassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, tasmā ajjameva sammāsambuddhaṃ disvā dhammaṃ sutvā sve pātova mātāpitaro passissāmī’’ti sāvatthimaggaṃ pahāya sāyanhasamaye jetavanaṃ pāvisi. Taṃ divasaṃ pana satthā paccūsakāle lokaṃ olokento imassa kulaputtassa upanissayasampattiṃ addasa. So tassāgamanakāle mātuposakasuttena (saṃ. ni. 1.205) mātāpitūnaṃ guṇaṃ vaṇṇesi. So pana bhikkhu parisapariyante ṭhatvā satthussa dhammakathaṃ suṇanto cintesi ‘‘ahaṃ gihī hutvā mātāpitaro paṭijaggituṃ sakkomīti cintesiṃ, satthā pana ‘pabbajitova samāno paṭijaggito upakārako mātāpitūna’nti vadati. Sacāhaṃ satthāraṃ adisvā gato, evarūpāya pabbajjāya parihīno bhaveyyaṃ. Idāni pana gihī ahutvā pabbajitova samāno mātāpitaro posessāmī’’ti.

ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මම දොළොස් වසරක් මුළුල්ලේ දැඩි උත්සාහයක නිරත වුවද, මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් හෝ උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් වීමි. මම මගඵල ලැබීමට අභව්‍යයෙක් වන්නෙමි. මට මේ පැවිද්දෙන් ඇති පල කිම? මම ගිහි වී මවුපියන් පෝෂණය කරමින්, දානමාන පින්කම් කරමින් ස්වර්ග පරායණය වන්නෙමි.” මෙසේ සිතා තමන් විසූ ආරණ්‍යය ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පවරා, පසු දින අරණ්‍යයෙන් නික්ම පිළිවෙළින් වඩිනා සේක්, සැවැත් නුවරට නුදුරු ජේතවනාරාමයේ පිටුපස විහාරයට පැමිණියහ. එහි මංසන්ධි දෙකක් විය. ඉන් එක් මගක් ජේතවනයට ද, අනෙක් මග සැවැත් නුවරට ද වැටී තිබුණි. උන්වහන්සේ එහි නතර වී, “මා පළමුව මවුපියන් දැකිය යුතු ද, නැතහොත් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකිය යුතු ද?” යි සිතා, “මා විසින් මවුපියන් බොහෝ කලක් දකින ලදී. එහෙත් මෙතැන් සිට මට බුද්ධ දර්ශනය ලැබීම දුර්ලභ වනු ඇත. එබැවින් අදම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, ධර්මය ශ්‍රවණය කර, හෙට උදෑසනම මවුපියන් දකින්නෙමි” යි අදිටන් කොට සැවැත් නුවරට යන මග හැර සවස් කාලයෙහි ජේතවනයට වැඩම කළහ. එදින අලුයම බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකය දෙස බලන සේක්, මෙම කුලපුත්‍රයාගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දුටු සේක. උන්වහන්සේ පැමිණි කල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘මාතුපෝසක’ සූත්‍රය දේශනා කරමින් මවුපියන්ගේ ගුණ වර්ණනා කළ සේක. ඒ භික්ෂුව පිරිස කෙළවර සිට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් මෙසේ සිතූහ: “මම ගිහි වී මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීමට හැකි යයි සිතුවෙමි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරන්නේ ‘පැවිදිව සිටිමින්ම මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීම මවුපියන්ට මහත් උපකාරයක්’ වන බවයි. ඉදින් මම බුදුරජාණන් වහන්සේ නොදැක ගියේ නම්, මෙබඳු වූ පැවිද්දෙන් පිරිහී යන්නෙමි. එබැවින් දැන් මම ගිහි නොවී පැවිදිව සිටිමින්ම මවුපියන් පෝෂණය කරන්නෙමි” යි අධිෂ්ඨාන කරගත්හ.


So salākaggaṃ gantvā salākabhattañceva salākayāguñca gaṇhitvā dvādasa vassāni araññe vutthabhikkhu pārājikappatto viya ahosi. So pātova sāvatthiyaṃ pavisitvā ‘‘kiṃ nu kho paṭhamaṃ yāguṃ gaṇhissāmi, udāhu mātāpitaro passissāmī’’ti cintetvā ‘‘kapaṇānaṃ mātāpitūnaṃ santikaṃ tucchahatthena gantuṃ ayutta’’nti cintetvā yāguṃ gahetvā etesaṃ porāṇakagehadvāraṃ gato. Mātāpitaropissa yāgubhikkhaṃ caritvā parabhittiṃ nissāya viharanti. So upagantvā nisinnake disvā uppannasoko assupuṇṇehi nettehi tesaṃ avidūre aṭṭhāsi. Te taṃ disvāpi na sañjāniṃsu. Atha mātā ‘‘bhikkhatthāya ṭhito bhavissatī’’ti saññāya ‘‘bhante, tumhākaṃ dātabbayuttakaṃ natthi, aticchathā’’ti āha. So tassā [Pg.88] kathaṃ sutvā hadayapūraṃ sokaṃ gahetvā assupuṇṇehi nettehi tattheva aṭṭhāsi. Dutiyampi tatiyampi ‘‘aticchathā’’ti vuccamānopi aṭṭhāsiyeva. Athassa pitā mātaraṃ āha – ‘‘gaccha, bhadde, jānāhi, putto nu kho no eso’’ti. Sā uṭṭhāya upagantvā olokentī sañjānitvā pādamūle patitvā paridevi, pitāpissa tatheva akāsi, mahantaṃ kāruññaṃ ahosi.

උන්වහන්සේ සලාක දාන ශාලාවට ගොස් සලාක බත් සහ සලාක කැඳ ලබා ගත්හ. දොළොස් වසරක් ආරණ්‍යයේ විසූ ඒ භික්ෂුව (ශෝකය හේතුවෙන්) පාරාජිකාවට පත් වූවෙකු මෙන් විය. උන්වහන්සේ උදෑසනම සැවැත් නුවරට පිවිස, “මම පළමුව කැඳ පිළිගනිම් ද, නැතහොත් මවුපියන් දකිම් ද?” යි සිතා, “අසරණ වූ මවුපියන් වෙත හිස් අතින් යාම නුසුදුසු ය” යි සිතා කැඳ ද රැගෙන ඔවුන්ගේ පැරණි නිවස දොරකඩට වැඩි සේක. උන්වහන්සේගේ මවුපියෝ ද කැඳ පිණිස හිඟා කෑමේ හැසිර අවුත්, අනුන්ගේ බිත්තියකට හේත්තු වී සිටියහ. උන්වහන්සේ එහි වැඩම කර, එහි හිඳ සිටින මවුපියන් දැක දැඩි ශෝකයෙන් යුතුව කඳුළු පිරුණු දෙනෙතින් ඔවුන්ට නුදුරින් සිටගත්හ. ඔවුහු උන්වහන්සේ දැක මුණගැසුණ ද තම පුතු බව හඳුනා නොගත්හ. එවිට මව, “මුන්වහන්සේ දානය පිණිස සිටගෙන සිටිනවා විය හැකිය” යි සිතා, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේට පූජා කිරීමට අප සතුව කිසිවක් නැත, ඉදිරියට වැඩිය මැනව” යි කීවාය. උන්වහන්සේ ඇගේ වචනය අසා හදවත පිරී ගිය ශෝකයෙන් යුතුව, කඳුළු පිරුණු දෙනෙතින් එහිම සිටගත්හ. දෙවනුවත් තෙවනුවත් “ඉදිරියට වැඩිය මැනව” යි කීවද එහිම සිටගත්හ. එවිට පියා මවට කතා කොට, “සොඳුරිය, ගොස් බලන්න, මේ අපේ පුතා නේදැයි කියා” පැවසීය. ඇය නැගිට සමීපයට ගොස් බැලූ කල හඳුනාගෙන, පාමුල වැටී හඬා වැලපුණාය. පියා ද එසේම කෙළේය. එය ඉතා කරුණාජනක දසුනක් විය.


Sopi mātāpitaro disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assūni pavattesi. So sokaṃ adhivāsetvā ‘‘ammatātā, mā cintayittha, ahaṃ vo posessāmī’’ti mātāpitaro assāsetvā yāguṃ pāyetvā ekamante nisīdāpetvā puna bhikkhaṃ āharitvā te bhojetvā attano atthāya bhikkhaṃ pariyesitvā tesaṃ santikaṃ gantvā puna bhattenāpucchitvā pacchā sayaṃ paribhuñjati. So tato paṭṭhāya iminā niyāmena mātāpitaro paṭijaggati. Attanā laddhāni pakkhikabhattādīni tesaṃyeva datvā sayaṃ piṇḍāya caritvā labhamāno bhuñjati, alabhamāno na bhuñjati, vassāvāsikampi aññampi yaṃ kiñci labhitvā tesaṃyeva deti. Tehi paribhuttaṃ jiṇṇapilotikaṃ gahetvā aggaḷaṃ datvā rajitvā sayaṃ paribhuñjati. Bhikkhalabhanadivasehi panassa alabhanadivasā bahū ahesuṃ. Athassa nivāsanapārupanaṃ atilūkhaṃ hoti.

උන්වහන්සේ ද මවුපියන් දැක තම ස්වභාවය දරාගත නොහැකිව කඳුළු සැලූහ. පසුව ශෝකය මැඩපවත්වා, “මෑණියනි පියාණෙනි, කල්පනා නොකරන්න, මම ඔබව පෝෂණය කරන්නෙමි” යි පවසමින් මවුපියන් අස්වසා, කැඳ පානය කිරීමට දී, එක් පසෙක වාඩි කරවා, නැවතත් දානය රැගෙන අවුත් ඔවුන් පෝෂණය කොට, තමන් වෙනුවෙන් පිණ්ඩපාතය සොයා ගොස්, මවුපියන් වෙත නැවත පැමිණ දානය පිරිනමා, පසුව තමන් වළඳති. උන්වහන්සේ එතැන් පටන් මෙම ක්‍රමයට මවුපියන්ට උපස්ථාන කළහ. තමන්ට ලැබෙන පක්ෂික දානය ආදිය ඔවුන්ටම පූජා කොට, තමන් පිණ්ඩපාතයේ හැසිර දානය ලැබුණොත් වළඳති, නොලැබුණොත් නොවළඳති. වස් වැසීමෙන් පසු ලැබෙන වස් සිරිතට අදාළ සිවුරු හෝ වෙනත් යමක් ලැබුණොත් ඒවා ද ඔවුන්ටම දෙති. මවුපියන් පරිහරණය කළ පරණ වැරහැලි රැගෙන, ඒවාට අණ්ඩ දමා පඬු පොවා තමන් පොරවති. උන්වහන්සේට දානය ලැබෙන දිනවලට වඩා නොලැබෙන දින බොහෝ විය. එබැවින් උන්වහන්සේගේ ඇඳුම් පැළඳුම් අතිශයින්ම දිරාපත් වූ ස්වභාවයක් ගත්තේය.


Iti so mātāpitaro paṭijaggantoyeva aparabhāge kiso uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto ahosi. Atha naṃ sandiṭṭhasambhattā bhikkhū pucchiṃsu ‘‘āvuso, pubbe tava sarīravaṇṇo sobhati, idāni pana kiso uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto, byādhi te nu kho uppanno’’ti. So ‘‘natthi me, āvuso, byādhi, apica pana palibodho me atthī’’ti taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ te bhikkhū āhaṃsu ‘‘āvuso, bhagavā saddhādeyyaṃ vinipātetuṃ na deti, tvaṃ pana saddhādeyyaṃ gahetvā gihīnaṃ dadamāno ayuttaṃ karosī’’ti. So tesaṃ kathaṃ sutvā lajjito olīyi. Te ettakenapi asantuṭṭhā bhagavato santikaṃ gantvā ‘‘bhante, asuko nāma bhikkhu saddhādeyyaṃ vinipātetvā gihī posetī’’ti satthu ārocesuṃ. Satthā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu saddhādeyyaṃ gahetvā gihī posesī’’ti [Pg.89] pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte taṃ kiriyaṃ vaṇṇetukāmo attano ca pubbacariyaṃ pakāsetukāmo ‘‘bhikkhu, gihī posento ke posesī’’ti pucchi. ‘‘Mātāpitaro me, bhante’’ti vutte satthā tassa ussāhaṃ janetuṃ ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti tikkhattuṃ sādhukāraṃ datvā ‘‘tvaṃ mama gatamagge ṭhito, ahampi pubbacariyaṃ caranto mātāpitaro posesi’’nti āha. So assāsaṃ paṭilabhi. Satthā tāya pubbacariyāya āvikaraṇatthaṃ tehi bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.

මේ අයුරින් ඒ (සිටුපුත්) භික්ෂූන් වහන්සේ තම මවුපියන්ට උපස්ථාන කරමින්ම කල්ගත වන විට, උන්වහන්සේගේ ශරීරය වැහැරී, පඬු පැහැ ගැන්වී, නහර ඉලිප්පී ගිය ස්වභාවයකට පත් විය. එකල උන්වහන්සේව දුටු හිතවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ විමසූහ: 'ඇවැත්නි, පෙර ඔබගේ ශරීර වර්ණය ඉතා ශෝභමානව තිබුණි. නමුත් දැන් ඔබ වැහැරී, පඬු පැහැ වී, නහර ඉලිප්පී ගොස් ඇත. ඔබට කිසියම් රෝගයක් වැළඳී තිබේද?' එවිට ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ, 'ඇවැත්නි, මට රෝගයක් නැත. එහෙත් මට පවුලේ වගකීමක් (මවුපියන් රැකබලා ගැනීමේ බරක්) ඇතැයි' පවසා ඒ පුවත සැල කළහ. එවිට ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා, 'ඇවැත්නි, ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දානය විනාශ කිරීමට (ගිහියන්ට දීමට) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවසර නොදෙති. ඔබ ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දානය රැගෙන ගිහියන්ට දෙමින් අයෝග්‍ය දෙයක් කරන්නේ යැයි' කීහ. ඒ කතාව ඇසූ භික්ෂූන් වහන්සේ ලැජ්ජාවට පත්ව හුදෙකලා වූහ. එම භික්ෂූන් වහන්සේලා එපමණකින් සෑහීමකට පත් නොවී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනි, අසවල් භික්ෂුව ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දානය විනාශ කරමින් ගිහියන් පෝෂණය කරන්නේ යැයි' ශාස්තෘන් වහන්සේට සැල කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව කැඳවා, 'මහණ, ඔබ ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දානය ගෙන ගිහියන් පෝෂණය කරන බව සැබෑදැයි' විමසූහ. 'ස්වාමීනි, එය සැබෑවකැයි' කී කල, ඒ ක්‍රියාව වර්ණනා කිරීමටත්, තමන් වහන්සේගේ පෙර චරිතය හෙළි කිරීමටත් කැමති වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, 'මහණ, ගිහියන් පෝෂණය කරන ඔබ කවරෙකු පෝෂණය කරන්නේදැයි' විමසූහ. 'ස්වාමීනි, මගේ මවුපියන් පෝෂණය කරමි'යි කී විට, ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ උත්සාහය වැඩි දියුණු කරනු පිණිස, 'සාධු! සාධු!' යැයි තෙවරක් සාධුකාර දී, 'මහණ, ඔබ මා ගිය මඟෙහිම පිහිටා ඇත. මමද පෙර ආත්මයක මවුපියන් පෝෂණය කළෙමි'යි වදාළ සේක. එයින් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ මහත් අස්වැසිල්ලක් ලැබූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ තම ඒ අතීත චරිතය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, භික්ෂූන්ගේ ඇරයුමෙන් ඒ අතීත කතාව වදාළ සේක.


Atīte bārāṇasinagarato avidūre nadiyā orimatīre eko nesādagāmo ahosi, pārimatīre eko nesādagāmo. Ekekasmiṃ gāme pañca pañca kulasatāni vasanti. Dvīsupi gāmesu dve nesādajeṭṭhakā sahāyakā ahesuṃ. Te daharakāleyeva katikavattaṃ kariṃsu ‘‘sace amhesu ekassa dhītā hoti, ekassa putto hoti, tesaṃ āvāhavivāhaṃ karissāmā’’ti. Atha orimatīre gāmajeṭṭhakassa gehe putto jāyi, jātakkhaṇeyeva dukūlena paṭiggahitattā ‘‘dukūlo’’tvevassa nāmaṃ kariṃsu. Itarassa gehe dhītā jāyi, tassā paratīre jātattā ‘‘pārikā’’ti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi abhirūpā pāsādikā ahesuṃ suvaṇṇavaṇṇā. Te nesādakule jātāpi pāṇātipātaṃ nāma na kariṃsu.

යටගිය දවස බරණැස් නුවරට නුදුරින් ගඟක මෙතෙර එක් වැදි ගමකුත්, එතෙර තවත් වැදි ගමකුත් තිබුණි. එක එක ගමක පවුල් පන්සියය බැගින් පදිංචිව සිටියහ. ඒ ගම් දෙකෙහිම වැදි නායකයෝ දෙදෙනා යහළුවෝ වූහ. ඔවුහු තරුණ කලේදීම, 'අප දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකුට දුවකුත්, අනෙකාට පුතකුත් ලැබුණහොත් ඔවුන් අතර ආවාහ-විවාහ සිදු කරමු'යි ගිවිසුමක් ඇති කර ගත්හ. පසුව මෙතෙර ගම් ප්‍රධානියාගේ නිවසේ පුතෙකු උපන්නේය. උපන් මොහොතේම දුහුල් පිළියකින් පිළිගත් බැවින් ඔහුට 'දුකුල' යැයි නම් තැබූහ. අනෙක් පස නිවසේ දියණියක උපන්නාය. ඇය එතෙර උපන් බැවින් ඇයට 'පාරිකා' යැයි නම් තැබූහ. ඔවුන් දෙදෙනාම රන්වන් පැහැති ඉතා රූමත් මෙන්ම ප්‍රසාදජනක වූහ. වැදි කුලයක උපන්නද, ඔවුහු කිසිසේත්ම ප්‍රාණඝාතයක් නොකළහ.


Aparabhāge soḷasavassuddesikaṃ dukūlakumāraṃ mātāpitaro āhaṃsu ‘‘putta, kumārikaṃ te ānayissāmā’’ti. So pana brahmalokato āgato suddhasatto ubho kaṇṇe pidhāya ‘‘na me gharāvāsenattho ammatātā, mā evarūpaṃ avacutthā’’ti vatvā yāvatatiyaṃ vuccamānopi na icchiyeva. Pārikāpi mātāpitūhi ‘‘amma, amhākaṃ sahāyakassa putto atthi, so abhirūpo suvaṇṇavaṇṇo, tassa taṃ dassāmā’’ti vuttā tatheva vatvā ubho kaṇṇe pidahi. Sāpi brāhmalokato āgatā gharāvāsaṃ na icchi. Dukūlakumāro pana tassā rahassena sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sace pārike methunadhammena atthikā, aññassa gehaṃ gacchatu, mayhaṃ methunadhamme chando natthī’’ti. Sāpi tassa tatheva sāsanaṃ pesesi.

පසු කලෙක දුකුල කුමාරයා සොළොස් හැවිරිදි වූ විට, මවුපියෝ ඔහුට කතා කොට, 'පුතණුවනි, අපි ඔබට කුමාරිකාවක ගෙන එන්නෙමු'යි කීහ. එහෙත් බඹලොවින් පැමිණි පිරිසිදු සත්වයෙකු වූ ඔහු දෙකන් වසාගෙන, 'මවුපියනි, මට ගිහිගෙයින් පලක් නැත, මෙවැනි කතා නොකියන්න'යි පවසා තෙවරක්ම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. පාරිකාවටද ඇගේ මවුපියන් විසින්, 'දුවණියනි, අපේ යහළුවාට රන්වන් පැහැති රූමත් පුතෙකු සිටී, අපි ඔබව ඔහුට සරණ පාවා දෙන්නෙමු'යි කී විට, ඇයද දුකුල සේම පවසා දෙකන් වසා ගත්තාය. ඇයද බඹලොවින් පැමිණි බැවින් ගිහි ජීවිතයට අකමැති වූවාය. දුකුල කුමාරයා රහසින් ඇයට පණිවුඩයක් යැවීය: 'පාරිකාවනි, ඔබට මෙවුන්දම් (ලිංගික ජීවිතය) ඇසුරු කිරීමට අවශ්‍ය නම් වෙනත් නිවසකට යන්න. මට එවැනි කැමැත්තක් නැත.' ඇයද ඔහුට එවැනිම පණිවුඩයක් යැවුවාය.


Atha [Pg.90] mātāpitaro tesaṃ anicchamānānaññeva āvāhavivāhaṃ kariṃsu. Te ubhopi kilesasamuddaṃ anotaritvā dve mahābrahmāno viya ekatova vasiṃsu. Dukūlakumāro pana macchaṃ vā migaṃ vā na māreti, antamaso āhaṭamaṃsampi na vikkiṇāti. Atha naṃ mātāpitaro vadiṃsu ‘‘tāta, tvaṃ nesādakule nibbattitvāpi neva gharāvāsaṃ icchasi, na pāṇavadhaṃ karosi, kiṃ nāma kammaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ammatātā, tumhesu anujānantesu mayaṃ pabbajissāmā’’ti. Taṃ sutvā mātāpitaro ‘‘tena hi pabbajathā’’ti dve jane anujāniṃsu. Te tuṭṭhahaṭṭhā mātāpitaro vanditvā gāmato nikkhamitvā anupubbena gaṅgātīrena himavantaṃ pavisitvā yasmiṃ ṭhāne migasammatā nāma nadī himavantato otaritvā gaṅgaṃ pattā, taṃ ṭhānaṃ gantvā gaṅgaṃ pahāya migasammatābhimukhā abhiruhiṃsu.

ඉන්පසු ඒ මවුපියෝ ඔවුන් දෙදෙනාගේ අකමැත්ත තිබියදීම විවාහය සිදු කළහ. එහෙත් ඔවුන් දෙදෙනාම කෙලෙස් සයුරට නොබැස, මහා බ්‍රහ්මයන් දෙදෙනෙකු මෙන් එක්ව වාසය කළහ. දුකුල කුමාරයා මසුන් හෝ මුවන්ට හිංසා නොකළ අතර අන්තිමේදී පිසීමට ගෙන ආ මස් පවා විකිණීම නොකළේය. එවිට මවුපියෝ ඔහුට මෙසේ කීහ: 'පුතණුවනි, ඔබ වැදි කුලයක ඉපදීත් ගිහි ජීවිතයට අකමැතිය, ප්‍රාණඝාතයද නොකරයි. ඔබ ජීවත් වීමට කුමන රැකියාවක් කරන්නේද?' එවිට ඔහු, 'මවුපියනි, ඔබ අවසර දෙන්නේ නම් අපි මහණ වන්නෙමු'යි කීවේය. ඒ ඇසූ මවුපියෝ, 'එසේ නම් මහණ වන්න'යි දෙදෙනාටම අවසර දුන්හ. ඔවුහු සතුටු සිතින් මවුපියන්ට වැඳ, ගමෙන් නික්ම, අනුපිළිවෙළින් ගංගා තීරය ඔස්සේ හිමාලයට වැදී, හිමාලයේ සිට ගංගාවට ගලා එන මිගසම්මතා නම් නදිය හමුවන තැනට ගොස්, ගංගාව හැර දමා මිගසම්මතා නදිය දෙසට පිය නැඟූහ.


Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko olokento taṃ kāraṇaṃ ñatvā vissakammaṃ āmantetvā ‘‘tāta vissakamma, dve mahāpurisā gāmā nikkhamitvā himavantaṃ paviṭṭhā, tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, migasammatānadiyā aḍḍhakosantare etesaṃ paṇṇasālañca pabbajitaparikkhāre ca māpetvā ehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā mūgapakkhajātake (jā. 2.22.1 ādayo) vuttanayeneva sabbaṃ saṃvidahitvā amanāpasadde migapakkhino palāpetvā ekapadikaṃ jaṅghamaggaṃ māpetvā sakaṭṭhānameva gato. Tepi taṃ maggaṃ disvā tena maggena gantvā taṃ assamapadaṃ pāpuṇiṃsu. Dukūlapaṇḍito paṇṇasālaṃ pavisitvā pabbajitaparikkhāre disvā ‘‘sakkena mayhaṃ dinnā’’ti sakkadattiyabhāvaṃ ñatvā sāṭakaṃ omuñcitvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ aṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā isivesaṃ gahetvā pārikāyapi pabbajjaṃ adāsi. Ubhopi kāmāvacaramettaṃ bhāvetvā tattha vasiṃsu. Tesaṃ mettānubhāvena sabbepi migapakkhino aññamaññaṃ mettacittameva paṭilabhiṃsu, na koci kañci viheṭhesi. Pārikā tato paṭṭhāya pānīyaṃ paribhojanīyaṃ āharati, assamapadaṃ sammajjati, sabbakiccāni karoti. Ubhopi phalāphalāni āharitvā paribhuñjitvā attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karontā tattha vāsaṃ kappayiṃsu.

ඒ මොහොතේ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ ආසනය උණුසුම් විය. ශක්‍රයා ඒ පිළිබඳ විමසා බලා කරුණු දැනගෙන විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, 'පින්වත් විශ්වකර්ම, උතුම් පුරුෂයන් දෙදෙනෙකු ගමෙන් නික්ම හිමාලයට පැමිණ සිටිති. ඔවුන්ට වාසස්ථානයක් තිබීම සුදුසුය. මිගසම්මතා නදියට නුදුරින් ඔවුන් වෙනුවෙන් පන්සලක් සහ පැවිදි පිරිකර මවා දෙන්න'යි කීවේය. ඔහු 'යහපතැයි' කියා එය පිළිගෙන, මූගපක්ඛ ජාතකයේ සඳහන් පරිදි සියල්ල පිළියෙළ කර, නොමනා හඬ නගන සතුන් සහ පක්ෂීන් පලවා හැර, තනි මාවතක් මවා තම ස්ථානයටම ගියේය. ඔවුන් දෙදෙනාද ඒ මාවත දැක, ඒ ඔස්සේ ගොස් එම අසපුවට පැමිණියහ. දුකුල පණ්ඩිතයන් පන්සලට වැදී පැවිදි පිරිකර දැක, 'මේවා ශක්‍රයා විසින් මට දෙන ලද දේවල්' බව දැනගෙන, තමා ඇඳ සිටි වස්ත්‍ර ඉවත් කර රතු වර්ණ රුක් පට්ටා සිවුරු හැඳ, එකක් පොරවා, මුව සම් උරහිස මත තබා, ජටා මණ්ඩලය බැඳ තවුස් වෙසක් ගෙන පාරිකාවටද පැවිදි බව ලබා දුන්නේය. ඔවුන් දෙදෙනාම කාමාවචර මෙත්තා භාවනාව වඩමින් එහි වාසය කළහ. ඔවුන්ගේ මෙත් බලයෙන් සියලු සතුන් හා පක්ෂීන් එකිනෙකා කෙරෙහි මෙත් සිතින්ම පසු වූ අතර, කිසිවෙක් කිසිවෙකුට හිංසා නොකළහ. පාරිකාව එතැන් පටන් පැන් සහ පරිභෝජනයට ජලය ගෙන ඒම, අසපුව ඇමදීම ඇතුළු සියලු වත්පිළිවෙත් කළාය. දෙදෙනාම වල්පල වැලඳ තම තමන්ගේ පන්සල්වල මහණ දම් පුරමින් එහි වාසය කළහ.


Sakko [Pg.91] tesaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchati. So ekadivasaṃ anuolokento ‘‘imesaṃ cakkhūni parihāyissantī’’ti antarāyaṃ disvā dukūlapaṇḍitaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, tumhākaṃ antarāyo paññāyati, paṭijagganakaṃ puttaṃ laddhuṃ vaṭṭati, lokadhammaṃ paṭisevathā’’ti. Atha naṃ dukūlapaṇḍito āha – ‘‘sakka, kinnāmetaṃ kathesi, mayaṃ agāramajjhe vasantāpi etaṃ lokadhammaṃ puḷavakagūtharāsiṃ viya jigucchimhā, idāni pana araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā kathaṃ evarūpaṃ karissāmā’’ti. Atha sakko taṃ āha – ‘‘bhante, sace evaṃ na karotha, pārikāya tāpasiyā utunikāle nābhiṃ hatthena parāmaseyyāthā’’ti. Dukūlapaṇḍito ‘‘idaṃ sakkā kātu’’nti sampaṭicchi. Sakko taṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gato.

සක් දෙවිඳුන් ඔවුන්ට උපස්ථාන පිණිස පැමිණෙන්නේය. දිනක් ඔහු විමසා බලන කල "මොවුන්ගේ ඇස් පෙනීම නැතිවී යන්නේය" යන අනතුර දැක, දුකූල පණ්ඩිතයන් වෙත පැමිණ, වැඳ, එකත්පස්ව හිඳ මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනි, ඔබට අනතුරක් පෙනෙන්නට තිබේ. ඔබ රැකබලා ගැනීමට පුතෙකු ලැබීම සුදුසුය, එබැවින් ලෝක ධර්මය (මෙථුන සේවනය) සේවනය කරන්න." එවිට දුකූල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ: "ශක්‍රය, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? අප ගිහිගෙයි වසන කල පවා මෙම ලෝක ධර්මය පණුවන්ගෙන් පිරුණු අසූචි ගොඩක් මෙන් පිළිකුල් කළෙමු. දැන් වනයට වැදී සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව සිටින අප කෙසේ නම් මෙවැන්නක් කරන්නෙමුද?" එවිට ශක්‍රයා ඔහුට මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනි, ඉදින් ඔබ එසේ නොකරන්නේ නම්, පාරිකා තාපසියගේ සෘතු කාලයෙහි ඇගේ නාභිය හස්තයෙන් ස්පර්ශ කරන්න." දුකූල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ "මෙය කළ හැකිය" කියා එය පිළිගත්තෝය. ශක්‍රයා උන්වහන්සේට වැඳ තම ස්ථානයටම (තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයට) ගියේය.


Dukūlapaṇḍitopi taṃ kāraṇaṃ pārikāya ācikkhitvā assā utunikāle nābhiṃ hatthena parāmasi. Tadā bodhisatto devalokato cavitvā tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi, tenevassa ‘‘suvaṇṇasāmo’’ti nāmaṃ kariṃsu. Pārikāya phalāphalatthāya vanaṃ gatakāle pabbatantare kinnariyo dhātikiccaṃ kariṃsu. Te ubhopi bodhisattaṃ nhāpetvā paṇṇasālāyaṃ nipajjāpetvā phalāphalatthāya araññaṃ gacchanti. Tasmiṃ khaṇe kinnarā kumāraṃ gahetvā girikandarādīsu nhāpetvā pabbatamatthakaṃ āruyha nānāpupphehi alaṅkaritvā haritālamanosilādīni silāyaṃ ghaṃsitvā nalāṭe tilake katvā puna ānetvā paṇṇasālāyaṃ nipajjāpesuṃ. Pārikāpi āgantvā puttaṃ thaññaṃ pāyesi. Taṃ aparabhāge vaḍḍhitvā soḷasavassuddesikampi anurakkhantā mātāpitaro paṇṇasālāyaṃ nisīdāpetvā sayameva vanamūlaphalāphalatthāya vanaṃ gacchanti. Mahāsatto ‘‘mama mātāpitūnaṃ kadāci kocideva antarāyo bhaveyyā’’ti cintetvā tesaṃ gatamaggaṃ sallakkhesi.

දුකූල පණ්ඩිතයන් වහන්සේද ඒ කරුණ පාරිකාවට පවසා, ඇගේ සෘතු කාලයෙහි නාභිය හස්තයෙන් ස්පර්ශ කළෝය. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දෙව්ලොවින් චුතව ඇගේ කුසෙහි පිළිසඳ ගත්හ. ඇය දස මසක් ඇවෑමෙන් රන්වන් පැහැති පුතෙකු බිහි කළාය. ඒ හේතුවෙන්ම ඔහුට "සුවණ්ණසාම" යයි නම් තැබූහ. පාරිකාව පලවැල පිණිස වනයට ගිය කල කඳු අතර වසන කින්නරියෝ කිරිමව්වරුන් ලෙස උපස්ථාන කළහ. මව්පිය දෙදෙනාම බෝධිසත්වයන් නහවා අසපුවෙහි සතප්වා පලවැල පිණිස වනයට යති. ඒ මොහොතේ කින්නරෝ කුමරු රැගෙන ගොස් කඳු ලෙන් ආදියෙහි නහවා, කඳු මුදුනට නංවා නොයෙක් මල්වලින් සරසා, හිරියල් මනෝසීල ආදිය ගලක ගල්වා නළලෙහි තිලක තබා නැවත ගෙනැවිත් අසපුවෙහි සතප්වති. පාරිකාවද පැමිණ පුතුට කිරි පෙව්වාය. පසුව ඔහු වැඩී සොළොස් හැවිරිදි වයසට පැමිණි කලද, මව්පියෝ ඔහු ආරක්ෂා කරමින් අසපුවෙහි නවත්වා, ඔවුන්ම වනයේ අල, මුල් සහ පලවැල සෙවීමට වනයට යති. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ "මගේ මව්පියන්ට කවදා හෝ යම් අනතුරක් විය හැකිය" කියා සිතා ඔවුන් යන මාර්ගය සලකුණු කර ගත්තේය.


Athekadivasaṃ tesaṃ vanamūlaphalāphalaṃ ādāya sāyanhasamaye nivattantānaṃ assamapadato avidūre mahāmegho uṭṭhahi. Te ekaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā vammikamatthake aṭṭhaṃsu. Tassa ca abbhantare āsīviso atthi. Tesaṃ sarīrato sedagandhamissakaṃ udakaṃ otaritvā tassa [Pg.92] nāsāpuṭaṃ pāvisi. So kujjhitvā nāsāvātena pahari. Dvepi andhā hutvā aññamaññaṃ na passiṃsu. Dukūlapaṇḍito pārikaṃ āmantetvā ‘‘pārike mama cakkhūni parihīnāni, ahaṃ taṃ na passāmī’’ti āha. Sāpi tatheva āha. Te ‘‘natthi no idāni jīvita’’nti maggaṃ apassantā paridevamānā aṭṭhaṃsu. ‘‘Kiṃ pana tesaṃ pubbakamma’’nti? Te kira pubbe vejjakule ahesuṃ. Atha so vejjo ekassa mahādhanassa purisassa akkhirogaṃ paṭijaggi. So tassa kiñci dhanaṃ na adāsi. Atha vejjo kujjhitvā attano gehaṃ gantvā bhariyāya ārocetvā ‘‘bhadde, ahaṃ tassa akkhirogaṃ paṭijaggāmi, idāni mayhaṃ dhanaṃ na deti, kiṃ karomā’’ti āha. Sāpi kujjhitvā ‘‘na no tassa santakenattho, bhesajjaṃ tassa ekayogaṃ datvā akkhīni kāṇāni karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa santikaṃ gantvā tathā akāsi. So nacirasseva andho hoti. Tesaṃ ubhinnampi iminā kammena cakkhūni andhāni jāyiṃsu.

ඉක්බිති එක් දිනක ඔවුන් වනයේ අල, මුල් සහ පලවැල රැගෙන සවස් කාලයේ පෙරළා එන විට අසපුවට නුදුරින් මහා වැස්සක් හටගත්තේය. ඔවුහු එක් රුක් මුලකට වැදී වේයෙකුගේ හුඹසක් මත නැවතුණහ. එහි ඇතුළත විෂ සහිත නාගයෙක් සිටියේය. ඔවුන්ගේ සිරුරෙන් දහදිය සුවඳ මිශ්‍ර වූ ජලය බේරී ගොස් එම නාගයාගේ නාස් පුඩුවට ඇතුල් විය. ඌ කෝප වී නාස් හුළඟින් (විෂ වායුවෙන්) පහර දුන්නේය. දෙදෙනාම අන්ධ වී එකිනෙකා දැකගත නොහැකි වූහ. දුකූල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පාරිකාව අමතා "පාරිකාවෙනි, මගේ ඇස් පෙනීම නැති විය, මට ඔබව නොපෙනේ" යයි පැවසූහ. ඇයද එසේම පැවසුවාය. ඔවුහු "දැන් අපට ජීවිතයක් නැත" කියා මඟ සොයාගත නොහැකිව හඬමින් එතැනම සිටියහ. ඔවුන්ගේ පෙර කර්මය කුමක්ද? ඔවුහු පෙර කලෙක වෛද්‍ය පවුලක උපත ලැබූහ. එහිදී එම වෛද්‍යවරයා එක්තරා මහා ධනවතෙකුගේ ඇස් රෝගයකට ප්‍රතිකාර කළේය. ඔහු වෛද්‍යවරයාට කිසිදු ධනයක් නුදුන්නේය. එවිට වෛද්‍යවරයා කෝප වී තමාගේ නිවසට ගොස් බිරිඳට ඒ බව දන්වා "සොඳුරිය, මම ඔහුගේ ඇස් රෝගය සුව කළෙමි, දැන් ඔහු මට ධනයක් නොදෙයි, කුමක් කරමුද?" යි ඇසීය. ඇයද කෝප වී "ඔහුගේ වස්තුවෙන් අපට වැඩක් නැත, ඔහුට එක් බෙහෙතක් දී ඇස් අන්ධ කරන්න" යයි කීවාය. ඔහු "යහපති" කියා එය පිළිගෙන, ඔහු වෙත ගොස් එසේ කළේය. ඔහු නොබෝ කලකින්ම අන්ධ විය. ඒ අකුසල කර්මය හේතුවෙන් මොවුන් දෙදෙනාගේම ඇස් අන්ධ විය.


Atha mahāsatto ‘‘mama mātāpitaro aññesu divasesu imāya velāya āgacchanti, idāni tesaṃ pavattiṃ na jānāmi, paṭimaggaṃ gamissāmī’’ti cintetvā maggaṃ gantvā saddamakāsi. Te tassa saddaṃ sañjānitvā paṭisaddaṃ karitvā puttasinehena ‘‘tāta suvaṇṇasāma, idha paripantho atthi, mā āgamī’’ti vadiṃsu. Atha nesaṃ ‘‘tena hi imaṃ laṭṭhikoṭiṃ gahetvā mama santikaṃ ethā’’ti dīghalaṭṭhiṃ adāsi. Te laṭṭhikoṭiṃ gahetvā tassa santikaṃ āgamiṃsu. Atha ne ‘‘kena kāraṇena vo cakkhūni vinaṭṭhānī’’ti pucchi. Atha naṃ mātāpitaro āhaṃsu ‘‘tāta, mayaṃ deve vassante idha rukkhamūle vammikamatthake ṭhitā, tena kāraṇenā’’ti. So mātāpitūnaṃ kathaṃ sutvāva aññāsi ‘‘tattha āsīvisena bhavitabbaṃ, tena kuddhena nāsāvāto vissaṭṭho bhavissatī’’ti. So mātāpitaro disvā rodi ceva hasi ca. Atha naṃ te pucchiṃsu ‘‘kasmā, tāta, rodasi ceva hasasi cā’’ti? Ammatātā, ‘‘tumhākaṃ daharakāleyeva evaṃ cakkhūni vinaṭṭhānī’’ti rodiṃ, ‘‘idāni paṭijaggituṃ labhissāmī’’ti hasiṃ. Ammatātā, tumhe mā cintayittha, ahaṃ vo paṭijaggissāmīti.

ඉක්බිති මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ "මගේ මව්පියෝ වෙනත් දිනවලදී මෙම වේලාවට පැමිණෙති, දැන් ඔවුන්ගේ තොරතුරක් නොදනිමි, මම පෙරමඟට යන්නෙමි" යි සිතා මඟට ගොස් හඬක් කළේය. ඔවුහු ඔහුගේ හඬ හඳුනාගෙන, පෙරළා හඬ නගා, පුතු කෙරෙහි ඇති සෙනෙහසින් "පුත සුවණ්ණසාම, මෙහි අනතුරක් තිබේ, නොපැමිණෙන්න" යයි පැවසූහ. එවිට ඔහු "එසේ නම් මේ ලීයේ කෙළවර අල්ලාගෙන මා වෙත එන්න" යයි කියා දිගු ලීයක් දුන්නේය. ඔවුහු එම ලීයේ කෙළවර අල්ලාගෙන ඔහු වෙත පැමිණියහ. එවිට ඔහු "කුමන හේතුවක් නිසා ඔබේ ඇස් පෙනීම නැති වූයේද?" යි ඇසීය. එවිට මව්පියෝ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ: "පුතේ, වැසි වසින කල අප මෙම රුක් මුල හුඹසක් මත සිටියෙමු, ඒ හේතුවෙනි." ඔහු මව්පියන්ගේ වදන් අසා, "එහි විෂ සහිත නාගයෙකු සිටිය යුතුය, උගේ කෝපයෙන් පිට කළ නාස් හුළඟ නිසා මෙය සිදුවන්නට ඇත" යි වටහා ගත්තේය. ඔහු මව්පියන් දැක හැඬුවේය, එමෙන්ම සිනාසුණේය. එවිට ඔවුහු "පුතේ, ඔබ අඬන්නේත් සිනාසෙන්නේත් ඇයි?" දැයි ඇසූහ. "මෑණියනි පියාණෙනි, ඔබගේ තරුණ කාලයේදීම මෙසේ ඇස් පෙනීම නැති වීම ගැන සිතා හැඬුවෙමි. දැන් මට ඔබට උපස්ථාන කිරීමට අවස්ථාව ලැබීම ගැන සිතා සිනාසුණෙමි. මෑණියනි පියාණෙනි, ඔබ ඒ ගැන පීඩා නොවන්න, මම ඔබට උපස්ථාන කරන්නෙමි" යි පැවසීය.


So mātāpitaro assāsetvā assamapadaṃ ānetvā tesaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu caṅkame paṇṇasālāyaṃ vaccaṭṭhāne passāvaṭṭhāne cāti [Pg.93] sabbaṭṭhānesu rajjuke bandhi, tato paṭṭhāya te assamapade ṭhapetvā sayaṃ vanamūlaphalādīni āharitvā paṇṇasālāyaṃ ṭhapetvā pātova tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ sammajjitvā mātāpitaro vanditvā ghaṭaṃ ādāya migasammatānadiṃ gantvā pānīyaparibhojanīyaṃ āharitvā upaṭṭhāpeti, dantakaṭṭhamukhodakādīni datvā madhuraphalāphalaṃ deti, tehi bhuñjitvā mukhe vikkhālite sayaṃ khāditvā mātāpitaro vanditvā migagaṇaparivuto phalāphalatthāya araññaṃ pāvisi. Pabbatapāde kinnaraparivāro phalāphalaṃ gahetvā sāyanhasamaye āgantvā ghaṭena udakaṃ āharitvā uṇhodakena tesaṃ yathāruci nhāpanaṃ pādadhovanaṃ vā katvā aṅgārakapallaṃ upanetvā hatthapāde sedetvā tesaṃ nisinnānaṃ phalāphalaṃ datvā khādāpetvā pariyosāne sayaṃ khāditvā sesakaṃ ṭhapesi. Iminā niyāmeneva mātāpitaro paṭijaggi.

ඒ සුවණ්ණසාම තෙමේ මවුපියන් අස්වසා, අසපු පදයට පමුණුවා, ඔවුන්ගේ රාත්‍රී කාලය ගත කරන තැන්, දහවල් කාලය ගත කරන තැන්, සක්මන් මළු, පන්සල්, වැසිකිළි හා කැසිකිළි යන මේ සියලු ස්ථානවල (ගමන් කිරීමට පහසු වන සේ) රැහැන් බැන්දේය. එතැන් පටන් ඒ මවුපියන් අසපුවෙහි නතර කර, තෙමේම වනයේ අල මුල් හා පලවැල ගෙනවුත් පන්සලෙහි තබා, ඉතා උදෑසනම ඔවුන් වසන ස්ථානය අතුගා පවිත්‍ර කර, මවුපියන් වැඳ, කළය ගෙන මිගසම්මතා නදියට ගොස් පැන් හා පරිභෝජන ජලය ගෙනවුත් පිළියෙළ කර දුන්නේය. දැවටු දඬු හා මුහුණ සෝදන පැන් දී, මිහිරි පලවැල පිළිගැන්වීය. ඔවුන් අනුභව කොට මුඛය සෝදා පිරිසිදු කර ගත් පසු, තෙමේ ද අනුභව කොට, මවුපියන් වැඳ, මුව සමූහයා පිරිවරා පලවැල සොයනු පිණිස වනයට පිවිසියේය. පර්වත පාමුලදී කින්නර පිරිවර පිරිවරා පලවැල නෙළාගෙන සවස් කාලයෙහි පැමිණ, කළයෙන් දිය ගෙනවුත්, මවුපියන්ගේ රුචිය පරිදි උණුදියෙන් ස්නානය කරවා හෝ පා සෝදවා, ගිනි කබලක් ළං කර අත්පා තවා, වැඩසිටින ඔවුන්ට පලවැල දී අනුභව කරවා, අවසානයෙහි තෙමේ ද අනුභව කොට ඉතිරි දේ තැබීය. මේ නියමයෙන්ම මවුපියන්ට උපස්ථාන කළේය.


Tasmiṃ samaye bārāṇasiyaṃ pīḷiyakkho nāma rājā rajjaṃ kāresi. So migamaṃsalobhena mātaraṃ rajjaṃ paṭicchāpetvā sannaddhapañcāvudho himavantaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khādanto migasammatānadiṃ patvā anupubbena sāmassa pānīyaggahaṇatitthaṃ sampatto migapadavalañjaṃ disvā maṇivaṇṇāhi sākhāhi koṭṭhakaṃ katvā dhanuṃ ādāya visapītaṃ saraṃ sannahitvā nilīnova acchi. Mahāsattopi sāyanhasamaye phalāphalaṃ āharitvā assamapade ṭhapetvā mātāpitaro vanditvā ‘‘pānīyaṃ āharissāmī’’ti ghaṭaṃ gahetvā migagaṇaparivuto dvepi mige ekato katvā tesaṃ piṭṭhiyaṃ pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā hatthena gahetvā nadītitthaṃ agamāsi. Rājā koṭṭhake ṭhitova taṃ tathā āgacchantaṃ disvā ‘‘mayā ettakaṃ kālaṃ evaṃ vicarantenapi manusso nāma na diṭṭhapubbo, devo nu kho esa nāgo nu kho, sace panāhaṃ etaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi. Devo ce bhavissati, ākāsaṃ uppatissati. Nāgo ce, bhūmiyaṃ pavisissati. Na kho panāhaṃ sabbakālaṃ himavanteyeva vicarissāmi, bārāṇasiṃ gamissāmi. Tatra maṃ pucchissanti ‘api nu kho te, mahārāja, himavante vasantena kiñci achariyaṃ diṭṭhapubba’nti? Tatrāhaṃ ‘evarūpo me satto diṭṭhapubbo’ti vakkhāmi. ‘Ko nāmeso’ti vutte sace ‘na jānāmī’ti vakkhāmi[Pg.94], atha garahissanti maṃ, tasmā etaṃ vijjhitvā dubbalaṃ katvā pucchissāmī’’ti cintesi.

ඒ සමයෙහි බාරාණසී නුවර පීළියක්ඛ නම් රජෙක් රජකම් කළේය. ඔහු මුව මස් කෙරෙහි ඇති අධික තෘෂ්ණාව නිසා මව් බිසවට රාජ්‍යය පවරා, පංචායුධ සන්නද්ධව හිමවනයට වැදී, මුවන් මරා මස් අනුභව කරමින් මිගසම්මතා නදියට පැමිණ, පිළිවෙළින් සාම කුමරුගේ පැන් ගන්නා තොටුපළට පැමිණියේය. එහි මුව පියවර දැක, මාණික්‍යයක් බඳු පැහැති අතු රිබිතිවලින් මුවා වී සැඟවුණු තැනක් (කොටුවක්) සාදා, දුන්න ගෙන විෂ පෙවූ ඊතලයක් සූදානම් කරගෙන සැඟවී සිටියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද සවස් කාලයෙහි පලවැල ගෙනවුත් අසපුවෙහි තබා, මවුපියන් වැඳ, "පැන් ගෙනෙන්නෙමි"යි කළය ගෙන මුව සමූහයා පිරිවරා, මුවන් දෙදෙනෙකු එක් කොට ඔවුන්ගේ පිට මත පැන් කළය තබා, අතින් අල්ලාගෙන නදී තොටට වැඩම කළේය. රජු අතු පඳුරෙහි සිටම එලෙස පැමිණෙන ඒ සාම කුමරු දැක, "මා මෙතෙක් කලක් මෙහි හැසිරුණත් මෙවැනි මිනිසෙකු මින් පෙර දැක නැත. මොහු දෙවියෙක් ද? නැතහොත් නාගයෙක් ද? ඉදින් මම මොහු වෙත ගොස් විමසුවහොත්, මොහු දෙවියෙක් නම් අහසට පැන නඟිනු ඇත, නාගයෙක් නම් පොළොවට වදිනු ඇත. මම හැමදාම හිමවනයෙහිම නොසිටිමි, නැවත බාරාණසී නුවරට යන්නෙමි. එහිදී අමාත්‍යයෝ 'මහරජාණෙනි, හිමවනයෙහි වසන ඔබ වහන්සේ කිසිදු අසිරිමත් දෙයක් මින් පෙර දුටුවේ දැයි' මගෙන් විමසනු ඇත. එවිට 'මා විසින් මෙවැනි සත්වයෙක් මින් පෙර දකින ලදී' කී විට, 'ඔහු කවුද?' කියා ඇසුවහොත් 'නොදනිමි'යි පැවසුවොත් ඔවුන් මට නින්දා කරනු ඇත. එබැවින් මොහුට විද දුර්වල කර පසුව විමසන්නෙමි"යි සිතීය.


Atha tesu migesu paṭhamameva otaritvā pānīyaṃ pivitvā uttiṇṇesu bodhisatto uggahitavatto mahāthero viya saṇikaṃ otaritvā passaddhadaratho paccuttaritvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ aṃse katvā pānīyaghaṭaṃ ukkhipitvā udakaṃ puñchitvā vāmaaṃsakūṭe ṭhapesi. Tasmiṃ kāle ‘‘idāni vijjhituṃ samayo’’ti rājā visapītaṃ saraṃ ukkhipitvā mahāsattaṃ dakkhiṇapasse vijjhi, saro vāmapassena nikkhami. Tassa viddhabhāvaṃ ñatvā migagaṇā bhītā palāyiṃsu. Suvaṇṇasāmapaṇḍito pana viddhopi pānīyaghaṭaṃ yathā vā tathā vā anavasumbhitvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā saṇikaṃ otāretvā vālukaṃ viyūhitvā ṭhapetvā disaṃ vavatthapetvā mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānadisābhāgena sīsaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇāya vālukāya suvaṇṇapaṭimā viya nipajjitvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘imasmiṃ himavantappadese mama verī nāma natthi, mayhaṃ mātāpitūnañca verī nāma natthī’’ti mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā rājānaṃ adisvāva paṭhamaṃ gāthamāha –

ඉක්බිති ඒ මුවන් පළමුව දියට බැස පැන් බී ගොඩට ආ පසු, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මැනවින් පුහුණු කළ වත්පිළිවෙත් ඇති මහා තෙරනමක මෙන් සෙමින් දියට බැස, වෙහෙස නිවාගෙන නැවත ගොඩට පැමිණ, රත් පැහැති වල්කල සිවුරක් හැඳ, එකක් පොරවා, අඳුන් දිවි සමක් උරහිස මත තබා, පැන් කළය ඔසවා, එහි දිය පිසදමා, වම් උරහිස මත තබා ගත්තේය. ඒ මොහොතේ "විදීමට කාලය මෙයයි" කියා රජු විෂ පෙවූ ඊතලය මුදා හැර බෝධිසත්වයන්ගේ දකුණු පසට විද්දේය. ඊතලය වම් පසින් මතු විය. තමන්ට විදින ලද බව දැනගත් මුව පිරිස බියෙන් පලා ගියහ. සුවණ්ණසාම පණ්ඩිතයන් වහන්සේ විදුම් කෑවත් පැන් කළය අත නොහැර, සිහිය එළඹවාගෙන සෙමින් එය බිම තබා, වැලි මෑත් කර තිරව තබා, දිශාව හඳුනාගෙන, මවුපියන් වසන දිශාවට හිස දමා, රිදී පටක් බඳු වැලි තලාව මත රන් පිළිමයක් මෙන් වැතිර, සිහිය එළඹවාගෙන "මේ හිමවත් ප්‍රදේශයෙහි මගේ හතුරෙක් නැත, මගේ මවුපියන්ගේ ද හතුරෙක් නැතැ"යි පවසා, කටින් ලේ වමනය කරමින් රජු නොදැකම පළමු ගාථාව පැවසීය.


296.

296.


‘‘Ko nu maṃ usunā vijjhi, pamattaṃ udahārakaṃ;

Khattiyo brāhmaṇo vesso, ko maṃ viddhā nilīyasī’’ti.

"පැන් සොයා පැමිණි, මෛත්‍රී භාවනාවෙන් ප්‍රමත්තව (සාවධානව) සිටි මට ඊතලයකින් විද්දේ කවුරුන් ද? ක්ෂත්‍රියයෙක් ද, බ්‍රාහ්මණයෙක් ද, වෛශ්‍යයෙක් ද? මට විද සැඟවී සිටින්නේ කවුද?"


Tattha pamattanti mettābhāvanāya anupaṭṭhitasatiṃ. Idañhi so sandhāya tasmiṃ khaṇe attānaṃ pamattaṃ nāma akāsi. Viddhāti vijjhitvā.

එහි 'පමත්තං' යනු මෛත්‍රී භාවනාව හේතුවෙන් සිහිය පවත්වමින් නොසිටීමයි. ඒ මොහොතේ තමන් වහන්සේ සාවධානව (ප්‍රමත්තව) සිටි බව මෙයින් අදහස් කළේය. 'විද්ධා' යනු විදීමයි.


Evañca pana vatvā puna attano sarīramaṃsassa abhakkhasammatabhāvaṃ dassetuṃ dutiyaṃ gāthamāha –

මෙසේ පවසා, නැවත තමන්ගේ ශරීර මාංසය අනුභවයට නුසුදුසු බව දැක්වීමට දෙවන ගාථාව පැවසීය.


297.

297.


‘‘Na me maṃsāni khajjāni, cammenattho na vijjati;

Atha kena nu vaṇṇena, viddheyyaṃ maṃ amaññathā’’ti.

"මගේ මස් කෑමට නුසුදුසුය. මගේ සමෙන් ද ප්‍රයෝජනයක් නැත. එසේ තිබියදී කුමන හේතුවක් නිසා මට විදිය යුතු යැයි ඔබ සිතුවෙහි ද?"


Dutiyagāthaṃ vatvā tameva nāmādivasena pucchanto āha –

දෙවන ගාථාව පවසා, ඒ විදි පුද්ගලයාගෙන් නම ආදිය විමසමින් මෙසේ කීය.


298.

298.


‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ maṃ viddhā nilīyasī’’ti.

"ඔබ කවුද? කාගේ පුතෙක් ද? අපි ඔබව කෙසේ හඳුනා ගනිමු ද? යහළුව, මා විමසූ දෙයට පිළිතුරු දෙන්න. මට විද සැඟවී සිටින්නේ කුමට ද?"


Tattha [Pg.95] amaññathāti ayaṃ puriso kena kāraṇena maṃ vijjhitabbanti amaññitthāti attho.

එහි 'අමඤ්ඤථා' යනු "මේ පුද්ගලයාට කිනම් කරුණක් නිසා විදිය යුතු ද?" කියා සිතීමයි.


Evañca pana vatvā tuṇhī ahosi. Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ mayā visapītena sallena vijjhitvā pātitopi neva maṃ akkosati na paribhāsati, mama hadayaṃ sambāhanto viya piyavacanena samudācarati, gacchissāmissa santika’’nti cintetvā gantvā tassa santike ṭhitova dve gāthā abhāsi –

මෙසේ පවසා නිහඬ විය. එය ඇසූ රජු, "මම මොහුට විෂ පෙවූ හීයකින් විද පතාලත්, මොහු මට බණින්නේ නැත, ගර්ජනා කරන්නේ නැත. මගේ හදවත පිරිමදින්නාක් මෙන් ප්‍රිය වචනයෙන් කතා කරයි. මම ඔහු වෙත යන්නෙමි"යි සිතා, ගොස් ඔහු අසල සිට ගාථා දෙකක් පැවසීය.


299.

299.


‘‘Rājāhamasmi kāsīnaṃ, pīḷiyakkhoti maṃ vidū;

Lobhā raṭṭhaṃ pahitvāna, migamesaṃ carāmahaṃ.

"මම කාසී රට වැසියන්ගේ රජු වෙමි. මාව පීළියක්ඛ නමින් හඳුනති. ලෝභකම (මස් කෙරෙහි ඇති ආශාව) නිසා රාජ්‍යය අත්හැර මුවන් සොයමින් මම හැසිරෙමි."


300.

300.


‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;

Nāgopi me na mucceyya, āgato usupātana’’nti.

"මම දුනු ශිල්පයෙහි දක්ෂයෙක් වෙමි. 'දළ්හධම්ම' (ස්ථීර දුනු ඇත්තා) යන නමින් ප්‍රසිද්ධය. මාගේ විදීමේ මානයට පැමිණි හස්තිරාජයෙකුට වුවද ගැලවිය නොහැක."


Tattha rājāhamasmīti evaṃ kirassa vitakko ahosi ‘‘devāpi nāgāpi manussabhāsāya kathentiyeva, ahametaṃ devoti vā nāgoti vā manussoti vā na jānāmi. Sace kujjheyya, nāseyya maṃ, ‘rājā’ti vutte pana abhāyanto nāma natthī’’ti. Tasmā attano rājabhāvaṃ jānāpetuṃ paṭhamaṃ ‘‘rājāhamasmī’’ti āha. Lobhāti migamaṃsalobhena. Migamesanti migaṃ esanto. Carāmahanti carāmi ahaṃ. Dutiyaṃ gāthaṃ pana attano balaṃ dīpetukāmo evamāha. Tattha issattheti dhanusippe. Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ sahassatthāmadhanuṃ oropetuñca āropetuñca samattho.

එහි 'රාජාහමස්මීති' යනු, ඒ රජුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: "දෙවියෝ ද නාගයෝ ද මිනිස් භාෂාවෙන්ම කතා කරති, මම මොහු දෙවියෙකු ද නාගයෙකු ද මිනිසෙකු ද යන්න නොදනිමි. ඉදින් මොහු කෝප වුවහොත් මාව විනාශ කළ හැකිය. නමුත් 'මම රජෙක් වෙමි' යි පැවසූ කල බිය නොවන කිසිවෙක් නැත." එබැවින් තමාගේ රජ බව දැනුම් දීම සඳහා පළමුව "මම රජෙක් වෙමි" යි පැවසීය. 'ලොභා' යනු මුව මස් අනුභවයට ඇති ගිජුකම නිසා ය. 'මිගමේසන්ති' යනු මුවන් සොයමින් යන්නා වූ යන්නයි. 'චරාමහන්ති' යනු මම හැසිරෙමි යන්නයි. රජු දෙවන ගාථාව පැවසුවේ තමාගේ ශක්තිය පෙන්වීමට කැමතිව ය. එහි 'ඉස්සත්තේ' යනු දුනු ශිල්පයෙහි ය. 'දළ්හධම්මෝ' යනු දහසක් පුරුෂයන්ගේ ශක්තිය ඇති දුන්නක් නැමීමට හා ලිහිල් කිරීමට සමත් වූ තැනැත්තා ය.


Iti rājā attano balaṃ vaṇṇetvā tassa nāmagottaṃ pucchanto āha –

මෙසේ රජතුමා තමාගේ ශක්තිය වර්ණනා කර, ඒ මහාසත්ත්වයන්ගේ නම සහ ගෝත්‍රය විමසමින් මෙසේ කීවේය -


301.

301.


‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ;

Pituno attano cāpi, nāmagottaṃ pavedayā’’ti.

"ඔබ කවුද? කාගේ පුත්‍රයෙක් ද? අපි ඔබව හඳුනා ගන්නේ කෙසේ ද? ඔබගේත් පියාගේත් නම සහ ගෝත්‍රය අපට පවසන්න."


Tattha pavedayāti kathaya.

එහි 'පවේදයා' යනු පවසන්න යන්නයි.


Taṃ [Pg.96] sutvā mahāsatto ‘‘sacāhaṃ ‘devanāgakinnarakhattiyādīsu aññatarohamasmī’ti katheyyaṃ, saddaheyyeva esa, saccameva panassa kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā evamāha –

එය අසා මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් මම දේව, නාග, කින්නර හෝ ක්ෂත්‍රියයන් අතරින් අයෙකැයි පැවසුවහොත් මොහු එය ඒකාන්තයෙන්ම විශ්වාස කරනු ඇත. එහෙත් මොහුට සත්‍යයම පැවසීම සුදුසුය." මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ -


302.

302.


‘‘Nesādaputto bhaddante, sāmo iti maṃ ñātayo;

Āmantayiṃsu jīvantaṃ, svajjevāhaṃ gato saye.

"පින්වත් රජතුමනි, මම වැදි පුත්‍රයෙක් වෙමි. මා ජීවත්ව සිටියදී නෑයෝ මට 'සාම' යැයි ඇමතූහ. අද මම මෙසේ මරණාසන්න තත්ත්වයට පත්ව වැතිර සිටිමි."


303.

303.


‘‘Viddhosmi puthusallena, savisena yathā migo;

Sakamhi lohite rāja, passa semi paripluto.

"මහාරාජයෙනි, විෂ සහිත විශාල හීයකින් පහර කෑ මුවෙකු මෙන් මම විදිනු ලැබුවෙමි. මගේම රුධිරයෙන් පෙඟී වැතිර සිටින මා දෙස බලන්න."


304.

304.


‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohitaṃ;

Āturo tyānupucchāmi, kiṃ maṃ viddhā nilīyasi.

"දකුණු පසින් ඇතුළු වී වම් පසින් පිටව ගිය හීය දෙස බලන්න. මම මුවින් ලේ වමනය කරන අයුරු බලන්න. දැඩි වේදනාවෙන් පෙළෙන මම ඔබෙන් විමසමි; ඇයි මට විද සැඟවී සිටින්නේ?"


305.

305.


‘‘Ajinamhi haññate dīpi, nāgo dantehi haññate;

Atha kena nu vaṇṇena, viddheyyaṃ maṃ amaññathā’’ti.

"දිවියන් මරනු ලබන්නේ සම සඳහාය. ඇතුන් මරනු ලබන්නේ උන්ගේ දළ සඳහාය. එසේ නම්, කිනම් කරුණක් නිසා මට විදිය යුතුයැයි ඔබ සිතුවේ ද?"


Tattha jīvantanti maṃ ito pubbe jīvamānaṃ ‘‘ehi sāma, yāhi sāmā’’ti ñātayo āmantayiṃsu. Svajjevāhaṃ gatoti so ahaṃ ajja evaṃ gato maraṇamukhe sampatto, paviṭṭhoti attho. Sayeti sayāmi. Pariplutoti nimuggo. Paṭivāmagatanti dakkhiṇapassena pavisitvā vāmapassena niggatanti attho. Passāti olokehi maṃ. Dhimhāmīti niṭṭhubhāmi, idaṃ so satiṃ paccupaṭṭhāpetvā avikampamānova lohitaṃ mukhena chaḍḍetvā āha. Āturo tyānupucchāmī’’ti bāḷhagilāno hutvā ahaṃ taṃ anupucchāmi. Nilīyasīti etasmiṃ vanagumbe nilīno acchasi. Viddheyyanti vijjhitabbaṃ. Amaññathāti amaññittha.

එහි 'ජීවන්තන්ති' යනු මීට පෙර මා ජීවත්ව සිටියදී නෑයන් "සාම මෙහි එන්න, සාම යන්න" යනාදී වශයෙන් ඇමතූ බවයි. 'ස්වජ්ජේ වංගතෝ' යනු එබඳු වූ මම අද මෙසේ මරණ මුඛයට පැමිණ වැතිර සිටිමි යන්නයි. 'සයේ' යනු වැතිර සිටිමි යන්නයි. 'පරිප්ලුතෝ' යනු රුධිරයෙහි ගිලී සිටීමයි. 'පටිවාමගතන්ති' යනු දකුණු පසින් ඇතුළු වී වම් පසින් පිටවීමයි. 'පස්ස' යනු මා දෙස බලන්න යන්නයි. 'ධිම්හාමී' යනු මුවින් ලේ පිට කිරීමයි. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ සිහිය පිහිටුවාගෙන නොසැලී මුවින් ලේ වමනය කරමින් මෙය පැවසූහ. 'ආතුරෝ ත්‍යානුපුච්ඡාමී' යනු දැඩි ලෙස ගිලන්ව මම ඔබෙන් විමසමි යන්නයි. 'නිලීයසී' යනු මේ ලැහැබෙහි සැඟවී සිටින්නේ ඇයි ද යන්නයි. 'විද්ධෙය්‍යන්' යනු විදිය යුතුය යන්නයි. 'අමඤ්ඤතා' යනු සිතුවේ ද යන්නයි.


Rājā tassa vacanaṃ sutvā yathābhūtaṃ anācikkhitvā musāvādaṃ kathento āha –

රජු ඔහුගේ වචන අසා සත්‍යය ප්‍රකාශ නොකර බොරු පවසමින් මෙසේ කීවේය -


306.

306.


‘‘Migo upaṭṭhito āsi, āgato usupātanaṃ;

Taṃ disvā ubbijī sāma, tena kodho mamāvisī’’ti.

"සාමය, මා ඊතල විදින ඉසව්වට මුවෙකු පැමිණ සිටියේය. ඔබව දැක ඌ බිය විය. ඒ හේතුවෙන් මට කෝපයක් ඇති විය."


Tattha āvisīti ajjhotthari. Tena kāraṇena me kodho uppannoti dīpeti.

එහි 'ආවිසී' යනු මැඩලීය යන්නයි. ඒ හේතුවෙන් මට කෝපය උපන්නේය යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ.


Atha [Pg.97] naṃ mahāsatto ‘‘kiṃ vadesi, mahārāja, imasmiṃ himavante maṃ disvā palāyanamigo nāma natthī’’ti vatvā āha –

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ, "මහාරාජයෙනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? මේ හිමාලයේ මා දැක පලා යන මුවෙකු නම් නැත" යි පවසා මෙසේ වදාළහ -


307.

307.


‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ;

Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi.

"පින්වත් මහාරාජයෙනි, යම් දිනක සිට මට මා පිළිබඳ සිහිය ඇද්ද, යම් දිනක සිට මම නුවණැති බවට පත් වූයෙම් ද, එතැන් සිට මුවන් හෝ වනයේ දරුණු මෘගයන් හෝ මා දැක බිය නොවෙති."


308.

308.


‘‘Yato nidhiṃ parihariṃ, yato pattosmi yobbanaṃ;

Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi.

"යම් දිනක සිට මම මේ වල්කල ඇඳුම් ඇන්දෙම් ද, යම් දිනක සිට මම තරුණ වියට පත් වූයෙම් ද, එතැන් සිට මුවන් හෝ වනයේ දරුණු මෘගයන් හෝ මා දැක බිය නොවෙති."


309.

309.


‘‘Bhīrū kimpurisā rāja, pabbate gandhamādane;

Sammodamānā gacchāma, pabbatāni vanāni ca.

"මහාරාජයෙනි, ගන්ධමාදන පර්වතයේ වසන කින්නරයෝ ඉතා බියගුලු වෙති. ඔවුහු පවා මා සමඟ ඉතා සතුටින් වනයේත් පර්වතවලත් සැරිසරති."


310.

310.


‘‘Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi;

Atha kena nu vaṇṇena, utrāsanti migā mama’’nti.

"වනයේ මුවන් හෝ මෘගයන් මා දැක බිය නොවෙති. එසේ නම් කිනම් කරුණක් නිසා මුවන් මා දැක බිය වනවා යැයි ඔබ පවසන්නේ ද?"


Tattha na maṃ migāti bho mahārāja, yato kālato paṭṭhāya ahaṃ attānaṃ sarāmi, yato kālato paṭṭhāya ahaṃ viññubhāvaṃ patto asmi bhavāmi, tato kālato paṭṭhāya maṃ disvā migā nāma na uttasanti. Sāpadānipīti vāḷamigāpi. Yato nidhinti yato kālato paṭṭhāya ahaṃ vākacīraṃ parihariṃ. Bhīrū kimpurisāti mahārāja, migā tāva tiṭṭhantu, kimpurisā nāma atibhīrukā honti. Ye imasmiṃ gandhamādanapabbate viharanti, tepi maṃ disvā na uttasanti, atha kho mayaṃ aññamaññaṃ sammodamānā gacchāma. Utrāsanti migā mamanti mamaṃ disvā migā utrāseyyuṃ, kena kāraṇena tvaṃ maṃ saddahāpessasīti dīpeti.

එහි 'න මං මිගා' යනු පින්වත් මහාරාජයෙනි, මා පිළිබඳව මට සිහිය ඇති වූ දා සිට මුවන් මා දැක බිය වී නැත. 'සාපදානිපී' යනු දරුණු මෘගයන් ද යන්නයි. 'යතෝ නිධින්ති' යනු වල්කල ඇඳුම් හැඳි දා සිට යන්නයි. 'භීරූ කිම්පුරිසා' යනු රජතුමනි, මුවන් තබා ඉතා බියගුලු කින්නරයෝ පවා මා දැක බිය නොවෙති, අපි එකිනෙකා සතුටු වෙමින් හැසිරෙමු යන්නයි. 'උත්‍රාසන්ති මිගා මමන්ති' යනු මුවන් මා දැක බිය වේ යැයි පවසමින් ඔබ මාව විශ්වාස කරවන්නේ කුමන කරුණක් නිසා ද යන්නයි.


Taṃ sutvā rājā ‘‘mayā imaṃ niraparādhaṃ vijjhitvā musāvādo kathito, saccameva kathayissāmī’’ti cintetvā āha –

රජු එය අසා, "මම මේ කිසිදු වරදක් නැති තැනැත්තාට විද බොරු කීවෙමි. දැන් සත්‍යයම පවසන්නෙමි" යි සිතා මෙසේ කීවේය -


311.

311.


‘‘Na taṃ tasa migo sāma, kiṃ tāhaṃ alikaṃ bhaṇe;

Kodhalobhābhibhūtāhaṃ, usuṃ te taṃ avassaji’’nti.

"සාමය, මුවා ඔබව දැක බිය වූයේ නැත. මා ඔබට බොරු පවසන්නේ කුමට ද? ක්‍රෝධයෙන් හා ලෝභයෙන් මැඩුණු මම ඒ හීය ඔබ වෙත මුදාහැරියෙමි."


Tattha na taṃ tasāti na taṃ disvā migo tasa, na bhītoti attho. Kiṃ tāhanti kiṃ te evaṃ kalyāṇadassanassa santike ahaṃ alikaṃ bhaṇissāmi[Pg.98]. Kodhalobhābhibhūtāhanti kodhena ca lobhena ca abhibhūto hutvā ahaṃ. So hi paṭhamameva migesu uppannena kodhena ‘‘mige vijjhissāmī’’ti dhanuṃ āropetvā ṭhito pacchā bodhisattaṃ disvā tassa devatādīsu aññatarabhāvaṃ ajānanto ‘‘pucchissāmi na’’nti lobhaṃ uppādesi, tasmā evamāha.

එහි 'න තං තසා' යනු ඔබ දැක මුවා බිය නොවූ බවයි. 'කිං තාහන්ති' යනු මෙවන් දැකුම්කලු වූ ඔබ ඉදිරියේ මම බොරු කියන්නේ කුමට ද යන්නයි. 'කෝධලෝභාභිභූතාහන්ති' යනු කෝපයෙන් හා ලෝභයෙන් මැඩුණු බවයි. ඔහු මුලින් මුවන් කෙරෙහි ඇති වූ කෝපයෙන් විදීමට සූදානම්ව සිට පසුව බෝධිසත්ත්වයන් දැක මොහු දෙවියෙක් ද යනාදී වශයෙන් නොදැනීමේ ලෝභය නිසා විදින ලදී. එබැවින් මෙසේ පැවසීය.


Evañca pana vatvā ‘‘nāyaṃ suvaṇṇasāmo imasmiṃ araññe ekakova vasissati, ñātakehipissa bhavitabbaṃ, pucchissāmi na’’nti cintetvā itaraṃ gāthamāha –

මෙසේ පවසා, "මේ ස්වර්ණ සාම වනයේ තනිවම වාසය නොකරනු ඇත, මොහුට නෑයන් සිටිය යුතුය, මම ඒ ගැන විමසමි" යි සිතා මතු ගාථාව කීවේය -


312.

312.


‘‘Kuto nu sāma āgamma, kassa vā pahito tuvaṃ;

‘Udahāro nadiṃ gaccha’, āgato migasammata’’nti.

"සාමය, ඔබ කොහේ සිට පැමිණියේ ද? 'පැන් ගෙන ඒමට ගඟට යන්න' යැයි කවුරුන් විසින් එවනු ලැබ ඔබ මේ මිගසම්මත ගඟට පැමිණියේ ද?"


Tattha sāmāti mahāsattaṃ ālapati. Āgammāti kuto desā imaṃ vanaṃ āgamitvā ‘‘amhākaṃ udahāro udakaṃ āharituṃ nadiṃ gacchā’’ti kassa vā pahitokena puggalena pesito hutvā tuvaṃ imaṃ migasammataṃ āgatoti attho.

එහි රජු බෝධිසත්ත්වයන්ට 'සාම' යන නමින් ආමන්ත්‍රණය කරයි. 'ආගම්මා' යනු කොහේ සිට පැමිණියේ ද යන්නයි. කවුරුන් විසින් එවනු ලැබ මේ ගඟට ආවේ දැයි මෙයින් අදහස් කෙරේ.


So tassa kathaṃ sutvā mahantaṃ dukkhavedanaṃ adhivāsetvā mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā gāthamāha –

ඔහු ඒ වචන අසා, දැඩි දුක් වේදනාවන් ඉවසා, මුවින් ලේ වමනය කරමින් මෙසේ පැවසීය -


313.

313.


‘‘Andhā mātāpitā mayhaṃ, te bharāmi brahāvane;

Tesāhaṃ udakāhāro, āgato migasammata’’nti.

"මගේ මවුපියන් දෙදෙනාම අන්ධය. මම මේ මහා වනයේ ඔවුන්ව පෝෂණය කරමි. ඔවුන් වෙනුවෙන් පැන් ගෙන යාමට මම මේ මිගසම්මත ගඟට පැමිණියෙමි."


Tattha bharāmīti mūlaphalādīni āharitvā posemi.

එහි 'භරාමී' යනු අල, මුල්, ඵලාඵල ආදිය ගෙනැවිත් පෝෂණය කරමි යන්නයි.


Evañca pana vatvā mahāsatto mātāpitaro ārabbha vilapanto āha –

මෙසේ පවසා මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මවුපියන් අරභයා විලාප නගමින් මෙසේ වදාළහ -


314.

314.


‘‘Atthi nesaṃ usāmattaṃ, atha sāhassa jīvitaṃ;

Udakassa alābhena, maññe andhā marissare.

“මහරජාණෙනි, මගේ මවුපියන් සතුව දින හයක් පමණ ජීවත්වීමට සෑහෙන ආහාර ප්‍රමාණයක් තිබේ. එහෙත් පැන් නොලැබීමෙන් ඒ අන්ධ මවුපියන් මියයනු ඇතැයි මම සිතමි.”


315.

315.


‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ;

Yañca ammaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.

“මහරජාණෙනි, මේ ඊතල පහරින් මට දැනෙන වේදනාව මාගේ මෑණියන් දැකීමට නොලැබීමෙන් දැනෙන වේදනාව තරම් මහත් නොවේ. සංසාරයේ සැරිසරන පුරුෂයෙකුට මෙවැනි කායික වේදනා උරුම ය. එහෙත් මාගේ මෑණියන් දකින්නට නොලැබීම මට ඊට වඩා ලොකු දුකකි.”


316.

316.


‘‘Na [Pg.99] me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ;

Yañca tātaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.

“මහරජාණෙනි, මේ ඊතල පහරින් මට දැනෙන වේදනාව මාගේ පියාණන් දැකීමට නොලැබීමෙන් දැනෙන වේදනාව තරම් මහත් නොවේ. සංසාරයේ සැරිසරන පුරුෂයෙකුට මෙවැනි කායික වේදනා සාමාන්‍ය දෙයකි. එහෙත් මාගේ පියාණන් දකින්නට නොලැබීම මට ඊට වඩා ලොකු දුකකි.”


317.

317.


‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati;

Aḍḍharatteva ratte vā, nadīva avasucchati.

“ඒ අසරණ මෑණියන් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මා සොයා වැලපෙනු නිසැක ය. ඇය මධ්‍යම රාත්‍රියේ හෝ අළුයම කාලයේ හෝ ජලය සිඳී යන කුඩා ගඟක් මෙන් ශෝකයෙන් දියවී (කෘශ වී) යනු ඇත.”


318.

318.


‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati;

Aḍḍharatteva ratte vā, nadīva avasucchati.

“ඒ අසරණ පියාණන් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මා සොයා වැලපෙනු නිසැක ය. ඔහු ද මධ්‍යම රාත්‍රියේ හෝ අළුයම කාලයේ හෝ ජලය සිඳී යන කුඩා ගඟක් මෙන් ශෝකයෙන් දියවී (කෘශ වී) යනු ඇත.”


319.

319.


‘‘Uṭṭhānapādacariyāya, pādasambāhanassa ca;

Sāma tātavilapantā, hiṇḍissanti brahāvane.

“මම රෑ දහවල් දෙකෙහිම වීර්යයෙන් යුතුව මවුපියන්ට උපස්ථාන කළෙමි, අත්පා පිරිමැද්දෙමි. දැන් මා නොදැකීමෙන් 'පුත සාම' යැයි විලාප තබමින් ඒ අන්ධ මවුපියන් මේ මහා වනයේ අසරණව ඇවිදිනු ඇත.”


320.

320.


Idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamaṃ;

Yañca andhe na passāmi, maññe hissāmi jīvita’’nti.

“මවුපියන් නොදැකීම නිසා ඇතිවන මේ දෙවන හීසැරය මගේ හදවත බෙහෙවින් කම්පා කරයි. මාගේ අන්ධ මවුපියන් දකින්නට නොලැබීම නිසා මට මගේ ප්‍රාණය අහිමි වනු ඇතැයි මම සිතමි.”


Tattha usāmattanti bhojanamattaṃ. ‘‘Usā’’ti hi bhojanassa nāmaṃ tassa ca atthitāya. Sāhassa jīvitanti chadivasamattaṃ jīvitanti attho. Idaṃ āharitvā ṭhapitaṃ phalāphalaṃ sandhāyāha. Atha vā usāti usmā. Tenetaṃ dasseti – tesaṃ sarīre usmāmattaṃ atthi, atha mayā ābhatena phalāphalena sāhassa jīvitaṃ atthīti. Marissareti marissantīti maññāmi. Pumunāti purisena, evarūpañhi dukkhaṃ purisena labhitabbamevāti attho. Cirarattāya rucchatīti cirarattaṃ rodissati. Aḍḍharatte vāti majjhimaratte vā. Ratte vāti pacchimaratte vā. Avasucchatīti kunnadī viya sussissatīti attho. Uṭṭhānapādacariyāyāti mahārāja, ahaṃ rattimpi divāpi dve tayo vāre uṭṭhāya attano uṭṭhānavīriyena tesaṃ pādacariyaṃ karomi, hatthapāde sambāhāmi, idāni maṃ adisvā mamatthāya te parihīnacakkhukā ‘‘sāmatātā’’ti vilapantā kaṇṭakehi vijjhiyamānā viya imasmiṃ vanappadese hiṇḍissanti vicarissantīti attho. Dutiyaṃ sallanti paṭhamaviddhavisapītasallato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṃ idaṃ dutiyaṃ tesaṃ adassanasokasallaṃ.

මෙහි 'උසාමත්තං' යනු ආහාර මාත්‍රයකි. 'උසා' යනු ආහාරයට නමකි. 'සාහස්ස ජීවිතං' යනු තව දින හයක් ජීවත්වීමට සෑහෙන කාලයයි. මෙයින් අදහස් කළේ නෙලා තබා ඇති පලතුරු ය. නැතහොත් 'උසා' යනු ශරීරයේ උණුසුමයි. ඔවුන්ගේ ශරීරයේ උණුසුම පවතින බවත්, මා ගෙන ආ පලතුරු අනුභව කිරීමෙන් තව දින හයක් ජීවත්විය හැකි බවත් මෙයින් පෙන්වයි. 'මරිස්සරේ' යනු මියයනු ඇතැයි සිතමි යන්නයි. 'පුමුනා' යනු පුරුෂයා විසිනි. මෙවැනි දුක් සංසාරයේ සැරිසරන පුරුෂයෙකුට උරුම වූ දෑ බව අදහසයි. 'චිරරත්තාය රුච්ඡති' යනු දීර්ඝ කාලයක් හඬනු ඇත යන්නයි. 'අඩ්ඪරත්තෙ' යනු මධ්‍යම රාත්‍රිය වන අතර 'රත්තෙ' යනු අළුයම කාලයයි. 'අවසුච්ඡති' යනු කුඩා නදියක් වියළී යන්නාක් මෙන් ඔවුන් කෘශ වනු ඇත යන්නයි. 'උට්ඨානපාදචරියාය' යනු මහරජාණෙනි, මම රෑ දහවල් දෙකෙහිම නැගී සිට මගේ වීර්යයෙන් ඔවුන්ට උපස්ථාන කළෙමි, අත්පා පිරිමැද්දෙමි යන්නයි. දැන් මා නොදැකීමෙන් පෙනීම නැති ඒ මවුපියන් 'පුත සාම' යැයි හඬමින්, කටුවල ඇනි ඇනී වනයේ ඇවිදිනු ඇත යන්න මෙහි විස්තරයයි. 'දුතියං සල්ලං' යනු මුලින් වැදුණු විෂ පෙවූ හීසැරයට වඩා සිය දහස් ගුණයකින් දුක් දෙන මවුපියන් නොදැකීමේ ශෝකය නමැති හීසැරයයි.


Rājā [Pg.100] tassa vilāpaṃ sutvā ‘‘ayaṃ accantaṃ brahmacārī dhamme ṭhito mātāpitaro bharati, idāni evaṃ dukkhappattopi tesaṃyeva vilapati, evaṃ guṇasampanne nāma mayā aparādho kato, kathaṃ nu kho imaṃ samassāseyya’’nti cintetvā ‘‘niraye paccanakāle rajjaṃ kiṃ karissati, iminā paṭijaggitaniyāmenevassa mātāpitaro paṭijaggissāmi, imassa maraṇampi amaraṇaṃ viya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā āha –

පීළියක්ඛ රජතුමා සාම කුමරුගේ ඒ වැලපීම අසා මෙසේ සිතීය: 'මේ සාම කුමරු අතිශයින්ම බ්‍රහ්මචාරීව, දහමෙහි පිහිටා මවුපියන් පෝෂණය කරන්නෙකි. මෙවැනි මහත් දුකට පත්ව සිටියදී පවා ඔහු විලාප තබන්නේ තමා ගැන නොව තම මවුපියන් ගැනමය. මෙවැනි ගුණවත් උත්තමයෙකුට මම වරදක් කළෙමි. මම මොහු අස්වසන්නේ කෙසේද?' නැවතත් රජු මෙසේ සිතීය: 'මම නිරයේ පැසෙන විට මගේ රජකමෙන් මට ඇති වැඩක් නැත. මේ සාම කුමරු උපස්ථාන කළ අයුරින්ම මම ද ඔහුගේ මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන්නෙමි. එවිට මොහු මියගියත් නොමළා හා සමාන වනු ඇත.' මෙසේ අධිෂ්ඨාන කරගත් රජතුමා මෙසේ පැවසීය:


321.

321.


‘‘Mā bāḷhaṃ paridevesi, sāma kalyāṇadassana;

Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.

“මනහර පෙනුමක් ඇති පින්වත් සාම කුමරුනි, දැඩි ලෙස ශෝක නොවන්න. මම ඔබ වෙනුවට සේවකයෙකු වී ඔබගේ මවුපියන් මේ මහා වනයේදී පෝෂණය කරන්නෙමි.”


322.

322.


‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;

Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.

“මම දුනු ශිල්පයෙහි අතිශයින් දක්ෂයෙක්මි, 'දළ්හධම්ම' රජු ලෙස මම ප්‍රසිද්ධයෙක්මි. මම ඔබගේ සේවකයෙකු වී මවුපියන් පෝෂණය කරන්නෙමි.”


323.

323.


‘‘Migānaṃ vighāsamanvesaṃ, vanamūlaphalāni ca;

Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.

“මම වන සතුන් අනුභව කර ඉතිරි කළ දෑ ද, වනයේ අල මුල් හා පලතුරු ද සොයා දෙමින් ඔබ වෙනුවට සේවකයෙකු වී මවුපියන් පෝෂණය කරන්නෙමි.”


324.

324.


‘‘Katamaṃ taṃ vanaṃ sāma, yattha mātāpitā tava;

Ahaṃ te tathā bharissaṃ, yathā te abharī tuva’’nti.

“සාම කුමරුනි, ඔබගේ මවුපියන් වසන ඒ වනය කොහේද? ඔබ ඔවුන් පෝෂණය කළාක් මෙන්ම මම ද ඔවුන් පෝෂණය කරන්නෙමි. ඒ බව මට පවසන්න.”


Tattha bharissaṃ teti te tava mātāpitaro bharissāmi. Migānanti sīhādīnaṃ migānaṃ vighāsaṃ anvesanto. Idaṃ so ‘‘issatthe casmi kusaloti thūlathūle mige vadhitvā madhuramaṃsena tava mātāpitaro bharissāmī’’ti vatvā ‘‘mā, mahārāja, amhe nissāya pāṇavadhaṃ karī’’ti vutte evamāha. Yathā teti yathā tvaṃ te abhari, tathevāhampi bharissāmīti.

මෙහි 'භරිස්සං තේ' යනු ඔබගේ මවුපියන් පෝෂණය කරන්නෙමි යන්නයි. 'මිගානං' යනු සිංහයන් වැනි සතුන් කා ඉතිරි කළ මස් සොයා දීමයි. මුලින් රජු දුනු ශිල්පයෙන් සතුන් මරා මස් දීමට සිතුවත්, සාම කුමරුගේ ගුණ අසා ප්‍රාණඝාතයෙන් තොරව මෘගයන් කා ඉතිරි කළ දෑ සොයා දෙන බව මෙයින් කියැවේ. ඔබ ඔවුන් රැකබලා ගත් අයුරින්ම මම ද කරන්නෙමි යන්න මෙහි අර්ථයයි.


Athassa mahāsatto ‘‘sādhu, mahārāja, tena hi me mātāpitaro bharassū’’ti vatvā maggaṃ ācikkhanto āha –

එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ 'මහරජාණෙනි, ඉතා යහපති. එසේ නම් මාගේ මවුපියන් පෝෂණය කරන්න' යැයි පවසා, ඔවුන් වසන මාවත පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළහ.


325.

325.


‘‘Ayaṃ ekapadī rāja, yoyaṃ ussīsake mama;

Ito gantvā aḍḍhakosaṃ, tattha nesaṃ agārakaṃ;

Yattha mātāpitā mayhaṃ, te bharassu ito gato’’ti.

“මහරජාණෙනි, මගේ හිස ඇති දිශාවෙන් පෙනෙන මේ තනි පුද්ගලයෙකුට යා හැකි කුඩා මාවත දිගේ ක්‍රෝශ භාගයක් පමණ ගිය විට ඔවුන්ගේ අසපුව හමුවනු ඇත. මාගේ මවුපියන් වසන්නේ එහි බැවින්, ඔබ එහි ගොස් ඔවුන් පෝෂණය කරන්න.”


Tattha ekapadīti ekapadamaggo. Ussīsaketi yo esa mama matthakaṭṭhāne. Aḍḍhakosanti aḍḍhakosantare.

මෙහි 'ඒකපදී' යනු එක් අයෙකුට පමණක් ගමන් කළ හැකි පටු මාවතයි. 'උස්සීසකේ' යනු තම හිස තබාගෙන සිටින දිශාවයි. 'අඩ්ඪකෝසං' යනු ක්‍රෝශ භාගයක දුරයි.


Evaṃ [Pg.101] so tassa maggaṃ ācikkhitvā mātāpitūsu balavasinehena tathārūpaṃ vedanaṃ adhivāsetvā tesaṃ bharaṇatthāya añjaliṃ paggayha yācanto puna evamāha –

මෙසේ ඔහු රජුට මග පෙන්වා, මවුපියන් කෙරෙහි ඇති බලවත් සෙනෙහස නිසා ඒ දැඩි වේදනාව ඉවසාගෙන, මවුපියන් රැකබලා ගන්නා ලෙස ඉල්ලමින් දොහොත් මුදුන් දී නැවතත් මෙසේ පැවසීය.


326.

326.


‘‘Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana;

Andhā mātāpitā mayhaṃ, te bharassu brahāvane.

“කාසිරජතුමනි, ඔබට නමස්කාර වේවා. කාසි දේශය සමෘද්ධිමත් කරන මහරජාණෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා. මගේ ඒ අන්ධ මවුපියන් මේ මහා වනයේදී රැකබලා ගත් මැනවි.”


327.

327.


‘‘Añjaliṃ te paggaṇhāmi, kāsirāja namatthu te;

Mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ, vutto vajjāsi vandana’’nti.

“කාසිරජතුමනි, මම ඔබට දොහොත් මුදුන් දී වඳින්නෙමි, ඔබට නමස්කාර වේවා. මගේ මෑණියන්ට හා පියාණන්ට මා වෙනුවෙන් වැඳ නමස්කාර කළ බව පවසන්න.”


Tattha vutto vajjāsīti ‘‘putto vo suvaṇṇasāmo nadītīrevisapītena sallena viddho rajatapaṭṭasadise vālukāpuline dakkhiṇapassena nipanno añjaliṃ paggayha tumhākaṃ pāde vandatī’’ti evaṃ mahārāja, mayā vutto hutvā mātāpitūnaṃ me vandanaṃ vadeyyāsīti attho.

මෙහි 'වුත්තෝ වජ්ජාසි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'මහරජාණෙනි, ඔබගේ පුත් සුවණ්ණසාම කුමරු නදී තීරයෙහි විෂ හීසැරයකින් විදිනු ලැබ, රිදී පැහැ වැලි තලාවෙහි දකුණු ඇලයෙන් වැතිර සිටිමින්, දොහොත් මුදුන් දී ඔබගේ පාද නමස්කාර කරන බව මා කීවා යැයි පවසන්න' යන්නයි.


Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsattopi mātāpitūnaṃ vandanaṃ pesetvā visaññitaṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

රජතුමා 'යහපති' කියා එය පිළිගත්තේය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද මවුපියන්ට කළ යුතු අවසන් නමස්කාරය පණිවිඩයක් ලෙස යවා සිහි විසඥ වූහ. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


328.

328.


‘‘Idaṃ vatvāna so sāmo, yuvā kalyāṇadassano;

Mucchito visavegena, visaññī samapajjathā’’ti.

“මහණෙනි, රූමත් වූ ඒ සාම කුමරු මෙය පවසා, විෂ වේගයෙන් මූර්ඡා වී සිහි විසඥව ඇද වැටුණේය.”


Tattha samapajjathāti visaññī jāto.

මෙහි 'සමපජ්ජථා' යනු සිහි විසඥ විය යන්නයි.


So hi heṭṭhā ettakaṃ kathento nirassāso viya ahosi. Idāni panassa visavegena madditā bhavaṅgacittasantati hadayarūpaṃ nissāya pavatti, kathā pacchijji, mukhaṃ pihitaṃ, akkhīni nimīlitāni, hatthapādā thaddhabhāvaṃ pattā, sakalasarīraṃ lohitena makkhitaṃ. Rājā ‘‘ayaṃ idāneva mayā saddhiṃ kathesi, kiṃ nu kho’’ti tassa assāsapassāse upadhāresi. Te pana niruddhā, sarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ. So taṃ disvā ‘‘niruddho dāni sāmo’’ti sokaṃ saddhāretuṃ asakkonto ubho hatthe matthake ṭhapetvā mahāsaddena paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

සාම කුමරු මින් පෙර කතා කළේ හුස්ම නිරුද්ධ වූවෙකු මෙනි. දැන් විෂ වේගයෙන් පීඩිතව භවාංග චිත්තය පමණක් පැවතිණි. හදවත ඇසුරු කරමින් පැවති කථාව නතර විය, කට වැසිණි, ඇස් පියවිණි, අත්පා දැඩි විය, මුළු ශරීරයම ලෙයින් තැවරිණි. රජතුමා 'මොහු දැන් මා සමඟ කතා කළා නේදැ' යි සිතා ඔහුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පරීක්ෂා කළේය. ඒවා නිරුද්ධ වී තිබිණි, ශරීරය ද ගල් ගැසී තිබිණි. එය දැක සාම කුමරු මියගොස් ඇතැයි සිතා ශෝකය දරාගත නොහැකි වූ රජතුමා, දෑත් හිස මත තබාගෙන මහා හඬින් විලාප තැබුවේය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


329.

329.


‘‘Sa rājā paridevesi, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;

Ajarāmarohaṃ āsiṃ, ajjetaṃ ñāmi no pure;

Sāmaṃ kālaṅkataṃ disvā, natthi maccussa nāgamo.

“මහණෙනි, එකල්හි මා සුවණ්ණසාමව සිටි කාලයෙහි ඒ රජු මහත් වූ කරුණාවෙන් යුක්තව වැළපුණේය. ‘මීට පෙර මා සිතා සිටියේ අප කිසිදා ජරාවට පත් නොවන බවත් නොමැරෙන බවත්ය. නමුත් අද දින මියගිය සුවණ්ණසාම කුමරු දැකීමෙන්, මරණය පැමිණීම වැළැක්විය නොහැකි බව මම දැන් දනිමි’ යි (ඔහු පැවසීය).”


330.

330.


‘‘Yassu [Pg.102] maṃ paṭimanteti, savisena samappito;

Svajja evaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsati.

“යම් සුවණ්ණසාම කෙනෙක් මා සමඟ කතා කළාහුද, අද විෂ පෙවූ ඊතලයකින් පහර කා මෙලෙස මරණාසන්න මොහොතට පත්ව සිටින ඔහු එකදු වචනයක් හෝ කතා නොකරන්නේමය.”


331.

331.


‘‘Nirayaṃ nūna gacchāmi, ettha me natthi saṃsayo;

Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, cirarattāya kibbisaṃ.

“මා ඒකාන්තයෙන්ම නිරයට යන්නෙමි. ඒ ගැන මට කිසිදු සැකයක් නැත. මන්දයත් මා විසින් කරන ලද ඒ අකුසල කර්මය ඉතා දරුණු වූවකි, එය දීර්ඝ කාලයක් විපාක දෙනු ඇත.”


332.

332.


‘‘Bhavanti tassa vattāro, gāme kibbisakārako;

Araññe nimmanussamhi, ko maṃ vattumarahati.

“ගමෙහි සිටින මිනිස්සු මට ‘මොහු පවක් කළ තැනැත්තෙකි’ යි නින්දා කරන්නාහුය. එහෙත් මිනිසුන් නැති මේ වනයෙහි මට නින්දා කරන්නට හෝ දොස් පවරන්නට කවරෙක් නම් සිටීද?”


333.

333.


‘‘Sārayanti hi kammāni, gāme saṃgaccha māṇavā;

Araññe nimmanussamhi, ko nu maṃ sārayissatī’’ti.

“මිනිසුන් ගැවසෙන ගම් නියම්ගම්හිදී ජනයා එක් රැස්ව එකිනෙකා කළ අකුසල කර්මයන් සිහිපත් කරවති. එහෙත් කිසිවෙකු නැති මේ මහා වනය මැද මා කළ මේ අකුසලය මට සිහිපත් කර දෙන්නට කවරෙකු සිටීද?” යි ඔහු වැළපුණේය.


Tattha āsinti ahaṃ ettakaṃ kālaṃ ajarāmaromhīti saññī ahosiṃ. Ajjetanti ajja ahaṃ imaṃ sāmaṃ kālakataṃ disvā mamañceva aññesañca natthi maccussa nāgamoti taṃ maccussa āgamanaṃ ajja jānāmi, ito pubbe na jānāmīti vilapati. Svajja evaṃ gate kāleti yo savisena sallena samappito idāneva maṃ paṭimanteti, so ajja evaṃ gate kāle evaṃ maraṇakāle sampatte kiñci appamattakampi na bhāsati. Tadā hīti tasmiṃ khaṇe sāmaṃ vijjhantena mayā pāpaṃ kataṃ. Cirarattāya kibbisanti taṃ pana cirarattaṃ vipaccanasamatthaṃ dāruṇaṃ pharusaṃ.

එහි ‘ආසිං’ යනු “මෙපමණ කලක් මම ජරාවට පත් නොවෙමි, නොමැරෙමි” යන හැඟීමෙන් සිටියෙමි යන්නයි. ‘අජ්ජේතං’ යනු “අද මම මියගිය මේ සුවණ්ණසාම කුමරු දැක, මටත් අන් අයටත් මරණය පැමිණීම වැළැක්විය නොහැකි බවත් ඒ මරණයේ පැමිණීම අද දැනගත්තෙමි, මීට පෙර නොදැන සිටියෙමි” යි වැළපීමයි. ‘ස්වජ්ජ ඒවං ගතේ කාලේ’ යනු “විෂ පෙවූ ඊතලයකින් පහර කෑ යම් සුවණ්ණසාම කුමරෙක් මීට ස්වල්ප මොහොතකට පෙර මා හා කතා කළේද, ඔහු මරණයට පත්වන මේ මොහොතේ ස්වල්ප වූ හෝ වචනයක් කතා නොකරයි” යන්නයි. ‘තදා හි’ යනු “ඒ මොහොතේ සාම කුමරුට විදීමෙන් මා අකුසලයක් කළෙමි” යන්නයි. ‘චිරරත්තාය කිබ්බිසං’ යනු “එම පාපය බොහෝ කල් විපාක දීමට සමත් වූ, ඉතා රුදුරු දරුණු ක්‍රියාවකි” යන්නයි.


Tassāti tassa evarūpaṃ pāpakammaṃ katvā vicarantassa. Vattāroti ninditāro bhavanti ‘‘kuhiṃ gāme kinti kibbisakārako’’ti. Imasmiṃ pana araññe nimmanussamhi ko maṃ vattumarahati, sace hi bhaveyya, vadeyyāti vilapati. Sārayantīti gāme vā nigamādīsu vā saṃgaccha māṇavā tattha tattha bahū purisā sannipatitvā ‘‘ambho purisaghātaka, dāruṇaṃ te kammaṃ kataṃ, asukadaṇḍaṃ patto nāma tva’’nti evaṃ kammāni sārenti codenti. Imasmiṃ pana nimmanusse araññe maṃ ko sārayissatīti attānaṃ codento vilapati.

‘තස්ස’ යනු මෙවැනි පාපකර්මයක් කොට හැසිරෙන ඔහුට (මට) යන්නයි. ‘වත්තාරෝ’ යනු “කොයි ගමේද, මොන වගේ පවක් කළ තැනැත්තෙක්ද” යි නින්දා කරන්නෝය. “නමුත් මිනිසුන් නැති මේ වනයෙහි මට දොස් පවරන්නට කවරෙක් සමත් වේද, ඉදින් කෙනෙකු සිටියේ නම් මට දොස් පවරනු ඇත” යි වැළපෙයි. ‘සාරයන්ති’ යනු ගම් නියම්ගම්හි මිනිසුන් රැස්ව “එම්බා මිනීමරුවා, තෝ ඉතා දරුණු මිනීමැරුමක් කළෙහිය, තෝ මෙවැනි දඬුවමකට සුදුස්සෙකි” යි කියා ඔහු කළ වැරදි පෙන්වා දෙමින් චෝදනා කරති. “එහෙත් මිනිසුන් නැති මේ වනයෙහි මට චෝදනා කරන්නට කවුරුත් නැතැ” යි තමාටම චෝදනා කරගනිමින් වැළපෙයි.


Tadā bahusundarī nāma devadhītā gandhamādanavāsinī mahāsattassa sattame attabhāve mātubhūtapubbā. Sā puttasinehena bodhisattaṃ niccaṃ āvajjeti, taṃ divasaṃ pana dibbasampattiṃ anubhavamānā na taṃ āvajjeti. ‘‘Devasamāgamaṃ gatā’’tipi vadantiyeva. Sā tassa visaññibhūtakāle ‘‘kiṃ [Pg.103] nu kho me puttassa pavattī’’ti āvajjamānā addasa ‘‘ayaṃ pīḷiyakkho nāma rājā mama puttaṃ visapītena sallena vijjhitvā migasammatānadītīre vālukāpuline ghātetvā mahantena saddena paridevati. Sacāhaṃ na gamissāmi, mama putto suvaṇṇasāmo ettheva marissati, raññopi hadayaṃ phalissati, sāmassa mātāpitaropi nirāhārā pānīyampi alabhantā sussitvā marissanti. Mayi pana gatāya rājā pānīyaghaṭaṃ ādāya tassa mātāpitūnaṃ santikaṃ gamissati, gantvā ca pana ‘‘putto vo mayā hato’ti kathessati. Evañca vatvā tesaṃ vacanaṃ sutvā te puttassa santikaṃ ānayissati. Atha kho te ca ahañca saccakiriyaṃ karissāma, saccabalena sāmassa visaṃ vinassissati. Evaṃ me putto jīvitaṃ labhissati, mātāpitaro ca cakkhūni labhissanti, rājā ca sāmassa dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ gantvā mahādānaṃ datvā saggaparāyaṇo bhavissati, tasmā gacchāmahaṃ tatthā’’ti. Sā gantvā migasammatānadītīre adissamānena kāyena ākāse ṭhatvā raññā saddhiṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එකල්හි ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි වසන ‘බහුසුන්දරී’ නම් දේවතාවියක් වූවාය. ඇය මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සත්වැනි ආත්මභවයෙහි මෑණියන් වී සිටියාය. ඇය පුත්‍ර ස්නේහයෙන් නිරතුරුව බෝධිසත්වයන් දෙස බලන්නීය. එදින දිව්‍ය සම්පත් විඳිමින් සිටි බැවින් ඇයට බෝධිසත්වයන් දෙස බැලීමට නොහැකි විය. ඇය දිව්‍ය සභාවකට ගිය බවද කියනු ලැබේ. පසුව ඇය “මගේ පුතාට කුමක් වීදැ” යි බලන විට, පීළියක්ඛ රජු තම පුතුට විෂ පෙවූ ඊතලයකින් විද, මිගසම්මතා නදී තීරයෙහි වැලි තලාව මත වට්ටවා මහත් හඬින් වැළපෙනු දුටුවාය. “මම එහි නොගියහොත්, මාගේ පුත් සුවණ්ණසාම මෙතැනම මිය යනු ඇත. රජුගේ හදවතද පැලී යනු ඇත. සාමගේ දෙමාපියන්ද ආහාර පාන නොමැතිව වියළී මිය යනු ඇත. ඉදින් මා ගියහොත් රජු පැන් කළය ගෙන දෙමාපියන් වෙත යනු ඇත. එහි ගොස් ‘මම ඔබගේ පුතා මැරුවෙමි’ යි පවසනු ඇත. දෙමාපියන්ගේ වචන අසා ඔවුන් පුතා සිටින තැනට කැඳවාගෙන එනු ඇත. එවිට ඔවුන් සහ මම සත්‍යක්‍රියා කරන්නෙමු. සත්‍යයේ බලයෙන් සාමගේ විෂ නැසෙනු ඇත. එවිට මාගේ පුතාට ජීවිතය ලැබෙනු ඇත. දෙමාපියන්ට ඇස් පෙනීම ලැබෙනු ඇත. රජු ද සාමගෙන් බණ අසා නුවරට ගොස් මහා දානයන් දී ස්වර්ගයට යනු ඇත. එබැවින් මම එහි යන්නෙමි” යි සිතා ඇය එහි ගොස්, නොපෙනෙන සිරුරකින් අහසෙහි සිට රජු හා කතා කළාය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


334.

334.


‘‘Sā devatā antarahitā, pabbate gandhamādane;

Raññova anukampāya, imā gāthā abhāsatha.

“ඒ දේවතාවිය ගන්ධමාදන පර්වතයෙන් නොපෙනී ගොස් රජු කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන් මෙම ගාථාවන් පැවසුවාය.”


335.

335.


‘‘Āguṃ kira mahārāja, akari kammadukkaṭaṃ;

Adūsakā pitāputtā, tayo ekūsunā hatā.

“මහාරාජය, ඔබ වහන්සේ මහත් වූ වරදක් කළ සේක, ඉතා ලාමක වූ පාපකර්මයක් කළ සේක. කිසිදු වරදක් නැති අහිංසක පියෙකු හා පුතෙකු ඇතුළු තිදෙනෙකුම එකම ඊතලයකින් නසන ලදහ.”


336.

336.


‘‘Ehi taṃ anusikkhāmi, yathā te sugatī siyā;

Dhammenandhe vane posa, maññehaṃ sugatī tayā’’ti.

“මහාරාජය, මෙහි එන්න. ඔබට සුගතියක් වන අයුරු මම කියා දෙන්නෙමි. දෑස් නොපෙනෙන ඒ දෙමාපියන් වනයෙහි සිටියදී ධර්මානුකූලව පෝෂණය කරන්න. එවිට ඔබට සුගතියට යා හැකි බව මම සිතමි.”


Tattha raññovāti raññoyeva. Āguṃ kirāti mahārāja, tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ akari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti, taṃ lāmakakammaṃ akari. Adūsakāti niddosā. Pitāputtāti mātā ca pitā ca putto ca ime tayo janā ekausunā hatā. Tasmiñhi hate tappaṭibaddhā tassa mātāpitaropi hatāva honti. Anusikkhāmīti sikkhāpemi anusāsāmi. Posāti sāmassa ṭhāne ṭhatvā sinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā sāmo viya te ubho andhe posehi. Maññehaṃ sugatī tayāti evaṃ tayā sugatiyeva gantabbā bhavissatīti ahaṃ maññāmi.

එහි ‘රඤ්ඤෝවා’ යනු රජුටම යන්නයි. ‘ආගුං කිර’ යනු මහාරාජය, ඔබ මහා අපරාධයක්, මහා පාපයක් කළේය යන්නයි. ‘දුක්කටං’ යනු කරන ලද යම් ක්‍රියාවක් ලාමක වේද, එවැනි ලාමක ක්‍රියාවක් කළ බවයි. ‘අදූසකා’ යනු නිර්දෝෂී වූවන්ය. ‘පිතාපුත්තා’ යනු මව, පියා සහ පුතා යන තිදෙනාම එකම ඊතලයකින් නැසූ බවයි. මන්ද පුතු මළ විට ඔහු මත යැපෙන දෙමාපියන්ද මළවුන් හා සමාන වන බැවිනි. ‘අනුසික්ඛාමි’ යනු උගන්වමි, අනුශාසනා කරමි යන්නයි. ‘පෝසා’ යනු සාම සිටි තැන සිට, සෙනෙහසින් සාම මෙන් ඒ අන්ධ දෙමාපියන් දෙදෙනා පෝෂණය කරනු යන්නයි. ‘මඤ්ඤේහං සුගතී තයා’ යනු එලෙස කිරීමෙන් ඔබට සුගතියටම යා හැකි බව මම සිතමි යන්නයි.


So [Pg.104] devatāya vacanaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira tassa mātāpitaro posetvā saggaṃ gamissāmī’’ti saddahitvā ‘‘kiṃ me rajjena, teyeva posessāmī’’ti daḷhaṃ adhiṭṭhāya balavaparidevaṃ paridevanto sokaṃ tanukaṃ katvā ‘‘suvaṇṇasāmo mato bhavissatī’’ti nānāpupphehi tassa sarīraṃ pūjetvā udakena siñcitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tena pūritaṃ udakaghaṭaṃ ādāya domanassappatto dakkhiṇadisābhimukho agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඒ පීළියක්ඛ රජු දේවතාවියගේ වචන අසා, “මම ඒ මවුපියන් පෝෂණය කොට ස්වර්ගයට යන්නෙමි” යි විශ්වාස කොට, “මට රාජ්‍යයෙන් ඇති වැඩක් නැත, ඒ මවුපියන්වම පෝෂණය කරන්නෙමි” යි තදින් අදිටන් කළේය. පසුව මහත් ශෝකයෙන් වැළපී සිය ශෝකය තුනී කරගෙන, සුවණ්ණසාම මියගොස් ඇතැයි සිතා විවිධ මල්වලින් ඒ ශරීරයට පූජා පවත්වා, පැන් ඉස, තෙවරක් පැදකුණු කොට, සතර දිසාවට වැඳ, සාම විසින් පුරවන ලද ඒ පැන් කළය ද රැගෙන ශෝකයෙන් යුතුව දකුණු දිශාව බලා පිටත් විය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


337.

337.


‘‘Sa rājā paridevitvā, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;

Udakakumbhamādāya, pakkāmi dakkhiṇāmukho’’ti.

“මහණෙනි, ඒ රජු මහත් වූ කරුණාවෙන් යුතුව වැළපී, පැන් කළය ද ගෙන දකුණු දිශාවට අභිමුඛව පිටත් විය.”


Pakatiyāpi mahāthāmo rājā pānīyaghaṭaṃ ādāya gacchanto assamapadaṃ koṭṭento viya pavisitvā dukūlapaṇḍitassa paṇṇasālādvāraṃ sampāpuṇi. Dukūlapaṇḍito anto nisinnova tassa padasaddaṃ sutvā ‘‘nāyaṃ sāmassa padasaddo, kassa nu kho’’ti pucchanto gāthādvayamāha –

ස්වභාවයෙන්ම මහා බලවන්තයෙකු වූ ඒ රජු පැන් කළය ද රැගෙන අසපුව පීරාගෙන යන්නාක් මෙන් ඇතුළු වී දුකූල පණ්ඩිතයන්ගේ පන්සල් දොර අසලට පැමිණියේය. පන්සල තුළ වාඩි වී සිටි දුකූල පණ්ඩිතයෝ ඒ පියවර හඬ අසා, “මෙය සාමගේ පියවර හඬ නොවේ, මෙය කාගේ පියවර හඬක්ද?” යි විමසනු පිණිස මෙම ගාථා දෙක පැවසූහ:


338.

338.


‘‘Kassa nu eso padasaddo, manussasseva āgato;

Neso sāmassa nigghoso, ko nu tvamasi mārisa.

“පින්වත, මිනිසෙකු එන පියවර හඬක් මෙන් ඇසෙන මේ හඬ කාගේද? මෙය සාමගේ පියවර හඬ නොවේ. පින්වත, ඔබ කවරෙක්ද?”


339.

339.


‘‘Santañhi sāmo vajati, santaṃ pādāni neyati;

Neso sāmassa nigghoso, ko nu tvamasi mārisā’’ti.

“සාම කුමරු ගමන් කරන්නේ ඉතා ශාන්ත ලෙසය. ඔහු පියවර තබන්නේද ඉතා සෙමිනි. මෙය සාමගේ පියවර හඬ නොවේ. පින්වත, ඔබ කවරෙක්ද?”


Tattha manussassevāti nāyaṃ sīhabyagghadīpiyakkhanāgakinnarānaṃ, āgacchato pana manussassevāyaṃ padasaddo, neso sāmassāti. Santaṃ hīti upasamayuttaṃ eva. Vajatīti caṅkamati. Neyatīti patiṭṭhāpeti.

එහි 'මනුස්සස්සේව' යනු: මේ පියසටහන් ශබ්දය සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, දිවි, යක්ෂ, නාග හෝ කින්නරයන්ගේ ශබ්දයක් නොව, පැමිණෙන්නා වූ මිනිසෙකුගේම පියසටහන් ශබ්දයකි. මෙය සාමගේ පියසටහන් ශබ්දය නොවේ. 'සන්තං හී' යනු: සංසුන් බවින් යුක්තවමය. 'වජතී' යනු: සක්මන් කරයි. 'නෙයතී' යනු: පිහිටුවයි (පය තබයි).


Taṃ sutvā rājā ‘‘sacāhaṃ attano rājabhāvaṃ akathetvā ‘mayā tumhākaṃ putto mārito’ti vakkhāmi, ime kujjhitvā mayā saddhiṃ pharusaṃ kathessanti. Evaṃ me tesu kodho uppajjissati, atha ne viheṭhessāmi, taṃ mama akusalaṃ bhavissati, ‘rājā’ti pana vutte abhāyantā nāma natthi, tasmā rājabhāvaṃ tāva kathessāmī’’ti cintetvā pānīyamāḷake pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā paṇṇasālādvāre ṭhatvā āha –

එය ඇසූ රජු මෙසේ සිතුවේය: "මම මාගේ රජබව නොකියා 'මම ඔබගේ පුතු මැරුවෙමි'යි කීවොත්, මොවුන් කිපී මා සමඟ රළු වචන කතා කරනු ඇත. එවිට මොවුන් කෙරෙහි මටද ක්‍රෝධය උපදිනු ඇත, ඉක්බිති මම මොවුන්ට හිංසා කරන්නෙමි, එය මට අකුසලයක් වනු ඇත. 'රජු' යැයි කී විට බිය නොවන කෙනෙක් නැත. එබැවින් පළමුව රජබව පවසන්නෙමි." මෙසේ සිතා පැන් මණ්ඩපයේ පැන් කළය තබා, පන්සල් දොරකඩ සිට මෙසේ කීවේය.


340.

340.


‘‘Rājāhamasmi [Pg.105] kāsīnaṃ, pīḷiyakkhoti maṃ vidū;

Lobhā raṭṭhaṃ pahitvāna, migamesaṃ carāmahaṃ.

"මම කාසී රට වැසියන්ගේ රජු වෙමි. මිනිස්සු මා 'පීළියක්ඛ' රජු යැයි හඳුනති. මුව මස් අනුභව කිරීමට ඇති තෘෂ්ණාව නිසා රට අත්හැර මුවන් සොයමින් මම මෙහි සැරිසරමි."


341.

341.


‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;

Nāgopi me na mucceyya, āgato usupātana’’nti.

"මම දුනු ශිල්පයෙහි දක්ෂයෙක් වෙමි. 'දළ්හධම්ම' (දැඩි දුනු දරන්නා) නමින් ප්‍රසිද්ධ වෙමි. මාගේ ඊතලය වැදෙන මානයට පැමිණි ඇතෙකුට වුවද ගැලවිය නොහැක."


Dukūlapaṇḍitopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –

දුකුල පණ්ඩිතයන් වහන්සේද ඔහු සමඟ පිළිසඳර කතා පවත්වමින් මෙසේ පැවසූහ:


342.

342.


‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ;

Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.

"මහ රජතුමනි, ඔබගේ පැමිණීම සුබ පැමිණීමකි, ඔබගේ පැමිණීම ඉතා යහපත් පැමිණීමකි. ඔබ වහන්සේ අධිපතිව මෙහි වැඩම කළ සේක. මෙහි යම් කැමැත්තක් ඇත්නම් එය පවසනු මැනව."


343.

343.


‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;

Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.

"මහ රජතුමනි, තිඹිරි, පියල්, මී සහ මොර මෙන්ම මී පැණි බඳු රසැති පලතුරුද තිබේ. රජතුමනි, මෙයින් වර වර (විශිෂ්ට) පලතුරු අනුභව කරනු මැනව."


344.

344.


‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;

Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti;

"මහ රජතුමනි, පර්වත ගැබෙන් (කඳු අතරින්) ගෙනෙන ලද මේ පැන් ඉතා සිසිල්ය. ඔබ වහන්සේ කැමති නම් ඒ පැන් කළයෙන් පැන් පානය කරනු මැනව."


Tassattho sattigumbajātake (jā. 1.15.159 ādayo) kathito. Idha pana ‘‘girigabbharā’’ti migasammataṃ sandhāya vuttaṃ. Sā hi nadī girigabbharā nikkhantattā ‘‘girigabbharā’’ tveva jātā.

එහි අර්ථය සත්තිගුම්බ ජාතකයෙහි පවසා ඇත. මෙහි 'ගිරිගබ්භරා' යන්නෙන් මිගසම්මතා නදිය අදහස් කර කීවේය. ඒ නදිය පර්වත ගැබෙන් (කඳු අතරින්) නික්මුණු බැවින් 'ගිරිගබ්භරා' යැයි ප්‍රසිද්ධ විය.


Evaṃ tena paṭisanthāre kate rājā ‘‘putto vo mayā mārito’’ti paṭhamameva vattuṃ ayuttaṃ, ajānanto viya kathaṃ samuṭṭhāpetvā kathessāmī’’ti cintetvā āha –

මෙසේ ඔහු පිළිසඳර කතා කළ පසු, රජු මෙසේ සිතුවේය: "පළමුවෙන්ම 'මම ඔබගේ පුතා මැරුවෙමි'යි කීම සුදුසු නැත. නොදන්නා කෙනෙකු මෙන් කතාව ආරම්භ කර පවසන්නෙමි"යි සිතා මෙසේ කීවේය:


345.

345.


‘‘Nālaṃ andhā vane daṭṭhuṃ, ko nu vo phalamāhari;

Anandhassevayaṃ sammā, nivāpo mayha khāyatī’’ti.

"ඇස් පෙනීම නැති ඔබට වනයෙහි කිසිවක් දැකීමට නොහැකිය. කවුරුන් ඔබට පලතුරු ගෙන එන්නේද? මට පෙනෙන ආකාරයට මේ ආහාර රැස් කිරීම අන්ධ නොවන කෙනෙකුගේ ක්‍රියාවක් මෙන් මට වැටහේ."


Tattha nālanti tumhe andhā imasmiṃ vane kiñci daṭṭhuṃ na samatthā. Ko nu vo phalamāharīti ko nu tumhākaṃ imāni phalāphalāni āhari. Nivāpoti ayaṃ sammā nayena upāyena kāraṇena kato khāditabbayuttakānaṃ parisuddhānaṃ phalāphalānaṃ nivāpo sannicayo anandhassa viya mayhaṃ khāyati paññāyati upaṭṭhāti.

එහි 'නාලං' යනු: අන්ධ වූ ඔබට මේ වනයේ කිසිවක් දැකීමට නොහැකිය. 'කෝ නු වෝ ඵලමාහරී' යනු: කවුරුන් ඔබට මේ නොයෙක් පලතුරු ගෙන ආවේද? 'නිවාපෝ' යනු: යම් ක්‍රමයකින්, උපක්‍රමයකින් හෝ හේතුවකින් රැස් කරන ලද, අනුභවයට සුදුසු වූ ඉතා පිරිසිදු පලතුරු රැස් කිරීම අන්ධ නොවූවෙකුගේ මෙන් මට පෙනේ, වැටහේ, වැටහෙයි.


Taṃ sutvā dukūlapaṇḍito ‘‘mahārāja, na mayaṃ phalāphalāni āharāma, putto pana no āharatī’’ti dassento gāthādvayamāha –

එය ඇසූ දුකුල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ "මහ රජතුමනි, අප පලතුරු ගෙන එන්නේ නැත, අපගේ පුතා ඒවා ගෙන එන්නේය"යි පෙන්වා දෙමින් මේ ගාථා දෙක වදාළහ:


346.

346.


‘‘Daharo [Pg.106] yuvā nātibrahā, sāmo kalyāṇadassano;

Dīghassa kesā asitā, atho sūnaggavellitā.

"මහ රජතුමනි, දර්ශනීය පෙනුම ඇති, තරුණ වූ, උසත් නැති මිටිත් නැති 'සාම' නම් පුතෙකු අපට සිටී. ඔහුගේ කෙස් කළඹ දිගුය, කළු පැහැතිය, එසේම කෙළවර රැළි ගැසී ඇත."


347.

347.


‘‘So have phalamāharitvā, ito ādāya kamaṇḍaluṃ;

Nadiṃ gato udahāro, maññe na dūramāgato’’ti.

"ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු පලතුරු ගෙනැවිත්, මෙතැනින් පැන් කළය ගෙන පැන් වැඩීමට නදියට ගියේය. ඔහු දැන් වැඩි ඈතක නොවන බව මට සිතේ."


Tattha nātibrahāti nātidīgho nātirasso. Sūnaggavellitāti sūnasaṅkhātāya maṃsakoṭṭanapotthaniyā aggaṃ viya vinatā. Kamaṇḍalunti ghaṭaṃ. Na dūramāgatoti idāni na dūraṃ āgato, āsannaṭṭhānaṃ āgato bhavissatīti maññāmīti attho.

එහි 'නාතිබ්‍රහා' යනු: උසත් නැති මිටිත් නැති යන්නයි. 'සූනග්ගවෙල්ලිතා' යනු: මස් කපන පිහියක අග මෙන් මඳක් නැමුණු කෙළවරවල් ඇති බවයි. 'කමණ්ඩලුං' යනු: කළයයි. 'න දූරමාගතෝ' යනු: දැන් වැඩි ඈතක නොව, ඉතා සමීපයට පැමිණ ඇතැයි සිතමි යන අර්ථයයි.


Taṃ sutvā rājā āha –

එය ඇසූ රජු මෙසේ කීවේය:


348.

348.


‘‘Ahaṃ taṃ avadhiṃ sāmaṃ, yo tuyhaṃ paricārako;

Yaṃ kumāraṃ pavedetha, sāmaṃ kalyāṇadassanaṃ.

"ඔබට උපස්ථාන කරන ඒ සාම කුමරු මම මැරුවෙමි. ඔබ යම් දර්ශනීය සාම කුමාරයෙකු ගැන පවසන්නේද,"


349.

349.


‘‘Dīghassa kesā asitā, atho sūnaggavellitā;

Tesu lohitalittesu, seti sāmo mahā hato’’ti.

"දිගු වූ, කළු වූ, අග රැළි ගැසුණු කෙස් ඇති ඒ සාම කුමරු මා විසින් මරා දමන ලදුව, ලේ තැවරුණු වැලි තලාව මත වැතිර සිටී."


Tattha avadhinti visapītena sarena vijjhitvā māresiṃ. Pavedethāti kathetha. Setīti migasammatānadītīre vālukāpuline sayati.

එහි 'අවධිං' යනු: විෂ පෙවූ ඊතලයකින් විද මැරුවෙමි යන්නයි. 'පවේදේථ' යනු: පවසන්නහුද. 'සේතී' යනු: මිගසම්මතා නදී තීරයෙහි වැලි තලාව මත වැතිර සිටියි.


Dukūlapaṇḍitassa pana avidūre pārikāya paṇṇasālā hoti. Sā tattha nisinnāva rañño vacanaṃ sutvā taṃ pavattiṃ sotukāmā attano paṇṇasālato nikkhamitvā rajjukasaññāya dukūlapaṇḍitassa santikaṃ gantvā āha –

දුකුල පණ්ඩිතයන්ට නුදුරින් පාරිකා තාපසියගේ පන්සල පිහිටා තිබුණි. ඇය එහි හිඳගෙනම රජුගේ වචන අසා ඒ තොරතුරු දැනගනු රිසින් තම පන්සලෙන් නික්ම, ලණුවක ආධාරයෙන් දුකුල පණ්ඩිතයන් වෙත ගොස් මෙසේ කීවාය:


350.

350.


‘‘Kena dukūla mantesi, ‘hato sāmo’ti vādinā;

‘Hato sāmo’ti sutvāna, hadayaṃ me pavedhati.

"දුකුල, 'සාම මරා දමන ලදී'යි පවසන කවුරුන් සමඟ ඔබ කතා කරන්නේද? 'සාම මරා දමන ලදී'යි ඇසූ විට මාගේ හදවත වෙව්ලා යයි."


351.

351.


‘‘Assatthasseva taruṇaṃ, pavāḷaṃ māluteritaṃ;

‘Hato sāmo’ti sutvāna, hadayaṃ me pavedhatī’’ti.

"සුළඟට අසුවූ නුග ගසක ලපටි දලු මෙන්, 'සාම මරා දමන ලදී'යි ඇසූ විට මාගේ හදවත වෙව්ලා යයි."


Tattha vādināti ‘‘mayā sāmo hato’’ti vadantena. Pavāḷanti pallavaṃ. Māluteritanti vātena pahaṭaṃ.

එහි 'වාදිනා' යනු: "මා විසින් සාම මරා දමන ලදී"යි පවසන්නා සමඟ යන්නයි. 'පවාළං' යනු: දලුයි. 'මාලුතේරිතං' යනු: සුළඟින් පහර දෙන ලද යන්නයි.


Dukūlapaṇḍito [Pg.107] ovadanto āha –

දුකුල පණ්ඩිතයන් ඇයට අවවාද කරමින් මෙසේ පැවසූහ:


352.

352.


‘‘Pārike kāsirājāyaṃ, so sāmaṃ migasammate;

Kodhasā usunā vijjhi, tassa mā pāpamicchimhā’’ti.

"පාරිකා, මේ කාසී රජුය. ඔහු මිගසම්මතා නදී තීරයේදී සාම හට ඊතලයකින් විද්දේය. ඔහු කෙරෙහි නපුරක් (ක්‍රෝධයක්) ඇති කර නොගන්න."


Tattha migasammateti migasammatānadītīre. Kodhasāti migesu uppannena kodhena. Mā pāpamicchimhāti tassa mayaṃ ubhopi pāpaṃ mā icchimhā.

එහි 'මිගසම්මතේ' යනු: මිගසම්මතා නදී තීරයෙහිය. 'කෝධසා' යනු: මුවන් කෙරෙහි උපන් කෝපයෙනි. 'මා පාපමිච්ඡිම්හා' යනු: ඔහු කෙරෙහි අප දෙදෙනාම ක්‍රෝධයක් ඇති කර නොගනිමු යන්නයි.


Puna pārikā āha –

නැවතත් පාරිකා මෙසේ කීවාය:


353.

353.


‘‘Kicchā laddho piyo putto, yo andhe abharī vane;

Taṃ ekaputtaṃ ghātimhi, kathaṃ cittaṃ na kopaye’’ti.

"දුකසේ ලත්, වනයෙහි අන්ධ වූ අපව පෝෂණය කළ ඒ එකම ප්‍රිය පුත්‍රයා මැරූ තැනැත්තා කෙරෙහි කෙසේ නම් සිත නොකිපෙන්නේද?"


Tattha ghātimhīti ghātake.

එහි 'ඝාතිම්හි' යනු: මාරකයා කෙරෙහි (මරන්නා කෙරෙහි) යන්නයි.


Dukūlapaṇḍito āha –

එවිට දුකූල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ –


354.

354.


‘‘Kicchā laddho piyo putto, yo andhe abharī vane;

Taṃ ekaputtaṃ ghātimhi, akkodhaṃ āhu paṇḍitā’’ti.

“ඉතා අසීරුවෙන් ලබන ලද, ප්‍රිය වූ යම් පුත්‍රයෙකු අන්ධ වූ අපව මේ වනයෙහි පෝෂණය කළේ ද, එවැනි ඒ එකම පුත්‍රයා මැරූ තැනැත්තා කෙරෙහි පවා ක්‍රෝධ නොකළ යුතු බව පණ්ඩිතයෝ පවසති.”


Tattha akkodhanti kodho nāma nirayasaṃvattaniko, tasmā taṃ kodhaṃ akatvā puttaghātakamhi akkodho eva kattabboti paṇḍitā āhu kathenti.

එහි ‘අක්කෝධං’ (ක්‍රෝධ නොකිරීම) යනු, ක්‍රෝධය නම් නිරයෙහි උපත ලබා දීමට හේතු වන්නකි. එබැවින් ඒ ක්‍රෝධය ඇති කර නොගෙන, පුත්‍රයා මැරූ තැනැත්තා කෙරෙහි පවා ක්‍රෝධ නොකළ යුතුමයැයි පණ්ඩිතයෝ පවසති.


Evañca pana vatvā te ubhohi hatthehi uraṃ paharitvā mahāsattassa guṇe vaṇṇetvā bhusaṃ parideviṃsu. Atha ne rājā samassāsento āha –

මෙසේ පවසා ඔවුහු දෑතින් පපුවට ගසා ගනිමින්, මහාසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් දැඩි ලෙස වැලපුණහ. එකල්හි රජතුමා ඔවුන් අස්වසාලමින් මෙසේ කීවේය –


355.

355.


‘‘Mā bāḷhaṃ paridevetha, ‘hato sāmo’ti vādinā;

Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane.

“මා විසින් ‘සාම මරා දමන ලදැයි’ පවසමින් ඔබ වහන්සේලා මෙසේ දැඩි ලෙස නොවැලපෙන්න. මම මේ මහ වනයෙහි ඔබ වහන්සේලාගේ උපස්ථායකයා වී ඔබව පෝෂණය කරන්නෙමි.”


356.

356.


‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;

Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane.

“මම දුනු ශිල්පයෙහි දක්ෂයෙක්මි, දැඩි දුනු දිය ඇදීමට සමතෙකු ලෙස ප්‍රසිද්ධයෙක්මි. මම උපස්ථායකයෙකු වී මේ මහ වනයෙහි ඔබ වහන්සේලා පෝෂණය කරන්නෙමි.”


357.

357.


‘‘Migānaṃ vighāsamanvesaṃ, vanamūlaphalāni ca;

Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane’’ti.

“මෘගයන් කෑ ඉතිරි දෑ ද, වනයේ අල, මුල් සහ පලතුරු සොයමින් මම උපස්ථායකයෙකු වී මේ මහ වනයෙහි ඔබ වහන්සේලා පෝෂණය කරන්නෙමි.”


Tattha vādināti tumhe ‘‘sāmo hato’’ti vadantena mayā saddhiṃ ‘‘tayā no evaṃ guṇasampanno putto mārito, idāni ko amhe bharissatī’’tiādīni [Pg.108] vatvā mā bāḷhaṃ paridevetha, ahaṃ tumhākaṃ kammakaro hutvā sāmo viya tumhe bharissāmīti.

එහි ‘වාදිනා’ යනු “සාම මරන ලද්දේය” කියා පවසන මා සමඟ “ඔබ විසින් මෙවැනි ගුණසම්පන්න පුත්‍රයා මරා දමන ලදී, දැන් අපව පෝෂණය කරන්නේ කවුද?” යනාදී වශයෙන් පවසා දැඩි ලෙස නොවැලපෙන්න. මම ඔබ වහන්සේලාගේ උපස්ථායකයෙකු වී සාම කුමරුන් මෙන් ඔබ වහන්සේලා පෝෂණය කරන්නෙමි යන්න අර්ථයයි.


Evaṃ rājā ‘‘tumhe mā cintayittha, na mayhaṃ rajjenattho, ahaṃ vo yāvajīvaṃ bharissāmī’’ti te assāsesi. Te tena saddhiṃ sallapantā āhaṃsu –

මෙසේ රජතුමා “ඔබ වහන්සේලා කනස්සලු නොවන්න, මට රජකමෙන් ඵලක් නැත, මම ඔබ වහන්සේලා ජීවිතාන්තය දක්වා පෝෂණය කරන්නෙමි” යි පවසා ඔවුන් අස්වැසුවේය. ඔවුහු රජු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් මෙසේ පැවසූහ –


358.

358.


‘‘Nesa dhammo mahārāja, netaṃ amhesu kappati;

Rājā tvamasi amhākaṃ, pāde vandāma te maya’’nti.

“මහාරාජයාණෙනි, මෙය ධර්මතාවය නොවේ. අප උදෙසා මෙසේ සේවය කිරීම ඔබට සුදුසු නැත. ඔබ අපගේ රජතුමාය, අපි ඔබගේ ශ්‍රී පාද නමස්කාර කරමු.”


Tattha dhammoti sabhāvo kāraṇaṃ vā. Netaṃ amhesu kappatīti etaṃ tava kammakaraṇaṃ amhesu na kappati na sobhati. ‘‘Pāde vandāma te maya’’nti idaṃ pana te pabbajitaliṅge ṭhitāpi puttasokena samabbhāhatāya ceva nihatamānatāya ca vadiṃsu. ‘‘Rañño vissāsaṃ uppādetuṃ evamāhaṃsū’’tipi vadanti.

එහි ‘ධම්මෝ’ යනු ස්වභාවය හෝ කරුණයි. ‘නේතං අම්හේසු කප්පති’ යනු ඔබ අප කෙරෙහි මෙසේ සේවය කිරීම නුසුදුසුය, නොගැලපේ යන්නයි. ‘පාදේ වන්දාම තේ මයං’ යන්න පැවිදි වෙස් ගෙන සිටියද, පුත්‍ර ශෝකයෙන් පීඩිත වූ බැවින් සහ නිහතමානී වූ බැවින් පැවසූහ. රජු කෙරෙහි විශ්වාසය ඇති කිරීම සඳහා මෙසේ පැවසූ බවද කියනු ලැබේ.


Taṃ sutvā rājā ativiya tussitvā ‘‘aho acchariyaṃ, evaṃ dosakārake nāma mayi pharusavacanamattampi natthi, paggaṇhantiyeva mama’’nti cintetvā gāthamāha –

එය ඇසූ රජතුමා අතිශයින් සතුටට පත්ව, “අහෝ පුදුමයකි! වරදක් කළ මා කෙරෙහි රළු වචනයක් මාත්‍රයක්වත් නැත, ඔවුන් මා හට ගරු කරන්නේමය” යි සිතා මේ ගාථාව පැවසුවේය –


359.

359.


‘‘Dhammaṃ nesādā bhaṇatha, katā apacitī tayā;

Pitā tvamasi amhākaṃ, mātā tvamasi pārike’’ti.

“නෙෂාදවරුනි, ඔබ වහන්සේලා පවසන්නේ ධර්මයයි. ඔබ විසින් මට ගෞරව කරන ලදී. දුකූලයන් වහන්ස, ඔබ මාගේ පියාණන් වන්න, පාරිකාවන් වහන්ස, ඔබ මාගේ මෑණියන් වන්න.”


Tattha tayāti ekekaṃ vadanto evamāha. Pitāti dukūlapaṇḍita, ajja paṭṭhāya tvaṃ mayhaṃ pituṭṭhāne tiṭṭha, amma pārike, tvampi me mātuṭṭhāne tiṭṭha, ahaṃ pana vo puttassa sāmassa ṭhāne ṭhatvā pādadhovanādīni sabbakiccāni karissāmi, maṃ rājāti asallakkhetvā sāmoti sallakkhethāti.

එහි ‘තයා’ යන්නෙන් එක් එක් අය ඇමතීම අදහස් වේ. ‘පිතා’ යනු “දුකූල පණ්ඩිතයන් වහන්ස, අද සිට ඔබ මාගේ පියාගේ ස්ථානයෙහි රැඳෙන්න, මෑණියන් වූ පාරිකාවෙනි, ඔබත් මාගේ මවගේ ස්ථානයෙහි රැඳෙන්න. මම ඔබගේ පුත් සාම කුමරුන්ගේ ස්ථානයෙහි සිට පා සේදීම ආදී සියලු වත්පිළිවෙත් කරන්නෙමි. මා රජෙකු ලෙස නොව, සාම කුමරුන් ලෙස සලකන්න” යන්න අර්ථයයි.


Te añjaliṃ paggayha vanditvā ‘‘mahārāja, tava amhākaṃ kammakaraṇakiccaṃ natthi, apica kho pana laṭṭhikoṭiyā no gahetvā ānetvā sāmaṃ dassehī’’ti yācantā gāthādvayamāhaṃsu –

ඔවුහු දෝත් මුදුන් දී වැඳ, “මහාරාජයාණෙනි, ඔබ වහන්සේ අපට සේවය කිරීම අවශ්‍ය නැත. එහෙත් මේ සැරයටිය කෙළවරින් අපව අල්ලාගෙන ගොස් සාම කුමරුන් සිටින තැන අපට පෙන්වන්න” යැයි ඉල්ලමින් මේ ගාථා යුගලය පැවසූහ –


360.

360.


‘‘Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana;

Añjaliṃ te paggaṇhāma, yāva sāmānupāpaya.

“කාසිරාජයාණෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා. කාසි රට දියුණු කරන මහරජාණෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා. අපි ඔබට දෝත් මුදුන් දී වඳින්නෙමු. සාම කුමරුන් සිටින තැනට අපව රැගෙන යන්න.”


361.

361.


‘‘Tassa [Pg.109] pāde samajjantā, mukhañca bhujadassanaṃ;

Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti.

“ඒ සාම කුමරුන්ගේ පාදයන් පිරිමදිමින් ද, දැකීමට ප්‍රිය වූ ඒ මුහුණ පිරිමදිමින් ද, අපගේ ශරීරයට ගසා ගනිමින් වැලපෙමින් අපි මරණයට පත් වන්නෙමු.”


Tattha yāva sāmānupāpayāti yāva sāmo yattha, tattha amhe anupāpaya. Bhujadassananti kalyāṇadassanaṃ abhirūpaṃ. Saṃsumbhamānāti pothentā. Kālamāgamayāmaseti kālakiriyaṃ āgamessāma.

එහි ‘යාව සාමානුපාපය’ යනු සාම කුමරුන් සිටින තැනට අප රැගෙන යන්න යන්නයි. ‘භුජදස්සනං’ යනු දැකීමට සුදුසු අභිරූපී වූ යන්නයි. ‘සංසුම්භමානා’ යනු සිරුරට තලා ගනිමින් යන්නයි. ‘කාලමාගමයාමසේ’ යනු මරණයට පත් වන්නෙමු යන්නයි.


Tesaṃ evaṃ kathentānaññeva sūriyo atthaṅgato. Atha rājā ‘‘sacāhaṃ idāneva ime tattha nessāmi, taṃ disvāva nesaṃ hadayaṃ phalissati, iti tiṇṇampi etesaṃ matakāle ahaṃ niraye uppajjantoyeva nāma, tasmā tesaṃ gantuṃ na dassāmī’’ti cintetvā catasso gāthāyo ajjhabhāsi –

ඔවුන් මෙසේ කතා කරමින් සිටියදීම හිරු අවස්තංගත විය. එවිට රජතුමා “මම දැන්ම මොවුන්ව එතැනට රැගෙන ගියහොත්, සාම කුමරුන් දැකීමෙන් මොවුන්ගේ හදවත පැළී යනු ඇත. එවිට මොවුන් තිදෙනාම මිය ගියහොත් මම අනිවාර්යයෙන්ම නිරයෙහි උපදින්නෙමි. එබැවින් මොවුන්ට එහි යාමට දැන් ඉඩ නොදෙමි” යි සිතා මේ ගාථා හතර පැවසුවේය –


362.

362.


‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;

Yattha sāmo hato seti, candova patito chamā.

“දරුණු වනමෘගයන්ගෙන් පිරුණු මේ මහ වනය අහස කෙළවරක් නැත්තාක් මෙන් පෙනෙයි. මා විසින් විදින ලද සාම කුමරුන් මහ පොළොවට වැටුණු සඳ මෙන් වැතිර සිටින්නේ එහිදීය.”


363.

363.


‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;

Yattha sāmo hato seti, sūriyova patito chamā.

“දරුණු වනමෘගයන්ගෙන් පිරුණු මේ මහ වනය අහස කෙළවරක් නැත්තාක් මෙන් පෙනෙයි. මා විසින් විදින ලද සාම කුමරුන් මහ පොළොවට වැටුණු හිරු මෙන් වැතිර සිටින්නේ එහිදීය.”


364.

364.


‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;

Yattha sāmo hato seti, paṃsunā patikunthito.

“දරුණු වනමෘගයන්ගෙන් පිරුණු මේ මහ වනය අහස කෙළවරක් නැත්තාක් මෙන් පෙනෙයි. මා විසින් විදින ලද සාම කුමරුන් වැලි සහ දූවිල්ලෙන් තැවරී වැතිර සිටින්නේ එහිදීය.”


365.

365.


‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;

Yattha sāmo hato seti, idheva vasathassame’’ti.

“දරුණු වනමෘගයන්ගෙන් පිරුණු මේ මහ වනය අහස කෙළවරක් නැත්තාක් මෙන් පෙනෙයි. සාම කුමරුන් වැතිර සිටින්නේ එහිදීය. එබැවින් මේ අසපුවෙහිම වාසය කරන්න.”


Tattha brahāti accuggataṃ. Ākāsantaṃvāti etaṃ vanaṃ ākāsassa anto viya hutvā dissati. Atha vā ākāsantanti ākāsamānaṃ, pakāsamānanti attho. Chamāti chamāyaṃ, pathaviyanti attho. ‘‘Chama’’ntipi pāṭho, pathaviṃ patito viyāti attho. Patikunthitoti parikiṇṇo, paliveṭhitoti attho.

එහි ‘බ්‍රහා’ යනු ඉතා උස් වූ යන්නයි. ‘ආකාසන්තංව’ යනු මේ වනය අහසෙහි කෙළවරක් මෙන් පෙනේ යන්නයි. නැතහොත් ‘ආකාසන්තං’ යනු බබළන, ප්‍රකාශ වන යන්න අර්ථයයි. ‘ඡමා’ යනු පොළොවෙහි යන්නයි. ‘ඡමං’ යන පාඨයෙහි පොළොවට වැටුණු යන්න අර්ථයයි. ‘පතිකුන්ඨිතෝ’ යනු පිරුණු, තැවරුණු යන්න අර්ථයයි.


Atha [Pg.110] te attano vāḷamigabhayābhāvaṃ dassetuṃ gāthamāhaṃsu –

එවිට ඔවුහු තමන්ට වනමෘගයන්ගෙන් බියක් නොමැති බව පෙන්වීමට මේ ගාථාව පැවසූහ –


366.

366.


‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni niyutāni ca;

Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti.

“එහි දහස් ගණනින්, සිය ගණනින් හෝ ලක්ෂ ගණනින් වනමෘගයන් සිටියද, ඒ වනමෘගයන්ගෙන් අපට කිසිදු බියක් මේ වනයේදී ඇති නොවේ.”


Tattha kocīti imasmiṃ vane katthaci ekasmiṃ padesepi amhākaṃ vāḷesu bhayaṃ nāma natthi.

එහි ‘කෝචි’ යනු මේ වනයේ කිසිදු ස්ථානයක වනමෘගයන්ගෙන් අපට බියක් නම් නැත යන්නයි.


Rājā te paṭibāhituṃ asakkonto hatthesu gahetvā tattha nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

රජතුමා ඔවුන්ව වැළැක්වීමට නොහැකි වී, ඔවුන්ගේ දෑතින් අල්ලාගෙන එහි රැගෙන ගියේය. ඒ කරුණ පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –


367.

367.


‘‘Tato andhānamādāya, kāsirājā brahāvane;

Hatthe gahetvā pakkāmi, yattha sāmo hato ahū’’ti.

“මහණෙනි, ඉක්බිති එකල්හි ඒ කාසිරජතුමා අන්ධ වූ රසතැන් රැගෙන, සාම කුමරුන් මැරුම් කා සිටි ඒ මහ වනයෙහි වූ තැනට ඔවුන්ගේ දෑතින් අල්ලාගෙන ගියේය.”


Tattha tatoti tadā. Andhānanti andhe. Ahūti ahosi. Yatthāti yasmiṃ ṭhāne so nipanno, tattha nesīti attho.

එහි ‘තතෝ’ යනු එකල්හි යන්නයි. ‘අන්ධානං’ යනු අන්ධ වූවන් යන්නයි. ‘අහූ’ යනු සිදු වූයේය යන්නයි. ‘යත්ථ’ යනු යම් තැනක ඔහු වැතිර සිටියේද, එහි රැගෙන ගියේය යන්න අර්ථයයි.


So ānetvā ca pana sāmassa santike ṭhapetvā ‘‘ayaṃ vo putto’’ti ācikkhi. Athassa pitā sīsaṃ ukkhipitvā mātā pāde gahetvā ūrūsu ṭhapetvā nisīditvā vilapiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඔහු (පිළියක්ඛ රජු) ඔවුන් කැඳවාගෙන ගොස් සාම කුමරු අසල නතර කර, "මේ ඔබගේ පුතාය"යි දැන්වීය. එකල්හි ඔහුගේ පියා හිස ඔසවා ද, මව පාදයන් අල්ලා ද, (පුතුගේ සිරුර) තම උකුළ මත තබාගෙන හිඳ වැලපුණාහ. ඒ කාරණය පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.


368.

368.


‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;

Apaviddhaṃ brahāraññe, candaṃva patitaṃ chamā.

"පොළොව මත වැටී සිටින, දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු සිරුරක් ඇති, මහ වනයෙහි අත්හැර දමන ලද, අහසින් පොළොවට වැටුණු සඳක් වැනි වූ සාම කුමරු දැක (ඔවුහු වැලපුණාහ)."


369.

369.


‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;

Apaviddhaṃ brahāraññe, sūriyaṃva patitaṃ chamā.

"පොළොව මත වැටී සිටින, දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු සිරුරක් ඇති, මහ වනයෙහි අත්හැර දමන ලද, අහසින් පොළොවට වැටුණු හිරු මෙන් බබළන සාම කුමරු දැක (ඔවුහු වැලපුණාහ)."


370.

370.


‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;

Apaviddhaṃ brahāraññe, kalūnaṃ paridevayuṃ.

"පොළොව මත වැටී සිටින, දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු සිරුරක් ඇති, මහ වනයෙහි අත්හැර දමන ලද සාම කුමරු දැක, ඔවුහු ඉතා ශෝකජනක ලෙස වැලපුණාහ."


371.

371.


‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;

Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘adhammo kira bho’iti.

"පොළොවෙහි වැටී සිටින, දූවිල්ලෙන් වැසුණු තම පුතණුවන් වූ සාම කුමරු දැක, 'පින්වත, සැබවින්ම මෙය අසාධාරණයකැ'යි පවසමින් දෑත් ඔසවා හඬා වැලපුණාහ."


372.

372.


‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pamattosi, sāma kalyāṇadassana;

Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.

"දැකීමට ප්‍රිය වූ පින්වත් සාම, ඔබ බොහෝ සෙයින් පමාවී සිටින්නෙහිද? මරණය අභියසට පැමිණි මෙවැනි අවස්ථාවකදී පවා ඔබ අප හා කිසිදු වචනයක්වත් කථා නොකරන්නෙහිය."


373.

373.


‘‘Bāḷhaṃ [Pg.111] kho tvaṃ padittosi, sāma kalyāṇadassana;

Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.

"දැකීමට ප්‍රිය වූ පින්වත් සාම, ඔබ බොහෝ සෙයින් නිදිමත වී සිටින්නෙහිද? මරණය අභියසට පැමිණි මෙවැනි අවස්ථාවකදී පවා ඔබ අප හා කිසිදු වචනයක්වත් කථා නොකරන්නෙහිය."


374.

374.


‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pakuddhosi, sāma kalyāṇadassana;

Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsati.

"දැකීමට ප්‍රිය වූ පින්වත් සාම, ඔබ බොහෝ සෙයින් කෝප වී සිටින්නෙහිද? මරණය අභියසට පැමිණි මෙවැනි අවස්ථාවකදී පවා ඔබ අප හා කිසිදු වචනයක්වත් කථා නොකරන්නෙහිය."


375.

375.


‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pasuttosi, sāma kalyāṇadassana;

Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.

"දැකීමට ප්‍රිය වූ පින්වත් සාම, ඔබ බොහෝ සෙයින් නිදාගෙන සිටින්නෙහිද? මරණය අභියසට පැමිණි මෙවැනි අවස්ථාවකදී පවා ඔබ අප හා කිසිදු වචනයක්වත් කථා නොකරන්නෙහිය."


376.

376.


‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ vimanosi, sāma kalyāṇadassana;

Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.

"දැකීමට ප්‍රිය වූ පින්වත් සාම, ඔබ බොහෝ සෙයින් නොසතුටින් සිටින්නෙහිද? මරණය අභියසට පැමිණි මෙවැනි අවස්ථාවකදී පවා ඔබ අප හා කිසිදු වචනයක්වත් කථා නොකරන්නෙහිය."


377.

377.


‘‘Jaṭaṃ valinaṃ paṃsugataṃ, kodāni saṇṭhapessati;

Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.

"අන්ධ වූ අපට උපස්ථායක වූ මේ සාම කුමරු මියගිය කල්හි, දැන් අපගේ මේ දූවිල්ලෙන් වැසුණු අවුල් වූ ජටා මණ්ඩලය පිරිසිදු කර සකස් කර දෙන්නේ කවුද?"


378.

378.


‘‘Ko me sammajjamādāya, sammajjissati assamaṃ;

Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.

"අන්ධ වූ අපට උපස්ථායක වූ මේ සාම කුමරු මියගිය කල්හි, දැන් ඉදලක් ගෙන අපගේ අසපුව අතුගා පවිත්‍ර කර දෙන්නේ කවුද?"


379.

379.


‘‘Kodāni nhāpayissati, sītenuṇhodakena ca;

Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.

"අන්ධ වූ අපට උපස්ථායක වූ මේ සාම කුමරු මියගිය කල්හි, දැන් අපට සීතල හා උණුසුම් පැන් ගෙනවුත් නහවන්නේ කවුද?"


380.

380.


‘‘Kodāni bhojayissati, vanamūlaphalāni ca;

Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako’’ti.

"අන්ධ වූ අපට උපස්ථායක වූ මේ සාම කුමරු මියගිය කල්හි, දැන් වනයේ අල මුල් හා පලතුරු ගෙනවුත් අපව පෝෂණය කරන්නේ කවුද?"


Tattha apaviddhanti raññā niratthakaṃ chaḍḍitaṃ. Adhammo kira bho itīti ayuttaṃ kira bho, ajja imasmiṃ loke vattati. Pamattoti tikhiṇasuraṃ pivitvā viya matto pamatto pamādaṃ āpanno. Padittoti dappito. ‘‘Pakuddhosi vimanosī’’ti sabbaṃ vilāpavasena bhaṇanti. Jaṭanti tāta, amhākaṃ jaṭāmaṇḍalaṃ. Valinaṃ paṃsugatanti yadā ākulaṃ malaggahitaṃ bhavissati. Kodānīti idāni ko saṇṭhapessati, sodhetvā ujuṃ karissatīti.

එහි 'අපවිද්ධං' යනු රජු විසින් නිශ්ඵල ලෙස අත්හැර දමන ලද යන්නයි. 'අධම්මෝ කිර භෝ ඉති' යනු පින්වත, සැබවින්ම අද ලෝකයෙහි නුසුදුසු දෙයක් සිදුවී තිබේ යන්නයි. 'පමත්තෝ' යනු තියුණු මත්පැන් පෙවූවෙකු මෙන් මත්වී පමාවට පත්වූ යන්නයි. 'පදිට්ඨෝ' යනු නිදිමත වූ යන්නයි. 'පකුද්ධෝ' හා 'විමනෝ' යන මේ සියල්ල වැලපීමේ ස්වරූපයෙන් කියන ලද්දකි. 'ජටං' යනු පුතණුවනි, අපගේ ජටා මණ්ඩලය යන්නයි. 'වලිනං පංසුගතං' යනු අවුල් වී කුණු දූවිලි බැඳී ඇති කල්හි යන්නයි. 'කෝදානි' යනු දැන් කවුරුන් පිරිසිදු කර කෙලින් කර සකස් කරයිද යන්නයි.


Athassa mātā bahuṃ vilapitvā tassa ure hatthaṃ ṭhapetvā santāpaṃ upadhārentī ‘‘puttassa me santāpo pavattatiyeva, visavegena visaññitaṃ āpanno bhavissati, nibbisabhāvatthāya cassa saccakiriyaṃ karissāmī’’ti cintetvā saccakiriyamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඉන්පසු ඔහුගේ මව බෙහෙවින් වැලපී, ඔහුගේ පපුව මත අත තබා උණුසුම පරීක්ෂා කර බලන්නී, "මාගේ පුතාගේ සිරුරෙහි තවමත් උණුසුම පවතී, ඔහු විෂ වේගයෙන් සිහිමුර්ජා වී සිටිනවා විය යුතුය, විෂ දුරු වීම පිණිස මම ඔහු වෙනුවෙන් සත්‍ය ක්‍රියාවක් කරන්නෙමි"යි සිතා සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළාය. ඒ කාරණය පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.


381.

381.


‘‘Disvāna [Pg.112] patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;

Aṭṭitā puttasokena, mātā saccaṃ abhāsatha.

"පොළොව මත වැටී සිටින, දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු සිරුරක් ඇති තම පුතණුවන් වූ සාම කුමරු දැක, පුත්‍ර ශෝකයෙන් පීඩිත වූ මව සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළාය."


382.

382.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, dhammacārī pure ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු පෙර දස කුසල් ධර්මයෙහි හැසිරුණේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


383.

383.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, brahmacārī pure ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු පෙර බ්‍රහ්මචාරීව වාසය කළේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


384.

384.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, saccavādī pure ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු පෙර සත්‍යවාදී වූයේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


385.

385.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, mātāpettibharo ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු මවුපියන්ට උපස්ථායක වූයේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


386.

386.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, kule jeṭṭhāpacāyiko;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු කුලයෙහි වැඩිහිටියන්ට ගරු සරු කළේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


387.

387.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, pāṇā piyataro mama;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු මාගේ ප්‍රාණයටත් වඩා ආදරණීය වූයේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


388.

388.


‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva pitucca te;

Sabbena tena kusalena, visaṃ sāmassa haññatū’’ti.

"මා විසින් ද ඔබගේ පියා විසින් ද යම් කුසලයක් කරන ලද්දේ ද, ඒ සියලු පින් බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


Tattha yena saccenāti yena bhūtena sabhāvena. Dhammacārīti dasakusalakammapathadhammacārī. Saccavādīti hasitavasenapi musāvādaṃ na vadati. Mātāpettibharoti analaso hutvā rattindivaṃ mātāpitaro bhari. Kule jeṭṭhāpacāyikoti jeṭṭhānaṃ mātāpitūnaṃ sakkārakārako hoti.

එහි 'යෙන සච්චේන' යනු යම් සත්‍ය වූ ස්වභාවයකින් යන්නයි. 'ධම්මචාරී' යනු දස කුසල් කර්ම පථයන්හි හැසිරුණු යන්නයි. 'සච්චවාදී' යනු විහිළුවට පවා මුසාවක් නොකියන යන්නයි. 'මාතාපෙත්තිභරෝ' යනු කම්මැලි නොවී රෑ දහවල් දෙකෙහි මවුපියන් පෝෂණය කළ යන්නයි. 'කුලේ ජෙට්ඨාපචායිකෝ' යනු කුලයෙහි වැඩිමහල් වූ මවුපියන්ට ගරු සත්කාර කරන්නා වූ යන්නයි.


Evaṃ mātarā sattahi gāthāhi saccakiriyāya katāya sāmo parivattitvā nipajji. Athassa pitā ‘‘jīvati me putto, ahampissa saccakiriyaṃ karissāmī’’ti tatheva saccakiriyamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මෙසේ මව විසින් ගාථා සතකින් සත්‍ය ක්‍රියාව කළ කල්හි, සාම කුමරු ඇලයට හැරී සැතපුණේය. එවිට ඔහුගේ පියා "මාගේ පුතා ජීවත් වෙයි, මම ද ඔහු වෙනුවෙන් සත්‍ය ක්‍රියාවක් කරන්නෙමි"යි සිතා එලෙසම සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය. ඒ කාරණය පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.


389.

389.


‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;

Aṭṭito puttasokena, pitā saccaṃ abhāsatha.

"පොළොව මත වැටී සිටින, දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු සිරුරක් ඇති තම පුතණුවන් වූ සාම කුමරු දැක, පුත්‍ර ශෝකයෙන් පීඩිත වූ පියා සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය."


390.

390.


‘‘Yena [Pg.113] saccenayaṃ sāmo, dhammacārī pure ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු පෙර දස කුසල් ධර්මයෙහි හැසිරුණේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


391.

391.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, brahmacārī pure ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු පෙර බ්‍රහ්මචාරීව වාසය කළේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


392.

392.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, saccavādī pure ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

"යම් සත්‍යයක් කරණකොට ගෙන මේ සාම කුමරු පෙර සත්‍යවාදී වූයේ ද, ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාම කුමරුගේ සිරුරෙහි විෂ පහව යේවා!"


393.

393.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, mātāpettibharo ahu;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

“යම් සත්‍ය බලයකින් මේ ස්වර්ණ සාම තෙමේ මවුපියන්ට උපස්ථාන කළේ ද, ඒ සත්‍ය වචනයේ බලයෙන් සාමගේ විෂ නැති වේවා!”


394.

394.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, kule jeṭṭhāpacāyiko;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

“යම් සත්‍ය බලයකින් මේ ස්වර්ණ සාම තෙමේ කුලයේ වැඩිහිටියන්ට ගරු සරු කළේ ද, ඒ සත්‍ය වචනයේ බලයෙන් සාමගේ විෂ නැති වේවා!”


395.

395.


‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, pāṇā piyataro mama;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

“යම් සත්‍ය බලයකින් මේ ස්වර්ණ සාම තෙමේ මාගේ පණටත් වඩා ආදරණීය වූයේ ද, ඒ සත්‍ය වචනයේ බලයෙන් සාමගේ විෂ නැති වේවා!”


396.

396.


‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva mātucca te;

Sabbena tena kusalena, visaṃ sāmassa haññatū’’ti.

“මාගේ ද ඔබගේ මෑණියන්ගේ ද යම් පිනක් ඇත්නම්, ඒ සියලු කුසල් බලයෙන් සාමගේ විෂ නැති වේවා!” යි සත්‍ය ක්‍රියා කළහ.


Evaṃ pitari saccakiriyaṃ karonte mahāsatto parivattitvā itarena passena nipajji. Athassa tatiyaṃ saccakiriyaṃ devatā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā aha –

මෙසේ පියාණන් වහන්සේ සත්‍ය ක්‍රියා කරද්දී, මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අනෙක් පසට හැරී නිදාගත්හ. එකල්හි දේවතාවිය සාම කුමරු වෙනුවෙන් තුන්වන සත්‍ය ක්‍රියාව කළා ය. ඒ පුවත ප්‍රකාශ කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -


397.

397.


‘‘Sā devatā antarahitā, pabbate gandhamādane;

Sāmassa anukampāya, imaṃ saccaṃ abhāsatha.

“ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි වසන ඒ දේවතාවිය නොපෙනී සිටිමින් සාම කුමරු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් යුතුව මෙම සත්‍ය ක්‍රියාව කළා ය.”


398.

398.


‘‘Pabbatyāhaṃ gandhamādane, cirarattanivāsinī;

Na me piyataro koci, añño sāmena vijjati;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

“මම ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි බොහෝ කලක් තිස්සේ වාසය කරන්නියකි. සාම කුමරුට වඩා ප්‍රිය වූ වෙනත් කිසිවෙක් මට නැත. ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාමගේ විෂ නැති වේවා!”


399.

399.


‘‘Sabbe vanā gandhamayā, pabbate gandhamādane;

Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.

“ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි සියලු වනාන්තර සුවඳින් යුක්ත ය. ඒ සත්‍ය බලයෙන් සාමගේ විෂ නැති වේවා!”


400.

400.


‘‘Tesaṃ lālappamānānaṃ, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;

Khippaṃ sāmo samuṭṭhāsi, yuvā kalyāṇadassano’’ti.

“මහණෙනි, මහත් වූ කරුණාවෙන් යුතුව ඒ මවුපියන් දෙදෙනා හඬා වැලපෙද්දී, සත්‍ය ක්‍රියාව අවසානයේ මනහර රූපයක් ඇති යොවුන් සාම කුමරු වහා නැඟී සිටියේ ය.”


Tattha [Pg.114] pabbatyāhanti pabbate ahaṃ. Sabbe vanā gandhamayāti sabbe rukkhā gandhamayā. Na hi tattha agandho nāma koci rukkho atthi. Tesanti bhikkhave, tesaṃ ubhinnaṃ lālappamānānaññeva devatāya saccakiriyāya pariyosāne khippaṃ sāmo uṭṭhāsi, padumapattato udakaṃ viyassa visaṃ vinivattetvā ābādho vigato, idha nu kho viddho, ettha nu kho viddhoti viddhaṭṭhānampi na paññāyi.

එහි ‘පබ්බත්‍යාහං’ යනු පර්වතයෙහි මම යනුයි. ‘සබ්බේ වනා ගන්ධමයා’ යනු සියලු ගස් සුවඳවත් ය යන්නයි. සැබවින් ම එහි සුවඳ නැති කිසිදු ගසක් නැත. ‘තේසං’ යනු මහණෙනි, ඒ දෙදෙනා හඬමින් සිටියදීම දේවතාවියගේ සත්‍ය ක්‍රියාව අවසානයේ සාම කුමරු වහා නැඟී සිටියේ ය. නෙළුම් පතක රැඳුණු ජලය මෙන් සාමගේ ශරීරයෙන් විෂ පහ වී රෝගය සුව විය. ‘මෙහි ද විදිනු ලැබුවේ, එහි ද විදිනු ලැබුවේ’ යැයි සිතෙන පරිදි විදුණු ස්ථානය පවා හඳුනාගත නොහැකි විය.


Iti mahāsattassa nirogabhāvo, mātāpitūnañca cakkhupaṭilābho, aruṇuggamanañca, devatānubhāvena tesaṃ catunnaṃ assameyeva pākaṭabhāvo cāti sabbaṃ ekakkhaṇeyeva ahosi. Mātāpitaro ‘‘cakkhūni no laddhāni, suvaṇṇasāmo ca arogo jāto’’ti atirekataraṃ tussiṃsu. Atha ne sāmapaṇḍito gāthaṃ abhāsi –

මෙසේ මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නිරෝගී වීමත්, මවුපියන්ගේ ඇස් පෙනීම ලැබීමත්, අරුණෝදය උදා වීමත් යන මේ සියල්ල දේව ආනුභාවයෙන් එකම මොහොතක සිදු විය. මවුපියෝ ‘අපට ඇස් ලැබුණි, ස්වර්ණ සාම ද නිරෝගී විය’ යි අතිශයින් සතුටු වූහ. එකල්හි සාම පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මවුපියන්ට මෙසේ පැවසූහ.


401.

401.


‘‘Sāmohamasmi bhaddaṃ vo, sotthināmhi samuṭṭhito;

Mā bāḷhaṃ paridevetha, mañcunābhivadetha ma’’nti.

“මෑණියනි, පියාණනි, මම ඔබගේ සාම වෙමි. සුව සේ නැඟී සිටියෙමි. අධික ලෙස ශෝක නොවන්න. මිහිරි හඬින් මා අමතන්න.”


Tattha sotthināmhi samuṭṭhitoti sotthinā sukhena uṭṭhito amhi bhavāmi. Mañjunāti madhurassarena maṃ abhivadetha.

එහි ‘සොත්ථිනාම්හි සමුට්ඨිතෝ’ යනු සුව සේ සුවපත්ව නැඟී සිටියෙමි යනුයි. ‘මඤ්ජුනා’ යනු මිහිරි හඬින් මා අමතන්න යනුයි.


Atha so rājānaṃ disvā paṭisanthāraṃ karonto āha –

ඉන්පසු උන්වහන්සේ රජු දැක පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් මෙසේ පැවසූහ -


402.

402.


‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ;

Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.

“මහරාජාණෙනි, ඔබගේ පැමිණීම යහපත් ය. එය අපරාධයක් හෝ වරදක් නොවූ පැමිණීමකි. අධිපති වූ ඔබ මෙහි පැමිණියේ ය. මෙහි යම් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් එය පවසනු මැනවි.”


403.

403.


‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;

Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.

“මහරාජාණෙනි, මේ තිඹිරි, පළු, මී සහ මොර ආදී පලතුරු මී පැණි මෙන් රසවත් ය. රජතුමනි, මෙයින් ඉතා රසවත් පලතුරු තෝරා අනුභව කරන්න.”


404.

404.


‘‘Atthi me pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;

Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.

“කඳු අතරින් ගලා එන මේ සිසිල් පැන් මා සතුව ඇත. මහරාජාණෙනි, ඔබ කැමති නම් ඒ පැන් පානය කරන්න.”


Rājāpi taṃ acchariyaṃ disvā āha –

රජු ද ඒ පුදුමය දැක මෙසේ පැවසී ය -


405.

405.


‘‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;

Petaṃ taṃ sāma maddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasī’’ti.

“මම අතිශයින් ම විස්මයට පත්ව සිටිමි. සියලු දිශාවන් මට ව්‍යාකූල වී ඇත. මියගොස් සිටි සාමව මම දුටුවෙමි. සාම, ඔබ කෙසේ නම් නැවත පණ ලැබුවේ ද?”


Tattha [Pg.115] petanti sāma ahaṃ taṃ mataṃ addasaṃ. Ko nu tvanti kathaṃ nu tvaṃ jīvitaṃ paṭilabhasīti pucchi.

එහි ‘පේතං’ යනු සාම, මම ඔබ මියගොස් සිටිනු දුටුවෙමි යනුයි. ‘කෝ නු ත්වං’ යනු ඔබ කෙසේ නම් නැවත ජීවිතය ලැබුවේ දැයි විමසීමයි.


Mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā maṃ ‘mato’ti sallakkhesi, amatabhāvamassa pakāsessāmī’’ti cintetvā āha –

මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “මේ රජු මා මියගොස් ඇතැයි සිතයි, ඔහුට මා නොමළ බව පෙන්වන්නෙමි” යි සිතා මෙසේ පැවසූහ.


406.

406.


‘‘Api jīvaṃ mahārāja, purisaṃ gāḷhavedanaṃ;

Upanītamanasaṅkappaṃ, jīvantaṃ maññate mataṃ.

“මහරාජාණෙනි, අධික වේදනාවෙන් සිහිමුර්ජා වී සිටින ජීවත්වන මිනිසෙකු වුව ද, මියගොස් ඇතැයි මිනිස්සු සිතති.”


407.

407.


‘‘Api jīvaṃ mahārāja, purisaṃ gāḷhavedanaṃ;

Taṃ nirodhagataṃ santaṃ, jīvantaṃ maññate mata’’nti.

“මහරාජාණෙනි, අධික වේදනාවෙන් ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස පවා නිරුද්ධ වී සිටින ජීවත්වන මිනිසෙකු වුව ද, මියගොස් ඇතැයි මිනිස්සු සිතති.”


Tattha api jīvanti jīvamānaṃ api. Upanītamanasaṅkappanti bhavaṅgaotiṇṇacittācāraṃ. Jīvantanti jīvamānameva ‘‘eso mato’’ti maññati. Nirodhagatanti assāsapassāsanirodhaṃ samāpannaṃ santaṃ vijjamānaṃ maṃ evaṃ loko mataṃ viya jīvantameva maññati.

එහි ‘අපි ජීවං’ යනු ජීවත්ව සිටියදී පවා යන්නයි. ‘උපනීතමනසංකප්පං’ යනු භවාංග සිතට බැසගත් සිතේ හැසිරීමයි. ‘ජීවන්තං’ යනු ජීවත්ව සිටියදීම ‘මොහු මළේ ය’ යි සිතන බවයි. ‘නිරෝධගතං’ යනු ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස නිරුද්ධ වී ගිය, එහෙත් ජීවත්ව සිටින මා දෙස ලෝකයා මියගිය අයෙකු මෙන් බලති යන්නයි.


Evañca pana vatvā mahāsatto rājānaṃ atthe yojetukāmo dhammaṃ desento puna dve gāthā abhāsi –

මෙසේ පවසා මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජු යහපතෙහි යෙදවීමට කැමති වී, ධර්මය දේශනා කරමින් නැවත ගාථා දෙකක් වදාළහ.


408.

408.


‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati;

Devāpi naṃ tikicchanti, mātāpettibharaṃ naraṃ.

“යම් මිනිසෙකු මව හෝ පියා හෝ දැහැමිව පෝෂණය කරයි ද, මවුපියන් උපස්ථාන කරන ඒ තැනැත්තාට දෙවියෝ ද ප්‍රතිකාර (සුවපත්) කරති.”


409.

409.


‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti.

“යම් මිනිසෙකු මව හෝ පියා හෝ දැහැමිව පෝෂණය කරයි ද, මෙලොව දී ඔහුට මිනිස්සු පසසති. පරලොව දී ඔහු ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙයි.”


Taṃ sutvā rājā ‘‘acchariyaṃ vata, bho, mātāpettibharassa jantuno uppannarogaṃ devatāpi tikicchanti, ativiya ayaṃ sāmo sobhatī’’ti añjaliṃ paggayha yācanto āha –

එය අසා රජු “පින්වත්නි, මවුපියන් පෝෂණය කරන සත්ත්වයාට ඇති වූ රෝගයට දෙවියෝ පවා ප්‍රතිකාර කරති, මෙය පුදුමයකි. මේ සාම කුමරු අතිශයින් ශෝභමාන ය” යි දොහොත් මුදුන් දී වැඳ මෙසේ කීවේ ය.


410.

410.


‘‘Esa bhiyyo pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;

Saraṇaṃ taṃ sāma gacchāmi, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.

“මම වඩ වඩාත් විස්මයට පත්ව සිටිමි. සියලු දිශාවන් මට ව්‍යාකූල වී ඇත. සාම, මම ඔබ සරණ යමි. ඔබ ද මට සරණක් වන්න.”


Tattha bhiyyoti yasmā tādise parisuddhasīlaguṇasampanne tayi aparajjhiṃ, tasmā atirekataraṃ sammuyhāmi. Tvañca me saraṇaṃ bhavāti saraṇaṃ gacchantassa me tvaṃ saraṇaṃ bhava, patiṭṭhā hohi, devalokagāmimaggaṃ karohīti.

එහි ‘භිය්‍යෝ’ යනු මෙබඳු පිරිසිදු සීල ගුණයෙන් යුත් ඔබට වරදක් කළ බැවින් මා අතිශයින් මුළා වී සිටින බවයි. ‘ත්වං ච මේ සරණං භවා’ යනු සරණ සොයා පැමිණි මට ඔබ සරණක් වන්න, පිළිසරණක් වන්න, දේව ලෝකයට යන මඟ පෙන්වා දෙනු මැනවි යන්නයි.


Atha [Pg.116] naṃ mahāsatto ‘‘sacepi, mahārāja, devalokaṃ gantukāmosi, mahantaṃ dibbasampattiṃ paribhuñjitukāmosi, imāsu dasarājadhammacariyāsu vattassū’’ti tassa dhammaṃ desento dasa rājadhammacariyagāthā abhāsi –

එලෙස පීළියක්ඛ රජු ආරාධනා කළ කල්හි මහාබෝධිසත්වයෝ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ. "මහාරාජයෙනි, ඉදින් ඔබ දිව්‍ය ලෝකයට යාමට කැමති නම්, මහත් වූ දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කිරීමට කැමති නම්, මෙම දස රාජධර්මයන්හි පිහිටා කටයුතු කරන්න." මෙසේ රජුට ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස දස රාජධර්මයන් දැක්වෙන මෙම ගාථාවන් වදාළහ.


411.

411.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, මවුපියන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. ක්ෂත්‍රිය රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


412.

412.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, puttadāresu khattiya;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, අඹුදරුවන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. ක්ෂත්‍රිය රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


413.

413.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mittāmaccesu khattiya;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, මිත්‍රයන් හා ඇමතියන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. ක්ෂත්‍රිය රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


414.

414.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, vāhanesu balesu ca;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, වාහන (අශ්ව, ඇත් ආදී යාන) හා සේනාවන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


415.

415.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, gāmesu nigamesu ca;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, ගම් හා නියම්ගම්හි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


416.

416.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, raṭṭhesu janapadesu ca;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, රටවල් හා ජනපදයන්හි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


417.

417.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, samaṇabrāhmaṇesu ca;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, මහණ බමුණන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


418.

418.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, migapakkhīsu khattiya;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, මෘග පක්ෂීන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. ක්ෂත්‍රිය රජතුමනි, මෙලොව දැහැමෙන් හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


419.

419.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, dhammo ciṇṇo sukhāvaho;

Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.

"මහාරාජයෙනි, දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. මැනවින් පුරුදු කළ ධර්මය සැප ලබා දෙන්නේය. රජතුමනි, මෙලොව ධර්මයෙහි හැසිර ඔබ දෙව්ලොව යන්නේය."


420.

420.


‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, saindā devā sabrahmakā;

Suciṇṇena divaṃ pattā, mā dhammaṃ rāja pāmado’’ti.

"මහාරාජයෙනි, දැහැමෙන් හැසිරෙන්න. ශක්‍රයා ප්‍රමුඛ දෙවියෝ ද බ්‍රහ්මයන් ද මැනවින් පුරුදු කළ ධර්මය නිසා ම දෙව්ලොවට පැමිණියහ. රජතුමනි, ධර්මයෙහි අප්‍රමාදී වන්න."


Tāsaṃ [Pg.117] attho tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) vitthāritova. Evaṃ mahāsatto tassa dasa rājadhamme desetvā uttaripi ovaditvā pañca sīlāni adāsi. So tassa ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā mahāsattaṃ vanditvā khamāpetvā bārāṇasiṃ gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi. Bodhisattopi yāvajīvaṃ mātāpitaro paricaritvā mātāpitūhi saddhiṃ pañca abhiññā ca aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.

එම ගාථාවල අර්ථය තේසකුණ ජාතකයේ විස්තර කර ඇත. මෙසේ මහාබෝධිසත්වයෝ එම රජුට දස රාජධර්මයන් දේශනා කර, තවදුරටත් අවවාද දී පංචශීලයෙහි පිහිටුවූහ. රජතුමා එම අවවාද හිස් මුදුනින් පිළිගෙන, මහාබෝධිසත්වයන් වැඳ සමාව ගෙන බරණැසට ගොස් දානාදී පින්කම් කොට ස්වර්ගපරායණ විය. බෝධිසත්වයෝ ද දිවි හිමියෙන් මවුපියන්ට උපස්ථාන කොට, මවුපියන් සමඟ ම පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන ආයු කෙළවර බඹලොව උපන්හ.


Satthā idaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘bhikkhave, mātāpitūnaṃ posanaṃ nāma paṇḍitānaṃ vaṃso’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphalaṃ pāpuṇi.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, "මහණෙනි, මවුපියන් පෝෂණය කිරීම යනු පෙර පණ්ඩිතයන්ගේ වංශයයි" වදාරා චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කළහ. දේශනාව අවසානයේ මවුපිය උපස්ථායක භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයට පැමිණියේය.


Tadā rājā ānando ahosi, devadhītā uppalavaṇṇā, sakko anuruddho, dukūlapaṇḍito mahākassapo, pārikā bhaddakāpilānī bhikkhunī, suvaṇṇasāmapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.

එකල රජු ආනන්ද තෙරණුවෝ වූහ. දිව්‍ය දියණිය උප්පලවණ්ණා මෙහෙණින් වහන්සේ වූවාය. ශක්‍රයා අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ වූහ. දුකූල පණ්ඩිත මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ වූහ. පාරිකාව භද්දාකාපිලානී මෙහෙණින් වහන්සේ වූවාය. ස්වර්ණසාම පණ්ඩිත වූයේ වර්තමාන සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වන මම ම වෙමි.


Suvaṇṇasāmajātakavaṇṇanā tatiyā.

ස්වර්ණසාම ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.



[541] 4. Nimijātakavaṇṇanā

[541] 4. නිමි ජාතක වර්ණනාව.


Accheraṃ [Pg.119] vata lokasminti idaṃ satthā mithilaṃ upanissāya maghadevaambavane viharanto sitapātukammaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā sāyanhasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ tasmiṃ ambavane cārikaṃ caramāno ekaṃ ramaṇīyaṃ bhūmippadesaṃ disvā attano pubbacariyaṃ kathetukāmo hutvā sitapātukammaṃ katvā āyasmatā ānandattherena sitapātukammakāraṇaṃ puṭṭho ‘‘ānanda, ayaṃ bhūmippadeso pubbe mayā maghadevarājakāle jhānakīḷhaṃ kīḷantena ajjhāvuṭṭhapubbo’’ti vatvā tena yācito paññattāsane nisīditvā atītaṃ āhari.

"අච්ඡේරං වත ලෝකස්මිං" යන මෙම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ මිථිලා නුවර ඇසුරු කරමින් මඝදේව අඹ වනයේ වැඩවසන කල්හි, සිනා පහළ වීමක් අරබයා වදාළහ. එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එම අඹ වනයේ සක්මන් කරමින් සිටියදී එක් රමණීය භූමි භාගයක් දැක, තමන් වහන්සේගේ අතීත චරිතය කීමට කැමති ව සිනා පහළ කළහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සිනා පහළ කිරීමට හේතුව විමසූ කල්හි, "ආනන්දය, මම මීට පෙර මඝදේව රජු ව සිටි කාලයේ මෙම භූමි භාගයෙහි ධ්‍යාන සුවයෙන් වැඩසිටියෙමි" යි වදාරා, උන්වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් පැනවූ අසුනෙහි වැඩසිට අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.


Atīte videharaṭṭhe mithilanagare maghadevo nāma rājā rajjaṃ kāresi. So caturāsītivassasahassāni kumārakīḷhaṃ kīḷi, caturāsītivassasahassāni uparajjaṃ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṃ kārento ‘‘yadā me samma kappaka, sirasmiṃ palitāni passeyyāsi, tadā me āroceyyāsī’’ti āha. Aparabhāge kappako palitāni disvā rañño ārocesi. Rājā palitaṃ suvaṇṇasaṇḍāsena uddharāpetvā hatthatale patiṭṭhāpetvā palitaṃ oloketvā maccurājena āgantvā nalāṭe laggaṃ viya maraṇaṃ sampassamāno ‘‘idāni me pabbajitakālo’’ti kappakassa gāmavaraṃ datvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, rajjaṃ paṭiccha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti vatvā ‘‘kiṃ kāraṇā devā’’ti vutte –

අතීතයේ විදේහ රට මිථිලා නුවර මඝදේව නම් රජෙක් රාජ්‍යය කළේය. ඔහු අවුරුදු අසූ හතර දහසක් කුමාරයෙකු ලෙස ද, අවුරුදු අසූ හතර දහසක් යුවරාජ තනතුර ද දැරුවේය. අවුරුදු අසූ හතර දහසක් රජකම් කරද්දී, "යහළු කරණවෑමිය, යම් දිනක මගේ හිසෙහි සුදු කෙස් දකින්නෙහි නම්, එවිට මට දන්වන්න" යි පැවසීය. පසු කාලයක කරණවෑමියා සුදු කෙස් දැක රජුට දැන්වීය. රජු රන් අඬුවකින් එම සුදු කෙස උදුරවා අත්ල මත තබාගෙන එය දෙස බලා, මාරයා පැමිණ නළලෙහි ලැගුනාක් මෙන් මරණය දකිමින්, "දැන් මට පැවිදි වීමට කාලයයි" කියා කරණවෑමියාට වර ගමක් දී, වැඩිමහල් පුතු කැඳවා, "පුතණුවනි, රාජ්‍යය භාරගන්න, මම පැවිදි වන්නෙමි" යි කීය. "දේවයන් වහන්ස, ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද?" යි ඇසූ කල්හි -


‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā;

Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti. –

"මගේ උතුම් වූ හිසෙහි උපන් මොවුහු (සුදු කෙස්) වයස පැහැර ගන්නෝය. මේ දේවදූතයෝ පහළ වූහ. මෙය මාගේ පැවිද්දට කාලයයි."


Vatvā puttaṃ rajje abhisiñcitvā ‘‘tāta, tvampi evarūpaṃ palitaṃ disvāva pabbajeyyāsī’’ti taṃ ovaditvā nagarā nikkhamitvā ambavane isipabbajjaṃ pabbajitvā caturāsītivassasahassāni cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti. Puttopissa eteneva upāyena pabbajitvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Tathā tassa putto, tathā tassa puttoti evaṃ dvīhi ūnāni caturāsītikhattiyasahassāni sīse palitaṃ disvāva imasmiṃ ambavane [Pg.120] pabbajitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattiṃsu.

මෙසේ පවසා පුතණුවන් රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කර, "පුතණුවනි, නුඹත් මෙබඳු සුදු කෙස් දුටු කල පැවිදි වන්න" යි ඔහුට අවවාද කොට, නගරයෙන් නික්ම අඹ වනයෙහි තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී අවුරුදු අසූ හතර දහසක් සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බඹලොව උපන්නේය. ඔහුගේ පුත්‍රයා ද එම ක්‍රමයෙන් ම පැවිදි වී බඹලොව උපන්නේය. ඔහුගේ පුත්‍රයා ද එසේ ම ය. මෙසේ දෙදෙනෙකු අඩු අසූ හතර දහසක් ක්ෂත්‍රිය රජවරු හිසෙහි සුදු කෙස් දැක ම මෙම අඹ වනයෙහි පැවිදි වී සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බඹලොව උපන්හ.


Tesaṃ sabbapaṭhamaṃ nibbatto maghadevarājā brahmaloke ṭhitova attano vaṃsaṃ olokento dvīhi ūnāni caturāsītikhattiyasahassāni pabbajitāni disvā tuṭṭhamānaso hutvā ‘‘ito nu kho paraṃ pavattissati, na pavattissatī’’ti olokento appavattanabhāvaṃ ñatvā ‘‘mama vaṃsaṃ ahameva ghaṭessāmī’’ti cintetvā tato cavitvā mithilanagare rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā dasamāsaccayena mātu kucchito nikkhami. Rājā tassa nāmaggahaṇadivase nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Te tassa lakkhaṇāni oloketvā ‘‘mahārāja, ayaṃ kumāro tumhākaṃ vaṃsaṃ ghaṭento uppanno. Tumhākañhi vaṃso pabbajitavaṃso, imassa parato nāgamissatī’’ti vadiṃsu. Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ kumāro rathacakkanemi viya mama vaṃsaṃ ghaṭento jāto, tasmā tassa ‘nimikumāro’ti nāmaṃ karissāmī’’ti cintetvā ‘‘nimikumāro’’tissa nāmaṃ akāsi.

ඔවුන් අතරින් මුලින් ම උපන් මඝදේව රජු බඹලොව සිට තමාගේ වංශය දෙස බලන්නේ, දෙදෙනෙකු අඩු අසූ හතර දහසක් රජවරුන් පැවිදි වී සිටිනු දැක සතුටු සිතින්, "මීට පසුවත් මෙය පවතීවිද?" කියා බලන්නේ එය නොපවතින බව දැන, "මගේ වංශය මම ම සම්බන්ධ කරන්නෙමි" යි සිතා, එතැනින් චුත ව මිථිලා නුවර රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන දස මසකින් මව්කුසින් බිහි විය. රජු ඔහුට නම් තබන දිනයේ නිමිති බලන බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවා විමසීය. ඔවුහු ඔහුගේ ලක්ෂණ බලා, "මහාරාජයෙනි, මෙම කුමාරයා ඔබගේ වංශය එක් කරමින් උපන්නේය. ඔබගේ වංශය පැවිදි වීමේ වංශයකි. මොහුගෙන් පසුව එවැනි අයෙකු තවත් නොවන්නේය" යි පැවසූහ. එය ඇසූ රජු, "මෙම කුමාරයා රිය සකක නිමියක් මෙන් මාගේ වංශය එක් කරමින් උපන්නේය. එබැවින් ඔහුට 'නිමි කුමාරයා' යි නම් තබන්නෙමි" යි සිතා ඔහුට "නිමි කුමාරයා" යි නම් තැබීය.


So daharakālato paṭṭhāya dāne sīle uposathakamme ca abhirato ahosi. Athassa pitā purimanayeneva palitaṃ disvā kappakassa gāmavaraṃ datvā puttassa rajjaṃ niyyādetvā ambavane pabbajitvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Nimirājā pana dānajjhāsayatāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe cāti pañcasu ṭhānesu pañca dānasālāyo kārāpetvā mahādānaṃ pavattesi. Ekekāya dānasālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā devasikaṃ pañca pañca kahāpaṇasatasahassāni pariccaji, niccaṃ pañca sīlāni rakkhi, pakkhadivasesu uposathaṃ samādiyi, mahājanampi dānādīsu puññesu samādapesi, saggamaggaṃ ācikkhitvā nirayabhayena tajjetvā dhammaṃ desesi. Tassa ovāde ṭhitā manussā dānādīni puññāni katvā tato cutā devaloke nibbattiṃsu, devaloko paripūri, nirayo tuccho viya ahosi. Tadā tāvatiṃsabhavane devasaṅghā sudhammāyaṃ devasabhāyaṃ sannipatitvā ‘‘aho, vata amhākaṃ ācariyo nimirājā, taṃ nissāya mayaṃ imaṃ buddhaññaṇenapi aparicchindanīyaṃ dibbasampattiṃ anubhavāmā’’ti vatvā mahāsattassa guṇe vaṇṇayiṃsu[Pg.121]. Manussalokepi mahāsamuddapiṭṭhe āsittatelaṃ viya mahāsattassa guṇakathā patthari. Satthā tamatthaṃ āvibhūtaṃ katvā bhikkhusaṅghassa kathento āha –

ඒ බෝධිසත්ව නේමි කුමාරයා කුඩා කල පටන් දානයෙහි ද, ශීලයෙහි ද, උපෝසථ කර්මයෙහි ද ඉතා ඇලුනේ විය. ඔහුගේ පියා ද පෙර රජුන් මෙන් හිසෙහි පැසුණු කෙස් දැක, කරණවෑමියාට වරගමක් දී, පුත්‍රයාට රාජ්‍යය පවරා, අඹ වනයෙහි පැවිදි වී බඹලොව පරායනය විය. නේමි රජු ද දානයෙහි ඇති කැමැත්ත නිසා නුවර දොරටු සතරෙහි හා නුවර මධ්‍යයෙහි යන පස් පොළක දන්සල් පහක් කරවා මහා දානය පැවැත්වීය. එක් එක් දන්සලක ලක්ෂය බැගින් දිනකට කහවණු ලක්ෂ පහක් පරිත්‍යාග කළේය. නිරන්තරයෙන් පංචශීලය රැක්කේය. පෝය දිනවල උපෝසථ ශීලය සමාදන් විය. මහා ජනයා ද දානාදී පින්කම්හි සමාදන් කරවා, ස්වර්ග මාර්ගය පෙන්වා දී, නිරය භය පෙන්වා තර්ජනය කරමින් ධර්මය දේශනා කළේය. ඔහුගේ අවවාදයෙහි පිහිටි මනුෂ්‍යයෝ දානාදී පින්කම් කොට එයින් චුතව දේව ලෝකයෙහි උපන්හ. දේව ලෝකය පිරී ගියේය, නිරය හිස් වූවාක් මෙන් විය. එකල තව්තිසා භවනයෙහි දේව සමූහයා සුධර්මා දේව සභාවට රැස්ව, "අහෝ, අපගේ ගුරු වූ නේමි රජු ඉතා පුදුමය, ඔහු නිසා අපි බුදු නුවණින් පවා නිම කළ නොහැකි මේ දිව්‍ය සම්පත්තිය අනුභව කරන්නෙමු" යි පවසා මහාසත්තයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කළහ. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද මහා සමුද්‍රය පිට වත් කළ තෙල් බින්දුවක් මෙන් මහාසත්තයන්ගේ ගුණ කථාව පැතිර ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් භික්ෂු සංඝයාට වදාළ සේක:


421.

421.


‘‘Accheraṃ vata lokasmiṃ, uppajjanti vicakkhaṇā;

Yadā ahu nimirājā, paṇḍito kusalatthiko.

"ලෝකයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ආශ්චර්යයකි, නුවණැත්තෝ උපදිති; නුවණැති, කුසල් කැමති නේමි රජු යම් කලෙක සිටියේ ද (එකල එබඳු ආශ්චර්යයක් විය)."


422.

422.


‘‘Rājā sabbavidehānaṃ, adā dānaṃ arindamo;

Tassa taṃ dadato dānaṃ, saṅkappo udapajjatha;

Dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā, katamaṃ su mahapphala’’nti.

"සියලු විදේහ රටවැසියන්ගේ රජ වූ, සතුරන් දමනය කළ ඒ නේමි රජු දන් දුන්නේය; ඔහු එසේ දන් දෙන කල්හි, 'දානය ද නැතහොත් බ්‍රහ්මචර්යාව ද යන මෙයින් කවරක් වඩා මහාඵල ඇත්තේ ද?' යන අදහස උපන්නේය."


Tattha yadā ahūti bhikkhave, yadā paṇḍito attano ca paresañca kusalatthiko nimirājā ahosi, tadā devamanussā ‘‘accheraṃ vata, bho, evarūpāpi nāma anuppanne buddhañāṇe mahājanassa buddhakiccaṃ sādhayamānā lokasmiṃ vicakkhaṇā uppajjantī’’ti evaṃ tassa guṇakathaṃ kathesunti attho. ‘‘Yathā ahū’’tipi pāṭho. Tassattho – yathā ahu nimirājā paṇḍito kusalatthikoyeva, tathārūpā mahājanassa buddhakiccaṃ sādhayamānā uppajjanti vicakkhaṇā. Yaṃ tesaṃ uppannaṃ, taṃ accheraṃ vata lokasminti. Iti satthā sayameva acchariyajāto evamāha. Sabbavidehānanti sabbavideharaṭṭhavāsīnaṃ. Katamaṃ sūti etesu dvīsu katamaṃ nu kho mahapphalanti attho.

එහි 'යදා අහු' යනු - මහණෙනි, යම් කලෙක තමාටත් අනුන්ටත් කුසල් කැමති වූ පණ්ඩිත නේමි රජු වූයේ ද, එකල දෙවිමිනිස්සු 'ආශ්චර්යයකි, පින්වත්නි, මෙබඳු වූ බුදු නුවණ නූපන් කල්හි පවා මහා ජනයාට බුද්ධ කෘත්‍යය සිදු කරමින් ලෝකයෙහි නුවණැත්තෝ උපදිති' යි මෙසේ ඔහුගේ ගුණ කථා කළහ යනු අර්ථයයි. 'යථා අහු' යන පාඨය ද ඇත. එහි අර්ථය - පණ්ඩිත වූ, කුසල් කැමති වූ නේමි රජු යම් සේ වූයේ ද, එබඳු වූ මහා ජනයාට බුද්ධ කෘත්‍යය සිදු කරන නුවණැත්තෝ උපදිති. ඔවුන්ගේ ඉපදීම ලෝකයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ආශ්චර්යයකි යන්නයි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද තමන් වහන්සේම මවිතයට පත්ව මෙසේ වදාළ සේක. 'සබ්බවිදේහානං' යනු සියලු විදේහ රටවැසියන්ගේ යන්නයි. 'කතමං සු' යනු මේ දෙකින් කවරක් වඩාත් මහාඵල ඇත්තේ ද යන්නයි.


So kira pannarasīuposathadivase uposathiko hutvā sabbābharaṇāni omuñcitvā sirisayanapiṭṭhe nipannova dve yāme niddaṃ okkamitvā pacchimayāme pabuddho pallaṅkaṃ ābhujitvā ‘‘ahaṃ mahājanassa aparimāṇaṃ dānampi demi, sīlampi rakkhāmi, dānassa nu kho mahantaṃ phalaṃ, udāhu brahmacariyassā’’ti cintetvā attano kaṅkhaṃ chindituṃ nāsakkhi. Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ tathā vitakkentaṃ disvā ‘‘kaṅkhamassa chindissāmī’’ti ekakova sīghaṃ āgantvā sakalanivesanaṃ ekobhāsaṃ katvā sirigabbhaṃ pavisitvā obhāsaṃ pharitvā ākāse ṭhatvā tena puṭṭho byākāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඔහු පසළොස්වක පෝය දින උපෝසථිකයෙකු වී, සියලු ආභරණ ඉවත් කොට, සිරි යහනෙහි සැතපී යාම දෙකක් නිදාගෙන, අලුයම යාමයෙහි අවදි වී පර්යංකයෙන් හිඳ, 'මම මහා ජනයාට අප්‍රමාණ දන් ද දෙමි, ශීලය ද රකිමි, දානයෙහි ද වඩා මහත් ඵල ඇත්තේ, එසේ නැතහොත් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි (ශීලයෙහි) දැ?' යි සිතා තමන්ගේ සැකය දුරු කර ගැනීමට නොහැකි විය. ඒ මොහොතේ ශක්‍රයාගේ භවනය උණුසුම් බවක් පෙන්වීය. ශක්‍රයා බලන්නේ ඔහු එසේ කල්පනා කරනු දැක, 'මොහුගේ සැකය දුරු කරන්නෙමි' යි තනිවම වේගයෙන් පැමිණ, මුළු මන්දිරයම එකම ආලෝකයක් කොට, සිරි ගැබට වැදී රැස් විහිදුවමින් අහසෙහි සිට ඔහු විමසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නේය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


423.

423.


‘‘Tassa [Pg.122] saṅkappamaññāya, maghavā devakuñjaro;

Sahassanetto pāturahu, vaṇṇena vihanaṃ tamaṃ.

"ඔහුගේ ඒ සිතුවිල්ල දැනගත්, දේව රාජයා වූ, දහසක් ඇස් ඇති ශක්‍ර තෙමේ, අඳුර දුරු කරන තේජසින් යුතුව පෙනී සිටියේය."


424.

424.


‘‘Salomahaṭṭho manujindo, vāsavaṃ avacā nimi;

Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado.

"ලොමුදහගැනීමෙන් යුත් ඒ නේමි රජු ශක්‍රයාගෙන් මෙසේ විමසීය: 'ඔබ දෙවියෙක් ද? ගන්ධබ්බයෙක් ද? එසේත් නැතහොත් සතුරන් දමනය කරන ශක්‍රයා ද?'"


425.

425.


‘‘Na ca me tādiso vaṇṇo, diṭṭho vā yadi vā suto;

Ācikkha me tvaṃ bhaddante, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.

"'ඔබ වැනි ආලෝකයක් මවිසින් මින් පෙර දකිනු හෝ අසනු හෝ නැත; පින්වත, මට පවසන්න, අපි ඔබ කවුරුන්දැයි කෙසේ හඳුනා ගනිමු ද?'"


426.

426.


‘‘Salomahaṭṭhaṃ ñatvāna, vāsavo avacā nimiṃ;

Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike;

Alomahaṭṭho manujinda, puccha pañhaṃ yamicchasi.

"රජු ලොමුදහගෙන සිටින බව දැනගත් ශක්‍ර තෙමේ නේමි රජුට මෙසේ කීවේය: 'මම දේව රාජයා වූ ශක්‍රයා වෙමි, ඔබ වෙත පැමිණියෙමි. මනුෂ්‍ය රජතුමනි, බිය නොවන්න, ඔබ කැමති ප්‍රශ්නයක් විමසන්න.'"


427.

427.


‘‘So ca tena katokāso, vāsavaṃ avacā nimi;

Pucchāmi taṃ mahārāja, sabbabhūtānamissara;

‘Dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā, katamaṃsu mahapphalaṃ’.

"ඔහුගෙන් අවසර ලැබූ නේමි රජු ශක්‍රයාට මෙසේ කීවේය: 'සියලු භූතයන්ට අධිපති වූ මහා රජතුමනි, මම ඔබෙන් විමසමි; දානය ද නැතහොත් බ්‍රහ්මචර්යාව (ශීලය) ද යන මෙයින් කවරක් වඩා මහාඵල ඇත්තේ ද?'"


428.

428.


‘‘So puṭṭho naradevena, vāsavo avacā nimiṃ;

Vipākaṃ brahmacariyassa, jānaṃ akkhāsijānato.

"මනුෂ්‍ය රජු විසින් විමසන ලද ඒ ශක්‍ර තෙමේ, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි විපාකය දන්නා බැවින්, ඒ ගැන නොදන්නා රජුට එය පැහැදිලි කළේය."


429.

429.


‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhati.

"'අඩු මට්ටමේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (ශීලයෙන්) ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි; මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ශීලයෙන් දේවත්වය ලබයි; උතුම් ශීලයෙන් (කෙලෙසුන්ගෙන්) පිරිසිදු වෙයි.'"


430.

430.


‘‘Na hete sulabhā kāyā, yācayogena kenaci;

Ye kāye upapajjanti, anāgārā tapassino’’ti.

"'යම් බඹලොවක ගිහිගෙය අතහැර තපස් රකින මුනිවරු උපදිත් ද, ඒ ලෝක හුදු දානයෙන් පමණක් ලෙහෙසියෙන් ලැබිය නොහැක්කේමය.'"


Tattha salomahaṭṭhoti bhikkhave, so nimirājā obhāsaṃ disvā ākāsaṃ olokento taṃ dibbābharaṇapaṭimaṇḍitaṃ disvāva bhayena lomahaṭṭho hutvā ‘‘devatā nusi gandhabbo’’tiādinā pucchi. Alomahaṭṭhoti nibbhayo ahaṭṭhalomo hutvā puccha, mahārājāti. Vāsavaṃ avacāti tuṭṭhamānaso hutvā sakkaṃ avoca. Jānaṃ akkhāsijānatoti bhikkhave, so sakko atīte attanā paccakkhato diṭṭhapubbaṃ brahmacariyassa vipākaṃ jānanto tassa ajānato akkhāsi.

එහි 'සලෝමහට්ඨෝ' යනු - මහණෙනි, ඒ නේමි රජු ඒ ආලෝකය දැක අහස දෙස බලන්නේ, දිව්‍ය ආභරණයෙන් සැරසුණු ඔහු දැක බියෙන් ලොමුදහගත් සිරුරු ඇත්තේ වී 'ඔබ දෙවියෙක් ද? ගන්ධබ්බයෙක් ද?' යනාදියෙන් විමසීය. 'අලෝමහට්ඨෝ' යනු බිය නැතිව, ලොමුදහගැනීමක් නැතිව විමසන්න, මහා රජතුමනි යන්නයි. 'වාසවං අවචා' යනු සතුටු සිතින් යුතුව ශක්‍රයාට මෙසේ කීවේය යන්නයි. 'ජානං අක්ඛාසි ජානතෝ' යනු - මහණෙනි, ඒ ශක්‍රයා අතීතයෙහි තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් දක්නා ලද බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි විපාකය දන්නා බැවින්, එය නොදන්නා වූ රජුට ප්‍රකාශ කළේය යනුයි.


Hīnenātiādīsu puthutitthāyatane methunaviratimattaṃ sīlaṃ hīnaṃ nāma, tena khattiyakule upapajjati. Jhānassa upacāramattaṃ majjhimaṃ nāma, tena [Pg.123] devattaṃ upapajjati. Aṭṭhasamāpattinibbattanaṃ pana uttamaṃ nāma, tena brahmaloke nibbattati, taṃ bāhirakā nibbānanti kathenti. Tenāha ‘‘visujjhatī’’ti. Imasmiṃ pana buddhasāsane parisuddhasīlassa bhikkhuno aññataraṃ devanikāyaṃ patthentassa brahmacariyacetanā hīnatāya hīnaṃ nāma, tena yathāpatthite devaloke nibbattati. Parisuddhasīlassa bhikkhuno aṭṭhasamāpattinibbattanaṃ majjhimaṃ nāma, tena brahmaloke nibbattati. Parisuddhasīlassa vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattuppatti uttamaṃ nāma, tena visujjhatīti. Iti sakko ‘‘mahārāja, dānato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena brahmacariyavāsova mahapphalo’’ti vaṇṇeti. Kāyāti brahmaghaṭā. Yācayogenāti yācanayuttakena yaññayuttakena vāti ubhayatthāpi dāyakassevetaṃ nāmaṃ. Tapassinoti tapanissitakā.

‘හීනෙන’ (පහත්) යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේය: අන්‍ය තීර්ථකායතනවල මෛථුන විරති මාත්‍ර වූ සීලය ‘හීන’ නම් වේ, එයින් ක්ෂත්‍රිය කුලයේ උපදී. ධ්‍යානයට උපචාර මාත්‍රය ‘මධ්‍යම’ නම් වේ, එයින් දේවත්වය ලබයි. අෂ්ට සමාපත්තීන් ඉපදවීම ‘උත්තම’ නම් වේ, එයින් බඹලොව උපදී; බාහිර තපස්වීහු එය ‘නිවන’ යැයි පවසති. එබැවින් ‘විසුජ්ඣති’ (පිරිසිදු වේ) යැයි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පැවසීය. එහෙත් මේ බුද්ධ ශාසනයෙහි පිරිසිදු සීල ඇති භික්ෂුවක් කිසියම් දේව නිකායක් පතන්නේ නම්, ඒ බ්‍රහ්මචර්ය චේතනාව හීන බැවින් ‘හීන’ නම් වේ, එයින් පැතූ පරිදි දේව ලෝකයෙහි උපදියි. පිරිසිදු සීල ඇති භික්ෂුවකගේ අෂ්ට සමාපත්ති ඉපදවීම ‘මධ්‍යම’ නම් වේ, එයින් බඹලොව උපදියි. පිරිසිදු සීල ඇති භික්ෂුව විදර්ශනා වඩා අර්හත්ත්වයට පැමිණීම ‘උත්තම’ නම් වේ, එයින් පිරිසිදු වේ (සසරින් මිදේ) යනු අර්ථයයි. මෙසේ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා “මහාරාජය, දානයට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් බ්‍රහ්මචර්යාවම මහත්ඵල වේ” යැයි වර්ණනා කරයි. ‘කායා’ යනු බ්‍රහ්ම සමූහයයි. ‘යාචයොගෙන’ යනු යාචනයට සුදුසු වූ හෝ යාගයට සුදුසු වූ හෝ යන්නයි; මේ අවස්ථා දෙකේදීම එය දායකයාටම නමකි. ‘තපස්සිනො’ යනු තපස ඇසුරු කළවුන්ය.


Imāya gāthāya brahmacariyavāsasseva mahapphalabhāvaṃ dīpetvā idāni ye atīte mahādānaṃ datvā kāmāvacaraṃ atikkamituṃ nāsakkhiṃsu, te rājāno dassento āha –

මෙම ගාථාවෙන් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි ම මහත්ඵල බව දක්වා, දැන් අතීතයෙහි මහා දාන දී කාමලෝකය ඉක්මවා යාමට නොහැකි වූ ඒ රජවරුන් දක්වමින් මෙසේ පැවසීය –


431.

431.


‘‘Dudīpo sāgaro selo, mujakindo bhagīraso;

Usindaro kassapo ca, asako ca puthujjano.

“දුදීප, සාගර, සේල, මුජකින්ද, භගීරස, උසින්දර, කස්සප සහ අසක නම් වූ පෘථග්ජන රජවරු ද,”


432.

432.


‘‘Ete caññe ca rājāno, khattiyā brāhmaṇā bahū;

Puthuyaññaṃ yajitvāna, petattaṃ nātivattisu’’nti.

“මේ රජවරු ද, වෙනත් බොහෝ ක්ෂත්‍රියයෝ ද, බ්‍රාහ්මණයෝ ද බොහෝ යාග පවත්වා (දාන දී) ප්‍රේත භාවය (කාමලෝකය) ඉක්මවා නොගියහ.”


Tassattho – mahārāja, pubbe bārāṇasiyaṃ dudīpo nāma rājā dānaṃ datvā maraṇacakkena chinno kāmāvacareyeva nibbatti. Tathā sāgarādayo aṭṭhāti ete ca aññe ca bahū rājāno ceva khattiyā brāhmaṇā ca puthuyaññaṃ yajitvāna anekappakāraṃ dānaṃ datvā kāmāvacarabhūmisaṅkhātaṃ petattaṃ nātivattiṃsūti attho. Kāmāvacaradevatā hi rūpādino kilesavatthussa kāraṇā paraṃ paccāsīsanato kapaṇatāya ‘‘petā’’ti vuccanti. Vuttampi cetaṃ –

එහි අර්ථය නම් – මහාරාජය, පෙර බාරාණසියේ දුදීප නම් රජු දාන දී මරණ චක්‍රයෙන් සිඳී කාමාවචර ලෝකයෙහි ම උපන්නේය. එසේම සාගර ආදී අට දෙනා ද, මොවුන් හා වෙනත් බොහෝ රජවරු, ක්ෂත්‍රියයෝ සහ බ්‍රාහ්මණයෝ ද බොහෝ යාග පවත්වා නොයෙක් ආකාර වූ දාන දී කාමාවචර භූමිය නම් වූ ප්‍රේත භාවය ඉක්මවා නොගියහ යනු අර්ථයයි. කාමාවචර දෙවිවරු රූප ආදී ක්ලේශ වස්තූන් නිසා තවදුරටත් (සැප) ප්‍රාර්ථනා කරන බැවින්, එම සැප සෙවීමේ ගතිය නිසා ‘ප්‍රේතයෝ’ යැයි කියනු ලබති. මේ බව මෙසේ ද පවසා ඇත –


‘‘Ye [Pg.124] adutiyā na ramanti ekikā, vivekajaṃ ye na labhanti pītiṃ;

Kiñcāpi te indasamānabhogā, te ve parādhīnasukhā varākā’’ti.

“යම් කෙනෙක් සහායකයෙකු නොමැතිව තනිව තනිව සතුටු විය නොහැකි ද, විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතියක් නොලබද් ද, ඔවුහු ඉන්ද්‍රයා (ශක්‍රයා) හා සමාන භෝග සම්පත් ඇත්තෝ වුව ද, පරාධීන සැප ඇත්තා වූ අසරණයෝ ම වෙති.”


Evampi dānaphalato brahmacariyaphalasseva mahantabhāvaṃ dassetvā idāni brahmacariyavāsena petabhavanaṃ atikkamitvā brahmaloke nibbattatāpase dassento āha –

මෙසේ දාන ඵලයට වඩා බ්‍රහ්මචර්ය ඵලයෙහි ම ඇති මහත් බව දක්වා, දැන් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමෙන් ප්‍රේත භවය (කාම ලෝකය) ඉක්මවා බඹලොව උපන් තාපසවරුන් දක්වමින් මෙසේ පැවසීය –


433.

433.


‘‘Atha yīme avattiṃsu, anāgārā tapassino;

Sattisayo yāmahanu, somayāmo manojavo.

“ඉන්පසු ගිහිගෙය අත්හැර තපස් රැකි මොවුන් (කාම ලෝකය) ඉක්මවා ගියහ; එනම් සත්තිසය, යාමහනු, සෝමයාම සහ මනෝජව ද,”


434.

434.


‘‘Samuddo māgho bharato ca, isi kālapurakkhato;

Aṅgīraso kassapo ca, kisavaccho akatti cā’’ti.

“සමුද්ද, මාඝ සහ භරත ද, කාලපුරක්ඛත ඉසිවරයා ද, අංගීරස, කස්සප, කිසවච්ඡ සහ අකත්ති යන තාපසවරු ද වෙති.”


Tattha avattiṃsūti kāmāvacaraṃ atikkamiṃsu. Tapassinoti sīlatapañceva samāpattitapañca nissitā. Sattisayoti yāmahanuādayo satta bhātarova sandhāyāha. Aṅgīrasādīhi catūhi saddhiṃ ekādasete avattiṃsu atikkamiṃsūti attho.

එහි ‘අවත්තිංසු’ යනු කාමාවචර ලෝකය ඉක්මවා ගියහ යන්නයි. ‘තපස්සිනො’ යනු සීල තපස සහ සමාපත්ති තපස ඇසුරු කළවුන්ය. ‘සත්තිසයො’ යනු යාමහනු ආදී සහෝදරයන් සත් දෙනා ම අරභයා කීවකි. අංගීරස ආදී සිව් දෙනා ද සමඟින් මේ එකොළොස් දෙනා ම (කාම ලෝකය) ඉක්මවා ගියහ යනු අර්ථයයි.


Evaṃ tāva sutavaseneva dānaphalato brahmacariyavāsasseva mahapphalataṃ vaṇṇetvā idāni attanā diṭṭhapubbaṃ āharanto āha –

මෙසේ තාක් ඇසූ දෙයින් දාන ඵලයට වඩා බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි ම මහත්ඵල බව වර්ණනා කර, දැන් තමා විසින් ම පෙර දකින ලද දෙයක් ගෙන එමින් මෙසේ පැවසීය –


435.

435.


‘‘Uttarena nadī sīdā, gambhīrā duratikkamā;

Naḷaggivaṇṇā jotanti, sadā kañcanapabbatā.

“උතුරු දිශාවෙහි ගැඹුරු වූ ද, තරණය කිරීමට අපහසු වූ ද සීදා නම් නදියක් ඇත; නළාගිනි වර්ණයෙන් බබළන රන් පර්වතයෝ නිරන්තරයෙන් එහි දිලෙති.”


436.

436.


‘‘Parūḷhakacchā tagarā, rūḷhakacchā vanā nagā;

Tatrāsuṃ dasasahassā, porāṇā isayo pure.

“සුවඳැති තගර ගස්වලින් ගහන වූ, මනරම් වනාන්තර හා පර්වතයන් ඇති එහි, පෙර කාලයෙහි දස දහසක් පුරාණ ඉසිවරයෝ විසූහ.”


437.

437.


‘‘Ahaṃ seṭṭhosmi dānena, saṃyamena damena ca;

Anuttaraṃ vataṃ katvā, pakiracārī samāhite.

“මම දානයෙන් ද, සංයමයෙන් ද, ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨ වීමි. අනුත්තර වූ ව්‍රතයක් සමාදන් වී, සමාධිලාභී (තාපසවරුන්) අතර හැසිරුණෙමි.”


438.

438.


‘‘Jātimantaṃ ajaccañca, ahaṃ ujugataṃ naraṃ;

Ativelaṃ namassissaṃ, kammabandhū hi māṇavā.

“උසස් කුලයක උපන් හෝ පහත් කුලයක උපන් හෝ වේවා, සෘජු ගුණැති මිනිසාට මම බොහෝ සේ නමස්කාර කරමි. මක්නිසාද යත්, මාණවකය, සත්වයෝ තම කර්මය ම නෑයා කොට ඇත්තාහ.”


439.

439.


‘‘Sabbe [Pg.125] vaṇṇā adhammaṭṭhā, patanti nirayaṃ adho;

Sabbe vaṇṇā visujjhanti, caritvā dhammamuttama’’nti.

“අධර්මයෙහි පිහිටි සියලු වර්ණයෝ (සියලු කුලවල අය) යට නිරයට වැටෙති; උතුම් වූ ධර්මයෙහි හැසිරීමෙන් සියලු වර්ණයෝ පිරිසිදු වෙති (සසරින් මිදෙති).”


Tattha uttarenāti mahārāja, atīte uttarahimavante dvinnaṃ suvaṇṇapabbatānaṃ antare pavattā sīdā nāma nadī gambhīrā nāvāhipi duratikkamā ahosi. Kiṃ kāraṇā? Sā hi atisukhumodakā, sukhumattā udakassa antamaso morapiñcha-mattampi tattha patitaṃ naṃ saṇṭhāti, osīditvā heṭṭhātalameva gacchati. Teneva sā sīdā nāma ahosi. Te pana tassā tīresu kañcanapabbatā sadā naḷaggivaṇṇā hutvā jotanti obhāsanti. Parūḷhakacchā tagarāti tassā pana nadiyā tīre kacchā parūḷhatagarā ahesuṃ tagaragandhasugandhino. Rūḷhakacchā vanā nagāti ye tattha aññepi pabbatā, tesampi antare kacchā rūḷhavanā ahesuṃ, pupphaphalūpagarukkhasañchannāti attho. Tatrāsunti tasmiṃ evaṃ ramaṇīye bhūmibhāge dasasahassā isayo ahesuṃ. Te sabbepi abhiññāsamāpattilābhinova. Tesu bhikkhācāravelāya keci uttarakuruṃ gacchanti, keci mahājambudīpe jambuphalaṃ āharanti, keci himavanteyeva madhuraphalāphalāni āharitvā khādanti, keci jambudīpatale taṃ taṃ nagaraṃ gacchanti. Ekopi rasataṇhābhibhūto natthi, jhānasukheneva vītināmenti. Tadā eko tāpaso ākāsena bārāṇasiṃ gantvā sunivattho supāruto piṇḍāya caranto purohitassa gehadvāraṃ pāpuṇi. So tassa upasame pasīditvā antonivesanaṃ ānetvā bhojetvā katipāhaṃ paṭijagganto vissāse uppanne ‘‘bhante, tumhe kuhiṃ vasathā’’ti pucchi. ‘‘Asukaṭṭhāne nāmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ pana tumhe ekakova tattha vasatha, udāhu aññepi atthī’’ti? ‘‘Kiṃ vadesi, āvuso, tasmiṃ padese dasasahassā isayo vasanti, sabbeva abhiññāsamāpattilābhino’’ti. Tassa tesaṃ guṇaṃ sutvā pabbajjāya cittaṃ nami. Atha naṃ so āha – ‘‘bhante, mampi tattha netvā pabbājethā’’ti. ‘‘Āvuso, tvaṃ rājapuriso, na taṃ sakkā pabbājetu’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, ajjāhaṃ rājānaṃ āpucchissāmi, tumhe svepi āgaccheyyāthā’’ti. So adhivāsesi.

එහි 'උතුරෙන්' යනු, මහරජ, අතීතයේ උතුරු හිමවන්තයෙහි ස්වර්ණ පර්වත දෙකක් අතර 'සීදා' නමින් ගැඹුරු නදියක් විය. එය නැව් මඟින් පවා තරණය කිරීම අතිශය දුෂ්කර විය. එයට හේතුව කුමක්ද? එහි ජලය ඉතා සියුම් බැවිනි. ජලයෙහි ඇති සියුම් බව නිසා අවසානයේ මොනර පිහාටුවක් පවා එහි වැටුණු විට නොරැඳී, ගිලී පතුළටම යයි. එම නිසාම එය 'සීදා' නමින් හැඳින්විණි. ඒ නදී තීරයෙහි වූ රන් පර්වතයන් සැමවිටම ගිනි සිළු මෙන් බබළමින් ප්‍රභාව විහිදුවයි. 'පරූළ්හකච්ඡා තගරා' යනු, ඒ නදී තීරයෙහි තගර ගන්ධයෙන් සුගන්ධවත් වූ තගර ගස්වලින් පිරුණු මිටියාවත් විය. 'රූළ්හකච්ඡා වනා නගා' යනු එහි වූ අනෙකුත් පර්වත අතර මිටියාවත් පිරුණු වනාන්තරවලින් යුක්ත වූ බවයි. එහි අර්ථය මල් හා පලතුරු සහිත ගස්වලින් ගැවසී ගත් බවයි. 'තත්‍රාසුං' යනු ඒ රමණීය භූමි භාගයෙහි දස දහසක් ඉසිවරු වාසය කළහ. ඒ සියලු දෙනාම අභිඥා හා සමාපත්ති ලාභීහු වූහ. ඔවුන් අතරින් පිණ්ඩපාත වේලාවේදී ඇතැම්හු උතුරුකුරු දිවයිනට වඩිති, ඇතැම්හු මහා ජම්බුද්වීපයෙන් දඹ පලතුරු රැගෙන එති, ඇතැම්හු හිමවන්තයෙහිම මිහිරි පලවැළ රැගෙන විත් වළඳති, ඇතැම්හු දඹදිව් තලයෙහි ඒ ඒ නගරවලට වඩිති. රස තෘෂ්ණාවෙන් මඩනා ලද කිසිවෙකු එහි නොවීය, ඔවුහු ධ්‍යාන සුඛයෙන්ම කල් ගෙවති. එකල එක් තාපසයෙක් අහසින් බරණැසට ගොස් මැනවින් සිවුරු පෙරවාගෙන පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙමින් පුරෝහිතයාගේ ගෙදොරට පැමිණියේය. ඔහු ඒ තාපසයාගේ ඉඳුරන් සංසිඳීම ගැන පැහැදී, නිවස ඇතුළට කැඳවා වළඳවා, දින කිහිපයක් උපස්ථාන කරමින් විශ්වාසය ඇති වූ කල්හි, 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේලා කොහි වසනවාද?' යි ඇසීය. 'ඇවැත්නි, අසවල් ස්ථානයෙහිය' යි කීහ. 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ එහි තනිවම වසනවාද, නැතහොත් වෙනත් අයත් සිටිනවාද?' 'ඇවැත්නි, කුමක් පවසන්නෙහිද? ඒ ප්‍රදේශයෙහි දස දහසක් ඉසිවරු වසති, සියලු දෙනාම අභිඥා සමාපත්ති ලාභීහු වෙති.' ඔවුන්ගේ ගුණ අසා ඔහුට පැවිදි වීමට සිත නැමුණි. එවිට ඔහු මෙසේ කීය - 'ස්වාමීනි, මාද එහි කැඳවාගෙන ගොස් පැවිදි කළ මැනව.' 'ඇවැත්නි, ඔබ රජුගේ සේවකයෙකි, එබැවින් ඔබව පැවිදි කළ නොහැක.' 'එසේ නම් ස්වාමීනි, මම අද රජුගෙන් අවසර ගනිමි, ඔබවහන්සේ හෙටත් වැඩිය මැනව.' ඔහු එය පිළිගත්තේය.


Itaropi bhuttapātarāso rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘icchāmahaṃ, deva, pabbajitu’’nti āha. ‘‘Kiṃ kāraṇā pabbajissasī’’ti? ‘‘Kāmesu dosaṃ nekkhamme ca [Pg.126] ānisaṃsaṃ disvā’’ti. ‘‘Tena hi pabbajāhi, pabbajitopi maṃ dasseyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā attano gehaṃ gantvā puttadāraṃ anusāsitvā sabbaṃ sāpateyyaṃ dassetvā attano pabbajitaparikkhāraṃ gahetvā tāpasassa āgamanamaggaṃ olokentova nisīdi. Tāpasopi tatheva ākāsenāgantvā antonagaraṃ pavisitvā tassa gehaṃ pāvisi. So taṃ sakkaccaṃ parivisitvā ‘‘bhante, mayā kathaṃ kātabba’’nti āha. So taṃ bahinagaraṃ netvā hatthe ādāya attano ānubhāvena tattha netvā pabbājetvā punadivase taṃ tattheva ṭhapetvā bhattaṃ āharitvā datvā kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. So katipāheneva abhiññāsamāpattiyo nibbattetvā sayameva piṇḍāya carati.

අනෙක් තැනැත්තා (පුරෝහිත) උදෑසන ආහාර ගෙන රජු වෙත ගොස්, 'දේවයන් වහන්ස, මම පැවිදි වීමට කැමැත්තෙමි' යි කීවේය. 'කුමන හේතුවක් නිසා පැවිදි වන්නෙහිද?' 'කාමයන්හි දොස් දැකීමෙන් හා නෙක්ඛම්මයෙහි (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිසංස දැකීමෙනි.' 'එසේ නම් පැවිදි වන්න, පැවිදි වූ පසුත් මට ඔබව පෙන්වන්න' යි කීය. ඔහු 'යහපතැයි' පිළිගෙන, තම නිවසට ගොස් අඹුදරුවන්ට අනුශාසනා කොට, සියලු සම්පත් පවරා දී, තමන්ගේ පැවිදි පිරිකර ගෙන තාපසයා එන මග බලා සිටියේය. තාපසයාද එසේම අහසින් පැමිණ නගරය ඇතුළට වැදී ඔහුගේ නිවසට ඇතුළු විය. ඔහු තාපසයාට මැනවින් උපස්ථාන කොට, 'ස්වාමීනි, මා විසින් කුමක් කළ යුතුද?' යි ඇසීය. උන්වහන්සේ ඔහුව නගරයෙන් බැහැරට කැඳවාගෙන ගොස්, අතින් අල්ලාගෙන තම අනුභාවයෙන් ඒ ස්ථානයට ගෙන ගොස් පැවිදි කළහ. පසුදින ඔහුව එහිම නවත්වා ආහාර ගෙනැවිත් දී කසිණ පරිකර්මය කියා දුන්හ. ඔහු දින කිහිපයකින්ම අභිඥා සමාපත්ති උපදවාගෙන තනිවම පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙයි.


So aparabhāge ‘‘ahaṃ rañño attānaṃ dassetuṃ paṭiññaṃ adāsiṃ, dassessāmassa attāna’’nti cintetvā tāpase vanditvā ākāsena bārāṇasiṃ gantvā bhikkhaṃ caranto rājadvāraṃ pāpuṇi. Rājā taṃ disvā sañjānitvā antonivesanaṃ pavesetvā sakkāraṃ katvā ‘‘bhante, kuhiṃ vasathā’’ti pucchi. ‘‘Uttarahimavantapadese kañcanapabbatantare pavattāya sīdānadiyā tīre, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, ekakova tattha vasatha, udāhu aññepi atthī’’ti. ‘‘Kiṃ vadesi, mahārāja, tattha dasasahassā isayo vasanti, sabbeva abhiññāsamāpattilābhino’’ti? Rājā tesaṃ guṇaṃ sutvā sabbesaṃ bhikkhaṃ dātukāmo ahosi. Atha naṃ rājā āha – ‘‘bhante, ahaṃ tesaṃ isīnaṃ bhikkhaṃ dātukāmomhi, kiṃ karomī’’ti? ‘‘Mahārāja, te isayo jivhāviññeyyarase agiddhā, na sakkā idhānetu’’nti. ‘‘Bhante, tumhe nissāya te bhojessāmi, upāyaṃ me ācikkhathā’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, sace tesaṃ dānaṃ dātukāmosi, ito nikkhamitvā sīdānadītīre vasanto tesaṃ dānaṃ dehī’’ti.

මෑත කාලයකදී ඔහු (පැවිදි වූ පුරෝහිත), 'මම රජුට මා දැක ගැනීමට අවස්ථාව දෙන බවට පොරොන්දු වීමි, එබැවින් රජුට මා පෙනී සිටිය යුතු යැයි' සිතා, තාපසවරුන්ට වැඳ අහසින් බරණැසට ගොස් පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙමින් රජ වාසලට පැමිණියේය. රජතුමා ඔහු දැක හඳුනාගෙන, මාලිගාව තුළට වඩා හිඳුවා සත්කාර කොට, 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේලා කොහි වසනවාද?' යි ඇසීය. 'මහරජ, උතුරු හිමවත ප්‍රදේශයෙහි රන් පර්වත අතර ගලා බසින සීදා නදිය තීරයෙහිය' යි කීය. 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ එහි තනිවම වසනවාද, නැතහොත් තවත් අය සිටිනවාද?' 'මහරජ, කුමක් පවසන්නෙහිද? එහි දස දහසක් ඉසිවරු වසති, සියලු දෙනාම අභිඥා සමාපත්ති ලාභීහු වෙති.' රජතුමා ඔවුන්ගේ ගුණ අසා ඒ සියලු දෙනාටම දානය දීමට කැමති විය. එවිට රජතුමා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසීය - 'ස්වාමීනි, මම ඒ ඉසිවරුන්ට දානය දීමට කැමැත්තෙමි, මම කුමක් කරම්ද?' 'මහරජ, ඒ ඉසිවරු දිවට දැනෙන රසයන්ට ගිජු වූවෝ නොවෙති, ඔවුන් මෙහි කැඳවාගෙන ඒමට නොහැකිය.' 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ නිසා මම ඔවුන්ට වළඳවන්නෙමි, මට ඒ සඳහා ක්‍රමයක් පවසනු මැනව.' 'මහරජ, එසේ නම් ඔබ ඔවුන්ට දානය දීමට කැමති නම්, මෙයින් පිටත්ව ගොස් සීදා නදී තීරයෙහි වාසය කරමින් ඔවුන්ට දානය දෙන්න' යි කීය.


So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā caturaṅginiyā senāya saddhiṃ nikkhamitvā attano rajjasīmaṃ pāpuṇi. Atha naṃ tāpaso attano ānubhāvena saddhiṃ senāya sīdānadītīraṃ netvā nadītīre khandhāvāraṃ kārāpetvā ākāsena attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā punadivase paccāgami. Atha naṃ rājā sakkaccaṃ bhojetvā ‘‘sve, bhante, dasasahasse isayo ādāya idheva āgacchathā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti [Pg.127] sampaṭicchitvā gantvā punadivase bhikkhācāravelāya tesaṃ isīnaṃ ārocesi ‘‘mārisā, bārāṇasirājā ‘tumhākaṃ bhikkhaṃ dassāmī’ti āgantvā sīdānadītīre nisinno sve vo nimanteti, tassānukampāya khandhāvāraṃ gantvā bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ākāsena gantvā khandhāvārassa avidūre otariṃsu. Rājā te disvā paccuggamanaṃ katvā khandhāvāraṃ pavesetvā paññattāsanesu nisīdāpetvā isigaṇaṃ paṇītenāhārena santappetvā tesaṃ iriyāpathe pasanno svātanāyapi nimantesi. Etenupāyena dasannaṃ tāpasasahassānaṃ dasavassasahassāni dānaṃ adāsi. Dadanto ca tasmiṃyeva padese nagaraṃ māpetvā sassakammaṃ kāresi. Na kho pana, mahārāja, tadā so rājā añño ahosi, atha kho ahaṃ seṭṭhosmi dānena, ahameva hi tadā dānena seṭṭho hutvā taṃ mahādānaṃ datvā imaṃ petalokaṃ atikkamitvā brahmaloke nibbattituṃ nāsakkhiṃ. Mayā dinnaṃ pana dānaṃ bhuñjitvā sabbeva te tāpasā kāmāvacaraṃ atikkamitvā brahmaloke nibbattā, imināpetaṃ veditabbaṃ ‘‘brahmacariyavāsova mahapphalo’’ti.

"එසේය" කියා එය පිළිගෙන සියලු පිරිකර ගෙන්වාගෙන සිව් රඟ සේනාව සමඟ නික්ම තමාගේ රාජ්‍ය සීමාවට පැමිණියේය. එකල්හි තාපසයා සිය ආනුභාවයෙන් සේනාව සමඟ සීදා නදී තීරයට ගොස් ගං ඉවුරේ කඳවුරු බඳවා, අහසින් තමා වසන ස්ථානයට ගොස් පසුදින පෙරළා පැමිණියේය. ඉක්බිති රජතුමා ඔහුට ගෞරවයෙන් සංග්‍රහ කොට, "ස්වාමීනි, හෙට දස දහසක් ඉෂිවරුන් කැඳවාගෙන මෙහිම වඩින්න" යැයි පැවසීය. ඔහු "යහපතැ" යි එය පිළිගෙන පසුදින පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි එම ඉෂිවරුන්ට මෙසේ දැන්වීය: "පින්වතුනි, බරණැස් රජු 'ඔබලාට දන් දෙන්නෙමි' යි පැමිණ සීදා නදී තීරයෙහි රැඳී සිටිමින් හෙට දින ඔබට ආරාධනා කරයි. ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් කඳවුරට ගොස් දානය පිළිගන්න." ඔවුහු "යහපතැ" යි පිළිගෙන අහසින් ගොස් කඳවුරට නුදුරින් බැස්සහ. රජතුමා ඔවුන් දැක පෙරගමන් කොට කඳවුරට පමුණුවා පනවන ලද අසුන්වල වැඩහිඳුවා ප්‍රණීත ආහාරයෙන් සන්තර්පණය කළේය. ඔවුන්ගේ ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදුණු රජු පසුදිනට ද ආරාධනා කළේය. මේ ක්‍රමයෙන් දස දහසක් තාපසවරුන්ට අවුරුදු දස දහසක් මුළුල්ලේ මහා දානයක් දුන්නේය. දන් දෙමින්ම ඒ ප්‍රදේශයෙහි නගරයක් කරවා වගා කටයුතු ද කරවීය. මහරජ, එදා ඒ රජු වෙනත් අයෙක් නොව, දානයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මමම වෙමි. එකල්හි මම දානයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වී ඒ මහා දානය දීත්, (කාමලෝකය නමැති) මේ ප්‍රේත ලෝකය ඉක්මවා බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන්නට අසමත් වූයෙමි. මා දුන් දානය වැළඳූ ඒ සියලු තාපසවරු කාමලෝකය ඉක්මවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නාහ. මෙයින් 'බ්‍රහ්මචර්යාවම මහා ඵලදායී වේ' යන වග දත යුතුය."


Evaṃ dānena attano seṭṭhabhāvaṃ pakāsetvā itarehi tīhi padehi tesaṃ isīnaṃ guṇaṃ pakāseti. Tattha saṃyamenāti sīlena. Damenāti indriyadamena. Anuttaranti etehi guṇehi nirantaraṃ uttamaṃ vataṃ samādānaṃ caritvā. Pakiracārīti gaṇaṃ pakiritvā paṭikkhipitvā pahāya ekacārike, ekībhāvaṃ gateti attho. Samāhiteti upacārappanāsamādhīhi samāhitacitte. Evarūpe ahaṃ tapassino upaṭṭhahinti dasseti. Ahaṃ ujugatanti ahaṃ, mahārāja, tesaṃ dasasahassānaṃ isīnaṃ antare kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena ujugataṃ ekampi naraṃ hīnajacco vā hotu jātisampanno vā, jātiṃ avicāretvā tesaṃ guṇesu pasannamānaso hutvā sabbameva ativelaṃ namassissaṃ, niccakālameva namassissanti vadati. Kiṃ kāraṇā? Kammabandhū hi māṇavāti, sattā hi nāmete kammabandhū kammapaṭisaraṇā, teneva kāraṇena sabbe vaṇṇāti veditabbā.

මෙසේ දානයෙන් තම ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පෙන්වා, ඉතිරි පද තුනෙන් ඒ ඉෂිවරුන්ගේ ගුණයන් පෙන්වයි. එහි 'සංයමෙන' යනු සීලයෙන් යන්නයි. 'දමෙන' යනු ඉන්ද්‍රිය දමනයෙනි. 'අනුත්තරං' යනු මෙම ගුණයන් නිසා නිරන්තරයෙන් උතුම් වූ ව්‍රතයක් සමාදන්ව හැසිරීමයි. 'පකිරචාරී' යනු පිරිස හැර දමා, හුදෙකලා බවට පත්ව හැසිරෙන යන අර්ථයයි. 'සමාහිතෙ' යනු උපචාර හා අප්පනා සමාධීන්ගෙන් සමාහිත සිත් ඇති අයයි. එවැනි තපස්වීන්ට මා උපස්ථාන කළ බව මෙයින් දක්වයි. 'අහං උජුගතං' යන්නෙන්, "මහරජ, මම ඒ දස දහසක් ඉෂිවරුන් අතර කායවංකාදී දෝෂ රහිතව ඍජුව හැසිරෙන එක් මිනිසෙකු හෝ වේවා, ඔහු හීන කුලයක හෝ වේවා උසස් කුලයක හෝ වේවා, ඔහුගේ ජාතිය නොසලකා ඒ ගුණ කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් යුතුව සෑම කල්හිම ඉතා වැඩියෙන් නමස්කාර කරන්නෙමි" යි පවසයි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? "කම්මබන්ධූ හි මාණවා" යනු, සත්ත්වයෝ කර්මයම බන්ධු කොට ඇත්තාහ, කර්මයම පිළිසරණ කොට ඇත්තාහ. ඒ හේතුවෙන්ම සියලු වර්ණයන් (කුලයන්) සමාන බව දත යුතුය.


Evañca [Pg.128] pana vatvā ‘‘kiñcāpi, mahārāja, dānato brahmacariyameva mahapphalaṃ, dvepi panete mahāpurisavitakkāva, tasmā dvīsupi appamattova hutvā dānañca dehi, sīlañca rakkhāhī’’ti taṃ ovaditvā sakaṭṭhānameva gato. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මෙසේ පවසා, "මහරජ, දානයට වඩා බ්‍රහ්මචර්යාවම මහා ඵලදායී වුවත්, මේ දෙකම මහා පුරුෂයන්ගේ කල්පනාවන්ය. එබැවින් මේ දෙකෙහිම අප්‍රමාදීව දානය ද දෙන්න, සීලය ද රකින්න" යැයි ඔහුට අවවාද කොට තමාගේ ස්ථානයටම ගියේය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:


440.

440.


‘‘Idaṃ vatvāna maghavā, devarājā sujampati;

Vedehamanusāsitvā, saggakāyaṃ apakkamī’’ti.

"සුජාපතී වූ මඝවා නම් වූ දේවේන්ද්‍ර සක්දෙවිඳු මෙය පවසා, විදේහ රජුට අනුශාසනා කොට දිව්‍ය ලෝකයට නික්ම ගියේය."


Tattha apakkamīti pakkami, sudhammādevasabhāyaṃ nisinnameva attānaṃ dassesīti attho.

එහි 'අපක්කමි' යනු නික්ම ගොස්, සුධර්මා දේව සභාවෙහි අසුන්ගෙන සිටින තමාම පෙනී සිටියේය යන අර්ථයයි.


Atha naṃ devagaṇā āhaṃsu ‘‘mahārāja, nanu na paññāyittha, kuhiṃ gatatthā’’ti? ‘‘Mārisā mithilāyaṃ nimirañño ekā kaṅkhā uppajji, tassa pañhaṃ kathetvā taṃ rājānaṃ nikkaṅkhaṃ katvā āgatomhī’’ti vatvā puna taṃ kāraṇaṃ gāthāya kathetuṃ āha –

ඉක්බිති දේව සමූහයා ඔහුගෙන් මෙසේ විමසූහ: "මහරජ, ඔබ වහන්සේ පෙනෙන්නට නොසිටියේ කොහේ වැඩම කරද?" "පින්වතුනි, මිථිලාවෙහි නිමි රජුට එක් සැකයක් උපන්නා, ඔහුගේ ප්‍රශ්නය විසඳා ඒ රජු සැක රහිත කරවා ආවෙමි" යි පවසා නැවත ඒ කරුණ ගාථාවකින් පැවසීමට මෙසේ කීවේය:


441.

441.


‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, yāvantettha samāgatā;

Dhammikānaṃ manussānaṃ, vaṇṇaṃ uccāvacaṃ bahuṃ.

"මෙහි රැස්ව සිටින පින්වත් දේවතාවුනි, ධාර්මික මිනිසුන්ගේ උස් වූ ද පහත් වූ ද බොහෝ ගුණ ප්‍රශංසාවන් මා පවසන විට එය අසන්න."


442.

442.


‘‘Yathā ayaṃ nimirājā, paṇḍito kusalatthiko;

Rājā sabbavidehānaṃ, adā dānaṃ arindamo.

"යම් සේ මේ නිමි රජතුමා පණ්ඩිතයෙකි, කුසල් දහම්හි කැමැත්ත ඇත්තෙකි, සතුරන් දමනය කරන සියලු විදේහ රටට අධිපති රජෙකි, ඔහු දන් දුන්නේය."


443.

443.


‘‘Tassa taṃ dadato dānaṃ, saṅkappo udapajjatha;

Dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā, katamaṃ su mahapphala’’nti.

"එසේ දන් දෙන ඔහුට, 'දානය ද බ්‍රහ්මචර්යාව ද යන දෙකෙන් කවරක් මහා ඵලදායී වේද?' යන කල්පනාව උපන්නේය."


Tattha imanti dhammikānaṃ kalyāṇadhammānaṃ manussānaṃ mayā vuccamānaṃ sīlavasena uccaṃ dānavasena avacaṃ bahuṃ imaṃ vaṇṇaṃ nisāmetha suṇāthāti attho. Yathā ayanti ayaṃ nimirājā yathā ativiya paṇḍitoti.

එහි 'ඉමං' යනු ධාර්මික කල්‍යාණ ධර්ම ඇති මිනිසුන්ගේ මා විසින් කියනු ලබන, සීලය නිසා උසස් වූත් දානය නිසා පහත් වූත් මේ බොහෝ ගුණ ප්‍රශංසාව අසන්න, ශ්‍රවණය කරන්න යන අර්ථයයි. 'යථා අයං' යනු මේ නිමි රජු යම් සේ අතිශයින් පණ්ඩිත ද යන්නයි."


Iti so aparihāpetvā rañño vaṇṇaṃ kathesi. Taṃ sutvā devasaṅghā rājānaṃ daṭṭhukāmā hutvā ‘‘amhākaṃ nimirājā ācariyo, tassovāde ṭhatvā taṃ nissāya amhehi ayaṃ dibbasampatti laddhā, mayaṃ daṭṭhukāmamhā, taṃ pakkosāpehi, mahārājā’’ti vadiṃsu. Sakko ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā mātaliṃ pakkosāpetvā ‘‘samma mātali, vejayantarathaṃ yojetvā mithilaṃ gantvā nimirājānaṃ dibbayāne āropetvā ānehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rathaṃ yojetvā pāyāsi. Sakkassa [Pg.129] pana devehi saddhiṃ kathentassa mātaliṃ āṇāpentassa ca rathaṃ yojentassa ca manussagaṇanāya māso atikkanto. Iti nimirañño puṇṇamāyaṃ uposathikassa pācīnasīhapañjaraṃ vivaritvā mahātale nisīditvā amaccagaṇaparivutassa sīlaṃ paccavekkhantassa pācīnalokadhātuto uggacchantena candamaṇḍalena saddhiṃyeva so ratho paññāyati. Manussā bhuttasāyamāsā gharadvāresu nisīditvā sukhakathaṃ kathentā ‘‘ajja dve candā uggatā’’ti āhaṃsu. Atha nesaṃ sallapantānaññeva ratho pākaṭo ahosi. Mahājano ‘‘nāyaṃ, cando, ratho’’ti vatvā anukkamena sindhavasahassayutte mātalisaṅgāhake vejayantarathe ca pākaṭe jāte ‘‘kassa nu kho idaṃ dibbayānaṃ āgacchatī’’ti cintetvā ‘‘na kassaci aññassa, amhākaṃ rājā dhammiko, sakkena vejayantaratho pesito bhavissati, amhākaṃ raññova anucchaviko’’ti tuṭṭhappahaṭṭho gāthamāha –

මෙසේ ඔහු (ශක්‍රයා) රජුගේ ගුණ නොඅඩුව වර්ණනා කළේය. එය ඇසූ දෙවි පිරිස රජු දැකීමට කැමති වී “අපගේ නේමි රජු අපගේ ආචාර්යවරයාය, උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා උන්වහන්සේ ඇසුරු කරගෙන අප මේ දිව්‍ය සම්පත් ලැබුවෙමු, එබැවින් මහාරාජයෙනි, උන්වහන්සේව කැඳවා වදාළ මැනව, අපි උන්වහන්සේ දැකීමට කැමත්තෙමු” යි කීහ. ශක්‍රයා “යහපති” යි පිළිගෙන මාතලී කැඳවා “යහළු මාතලී, වෛජයන්ත රථය සූදානම් කර මිථිලාවට ගොස් නේමි රජු දිව්‍ය රථයට නංවාගෙන එන්න” යි කීවේය. ඔහු “යහපති ස්වාමීනි” යි පිළිගෙන රථය සූදානම් කර නික්මුණේය. ශක්‍රයා දෙවියන් සමඟ කතා කරමින්, මාතලීට අණ කරමින් සහ රථය සූදානම් කරවමින් සිටින කාලය අතරතුර මනුෂ්‍ය ගණනින් මාසයක් ඉක්ම ගියේය. මෙසේ නේමි රජු පසළොස්වක පොහොය දින සිල් සමාදන් වී, නැගෙනහිර දිශාවට වූ සිංහ පඤ්ජරය විවෘත කර, මහා තලයේ අසුන් ගෙන, ඇමති පිරිස පිරිවරාගෙන තමන් රකින සීලය මෙනෙහි කරමින් සිටින විට, නැගෙනහිර ලෝක ධාතුවෙන් උදාවන චන්ද්‍ර මණ්ඩලය සමඟම ඒ දිව්‍ය රථය ද පෙනෙන්නට විය. සවස ආහාර ගෙන තම නිවෙස් දොරකඩ අසුන්ගෙන සුව දුක් කතා කරමින් සිටි මිනිස්සු “අද චන්ද්‍රයන් දෙදෙනෙකු උදා වී ඇතැයි” කීහ. ඔවුන් මෙසේ කතා කරමින් සිටියදීම රථය පැහැදිලිව පෙනෙන්නට විය. මහා ජනයා “මේ චන්ද්‍රයා නොව රථයකි” යි කීහ. ක්‍රමයෙන් සින්ධව අශ්වයන් දහසක් යෙදූ මාතලී සාරථියා සහ වෛජයන්ත රථය ද පැහැදිලිව පෙනෙන කල්හි “මේ දිව්‍ය යානය කා සඳහා එන්නේ දැයි” සිතා, “වෙන කිසිවෙකුට නොව, අපේ රජු ධාර්මිකය, ශක්‍රයා විසින් වෛජයන්ත රථය එවනවා ඇත, මෙය අපේ රජුටම සුදුසු යැයි” සතුටට පත්ව මෙසේ පැවසූහ –


444.

444.


‘‘Abbhuto vata lokasmiṃ, uppajji lomahaṃsano;

Dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’ti.

“කීර්තිමත් විදේහ රජු වෙනුවෙන් පහළ වූ, ලොමුඩැහැගන්වන සුළු මෙම දිව්‍ය රථයේ ප්‍රාදූර්භූත වීම ලෝකයෙහි සැබවින්ම අද්භූතය.”


Tattha abbhutoti abhūtapubbo. Acchariyoti te vimhayavasenevamāhaṃsu.

එහි ‘අබ්භුතෝ’ යනු පෙර නොවූ විරූ දෙයකි. ‘අච්ඡරියෝ’ (පුදුමය) යන අර්ථයෙන් ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ.


Tassa pana mahājanassa evaṃ kathentasseva mātali vātavegena āgantvā rathaṃ nivattetvā sīhapañjaraummāre pacchābhāgena ṭhapetvā ārohaṇasajjaṃ katvā ārohaṇatthāya rājānaṃ nimantesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මහා ජනයා මෙසේ කතා කරමින් සිටියදීම මාතලී සුළඟ මෙන් වේගයෙන් පැමිණ රථය නවත්වා, සිංහ පඤ්ජරය අසල රථයේ පසුපස කොටස තබා, රජුට නැගීමට පහසු වන සේ සූදානම් කර, රථයට නැගීමට රජුට ආරාධනා කළේය. ඒ පුවත ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ –


445.

445.


‘‘Devaputto mahiddhiko, mātali devasārathi;

Nimantayittha rājānaṃ, vedehaṃ mithilaggahaṃ.

“මහා ඉර්ධිමත් දේවපුත්‍ර වූ, දෙවියන්ගේ සාරථි වූ මාතලී, මිථිලාධිපති විදේහ රජුට (දෙව්ලොවට වැඩම කරන ලෙස) ආරාධනා කළේය.”


446.

446.


‘‘Ehimaṃ rathamāruyha, rājaseṭṭha disampati;

Devā dassanakāmā te, tāvatiṃsā saindakā;

Saramānā hi te devā, sudhammāyaṃ samacchare’’ti.

“දිශාධිපති වූ උත්තම රජතුමනි, මෙම රථයට නැගී වැඩම කළ මැනව. ශක්‍රයා ඇතුළු තාවතිංස වාසී දෙවිවරු ඔබව දැකීමට කැමතිව සිටිති. ඒ දෙවිවරු ඔබව සිහි කරමින් සුධර්මා දිව්‍ය සභාවෙහි රැස්ව සිටිති.”


Tattha mithilaggahanti mithilāyaṃ patiṭṭhitagehaṃ, catūhi vā saṅgahavatthūhi mithilāyaṃ saṅgāhakaṃ. Samacchareti taveva guṇakathaṃ kathentā nisinnāti.

එහි ‘මිථිලග්ගහං’ යනු මිථිලාවෙහි රජු යන අර්ථයයි. ‘සමච්ඡරේ’ යනු ඔබගේම ගුණ කථාව කරමින් අසුන්ගෙන සිටිති යන්නයි.


Taṃ [Pg.130] sutvā rājā ‘‘adiṭṭhapubbaṃ devalokañca passissāmi, mātalissa ca me saṅgaho kato bhavissati, gacchissāmī’’ti cintetvā antepurañca mahājanañca āmantetvā ‘‘ahaṃ nacirasseva āgamissāmi, tumhe appamattā dānādīni puññāni karothā’’ti vatvā rathaṃ abhiruhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එය ඇසූ රජු “මම පෙර නොදුටු දේව ලෝකය ද දකින්නෙමි, මාතලීට ද මා කළ යුතු සංග්‍රහය කළා වන්නේය, එබැවින් මම යන්නෙමි” යි සිතා, අන්තේපුර වැසියන් සහ මහා ජනයා අමතා, “මම වැඩි කල් නොගොස් නැවත එන්නෙමි, ඔබ සැම අප්‍රමාදීව දානාදී පින්කම් සිදු කරන්න” යි පවසා රථයට නැග්ගේය. ඒ පුවත ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ –


447.

447.


‘‘Tato rājā taramāno, vedeho mithilaggaho;

Āsanā vuṭṭhahitvāna, pamukho rathamāruhi.

“ඉක්බිති මිථිලාධිපති විදේහ රජු වහා අසුනින් නැගිට (මහජනයා ඉදිරියෙහි) රථයට නැග්ගේය.”


448.

448.


‘‘Abhirūḷhaṃ rathaṃ dibbaṃ, mātali etadabravi;

Kena taṃ nemi maggena, rājaseṭṭha disampati;

Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā’’ti.

“දිව්‍ය රථයට නැගි රජුට මාතලී මෙසේ කීවේය: දිශාධිපති උත්තම රජතුමනි, පව් කළ මිනිසුන් වසන මාවතින් ද, නැතහොත් පින් කළ මිනිසුන් වසන මාවතින් ද, මම ඔබව කුමන මාවතකින් රැගෙන යන්නෙම් ද?”


Tattha pamukhoti uttamo, abhimukho vā, mahājanassa piṭṭhiṃ datvā ārūḷhoti attho. Yena vāti yena maggena gantvā yattha pāpakammantā vasanti, taṃ ṭhānaṃ sakkā daṭṭhuṃ, yena vā gantvā ye puññakammā narā vasanti, tesaṃ ṭhānaṃ sakkā daṭṭhuṃ, etesu dvīsu kena maggena taṃ nemi. Idaṃ so sakkena anāṇattopi attano dūtavisesadassanatthaṃ āha.

එහි ‘පමුඛෝ’ යනු උතුම් වූ, මහා ජනයාට පෙනෙන සේ නැගුණු යන්නයි. මාතලී මෙය ශක්‍රයාගේ අණක් නොමැතිව වුවද, තමාගේ දූත විශේෂත්වය පෙන්වීමට ඇසුවේය.


Atha naṃ rājā ‘‘mayā dve ṭhānāni adiṭṭhapubbāni, dvepi passissāmī’’ti cintetvā āha –

එවිට රජු “මා විසින් මේ ස්ථාන දෙකම පෙර දැක නැත, මම දෙකම බලන්නෙමි” යි සිතා මෙසේ කීවේය –


449.

449.


‘‘Ubhayeneva maṃ nehi, mātali devasārathi;

Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā’’ti.

“දේව සාරථි වූ මාතලී, පව් කළ මිනිසුන් වසන සහ පින් කළ මිනිසුන් වසන ඒ ස්ථාන දෙකටම මා රැගෙන යන්න.”


Tato mātali ‘‘dvepi ekapahāreneva na sakkā dassetuṃ, pucchissāmi na’’nti pucchanto puna gāthamāha –

එවිට මාතලී “ස්ථාන දෙකම එකවර පෙන්විය නොහැක, එබැවින් නැවත අසන්නෙමි” යි සිතා මේ ගාථාව පැවසීය –


450.

450.


‘‘Kena taṃ paṭhamaṃ nemi, rājaseṭṭha disampati;

Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā’’ti.

“දිශාධිපති උත්තම රජතුමනි, පව් කළ මිනිසුන් වසන සහ පින් කළ මිනිසුන් වසන ඒ මාවත් දෙකෙන් පළමුව ඔබව කුමන මාවතකින් රැගෙන යන්නෙම් ද?”


Nirayakaṇḍaṃ

නිරය කාණ්ඩය


Tato rājā ‘‘ahaṃ avassaṃ devalokaṃ gamissāmi, nirayaṃ tāva passissāmī’’ti cintetvā anantaraṃ gāthamāha –

එවිට රජු “මම අනිවාර්යයෙන්ම දේව ලෝකයට යන්නෙමි, එබැවින් පළමුව නිරය බලන්නෙමි” යි සිතා ඊළඟ ගාථාව පැවසීය –


451.

451.


‘‘Niraye tāva passāmi, āvāse pāpakamminaṃ;

Ṭhānāni luddakammānaṃ, dussīlānañca yā gatī’’ti.

“පළමුව මම පව් කරන්නන්ගේ වාසස්ථානය වූ නිරය ද, රෞද්‍ර කර්ම කළවුන්ගේ ස්ථාන ද, ඒ දුශ්ශීලයන්ගේ ගතිය (උපත) ද දකින්නට කැමැත්තෙමි.”


Tattha [Pg.131] yā gatīti yā etesaṃ nibbatti, tañca passāmīti.

එහි ‘යා ගතී’ යනු ඔවුන්ගේ ඒ උපතයි, එය ද බලන්නෙමි යන්නයි.


Athassa vetaraṇiṃ nadiṃ tāva dassesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඉක්බිති ඔහුට වේතරණී නදිය පෙන්වීය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ –


452.

452.


‘‘Dassesi mātali rañño, duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ;

Kuthitaṃ khārasaṃyuttaṃ, tattaṃ aggisikhūpama’’nti.

“මාතලී රජුට, ගිනි දැල් වැනි රශ්මියක් ඇති, ලුණු දියෙන් පිරී නටන, දුෂ්කර වූ වේතරණී නදිය පෙන්වීය.”


Tattha vetaraṇinti bhikkhave, mātali rañño kathaṃ sutvā nirayābhimukhaṃ rathaṃ pesetvā kammapaccaye utunā samuṭṭhitaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ tāva dassesi. Tattha nirayapālā jalitāni asisattitomarabhindivālamuggarādīni āvudhāni gahetvā nerayikasatte paharanti vijjhanti viheṭhenti. Te taṃ dukkhaṃ asahantā vetaraṇiyaṃ patanti. Sā upari bhindivālappamāṇāhi sakaṇṭakāhi vettalatāhi sañchannā. Te tattha bahūni vassasahassāni pacciṃsu. Tesu pajjalantesu khuradhārātikhiṇesu kaṇṭakesu khaṇḍākhaṇḍikā honti. Tesaṃ heṭṭhā tālakkhandhappamāṇāni pajjalitaayasūlāni uṭṭhahanti. Nerayikasattā bahuṃ addhānaṃ vītināmetvā vettalatāhi gaḷitvā sūlesu patitvā viddhasarīrā sūlesu āvuṇitamacchā viya ciraṃ paccanti. Tāni sūlānipi pajjalanti, nerayikasattāpi pajjalanti. Sūlānaṃ heṭṭhā udakapiṭṭhe jalitāni khuradhārāsadisāni tikhiṇāni ayopokkharapattāni honti. Te sūlehi gaḷitvā ayapokkharapattesu patitvā ciraṃ dukkhavedanaṃ anubhavanti. Tato khārodake patanti, udakaṃ pajjalati, nerayikasattāpi pajjalanti, dhūmopi uṭṭhahati. Udakassa pana heṭṭhā nadītalaṃ khuradhārāhi sañchannaṃ. Te ‘‘heṭṭhā nu kho kīdisa’’nti udake nimujjitvā khuradhārāsu khaṇḍākhaṇḍikā honti. Te taṃ mahādukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkontā mahantaṃ bheravaṃ viravantā vicaranti. Kadāci anusotaṃ vuyhanti, kadāci paṭisotaṃ. Atha ne tīre ṭhitā nirayapālā ususattitomarādīni ukkhipitvā macche viya vijjhanti. Te dukkhavedanāppattā mahāviravaṃ ravanti. Atha ne pajjalitehi ayabaḷisehi uddharitvā parikaḍḍhitvā pajjalitaayapathaviyaṃ nipajjāpetvā tesaṃ mukhe tattaṃ ayoguḷhaṃ pakkhipanti.

මහණෙනි, එහිදී මාතලී දිව්‍ය පුත්‍රයා නේමි රජුගේ වචනය අසා රථය නිරය දෙසට පදවා, කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා ඍතු සමුට්ඨානයෙන් හටගත් වේතරණී නදිය ප්‍රථමයෙන් පෙන්වීය. එහිදී නිරය පාලකයෝ ඇවිලෙන කඩු, හෙළි, මුගුරු ආදී අවි අතැතිව නිරිසතුන්ට පහර දෙති, අනින්නෝය, පීඩා කරති. ඔවුන් එම දුක ඉවසාගත නොහැකිව වේතරණී නදියට වැටෙති. එය ඉහළින් මුවහත් කටු සහිත ලෝහමය වේවැල් වැල්වලින් වැසී පවතී. ඔවුහු එහි වසර දහස් ගණනක් පැසෙති. ඇවිලෙන මුවහත් දැති සහිත කටු මගින් ඔවුන්ගේ සිරුරු කැබලිවලට ඉරා දමනු ලැබේ. එයට පහළින් තල් කඳන් වැනි ඇවිලෙන යපල් මතු වේ. නිරිසත්තු බොහෝ කාලයක් එහි දුක් විඳ වේවැල් වැල්වලින් ගිලිහී හෙළි මත වැටෙති. එවිට ඇමිණූ මසුන් මෙන් ඔවුන්ගේ සිරුරු සිදුරු වී රත්වූ හෙළි මත බොහෝ කලක් පැසෙති. එම හෙළි මෙන්ම නිරිසත්තු ද ගිනි ගනිමින් දිලිසෙති. හෙළිවලට යටින් ජල මතුපිට කඩු මුවහත් වැනි තියුණු ලෝහ පියුම් පත් ඇත. ඔවුහු හෙළිවලින් ගිලිහී ඒ මත වැටී බොහෝ කලක් දුක් විඳිති. ඉන්පසු ඔවුහු ක්ෂාර ජලයට වැටෙති. එහි ජලය ද නිරිසතුන් ද ගින්නෙන් ඇවිලෙන අතර දුම් ද මතු වේ. ජලයට යටින් නදී පතුල කඩු මුවහත්වලින් වැසී ඇත. 'යට කෙබඳුදැයි' බලන්නට ජලයේ කිමිදෙන ඔවුහු කඩු මුවහත්වල වැදී කැබලිවලට කැපෙති. ඒ මහත් දුක ඉවසාගත නොහැකිව භයානක ලෙස විලාප නගමින් ඔවුහු සැරිසරති. ඇතැම් විට සැඩ පහරට ගසාගෙන යති, ඇතැම් විට උඩුගං බලා පිහිනති. එවිට ඉවුරේ සිටින නිරය පාලකයෝ හෙළි ආදියෙන් මසුන්ට මෙන් ඔවුන්ට අනින්නෝය. ඔවුහු මහත් හඬින් කෑගසති. ඉක්බිති ඔවුන් රත්වූ බිලී කොකුවලින් ඇදගෙන ඇවිලෙන යපොළොවේ හොවා ඔවුන්ගේ මුඛයට රත්වූ යගුලි දමති.


Iti nimirājā vetaraṇiyaṃ mahādukkhapīḷite nerayikasatte disvā bhītatasito saṅkampitahadayo hutvā ‘‘kiṃ nāmete sattā pāpakammaṃ [Pg.132] akaṃsū’’ti mātaliṃ pucchi. Sopissa byākāsi. Tamatthaṃ pakāsento āha –

මෙසේ නේමි රජතුමා වේතරණී නිරයෙහි මහත් දුකට පත් නිරිසතුන් දැක, භීතියෙන් තැතිගෙන සැලෙන හදවතින් යුතුව, 'මේ සත්ත්වයන් කුමන පාප කර්මයක් කළාහුද?' කියා මාතලීගෙන් විමසීය. මාතලී එය පැහැදිලි කළේය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ වදාළේය.


453.

453.


‘‘Nimī have mātalimajjhabhāsatha, disvā janaṃ patamānaṃ vidugge;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā vetaraṇiṃ patanti.

නේමි රජු මාතලීට මෙසේ පැවසීය: 'දිව්‍ය රියැදුරු මාතලී, මේ බිහිසුණු නිරයෙහි වැටෙන මිනිසුන් දැක මා තුළ මහත් බියක් ඇති වේ. මාතලී දිව්‍ය රථ වාහකයාණෙනි, මම ඔබගෙන් විමසමි. වේතරණී නදියට වැටෙන මේ මනුෂ්‍යයෝ කිනම් පාපයක් කළාහුද?'


454.

454.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් විමසන ලදුව, දිව්‍ය රථ වාහක මාතලී, පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින් එය නොදන්නා රජුට මෙසේ පැහැදිලි කළේය.


455.

455.


‘‘Ye dubbale balavantā jīvaloke, hiṃ santi rosenti supāpadhammā;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, teme janā vetaraṇiṃ patantī’’ti.

'මේ ලෝකයෙහි යම් බලවත් පාපී පුද්ගලයෝ ශරීර බලයෙන් හෝ වස්තු බලයෙන් යුක්තව දුබලයන් පෙළත්ද, ඔවුන් පීඩාවට පත් කරත්ද, ඒ රෞද්‍ර කර්ම ඇත්තෝ පව් රැස් කරගෙන මෙසේ වේතරණී නදියට වැටෙති.'


Tattha vindatīti ahaṃ attano anissaro hutvā bhayasantako viya jāto. Disvāti patamānaṃ disvā. Jānanti bhikkhave, so mātali sayaṃ jānanto tassa ajānato akkhāsi. Dubbaleti sarīrabalabhogabalaāṇābalavirahite. Balavantāti tehi balehi samannāgatā. Hiṃsantīti pāṇippahārādīhi kilamenti. Rosentīti nānappakārehi akkosavatthūhi akkosanti ghaṭenti. Pasavetvāti janetvā, katvāti attho.

එහි 'වින්දතී' යනු තමාට පාලනය කරගත නොහැකිව බියෙන් තැතිගත්තෙකු වැනි වීමයි. 'දිස්වා' යනු වැටෙනු දැකීමයි. මහණෙනි, ඒ මාතලී තෙමේ තමා දන්නා බැවින් එය නොදන්නා රජුට පැහැදිලි කළේය. 'දුබ්බලේ' යනු ශරීර බලය, ධන බලය හා ආඥා බලය නොමැති අයයි. 'බලවන්තා' යනු එම බලවලින් යුක්ත වූවෝය. 'හිංසන්ති' යනු අතින් පයින් පහර දීම් ආදියෙන් පෙළීමයි. 'රෝසෙන්ති' යනු විවිධ ආක්‍රෝශ වස්තුවලින් බැන වැදීම හා හිංසා කිරීමයි. 'පසවෙත්වා' යනු අකුසල් රැස් කරගෙන යන අර්ථයයි.


Evaṃ mātali tassa pañhaṃ byākaritvā raññā vetaraṇiniraye diṭṭhe taṃ padesaṃ antaradhāpetvā purato rathaṃ pesetvā sunakhādīhi khādanaṭṭhānaṃ dassetvā taṃ disvā bhītena raññā pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මෙසේ මාතලී රජුගේ ප්‍රශ්නය විසඳා, රජු විසින් වේතරණී නිරය දුටු පසු ඒ පෙදෙස අතුරුදන් කර, රථය ඉදිරියට පදවා, බල්ලන් ආදී සතුන් විසින් නිරිසතුන් කනු ලබන ස්ථානය පෙන්වීය. එය දැක බියට පත් රජු විමසූ ප්‍රශ්නයට මාතලී පිළිතුරු දුන්නේය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.


456.

456.


‘‘Sāmā [Pg.133] ca soṇā sabalā ca gijjhā, kākolasaṅghā adanti bheravā;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kiṃmakaṃsu pāpaṃ, yeme jane kākolasaṅghā adanti.

'භයානක වූ රතු පැහැති, කළු පැහැති හා කබර බල්ලෝ ද, ගිජුලිහිණි හා කපුටු සමූහයෝ ද නිරිසතුන් කති. රියැදුරු මාතලී, මෙය දැක මා තුළ මහත් බියක් ඇති වේ. දිව්‍ය රථ වාහක මාතලී, ඔබෙන් විමසමි. කපුටු සමූහයා විසින් කනු ලබන මේ මිනිසුන් කළ පාපය කුමක්ද?'


457.

457.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් විමසන ලදුව, දිව්‍ය රථ වාහක මාතලී, පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින් එය නොදන්නා රජුට මෙසේ පැහැදිලි කළේය.


458.

458.


‘‘Ye kecime maccharino kadariyā, paribhāsakā samaṇabrāhmaṇānaṃ;

Hiṃ santi rosenti supāpadhammā, te luddakammā pasavetva pāpaṃ;

Teme jane kākolasaṅghā adantī’’ti.

'යම් මසුරු වූ, තද මසුරු වූ, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට පරිභව කළ, පාපී අදහස් ඇතිව දුබලයන් පෙළූ හා හිංසා කළ යම් මිනිසුන් වෙත්ද, ඒ රෞද්‍ර කර්ම කළවුන් පව් රැස් කරගෙන මෙහි එති. ඒ මිනිසුන්ව මේ කපුටු රැල කති.'


Ito paresu pañhesu ceva byākaraṇesu ca eseva nayo. Tattha sāmāti rattavaṇṇā. Soṇāti sunakhā. Sabalā cāti kabaravaṇṇā ca, setakāḷapītalohitavaṇṇā cāti evaṃ pañcavaṇṇasunakhe dasseti. Te kira mahāhatthippamāṇā jalitaayapathaviyaṃ nerayikasatte mige viya anubandhitvā piṇḍikamaṃsesu ḍaṃsitvā tesaṃ tigāvutappamāṇaṃ sarīraṃ jalitaayapathaviyaṃ pātetvā mahāravaṃ ravantānaṃ dvīhi purimapādehi uraṃ akkamitvā aṭṭhimeva sesetvā maṃsaṃ luñcitvā khādanti. Gijjhāti mahābhaṇḍasakaṭappamāṇā lohatuṇḍā gijjhā. Ete tesaṃ kaṇayasadisehi tuṇḍehi aṭṭhīni bhinditvā aṭṭhimiñjaṃ khādanti. Kākolasaṅghāti lohatuṇḍakākagaṇā. Te ativiya bhayānakā diṭṭhe diṭṭhe khādanti. Yeme janeti ye ime nerayikasatte kākolasaṅghā khādanti, ime nu maccā kiṃ nāma pāpaṃ akaṃsūti pucchi. Maccharinoti aññesaṃ adāyakā. Kadariyāti pare dentepi paṭisedhakā thaddhamaccharino. Samaṇabrāhmaṇānanti samitabāhitapāpānaṃ.

මීට පසු ප්‍රශ්න හා පිළිතුරුවල ද ක්‍රමය මෙසේම වේ. එහි 'සාමා' යනු රතු පැහැති සතුන්ය. 'සෝණා' යනු බල්ලෝය. 'සබලා' යනු කබර පැහැති හෙවත් සුදු, කළු, කහ හා රතු යන පස් පැහැයෙන් යුත් බල්ලන්ය. ඔවුහු විශාල ඇතුන් වැනිව, රත්වූ යපොළොවෙහි නිරිසතුන් මුවන් මෙන් ලුහුබඳිති. ඔවුන්ගේ මස් කුට්ටි හපා කා, ගව් තුනක් පමණ වූ සිරුරු ඇවිලෙන යපොළොවෙහි පෙරළා, මහ හඬින් කෑගසන ඔවුන්ගේ පපුව පෙර පාද දෙකෙන් මඬිමින්, ඇට පමණක් ඉතිරි වන සේ මස් උගුල්ලා කති. 'ගිජ්ඣා' යනු කරත්ත රෝද බඳු විශාලත්වයෙන් යුතු ලෝහ තුඩු ඇති ගිජුලිහිණියෝය. ඔවුහු තම ආයුධ බඳු තුඩුවලින් ඇට බිඳ ඇට මිදුළු කති. 'කාකෝලසංඝා' යනු ලෝහ තුඩු ඇති කපුටු රංචුය. ඔවුහු ඉතා බියකරු වන අතර දුටු සැණින් සිරුරු කා දමති. 'යමේ ජනේ' යනු මේ නිරිසතුන් කපුටු රංචු විසින් කනු දැක, මේ මිනිසුන් කළ පාපය කුමක්දැයි විමසූ බවයි. 'මච්ඡරිනෝ' යනු අනුන්ට කිසිවක් නොදෙන මසුරු අයයි. 'කදරියා' යනු අනුන් දෙන විටත් එය වළක්වන තද මසුරු අයයි. 'සමණබ්‍රාහ්මණානං' යනු පව් සන්සිඳවූ හා පව් බැහැර කළ උතුමන්ටයි.


459.

459.


‘‘Sajotibhūtā [Pg.134] pathaviṃ kamanti, tattehi khandhehi ca pothayanti;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā khandhahatā sayanti.

'මොවුහු ඇවිලෙන යපොළොවෙහි ඇවිදිති, රත්වූ ලෝහමය මුගුරුවලින් පහර කති. රියැදුරු මාතලී, මෙය දැක මා තුළ මහත් බියක් ඇති වේ. දිව්‍ය රථ වාහක මාතලී, ඔබෙන් විමසමි. මුගුරු පහර කා ඇද වැටී සිටින මේ මිනිසුන් කළ පාපය කුමක්ද?'


460.

460.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් විමසන ලදුව, දිව්‍ය රථ වාහක මාතලී, පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින් එය නොදන්නා රජුට මෙසේ පැහැදිලි කළේය.


461.

461.


‘‘Ye jīvalokasmi supāpadhammino, narañca nāriñca apāpadhammaṃ;

Hiṃ santi rosenti supāpadhammā, te luddakammā pasavetva pāpaṃ;

Teme janā khandhahatā sayantī’’ti.

'යම් පාපී පුද්ගලයෝ මේ ලෝකයෙහි පව් රහිත වූ සිල්වත් ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ට හිංසා කරත්ද, ඔවුන්ට අපහාස කරමින් පීඩා කරත්ද, ඒ රෞද්‍ර කර්ම කළවුන් පව් රැස් කරගෙන මෙහි එති. ඒ මිනිසුන් මෙසේ මුගුරු පහර කා ඇද වැටී සිටිති.'


Tattha sajotibhūtāti pajjalitasarīrā. Pathavinti pajjalitaṃ navayojanabahalaṃ ayapathaviṃ. Kamantīti akkamanti. Khandhehi ca pothayantīti nirayapālā anubandhitvā tālappamāṇehi jalitaayakkhandhehi jaṅghādīsu paharitvā pātetvā teheva khandhehi pothayanti, cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti. Supāpadhamminoti attanā suṭṭhu pāpadhammā hutvā. Apāpadhammanti sīlācārādisampannaṃ, niraparādhaṃ vā.

එහි 'සජෝතිභූතා' යනු ගිනිගෙන දැවෙන ශරීර ඇති බවයි. 'පඨවිං' යනු යොදුන් නවයක් ගනකම ඇති, ගිනියම් වූ යකඩ පොළොවයි. 'කමන්ති' යනු පය තබති යන්නයි. 'ඛන්ධේහි ච පොථයන්ති' යනු නිරය පාලකයන් විසින් තල් ගසක් පමණ විශාල වූ, දිලිසෙන යකඩ මුගුරුවලින් ලුහුබඳවා විලුඹ ආදී ස්ථානවලට පහර දී බිම වට්ටවා, එම මුගුරුවලින්ම තලා කුඩු පට්ටම් කිරීමයි. 'සුපාපධම්මිනෝ' යනු තමන් විසින්ම ඉතා දරුණු පාපී ක්‍රියාවල නිරත වූවෝ යන්නයි. 'අපාපධම්මං' යනු සිල්වත් වූ, ගුණවත් වූ හෝ කිසිදු වරදක් නොකළ තැනැත්තාට ය.


462.

462.


‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kiṃ makaṃsu pāpaṃ, yeme janā aṅgārakāsuṃ phuṇanti.

"දිව්‍ය සූතය, තවත් පිරිසක් දැවෙන සිරුරු ඇතිව හඬමින් අඟුරු වළවල්වල වැටී තැවෙති. මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහකය, ඔවුන් දැක මට මහත් බියක් උපදී. මම ඔබගෙන් අසමි; මෙම මිනිසුන් කිනම් පාප කර්මයක් කළාහුද? මේ මිනිසුන් ඇයි මෙසේ අඟුරු වළවල්වල වැටී විලාප නගන්නේ?"


463.

463.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් එසේ අසන ලදුව, මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහක තෙමේ පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින්, ඒ ගැන විමසූ රජුට මෙසේ කරුණු පැහැදිලි කළේය.


464.

464.


‘‘Ye keci [Pg.135] pūgāya dhanassa hetu, sakkhiṃ karitvā iṇaṃ jāpayanti;

Te jāpayitvā janataṃ janinda, te luddakammā pasavetva pāpaṃ;

Teme janā aṅgārakāsuṃ phuṇantī’’ti.

"මිනිස් රජතුමනි, යම් කෙනෙක් සමූහයක් සතු (පොදු) ධනය පැහැර ගැනීමේ අරමුණින් බොරු සාක්ෂි මවා පා ණය ගෙවීම පැහැර හරිත්ද, දරුණු ක්‍රියා ඇති ඒ මිනිස්සු එවැනි පාපයන් රැස් කරගෙන මෙලෙස අඟුරු වළවල්වල වැටී දුක් විඳිති."


Tattha aṅgārakāsunti samma mātali, ke nāmete apare vajaṃ apavisantiyo gāvo viya samparivāretvā nirayapālehi jalitaayaguḷehi pothiyamānā aṅgārakāsuṃ patanti. Tatra ca nesaṃ yāva kaṭippamāṇā nimuggānaṃ mahatīhi ayapacchīhi ādāya upariaṅgāre okiranti, atha ne aṅgāre sampaṭicchituṃ asakkontā rodantā daḍḍhagattā phuṇanti vidhunanti, kammabalena vā attano sīse aṅgāre phuṇanti okirantīti attho. Pūgāya dhanassāti okāse sati dānaṃ vā dassāma, pūjaṃ vā pavattessāma, vihāraṃ vā karissāmāti saṃkaḍḍhitvā ṭhapitassa pūgasantakassa dhanassa hetu. Jāpayantīti taṃ dhanaṃ yathāruci khāditvā gaṇajeṭṭhakānaṃ lañjaṃ datvā ‘‘asukaṭṭhāne ettakaṃ vayakaraṇaṃ gataṃ, asukaṭṭhāne amhehi ettakaṃ dinna’’nti kūṭasakkhiṃ karitvā taṃ iṇaṃ jāpayanti vināsenti.

එහි 'අංගාරකාසුං' යනු පින්වත් මාතලී, එම නිරිසතුන් ගාලට ඇතුළු වන ගවයන් මෙන් නිරය පාලකයන් විසින් වට කරනු ලැබ, ගිනියම් වූ යකඩ මුගුරුවලින් පහර කමින් අඟුරු වළවල්වලට වැටෙති. එහිදී ඉණ දක්වා ගිලී සිටින ඔවුන්ගේ හිස් මතට විශාල යකඩ පැති (කූඩ) වලින් ගිනියම් වූ අඟුරු හලනු ලැබේ. එවිට ඒ අඟුරු දරාගත නොහැකිව සිරුර දැවෙද්දී ඔවුහු වෙව්ලමින් විලාප නගති. කර්ම බලය නිසාම තම හිස මතට අඟුරු හලා ගන්නා බව ද මෙහි අර්ථයයි. 'පූගාය ධනස්සා' යනු අවස්ථාව ලැබුණු විට දානයක් දෙන්නෙමු, පූජාවක් පවත්වන්නෙමු හෝ විහාරයක් කරවන්නෙමු යැයි මහජනයාගෙන් රැස් කරන ලද පොදු ධනයයි. 'ජාපයන්ති' යනු එම ධනය රිසි සේ අනුභව කර, පසුව ගණ ප්‍රධානීන් හට අල්ලස් දී, 'අහවල් තැන මෙපමණ වියදම් විය, අහවල් තැන මෙපමණ දෙන ලදී' යැයි බොරු සාක්ෂි මවා පා එම ණය විනාශ කිරීමයි (වංචා කිරීමයි).


465.

465.


‘‘Sajotibhūtā jalitā padittā, padissati mahatī lohakumbhī;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā avaṃsirā lohakumbhiṃ patanti.

"ගිනිගෙන දැවෙන, දිලිසෙන, ඉතා ප්‍රභාමත් වූ විශාල ලෝකුඹු නිරය පෙනෙයි. මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහකය, මෙය දැක මට මහත් බියක් උපදී. මම ඔබගෙන් අසමි; මෙම මිනිසුන් කිනම් පාප කර්මයක් කළාහුද? මොවුහු ඇයි මෙසේ හිස යටිකුරුව ලෝකුඹු නිරයේ වැටෙන්නේ?"


466.

466.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් එසේ අසන ලදුව, මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහක තෙමේ පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින්, ඒ ගැන විමසූ රජුට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.


467.

467.


‘‘Ye sīlavantaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā, hiṃsanti rosenti supāpadhammā;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, teme janā avaṃsirā lohakumbhiṃ patantī’’ti.

"යම් ඉතා පාපී පුද්ගලයෝ සිල්වත් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් හට හිංසා පීඩා කරද්ද, ඔවුන්ව කෝප ගන්වද්ද, ඒ දරුණු ක්‍රියා කළ පාපීහු මෙලෙස හිස යටිකුරුව ලෝකුඹු නිරයේ වැටෙති."


Tattha [Pg.136] padittātiādittā. Mahatīti pabbatappamāṇā kappena saṇṭhitaloharasena sampuṇṇā. Avaṃsirāti bhayānakehi nirayapālehi uddhaṃpāde adhosire katvā khipiyamānā taṃ lohakumbhiṃ patanti. Sīlavantanti sīlaācāraguṇasampannaṃ.

එහි 'පදිත්තා' යනු හොඳින් ඇවිළුණු බවයි. 'මහතී' යනු කල්පයක් පුරා පවතින උණු වූ ලෝහ දියරයෙන් පිරුණු, පර්වතයක් බඳු විශාල වූ යන්නයි. 'අවංසිරා' යනු බියකරු නිරය පාලකයන් විසින් පාද උඩටත් හිස පහළටත් වන සේ ඔසවා ලෝකුඹු නිරයට විසි කරනු ලැබීමයි. 'සීලවන්තං' යනු සීලයෙන් හා යහපත් හැසිරීමෙන් යුත් තැනැත්තායි.


468.

468.


‘‘Luñcanti gīvaṃ atha veṭhayitvā, uṇhodakasmiṃ pakiledayitvā;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā luttasirā sayanti.

"සමහරුන්ගේ බෙල්ල උදුරා, රුදුරු ලෙස වෙළා, උණු ලෝහ දියරයේ බහා තම්බනු ලැබේ. මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහකය, මෙය දැක මට මහත් බියක් උපදී. මම ඔබගෙන් අසමි; මෙම මිනිසුන් කිනම් පාප කර්මයක් කළාහුද? මොවුහු ඇයි මෙසේ බෙලි කැඩුණු සිරුරු ඇතිව වැටී සිටින්නේ?"


469.

469.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් එසේ අසන ලදුව, මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහක තෙමේ පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින්, ඒ ගැන විමසූ රජුට මෙසේ කරුණු පැහැදිලි කළේය.


470.

470.


‘‘Ye jīvalokasmi supāpadhammino, pakkhī gahetvāna viheṭhayanti te;

Viheṭhayitvā sakuṇaṃ janinda, te luddakammā pasavetva pāpaṃ;

Teme janā luttasirā saya’’nti.

"මිනිස් ලොවෙහි යම් පාපී පුද්ගලයෝ පක්ෂීන් අල්ලා උන්ව පෙළා හිංසා කළාහුද, පක්ෂීන් පීඩාවට පත් කළ ඒ දරුණු මිනිස්සු පාපය රැස් කරගෙන මෙලෙස බෙලි කැඩුණු සිරුරු ඇතිව නිරයෙහි වැටී සිටිති."


Tattha luñcantīti uppāṭenti. Atha veṭhayitvāti jalitalohayottehi adhomukhaṃ veṭhayitvā. Uṇhodakasminti kappena saṇṭhitalohaudakasmiṃ. Pakiledayitvāti temetvā khipitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma mātali, yesaṃ ime nirayapālā jalitalohayottehi gīvaṃ veṭhetvā tigāvutappamāṇaṃ sarīraṃ onāmetvā taṃ gīvaṃ samparivattakaṃ luñcitvā jalitaayadaṇḍehi ādāya ekasmiṃ jalitaloharase pakkhipitvā tuṭṭhahaṭṭhā honti, tāya ca gīvāya luñcitāya puna sīsena saddhiṃ gīvā uppajjatiyeva. Kiṃ nāmete kammaṃ kariṃsu? Ete hi me disvā bhayaṃ uppajjatīti. Pakkhī gahetvāna viheṭhayantīti mahārāja, ye jīvalokasmiṃ sakuṇe gahetvā pakkhe luñcitvā gīvaṃ veṭhetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā khādanti vā vikkiṇanti vā, te ime luttasirā sayantīti.

එහි 'ලුඤ්චන්ති' යනු උදුරා දැමීමයි. 'අථ වේඨයිත්වා' යනු ගිනියම් වූ යකඩ රැහැන්වලින් හිස යටිකුරු වන සේ වෙළා තැබීමයි. 'උණ්හෝදකස්මිං' යනු කල්පයක් පුරා රත්ව පවතින ලෝහ දියරයෙහි ය. 'පකිලේ දයිත්වා' යනු එහි බහා තැබීමයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි: පින්වත් මාතලී, නිරය පාලකයෝ ගිනියම් වූ යකඩ රැහැන්වලින් මොවුන්ගේ බෙල්ල වෙළා, ගාවුත් තුනක් පමණ විශාල ශරීර නවා, බෙල්ල කරකවා උදුරා දමා, රත් වූ යකඩ මුගුරුවලින් ගසා ගිනියම් වූ ලෝහ දියරයට දමා සතුටු වෙති. එසේ බෙල්ල උදුරා දැමූ විට කර්ම බලයෙන් නැවතත් හිසත් සමග බෙල්ලක් හටගනී. මොවුහු කිනම් කර්මයක් කළාහුද? මොවුන් දැක මට බිය උපදී. 'පක්ඛී ගහේත්වාන විහේඨයන්ති' යනු මහාරාජය, යම් කෙනෙක් මිනිස් ලොවදී කුරුල්ලන් අල්ලා, උන්ගේ පියාපත් උදුරා, බෙල්ල මිරිකා මරා දමා අනුභව කළාහුද හෝ විකුණුවාහුද, ඔවුහු මෙසේ බෙලි කැඩී නිරයේ වැටී සිටිති.


471.

471.


‘‘Pahūtatoyā [Pg.137] anigādhakūlā, nadī ayaṃ sandati suppatitthā;

Ghammābhitattā manujā pivanti, pītañca tesaṃ bhusa hoti pāni.

"බොහෝ ජලය ඇති, බැසීමට නොහැකි තරම් ප්‍රපාතාකාර ඉවුරු ඇති, මැනවින් පිහිටි තොටුපළවල් ඇති මේ නදිය ගලා බසී. එහෙත් දැඩි ගින්නෙන් තැවුණු පිපාසිත මිනිස්සු ඒ ජලය පානය කරන විට, ඔවුන් පානය කරන ඒ දිය ඔවුන්ට මහත් පීඩාවක් ගෙන දෙන දහනය වන අළු හෝ බොල් බවට පත් වේ."


472.

472.


‘‘Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, pītañca tesaṃ bhusa hoti pāni.

"මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහකය, මෙය දැක මට මහත් බියක් උපදී. මම ඔබගෙන් අසමි; මෙම මිනිසුන් කිනම් පාප කර්මයක් කළාහුද? ඔවුන් බොන ජලය ඔවුන්ට මෙසේ මහත් පීඩාවක් වන්නේ ඇයි?"


473.

473.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් එසේ අසන ලදුව, මාතලී දිව්‍ය සංග්‍රාහක තෙමේ පාප කර්මයන්ගේ විපාකය දන්නා බැවින්, ඒ ගැන විමසූ රජුට මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.


474.

474.


‘‘Ye suddhadhaññaṃ palāsena missaṃ, asuddhakammā kayino dadanti;

Ghammābhitattāna pipāsitānaṃ, pītañca tesaṃ bhusa hoti pānī’’ti.

"යම් අශුද්ධ ක්‍රියා ඇති කපටි වෙළෙන්දෝ පිරිසිදු ධාන්‍ය විකුණන මුවාවෙන් ඒවාට බොල්, නිවුඩු හෝ වැලි මිශ්‍ර කොට රවටා දුන්නාහුද, දැඩි ගින්නෙන් තැවී පිපාසිතව පැමිණි ඔවුන්ට නිරයේදී ඔවුන් පානය කරන දිය පවා එලෙසින්ම මහත් පීඩාකාරී දහනයක් ගෙන දෙයි."


Tattha anigādhakūlāti agambhīratīrā. Suppatitthāti sobhanehi titthehi upetā. Bhusa hotīti vīhibhusaṃ sampajjati. Pānīti pānīyaṃ. Tasmiṃ kira padese pahūtasalilā ramaṇīyā nadī sandati, nerayikasattā aggisantāpena tattā pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkontā bāhā paggayha jalitalohapathaviṃ maddantā taṃ nadiṃ otaranti, taṅkhaṇaññeva tīrā pajjalanti, pānīyaṃ bhusapalāsabhāvaṃ āpajjitvā pajjalati. Te pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkontā taṃ jalitaṃ bhusapalāsaṃ khādanti. Taṃ tesaṃ sakalasarīraṃ jhāpetvā adhobhāgena nikkhamati. Te taṃ dukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkontā bāhā paggayha kandanti. Suddhadhaññanti vīhiādisattavidhaṃ parisuddhadhaññaṃ. Palāsena missanti palāsena vā bhusena vā vālukāmattikādīhi vā missakaṃ katvā. Asuddhakammāti kiliṭṭhakāyavacīmanokammā. Kayinoti ‘‘suddhadhaññaṃ dassāmī’’ti kayikassa hatthato mūlaṃ gahetvā tathārūpaṃ asuddhadhaññaṃ dadanti.

එහි ‘අනිගාධකූලා’ යනු ගැඹුරු නොවූ ඉවුරු ඇති බවයි. ‘සුප්පතිට්ඨා’ යනු මනා වූ තොටුපළවලින් යුක්ත වූ බවයි. ‘භුස හෝති’ යනු වී දහයියා හෙවත් වී පොතු බවට පත්වන බවයි. ‘පානී’ යනු පැන් හෙවත් පානය කළ යුතු ජලයයි. එකල්හි ඒ ප්‍රදේශයෙහි බොහෝ ජලය ඇති රමණීය නදියක් ගලා බසියි. නිරයගාමී සත්ත්වයන් ගිනි රශ්මියෙන් තැවී හටගත් පිපාසය දරාගත නොහැකිව දෑත් ඔසවාගෙන ගිනියම් වූ ලෝහමය පොළොව පාගමින් ඒ නදියට බසිති. එකෙණෙහිම නදියෙහි ඉවුරු ඇවිළී යයි. පැන් දහයියා බවට පත්ව ඇවිළෙන්නට වෙයි. ඔවුහු පිපාසය දරාගත නොහැකිව ඒ ඇවිළෙන දහයියා අනුභව කරති. එය ඔවුන්ගේ මුළු ශරීරයම දවාගෙන යට කොටසින් පිටවෙයි. ඔවුහු ඒ දුක දරාගත නොහැකිව දෑත් ඔසවා හඬති. ‘සුද්ධධඤ්ඤං’ යනු වී ආදී සත් වැදෑරුම් පිරිසිදු ධාන්‍යයි. ‘පලාසේන මිස්සං’ යනු දහයියා හෝ බොල් හෝ වැලි මැටි ආදිය හෝ මිශ්‍ර කොට යන්නයි. ‘අසුද්ධකම්මා’ යනු කිලිටි වූ කාය වාග් මනෝ කර්මයන් ඇති බවයි. ‘කයිනෝ’ යනු ‘පිරිසිදු ධාන්‍ය දෙන්නෙමු’ යි කියා මිලදී ගන්නා අයගේ අතින් මුදල් ලබාගෙන, එවැනි අපිරිසිදු ධාන්‍ය දෙන්නන් හටය.


475.

475.


‘‘Usūhi [Pg.138] sattīhi ca tomarehi, dubhayāni passāni tudanti kandataṃ;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā sattihatā sayanti.

“දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලිය, විලාප නගමින් සිටින මේ සත්ත්වයන්ගේ දෙපස ඊතලවලින්ද, හෙල්ලවලින්ද, තෝමරවලින්ද නිරයපාලයෝ විදිති. මෙය දැක මට මහත් බියක් ඇති වේ. මම ඔබගෙන් අසමි; මේ මිනිස්සු කිනම් පවක් කළාහුද? හෙල්ලවලින් ඇන පෑරූ මොවුහු මෙසේ වැටී සිටින්නේ ඇයි?”


476.

476.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

එසේ විචාරන ලද දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලි තෙමේ, පව්කම්වල විපාකයන් දන්නේ, ඒ බව නොදන්නා රජුට ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය.


477.

477.


‘‘Ye jīvalokasmiṃ asādhukammino, adinnamādāya karonti jīvikaṃ;

Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ, ajeḷakañcāpi pasuṃ mahiṃsaṃ;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, teme janā sattihatā sayantī’’ti.

“මිනිස් ලොවෙහි යම් අසත්පුරුෂයෝ අදත්තාදානයෙන් (සොරකමින්) ජීවිකාව කෙරෙත්ද, අනුන් සතු ධාන්‍ය, ධනය, රිදී, රන් මෙන්ම එළුවන්, බැටළුවන්, ගවයන් හා මී හරකුන් සොරකම් කෙරෙත්ද, දරුණු කර්ම කොට පව් රැස්කරගත් ඒ මිනිස්සු හෙල්ලවලින් පහර කා මෙහි වැටී සිටිති.”


Tattha dubhayānīti ubhayāni. Tudantīti vijjhanti. Kandatanti kandantānaṃ. Pharusā nirayapālā araññe luddā migaṃ viya samparivāretvā usuādīhi nānāvudhehi dve passāni tudanti, sarīraṃ chiddāvachiddaṃ purāṇapaṇṇaṃ viya khāyati. Adinnamādāyātiparasantakaṃ saviññāṇakāviññāṇakaṃ sandhicchedādīhi ceva vañcanāya ca gahetvā jīvikaṃ kappenti.

එහි ‘දුභයානි’ යනු දෙපසයි. ‘තුදන්ති’ යනු විදිති. ‘කන්දතං’ යනු හඬන්නන්ගේ යන්නයි. දරුණු නිරයපාලයෝ වනයෙහි දඩයක්කාරයෝ මුවෙකු වට කරගන්නා සේ සත්ත්වයන් වට කොට ගෙන ඊතල ආදී නොයෙක් ආයුධවලින් දෙපසට විදිති. එවිට ඔවුන්ගේ ශරීරය දිරාගිය පරණ කොළයක් මෙන් සිදුරු සහිතව පෙනෙයි. ‘අදින්නමාදාය’ යනු අනුන් සතු පණ ඇති හෝ පණ නැති වස්තුව ගෘහ බිඳීම් ආදියෙන් මෙන්ම වංචාවෙන්ද පැහැරගෙන ජීවත් වීමයි.


478.

478.


‘‘Gīvāya baddhā kissa ime puneke, aññe vikantā bilakatā sayanti;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā bilakatā sayanti.

“මාතලිය, මෙහි තවත් සමහරු බෙල්ලෙන් බැඳ තබා ඇත. තවත් සමහරු කැබලිවලට කපා දමනු ලැබ මෙහි හොවිති. සූතය, මෙය දැක මට බියක් ඇති වේ. මම ඔබගෙන් අසමි; මේ මිනිස්සු කිනම් පවක් කළාහුද? කැබලිවලට කපා දමනු ලැබූ මොවුහු මෙසේ වැටී සිටින්නේ ඇයි?”


479.

479.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

එසේ විචාරන ලද දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලි තෙමේ, පව්කම්වල විපාකයන් දන්නේ, ඒ බව නොදන්නා රජුට ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය.


480.

480.


‘‘Orabbhikā [Pg.139] sūkarikā ca macchikā, pasuṃ mahiṃsañca ajeḷakañca;

Hantvāna sūnesu pasārayiṃsu, te luddakammā pasavetva pāpaṃ;

Teme janā bilakatā sayantī’’ti.

“මිනිස් ලොවෙහි එළුවන් මරන්නෝද, ඌරන් මරන්නෝද, මසුන් මරන්නෝද, ගවයන්, මී හරකුන් හා බැටළුවන් මරා මස් පිණිස මස් කඩවල තැබූ අයද වෙත්. ඒ දරුණු කර්ම කළ මිනිස්සු පව් රැස් කොට ගෙන මෙසේ කැබලිවලට කපා දමනු ලැබ මෙහි වැටී සිටිති.”


Tattha gīvāya baddhāti mahantehi jalitalohayottehi gīvāya bandhitvā ākaḍḍhitvā ayapathaviyaṃ pātetvā nānāvudhehi koṭṭiyamāne disvā pucchi. Aññe vikantāti aññe pana khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnā. Bilakatāti jalitesu ayaphalakesu ṭhapetvā maṃsaṃ viya potthaniyā koṭṭetvā puñjakatā hutvā sayanti. Macchikāti macchaghātakā. Pasunti gāviṃ. Sūnesu pasārayiṃsūti maṃsaṃ vikkiṇitvā jīvikakappanatthaṃ sūnāpaṇesu ṭhapesuṃ.

එහි ‘ගීවාය බද්ධා’ යනු ඇවිළෙන විශාල ලෝහමය රැහැනින් බෙල්ල බැඳ ඇදගෙන ගොස් යකඩ පොළොවෙහි බිම දමා නොයෙක් ආයුධවලින් තළනු දැක විචාරන ලද්දකි. ‘අඤ්ඤේ විකන්තා’ යනු අනෙක් අය කැබලිවලට කපා දමනු ලැබූ බවයි. ‘බිලකතා’ යනු ගිනියම් වූ යකඩ තහඩු මත තබා මස් මෙන් වංගෙඩියක දමා කොටා ගොඩවල් කරනු ලැබ මෙසේ වැතිර සිටින බවයි. ‘මච්ඡිකා’ යනු මසුන් මරන්නෝය. ‘පසුං’ යනු ගව දෙනුන්ය. ‘සූනේසු පසාරයිංසු’ යනු මස් විකුණා ජීවත් වීම සඳහා මස් කඩවල මස් ප්‍රදර්ශනය කළ බවයි.


481.

481.


‘‘Rahado ayaṃ muttakarīsapūro, duggandharūpo asuci pūti vāti;

Khudāparetā manujā adanti, bhayañhi maṃ vindati sūta disvā;

Pucchāmi taṃ mātali devasārathi, ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ;

Yeme janā muttakarīsabhakkhā.

“මේ වළ මුත්‍රා හා අසූචිවලින් පිරී ඇත. දුර්ගන්ධයෙන් යුක්තය, අපිරිසිදුය, කුණු ගඳ හමයි. කුසගින්නෙන් පෙළෙන මේ මිනිස්සු ඒවා අනුභව කරති. සූතය, මෙය දැක මට බියක් ඇති වේ. දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලිය, මම ඔබගෙන් අසමි; මුත්‍රා හා අසූචි අනුභව කරන මේ මිනිස්සු කිනම් පවක් කළාහුද?”


482.

482.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsi jānato.

එසේ විචාරන ලද දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලි තෙමේ, පව්කම්වල විපාකයන් දන්නේ, ඒ බව නොදන්නා රජුට ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය.


483.

483.


‘‘Ye kecime kāraṇikā virosakā, paresaṃ hiṃsāya sadā niviṭṭhā;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, mittadduno mīḷhamadanti bālā’’ti;

“යම් කෙනෙක් මෙහි දඬුවම් දෙන්නෝ වූහුද, ද්වේෂ කරන්නෝ වූහුද, සැමවිටම අනුන් පෙළීමෙහි නිරත වූහුද, ඒ දරුණු කර්ම කළ, මිත්‍රද්‍රෝහී වූ අඥාන මිනිස්සු පව් රැස්කොට මෙසේ අසූචි අනුභව කරති.”


Tattha khudāparetā manujā adantīti ete nerayikā sattā chātakena phuṭṭhā khudaṃ sahituṃ asakkontā pakkuthitaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ kappena saṇṭhitaṃ purāṇamīḷhaṃ piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā adanti khādanti. Kāraṇikāti [Pg.140] kāraṇakārakā. Virosakāti mittasuhajjānampi viheṭhakā. Mittaddunoti ye tesaññeva gehe khāditvā bhuñjitvā paññattāsane nisīditvā sayitvā puna māsakahāpaṇaṃ nāma āharāpenti, lañjaṃ gaṇhanti, te mittadūsakā bālā evarūpaṃ mīḷhaṃ khādanti, mahārājāti.

එහි ‘ඛුදාපරේතා මනුජා අදන්ති’ යනු කුසගින්නෙන් පෙළෙන ඒ නිරිසතුන් කුසගින්න දරාගත නොහැකිව, පැසෙන, දුම් දමන, ඇවිළෙන, කල්ප ගණනාවක් පැරණි අසූචි ගුලි කරමින් අනුභව කරන බවයි. ‘කාරණිකා’ යනු වධහිංසා පමුණුවන්නෝය. ‘විරෝසකා’ යනු මිතුරන්ට හා හිතවතුන්ට පවා හිංසා කරන්නෝය. ‘මිත්තද්දුනෝ’ යනු යම් කෙනෙක් යමෙකුගේ නිවසින් කා බී, පිළියෙළ කළ ආසනවල හිඳ නිදාගෙන, පසුව ඔවුන්ගෙන් කහවනු ආදිය ඉල්ලා සිටිත්ද, අල්ලස් ගනිත්ද, එවැනි මිත්‍රද්‍රෝහී අඥානයෝ මෙවැනි අසූචි අනුභව කරති.


484.

484.


‘‘Rahado ayaṃ lohitapubbapūro, duggandharūpo asuci pūti vāti;

Ghammābhitattā manujā pivanti, bhayañhi maṃ vindati sūta disvā;

Pucchāmi taṃ mātali devasārathi, ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ;

Yeme janā lohitapubbabhakkhā.

“ලේ හා සැරවවලින් පිරුණු මේ විල දුර්ගන්ධ සහිතය, අපිරිසිදුය, කුණු ගඳ හමයි. දැඩි සූර්ය තාපයෙන් පීඩිත වූවන් මෙන් මේ මිනිස්සු ඒවා පානය කරති. සූතය, මෙය දැක මට බියක් ඇති වේ. දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලිය, මම ඔබගෙන් අසමි; ලේ හා සැරව අනුභව කරන මේ මිනිස්සු කිනම් පවක් කළාහුද?”


485.

485.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

එසේ විචාරන ලද දෙවියන්ගේ රියදුරු වූ මාතලි තෙමේ, පව්කම්වල විපාකයන් දන්නේ, ඒ බව නොදන්නා රජුට ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය.


486.

486.


‘‘Ye mātaraṃ vā pitaraṃ vā jīvaloke, pārājikā arahante hananti;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, teme janā lohitapubbabhakkhā’’ti.

“මිනිස් ලොවෙහි යමෙක් මව හෝ පියා හෝ මරත්ද, මාරාන්තික වැරදි (පාරාජිකා) කොට රහතන් වහන්සේලා නසත්ද, ඒ දරුණු කර්ම කළ මිනිස්සු පව් රැස්කොට මෙසේ ලේ හා සැරව අනුභව කරති.”


Tattha ghammābhitattāti santāpena pīḷitā. Pārājikāti parājitā jarājiṇṇe mātāpitaro ghātetvā gihibhāveyeva pārājikaṃ pattā. Arahanteti pūjāvisesassa anucchavike. Hanantīti dukkarakārake mātāpitaro mārenti. Apica ‘‘arahante’’ti padena buddhasāvakepi saṅgaṇhāti.

එහි ‘ඝම්මාභිතත්තා’ යනු දැඩි තාපයෙන් පීඩිත වූවන් යන්නයි. ‘පාරාජිකා’ යනු පරාජයට පත් වූ, එනම් මහලු වූ මවුපියන් මරා ගිහි ජීවිතයේදීම පාරාජිකා තත්ත්වයට පත් වූවන්ය. ‘අරහන්තේ’ යනු සුවිශේෂී පූජාවන්ට සුදුසු වූවන්ය. ‘හනන්ති’ යනු තමන් පෝෂණය කළ මවුපියන් මරා දැමීමයි. තවද ‘අරහන්තේ’ යන පදයෙන් බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ද අදහස් කෙරේ.


Aparasmimpi ussadaniraye nirayapālā nerayikānaṃ tālappamāṇena jalitaayabaḷisena jivhaṃ vijjhitvā ākaḍḍhitvā te satte jalitaayapathaviyaṃ pātetvā usabhacammaṃ viya pattharitvā saṅkusatena hananti. Te thale khittamacchā viya phandanti, tañca dukkhaṃ sahituṃ asakkontā rodantā paridevantā mukhena kheḷaṃ muñcanti. Tasmiṃ rājā mātalinā dassite āha –

තවත් එක් උස්සද නිරයක නිරයපාලයෝ තල් ගසක් පමණ විශාල ඇවිළෙන යකඩ බිලී කොක්කකින් නිරිසතුන්ගේ දිව විද ඇදගෙන, ඒ සත්ත්වයන් ගිනියම් වූ යකඩ පොළොවෙහි බිම දමා, ගොන් හමක් මෙන් දිග හැර ඇණවලින් ගසති. ඔවුහු ගොඩට දැමූ මසුන් මෙන් දඟලති. ඒ දුක දරාගත නොහැකිව හඬමින්, විලාප නගමින් කටින් කෙළ පිට කරති. ඒ ගැන රජු මාතලිගෙන් විමසමින් මෙසේ කීවේය.


487.

487.


‘‘Jivha [Pg.141] ca passa baḷisena viddhaṃ, vihataṃ yathā saṅkusatena cammaṃ;

Phandanti macchāva thalamhi khittā, muñcanti kheḷaṃ rudamānā kimete.

“දිව්‍ය රථාචාර්ය මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රය, යකඩ බිලී කොක්කෙන් විදින ලද දිව ඇති, හෙල්ලකින් ඇන හම ගැලවූවාක් මෙන් වූ මේ සත්ත්වයන් දෙස බලන්න. ගොඩට දැමූ මසුන් මෙන් ඔවුහු ගැහෙති. හඬමින් කෙළ වගුරුවන මොවුන් කවුරුහුද?”


488.

488.


‘‘Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā vaṅkaghastā sayantī’’ti.

“සාරථිය, මොවුන් දැක මම භයට පත්වීමි. මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රය, මම ඔබෙන් අසමි. බිලී කොක්ක ගිල දමා වැතිර සිටින මේ මිනිසුන් කිනම් පවක් කළාහුද?”


489.

489.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා රජු ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, තමා දන්නා පරිදි ඒ පව්කම්වල විපාක මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.


490.

490.


‘‘Ye keci sandhānagatā manussā, agghena agghaṃ kayaṃ hāpayanti;

Kūṭena kūṭaṃ dhanalobhahetu, channaṃ yathā vāricaraṃ vadhāya.

“ලෝකයෙහි යම් මනුෂ්‍යයෝ නීති හා සීමාවන් ඉක්මවා, ධන ලෝභය නිසා බඩු මිලෙහි අගය අඩු කොට හොර වෙළඳාම් කළාහුද, මසුන් මැරීමට බිලී කොක්ක ඇමකින් වසන්නාක් මෙන් රහසින් කූට කර්ම කළාහුද (ඔවුහු මේ ඉපදී සිටිති).”


491.

491.


‘‘Na hi kūṭakārissa bhavanti tāṇā, sakehi kammehi purakkhatassa;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, teme janā vaṅkaghastā sayantī’’ti.

“තමා කළ අකුසල කර්මයන්ගෙන් වට වූ කූට කර්ම කරන්නාට කිසිදු ආරක්ෂාවක් නැත. ලුද්ද (සපු) කම් කොට පව් රැස් කරගත් ඒ මිනිසුන් බිලී කොක්ක ගිල දැමූවන් මෙන් මෙහි වැතිර සිටිති.”


Tattha kimeteti kiṃkāraṇā ete. Vaṅkaghastāti gilitabaḷisā. Sandhānagatāti sandhānaṃ mariyādaṃ gatā, agghāpanakaṭṭhāne ṭhitāti attho. Agghena agghanti taṃ taṃ agghaṃ lañjaṃ gahetvā hatthiassādīnaṃ vā jātarūparajatādīnaṃ vā tesaṃ tesaṃ saviññāṇakāviññāṇakānaṃ agghaṃ hāpenti. Kayanti taṃ hāpentā kāyikānaṃ kayaṃ hāpenti, sate dātabbe paṇṇāsaṃ dāpenti, itaraṃ tehi saddhiṃ vibhajitvā gaṇhanti. Kūṭena kūṭanti tulākūṭādīsu taṃ taṃ kūṭaṃ. Dhanalobhahetūti dhanalobhena etaṃ kūṭakammaṃ karonti. Channaṃ yathā vāricaraṃ vadhāyāti taṃ pana kammaṃ karontāpi madhuravācāya tathā katabhāvaṃ paṭicchannaṃ katvā yathā [Pg.142] vāricaraṃ macchaṃ vadhāya upagacchantā baḷisaṃ āmisena paṭicchannaṃ katvā taṃ vadhenti, evaṃ paṭicchannaṃ katvā taṃ kammaṃ karonti. Na hi kūṭakārissāti paṭicchannaṃ mama kammaṃ, na taṃ koci jānātīti maññamānassa hi kūṭakārissa tāṇā nāma na honti. So tehi kammehi purakkhato patiṭṭhaṃ na labhati.

මෙහි ‘කීමෙතෙ’ යනු කුමන කරුණක් නිසා මොවුන් මෙසේ වීද යන්නයි. ‘වංකඝස්තා’ යනු බිලී කොක්ක ගිල දැමූවන්ය. ‘සන්ධානගතා’ යනු නීතිමය සීමාවන් ඉක්මවා ගිය, එනම් තක්සේරු කරන ස්ථානවල සිටි අයයි. ‘අග්ඝේන අග්ඝං’ යනු අල්ලස් ගෙන ඇත් අසුන් ආදී වූ සවිඥානක හෝ රන් රිදී ආදී අවිඥානක වස්තූන්ගේ මිල හිතාමතා අඩු කිරීමයි. බඩු මිල අඩු කිරීමෙන් ඔවුන් මිල දී ගන්නන්ගේ ධනය හානි කරති. සියයක් දිය යුතු තැන පනහක් දීමට සලස්වා, ඉතිරිය ඔවුන් හා බෙදා ගනිති. ‘කූටේන කූටං’ යනු තරාදි ආදියෙන් කරන විවිධ වංචා ක්‍රමයි. ධන ලෝභය නිසා ඔවුහු මෙම කූට කර්ම කරති. ‘ඡන්නං යථා වාරිචරං වධාය’ යනු මසුන් මැරීමට බිලී කොක්ක ඇමකින් වසා තබන්නාක් මෙන්, මිහිරි වචනයෙන් සිය වංචාව සඟවා කටයුතු කිරීමයි. ‘න හි කූටකාරිස්ස’ යනු ‘මාගේ මේ කර්මය රහසකි, කිසිවෙක් නොදනී’ යයි සිතන කූට පුද්ගලයාට මරණින් මතු කිසිදු පිළිසරණක් නැති බවයි. ඔහු තමා කළ කර්මයන්ගෙන් වට වී සිටින බැවින් කිසිදු පිහිටක් නොලබයි.


492.

492.


‘‘Nārī imā samparibhinnagattā, paggayha kandanti bhuje dujaccā;

Sammakkhitā lohitapubbalittā, gāvo yathā āghātane vikantā;

Tā bhūmibhāgasmiṃ sadā nikhātā, khandhātivattanti sajotibhūtā.

“වැනසී ගිය ශරීර ඇති, දෑත් ඔසවා හඬන මේ පිළිකුල් සහගත ස්ත්‍රීහු, වදකස්ථානයකදී හිස කපා දැමූ ලේ තැවරුණු ගවයන් මෙන් වෙති. මොවුහු නිරන්තරයෙන් යකඩ පොළොවෙහි ගිලී, දැවෙන සිරුරු ඇතිව පර්වතයකින් තැලෙන්නාක් මෙන් විපතට පත්ව සිටිති.”


493.

493.


‘‘Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Imā nu nāriyo kimakaṃsu pāpaṃ, yā bhūmibhāgasmiṃ sadā nikhātā;

Khandhātivattanti sajotibhūtā.

“සාරථිය, මොවුන් දැක මම භයට පත්වීමි. මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රය, මම ඔබෙන් අසමි. නිතර පොළොවෙහි එරී, දැවෙන සිරුරු ඇතිව පර්වත වලින් බැටකන මේ ස්ත්‍රීන් කිනම් පවක් කළාහුද?”


494.

494.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

එවිට මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා තමා දන්නා පරිදි ඒ පව්කම්වල විපාක මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.


495.

495.


‘‘Kolitthiyāyo idha jīvaloke, asuddhakammā asataṃ acāruṃ;

Tā dittarūpā pati vippahāya, aññaṃ acāruṃ ratikhiḍḍahetu;

Tā jīvalokasmiṃ ramāpayitvā, khandhātivattanti sajotibhūtā’’ti.

“මෙහි ජීවත් වූ සමහර කුල ස්ත්‍රීහු අශුද්ධ කර්ම හා අසත්පුරුෂ ක්‍රියාවල නිරත වූහ. ඔවුහු සල්ලාල ස්ත්‍රීන් වී, තම ස්වාමිපුරුෂයා අතහැර රති ක්‍රීඩාව උදෙසා අන්‍ය පුරුෂයන් කරා ගියහ. මෙලොව පරපුරුෂයන් සමඟ රමණය කොට දැන් මෙහි ඉපිද මේ දුක් විඳිති.”


Tattha nārīti itthiyo. Samparibhinnagattāti suṭṭhu samantato bhinnasarīrā. Dujaccāti dujjātikā virūpā jegucchā. Āghātaneti gāvaghātaṭṭhāne. Vikantāti chinnasīsā gāvo viya pubbalohitalittā hutvā[Pg.143]. Sadā nikhātāti niccaṃ jalitaayapathaviyaṃ kaṭimattaṃ pavesetvā nikhaṇitvā ṭhapitā viya ṭhitā. Khandhātivattantīti samma mātali, tā nāriyo ete pabbatakkhandhā atikkamanti. Tāsaṃ kira evaṃ kaṭippamāṇaṃ pavisitvā ṭhitakāle puratthimāya disāya jalitaayapabbato samuṭṭhahitvā asani viya viravanto āgantvā sarīraṃ saṇhakaraṇī viya pisanto gacchati. Tasmiṃ ativattitvā pacchimapasse ṭhite puna ca tāsaṃ sarīraṃ pātu bhavati. Tā dukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkontiyo bāhā paggayha kandanti. Sesadisāsu vuṭṭhitesu jalitapabbatesupi eseva nayo. Dve pabbatā samuṭṭhāya ucchughaṭikaṃ viya pīḷenti, lohitaṃ pakkuthitaṃ sandati. Kadāci tayo pabbatā samuṭṭhāya pīḷenti. Kadāci cattāro pabbatā samuṭṭhāya tāsaṃ sarīraṃ pīḷenti. Tenāha ‘‘khandhātivattantī’’ti.

මෙහි ‘නාරී’ යනු ස්ත්‍රීන්ය. ‘සම්පරිභින්නගත්තා’ යනු හැම අතින්ම බිඳී ගිය ශරීර ඇති බවයි. ‘දුජච්චා’ යනු පිළිකුල් සහගත බවයි. ‘ආඝාතනේ’ යනු ගවයන් මරන ස්ථානයයි. ‘විකන්තා’ යනු හිස කැපූ ගවයන් මෙන් ලේ සහ සැරව තැවරුණු බවයි. ‘සදා නිඛාතා’ යනු දැවෙන යකඩ පොළොවේ ඉඟටිය දක්වා එරී සිටීමයි. ‘ඛන්ධතිවත්තන්ති’ යනු, මාතලි පවසන පරිදි, ඒ ස්ත්‍රීන් මතින් ගිනිගත් යකඩ පර්වත පෙරළී යාමයි. ඔවුන් ඉඟටිය දක්වා එරී සිටින විට, නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගිනිගත් යකඩ පර්වතයක් අකුණු හඬ නංවමින් පැමිණ ඔවුන්ගේ ශරීර අඹරාගෙන යයි. එය පසු වූ විට නැවත ශරීරය හටගනී. දුක දරාගත නොහැකිව ඔවුහු දෑත් ඔසවා හඬති. අනෙක් දිශාවලින්ද එසේම පර්වත පැමිණෙයි. ඇතැම්විට පර්වත දෙකක් උක් යන්ත්‍රයකට හසු වූවාක් මෙන් ඔවුන් තළා දමයි. රත් වූ ලේ ගලා යයි. ඇතැම්විට පර්වත තුනක් හෝ හතරක් ඔවුන් තළා දමයි. එබැවින් ‘ඛන්ධතිවත්තන්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.


Kolitthiyāyoti kule patiṭṭhitā kuladhītaro. Asataṃ acārunti asaññatakammaṃ kariṃsu. Dittarūpāti saṭharūpā dhuttajātikā hutvā. Pati vippahāyāti attano patiṃ pajahitvā. Acārunti agamaṃsu. Ratikhiḍḍahetūti kāmaratihetu ceva khiḍḍāhetu ca. Ramāpayitvāti parapurisehi saddhiṃ attano cittaṃ ramāpayitvā idha upapannā. Atha tāsaṃ sarīraṃ ime khandhātivattanti sajotibhūtāti.

‘කෝලිත්ථියායෝ’ යනු කුල දූවරුන්ය. ‘අසතං අචාරුං’ යනු අසංවර ක්‍රියාවල නිරත වීමයි. ‘දිට්ඨරූපා’ යනු කපටි ස්ත්‍රීන්ය. ‘පතිං විප්පහාය’ යනු තම ස්වාමියා අතහැරීමයි. ‘අචාරුං’ යනු පරපුරුෂයන් කරා යාමයි. ‘රතිඛිඩ්ඩාහේතු’ යනු කාම රතිය හා ක්‍රීඩාව උදෙසායි. ‘රමාපයිත්වා’ යනු පරපුරුෂයන් සමඟ සිත සතුටු කරගැනීමයි. දැන් ඔවුන්ගේ ශරීර මතින් ඒ පර්වත පෙරළී යයි.


496.

496.


‘‘Pāde gahetvā kissa ime puneke, avaṃsirā narake pātayanti;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā avaṃsirā narake pātayanti.

“මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රය, ඇතැම් අය දෙපා වලින් අල්ලා හිස යටට හරවා නිරයට ඇද දමන්නේ ඇයි? සාරථිය, මොවුන් දැක මම භයට පත්වීමි. මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රය, මම ඔබෙන් අසමි. හිස යටට හරවා නිරයට ඇද දමනු ලබන මේ මිනිසුන් කිනම් පවක් කළාහුද?”


497.

497.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා රජු ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, තමා දන්නා පරිදි ඒ පව්කම්වල විපාක මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.


498.

498.


‘‘Ye [Pg.144] jīvalokasmiṃ asādhukammino, parassa dārāni atikkamanti;

Te tādisā uttamabhaṇḍathenā, teme janā avaṃsirā narake pātayanti.

“ලොවෙහි යම් අසත්පුරුෂ මිනිසුන් පරදාර සේවනයේ නිරත වෙත්ද, අනුන් සතු උත්තම වස්තූන් (අනුන්ගේ බිරියන්) සොරකම් කරන ඒ සොරුන් මෙසේ හිස යටට හරවා නිරයට ඇද දමනු ලබති.”


499.

499.


‘‘Te vassapūgāni bahūni tattha, nirayesu dukkhaṃ vedanaṃ vedayanti;

Na hi pāpakārissa bhavanti tāṇā, sakehi kammehi purakkhatassa;

Te luddakammā pasavetva pāpaṃ, teme janā avaṃsirā narake pātayantī’’ti.

“ඔවුහු එහි වසර ගණනාවක් නිරා දුක් විඳිති. තමා කළ අකුසල කර්මයන්ගෙන් වට වූ පව්කාරයාට කිසිදු ආරක්ෂාවක් නැත. ලුද්ද (සපු) කම් කොට පව් රැස් කරගත් ඒ මිනිසුන් මෙසේ හිස යටට හරවා නිරයට ඇද දමනු ලබති.”


Tattha naraketi jalitaaṅgārapuṇṇe mahāāvāṭe. Te kira vajaṃ apavisantiyo gāvo viya nirayapālehi nānāvudhāni gahetvā vijjhiyamānā pothiyamānā yadā taṃ narakaṃ upagacchanti, atha te nirayapālā uddhaṃpāde katvā tattha pātayanti khipanti. Evaṃ te pātiyamāne disvā pucchanto evamāha. Uttamabhaṇḍathenāti manussehi piyāyitassa varabhaṇḍassa thenakā.

මෙහි ‘නරකය’ යනු ඇවිලෙන අඟුරුවලින් පිරුණු මහා ආවාටයයි. ගව මඩුවකට ඇතුළු නොවන ගවයන් මෙන් ඔවුන් නිරයපාලයන් විසින් විවිධ ආයුධවලින් අනිනු ලැබ, තළනු ලැබ ඒ නරකය වෙත ගෙන එනු ලැබෙති. ඉන්පසු නිරයපාලයෝ ඔවුන් දෙපා වලින් අල්ලා හිස යටට හරවා එහි ඇද දමති. ‘උත්තමභණ්ඩතේනා’ යනු මිනිසුන් විසින් බෙහෙවින් ආදරය කරනු ලබන උත්තම වස්තූන් (බිරියන්) සොරකම් කරන්නන්ය.


Evañca pana vatvā mātalisaṅgāhako taṃ nirayaṃ antaradhāpetvā rathaṃ purato pesetvā micchādiṭṭhikānaṃ paccanaṭṭhānaṃ nirayaṃ dassesi. Tena puṭṭho cassa viyākāsi.

මෙලෙස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අනතුරුව, මාතලි රථාචාර්යවරයා එම නිරය අතුරුදන් කරවා රථය ඉදිරියට පදවා මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන්ට හිමි වන නිරය පෙන්වූයේය. රජු විසින් ඒ පිළිබඳව විමසන ලදුව මාතලි එය මෙසේ පැහැදිලි කළේය.


500.

500.


‘‘Uccāvacāme vividhā upakkamā, nirayesu dissanti sughorarūpā;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ, yeme janā adhimattā dukkhā tibbā;

Kharā kaṭukā vedanā vedayanti.

"පින්වත් මාතලි දිව්‍ය රථාචාර්යයෙනි, මේ නිරයන්හි ඉතා බියකරු වූ නොයෙක් ආකාරයේ වධහිංසා පෙනෙන්නට තිබේ. මේවා දැකීමෙන් මම මහත් බියට පත්වෙමි. එබැවින් මම ඔබෙන් විමසමි: ඉතා දැඩි වූත්, රළු වූත්, කටුක වූත් වේදනාවන් අනුභව කරන මේ මනුෂ්‍යයෝ කිනම් පාපකර්මයක් කළාහුද?"


501.

501.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ pāpakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විසින් විමසන ලදුව, පව්කම්වල විපාක දන්නා වූ මාතලි දිව්‍ය රථාචාර්යවරයා, ඒ පිළිබඳව මනා අවබෝධයක් ඇතිව රජුට මෙසේ පැහැදිලි කළේය.


502.

502.


‘‘Ye [Pg.145] jīvalokasmiṃ supāpadiṭṭhino, vissāsakammāni karonti mohā;

Parañca diṭṭhīsu samādapenti, te pāpadiṭṭhiṃ pasavetva pāpaṃ;

Teme janā adhimattā dukkhā tibbā, kharā kaṭukā vedanā vedayantī’’ti.

"මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් අතිශය ලාමක වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්තව, මෝහය නිසා එම වැරදි දෘෂ්ටිය දැඩිව විශ්වාස කරමින් නොයෙක් අකුසල් කෙරෙත්ද, අන් අයවද එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි සමාදන් කරවද්ද, ඒ පාපී දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් පව් රැස් කරගන්නා වූ එම ජනයා මෙසේ ඉතා දැඩි වූත්, රළු වූත්, කටුක වූත් වේදනාවන් විඳිති."


Tattha uccāvacāmeti uccā avacā ime, khuddakā ca mahantā cāti attho. Upakkamāti kāraṇappayogā. Supāpadiṭṭhinoti ‘‘natthi dinna’’ntiādikāya dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā suṭṭhu pāpadiṭṭhino. Vissāsakammānīti tāya diṭṭhiyā vissāsena tannissitā hutvā nānāvidhāni pāpakammāni karonti. Temeti te ime janā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavanti.

එහි 'උච්චාවචාමේ' යනු කුඩා හා මහත් වූ විවිධ වධහිංසා යන්නයි. 'උපක්කමා' යනු කර්මයේ ප්‍රයෝගයන්ය. 'සුපාපදිට්ඨිනෝ' යනු 'දන් දීමෙහි විපාක නැත' යනාදී දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් දැඩිව ගත් පාපී දෘෂ්ටියයි. 'විස්සාසකම්මානී' යනු එම වැරදි දෘෂ්ටිය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා ඒ ඇසුරින් නොයෙක් පව්කම් කිරීමයි. 'තේමේ' යනු ඒ මේ ජනයා මෙබඳු දුක් අනුභව කරන බවයි.


Iti rañño micchādiṭṭhikānaṃ paccananirayaṃ ācikkhi. Devalokepi devagaṇā rañño āgamanamaggaṃ olokayamānā sudhammāyaṃ devasabhāyaṃ nisīdiṃsuyeva. Sakkopi ‘‘kiṃ nu kho, mātali, cirāyatī’’ti upadhārento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘mātali, attano dūtavisesaṃ dassetuṃ ‘mahārāja, asukakammaṃ katvā asukaniraye nāma paccantī’ti niraye dassento vicarati, nimirañño pana appameva āyu khīyetha, nirayadassanaṃ nāssa pariyantaṃ gaccheyyā’’ti ekaṃ mahājavaṃ devaputtaṃ pesesi ‘‘tvaṃ ‘sīghaṃ rājānaṃ gahetvā āgacchatū’ti mātalissa vadehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā javena gantvā ārocesi. Mātali, tassa vacanaṃ sutvā ‘‘na sakkā cirāyitu’’nti rañño ekapahāreneva catūsu disāsu bahū niraye dassetvā gāthamāha –

මෙසේ රජුට මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් විඳින නිරය පිළිබඳව කියා දුන්නේය. ඒ වන විට දෙව්ලොව දේව සමූහයා සුධර්මා දේව සභාවට රැස්ව රජුගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියහ. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා 'මාතලි ප්‍රමාද වන්නේ මන්දැයි' පිරික්සා බැලූ විට, ඔහු රජුට නිරය පෙන්වමින් සැරිසරන බව දැක මෙසේ සිතිණි: 'මාතලි තම දූත මෙහෙවරේ විශේෂත්වය පෙන්වීමට රජුට නිරය පෙන්වමින් කාලය ගත කරයි. එහෙත් මෙසේ වුවහොත් නිමි රජුගේ ආයුෂ අවසන් විය හැකිය, නිරය දැකීම කෙළවරක් නොවනු ඇත.' එබැවින් ශක්‍රයා 'මහාජව' නම් දිව්‍ය පුත්‍රයාව කැඳවා, 'වහාම රජු කැඳවාගෙන එන ලෙස මාතලිට පවසන්න' යැයි අණ කළේය. ඔහු එය පිළිගෙන ඉතා වේගයෙන් ගොස් ඒ බව සැළ කළේය. මාතලි එය අසා තවදුරටත් ප්‍රමාද විය නොහැකි යැයි සිතා, එකවරම සිවු දිශාවල නිරයන් රාශියක් රජුට පෙන්වා මෙම ගාථාව පැවසීය.


503.

503.


‘‘Viditāni te mahārāja, āvāsaṃ pāpakamminaṃ;

Ṭhānāni luddakammānaṃ, dussīlānañca yā gati;

Uyyāhi dāni rājīsi, devarājassa santike’’ti.

"මහාරාජයෙනි, පව් කරන්නවුන්ගේ වාසස්ථාන දැන් ඔබ දන්නෙහිය. දරුණු කර්ම කරන්නවුන්ගේ නවාතැන් හා දුස්සීලයන්ගේ ගතිය දැන් ඔබ දුටුවේය. රාජර්ෂියෙනි, දැන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා හමුවීමට දෙව්ලොවට පිටත් වෙමු."


Tassattho – mahārāja, imaṃ pāpakammīnaṃ sattānaṃ āvāsaṃ disvā luddakammānañca ṭhānāni tayā viditāni. Dussīlānañca yā gati nibbatti, sāpi te [Pg.146] viditā. Idāni devarājassa santike dibbasampattiṃ dassanatthaṃ uyyāhi gacchāhi, mahārājāti.

එහි අර්ථය නම්: මහාරාජයෙනි, පව් කරන සත්වයන්ගේ මෙම වාසස්ථාන හා දරුණු කර්ම කරන්නන්ගේ ස්ථාන දැන් ඔබ දුටුවේය. දුස්සීලයන් මරණින් මතු කොහි උපදීද යන්නත් දැන් ඔබ දන්නෙහිය. මහාරාජයෙනි, දැන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වෙත ගොස් දිව්‍ය සම්පත් දැකීම සඳහා පිටත් වන්න යන්නයි.


Nirayakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

නිරය කාණ්ඩය නිමාවිය.


Saggakaṇḍaṃ

ස්වර්ග කාණ්ඩය


Evañca pana vatvā mātali devalokābhimukhaṃ rathaṃ pesesi. Rājā devalokaṃ gacchanto dvādasayojanikaṃ maṇimayaṃ pañcathūpikaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ uyyānapokkharaṇisampannaṃ kapparukkhaparivutaṃ bīraṇiyā devadhītāya ākāsaṭṭhakavimānaṃ disvā, tañca devadhītaraṃ antokūṭāgāre sayanapiṭṭhe nisinnaṃ accharāsahassaparivutaṃ maṇisīhapañjaraṃ vivaritvā olokentiṃ disvā mātaliṃ pucchanto gāthamāha. Itaropissa byākāsi.

මෙසේ පවසා මාතලි රථය දෙව්ලොව දෙසට පදවාගෙන ගියේය. රජු දෙව්ලොවට යද්දී, යොදුන් දොළහක් පමණ වූ, මිණිමුවා වූ, මුදුන් පහකින් යුක්ත වූ, සියලු අලංකාරයෙන් සැරසුණු, උයන් හා පොකුණුවලින් සමන්විත, කප්රුක්වලින් වට වූ බීරණී දිව්‍ය දුවගේ ආකාශස්ථ විමානය දුටුවේය. ඇය විමානය ඇතුළත සයනයක වැඩ හිඳිමින්, දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසක් පිරිවරාගෙන, මිණිමුවා සිංහ පංජරයක් විවෘත කර බලමින් සිටිනු දැක මාතලීගෙන් විමසමින් මෙම ගාථාව පැවසීය. මාතලි රථාචාර්යවරයා එයට පිළිතුරු දුන්නේය.


504.

504.


‘‘Pañcathūpaṃ dissatidaṃ vimānaṃ, mālāpiḷandhā sayanassa majjhe;

Tatthacchati nārī mahānubhāvā, uccāvacaṃ iddhi vikubbamānā.

"මුදුන් පහකින් යුත් මේ විමානය පෙනෙයි. එහි සයනයක් මැද මල් මාලාවන්ගෙන් සැරසුණු, මහත් ආනුභාව සම්පන්න වූ, නොයෙක් දිව්‍ය සෘද්ධීන් පෙන්වන්නා වූ දිව්‍ය ස්ත්‍රියක් වැඩ හිඳින්නීය."


505.

505.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ayaṃ nu nārī kimakāsi sādhuṃ, yā modati saggapattā vimāne.

"මාතලි දිව්‍ය රථාචාර්යයෙනි, ඇය දෙස බැලීමෙන් මම මහත් ප්‍රීතියක් ලබමි. මම ඔබෙන් විමසමි: ස්වර්ගයට පැමිණ මේ විමානයෙහි සතුටින් වසන මේ ස්ත්‍රිය මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කිනම් යහපත් කර්මයක් කළාද?"


506.

506.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජු විමසූ කල්හි, පින්කම්වල විපාක දන්නා වූ මාතලි දිව්‍ය රථාචාර්යවරයා, ඒ පිළිබඳව දන්නා කෙනෙකු ලෙස රජුට මෙසේ පැහැදිලි කළේය.


507.

507.


‘‘Yadi te sutā bīraṇī jīvaloke, āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa;

Sā pattakālaṃ atithiṃ viditvā, mātāva puttaṃ sakimābhinandī;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, sā vimānasmi modatī’’ti.

"මහාරාජයෙනි, මනුෂ්‍ය ලෝකයේ 'බීරණී' යන නම ඔබ අසා තිබේද? ඇය එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ නිවසේ දාසියක්ව සිටියාය. ඇය තම නිවසට පැමිණි අමුත්තන් (සංඝයා වහන්සේලා) දැක, බොහෝ කලකට පසු නිවසට පැමිණි තම පුත්‍රයා දකින මවක මෙන් මහත් සතුටින් පිළිගත්තාය. ඇයගේ එම ශීල සංයමය සහ දානමය පුණ්‍යකර්මයන් නිසා ඇය මේ විමානයෙහි සතුටින් වසන්නීය."


Tattha pañcathūpanti pañcahi kūṭāgārehi samannāgataṃ. Mālāpiḷandhāti mālādīhi sabbābharaṇehi paṭimaṇḍitāti attho. Tatthacchatīti tasmiṃ [Pg.147] vimāne acchati. Uccāvacaṃ iddhi vikubbamānāti nānappakāraṃ deviddhiṃ dassayamānā. Disvāti etaṃ disvā ṭhitaṃ maṃ vitti vindati paṭilabhati, vittisantako viya homi tuṭṭhiyā atibhūtattāti attho. Āmāyadāsīti gehadāsiyā kucchimhi jātadāsī. Ahu brāhmaṇassāti sā kira kassapadasabalassa kāle ekassa brāhmaṇassa dāsī ahosi. Sā pattakālanti tena brāhmaṇena aṭṭha salākabhattāni saṅghassa pariccattāni ahesuṃ. So gehaṃ gantvā ‘‘sve paṭṭhāya ekekassa bhikkhussa ekekaṃ kahāpaṇagghanakaṃ katvā aṭṭha salākabhattāni sampādeyyāsī’’ti brāhmaṇiṃ āha. Sā ‘‘sāmi, bhikkhu nāma dhutto, nāhaṃ sakkhissāmī’’ti paṭikkhipi. Dhītaropissa paṭikkhipiṃsu. So dāsiṃ ‘‘sakkhissasi ammā’’ti āha. Sā ‘‘sakkhissāmi ayyā’’ti sampaṭicchitvā sakkaccaṃ yāgukhajjakabhattādīni sampādetvā salākaṃ labhitvā āgataṃ pattakālaṃ atithiṃ viditvā haritagomayupalitte katapupphupahāre supaññattāsane nisīdāpetvā yathā nāma vippavāsā āgataṃ puttaṃ mātā sakiṃ abhinandati, tathā niccakālaṃ abhinandati, sakkaccaṃ parivisati, attano santakampi kiñci deti. Saṃyamā saṃvibhāgā cāti sā sīlavatī ahosi cāgavatī ca, tasmā tena sīlena ceva cāgena ca imasmiṃ vimāne modati. Atha vā saṃyamāti indriyadamanā.

එහි 'පංචථූපං' යනු මුදුන් පහකින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මාලාපිළන්ධා' යනු මල් සහ සියලු අබරණින් සැරසුණු බවයි. 'තත්ථච්ඡතී' යනු ඒ විමානයෙහි වසන බවයි. 'උච්චාවචං ඉද්ධි විකුබ්බමානා' යනු විවිධ දිව්‍ය සෘද්ධීන් පෙන්වීමයි. 'දිස්වා' යනු මෙය දැකීමෙන් මට මහත් සතුටක් ඇති වන බවයි. 'ආමායදාසී' යනු ගෘහ දාසියකගේ කුසින් උපන් දාසියකි. ඇය කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ එක් බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ දාසියක්ව සිටියාය. 'සප්පත්තකාලං' යනු එම බ්‍රාහ්මණයා විසින් සංඝයා වහන්සේ උදෙසා සලාක බත් අටක් පූජා කළ අවස්ථාවයි. ඔහු නිවසට පැමිණ තම බිරිඳට පවසා සිටියේ හෙට සිට එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට කහවණුවක් බැගින් වටිනාකම ඇති සලාක බත් අටක් පිළියෙළ කරන ලෙසයි. ඇය භික්ෂූන්ට දානය දීම ප්‍රතික්ෂේප කළාය. දියණියන්ද එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. එවිට ඔහු එම දාසියගෙන් ඒ ගැන විමසූ විට ඇය ඉතා කැමැත්තෙන් එය භාරගෙන, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව කැඳ බත් ආදිය පිළියෙළ කර, පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉතා ගෞරවයෙන් පිළිගෙන මවක තම පුතු දකින සතුටින් යුතුව දානය පූජා කළාය. ඇය සීලයෙන් හා ත්‍යාගයෙන් යුක්ත වූ බැවින් මේ විමානයෙහි උපත ලැබුවාය.


Evañca pana vatvā mātali purato rathaṃ pesetvā soṇadinnadevaputtassa satta kanakavimānāni dassesi. So tāni ca tassa ca sirisampattiṃ disvā tena katakammaṃ pucchi. Itaropissa byākāsi.

මෙලෙස විස්තර කළ මාතලි, රථය තවදුරටත් ඉදිරියට පදවා සෝණදින්න දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ රන් විමාන හතක් පෙන්වීය. රජතුමා ඒවා සහ ඔහුගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය දැක ඔහු කළ පින්කම ගැන විමසීය. මාතලි රථාචාර්යවරයා එයටද පිළිතුරු දුන්නේය.


508.

508.


‘‘Daddallamānā ābhenti, vimānā satta nimmitā;

Tattha yakkho mahiddhiko, sabbābharaṇabhūsito;

Samantā anupariyāti, nārīgaṇapurakkhato.

“දිදුලන්නා වූ, මැනවින් නිර්මාණය කරන ලද විමාන හතක් ආලෝකවත් වෙමින් පවතී. එහි මහත් ඍද්ධි ඇති, සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු, දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරාගත් එක්තරා දේවපුත්‍රයෙක් විමානය වටා සැරිසරයි.”


509.

509.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ, yo modati saggapatto vimāne.

“දිව්‍ය රථ පදවන මාතලිය, මෙය දැක මම ඉමහත් ප්‍රීතියට පත් වෙමි. එබැවින් මම ඔබෙන් විමසමි; දෙව්ලොවට පැමිණ මේ විමානයෙහි සතුටු වන මොහු, මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කවර නම් පිනක් කළේ ද?”


510.

510.


‘‘Tassa [Pg.148] puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

නෙමි රජු විසින් අසන ලදුව, පින්කම්වල විපාකයන් දන්නා වූ දේව සාරථි මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා, තමන් දන්නා පරිදි මෙසේ කරුණු පැහැදිලි කළේය.


511.

511.


‘‘Soṇadinno gahapati, esa dānapatī ahu;

Esa pabbajituddissa, vihāre satta kārayi.

“මහරජ, මොහු සෝණදින්න නම් ගෘහපතියා ය. හෙතෙම මහා දානපතියෙක් විය. ඔහු පැවිදි උතුමන් උදෙසා විහාර මන්දිර හතක් කරවීය.”


512.

512.


‘‘Sakkaccaṃ te upaṭṭhāsi, bhikkhavo tattha vāsike;

Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“ඔහු එහි වැඩසිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන හා ප්‍රදීප පූජාවන්ගෙන් ඉතා ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුක්තව, සෘජු ගුණ ඇති උතුමන් උදෙසා ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය.”


513.

513.


‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“හෙතෙම මසකට සිවු වතාවක් එළඹෙන අටවක, තුදුස්වක සහ පසළොස්වක යන පොහෝ දිනවල ද, ප්‍රතිහාර්ය පක්ෂයෙහි ද අංග අටකින් සමන්විත උපෝසථ සීලය රැක්කේය.”


514.

514.


‘‘Uposathaṃ upavasī, sadā sīlesu saṃvuto;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, so vimānasmi modatī’’ti.

“මෙසේ නිරතුරුවම සිල් රකිමින්, ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් හා පරිත්‍යාගශීලී බවෙන් යුතුව කටයුතු කළ හෙයින්, ඔහු අද මේ විමානයෙහි සතුටු වන්නේය.”


Tattha daddallamānāti jalamānā. Ābhentīti taruṇasūriyo viya obhāsanti. Tatthāti tesu paṭipāṭiyā ṭhitesu sattasu vimānesu. Yakkhoti eko devaputto. Soṇadinnoti mahārāja, ayaṃ pubbe kassapadasabalassa kāle kāsiraṭṭhe aññatarasmiṃ nigame soṇadinno nāma gahapati dānapati ahosi. So pabbajite uddissa satta vihārakuṭiyo kāretvā tattha vāsike bhikkhū catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhāsi, uposathañca upavasi, niccaṃ sīlesu ca saṃvuto ahosi. So tato cavitvā idhūpapanno modatīti attho. Ettha ca pāṭihāriyapakkhanti idaṃ pana aṭṭhamīuposathassa paccuggamanānugamanavasena sattaminavamiyo, cātuddasīpannarasīnaṃ paccuggamanānugamanavasena terasīpāṭipade ca sandhāya vuttaṃ.

මෙහි ‘දද්දල්ලමානා’ යනු බැබළෙන යන්නයි. ‘ආභෙන්ති’ යනු උදෑසන හිරු මෙන් ආලෝකවත් වන බවයි. ‘තත්ථ’ යනු පිළිවෙළින් පිහිටි ඒ විමාන හතෙහි යන්නයි. ‘යක්ඛෝ’ යනු එක් දේවපුත්‍රයෙකි. මහරජ, මොහු පෙර කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි කාසී රට එක්තරා නියම්ගමක වැසි සෝණදින්න නම් වූ දානපති ගෘහපතියා ය. ඔහු පැවිදි උතුමන් උදෙසා විහාර කුටි හතක් කරවා, එහි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලාට සතර පසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය. උපෝසථ සීලය රැක්කේය. නිත්‍ය සීලයෙහි සංවර විය. ඔහු එයින් චුතව මෙහි උපත ලබා සතුටු වන බව මෙහි අදහසයි. ‘ප්‍රතිහාර්ය පක්ෂය’ යනු අටවක පෝය දිනට පෙර හා පසු දින ද, තුදුස්වක හා පසළොස්වක පෝය දිනවලට පෙර හා පසු දින ද ඇතුළත් වන පරිදි සීලය රැකීමයි.


Evaṃ soṇadinnassa katakammaṃ kathetvā purato rathaṃ pesetvā phalikavimānaṃ dassesi. Taṃ ubbedhato pañcavīsatiyojanaṃ anekasatehi sattaratanamayatthambhehi samannāgataṃ, anekasatakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṃ, kiṅkiṇikajālāparikkhittaṃ, samussitasuvaṇṇarajatamayadhajaṃ, nānāpupphavicittauyyānavanavibhūsitaṃ, ramaṇīyapokkharaṇisamannāgataṃ, naccagītavāditādīsu chekāhi accharāhi samparikiṇṇaṃ. Taṃ disvā rājā tāsaṃ accharānaṃ katakammaṃ pucchi, itaropissa byākāsi.

මෙසේ සෝණදින්න දේවපුත්‍රයා කළ පින පවසා, රථය ඉදිරියට පදවා මාතලි පළිඟු විමානය පෙන්වීය. එය උසින් යොදුන් විසිපහක් වූ අතර, සත් රුවනින් කළ කුළුණු සිය ගණනකින් යුක්ත විය. සිය ගණන් කූටාගාරවලින් (උඩුමහල් කුටි) සැරසුණු, කිංකිණි දැල්වලින් වටවූ, රන් රිදී ධජ එසවූ, නානාවිධ මල්වලින් පිරුණු උද්‍යානවලින් හා රමණීය පොකුණුවලින් හෙබි එහි, නෘත්‍ය ගීත වාදනයෙහි දක්ෂ දිව්‍ය අප්සරාවෝ සැරිසැරූහ. එය දැක නෙමි රජු එම අප්සරාවන් කළ පින ගැන විමසූ අතර, මාතලි එයට පිළිතුරු දුන්නේය.


515.

515.


‘‘Pabhāsati [Pg.149] midaṃ byamhaṃ, phalikāsu sunimmitaṃ;

Nārīvaragaṇākiṇṇaṃ, kūṭāgāravarocitaṃ;

Upetaṃ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṃ.

“පළිඟුවලින් මැනවින් නිර්මාණය කරන ලද, උතුම් කූටාගාරවලින් යුත් මේ විමානය බැබළෙයි. උතුම් දිව්‍ය අප්සරාවන්ගෙන් පිරුණු මෙහි දිව්‍යමය අන්නපාන මෙන්ම නෘත්‍ය ගීත ද බහුලව පවතී.”


516.

516.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ, yā modare saggapattā vimāne.

“දිව්‍ය රථ පදවන මාතලිය, මෙය දැක මම ඉමහත් ප්‍රීතියට පත් වෙමි. එබැවින් මම ඔබෙන් විමසමි; දෙව්ලොවට පැමිණ මේ විමානයෙහි සතුටු වන මොවුන්, මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කවර නම් පිනක් කළේ ද?”


517.

517.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

නෙමි රජු විසින් අසන ලදුව, පින්කම්වල විපාකයන් දන්නා වූ දේව සාරථි මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා, තමන් දන්නා පරිදි මෙසේ කරුණු පැහැදිලි කළේය.


518.

518.


‘‘Yā kāci nāriyo idha jīvaloke, sīlavantiyo upāsikā;

Dāne ratā niccaṃ pasannacittā, sacce ṭhitā uposathe appamattā;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, tā vimānasmi modare’’ti.

“මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සිල්වත් උපාසිකාවන්ව සිටි මොවුන්, දන් දීමෙහි ඇලුනු, සැමදා ප්‍රසන්න සිතින් යුක්තව, සත්‍යයෙහි පිහිටා, අප්‍රමාදීව උපෝසථ සීලය රැක්කෝය. සංවරයෙන් හා බෙදා හදා දීමෙන් යුක්ත වූ ඔවුහු, අද මේ විමානයෙහි සතුටු වෙති.”


Tattha byamhanti vimānaṃ, pāsādoti vuttaṃ hoti. Phalikāsūti phalikabhittīsu. Nārīvaragaṇākiṇṇanti varanārigaṇehi ākiṇṇaṃ. Kūṭāgāravarocitanti varakūṭāgārehi ocitaṃ samocitaṃ, vaḍḍhitanti attho. Ubhayanti ubhayehi. ‘‘Yā kācī’’ti idaṃ kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ, tā pana kassapabuddhasāsane bārāṇasiyaṃ upāsikā hutvā gaṇabandhanena etāni vuttappakārāni puññāni katvā taṃ dibbasampattiṃ pattāti veditabbā.

මෙහි ‘බ්‍යම්හං’ යනු විමානය හෝ ප්‍රාසාදය යන්නයි. ‘ඵලිකාසු’ යනු පළිඟු බිත්තිවලින් යුත් යන්නයි. ‘නාරීවරගණාකිණ්ණං’ යනු උතුම් ස්ත්‍රී සමූහයාගෙන් ගැවසී ගත් යන්නයි. ‘කූටාගාරවරෝචිතං’ යනු උතුම් වූ කූටාගාරවලින් (උඩුමහල්වලින්) මැනවින් සැරසුණු යන්නයි. මොවුන් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සසුනෙහි බරණැස වැසි උපාසිකාවන්ව සිට, පිරිසක් වශයෙන් එක්වී මෙවැනි පින්කම් කර මේ දිව්‍ය සම්පත්තිය ලබා ඇති බව දත යුතුය.


Athassa so purato rathaṃ pesetvā ekaṃ ramaṇīyaṃ maṇivimānaṃ dassesi. Taṃ same bhūmibhāge patiṭṭhitaṃ ubbedhasampannaṃ maṇipabbato viya obhāsamānaṃ tiṭṭhati, dibbagītavāditaninnāditaṃ bahūhi devaputtehi samparikiṇṇaṃ. Taṃ disvā rājā tesaṃ devaputtānaṃ katakammaṃ pucchi, itaropissa byākāsi.

ඉන්පසු මාතලි සාරථි තෙමේ රථය ඉදිරියට පදවා, එක්තරා රමණීය මණි (මිණි) විමානයක් පෙන්වීය. එය සමතලා භූමියක පිහිටි, මණි පර්වතයක් මෙන් බැබළෙන උසින් යුත් විමානයකි. දිව්‍යමය නෘත්‍ය ගීත වාදනයෙන් පිරී පවතින එහි බොහෝ දේවපුත්‍රයෝ වෙසෙති. එය දැක නෙමි රජු ඒ දේවපුත්‍රයන් කළ පින ගැන විමසූ අතර, මාතලි එයට පිළිතුරු දුන්නේය.


519.

519.


‘‘Pabhāsati midaṃ byamhaṃ, veḷuriyāsu nimmitaṃ;

Upetaṃ bhūmibhāgehi, vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ.

“වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් නිර්මාණය කරන ලද, මනාව බෙදා වෙන් කරන ලද කොටස්වලින් යුත් මේ විමානය භූමි භාගයන්ගෙන් ද යුක්තව බැබළෙයි.”


520.

520.


‘‘Āḷambarā [Pg.150] mudiṅgā ca, naccagītā suvāditā;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

“මෙහි ආළම්බර හා මෘදංග වාදනය වෙයි. නෘත්‍ය ගීත සහිත ඉතා මිහිරි, සිත්කළු වූ දිව්‍යමය ශබ්දයන් මෙහි නිරතුරුවම නික්මෙයි.”


521.

521.


‘‘Nāhaṃ evaṃgataṃ jātu, evaṃsuruciraṃ pure;

Saddaṃ samabhijānāmi, diṭṭhaṃ vā yadi vā sutaṃ.

“මෙවැනි මනස්කාන්ත, ඉතා රමණීය ශබ්දයක් මින් පෙර කිසිදා මා අසා නැත, දැක ද නැත.”


522.

522.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ, ye modare saggapattā vimāne.

“සාරථිය, මෙය දැක මම ඉමහත් ප්‍රීතියට පත් වෙමි. දිව්‍ය රථ පදවන මාතලිය, මම ඔබෙන් විමසමි; දෙව්ලොවට පැමිණ මේ විමානයෙහි සතුටු වන මොවුන්, මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කවර නම් පිනක් කළේ ද?”


523.

523.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

නෙමි රජු විසින් අසන ලදුව, පින්කම්වල විපාකයන් දන්නා වූ දේව සාරථි මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා, තමන් දන්නා පරිදි මෙසේ කරුණු පැහැදිලි කළේය.


524.

524.


‘‘Ye keci maccā idha jīvaloke, sīlavantā upāsakā;

Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca;

Arahante sītibhūte, sakkaccaṃ paṭipādayuṃ.

“මොවුන් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සිටි සිල්වත් උපාසකවරුන් ය. ඔවුහු ආරාම, ළිං, පැන්හල් හා පාලම් කරවා, කෙලෙස් නිවා සැනසුණු රහතන් වහන්සේලාට ඉතා ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළෝය.”


525.

525.


‘‘Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Adaṃsu ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“ඔවුහු ඉතා ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුක්තව, සෘජු ගුණ ඇති උතුමන් උදෙසා සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන හා බෙහෙත් පිරිකර පූජා කළහ.”


526.

526.


‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“මොවුන් මසකට සිවු වතාවක් එළඹෙන අටවක, තුදුස්වක සහ පසළොස්වක යන පොහෝ දිනවල ද, ප්‍රතිහාර්ය පක්ෂයෙහි ද අංග අටකින් සමන්විත උපෝසථ සීලය රැක්කෝය.”


527.

527.


‘‘Uposathaṃ upavasuṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, te vimānasmi modare’’ti.

“නිරතුරුවම සීලයෙහි පිහිටා, සංවරයෙන් හා දන් දීමෙන් යුක්තව විසූ මොවුන්, අද මේ විමානයෙහි සතුටු වෙති.”


Tattha veḷuriyāsūti veḷuriyabhittīsu. Bhūmibhāgehīti ramaṇīyehi bhūmibhāgehi upetaṃ. Āḷambarā mudiṅgā cāti ete dve ettha vajjanti. Naccagītā suvāditāti nānappakārāni naccāni ceva gītāni ca aparesampi tūriyānaṃ suvāditāni cettha pavattanti. Evaṃgatanti evaṃ manoramabhāvaṃ gataṃ. ‘‘Ye kecī’’ti idampi kāmaṃ aniyametvā vuttaṃ, te pana kassapabuddhakāle bārāṇasivāsino upāsakā hutvā gaṇabandhanena etāni puññāni katvā taṃ sampattiṃ pattāti veditabbā. Tattha paṭipādayunti [Pg.151] paṭipādayiṃsu, tesaṃ adaṃsūti attho. Paccayanti gilānapaccayaṃ. Adaṃsūti evaṃ nānappakārakaṃ dānaṃ adaṃsūti.

මෙහි ‘වේළුරියාසු’ යනු වෛදූර්ය මාණික්‍යමය බිත්ති සහිත යන්නයි. ‘භූමිභාගේහි’ යනු රමණීය භූමි කොටස්වලින් යුක්ත යන්නයි. ‘ආළම්බර’ හා ‘මුදිංග’ යනු මෙහි වාදනය වන බෙර විශේෂ දෙකකි. මොවුන් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි බරණැස වැසි උපාසකවරුන්ව සිට, පිරිසක් ලෙස එක්වී පින්කම් කර මේ සම්පත්තිය ලබා ඇති බව දත යුතුය. ‘පටිපාදයං’ යනු පූජා කළහ, පරිත්‍යාග කළහ යන්නයි. ‘පච්චයං’ යනු ගිලානපසයයි.


Itissa so tesaṃ katakammaṃ ācikkhitvā purato rathaṃ pesetvā aparampi phalikavimānaṃ dassesi. Taṃ anekakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṃ, nānākusumasañchannadibbataruṇavanapaṭimaṇḍitatīrāya, vividhavihaṅgamaninnāditāya nimmalasalilāya nadiyā parikkhittaṃ, accharāgaṇaparivutassekassa puññavato nivāsabhūtaṃ. Taṃ disvā rājā tassa katakammaṃ pucchi, itaropissa byākāsi.

මෙසේ මාතලී දිව්‍ය පුත්‍රයා එම දෙවියන් විසින් කරන ලද පුණ්‍යකර්මයන් පවසා, රථය ඉදිරියට පදවා තවත් පළිඟු විමානයක් (ඵලික විමානයක්) පෙන්වීය. එය බොහෝ කූටාගාරවලින් (උඩුමහල් තලවලින්) අලංකාරවත් වූ, විවිධ මල්වලින් පිරි දිව්‍යමය තරුණ වනාන්තරයකින් හෙබි ඉවුරු ඇති, නානාප්‍රකාර පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් ගිගුම් දෙන, නිර්මල ජලය ඇති නදියකින් වට වූ, දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා ගත් එක්තරා පින්වතෙකුගේ වාසස්ථානයකි. එය දුටු රජතුමා ඔහුගේ පුණ්‍යකර්මය පිළිබඳව විමසූ අතර මාතලී එය විස්තර කළේය.


528.

528.


‘‘Pabhāsati midaṃ byamhaṃ, phalikāsu sunimmitaṃ;

Nārīvaragaṇākiṇṇaṃ, kūṭāgāravarocitaṃ.

“පළිඟුවෙන් මනාව නිමවන ලද මේ විමානය බබළයි; උතුම් වූ ස්ත්‍රී සමූහයාගෙන් පිරී පවතින මෙය උතුම් වූ කූටාගාරවලින් ශෝභමාන වේ.”


529.

529.


‘‘Upetaṃ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṃ;

Najjo cānupariyāti, nānāpupphadumāyutā.

“මෙය ආහාරපානයන්ගෙන් මෙන්ම නැටුම් ගැයුම් යන දෙවර්ගයෙන්ම යුක්තය; විවිධ පුෂ්ප හා වෘක්ෂයන්ගෙන් සමන්විත වූ නදීහු (ගංගාවෝ) මේ විමානය වටා ගලා බසිති.”


530.

530.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ayaṃ nu macco kiṃmakāsi sādhuṃ, yo modatī saggapatto vimāne.

“මාතලී දිව්‍ය සාරථිය, මෙය දැකීමෙන් මම මහත් සතුටක් ලබමි; දිව්‍ය විමානයට පැමිණ මෙසේ සතුටු වන මේ මනුෂ්‍යයා කිනම් යහපත් ක්‍රියාවක් කළේ දැයි මම ඔබෙන් විමසමි.”


531.

531.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

“නේමි රජු විසින් විමසන ලදුව, පුණ්‍යකර්මයන්ගේ විපාක දන්නා වූ මාතලී දිව්‍ය සාරථිය ඒ පිළිබඳව මෙසේ පැවසීය.”


532.

532.


‘‘Mithilāyaṃ gahapati, esa dānapatī ahu;

Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca;

Arahante sītibhūte, sakkaccaṃ paṭipādayi.

“පින්වත් රජතුමනි, මොහු මිථිලා නුවර දානපති වූ ගෘහපතියෙකු විය; ඔහු ආරාම, ළිං, පැන්හල් සහ පාලම් කරවීය; කෙලෙස් නිවා සැනසුණු රහතන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය.”


533.

533.


‘‘Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“ඔහු පිරිසිදු සිතින් යුතුව, සෘජු ගුණ ඇති උතුමන් වහන්සේලාට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, බෙහෙත් සහ සයනාසන පූජා කළේය.”


534.

534.


‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“මොහු මසකට සතර වතාවක් එළඹෙන පුර පසළොස්වක, අව පසළොස්වක, අටවක යන පෝය දිනවල ද, විශේෂ පෙහෙවස් දිනවල ද අංග අටකින් සමන්විත උපෝසථ ශීලය සමාදන් විය.”


535.

535.


‘‘Uposathaṃ [Pg.152] upavasī, sadā sīlesu saṃvuto;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, so vimānasmi modatī’’ti.

“නිරතුරුවම ශීලයෙන් සංවර වූ මොහු උපෝසථය රැක්කේය; ඉන්ද්‍රිය සංවරය හා දාන සංවිභාගය යන කුසලයන් නිසා මොහු මේ විමානයෙහි සතුටු වෙයි.”


Tattha najjoti vacanavipallāso, ekā nadī taṃ vimānaṃ parikkhipitvā gatāti attho. Nānāpupphadumāyutāti sā nadī nānāpupphehi dumehi āyutā. Mithilāyanti esa mahārāja, kassapabuddhakāle mithilanagare eko gahapati dānapati ahosi. So etāni ārāmaropanādīni puññāni katvā imaṃ sampattiṃ pattoti.

එහි 'නජ්ජෝ' යනු වචන විපර්යාසයකි, එක් නදියක් එම විමානය වටා ගලා ගිය බව අර්ථයයි. 'නානාපුප්ඵදුමායුතා' යනු එම නදිය විවිධ මල් හා ගස්වලින් යුක්ත වූ බවයි. 'මිථිලායං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මහ රජතුමනි, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මිථිලා නුවර දානපති වූ එක්තරා ගෘහපතියෙකු සිටි බවයි. ඔහු ආරාම රෝපණය ආදී මෙම පින්කම් කොට මෙම සම්පත්තිය ලැබීය.


Evamassa tena katakammaṃ ācikkhitvā purato rathaṃ pesetvā aparampi phalikavimānaṃ dassesi. Taṃ purimavimānato atirekāya nānāpupphaphalasañchannāya taruṇavanaghaṭāya samannāgataṃ. Taṃ disvā rājā tāya sampattiyā samannāgatassa devaputtassa katakammaṃ pucchi, itaropissa byākāsi.

මෙසේ ඔහු කළ පුණ්‍යකර්මය පවසා, රථය ඉදිරියට පදවා පෙර විමානයටත් වඩා වැඩියෙන් විවිධ මල් හා පලතුරුවලින් බර වූ තරුණ වනාන්තර සමූහයකින් යුත් තවත් පළිඟු විමානයක් පෙන්වීය. එය දැක රජතුමා එම සම්පත්තිය විඳින දිව්‍ය පුත්‍රයා කළ පුණ්‍යකර්මය පිළිබඳව විමසූ අතර මාතලී එය විස්තර කළේය.


536.

536.


‘‘Pabhāsati midaṃ byamhaṃ, phalikāsu sunimmitaṃ;

Nārīvaragaṇākiṇṇaṃ, kūṭāgāravarocitaṃ.

“පළිඟුවෙන් මනාව නිමවන ලද මේ විමානය බබළයි; උතුම් වූ ස්ත්‍රී සමූහයාගෙන් පිරී පවතින මෙය උතුම් වූ කූටාගාරවලින් ශෝභමාන වේ.”


537.

537.


‘‘Upetaṃ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṃ;

Najjo cānupariyāti, nānāpupphadumāyutā.

“මෙය ආහාරපානයන්ගෙන් මෙන්ම නැටුම් ගැයුම් යන දෙවර්ගයෙන්ම යුක්තය; විවිධ පුෂ්ප හා වෘක්ෂයන්ගෙන් සමන්විත වූ නදීහු මේ විමානය වටා ගලා බසිති.”


538.

538.


‘‘Rājāyatanā kapitthā ca, ambā sālā ca jambuyo;

Tindukā ca piyālā ca, dumā niccaphalā bahū.

“කිරිපලු, දිවුල්, අඹ, සල් සහ දඹ ගස් ද, තිඹිරි සහ පියල ගස් ද යන නිරන්තරයෙන් ඵල දරන බොහෝ වෘක්ෂයෝ මෙහි වෙති.”


539.

539.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ, yo modatī saggapatto vimāne.

“මාතලී දිව්‍ය සාරථිය, මෙය දැකීමෙන් මම මහත් සතුටක් ලබමි; දිව්‍ය විමානයට පැමිණ මෙසේ සතුටු වන මේ මනුෂ්‍යයා කිනම් යහපත් ක්‍රියාවක් කළේ දැයි මම ඔබෙන් විමසමි.”


540.

540.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

“නේමි රජු විසින් විමසන ලදුව, පුණ්‍යකර්මයන්ගේ විපාක දන්නා වූ මාතලී දිව්‍ය සාරථිය ඒ පිළිබඳව මෙසේ පැවසීය.”


541.

541.


‘‘Mithilāyaṃ gahapati, esa dānapatī ahu;

Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca;

Arahante sītibhūte, sakkaccaṃ paṭipādayi.

“පින්වත් රජතුමනි, මොහු මිථිලා නුවර දානපති වූ ගෘහපතියෙකු විය; ඔහු ආරාම, ළිං, පැන්හල් සහ පාලම් කරවීය; කෙලෙස් නිවා සැනසුණු රහතන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය.”


542.

542.


‘‘Cīvaraṃ [Pg.153] piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“ඔහු පිරිසිදු සිතින් යුතුව, සෘජු ගුණ ඇති උතුමන් වහන්සේලාට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, බෙහෙත් සහ සයනාසන පූජා කළේය.”


543.

543.


‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“මොහු පුර පසළොස්වක, අව පසළොස්වක, අටවක යන පෝය දිනවල ද, විශේෂ පෙහෙවස් දිනවල ද අංග අටකින් සමන්විත උපෝසථ ශීලය සමාදන් විය.”


544.

544.


‘‘Uposathaṃ upavasī, sadā sīlesu saṃvuto;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, so vimānasmi modatī’’ti.

“නිරතුරුවම ශීලයෙන් සංවර වූ මොහු උපෝසථය රැක්කේය; සංවරය හා දාන සංවිභාගය යන කුසලයන් නිසා මොහු මේ විමානයෙහි සතුටු වෙයි.”


Tattha mithilāyanti esa, mahārāja, kassapabuddhakāle videharaṭṭhe mithilanagare eko gahapati dānapati ahosi. So etāni puññāni katvā imaṃ sampattiṃ pattoti.

එහි 'මිථිලායං' යනු මහ රජතුමනි, කාශ්‍යප බුද්ධ කාලයෙහි විදේහ රට මිථිලා නුවර දානපති වූ එක්තරා ගෘහපතියෙකු සිටි බවයි. ඔහු මෙම පින්කම් කොට මෙම සම්පත්තිය ලැබීය.


Evamassa tena katakammaṃ ācikkhitvā purato rathaṃ pesetvā purimasadisameva aparampi veḷuriyavimānaṃ dassetvā tattha sampattiṃ anubhavantassa devaputtassa katakammaṃ puṭṭho ācikkhi.

මෙසේ මාතලී විසින් ඔහු කළ පුණ්‍යකර්මය පවසා, රථය ඉදිරියට පදවා පෙර පරිදිම වූ තවත් වෛඩූර්ය විමානයක් (වෙළුරිය විමානයක්) පෙන්වා, එහි සම්පත් විඳින දිව්‍ය පුත්‍රයා කළ පින්කම පිළිබඳව විමසූ විට එය මෙසේ විස්තර කළේය.


545.

545.


‘‘Pabhāsati midaṃ byamhaṃ, veḷuriyāsu nimmitaṃ;

Upetaṃ bhūmibhāgehi, vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ.

“වෛඩූර්යයෙන් නිමවන ලද මේ විමානය බබළයි; මෙය මනාව බෙදන ලද හා මනින ලද භූමි භාගයන්ගෙන් සමන්විතය.”


546.

546.


‘‘Āḷambarā mudiṅgā ca, naccagītā suvāditā;

Dibyā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

“ආලම්බර බෙර, මෘදංග නාදයන් මෙන්ම මනාව ගැයෙන වැයෙන නැටුම් ගැයුම් ද ඇසේ; ශ්‍රවණයට ප්‍රිය වූ, මනස්කාන්ත වූ දිව්‍යමය ශබ්දයන් මෙහි නික්මෙයි.”


547.

547.


‘‘Nāhaṃ evaṃgataṃ jātu, evaṃsuruciraṃ pure;

Saddaṃ samabhijānāmi, diṭṭhaṃ vā yadi vā sutaṃ.

“මම මීට පෙර මෙවැනි ඉතා සුන්දර වූ ශබ්දයක් කිසි දිනෙක අසා හෝ දැක හෝ නැත්තෙමි.”


548.

548.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ, yo modatī saggapatto vimāne.

“මාතලී දිව්‍ය සාරථිය, මෙය දැකීමෙන් මම මහත් සතුටක් ලබමි; දිව්‍ය විමානයට පැමිණ මෙසේ සතුටු වන මේ මනුෂ්‍යයා කිනම් යහපත් ක්‍රියාවක් කළේ දැයි මම ඔබෙන් විමසමි.”


549.

549.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

“නේමි රජු විසින් විමසන ලදුව, පුණ්‍යකර්මයන්ගේ විපාක දන්නා වූ මාතලී දිව්‍ය සාරථිය ඒ පිළිබඳව මෙසේ පැවසීය.”


550.

550.


‘‘Bārāṇasiyaṃ gahapati, esa dānapatī ahu;

Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca;

Arahante sītibhūte, sakkaccaṃ paṭipādayi.

“පින්වත් රජතුමනි, මොහු බරණැස් නුවර දානපති වූ ගෘහපතියෙකු විය; ඔහු ආරාම, ළිං, පැන්හල් සහ පාලම් කරවීය; කෙලෙස් නිවා සැනසුණු රහතන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය.”


551.

551.


‘‘Cīvaraṃ [Pg.154] piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“ඔහු පිරිසිදු සිතින් යුතුව, සෘජු ගුණ ඇති උතුමන් වහන්සේලාට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, බෙහෙත් සහ සයනාසන පූජා කළේය.”


552.

552.


‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“මොහු පුර පසළොස්වක, අව පසළොස්වක, අටවක යන පෝය දිනවල ද, විශේෂ පෙහෙවස් දිනවල ද අංග අටකින් සමන්විත උපෝසථ ශීලය සමාදන් විය.”


553.

553.


‘‘Uposathaṃ upavasī, sadā sīlesu saṃvuto;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, so vimānasmi modatī’’ti.

(ඔහු) පෙහොවස් සමාදන් වූයේය, සැමකල්හිම සීලයන්හි සංවර වූයේය. ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් හා දන් දීමෙන් ඔහු මේ විමනෙහි සතුටු වෙයි.


Athassa purato rathaṃ pesetvā bālasūriyasannibhaṃ kanakavimānaṃ dassetvā tattha nivāsino devaputtassa sampattiṃ puṭṭho ācikkhi.

ඉන්පසු ඔහු (මාතලී) රථය ඉදිරියට පදවා, බාල සූර්යයා හා සමාන වූ රන් විමනක් පෙන්වා, එහි වසන දේවපුත්‍රයාගේ සම්පත්තිය පිළිබඳව විමසන ලදුව (විස්තරය) ප්‍රකාශ කළේය.


554.

554.


‘‘Yathā udayamādicco, hoti lohitako mahā;

Tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ, jātarūpassa nimmitaṃ.

උදාවන හිරු මඬල යම් සේ රත් පැහැයෙන් යුත් මහත් වූ එකක් වේද, එබඳු උපමාවක් ඇති රනින් නිමවන ලද මේ විමනය බලන්න.


555.

555.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ, yo modatī saggapatto vimāne.

දේව සාරථී මාතලී පින්වත, මෙය දැක මම මහත් ප්‍රීතියක් ලබමි. ස්වර්ගයට පැමිණ මේ විමනෙහි සතුටු වන මේ තැනැත්තා මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී කවර නම් යහපත් පින්කමක් කළේදැයි ඔබගෙන් විමසමි.


556.

556.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

එසේ විමසන ලදුව, පින්කම්වල විපාකය දන්නා වූ දේව සාරථී මාතලී තෙමේ, ඒ පිළිබඳව විමසන ලද නෙමි රජුට මෙසේ කරුණු ප්‍රකාශ කළේය.


557.

557.


‘‘Sāvatthiyaṃ gahapati, esa dānapatī ahu;

Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca;

Arahante sītibhūte, sakkaccaṃ paṭipādayi.

මහරජ, මොහු සැවැත් නුවර දානපති ගෘහපතියෙක් විය. (ඔහු) ආරාම, ළිං, පැන්හල් හා පාලම් කරවීය. කෙලෙස් නිවුණු රහතන් වහන්සේලාට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළේය.


558.

558.


‘‘Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුතුව සෘජු ගුණ ඇති (උත්තමයන්) උදෙසා සිවුරු, පිණ්ඩපාත, බෙහෙත් හා සේනාසන යන සිව්පසය පූජා කළේය.


559.

559.


‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

මසකට සතර වරක් වන තුදුස්වක, පසළොස්වක, අටවක යන පෝය දිනවලදී ද, පෙහෙවස් සමාදන් වන කාලයන්හිදී ද අෂ්ටාංග ශීලය මැනවින් ආරක්ෂා කළේය.


560.

560.


‘‘Uposathaṃ upavasī, sadā sīlesu saṃvuto;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca, so vimānasmi modatī’’ti.

(ඔහු) පොහෝය සමාදන් වූයේය, සැමකල්හි සීලයන්හි සංවර වූයේය. ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් හා දන් දීමෙන් ඔහු මේ විමනෙහි සතුටු වෙයි.


Tattha [Pg.155] udayamādiccoti uggacchanto ādicco. Sāvatthiyanti kassapabuddhakāle sāvatthinagare eko gahapati dānapati ahosi. So etāni puññāni katvā imaṃ sampattiṃ pattoti.

එහි 'උදයමාදිච්චෝ' යනු උදාවන සූර්යයායි. 'සාවත්ථියං' යනු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සැවැත් නුවර එක් දානපති ගෘහපතියෙක් සිටියේය. ඔහු මේ පින්කම් කොට මේ සම්පත්තියට පැමිණි බවයි.


Evaṃ tena imesaṃ aṭṭhannaṃ vimānānaṃ kathitakāle sakko devarājā ‘‘mātali, ativiya cirāyatī’’ti aparampi javanadevaputtaṃ pesesi. So vegena gantvā ārocesi. So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘na sakkā idāni cirāyitu’’nti catūsu disāsu ekappahāreneva bahūni vimānāni dassesi. Raññā ca tattha sampattiṃ anubhavantānaṃ devaputtānaṃ katakammaṃ puṭṭho ācikkhi.

මෙසේ ඔහු මේ විමන් අට පිළිබඳව පවසන කල, සක් දෙවිඳු 'මාතලී ඉතා පමා වෙයි' කියා ජවන නම් තවත් දේවපුත්‍රයෙකු පිටත් කළේය. ඔහු වේගයෙන් ගොස් ඒ බව දන්වා සිටියේය. ඒ වචනය ඇසූ (මාතලී) 'දැන් පමා විය නොහැක' යැයි සිතා සතර දිසාවන්හි වූ බොහෝ විමන් එකවරම පෙන්වීය. රජු විසින් එහි සම්පත් විඳින දේවපුත්‍රයන්ගේ කෘත කර්මයන් පිළිබඳව විමසන ලදුව ඔහු විස්තර කළේය.


561.

561.


‘‘Vehāyasāme bahukā, jātarūpassa nimmitā;

Daddallamānā ābhenti, vijjuvabbhaghanantare.

මේ ආකාශයෙහි රනින් නිමවන ලද, වලාකුළු අතර බබළන විදුලිය මෙන් ඉතා දීප්තිමත් වූ බොහෝ විමන් තිබේ.


562.

562.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ, ye modare saggapattā vimāne.

දේව සාරථී මාතලී පින්වත, මෙය දැක මම මහත් ප්‍රීතියක් ලබමි. ස්වර්ගයට පැමිණ මේ විමන්හි සතුටු වන මේ මනුෂ්‍යයෝ කවර නම් යහපත් පින්කම් කළේදැයි ඔබගෙන් විමසමි.


563.

563.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

එසේ විමසන ලදුව, පින්කම්වල විපාකය දන්නා වූ දේව සාරථී මාතලී තෙමේ, ඒ පිළිබඳව විමසන ලද නෙමි රජුට කරුණු ප්‍රකාශ කළේය.


564.

564.


‘‘Saddhāya suniviṭṭhāya, saddhamme suppavedite;

Akaṃsu satthu vacanaṃ, sammāsambuddhasāsane;

Tesaṃ etāni ṭhānāni, yāni tvaṃ rāja passasī’’ti.

මැනවින් දේශනා කරන ලද සද්ධර්මයෙහි මනා කොට පිහිටි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව, සම්මා සම්බුද්ධ ශාසනයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාද පිළිපැද්දාහුය. මහරජ, ඔබ දකින මේ ස්ථාන ඔවුන්ගේ (එම පින්කම්වල) විපාකයන්ය.


Tattha vehāyasāmeti vehāyasā ime ākāseyeva saṇṭhitā. Ākāsaṭṭhakavimānā imeti vadati. Vijjuvabbhaghanantareti ghanavalāhakantare jalamānā vijju viya. Suniviṭṭhāyāti maggena āgatattā suppatiṭṭhitāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, ete pure niyyānike kassapabuddhasāsane pabbajitvā parisuddhasīlā samaṇadhammaṃ karontā sotāpattiphalaṃ sacchikatvā arahattaṃ nibbattetuṃ asakkontā tato cutā imesu kanakavimānesu uppannā. Etesaṃ kassapabuddhasāvakānaṃ tāni ṭhānāni, yāni tvaṃ, mahārāja, passasīti.

එහි 'වේහායසාමේ' යනු මේ ආකාශයෙහිම පිහිටා ඇති බැවින් ආකාශස්ථ විමාන යැයි කියනු ලැබේ. 'විජ්ජුවබ්භඝනන්තරේ' යනු ඝන වලාකුළු අතර බබළන විදුලිය මෙනි. 'සුනිවිට්ඨාය' යනු මාර්ගඥානයෙන් පැමිණි බැවින් මැනවින් පිහිටි බවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – මහරජ, මොවුන් පෙර කාශ්‍යප බුද්ධ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පිරිසිදු සීලයෙන් යුක්තව ශ්‍රමණ ධර්මයන් පුරමින්, සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කොට අර්හත් ඵලය ලැබීමට නොහැකිව, එතැනින් චුතව මේ රන් විමන්වල උපත ලැබූහ. මහරජ, ඔබ මේ දකින්නේ ඒ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් ලැබූ ස්ථානයි.


Evamassa [Pg.156] ākāsaṭṭhakavimānāni dassetvā sakkassa santikaṃ gamanatthāya ussāhaṃ karonto āha –

මෙසේ ඔහුට ආකාශස්ථ විමාන පෙන්වා, සක් දෙවිඳු වෙත යෑම සඳහා රජු උනන්දු කරවමින් මෙසේ පැවසීය.


565.

565.


‘‘Viditāni te mahārāja, āvāsaṃ pāpakamminaṃ;

Atho kalyāṇakammānaṃ, ṭhānāni viditāni te;

Uyyāhi dāni rājīsi, devarājassa santike’’ti.

මහරජ, පව් කළවුන්ගේ වාසස්ථාන ඔබ විසින් දක්නා ලදී. එමෙන්ම පින් කළවුන්ගේ ස්ථාන ද ඔබ විසින් දක්නා ලදී. රාජර්ෂිය, දැන් සක් දෙවිඳු වෙත යෑම පිණිස නික්මෙනු මැනව.


Tattha āvāsanti mahārāja, tayā paṭhamameva nerayikānaṃ āvāsaṃ disvā pāpakammānaṃ ṭhānāni viditāni, idāni pana ākāsaṭṭhakavimānāni passantena atho kalyāṇakammānaṃ ṭhānāni viditāni, idāni devarājassa santike sampattiṃ daṭṭhuṃ uyyāhi gacchāhīti.

එහි 'ආවාසං' යනු මහරජ, ඔබ විසින් පළමුවෙන්ම නිරයේ උපන් පව් කළවුන්ගේ වාසස්ථාන දකින ලදී. දැන් ආකාශස්ථ විමාන බලමින් පින් කළවුන්ගේ වාසස්ථාන ද දකින ලදී. දැන් සක් දෙවිඳුන්ගේ සම්පත්තිය දැකීම පිණිස පිටත් වන්න යන්නයි.


Evañca pana vatvā purato rathaṃ pesetvā sineruṃ parivāretvā ṭhite satta paribhaṇḍapabbate dassesi. Te disvā raññā mātalissa puṭṭhabhāvaṃ āvikaronto satthā āha –

මෙසේ පවසා රථය ඉදිරියට පදවා, මහමෙර වටා පිහිටි සප්ත මහා පර්වතයන් පෙන්වීය. ඒවා දැක රජු විසින් මාතලීගෙන් විමසන ලද ආකාරය ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


566.

566.


‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ, dibbayānamadhiṭṭhito;

Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage;

Disvānāmantayī sūtaṃ, ime ke nāma pabbatā’’ti.

මහරජ තෙමේ දහසක් අසුන් යෙදූ දිව්‍ය රථයට නැඟී යන්නේ, සීදා සාගරය අතර පිහිටි පර්වතයන් දැක, සාරථියා ඇමතීය: 'මේ පර්වතවල නම් මොනවාද?'


Tattha hayavāhinti hayehi vāhiyamānaṃ. Dibbayānamadhiṭṭhitoti dibbayāne ṭhito hutvā. Addāti addasa. Sīdantareti sīdāmahāsamuddassa antare. Tasmiṃ kira mahāsamudde udakaṃ sukhumaṃ, morapiñchamattampi pakkhittaṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti sīdateva, tasmā so ‘‘sīdāmahāsamuddo’’ti vuccati. Tassa antare. Nageti pabbate. Ke nāmāti ke nāma nāmena ime pabbatāti.

එහි 'හයවාහිං' යනු අශ්වයන් විසින් ඇදගෙන යනු ලබන රථයයි. 'දිබ්බයානමධිට්ඨිතෝ' යනු දිව්‍ය රථයෙහි සිටි බවයි. 'අද්දා' යනු දුටුවේය යන්නයි. 'සීදන්තරේ' යනු සීදා මහ සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි ය. ඒ මහ සමුද්‍රයෙහි ජලය කෙතරම් සියුම්ද යත්, මොනර පිහාටුවක්වත් එහි නොරැඳී ගිලී යන බැවින් එය 'සීදා මහ සමුද්‍රය' නමින් හැඳින්වේ. එහි මධ්‍යයෙහි ඇති පර්වතයන් පිළිබඳව 'මේ පර්වතවල නම් මොනවාද' යි විමසුවේය.


Evaṃ nimiraññā puṭṭho mātali devaputto āha –

නෙමි රජු විසින් මෙසේ විමසන ලදුව මාතලී දිව්‍ය පුත්‍රයා මෙසේ පැවසීය.


568.

568.


‘‘Sudassano karavīko, īsadharo yugandharo;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo girī brahā.

සුදස්සනය, කරවීකය, ඊසධරය, යුගන්ධරය, නේමින්ධරය, විනතකය හා විශාල වූ අස්සකණ්ණ පර්වතය ද වේ.


569.

569.


‘‘Ete sīdantare nagā, anupubbasamuggatā;

Mahārājānamāvāsā, yāni tvaṃ rāja passasī’’ti.

මහරජ, සීදා සාගරය මධ්‍යයෙහි පිළිවෙළින් උස්ව පිහිටි මේ පර්වතයෝ සතර වරම් දෙවිවරුන්ගේ වාසස්ථානයෝ වෙති. ඔබ දකින්නේ ඒ පර්වතයන්ය.


Tattha sudassanoti ayaṃ, mahārāja, etesaṃ sabbabāhiro sudassano pabbato nāma, tadanantare karavīko nāma, so sudassanato uccataro[Pg.157]. Ubhinnampi pana tesaṃ antare ekopi sīdantaramahāsamuddo. Karavīkassa anantare īsadharo nāma, so karavīkato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Īsadharassa anantare yugandharo nāma, so īsadharato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Yugandharassa anantare nemindharo nāma, so yugandharato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Nemindharassa anantare vinatako nāma, so nemindharato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Vinatakassa anantare assakaṇṇo nāma, so vinatakato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Anupubbasamuggatāti ete sīdantaramahāsamudde satta pabbatā anupaṭipāṭiyā samuggatā sopānasadisā hutvā ṭhitā. Yānīti ye tvaṃ, mahārāja, ime pabbate passasi, ete catuṇṇaṃ mahārājānaṃ āvāsāti.

එහි 'සුදස්සන' යනු, මහරජතුමනි, මේ සියලුම පර්වතයන්ට පිටතින් පිහිටි සුදස්සන නම් පර්වතයයි. එයට ඇතුළතින් කරවීක නම් පර්වතය පිහිටා ඇති අතර, එය සුදස්සන පර්වතයට වඩා උසින් වැඩිය. ඒ දෙක අතර එක් සීදන්තර මහා සමුද්‍රයක් පවතී. කරවීක පර්වතයට ඇතුළතින් ඊසධර නම් පර්වතය පිහිටා ඇති අතර, එය කරවීක පර්වතයට වඩා උසය. ඒ පර්වත දෙක අතරද එක් සීදන්තර මහා සමුද්‍රයක් පවතී. ඊසධර පර්වතයට ඇතුළතින් යුගන්ධර නම් පර්වතය පිහිටා ඇති අතර, එය ඊසධර පර්වතයට වඩා උසය. ඒ දෙක අතරද එක් සීදන්තර මහා සමුද්‍රයක් පවතී. යුගන්ධර පර්වතයට ඇතුළතින් නේමින්ධර නම් පර්වතය පිහිටා ඇති අතර, එය යුගන්ධර පර්වතයට වඩා උසය. ඒ දෙක අතරද එක් සීදන්තර මහා සමුද්‍රයක් පවතී. නේමින්ධර පර්වතයට ඇතුළතින් විනතක නම් පර්වතය පිහිටා ඇති අතර, එය නේමින්ධර පර්වතයට වඩා උසය. ඒ දෙක අතරද එක් සීදන්තර මහා සමුද්‍රයක් පවතී. විනතක පර්වතයට ඇතුළතින් අස්සකණ්ණ නම් පර්වතය පිහිටා ඇති අතර, එය විනතක පර්වතයට වඩා උසය. ඒ දෙක අතරද එක් සීදන්තර මහා සමුද්‍රයක් පවතී. අනුපිළිවෙලින් මතු වී ඇති මේ සීදන්තර මහා සමුද්‍රයන්හි පිහිටි පර්වත හත, පියගැටපෙළක් මෙන් අනුපිළිවෙලින් පිහිටා ඇත. මහරජතුමනි, ඔබ දකින මේ පර්වත හත සතරවරම් මහා රජවරුන්ගේ වාසස්ථාන වේ.


Evamassa cātumahārājikadevalokaṃ dassetvā purato rathaṃ pesetvā tāvatiṃsabhavanassa cittakūṭadvārakoṭṭhakaṃ parivāretvā ṭhitā indapaṭimā dassesi. Taṃ disvā rājā pucchi, itaropissa byākāsi.

මෙසේ නේමි රජුට චාතුම්මහාරාජික දේවලෝකය පෙන්වා, රථය ඉදිරියට පදවා, තාවතිංස භවනයේ චිත්‍රකූට ද්වාර මණ්ඩපය වටා පිහිටි ඉන්ද්‍ර ප්‍රතිමා පෙන්වීය. එය දුටු රජතුමා ඒ පිළිබඳව විමසූ අතර, මාතලි දිව්‍ය පුත්‍රයා ඔහුට පිළිතුරු දුන්නේය.


570.

570.


‘‘Anekarūpaṃ ruciraṃ, nānācitraṃ pakāsati;

Ākiṇṇaṃ indasadisehi, byaggheheva surakkhitaṃ.

නොයෙක් රූප ඇති, ඉතා මනරම් වූ, විවිධ චිත්‍රවලින් යුක්තව බබළන, ඉන්ද්‍ර රූපවලින් පිරී පවතින, ව්‍යාඝ්‍රයන් මෙන් මැනවින් ආරක්ෂා කරන ලද මෙය කුමක්ද?


571.

571.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Imaṃ nu dvāraṃ kimabhaññamāhu, manoramaṃ dissati dūratova.

දේව සාරථි මාතලිය, මෙය දැකීමෙන් මම මහත් සතුටක් ලබමි, එබැවින් ඔබෙන් විමසමි; දුර සිටම මනරම්ව පෙනෙන මේ දොරටුවට පවසන වෙනත් නම කුමක්ද?


572.

572.


‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

රජතුමා විසින් විමසන ලදුව, පින්කම්වල විපාක දන්නා දේව සාරථි මාතලි, ඒ පිළිබඳව දත යුතු කරුණු රජතුමාට පැහැදිලි කළේය.


573.

573.


‘‘‘Citrakūṭo’ti yaṃ āhu, devarājapavesanaṃ;

Sudassanassa girino, dvārañhetaṃ pakāsati.

දේවරාජයා ඇතුළු වන්නා වූ මේ ස්ථානයට 'චිත්‍රකූට' යැයි පවසති. මෙය සුදර්ශන පර්වතයෙහි (මහා මේරු පර්වතයෙහි) දොරටුව ලෙස ප්‍රකටය.


574.

574.


‘‘Anekarūpaṃ [Pg.158] ruciraṃ, nānācitraṃ pakāsati;

Ākiṇṇaṃ indasadisehi, byaggheheva surakkhitaṃ;

Pavisetena rājīsi, arajaṃ bhūmimakkamā’’ti.

නොයෙක් රූප ඇති, මනරම් වූ, විවිධ චිත්‍රවලින් යුක්තව බබළන, ඉන්ද්‍ර රූපවලින් පිරී පවතින, ව්‍යාඝ්‍රයන් මෙන් මැනවින් ආරක්ෂා කරන ලද මෙම ස්ථානයට පින්වත් රජතුමනි, ඇතුළු වන්න. රජස් රහිත වූ මේ භූමිය මත පා තබන්න.


Tattha anekarūpanti anekajātikaṃ. Nānācitranti nānāratanacitraṃ. Pakāsatīti kiṃ nāma etaṃ paññāyati. Ākiṇṇanti samparipuṇṇaṃ. Byaggheheva surakkhitanti yathā nāma byagghehi vā sīhehi vā mahāvanaṃ, evaṃ indasadiseheva surakkhitaṃ. Tāsañca pana indapaṭimānaṃ ārakkhaṇatthāya ṭhapitabhāvo ekakanipāte kulāvakajātake (jā. 1.1.31) vuttanayena gahetabbo. Kiṃmabhaññamāhūti kinnāmaṃ vadanti. Pavesananti nikkhamanappavesanatthāya nimmitaṃ. Sudassanassāti sobhanadassanassa sinerugirino. Dvāraṃ hetanti etaṃ sinerumatthake patiṭṭhitassa dasasahassayojanikassa devanagarassa dvāraṃ pakāsati, dvārakoṭṭhako paññāyatīti attho. Pavisetenāti etena dvārena devanagaraṃ pavisa. Arajaṃ bhūmimakkamāti arajaṃ suvaṇṇarajatamaṇimayaṃ nānāpupphehi samākiṇṇaṃ dibbabhūmiṃ dibbayānena akkama, mahārājāti.

එහි 'අනේක රූප' යනු නොයෙක් ජාතිවල රූපයි. 'නානාචිත්‍ර' යනු විවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ යන්නයි. 'පකාසති' යනු මෙය කුමක්දැයි පෙනෙන්නේද යන්නයි. 'ආකිණ්ණ' යනු හාත්පසින් පිරී තිබීමයි. 'ව්‍යාඝ්‍රයින් මෙන් මැනවින් ආරක්ෂිතයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මහා වනයක් ව්‍යාඝ්‍රයින් හෝ සිංහයන් විසින් රකින්නාක් මෙන්, ඉන්ද්‍ර රූපවලින් මැනවින් ආරක්ෂා කර ඇති බවයි. එම ඉන්ද්‍ර ප්‍රතිමා ආරක්ෂාව සඳහා තැබූ ආකාරය කුලාවක ජාතකයේ සඳහන් පරිදි දත යුතුය. 'කිම්මභඤ්ඤමාහු' යනු කුමන නමකින් හඳුන්වන්නේද යන්නයි. 'පවේසනං' යනු ඇතුළු වීම හා පිටවීම සඳහා මවන ලද්දකි. 'සුදස්සනස්සා' යනු දැකීමට ප්‍රිය වූ සිනේරු පර්වතයයි. 'ද්වාරං හේතං' යනු සිනේරු මුදුනෙහි පිහිටි යොදුන් දසදහසක් විශාල වූ දේව නගරයේ දොරටුවයි. 'පවිසේතේනා' යනු මේ දොරටුවෙන් දේව නගරයට ඇතුළු වන්න යන්නයි. 'අරජං භූමිමක්කමා' යනු රත්‍රන්, රිදී හා මැණික්වලින් සැදුණු, දිව්‍යමය මල්වලින් පිරුණු රජස් රහිත දිව්‍ය භූමියට දිව්‍ය රථයෙන් ඇතුළු වන්න යන්නයි, මහරජතුමනි.


Evañca pana vatvā mātali rājānaṃ devanagaraṃ pavesesi. Tena vuttaṃ –

මෙසේ පවසා මාතලි රජතුමාව දේව නගරයට ඇතුළු කළේය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ –


575.

575.


‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ, dibbayānamadhiṭṭhito;

Yāyamāno mahārājā, addā devasabhaṃ ida’’nti.

ආජානීය අසුන් දහසක් යෙදූ දිව්‍ය රථයට නැගී ගමන් කරන මහා රජතුමා මේ දේව සභාව දුටුවේය.


So dibbayāne ṭhitova gacchanto sudhammādevasabhaṃ disvā mātaliṃ pucchi, sopissa ācikkhi.

ඔහු දිව්‍ය රථයෙහි සිටම ගමන් කරද්දී සුධම්මා දේව සභාව දැක මාතලිගෙන් ඒ ගැන විමසූ අතර, ඔහුද එය විස්තර කර දුන්නේය.


576.

576.


‘‘Yathā sarade ākāse, nīlobhāso padissati;

Tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ, veḷuriyāsu nimmitaṃ.

ශරත් කාලයේ අහසෙහි නිල් පැහැයක් පෙනෙන්නාක් මෙන්, වෛදූර්ය මැණික්වලින් මවන ලද මේ විමානය ඒ හා සමානය.


577.

577.


‘‘Vittī hi maṃ vindati sūta disvā, pucchāmi taṃ mātali devasārathi;

Imaṃ nu byamhaṃ kimabhaññamāhu, manoramaṃ dissati dūratova.

සාරථිය, මෙය දැක මම මහත් සතුටක් ලබමි, එබැවින් දේව සාරථි මාතලි ඔබෙන් විමසමි; දුර සිටම මනරම්ව පෙනෙන මේ විමානයට පවසන නම කුමක්ද?


578.

578.


‘‘Tassa [Pg.159] puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi;

Vipākaṃ puññakammānaṃ, jānaṃ akkhāsijānato.

ඔහු විසින් විමසන ලදුව, පින්කම්වල විපාක දන්නා දේව සාරථි මාතලි, ඒ පිළිබඳව දත යුතු කරුණු රජතුමාට පැහැදිලි කළේය.


579.

579.


‘‘‘Sudhammā’ iti yaṃ āhu, passesā dissate sabhā;

Veḷuriyārucirā citrā, dhārayanti sunimmitā.

මනාව මවන ලද, වෛදූර්ය මැණික්වලින් විසිතුරු වූ, ශෝභමාන වූ මේ පෙනෙන සභාව දකින්න, මෙයට 'සුධම්මා' යැයි පවසති.


580.

580.


‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā;

Yattha devā tāvatiṃsā, sabbe indapurohitā.

අටපට්ටම් හැඩයට මනාව නිමවන ලද මෙහි සියලුම කුළුණු වෛදූර්යමය වේ. එහි තාවතිංස වැසි දෙවිවරු සියල්ලෝම සක් දෙවිඳුන් පෙරටු කරගෙන රැස් වෙති.


581.

581.


‘‘Atthaṃ devamanussānaṃ, cintayantā samacchare;

Pavisetena rājīsi, devānaṃ anumodananti.

ඔවුහු දෙවි මිනිසුන්ගේ යහපත ගැන සිතමින් එහි රැස්ව සිටිති. පින්වත් රජතුමනි, දෙවිවරුන් සතුටු වන මේ ස්ථානයට ඇතුළු වන්න.


Tattha idanti nipātamattaṃ, devasabhaṃ addasāti attho. Passesāti passa esā. Veḷuriyā rucirāti ruciraveḷuriyā. Citrāti nānāratanavicitrā. Dhārayantīti imaṃ sabhaṃ ete aṭṭhaṃsādibhedā sukatā thambhā dhārayanti. Indapurohitāti indaṃ purohitaṃ purecārikaṃ katvā parivāretvā ṭhitā devamanussānaṃ atthaṃ cintayantā acchanti. Pavisetenāti iminā maggena yattha devā aññamaññaṃ anumodantā acchanti, taṃ ṭhānaṃ devānaṃ anumodanaṃ pavisa.

එහි 'ඉදං' යනු නිපාත පදයක් පමණි, 'දේව සභාව දුටුවේය' යන්න අර්ථයයි. 'පස්සේසා' යනු 'මේ බලන්න' යන්නයි. 'වේළුරියා රුචිරා' යනු ඉතා ලස්සන වෛදූර්ය මැණික්ය. 'චිත්‍රා' යනු විවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ යන්නයි. 'ධාරයන්ති' යනු අටපට්ටම් ආදී ලක්ෂණවලින් යුත් මනාව කළ කුළුණු මේ සභාව දරා සිටින බවයි. 'ඉන්දපුරෝහිතා' යනු සක් දෙවිඳුන් පෙරටු කරගෙන ඔහු පිරිවරා දෙවි මිනිසුන්ගේ යහපත සිතමින් සිටින බවයි. 'පවිසේතේනා' යනු දෙවිවරුන් එකිනෙකා සතුටු වෙමින් සිටින ඒ ස්ථානයට මේ මගින් ඇතුළු වන්න යන්නයි.


Devāpi kho tassāgamanamaggaṃ olokentāva nisīdiṃsu. Te ‘‘rājā āgato’’ti sutvā dibbagandhavāsapupphahatthā yāva cittakūṭadvārakoṭṭhakā paṭimaggaṃ gantvā mahāsattaṃ dibbagandhamālādīhi pūjayantā sudhammādevasabhaṃ ānayiṃsu. Rājā rathā otaritvā devasabhaṃ pāvisi. Devā āsanena nimantayiṃsu. Sakkopi āsanena ceva kāmehi ca nimantesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

දෙවිවරුද ඔහු පැමිණෙන මග බලා සිටියහ. 'රජතුමා පැමිණියා' යයි අසා ඔවුහු දිව්‍යමය සුවඳ විලවුන් හා මල් අතැතිව චිත්‍රකූට ද්වාර මණ්ඩපය දක්වා පෙරගමන් ගොස්, මහා බෝසතාණන් වහන්සේට දිව්‍යමය සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වා සුධම්මා දේව සභාවට කැඳවාගෙන ආහ. රජතුමා රථයෙන් බැස දේව සභාවට ඇතුළු විය. දෙවිවරු ආසනයකින් ඔහුට ඇරයුම් කළහ. සක් දෙවිඳුන්ද ආසනයකින් මෙන්ම දිව්‍යමය සැප සම්පත්වලින්ද ඔහුට ඇරයුම් කළේය. ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


582.

582.


‘‘Taṃ devā paṭinandiṃsu, disvā rājānamāgataṃ;

Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ;

Nisīda dāni rājīsi, devarājassa santike.

පැමිණි රජතුමා දැක දෙවිවරු ඔහුව සතුටින් පිළිගත්හ. 'මහා රජතුමනි, ඔබේ පැමිණීම සුභ වේවා, ඔබේ පැමිණීම යහපත් වේවා. පින්වත් රජතුමනි, දැන් සක් දෙවිඳුන් අසල අසුන් ගන්න'.


583.

583.


‘‘Sakkopi paṭinandittha, vedehaṃ mithilaggahaṃ;

Nimantayittha kāmehi, āsanena ca vāsavo.

මිථිලා නුවර පාලනය කරන නේමි රජතුමාව සක් දෙවිඳුන්ද සතුටින් පිළිගත්තේය. වාසව (සක් දෙවිඳු) රජතුමාට අසුනකින් හා දිව්‍ය සැප සම්පත්වලින් ආරාධනා කළේය.


584.

584.


‘‘Sādhu [Pg.160] khosi anuppatto, āvāsaṃ vasavattinaṃ;

Vasa devesu rājīsi, sabbakāmasamiddhisu;

Tāvatiṃsesu devesu, bhuñja kāme amānuse’’ti.

ඔබ වසවර්ති දෙවිවරුන්ගේ වාසස්ථානයට පැමිණීම ඉතා යහපත්ය. පින්වත් රජතුමනි, සියලුම කාම සම්පත්වලින් පිරි දෙවිවරුන් අතර වාසය කරන්න. තාවතිංස දෙවිවරුන් අතර සිටිමින් මිනිසුන්ට විඳිය නොහැකි දිව්‍යමය සැප සම්පත් භුක්ති විඳින්න.


Tattha paṭinandiṃsūti sampiyāyiṃsu, haṭṭhatuṭṭhāva hutvā sampaṭicchiṃsu. Sabbakāmasamiddhisūti sabbesaṃ kāmānaṃ samiddhiyuttesu.

එහි 'පටිනන්දිංසු' යනු ඉතා ප්‍රිය කළහ, හටගත් සතුටින් යුතුව පිළිගත්හ යන්නයි. 'සබ්බකාමසමිද්ධීසු' යනු සියලු කාම සම්පත්වලින් පිරුණු තැන්හි යන්නයි.


Evaṃ sakkena dibbakāmehi ceva āsanena ca nimantito rājā paṭikkhipanto āha –

මෙසේ සක් දෙවිඳු විසින් දිව්‍යමය කාම සම්පත්වලින් සහ තම අසුනෙන් ආරාධනා කරනු ලැබූ රජතුමා, එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් මෙසේ පැවසීය.


585.

585.


‘‘Yathā yācitakaṃ yānaṃ, yathā yācitakaṃ dhanaṃ;

Evaṃ sampadamevetaṃ, yaṃ parato dānapaccayā.

"ණයට ගත් වාහනයක් යම් සේ ද, ණයට ගත් ධනයක් යම් සේ ද, අන් අයෙකු දීම නිසා ලැබෙන මෙම දිව්‍ය සම්පත් ද එබඳු ම ය."


586.

586.


‘‘Na cāhametamicchāmi, yaṃ parato dānapaccayā;

Sayaṃkatāni puññāni, taṃ me āveṇikaṃ dhanaṃ.

"අන් අයෙකු දීම නිසා ලැබෙන දෙයට මම කැමති නොවෙමි. මා විසින් ම කරගන්නා ලද පින්, මගේ ම වූ ස්වකීය ධනය වේ."


587.

587.


‘‘Sohaṃ gantvā manussesu, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca;

Yaṃ katvā sukhito hoti, na ca pacchānutappatī’’ti.

"මම නැවත මිනිස් ලොවට ගොස්, දානයෙන් ද, ධාර්මික ජීවිතයෙන් ද, ඉඳුරන් දමනය කිරීමෙන් හා සංයමයෙන් ද බොහෝ කුසල් රැස් කරමි. යමෙක් එසේ කුසල් කළ විට සැපවත් වන අතර පසුව පසුතැවිලි වීමට සිදු නොවේ."


Tattha yaṃ parato dānapaccayāti yaṃ parato tassa parassa dānapaccayā tena dinnattā labbhati, taṃ yācitakasadisaṃ hoti, tasmā nāhaṃ etaṃ icchāmi. Sayaṃkatānīti yāni pana mayā attanā katāni puññāni, tameva mama parehi asādhāraṇattā āveṇikaṃ dhanaṃ anugāmiyadhanaṃ. Samacariyāyāti tīhi dvārehi samacariyāya. Saṃyamenāti sīlarakkhaṇena. Damenāti indriyadamena.

එහි 'යං පරතෝ දානපච්චයා' යනු අනුන් විසින් දෙන ලද හෙයින් ලැබෙන යමක් වේ ද, එය ණයට ගත් දෙයකට සමාන බැවින් මම එයට අකමැති වෙමි. 'සයංකතානි' යනු මා විසින්ම කරන ලද යම් පින්කම් වේ ද, ඒවා අන් අයට පොදු නොවන මගේම වූ ආවේණික ධනය හෙවත් අනුගාමික ධනය වේ. 'සමචරියාය' යනු කාය, වාග්, මන යන තිදොරින් යහපත්ව හැසිරීමයි. 'සංයමෙන' යනු සීලය ආරක්ෂා කිරීමයි. 'දමෙන' යනු ඉන්ද්‍රිය දමනයයි.


Evaṃ mahāsatto devānaṃ madhurasaddena dhammaṃ desesi. Dhammaṃ desentoyeva manussagaṇanāya satta divasāni ṭhatvā devagaṇaṃ kosetvā devagaṇamajjhe ṭhitova mātalissa guṇaṃ kathento āha –

මෙසේ මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ දෙවියන්ට මිහිරි හඬින් ධර්මය දේශනා කළ සේක. එසේ ධර්මය දේශනා කරමින් මිනිස් ලොව ගණනයෙන් දින හතක් එහි වැඩසිටිමින් දෙව් පිරිස සතුටු කර, ඔවුන් මැද සිටිමින් මාලි දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ ගුණ පවසමින් මෙසේ වදාළ සේක.


588.

588.


‘‘Bahūpakāro no bhavaṃ, mātali devasārathi;

Yo me kalyāṇakammānaṃ, pāpānaṃ paṭidassayī’’ti.

"දේව සාරථී වූ මාලි දිව්‍ය පුත්‍රයා අපට බොහෝ උපකාරී විය. ඔහු මට පින් කළ අයගේ දිව්‍ය විමාන සහ පව් කළ අයගේ නිරයවල් යන දෙකම පෙන්වා දුන්නේය."


Tattha [Pg.161] yo me kalyāṇakammānaṃ, pāpānaṃ paṭidassayīti yo esa mayhaṃ kalyāṇakammānaṃ devānañca ṭhānāni pāpakammānaṃ nerayikānañca pāpāni ṭhānāni dassesīti attho.

එහි 'යෝ මේ කල්‍යාණකම්මානං පාපානං පටිදස්සයී' යනු මට යහපත් කර්ම කළ දෙවියන්ගේ ස්ථාන සහ පාපකර්ම කළ නිරිසතුන්ගේ නිරයවල් පෙන්වා දුන්නේය යන අර්ථයයි.


Saggakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

ස්වර්ග කාණ්ඩය නිමවාය.


Atha rājā sakkaṃ āmantetvā ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, manussalokaṃ gantu’’nti āha. Sakko ‘‘tena hi, samma mātali, nimirājānaṃ tattheva mithilaṃ nehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rathaṃ upaṭṭhāpesi. Rājā devagaṇehi saddhiṃ sammoditvā deve nivattāpetvā rathaṃ abhiruhi. Mātali rathaṃ pesento pācīnadisābhāgena mithilaṃ pāpuṇi. Mahājano dibbarathaṃ disvā ‘‘rājā no āgato’’ti pamudito ahosi. Mātali mithilaṃ padakkhiṇaṃ katvā tasmiṃyeva sīhapañjare mahāsattaṃ otāretvā ‘‘gacchāmahaṃ, mahārājā’’ti āpucchitvā sakaṭṭhānameva gato. Mahājanopi rājānaṃ parivāretvā ‘‘kīdiso, deva, devaloko’’ti pucchi. Rājā devatānañca sakkassa ca devarañño sampattiṃ vaṇṇetvā ‘‘tumhepi dānādīni puññāni karotha, evaṃ tasmiṃ devaloke nibbattissathā’’ti mahājanassa dhammaṃ desesi.

ඉක්බිති රජතුමා සක් දෙවිඳු අමතා, "මහ රජතුමනි, මම නැවත මිනිස් ලොවට යාමට කැමැත්තෙමි" යි පැවසීය. සක් දෙවිඳු, "එසේ නම් මාලි, නෙමි රජතුමාව නැවත මිථිලාවටම රැගෙන යන්න" යි කීය. ඔහු එය පිළිගෙන රථය සූදානම් කළේය. රජතුමා දෙවියන් සමඟ සතුටු සාමීචියේ යෙදී ඔවුන්ව ආපසු හරවා රථයට නැග්ගේය. මාලි රථය පදවාගෙන පෙරදිග දෙසින් මිථිලාවට පැමිණියේය. මහජනයා දිව්‍ය රථය දැක, "අපේ රජතුමා පැමිණියා" යි සතුටු වූහ. මාලි මිථිලා නුවර පැදකුණු කර, රජමාලිගාවේ සිංහ පංජරය අසලදීම මහාසත්වයන්ව බස්සවා, "මහ රජතුමනි, මම යන්නෙමි" යි සමුගෙන තමාගේ ස්ථානයටම ගියේය. මහජනයා ද රජතුමාව පිරිවරාගෙන, "දේවයන් වහන්ස, දෙව්ලොව කෙබඳු ද?" යි විමසූහ. රජතුමා දෙවියන්ගේ හා සක් දෙවිඳුගේ සම්පත් වර්ණනා කර, "ඔබලා ද දානාදී පින්කම් කරන්න, එවිට ඒ දෙව්ලොව උපදින්නට හැකි වනු ඇත" යි ජනයාට දහම් දෙසීය.


So aparabhāge kappakena palitassa jātabhāve ārocite palitaṃ suvaṇṇasaṇḍāsena uddharāpetvā hatthe ṭhapetvā kappakassa gāmavaraṃ datvā pabbajitukāmo hutvā puttassa rajjaṃ paṭicchāpesi. Tena ca ‘‘kasmā, deva, pabbajissasī’’ti vutte –

පසු කාලයක කරණවෑමියා විසින් රජුගේ හිසෙහි නර කෙස් හටගෙන ඇති බව දැන්වූ විට, රජතුමා රන් අඬුවකින් ඒ නර කෙස් ගලවා අතෙහි තබාගෙන, කරණවෑමියාට උතුම් ගම්වරයක් තෑගි කොට, පැවිදි වීමට කැමති වී තම පුතුට රජකම පවරා දුන්නේය. එවිට පුතු විසින්, "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ කුමන හේතුවක් නිසා පැවිදි වන්නේ ද?" යි විමසූ කල -


‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā;

Pāhubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti. –

"මාගේ හිසෙහි හටගත් මේ නර කෙස් වයස පැහැර ගන්නා දේවදූතයෝ වැනිය. මොවුහු පහළ වූ බැවින් මෙය මාගේ පැවිදි වීමට කාලයයි."


Gāthaṃ vatvā purimarājāno viya pabbajitvā tasmiṃyeva ambavane viharanto cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi. Tassevaṃ pabbajitabhāvaṃ āvikaronto satthā osānagāthamāha –

යනුවෙන් ගාථාව පවසා පෙර රජවරුන් මෙන් පැවිදි වී, ඒ අඹ වනයේම වසමින් සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බඹලොව උපන්නේය. උන්වහන්සේගේ ඒ පැවිදි වීම හෙළි කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ අවසාන ගාථාව වදාළ සේක.


589.

589.


‘‘Idaṃ vatvā nimirājā, vedeho mithilaggaho;

Puthuyaññaṃ yajitvāna, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti.

"විදේහ රටේ මිථිලා නුවර අධිපති වූ නෙමි රජතුමා මෙය පවසා, මහා දන් පිරිනමා, පැවිදි වී සංයමයට හෙවත් සීලයට පැමිණියේය."


Tattha [Pg.162] idaṃ vatvāti ‘‘uttamaṅgaruhā mayha’’nti imaṃ gāthaṃ vatvā. Puthuyaññaṃ yajitvānāti mahādānaṃ datvā. Saṃyamaṃ ajjhupāgamīti sīlasaṃyamaṃ upagato.

එහි 'ඉදං වත්වා' යනු 'උත්තමංගරුහා මය්හං' යන ගාථාව පවසා යන්නයි. 'පුථුයඤ්ඤං යජිත්වානා' යනු මහා දානය පිරිනමා යන්නයි. 'සංයමං අජ්ඣුපාගමී' යනු සීල සංයමයට පැමිණි බවයි.


Putto panassa kāḷārajanako nāma taṃ vaṃsaṃ upacchindi.

ඔහුගේ පුත්‍රයා වූ කාලාරජනක නම් රජු ඒ පැවිදි වීමේ වංශය කෙළවර කළේය.


Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā sakko anuruddho ahosi, mātali ānando, caturāsīti khattiyasahassāni buddhaparisā, nimirājā pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව අවසානයේ, "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් එසේම කළ සේක" යි වදාරා ජාතකය මෙසේ සමෝධානය කළ සේක: "එකල සක් දෙවිඳු වූයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් ය, මාලි වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය, අසූ හතරදහසක් රජවරුන් වර්තමාන බුදු පිරිස වූහ, නෙමි රජතුමා වූයේ සම්මා සම්බුදු වූ මම ම ය."


Nimijātakavaṇṇanā catutthā.

නෙමි ජාතක වර්ණනාව නිමවාය.



[542] 5. Umaṅgajātakavaṇṇanā

[542] 5. උමංදා ජාතක වර්ණනාව (මහෝසධ ජාතක වර්ණනාව)


Pañcālo [Pg.163] sabbasenāyāti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā tathāgatassa paññāpāramiṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu ‘‘mahāpañño, āvuso, tathāgato puthupañño gambhīrapañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño parappavādamaddano, attano paññānubhāvena kūṭadantādayo brāhmaṇe, sabhiyādayo paribbājake, aṅgulimālādayo core, āḷavakādayo yakkhe, sakkādayo deve, bakādayo brahmāno ca dametvā nibbisevane akāsi, bahujanakāye pabbajjaṃ datvā maggaphalesu patiṭṭhāpesi, evaṃ mahāpañño, āvuso, satthā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva paññavā, atītepi aparipakke ñāṇe bodhiñāṇatthāya cariyaṃ carantopi paññavāyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

'පංචාලෝ සබ්බසේනායා' යන මෙම ජාතක ධර්මය ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කාලයෙහි ප්‍රඥා පාරමිතාව අරභයා වදාළ සේක. එක් දිනක භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවට රැස්ව තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව මෙසේ වර්ණනා කළහ: "ඇවැත්නි, තථාගතයන් වහන්සේ මහත් ප්‍රඥා ඇති සේක, පෘථුල ප්‍රඥා ඇති සේක, ගම්භීර වූත්, ප්‍රීතිමත් වූත්, වේගවත් වූත්, තියුණු වූත්, විනිවිද දකින ප්‍රඥා ඇති සේක. උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙන් කූටදන්ත බමුණා, සභිය පරිබ්‍රාජකයා, අංගුලිමාල, ආලවක යක්ෂයා, සක් දෙවිඳු සහ බක බ්‍රහ්මයා ආදීන් දමනය කළ සේක. බොහෝ ජනයාට පැවිද්ද ලබා දී මගඵලවල පිහිටුවූ සේක." ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කර, "මහණෙනි, දැන් ඔබලා කිනම් කතාවකින් රැස්ව සිටින්නේ ද?" යි විමසා, ඒ බව දැනගත් පසු, "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රඥාවන්ත වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පාරමී පුරන අතීත කාලයෙහි ද ප්‍රඥාවන්ත වූ සේක" යි වදාරා, උන්වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.


Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ vedeho nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa atthadhammānusāsakā cattāro paṇḍitā ahesuṃ senako, pukkuso, kāmindo, devindo cāti. Tadā rājā bodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase paccūsakāle evarūpaṃ supinaṃ addasa – rājaṅgaṇe catūsu koṇesu cattāro aggikkhandhā mahāpākārappamāṇā uṭṭhāya pajjalanti. Tesaṃ majjhe khajjopanakappamāṇo aggikkhando uṭṭhahitvā taṅkhaṇaññeva cattāro aggikkhandhe atikkamitvā yāva brahmalokā uṭṭhāya sakalacakkavāḷaṃ obhāsetvā ṭhito, bhūmiyaṃ patito sāsapabījamattampi paññāyati. Taṃ sadevakā lokā samārakā sabrahmakā gandhamālādīhi pūjenti, mahājano jālantareneva carati, lomakūpamattampi uṇhaṃ na gaṇhāti. Rājā imaṃ supinaṃ disvā bhītatasito uṭṭhāya ‘‘kiṃ nu kho me bhavissatī’’ti cintento nisinnakova aruṇaṃ uṭṭhāpesi.

අතීතයේ විදේහ රට මිථිලා නුවර වේදේහ නම් රජෙක් රාජ්‍යය කළේය. ඔහුට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන සේනක, පුක්කුස, කාමින්ද, දේවින්ද යනුවෙන් පණ්ඩිතවරු සතර දෙනෙක් සිටියහ. එකල රජතුමා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් දින අළුයම් කාලයේ මෙබඳු සිහිනයක් දුටුවේය. එනම්, රජංගනයේ සතර කොණෙහි මහා ප්‍රාකාරයන් වැනි විශාල ගිනි කඳන් සතරක් ඇවිළෙමින් තිබුණි. ඒ මැද කදෝපැණියෙකු වැනි කුඩා ගිනි බින්දුවක් හටගෙන, එසැණින්ම අර මහා ගිනි කඳන් හතර අභිබවා බඹලොව දක්වා ඉහළට නැග මුළු සක්වළම ඒකාලෝක කරමින් පැවතුණි. පොළොවට වැටුණු විට එය අබ ඇටයක් තරම් කුඩාවට පෙනුණි. දෙවියන් සහිත ලෝකයා ඒ ගිනි සිළුවට සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කළහ. මහා ජනයා ගිනි ජාලා මැදින් ඇවිද ගියද රෝම කූපයකට පවා රශ්මියක් දැනුණේ නැත. රජතුමා මෙම සිහිනය දැක භීතියට පත්ව, "මට කුමක් වේදැයි" සිතමින් වාඩි වී සිටියදීම අරුණෝදය උදා විය.


Cattāropi paṇḍitā pātovāgantvā ‘‘kacci, deva, sukhaṃ sayitthā’’ti sukhaseyyaṃ pucchiṃsu. So ‘‘kuto me sukhaseyyaṃ laddha’’nti vatvā ‘‘evarūpo [Pg.164] me supino diṭṭho’’ti sabbaṃ kathesi. Atha naṃ senakapaṇḍito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, maṅgalasupino esa, vuddhi vo bhavissatī’’ti vatvā ‘‘kiṃ kāraṇā ācariyā’’ti vutte ‘‘mahārāja, amhe cattāro paṇḍite abhibhavitvā añño vo pañcamo paṇḍito uppajjissati, mayañhi cattāro paṇḍitā cattāro aggikkhandhā viya, tesaṃ majjhe uppanno aggikkhandho viya añño pañcamo paṇḍito uppajjissati, so sadevake loke asadiso bhavissatī’’ti vatvā ‘‘idāni panesa kuhi’’nti vutte ‘‘mahārāja, ajja tassa paṭisandhiggahaṇena vā mātukucchito nikkhamanena vā bhavitabba’’nti attano sippabalena dibbacakkhunā diṭṭho viya byākāsi. Rājāpi tato paṭṭhāya taṃ vacanaṃ anussari.

පණ්ඩිතවරු හතර දෙනාම උදෑසනම පැමිණ, "දේවයන් වහන්ස, සැපසේ සැතපුණාද?" යි විමසා සිටියහ. රජතුමා "මට කොයින්ද සැප නින්දක්" යැයි පවසා තමන් දුටු සියලු සිහිනය විස්තර කළේය. එවිට සේනක පණ්ඩිතයා, "මහාරාජයෙනි, බිය නොවන්න, මෙය මංගල සිහිනයකි, ඔබට මෙයින් දියුණුවක්ම සැලසෙන්නේය" යි පැවසීය. "ආචාර්යතුමනි, ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද?" යි ඇසූ විට, "මහාරාජයෙනි, අප පණ්ඩිතවරුන් සිව්දෙනා අභිබවා යන වෙනත් පස්වන පණ්ඩිතයෙක් උපදින්නේය. අප හතර දෙනා අර මහා ගිනි කඳන් හතර වැනිය. ඒ මැදින් හටගත් ගිනි සිළුව මෙන් පස්වන පණ්ඩිතයා උපදිනු ඇත. ඔහු දෙවි මිනිස් ලෝකයෙහි අසමසම කෙනෙකු වන්නේය" යි පවසා, "දැන් ඔහු කොහිද?" යි ඇසූ විට, "මහාරාජයෙනි, අද දින ඔහු මව්කුස පිළිසිඳ ගැනීම හෝ මව්කුසින් බිහිවීම හෝ සිදුවිය යුතුය" යි තම ශිල්ප බලයෙන් දිවැසින් දුටුවාක් මෙන් ප්‍රකාශ කළේය. රජතුමාද එතැන් පටන් ඒ වචනය නිතර සිහිපත් කළේය.


Mithilāyaṃ pana catūsu dvāresu pācīnayavamajjhako, dakkhiṇayavamajjhako, pacchimayavamajjhako, uttarayavamajjhakoti cattāro gāmā ahesuṃ. Tesu pācīnayavamajjhake sirivaḍḍhano nāma seṭṭhi paṭivasati, sumanadevī nāmassa bhariyā ahosi. Mahāsatto taṃ divasaṃ raññā supinassa diṭṭhavelāya tāvatiṃsabhavanato cavitvā tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmiṃyeva kāle aparepi devaputtasahassā tāvatiṃsabhavanato cavitvā tasmiṃyeva gāme seṭṭhānuseṭṭhīnaṃ kulesu paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu. Sumanadevīpi dasamāsaccayena suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi. Tasmiṃ khaṇe sakko manussalokaṃ olokento mahāsattassa mātukucchito nikkhamanabhāvaṃ ñatvā ‘‘imaṃ buddhaṅkuraṃ sadevake loke pākaṭaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti mahāsattassa mātukucchito nikkhantakkhaṇe adissamānakāyena gantvā tassa hatthe ekaṃ osadhaghaṭikaṃ ṭhapetvā sakaṭṭhānameva gato. Mahāsatto taṃ muṭṭhiṃ katvā gaṇhi. Tasmiṃ pana mātukucchito nikkhante mātu appamattakampi dukkhaṃ nāhosi, dhamakaraṇato udakamiva sukhena nikkhami.

මිථිලා නුවර සතර දොරටුවෙහි පාචීනයවමජ්ඣකය, දක්ඛිණයවමජ්ඣකය, පච්ඡිමයවමජ්ඣකය, උත්තරයවමජ්ඣකය යනුවෙන් ගම් හතරක් විය. එයින් පාචීනයවමජ්ඣක ග්‍රාමයෙහි සිරිවඩ්ඪන නම් සිටුවරයෙක් විසූ අතර, ඔහුගේ බිරිඳ සුමනදේවී නම් වූවාය. මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ රජතුමා සිහිනය දුටු දින තව්තිසා භවනෙන් චුතව ඇයගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. එම අවස්ථාවේදීම තවත් දේවපුත්‍රයන් දහසක් තව්තිසා භවනෙන් චුතව ඒ ගමේම සිටු කුලවල පිළිසිඳ ගත්හ. සුමනදේවිය දස මසක් ඇවෑමෙන් රන්වන් පැහැති පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. එම මොහොතේ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මනුෂ්‍ය ලෝකය දෙස බලා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව්කුසින් බිහි වූ බව දැන, "මේ බුද්ධ පින්කූර වහන්සේ දෙවි මිනිස් ලෝකයා ඉදිරියේ ප්‍රසිද්ධ කළ යුතුය" යි සිතා, උන්වහන්සේ උපන් සැණින්ම නොපෙනෙන වේශයෙන් පැමිණ උන්වහන්සේගේ අතෙහි ඖෂධ කැටයක් තබා තමන්ගේ භවනයටම ගියේය. මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එය මිට මොලවා ගත්හ. උන්වහන්සේ මව්කුසින් බිහි වන විට මෑණියන්ට ස්වල්ප වූ හෝ දුකක් නොවූ අතර, පැන් පෙරනයකින් ජලය ගලා එන්නාක් මෙන් ඉතා සුවසේ බිහි වූහ.


Sā tassa hatthe osadhaghaṭikaṃ disvā ‘‘tāta, kiṃ te laddha’’nti āha. ‘‘Osadhaṃ, ammā’’ti dibbosadhaṃ mātu hatthe ṭhapesi. Ṭhapetvā ca pana ‘‘amma, idaṃ osadhaṃ yena kenaci ābādhena ābādhikānaṃ dethā’’ti āha. Sā tuṭṭhapahaṭṭhā sirivaḍḍhanaseṭṭhino ārocesi. Tassa pana sattavassiko sīsābādho atthi. So tuṭṭhapahaṭṭho hutvā ‘‘ayaṃ mātukucchito [Pg.165] jāyamāno osadhaṃ gahetvā āgato, jātakkhaṇeyeva mātarā saddhiṃ kathesi, evarūpena puññavatā dinnaṃ osadhaṃ mahānubhāvaṃ bhavissatī’’ti cintetvā taṃ osadhaṃ gahetvā nisadāyaṃ ghaṃsitvā thokaṃ nalāṭe makkhesi. Tasmiṃ khaṇe tassa sattavassiko sīsābādho padumapattato udakaṃ viya nivattitvā gato. So ‘‘mahānubhāvaṃ osadha’’nti somanassappatto ahosi. Mahāsattassa osadhaṃ gahetvā āgatabhāvo sabbattha pākaṭo jāto. Ye keci ābādhikā, sabbe seṭṭhissa gehaṃ gantvā osadhaṃ yācanti. Sabbesaṃ nisadāyaṃ ghaṃsitvā thokaṃ gahetvā udakena āḷoletvā deti. Dibbosadhena sarīre makkhitamatteyeva sabbābādhā vūpasammanti. Sukhitā manussā ‘‘sirivaḍḍhanaseṭṭhino gehe osadhassa mahanto ānubhāvo’’ti vaṇṇayantā pakkamiṃsu. Mahāsattassa pana nāmaggahaṇadivase mahāseṭṭhi ‘‘mama puttassa ayyakādīnaṃ na nāmena attho atthi, jāyamānassa osadhaṃ gahetvā āgatattā osadhanāmakova hotū’’ti vatvā ‘‘mahosadhakumāro’’tvevassa nāmamakāsi.

ඇය උන්වහන්සේගේ අතේ වූ ඖෂධ කැටය දැක, "පුතේ, ඔබට කුමක් ලැබුණේද?" යි ඇසුවාය. "මෑණියනි, මෙය ඖෂධයකි" යි පවසා ඒ දිව්‍ය ඖෂධය මෑණියන්ගේ අතේ තැබීය. තබා, "මෑණියනි, යම් රෝගයකින් පීඩා විඳින රෝගීන්ට මේ ඖෂධය ලබා දෙන්න" යැයි පැවසීය. ඇය ඉමහත් සතුටට පත්ව සිරිවඩ්ඪන සිටුතුමාට ඒ බව දැන්වූවාය. සිටුතුමාට වසර හතක් තිස්සේ පැවති හිසරදයක් තිබුණි. ඔහු ඉමහත් සතුටට පත්ව, "මොහු මව්කුසින් බිහිවන විටම ඖෂධයක් රැගෙන ආවේය, උපන් සැණින්ම මෑණියන් සමඟ කතා කළේය, මෙබඳු පින්වන්තයෙකු විසින් දෙන ලද ඖෂධය මහත් ආනුභාව සම්පන්න විය යුතුය" යි සිතා, ඒ ඖෂධය ගෙන නිසදාවක අතුල්ලා නළලේ ස්වල්පයක් ආලේප කළේය. එම මොහොතේම වසර හතක් පැවති ඔහුගේ හිසරදය නෙළුම් පතක රඳා පවතින දිය බින්දුවක් ගිලිහී යන්නාක් මෙන් සුව විය. ඔහු "මෙය මහත් ආනුභාව සම්පන්න ඖෂධයකි" යි සිතා මහත් සොම්නසට පත් විය. මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඖෂධයක් රැගෙන ආ පුවත සෑම තැනම ප්‍රසිද්ධ විය. යම් රෝගියෙක් වේද, ඒ සැවොම සිටුතුමාගේ නිවසට පැමිණ ඖෂධය ඉල්ලා සිටියහ. සිටුතුමා ඒ ඖෂධය ගලක අතුල්ලා ජලය ස්වල්පයක් දමා ඔවුන්ට ලබා දුන්නේය. ඒ දිව්‍ය ඖෂධය ශරීරයේ ආලේප කළ සැණින් සියලු රෝග සුව විය. සුවපත් වූ මිනිස්සු "සිරිවඩ්ඪන සිටුතුමාගේ නිවසේ ඇති ඖෂධය මහත් ආනුභාව සම්පන්නය" යි පසසමින් පිටත්ව ගියහ. මහා බෝධිසත්වයන්ට නම් තබන දිනයේ මහා සිටුතුමා "මගේ පුතාට මුතුන් මිත්තන්ගේ නම්වලින් පලක් නැත, උපදින විටම ඖෂධයක් රැගෙන උපන් නිසා ඖෂධ යන නමම තබමි" යි පවසා "මහෝෂධ කුමාරයා" යනුවෙන් නම් තැබීය.


Idañcassa ahosi ‘‘mama putto mahāpuñño, na ekakova nibbattissati, iminā saddhiṃ jātadārakehi bhavitabba’’nti. So olokāpento dārakasahassānaṃ nibbattabhāvaṃ sutvā sabbesampi kumārakānaṃ piḷandhanāni datvā dhātiyo dāpesi ‘‘puttassa me upaṭṭhākā bhavissantī’’ti. Bodhisattena saddhiṃyeva tesaṃ maṅgalaṭṭhāne maṅgalaṃ kāresi. Dārake alaṅkaritvā mahāsattassa upaṭṭhātuṃ ānenti. Bodhisatto tehi saddhiṃ kīḷanto vaḍḍhitvā sattavassikakāle suvaṇṇapaṭimā viya abhirūpo ahosi. Athassa gāmamajjhe tehi saddhiṃ kīḷantassa hatthiassādīsu āgacchantesu kīḷāmaṇḍalaṃ bhijjati. Vātātapapaharaṇakāle dārakā kilamanti. Ekadivasañca tesaṃ kīḷantānaṃyeva akālamegho uṭṭhahi. Taṃ disvā nāgabalo bodhisatto dhāvitvā ekasālaṃ pāvisi. Itare dārakā pacchato dhāvantā aññamaññassa pādesu paharitvā upakkhalitvā patitā jaṇṇukabhedādīni pāpuṇiṃsu. Bodhisattopi ‘‘imasmiṃ ṭhāne kīḷāsālaṃ kātuṃ vaṭṭati, evaṃ vāte vā vasse [Pg.166] vā ātape vā āgate na kilamissāmā’’ti cintetvā te dārake āha – ‘‘sammā, imasmiṃ ṭhāne vāte vā vasse vā ātape vā āgate ṭhānanisajjasayanakkhamaṃ ekaṃ sālaṃ kāressāma, ekekaṃ kahāpaṇaṃ āharathā’’ti. Te tathā kariṃsu.

සිරිවඩ්ඪන සිටුවරයාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “මාගේ පුත්‍රයා මහත් පින් ඇති අයෙකි. ඔහු තනිවම උපත ලබන්නෙකු නොවිය යුතුය. ඔහු සමඟ උපන් සහජාත දරුවන් සිටිය යුතුය.” ඔහු ඒ පිළිබඳව විමසා බැලීමේදී දහසක් දරුවන් උපන් බව අසා, ඒ සියලු කුමාරවරුන්ට ආභරණ ලබා දී, “ඔවුහු මාගේ පුත්‍රයාට උපස්ථායකයන් වන්නාහ”යි පවසා කිරිමව්වරුන් බැගින් ලබා දුන්නේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමඟම ඔවුන්ගේ මංගල කටයුතු කරවීය. දරුවන් අලංකාර කර මහාසත්වයන්ට උපස්ථාන පිණිස රැගෙන එනු ලබති. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔවුන් සමඟ සෙල්ලම් කරමින් වැඩී, සත් හැවිරිදි වියට පත් වූ කල රන් පිළිමයක් මෙන් අතිශයින් රූපවත් වූහ. ඉක්බිති ගම මැද ඒ දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කරන කල, ඇතන්, අසුන් ආදීන් යන එන විට ඔවුන්ගේ ක්‍රීඩා මණ්ඩලය කැඩී බිඳී යයි. සුළඟ හා අව් රශ්මිය පවතින කාලයන්හි දරුවෝ පීඩාවට පත් වෙති. එක් දවසක් ඔවුන් සෙල්ලම් කරමින් සිටියදීම අකල් වැස්සක් හටගත්තේය. එය දැක ඇතෙකුගේ බලය ඇති බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වේගයෙන් දිව ගොස් එක් සාලාවකට ඇතුළු වූහ. අනෙක් දරුවෝ පසුව පසින් දුවද්දී එකිනෙකාගේ පය පැටලී ඇද වැටී, දණහිස් ආදිය තුවාල කර ගත්හ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේද “මේ ස්ථානයේ ක්‍රීඩා ශාලාවක් කරවීම වටී, එවිට සුළඟේදී, වැස්සේදී හෝ අව්වේදී අප පීඩාවට පත් නොවන්නෙමු”යි සිතා, ඒ දරුවන්ට මෙසේ පැවසූහ: “යහළුවනි, සුළඟ, වැස්ස හෝ අව්ව පවතින විට සිටීමට, හිඳීමට හා නිදා ගැනීමට සුදුසු එක් සාලාවක් මේ ස්ථානයේ කරවමු. ඒ සඳහා එක් අයෙකු කහවණුව බැගින් රැගෙන එන්න.” ඔවුහු එසේම කළහ.


Mahāsatto mahāvaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sālaṃ karohī’’ti sahassaṃ adāsi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sahassaṃ gahetvā khāṇukaṇṭake koṭṭetvā bhūmiṃ samaṃ kāretvā suttaṃ pasāresi. Mahāsatto tassa suttapasāraṇavidhānaṃ anārādhento ‘‘ācariya, evaṃ apasāretvā sādhukaṃ pasārehī’’ti āha. Sāmi, ahaṃ attano sippānurūpena pasāresiṃ, ito aññaṃ na jānāmīti. ‘Ettakaṃ ajānanto tvaṃ amhākaṃ dhanaṃ gahetvā sālaṃ kathaṃ karissasi, āhara, suttaṃ pasāretvā te dassāmī’’ti āharāpetvā sayaṃ suttaṃ pasāresi. Taṃ vissakammadevaputtassa pasāritaṃ viya ahosi. Tato vaḍḍhakiṃ āha ‘‘evaṃ pasāretuṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Na sakkhissāmī’’ti. ‘‘Mama vicāraṇāya pana kātuṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Sakkhissāmi, sāmī’’ti. Mahāsatto yathā tassā sālāya ekasmiṃ padese anāthānaṃ vasanaṭṭhānaṃ hoti, ekasmiṃ anāthānaṃ itthīnaṃ vijāyanaṭṭhānaṃ, ekasmiṃ āgantukasamaṇabrāhmaṇānaṃ vasanaṭṭhānaṃ, ekasmiṃ āgantukamanussānaṃ vasanaṭṭhānaṃ, ekasmiṃ āgantukavāṇijānaṃ bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānaṃ hoti, tathā sabbāni ṭhānāni bahimukhāni katvā sālaṃ vicāresi. Tattheva kīḷāmaṇḍalaṃ, tattheva vinicchayaṃ, tattheva dhammasabhaṃ kāresi. Katipāheneva niṭṭhitāya sālāya cittakāre pakkosāpetvā sayaṃ vicāretvā ramaṇīyaṃ cittakammaṃ kāresi. Sālā sudhammādevasabhāpaṭibhāgā ahosi.

මහාසත්වයන් වහන්සේ මහා වඩුවෙකු කැඳවා “මේ ස්ථානයේ සාලාවක් තනන්න”යි පවසා කහවණු දහසක් දුන්හ. ඔහු එය පිළිගෙන, කඩුත්තුව හා කටු පඳුරු ඉවත් කර භූමිය සමතලා කොට ලනුව ඇද්දේය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ ක්‍රමය ගැන නොපැහැදී “ආචාර්යතුමනි, මෙය මෙසේ අත්හැර මැනවින් ලනුව අදින්න”යි පැවසූහ. “ස්වාමීනි, මම මාගේ ශිල්පයට අනුකූලව ඇද්දෙමි, මම මෙයින් ඔබ්බට වෙනත් ක්‍රමයක් නොදනිමි”යි ඔහු පැවසීය. “මෙපමණ දෙයක්වත් නොදන්නා ඔබ අපේ ධනය ගෙන සාලාව තනන්නේ කෙසේද? ලනුව දෙන්න, මම එය ඇද පෙන්වන්නෙමි”යි පවසා, ලනුව ගෙන්වා ගෙන තමන් වහන්සේම එය ඇද්දේය. එය විස්කම් දෙව්පුත් ඇද යෙදූ ලනුවක් මෙන් විය. ඉක්බිති වඩුවාගෙන් “මෙසේ ලනුව ඇදීමට ඔබට හැකිද?”යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මට නොහැකියි” ඔහු කීය. “එසේනම් මාගේ උපදෙස් පරිදි මෙය කිරීමට ඔබට හැකිද?” “ස්වාමීනි, හැකියි.” මහාසත්වයන් වහන්සේ ඒ සාලාවේ එක් පෙදෙසක අසරණයන්ට විසීමට ස්ථානයක්ද, එක් පෙදෙසක අසරණ ස්ත්‍රීන්ට ප්‍රසූත කිරීමට ස්ථානයක්ද, එක් පෙදෙසක ආගන්තුක ශ්‍රමණ බමුණන්ට විසීමට ස්ථානයක්ද, එක් පෙදෙසක ආගන්තුක මනුෂ්‍යයන්ට විසීමට ස්ථානයක්ද, එක් පෙදෙසක ආගන්තුක වෙළෙන්දන්ට බඩු බාහිරාදිය තැබීමට ස්ථානයක්ද වන පරිදි සියලු ස්ථාන පිටතට මුහුණලා තනන ලෙස සැලසුම් කළහ. එහිම ක්‍රීඩා මණ්ඩලයක්ද, විනිශ්චය ශාලාවක්ද, ධර්ම සභාවක්ද කරවූහ. දින කිහිපයකින් සාලාව නිම වූ පසු සිතුවම් ශිල්පීන් කැඳවා තමන් වහන්සේම උපදෙස් දී රමණීය චිත්‍ර කර්මාන්ත කරවූහ. ඒ සාලාව සුධර්මා දිව්‍ය සභාවට සමාන විය.


Tato ‘‘na ettakena sālā sobhati, pokkharaṇiṃ pana kāretuṃ vaṭṭatī’’ti pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā iṭṭhakavaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā sayaṃ vicāretvā sahassavaṅkaṃ satatitthaṃ pokkharaṇiṃ kāresi. Sā pañcavidhapadumasañchannā nandāpokkharaṇī viya ahosi. Tassā tīre pupphaphaladhare nānārukkhe ropāpetvā nandanavanakappaṃ uyyānaṃ kāresi. Tameva ca sālaṃ nissāya dhammikasamaṇabrāhmaṇānañceva āgantukagamikādīnañca dānavattaṃ paṭṭhapesi. Tassa sā kiriyā sabbattha pākaṭā ahosi[Pg.167]. Bahū manussā osaranti. Mahāsatto sālāya nisīditvā sampattasampattānaṃ kāraṇākāraṇaṃ yuttāyuttaṃ kathesi, vinicchayaṃ ṭhapesi, buddhuppādakālo viya ahosi.

ඉක්බිති “මේ පමණකින් සාලාව නොබබළයි, පොකුණක් කරවීම වටී”යි සිතා පොකුණක් කප්පවා, ගඩොල් වඩුවෙකු කැඳවා තමන් වහන්සේම උපදෙස් දී වංක දහසක් හා තොටුපළවල් සියයක් ඇති පොකුණක් කරවූහ. එය පස් පියුමෙන් ගැවසී ගත් නන්දා පොකුණ මෙන් විය. එහි ඉවුරේ මල් පල දරන නානාවිධ වෘක්ෂයන් රෝපණය කරවා නන්දන වනය හා සමාන උද්‍යානයක් කරවූහ. එම සාලාව ඇසුරු කරමින් ධාර්මික ශ්‍රමණ බමුණන්ට හා ආගන්තුක මගීන්ට දන් පැවැත්වීම ආරම්භ කළහ. උන්වහන්සේගේ ඒ ක්‍රියාව සෑම තැනම ප්‍රසිද්ධ විය. බොහෝ මනුෂ්‍යයෝ එහි රැස් වූහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ සාලාවේ හිඳගෙන පැමිණි අයට කරුණු අකරුණු හා යුක්ති අයුක්ති කියා දුන්හ, විනිශ්චය කළහ. එය බුද්ධෝත්පාද කාලයක් හා සමාන විය.


Vedeharājāpi sattavassaccayena ‘‘cattāro paṇḍitā ‘amhe abhibhavitvā pañcamo paṇḍito uppajjissatī’ti me kathayiṃsu, kattha so etarahī’’ti saritvā ‘‘tassa vasanaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti catūhi dvārehi cattāro amacce pesesi. Sesadvārehi nikkhantā amaccā mahāsattaṃ na passiṃsu. Pācīnadvārena nikkhanto amacco pana sālādīni disvā ‘‘paṇḍitena nāma imissā sālāya kārakena vā kārāpakena vā bhavitabba’’nti cintetvā manusse pucchi ‘‘ayaṃ sālā kataravaḍḍhakinā katā’’ti? Manussā ‘‘nāyaṃ vaḍḍhakinā katā, sirivaḍḍhanaseṭṭhiputtena mahosadhapaṇḍitena attano paññābalena vicāretvā katā’’ti vadiṃsu. ‘‘Kativasso pana paṇḍito’’ti? ‘‘Paripuṇṇasattavasso’’ti. Amacco raññā diṭṭhasupinadivasato paṭṭhāya vassaṃ gaṇetvā ‘‘rañño diṭṭhasupinena sameti, ayameva so paṇḍito’’ti rañño dūtaṃ pesesi ‘‘deva, pācīnayavamajjhakagāme sirivaḍḍhanaseṭṭhiputto mahosadhapaṇḍito nāma sattavassikova samāno evarūpaṃ nāma sālaṃ vicāresi, pokkharaṇiṃ uyyānañca kāresi, imaṃ paṇḍitaṃ gahetvā ānemī’’ti. Rājā taṃ kathaṃ sutvāva tuṭṭhacitto hutvā senakaṃ pakkosāpetvā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘kiṃ, ācariya, ānema paṇḍita’’nti pucchi. So lābhaṃ maccharāyanto ‘‘mahārāja, sālādīnaṃ kārāpitamattena paṇḍito nāma na hoti, yo koci etāni kāreti, appamattakaṃ eta’’nti āha. So tassa kathaṃ sutvā ‘‘bhavitabbamettha kāraṇenā’’ti tuṇhī hutvā ‘‘tattheva vasanto paṇḍitaṃ vīmaṃsatū’’ti amaccassa dūtaṃ paṭipesesi. Taṃ sutvā amacco tattheva vasanto paṇḍitaṃ vīmaṃsi.

වේදේහ රජතුමාද සත් වසක් ඇවෑමෙන් “පඬිවරු සතර දෙනා ‘අප අභිබවා පස්වන පඬිවරයෙකු උපදින්නේය’යි මට කීහ, ඔහු දැන් කොහිද?”යි සිහිපත් කොට “ඔහු වසන ස්ථානය දැනගන්න”යි දොරටු සතරින් ඇමතිවරුන් සතර දෙනෙකු පිටත් කළේය. සෙසු දොරටුවලින් නික්මුණු ඇමතිවරු මහාසත්වයන් වහන්සේව නොදුටුවහ්. පෙරදිග දොරටුවෙන් නික්මුණු ඇමතිවරයා සාලාව ආදිය දැක “මේ සාලාව කරවූ තැනැත්තා අනිවාර්යයෙන්ම පඬිවරයෙකු විය යුතුය”යි සිතා “මේ සාලාව කවර වඩුවෙකු විසින් කරන ලද්දක්ද?”යි මිනිසුන්ගෙන් ඇසීය. “මෙය වඩුවෙකු විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, සිරිවඩ්ඪන සිටු පුත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් විසින් ස්වකීය ප්‍රඥා බලයෙන් සැලසුම් කර කරන ලද්දකි”යි මිනිස්සු පැවසූහ. “පණ්ඩිතයන්ගේ වයස කීයද?”යි ඇසූ කල “සම්පූර්ණ සත් හැවිරිදි විය”යි පැවසූහ. ඇමතිවරයා රජු සිහින දුටු දවසේ පටන් වසර ගණන් බලා “රජු දුටු සිහිනය සමඟ මෙය ගැලපේ, මොහුම ඒ පණ්ඩිතයාය”යි රජු වෙත දූතයෙකු යැවීය. “දේවයන් වහන්ස, ප්‍රාචීන යවමජ්ඣක ග්‍රාමයේ සිරිවඩ්ඪන සිටු පුත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් නමැති සත් හැවිරිදි දරුවා මෙබඳු සාලාවක් සැලසුම් කළේය, පොකුණක් හා උද්‍යානයක්ද කරවීය, මේ පණ්ඩිතයා රැගෙන එම්ද?”යි දන්වා යැවීය. රජතුමා ඒ පුවත අසා සතුටු සිතැතිව සේනක පණ්ඩිතයා කැඳවා ඒ බව පවසා “ආචාර්යතුමනි, පණ්ඩිතයා රැගෙන එම්ද?”යි ඇසීය. සේනක පණ්ඩිතයා ඊර්ෂ්‍යාවෙන් “මහ රජතුමනි, සාලා ආදිය කරවූ පමණින්ම පණ්ඩිතයෙකු නොවේ, ඕනෑම අයෙකු මේවා කරවයි, මෙය සුළු දෙයකි”යි පැවසීය. රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා “මෙහි කිසියම් හේතුවක් තිබිය යුතුය”යි නිහඬව “එහිම වසමින් පණ්ඩිතයා ගැන විමසන්න”යි ඇමතිවරයාට පණිවිඩයක් යැවීය. එය අසා ඇමතිවරයා එහිම වසමින් පණ්ඩිතයා පිළිබඳව විමසීය.


Sattadārakapañho

සත් දාරක ප්‍රශ්නය


Tatridaṃ vīmaṃsanuddānaṃ –

එහි විමසීමේ උද්දානය මෙසේය –


‘‘Maṃsaṃ goṇo ganthi suttaṃ, putto goto rathena ca;

Daṇḍo sīsaṃ ahī ceva, kukkuṭo maṇi vijāyanaṃ;

Odanaṃ vālukañcāpi, taḷākuyyānaṃ gadrabho maṇī’’ti.

“මස් වැදැල්ල, ගොනා, ගැටය, නූල් පන්දුව, පුත්‍රයා, ගෝලයා සහ රථය; දණ්ඩ, හිස, සර්පයා, කුකුළා, මැණික, දරු ප්‍රසූතිය; බත, වැලි සහ විල, උයන, බූරුවා හා මැණික (නැවත ලබා ගැනීම) යන මේවා මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ ප්‍රඥාව පරීක්ෂා කිරීමේ උදදාන ගාථාවයි.”


Tattha [Pg.168] maṃsanti ekadivasaṃ bodhisatte kīḷāmaṇḍalaṃ gacchante eko seno sūnaphalakato maṃsapesiṃ gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Taṃ disvā dārakā ‘‘maṃsapesiṃ chaḍḍāpessāmā’’ti senaṃ anubandhiṃsu. Seno ito cito ca dhāvati. Te uddhaṃ oloketvā tassa pacchato pacchato gacchantā pāsāṇādīsu upakkhalitvā kilamanti. Atha ne paṇḍito āha ‘‘chaḍḍāpessāmi na’’nti. ‘‘Chaḍḍāpehi sāmī’’ti. ‘‘Tena hi passathā’’ti so uddhaṃ anoloketvāva vātavegena dhāvitvā senassa chāyaṃ akkamitvā pāṇiṃ paharitvā mahāravaṃ ravi. Tassa tejena so saddo senassa kucchiyaṃ vinivijjhitvā nicchārito viya ahosi. So bhīto maṃsaṃ chaḍḍesi. Mahāsatto chaḍḍitabhāvaṃ ñatvā chāyaṃ olokentova bhūmiyaṃ patituṃ adatvā ākāseyeva sampaṭicchi. Taṃ acchariyaṃ disvā mahājano nadanto vagganto apphoṭento mahāsaddaṃ akāsi. Amacco taṃ pavattiṃ ñatvā rañño dūtaṃ pesesi ‘‘paṇḍito iminā upāyena maṃsapesiṃ chaḍḍāpesi, idaṃ devo jānātū’’ti. Taṃ sutvā rājā senakaṃ pucchi ‘‘kiṃ, senaka, ānema paṇḍita’’nti? So cintesi ‘‘tassa idhāgatakālato paṭṭhāya mayaṃ nippabhā bhavissāma, atthibhāvampi no rājā na jānissati, na taṃ ānetuṃ vaṭṭatī’’ti. So balavalābhamacchariyatāya ‘‘mahārāja, ettakena paṇḍito nāma na hoti, appamattakaṃ kiñci eta’’nti āha. Rājā majjhattova hutvā ‘‘tattheva naṃ vīmaṃsatū’’ti puna pesesi.

එහි ‘මස් වැදැල්ල’ සම්බන්ධ ප්‍රශ්නය මෙසේය: එක් දිනක් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ක්‍රීඩා මණ්ඩපයට වැඩම කරද්දී, එක් උකුස්සෙක් මස් කඩයකින් මස් වැදැල්ලක් රැගෙන අහසට පියාඹා ගියේය. එය දුටු දරුවෝ “අපි මස් වැදැල්ල බිම හෙළවමු” යැයි පවසමින් උකුස්සා පස්සේ පන්නන්නට වූහ. උකුස්සා එහා මෙහා පියාසර කළේය. දරුවෝ අහස දෙස බලාගෙන ඔහු පස්සේ දුවද්දී ගල් පර්වත ආදියේ හැපී වැටෙමින් වෙහෙසට පත් වූහ. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “මම එය බිම හෙළවන්නෙමි” යි පැවසූහ. දරුවෝ, “ස්වාමීනි, එය බිම හෙළවුව මැනව” යි කීහ. “එසේ නම් බලා සිටින්න” යැයි පැවසූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අහස දෙස නොබලාම, සුළඟ මෙන් වේගයෙන් දුව ගොස් උකුස්සාගේ සෙවණැල්ල පාගා, අත්පොළසන් දී මහ හඬක් නැඟූහ. බෝධිසත්වයන්ගේ තේජස නිසා ඒ හඬ උකුස්සාගේ කුස පසාරු කරගෙන නික්මුණාක් මෙන් විය. ඔහු බියට පත්ව මස් වැදැල්ල අත හැරියේය. මස් වැදැල්ල අත හළ බව දත් මහ බෝසතාණෝ, සෙවණැල්ල දෙස බලා සිටිමින්ම එය පොළොවට වැටෙන්නට නොදී අහසේදීම දෑතින් අල්ලා ගත්හ. ඒ අසිරිය දුටු මහා ජනයා ප්‍රීති ඝෝෂා කරමින්, අත්පොළසන් දෙමින් මහත් ශබ්ද කළහ. එක් ඇමතියෙක් මේ පුවත දැනගෙන රජුට දූතයෙකු යවා, “පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මේ උපායෙන් මස් වැදැල්ල බිම හෙළවූහ, දේවයන් වහන්සේ මෙය දැනගත මැනව” යි දන්වා සිටියේය. එය ඇසූ රජතුමා සේනකගෙන්, “සේනක, පණ්ඩිතයන් කැඳවාගෙන එමුද?” යැයි ඇසීය. සේනක මෙසේ සිතීය: “මොහු මෙහි පැමිණි දා සිට අපේ තේජස නැති වී යනු ඇත, රජතුමා අප සිටිනවාද කියා හෝ නොදැන ගනු ඇත, එබැවින් ඔහු කැඳවාගෙන ඒම සුදුසු නැත.” ඔහු ලාභ සත්කාර කෙරෙහි වූ මසුරුකම නිසා, “මහ රජතුමනි, මෙපමණකින් පණ්ඩිතයෙකු නොවේ, මෙය ඉතා සුළු දෙයකි” යි කීවේය. රජතුමා මධ්‍යස්ථව සිට, “එසේ නම් එහිදීම තවදුරටත් ඔහු පරීක්ෂා කරත්වා” යි පවසා නැවතත් දූතයා පිටත් කළේය.


Goṇoti eko pācīnayavamajjhakagāmavāsī puriso ‘‘vasse patite kasissāmī’’ti gāmantarato goṇe kiṇitvā ānetvā gehe vasāpetvā punadivase gocaratthāya tiṇabhūmiṃ ānetvā goṇapiṭṭhe nisinno kilantarūpo otaritvā rukkhamūle nipannova niddaṃ okkami. Tasmiṃ khaṇe eko coro goṇe gahetvā palāyi. So pabujjhitvā goṇe apassanto ito cito ca oloketvā goṇe gahetvā palāyantaṃ coraṃ disvā vegena pakkhanditvā ‘‘kuhiṃ me goṇe nesī’’ti āha. ‘‘Mama goṇe attano icchitaṭṭhānaṃ nemī’’ti. Tesaṃ vivādaṃ sutvā mahājano sannipati. Paṇḍito tesaṃ sālādvārena gacchantānaṃ saddaṃ sutvā ubhopi pakkosāpetvā tesaṃ kiriyaṃ disvāva ‘‘ayaṃ [Pg.169] coro, ayaṃ goṇasāmiko’’ti jānāti. Jānantopi ‘‘kasmā vivadathā’’ti pucchi. Goṇasāmiko āha – ‘‘sāmi, ime ahaṃ asukagāmato asukassa nāma hatthato kiṇitvā ānetvā gehe vasāpetvā gocaratthāya tiṇabhūmiṃ nesiṃ, tattha mama pamādaṃ disvā ayaṃ goṇe gahetvā palāyi. Svāhaṃ ito cito ca olokento imaṃ disvā anubandhitvā gaṇhiṃ, asukagāmavāsino mayā etesaṃ kiṇitvā gahitabhāvaṃ jānantī’’ti. Coro pana ‘‘mamete gharajātikā, ayaṃ musā bhaṇatī’’ti āha.

‘ගොනා’ සම්බන්ධ ප්‍රශ්නය මෙසේය: පාචීනයවමජ්ඣක ග්‍රාමයේ වසන එක් මිනිසෙක් “වැසි වැටුණු පසු කුඹුරු කෙටිය යුතුය” යි සිතා වෙනත් ගමකින් ගොනුන් දෙදෙනෙකු මිල දී ගෙන අවුත් නිවසේ රඳවා ගත්තේය. පසුදා ගොනුන්ට තණකොළ කැවීම සඳහා තණබිමකට ගෙන ගොස්, ගොනෙකුගේ පිට උඩ වාඩි වී සිටියදී විඩාවට පත් ඔහු, ගොනා පිටින් බැස ගසක් මුල නිදාගත්තේය. ඒ මොහොතේ එක් සොරෙක් ගොනුන් දෙදෙනා රැගෙන පලා ගියේය. නිදිබර ගතිය හැරුණු පසු ගොනුන් නොදැක එහා මෙහා බැලූ ඔහු, සොරෙකු ගොනුන් රැගෙන පලා යනවා දැක වේගයෙන් දුව ගොස් “මගේ ගොනුන් කොහේ රැගෙන යන්නෙහිද?” යැයි ඇසීය. සොරා, “මගේ ගොනුන් මා කැමති තැනකට රැගෙන යන්නෙමි” යි කීවේය. ඔවුන්ගේ විවාදය ඇසූ මහා ජනයා එතැනට රැස් වූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ සාලාවේ දොරටුව අසලින් ඔවුන් යන හඬ ඇසී දෙදෙනාම කැඳවා, ඔවුන්ගේ හැසිරීම් දෙස බලාම “මොහු සොරාය, මොහු ගොන් හිමියාය” යි වටහා ගත්හ. එසේ දැනගෙනත් “ඔබලා ඇයි විවාද කරන්නේ?” යැයි ඇසූහ. එවිට ගොන් හිමියා මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, මම අසවල් ගමේ අසවල් පුද්ගලයාගෙන් මොවුන් මිල දී ගෙන අවුත් නිවසේ තබා ගෙන ගොදුරු කැවීම සඳහා තණබිමට රැගෙන ගියෙමි. එහිදී මා නිදා සිටිනු දැක මොහු ගොනුන් රැගෙන පලා ගියේය. පසුව මම එහා මෙහා බලා මොහු දැක හඹා ගොස් අල්ලා ගත්තෙමි. අසවල් ගමේ වැසියන් මා මොවුන් මිල දී ගත් බව දනිති.” සොරා පවසන්නේ, “මොවුන් මාගේ නිවසේම හැදුණු වැඩුණු ගොනුන්ය, මොහු බොරු පවසයි” යනුවෙනි.


Atha ne paṇḍito ‘‘ahaṃ vo aḍḍaṃ dhammena vinicchinissāmi, ṭhassatha me vinicchaye’’ti pucchitvā ‘‘āma, sāmi, ṭhassāmā’’ti vutte ‘‘mahājanassa manaṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti paṭhamaṃ coraṃ pucchi ‘‘tayā ime goṇā kiṃ khādāpitā kiṃ pāyitā’’ti? ‘‘Yāguṃ pāyitā tilapiṭṭhañca māse ca khādāpitā’’ti. Tato goṇasāmikaṃ pucchi. So āha – ‘‘sāmi, kuto me duggatassa yāguādīni laddhāni, tiṇameva khādāpitā’’ti. Paṇḍito tesaṃ kathaṃ parisaṃ gāhāpetvā piyaṅgupattāni āharāpetvā koṭṭāpetvā udakena maddāpetvā goṇe pāyesi. Goṇā tiṇameva chaḍḍayiṃsu. Paṇḍito ‘‘passatheta’’nti mahājanassa dassetvā coraṃ pucchi ‘‘tvaṃ corosi, na corosī’’ti? So ‘‘coromhī’’ti āha. ‘‘Tena hi tvaṃ ito paṭṭhāya mā evarūpamakāsī’’ti ovadi. Bodhisattassa parisā pana taṃ hatthapādehi koṭṭetvā dubbalamakāsi. Atha naṃ paṇḍito ‘‘diṭṭhadhammeyeva tāva imaṃ dukkhaṃ labhasi, samparāye pana nirayādīsu mahādukkhaṃ anubhavissasi, samma, tvaṃ ito paṭṭhāya pajahetaṃ kamma’’nti vatvā tassa pañca sīlāni adāsi. Amacco taṃ pavattiṃ yathābhūtaṃ rañño ārocāpesi. Rājā senakaṃ pucchi ‘‘kiṃ, senaka, ānema paṇḍita’’nti. ‘‘Goṇaaḍḍaṃ nāma, mahārāja, ye keci vinicchinanti, āgamehi tāvā’’ti vutte rājā majjhatto hutvā puna tatheva sāsanaṃ pesesi. Sabbaṭṭhānesupi evaṃ veditabbaṃ. Ito paraṃ pana uddānamattameva vibhajitvā dassayissāmāti.

එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “මම ඔබලාගේ අර්බුදය ධර්මානුකූලව විසඳන්නෙමි, ඔබලා මගේ තීන්දුවට එකඟ වන්නෙහිද?” යැයි ඇසූහ. “එසේය ස්වාමීනි, අපි එකඟ වන්නෙමු” යි කී විට, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ “මහා ජනයාගේ සිත් දිනාගන්නා ලෙස මෙය විසඳිය යුතුය” යි සිතා පළමුව සොරගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “ඔබ මේ ගොනුන්ට කෑමට දුන්නේ මොනවාද? බීමට දුන්නේ මොනවාද?” එවිට සොරා, “මම ඔවුන්ට කැඳ පෙව්වෙමි, තල තෙල් හා මුං පියලි කැව්වෙමි” යි කීවේය. පසුව ගොන් හිමියාගෙන් ඇසූහ. ඔහු මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, දිළිඳු මට කැඳ ආදිය කොහෙන්ද? මම ඔවුන්ට තණකොළ පමණක් කැව්වෙමි.” පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ කතාව සභාවට ඇසෙන්නට සලස්වා, ප්‍රියංගු පත්‍ර (බෙහෙත් කොළ වර්ගයක්) ගෙන්වා ගෙන ඒවා අඹරා ජලය සමඟ මිශ්‍ර කර ගොනුන්ට පෙව්වහ. එවිට ගොනුන් තණකොළ පමණක් වැමෑරූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ “මෙය බලන්න” යැයි මහජනයාට පෙන්වා, සොරගෙන් “ඔබ සොරා නේද?” යැයි ඇසූහ. ඔහු “එසේය, මම සොරා වෙමි” යි පිළිගත්තේය. “එසේ නම් මින් මතු මෙවැනි දේ නොකරන්න” යැයි පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔහුට අවවාද කළහ. බෝධිසත්වයන්ගේ පිරිස ඒ සොරාව තලා පෙළා දුර්වල කළහ. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “යහළුව, ඔබ මෙලොවදීම මෙවැනි දුක් ලබන්නෙහිය, පරලොවදී නිරය ආදියේ මහා දුක් අනුභව කරන්නෙහිය, එබැවින් මින් මතු මේ පව්කම් අත්හරින්න” යැයි පවසා ඔහුට පංච ශීලය ලබා දුන්හ. ඇමතියා මේ පුවත එලෙසම රජුට දන්වා සිටියේය. රජතුමා සේනකගෙන්, “සේනක, පණ්ඩිතයන් කැඳවාගෙන එමුද?” යැයි ඇසීය. සේනක, “මහ රජතුමනි, ගොන් ප්‍රශ්නයක් විසඳීම ඕනෑම කෙනෙකුට කළ හැකිය, තව ටිකක් ඉවසන්න” යැයි කී විට රජතුමා මධ්‍යස්ථව සිට නැවතත් එලෙසම පණිවිඩයක් යැවීය. සෑම තැනකදීම මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. මෙතැන් සිට මම උද්දාන ගාථාව පමණක් විස්තර කර දක්වන්නෙමි.


Ganthīti ekā duggatitthī nānāvaṇṇehi suttehi ganthike bandhitvā kataṃ suttaganthitapiḷandhanaṃ gīvato mocetvā sāṭakassa upari ṭhapetvā nhāyituṃ [Pg.170] paṇḍitena kāritapokkharaṇiṃ otari. Aparā taruṇitthī taṃ disvā lobhaṃ uppādetvā ukkhipitvā ‘‘amma, ativiya sobhanaṃ idaṃ kittakena te kataṃ, ahampi attano evarūpaṃ karissāmi, gīvāya piḷandhitvā pamāṇaṃ tāvassa upadhāremī’’ti vatvā tāya ujucittatāya ‘‘upadhārehī’’ti vutte gīvāya piḷandhitvā pakkāmi. Itarā taṃ disvā sīghaṃ uttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā upadhāvitvā ‘‘kahaṃ me piḷandhanaṃ gahetvā palāyissasī’’ti sāṭake gaṇhi. Itarā ‘‘nāhaṃ tava santakaṃ gaṇhāmi, mama gīvāyameva piḷandhana’’nti āha. Mahājano taṃ sutvā sannipati. Paṇḍito dārakehi saddhiṃ kīḷanto tāsaṃ kalahaṃ katvā sālādvārena gacchantīnaṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ saddo eso’’ti pucchitvā ubhinnaṃ kalahakāraṇaṃ sutvā pakkosāpetvā ākāreneva coriñca acoriñca ñatvāpi tamatthaṃ pucchitvā ‘‘ahaṃ vo dhammena vinicchinissāmi, mama vinicchaye ṭhassathā’’ti vatvā ‘‘āma, ṭhassāma, sāmī’’ti vutte paṭhamaṃ coriṃ pucchi ‘‘tvaṃ imaṃ piḷandhanaṃ piḷandhantī kataragandhaṃ vilimpasī’’ti? ‘‘Ahaṃ niccaṃ sabbasaṃhārakaṃ vilimpāmī’’ti. Sabbasaṃhārako nāma sabbagandhehi yojetvā katagandho. Tato itaraṃ pucchi. Sā āha ‘‘kuto, sāmi, laddho duggatāya mayhaṃ sabbasaṃhārako, ahaṃ niccaṃ piyaṅgupupphagandhameva vilimpāmī’’ti. Paṇḍito udakapātiṃ āharāpetvā taṃ piḷandhanaṃ tattha pakkhipāpetvā gandhikaṃ pakkosāpetvā ‘‘etaṃ gandhaṃ upasiṅghitvā asukagandhabhāvaṃ jānāhī’’ti āha. So upasiṅghanto piyaṅgupupphabhāvaṃ ñatvā imaṃ ekakanipāte gāthamāha –

"ගන්ථි" යනු (නූල් මාලය පිළිබඳ විනිශ්චයයි): එක් දුප්පත් ස්ත්‍රියක් විවිධ වර්ණ නූල්වලින් ගැට ගසා සාදන ලද නූල් මාලයක් පැළඳ සිටියාය. ඇය එම මාලය ගෙලෙන් ගලවා, තම සළුව මත තබා, නෑම පිණිස මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ විසින් කරවන ලද පොකුණට බැස්සාය. තවත් තරුණ ස්ත්‍රියක් එය දැක ලෝභ උපදවා, එය අතට ගෙන, "අම්මා, මෙය ඉතා ලස්සනයි. මෙය ඔබ කීයකටද කළේ? මමත් මට මෙවැනි එකක් සාදා ගන්නෙමි. මම මෙය මගේ ගෙලෙහි පැළඳ මෙහි ප්‍රමාණය මඳක් බලන්නෙමි" යි කීවාය. ඇයගේ අවංක සිත නිසා "බලන්න" යි කී විට, ඇය එය ගෙලෙහි පැළඳගෙන වහා පලා ගියාය. අනෙක් ස්ත්‍රිය එය දැක වහා දියෙන් ගොඩට අවුත්, සළුව හැඳ, ඇය පසුපස ලුහුබැඳ ගොස් "කොහේද මගේ මාලය අරගෙන දුවන්නේ?" යි අසා ඇයගේ සළුවෙන් අල්ලා ගත්තාය. අනෙක් තැනැත්තිය, "මම ඔබගේ දෙයක් ගත්තේ නැත, මෙය මගේ ගෙලෙහි තිබූ මාලයමයි" යි කීවාය. මහා ජනයා එය ඇසී රැස් වූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී, ඔවුන් රණ්ඩු වෙමින් ශාලා දොරටුව අසලින් යන ශබ්දය ඇසී "ඔය කුමන හඬක්ද?" යි විමසා, දෙදෙනාගේ රණ්ඩුවට හේතුව අසා, ඔවුන් කැඳවාගෙන එන්නට සැලැස්වූහ. ඔවුන්ගේ ඉරියව්වලින්ම "මොහු සොරිය, මොහු සොරියක නොවේ" යැයි දැනගෙනත්, එම කරුණ විමසා "මම ඔබලාට ධර්මානුකූලව විනිශ්චයක් කර දෙන්නෙමි, මගේ විනිශ්චයට එකඟ වන්නේද?" යි ඇසූහ. "එසේය ස්වාමීනි, එකඟ වන්නෙමු" යි කී විට, පළමුව සොරියගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඔබ මේ මාලය පළඳින විට මොන වැනි සුවඳ විලවුන්ද ආලේප කරන්නේ?" "මම නිතරම 'සබ්බසංහාරක' සුවඳ විලවුන් ආලේප කරමි" යි ඇය කීවාය. සබ්බසංහාරක යනු සියලු සුවඳ වර්ග එක් කර සාදන ලද සුවඳකි. ඉන්පසු අනෙක් ස්ත්‍රියගෙන් විමසූහ. ඇය මෙසේ කීවාය: "ස්වාමීනි, දුප්පත් මට සබ්බසංහාරක සුවඳක් කොහෙන්ද? මම නිතරම ප්‍රියංගු මල් (මිදෙල්ල මල්) සුවඳම ආලේප කරමි." පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ජල බඳුනක් ගෙන්වාගෙන, එම මාලය එහි බහා, සුවඳ ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ දන්නා අයෙකු කැඳවා, "මේ සුවඳ ඉව කර මෙය කුමන සුවඳක් දැයි දැනගන්න" යි කීහ. ඔහු එය ආඝ්‍රාණය කර බලා ප්‍රියංගු මල් සුවඳ බව දැනගෙන, ඒකක නිපාතයේ එන මෙම ගාථාව පැවසීය –


‘‘Sabbasaṃhārako natthi, suddhaṃ kaṅgu pavāyati;

Alikaṃ bhāsatiyaṃ dhuttī, saccamāhu mahallikā’’ti. (jā. 1.1.110);

"මෙහි සබ්බසංහාරක සුවඳක් නැත, පිරිසිදු ප්‍රියංගු මල් සුවඳ හමයි; මේ කපටි ස්ත්‍රිය බොරු කියයි, මහලු ස්ත්‍රිය සත්‍යය පවසයි."


Tattha dhuttīti dhuttikā. Āhūti āha, ayameva vā pāṭho.

එහි 'ධුත්තී' යනු කපටි ස්ත්‍රියයි. 'ආහූ' යනු පැවසුවාය යන්නයි. මෙම පාඨයම (අර්ථය) වේ.


Evaṃ mahāsatto taṃ kāraṇaṃ mahājanaṃ jānāpetvā ‘‘tvaṃ corīsi, na corīsī’’ti pucchitvā coribhāvaṃ paṭijānāpesi. Tato paṭṭhāya mahāsattassa paṇḍitabhāvo pākaṭo jāto.

මෙසේ මහාසත්වයන් වහන්සේ එම කරුණ මහා ජනයාට දැනගන්නට සලස්වා, "ඔබ සොරියකි, ඔබ සොරියක නොවේ" යැයි විමසා ඇයගේ සොරකම පිළිගන්නට සැලැස්වූහ. එතැන් පටන් මහාසත්වයන් වහන්සේගේ පණ්ඩිත භාවය ප්‍රසිද්ධ විය.


Suttanti ekā kappāsakkhettarakkhikā itthī kappāsakkhettaṃ rakkhantī tattheva parisuddhaṃ kappāsaṃ gahetvā sukhumasuttaṃ kantitvā guḷaṃ katvā ucchaṅge [Pg.171] ṭhapetvā gāmaṃ āgacchantī ‘‘paṇḍitassa pokkharaṇiyaṃ nhāyissāmī’’ti tīraṃ gantvā sāṭakaṃ muñcitvā sāṭakassa upari suttaguḷaṃ ṭhapetvā otaritvā pokkharaṇiyaṃ nhāyati. Aparā taṃ disvā luddhacittatāya taṃ gahetvā ‘‘aho manāpaṃ suttaṃ, amma, tayā kata’’nti accharaṃ paharitvā olokentī viya ucchaṅge katvā pakkāmi. Sesaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Paṇḍito paṭhamaṃ coriṃ pucchi ‘‘tvaṃ guḷaṃ karontī anto kiṃ pakkhipitvā akāsī’’ti? ‘‘Kappāsaphalaṭṭhimeva sāmī’’ti. Tato itaraṃ pucchi. Sā ‘‘sāmi timbaruaṭṭhi’’nti āha. So ubhinnaṃ vacanaṃ parisaṃ gāhāpetvā suttaguḷaṃ nibbeṭhāpetvā timbaruaṭṭhiṃ disvā taṃ coribhāvaṃ saṃpaṭicchāpesi. Mahājano haṭṭhatuṭṭho ‘‘suvinicchito aḍḍo’’ti sādhukārasahassāni pavattesi.

"සුත්ත" යනු (නූල් බෝලය පිළිබඳ විනිශ්චයයි): එක් කපු හේනක් රකින ස්ත්‍රියක් කපු හේන රකිමින් සිටියදී, එහි පිරිසිදු කපු ගෙන සිහින් නූල් කටින ලදී. ඇය එය නූල් බෝලයක් කර තම උකුළේ තබාගෙන ගමට එන අතරතුර, "පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ පොකුණේ නාන්නෙමි" යි සිතා ඉවුරට ගොස් සළුව මුදා, සළුව මත නූල් බෝලය තබා පොකුණට බැස නෑවාය. තවත් ස්ත්‍රියක් එය දැක ලෝභ සිතින් එය ගෙන, "අහෝ මනරම් නූල් බෝලයකි, අම්මා, මෙය ඔබ විසින්ම කළ එකක්ද?" යි පවසමින් අසුරු ගසා එය බලන්නාක් මෙන් රඟපාමින් උකුළේ තබාගෙන පලා ගියාය. ඉතිරි කොටස පෙර විස්තර කළ පරිදිම විය යුතුය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පළමුව සොරියගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඔබ මේ බෝලය සාදන විට මැදට කුමක් දමා කළාද?" "ස්වාමීනි, කපු ඇටයක් දමා කළෙමි" යි ඇය කීවාය. ඉන්පසු අනෙක් තැනැත්තියගෙන් විමසූහ. ඇය "ස්වාමීනි, තිඹිරි ඇටයක්" යැයි කීවාය. උන්වහන්සේ දෙදෙනාගේම ප්‍රකාශයන් පිරිසට ඇසෙන්නට සලස්වා, නූල් බෝලය ලිහා බැලූ විට තිඹිරි ඇටයක් දක්නට ලැබුණි. එවිට ඇයගේ සොරකම පිළිගන්නට සැලැස්වූහ. මහා ජනයා අතිශයින් සතුටට පත්ව "මනා විනිශ්චයකි" යි කියමින් දහස් ගණන් සාධුකාර පැවැත්වූහ.


Puttoti ekadivasaṃ ekā itthī puttaṃ ādāya mukhadhovanatthāya paṇḍitassa pokkharaṇiṃ gantvā puttaṃ nhāpetvā attano sāṭake nisīdāpetvā attano mukhaṃ dhovituṃ otari. Tasmiṃ khaṇe ekā yakkhinī taṃ dārakaṃ disvā khāditukāmā hutvā itthivesaṃ gahetvā ‘‘sahāyike, sobhati vatāyaṃ dārako, taveso putto’’ti pucchitvā ‘‘āmā’’ti vutte ‘‘pāyemi na’’nti vatvā ‘‘pāyehī’’ti vuttā taṃ gahetvā thokaṃ kīḷāpetvā ādāya palāyi. Itarā taṃ disvā dhāvitvā ‘‘kuhiṃ me puttaṃ nesī’’ti gaṇhi. Yakkhinī ‘‘kuto tayā putto laddho, mameso putto’’ti āha. Tā kalahaṃ karontiyo sālādvārena gacchanti. Paṇḍito taṃ kalahasaddaṃ sutvā pakkosāpetvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Tā tassa etamatthaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā mahāsatto akkhīnaṃ animisatāya ceva rattatāya ca nirāsaṅkatāya ca chāyāya abhāvatāya ca ‘‘ayaṃ yakkhinī’’ti ñatvāpi ‘‘mama vinicchaye ṭhassathā’’ti vatvā ‘‘āma, ṭhassāmā’’ti vutte bhūmiyaṃ lekhaṃ kaḍḍhayitvā lekhāmajjhe dārakaṃ nipajjāpetvā yakkhiniṃ hatthesu, mātaraṃ pādesu gāhāpetvā ‘‘dvepi kaḍḍhitvā gaṇhatha, kaḍḍhituṃ sakkontiyā eva putto’’ti āha.

"පුත්ත" යනු (පුත්‍රයා පිළිබඳ විනිශ්චයයි): එක් දිනක් එක් ස්ත්‍රියක් සිය පුත්‍රයා රැගෙන මුහුණ සේදීම පිණිස පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ පොකුණට ගොස්, දරුවා නහවා ඇයගේ සළුව මත හිඳුවා, මුහුණ සේදීම පිණිස පොකුණට බැස්සාය. එම මොහොතේ එක් යක්ෂණියක් එම දරුවා දැක ඔහු කෑමට කැමති වී ස්ත්‍රියකගේ වේශය ගෙන අවුත්, "යෙහෙළිය, මේ දරුවා ඉතා ලස්සනයි, මේ ඔබගේ පුතාද?" යි විමසා, "එසේය" යි කී විට, "මම මඳක් කිරි පොවන්නද?" යි අසා, "පොවන්න" යි කී විට ඇය දරුවා ගෙන මඳක් සෙල්ලම් කරමින් සිට දරුවා රැගෙන පලා ගියාය. අනෙක් තැනැත්තිය එය දැක දුව ගොස් "මගේ දරුවා කොහේද අරගෙන යන්නේ?" යි කියා ඇයව අල්ලා ගත්තාය. යක්ෂණිය, "ඔබට කොහෙන්ද පුතෙක්? මේ මගේ පුතාය" යි කීවාය. ඔවුන් මෙසේ රණ්ඩු වෙමින් ශාලා දොරටුව අසලින් යන විට, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ එම රණ්ඩු හඬ ඇසී ඔවුන් කැඳවා "මොකක්ද මේ කාරණය?" යි විමසූහ. ඔවුහු එම කරුණ උන්වහන්සේට පැවසූහ. එය ඇසූ මහාසත්වයන් වහන්සේ, ඇස් පිල්ලම් නොගැසීමෙන්ද, දෑස් රතු පැහැ වීමෙන්ද, කිසිදු බියක් නැති බවින්ද සහ සෙවණැල්ලක් නොමැති වීමෙන්ද "මොහු යක්ෂණියකැ" යි සැබවින්ම දැනගෙනත්, "මගේ විනිශ්චයට එකඟ වන්නේද?" යි අසා, "එසේය ස්වාමීනි" යි කී විට, පොළොවේ ඉරක් ඇඳ, ඉර මැද දරුවා නිදි කරවා, යක්ෂණියට දරුවාගේ දෑතින්ද මවට දරුවාගේ දෙපයින්ද අල්ලා ගන්නට සලස්වා, "දෙදෙනාම දෙපැත්තට ඇද ගන්න, ඇද ගැනීමට හැකි වන තැනැත්තියටම පුත්‍රයා අයිති වේ" යැයි පැවසූහ.


Tā ubhopi kaḍḍhiṃsu. Dārako kaḍḍhiyamāno dukkhappatto hutvā viravi. Mātā hadayena phalitena viya hutvā puttaṃ muñcitvā rodamānā aṭṭhāsi. Paṇḍito mahājanaṃ pucchi ‘‘ambho, dārake, mātu hadayaṃ mudukaṃ hoti, udāhu amātū’’ti. ‘‘Mātu hadayaṃ mudukaṃ hotī’’ti. ‘‘Kiṃ dāni dārakaṃ [Pg.172] gahetvā ṭhitā mātā hoti, udāhu vissajjetvā ṭhitā’’ti? ‘‘Vissajjetvā ṭhitā paṇḍitā’’ti. ‘‘Imaṃ pana dārakacoriṃ tumhe jānāthā’’ti? ‘‘Na jānāma, paṇḍitā’’ti. Atha ne paṇḍito āha – ‘‘yakkhinī esā, etaṃ khādituṃ gaṇhī’’ti. ‘‘Kathaṃ jānāsi, paṇḍitā’’ti. ‘‘Akkhīnaṃ animisatāya ceva rattatāya ca nirāsaṅkatāya ca chāyāya abhāvena ca nikkaruṇatāya cā’’ti. Atha naṃ pucchi ‘‘kāsi tva’’nti? ‘‘Yakkhinīmhi sāmī’’ti. ‘‘Kasmā imaṃ dārakaṃ gaṇhī’’ti? ‘‘Khādituṃ gaṇhāmi, sāmī’’ti. ‘‘Andhabāle, tvaṃ pubbepi pāpakammaṃ katvā yakkhinī jātāsi, idāni punapi pāpaṃ karosi, aho andhabālāsī’’ti vatvā taṃ pañcasīlesu patiṭṭhāpetvā ‘‘ito paṭṭhāya evarūpaṃ pāpakammaṃ mā akāsī’’ti vatvā taṃ uyyojesi. Dārakamātāpi dārakaṃ labhitvā ‘‘ciraṃ jīvatu sāmī’’ti paṇḍitaṃ thometvā puttaṃ ādāya pakkāmi.

ඒ ස්ත්‍රීන් දෙදෙනාම (දරුවා තමන් දෙසට) ඇද ගත්තාහ. ඇද ගනු ලබන දරුවා දැඩි වේදනාවට පත්ව හඬන්නට විය. එවිට සැබෑ මව හදවත පැළී යන්නාක් මෙන් වී, පුත්‍රයාව අතහැර හඬමින් පසෙකට වී සිටියාය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මහාජනයාගෙන් මෙසේ විමසූහ: "පින්වතුනි, දරුවා කෙරෙහි සැබෑ මවගේ හදවත මෘදු වෙයිද, නැතහොත් මව නොවන තැනැත්තියකගේ හදවත මෘදු වෙයිද?" මහාජනයා පිළිතුරු දෙමින්, "මවගේ හදවත මෘදු වන්නේය" යි කීහ. "එසේ නම්, දැන් දරුවාව බලහත්කාරයෙන් අල්ලාගෙන සිටින්නිය මවද, නැතහොත් දරුවා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් අතහැර සිටින්නිය මවද?" යැයි විමසූ කල, "පණ්ඩිතයන් වහන්ස, අතහැර සිටින්නිය මවයි" යැයි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම්, මේ දරු සොරා කවුදැයි ඔබලා දන්නෙහිද?" "පණ්ඩිතයන් වහන්ස, අපි නොදන්නෙමු" යි කී කල, මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ වදාළහ: "මෑ මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක නොව යක්ෂණියකි. මෑ මොහුව කෑම පිණිස සොරා ගත්තීය." "පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ එය දන්නේ කෙසේද?" යි ඇසූ කල, "ඇස් පිය නොහෙලන බැවින් ද, ඇස් රතු පැහැ වී ඇති බැවින් ද, දරුවා කෙරෙහි කිසිදු අනුකම්පාවක් නැති බැවින් ද, සෙවනැල්ලක් නොමැති බැවින් ද මෑ යක්ෂණියක බව දනිමි" යි වදාළහ. ඉන්පසු ඇයගෙන් "නුඹ කවුද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, මම යක්ෂණියක් වෙමි" යි ඇය සත්‍යය පිළිගත්තාය. "කුමන කරුණක් නිසා මේ දරුවාව ගත්තේ දැයි" විමසූ කල, "ස්වාමීනි, අනුභව කිරීම සඳහා ගත්තෙමි" යි පැවසුවාය. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, "අඥාන තැනැත්තිය, නුඹ පෙර කරන ලද අකුසල් නිසා යක්ෂණියකව උපන්නීය. දැන් නැවතත් මෙවැනි අකුසල් කරන්නෙහිය. නුඹ කෙතරම් අඥාන ද?" යි වදාරා ඇය පංචශීලයෙහි පිහිටුවා, "මෙතැන් පටන් මෙවැනි පාපකර්ම නොකරන්න" යි අවවාද කොට ඇය පිටත් කර හැරියහ. දරුවාගේ සැබෑ මව ද තම පුත්‍රයාව ලැබ, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දීර්ඝායුෂ ලබත්වා!" යි පණ්ඩිතයන්ට ප්‍රශංසා කොට දරුවාව රැගෙන මහත් ප්‍රීතියෙන් නික්ම ගියාය.


Gototi eko kira lakuṇḍakattā goto, kāḷavaṇṇatā ca kāḷoti gotakāḷo nāma puriso sattasaṃvaccharāni kammaṃ katvā bhariyaṃ labhi. Sā nāmena dīghatālā nāma. So ekadivasaṃ taṃ āmantetvā ‘‘bhadde, pūvakhādanīyaṃ pacāhi, mātāpitaro daṭṭhuṃ gamissāmā’’ti vatvā ‘‘kiṃ te mātāpitūhī’’ti tāya paṭikkhittopi yāvatatiyaṃ vatvā pūvakhādanīyaṃ pacāpetvā pātheyyañceva paṇṇākārañca ādāya tāya saddhiṃ maggaṃ paṭipanno antarāmagge uttānavāhiniṃ ekaṃ nadiṃ addasa. Te pana dvepi udakabhīrukajātikāva, tasmā taṃ uttarituṃ avisahantā tīre aṭṭhaṃsu. Tadā dīghapiṭṭhi nāmeko duggatapuriso anuvicaranto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Atha naṃ te disvā pucchiṃsu ‘‘samma, ayaṃ nadī gambhīrā uttānā’’ti. So tesaṃ kathaṃ sutvā udakabhīrukabhāvaṃ ñatvā ‘‘samma, ayaṃ nadī gambhīrā bahucaṇḍamacchākiṇṇā’’ti āha. ‘‘Samma, kathaṃ tvaṃ gamissasī’’ti? So āha – ‘‘saṃsumāramakarānaṃ amhehi paricayo atthi, tena te amhe na viheṭhentī’’ti. ‘‘Tena hi, samma, amhepi nehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa te khajjabhojanaṃ adaṃsu. So katabhattakicco ‘‘samma, kaṃ paṭhamaṃ nemī’’ti pucchi. So āha – ‘‘tava sahāyikaṃ paṭhamaṃ nehi, maṃ pacchā nehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ khandhe katvā pātheyyañceva paṇṇākārañca gahetvā nadiṃ otaritvā thokaṃ gantvā ukkuṭiko nisīditvā pakkāmi.

මිටි බැවින් 'ගෝත' යයි ද, කළු පැහැති බැවින් 'කාළ' යයි ද හැඳින්වුණු 'ගෝතකාළ' නම් පුරුෂයෙක් සත් අවුරුද්දක් සේවය කොට බිරිඳක් ලබා ගත්තේය. ඇය නමින් 'දීඝතාලා' නම් වූවාය. ඔහු එක් දිනක් ඇය අමතා, "සොඳුරිය, කැවිලි පෙවිලි පිළියෙළ කරන්න, අපි මගේ මව්පියන් දැකීමට යමු" යි කීවේය. ඇය එය ප්‍රතික්ෂේප කළ ද, තුන්වන වරටත් පැවසූ පසු කැවිලි පෙවිලි පිසවා, මග වියදම් හා පඬුරු ද රැගෙන ඔහු සමඟ ගමනට නික්මුණාය. අතරමගදී නොගැඹුරු ජලය ගලා යන එක් ගඟක් ඔහු දුටුවේය. ඔවුන් දෙදෙනාම උපතින්ම දියට බිය ඇත්තෝ වූහ. එබැවින් ගඟ තරණය කිරීමට බියෙන් ගංතීරයේ නැවතී සිටියහ. එකල්හි 'දීඝපිට්ඨි' (දිගු පිටක් ඇති) නම් එක් දුගී මිනිසෙක් ඒ මග යද්දී එම ස්ථානයට පැමිණියේය. ඔවුහු ඔහුව දැක, "යහළුව, මේ ගඟ ගැඹුරුද නැතහොත් නොගැඹුරුද?" යි විමසූහ. ඔවුන් දියට බිය බව දැනගත් ඔහු, "යහළුව, මේ ගඟ ඉතා ගැඹුරුය, මිනී කන මසුන්ගෙන් හා කිඹුලන්ගෙන් ගහනය" යි කීවේය. "එසේ නම් ඔබ එතෙර වන්නේ කෙසේද?" යි ඇසූ කල, "මට මේ කිඹුලන් හා මසුන් සමඟ හිතවත්කමක් ඇති බැවින් ඔවුහු මට හිරිහැර නොකරති" යි ඔහු බොරුවක් කීවේය. එවිට ගෝතකාළ, "එසේ නම් යහළුව, අපව ද එතෙර කරන්න" යි ඉල්ලා සිටියේය. ඔහු එය පිළිගත්තේය. ඉක්බිති ඔවුහු ඔහුට ආහාර පානවලින් සංග්‍රහ කළහ. ආහාර අනුභව කළ ඔහු, "යහළුව, පළමුව කා ව ගෙන යන්නද?" යි ඇසීය. "මා පසුව එන්නෙමි, පළමුව මගේ බිරිඳ එතෙර කරන්න" යි ගෝතකාළ කීවේය. ඔහු එය පිළිගෙන, දීඝතාලාව තම කර මත තබාගෙන පඬුරු පාකුඩම් ද රැගෙන ගඟට බැස, ගෝතකාළ රවටනු පිණිස ටික දුරක් දණගාමින් මෙන් ගොස් ගඟ මැදට පැමිණියේය.


Gotakāḷo [Pg.173] tīre ṭhitova ‘‘gambhīrāvatāyaṃ nadī, evaṃ dīghassapi nāma evarūpā, mayhaṃ pana apasayhāva bhavissatī’’ti cintesi. Itaropi taṃ nadīmajjhaṃ netvā ‘‘bhadde, ahaṃ taṃ posessāmi, sampannavatthālaṅkārā dāsidāsaparivutā vicarissasi, kiṃ te ayaṃ lakuṇḍakavāmanako karissati, mama vacanaṃ karohī’’ti āha. Sā tassa vacanaṃ sutvāva attano sāmike sinehaṃ bhinditvā taṃkhaṇaññeva tasmiṃ paṭibaddhacittā hutvā ‘‘sāmi, sace maṃ na chaḍḍessasi, karissāmi te vacana’’nti sampaṭicchi. ‘‘Bhadde, kiṃ vadesi, ahaṃ taṃ posessāmī’’ti. Te paratīraṃ gantvā ubhopi samaggā sammodamānā ‘‘gotakāḷaṃ pahāya tiṭṭha tva’’nti vatvā tassa passantasseva khādanīyaṃ khādantā pakkamiṃsu. So disvā ‘‘ime ekato hutvā maṃ chaḍḍetvā palāyanti maññe’’ti aparāparaṃ dhāvanto thokaṃ otaritvā bhayena nivattitvā puna tesu kopena ‘‘jīvāmi vā marāmi vā’’ti ullaṅghitvā nadiyaṃ patito uttānabhāvaṃ ñatvā nadiṃ uttaritvā vegena taṃ pāpuṇitvā ‘‘ambho duṭṭhacora, kuhiṃ me bhariyaṃ nesī’’ti āha. Itaropi taṃ ‘‘are duṭṭhavāmanaka, kuto tava bhariyā, mamesā bhariyā’’ti vatvā gīvāyaṃ gahetvā khipi. So dīghatālaṃ hatthe gahetvā’’tiṭṭha tvaṃ kuhiṃ gacchasi, satta saṃvaccharāni kammaṃ katvā laddhabhariyā mesī’’ti vatvā tena saddhiṃ kalahaṃ karonto sālāya santikaṃ pāpuṇi. Mahājano sannipati.

ගෝතකාළ ගංතීරයේ සිටිමින්, "මේ ගඟ ඉතා ගැඹුරුය, මෙතරම් උස මිනිසෙකුටත් මෙසේ නම්, මට නම් මෙය කිසිසේත් තරණය කළ නොහැක" යි සිතුවේය. අනෙක් තැනැත්තා ඇයව ගඟ මැදට රැගෙන ගොස්, "සොඳුරිය, මම ඔබව හොඳින් පෝෂණය කරන්නෙමි, ඔබට බොහෝ වස්ත්‍රාභරණ හා දාස දාසියන් ලබා දෙන්නෙමි. මේ මිටි වාමනයාගෙන් ඔබට ඇති පල කිමද? මා සමඟ එන්න" යි පවසා ඇයව පොළඹවා ගත්තේය. ඇය ද ඔහුගේ වචනවලට රැවටී සැමියා කෙරෙහි තිබූ සෙනෙහස බිඳගෙන, ඔහු සමඟ යාමට එකඟ වූවාය. ඔවුන් එතෙරට ගොස් ගෝතකාළ බලා සිටියදීම ඔවුන් ගෙන ආ ආහාර අනුභව කොට නික්ම ගියහ. එය දුටු ගෝතකාළ, "මොවුන් මා අත්හැර පලා යති" යි සිතා, මුලින් බියෙන් පසුබට වුවද, පසුව ඇති වූ කෝපය නිසා "ජීවත් වුවත් මළත් එකයි" කියා ගඟට පැන්නේය. එවිට ගඟ නොගැඹුරු බව දැනගත් ඔහු, වහා එතෙර වී ඔවුන් ලුහුබැඳ ගොස්, "අදමිටු සොරා, මගේ බිරිඳ රැගෙන යන්නේ කොහේද?" යි ඇසීය. දීඝපිට්ඨි ද ඔහුට නින්දා කරමින්, "මෑ මගේ බිරිඳයි, නුඹ වැනි වාමනයෙකුට බිරිඳක් කොහෙන්ද?" යි පවසා ඔහුට පහර දී තල්ලු කළේය. ගෝතකාළ ද නොසැලී, "සත් අවුරුද්දක් දුක් මහන්සි වී මා ලබාගත් බිරිඳ මෑයි" පවසමින් ඔවුන් සමඟ කලහ කරමින් මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ වැඩසිටින ශාලාව අසලට පැමිණියේය. එහි විශාල පිරිසක් රැස්ව සිටියහ.


Paṇḍito ‘‘kiṃ saddo nāmeso’’ti pucchitvā te ubhopi pakkosāpetvā vacanappaṭivacanaṃ sutvā ‘‘mama vinicchaye ṭhassathā’’ti vatvā ‘‘āma, ṭhassāmā’’ti vutte paṭhamaṃ dīghapiṭṭhiṃ pakkosāpetvā ‘‘tvaṃ konāmosī’’ti pucchi. ‘‘Dīghapiṭṭhiko nāma, sāmī’’ti. ‘‘Bhariyā te kā nāmā’’ti? So tassā nāmaṃ ajānanto aññaṃ kathesi. ‘‘Mātāpitaro te ke nāmā’’ti? ‘‘Asukā nāmā’’ti. ‘‘Bhariyāya pana te mātāpitaro ke nāmā’’ti? So ajānitvā aññaṃ kathesi. Tassa kathaṃ parisaṃ gāhāpetvā taṃ apanetvā itaraṃ pakkosāpetvā purimanayeneva sabbesaṃ nāmāni pucchi. So yathābhūtaṃ jānanto avirajjhitvā kathesi. Tampi apanetvā dīghatālaṃ pakkosāpetvā ‘‘tvaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Dīghatālā nāma sāmī’’ti. ‘‘Sāmiko te konāmo’’ti? Sā ajānantī aññaṃ kathesi. ‘‘Mātāpitaro te ke nāmā’’ti. ‘‘Asukā nāma sāmī’’ti. ‘‘Sāmikassa pana te mātāpitaro ke nāmā’’ti? Sāpi vilapantī aññaṃ kathesi[Pg.174]. Itare dve pakkosāpetvā mahājanaṃ pucchi ‘‘kiṃ imissā dīghapiṭṭhissa vacanena sameti, udāhu gotakāḷassā’’ti. ‘‘Gotakāḷassa paṇḍitā’’ti. ‘‘Ayaṃ etissā sāmiko, itaro coro’’ti. Atha naṃ ‘‘corosi, na corosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, sāmi, coromhī’’ti corabhāvaṃ sampaṭicchi. Paṇḍitassa vinicchayena gotakāḷo attano bhariyaṃ labhitvā mahāsattaṃ thometvā taṃ ādāya pakkāmi. Paṇḍito dīghapiṭṭhimāha ‘‘mā puna evamakāsī’’ti.

පණ්ඩිතයන් වහන්සේ 'මේ කුමන ශබ්දයක්දැයි' විමසා ඔවුන් දෙදෙනාම කැඳවා ඔවුන්ගේ ප්‍රකාශ සහ ප්‍රති-ප්‍රකාශ අසා, 'මගේ තීන්දුවෙහි පිහිටන්නෙහිදැයි' විමසූහ. ඔවුන් 'එසේය, ස්වාමීනි, පිහිටන්නෙමු'යි කී විට, පළමුව දීඝපිට්ඨි කැඳවා 'ඔබේ නම කුමක්දැයි' ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මගේ නම දීඝපිට්ඨිකය'යි ඔහු කීවේය. 'ඔබේ බිරිඳගේ නම කුමක්ද?' ඇයගේ නම නොදන්නා ඔහු වෙනත් නමක් කීවේය. 'ඔබේ මව්පියන්ගේ නම් මොනවාද?' 'අසවල් අය' යැයි ඔහු කීවේය. 'ඔබේ බිරිඳගේ මව්පියන්ගේ නම් මොනවාද?' ඔහු එයද නොදන්නා බැවින් වෙනත් නමක් කීවේය. ඔහුගේ කතාව පිරිසට මතක තබා ගැනීමට සලස්වා ඔහු ඉවත් කර, අනෙකා (ගෝතකාල) කැඳවා පෙර පරිදිම සැමගේ නම් විමසූහ. ඔහු සත්‍යය දන්නා බැවින් කිසිදු වෙනසක් නැතිව සැබෑ නම් පැවසීය. ඔහුවද ඉවත් කර දීඝතාලාව කැඳවා 'ඔබේ නම කුමක්දැයි' ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මගේ නම දීඝතාලාය'යි ඇය කීවාය. 'ඔබේ සැමියාගේ නම කුමක්ද?' ඇය (දීඝපිට්ඨිගේ නම) නොදන්නා බැවින් වෙනත් නමක් කීවාය. 'ඔබේ මව්පියන්ගේ නම් මොනවාද?' 'ස්වාමීනි, අසවල් අය' යැයි ඇය පැවසුවාය. 'ඔබේ සැමියාගේ මව්පියන්ගේ නම් මොනවාද?' ඇයද මුසා පවසමින් වෙනත් නම් කීවාය. ඉන්පසු අනෙක් දෙදෙනාද කැඳවා 'මේ ස්ත්‍රියගේ කතාව දීඝපිට්ඨිගේ කතාව සමඟ ගැළපේද, නැතහොත් ගෝතකාලගේ කතාව සමඟ ගැළපේද?' යැයි මහාජනයාගෙන් විමසූහ. 'පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ගෝතකාලගේ කතාව සමඟ ගැළපේ' යැයි ඔවුහු පැවසූහ. 'මොහු ඇයගේ සැමියාය, අනෙකා සොරාය'යි තීන්දු කළහ. එකල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔහුගෙන් 'නුඹ සොරාද, නැද්ද?' යැයි විමසූහ. 'එසේය ස්වාමීනි, මම සොරා වෙමි'යි ඔහු තම සොරකම පිළිගත්තේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ තීන්දුවෙන් ගෝතකාල තම බිරිඳ ලබාගෙන මහාබෝධිසත්වයන්ට ප්‍රශංසා කර ඇය රැගෙන ගියේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ දීඝපිට්ඨිට 'නැවත මෙවැනි දෙයක් නොකරන්න' යැයි අවවාද කළහ.


Rathena cāti ekadivasaṃ eko pana puriso rathe nisīditvā mukhadhovanatthāya nikkhami. Tasmiṃ khaṇe sakko āvajjento paṇḍitaṃ disvā ‘‘mahosadhabuddhaṅkurassa paññānubhāvaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti cintetvā manussavesenāgantvā rathassa pacchābhāgaṃ gahetvā pāyāsi. Rathe nisinno puriso ‘‘tāta, kenatthenāgatosī’’ti pucchitvā ‘‘tumhe upaṭṭhātu’’nti vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā yānā oruyha sarīrakiccatthāya gato. Tasmiṃ khaṇe sakko rathaṃ abhiruhitvā vegena pājesi. Rathasāmiko pana sarīrakiccaṃ katvā nikkhanto sakkaṃ rathaṃ gahetvā palāyantaṃ disvā vegena gantvā ‘‘tiṭṭha tiṭṭha, kuhiṃ me rathaṃ nesī’’ti vatvā ‘‘tava ratho añño bhavissati, ayaṃ pana mama ratho’’ti vutte tena saddhiṃ kalahaṃ karonto sālādvāraṃ patto. Paṇḍito ‘‘kiṃ nāmeta’’nti pucchitvā te pakkosāpetvā āgacchante disvā nibbhayatāya ceva akkhīnaṃ animisatāya ca ‘‘ayaṃ sakko, ayaṃ rathasāmiko’’ti aññāsi, evaṃ santepi vivādakāraṇaṃ pucchitvā ‘‘mama vinicchaye ṭhassathā’’ti vatvā ‘‘āma, ṭhassāmā’’ti vutte ‘‘ahaṃ rathaṃ pājessāmi, tumhe dvepi rathaṃ pacchato gahetvā gacchatha, rathasāmiko na vissajjessati, itaro vissajjessatī’’ti vatvā purisaṃ āṇāpesi ‘‘rathaṃ pājehī’’ti. So tathā akāsi.

රථ ප්‍රශ්නය මෙසේය: එක් දිනක් එක්තරා මිනිසෙක් රථයක නැගී මුහුණ සේදීම සඳහා නගරයෙන් පිටත් විය. ඒ මොහොතේ සක් දෙවිඳු ලොව බලන්නේ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ දැක, 'මහෝසධ බුද්ධ අංකුරයන්ගේ ප්‍රඥා මහිමය ප්‍රකට කරන්නෙමි'යි සිතා, මිනිස් වෙසින් පැමිණ රථයේ පිටුපසින් අල්ලාගෙන ලුහුබැඳ ගියේය. රථයේ සිටි මිනිසා 'යහළුව, කුමන කරුණක් නිසා පැමිණියෙහිද?' යැයි ඇසූ විට, 'ඔබට උපස්ථාන කිරීමට' යැයි කී බැවින් 'යහපතැයි' එය පිළිගෙන, රථයෙන් බැස ශරීර කෘත්‍ය සඳහා ගියේය. ඒ අවස්ථාවේ සක් දෙවිඳු රථයට නැග වේගයෙන් පදවාගෙන ගියේය. රථයේ හිමිකරු ශරීර කෘත්‍ය නිමවා පැමිණෙන විට සක් දෙවිඳු රථය රැගෙන පලායනු දැක, වේගයෙන් හඹා ගොස් 'නතර වනු, නතර වනු! මගේ රථය කොහේ රැගෙන යන්නෙහිද?' යැයි කීවේය. 'ඔබේ රථය වෙනත් එකක් විය යුතුය, මෙය මගේ රථයයි' සක් දෙවිඳු කී විට ඔහු සමඟ වාද කරමින් සාලාවේ දොරටුව අසලට පැමිණියහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ 'මොකක්ද මේ?' යැයි විමසා ඔවුන් කැඳවා, ඔවුන් පැමිණෙනු දැක (සක් දෙවිඳුගේ) නිර්භීත බවෙන්ද ඇස් පිය නොහෙළන බවෙන්ද 'මොහු සක් දෙවිඳුය, මොහු රථයේ හිමිකරුය'යි දැනගත්හ. එසේ වුවද, විවාදයට හේතුව විමසා 'මගේ තීන්දුවෙහි පිහිටන්නෙහිද?' යැයි ඇසූහ. 'එසේය, පිහිටන්නෙමු'යි ඔවුන් කී විට, 'මම රථය පදවන්නට අණ කරමි, ඔබ දෙදෙනාම රථය පිටුපසින් අල්ලාගෙන දිව යන්න. රථ හිමිකරු එය අත් නොහරිනු ඇත, අනෙකා අත්හරිනු ඇත'යි පවසා 'රථය පදවන්න' යැයි මිනිසෙකුට අණ කළහ. ඔහු එසේ කළේය.


Itarepi dve pacchato gahetvā gacchanti. Rathasāmiko thokaṃ gantvā vissajjetvā ṭhito, sakko pana rathena saddhiṃ gantvā ratheneva saddhiṃ nivatti. Paṇḍito manusse ācikkhi ‘‘ayaṃ puriso thokaṃ gantvā rathaṃ vissajjetvā ṭhito, ayaṃ pana rathena saddhiṃ dhāvitvā ratheneva saddhiṃ nivatti, nevassa sarīre sedabindumattampi atthi, assāsapassāsopi natthi, [Pg.175] abhīto animisanetto, esa sakko devarājā’’ti. Atha naṃ ‘‘sakko devarājāsī’’ti pucchitvā ‘‘āma, paṇḍitā’’ti vutte ‘‘kasmā āgatosī’’ti vatvā ‘‘taveva paññāpakāsanatthaṃ paṇḍitā’’ti vutte ‘‘tena hi mā puna evamakāsī’’ti ovadati. Sakkopi sakkānubhāvaṃ dassento ākāse ṭhatvā ‘‘suvinicchito paṇḍitena aḍḍo’’ti paṇḍitassa thutiṃ katvā sakaṭṭhānameva gato. Tadā so amacco sayameva rañño santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, paṇḍitena evaṃ rathaaḍḍo suvinicchito, sakkopi tena parājito, kasmā purisavisesaṃ na jānāsi, devā’’ti āha. Rājā senakaṃ pucchi ‘‘kiṃ, senaka, ānema paṇḍita’’nti. So lābhamaccharena ‘‘mahārāja, ettakena paṇḍito nāma na hoti, āgametha tāva vīmaṃsitvā jānissāmā’’ti āha.

අනෙක් දෙදෙනාද රථය පිටුපසින් අල්ලාගෙන දිව ගියහ. රථයේ සැබෑ හිමිකරු ස්වල්ප දුරක් ගොස් (වෙහෙස නිසා) රථය අත්හැර නතර විය. සක් දෙවිඳු රථය සමඟම ගොස් රථය සමඟම ආපසු පැමිණියේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මිනිසුන්ට මෙසේ පෙන්වා දුන්හ: 'මේ මිනිසා ස්වල්ප දුරක් ගොස් රථය අතහැර නතර විය. නමුත් මොහු රථය සමඟ දිව ගොස් රථය සමඟම ආපසු ආවේය. මොහුගේ ශරීරයේ දහඩිය බිඳක්වත් නැත, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වේගවත් වී නැත, බියක් නැත, ඇස් පිය නොහෙළයි. එබැවින් මොහු සක් දෙවි රජුය.' ඉන්පසු ඔහුගෙන් 'ඔබ සක් දෙවි රජු නේද?' යැයි විමසූහ. 'එසේය පණ්ඩිතයන් වහන්ස' යැයි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. 'කුමකට පැමිණියේද?' යැයි පණ්ඩිතයන් ඇසූ විට, 'ඔබගේම ප්‍රඥාව ප්‍රකට කිරීම පිණිසයි පණ්ඩිතයන් වහන්ස' යැයි කීවේය. එකල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ 'එසේ නම් නැවත මෙවැන්නක් නොකරන්න' යැයි ඔහුට අවවාද කළහ. සක් දෙවිඳුද තම දේව අනුභාවය පෙන්වා අහසේ සිට 'පණ්ඩිතයන් විසින් නඩුව මැනවින් තීන්දු කරන ලදී' යැයි පණ්ඩිතයන්ට ප්‍රශංසා කර තමන්ගේ ස්ථානයටම ගියේය. එකල ඒ ඇමතිවරයාම රජු වෙත ගොස් 'මහරජතුමනි, පණ්ඩිතයන් විසින් රථ නඩුව මෙසේ මැනවින් තීන්දු කරන ලදී, සක් දෙවිඳු පවා ඔහු ඉදිරියේ පරාජය විය, දේවයන් වහන්ස, ඔබ කුමක් නිසා මෙවැනි විශේෂ පුරුෂයෙකු හඳුනා නොගන්නෙහිද?' යැයි කීවේය. රජතුමා සේනකගෙන් 'සේනක, පණ්ඩිතයන්ව කැඳවාගෙන එමුද?' යැයි ඇසීය. ඔහු ලාභයට ඇති මසුරුකම නිසා, 'මහරජතුමනි, මෙපමණකින්ම පණ්ඩිතයෙකු නොවේ, තවදුරටත් විමසා බලා දැනගන්නා තුරු මඳක් රැඳී සිටින්න' යැයි කීවේය.


Sattadārakapañho niṭṭhito.

සත්තදාරක ප්‍රශ්නය නිම විය.


Gadrabhapañho

ගාද්‍රභ ප්‍රශ්නය (කොළුබෑ ප්‍රශ්නය)


Daṇḍoti athekadivasaṃ rājā ‘‘paṇḍitaṃ vīmaṃsissāmā’’ti khadiradaṇḍaṃ āharāpetvā tato vidatthiṃ gahetvā cundakāre pakkosāpetvā suṭṭhu likhāpetvā pācīnayavamajjhakagāmaṃ pesesi ‘‘pācīnayavamajjhakagāmavāsino kira paṇḍitā, ‘imassa khadiradaṇḍassa idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’nti jānantu, ajānantānaṃ sahassadaṇḍo’’ti. Gāmavāsino sannipatitvā jānituṃ asakkontā seṭṭhino kathayiṃsu ‘‘kadāci mahosadhapaṇḍito jāneyya, pakkosāpetvā taṃ pucchathā’’ti. Seṭṭhi paṇḍitaṃ kīḷāmaṇḍalā pakkosāpetvā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘tāta, mayaṃ jānituṃ na sakkoma, api nu tvaṃ sakkhissasī’’ti pucchi. Taṃ sutvā paṇḍito cintesi ‘‘rañño imassa aggena vā mūlena vā payojanaṃ natthi, mama vīmaṃsanatthāya pesitaṃ bhavissatī’’ti. Cintetvā ca pana ‘‘āharatha, tāta, jānissāmī’’ti āharāpetvā hatthena gahetvāva ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti ñatvāpi mahājanassa hadayaggahaṇatthaṃ udakapātiṃ āharāpetvā khadiradaṇḍakassa majjhe suttena bandhitvā suttakoṭiyaṃ gahetvā khadiradaṇḍakaṃ udakapiṭṭhe ṭhapesi. Mūlaṃ bhāriyatāya paṭhamaṃ udake nimujji. Tato mahājanaṃ pucchi ‘‘rukkhassa nāma mūlaṃ bhāriyaṃ hoti, udāhu agga’’nti? ‘‘Mūlaṃ paṇḍitā’’ti. Tena hi imassa paṭhamaṃ nimuggaṃ passatha, etaṃ mūlanti imāya saññāya [Pg.176] aggañca mūlañca ācikkhi. Gāmavāsino ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti rañño pahiṇiṃsu. Rājā ‘‘ko imaṃ jānātī’’ti pucchitvā ‘‘sirivaḍḍhanaseṭṭhino putto mahosadhapaṇḍito’’ti sutvā ‘‘kiṃ, senaka, ānema paṇḍita’’nti pucchi. Adhivāsehi, deva, aññenapi upāyena naṃ vīmaṃsissāmāti.

විදේහ රජතුමා දිනක් "පණ්ඩිතයා පරීක්ෂා කර බලමු" යැයි සිතා කිහිරි දණ්ඩක් ගෙන්වා ගත්තේය. එය වියතක ප්‍රමාණයට කපා, වඩුවන් ලවා හොඳින් ඔප මට්ටම් කරවා, "ප්‍රාචීන යවමජ්ඣක ගම්වැසියෝ පණ්ඩිතයන් යැයි අසන්නට ලැබේ. එබැවින් මෙම කිහිරි දණ්ඩේ අග කුමක්ද, මුල කුමක්දැයි හඳුනා ගනිත්වා. හඳුනා ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් කහවණු දහසක දඩයක් පනවමි" යැයි පවසා පෙරදිග යවමජ්ඣක ගමට යැවීය. ගම්වැසියෝ රැස්ව එය හඳුනාගත නොහැකිව සිටියදී, "සමහර විට මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් මෙය දන්නවා විය හැකියි, එතුමාව කැඳවා විමසන්න" යැයි සිටුතුමාට කීහ. සිටුතුමා පණ්ඩිතයන් ක්‍රීඩා මණ්ඩපයෙන් කැඳවාගෙන ඒ කරුණ පවසා, "පුතණුවනි, අපට මෙය හඳුනාගත නොහැකියි, ඔබට මෙය කළ හැකිද?" යැයි ඇසීය. එය ඇසූ පණ්ඩිතයන්, "රජුට මේ දණ්ඩේ අගෙන් හෝ මුලෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත, මෙය මා පරීක්ෂා කිරීමට එවූවක් විය යුතුය" යැයි සිතුවේය. එසේ සිතා, "පියාණනි, එය ගෙනෙන්න, මම හඳුනා ගන්නම්" යැයි පවසා එය අතට ගත් සැනින්ම "මෙය අගය, මෙය මුලය" කියා දැන ගත්තේය. එහෙත් මහජනයාට එය පැහැදිලි කර දීම සඳහා දිය බඳුනක් ගෙන්වා, කිහිරි දණ්ඩේ මැදින් නූලක් බැඳ, නූල් කොනෙන් අල්ලා දිය මතුපිට තැබීය. මුල කොටස බර වැඩි බැවින් පළමුව ජලයේ ගිලුණි. ඉක්බිති පණ්ඩිතයන් මහජනයාගෙන්, "ගසක මුල කොටස බරද? නැතහොත් අග කොටස බරද?" යැයි ඇසීය. "පණ්ඩිතයන් වහන්ස, මුල කොටස බරය" කියා ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. "එසේ නම් පළමුව ගිලුණු කොටස බලන්න, එය මුලයි" යන සලකුණෙන් අග සහ මුල පෙන්වා දුන්නේය. ගම්වැසියෝ "මෙය අගය, මෙය මුලය" කියා රජුට යැවූහ. රජතුමා "මෙය දන්නේ කවුද?" යැයි අසා, "සිරිවර්ධන සිටුතුමාගේ පුත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ය" යැයි අසා, "සෙනක, අපි පණ්ඩිතයන් කැඳවාගෙන එමුද?" යැයි ඇසීය. සෙනක, "දේවයන් වහන්ස, තව ඉවසන්න, වෙනත් උපක්‍රමයකින්ද ඔහුව පරීක්ෂා කර බලමු" යැයි කීවේය.


Sīsanti athekadivasaṃ itthiyā ca purisassa cāti dve sīsāni āharāpetvā ‘‘idaṃ itthisīsaṃ, idaṃ purisasīsanti jānantu, ajānantānaṃ sahassadaṇḍo’’ti pahiṇiṃsu. Gāmavāsino ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So disvāva aññāsi. Kathaṃ jānāti? Purisasīse kira sibbinī ujukāva hoti, itthisīse sibbinī vaṅkā hoti, parivattitvā gacchati. So iminā abhiññāṇena ‘‘idaṃ itthiyā sīsaṃ, idaṃ purisassa sīsa’’nti ācikkhi. Gāmavāsinopi rañño pahiṇiṃsu. Sesaṃ purimasadisameva.

දිනක් රජතුමා ස්ත්‍රියකගේ සහ පුරුෂයෙකුගේ හිස්කබල් දෙකක් ගෙන්වා, "මෙය ස්ත්‍රී හිස්කබලයි, මෙය පුරුෂ හිස්කබලයි කියා හඳුනා ගනිත්වා, එසේ හඳුනාගත නොහැකි වුවහොත් දහසක් දඩ" යැයි කියා යැවීය. ගම්වැසියෝ එය හඳුනාගත නොහැකිව පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසූහ. පණ්ඩිතයන් දුටු සැනින් එය හඳුනා ගත්තේය. ඒ කෙසේද යත්? පුරුෂ හිස්කබලේ හිස්කබල් සන්ධි (මහන තැන්) සෘජුය. ස්ත්‍රී හිස්කබලේ එම සන්ධි වක්‍රව, එනම් ඇඹරී පවතියි. පණ්ඩිතයන් එම ලක්ෂණයෙන් "මෙය ස්ත්‍රී හිස්කබලයි, මෙය පුරුෂ හිස්කබලයි" කියා පෙන්වා දුන්නේය. ගම්වැසියෝද රජුට එය දැන්වූහ. ඉතිරිය පෙර පරිදිමය.


Ahīti athekadivasaṃ sappañca sappiniñca āharāpetvā ‘‘ayaṃ sappo, ayaṃ sappinīti jānantu, ajānantānaṃ sahassadaṇḍo’’ti vatvā gāmavāsīnaṃ pesesuṃ. Gāmavāsino ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So disvāva jānāti. Sappassa hi naṅguṭṭhaṃ thūlaṃ hoti, sappiniyā tanukaṃ hoti, sappassa sīsaṃ puthulaṃ hoti, sappiniyā tanukaṃ hoti, sappassa akkhīni mahantāni, sappiniyā khuddakāni, sappassa sovattiko parābaddho hoti, sappiniyā vicchinnako. So imehi abhiññāṇehi ‘‘ayaṃ sappo, ayaṃ sappinī’’ti ācikkhi. Sesaṃ vuttanayameva.

දිනක් රජතුමා නාගයෙකු සහ නාගිනියක ගෙන්වා, "මූ නාගයාය, මූ නාගිනියය කියා හඳුනා ගනිත්වා, නැතහොත් දහසක් දඩ" යැයි කියා ගම්වැසියන් වෙත යැවීය. ගම්වැසියෝ එය හඳුනාගත නොහැකිව පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසූහ. පණ්ඩිතයන් දුටු සැනින් එය හඳුනා ගත්තේය. මන්ද, නාගයාගේ වලිගය මහතය, නාගිනියගේ වලිගය සිහින්ය. නාගයාගේ හිස පළල්ය, නාගිනියගේ හිස කුඩාය. නාගයාගේ ඇස් විශාලය, නාගිනියගේ ඇස් කුඩාය. නාගයාගේ සිරුරේ සලකුණු (වෛරම්) නොසිඳී පවතියි, නාගිනියගේ සලකුණු අතරින් පතර කැඩී පවතියි. පණ්ඩිතයන් මෙම ලක්ෂණ අනුව "මූ නාගයාය, මූ නාගිනියය" කියා පෙන්වා දුන්නේය. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිමය.


Kukkuṭoti athekadivasaṃ ‘‘pācīnayavamajjhakagāmavāsino amhākaṃ sabbasetaṃ pādavisāṇaṃ sīsakakudhaṃ tayo kāle anatikkamitvā nadantaṃ usabhaṃ pesentu, no ce pesenti, sahassadaṇḍo’’ti pahiṇiṃsu. Te ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So āha – ‘‘rājā vo sabbasetaṃ kukkuṭaṃ āharāpesi, so hi pādanakhasikhatāya pādavisāṇo nāma, sīsacūḷatāya sīsakakudho nāma, tikkhattuṃ vassanato tayo kāle anatikkamitvā nadati nāma, tasmā evarūpaṃ kukkuḷaṃ pesethā’’ti āha. Te pesayiṃsu.

දිනක් රජතුමා මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය: "ප්‍රාචීන යවමජ්ඣක ගම්වැසියෝ, සර්වාංගයම සුදු වූ, පාදවල අං ඇති, හිසෙහි මොල්ලියක් ඇති, කාල තුනේදීම නොවැරදීම හඬලන වෘෂභයෙකු එවන්න. එසේ නොඑවන්නේ නම් දහසක් දඩය." ගම්වැසියෝ එය තේරුම් ගත නොහැකිව පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසූහ. එවිට පණ්ඩිතයන් මෙසේ කීවේය: "රජතුමා ඔබෙන් ඉල්ලා සිටින්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු කුකුළෙකි. මන්ද පාදවල ඇති අටු නිසා ඌ 'පාදවල අං ඇත්තා' ලෙසත්, හිසේ ඇති මල නිසා 'හිසේ මොල්ලිය ඇත්තා' ලෙසත්, තුන් වරක් හැඬලීම නිසා 'කාල තුන නොඉක්මවා හඬලන්නා' ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් එවැනි කුකුළෙකු යවන්න." ඔවුහු එසේ කළහ.


Maṇīti [Pg.177] sakkena kusarañño dinno maṇikkhandho aṭṭhasu ṭhānesu vaṅko hoti. Tassa purāṇasuttaṃ chinnaṃ, koci purāṇasuttaṃ nīharitvā navasuttaṃ pavesetuṃ na sakkoti, tasmā ekadivasaṃ ‘‘imasmā maṇikkhandhā purāṇasuttaṃ nīharitvā navasuttaṃ pavesentū’’ti pesayiṃsu. Gāmavāsino purāṇasuttaṃ nīharitvā navasuttaṃ pavesetuṃ asakkontā paṇḍitassa ācikkhiṃsu. So ‘‘mā cintayittha, madhuṃ āharathā’’ti āharāpetvā maṇino dvīsu passesu madhunā chiddaṃ makkhetvā kambalasuttaṃ vaṭṭetvā koṭiyaṃ madhunā makkhetvā thokaṃ chidde pavesetvā kipillikānaṃ nikkhamanaṭṭhāne ṭhapesi. Kipillikā madhugandhena nikkhamitvā maṇimhi purāṇasuttaṃ khādamānā gantvā kambalasuttakoṭiyaṃ ḍaṃsitvā kaḍḍhantā ekena passena nīhariṃsu. Paṇḍito pavesitabhāvaṃ ñatvā ‘‘rañño dethā’’ti gāmavāsīnaṃ adāsi. Te rañño pesayiṃsu. So pavesitaupāyaṃ sutvā tussi.

සක් දෙවිඳුන් විසින් කුස රජුට දෙන ලද මහා මැණික් රුවන ස්ථාන අටකින් වක්‍ර වී තිබුණි. එහි තිබූ පැරණි නූල කැඩී තිබූ අතර, කිසිවෙකුට පැරණි නූල ඉවත් කර අලුත් නූලක් ඇතුළු කිරීමට නොහැකි විය. එබැවින් දිනක් "මෙම මැණිකේ පැරණි නූල ඉවත් කර අලුත් නූලක් අමුණන්න" යැයි රජු පණිවිඩයක් යැවීය. ගම්වැසියෝ එය කළ නොහැකිව පණ්ඩිතයන්ට දැන්වූහ. "කනස්සලු නොවන්න, මී පැණි ගෙනෙන්න" යැයි පණ්ඩිතයන් කීවේය. පණ්ඩිතයන් මැණිකේ දෙපැත්තේ ඇති සිදුරු මී පැණිවලින් තවරා, සියුම් ලොම් නූලක් වළල්ලක් සේ පටලවා එහි කෙළවරක මී පැණි තවරා සිදුරේ මඳක් ඇතුළට දැමුවේය. ඉන්පසු එය කූඹින් නික්මෙන ස්ථානයක තැබීය. කූඹින් මී පැණි සුවඳට පැමිණ මැණික තුළ තිබූ පැරණි නූල් කොටස් කමින් ගොස් ලොම් නූල් කෙළවරේ එල්ලී, එය ඇදගෙන අනිත් සිදුරෙන් පිටතට පැමිණියහ. පණ්ඩිතයන් නූල ඇමිණුණු බව දැන, "රජුට දෙන්න" යැයි කියා ගම්වැසියන්ට දුන්නේය. ඔවුහු එය රජුට යැවූහ. රජතුමා නූල ඇමිණූ උපක්‍රමය අසා ඉතා සතුටු විය.


Vijāyananti athekadivasaṃ rañño maṅgalausabhaṃ bahū māse khādāpetvā mahodaraṃ katvā visāṇāni dhovitvā telena makkhetvā haliddiyā nhāpetvā gāmavāsīnaṃ pahiṇiṃsu ‘‘tumhe kira paṇḍitā, ayañca rañño maṅgalausabho patiṭṭhitagabbho, etaṃ vijāyāpetvā savacchakaṃ pesetha, apesentānaṃ sahassadaṇḍo’’ti. Gāmavāsino ‘‘na sakkā idaṃ kātuṃ, kiṃ nu kho karissāmā’’ti paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So ‘‘iminā ekena pañhapaṭibhāgena bhavitabba’’nti cintetvā ‘‘sakkhissatha panekaṃ raññā saddhiṃ kathanasamatthaṃ visāradaṃ purisaṃ laddhu’’nti pucchi. ‘‘Na garu etaṃ, paṇḍitā’’ti. ‘‘Tena hi naṃ pakkosathā’’ti. Te pakkosiṃsu. Atha naṃ mahāsatto ‘‘ehi, bho purisa, tvaṃ tava kese piṭṭhiyaṃ vikiritvā nānappakāraṃ balavaparidevaṃ paridevanto rājadvāraṃ gaccha, aññehi pucchitopi kiñci avatvāva parideva, raññā pana pakkosāpetvā paridevakāraṇaṃ pucchitova samāno ‘pitā me deva vijāyituṃ na sakkoti, ajja sattamo divaso, paṭisaraṇaṃ me hohi, vijāyanupāyamassa karohī’ti vatvā raññā ‘kiṃ vilapasi aṭṭhānametaṃ, purisā nāma vijāyantā natthī’ti vutte ‘sace deva, evaṃ natthi, atha kasmā [Pg.178] pācīnayavamajjhakagāmavāsino kathaṃ maṅgalausabhaṃ vijāyāpessantī’ti vadeyyāsī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi. Rājā ‘‘kenidaṃ pañhapaṭibhāgaṃ cintita’’nti pucchitvā ‘‘mahosadhapaṇḍitenā’’ti sutvā tussi.

විජායන ප්‍රශ්නය හෙවත් දරු ප්‍රසූතිය පිළිබඳ ගැටලුව මෙසේය: එක් දිනක් විදේහ රජතුමා සිය මංගල වෘෂභයාට මාස ගණනාවක් තිස්සේ මෑ ඇට තම්බා කවමින් උදරය මහත් කර, අං පිරිසිදු කර පිරිමැද, තෙල් ගල්වා, කහ දියෙන් නහවා ගම්වැසියන් වෙත යැවීය. 'තොප පණ්ඩිතයන් බව මා අසා ඇත, රජුගේ මෙම මංගල වෘෂභයා දැන් ගැබ්ගෙන ඇත, එබැවින් මොහු ලවා වස්සෙකු බිහි කරවා වස්සා ද සමඟ එවන්න, එසේ නොකරන්නන්ට දහසක් රන් දඩ නියම කරනු ලැබේ' යැයි රජ අණක් නිකුත් කළේය. ගම්වැසියෝ 'මෙය කළ නොහැකි දෙයකි, දැන් අප කුමක් කරමුද?' යැයි විමසමින් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වෙත ගියහ. පණ්ඩිතයන් මෙය ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු ප්‍රශ්නයක් මගින්ම දිය යුතු අවස්ථාවක් බව වටහාගෙන, 'රජු ඉදිරියේ බිය නැතිව කතා කළ හැකි නිර්භීත මිනිසෙකු සොයාගත හැකිද?' යැයි විමසීය. ගම්වැසියන් එවැනි අයෙකු සොයා දුන් පසු මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් ඔහුට මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: 'එම්බා පුරුෂය, නුඹ හිසකෙස් විලාප නගමින් පීරන්නේ නැතිව, පපුවට අතින් ගසමින් හඬා වැලපෙමින් රජ වාසල වෙත යන්න. රජු විමසූ විට පමණක් මෙසේ පවසන්න: "දේවයන් වහන්ස, මාගේ පියා දරුවෙකු ප්‍රසූත කිරීමට උත්සාහ කළත්, එය කළ නොහැකිව අදට දින හතක් තිස්සේ දුක් විඳින්නේය. එබැවින් ඔහුට පිහිට වී දරු ප්‍රසූතියට මගක් කියා දුන මැනව" කියා පවසන්න. එවිට රජු "නුඹ උමතු වීද? මිනිසුන් දරුවන් වදන්නේ කොහේද?" යැයි අසනු ඇත. එවිට නුඹ "මහ රජතුමනි, මිනිසුන් දරුවන් නොවදන්නේ නම්, නැගෙනහිර යවමජ්ඣක ගම්වැසියන් මංගල වෘෂභයෙකු ලවා වස්සෙකු බිහි කරවන්නේ කෙසේද?" යැයි අසන්න.' එම මිනිසා පණ්ඩිතයන් කී ලෙසම සියල්ල ඉටු කළේය. රජු 'මෙම බුද්ධිමත් පිළිතුර සිතුවේ කවුද?' යැයි විමසා එය මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ ක්‍රියාවක් බව දැන සතුටු විය. මෙය ද බෝධිසත්වයන්ගේ බුද්ධි මහිමය ප්‍රකට වූ අවස්ථාවකි.


Odananti aparasmiṃ divase ‘‘paṇḍitaṃ vīmaṃsissāmā’’ti ‘‘pācīnayavamajjhakagāmavāsino amhākaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ ambilodanaṃ pacitvā pesentu. Tatrimāni aṭṭhaṅgāni – na taṇḍulehi, na udakena, na ukkhaliyā, na uddhanena, na agginā, na dārūhi, na itthiyā na purisena, na maggenāti. Apesentānaṃ sahassadaṇḍo’’ti pahiṇiṃsu. Gāmavāsino taṃ kāraṇaṃ ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So ‘‘mā cintayitthā’’ti vatvā ‘‘na taṇḍulehīti kaṇikaṃ gāhāpetvā, na udakenāti himaṃ gāhāpetvā, na ukkhaliyāti aññaṃ navamattikābhājanaṃ gāhāpetvā, na uddhanenāti khāṇuke koṭṭāpetvā, na aggināti pakatiaggiṃ pahāya araṇiaggiṃ gāhāpetvā, na dārūhīti paṇṇāni gāhāpetvā ambilodanaṃ pacāpetvā navabhājane pakkhipitvā lañchitvā, na itthiyā na purisenāti paṇḍakena ukkhipāpetvā, na maggenāti mahāmaggaṃ pahāya jaṅghamaggena rañño pesethā’’ti āha. Te tathā kariṃsu. Rājā ‘‘kena panesa pañho ñāto’’ti pucchitvā ‘‘mahosadhapaṇḍitenā’’ti sutvā tussi.

ඕදන ප්‍රශ්නය හෙවත් බත් පිසීමේ ගැටලුව මෙසේය: තවත් දිනක රජු පණ්ඩිතයන් පරීක්ෂා කරනු පිණිස මෙසේ නියෝගයක් යැවීය: 'යවමජ්ඣක ගම්වැසියන් අංග අටකින් යුත් ඇඹුල් බතක් පිස එවිය යුතුය. එම අංග අට නම්: සහල් නොවූ, ජලය නොවූ, වළඳක නොවූ, ලිපක නොවූ, ගින්නක නොවූ, දර නොවූ, ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු නොවූ, මාර්ගයකින් නොවූ ලෙස එම බත එවිය යුතුය. එසේ නොඑවන්නන්ට දහසක් රන් දඩ නියම කරනු ලැබේ.' ගම්වැසියෝ මෙය විසඳාගත නොහැකිව මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගෙන් උපදෙස් පැතූහ. පණ්ඩිතයන් ඔවුන් අස්වසා මෙසේ කීවේය: 'සහල් වෙනුවට සහල් කැබලි (කණික) ගන්න, ජලය වෙනුවට පිනිබිඳු ගන්න, සාමාන්‍ය වළඳක් වෙනුවට අලුත් මැටි බඳුනක් ගන්න, ලිප වෙනුවට ලී කූරු තුනක් පොළොවේ ගසා ගන්න, සාමාන්‍ය ගින්න වෙනුවට ගිනිගල් මගින් නිපදවූ ගින්න ගන්න, දර වෙනුවට වියළි කොළ රොඩු ගන්න.' මෙසේ ඇඹුල් බතක් පිසවා, එය අලුත් බඳුනක බහා මුද්‍රා තබා, ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු නොවන නපුංසකයෙකු ලවා, ප්‍රධාන මාර්ගයෙන් බැහැරව තණබිම් මැදින් ඇති කුඩා අඩිපාරක් දිගේ රජු වෙත යැවීය. රජු 'මෙම ප්‍රශ්නය විසඳුවේ කවුද?' යැයි විමසා එය මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ නිර්මාණයක් බව දැන බෙහෙවින් සතුටු විය. මෙය ද බෝධිසත්වයන්ගේ ප්‍රඥාව ප්‍රකට වූ තවත් අවස්ථාවකි.


Vālukanti aparasmiṃ divase paṇḍitassa vīmaṃsanatthaṃ gāmavāsīnaṃ pahiṇiṃsu ‘‘rājā dolāya kīḷitukāmo, rājakule purāṇayottaṃ chinnaṃ, ekaṃ vālukayottaṃ vaṭṭetvā pesentu, apesentānaṃ sahassadaṇḍo’’ti. Te paṇḍitaṃ pucchiṃsu. Paṇḍito ‘‘imināpi pañhapaṭibhāgeneva bhavitabba’’nti gāmavāsino assāsetvā vacanakusale dve tayo purise pakkosāpetvā ‘‘gacchatha tumhe, rājānaṃ vadetha ‘deva, gāmavāsino tassa yottassa tanukaṃ vā thūlaṃ vā pamāṇaṃ na jānanti, purāṇavālukayottato vidatthimattaṃ vā caturaṅgulamattaṃ vā khaṇḍaṃ pesetha, taṃ oloketvā tena pamāṇena vaṭṭessantī’ti. Sace, vo rājā ‘amhākaṃ ghare vālukayottaṃ nāma na kadāci sutapubba’nti vadati, atha naṃ ‘sace, mahārāja, vo evarūpaṃ na sakkā kātuṃ, pācīnayavamajjhakagāmavāsino kathaṃ karissantī’ti vadeyyāthā’’ti pesesi. Te tathā kariṃsu. Rājā ‘‘kena [Pg.179] cintitaṃ pañhapaṭibhāga’’nti pucchitvā ‘‘mahosadhapaṇḍitenā’’ti sutvā tussi.

වාලුක ප්‍රශ්නය හෙවත් වැලි ලණුව පිළිබඳ ගැටලුව මෙසේය: තවත් දිනක රජු පණ්ඩිතයා පරීක්ෂා කරනු පිණිස ගම්වැසියන්ට මෙසේ දන්වා යැවීය: 'රජතුමා ඔන්චිලි පැදීමට කැමැත්තෙන් සිටියි. රජ මාලිගාවේ තිබූ පැරණි වැලි ලණුව කැඩී ඇති බැවින්, අලුතින් වැලි වලින් ලණුවක් අඹරා එවිය යුතුය. එසේ නොඑවන්නේ නම් දහසක් රන් දඩ නියම කරනු ලැබේ.' ගම්වැසියෝ මේ ගැන පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසූහ. පණ්ඩිතයන් ඔවුන් ධෛර්යමත් කරමින් කතාබහට දක්ෂ මිනිසුන් දෙතුන් දෙනෙකු කැඳවා මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: 'නුඹලා රජු වෙත ගොස් මෙසේ පවසන්න: "දේවයන් වහන්ස, වැලි ලණුව සෑදිය යුතු ප්‍රමාණය හා මහත ගම්වැසියන් නොදනිති. එබැවින් රජ මාලිගාවේ තිබූ පැරණි වැලි ලණුවෙන් වියත් හතරක පමණ කැබැල්ලක් ආදර්ශයට ලබා දෙන්න, එවිට ඒ ප්‍රමාණයටම අලුත් ලණුවක් අඹරා දිය හැකිය" කියා පවසන්න. රජු එවිට "මාගේ මාලිගාවේ වැලි ලණු කොහේද? එවැනි දෙයක් මා කිසිදා අසා නැත" යැයි කීවොත්, "මහ රජතුමනි, රජ මාලිගාවෙත් එවැනි ලණුවක් නැත්නම් ගම්වැසියන් එය සාදන්නේ කෙසේද?" යැයි අසන්න.' ඔවුන් එසේ කළ විට රජු එය මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ උපදෙස් බව දැන සතුටු විය. මෙය ද බෝධිසත්වයන්ගේ තවත් බුද්ධි ප්‍රකාශනයකි.


Taḷākanti aparasmiṃ divase paṇḍitassa vīmaṃsanatthaṃ ‘‘rājā udakakīḷaṃ kīḷitukāmo, pañcavidhapadumasacchannaṃ pokkharaṇiṃ pesentu, apesentānaṃ sahassadaṇḍo’’ti gāmavāsīnaṃ pesayiṃsu. Te paṇḍitassa ārocesuṃ. So ‘‘imināpi pañhapaṭibhāgeneva bhavitabba’’nti cintetvā vacanakusale katipaye manusse pakkosāpetvā ‘‘etha tumhe udakakīḷaṃ kīḷitvā akkhīni rattāni katvā allakesā allavatthā kaddamamakkhitasarīrā yottadaṇḍaleḍḍuhatthā rājadvāraṃ gantvā dvāre ṭhitabhāvaṃ rañño ārocāpetvā katokāsā pavisitvā ‘mahārāja, tumhehi kira pācīnayavamajjhakagāmavāsino pokkharaṇiṃ pesentūti pahitā mayaṃ tumhākaṃ anucchavikaṃ mahantaṃ pokkharaṇiṃ ādāya āgatā. Sā pana araññavāsikattā nagaraṃ disvā dvārapākāraparikhāaṭṭālakādīni oloketvā bhītatasitā yottāni chinditvā palāyitvā araññameva paviṭṭhā, mayaṃ leḍḍudaṇḍādīhi pothentāpi nivattetuṃ na sakkhimhā, tumhākaṃ araññā ānītaṃ purāṇapokkharaṇiṃ pesetha, tāya saddhiṃ yojetvā harissāmā’ti vatvā raññāna kadāci mama araññato ānītapokkharaṇī nāma bhūtapubbā, na ca mayā kassaci yojetvā āharaṇatthāya pokkharaṇī pesitapubbā’ti vutte ‘sace, deva, vo evaṃ na sakkā kātuṃ, pācīnayavamajjhakagāmavāsino kathaṃ pokkharaṇiṃ pesessantī’ti vadeyyāthā’’ti vatvā pesesi. Te tathā kariṃsu. Rājā paṇḍitena ñātabhāvaṃ sutvā tussi.

තළාක ප්‍රශ්නය හෙවත් පොකුණ පිළිබඳ ගැටලුව මෙසේය: තවත් දිනක රජු පණ්ඩිතයා පරීක්ෂා කිරීමට මෙසේ දැන්වීය: 'රජතුමා ජල ක්‍රීඩා කිරීමට කැමති බැවින්, පස් පියුමෙන් සැදි පොකුණක් මෙහි එවිය යුතුය. එසේ නොඑවන්නේ නම් දහසක් රන් දඩ නියම කරනු ලැබේ.' ගම්වැසියෝ මේ බව මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ට දැන්වූහ. පණ්ඩිතයන් දක්ෂ මිනිසුන් පිරිසක් කැඳවා මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: 'නුඹලා දිය කෙළියේ යෙදී දෑස් රතු කරගෙන, මඩ තවරාගෙන, අතෙහි ලණු, මුගුරු හා ගල් කැට ගෙන රජ වාසල වෙත යන්න. රජු ඉදිරියට ගොස් මෙසේ පවසන්න: "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට සුදුසු නෙළුම් පිරි පොකුණක් අප වනාන්තරයෙන් අල්ලාගෙන ආවෙමු. නමුත් නගරය දුටු සැණින් එම පොකුණ නගරයේ ශබ්දයට හා ද්වාර ප්‍රාකාර දැක බිය වී, බැඳ තිබූ ලණු කඩාගෙන පලා ගොස් නැවත වනාන්තරයට වැදුණේය. අප ගල් මුගුරු වලින් පහර දී එය නතර කිරීමට උත්සාහ කළත් නොහැකි විය. එබැවින් මාලිගාවේ ඇති හීලෑ පොකුණක් අපට දෙන්න, එය සමඟ එක් කර පලා ගිය පොකුණ මෙහි රැගෙන ඒමට හැකිය" කියා පවසන්න.' රජු එවිට 'පොකුණු අල්ලාගෙන ඒමට හෝ හීලෑ පොකුණු තිබිය හැකි දැයි' විමසූ විට, 'මහ රජතුමනි, රජුට පොකුණක් එවිය නොහැකි නම් සාමාන්‍ය ගම්වැසියන්ට එය කළ හැක්කේ කෙසේද?' යැයි අසන්නට පණ්ඩිතයන් උපදෙස් දුන්නේය. රජු මෙයද මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේම වැඩක් බව වටහාගෙන අතිශයින් සතුටු විය. මෙය ද බෝධිසත්වයන්ගේ බුද්ධි මහිමය විදහා පෑ තවත් එක් අවස්ථාවකි.


Uyyānanti punekadivasaṃ ‘‘mayaṃ uyyānakīḷaṃ kīḷitukāmā, amhākañca purāṇauyyānaṃ parijiṇṇaṃ, obhaggaṃ jātaṃ, pācīnayavamajjhakagāmavāsino supupphitataruṇarukkhasañchannaṃ navauyyānaṃ pesentū’’ti pahiṇiṃsu. Gāmavāsino paṇḍitassa ārocesuṃ. Paṇḍito ‘‘imināpi pañhapaṭibhāgeneva bhavitabba’’nti te samassāsetvā manusse pesetvā purimanayeneva kathāpesi.

උද්‍යාන ප්‍රශ්නය නම් මෙසේය: නැවතත් දිනක රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "අපට උද්‍යාන ක්‍රීඩා කිරීමට අවශ්‍යය, නමුත් අපගේ පැරණි උද්‍යානය දිරාපත් වී පිරිහී ඇත. එබැවින් නැගෙනහිර යවමජ්ඣක ගම්වැසියන් මනාව පිපුණු මල් සහිත තරුණ ගස්වලින් පිරුණු අලුත් උද්‍යානයක් එවන්න." ගම්වැසියෝ මේ බව පණ්ඩිතයන්ට දැන්වූහ. පණ්ඩිතයන් "මෙයද ප්‍රශ්නයක ස්වරූපයෙන් එවන ලද්දක් විය යුතුය"යි පවසා ඔවුන් අස්වසා, මිනිසුන් යවා පෙර පරිදිම උපක්‍රමශීලීව පිළිතුරු පවසා යැවීය.


Tadāpi [Pg.180] rājā tussitvā senakaṃ pucchi ‘‘kiṃ, senaka, ānema paṇḍita’’nti. So lābhamacchariyena ‘‘ettakena paṇḍito nāma na hoti, āgametha, devā’’ti āha. Tassa taṃ vacanaṃ sutvā rājā cintesi ‘‘mahosadhapaṇḍito sattadārakapañhehi mama manaṃ gaṇhi, evarūpesupissa guyhapañhavissajjanesu ceva pañhapaṭibhāgesu ca buddhassa viya byākaraṇaṃ, senako evarūpaṃ paṇḍitaṃ ānetuṃ na deti, kiṃ me senakena, ānessāmi na’’nti. So mahantena parivārena taṃ gāmaṃ pāyāsi. Tassa maṅgalaassaṃ abhiruhitvā gacchantassa assassa pādo phalitabhūmiyā antaraṃ pavisitvā bhijji. Rājā tatova nivattitvā nagaraṃ pāvisi. Atha naṃ senako upasaṅkamitvā pucchi ‘‘mahārāja, paṇḍitaṃ kiṃ ānetuṃ pācīnayavamajjhakagāmaṃ agamitthā’’ti. ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. ‘‘Mahārāja, tumhe maṃ anatthakāmaṃ katvā passatha, ‘āgametha tāvā’ti vuttepi atituritā nikkhamittha, paṭhamagamaneneva maṅgalaassassa pādo bhinno’’ti.

එවිටද රජතුමා සතුටු වී සෙනකගෙන් මෙසේ ඇසීය: "සෙනක, අපි පණ්ඩිතයන් කැඳවාගෙන එමුද?" ඔහු ලාභ මසුරුකම නිසා "දේවයන් වහන්ස, මෙපමණකින්ම කෙනෙකු පණ්ඩිතයෙකු නොවේ, තව ටිකක් ඉවසන්න"යි කීවේය. ඔහුගේ එම වචනය අසා රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මහෝසධ පණ්ඩිතයන් දරු ප්‍රශ්න හතකින් මාගේ සිත දිනා ගත්තේය. මෙබඳු රහස් ප්‍රශ්න විසඳීමෙහි සහ තර්කානුකූලව පිළිතුරු දීමෙහි ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ විවරණයක් මෙන් දක්ෂය. එහෙත් සෙනක මෙබඳු පණ්ඩිතයෙකු කැඳවාගෙන ඒමට ඉඩ නොදෙයි. සෙනකගෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? මමම ඔහුව කැඳවාගෙන එන්නෙමි." රජතුමා මහත් පිරිවරක් සමඟ ඒ ගමට පිටත් විය. රජතුමා මංගල අශ්වයා පිට නැගී යන විට, අශ්වයාගේ පාදය පොළොවේ පැළුණු සිදුරකට වැටී කැඩුණි. රජතුමා එතැනින්ම ආපසු හැරී නගරයට පැමිණියේය. එවිට සෙනක රජු වෙත පැමිණ, "මහරජතුමනි, පණ්ඩිතයන් කැඳවාගෙන ඒමට නැගෙනහිර යවමජ්ඣක ගමට ගියෙහිද?"යි ඇසීය. "එසේය, පණ්ඩිතය"යි රජු කීවේය. "මහරජතුමනි, ඔබ මා අහිතකාමියෙකු ලෙස සිතන්නෙහිය. 'ඉවසන්න'යි මා කීවද ඔබ ඉතා ඉක්මන් වී පිටත් වූයෙහිය. පළමු ගමනේදීම මංගල අශ්වයාගේ පාදය කැඩුණේ එබැවිනි"යි ඔහු කීවේය.


So tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī hutvā punekadivasaṃ tena saddhiṃ mantesi ‘‘kiṃ, senaka, ānema paṇḍita’’nti. Deva, sayaṃ agantvā dūtaṃ pesetha ‘‘paṇḍita, amhākaṃ tava santikaṃ āgacchantānaṃ assassa pādo bhinno, assataraṃ vā no pesetu seṭṭhataraṃ vā’’ti. ‘‘Yadi assataraṃ pesessati, sayaṃ āgamissati. Seṭṭhataraṃ pesento pitaraṃ pesessati, ayameko no pañho bhavissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā katvā dūtaṃ pesesi. Paṇḍito dūtassa vacanaṃ sutvā ‘‘rājā mamañceva pitarañca passitukāmo’’ti cintetvā pitu santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘tāta, rājā tumhe ceva mamañca daṭṭhukāmo, tumhe paṭhamataraṃ seṭṭhisahassaparivutā gacchatha, gacchantā ca tucchahatthā agantvā navasappipūraṃ candanakaraṇḍakaṃ ādāya gacchatha. Rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāhī’ti vakkhati, atha tumhe tathārūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdeyyātha. Tumhākaṃ nisinnakāle ahaṃ āgamissāmi, rājā mayāpi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘paṇḍita, tavānurūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdā’ti vakkhati, athāhaṃ tumhe olokessāmi, tumhe tāya saññāya āsanā vuṭṭhāya ‘tāta mahosadha, imasmiṃ āsane nisīdā’ti vadeyyātha, ajja no eko pañho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti [Pg.181] āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā vuttanayeneva gantvā attano dvāre ṭhitabhāvaṃ rañño ārocāpetvā ‘‘pavisatū’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා නිශ්ශබ්ද වී, තවත් දවසක ඔහු සමඟ සාකච්ඡා කර "සෙනක, අපි පණ්ඩිතයන් කැඳවාගෙන එමුද?"යි ඇසීය. එවිට සෙනක මෙසේ කීවේය: "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ පෞද්ගලිකව නොගොස් දූතයෙකු යවා 'පණ්ඩිතය, ඔබ වෙත එන අපගේ අශ්වයාගේ පාදය කැඩුණි, එබැවින් අපට අශ්වතරයෙකු (බූරු දෙමුහුන් අශ්වයෙකු) හෝ ඊට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූවෙකු එවන්න'යි පවසන්න. ඉදින් ඔහු අශ්වතරයෙකු ලෙස තමා එවන්නේ නම් ඔහුම එනු ඇත. වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූවෙකු ලෙස තම පියා එවනු ඇත. මෙය අපගේ එක් ප්‍රශ්නයක් වනු ඇත." රජතුමා "ඉතා යහපතැ"යි එය පිළිගෙන, ඒ අයුරින්ම ක්‍රියා කර දූතයෙකු යැවීය. පණ්ඩිතයන් දූතයාගේ වචනය අසා "රජු මාවත් පියාණන්වත් දැකීමට කැමතිය"යි සිතා පියාණන් වෙත ගොස් වැඳ මෙසේ කීවේය: "පියාණෙනි, රජතුමා ඔබවත් මාවත් දැකීමට කැමතිය. එබැවින් ඔබ පළමුව සිටුවරුන් දහසක් පිරිවරා යන්න. යන විට හිස් අතින් නොගොස් අලුත් ගිතෙල් පිරවූ සඳුන් කරඬුවක් රැගෙන යන්න. රජු ඔබ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී 'ගෘහපතිය, ඔබට සුදුසු අසුනක් බලා වාඩිවන්න'යි කියනු ඇත. එවිට ඔබ සුදුසු අසුනක් බලා වාඩිවන්න. ඔබ වාඩි වී සිටින විට මම එන්නෙමි. රජු මා සමඟද පිළිසඳර පවත්වා 'පණ්ඩිතය, ඔබට අනුරූප අසුනක් බලා වාඩිවන්න'යි කියනු ඇත. එවිට මම ඔබ දෙස බලන්නෙමි. ඔබ එම සලකුණෙන් අසුනින් නැගිට 'පුත මහෝසධ, මේ අසුනේ වාඩිවන්න'යි පවසන්න. අද අපගේ එක් ප්‍රශ්නයක් ජයග්‍රහණයෙන් කෙළවර වනු ඇත." පියාණන් "යහපතැ"යි එය පිළිගෙන කී පරිදිම ගොස්, රජ වාසල දොරටුව අසල සිටින බව රජුට දන්වා, රජුගේ නියමයෙන් ඇතුළු වී රජුට වැඳ එකත්පස්ව සිටියේය.


Rājā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘gahapati, tavaputto mahosadhapaṇḍito kuhi’’nti pucchi. ‘‘Pacchato āgacchati, devā’’ti. Rājā ‘‘pacchato āgacchatī’’ti sutvā tuṭṭhamānaso hutvā ‘‘mahāseṭṭhi attano yuttāsanaṃ ñatvā nisīdā’’ti āha. So attano yuttāsanaṃ ñatvā ekamantaṃ nisīdi. Mahāsattopi alaṅkatapaṭiyatto dārakasahassaparivuto alaṅkatarathe nisīditvā nagaraṃ pavisanto parikhāpiṭṭhe caramānaṃ ekaṃ gadrabhaṃ disvā thāmasampanne māṇave pesesi ‘‘ambho, etaṃ gadrabhaṃ anubandhitvā yathā saddaṃ na karoti, evamassa mukhabandhanaṃ katvā kilañjena veṭhetvā tasmiṃ ekenattharaṇena paṭicchādetvā aṃsenādāya āgacchathā’’ti. Te tathā kariṃsu. Bodhisattopi mahantena parivārena nagaraṃ pāvisi. Mahājano ‘‘esa kira sirivaḍḍhanaseṭṭhino putto mahosadhapaṇḍito nāma, esa kira jāyamāno osadhaghaṭikaṃ hatthena gahetvā jāto, iminā kira ettakānaṃ vīmaṃsanapañhānaṃ pañhapaṭibhāgo ñāto’’ti mahāsattaṃ abhitthavanto olokentopi tittiṃ na gacchati. So rājadvāraṃ gantvā paṭivedesi. Rājā sutvāva haṭṭhatuṭṭho ‘‘mama putto mahosadhapaṇḍito khippaṃ āgacchatū’’ti āha. So dārakasahassaparivuto pāsādaṃ abhiruhitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvāva somanassappatto hutvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘paṇḍita, patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdā’’ti āha. Atha so pitaraṃ olokesi. Athassa pitāpi olokitasaññāya uṭṭhāya ‘‘paṇḍita, imasmiṃ āsane nisīdā’’ti āha. So tasmiṃ āsane nisīdi.

රජතුමා ඔහු සමඟ පිළිසඳර පවත්වා, "ගෘහපතිය, ඔබගේ පුත් මහෝසධ පණ්ඩිතයන් කොහේද?"යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ඔහු පසුව එනු ඇත"යි සිටුතුමා කීවේය. "පසුව එනු ඇත" යන වචනය අසා රජතුමා ඉතා සතුටට පත්ව, "මහා සිටුතුමනි, ඔබට සුදුසු අසුනක වාඩිවන්න"යි කීවේය. සිටුතුමා තමාට සුදුසු අසුනක් තෝරාගෙන එකත්පස්ව වාඩි විය. මහාසත්වයන් වහන්සේද මනාව අබරණින් සැරසී, දරුවන් දහසක් පිරිවරා අලංකාර රථයක නැගී නගරයට ඇතුළු වන විට, දිය අගල අසල ඇවිදින බූරුවෙකු දැක, ශක්තිමත් තරුණයන් යවා, "පින්වත්නි, ඔය බූරුවා අල්ලාගෙන, ශබ්ද නොකරන ලෙස කට බැඳ, පැදුරකින් ඔතා, ඇතිරිල්ලකින් වසා කර තබාගෙන එන්න"යි නියම කළේය. ඔවුහු ඒ අයුරින්ම කළහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේද මහත් පිරිවරින් නගරයට ඇතුළු වූහ. මහජනයා, "මොහු සිරිවඩ්ඪන සිටුතුමාගේ පුත් මහෝසධ පණ්ඩිතයන්ය. මොහු උපන් සැණින්ම අතින් දිව්‍ය ඖෂධ කැටයක් ගෙන උපන්නේය. මොහු මෙතරම් සියුම් ප්‍රශ්නවලට නිවැරදි පිළිතුරු සැපයීය"යි මහාසත්වයන්ට ප්‍රශංසා කරමින්, කොතෙක් බලා සිටියත් තෘප්තියට පත් නොවූහ. උන්වහන්සේ රජ වාසල දොරටුවට ගොස් පැමිණීම දන්වා යැවූහ. රජතුමා එය අසා මහත් සොම්නසින්, "මාගේ පුත් මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වහා කැඳවන්න"යි කීවේය. උන්වහන්සේ දරුවන් දහසක් පිරිවරා මාලිගයට නැග රජුට වැඳ එකත්පස්ව සිටියහ. රජතුමා උන්වහන්සේ දැක ඉතා ප්‍රීතිමත් වී මධුර පිළිසඳරෙහි යෙදී, "පණ්ඩිතය, ඔබට සුදුසු අසුනක් බලා වාඩිවන්න"යි කීවේය. එවිට උන්වහන්සේ පියාණන් දෙස බැලූහ. පියාණන්ද උන්වහන්සේ බැලූ සලකුණ තේරුම් ගෙන අසුනින් නැගිට, "පණ්ඩිතය, මේ අසුනේ වාඩිවන්න"යි කීවේය. උන්වහන්සේ එම අසුනේ වාඩි වූහ.


Taṃ tattha nisinnaṃ disvāva senakapukkusakāmindadevindā ceva aññe ca andhabālā pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasitvā ‘‘imaṃ andhabālaṃ ‘paṇḍito’ti vadiṃsu, so pitaraṃ āsanā vuṭṭhāpetvā sayaṃ nisīdati, imaṃ ‘paṇḍito’ti vattuṃ ayutta’’nti parihāsaṃ kariṃsu. Rājāpi dummukho anattamano ahosi. Atha naṃ mahāsatto pucchi ‘‘kiṃ, mahārāja, dummukhatthā’’ti[Pg.182]? ‘‘Āma paṇḍita, dummukhomhi, savanameva te manāpaṃ, dassanaṃ pana amanāpaṃ jāta’’nti. ‘‘Kiṃ kāraṇā, mahārājā’’ti? ‘‘Pitaraṃ āsanā vuṭṭhāpetvā nisinnattā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, mahārāja, ‘sabbaṭṭhānesu puttehi pitarova uttamā’ti maññasī’’ti. ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. Atha mahāsatto ‘‘nanu, mahārāja, tumhehi amhākaṃ ‘assataraṃ vā pesetu seṭṭhataraṃ vā’ti sāsanaṃ pahita’’nti vatvā āsanā vuṭṭhāya te māṇave oloketvā ‘‘tumhehi gahitaṃ gadrabhaṃ ānethā’’ti āṇāpetvā rañño pādamūle nipajjāpetvā ‘‘mahārāja, ayaṃ gadrabho kiṃ agghatī’’ti pucchi. ‘‘Paṇḍita, sace upakārako, aṭṭha kahāpaṇe agghatī’’ti. ‘‘Imaṃ paṭicca jāto ājānīyavaḷavāya kucchimhi vuṭṭhaassataro kiṃ agghatī’’ti? ‘‘Anaggho paṇḍitā’’ti. ‘‘Deva, kasmā evaṃ kathetha, nanu tumhehi idāneva vuttaṃ ‘sabbaṭṭhānesu puttehi pitarova uttamā’ti. Sace taṃ saccaṃ, tumhākaṃ vāde assatarato gadrabhova uttamo hoti, kiṃ pana, mahārāja, tumhākaṃ paṇḍitā ettakampi jānituṃ asakkontā pāṇiṃ paharitvā hasanti, aho tumhākaṃ paṇḍitānaṃ paññāsampatti, kuto vo ete laddhā’’ti cattāro paṇḍite parihasitvā rājānaṃ imāya ekakanipāte gāthāya ajjhabhāsi –

ඔහු එහි හිඳගෙන සිටිනු දැක, සෙනක, පක්කුස, කාමින්ද සහ දේවින්ද යන ඇමතිවරු ද අනෙකුත් අඥානයෝ ද අත්පුඩි තලමින් මහ හඬින් සිනාසී, ''මොහු පණ්ඩිතයෙකැයි කීවෝ කවුද? මොහු පියා අසුනෙන් නැගිටුවා තමා එහි හිඳ ගත්තේය. මොහුට පණ්ඩිතයෙකැයි කීම නුසුදුසුය''යි කියා පරහාස කළහ. රජතුමා ද ඒ ගැන නොසතුටට පත්ව මුහුණ අඳුරු කරගත්තේය. එකල්හි මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ''මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ මැලවී ගියේ ඇයිද?''යි විමසූහ. ''පණ්ඩිතය, එසේය, මම නොසතුටින් සිටිමි. ඔබ ගැන ඇසූ පමණින් මගේ සිතට සතුටක් දැනුණත්, ඔබ දකින විට එම සතුට නැති වී ගියේය''යි රජු කීවේය. ''මහරජතුමනි, ඒ කුමන කරුණක් නිසාද?''යි මහෝසධයෝ ඇසූහ. ''පියා අසුනෙන් නැගිටුවා ඔබ එහි හිඳගත් බැවිනි''යි රජු පිළිතුරු දුන්නේය. ''මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේ සෑම තැනකදීම පුත්‍රයාට වඩා පියා උතුම් යැයි සිතන්නේද?''යි මහෝසධයෝ විමසූහ. ''එසේය පණ්ඩිතය''යි රජු කීවේය. එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ, ''මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේ අප වෙත 'අස්තරයෙකු හෝ වඩා උතුම් කෙනෙකු හෝ එවන්න' යැයි පණිවිඩයක් එවා තිබුණා නොවේද?''යි පවසා, අසුනෙන් නැගිට තමා සමඟ පැමිණි තරුණයන් දෙස බලා, ''ඔබ රැගෙන ආ බූරුවා මෙහි ගෙනෙන්න'' යැයි අණ කළහ. බූරුවා ගෙනා පසු රජුගේ පාමුල සතපවා, ''මහරජතුමනි, මේ බූරුවාගේ වටිනාකම කෙතරම්ද?''යි ඇසූහ. ''පණ්ඩිතය, ඉදින් මොහු වැඩකට ගත හැකි නම් කහවණු අටක් පමණ වටිනේය''යි රජු කීවේය. ''මෙම බූරුවාට දාතව ආජානීය වෙළඹකගේ කුසින් උපන් අස්තරයාගේ වටිනාකම කෙතරම්ද?''යි ඇසූහ. ''පණ්ඩිතය, ඔහු මිල කළ නොහැකි තරම් අගනේය''යි රජු කීවේය. ''දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ එසේ පවසන්නේ ඇයි? ඔබ වහන්සේ මීට සුළු මොහොතකට පෙර 'සෑම තැනකදීම පුත්‍රයාට වඩා පියා උතුම් ය' කියා ප්‍රකාශ කළා නොවේද? ඉදින් එය සත්‍යයක් නම්, ඔබ වහන්සේගේ තර්කය අනුව අස්තරයාට වඩා පියා වන බූරුවා උතුම් විය යුතුය. මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේගේ පණ්ඩිතවරුන්ට මෙපමණ දෙයක්වත් තේරුම් ගැනීමට නොහැකිව ද අත්පුඩි තලමින් සිනාසුණේ? අහෝ, ඔබ වහන්සේගේ පණ්ඩිතවරුන්ගේ ප්‍රඥාවේ අසිරිය! මෙවැනි පණ්ඩිතවරුන් ඔබ වහන්සේට කොහෙන් හමු වූයේද?''යි පණ්ඩිතවරුන් සතර දෙනාට පරිභව කර, රජු අමතා ඒකක නිපාතයේ එන මෙම ගාථාව දේශනා කළහ.


‘‘Haṃci tuvaṃ evamaññasi ‘seyyo, puttena pitā’ti rājaseṭṭha;

Handassatarassa te ayaṃ, assatarassa hi gadrabho pitā’’ti. (jā. 1.1.111);

''රජෝත්තමයාණෙනි, ඉදින් ඔබ වහන්සේ පුත්‍රයාට වඩා පියා උතුම් යැයි මෙසේ සිතන්නේ නම්; මෙන්න ඔබ වහන්සේගේ අස්තරයා (මියුල් අශ්වයා), මෙම අස්තරයාගේ පියා බූරුවාය.''


Tassattho – yadi, tvaṃ rājaseṭṭha, sabbaṭṭhānesu seyyo puttena pitāti evaṃ maññasi, tava assataratopi ayaṃ gadrabho seyyo hotu. Kiṃ kāraṇā? Assatarassa hi gadrabho pitāti.

මෙහි අර්ථය නම් - රජෝත්තමයාණෙනි, ඉදින් ඔබ වහන්සේ සෑම තැනකදීම පුත්‍රයාට වඩා පියා උතුම් යයි මෙසේ සිතන්නේ නම්, ඔබ වහන්සේගේ අශ්වතරයාට වඩා මේ බූරුවා උතුම් විය යුතුය. ඒ මන්ද යත්, අශ්වතරයාගේ පියා වන්නේ මේ බූරුවා බැවිනි.


Evañca pana vatvā mahāsatto āha – ‘‘mahārāja, sace puttato pitā seyyo, mama pitaraṃ gaṇhatha. Sace pitito putto seyyo, maṃ gaṇhatha tumhākaṃ atthāyā’’ti. Rājā somanassappatto ahosi. Sabbā rājaparisāpi ‘‘sukathito paṇḍitena pañho’’ti unnadantā sādhukārasahassāni adaṃsu, aṅguliphoṭā ceva celukkhepā ca pavattiṃsu[Pg.183]. Cattāro paṇḍitāpi dummukhā pajjhāyantāva ahesuṃ. Nanu mātāpitūnaṃ guṇaṃ jānanto bodhisattena sadiso nāma natthi, atha so kasmā evamakāsīti? Na so pitu avamānanatthāya, raññā pana ‘‘assataraṃ vā pesetu seṭṭhataraṃ vā’’ti pesitaṃ, tasmā tasseva pañhassa āvibhāvatthaṃ attano ca paṇḍitabhāvassa ñāpanatthaṃ catunnañca paṇḍitānaṃ appaṭibhānakaraṇatthaṃ evamakāsīti.

මෙසේ පවසා මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ කීහ - ''මහරජතුමනි, ඉදින් පුත්‍රයාට වඩා පියා උතුම් නම් මාගේ පියාව ඔබ වහන්සේගේ සේවයට තබා ගන්න. ඉදින් පියාට වඩා පුත්‍රයා උතුම් නම්, ඔබ වහන්සේගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා මාව තබා ගන්න.'' එවිට රජතුමා අතිශයින් සතුටට පත් විය. රැස්ව සිටි පිරිස ද ''පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ප්‍රශ්නය මැනවින් විසඳූහ''යි පවසමින් මහ හඬින් සාධුකාර දුන්හ. ඇඟිලි ගැසීම් සහ රෙදි පිළි අහසට දමා වැනීම් ද සිදු විය. පණ්ඩිතවරු සතර දෙනා ද ලජ්ජාවෙන් මුහුණ බිමට හරවාගෙන කල්පනා කරමින් සිටියහ. මවුපියන්ගේ ගුණ දන්නා අය අතර බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට සමාන කෙනෙකු නැත, එසේ තිබියදී උන්වහන්සේ තම පියා අසුනෙන් නැගිටුවා මෙසේ කළේ ඇයිද යත්? එය පියාට අවමන් කිරීමේ අදහසින් කළ දෙයක් නොවේ. රජු විසින් එවන ලද අස්තරයා පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පැහැදිලි කිරීමටත්, තම ප්‍රඥාවන්ත භාවය පෙන්වීමටත්, සතර පණ්ඩිතයන් නිරුත්තර කිරීමටත් උන්වහන්සේ එසේ කළහ.


Gadrabhapañho niṭṭhito.

ගාද්‍රභ ප්‍රශ්නය හෙවත් බූරු ප්‍රශ්නය නිම විය.


Ekūnavīsatimapañho

දහනව වන ප්‍රශ්නයයි.


Rājā tussitvā gandhodakapuṇṇaṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ādāya ‘‘pācīnayavamajjhakagāmaṃ rājabhogena paribhuñjatū’’ti seṭṭhissa hatthe udakaṃ pātetvā ‘‘sesaseṭṭhino etasseva upaṭṭhākā hontū’’ti vatvā bodhisattassa mātu ca sabbālaṅkāre pesetvā gadrabhapañhe pasanno bodhisattaṃ puttaṃ katvā gaṇhituṃ seṭṭhiṃ avoca – ‘‘gahapati, mahosadhapaṇḍitaṃ mama puttaṃ katvā dehī’’ti. ‘‘Deva, atitaruṇo ayaṃ, ajjāpissa mukhe khīragandho vāyati, mahallakakāle tumhākaṃ santike bhavissatī’’ti. ‘‘Gahapati, tvaṃ ito paṭṭhāya etasmiṃ nirālayo hohi, ayaṃ ajjatagge mama putto, ahaṃ mama puttaṃ posetuṃ sakkhissāmi, gaccha tva’’nti taṃ uyyojesi. So rājānaṃ vanditvā paṇḍitaṃ āliṅgitvā ure nipajjāpetvā sīse cumbitvā ‘‘tāta, appamatto hohī’’ti ovādamassa adāsi. Sopi pitaraṃ vanditvā ‘‘tāta, mā cintayitthā’’ti assāsetvā pitaraṃ uyyojesi. Rājā paṇḍitaṃ pucchi ‘‘tāta, antobhattiko bhavissasi, udāhu bahibhattiko’’ti. So ‘‘mahā me parivāro, tasmā bahibhattikena mayā bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘bahibhattiko bhavissāmi, devā’’ti āha. Athassa rājā anurūpaṃ gehaṃ dāpetvā dārakasahassaṃ ādiṃ katvā paribbayaṃ dāpetvā sabbaparibhoge dāpesi. So tato paṭṭhāya rājānaṃ upaṭṭhāsi.

රජතුමා සතුටට පත්ව සුවඳ පැනින් පිරුණු රන් කෙණ්ඩියක් ගෙන ''පැඟිරි යවමජ්ඣක ග්‍රාමය රජ සුව විඳිමින් පරිභෝජනය කෙරේවා''යි පවසමින් සිරිවඩ්ඪන සිටුතුමාගේ අතේ පැන් වඩා පවරා දුන්නේය. ''අනෙකුත් සිටුවරු මොහුට උපස්ථායකයන් වේවා''යි කියා, බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මෑණියන්ට ද සියලු අලංකාර වස්ත්‍ර හා ආභරණ යැවූහ. බූරු ප්‍රශ්නයෙන් පැහැදුණු රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් තම පුතෙකු ලෙස තබා ගැනීමට අදහස් කර, සිටුතුමා අමතා ''ගෘහපතිය, මහෝසධ පණ්ඩිතයන් මගේ පුතෙකු ලෙස මට දෙන්න'' යැයි පැවසීය. ''දේවයන් වහන්ස, මොහු තවම ඉතා ළාබාලය, අදටත් මොහුගේ කටින් මව්කිරි සුවඳ වහනය වේ. මොහු වැඩිමහල් වූ පසු ඔබ වහන්සේ වෙත එවන්නම්'' යැයි සිටුතුමා කීවේය. ''ගෘහපතිය, ඔබ මෙතැන් සිට මොහු ගැන කිසිදු කනස්සල්ලක් ඇති කර නොගන්න. අද පටන් මොහු මගේ පුත්‍රයාය. මම මගේ පුතාව පෝෂණය කිරීමට සමත් වෙමි. ඔබ දැන් සතුටින් යන්න'' යැයි පවසමින් ඔහු පිටත් කළේය. සිටුතුමා රජුට වැඳ, පණ්ඩිතයන් වැළඳගෙන තම උකුළේ තබාගෙන හිස සිඹ ''පුතේ, අප්‍රමාදීව කටයුතු කරන්න'' යැයි අවවාද කළේය. පණ්ඩිතයන් ද පියාට වැඳ, ''පියාණෙනි, මා ගැන කනස්සලු නොවන්න'' යැයි පවසා පියා අස්වසා පිටත් කළේය. රජතුමා පණ්ඩිතයන්ගෙන් මෙසේ ඇසීය, ''පුතේ, ඔබ රජමාලිගාව ඇතුළේ වසනවාද? නැතහොත් පිටත වසනවාද?'' පණ්ඩිතයන් මෙසේ කල්පනා කළහ, ''මට විශාල පිරිවරක් සිටිති, එබැවින් පිටත වාසය කිරීම මට වඩාත් සුදුසුය.'' එසේ සිතා ''දේවයන් වහන්ස, මම පිටත වාසය කරන්නෙමි''යි කීවේය. එකල්හි රජතුමා ඔහුට ගැලපෙන නිවසක් ලබා දී, ඔහුට සහ දහසක් දරුවන්ට අවශ්‍ය වියදම් හා සියලු පරිභෝග ද්‍රව්‍ය ලබා දුන්නේය. එතැන් පටන් ඔහු රජුට උපස්ථාන කරමින් සිටියේය.


Rājāpi naṃ vīmaṃsitukāmo ahosi. Tadā ca nagarassa dakkhiṇadvārato avidūre pokkharaṇitīre ekasmiṃ tālarukkhe kākakulāvake maṇiratanaṃ ahosi. Tassa chāyā pokkharaṇiyaṃ paññāyi. Mahājano ‘‘pokkharaṇiyaṃ [Pg.184] maṇi atthī’’ti rañño ārocesi. So senakaṃ āmantetvā ‘‘pokkharaṇiyaṃ kira maṇiratanaṃ paññāyati, kathaṃ taṃ gaṇhāpessāmā’’ti pucchitvā ‘‘mahārāja, udakaṃ nīharāpetvā gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tena hi, ācariya, evaṃ karohī’’ti tasseva bhāramakāsi. So bahū manusse sannipātāpetvā udakañca kaddamañca nīharāpetvā bhūmiṃ bhinditvāpi maṇiṃ nāddasa. Puna puṇṇāya pokkharaṇiyā maṇicchāyā paññāyi. So punapi tathā katvā na ca addasa. Tato rājā paṇḍitaṃ āmantetvā ‘‘tāta, pokkharaṇiyaṃ eko maṇi paññāyati, senako udakañca kaddamañca nīharāpetvā bhūmiṃ bhinditvāpi nāddasa, puna puṇṇāya pokkharaṇiyā paññāyati, sakkhissasi taṃ maṇiṃ gaṇhāpetu’’nti pucchi. So ‘‘netaṃ, mahārāja, garu, etha dassessāmī’’ti āha. Rājā tassa vacanaṃ tussitvā ‘‘passissāmi ajja paṇḍitassa ñāṇabala’’nti mahājanaparivuto pokkharaṇitīraṃ gato.

රජතුමා ද මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ව පරීක්ෂා කිරීමට කැමති විය. එකල නුවර දකුණු දොරටුවට නුදුරින් වූ පොකුණු තෙරක පිහිටි එක් තල් ගසක වූ කපුටු කූඩුවක මාණික්‍ය රත්නයක් තිබුණි. එහි ඡායාව පොකුණෙහි පෙනෙන්නට විය. මහජනයා ‘‘පොකුණෙහි මැණිකක් තිබේ’’ යැයි රජුට සැළ කළහ. රජතුමා සේනක ඇමති කැඳවා, ‘‘පොකුණෙහි මාණික්‍ය රත්නයක් පෙනෙන බව කියති, එය කෙසේ ලබා ගනිමුද?’’ යි විමසීය. ‘‘මහ රජතුමනි, ජලය ඉවත් කර එය ලබා ගැනීම සුදුසුය’’ යි කී කල, ‘‘එසේ නම් ආචාර්යවරය, ඔබම ඒ කටයුත්ත කරන්න’’ යැයි ඔහුටම ඒ කාර්යය පැවරීය. සේනක බොහෝ පිරිසක් රැස් කරවා ජලය සහ මඩ ඉවත් කරවා පොළොව පවා කැණවූ නමුත් මැණික හමු නොවීය. නැවත පොකුණ ජලයෙන් පිරුණු කල මැණික් ඡායාව පෙනෙන්නට විය. ඔහු දෙවන වරටත් එසේ කළ නමුත් මැණික සොයාගත නොහැකි විය. පසුව රජතුමා පණ්ඩිතයන් කැඳවා, ‘‘පුතණුවෙනි, පොකුණෙහි එක් මැණිකක් පෙනේ, සේනක ජලය සහ මඩ ඉවත් කර පොළොව හාරා බැලුවද එය හමු නොවීය. නැවත පොකුණ පිරුණු විට මැණික පෙනේ. ඔබට ඒ මැණික ලබා දිය හැකිද?’’ යි ඇසීය. පණ්ඩිතයන්, ‘‘මහ රජතුමනි, එය අසීරු කරුණක් නොවේ, එන්න මම එය පෙන්වන්නම්’’ යැයි කීහ. රජතුමා පණ්ඩිතයන්ගේ වචනයට සතුටු වී, ‘‘අද මම පණ්ඩිතයන්ගේ ප්‍රඥා මහිමය බලන්නෙමි’’ යි පවසමින් මහජන පිරිස පිරිවරාගෙන පොකුණු තෙරට ගියේය.


Mahāsatto tīre ṭhatvā maṇiṃ olokento ‘‘nāyaṃ maṇi pokkharaṇiyaṃ, tālarukkhe kākakulāvake maṇinā bhavitabba’’nti ñatvā ‘‘natthi, deva, pokkharaṇiyaṃ maṇī’’ti vatvā ‘‘nanu udake paññāyatī’’ti vutte ‘‘tena hi udakapātiṃ āharā’’ti udakapātiṃ āharāpetvā ‘‘passatha, deva, nāyaṃ maṇi pokkharaṇiyaṃyeva paññāyati, pātiyampi paññāyatī’’ti vatvā ‘‘paṇḍita, kattha pana maṇinā bhavitabba’’nti vutte ‘‘deva, pokkharaṇiyampi pātiyampi chāyāva paññāyati, na maṇi, maṇi pana tālarukkhe kākakulāvake atthi, purisaṃ āṇāpetvā āharāpehī’’ti āha. Rājā tathā katvā maṇiṃ āharāpesi. So āharitvā paṇḍitassa adāsi. Paṇḍito taṃ gahetvā rañño hatthe ṭhapesi. Taṃ disvā mahājano paṇḍitassa sādhukāraṃ datvā senakaṃ paribhāsanto ‘‘maṇiratanaṃ tālarukkhe kākakulāvake atthi, senakabālo bahū manusse pokkharaṇimeva bhindāpesi, paṇḍitena nāma mahosadhasadisena bhavitabba’’nti mahāsattassa thutimakāsi. Rājāpissa tuṭṭho attano gīvāya piḷandhanaṃ muttāhāraṃ datvā dārakasahassānampi muttāvaliyo dāpesi. Bodhisattassa ca parivārassa ca iminā parihārena upaṭṭhānaṃ anujānīti.

මහබෝසතාණන් වහන්සේ පොකුණු තෙර සිට මැණික දෙස බලමින්, ‘‘මේ මැණික පොකුණ ඇතුළේ නැත, තල් ගස උඩ කපුටු කූඩුවේ මැණිකක් තිබිය යුතුය’’ යි වටහාගෙන, ‘‘දේවයන් වහන්ස, පොකුණේ මැණිකක් නැත’’ යැයි පැවසූහ. ‘‘ඇයි, ජලය තුළ එය පෙනෙන්නේ නැද්ද?’’ යි ඇසූ කල, ‘‘එසේ නම් වතුර භාජනයක් ගෙනෙන්න’’ යැයි පවසා ජලය පිරවූ භාජනයක් ගෙන්වා ගත්හ. පසුව, ‘‘දේවයන් වහන්ස, බලන්න මේ මැණික පොකුණේ පමණක් නොව මේ භාජනයේ ජලය තුළත් පෙනෙනවා’’ යැයි පවසා, ‘‘පණ්ඩිතයෙනි, එසේ නම් මැණික කොහේද තිබිය හැක්කේ?’’ යි විමසූ විට, ‘‘දේවයන් වහන්ස, පොකුණේත් භාජනයේත් පෙනෙන්නේ මැණික නොව එහි ඡායාව පමණි. මැණික තිබෙන්නේ අර තල් ගස උඩ කපුටු කූඩුව තුළයි. රාජ පුරුෂයෙකුට අණ කර එය ගෙන්වා ගන්න’’ යැයි කීහ. රජතුමා එලෙසම කරවා මැණික ගෙන්වා ගත්තේය. රාජ පුරුෂයා මැණික ගෙනැවිත් පණ්ඩිතයන්ට දුන්නේය. පණ්ඩිතයන් එය ගෙන රජුගේ අතෙහි තැබීය. එය දුටු මහජනයා පණ්ඩිතයන්ට සාධුකාර දී සේනක ඇමතිට දොස් පවරමින්, ‘‘මාණික්‍ය රත්නය තල් ගස උඩ කපුටු කූඩුවේ තිබියදී, මෝඩ සේනක බොහෝ මිනිසුන් ලවා පොකුණ හෑරෙව්වේය. පණ්ඩිතයන් විය යුත්තේ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වැනි අයෙකි’’ යි මහබෝසතාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කළහ. රජතුමා ද මහත් සේ සතුටු වී තමන්ගේ ගෙලෙහි පැළඳි මුතු මාලය පණ්ඩිතයන්ට දී, උන්වහන්සේ සමඟ සිටි දහසක් දරුවන්ට ද මුතු වැල් බැගින් ලබා දුන්නේය. බෝධිසත්වයන්ට සහ පිරිසට මෙලෙස රාජකීය උපස්ථාන කිරීමට රජතුමා අනුමත කළේය.


Ekūnavīsatimapañho niṭṭhito.

දහනව වන ප්‍රශ්නය මෙතෙකින් අවසන් විය.


Kakaṇṭakapañho

කකණ්ටක ප්‍රශ්නය (කටුස්සා පිළිබඳ ප්‍රශ්නය)


Punekadivasaṃ [Pg.185] rājā paṇḍitena saddhiṃ uyyānaṃ agamāsi. Tadā eko kakaṇṭako toraṇagge vasati. So rājānaṃ āgacchantaṃ disvā otaritvā bhūmiyaṃ nipajji. Rājā tassa taṃ kiriyaṃ oloketvā ‘‘paṇḍita, ayaṃ kakaṇṭako kiṃ karotī’’ti pucchi. Mahāsatto ‘‘mahārāja, tumhe sevatī’’ti āha. ‘‘Sace evaṃ amhākaṃ sevati, etassa mā nipphalo hotu, bhogamassa dāpehī’’ti. ‘‘Deva, tassa bhogena kiccaṃ natthi, khādanīyamattaṃ alametassā’’ti. ‘‘Kiṃ panesa, khādatī’’ti? ‘‘Maṃsaṃ devā’’ti. ‘‘Kittakaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Kākaṇikamattagghanakaṃ devā’’ti. Rājā ekaṃ purisaṃ āṇāpesi ‘‘rājadāyo nāma kākaṇikamattaṃ na vaṭṭati, imassa nibaddhaṃ aḍḍhamāsagghanakaṃ maṃsaṃ āharitvā dehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya tathā akāsi. So ekadivasaṃ uposathe māghāte maṃsaṃ alabhitvā tameva aḍḍhamāsakaṃ vijjhitvā suttena āvunitvā tassa gīvāyaṃ piḷandhi. Athassa taṃ nissāya māno uppajji. Taṃ divasameva rājā puna mahosadhena saddhiṃ uyyānaṃ agamāsi. So rājānaṃ āgacchantaṃ disvāpi dhanaṃ nissāya uppannamānavasena ‘‘vedeha, tvaṃ nu kho mahaddhano, ahaṃ nu kho’’ti raññā saddhiṃ attānaṃ samaṃ karonto anotaritvā toraṇaggeyeva sīsaṃ cālento nipajji. Rājā tassa taṃ kiriyaṃ oloketvā ‘‘paṇḍita, esa pubbe viya ajja na otarati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchanto imaṃ gāthamāha –

නැවතත් දිනෙක රජතුමා පණ්ඩිතයන් සමඟ උයනට ගියේය. එකල එක් කටුස්සෙක් තොරණක් මතුපිට වාසය කළේය. රජතුමා පැමිණෙනු දුටු එම කටුස්සා තොරණින් බැස බිම වැතිරී රජුට ගෞරව කළේය. රජතුමා ඔහුගේ ඒ ක්‍රියාව දැක, ‘‘පණ්ඩිතයෙනි, මේ කටුස්සා කුමක් කරන්නේද?’’ යි විමසීය. මහබෝසතාණන් වහන්සේ, ‘‘මහ රජතුමනි, ඔහු ඔබට සේවය කරයි (ගරු කරයි)’’ යැයි පැවසූහ. ‘‘ඉදින් ඔහු අපට සේවය කරයි නම්, එය ඔහුට නිෂ්ඵල නොවිය යුතුය, මොහුට භෝග සම්පතක් (දීමනාවක්) ලබා දෙන්න’’ යැයි රජු පැවසීය. ‘‘දේවයන් වහන්ස, මොහුට භෝග සම්පත්වලින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, ආහාරයට යමක් දුන් කල සෑහේ’’ යැයි පණ්ඩිතයන් කීහ. ‘‘ඔහු කුමක් ආහාරයට ගන්නේද?’’ ‘‘මස්, දේවයන් වහන්ස.’’ ‘‘දිනකට කොපමණ ප්‍රමාණයක් දිය යුතුද?’’ ‘‘කහවනු කාලක පමණ මස් සෑහේ, දේවයන් වහන්ස.’’ රජතුමා එක් පුරුෂයෙකු කැඳවා, ‘‘රාජකීය දීමනාවක් කාලක ප්‍රමාණයක් වීම සුදුසු නැත, මොහුට දිනපතා අඩ මසක (මසුරන් භාගයක) වටිනාකම ඇති මස් ගෙනැවිත් දෙන්න’’ යැයි අණ කළේය. ඔහු ද ‘‘එසේය දේවයන් වහන්ස’’ යැයි පිළිගෙන එතැන් පටන් එසේ කළේය. දිනක් පොහොය දිනක මස් විකිණීමට නැති වූ බැවින් මස් සොයාගත නොහැකි වූ රාජ පුරුෂයා, එම අඩ මසක කාසිය විද නූලක අමුණා කටුස්සාගේ ගෙලෙහි පැළඳුවේය. එය නිසා කටුස්සාට මානයක් උපන්නේය. එදිනම රජතුමා නැවතත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් සමඟ උයනට ගියේය. රජතුමා පැමිණෙනු දුටු කටුස්සා, තමා ළඟ ඇති ධනය නිසා උපන් මානයෙන්, ‘‘විදේහ රජු පොහොසත්ද නැතිනම් මම පොහොසත්ද?’’ යි සිතා රජු හා තමා සමාන යැයි සලකා, තොරණින් පහළට නොබැස එහි මතුපිට සිටම හිස වනමින් වැතිර සිටියේය. රජතුමා ඔහුගේ ඒ ක්‍රියාව දැක, ‘‘පණ්ඩිතයෙනි, මොහු වෙනදා මෙන් අද පහළට නොබසින්නේ ඇයි? මීට හේතුව කුමක්ද?’’ යි විමසමින් මෙම ගාථාව පැවසීය –


‘‘Nāyaṃ pure unnamati, toraṇagge kakaṇṭako;

Mahosadha vijānāhi, kena thaddho kakaṇṭako’’ti. (jā. 1.2.39);

‘‘මහෞෂධයෙනි, මේ කටුස්සා මීට පෙර කිසි දිනක තොරණ මතුපිට සිට මෙලෙස හිස ඔසවා උඩඟු ලෙස නොසිටියේය. මේ කටුස්සා මෙලෙස උඩඟු වී සිටින්නේ කුමන කරුණක් නිසාදැයි වටහා ගන්න.’’


Tattha unnamatīti yathā ajja anotaritvā toraṇaggeyeva sīsaṃ cālento unnamati, evaṃ pure na unnamati. Kena thaddhoti kena kāraṇena thaddhabhāvaṃ āpannoti.

මෙහි ‘උන්නමති’ යනු අද පහළට නොබැස තොරණ මතුපිට සිටම හිස වනමින් හිස ඔසවා සිටින ආකාරයයි; පෙර මෙසේ හිස එසවීමක් නොකළේය. ‘කේන ථද්ධෝ’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා මෙලෙස උඩඟු බවට පත් වූයේද යන්නයි.


Paṇḍito tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mahārāja, uposathe māghāte maṃsaṃ alabhantena rājapurisena gīvāya baddhaṃ aḍḍhamāsakaṃ nissāya tassa mānena bhavitabba’’nti ñatvā imaṃ gāthamāha –

පණ්ඩිතයන් රජුගේ වචනය අසා, ‘‘මහ රජතුමනි, පොහොය දින මස් සොයාගත නොහැකි වූ රාජ පුරුෂයා විසින් ගෙලෙහි බඳින ලද අඩ මසක කාසිය නිසා උපන් මානයෙන් මොහු සිටිනවා විය යුතුය’’ යි වටහාගෙන මෙම ගාථාව පැවසූහ –


‘‘Aladdhapubbaṃ laddhāna, aḍḍhamāsaṃ kakaṇṭako;

Atimaññati rājānaṃ, vedehaṃ mithilaggaha’’nti. (jā. 1.2.40);

‘‘මීට පෙර කවදාවත් නොලැබූ අඩ මසක කාසියක් ලබා ගත් මේ කටුස්සා, මිථිලා රාජ්‍යයට අධිපති වූ විදේහ රජතුමාව පවා අද නොසලකා හරින්නේය.’’


Rājā [Pg.186] tassa vacanaṃ sutvā taṃ purisaṃ pakkosāpetvā pucchi. So yathābhūtaṃ rañño ārocesi. Rājā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘kañci apucchitvāva sabbaññubuddhena viya paṇḍitena kakaṇṭakassa ajjhāsayo ñāto’’ti ativiya pasīditvā paṇḍitassa catūsu dvāresu suṅkaṃ dāpesi. Kakaṇṭakassa pana kujjhitvā vattaṃ hāretuṃ ārabhi. Paṇḍito pana ‘‘mā hārehi mahārājā’’ti taṃ nivāresi.

රජතුමා පණ්ඩිතයන්ගේ වචනය අසා එම රාජ පුරුෂයා කැඳවා විමසීය. ඔහු සිදු වූ දේ එලෙසින්ම රජුට සැළ කළේය. රජතුමා ඒ කතාව අසා, ‘‘කිසිවෙකුගෙන් නොවිමසාම සර්වඥ බුදුවරයෙකු මෙන් පණ්ඩිතයන් විසින් කටුස්සාගේ අදහස වටහා ගන්නා ලදී’’ යැයි අතිශයින් පැහැදී පණ්ඩිතයන්ට සතර දොරටුවෙහි බදු මුදල් ලබා දුන්නේය. කටුස්සා කෙරෙහි කෝප වී ඔහුට දෙන දීමනාව නතර කිරීමට සැරසුණු නමුත්, ‘‘මහ රජතුමනි, එය නතර නොකරන්න’’ යැයි පවසා පණ්ඩිතයන් රජු වැළැක්වීය.


Kakaṇṭakapañho niṭṭhito.

කකණ්ටක ප්‍රශ්නය මෙතෙකින් නිමාවිය.


Sirikāḷakaṇṇipañho

සිරිකාලකන්නි ප්‍රශ්නය


Atheko mithilavāsī piṅguttaro nāma māṇavo takkasilaṃ gantvā disāpāmokkhācariyassa santike sippaṃ sikkhanto khippameva sikkhi. So anuyogaṃ datvā ‘‘gacchāmaha’’nti ācariyaṃ āpucchi. Tasmiṃ pana kule ‘‘sace vayappattā dhītā hoti, jeṭṭhantevāsikassa dātabbā’’ti vattaṃva, tasmā tassa ācariyassa vayappattā ekā dhītā atthi, sā abhirūpā devaccharāpaṭibhāgā. Atha naṃ ācariyo ‘‘dhītaraṃ te, tāta, dassāmi, taṃ ādāya gamissasī’’ti āha. So pana māṇavo dubbhago kāḷakaṇṇī, kumārikā pana mahāpuññā. Tassa taṃ disvā cittaṃ na allīyati. So taṃ arocentopi ‘‘ācariyassa vacanaṃ na bhindissāmī’’ti sampaṭicchi. Ācariyo dhītaraṃ tassa adāsi. So rattibhāge alaṅkatasirisayane nipanno tāya āgantvā sayanaṃ abhiruḷhamattāya aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno pakampamāno otaritvā bhūmiyaṃ nipajji. Sāpi otaritvā tassa santikaṃ gantvā nipajji, so uṭṭhāya sayanaṃ abhiruhi. Sāpi puna sayanaṃ abhiruhi, so puna sayanā otaritvā bhūmiyaṃ nipajji. Kāḷakaṇṇī nāma siriyā saddhiṃ na sameti. Kumārikā sayaneyeva nipajji, so bhūmiyaṃ sayi.

මිථිලා නුවර වැසියෙකු වූ පිංගුත්තර නම් එක්තරා මානවකයෙක් තක්සලාවට ගොස් දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා යටතේ ශිල්ප හදාරා ඉතා ඉක්මනින් ශිල්ප නිම කළේය. ඔහු සිය අධ්‍යාපනය අවසන් කර "මම යන්නෙමි" යි ආචාර්යවරයාගෙන් අවසර ඉල්ලා සිටියේය. එම කුලයෙහි "යම් හෙයකින් වැඩිවියට පත් වූ දියණියක සිටී නම් ඇය ජ්‍යෙෂ්ඨ අතේවාසිකයාට දිය යුතුය" යන සම්ප්‍රදායක් පැවති බැවින්, එම ආචාර්යවරයාට සිටි දිව්‍යාංගනාවක බඳු රූමත් වූ වැඩිවියට පත් එකම දියණිය ඔහුට දීමට තීරණය කළේය. ඉක්බිති ආචාර්යවරයා "පුතණුවනි, මම මගේ දියණිය ඔබට දෙන්නෙමි, ඇය කැඳවාගෙන යන්න" යි කීවේය. එහෙත් ඒ මානවකයා අභාග්‍යසම්පන්නයෙකි, අවාසනාවන්තයෙකි; කුමාරිකාව වනාහි මහත් පින් ඇති තැනැත්තියකි. ඇය දුටු පමණින් ඔහුගේ සිත ඇයට ඇලුම් නොකළේය. ඔහු ඇයට අකමැති වුවද "ආචාර්යවරයාගේ වචනය කඩ නොකරමි" යි සිතා එය පිළිගත්තේය. ආචාර්යවරයා සිය දියණිය ඔහුට පාවා දුන්නේය. රාත්‍රී කාලයෙහි සැරසූ මනරම් සිරියහනෙහි ඔහු නිදා සිටියදී, ඇය පැමිණ යහනට නැඟි වහාම ඔහු ඇය කෙරෙහි කළකිරී, පිළිකුලටත් පත්ව, තැතිගෙන යහනින් බැස බිම නිදාගත්තේය. ඇය ද යහනින් බැස ඔහු අසලට ගොස් බිම නිදාගත්තාය. එවිට ඔහු නැඟිට යහනට නැඟුණේය. ඇය ද නැවත යහනට නැඟුණාය. එවිට ඔහු නැවතත් යහනින් බැස බිම නිදාගත්තේය. සැබවින්ම අවාසනාව (කාලකණ්ණිකම) සහ වාසනාව (ශ්‍රියාව) කිසිවිටෙකත් එක් නොවේ. අවසානයේ කුමාරිකාව යහනෙහිම නිදාගත් අතර ඔහු බිම නිදාගත්තේය.


Evaṃ sattāhaṃ vītināmetvā taṃ ādāya ācariyaṃ vanditvā nikkhami, antarāmagge ālāpasallāpamattampi natthi. Anicchamānāva ubhopi mithilaṃ sampattā. Atha piṅguttaro nagarā avidūre phalasampannaṃ udumbararukkhaṃ disvā khudāya pīḷito taṃ abhiruhitvā phalāni khādi. Sāpi chātajjhattā rukkhamūlaṃ gantvā ‘‘sāmi, mayhampi phalāni pātethā’’ti āha. Kiṃ tava hatthapādā natthi, sayaṃ abhiruhitvā khādāti. Sā abhiruhitvā khādi. So tassā abhiruḷhabhāvaṃ [Pg.187] ñatvā khippaṃ otaritvā rukkhaṃ kaṇṭakehi parikkhipitvā ‘‘muttomhi kāḷakaṇṇiyā’’ti vatvā palāyi. Sāpi otarituṃ asakkontī tattheva nisīdi. Atha rājā uyyāne kīḷitvā hatthikkhandhe nisinno sāyanhasamaye nagaraṃ pavisanto taṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā ‘‘sapariggahā, apariggahā’’ti pucchāpesi. Sāpi ‘‘atthi me, sāmi, kuladattiko pati, so pana maṃ idha nisīdāpetvā chaḍḍetvā palāto’’ti āha. Amacco taṃ kāraṇaṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘asāmikabhaṇḍaṃ nāma rañño pāpuṇātī’’ti taṃ otāretvā hatthikkhandhaṃ āropetvā nivesanaṃ netvā abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā tassa piyā ahosi manāpā. Udumbararukkhe laddhattā ‘‘udumbaradevī’’tvevassā nāmaṃ sañjāniṃsu.

මේ ආකාරයෙන් සත් දිනක් ගත කළ ඔහු, ඇය ද කැඳවාගෙන ආචාර්යවරයා වැඳ නික්ම ගියේය. මඟ දිගට ඔවුන් දෙදෙනා අතර වචනයක හෝ කතාබහක් නොවීය. අකමැත්තෙන් වුව ද දෙදෙනාම මිථිලාවට ළඟා වූහ. එවිට පිංගුත්තර නගරයට නුදුරු තැනක ඵලබර වූ දිඹුල් ගසක් (උදුම්බර වෘක්ෂයක්) දැක, බඩගින්නෙන් පෙළුණු බැවින් ගසට නැඟ ගෙඩි කෑවේය. කුමාරිකාව ද සාගින්නෙන් පෙළෙමින් ගස මුලට ගොස් "ස්වාමීනි, මටත් ගෙඩි කිහිපයක් බිමට දමන්න" යි කීවාය. "තමුසෙට අතපය නැද්ද? තමුසෙම ගහට නැඟලා කාපන්" යි ඔහු කීවේය. ඇය ද ගසට නැඟ ගෙඩි කෑවාය. ඇය ගසට නැඟි බව දැනගත් ඔහු වහා ගසින් බැස, ගස වටා කටු අතු අතුරා "මම මේ අවාසනාවන්තියගෙන් නිදහස් වීමි" යි පවසා පලා ගියේය. ඇයට ද බිමට බැස ගත නොහැකිව එහිම රැඳී සිටියාය. එකල්හි විදේහ රජතුමා උයනෙහි ක්‍රීඩා කොට සවස් කාලයෙහි ඇතෙකු පිට නැඟ නගරයට ඇතුළු වන විට ඇය දැක ඇය කෙරෙහි ඇලුම් සිත් ඇතිව, "ඇයට ස්වාමියෙකු සිටී ද නැද්ද" යි විමසීමට පිරිසක් යැවීය. ඇය, "ස්වාමීනි, මවුපියන් විසින් දෙන ලද ස්වාමියෙකු මට සිටියේය, ඔහු මා මෙහි තනිකර දමා පලා ගියේය" යි කීවාය. ඇමතියා ඒ බව රජුට දැන්වීය. "අයිතිකරුවෙකු නැති වස්තුවක් රජු සතු වේ" යැයි පවසා රජතුමා ඇය බිමට බස්සවා, ඇතෙකු පිට නංවා මාලිගයට කැඳවාගෙන ගොස්, ඇය අභිෂේක කරවා අගමෙහෙසි තනතුරෙහි තැබීය. ඇය රජුට ඉතා ප්‍රියමනාප වූවාය. දිඹුල් ගසකදී හමු වූ බැවින් ඇයට "උදුම්බරා දේවී" යැයි නම තැබූහ.


Athekadivasaṃ rañño uyyānagamanatthāya dvāragāmavāsikehi maggaṃ paṭijaggāpesuṃ. Piṅguttaropi bhatiṃ karonto kacchaṃ bandhitvā kuddālena maggaṃ tacchi. Magge aniṭṭhiteyeva rājā udumbaradeviyā saddhiṃ rathe nisīditvā nikkhami. Udumbaradevī kāḷakaṇṇiṃ maggaṃ tacchantaṃ disvā ‘‘evarūpaṃ siriṃ dhāretuṃ nāsakkhi ayaṃ kāḷakaṇṇī’’ti taṃ olokentī hasi. Rājā hasamānaṃ disvā kujjhitvā ‘‘kasmā hasī’’ti pucchi. Deva, ayaṃ maggatacchako puriso mayhaṃ porāṇakasāmiko, esa maṃ udumbararukkhaṃ āropetvā kaṇṭakehi parikkhipitvā gato, imāhaṃ oloketvā ‘‘evarūpaṃ siriṃ dhāretuṃ nāsakkhi kāḷakaṇṇī aya’’nti cintetvā hasinti. Rājā ‘‘tvaṃ musāvādaṃ kathesi, aññaṃ kañci purisaṃ disvā tayā hasitaṃ bhavissati, taṃ māressāmī’’ti asiṃ aggahesi. Sā bhayappattā ‘‘deva, paṇḍite tāva pucchathā’’ti āha. Rājā senakaṃ pucchi ‘‘senaka, imissā vacanaṃ tvaṃ saddahasī’’ti. ‘‘Na saddahāmi, deva, ko nāma evarūpaṃ itthiratanaṃ pahāya gamissatī’’ti. Sā tassa kathaṃ sutvā atirekataraṃ bhītā ahosi. Atha rājā ‘‘senako kiṃ jānāti, paṇḍitaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā taṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –

එක් දිනක් රජු උයනට යෑම සඳහා ද්වාර ගම්වාසීන් ලවා මඟ ප්‍රතිසංස්කරණය කරවීය. පිංගුත්තර ද කුලියට වැඩ කරන්නෙකු ලෙස හැඳපට ගසාගෙන උදැල්ලෙන් මඟ සකස් කළේය. මඟ තනා නිම වීමටත් පෙර රජතුමා උදුම්බරා දේවිය සමඟ රියක නැඟී නික්මුණේය. උදුම්බරා දේවිය මඟ සකසන පිංගුත්තර දැක, "මේ අවාසනාවන්තයාට මෙවැනි සම්පතක් දරාගත නොහැකි වූවා නෙව" යි සිතා ඔහු දෙස බලා සිනාසුණාය. රජු ඇය සිනාසෙනු දැක කෝපයට පත්ව, "ඇයි සිනාසුණේ?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, මේ මඟ සකසන තැනැත්තා මාගේ පැරණි ස්වාමියාය. ඔහු මා දිඹුල් ගසට නංවා වටේට කටු අතු දමා ගියේය. ඔහු දෙස බලා, මේ අවාසනාවන්තයාට මෙවැනි සම්පතක් දරාගත නොහැකි වූවා නේදැයි සිතා මට සිනා පහළ විය" යි ඇය කීවාය. රජතුමා "තෝ බොරු කියන්නෙහිය, වෙන යම් පුරුෂයෙකු දැක සිනාසෙන්නට ඇත, තොප මරා දමමි" යි පවසා කඩුව අතට ගත්තේය. ඇය බියපත් වී, "දේවයන් වහන්ස, පළමුව පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසා බලන්න" යි කීවාය. රජු සේනකගෙන් විමසීය: "සේනක, මොළොක් ඇයගේ වචනය ඔබ විශ්වාස කරන්නේද?" "දේවයන් වහන්ස, මම එය විශ්වාස නොකරමි. මෙවැනි ස්ත්‍රී රත්නයක් අත්හැර යන්නේ කවුද?" යි සේනක කීවේය. ඇය එම වචනය අසා වඩාත් බිය වූවාය. එවිට රජතුමා "සේනක මොනවා දන්නේද, මම මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසමි" යි සිතා උන්වහන්සේගෙන් විමසනු පිණිස මේ ගාථාව පැවසීය –


‘‘Itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā;

Puriso taṃ na iccheyya, saddahāsi mahosadhā’’ti. (jā. 1.2.83);

"යම් ස්ත්‍රියක් රූමත් වන්නේ ද, ඇය ගුණවත් වන්නේ ද; එහෙත් පුරුෂයෙක් ඇයට අකමැති වන්නේ ද; මහෝෂධයෙනි, ඔබ මෙය විශ්වාස කරන්නේ ද?"


Tattha sīlavatīti ācāraguṇasampannā.

මෙහි 'සීලවතී' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ යහපත් පැවතුම් හා ගුණධර්මවලින් යුක්ත වීමයි.


Taṃ [Pg.188] sutvā paṇḍito gāthamāha –

එය ඇසූ මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙම ගාථාව පැවසූහ –


‘‘Saddahāmi mahārāja, puriso dubbhago siyā;

Sirī ca kāḷakaṇṇī ca, na samenti kudācana’’nti. (jā. 1.2.84);

"මහාරාජයෙනි, මම එය විශ්වාස කරමි. පුරුෂයා අභාග්‍යසම්පන්නයෙකු විය හැකිය. වාසනාව (සිරියාව) සහ අවාසනාව (කාලකණ්ණිකම) කිසි කලෙක එකට එක් නොවේ."


Tattha na samentīti samuddassa orimatīrapārimatīrāni viya ca gaganatalapathavitalāni viya ca na samāgacchanti.

එහි 'එකට එක් නොවේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මහා සමුද්‍රයේ මෙතෙර හා එතෙර මෙන් ද, අහස හා පොළොව මෙන් ද ඔවුන් කිසිසේත් මුණනොගැසෙන බවයි.


Rājā tassa vacanena taṃ kāraṇaṃ sutvā tassā na kujjhi, hadayamassa nibbāyi. So tassa tussitvā ‘‘sace paṇḍito nābhavissa, ajjāhaṃ bālasenakassa kathāya evarūpaṃ itthiratanaṃ hīno assaṃ, taṃ nissāya mayā esā laddhā’’ti satasahassena pūjaṃ kāresi. Devīpi rājānaṃ vanditvā ‘‘deva, paṇḍitaṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddhaṃ, imāhaṃ kaniṭṭhabhātikaṭṭhāne ṭhapetuṃ varaṃ yācāmī’’ti āha. ‘‘Sādhu, devi, gaṇhāhi, dammi te vara’’nti. ‘‘Deva, ajja paṭṭhāya mama kaniṭṭhaṃ vinā kiñci madhurarasaṃ na khādissāmi, ito paṭṭhāya velāya vā avelāya vā dvāraṃ vivarāpetvā imassa madhurarasaṃ pesetuṃ labhanakavaraṃ gaṇhāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhadde, imañca varaṃ gaṇhāhī’’ti.

රජතුමා මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ වචනයෙන් එම කාරණය අසා ඇය කෙරෙහි වූ කෝපය අත්හැරියේය, ඔහුගේ සිත නිවුණේය. ඔහු ඒ පිළිබඳව සතුටට පත්ව, "පණ්ඩිතයන් මෙහි නොසිටියේ නම්, අද මම අඥාන සේනකගේ බස් අසා මෙවැනි ස්ත්‍රී රත්නයක් අහිමි කර ගනිමි. උන්වහන්සේ නිසා මට ඇය ලැබුණි" යි පවසා ලක්ෂයක් වටිනා පූජාවක් කළේය. දේවිය ද රජුට වැඳ, "දේවයන් වහන්ස, පණ්ඩිතයන් නිසා මට ජීවිතය ලැබුණි. මම මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් මාගේ බාල සහෝදරයාගේ තනතුරෙහි තබා ගැනීමට අවසර පතමි" යි කීවාය. "යහපති දේවිය, එසේ කරන්න, මම ඔබට ඒ වරය දෙමි" යි රජු කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, අද පටන් මම මගේ මල්ලි (මහෝෂධ) නොමැතිව කිසිදු රසවත් ආහාරයක් අනුභව නොකරමි. එබැවින් මට ඕනෑම වෙලාවක දොරටු විවර කරවා ඔහුට ආහාර යැවීමට අවසර දෙනු මැනවි" යි ඇය කීවාය. "යහපති පින්වතිය, එම වරය ද ලබාගන්න" යි රජු පැවසීය.


Sirikāḷakaṇṇipañho niṭṭhito.

සිරි කාලකණ්ණි ප්‍රශ්නය නිම විය.


Meṇḍakapañho

මේණ්ඩක ප්‍රශ්නය


Aparasmiṃ divase rājā katapātarāso pāsādassa dīghantare caṅkamanto vātapānantarena olokento ekaṃ eḷakañca sunakhañca mittasanthavaṃ karontaṃ addasa. So kira eḷako hatthisālaṃ gantvā hatthissa purato khittaṃ anāmaṭṭhatiṇaṃ khādi. Atha naṃ hatthigopakā pothetvā nīhariṃsu. So viravitvā palāyi. Atha naṃ eko puriso vegenāgantvā piṭṭhiyaṃ daṇḍena tiriyaṃ pahari. So piṭṭhiṃ onāmetvā vedanāppatto hutvā gantvā rājagehassa mahābhittiṃ nissāya piṭṭhikāya nipajji. Taṃ divasameva rañño mahānase aṭṭhicammādīni khāditvā vaḍḍhitasunakho bhattakārake bhattaṃ sampādetvā bahi ṭhatvā sarīre sedaṃ nibbāpente macchamaṃsagandhaṃ ghāyitvā taṇhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto mahānasaṃ [Pg.189] pavisitvā bhājanapidhānaṃ pātetvā maṃsaṃ khādi. Atha bhattakārako bhājanasaddena pavisitvā taṃ disvā dvāraṃ pidahitvā taṃ leḍḍudaṇḍādīhi pothesi. So khāditamaṃsaṃ mukheneva chaḍḍetvā viravitvā nikkhami. Bhattakārakopi tassa nikkhantabhāvaṃ ñatvā anubandhitvā piṭṭhiyaṃ daṇḍena tiriyaṃ pahari. So vedanāppatto piṭṭhiṃ onāmetvā ekaṃ pādaṃ ukkhipitvā eḷakassa nipannaṭṭhānameva pāvisi. Atha naṃ eḷako ‘‘samma, kiṃ piṭṭhiṃ onāmetvā āgacchasi, kiṃ te vāto vijjhatī’’ti pucchi. Sunakhopi ‘‘tvampi piṭṭhiṃ onāmetvā nipannosi, kiṃ te vāto vijjhatī’’ti pucchi. Te aññamaññaṃ attano pavattiṃ ārocesuṃ.

පසු දිනෙක, විදේහ රජතුමා උදෑසන ආහාරය ගෙන මාලිගාවේ දිගු සක්මන් මළුවෙහි සක්මන් කරමින්, කවුළුවකින් පිටත බලද්දී එළුවෙකු සහ බල්ලෙකු මිත්‍ර වී සිටිනු දුටුවේය. එම එළුවා ඇත්ගාලට ගොස් ඇතා ඉදිරියෙහි දැමූ කිසිවෙකු අත නොතැබූ තණකොළ කෑවේය. එවිට ඇත්ගොව්වෝ ඔහුට පහර දී එළවා දැමූහ. ඔහු හඬමින් පලා ගියේය. එවිට එක් මිනිසෙකු වේගයෙන් පැමිණ ඔහුගේ පිටට දණ්ඩකින් හරහට පහර දුන්නේය. ඔහු වේදනාවෙන් පීඩිතව කොන්ද නමාගෙන ගොස් රජගෙදර මහා බිත්තියට මුවා වී පිටුපසින් වැතිර ගත්තේය. එම දවසේම රජුගේ මුළුතැන්ගෙයි ඇට මස් ආදිය කා හැදී වැඩුණු බල්ලෙකු, බත් පිසින්නා බත් පිළියෙළ කර පිටත සිට ශරීරයේ දාහය නිවා ගනිමින් සිටින අතරතුර, මස් මාළු සුවඳ දැනී ආශාව මැඩපවත්වා ගත නොහැකිව මුළුතැන්ගෙයට වැදී බඳුන් පියන පෙරළා දමා මස් කෑවේය. එවිට බත් පිසින්නා බඳුන් පෙරළෙන හඬ ඇසී ඇතුළට පැමිණ, බල්ලා දැක දොර වසා ඔහුට ගල් මුල්වලින් සහ දඬුවලින් පහර දුන්නේය. බල්ලා කෑ මස් කටින්ම වමාරා දමා හඬමින් පිටතට පැන ගත්තේය. බත් පිසින්නාද ඔහු පලා යන බව දැක පන්නාගෙන ගොස් කොන්දට දණ්ඩකින් හරහට පහර දුන්නේය. ඔහුද වේදනාවෙන් පීඩිතව කොන්ද නමාගෙන, එක් කකුලක් ඔසවාගෙන එළුවා වැතිර සිටි ස්ථානයටම පැමිණියේය. එවිට එළුවා, "යහළුවා, ඇයි කොන්ද නමාගෙන එන්නේ? ඔබට වාත රෝගයක් වැළඳීද?" කියා ඇසුවේය. බල්ලාද, "ඔබත් කොන්ද නමාගෙන වැතිර සිටින්නේ, ඔබටත් වාත රෝගයක්ද?" කියා ඇසුවේය. ඔවුන් දෙදෙනා එකිනෙකාට තමන්ට සිදු වූ පුවත පවසා ගත්හ.


Atha naṃ eḷako pucchi ‘‘kiṃ pana tvaṃ puna bhattagehaṃ gantuṃ sakkhissasi sammā’’ti? ‘‘Na sakkhissāmi, samma, gatassa me jīvitaṃ natthī’’ti. ‘‘Tvaṃ pana puna hatthisālaṃ gantuṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Mayāpi tattha gantuṃ na sakkā, gatassa me jīvitaṃ natthī’’ti. Te ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ idāni jīvissāmā’’ti upāyaṃ cintesuṃ. Atha naṃ eḷako āha – ‘‘sace mayaṃ samaggavāsaṃ vasituṃ sakkoma, attheko upāyo’’ti. ‘‘Tena hi kathehī’’ti. ‘‘Samma, tvaṃ ito paṭṭhāya hatthisālaṃ yāhi, ‘‘nāyaṃ tiṇaṃ khādatī’’ti tayi hatthigopakā āsaṅkaṃ na karissanti, tvaṃ mama tiṇaṃ āhareyyāsi. Ahampi bhattagehaṃ pavisissāmi, ‘‘nāyaṃ maṃsakhādako’’ti bhattakārako mayi āsaṅkaṃ na karissati, ahaṃ te maṃsaṃ āharissāmī’’ti. Te ‘‘sundaro upāyo’’ti ubhopi sampaṭicchiṃsu. Sunakho hatthisālaṃ gantvā tiṇakalāpaṃ ḍaṃsitvā āgantvā mahābhittipiṭṭhikāya ṭhapesi. Itaropi bhattagehaṃ gantvā maṃsakhaṇḍaṃ mukhapūraṃ ḍaṃsitvā ānetvā tattheva ṭhapesi. Sunakho maṃsaṃ khādi, eḷako tiṇaṃ khādi. Te iminā upāyena samaggā sammodamānā mahābhittipiṭṭhikāya vasanti. Rājā tesaṃ mittasanthavaṃ disvā cintesi ‘‘adiṭṭhapubbaṃ vata me kāraṇaṃ diṭṭhaṃ, ime paccāmittā hutvāpi samaggavāsaṃ vasanti. Idaṃ kāraṇaṃ gahetvā pañhaṃ katvā pañca paṇḍite pucchissāmi, imaṃ pañhaṃ ajānantaṃ raṭṭhā pabbājessāmi, taṃ jānantassa ‘evarūpo paṇḍito natthī’ti mahāsakkāraṃ karissāmi. Ajja tāva avelā, sve upaṭṭhānaṃ āgatakāle pucchissāmī’’ti. So punadivase paṇḍitesu āgantvā nisinnesu pañhaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –

එවිට එළුවා ඔහුගෙන්, "යහළුවා, ඔබ නැවත මුළුතැන්ගෙයට යන්නට සමත් වේද?" කියා ඇසුවේය. "යහළුවා, මට බැහැ, එහි ගියහොත් මගේ ජීවිතය නැති වෙයි" කියා බල්ලා පැවසීය. "ඔබ නැවත ඇත්ගාලට යන්නට සමත් වේද?" කියා බල්ලා ඇසීය. "මටත් එහි යා නොහැකියි, එහි ගියහොත් මගේ ජීවිතය නැති වෙයි" කියා එළුවා කීවේය. ඔවුන් "දැන් අප කෙසේ ජීවත් වන්නෙමුදැයි" උපායක් කල්පනා කළහ. එවිට එළුවා මෙසේ කීවේය - "අපට සමගියෙන් වාසය කළ හැකි නම්, එක් උපායක් තිබේ." "එසේ නම් එය පවසන්න" කියා බල්ලා කීය. "යහළුවා, ඔබ මෙතැන් සිට ඇත්ගාලට යන්න, 'මොහු තණකොළ කන්නේ නැතැයි' ඇත්ගොව්වෝ ඔබ කෙරෙහි සැක නොකරනු ඇත, එවිට ඔබ මට තණකොළ රැගෙන එන්න. මම මුළුතැන්ගෙයට යන්නෙමි, 'මොහු මස් කන්නෙකු නොවේ යැයි' බත් පිසින්නා මා කෙරෙහි සැක නොකරනු ඇත, එවිට මම ඔබට මස් රැගෙන එන්නෙමි." ඔවුන් දෙදෙනාම "ඒ උපාය ඉතා යහපත් යැයි" එකඟ වූහ. බල්ලා ඇත්ගාලට ගොස් තණ මිටියක් කටින් ගෙන මහා බිත්තිය පිටුපස තැබුවේය. අනෙක් තැනැත්තාද මුළුතැන්ගෙයට ගොස් කට පුරා මස් කැබැල්ලක් ගෙන පැමිණ එතැනම තැබුවේය. බල්ලා මස් කෑවේය, එළුවා තණකොළ කෑවේය. ඔවුහු මේ උපාය මගින් සමගිව සතුටින් මහා බිත්තිය අසල වාසය කරති. රජතුමා ඔවුන්ගේ මිත්‍රත්වය දැක මෙසේ සිතුවේය: "මා කිසි දිනක නොදුටු දෙයක් අද දිටිමි. මොවුන් සහජ සතුරන් වුවද මෙසේ සමගිව වාසය කරති. මේ කරුණ පදනම් කරගෙන ප්‍රශ්නයක් සාදා පණ්ඩිතවරුන් පස් දෙනාගෙන් විමසන්නෙමි. මේ ප්‍රශ්නය නොදන්නා තැනැත්තා රටින් පිටුවහල් කරමි, එය දන්නා තැනැත්තාට 'මෙවන් පණ්ඩිතයෙකු තවත් නැතැයි' මහා සත්කාර කරන්නෙමි. අදට දැන් වේලාව ඉක්ම ගොස් ඇත, හෙට සභාවට පැමිණි විට විමසන්නෙමි." ඔහු පසුදින පණ්ඩිතවරුන් පැමිණ අසුන් ගත් පසු ප්‍රශ්නය විමසමින් මෙම ගාථාව පැවසීය.


‘‘Yesaṃ [Pg.190] na kadāci bhūtapubbaṃ, sakhyaṃ sattapadampimasmi loke;

Jātā amittā duve sahāyā, paṭisandhāya caranti kissa hetū’’ti. (jā. 1.12.94);

"මේ ලෝකයෙහි යම් සත්වයන් දෙදෙනෙකු අතර මීට පෙර කිසි දිනක පියවර හතක් තරම්වත් මිත්‍රත්වයක් නොවූයේද, උපතින්ම සතුරන් වූ ඒ දෙදෙනා දැන් එකිනෙකා කෙරෙහි විශ්වාසය තබා මිතුරන් ලෙස හැසිරෙති. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද?"


Tattha paṭisandhāyāti saddahitvā ghaṭitā hutvā.

එහි 'පටිසන්ධාය' යනු විශ්වාස කොට එකට බැඳී සිටීමයි.


Idañca pana vatvā puna evamāha –

මෙය පවසා නැවත මෙසේද කීවේය -


‘‘Yadi me ajja pātarāsakāle, pañhaṃ na sakkuṇeyyātha vattumetaṃ;

Raṭṭhā pabbājayissāmi vo sabbe, na hi mattho duppaññajātikehī’’ti. (jā. 1.12.95);

"ඉදින් ඔබ සැම අද උදෑසන ආහාර වේලාවට පෙර මගේ මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, මම ඔබ සැම රටින් පිටුවහල් කරන්නෙමි. මන්ද, දුර්වල ප්‍රඥාව ඇත්තන්ගෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනයක් නැත."


Tadā pana senako aggāsane nisinno ahosi, paṇḍito pana pariyante nisinno. So taṃ pañhaṃ upadhārento tamatthaṃ adisvā cintesi ‘‘ayaṃ rājā dandhadhātuko imaṃ pañhaṃ cintetvā saṅkharituṃ asamattho, kiñcideva, tena diṭṭhaṃ bhavissati, ekadivasaṃ okāsaṃ labhanto imaṃ pañhaṃ nīharissāmi, senako kenaci upāyena ajjekadivasamattaṃ adhivāsāpetū’’ti. Itarepi cattāro paṇḍitā andhakāragabbhaṃ paviṭṭhā viya na kiñci passiṃsu. Senako ‘‘kā nu kho mahosadhassa pavattī’’ti bodhisattaṃ olokesi. Sopi taṃ olokesi. Senako bodhisattassa olokitākāreneva tassa adhippāyaṃ ñatvā ‘‘paṇḍitassapi na upaṭṭhāti, tenekadivasaṃ okāsaṃ icchati, pūressāmissa manoratha’’nti cintetvā raññā saddhiṃ vissāsena mahāhasitaṃ hasitvā ‘‘kiṃ, mahārāja, sabbeva amhe pañhaṃ kathetuṃ asakkonte raṭṭhā pabbājessasi, etampi ‘eko gaṇṭhipañho’ti tvaṃ sallakkhesi, na mayaṃ etaṃ kathetuṃ na sakkoma, apica kho thokaṃ adhivāsehi. Gaṇṭhipañho esa, na sakkoma mahājanamajjhe kathetuṃ, ekamante cintetvā pacchā tumhākaṃ kathessāma, okāsaṃ no dehī’’ti mahāsattaṃ oloketvā imaṃ gāthādvayamāha –

එකල්හි සේනක පණ්ඩිතයන් ප්‍රධාන අසුනෙහි අසුන්ගෙන සිටි අතර, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් කෙළවර අසුනෙහි අසුන්ගෙන සිටියේය. ඔහු ඒ ප්‍රශ්නය ගැන කල්පනා කරද්දී එහි අර්ථය නොදැක මෙසේ සිතුවේය - "මේ රජතුමා මන්දගාමී බුද්ධියක් ඇත්තෙකි, තනිවම මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් සිතා නිර්මාණය කිරීමට ඔහුට ශක්තියක් නැත. ඔහු යම් කිසිවක් දකින්නට ඇත. එක් දිනක අවකාශයක් ලැබුණහොත් මම මෙහි පිළිතුර සොයා ගන්නෙමි. සේනක කුමන හෝ උපායකින් අද දවස ඉවසා සිටින ලෙස රජු පොළඹවනු ඇත." අනෙක් පණ්ඩිතවරුන් හතර දෙනාද අඳුරු ගැබකට වැදුණාක් මෙන් කිසිවක් දැකීමට අසමත් වූහ. සේනක, "මහෞෂධගේ තත්ත්වය කුමක්දැයි" බලමින් බෝධිසත්වයන් දෙස බැලුවේය. ඔහුද සේනක දෙස බැලුවේය. සේනක, බෝධිසත්වයන් බැලූ ආකාරයෙන්ම ඔහුගේ අදහස වටහාගෙන, "පණ්ඩිතයාටත් දැන්ම පිළිතුර නොවැටහෙයි, එබැවින් ඔහු එක් දිනක අවකාශයක් බලාපොරොත්තු වෙයි, මම ඔහුගේ අභිප්‍රාය ඉටු කරන්නෙමි" යි සිතා, රජු සමඟ ඇති කුලුපගකම නිසා මහ හඬින් සිනාසී මෙසේ කීවේය. "මහ රජතුමනි, අප සැමට ප්‍රශ්නය පැවසීමට නොහැකි වුවහොත් රටින් පිටුවහල් කරනවාද? ඔබ මෙය එක් විසඳිය නොහැකි ගැටලුවක් ලෙස සලකනවාද? අපට මෙය පැවසීමට නොහැකි නොවේ, නමුත් ස්වල්පයක් ඉවසන්න. මෙය ඉතා ගැඹුරු ප්‍රශ්නයකි, මහා ජනයා මැද මෙය විසඳීමට නොහැකිය. හුදෙකලාව කල්පනා කොට පසුව පිළිතුර පවසන්නෙමු, අපට අවකාශය ලබා දෙන්න" යි මහාසත්වයන් දෙස බලා මෙම ගාථා යුගලය පැවසීය.


‘‘Mahājanasamāgamamhi [Pg.191] ghore, janakolāhalasaṅgamamhi jāte;

Vikkhittamanā anekacittā, pañhaṃ na sakkuṇoma vattumetaṃ.

"බියජනක වූ මේ මහා ජන සමූහය මැද, මහත් වූ ජන කෝලාහල මධ්‍යයෙහි, සිත විසිරී පවතින බැවින් සහ විවිධ අදහස් ඇති වන බැවින්, අපට මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට නොහැකිය."


‘‘Ekaggacittāva ekamekā, rahasi gatā atthaṃ nicintayitvā;

Paviveke sammasitvāna dhīrā, atha vakkhanti janinda etamattha’’nti. (jā. 1.12.96-97);

"මහ රජතුමනි, ඒකාග්‍ර වූ සිතින් යුතුව, එක් එක් අය හුදෙකලා ස්ථානයකට ගොස් එහි අර්ථය මැනවින් විමසා බලා, පසුව ඒ පණ්ඩිතවරු මෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නාහ."


Tattha sammasitvānāti kāyacittaviveke ṭhitā ime dhīrā imaṃ pañhaṃ sammasitvā atha vo etaṃ atthaṃ vakkhanti.

එහි 'සම්මසිත්වාන' යනු කාය විවේකය හා චිත්ත විවේකයෙහි පිහිටා මේ පණ්ඩිතවරුන් මෙම ප්‍රශ්නය මැනවින් විමසා බලා, ඉන්පසු ඔබට මෙහි අර්ථය පවසනු ඇත යන්නයි.


Rājā tassa kathaṃ sutvā anattamano hutvāpi ‘‘sādhu cintetvā kathetha, akathente pana vo pabbājessāmī’’ti tajjesiyeva. Cattāro paṇḍitā pāsādā otariṃsu. Senako itare āha – ‘‘sammā, rājā sukhumapañhaṃ pucchi, akathite mahantaṃ bhayaṃ bhavissati, sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā sammā upadhārethā’’ti. Te attano attano gehaṃ gatā. Paṇḍitopi uṭṭhāya udumbaradeviyā santikaṃ gantvā ‘‘devi, ajja vā hiyyo vā rājā kattha ciraṃ aṭṭhāsī’’ti pucchi. ‘‘Tāta, dīghantare vātapānena olokento caṅkamatī’’ti. Tato paṇḍito cintesi ‘‘raññā iminā passena kiñci diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti. So tattha gantvā bahi olokento eḷakasunakhānaṃ kiriyaṃ disvā ‘‘ime disvā raññā pañho abhisaṅkhato’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā gehaṃ gato. Itarepi tayo cintetvā kiñci adisvā senakassa santikaṃ agamaṃsu. So te pucchi ‘‘diṭṭho vo pañho’’ti. ‘‘Na diṭṭho ācariyā’’ti. ‘‘Yadi evaṃ rājā vo pabbājessati, kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tumhehi pana diṭṭho’’ti? ‘‘Ahampi na passāmī’’ti. ‘‘Tumhesu apassantesu mayaṃ kiṃ passāma, rañño pana santike ‘cintetvā kathessāmā’ti sīhanādaṃ naditvā āgatamhā, akathite amhe rājā kujjhissati, kiṃ karoma, ayaṃ pañho na sakkā amhehi daṭṭhuṃ, paṇḍitena pana sataguṇaṃ sahassaguṇaṃ satasahassaguṇaṃ katvā cintito bhavissati, etha tassa santikaṃ gacchāmā’’ti te cattāro paṇḍitā bodhisattassa gharadvāraṃ āgatabhāvaṃ [Pg.192] ārocāpetvā ‘‘pavisantu paṇḍitā’’ti vutte gehaṃ pavisitvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhitā mahāsattaṃ pucchiṃsu ‘‘kiṃ pana, paṇḍita, cintito pañho’’ti? ‘‘Āma, cintito, mayi acintente añño ko cintayissatī’’ti. ‘‘Tena hi paṇḍita amhākampi kathethā’’ti.

විදේහ රජතුමා සේනකගේ ඒ වචන අසා අසතුටට පත් වුවද, “යහපති, හොඳින් කල්පනා කර පිළිතුරු දෙන්න. ඔබ සැමට පිළිතුරු දිය නොහැකි වුවහොත් නියත වශයෙන්ම රටින් පිටුවහල් කරමි” යි තර්ජනය කළේය. එවිට පණ්ඩිතවරු සතර දෙනා මාලිගයෙන් බැස ගියහ. සේනක අනෙක් පණ්ඩිතවරුන් අමතා මෙසේ කීවේය: “මිතුරනි, රජතුමා විමසූ මේ ප්‍රශ්නය ඉතා සියුම් වූවකි. මෙයට පිළිතුරු දිය නොහැකි වුවහොත් මහත් භයකි. එබැවින් නිදිමත හා කම්මැලි බව ගෙන දෙන බර ආහාර නොගෙන, මනා සිහියෙන් හා වීර්යයෙන් යුතුව මේ ප්‍රශ්නය ගැන කල්පනා කරන්න.” මෙසේ කියා ඔවුහු තම තමන්ගේ නිවෙස්වලට ගියහ. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ද මාලිගයෙන් නික්ම, කරුණ විමසනු පිණිස උදුම්බරා දේවිය වෙත වැඩම කොට, “දේවියනි, අද හෝ ඊයේ රජතුමා වැඩි වේලාවක් කොතැනක රැඳී සිටියේද?” යි විමසූහ. “පුතණුවනි, අද නම් එසේ සිටිනු නොදුටුවෙමි. එහෙත් ඊයේ දින දිගු ආලින්දයේ කවුළුවෙන් පිටත බලමින් බොහෝ වේලාවක් සක්මන් කරනු දුටුවෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. එය ඇසූ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “නියත වශයෙන්ම රජතුමා සක්මන් මළුව අසලදී යමක් දකින්නට ඇති” යි සිතා, එතැනට ගොස් කවුළුවෙන් පිටත බැලූ විට එළුවකු හා බල්ලකු මිතුරු වී සිටින අයුරු දුටහ. “රජතුමා ප්‍රශ්නය සකසා ඇත්තේ මේ එළුවා සහ බල්ලා අරභයාම ය” යි ස්ථිරවම තීරණය කළ උන්වහන්සේ සිය නිවසට වැඩම කළහ. අනෙක් පණ්ඩිතවරු තිදෙනා ද තම තමන්ගේ ඥානයෙන් කල්පනා කර බලා කිසිවක් වටහාගත නොහැකිව සේනක පණ්ඩිතයා වෙත ගියහ. සේනක ඔවුන්ගෙන්, “ප්‍රශ්නයේ අර්ථය ඔබලාට වැටහුණේද?” යි විමසීය. “ඇදුරුතුමනි, අපට කිසිවක් වැටහෙන්නේ නැත” යි ඔවුහු කීහ. එවිට සේනක, “මිතුරනි, රජතුමා අපව පිටුවහල් කළහොත් ඔබ කුමක් කරන්නද?” යි ඇසූ විට, “ඇදුරුතුමනි, ඔබතුමාටවත් එය වැටහුණේද?” යි ඔවුහු පෙරළා ඇසූහ. “මටත් එය වැටහෙන්නේ නැත” යි සේනක කීවේය. එවිට ඒ පණ්ඩිතවරු තිදෙනා, “ඔබතුමා වැනි පණ්ඩිතයකුටවත් නොවැටහෙන දෙයක් අපට කෙසේ වැටහෙන්නද? රජතුමා ඉදිරියේ ‘කල්පනා කර නිවැරදි පිළිතුර දෙන්නෙමු’ යි සිංහනාද කර ආවෙමු. දැන් පිළිතුරු දිය නොහැකි වුවහොත් රජතුමා කෝප වී අපගේ ජීවිත පවා අනතුරේ හෙළනු ඇත. දැන් කුමක් කරමුද?” යි මහත් බියට පත්ව සාකච්ඡා කළහ. “මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ අපට වඩා සිය දහස් ගුණයකින් ප්‍රඥාවන්ත බැවින් උන්වහන්සේ මෙයට පිළිතුරක් දැන සිටිය හැක. එබැවින් අපි උන්වහන්සේ වෙත යමු” යි කතිකා කරගත් ඔවුහු බෝධිසත්වයන්ගේ නිවසට ගියහ. එහි ගොස් උන්වහන්සේ හමු වී පිළිසඳරෙහි යෙදී, “පණ්ඩිතයනි, රජතුමා විමසූ ප්‍රශ්නය ගැන කල්පනා කළේද?” යි විමසූහ. “ආචාර්යවරුනි, මා හැර වෙන කවරෙක් මේ ප්‍රශ්නය විසඳන්නද? මම මෙහි සියලු අර්ථය වටහා ගතිමි” යි මහෞෂධයන් වහන්සේ පැවසූහ. එවිට, “පණ්ඩිතයනි, එසේ නම් අපට ද එය කියා දෙනු මැනවි” යි ඔවුහු ඉල්ලා සිටියහ.


Paṇḍito ‘‘sacāhaṃ etesaṃ na kathessāmi, rājā te raṭṭhā pabbājessati, maṃ pana sattahi ratanehi pūjessati, ime andhabālā mā vinassantu, kathessāmi tesa’’nti cintetvā te cattāropi nīcāsane nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā raññā diṭṭhataṃ ajānāpetvā ‘‘raññā pucchitakāle evaṃ katheyyāthā’’ti catunnampi catasso gāthāyo bandhitvā pāḷimeva uggaṇhāpetvā uyyojesi. Te dutiyadivase rājupaṭṭhānaṃ gantvā paññattāsane nisīdiṃsu. Rājā senakaṃ pucchi ‘‘ñāto te, senaka, pañho’’ti? ‘‘Mahārāja, mayi ajānante añño ko jānissatī’’ti. ‘‘Tena hi kathehī’’ti. ‘‘Suṇātha devā’’ti so uggahitaniyāmeneva gāthamāha –

මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මම මොවුන්ට මෙය නොකියා සිටියහොත් රජතුමා කෝප වී මොවුන් රටින් පිටුවහල් කරනු ඇත. මට පමණක් බොහෝ සම්පත් ලැබෙනු ඇත. එහෙත් මේ අසරණයන් විනාශ නොවිය යුතුය. මොවුන්ට මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට උගන්වමි.” මෙසේ සිතා ඔවුන් සිව්දෙනාම පහත් ආසනවල හිඳුවා, දෑත් එක්කර වන්දනා කරවා, තමා රජතුමා දුටු සිදුවීම දන්නා බව හඟවන්නේ නැතිව, ගාථා සතරක් බැගින් එක් අයෙකුට එක් ගාථාව බැගින් කටපාඩම් කරවා පිටත් කර යැවූහ. පසුදින උදෑසන ඒ පණ්ඩිතවරු පස්දෙනාම මාලිගයට ගොස් රජතුමා හමු වූහ. එවිට විදේහ රජතුමා සේනකගෙන්, “ප්‍රශ්නයේ අර්ථය වැටහුණේද?” යි විමසීය. “මහාරාජෝත්තමයාණනි, මා වැනි පණ්ඩිතයෙකුට නොවැටහෙන දෙයක් වෙන කාට වැටහෙන්නද?” යි සේනක උඩඟු ලෙස පවසා, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඉගැන්වූ පරිදි මෙම ගාථාව කීවේය:


‘‘Uggaputtarājaputtiyānaṃ, urabbhassa maṃsaṃ piyaṃ manāpaṃ;

Na sunakhassa te adenti maṃsaṃ, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā’’ti. (jā. 1.12.98);

“උත්තම කුල පුත්‍රයන්ට හා රාජ කුමාරවරුන්ට එළු මස් ඉතා ප්‍රියජනක ආහාරයකි. එහෙත් ඔවුහු බල්ලන්ට කිසිවිටෙකත් මස් නොදෙති. එසේ තිබියදීත්, මේ එළුවා සහ බල්ලා අතර පවතින මිත්‍රත්වය කෙබඳු එකක්ද?”


Tattha uggaputtarājaputtiyānanti uggatānaṃ amaccaputtānañceva rājaputtānañca.

එහි ‘උග්ගපුත්ත රාජපුත්තියානං’ යනු කීර්තිමත් අමාත්‍ය පුත්‍රයන්ට හා රාජ කුමාරවරුන්ට යන්නයි.


Gāthaṃ vatvāpi senako atthaṃ na jānāti. Rājā pana attano diṭṭhabhāvena pajānāti, tasmā ‘‘senakena tāva ñāto’’ti pukkusaṃ pucchi. Sopissa ‘‘kiṃ ahampi apaṇḍito’’ti vatvā uggahitaniyāmeneva gāthamāha –

මෙම ගාථාව පැවසුවද සේනක එහි නියම අර්ථය නොදත්තේය. එහෙත් රජතුමා ඒ සිදුවීම සියැසින් දැක තිබූ බැවින් සේනක පිළිතුර දන්නා බව සිතා සතුටු විය. ඉක්බිති රජතුමා පුක්කුස පණ්ඩිතයාගෙන් විමසීය. ඔහුද තමා ප්‍රඥාවන්තයකු බව පෙන්වමින් මහෞෂධයන් වහන්සේ ඉගැන්වූ පරිදි මෙම ගාථාව කීවේය:


‘‘Cammaṃ vihananti eḷakassa, assapiṭṭhattharassukhassa hetu;

Na ca te sunakhassa attharanti, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā’’ti. (jā. 1.12.99);

“මිනිස්සු අසුන් මත තබන සෑදලයන්හි සුව පහසුව පිණිස එළු සම භාවිත කරති. එහෙත් ඔවුහු කිසිවිටෙකත් බල්ලකුගේ සම එලෙස භාවිත නොකරති. මෙසේ ඔවුන්ගේ සමෙහි පවා වෙනස්කම් තිබියදී එළුවා හා බල්ලා අතර මිත්‍රත්වයක් ඇති වූයේ කෙසේද?”


Tassapi [Pg.193] attho apākaṭoyeva. Rājā pana attano pākaṭattā ‘‘imināpi pukkusena ñāto’’ti kāmindaṃ pucchi. Sopi uggahitaniyāmeneva gāthamāha –

ඔහු ද එහි අර්ථය සැබවින්ම නොදත්තේය. රජතුමා පමණක් එහි අර්ථය දැන සතුටු විය. ඉක්බිති රජතුමා කාමින්ද පණ්ඩිතයාගෙන් ද ප්‍රශ්නය විමසීය. ඔහු ද අන් අය මෙන්ම මහෞෂධයන් වහන්සේ ඉගැන්වූ ගාථාව කීවේය:


‘‘Āvellitasiṅgiko hi meṇḍo, na ca sunakhassa visāṇakāni atthi;

Tiṇabhakkho maṃsabhojano ca, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā’’ti. (jā. 1.12.100);

“එළුවාට වක් වූ අං ඇත, නමුත් බල්ලාට අං නැත. එළුවා තණකොළ අනුභව කරන අතර බල්ලා මස් අනුභව කරයි. මෙසේ පෙනුමෙන් හා ආහාරයෙන් වෙනස් වුවද එළුවා හා බල්ලා අතර මිත්‍රත්වයක් පවතින්නේ කෙසේද?”


Rājā ‘‘imināpi ñāto’’ti devindaṃ pucchi. Sopi uggahitaniyāmeneva gāthamāha –

රජතුමා “මොහු ද දනී” යි සිතා දේවින්ද පණ්ඩිතයාගෙන් විමසීය. ඔහු ද උඩඟු ලෙස පිළිතුරු දෙමින් මහෞෂධයන් වහන්සේ ඉගැන්වූ ගාථාව පැවසීය:


‘‘Tiṇamāsi palāsamāsi meṇḍo, na ca sunakho tiṇamāsi no palāsaṃ;

Gaṇheyya suṇo sasaṃ biḷāraṃ, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā’’ti. (jā. 1.12.101);

“එළුවා තණකොළ හා කොළ ජාති අනුභව කරයි. බල්ලා තණකොළ හෝ කොළ ජාති අනුභව නොකරයි. බල්ලා හාවුන් හා බළලුන් අල්ලා අනුභව කරයි. මෙසේ ආහාර රටාව හා සිරිත් විරිත් වෙනස් වුවද එළුවා හා බල්ලා මිත්‍ර වී සිටින්නේ කෙසේද?”


Tattha tiṇamāsi palāsamāsīti tiṇakhādako ceva paṇṇakhādako ca. No palāsanti paṇṇampi na khādati.

එහි ‘තිණමාසි පලාසමාසි’ යනු තණකොළ හා කොළ ජාති අනුභව කරන්නා වූ යන්නයි. ‘නො පලාසං’ යනු කොළ ජාති පවා අනුභව නොකරයි යන්නයි.


Atha rājā paṇḍitaṃ pucchi – ‘‘tāta, tvampi imaṃ pañhaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Mahārāja, avīcito yāva bhavaggā maṃ ṭhapetvā ko añño etaṃ jānissatī’’ti. ‘‘Tena hi kathehī’’ti. ‘‘Suṇa mahārājā’’ti tassa pañhassa attano pākaṭabhāvaṃ pakāsento gāthādvayamāha –

ඉක්බිති රජතුමා මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේගෙන්, “පුතණුවනි, ඔබත් මේ ප්‍රශ්නයේ අර්ථය දන්නේද?” යි විමසීය. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “මහාරාජෝත්තමයාණනි, පහළ අවීචියේ සිට ඉහළ භවාග්‍රය දක්වා මෙවැනි සියුම් ප්‍රශ්න විසඳීමට මා හැර වෙන කවරෙක් සිටීද?” යි පවසා, රජතුමාගේ ප්‍රශ්නය පැහැදිලි කරමින් මෙම ගාථා දෙක වදාළහ:


‘‘Aṭṭhaḍḍhapado catuppadassa, meṇḍo aṭṭhanakho adissamāno;

Chādiyamāharatī ayaṃ imassa, maṃsaṃ āharatī ayaṃ amussa.

“පාද සතරක් සහ කොටස් අටකට බෙදුණු කුර ඇති මේ එළුවා, කිසිවෙකුට නොපෙනෙන සේ සැඟවී ගොස් බල්ලා වෙනුවෙන් මස් රැගෙන එයි. මේ බල්ලා ද එළුවා වෙනුවෙන් රහසින් තණකොළ රැගෙන එයි.”


‘‘Pāsādavaragato videhaseṭṭho, vītihāraṃ aññamaññabhojanānaṃ;

Addakkhi kira sakkhikaṃ janindo, bubhukkassa puṇṇaṃmukhassa ceta’’nti. (jā. 1.12.102-103);

“උතුම් මාලිගයේ සිටින මනුජේන්ද්‍ර වූ විදේහ රජතුමනි, ‘බුහ් බුහ්’ යනුවෙන් බුරන බල්ලාත්, පිරුණු මුහුණක් ඇති එළුවාත් අතර පවතින මේ අන්‍යෝන්‍ය ආහාර හුවමාරුව ඔබතුමා සියැසින්ම දුටුවා නොවේද?”


Tattha [Pg.194] aṭṭhaḍḍhapadoti byañjanakusalatāya eḷakassa catuppādaṃ sandhāyāha. Meṇḍoti eḷako. Aṭṭhanakhoti ekekasmiṃ pāde dvinnaṃ dvinnaṃ khurānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Adissamānoti maṃsaṃ āharaṇakāle apaññāyamāno. Chādiyanti gehacchadanaṃ. Tiṇanti attho. Ayaṃ imassāti sunakho eḷakassa. Vītihāranti vītiharaṇaṃ. Aññamaññabhojanānanti aññamaññassa bhojanānaṃ. Meṇḍo hi sunakhassa bhojanaṃ harati, so tassa vītiharati, sunakhopi tassa harati, itaro vītiharati. Addakkhīti taṃ tesaṃ aññamaññabhojanānaṃ vītiharaṇaṃ sakkhikaṃ attano paccakkhaṃ katvā addasa. Bubhukkassāti bhubhūti saddakaraṇasunakhassa. Puṇṇaṃmukhassāti meṇḍassa. Imesaṃ etaṃ mittasanthavaṃ rājā sayaṃ passīti.

එහි ‘අට්ඨඩ්ඪපදෝ’ යනු වචන භාවිතයේ දක්ෂතාවය නිසා එළුවාගේ පාද හතර ගැන කී සැටියකි. ‘මේණ්ඩො’ යනු එළුවාය. ‘අට්ඨනඛෝ’ යනු එක් එක් පාදයේ කුර කොටස් දෙක බැගින් ඇති නිසා කියන ලද්දකි. ‘අදිස්සමානෝ’ යනු ආහාර ගෙන යන විට කිසිවෙකුට නොපෙනී යන ආකාරයයි. ‘ඡාදියං’ යනු සෙවිලි කිරීමට ගන්නා තණකොළ වර්ගයකි. ‘අයං ඉමස්සා’ යනු බල්ලා එළුවාට ආහාර දෙන බවයි. ‘වීතිහාරං’ යනු ආහාර හුවමාරු කර ගැනීමයි. එළුවා බල්ලාට මස් ද බල්ලා එළුවාට තණකොළ ද ගෙන එයි. ‘බුභුක්කස්ස’ යනු ‘බුහ් බුහ්’ හඬ නගන බල්ලාටයි. ‘පුණ්ණමුඛස්ස’ යනු පිරුණු මුහුණක් ඇති එළුවාටයි. රජතුමා මේ මිත්‍රත්වය සහ ආහාර හුවමාරුව සියැසින්ම දුටු බව මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ.


Rājā itarehi bodhisattaṃ nissāya ñātabhāvaṃ ajānanto ‘‘pañca paṇḍitā attano attano ñāṇabalena jāniṃsū’’ti maññamāno somanassappatto hutvā imaṃ gāthamāha –

රජතුමා සෙසු පණ්ඩිතවරුන් මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් නිසා මෙම ප්‍රශ්න විසඳූ බව නොදැන, 'පණ්ඩිතවරුන් පස්දෙනාම තම තමන්ගේ ප්‍රඥා මහිමයෙන් මෙය දැනගත්තා' යැයි සිතා බලවත් සතුටට පත්ව මෙම ගාථාව පැවසීය.


‘‘Lābhā vata me anapparūpā, yassa medisā paṇḍitā kulamhi;

Pañhassa gambhīragataṃ nipuṇamatthaṃ, paṭivijjhanti subhāsitena dhīrā’’ti. (jā. 1.12.104);

‘මාගේ කුලයේ මෙවැනි පණ්ඩිතවරුන් සිටීම මට මහත් ලාභයකි. ධීමත් වූ මොවුහු ප්‍රශ්නයෙහි වූ ගැඹුරු සහ සියුම් අර්ථය මැනවින් දේශනා කරන ලද වචනයෙන් විනිවිද දකිති.’


Tattha paṭivijjhantīti subhāsitena te viditvā kathenti.

එහි ‘පටිවිජ්ඣන්ති’ යනු මැනවින් වටහාගෙන එම පිළිතුරු ප්‍රකාශ කිරීමයි.


Atha nesaṃ ‘‘tuṭṭhena nāma tuṭṭhākāro kattabbo’’ti taṃ karonto imaṃ gāthamāha –

ඉක්බිති ඔවුන්ට 'සතුටු වූ කල සතුට ප්‍රකාශ වන අයුරින් සැලකිය යුතු යැයි' සලකා රජතුමා මෙසේ පවසා ඔවුන්ට තෑගි පිරිනැමීය.


‘‘Assatarirathañca ekamekaṃ, phītaṃ gāmavarañca ekamekaṃ;

Sabbesaṃ vo dammi paṇḍitānaṃ, paramappatītamano subhāsitenā’’ti. (jā. 1.12.105);

‘පණ්ඩිතවරුනි, මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද පිළිතුරු නිසා මම ඉතා සතුටට පත්ව සිටිමි. ඒ නිසා ඔබ සියලු දෙනාටම අශ්වතරයන් යෙදූ රථය බැගින් සහ සශ්‍රීක වූ උතුම් ගම්වරය බැගින් ලබා දෙමි.’


Iti vatvā tesaṃ taṃ sabbaṃ dāpesi.

මෙසේ පවසා ඔවුන් සැමට ඒ සියල්ල ලබා දුන්නේය.


Dvādasanipāte meṇḍakapañho niṭṭhito.

ද්වාදස නිපාතයෙහි එන මේණ්ඩක ප්‍රශ්නය මෙතෙකින් නිම විය.


Sirimantapañho

සිරිමන්ත ප්‍රශ්නය


Udumbaradevī [Pg.195] pana itarehi paṇḍitaṃ nissāya pañhassa ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘raññā muggaṃ māsena nibbisesakaṃ karontena viya pañcannaṃ samakova sakkāro kato, nanu mayhaṃ kaniṭṭhassa visesaṃ sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā rañño santikaṃ gantvā pucchi ‘‘deva, kena vo pañho kathito’’ti? ‘‘Pañcahi paṇḍitehi, bhadde’’ti. ‘‘Deva, cattāro janā taṃ pañhaṃ kaṃ nissāya jāniṃsū’’ti? ‘‘Na jānāmi, bhadde’’ti. ‘‘Mahārāja, kiṃ te jānanti, paṇḍito pana ‘mā nassantu ime bālā’ti pañhaṃ uggaṇhāpesi, tumhe sabbesaṃ samakaṃ sakkāraṃ karotha, ayuttametaṃ, paṇḍitassa visesakaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘attānaṃ nissāya ñātabhāvaṃ na kathesī’’ti paṇḍitassa tussitvā atirekataraṃ sakkāraṃ kātukāmo cintesi ‘‘hotu mama puttaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchitvā kathitakāle mahantaṃ sakkāraṃ karissāmī’’ti. So pañhaṃ cintento sirimantapañhaṃ cintetvā ekadivasaṃ pañcannaṃ paṇḍitānaṃ upaṭṭhānaṃ āgantvā sukhanisinnakāle senakaṃ āha – ‘‘senaka, pañhaṃ pucchissāmī’’ti. ‘‘Puccha devā’’ti. Rājā sirimantapañhe paṭhamaṃ gāthamāha –

උදුම්බරා දේවිය වනාහි සෙසු පණ්ඩිතවරුන් මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් නිසාම ප්‍රශ්නය දැනගත් බව දැන, 'රජතුමා මුං පියලි සහ මෑ පියලි සමාන කරන්නාක් මෙන් පස්දෙනාටම සමානව සැලකුවේය. සැබවින්ම මගේ මලනුවන්ට (මහෝෂධයන්ට) විශේෂ සැලකිල්ලක් දැක්වීම සුදුසු නොවේද?' යැයි සිතා රජු වෙත ගොස්, 'දේවයන් වහන්ස, ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නේ කවුද?' යැයි ඇසුවාය. 'බද්‍රාවෙනි, පණ්ඩිතවරුන් පස්දෙනාම' යැයි රජු කීය. 'දේවයන් වහන්ස, ඒ සිව්දෙනා එම ප්‍රශ්නය දැනගත්තේ කවුරුන් නිසාද?' 'බද්‍රාවෙනි, මම ඒ ගැන නොදනිමි.' 'මහරජතුමනි, ඔවුන් දන්නේ කුමක්ද? මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් 'මේ මෝඩයන් විනාශ නොවේවා' යි සිතා ඔවුන්ට ප්‍රශ්නය උගන්වා එව්වේය. ඔබ සැමට සමානව සලකයි. මෙය නුසුදුසුය. පණ්ඩිතයන්ට විශේෂ සැලකිල්ලක් කිරීම සුදුසුය' යැයි පැවසුවාය. රජතුමා 'තමා නිසා ප්‍රශ්නය දැනගත් බව මහෝෂධ පැවසුවේ නැත' යැයි ඔහු කෙරෙහි පැහැදී, අතිරේක සැලකිල්ලක් කරනු කැමතිව, 'යහපති, මගේ පුතුගෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් අසා ඔහු එය පැහැදිලි කළ පසු මහත් සැලකිල්ලක් දක්වන්නෙමි' යැයි සිතීය. රජු ප්‍රශ්නයක් ගැන සිතමින් 'සිරිමන්ත ප්‍රශ්නය' තෝරාගෙන, එක් දිනක පණ්ඩිතවරුන් පස්දෙනා උපස්ථානයට පැමිණ සිටි කල සේනකගෙන් මෙසේ ඇසීය - 'සේනක, මම ඔබෙන් ප්‍රශ්නයක් අසමි.' 'දේවයන් වහන්ස, ඇසුව මැනව.' රජතුමා සිරිමන්ත ප්‍රශ්නයෙහි පළමු ගාථාව පැවසීය.


‘‘Paññāyupetaṃ siriyā vihīnaṃ, yasassinaṃ vāpi apetapaññaṃ;

Pucchāmi taṃ senaka etamatthaṃ, kamettha seyyo kusalā vadantī’’ti. (jā. 1.15.83);

‘සේනක, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වුවද සම්පත් (ශ්‍රීයෙන්) හීන වූ තැනැත්තා සහ යසසින් යුක්ත වුවද ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ තැනැත්තා යන දෙදෙනා අතරින් වඩා උතුම් කවුරුන් දැයි ප්‍රඥාවන්තයෝ පවසත්ද? මම ඒ ගැන ඔබෙන් අසමි.’


Tattha kamettha seyyoti imesu dvīsu kataraṃ paṇḍitā seyyoti vadanti.

එහි ‘කමෙත්ථ සෙය්‍යෝ’ යනු මේ දෙදෙනාගෙන් වඩා උතුම් යැයි පණ්ඩිතයන් පවසන්නේ කවුරුන්ද යන්නයි.


Ayañca kira pañho senakassa vaṃsānugato, tena naṃ khippameva kathesi –

මෙම ප්‍රශ්නය සේනකගේ පරම්පරාගත අදහස්වලට අනුකූල වූ බැවින් ඔහු වහාම මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.


‘‘Dhīrā ca bālā ca have janinda, sippūpapannā ca asippino ca;

Sujātimantopi ajātimassa, yasassino pesakarā bhavanti;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.84);

‘ජනෙන්ද්‍රය, ප්‍රඥාවන්තයන් හෝ අනුවණයන් වේවා, ශිල්පය දන්නා හෝ නොදන්නා අය වේවා, කුලවත් හෝ කුලහීන අය වේවා, ඒ සියල්ලෝම සම්පත් ඇති (යසස් ඇති) තැනැත්තාගේ සේවකයෝ වෙති. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි - ප්‍රඥාවන්තයා (ධනය නැති නම්) හීනය, ශ්‍රීමත් තැනැත්තාම උතුම්ය.’


Tattha [Pg.196] pañño nihīnoti paññavā nihīno, issarova uttamoti attho.

එහි ‘පඤ්ඤෝ නිහීනෝ’ යනු ප්‍රඥාවන්තයා වුවද (ධනය නැති නම්) පහත් බවත්, ධනවත් බලවතාම උතුම් බවත් අදහසයි.


Rājā tassa vacanaṃ sutvā itare tayo apucchitvā saṅghanavakaṃ hutvā nisinnaṃ mahosadhapaṇḍitaṃ āha –

රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා සෙසු තිදෙනාගෙන් නොඅසා, පිරිස අතර අන්තිමයා වී සිටි මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගෙන් මෙසේ ඇසීය.


‘‘Tuvampi pucchāmi anomapañña, mahosadha kevaladhammadassi;

Bālaṃ yasassiṃ paṇḍitaṃ appabhogaṃ, kamettha seyyo kusalā vadantī’’ti. (jā. 1.15.85);

‘අනෝමපඤ්ඤ වූ, සියලු ධර්මයන් දන්නා මහෝෂධය, මම ඔබෙන්ද අසමි. යසස් ඇති අනුවණයා සහ භෝග සම්පත් අඩු පණ්ඩිතයා යන දෙදෙනාගෙන් කවුරුන් වඩා උතුම් යැයි බුද්ධිමත්හු පවසත්ද?’


Tattha kevaladhammadassīti sabbadhammadassi.

එහි ‘කේවලධම්මදස්සී’ යනු සියලු දේ (සියලු ධර්මයන්) දකින්නා වූ යන්නයි.


Athassa mahāsatto ‘‘suṇa, mahārājā’’ti vatvā kathesi –

එවිට මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'මහරජතුමනි, ඇසූ මැනව' යැයි පවසා මෙසේ වදාළහ.


‘‘Pāpāni kammāni karoti bālo, idhameva seyyo iti maññamāno;

Idhalokadassī paralokamadassī, ubhayattha bālo kalimaggahesi;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.86);

‘අනුවණයා මේ ලෝකයේ සම්පත් ලැබීමම උතුම් යැයි සිතමින් පව්කම් කරයි. මෙලොව ගැන පමණක් සලකන, පරලොව ගැන නොසිතන අනුවණයා මෙලොව පරලොව යන දෙලොවදීම පරාජය අත්කර ගනී. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි - ප්‍රඥාවන්තයාම උතුම්ය, යසස් ඇති අනුවණයා උතුම් නොවේ.’


Tattha idhameva seyyoti idhaloke issariyameva mayhaṃ seṭṭhanti maññamāno. Kalimaggahesīti bālo issariyamānena pāpakammaṃ katvā nirayādiṃ upapajjanto paraloke ca puna tato āgantvā nīcakule dukkhabhāvaṃ patvā nibbattamāno idhaloke cāti ubhayattha parājayameva gaṇhāti. Etampi kāraṇaṃ ahaṃ disvā paññāsampannova uttamo, issaro pana bālo na uttamoti vadāmi.

එහි ‘ඉධමේව සෙය්‍යෝ’ යනු මෙලොව සම්පත් ලැබීමම මට උතුම් යැයි සිතීමයි. ‘කලිමග්ගහේසි’ යනු අනුවණයා ධන මදයෙන් පව්කම් කොට නරකාදියෙහි ඉපදී, පසුව පරලොවදී නැවත මිනිස් ලොවට පැමිණියද නීච කුලයක දුක්ඛිතව ඉපදීම නිසා මෙලොවදී මෙන්ම පරලොවදීද පරාජයම ලබන බවයි. මෙම කරුණ දැක ප්‍රඥාවෙන් සම්පූර්ණ වූ තැනැත්තාම උතුම් බවත්, අනුවණ බලවතා උතුම් නොවන බවත් මම පවසමි.


Evaṃ vutte rājā senakaṃ oloketvā ‘‘nanu mahosadho paññavantameva uttamoti vadatī’’ti āha. Senako ‘‘mahārāja, mahosadho daharo, ajjāpissa mukhe khīragandho vāyati, kimesa jānātī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

මෙසේ පැවසූ කල රජතුමා සේනක දෙස බලා 'මහෝෂධ පවසන්නේ ප්‍රඥාවන්තයාම උතුම් බව නොවේද?' යැයි ඇසීය. එවිට සේනක, 'මහරජතුමනි, මහෝෂධ තවම කුඩා දරුවෙකි, අදටත් ඔහුගේ කටින් කිරි සුවඳ වහනය වේ. ඔහු දන්නේ කුමක්ද?' යැයි පවසා මෙම ගාථාව පැවසීය.


‘‘Nisippametaṃ [Pg.197] vidadhāti bhogaṃ, na bandhuvā na sarīravaṇṇo yo;

Passeḷamūgaṃ sukhamedhamānaṃ, sirī hi naṃ bhajate goravindaṃ;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti.

‘ශිල්පයක් නැති, නෑයන් නැති, ලස්සන සිරුරක් නැති ගෝරවින්ද නම් කෙළතොල්ලෙකු බලන්න. සම්පත (ශ්‍රී දේවිය) ඔහු පසුපසම යයි. මෙය දැක මම පවසමි - ප්‍රඥාවන්තයා (ධනය නැති නම්) පහත්ය, ශ්‍රීමත් තැනැත්තාම උතුම්ය.’


Tattha eḷamūganti paggharitalālamukhaṃ. Goravindanti so kira tasmiṃyeva nagare asītikoṭivibhavo seṭṭhi virūpo. Nāssa putto na ca dhītā, na kiñci sippaṃ jānāti. Kathentassapissa hanukassa ubhohipi passehi lālādhārā paggharati. Devaccharā viya dve itthiyo sabbālaṅkārehi vibhūsitā supupphitāni nīluppalāni gahetvā ubhosu passesu ṭhitā taṃ lālaṃ nīluppalehi sampaṭicchitvā nīluppalāni vātapānena chaḍḍenti. Surāsoṇḍāpi pānāgāraṃ pavisantā nīluppalehi atthe sati tassa gehadvāraṃ gantvā ‘‘sāmi goravinda, seṭṭhī’’ti vadanti. So tesaṃ saddaṃ sutvā vātapāne ṭhatvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vadati. Athassa lālādhārā paggharati. Tā itthiyo taṃ nīluppalehi sampaṭicchitvā nīluppalāni antaravīthiyaṃ khipanti. Surādhuttā tāni gahetvā udakena vikkhāletvā piḷandhitvā pānāgāraṃ pavisanti. Evaṃ sirisampanno ahosi. Senako taṃ udāharaṇaṃ katvā dassento evamāha.

එහි ‘එළමූග’ යනු කටින් කෙළ වැගිරෙන යන්නයි. ගෝරවින්ද යනු ඒ නගරයේම විසූ කෝටි අසූවක් වස්තුව ඇති විරූපී සිටුවරයෙකි. ඔහුට පුතෙකු හෝ දුවෙකු නොවීය. ඔහු කිසිදු ශිල්පයක් දන්නේද නැත. ඔහු කතා කරන විට හනුවේ දෙපැත්තෙන්ම කෙළ වැගිරෙයි. දිව්‍ය අප්සරාවන් වැනි ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙක් මල් රැගෙන දෙපැත්තේ සිට ඒ වැගිරෙන කෙළ මල්වලින් පිළිගෙන ජනේලයෙන් පිටතට විසි කරති. මත්පැන් බොන්නන් මල් අවශ්‍ය වූ විට ඔහුගේ නිවස අසලට ගොස් 'ස්වාමීනි, ගෝරවින්ද සිටුවරය' යැයි හඬගසති. ඔහු එම හඬ අසා ජනේලය අසල සිට 'දරුවෙනි, කුමක්ද?' යැයි අසයි. එවිට ඔහුගේ කෙළ වැගිරෙයි. එම ස්ත්‍රීන් එය මල්වලින් පිළිගෙන වීථියට විසි කරති. බේබද්දන් ඒවා ගෙන සෝදා පැළඳගෙන මත්පැන්හලට යති. ඔහු එතරම් සම්පත් ඇති අයෙකි. සේනක එම උදාහරණය පෙන්වමින් මෙසේ පැවසීය.


Taṃ sutvā rājā ‘‘kīdisaṃ, tāta, mahosadhapaṇḍitā’’ti āha. Paṇḍito ‘‘deva, kiṃ senako jānāti, odanasitthaṭṭhāne kāko viya dadhiṃ pātuṃ āraddhasunakho viya ca yasameva passati, sīse patantaṃ mahāmuggaraṃ na passati, suṇa, devā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

එම වචනය අසා රජතුමා, “පුත මහෝෂධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “දේවයන් වහන්ස, සේනක කුමක් දන්නේද? බත් ඇට ඇති තැනට එන කපුටෙකු මෙන්ද, මීකිරි පානය කිරීමට සැරසෙන බල්ලෙකු මෙන්ද ඔහු දකින්නේ ලාභය පමණි. තම හිස මතට වැටෙන මහා මුගුර ඔහු නොදකියි. දේවයන් වහන්ස, මැනවින් සවන් දුන මැනව” යි පවසා මෙම ගාථාව දේශනා කළහ.


‘‘Laddhā sukhaṃ majjati appapañño, dukkhena phuṭṭhopi pamohameti;

Āgantunā dukkhasukhena phuṭṭho, pavedhati vāricarova ghamme;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.88);

“ප්‍රඥාව හීන තැනැත්තා සැප ලැබූ කල ඉන් මත් වෙයි, දුක් පැමිණි කල මුළාවට පත් වෙයි. පැමිණි දුකෙන් හෝ සැපෙන් පහස ලැබූ ඔහු, දැඩි ගිම්හානයෙහි ගොඩට දැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන් වෙව්ලයි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: කීර්තිමත් අඥානයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම උතුම් වේ.”


Tattha [Pg.198] sukhanti issariyasukhaṃ labhitvā bālo pamajjati, pamatto samāno pāpaṃ karoti. Dukkhenāti kāyikacetasikadukkhena. Āgantunāti na ajjhattikena. Sattānañhi sukhampi dukkhampi āgantukameva, na niccapavattaṃ. Ghammeti udakā uddharitvā ātape khittamaccho viya.

එහි අදහස නම් - අඥානයා වනාහි ඓශ්චර්යය නමැති සැපය ලැබ ඉන් මත් වී ප්‍රමාදයට පත්ව පව් කරයි. 'දුක්ඛේන' යනු කායික හා මාසික දුකයි. 'ආගන්තුනා' යනු තමා තුළම පවතින්නක් නොව පිටතින් පැමිණෙන්නකි. සත්වයන්ට සැප හා දුක යන දෙකම ආගන්තුක වේ, ඒවා නිත්‍යව පවතින්නේ නැත. 'ඝම්මේ' යනු දියෙන් ගොඩගෙන දැඩි අව්වේ දැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙනි.


Taṃ sutvā rājā ‘‘kīdisaṃ ācariyā’’ti āha. Senako ‘‘deva, kimesa jānāti, tiṭṭhantu tāva manussā, araññe jātarukkhesupi phalasampannameva bahū vihaṅgamā bhajantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

එය අසා රජතුමා, “ආචාර්යතුමනි, ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. සේනක, “දේවයන් වහන්ස, මොහු කුමක් දන්නේද? මිනිසුන් ගැන කුමන කතාද, වනයේ වැවුණු ගස්වල පවා පලතුරු බහුල ගසම පක්ෂීන් සමූහය ඇසුරු කරති” යි පවසා මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Dumaṃ yathā sāduphalaṃ araññe, samantato samabhisaranti pakkhī;

Evampi aḍḍhaṃ sadhanaṃ sabhogaṃ, bahujjano bhajati atthahetu;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.89);

“වනයෙහි වූ මිහිරි ඵල ඇති වෘක්ෂය කරා පක්ෂීන් සිව් දෙසින්ම පියාඹා එන්නා සේ, ධන ධාන්‍යයෙන් හා සම්පත්තියෙන් පිරිපුන් පුද්ගලයා කරා බොහෝ ජනයා තම ප්‍රයෝජනය තකා ඇදී එති. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: දිළිඳු වුවද ප්‍රඥාවන්තයාට වඩා සම්පත් ඇති තැනැත්තාම උතුම් වේ.”


Tattha bahujjanoti mahājano.

එහි 'බහුජනෝ' යනු මහා ජනයා යන්නයි.


Taṃ sutvā rājā ‘‘kīdisaṃ tātā’’ti āha. Paṇḍito ‘‘kimesa mahodaro jānāti, suṇa, devā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

එය අසා රජතුමා, “පුතණුවනි, ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “මේ මහ බඩැති (සේනක) කුමක් දන්නේද? දේවයන් වහන්ස, මැනවින් සවන් දුන මැනව” යි පවසා මෙම ගාථාව දේශනා කළහ.


‘‘Na sādhu balavā bālo, sāhasā vindate dhanaṃ;

Kandantametaṃ dummedhaṃ, kaḍḍhanti nirayaṃ bhusaṃ;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.90);

“බලවත් වුවද අඥානයා යහපත් නොවේ, ඔහු දරුණු ක්‍රියාවලින් ධනය උපයයි. දැඩි සේ විලාප නගන ඒ අඥානයා පව්කාරයන් නිරය පාලකයන් විසින් දරුණු ලෙස නිරයට ඇදගෙන යනු ලබයි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: කීර්තිමත් අඥානයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම උතුම් වේ.”


Tattha sāhasāti sāhasena sāhasikakammaṃ katvā janaṃ pīḷetvā dhanaṃ vindati. Atha naṃ nirayapālā kandantameva dummedhaṃ balavavedanaṃ nirayaṃ kaḍḍhanti.

එහි 'සාහසා' යනු සාහසික ක්‍රියා කොට අන් අය පෙළා ධනය ඉපයීමයි. ඉන්පසු නිරය පාලකයෝ විලාප නගන ඒ අඥානයාව දරුණු වේදනා දෙන නිරයට ඇදගෙන යති.


Puna [Pg.199] raññā ‘‘kiṃ senakā’’ti vutte senako imaṃ gāthamāha –

නැවතත් රජතුමා “සේනක, ඔබ කුමක් පවසන්නේද?” යි ඇසූ කල සේනක මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Yā kāci najjo gaṅgamabhissavanti, sabbāva tā nāmagottaṃ jahanti;

Gaṅgā samuddaṃ paṭipajjamānā, na khāyate iddhiṃ paññopi loke;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.91);

“යම් කිසි ගංගාවෝ ගංගා නම් මහා නදියට ගලා බසිත්ද, ඒ සියලු ගංගාවෝ තම තමන්ගේ නම් සහ ගෝත්‍ර අත්හරිති. ගංගා නදිය ද මහා සමුද්‍රයට පිවිසි කල ඇගේ නාමය ප්‍රකට නොවේ. ලොවෙහි ප්‍රඥාවන්තයාගේ ප්‍රභාවද (පොහොසතා අසලදී) එසේමය. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: දිළිඳු ප්‍රඥාවන්තයාට වඩා සම්පත් ඇති තැනැත්තාම උතුම් වේ.”


Tattha najjoti ninnā hutvā sandamānā antamaso kunnadiyopi gaṅgaṃ abhissavanti. Jahantīti gaṅgātveva saṅkhyaṃ gacchanti, attano nāmagottaṃ jahanti. Na khāyateti sāpi gaṅgā samuddaṃ paṭipajjamānā na paññāyati, samuddotveva nāmaṃ labhati. Evameva mahāpaññopi issarasantikaṃ patto na khāyati na paññāyati,samuddaṃ paviṭṭhagaṅgā viya hoti.

එහි 'නජ්ජෝ' යනු පහත් බිම් කරා ගලා බසින කුඩා ගංගාවන් පවා ගංගා නදියට එක් වීමයි. 'ජහන්ති' යනු තමන්ගේ වෙන් වූ නාමය අත්හැර 'ගංගාව' යන නාමයටම පත් වීමයි. 'න ඛායතේ' යනු ඒ ගංගා නදිය පවා මහා සමුද්‍රයට එක් වූ කල ප්‍රකට නොවන අතර, 'මහා සමුද්‍රය' යන නාමයම ලබයි. එලෙසම මහා ප්‍රඥාවන්තයා වුවද අධිපතියෙකු අසලට පැමිණි කල ඔහුගේ ප්‍රභාව ප්‍රකට නොවේ, ඔහු සමුද්‍රයට පිවිසි ගංගාව මෙන් වෙයි.


Puna rājā ‘‘kiṃ paṇḍitā’’ti āha. So ‘‘suṇa, mahārājā’’ti vatvā imaṃ gāthādvayamāha –

නැවතත් රජතුමා “පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද?” යි ඇසීය. මහෝෂධ පණ්ඩිතයෝ “මහා රජතුමනි, සවන් දුන මැනව” යි පවසා මෙම ගාථා දෙක දේශනා කළහ.


‘‘Yametamakkhā udadhiṃ mahantaṃ, savanti najjo sabbakālamasaṅkhyaṃ;

So sāgaro niccamuḷāravego, velaṃ na acceti mahāsamuddo.

“ඔබ යම් මහා සාගරයක් ගැන පැවසුවෙහිද, අප්‍රමාණ වූ ගංගාවෝ සැම කල්හිම ඒ වෙත ගලා එති. ඒ මහා සමුද්‍රය නිරන්තරයෙන් මහා වේගවත් රළ පහරින් යුක්ත වුවද වෙරළ ඉක්මවා නොයයි.


‘‘Evampi bālassa pajappitāni, paññaṃ na acceti sirī kadāci;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.92-93);

එලෙසම අඥානයාගේ ප්‍රලාපයන් (දොඩවන වචන) කිසිදා ප්‍රඥාව ඉක්මවා නොයයි, සම්පත්තිය ද ප්‍රඥාව අබිබවා නොයයි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: කීර්තිමත් අඥානයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම උතුම් වේ.”


Tattha yametamakkhāti yaṃ etaṃ akkhāsi vadesi. Asaṅkhyanti agaṇanaṃ. Velaṃ na accetīti uḷāravegopi hutvā ūmisahassaṃ ukkhipitvāpi velaṃ atikkamituṃ na sakkoti, velaṃ patvā avassaṃ sabbā ūmiyo bhijjanti. Evampi bālassa pajappitānīti bālassa vacanānipi evameva paññavantaṃ atikkamituṃ na sakkonti, taṃ patvāva bhijjanti. Paññaṃ na accetīti paññavantaṃ sirimā nāma nātikkamati. Na hi koci manujo atthānatthe uppannakaṅkho taṃchindanatthāya [Pg.200] paññavantaṃ atikkamitvā bālassa issarassa pādamūlaṃ gacchati, paññavantassa pana pādamūleyeva vinicchayo nāma labbhatīti.

එහි 'යමේතමක්ඛා' යනු ඔබ යමක් පැවසුවෙහිද යන්නයි. 'අසංඛ්‍යං' යනු ගණන් කළ නොහැකි තරම් වූ යන්නයි. 'වේලං න අච්චේති' යනු මහා වේගයෙන් රළ දහස් ගණනක් නැගුණද වෙරළ ඉක්මවා යාමට නොහැකි වීමයි. වෙරළට පැමිණි පසු ඒ සියලු රළ බිඳී යයි. එලෙසම අඥානයාගේ වචන ද ප්‍රඥාවන්තයා අබිබවා යාමට නොහැකිව ඔහු අබියස බිඳී යයි. සම්පත්තිය ඇති තැනැත්තාට ප්‍රඥාවන්තයා අබිබවා යා නොහැක. කිසිදු මිනිසෙකුට යහපත අයහපත පිළිබඳ සැකයක් උපන් කල, එය දුරු කර ගැනීම පිණිස ප්‍රඥාවන්තයා අතහැර අඥාන අධිපතියෙකුගේ පාමුලට නොයයි. යුක්ති විනිශ්චය ලැබිය හැක්කේ ප්‍රඥාවන්තයාගේ පාමුලදීම පමණි.


Taṃ sutvā rājā ‘‘kathaṃ senakā’’ti āha. So ‘‘suṇa, devā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

එය අසා රජතුමා “සේනක, ඔබ කුමක් පවසන්නේද?” යි ඇසීය. ඔහු “දේවයන් වහන්ස, සවන් දුන මැනව” යි පවසා මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Asaññato cepi paresamatthaṃ, bhaṇāti sandhānagato yasassī;

Tasseva taṃ rūhati ñātimajjhe, sirī hi naṃ kārayate na paññā;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.94);

“යම් සම්පත් ඇති ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයෙකු කයින් වචනයෙන් අසංවර වුවද, විනිශ්චය සභාවකට පැමිණ අනුන්ගේ කරුණු පවසයිද, ඔහුගේ ඒ වචනය නෑයන් මැද පිළිගැනීමට ලක් වෙයි. ඔහු ලවා ඒ දේ කරවනු ලබන්නේ සම්පත්තිය මිස ප්‍රඥාව නොවේ. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: දිළිඳු ප්‍රඥාවන්තයාට වඩා සම්පත් ඇති තැනැත්තාම උතුම් වේ.”


Tattha asaññato cepīti issaro hi sacepi kāyādīhi asaññato dussīlo. Sandhānagatoti vinicchaye ṭhito hutvā paresaṃ atthaṃ bhaṇati, tasmiṃ vinicchayamaṇḍale mahāparivāraparivutassa musāvādaṃ vatvā sāmikampi assāmikaṃ karontassa tasseva taṃ vacanaṃ ruhati. Sirī hi naṃ tathā kārayate na paññā, tasmā pañño nihīno, sirimāva seyyoti vadāmi.

එහි 'අසඤ්ඤතෝ චේපි' යනු අධිපතියා කය ආදියෙන් අසංවර වූ අසීලවත් අයෙකු වුවද යන්නයි. 'සන්ධානගතෝ' යනු විනිශ්චය සභාවක සිට අනුන්ගේ කරුණු පවසන අවස්ථාවයි. මහා පිරිසක් පිරිවරා ගත් ඔහු බොරු පවසා හිමිකරුවා අහිමිකරුවා කළද, ඔහුගේ ඒ වචනයම ස්ථිර වෙයි. එසේ කරවන්නේ සම්පත්තියයි. එබැවින් මම පවසන්නේ දිළිඳු ප්‍රඥාවන්තයාට වඩා සම්පත් ඇති තැනැත්තාම උතුම් බවයි.


Puna raññā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte paṇḍito ‘‘suṇa, deva, bālasenako kiṃ jānātī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

නැවතත් රජතුමා “පුතණුවනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද?” යි ඇසූ කල පණ්ඩිතයන් වහන්සේ “දේවයන් වහන්ස, අඥාන සේනක කුමක් දන්නේද? සවන් දුන මැනව” යි පවසා මෙම ගාථාව දේශනා කළහ.


‘‘Parassa vā attano vāpi hetu, bālo musā bhāsati appapañño;

So nindito hoti sabhāya majjhe, pacchāpi so duggatigāmī hoti;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.95);

“අඥාන වූ අල්ප ප්‍රඥාවන්තයා තමා උදෙසා හෝ අනුන් උදෙසා හෝ බොරු පවසයි. ඔහු සභාව මැද නින්දාවට පත් වෙයි, පසුව දුගතියෙහි උපදියි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: කීර්තිමත් අඥානයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම උතුම් වේ.”


Tato [Pg.201] senako imaṃ gāthamāha –

ඉන්පසු සේනක මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Atthampi ce bhāsati bhūripañño, anāḷhiyo appadhano daliddo;

Na tassa taṃ rūhati ñātimajjhe, sirī ca paññāṇavato na hoti;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.96);

“මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු වුවද, ඔහු කිසිවක් නැති දිළිඳු අයෙකු නම්, ඔහු පවසන නිවැරදි කරුණ පවා නෑයන් මැද පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. ප්‍රඥාවන්තයාට සම්පත්තිය උරුම නොවේ. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි: දිළිඳු ප්‍රඥාවන්තයාට වඩා සම්පත් ඇති තැනැත්තාම උතුම් වේ.”


Tattha atthampīti kāraṇampi ce bhāsati. Ñātimajjheti parisamajjhe. Paññāṇavatoti mahārāja, paññāṇavantassa sirisobhaggappattassa santikaṃ gantvā pakatiyā vijjamānāpi sirī nāma na hoti. So hi tassa santike sūriyuggamane khajjopanako viya khāyatīti dasseti.

එහි 'අත්ථම්පි' යනු කරුණු සහිතව පැවසුවද යන්නයි. 'ඤාතිමජ්ඣේ' යනු පිරිස මැදයි. 'පඤ්ඤාණවතෝ' යනු මහා රජතුමනි, සෞභාග්‍යය ඇති පුද්ගලයා අසලට ප්‍රඥාවන්තයා ගිය කල, ඔහු සතුව තිබූ සාමාන්‍ය ශෝභාව පවා නැති වී යයි. හිරු උදා වූ කල කදෝපැණියාගේ ආලෝකය මෙන් ඔහු පෙනෙන බව ඉන් දක්වයි.


Puna raññā ‘‘kīdisaṃ, tātā’’ti vutte paṇḍito ‘‘kiṃ jānāti, senako, idhalokamattameva oloketi, na paraloka’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –

නැවතත් රජතුමා විසින් ‘‘පුතනුවනි, එය කෙසේදැ’’යි විමසූ කල්හි, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ‘‘සේනක කුමක් දන්නේද? ඔහු බලන්නේ මෙලොව ගැන පමණි, පරලොව ගැන නොවේ’’ යයි පවසා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.


‘‘Parassa vā attano vāpi hetu, na bhāsati alikaṃ bhūripañño;

So pūjito hoti sabhāya majjhe, pacchāpi so suggatigāmī hoti;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.97);

‘‘මහා ප්‍රඥාවන්තයා තමා උදෙසා හෝ අනුන් උදෙසා හෝ බොරු නොකියයි. ඔහු සභාව මැද පිදුම් ලබයි, මරණින් පසු සුගතියටද යයි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි, යසස් ඇති මෝඩයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.’’


Tato senako gāthamāha –

ඉක්බිති සේනක මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, thiyo ca iddhesu kulesu jātā;

Sabbāva tā upabhogā bhavanti, iddhassa posassa aniddhimanto;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.98);

‘‘ධනවත් කුලවල උපන් ඇතුන්, ගවයන්, අසුන්, මණි කුණ්ඩලාභරණ සහ ස්ත්‍රීන් යන මේ සියල්ල ධනවත් පුරුෂයාගේ පරිභෝජනය සඳහා වෙති. ධනය නැත්තෝ ඔහුට මෙහෙවර කරති. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි, ප්‍රඥාවන්ත වුවද දිළිඳු තැනැත්තාට වඩා සිරිකත ඇති තැනැත්තාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.’’


Tattha [Pg.202] iddhassāti issarassa. Aniddhimantoti na kevalaṃ tā nāriyova, atha kho sabbe aniddhimantopi sattā tassa upabhogā bhavanti.

එහි ‘ඉද්ධස්ස’ යනු අධිපතියාගේ යන්නයි. ‘අනිද්ධිමන්තෝ’ යනු හුදෙක් ඒ ස්ත්‍රීන් පමණක් නොව, සෙසු සියලු බල රහිත සත්වයෝද ඔහුගේ පරිභෝග වස්තූහු වෙති යන්නයි.


Tato paṇḍito ‘‘kiṃ esa jānātī’’ti vatvā ekaṃ kāraṇaṃ āharitvā dassento imaṃ gāthamāha –

එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ‘‘මොහු කුමක් දන්නේදැ’’යි පවසා එක් කරුණක් ගෙනහැර දක්වමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.


‘‘Asaṃvihitakammantaṃ, bālaṃ dummedhamantinaṃ;

Sirī jahati dummedhaṃ, jiṇṇaṃva urago tacaṃ;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi;

Paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.99);

‘‘කටයුතු පිළිබඳ නිසි කළමනාකරණයක් නැති, දුෂ්ප්‍රාඥ මන්ත්‍රණ ඇති මෝඩයා කෙරෙන් සිරිකත බැහැර වෙයි; එය හරියට සර්පයෙකු සිය දිරාගිය හැව හැර යන්නාක් මෙනි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි, යසස් ඇති මෝඩයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.’’


Tattha ‘‘sirī jahatī’’ti padassa cetiyajātakena (jā. 1.8.45 ādayo) attho vaṇṇetabbo.

එහි ‘සිරී ජහතී’ යන පදයේ අර්ථය චේතිය ජාතකයේ විස්තරය පරිද්දෙන් තේරුම් ගත යුතුය.


Atha senako raññā ‘‘kīdisa’’nti vutte ‘‘deva, kiṃ esa taruṇadārako jānāti, suṇāthā’’ti vatvā ‘‘paṇḍitaṃ appaṭibhānaṃ karissāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –

ඉක්බිති රජතුමා විසින් ‘‘එය කෙසේද?’’ යි විමසූ කල්හි, සේනක ‘‘දේවයන් වහන්ස, මේ බාල දරුවා කුමක් දන්නේද? අසා වදාරනු මැනව’’ යයි පවසා, ‘‘පණ්ඩිතයන් නිරුත්තර කරන්නෙමි’’ යි සිතා මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Pañca paṇḍitā mayaṃ bhaddante, sabbe pañjalikā upaṭṭhitā;

Tvaṃ no abhibhuyya issarosi, sakkova bhūtapati devarājā;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo’’ti. (jā. 1.15.100);

‘‘පින්වත් ස්වාමීනි, අපි පස්දෙනාම පණ්ඩිතයෝ වෙමු, අප සැවොම දොහොත් මුදුන් දී ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කරමු. භූතපති වූ දේවේන්ද්‍ර සක්දෙවිඳුන් මෙන් ඔබ වහන්සේ අප අභිබවා සිටින අපගේ අධිපතියාණෝය. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි, ප්‍රඥාවන්ත වුවද දිළිඳු තැනැත්තාට වඩා සිරිකත ඇති තැනැත්තාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.’’


Idaṃ kira sutvā rājā ‘‘sādhurūpaṃ senakena kāraṇaṃ ābhataṃ, sakkhissati nu kho me putto imassa vādaṃ bhinditvā aññaṃ kāraṇaṃ āharitu’’nti cintetvā ‘‘kīdisaṃ paṇḍitā’’ti āha. Senakena kira imasmiṃ kāraṇe ābhate ṭhapetvā bodhisattaṃ añño taṃ vādaṃ bhindituṃ samattho nāma natthi, tasmā mahāsatto attano ñāṇabalena tassa vādaṃ bhindanto ‘‘mahārāja, kimesa bālo jānāti, yasameva oloketi, paññāya visesaṃ na jānāti, suṇāthā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

මෙය අසා රජතුමා ‘‘සේනක විසින් ඉතා යහපත් කරුණක් දක්වන ලදී, මාගේ පුතුට මොහුගේ වාදය බිඳ දමා වෙනත් කරුණක් ගෙනහැර දැක්විය හැකි වේද?’’ යි සිතා ‘‘පණ්ඩිතයෙනි, එය කෙසේද?’’ යි විමසීය. සේනක විසින් ඉදිරිපත් කළ මෙම වාදය බිඳ දැමීමට බෝසතාණන් වහන්සේ හැර අන් කිසිවෙකු සමත් නොවේ. එබැවින් මහාසත්වයෝ තමන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා බලයෙන් ඔහුගේ වාදය බිඳ හරිමින්, ‘‘මහාරාජ අණින්, මේ මෝඩයා කුමක් දන්නේද? ඔහු බලන්නේ යසස දෙස පමණි, ප්‍රඥාවේ විශේෂය ඔහු නොදනියි, අසා වදාරනු මැනව’’ යයි පවසා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.


‘‘Dāsova [Pg.203] paññassa yasassi bālo, atthesu jātesu tathāvidhesu;

Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti, sammohamāpajjati tattha bālo;

Etampi disvāna ahaṃ vadāmi, paññova seyyo na yasassi bālo’’ti. (jā. 1.15.101);

‘‘යම් කිසි බැරෑරුම් කටයුත්තක් ඇති වූ කල්හි, යසස් ඇති මෝඩයා ප්‍රඥාවන්තයාගේ දාසයෙකු වැනි වෙයි. ප්‍රඥාවන්තයා යම් සියුම් උපායක් යොදන්නේද, මෝඩයා එහිදී මුළාවට පත් වෙයි. මෙය දැක මම මෙසේ පවසමි, යසස් ඇති මෝඩයාට වඩා ප්‍රඥාවන්තයාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.’’


Tattha atthesūti kiccesu jātesu. Saṃvidhetīti saṃvidahati.

එහි ‘අත්ථේසු’ යනු කටයුතු යෙදුණු කල්හි යන්නයි. ‘සංවිධේති’ යනු සංවිධානය කරයි හෙවත් පිළියම් කරයි යන්නයි.


Iti mahāsatto sinerupādato suvaṇṇavālukaṃ uddharanto viya gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya ca nayakāraṇaṃ dassesi. Evaṃ mahāsattena paññānubhāvaṃ dassetvā kathite rājā senakaṃ āha – ‘‘kīdisaṃ, senaka, sakkonto uttaripi kathehī’’ti. So koṭṭhe ṭhapitadhaññaṃ viya uggahitakaṃ khepetvā appaṭibhāno maṅkubhūto pajjhāyanto nisīdi. Sace hi so aññaṃ kāraṇaṃ āhareyya, na gāthāsahassenapi imaṃ jātakaṃ niṭṭhāyetha. Tassa pana appaṭibhānassa ṭhitakāle gambhīraṃ oghaṃ ānento viya mahāsatto uttaripi paññameva vaṇṇento imaṃ gāthamāha –

මෙසේ මහාසත්වයෝ මහා මේරු පර්වත පාමුලින් රන්වැලි ගොඩක් උඩට ගන්නාක් මෙන්ද, අහස් තලයේ පූර්ණ චන්ද්‍රයා උදා කරවන්නාක් මෙන්ද ප්‍රඥා මහිමය දැක්වූහ. එවිට රජතුමා සේනකට මෙසේ කීය: ‘‘සේනක, එය කෙසේද? ඔබට හැකිනම් තවදුරටත් කරුණු දක්වන්න.’’ ඔහු අටුවක තැන්පත් කර තිබූ ධාන්‍ය අවසන් වූ පසු අටුව පමණක් ඉතිරි වන්නාක් මෙන්, තමා දත් දේ පවසා අවසන්ව, තවදුරටත් කිව හැකි දෙයක් නොමැතිව, ලැජ්ජාවට පත්ව නිහඬව සිටියේය. ඉදින් ඔහු වෙනත් කරුණක් ගෙන ආවේ නම්, ගාථා දහසකින් වුවද මෙම ජාතකය අවසන් නොවනු ඇත. ඔහු නිරුත්තරව සිටින කල්හි, ගැඹුරු ජල කඳක් මතු කරන්නාක් මෙන් මහාසත්වයෝ තවදුරටත් ප්‍රඥාවම වර්ණනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.


‘‘Addhā hi paññāva sataṃ pasatthā, kantā sirī bhogaratā manussā;

Ñāṇañca buddhānamatulyarūpaṃ, paññaṃ na acceti sirī kadācī’’ti. (jā. 1.15.102);

‘‘සැබවින්ම සත්පුරුෂයන් විසින් ප්‍රඥාවම පසසන ලදී. මෝඩ මිනිස්සු භෝග සම්පත්හි ඇලී සිරිකතට කැමති වෙති. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ ඥානය අසමසම වේ. සිරිකත කිසිදාක ප්‍රඥාව ඉක්මවා නොයයි.’’


Tattha satanti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ. Bhogaratāti mahārāja, yasmā andhabālamanussā bhogaratāva, tasmā tesaṃ sirī kantā. Yaso nāmesa paṇḍitehi garahito bālānaṃ kantoti cāyaṃ attho bhisajātakena (jā. 1.14.78 ādayo) vaṇṇetabbo. Buddhānanti sabbaññubuddhānañca ñāṇaṃ. Kadācīti kismiñci kāle ñāṇavantaṃ sirī nāma nātikkamati, devāti.

එහි ‘සතං’ යනු බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන්ය. ‘භෝගරතා’ යනු මහාරාජයෙනි, අන්ධ බාල මිනිස්සු භෝග සම්පත්හි ඇලී සිටින බැවින් ඔවුන්ට සිරිකත ප්‍රිය වේ. පණ්ඩිතයන් විසින් ගර්හිත වූ මේ යසස මෝඩයන්ට ප්‍රිය වන්නේය යන මෙම අර්ථය භිස ජාතකයේ පරිද්දෙන් විස්තර කළ යුතුය. ‘බුද්ධානං’ යනු සර්වඥ බුදුවරයන්ගේ ඥානයයි. ‘කදාචි’ යනු කිසිම කලක සිරිකත ප්‍රඥාවන්තයා ඉක්මවා නොයන බවයි, දේවයන් වහන්ස.


Taṃ sutvā rājā mahāsattassa pañhabyākaraṇena tuṭṭho ghanavassaṃ vassento viya mahāsattaṃ dhanena pūjento imaṃ gāthamāha –

එය ඇසූ රජතුමා මහාසත්වයන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳීම කෙරෙහි අතිශයින් සතුටු වී, මහ වැසි වස්වන්නාක් මෙන් මහාසත්වයන්ට ධනයෙන් පූජා කරමින් මෙම ගාථාව කීවේය.


‘‘Yaṃ [Pg.204] taṃ apucchimha akittayī no, mahosadha kevaladhammadassī;

Gavaṃ sahassaṃ usabhañca nāgaṃ, ājaññayutte ca rathe dasa ime;

Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te gāmavarāni soḷasā’’ti. (jā. 1.15.103);

‘‘සකල ධර්මයන් දක්නා වූ මහෞෂධයෙනි, අප විමසූ දෙය ඔබ අපට ප්‍රකාශ කළෙහිය. ප්‍රශ්න විසඳීම ගැන සතුටු වූ මම ඔබට දෙනෙන්නු දහසක්ද, වෘෂභයෙකු හා ඇත් රාජයෙකුද, ආජාන්‍ය අසුන් යෙදූ රථ දසයක්ද, උතුම් ගම්වර දහසයක්ද පිරිනමමි.’’


Tattha usabhañca nāganti tassa gavaṃ sahassassa usabhaṃ katvā alaṅkatapaṭiyattaṃ ārohanīyaṃ nāgaṃ dammīti.

එහි ‘උසභං ච නාගං’ යනු ඒ දෙනෙන්නු දහසට අමතරව නායක වෘෂභයෙකු සහ සරසන ලද උතුම් මංගල හස්තියෙකුද ලබා දෙමි යන්නයි.


Vīsatinipāte sirimantapañho niṭṭhito.

වීසති නිපාතයේ සිරිමන්ත ප්‍රශ්නය නිම විය.


Channapathapañho

ඡන්නපථ ප්‍රශ්නය.


Tato paṭṭhāya bodhisattassa yaso mahā ahosi. Taṃ sabbaṃ udumbaradevīyeva vicāresi. Sā tassa soḷasavassikakāle cintesi ‘‘mama kaniṭṭho mahallako jāto, yasopissa mahā ahosi, āvāhamassa kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā rañño tamatthaṃ ārocesi. Rājā ‘‘sādhu jānāpehi na’’nti āha. Sā taṃ jānāpetvā tena sampaṭicchite ‘‘tena hi, tāta, te kumārikaṃ ānemī’’ti āha. Atha mahāsatto ‘‘kadāci imehi ānītā mama na rucceyya, sayameva tāva upadhāremī’’ti cintetvā evamāha – ‘‘devi, katipāhaṃ mā kiñci rañño vadetha, ahaṃ ekaṃ kumārikaṃ sayaṃ pariyesitvā mama cittarucitaṃ tumhākaṃ ācikkhissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ karohi, tātā’’ti. So deviṃ vanditvā attano gharaṃ gantvā sahāyakānaṃ saññaṃ datvā aññātakavesena tunnavāyaupakaraṇāni gahetvā ekakova uttaradvārena nikkhamitvā uttarayavamajjhakaṃ pāyāsi. Tadā pana tattha ekaṃ porāṇaseṭṭhikulaṃ parikkhīṇaṃ ahosi. Tassa kulassa dhītā amarādevī nāma abhirūpā dassanīyā pāsādikā sabbalakkhaṇasampannā puññavatī. Sā taṃ divasaṃ pātova yāguṃ pacitvā ādāya ‘‘pitu kasanaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti nikkhamitvā tameva maggaṃ paṭipajji. Mahāsatto taṃ āgacchantiṃ disvā ‘‘sabbalakkhaṇasampannāyaṃ itthī, sace apariggahā, imāya me pādaparicārikāya bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintesi.

එතැන් පටන් බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ කීර්තිය මහත් විය. ඒ සියලු කටයුතු උදුම්බරා දේවියම විමසා බැලුවාය. උන්වහන්සේගේ සොළොස් හැවිරිදි වියේදී ඇය මෙසේ සිතුවාය: "මගේ මලනුවන් දැන් වැඩිවියට පත්ව ඇත, ඔහුගේ කීර්තියද මහත්ය. ඔහුට විවාහයක් කර දීම සුදුසුය." ඇය රජුට ඒ කරුණ සැළ කළාය. රජතුමා ද "යහපති, ඔහුට ඒ බව දන්වන්න" යයි පැවසීය. ඇය මහාසත්වයන්ට ඒ බව දන්වා, උන්වහන්සේ එය පිළිගත් පසු, "එසේ නම් පුතණුවනි, මම ඔබට කුමාරිකාවක් ගෙන එන්නෙමි" යි පැවසුවාය. එවිට මහාසත්වයන් වහන්සේ, "මොවුන් විසින් ගෙන එනු ලබන තැනැත්තිය සමහරවිට මට රුචි නොවන්නට පුළුවන. මමම පළමුව සොයා බලන්නෙමි" යි සිතා මෙසේ කීහ: "දේවියනි, දින කිහිපයක් රජතුමාට කිසිවක් නොකියන්න. මම මට රුචි කුමාරිකාවක තනිවම සොයාගෙන ඔබ වහන්සේට පවසන්නෙමි." "පුතණුවනි, එසේ කරන්න" යයි ඇය පැවසුවාය. උන්වහන්සේ දේවිය වැඳ, තමන්ගේ නිවසට ගොස්, යහළුවන්ට කරුණු දන්වා, නොහඳුනන වෙස් ගෙන මහන්නෙකුගේ ආම්පන්න රැගෙන, තනිවම උතුරු දොරටුවෙන් නික්ම උත්තරයවමජ්ඣක ග්‍රාමයට වැඩම කළහ. එකල එහි එක්තරා පැරණි සිටු පවුලක් දිළිඳු වී සිටියහ. ඒ පවුලෙහි අමරා දේවී නම් වූ ඉතා රූමත්, දැකීමට ප්‍රියජනක, ප්‍රසාදජනක, සියලු ලක්ෂණයෙන් පිරිපුන් පින්වත් දියණියක් සිටියාය. ඇය එදින උදෑසනම කැඳ පිස ගෙන "පියාණන් සී සාන තැනට යන්නෙමි" යි නික්ම ඒ මාවතටම පිළිපන්නාය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ඇය එනු දැක, "මේ තැනැත්තිය සියලු ලක්ෂණයෙන් පිරිපුන් ස්ත්‍රියකි. ඇය අන්සතු නොවූවක් නම්, මගේ මෙහෙසිය වීමට සුදුසුය" යි සිතූහ.


Sāpi [Pg.205] taṃ disvāva ‘‘sace evarūpassa purisassa gehe bhaveyyaṃ, sakkā mayā kuṭumbaṃ saṇṭhāpetu’’nti cintesi.

ඇයද උන්වහන්සේ දැක, "සැබවින්ම මෙවැනි පුරුෂයෙකුගේ නිවසක වාසය කිරීමට ලැබෙන්නේ නම්, මට පවුලේ අභිවෘද්ධිය ඇති කිරීමට හැකි වනු ඇත" යි සිතුවාය.


Atha mahāsatto – ‘‘imissā sapariggahāpariggahabhāvaṃ na jānāmi, hatthamuṭṭhiyā naṃ pucchissāmi, sace esā paṇḍitā bhavissati, jānissati. No ce, na jānissati, idheva naṃ chaḍḍetvā gacchāmī’’ti cintetvā dūre ṭhitova hatthamuṭṭhimakāsi. Sāpi ‘‘ayaṃ mama sasāmikāsāmikabhāvaṃ pucchatī’’ti ñatvā hatthaṃ pasāresi. So apariggahabhāvaṃ ñatvā samīpaṃ gantvā ‘‘bhadde, kā nāma tva’’nti pucchi. ‘‘Sāmi, ahaṃ atīte vā anāgate vā etarahi vā yaṃ natthi, tannāmikā’’ti. ‘‘Bhadde, loke amarā nāma natthi, tvaṃ amarā nāma bhavissasī’’ti. ‘‘Evaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, kassa yāguṃ harissasī’’ti? ‘‘Pubbadevatāya, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, pubbadevatā nāma mātāpitaro, tava pitu yāguṃ harissasi maññe’’ti. ‘‘Evaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, tava pitā kiṃ karotī’’ti? ‘‘Sāmi, ekaṃ dvidhā karotī’’ti. ‘‘Ekassa dvidhākaraṇaṃ nāma kasanaṃ, tava pitā kasatī’’ti. ‘‘Evaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Katarasmiṃ pana ṭhāne te pitā kasatī’’ti? ‘‘Yattha sakiṃ gatā na enti, tasmiṃ ṭhāne, sāmī’’ti. ‘‘Sakiṃ gatānaṃ na paccāgamanaṭṭhānaṃ nāma susānaṃ, susānasantike kasati, bhadde’’ti. ‘‘Evaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, ajjeva essasī’’ti. ‘‘Sace essati, na essā’’mi. ‘‘No ce essati, essāmi, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, pitā te maññe nadīpāre kasati, udake ente na essasi, anente essasī’’ti. ‘‘Evaṃ, sāmī’’ti. Ettakaṃ nāma mahāsatto ālāpasallāpaṃ karoti.

එවිට මහාසත්වයන් වහන්සේ, "ඇය අන්සතු වූවාද නැද්ද යන්න මම නොදනිමි. එබැවින් අත මිට මොළවා ඇගෙන් විමසන්නෙමි. ඇය බුද්ධිමත් නම් එය තේරුම් ගනු ඇත. එසේ නොමැති නම් ඇය අතහැර යන්නෙමි" යි සිතා, ඈත තියාම අත මිට මොළවා පෙන්වූහ. ඇයද, "මේ පුරුෂයා මා විවාහකද නැද්ද යන්න විමසයි" යි තේරුම් ගෙන අත දිග හැර පෙන්වූවාය. උන්වහන්සේ ඇය අවිවාහක බව තේරුම් ගෙන ඇය වෙත ගොස්, "භද්‍රාවෙනි, ඔබගේ නම කුමක්ද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, මගේ නම අතීතයේ, අනාගතයේ හෝ වර්තමානයේ නැති දෙයකි" යයි ඇය කීවාය. "භද්‍රාවෙනි, ලෝකයේ 'අමරා' (නොමැරෙන අය) කියා කෙනෙකු නැත. එබැවින් ඔබගේ නම අමරා විය යුතුය" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "එසේය ස්වාමීනි" යි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය. "භද්‍රාවෙනි, මේ කැඳ කා හට ගෙන යන්නේද?" යි විමසූ විට, "පූර්ව දේවතාවුන් (පුබ්බදේවතා) හටයි ස්වාමීනි" යි ඇය කීවාය. "භද්‍රාවෙනි, පූර්ව දේවතාවෝ නම් මව්පියන්ය. එබැවින් ඔබ මේ කැඳ ගෙන යන්නේ පියාණන් වෙතට යයි සිතමි" යි වදාළහ. "එසේය ස්වාමීනි" යි ඇය කීවාය. "භද්‍රාවෙනි, ඔබගේ පියාණන් කුමක් කරන්නේද?" යි විමසූ විට, "ස්වාමීනි, ඔහු එකක් දෙකක් කරයි" යි ඇය කීවාය. "එකක් දෙකක් කිරීම නම් සී සෑමයි, එබැවින් ඔබගේ පියා සී සානවා විය යුතුය" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "එසේය ස්වාමීනි" යි ඇය කීවාය. "ඔබේ පියාණන් සී සාන්නේ කොතැනකද?" යි විමසූ විට, "වරක් ගිය අය ආපසු නොඑන තැනකය ස්වාමීනි" යි ඇය කීවාය. "වරක් ගිය අය ආපසු නොඑන තැන නම් සොහොනයි, එබැවින් ඔහු සොහොන අසල සී සානවා විය යුතුය" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "එසේය ස්වාමීනි" යි ඇය කීවාය. "භද්‍රාවෙනි, ඔබ අදම ආපසු එන්නේද?" යි විමසූ විට, "වතුර එන්නේ නම් මම එන්නේ නැත, වතුර නොඑන්නේ නම් මම එන්නෙමි" යි ඇය කීවාය. "භද්‍රාවෙනි, ඔබගේ පියාණන් ගඟෙන් එතෙර සී සානවා විය යුතුය. ගඟේ වතුර වැඩි වුවහොත් ඔබට ඒමට නොහැකි වන බවත්, වතුර අඩු වුවහොත් එන බවත් ඔබ පවසනවා විය යුතුය" යි මහාසත්වයන් වහන්සේ වදාළහ. "එසේය ස්වාමීනි" යි ඇය කීවාය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ඇය සමඟ මෙලෙස පිළිසඳරෙහි යෙදුණහ.


Atha naṃ amarādevī ‘‘yāguṃ pivissasi, sāmī’’ti nimantesi. Mahāsatto ‘‘paṭhamameva paṭikkhipanaṃ nāma avamaṅgala’’nti cintetvā ‘‘āma, pivissāmī’’ti āha. Sā pana yāgughaṭaṃ otāresi. Mahāsatto cintesi ‘‘sace pātiṃ adhovitvā hatthadhovanaṃ adatvā dassati, ettheva naṃ pahāya gamissāmī’’ti. Sā pana pātiṃ dhovitvā pātiyā udakaṃ āharitvā hatthadhovanaṃ datvā tucchapātiṃ hatthe aṭṭhapetvā bhūmiyaṃ ṭhapetvā ghaṭaṃ āluḷetvā yāguyā pūresi, tattha pana sitthāni mahantāni. Atha naṃ mahāsatto āha ‘‘kiṃ, bhadde, atibahalā yāgū’’ti. ‘‘Udakaṃ na laddhaṃ, sāmī’’ti[Pg.206]. ‘‘Kedāre udakaṃ na laddhaṃ bhavissati maññe’’ti. ‘‘Evaṃ, sāmī’’ti. Sā pitu yāguṃ ṭhapetvā bodhisattassa adāsi. So yāguṃ pivitvā mukhaṃ vikkhāletvā ‘‘bhadde, tuyhaṃ mātu gehaṃ gamissāmi, maggaṃ me ācikkhā’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti vatvā maggaṃ ācikkhantī ekakanipāte imaṃ gāthamāha –

ඉන්පසු අමරා දේවිය, "ස්වාමීනි, කැඳ ස්වල්පයක් වළඳන්නෙහිද?" යි ඇරයුම් කළාය. මහාසත්වයන් වහන්සේ, "පළමු ආරාධනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම අසුබය" යි සිතා, "එසේය, මම බොන්නෙමි" යයි පැවසූහ. ඇය කැඳ කළය බිම තැබුවාය. මහාසත්වයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "සැබවින්ම ඇය බඳුන නොසෝදා, දෑත් සේදීමට පැන් නොදී මට කැඳ දෙන්නේ නම්, ඇය මෙතැනම අතහැර යන්නෙමි." එහෙත් ඇය බඳුන සෝදා, පිරිසිදු පැන් ගෙන දෑත් සේදීමට දී, පිරිසිදු බඳුනක් බිම තබා, කැඳ කළය හොඳින් කලතා බඳුන පුරා බෙදා දුන්නාය. එහි බත් හුඟක් තිබුණි. එවිට මහාසත්වයන් වහන්සේ, "භද්‍රාවෙනි, කැඳ ඉතා උකුයි නේද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, වතුර නැති නිසා කැඳ උකු වී ඇත" යි ඇය කීවාය. "සී සාන කුඹුරේ වතුර හිඟ වන්නට ඇති නේද?" යි විමසූ විට ඇය "එසේය ස්වාමීනි" යි පැවසුවාය. ඇය පියාණන් සඳහා කොටසක් ඉතිරි කර මහාසත්වයන්ට කැඳ පිළිගැන්වූවාය. උන්වහන්සේ කැඳ වළඳා මුඛය සෝදාගෙන, "භද්‍රාවෙනි, මම ඔබගේ මවගේ නිවසට යන්නෙමි. මට මඟ පවසන්න" යයි කීහ. ඇය "යහපති" යයි පවසා, මඟ පවසමින් ඒකක නිපාතයේ එන මෙම ගාථාව පැවසුවාය:


‘‘Yena sattubilaṅgā ca, diguṇapalāso ca pupphito;

Yena dadāmi tena vadāmi, yena na dadāmi na tena vadāmi;

Esa maggo yavamajjhakassa, etaṃ annapathaṃ vijānāhī’’ti. (jā. 1.1.112);

"යෙන සත්තුබිලංගා ච, ද්විගුණපලාසෝ ච පුප්ඵිතෝ; යෙන දදාමි තේන වදාමි, යෙන න දදාමි න තේන වදාමි; ඒස මග්ගෝ යවමජ්ඣකස්ස, ඒතං අන්නපථං විජානාහී"ති.


Tassattho – ‘‘sāmi, antogāmaṃ pavisitvā ekaṃ sattuāpaṇaṃ passissasi, tato kañjikāpaṇaṃ, tesaṃ purato diguṇapaṇṇo koviḷāro supupphito, tasmā tvaṃ yena sattubilaṅgā ca koviḷāro ca pupphito, tena gantvā koviḷāramūle ṭhatvā dakkhiṇaṃ gaṇha vāmaṃ muñca, esa maggo yavamajjhakassa yavamajjhakagāme ṭhitassa amhākaṃ gehassa, etaṃ evaṃ paṭicchādetvā mayā vuttaṃ channapathaṃ paṭicchannapathaṃ channapathaṃ vā paṭicchannakāraṇaṃ vijānāhī’’ti. Ettha hi yena dadāmīti yena hatthena dadāmi, idaṃ dakkhiṇahatthaṃ sandhāya vuttaṃ, itaraṃ vāmahatthaṃ. Evaṃ sā tassa maggaṃ ācikkhitvā pitu yāguṃ gahetvā agamāsi.

එහි අර්ථය මෙසේය: "ස්වාමීනි, ගමට ඇතුළු වූ පසු ඔබට අග්ගලා විකුණන වෙළඳසැලක් හමුවනු ඇත. ඉන්පසු කාඩි (විනාකිරි) විකුණන වෙළඳසැලක් හමුවනු ඇත. ඒ ඉදිරිපිට දෙමහල් පත්‍ර සහිත මල් පිපුණු කෝවිලාර (කොබෝලීල) ගසක් ඇත. එතැනින් ඔබ මම යමක් දෙන අත (දකුණු අත) දෙසට හැරී, මම යමක් නොදෙන අත (වම් අත) අතහැර යන්න. මෙය යවමජ්ඣක ග්‍රාමයේ පිහිටි අපගේ නිවසට යන මඟයි. මා මෙසේ රහස්‍ය ලෙස පැවසූ මඟ තේරුම් ගන්න." මෙසේ ඇය මඟ පවසා, පියාණන් සඳහා කැඳ රැගෙන නික්ම ගියාය.


Channapathapañho niṭṭhito.

සැඟවුණු මඟ පිළිබඳ ප්‍රශ්නය (ඡන්නපථ පඤ්හ) නිම විය.


Amarādevipariyesanā

අමරා දේවිය සෙවීම.


Sopi tāya kathitamaggeneva taṃ gehaṃ gato. Atha naṃ amarādeviyā mātā disvā āsanaṃ datvā ‘‘yāguṃ pivissasi, sāmī’’ti āha. ‘‘Amma, kaniṭṭhabhaginiyā me amarādeviyā thokā yāgu me dinnā’’ti. Taṃ sutvā sā ‘‘dhītu me atthāya āgato bhavissatī’’ti aññāsi. Mahāsatto tesaṃ duggatabhāvaṃ jānantopi ‘‘amma, ahaṃ tunnavāyo, kiñci sibbitabbayuttakaṃ atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, sāmi, mūlaṃ pana natthī’’ti? ‘‘Amma mūlena kammaṃ natthi, ānehi, sibbissāmi na’’nti. Sā jiṇṇasāṭakāni āharitvā adāsi. Bodhisatto āhaṭāhaṭaṃ niṭṭhāpesiyeva. Puññavato hi kiriyā nāma samijjhatiyeva. Atha naṃ āha ‘‘amma, vīthibhāgena [Pg.207] āroceyyāsī’’ti. Sā sakalagāmaṃ ārocesi. Mahāsatto tunnavāyakammaṃ katvā ekāheneva sahassaṃ kahāpaṇaṃ uppādesi. Mahallikāpissa pātarāsabhattaṃ pacitvā datvā ‘‘tāta, sāyamāsaṃ kittakaṃ pacāmī’’ti āha. ‘‘Amma, yattakā imasmiṃ gehe bhuñjanti, tesaṃ pamāṇenā’’ti. Sā anekasūpabyañjanaṃ bahubhattaṃ paci. Amarādevīpi sāyaṃ sīsena dārukalāpaṃ, ucchaṅgena paṇṇaṃ ādāya araññato āgantvā puragehadvāre dārukalāpaṃ nikkhipitvā pacchimadvārena gehaṃ pāvisi. Pitāpissā sāyataraṃ āgamāsi. Mahāsatto nānaggarasabhojanaṃ bhuñji. Itarā mātāpitaro bhojetvā pacchā sayaṃ bhuñjitvā mātāpitūnaṃ pāde dhovitvā mahāsattassa pāde dhovi.

මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේද ඇය පැවසූ මාර්ගයෙන්ම ඒ නිවසට පැමිණියහ. එවිට අමරාදේවියගේ මෑණියන් උන්වහන්සේ දැක අසුනක් පනවා "ස්වාමීනි, කැඳ ස්වල්පයක් පානය කරනවාද?"යි ඇසුවාය. "මෑණියනි, මගේ බාල සහෝදරිය වූ අමරාදේවිය මට ස්වල්පයක් කැඳ දුන්නාය"යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එය ඇසූ ඈ "මොහු මාගේ දියණිය වෙනුවෙන් පැමිණියෙකු විය යුතුය"යි තේරුම් ගත්තාය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ දිළිඳු බව දැන සිටියද "මෑණියනි, මම මසන්නෙක්මි. මැසීමට අවශ්‍ය යමක් තිබේද?"යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, තිබේ, නමුත් කුලී ගෙවීමට මුදල් නැතැ"යි ඈ කීවාය. "මෑණියනි, කුලියක් අවශ්‍ය නැත, ඒවා ගෙනෙන්න, මම මසා දෙන්නෙමි"යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. ඈ පරණ වස්ත්‍ර ගෙනැවිත් දුන්නාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒවා එකින් එක මසා නිම කළහ. පින්වන්තයන්ගේ කටයුතු සැබවින්ම සාර්ථක වන්නේය. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඈට "මෑණියනි, වීදියේ අයටත් මේ බව පවසන්න"යි කීහ. ඈ මුළු ගමටම ඒ බව දැන්වූවාය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ මැහුම් කටයුතු කර එක දවසකින් කහවනු දහසක් ඉපැයූහ. එම මහලු මව උන්වහන්සේට උදෑසන ආහාරය පිස දී "පුතණුවනි, සවස් ආහාරය සඳහා කොපමණ ප්‍රමාණයක් පිසිය යුතුද?"යි ඇසුවාය. "මෑණියනි, මේ නිවසේ අනෙක් අය අනුභව කරන ප්‍රමාණයටම පිසින්න"යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. ඈ බොහෝ මාළු පිණි හා බත් පිසුවාය. අමරාදේවියද සවස් කල හිසින් දර මිටියක්ද, උකුලෙන් පලා වර්ගද රැගෙන වනයෙන් පැමිණ, නිවසේ පෙරදොර අසල දර මිටිය තබා පසුපස දොරින් නිවසට ඇතුළු වූවාය. ඇගේ පියාද සවස් යාමයේ පැමිණියේය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ නොයෙක් රසවත් භෝජන අනුභව කළහ. මව සහ පියාට අනුභව කරවා, පසුව ඈද අනුභව කොට, මවුපියන්ගේ පාද දෝවනය කර පසුව මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ පාදද දෝවනය කළාය.


So taṃ pariggaṇhanto katipāhaṃ tattheva vasi. Atha naṃ vīmaṃsanto ekadivasaṃ āha – ‘‘bhadde, aḍḍhanāḷikataṇḍule gahetvā tato mayhaṃ yāguñca pūvañca bhattañca pacāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṇḍule koṭṭetvā mūlataṇḍulehi bhattaṃ, majjhimataṇḍulehi yāguṃ, kaṇakāhi pūvaṃ pacitvā tadanurūpaṃ sūpabyañjanaṃ sampādetvā mahāsattassa sabyañjanaṃ yāguṃ adāsi. Sā yāgu mukhe ṭhapitamattāva satta rasaharaṇisahassāni pharitvā aṭṭhāsi. So tassā vīmaṃsanatthameva ‘‘bhadde, yāguṃ pacituṃ ajānantī kimatthaṃ mama taṇḍule nāsesī’’ti kuddho viya saha kheḷena niṭṭhubhitvā bhūmiyaṃ pātesi. Sā tassa akujjhitvāva ‘‘sāmi, sace yāgu na sundarā, pūvaṃ khādā’’ti pūvaṃ adāsi. Tampi tatheva akāsi. ‘‘Sace, sāmi, pūvaṃ na sundaraṃ, bhattaṃ bhuñjā’’ti bhattaṃ adāsi. Bhattampi tatheva katvā ‘‘bhadde, tvaṃ pacituṃ ajānantī mama santakaṃ kimatthaṃ nāsesī’’ti kuddho viya tīṇipi ekato madditvā sīsato paṭṭhāya sakalasarīraṃ limpitvā ‘‘gaccha, dvāre nisīdāhī’’ti āha. Sā akujjhitvāva ‘‘sādhu, sāmī’’ti gantvā tathā akāsi. So tassā nihatamānabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhadde, ehī’’ti āha. Sā akujjhitvā ekavacaneneva āgatā. Mahāsatto pana āgacchanto kahāpaṇasahassena saddhiṃ ekasāṭakayugaṃ tambūlapasibbake ṭhapetvā āgato. Atha [Pg.208] so taṃ sāṭakaṃ nīharitvā tassā hatthe ṭhapetvā ‘‘bhadde, tava sahāyikāhi saddhiṃ nhāyitvā imaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ehī’’ti āha. Sā tathā akāsi.

උන්වහන්සේ ඇයව පිරික්සමින් දින කිහිපයක් එහි විසූහ. ඉක්බිති ඇයව පරීක්ෂා කරනු පිණිස දිනක් මෙසේ කීහ: "පින්වත්නිය, මේ සහල් අඩනැළිය ගෙන මට කැඳද, කැවුම්ද, බත්ද යන තුන් වර්ගයම පිස දෙන්න." ඈ "යහපති"යි පිළිගෙන, සහල් කොටා අග්‍ර සහල්වලින් බත්ද, මධ්‍යම සහල්වලින් කැඳද, කුඩු සහල්වලින් කැවුම්ද පිස, ඒවාට සුදුසු මාළු පිණිද පිළියෙල කොට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේට ව්‍යංජන සහිත කැඳ දුන්නාය. එම කැඳ මුවෙහි තැබූ සැණින් රස නහර හත්දහසක් පුරා පැතිර ගියේය. උන්වහන්සේ ඇය පරීක්ෂා කරනු පිණිසම "පින්වත්නිය, කැඳ පිසීමටවත් නොදැන මාගේ සහල් නාස්ති කළේ කුමකටද?"යි කෝප වූවෙකු මෙන් කෙළ සමඟ එය පොළොවට කෙළ ගැසූහ. ඈ ඔහු කෙරෙහි කෝප නොවී "ස්වාමීනි, ඉදින් කැඳ හොඳ නැතිනම් මේ කැවුම් අනුභව කරන්න"යි කැවුම් දුන්නාය. එයටද උන්වහන්සේ එසේම කළහ. "ස්වාමීනි, ඉදින් කැවුම් හොඳ නැතිනම් මේ බත් අනුභව කරන්න"යි බත් දුන්නාය. බත්වලටද එලෙසම කර "පින්වත්නිය, තී පිසීමට නොදැන මා සතු දේ නාස්ති කළේ කුමටද?"යි කෝප වූවෙකු මෙන් ඒ තුන් වර්ගයම එකට අනා ඇගේ හිස සිට මුළු ශරීරයම තවරා "පලයන්, දොරකඩ වාඩිවෙයන්"යි කීහ. ඈ කෝප නොවී "යහපති ස්වාමීනි"යි ගොස් එසේ කළාය. උන්වහන්සේ ඇගේ නිහතමානී බව දැන "පින්වත්නිය, මෙහි එන්න"යි කීහ. ඈ කෝප නොවී එක වචනයෙන්ම පැමිණියාය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ පැමිණෙන විට කහවනු දහසක් සමඟ උසස් වස්ත්‍ර යුගලක් බුලත් මල්ලක බහා රැගෙන ආහ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඒ වස්ත්‍රය පිටතට ගෙන ඇගේ අතේ තබා "පින්වත්නිය, තොපගේ යෙහෙළියන් සමඟ ස්නානය කර, මේ වස්ත්‍රය හැඳගෙන එන්න"යි කීහ. ඈ එසේම කළාය.


Paṇḍito uppāditadhanañca, ābhatadhanañca sabbaṃ tassā mātāpitūnaṃ datvā samassāsetvā sasure āpucchitvā taṃ ādāya nagarābhimukho agamāsi. Antarāmagge tassā vīmaṃsanatthāya chattañca upāhanañca datvā evamāha – ‘‘bhadde, imaṃ chattaṃ gahetvā attānaṃ dhārehi, upāhanaṃ abhiruhitvā yāhī’’ti. Sā taṃ gahetvā tathā akatvā abbhokāse sūriyasantāpe chattaṃ adhāretvā vanante dhāretvā gacchati, thalaṭṭhāne upāhanaṃ paṭimuñcitvā udakaṭṭhānaṃ sampattakāle abhiruhitvā gacchati. Bodhisatto taṃ kāraṇaṃ disvā pucchi ‘‘kiṃ, bhadde, thalaṭṭhāne upāhanaṃ paṭimuñcitvā udakaṭṭhāne abhiruhitvā gacchasi, sūriyasantāpe chattaṃ adhāretvā vanante dhāretvā’’ti? Sā āha – ‘‘sāmi, thalaṭṭhāne kaṇṭakādīni passāmi, udakaṭṭhāne macchakacchapakaṇṭakādīni na passāmi, tesu pāde paviṭṭhesu dukkhavedanā bhaveyya, abbhokāse sukkharukkhakaṇṭakādīni natthi, vanantaraṃ paviṭṭhānaṃ pana sukkharukkhadaṇḍādikesu matthake patitesu dukkhavedanā bhaveyya, tasmā tāni paṭighātanatthāya evaṃ karomī’’ti.

පණ්ඩිතයන් වහන්සේ තමන් ඉපැයූ ධනයද, තමන් රැගෙන ආ ධනයද යන සියල්ල ඇගේ මවුපියන්ට දී ඔවුන් අස්වසා, සසුරන්ගෙන් අවසර ගෙන ඇයව කැඳවාගෙන නගරය දෙසට වැඩම කළහ. අතරමඟදී ඇය පරීක්ෂා කරනු පිණිස කුඩයක් හා පාවහන් යුගලක් දී මෙසේ කීහ: "පින්වත්නිය, මේ කුඩය ගෙන තොපව ආරක්ෂා කරගන්න, පාවහන් පැළඳගෙන යන්න." ඈ ඒවා ගෙන එසේ නොකර, එළිමහනේ හිරු රැස් ඇති විට කුඩය නොඉසිලුවාය, වනාන්තරයේදී කුඩය ඉසලාගෙන ගියාය. තැනිතලා බිමේදී පාවහන් නොපැළඳ, ජලය ඇති තැනකට පැමිණි විට පාවහන් පැළඳ ගියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ කරුණ දැක "පින්වත්නිය, තැනිතලා බිමේදී පාවහන් නොපැළඳ ජලය ඇති තැනදී පාවහන් පැළඳ යන්නේත්, අව් රශ්මියේදී කුඩය නොඉසිලුවා වනාන්තරයේදී කුඩය ඉසලන්නේත් මක්නිසාද?"යි ඇසූහ. ඈ මෙසේ කීවාය: "ස්වාමීනි, ගොඩබිමදී මට කටු ආදිය පෙනේ. ජලය ඇති තැනදී මසුන්, ඉබ්බන් හා කටු ආදිය නොපෙනේ. ඒවා පාදවල ඇනුණහොත් දැඩි වේදනාවක් දැනේ. එළිමහනේදී වියළි ගස් අතු ආදිය වැටීමට නැත. නමුත් වනයට ඇතුළු වූ විට වියළි ගස් අතු ආදිය හිස මත වැටුණහොත් දැඩි වේදනාවක් දැනේ. එබැවින් ඒවා වළක්වා ගැනීම පිණිස මම මෙසේ කරමි"යි කීවාය.


Bodhisatto dvīhi kāraṇehi tassā kathaṃ sutvā tussitvā gacchanto ekasmiṃ ṭhāne phalasampannaṃ ekaṃ badararukkhaṃ disvā badararukkhamūle nisīdi. Sā badararukkhamūle nisinnaṃ mahāsattaṃ disvā ‘‘sāmi, abhiruhitvā badaraphalaṃ gahetvā khādāhi, mayhampi dehī’’ti āha. ‘‘Bhadde, ahaṃ kilamāmi, abhiruhituṃ na sakkomi, tvameva abhiruhā’’ti. Sā tassa vacanaṃ sutvā badararukkhaṃ abhiruyha sākhantare nisīditvā phalaṃ ocini. Bodhisatto taṃ āha – ‘‘bhadde, phalaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Sā ‘‘ayaṃ puriso paṇḍito vā apaṇḍito vā vīmaṃsissāmī’’ti cintetvā taṃ āha ‘‘sāmi, uṇhaphalaṃ khādissasi, udāhu sītaphala’’nti? So taṃ kāraṇaṃ ajānanto viya evamāha – ‘‘bhadde, uṇhaphalena me attho’’ti. Sā phalāni bhūmiyaṃ khipitvā ‘‘sāmi, khādā’’ti āha. Bodhisatto taṃ gahetvā dhamento khādi. Puna vīmaṃsamāno naṃ evamāha – ‘‘bhadde, sītalaṃ me dehī’’ti. Atha sā [Pg.209] badaraphalāni tiṇabhūmiyā upari khipi. So taṃ gahetvā khāditvā ‘‘ayaṃ dārikā ativiya paṇḍitā’’ti cintetvā tussi. Atha mahāsatto taṃ āha – ‘‘bhadde, badararukkhato otarāhī’’ti. Sā mahāsattassa vacanaṃ sutvā rukkhato otaritvā ghaṭaṃ gahetvā nadiṃ gantvā udakaṃ ānetvā mahāsattassa adāsi. Mahāsatto pivitvā mukhaṃ vikkhāletvā tato uṭṭhāya gacchanto nagarameva sampatto.

බෝධිසත්වයෝ කරුණු දෙකක් නිසා ඇයගේ කතාව අසා සතුටු වී වඩින්නාහු, එක් තැනක ඵලබර වූ මසන් ගසක් දැක මසන් ගස මුල වැඩසිටියහ. ඇය මසන් ගස මුල වැඩසිටින මහාසත්වයන් දැක, "ස්වාමීනි, ගසට නැග මසන් ගෙඩි කඩා අනුභව කරන්න, මටත් දෙන්න" යි කීවාය. "භද්‍රාවිය, මම ක්ලාන්ත වී සිටිමි, නැගීමට නොහැකිය, ඔබම නැගෙන්න" යි (මහාසත්වයන් වදාළහ). ඇය උන්වහන්සේගේ වචනය අසා මසන් ගසට නැග අතු අතර හිඳ ගෙඩි නෙළුවාය. මහාසත්වයන් ඇයට මෙසේ කීහ - "භද්‍රාවිය, මට මසන් ගෙඩි දෙන්න." ඇය "මොහු පණ්ඩිතයෙක් ද නැතහොත් අපණ්ඩිතයෙක් ද කියා විමසන්නෙමි" යි සිතා, උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසුවාය - "ස්වාමීනි, ඔබ උණුසුම් මසන් ගෙඩි අනුභව කරන්නෙහිද, නැතහොත් සිසිල් මසන් ගෙඩි අනුභව කරන්නෙහිද?" උන්වහන්සේ ඒ කරුණ නොදන්නාක් මෙන් මෙසේ කීහ - "භද්‍රාවිය, මට උණුසුම් මසන් ගෙඩිවලින් ප්‍රයෝජන ඇත." ඇය ගෙඩි බිම (වැලි මත) දැමුවාය. "ස්වාමීනි, අනුභව කරන්න" යි කීවාය. මහාසත්වයන් ඒවා ගෙන පිඹිමින් අනුභව කළහ. නැවතත් ඇයව විමසනු පිණිස මෙසේ කීහ - "භද්‍රාවිය, මට සිසිල් ඒවා දෙන්න." එවිට ඇය මසන් ගෙඩි තණකොළ බිම මත දැමුවාය. උන්වහන්සේ ඒවා ගෙන අනුභව කර, "මේ දැරිය ඉතා පණ්ඩිතය" යි සිතා සතුටු වූහ. ඉක්බිති මහාසත්වයන් ඇයට මෙසේ කීහ - "භද්‍රාවිය, මසන් ගසින් බසින්න." ඇය මහාසත්වයන්ගේ වචනය අසා ගසින් බැස, කළය ගෙන ගඟට ගොස් පැන් ගෙනැවිත් මහාසත්වයන්ට දුන්නාය. මහාසත්වයන් පැන් පානය කර මුඛය සෝදා එතැනින් නැගිට වඩින්නාහු නුවරටම පැමිණියහ.


Atha so taṃ vīmaṃsanatthāya dovārikassa gehe ṭhapetvā dovārikassa bhariyāya ācikkhitvā attano nivesanaṃ gantvā purise āmantetvā ‘‘asukagehe itthiṃ ṭhapetvā āgatomhi, imaṃ sahassaṃ ādāya gantvā taṃ vīmaṃsathā’’ti sahassaṃ datvā pesesi. Te tathā kariṃsu. Sā āha – ‘‘idaṃ mama sāmikassa pādarajampi na agghatī’’ti. Te āgantvā paṇḍitassa ārocesuṃ. Punapi yāvatatiyaṃ pesetvā catutthe vāre mahāsatto teyeva ‘‘tena hi naṃ hatthe gahetvā kaḍḍhantā ānethā’’ti āha. Te tathā kariṃsu. Sā mahāsattaṃ mahāsampattiyaṃ ṭhitaṃ na sañjāni, naṃ oloketvā ca pana hasi ceva rodi ca. So ubhayakāraṇaṃ pucchi. Atha naṃ sā āha – ‘‘sāmi, ahaṃ hasamānā tava sampattiṃ oloketvā ‘ayaṃ akāraṇena na laddhā, purimabhave kusalaṃ katvā laddhā, aho puññānaṃ phalaṃ nāmā’ti hasiṃ. Rodamānā pana ‘idāni parassa rakkhitagopitavatthumhi aparajjhitvā nirayaṃ gamissatī’ti tayi kāruññena rodi’’nti.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඇයව පරීක්ෂා කරනු පිණිස දොරටුපාලයාගේ නිවසේ නතර කර, දොරටුපාලයාගේ බිරිඳට දන්වා තමන්ගේ නිවසට ගොස්, පුරුෂයන් කැඳවා, "අසවල් නිවසේ ස්ත්‍රියක නතර කර ආවෙමි, මේ කහවණු දහස ගෙන ගොස් ඇයව පරීක්ෂා කරන්න" යි කහවණු දහසක් දී යැවූහ. ඔවුහු එසේ කළහ. ඇය, "මෙය මගේ ස්වාමියාගේ පාද දූවිල්ලක් තරම්වත් නොවටී" යි කීවාය. ඔවුහු පැමිණ පණ්ඩිතයන්ට ඒ බව දැන්වූහ. නැවතත් තුන් වතාවක් දක්වාම යවා, සිව්වන වතාවේ මහාසත්වයන් ඔවුන්ට, "එසේ නම් ඇයගේ අතින් අල්ලා ඇදගෙන එන්න" යි කීහ. ඔවුහු එසේ කළහ. ඇය මහාසම්පත්තියෙහි සිටින මහාසත්වයන්ව හඳුනා නොගත්තාය, උන්වහන්සේ දෙස බලා සිනාසුණාය, එමෙන්ම හැඬුවාය. උන්වහන්සේ ඒ කරුණු දෙකම විමසූහ. එවිට ඇය උන්වහන්සේට මෙසේ කීවාය - "ස්වාමීනි, මම සිනාසුණේ ඔබගේ සම්පත්තිය දැක 'මෙය අහේතුකව ලැබුණක් නොවේ, පෙර භවයේ කුසල් කර ලැබුණකි, අහෝ පින්වල ඵලය පුදුම සහගතය' කියාය. හැඬුවේ නම් 'දැන් අනුන් විසින් රකින ලද වස්තුවකට (පරදාර සේවනය වැනි වරදකට) වැරදි කොට නිරයට යනු ඇතැයි' ඔබ කෙරෙහි ඇති වූ කරුණාවෙනි."


So taṃ vīmaṃsitvā suddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘gacchatha naṃ tattheva nethā’’ti vatvā pesetvā puna tunnavāyavesaṃ gahetvā gantvā tāya saddhiṃ sayitvā punadivase pātova rājakulaṃ pavisitvā udumbaradeviyā ārocesi. Sā rañño ārocetvā amarādeviṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā mahāyogge nisīdāpetvā mahantena sakkārena mahāsattassa gehaṃ netvā maṅgalaṃ kāresi. Rājā bodhisattassa sahassamūlaṃ paṇṇākāraṃ pesesi. Dovārike ādiṃ katvā sakalanagaravāsino paṇṇākāre pahiṇiṃsu. Amarādevīpi raññā pahitaṃ paṇṇākāraṃ dvidhā [Pg.210] bhinditvā ekaṃ koṭṭhāsaṃ rañño pesesi. Etenupāyena sakalanagaravāsīnampi paṇṇākāraṃ pesetvā nagaraṃ saṅgaṇhi. Tato paṭṭhāya mahāsatto tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasanto rañño atthañca dhammañca anusāsi.

උන්වහන්සේ ඇයව පරීක්ෂා කර ඇයගේ පිරිසිදු බව (පතිව්‍රතාව) දැන, "යන්න, ඇයව එතැනටම ගෙන යන්න" යි පවසා යවා, නැවතත් දන්නැවූ වෙස් ගෙන ගොස් ඇය සමඟ වාසය කර, පසුදා අලුයම රජ මාලිගයට ගොස් උදුම්බරා දේවියට ඒ බව දැන්වූහ. ඇය රජුට දන්වා, අමරා දේවිය සියලු අබරණින් සරසා, මහා යානාවක නංවා, මහත් සත්කාර ඇතිව මහාසත්වයන්ගේ නිවසට ගෙන ගොස් මංගල්‍යය කරවූවාය. රජතුමා බෝධිසත්වයන්ට කහවණු දහසක් තෑගි වශයෙන් යැවීය. දොරටුපාලයාගේ පටන් මුළු නුවර වැසියෝම පඬුරු එවූහ. අමරා දේවිය ද රජු විසින් එවන ලද පඬුරු දෙකට බෙදා, එක් කොටසක් රජුටම යැවුවාය. මේ උපක්‍රමයෙන් මුළු නුවර වැසියන්ටම පඬුරු යවා නුවර වැසියන්ව තමන් කෙරෙහි පැහැදවා ගත්තාය. එතැන් සිට මහාසත්වයන් ඇය සමඟ සමඟිව වසමින් රජුට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කළහ.


Amarādevipariyesanā niṭṭhitā.

අමරා දේවිය සෙවීම නිම විය.


Sabbaratanathenavaṇṇanā

සබ්බරතනතේන වර්ණනාව (සියලු රත්න සොරකම් කිරීමේ පුවත).


Athekadivasaṃ senako itare tayo attano santikaṃ āgate āmantesi ‘‘ambho, mayaṃ gahapatiputtassa mahosadhasseva nappahoma, idāni pana tena attanā byattatarā bhariyā ānītā, kinti naṃ rañño antare paribhindeyyāmā’’ti. ‘‘Ācariya, mayaṃ kiṃ jānāma, tvaṃyeva jānāhī’’ti. ‘‘Hotu mā cintayittha, attheko upāyo, ahaṃ rañño cūḷāmaṇiṃ thenetvā āharissāmi, pukkusa, tvaṃ suvaṇṇamālaṃ āhara, kāminda, tvaṃ kambalaṃ, devinda, tvaṃ suvaṇṇapādukanti evaṃ mayaṃ cattāropi upāyena tāni āharissāma, tato amhākaṃ gehe aṭṭhapetvā gahapatiputtassa gehaṃ pesessāmā’’ti. Atha kho te cattāropi tathā kariṃsu. Tesu senako tāva cūḷāmaṇiṃ takkaghaṭe pakkhipitvā dāsiyā hatthe ṭhapetvā pesesi ‘‘imaṃ takkaghaṭaṃ aññesaṃ gaṇhantānaṃ adatvā sace mahosadhassa gehe gaṇhāti, ghaṭeneva saddhiṃ dehī’’ti. Sā paṇḍitassa gharadvāraṃ gantvā ‘‘takkaṃ gaṇhatha, takkaṃ gaṇhathā’’ti aparāparaṃ carati.

ඉක්බිති එක් දිනක සේනක තෙමේ ඉතිරි තිදෙනා තමන් වෙතට පැමිණි කල්හි මෙසේ කීවේය - "පින්වත්නි, අපට මේ ගෘහපති පුත්‍ර මහෝසධට සමාන විය නොහැක. දැන් ඔහු තමන්ටත් වඩා දක්ෂ බිරිඳක ගෙනවිත් ඇත. රජු සහ ඔහු අතර භේදයක් ඇති කරන්නේ කෙසේද?" "ආචාරිනි, අප කුමක් දනිමුද? ඔබම දැනගත මැනව" යි (ඔවුහු කීහ). "හොඳයි, ඒ ගැන නොසිතන්න, එක් උපක්‍රමයක් ඇත. මම රජුගේ මකුට මාණික්‍යය සොරකම් කර ගෙන එන්නෙමි. පුක්කුස, ඔබ රන් මාලය ගෙන එන්න. කාමින්ද, ඔබ රතු කම්බිලිය ද, දේවින්ද, ඔබ රන් මිරිවැඩි සඟල ද ගෙන එන්න. මෙසේ අපි හතර දෙනාම උපක්‍රමයෙන් ඒවා ගෙන එන්නෙමු. පසුව අපේ නිවෙස්වල තබා නොගෙන ගෘහපති පුත්‍රයාගේ නිවසට යවන්නෙමු" යි කීහ. ඉක්බිති ඒ හතර දෙනාම එසේ කළහ. ඔවුන් අතරින් සේනක තෙමේ මකුට මාණික්‍යය මෝරු කළයක බහා, දාසියකගේ අතේ තබා, "මේ මෝරු කළය වෙනත් අය ගන්නවා නම් නොදී, ඉදින් මහෝසධගේ නිවසින් ගන්නේ නම් කළයත් සමඟම දෙන්න" යි පවසා යැවීය. ඇය පණ්ඩිතයන්ගේ නිවස අසලට ගොස් "මෝරු ගන්න, මෝරු ගන්න" යි කියමින් එහා මෙහා ඇවිදියි.


Amarādevī dvāre ṭhitā tassā kiriyaṃ disvā ‘‘ayaṃ aññattha na gacchati, bhavitabbamettha kāraṇenā’’ti iṅgitasaññāya dāsiyo paṭikkamāpetvā sayameva ‘‘amma, ehi takkaṃ gaṇhissāmī’’ti pakkositvā tassā āgatakāle dāsīnaṃ saññaṃ datvā tāsu anāgacchantīsu ‘‘gaccha, amma, dāsiyo pakkosāhī’’ti tameva pesetvā takkaghaṭe hatthaṃ otāretvā maṇiṃ disvā taṃ dāsiṃ pucchi ‘‘amma, tvaṃ kassa santakā’’ti? ‘‘Ayye, senakapaṇḍitassa dāsīmhī’’ti. Tato tassā nāmaṃ tassā ca mātuyā nāmaṃ pucchitvā ‘‘asukā nāmā’’ti vutte ‘‘amma, imaṃ takkaṃ katimūla’’nti pucchi. ‘‘Ayye, catunāḷika’’nti. ‘‘Tena hi, amma, imaṃ takkaṃ me dehī’’ti vatvā ‘‘ayye, tumhesu gaṇhantīsu mūlena me ko attho, ghaṭeneva saddhiṃ gaṇhathā’’ti vutte ‘‘tena hi yāhī’’ti taṃ uyyojetvā sā ‘‘asukamāse asukadivase [Pg.211] senakācariyo asukāya nāma dāsiyā dhītāya asukāya nāma hatthe rañño cūḷāmaṇiṃ pahenakatthāya pahiṇī’’ti paṇṇe likhitvā takkaṃ gaṇhi. Pukkusopi suvaṇṇamālaṃ sumanapupphacaṅkoṭake ṭhapetvā sumanapupphena paṭicchādetvā tatheva pesesi. Kāmindopi kambalaṃ paṇṇapacchiyaṃ ṭhapetvā paṇṇehi chādetvā pesesi. Devindopi suvaṇṇapādukaṃ yavakalāpantare bandhitvā pesesi. Sā sabbānipi tāni gahetvā paṇṇe akkharāni āropetvā mahāsattassa ācikkhitvā ṭhapesi.

අමරා දේවිය දොරකඩ සිට ඇගේ ක්‍රියාව දැක, “මේ ස්ත්‍රිය වෙනත් තැනකට නොයයි, මෙහි කිසියම් හේතුවක් තිබිය යුතුය” යි සලකා සංඥාවෙන් තමන්ගේ දාසියන් ඉවත් කරවා, ඇයම “මෑණියනි, එන්න මම දීකිරි ගන්නෙමි” යි ඇයව කැඳවා, ඇය පැමිණි පසු දාසියන්ට සංඥාවක් දී ඔවුන් නොපැමිණි කල්හි “මෑණියනි, ගොස් දාසියන් කැඳවාගෙන එන්න” යි ඇයවම යවා, දීකිරි හැළියට අත දමා මැණික දැක, ඒ දාසියගෙන් “මෑණියනි, නුඹ කාගේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “ආර්යාවනි, මම සේනක පණ්ඩිතයන්ගේ දාසියක් වෙමි” යි ඕ කීවාය. ඉන්පසු ඇගේ නම සහ ඇගේ මවගේ නම විමසා “අසවල් නම” යැයි කී විට “මෑණියනි, මේ දීකිරිවල මිල කීයද?” යි ඇසුවාය. “ආර්යාවනි, සතර මස්සකි” යි කීවාය. “එසේ නම් මෑණියනි, මට මේ දීකිරි දෙන්න” යි කීවිට “ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ ගන්නා කල මට මිලෙන් ඇති වැඩක් කිම? හැළියත් සමඟම ගන්න” යි කී විට “එසේ නම් යන්න” යි ඇයව පිටත් කර යවා, “අසවල් මාසයේ අසවල් දවසේ සේනක ආචාර්යවරයා අසවල් නම් දාසියගේ දියණිය වූ අසවල් නම් තැනැත්තිය අත රජුගේ චූඩාමාණික්‍යය පඬුරක් ලෙස එවා ඇත” යි පතක ලියා තබා දීකිරි ගත්තාය. පුක්කුස ද රන් මාලය සමන් මල් වට්ටියක තබා සමන් මල්වලින් වසා එලෙසම එව්වේය. කාමින්ද ද රන් කම්බිලිය කොළ පෙට්ටියක තබා කොළවලින් වසා එව්වේය. දේවින්ද ද රන් මිරිවැඩි සඟල යව මිටියක් ඇතුළේ බැඳ එව්වේය. ඇය ඒ සියල්ල ගෙන ලේඛනගත කර මහාසත්වයන් වහන්සේට පවසා තැබුවාය.


Tepi cattāro paṇḍitā rājakulaṃ gantvā ‘‘kiṃ, deva, tumhe cūḷāmaṇiṃ na piḷandhathā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘piḷandhissāmi āharathā’’ti purise āha. Te maṇiṃ na passiṃsu, itarānipi na passiṃsuyeva. Atha te cattāro paṇḍitā ‘‘deva, tumhākaṃ ābharaṇāni mahosadhassa gehe atthi, so tāni sayaṃ vaḷañjeti, paṭisattu te mahārāja, gahapatiputto’’ti taṃ bhindiṃsu. Athassa atthacarakā manussā sīghaṃ gantvā ārocesuṃ. So ‘‘rājānaṃ disvā jānissāmī’’ti rājupaṭṭhānaṃ agamāsi. Rājā kujjhitvā ‘‘ko jānissati, kiṃ bhavissati kiṃ karissatī’’ti attānaṃ passituṃ nādāsi. Paṇḍito rañño kuddhabhāvaṃ ñatvā attano nivesanameva gato. Rājā ‘‘naṃ gaṇhathā’’ti āṇāpesi. Paṇḍito atthacarakānaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘mayā apagantuṃ vaṭṭatī’’ti amarādeviyā saññaṃ datvā aññātakavesena nagarā nikkhamitvā dakkhiṇayavamajjhakagāmaṃ gantvā tasmiṃ kumbhakārakammaṃ akāsi. Nagare ‘‘paṇḍito palāto’’ti ekakolāhalaṃ jātaṃ.

ඒ පණ්ඩිතවරු හතර දෙනා ද රජවාසලට ගොස් “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ චූඩාමාණික්‍යය පැළඳ නොසිටින්නේ මන්ද?” යි ඇසූහ. රජතුමා “පළඳින්නෙමි, එය ගෙනෙන්න” යි සේවකයන්ට කීවේය. ඔවුහු මැණික නොදුටුවාහුය, අනෙක් භාණ්ඩ ද නොදුටුවාහුමය. එවිට ඒ පණ්ඩිතවරු හතර දෙනා “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ආභරණ මහෞෂධගේ ගෙදර තිබේ, ඔහු ඒවා තමන් පරිහරණය කරයි. මහා රජතුමනි, ඒ ගෘහපති පුත්‍රයා ඔබ වහන්සේගේ සතුරෙකි” යි කියා රජු බිඳවූහ. එකල මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ හිතෛෂී මිනිස්සු වහා ගොස් ඒ බව පණ්ඩිතයන්ට දැන්වූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ “රජු දැක තොරතුරු දැනගන්නෙමි” යි රජු බැහැදැකීමට වැඩියහ. රජතුමා කෝප වී “කවුද දන්නේ, කුමක් වේවිද, කුමක් කරාවිද” යි පවසා ඔහුට තමන්ව දැකීමට ඉඩ නොදුන්නේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ රජුගේ කෝපය දැන තමන්ගේ නිවසටම වැඩියහ. රජතුමා “ඔහුව අල්ලාගන්න” යි අණ කළේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ හිතෛෂීන්ගේ වචනය අසා “මා මෙතැනින් ඉවත් වීම සුදුසුය” යි අමරා දේවියට සංඥාවක් දී වෙස්වළාගෙන නගරයෙන් නික්ම දකුණු යවමජ්ඣක ගමට ගොස් එහි කුඹල් කර්මාන්තයේ යෙදුණහ. නුවර “පණ්ඩිතයන් පලාගොස් ඇත” යි මහත් කලබලයක් ඇති විය.


Senakādayopi cattāro janā tassa palātabhāvaṃ ñatvā ‘‘mā cintayittha, mayaṃ kiṃ apaṇḍitā’’ti aññamaññaṃ ajānāpetvāva amarādeviyā paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu sā tehi catūhi pesitapaṇṇākāraṃ gahetvā ‘‘asuka-asukavelāya āgacchatū’’ti vatvā ekaṃ kūpaṃ khaṇāpetvā gūtharāsino saha udakena tattha pūretvā gūthakūpassa uparitale yantaphalakāhi pidahitvā kiḷañjena paṭicchādetvā sabbaṃ niṭṭhāpesi. Atha senako sāyanhasamaye nhatvā attānaṃ alaṅkaritvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā bodhisattassa gehaṃ agamāsi. So gharadvāre ṭhatvā [Pg.212] attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Sā ‘‘ehi, ācariyā’’ti āha. So gantvā tassā santike aṭṭhāsi. Sā evamāha – ‘‘sāmi, idāni ahaṃ tava vasaṃ gatā, attano sarīraṃ anhāyitvā sayituṃ ayutta’’nti. So tassā vacanaṃ sutvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Sā nikkhamitvā udakapūraṃ ghaṭaṃ gahetvā āsittā viya ‘‘ehi, ācariya, nhānatthāya phalakāni āruhā’’ti vatvā tassa phalakāni abhiruyha ṭhitakāle gehaṃ pavisitvā phalakakoṭiyaṃ akkamitvā gūthakūpe pātesi.

සේනක ආදී සිවුදෙනා ද ඔහුගේ පලායාම දැන “කලබල නොවන්න, අපි පණ්ඩිතයන් නොවෙමුද?” යි එකිනෙකාට නොදන්වාම අමරා දේවිය වෙත පඬුරු එව්වෝය. ඇය ඒ හතර දෙනා එවන ලද පඬුරු පිළිගෙන “අසවල් අසවල් වේලාවට එන්න” යි පවසා වළක් කප්පවා එය අශුචි හා ජලයෙන් පුරවා, අශුචි වළ මතුපිට යන්ත්‍ර පුවරු මගින් වසා පැදුරකින් වසා සියල්ල අවසන් කළාය. ඉක්බිති සේනක සවස් කාලයේ ස්නානය කර, සිරුර සරසාගෙන නොයෙක් රසවත් ආහාර අනුභව කර බෝසතුන්ගේ නිවසට ගියේය. ඔහු ගෙදර දොරකඩ සිට තමා පැමිණි බව දැන්වීය. ඇය “ආචාර්යතුමනි, එන්න” යි පැවසුවාය. ඔහු ගොස් ඇය අසල සිටගත්තේය. ඇය මෙසේ පැවසුවාය: “ස්වාමීනි, දැන් මම ඔබ යටතට පත්ව සිටිමි. ඔබගේ ශරීරය ස්නානය නොකර නිදාගැනීම නුසුදුසුය.” ඔහු ඇගේ වචනය අසා “යහපත” යි පිළිගත්තේය. ඇය පිටතට ගොස් පැන් පිරවූ කළයක් ගෙන, ස්නානය කරවන්නාක් මෙන් “ආචාර්යතුමනි, එන්න, ස්නානය කිරීම පිණිස ලෑලි මතට නගින්න” යි පැවසුවාය. ඔහු ලෑලි මත නැග සිටින කල, ඇය ගෙට වැදී ලෑල්ලේ කොන පෑගූ විට ඔහු අශුචි වළට වැටුණේය.


Pukkusopi sāyanhasamaye nhatvā alaṅkaritvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā bodhisattassa gehaṃ gantvā gharadvāre ṭhatvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Ekā paricārikā itthī amarādeviyā ārocesi. Sā tassā vacanaṃ sutvā ‘‘ehi, ācariya, attano sarīraṃ anhāyitvā sayituṃ ayutta’’nti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Sā nikkhamitvā udakapūraṃ ghaṭaṃ gahetvā āsiñcamānā viya ‘‘ehi, ācariya, nhānatthāya phalakāni abhiruhā’’ti āha. Tassa phalakāni abhiruyha ṭhitakāle sā gehaṃ pavisitvā phalakāni ākaḍḍhitvā gūthakūpe pātesi. Pukkusaṃ senako ‘‘ko eso’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ pukkuso’’ti. ‘‘Tvaṃ ko nāma manusso’’ti? ‘‘Ahaṃ senako’’ti aññamaññaṃ pucchitvā aṭṭhaṃsu. Tathā itare dvepi tattheva pātesi. Sabbepi te jegucche gūthakūpe aṭṭhaṃsu. Sā vibhātāya rattiyā tato ukkhipāpetvā, cattāropi jane khuramuṇḍe kārāpetvā taṇḍulāni gāhāpetvā udakena temetvā koṭṭāpetvā cuṇṇaṃ bahalayāguṃ pacāpetvā madditvā sīsato paṭṭhāya sakalasarīraṃ vilimpāpetvā tūlapicūni gāhāpetvā tatheva sīsato paṭṭhāya okirāpetvā mahādukkhaṃ pāpetvā kilañjakucchiyaṃ nipajjāpetvā veṭhetvā rañño ārocetukāmā hutvā tehi saddhiṃ cattāri ratanāni gāhāpetvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā – ‘‘deva, setavānaraṃ nāma mahāpaṇṇākāraṃ paṭiggaṇhathā’’ti vatvā cattāri kilañjāni rañño pādamūle ṭhapāpesi. Atha rājā vivarāpetvā setamakkaṭasadise cattāropi jane passi. Atha sabbe manussā ‘‘aho adiṭṭhapubbā, aho mahāsetavānarā’’ti vatvā mahāhasitaṃ hasiṃsu. Te cattāropi mahālajjā ahesuṃ.

පුක්කුස ද සවස් කාලයේ ස්නානය කර සිරුර සරසා රසවත් ආහාර අනුභව කර බෝසතුන්ගේ නිවසට ගොස් දොරකඩ සිට තමා පැමිණි බව දැන්වීය. එක් පිරිවර ස්ත්‍රියක් අමරා දේවියට ඒ බව දැන්වූවාය. ඇය ඇගේ වචනය අසා “ආචාර්යතුමනි එන්න, සිරුර ස්නානය නොකර නිදාගැනීම නුසුදුසුය” යි කීවාය. ඔහු “යහපත” යි පිළිගත්තේය. ඇය නික්ම ගොස් පැන් පිරවූ කළය ගෙන පැන් වත්කරන්නාක් මෙන් “ආචාර්යතුමනි එන්න, ස්නානය පිණිස ලෑලි මතට නගින්න” යි කීවාය. ඔහු ලෑලි මත නැගී සිටින කල ඇය ගෙට වැදී ලෑලි ඉවතට ඇද ඔහුව අශුචි වළට වැටෙන්නට සැලැස්වූවාය. සේනක “කවුද ඒ?” යි පුක්කුසගෙන් ඇසීය. “මම පුක්කුස” යි ඔහු කීවේය. “නුඹ කවුද?” යි ඔහු ඇසූ විට “මම සේනක” යි කියා ඔවුහු එකිනෙකාගෙන් විමසමින් සිටියහ. එලෙසම අනෙක් දෙදෙනාව ද එහිම හෙළුවාය. ඔවුන් සියල්ලෝම පිළිකුල් සහගත අශුචි වළේ සිටියහ. රෑ පහන් වූ පසු ඇය ඔවුන්ව එතැනින් ගොඩට ගෙන්වා, හතර දෙනාගේම හිස මුඩු කරවා, සහල් ගෙන්වා ජලයෙන් පොඟවා කොටවා කුඩු කර උකු කැඳ පිසවා, එයින් හිසේ සිට මුළු සිරුරේම ගල්වා, පුළුන් ගෙන්වා හිසේ සිට මුළු සිරුරේම අලවා, ඔවුන් මහත් පීඩාවට පත් කර, පැදුරු ඇතුළත නිදිකරවා ඔතා, රජුට දැන්වීමට රිසිව ඔවුන් සමඟ රත්න සතර ද ගෙන්වා රජු වෙත ගොස් රජුට වැඳ එකත්පසක හිඳ - “දේවයන් වහන්ස, ‘සුදු වඳුරන්’ නම් මහා පඬුරක් පිළිගන්න” යි පවසා පැදුරු ලෙලි හතර රජුගේ පාමුල තැබුවාය. ඉක්බිති රජතුමා ඒවා ඇරවූ විට සුදු වඳුරන් වැනි මේ හතර දෙනාව දුටුවේය. එවිට සියලු මිනිස්සු “අහෝ මින් පෙර නොදුටු විරූ දෙයක්, අහෝ මහා සුදු වඳුරන්” යි පවසා මහ හඬින් සිනාසුණහ. ඒ හතර දෙනාම මහත් ලජ්ජාවට පත් වූහ.


Atha [Pg.213] amarādevī attano sāmino niddosabhāvaṃ kathentī rājānaṃ āha – ‘‘deva, mahosadhapaṇḍito na coro, ime cattārova corā. Etesu hi senako maṇicoro, pukkuso suvaṇṇamālācoro, kāmindo kambalacoro, devindo suvaṇṇapādukācoro. Ime corā asukamāse asukadivase asukadāsidhītānaṃ asukadāsīnaṃ hatthe imāni ratanāni pahiṇanti. Imaṃ paṇṇaṃ passatha, attano santakañca gaṇhatha, core ca, deva, paṭicchathā’’ti. Sā cattāropi jane mahāvippakāraṃ pāpetvā rājānaṃ vanditvā attano gehameva gatā. Rājā bodhisattassa palātabhāvena tasmiṃ āsaṅkāya ca aññesaṃ paṇḍitapatimantīnaṃ abhāvena ca tesaṃ kiñci avatvā ‘‘paṇḍitā nhāpetvā attano gehāni gacchathā’’ti pesesi. Cattāro janā mahāvippakāraṃ patvā rājānaṃ vanditvā attano gehameva gatā.

ඉන්පසු අමරාදේවිය තම ස්වාමියාගේ නිර්දෝෂීභාවය පවසමින් රජුට මෙසේ කීවාය: “දේවයන් වහන්ස, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් සොරුන් නොවේ, මේ සිව්දෙනාම සොරු වෙති. මොවුන් අතරින් සේනක ඇමතිවරයා මැණික් එබ්බවූ හිසකෙස් කටුව සොරා ගත්තේය; පුක්කුස ඇමතිවරයා රන් මාලය සොරා ගත්තේය; කාමින්ද ඇමතිවරයා රතු කම්බිලිය සොරා ගත්තේය; දේවින්ද ඇමතිවරයා රන් පාදුකාව සොරා ගත්තේය. මෙම සොරුන් අසවල් මාසයේ අසවල් දවසේ අසවල් දාසි දියණියන්ගේ සහ දාසීන්ගේ අතේ මෙම රත්නයන් එවූහ. මෙම පත්‍රය (ලේඛනය) බලනු මැනවි, ඔබ වහන්සේගේ වස්තුව නැවත ලබාගෙන මේ සොරුන්ව හඳුනා ගනු මැනවි.” ඇය ඒ සිව්දෙනාටම මහත් අපකීර්තියක් පමුණුවා රජු වැඳ තමාගේ නිවසටම ගියාය. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ පලා ගොස් සිටීම නිසා ඇති වූ සැකයත්, වෙනත් ප්‍රඥාවන්ත උපදේශකයන් නොමැති වීමත් නිසා ඔවුන්ට දෝෂාරෝපණයක් නොකර, “පණ්ඩිතවරුනි, ස්නානය කොට තම නිවෙස්වලට යන්න” යැයි පවසා පිටත් කර හැරියේය. ඒ සිව්දෙනාම මහත් ලජ්ජාවට පත්ව රජු වැඳ තම නිවෙස්වලට ගියහ.


Sabbaratanathenā niṭṭhitā.

සියලු රත්න සොරකම පිළිබඳ කොටස නිම විය.


Khajjopanakapañho

ඛජ්ජෝපනක ප්‍රශ්නය (කදෝපැණි ප්‍රශ්නය)


Athassa chatte adhivatthā devatā bodhisattassa dhammadesanaṃ assuṇantī ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjamānā taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘paṇḍitassa ānayanakāraṇaṃ karissāmī’’ti cintetvā rattibhāge chattapiṇḍikaṃ vivaritvā rājānaṃ catukkanipāte devatāya pucchitapañhe āgate ‘‘hanti hatthehi pādehī’’tiādike cattāro pañhe pucchi. Rājā ajānanto ‘‘ahaṃ na jānāmi, aññe paṇḍite pucchissāmī’’ti ekadivasaṃ okāsaṃ yācitvā punadivase ‘‘āgacchantū’’ti catunnaṃ paṇḍitānaṃ sāsanaṃ pesesi. Tehi ‘‘mayaṃ khuramuṇḍā vīthiṃ otarantā lajjāmā’’ti vutte rājā cattāro nāḷipaṭṭe pesesi ‘‘ime sīsesu katvā āgacchantū’’ti. Tadā kira te nāḷipaṭṭā uppannā. Te āgantvā paññattāsane nisīdiṃsu. Atha rājā ‘‘senaka, ajja rattibhāge chatte adhivatthā devatā maṃ cattāro pañhe pucchi, ahaṃ pana ajānanto ‘paṇḍite pucchissāmī’ti avacaṃ, kathehi me te pañhe’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

ඉන්පසු ශ්වේතච්ඡත්‍රයෙහි (රාජකීය ධවල ඡත්‍රයෙහි) අරක්ගත් දේවතාවිය බෝසතාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා නොඇසීම නිසා “මීට හේතුව කුමක්දැයි” විමසා බලනුයේ එම කරුණ දැනගෙන, “පණ්ඩිතයන් වහන්සේව ගෙන්වා ගැනීමට මගක් කරන්නෙමි” යි සිතා, රාත්‍රී කාලයේ ඡත්‍ර මධ්‍යය විවෘත කොට රජුගෙන් චතුක්ක නිපාතයෙහි එන “හන්ති හත්ථේහි පාදේහි” යනාදී ගාථාවලින් ප්‍රශ්න සතරක් විමසුවාය. රජු පිළිතුරු නොදැන “මම මෙය නොදනිමි, වෙනත් පණ්ඩිතයන්ගෙන් අසන්නෙමි” යි පවසා එක් දිනක කාලයක් ඉල්ලා සිටියේය. පසුදින “පැමිණෙන්න” යැයි පණ්ඩිතවරුන් සිව්දෙනාට පණිවිඩයක් යැවීය. ඔවුන් විසින් “අපේ හිස මුඩු කර ඇති බැවින් වීථියට බැසීමට ලජ්ජා වෙමු” යි පැවසූ විට රජු “මේවා හිසෙහි පැළඳගෙන එන්න” යැයි පවසා හිස් වැසුම් (ජටා) සතරක් යැවීය. එකල එම හිස් වැසුම් උපන් බව කියනු ලැබේ. ඔවුහු පැමිණ පනවන ලද අසුන්වල හිඳ ගත්හ. ඉන්පසු රජතුමා “සේනක පණ්ඩිතයෙනි, ඊයේ රාත්‍රියේ ඡත්‍රයට අරක්ගත් දේවතාවිය මගෙන් ප්‍රශ්න සතරක් ඇසුවාය. මම ඒවා නොදැන පණ්ඩිතයන්ගෙන් අසා පවසමි යි කීවෙමි. මට එම ප්‍රශ්න විස්තර කරන්න” යැයි පවසා මෙම ගාථාව පැවසීය:


‘‘Hanti hatthehi pādehi, mukhañca parisumbhati;

Sa ve rāja piyo hoti, kaṃ tena tvābhipassasī’’ti. (jā. 1.4.197);

“යමෙක් අතින් පයින් පහර දෙයි, මුහුණටත් පහර දෙයි; රජතුමනි, ඔහු සැබවින්ම ප්‍රිය වූවෙකි. එවැනි තැනැත්තා කවුරුන්දැයි ඔබ දකින්නෙහිද?”


Senako [Pg.214] ajānanto ‘‘kiṃ hanti, kathaṃ hantī’’ti taṃ taṃ vilapitvā neva antaṃ passi, na koṭiṃ passi. Sesāpi appaṭibhānā ahesuṃ. Atha rājā vippaṭisārī hutvā puna rattibhāge devatāya ‘‘pañho te ñāto’’ti puṭṭho ‘‘mayā cattāro paṇḍitā puṭṭhā, tepi na jāniṃsū’’ti āha. Devatā ‘‘kiṃ te jānissanti, ṭhapetvā mahosadhapaṇḍitaṃ añño koci ete pañhe kathetuṃ samattho nāma natthi. Sace taṃ pakkosāpetvā ete pañhe na kathāpessasi, iminā te jalitena ayakūṭena sīsaṃ bhindissāmī’’ti rājānaṃ tajjetvā ‘‘mahārāja, agginā atthe sati khajjopanakaṃ dhamituṃ na vaṭṭati, khīrena atthe sati visāṇaṃ duhituṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ pañcakanipāte khajjopanakapañhaṃ udāhari –

සේනක පණ්ඩිතයා පිළිතුරු නොදැන “කවුරුන් පහර දෙයිද, කෙසේ පහර දෙයිද” යනාදී වශයෙන් විකාර පවසමින් එහි කෙළවරක් හෝ අර්ථයක් නොදැක්කේය. සෙසු පණ්ඩිතයෝ ද පිළිතුරු දීමට නොහැකිව මලානිකව සිටියහ. රජතුමා පසුතැවිලි වී සිටියදී නැවත රාත්‍රී කාලයේදී දේවතාවිය “ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දැනගත්තෙහිදැයි” ඇසූ විට, “මම පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනාගෙන්ම ඇසුවෙමි, ඔවුහු ද නොදනිති” යි රජු කීවේය. එවිට දේවතාවිය මෙසේ කීවාය: “ඔවුහු කුමක් දනිත්ද? මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් හැර අන් කිසිවෙක් මේ ප්‍රශ්නවල අර්ථය කීමට සමර්ථ නොවෙති. ඉදින් ඔබ ඔහුව කැඳවා මේ ප්‍රශ්න විසඳා නොගන්නේ නම්, මෙම දිලියෙන යකඩ මුගුරෙන් ඔබේ හිස පළන්නෙමි” යි රජුට තර්ජනය කොට, “මහ රජතුමනි, ගින්න අවශ්‍ය වූ කල කදෝපැණියෙකු දැක ඔහුට පිඹීමෙන් පලක් නැත, කිරි අවශ්‍ය වූ කල එළදෙනගේ අඟෙන් කිරි දොවන්නට උත්සාහ කිරීමෙන් පලක් නැතැයි” පවසා පඤ්චක නිපාතයෙහි එන මෙම ඛජ්ජෝපනක ප්‍රශ්නය ගාථාවලින් ප්‍රකාශ කළාය:


‘‘Ko nu santamhi pajjote, aggipariyesanaṃ caraṃ;

Addakkhi ratti khajjotaṃ, jātavedaṃ amaññatha.

“ගින්න අවශ්‍යව තිබියදී ආලෝකය සොයා යන කවරෙක් නම් රාත්‍රියෙහි කදෝපැණියෙකු දැක, ඔහු ගින්න යැයි වරදවා වටහා ගත්තේය.”


‘‘Svassa gomayacuṇṇāni, abhimatthaṃ tiṇāni ca;

Viparītāya saññāya, nāsakkhi pajjaletave.

“ඔහු එම කදෝපැණියා මත ගොම කුඩු සහ තණකොළ දමා, වැරදි වැටහීමෙන් යුතුව පිඹිමින් සිටියද එය දැල්වීමට ඔහුට නොහැකි විය.”


‘‘Evampi anupāyena, atthaṃ na labhate migo;

Visāṇato gavaṃ dohaṃ, yattha khīraṃ na vindati.

“එසේම වැරදි උපාය මාර්ගයෙන් අඥානයා තමාට අවශ්‍ය අර්ථය නොලබයි; එය කිරි නොලැබෙන තැන එළදෙනගේ අඟෙන් කිරි දොවන්නාක් මෙනි.”


‘‘Vividhehi upāyehi, atthaṃ papponti māṇavā;

Niggahena amittānaṃ, mittānaṃ paggahena ca.

“මිනිස්සු විවිධ වූ නිවැරදි උපාය මාර්ගයන්ගෙන් තමන්ගේ අරමුණු ඉටු කර ගනිති; එනම් සතුරන් මැඩලීමෙන් සහ මිතුරන්ට සංග්‍රහ කර උසස් කිරීමෙනි.”


‘‘Senāmokkhapalābhena, vallabhānaṃ nayena ca;

Jagatiṃ jagatipālā, āvasanti vasundhara’’nti. (jā. 1.5.75-79);

“රාජ්‍ය පාලකයෝ සෙන්පතියන්ට ත්‍යාග දී දිරිමත් කිරීමෙන් සහ හිතවත් ඇමතිවරුන්ගේ මගපෙන්වීමෙන් මෙම පෘථිවිය පාලනය කරති.”


Tattha santamhi pajjoteti aggimhi sante. Caranti caranto. Addakkhīti passi, disvā ca pana vaṇṇasāmaññatāya khajjopanakaṃ ‘‘jātavedo ayaṃ bhavissatī’’ti amaññittha. Svassāti so assa khajjopanakassa upari sukhumāni gomayacuṇṇāni ceva tiṇāni ca. Abhimatthanti hatthehi ghaṃsitvā ākiranto jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhāya mukhena dhamanto jālessāmi nanti viparītāya saññāya vāyamantopi jāletuṃ nāsakkhi. Migoti migasadiso andhabālo evaṃ anupāyena pariyesanto atthaṃ na labhati. Yatthāti yasmiṃ visāṇe khīrameva natthi, tato gāviṃ duhanto [Pg.215] viya ca atthaṃ na vindati. Senāmokkhapalābhenāti senāmokkhānaṃ amaccānaṃ lābhena. Vallabhānanti piyamanāpānaṃ vissāsikānaṃ amaccānaṃ nayena ca. Vasundharanti vasusaṅkhātānaṃ ratanānaṃ dhāraṇato vasundharanti laddhanāmaṃ jagatiṃ jagatipālā rājāno āvasanti.

එහි “සන්තම්හි පජ්ජෝතේ” යනු සැබෑ ගින්න තිබියදී යන්නයි. “චරං” යනු සොයන්නායි. “අද්දක්ඛී” යනු දුටුවේය යන්නයි. ආලෝකයේ සමානකම නිසා කදෝපැණියා දැක “මොහු ගින්න විය යුතුය” යි සිතීය. “ස්වස්සා” යනු ඒ කදෝපැණියා මතුපිට තැබූ සිහින් ගොම කුඩු සහ තණකොළයි. “අභිමත්ථං” යනු අතින් පිරිමැද ඒවා දමා, බිම දණ ගසාගෙන කටින් පිඹිමින් “මම මෙය දල්වන්නෙමි” යි වැරදි වැටහීමකින් වෙහෙසුනද එය දල්වන්නට නොහැකි විය. “මිගෝ” යනු මුවෙකු වැනි මෝඩයායි, ඔහු එලෙස වැරදි ක්‍රමයකින් සොයමින් අර්ථයක් නොලබයි. “යත්ථ” යනු කිරි නැති අඟෙන් කිරි දොවන්නෙකු මෙන් අභිවෘද්ධියක් නොලබන්නායි. “සේනාමොක්ඛපලාභේන” යනු සෙන්පති ඇමතිවරුන්ට සම්පත් ලබා දීමෙනි. “වල්ලභානං” යනු ප්‍රිය වූ විශ්වාසවන්ත ඇමතිවරුන්ගේ මගපෙන්වීමෙනි. “වසුන්ධරං” යනු රන් රුවන් දරන බැවින් වසුන්ධර නම් වූ පෘථිවිය රාජ්‍ය පාලකයෝ පාලනය කරති.


Na te tayā sadisā hutvā aggimhi vijjamāneyeva khajjopanakaṃ dhamanti. Mahārāja, tvaṃ pana aggimhi sati khajjopanakaṃ dhamanto viya, tulaṃ chaḍḍetvā hatthena tulayanto viya, khīrena atthe jāte visāṇato duhanto viya ca, senakādayo pucchasi, ete kiṃ jānanti. Khajjopanakasadisā hete. Aggikkhandhasadiso mahosadho paññāya jalati, taṃ pakkosāpetvā puccha. Ime te pañhe ajānantassa jīvitaṃ natthīti rājānaṃ tajjetvā antaradhāyi.

“ඔවුහු ගින්න තිබියදී කදෝපැණියෙකුට පිඹින මිනිසුන් හා සමාන නොවෙති. මහ රජතුමනි, ඔබ සැබෑ ගින්න තිබියදී කදෝපැණියෙකුට පිඹින්නාක් මෙන්ද, තරාදිය පසෙක තබා අතින් බර මනින්නාක් මෙන්ද, කිරි අවශ්‍ය වූ විට අඟෙන් දොවන්නාක් මෙන්ද සේනක ඇතුළු පිරිසගෙන් ප්‍රශ්න විමසන්නෙහිය. මොවුහු කුමක් දනිත්ද? මොවුහු කදෝපැණියන් වැනිය. මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වනාහි මහා ගිනි කඳක් මෙන් ප්‍රඥාවෙන් බබළයි. ඔහුව ගෙන්වා ගෙන ප්‍රශ්න විමසන්න. මේ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු නොදන්නා ඔබට ජීවිතයක් නැතැයි” රජුට තර්ජනය කොට දේවතාවිය අතුරුදන් වූවාය.


Khajjopanakapañho niṭṭhito.

ඛජ්ජෝපනක ප්‍රශ්නය නිම විය.


Bhūripañho

භූරි ප්‍රශ්නය


Atha rājā maraṇabhayatajjito punadivase cattāro amacce pakkosāpetvā ‘‘tātā, tumhe cattāro catūsu rathesu ṭhatvā catūhi nagaradvārehi nikkhamitvā yattha mama puttaṃ mahosadhapaṇḍitaṃ passatha, tatthevassa sakkāraṃ katvā khippaṃ ānethā’’ti āṇāpesi. Tepi cattāro ekekena dvārena nikkhamiṃsu. Tesu tayo janā paṇḍitaṃ na passiṃsu. Dakkhiṇadvārena nikkhanto pana dakkhiṇayavamajjhakagāme mahāsattaṃ mattikaṃ āharitvā ācariyassa cakkaṃ vaṭṭetvā mattikāmakkhitasarīraṃ palālapiṭṭhake nisīditvā muṭṭhiṃ muṭṭhiṃ katvā appasūpaṃ yavabhattaṃ bhuñjamānaṃ passi. Kasmā panesa etaṃ kammaṃ akāsīti? Rājā kira ‘‘nissaṃsayaṃ paṇḍito rajjaṃ gaṇhissatī’’ti āsaṅkati. ‘‘So ‘kumbhakārakammena jīvatī’ti sutvā nirāsaṅko bhavissatī’’ti cintetvā evamakāsīti. So amaccaṃ disvā attano santikaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā ‘‘ajja mayhaṃ yaso puna pākatiko bhavissati, amarādeviyā sampāditaṃ nānaggarasabhojanameva bhuñjissāmī’’ti cintetvā gahitaṃ yavabhattapiṇḍaṃ chaḍḍetvā uṭṭhāya mukhaṃ vikkhāletvā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe so amacco taṃ upasaṅkami. So pana senakapakkhiko, tasmā naṃ ghaṭento ‘‘paṇḍita, ācariyasenakassa vacanaṃ niyyānikaṃ, tava nāma yase parihīne tathārūpā [Pg.216] paññā patiṭṭhā hotuṃ nāsakkhi, idāni mattikāmakkhito palālapiṭṭhe nisīditvā evarūpaṃ bhattaṃ bhuñjasī’’ti vatvā dasakanipāte bhūripañhe paṭhamaṃ gāthamāha –

එවිට මරණ බියෙන් තැතිගත් රජතුමා පසුදින ඇමතියන් සිව්දෙනෙකු කැඳවා, “දරුවනි, ඔබ සිව්දෙනා රථ හතරකට නැගී නගර ද්වාර හතරෙන් නික්ම ගොස් මාගේ පුත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් යම් තැනක දකින්නහුද, එහිදීම එතුමාට සත්කාර කොට වහා කැඳවාගෙන එන්න” යැයි අණ කළේය. ඒ ඇමතියන් සිව්දෙනාද එක් එක් දොරටුවෙන් නික්ම ගියහ. ඔවුන්ගෙන් තිදෙනෙකුට පණ්ඩිතයන් දක්නට නොලැබුණි. දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම ගිය ඇමතියා දකුණු යවමජ්ඣක ගමට ගොස්, මැටි ගෙනවුත් තම ගුරුවරයාගේ සක කරකවමින්, මැටි තැවරුණු ශරීරයෙන් යුතුව පිදුරු ඇතිරිල්ලක් මත හිඳ, අතින් මිටි කරමින් ස්වල්ප වෑංජන සහිත යව බත් අනුභව කරමින් සිටි මහාසත්වයන් දුටුවේය. එතුමා කුමන කරුණක් නිසා මෙවැනි කාර්යයක් කළේ ද? රජතුමා “පණ්ඩිතයන් නිසැකවම රාජ්‍යය ගනු ඇතැයි” සැක කරයි. “ඔහු කුඹල් කර්මාන්තයෙන් ජීවත් වන්නේ යැයි අසා රජු සැක රහිත වනු ඇතැයි” සිතා එසේ කළේය. එතුමා ඇමතියා දැක තමන් වෙත පැමිණි බව දැන, “අද මාගේ කීර්තිය නැවතත් ප්‍රකට වනු ඇත, අමරා දේවිය විසින් පිළියෙළ කරන ලද නානාප්‍රකාර රසවත් භෝජනයන්ම අනුභව කරන්නෙමි”යි සිතා, අතින් ගත් යව බත් පිඩ ඉවත දමා නැගිට මුහුණ කට සෝදා හිඳගත්තේය. එම අවස්ථාවේදී එම ඇමතියා එතුමා වෙත පැමිණියේය. ඔහු සේනකගේ පාර්ශ්වයේ අයෙකි. එබැවින් ඔහු පණ්ඩිතයන්ට අපහාස කරනු කැමතිව, “පණ්ඩිතය, සේනක ආචාර්යයන්ගේ වචනයම සත්‍යයකි, ඔබගේ කීර්තිය පිරිහුණු කල්හි මෙබඳු ප්‍රඥාව පිහිට වීමට නොහැකි විය, දැන් මැටි තැවරුණු සිරුරින් යුතුව පිදුරු මත හිඳ මෙබඳු බත් අනුභව කරන්නෙහිය”යි පවසා දසක නිපාතයේ භූරිපඤ්ඤ ප්‍රශ්නයේ එන ප්‍රථම ගාථාව පැවසීය.


‘‘Saccaṃ kira, tvaṃ api bhūripañña, yā tādisī sirī dhitī matī ca;

Na tāyatebhāvavasūpanitaṃ, yo yavakaṃ bhuñjasi appasūpa’’nti. (jā. 1.10.145);

“මහා ප්‍රඥාවන්තය, යම්බඳු වූ ශ්‍රී සෝභාවක්, ධෛර්යයක් සහ බුද්ධියක් ඇද්ද, ඒවා සැබැවින්ම සත්‍යයකි. එහෙත් පිරිහීමට පත්වූ විට ඒවා ආරක්ෂා නොකරයි. එබැවින් ඔබ වෑංජන ස්වල්පයක් සහිතව යව බත් අනුභව කරන්නෙහිය.”


Tattha saccaṃ kirāti yaṃ ācariyasenako āha, taṃ kira saccameva. Sirīti issariyaṃ. Dhitīti abbhocchinnavīriyaṃ. Na tāyatebhāvavasūpanitanti abhāvassa avuḍḍhiyā vasaṃ upanītaṃ taṃ na rakkhati na gopeti, patiṭṭhā hotuṃ na sakkoti. Yavakanti yavabhattaṃ.

එහි ‘සච්චං කිර’ යනු සේනක ආචාර්යයන් යමක් පැවසුවේද එය සැබැවින්ම සත්‍යයක් බවයි. ‘සිරි’ යනු ඓශ්චර්යයයි. ‘ධිති’ යනු නොසිඳුණු වීර්යයයි. ‘න තායතේභාවවසූපනීතං’ යනු පිරිහීමට හෝ අභිවෘද්ධියක් නොමැති තත්ත්වයට පත්වූ කල එය රකින්නේ හෝ රැකබලා ගන්නේ නැත, පිහිට වීමට නොහැකිය යන්නයි. ‘යවකං’ යනු යව බත් ය.


Atha naṃ mahāsatto ‘‘andhabāla, ahaṃ attano paññābalena puna taṃ yasaṃ pākatikaṃ kātukāmo evaṃ karomī’’ti vatvā imaṃ gāthādvayamāha –

එවිට මහාසත්වයන් ඔහුට, “අන්ධ බාලය, මම මාගේ ප්‍රඥා බලයෙන් නැවතත් ඒ කීර්තිය ප්‍රකට කිරීමට කැමතිව මෙසේ කරමි”යි පවසා මෙම ගාථා දෙක වදාළේය.


‘‘Sukhaṃ dukkhena paripācayanto, kālākālaṃ vicinaṃ chandachanno;

Atthassa dvārāni avāpuranto, tenāhaṃ tussāmi yavodanena.

“දුක තුළින් සැපය උදා කරගනිමින්, සුදුසු කාලය හා නොසුදුසු කාලය විමසමින්, තමන්ගේ කැමැත්තෙන් සැඟවී සිටිමින්, අර්ථයේ දොරටු විවෘත කරගන්නා මම, ඒ හේතුවෙන් මෙම යව බතින් සතුටු වෙමි.”


‘‘Kālañca ñatvā abhijīhanāya, mantehi atthaṃ paripācayitvā;

Vijambhissaṃ sīhavijambhitāni, tāyiddhiyā dakkhasi maṃ punāpī’’ti. (jā. 1.10.146-147);

“වීර්යය කළ යුතු කාලය දැන, ප්‍රඥාවෙන් අර්ථය මෝරා යන්නට සලස්වා, මම සිංහ විජෘම්භණයෙන් යුතුව නැගී සිටින්නෙමි. එම සමෘද්ධියෙන් යුක්තව ඔබ නැවතත් මා දකිනු ඇත.”


Tattha dukkhenāti iminā kāyikacetasikadukkhena attano porāṇakasukhaṃ paṭipākatikakaraṇena paripācayantovaḍḍhento. Kālākālanti ayaṃ paṭicchanno hutvā caraṇakālo, ayaṃ appaṭicchannoti evaṃ kālañca akālañca vicinanto rañño kuddhakāle channena caritabbanti ñatvā chandena attano ruciyā channo paṭicchanno hutvā kumbhakārakammena jīvanto attano atthassa kāraṇasaṅkhātāni dvārāni [Pg.217] avāpuranto viharāmi, tena kāraṇenāhaṃ yavodanena tussāmīti attho. Abhijīhanāyāti vīriyakaraṇassa. Mantehi atthaṃ paripācayitvāti attano ñāṇabalena mama yasaṃ vaḍḍhetvā manosilātale vijambhamāno sīho viya vijambhissaṃ, tāya iddhiyā maṃ punapi tvaṃ passissasīti.

එහි ‘දුක්ඛේන’ යනු මෙම කායික හා චෛතසික දුකෙන් තමාගේ පැරණි සැපය නැවත ඇති කරගනිමින් දියුණු කිරීමයි. ‘කාලාකාලං’ යනු සැඟවී සිටිය යුතු කාලය මෙයයි, සැඟවී නොසිටිය යුතු කාලය මෙයයි වශයෙන් කාලය හා අකාලය විමසීමයි. රජු ක්‍රෝධ වී සිටින කාලයේ සැඟවී සිටිය යුතු යැයි දැන තමාගේ කැමැත්තෙන් සැඟවී සිටිමින්, කුඹල් කර්මාන්තයෙන් ජීවත් වෙමින්, තමාගේ දියුණුවට හේතු වන දොරටු විවෘත කරමින් වෙසෙමි, ඒ හේතුවෙන් මම යව බතින් සතුටු වෙමි යනු අර්ථයයි. ‘අභිජීහනාය’ යනු වීර්යය කිරීමටයි. ‘මන්තේහි අත්ථං පරිපාචයිත්වා’ යනු තමාගේ ඥාන බලයෙන් තම කීර්තිය වර්ධනය කරගෙන, මනෝසිලා තලයක හැසිරෙන සිංහයෙකු මෙන් විජෘම්භණය වන්නෙමි, ඒ උදාරත්වය සහිතව ඔබ නැවතත් මා දකිනු ඇත යන්නයි.


Atha naṃ amacco āha – ‘‘paṇḍita, chatte adhivatthā devatā rājānaṃ pañhaṃ pucchi. Rājā cattāro paṇḍite pucchi. Tesu ekopi taṃ pañhaṃ kathetuṃ nāsakkhi, tasmā rājā tava santikaṃ maṃ pahiṇī’’ti. ‘‘Evaṃ sante paññāya ānubhāvaṃ kasmā na passasi, evarūpe hi kāle na issariyaṃ patiṭṭhā hoti, paññāsampannova patiṭṭhā hotī’’ti mahāsatto paññāya ānubhāvaṃ vaṇṇesi. Amacco raññā ‘‘paṇḍitaṃ diṭṭhaṭṭhāneyeva sakkāraṃ katvā ānethā’’ti dinnaṃ kahāpaṇasahassaṃ mahāsattassa hatthe ṭhapesi. Kumbhakāro ‘‘mahosadhapaṇḍito kira mayā pesakārakammaṃ kārito’’ti bhayaṃ āpajji. Atha naṃ mahāsatto ‘‘mā bhāyi, ācariya, bahūpakāro tvaṃ amhāka’’nti assāsetvā sahassaṃ datvā mattikāmakkhiteneva sarīrena rathe nisīditvā nagaraṃ pāvisi. Amacco rañño ārocetvā ‘‘tāta, kuhiṃ paṇḍito diṭṭho’’ti vutte ‘‘deva, dakkhiṇayavamajjhakagāme kumbhakārakammaṃ katvā jīvati, tumhe pakkosathāti sutvāva anhāyitvā mattikāmakkhiteneva sarīrena āgato’’ti āha. Rājā ‘‘sace mayhaṃ paccatthiko assa, issariyavidhinā careyya, nāyaṃ mama paccatthiko’’ti cintetvā ‘‘mama puttassa ‘attano gharaṃ gantvā nhatvā alaṅkaritvā mayā dinnavidhānena āgacchatū’ti vadeyyāthā’’ti āha. Taṃ sutvā paṇḍito tathā katvā āgantvā ‘‘pavisatū’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājā paṭisanthāraṃ katvā paṇḍitaṃ vīmaṃsanto imaṃ gāthamāha –

එවිට ඇමතියා එතුමාට මෙසේ කීවේය: “පණ්ඩිතය, ශ්වේතච්ඡත්‍රයට අධිගෘහිත දේවතාවිය රජතුමාගෙන් ප්‍රශ්න විමසුවාය. රජතුමා පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනාගෙන් විමසූ නමුත් ඔවුන් කිසිවෙකුටත් එම ප්‍රශ්නය විසඳීමට නොහැකි විය. එබැවින් රජතුමා ඔබ වෙත මා එවා ඇත.” එවිට මහාසත්වයන්, “එසේ නම් ප්‍රඥාවේ ආනුභාවය නොදකින්නේ මන්ද? මෙබඳු කාලයකදී ඓශ්චර්යය පිහිටක් නොවේ, ප්‍රඥාවෙන් පිරිපුන් තැනැත්තාම පිහිට වන්නේය”යි පවසා ප්‍රඥාවේ ආනුභාවය වර්ණනා කළේය. රජතුමා විසින් “පණ්ඩිතයන් දුටු තැනදීම සත්කාර කොට කැඳවාගෙන එන්න” යැයි දුන් කහවනු දහස මහාසත්වයන්ගේ අත තැබුවේය. කුඹල්කරු, “මා විසින් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් ලවා මෙහෙකාරකම් කරවා ගන්නා ලදී” යැයි බියට පත් විය. එවිට මහාසත්වයන් ඔහු අස්වසමින්, “ආචාර්යයනි, බිය නොවන්න, ඔබ මට බොහෝ උපකාර කළේය”යි පවසා දහසක් දී, මැටි තැවරුණු සිරුරින්ම රථයේ හිඳ නගරයට ඇතුළු විය. ඇමතියා රජුට ඒ බව දන්වා සිටි අතර, “දරුව, පණ්ඩිතයන් කොහේදැයි දුටුවේ?” යැයි ඇසූ විට, “දේවයන් වහන්ස, දකුණු යවමජ්ඣක ගමේ කුඹල් කර්මාන්තය කරමින් ජීවත් වෙයි, ඔබ වහන්සේ කැඳවනවා යැයි ඇසූ සැනින් නෑමක් පවා නොකර මැටි තැවරුණු සිරුරින්ම පැමිණියේය”යි පැවසීය. රජතුමා “ඔහු මාගේ සතුරෙකු වූයේ නම් ඓශ්චර්යය විලාසයෙන් හැසිරෙනු ඇත, මොහු මාගේ සතුරෙකු නොවේ” යැයි සිතා, “මාගේ පුතාට තමාගේ නිවසට ගොස් ස්නානය කර ආභරණ පැළඳ මා දුන් නියෝගය පරිදි පැමිණෙන්නැයි පවසන්න” යැයි කීවේය. එය අසා පණ්ඩිතයන් එසේ කොට පැමිණි අතර, “ඇතුල් වන්නැයි” කී විට ඇතුළු වී රජුට වැඳ එකත්පසක සිටියේය. රජතුමා පිළිසඳර කතා කොට පණ්ඩිතයන් පරීක්ෂා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව පැවසීය.


‘‘Sukhīpi heke na karonti pāpaṃ, avaṇṇasaṃsaggabhayā puneke;

Pahū samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha’’nti. (jā. 1.10.148);

“ඇතැම්හු සැපවත්ව සිටිද්දීත් පව් නොකරති. තවත් සමහරු අවමන් හා නින්දා බියෙන් පව් නොකරති. සියලු සම්පත් ඇතිව මහත් වූ අර්ථයන් ගැන සිතන ඔබ, මා හට දුකක් නොකළේ කුමන හේතුවක් නිසාද?”


Tattha [Pg.218] sukhīti paṇḍita, ekacce ‘‘mayaṃ sukhino sampannaissariyā, alaṃ no ettakenā’’ti uttari issariyakāraṇā pāpaṃ na karonti, ekacce ‘‘evarūpassa no yasadāyakassa sāmikassa aparajjhantānaṃ avaṇṇo bhavissatī’’ti avaṇṇasaṃsaggabhayā na karonti. Eko na samattho hoti, eko mandapañño, tvaṃ pana samattho ca vipulatthacintī ca, icchanto pana sakalajambudīpe rajjampi kāreyyāsi. Kiṃ kāraṇā mama rajjaṃ gahetvā dukkhaṃ na karosīti.

එහි අර්ථය මෙසේය - “මාගේ පුතණුවන් වූ මහෝෂධය, මේ ලෝකයෙහි අප වැනි ඇතැම් සම්පත්ලාභීන් තමන් ලැබූ සම්පත්වලට වඩා වැඩි සම්පත් කැමති වී, වෙනත් රටවල් ආක්‍රමණය කිරීමට සිතුවත්, ප්‍රඥාව මද බැවින් තමන්ට අගෞරවයක් වේ යැයි බියෙන් යුධ වැදීම වැනි අකුසල් නොකරති. ඇතැම්හු අනුන් යටපත් කිරීමට කැමති වුවද, තමන්ට සමාන අදහස් ඇති උපදේශකයන් නොමැති වීම නිසා අකුසල් නොකරති. ඇතැම්හු මහා ප්‍රඥාවෙන් හා පරාක්‍රමයෙන් යුක්ත වුවද, තමන්ට උපකාර කළ අයට ද්‍රෝහී වීමෙන් අනාගතයේදී සත්පුරුෂයන්ගේ ගැරහුමට ලක් වේ යැයි සිතා උපකාර කළ අයට ද්‍රෝහී නොවෙති. ඔබ වනාහි විවිධ වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් මුළු දඹදිවම තමන්ගේ අණසකට යටත් කර ගැනීමටත්, ඒකච්ඡත්‍ර රජ පදවියක් ලබා ගැනීමටත් සමර්ථ වෙද්දී, ප්‍රඥාව මද වූ මා රාජ්‍ය සම්පත්තියෙන් පහකොට මට දුක් නොදෙන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද?”


Atha naṃ bodhisatto āha –

එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සත්පුරුෂයන්ගේ පිළිවෙත පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙසේ පැවසූහ -


‘‘Na paṇḍitā attasukhassa hetu, pāpāni kammāni samācaranti;

Dukkhena phuṭṭhā khalitāpi santā, chandā ca dosā na jahanti dhamma’’nti. (jā. 1.10.149);

“පණ්ඩිතයෝ තමන්ගේ සැපය උදෙසා පව්කම් නොකරති. දුකෙන් පෙළුණත්, සම්පත්වලින් පිරිහුණත්, සත්පුරුෂයෝ වනාහි ඡන්දයෙන් හෝ දෝෂයෙන් හෝ ධර්මය අත්නොහරිති.”


Tattha khalitāpīti sampattito khalitvā vipattiyaṃ ṭhitasabhāvā hutvāpi. Na jahanti dhammanti paveṇiyadhammampi sucaritadhammampi na jahanti.

එහි ‘ඛලිතාපි’ යනු සම්පත්වලින් පිරිහී විපත්තියට පත් වූවද යන්නයි. ‘ධර්මය අත්නොහරිති’ යනු කුල පරම්පරාගත ධර්මය හා සුචරිත ධර්මය අත්නොහරිති යන්නයි.


Puna rājā tassa vīmaṃsanatthaṃ khattiyamāyaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

නැවතත් රජතුමා මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ අදහස විමසනු පිණිස රාජ මායාවෙන් යුක්තව මෙම ගාථාව පැවසීය -


‘‘Yena kenaci vaṇṇena, mudunā dāruṇena vā;

Uddhare dīnamattānaṃ, pacchā dhammaṃ samācare’’ti. (jā. 1.10.150);

“යම්කිසි ක්‍රමයකින්, මෘදු හෝ දරුණු ක්‍රමයකින් හෝ වේවා, පීඩාවට පත් තමා ඉන් මුදාගත යුතුය. පසුව ධර්මයෙහි හැසිරිය හැකිය.”


Tattha dīnanti duggataṃ attānaṃ uddharitvā sampattiyaṃ ṭhapeyyāti.

එහි ‘දීනං’ යනු දුගී බවට පත් තමා ඉන් මුදාගෙන නැවත සම්පත්වල පිහිටුවා ගත යුතුය යන්නයි.


Athassa mahāsatto rukkhūpamaṃ dassento imaṃ gāthamāha –

එවිට මහාසත්වයන් වහන්සේ මිත්‍රත්වයේ අගය පෙන්වා දීම සඳහා වෘක්ෂ උපමාවක් දක්වමින් මෙම ගාථාව පැවසූහ -


‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;

Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako’’ti. (jā. 1.10.151);

“යම් ගසක සෙවණෙහි වාඩි වී හෝ නිදාගෙන හෝ සිටියේද, ඒ ගසෙහි අත්තක් පවා නොබිඳිය යුතුය. මන්ද යත්, මිත්‍රද්‍රෝහියා ලාමක පාපියෙකු වන බැවිනි.”


Evañca pana vatvā – ‘‘mahārāja, yadi paribhuttarukkhassa sākhaṃ bhañjantopi mittadubbhī hoti, yehi tumhehi mama pitā uḷāre issariye patiṭṭhāpito, ahañca mahantena anuggahena anuggahito, tesu tumhesu aparajjhanto ahaṃ kathaṃ nāma mittadubbho na bhaveyya’’nti sabbathāpi attano amittadubbhibhāvaṃ kathetvā rañño cittācāraṃ codento imaṃ gāthamāha –

මෙසේ පවසා, “මහ රජතුමනි, ප්‍රයෝජනයට ගත් ගසක අත්තක් බිඳින්නා පවා මිත්‍රද්‍රෝහියෙකු වන්නේ නම්, ඔබ වහන්සේ විසින් මාගේ පියාණන්ව ඉහළ සම්පත්වල පිහිටුවා, මාවද මහත් වූ අනුග්‍රහයෙන් පෝෂණය කළ කල්හි, මම ඔබ වහන්සේට වරදක් කරන්නේ කෙසේ නම් මිත්‍රද්‍රෝහියෙකු නොවන්නෙම්ද?” යි පවසා, රජුගේ සිත සදහම් මඟට යොමු කරනු පිණිස ගාථා තුනකින් මෙසේ අවවාද කළහ -


‘‘Yassāpi [Pg.219] dhammaṃ puriso vijaññā, ye cassa kaṅkhaṃ vinayanti santo;

Taṃ hissa dīpañca parāyaṇañca, na tena mettiṃ jarayetha pañño’’ti. (jā. 1.10.152);

“යම් කෙනෙකුගෙන් යම්කිසි දහමක් ඉගෙන ගන්නේද, යම් සත්පුරුෂයෝ කෙනෙකුගේ සැක දුරු කෙරෙත්ද, ඔහු තමාගේ පිහිටක් හා අවසාන රැකවරණයක් වැනිය. ප්‍රඥාවන්තයා ඔහු සමඟ ඇති මිත්‍රත්වය පළුදු නොකළ යුතුය.”


Tassattho – mahārāja, yassa ācariyassa santikā yo puriso appamattakampi dhammaṃ kāraṇaṃ jāneyya, ye cassa santo uppannaṃ kaṅkhaṃ vinayanti, taṃ tassa patiṭṭhānaṭṭhena dīpañceva parāyaṇañca, tādisena ācariyena saddhiṃ paṇḍito mittabhāvaṃ nāma na jīreyya na nāseyya.

එහි අර්ථය නම් - මහ රජතුමනි, යම් ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් යම් පුද්ගලයෙකු ස්වල්ප වූ හෝ ධර්මයක් හෝ කරුණක් දැනගන්නේද, යම් සත්පුරුෂයෝ කෙනෙකු තුළ ඇති වූ සැක දුරු කෙරෙත්ද, ඒ තැනැත්තා ඔහුට පිහිට වන අර්ථයෙන් රැකවරණයක් වැනිය. ප්‍රඥාවන්තයා එවැනි ආචාර්යවරයෙකු සමඟ ඇති කරගත් මිත්‍රත්වය කිසිලෙසකත් පළුදු නොකළ යුතුය, විනාශ නොකළ යුතුය.


Idāni taṃ ovadanto imaṃ gāthādvayamāha –

දැන් ඔහුට අවවාද කරමින් මෙම ගාථා දෙක පැවසූහ -


‘‘Alaso gihī kāmabhogī na sādhu, asaññato pabbajito na sādhu;

Rājā na sādhu anisammakārī, yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu.

“පස්කම් සැප විඳින කම්මැලි ගිහියා යහපත් නොවේ. සංයමයක් නැති පැවිද්දා යහපත් නොවේ. විමසා බලා කටයුතු නොකරන රජු යහපත් නොවේ. උගතෙක් වී කෝපවන්නේ නම් එයද යහපත් නොවේ.”


‘‘Nisamma khattiyo kayirā, nānisamma disampati;

Nisammakārino rāja, yaso kitti ca vaḍḍhatī’’ti. (jā. 1.10.153-154);

“ක්ෂත්‍රියයා විමසා බලා කටයුතු කළ යුතුය. පෘථිවිපාලකයා විමසීමකින් තොරව කටයුතු නොකළ යුතුය. රජතුමනි, විමසා බලා කටයුතු කරන්නාගේ යසස හා කීර්තිය වර්ධනය වේ.”


Tattha na sādhūti na sundaro. Anisammakārīti kiñci sutvā anupadhāretvā attano paccakkhaṃ akatvā kārako. Yaso kitti cāti issariyaparivāro ca guṇakitti ca ekantena vaḍḍhatīti.

එහි ‘න සාධු’ යනු යහපත් නොවේ යන්නයි. ‘අනිසම්මකාරී’ යනු යමක් අසා ඒ පිළිබඳව විමසා නොබලා, තමාට සෘජුවම කරුණු තහවුරු කර නොගෙන ක්‍රියා කරන්නා ය. ‘යසස හා කීර්තිය’ යනු සම්පත් හා පිරිවර මෙන්ම ගුණාංග පිළිබඳ කීර්තිය ඒකාන්තයෙන්ම වර්ධනය වේ යන්නයි.


Bhūripañho niṭṭhito.

භූරිප්‍රශ්නය නිමාවට පත් විය.


Devatāpañho

දේවතා ප්‍රශ්නය


Evaṃ vutte rājā mahāsattaṃ samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīdāpetvā sayaṃ nīcāsane nisīditvā āha – ‘‘paṇḍita, setacchatte adhivatthā devatā maṃ cattāro pañhe pucchi, te ahaṃ na jānāmi. Cattāropi paṇḍitā na jāniṃsu, kathehi me, tāta, te pañhe’’ti. Mahārāja, chatte adhivatthā devatā vā hotu, cātumahārājikādayo vā hontu, yena kenaci pucchitapañhaṃ ahaṃ kathetuṃ sakkomi. Vada, mahārāja, devatāya pucchitapañheti. Atha rājā devatāya pucchitaniyāmeneva kathento paṭhamaṃ gāthamāha –

මෙසේ පැවසූ කල, රජතුමා මහාසත්වයන් වහන්සේව සේසත් එසවූ රජ අසුනෙහි වඩා හිඳුවා, තමා පහත් අසුනක හිඳ මෙසේ පැවසීය - “පණ්ඩිතයෙනි, සේසතෙහි වසන දේවතාවියක් මගෙන් ප්‍රශ්න සතරක් විමසුවාය. මම ඒවා නොදනිමි. අනෙක් පණ්ඩිතයන් සතර දෙනාද ඒවා නොදැන සිටියහ. පුතණුවෙනි, මට ඒ ප්‍රශ්න කියා දෙන්න.” “මහ රජතුමනි, ඕනෑම අයෙකු විමසන ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දීමට මම සමර්ථ වෙමි. රජතුමනි, දේවතාවිය විමසූ ප්‍රශ්න පවසන්න.” එවිට රජතුමා දේවතාවිය විමසූ ආකාරයෙන්ම පළමු ගාථාව පැවසීය -


‘‘Hanti [Pg.220] hatthehi pādehi, mukhañca parisumbhati;

Sa ve rāja piyo hoti, kaṃ tena tvābhipassasī’’ti. (jā. 1.4.197);

“අත්වලින් පයින් පහර දෙයි, මුහුණටද පහර දෙයි. රජතුමනි, ඔහු ඉතා ප්‍රියයෙක් වෙයි. එසේ කරද්දීත් තවමත් ප්‍රිය වන ඒ තැනැත්තා කවරෙක්දැයි ඔබ දකින්නෙහිද?”


Tattha hantīti paharati. Parisumbhatīti paharatiyeva. Sa veti so evaṃ karonto piyo hoti. Kaṃ tena tvābhipassasīti tena paharaṇakāraṇena piyaṃ katamaṃ puggalaṃ tvaṃ, rāja, abhipassasīti.

එහි ‘හන්ති’ යනු පහර දෙයි යන්නයි. ‘පරිසුම්භති’ යනුද පහර දීමමයි. ‘ස වේ’ යනු එසේ කරද්දීත් ඔහු ප්‍රිය වේ යන්නයි. “රජතුමනි, ඒ පහර දීම නිසාම වඩාත් ප්‍රිය වන්නේ කවර පුද්ගලයෙකුදැයි ඔබ දකින්නෙහිද?” යන්න මෙහි අදහසයි.


Mahāsattassa taṃ kathaṃ sutvāva gaganatale puṇṇacando viya attho pākaṭo ahosi. Atha mahāsatto ‘‘suṇa, mahārāja, yadā hi mātuaṅke nipanno daharakumāro haṭṭhatuṭṭho kīḷanto mātaraṃ hatthapādehi paharati, kese luñcati, muṭṭhinā mukhaṃ paharati, tadā naṃ mātā ‘coraputtaka, kathaṃ tvaṃ no evaṃ paharasī’tiādīni pemasinehavaseneva vatvā pemaṃ sandhāretuṃ asakkontī āliṅgitvā thanantare nipajjāpetvā mukhaṃ paricumbati. Iti so tassā evarūpe kāle piyataro hoti, tathā pitunopī’’ti evaṃ gaganamajjhe sūriyaṃ uṭṭhāpento viya pākaṭaṃ katvā pañhaṃ kathesi. Taṃ sutvā devatā chattapiṇḍikaṃ vivaritvā nikkhamitvā upaḍḍhaṃ sarīraṃ dassetvā ‘‘sukathito paṇḍitena pañho’’ti madhurassarena sādhukāraṃ datvā ratanacaṅkoṭakaṃ pūretvā dibbapupphagandhavāsehi bodhisattaṃ pūjetvā antaradhāyi. Rājāpi paṇḍitaṃ pupphādīhi pūjetvā itaraṃ pañhaṃ yācitvā ‘‘vada, mahārājā’’ti vutte dutiyaṃ gāthamāha –

මහාසත්වයන් වහන්සේට ඒ ප්‍රශ්නය ඇසූ සැණින් එහි අර්ථය පැහැදිලි විය. එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ - “මහ රජතුමනි, මවගේ උකුලේ ඉන්නා කුඩා දරුවෙකු සතුටින් සිනහසෙමින් මවට අත්පාවලින් පහර දෙද්දී, හිසකෙස් අදිද්දී, මිට මොලවා මුහුණට පහර දෙද්දී, මව සෙනෙහසින් යුතුව ඔහුව වැළඳගෙන තුරුළු කරගෙන මුහුණ සිප ගනියි. මෙවැනි වෙලාවක ඒ දරුවා ඇයට ඉතා ප්‍රිය වේ. පියාටද එසේමය.” මෙසේ ප්‍රශ්නය පැහැදිලි කර දුන්හ. එය ඇසූ දේවතාවිය සේසත් මුදුනෙන් මතු වී “පණ්ඩිතයන් විසින් ඉතා මැනවින් ප්‍රශ්නය විසඳන ලදි” යැයි සාධුකාර දී, රන් කරඬුවක් පුරා දිව්‍යමය මල් ගන්ධයන්ගෙන් බෝධිසත්වයන්ට පූජා කළාය. රජතුමාද පණ්ඩිතයන් පුදා, දෙවන ගාථාව පැවසීය -


‘‘Akkosati yathākāmaṃ, āgamañcassa icchati;

Sa ve rāja piyo hoti, kaṃ tena tvābhipassasī’’ti. (jā. 1.4.198);

“තමන්ට රිසි සේ බැණ වදියි, නමුත් ඔහු එනතුරු මඟ බලා සිටියි. රජතුමනි, ඔහු ඉතා ප්‍රියයෙක් වෙයි. ඒ පුද්ගලයා කවරෙක්දැයි ඔබ දකින්නෙහිද?”


Athassa mahāsatto – ‘‘mahārāja, mātā vacanapesanaṃ kātuṃ samatthaṃ sattaṭṭhavassikaṃ puttaṃ ‘tāta, khettaṃ gaccha, antarāpaṇaṃ gacchā’tiādīni vatvā ‘amma, sace idañcidañca khādanīyaṃ bhojanīyaṃ dassasi, gamissāmī’ti vutte ‘sādhu, putta, gaṇhāhī’ti vatvā deti. So dārako taṃ khāditvā bahi gantvā dārakehi saddhiṃ kīḷitvā mātupesanaṃ na gacchati. Mātarā ‘‘tāta, gacchāhī’ti vutte so mātaraṃ ‘amma, tvaṃ sītāya gharacchāyāya nisīdasi, kiṃ pana ahaṃ tava bahi [Pg.221] pesanakammaṃ karissāmi, ahaṃ taṃ vañcemī’ti vatvā hatthavikāramukhavikāre katvā gato. Sā gacchantaṃ disvā kujjhitvā daṇḍakaṃ gahetvā ‘tvaṃ mama santakaṃ khāditvā khette kiccaṃ kātuṃ na icchasī’ti tajjentī vegena palāyantaṃ anubandhitvā pāpuṇituṃ asakkontī ‘corā taṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ chindantū’tiādīni vatvā yathākāmaṃ akkosati paribhāsati. Yaṃ pana mukhena bhaṇati, tathā hadaye appamattakampi na icchati, āgamanañcassa icchati, so divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyaṃ gehaṃ pavisituṃ avisahanto ñātakānaṃ santikaṃ gacchati. Mātāpissa āgamanamaggaṃ olokentī anāgacchantaṃ disvā ‘pavisituṃ na visahati maññe’ti sokassa hadayaṃ pūretvā assupuṇṇehi nettehi ñātighare upadhārentī puttaṃ disvā āliṅgitvā sīse cumbitvā ubhohi hatthehi daḷhaṃ gahetvā ‘tāta piyaputtaka, mama vacanaṃ hadaye ṭhapesī’ti atirekataraṃ pemaṃ uppādesi. Evaṃ, mahārāja, mātuyā kuddhakāle putto piyataro nāma hotī’’ti dutiyaṃ pañhaṃ kathesi. Devatā tatheva pūjesi.

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "මහරජතුමනි, මවක් විසින් වැඩක් පවරා යැවිය හැකි අවුරුදු හත අටක පමණ වයසැති පුත්‍රයෙකුට 'පුතේ, කුඹුරට යන්න, කඩපිලට යන්න' යනාදී වශයෙන් කී විට, 'මෑණියනි, මට මේ මේ කෑම බීම දෙනවා නම් මම යන්නම්' යැයි ඔහු පවසයි. එවිට මව 'හොඳයි පුතේ, මේවා ගන්න' යැයි පවසා ඒවා දෙයි. ඒ දරුවා ඒවා අනුභව කොට පිටතට ගොස් අනෙක් දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කරමින් මව පැවසූ කාර්යය කිරීමට නොයයි. මව විසින් 'පුතේ, දැන් යන්න' යැයි පැවසූ විට ඔහු මවට 'මෑණියනි, ඔබ ගෙයි හෙවනේ සිසිලස විඳිමින් ඉඳියි, මම කුමටද ඔබ වෙනුවෙන් අව්වේ වැඩ කරන්නේ? මම ඔබව රවටමි' යි පවසා අතින් පයින් විකාර පාමින් පලා යයි. ඔහු යන අයුරු දැක මව කෝපයට පත්ව දණ්ඩක් ගෙන 'තෝ මගෙන් කෑමත් කාලා කුඹුරේ වැඩට යන්න බැරිද?' යැයි තර්ජනය කරමින් වේගයෙන් පලායන ඔහු පසුපස ලුහුබඳියි. ඇයට ඔහුව අල්ලාගත නොහැකි වූ විට, 'තෝ හොරුන්ට අසුවී කැබලිවලට කැපී පලයන්' යනාදී වශයෙන් සිතට ආ පරිදි බැන වදියි. ඇය මුඛයෙන් එසේ පැවසුවද, ඇගේ හදවතේ නම් එවැනි අයහපතක් සිදුවෙනවාට අල්ප මාත්‍ර වූත් කැමැත්තක් නැත. ඇය බලාපොරොත්තු වන්නේ ඔහුගේ පැමිණීමම පමණි. ඒ දරුවා දහවල මුළුල්ලේ සෙල්ලම් කොට සවස් කාලයේ ගෙදර ඒමට බියෙන් නෑදෑයෙකුගේ නිවසකට යයි. මවද ඔහුගේ පැමිණෙන මග දෙස බලා සිට ඔහු නොපැමිණෙන විට 'ඔහු බිය නිසා ගෙදර නොඑන්නේ යැයි' සිතා ශෝකයෙන් පිරුණු හදවතින් හා කඳුළු පිරුණු දෑසින් නෑදෑ නිවෙස්වල සොයා යයි. එහිදී පුත්‍රයාව දැක වැළඳගෙන, හිස සිඹ, දෑතින් තදින් අල්ලාගෙන 'පින්වත් පුතේ, මම කී දේ හිතේ තියාගත්තාද?' යැයි පවසමින් වෙනදාටත් වඩා සෙනෙහසක් දක්වයි. මහරජතුමනි, මෙසේ මව කෝප වූ අවස්ථාවලදී පුත්‍රයා ඇයට වඩාත් ප්‍රිය වන්නේය." මෙසේ දෙවන ප්‍රශ්නය විසඳූහ. දේවතාවිය පෙර පරිදිම පිදුවාය.


Rājāpi pūjetvā tatiyaṃ pañhaṃ yācitvā ‘‘vada, mahārājā’’ti vutte tatiyaṃ gāthamāha –

රජතුමාද මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට පුදා තෙවන ප්‍රශ්නය විමසීය. "මහරජතුමනි, පවසන්න" යැයි කී විට තෙවන ගාථාව මෙසේ පැවසීය:


‘‘Abbhakkhāti abhūtena, alikenābhisāraye;

Sa ve rāja piyo hoti, kaṃ tena tvābhipassasī’’ti. (jā. 1.4.199);

"අසත්‍යයෙන් හා බොරුවෙන් යමෙක් දෝෂාරෝපණය කරයිද, ඔහු රජුට ප්‍රිය වෙයි. ඒ කවුදැයි ඔබ දකින්නෙහිද?"


Athassa mahāsatto ‘‘rāja, yadā ubho jayampatikā rahogatā lokassādaratiyā kīḷantā ‘bhadde, tava mayi pemaṃ natthi, hadayaṃ te bahi gata’nti evaṃ aññamaññaṃ abhūtena abbhācikkhanti, alikena sārenti codenti, tadā te atirekataraṃ aññamaññaṃ piyāyanti. Evamassa pañhassa atthaṃ jānāhī’’ti kathesi. Devatā tatheva pūjesi.

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "රජතුමනි, යම් කලෙක අඹුසැමි යුවළක් රහසිගතව ලෝක සම්මත ක්‍රීඩාවන්හි යෙදෙන අතරතුර 'භද්‍රාවිය, මට තා කෙරෙහි ප්‍රේමයක් නැත, තාගේ සිත අන් අයෙකු වෙත ගොස් ඇත' යනාදී වශයෙන් ඔවුනොවුන්ට අසත්‍යයෙන් දෝෂාරෝපණය කර ගනිද්ද, බොරුවෙන් චෝදනා කර ගනිද්ද, එකල ඔවුහු වෙනදාටත් වඩා එකිනෙකාට ප්‍රිය වෙති. මේ ප්‍රශ්නයේ අර්ථය එසේ දැනගත යුතුය." දේවතාවිය පෙර පරිදිම පිදුවාය.


Rājāpi pūjetvā itaraṃ pañhaṃ yācitvā ‘‘vada, mahārājā’’ti vutte catutthaṃ gāthamāha –

රජතුමාද පුදා අනෙක් ප්‍රශ්නය විමසීය. "මහරජතුමනි, පවසන්න" යැයි කී විට සතරවන ගාථාව මෙසේ පැවසීය:


‘‘Haraṃ [Pg.222] annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Aññadatthuharā santā, te ve rāja piyā honti;

Kaṃ tena tvābhipassasī’’ti. (jā. 1.4.200);

"යමෙක් ආහාර පාන, වස්ත්‍ර හා සේනාසන රැගෙන යයිද, නිතරම රැගෙන යන්නා වූ ඒ සත්පුරුෂයෝ රජුට ප්‍රිය වෙති. ඒ කවුදැයි ඔබ දකින්නෙහිද?"


Athassa mahāsatto ‘‘mahārāja, ayaṃ pañho dhammikasamaṇabrāhmaṇe sandhāya vutto. Saddhāni hi kulāni idhalokaparalokaṃ saddahitvā denti ceva dātukāmāni ca honti, tāni tathārūpe samaṇabrāhmaṇe yācantepi laddhaṃ harante bhuñjantepi disvā ‘amheyeva yācanti, amhākaṃyeva santakāni annapānādīni paribhuñjantī’ti tesu atirekataraṃ pemaṃ karonti. Evaṃ kho, mahārāja, aññadatthuharā santā ekaṃsena yācantā ceva laddhaṃ harantā ca samānā piyā hontī’’ti kathesi. Imasmiṃ pana pañhe kathite devatā tatheva pūjetvā sādhukāraṃ datvā sattaratanapūraṃ ratanacaṅkoṭakaṃ ‘‘gaṇha, mahāpaṇḍitā’’ti mahāsattassa pādamūle khipi. Rājāpissa atirekataraṃ pūjaṃ karonto ativiya pasīditvā senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya mahāsattassa yaso mahā ahosi.

එවිට මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "මහරජතුමනි, මේ ප්‍රශ්නය ධාර්මික මහණ බමුණන් අරභයා පවසන ලද්දකි. ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලවතුන් මෙලොව පරලොව විශ්වාස කොට දන් දෙති, දීමට කැමති වෙති. එවැනි මහණ බමුණන් ඉල්ලන කල්හිද, දුන් දේ රැගෙන යන කල්හිද, ඒවා පරිභෝජනය කරන කල්හිද දැක, 'මොවුහු අපගෙන්ම ඉල්ලති, අප සන්තක ආහාර පානම පරිභෝජනය කරති' යැයි ඔවුන් කෙරෙහි මහත් වූ ප්‍රේමයක් ඇති කර ගනිති. මහරජතුමනි, මෙසේ අන්‍යයන් සන්තක දේ රැගෙන යන ඒ සත්පුරුෂයෝ, ඒකාන්තයෙන්ම ඉල්ලන්නා වූද, ලත් දේ රැගෙන යන්නා වූද වූවත් ඔවුන් ප්‍රිය වන්නාහ." මෙසේ මේ ප්‍රශ්නය විස්තර කළ කල්හි දේවතාවිය පෙර පරිදිම පුදා සාධුකාර දී, සත් රුවනින් පිරුණු රන් කරඬුවක් "මහා පණ්ඩිතයෙනි, මෙය ගන්න" යැයි පවසා මහාසත්ත්වයන්ගේ පාමුල තැබුවාය. රජතුමාද උන්වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී සේනාපති තනතුර පිරිනැමීය. එතැන් සිට මහාසත්ත්වයන්ගේ යසස අතිමහත් විය.


Devatāpañho niṭṭhito.

දේවතා ප්‍රශ්නය නිමාවිය.


Pañcapaṇḍitapañho

පඤ්චපණ්ඩිත ප්‍රශ්නය


Puna te cattāro paṇḍitā ‘‘ambho, gahapatiputto idāni mahantataro jāto, kiṃ karomā’’ti mantayiṃsu. Atha ne senako āha – ‘‘hotu diṭṭho me upāyo, mayaṃ gahapatiputtaṃ upasaṅkamitvā ‘rahassaṃ nāma kassa kathetuṃ vaṭṭatī’ti pucchissāma, so ‘na kassaci kathetabba’nti vakkhati. Atha naṃ ‘gahapatiputto te, deva, paccatthiko jāto’ti paribhindissāmā’’ti. Te cattāropi paṇḍitā tassa gharaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘paṇḍita, pañhaṃ pucchitukāmamhā’’ti vatvā ‘‘pucchathā’’ti vutte senako pucchi ‘‘paṇḍita, purisena nāma kattha patiṭṭhātabba’’nti? ‘‘Sacce patiṭṭhātabba’’nti. ‘‘Sacce patiṭṭhitena kiṃ uppādetabba’’nti? ‘‘Dhanaṃ uppādetabba’’nti. ‘‘Dhanaṃ uppādetvā kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Manto gahetabbo’’ti. ‘‘Mantaṃ gahetvā kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Attano rahassaṃ parassa na kathetabba’’nti. Te ‘‘sādhu paṇḍitā’’ti vatvā tuṭṭhamānasā hutvā ‘‘idāni gahapatiputtassa piṭṭhiṃ passissāmā’’ti rañño santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, gahapatiputto [Pg.223] te paccatthiko jāto’’ti vadiṃsu. ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ vacanaṃ saddahāmi, na so mayhaṃ paccatthiko bhavissatī’’ti. Saccaṃ, mahārāja, saddahatha, asaddahanto pana tameva pucchatha ‘‘paṇḍita, attano rahassaṃ nāma kassa kathetabba’’nti? Sace paccatthiko na bhavissati, ‘‘asukassa nāma kathetabba’’nti vakkhati. Sace paccatthiko bhavissati, ‘‘kassaci na kathetabbaṃ, manorathe paripuṇṇe kathetabba’’nti vakkhati. Tadā amhākaṃ vacanaṃ saddahitvā nikkaṅkhā bhaveyyāthāti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ekadivasaṃ sabbesu samāgantvā nisinnesu vīsatinipāte pañcapaṇḍitapañhe paṭhamaṃ gāthamāha –

නැවතත් ඒ පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනා "එම්බා, දැන් මේ ගැහැවි පුත්‍රයා ඉතා බලවත් වී ඇත, අපි මොකද කරන්නේ?" යැයි සාකච්ඡා කළහ. එවිට සේනක මෙසේ කීය: "මට හොඳ උපක්‍රමයක් පෙනේ. අපි ගැහැවි පුත්‍රයා වෙත ගොස් 'රහසක් කාට පැවසිය යුතුද?' කියා අසමු. ඔහු 'කාටවත් නොපැවසිය යුතුය' කියා කියනු ඇත. එවිට අපි රජතුමා වෙත ගොස් 'දේවයන් වහන්ස, ගැහැවි පුත්‍රයා ඔබට සතුරෙකු වී ඇත' කියා කේලාම් කියා ඔහුව බිඳවමු." ඒ පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනාම ඔහුගේ නිවසට ගොස් පිළිසඳරෙහි යෙදී, "පණ්ඩිතයෙනි, අපි ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට කැමැත්තෙමු" යැයි පැවසූහ. "අසන්න" යැයි කී විට සේනක මෙසේ ඇසීය: "පණ්ඩිතයෙනි, පුරුෂයෙකු විසින් කුමන කරුණක පිහිටිය යුතුද?" "සත්‍යයෙහි පිහිටිය යුතුය." "සත්‍යයෙහි පිහිටි තැනැත්තා විසින් කුමක් උපදවා ගත යුතුද?" "ධනය උපදවා ගත යුතුය." "ධනය උපදවා කුමක් කළ යුතුද?" "මන්ත්‍රයක් (රහසක්) රැකගත යුතුය." "රහසක් රැකගෙන කුමක් කළ යුතුද?" "තමාගේ රහස අනෙකෙකුට නොපැවසිය යුතුය." එවිට ඔවුහු "පණ්ඩිතයෙනි, මැනවි" යැයි පවසා සතුටු සිතින් "දැන් අපි ගැහැවි පුත්‍රයාගේ විනාශය දකින්නෙමු" යැයි සිතා රජු වෙත ගොස්, "මහරජතුමනි, මහෝෂධ පණ්ඩිතයා ඔබට සතුරෙකු වී ඇත" යැයි පැවසූහ. "මම ඔබලාගේ වචන විශ්වාස නොකරමි, ඔහු මට සතුරෙකු නොවනු ඇත" යැයි රජු කීය. "මහරජතුමනි, සත්‍යය විශ්වාස කරන්න. විශ්වාස නැතිනම් ඔහුගෙන්ම මෙසේ අසන්න: 'පණ්ඩිතයෙනි, තමාගේ රහසක් කාට පැවසිය යුතුද?' කියා. ඉදින් ඔහු සතුරෙකු නොවන්නේ නම් 'අසවලාට පැවසිය යුතුය' කියා පවසනු ඇත. ඉදින් ඔහු සතුරෙකු වන්නේ නම් 'කාටවත් නොපැවසිය යුතුය, තම අරමුණ ඉටු වූ පසු පැවසිය යුතුය' කියා පවසනු ඇත. එවිට අපගේ වචනය කෙරෙහි ඔබ වහන්සේට සැකයක් නැතිවනු ඇත." රජු "යහපතැයි" එය පිළිගෙන, එක් දිනක සියල්ලන්ම රැස්ව සිටින කල්හි වීසති නිපාතයේ එන පඤ්චපණ්ඩිත ප්‍රශ්නයෙහි පළමු ගාථාව මෙසේ පැවසීය:


‘‘Pañca paṇḍitā samāgatāttha, pañhā me paṭibhāti taṃ suṇātha;

Nindiyamatthaṃ pasaṃsiyaṃ vā, kassevāvikareyya guyhamattha’’nti. (jā. 1.15.315);

“පණ්ඩිතවරුන් පස්දෙනෙනි, දැන් ඔබ පස්දෙනා එක් රැස්ව සිටින විට මට එක්තරා ප්‍රශ්නයක් සිහිපත් විය. එම ප්‍රශ්නය මම විමසන්නෙමි, ඒ පිළිබඳව අවධානයෙන් යුතුව සවන් දෙන්න. නින්දිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ රහස් කරුණක් කවරෙකුට ප්‍රකාශ කළ යුතුද?” යි විමසුවේය.


Evaṃ vutte senako ‘‘rājānampi amhākaṃyeva abbhantare pakkhipissāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –

රජතුමාගේ වචනය ඇසූ සේනක ඇමතියා මෙසේ සිතුවේය: “අප රජතුමාව පසෙක තබා සිටු පුත්‍රයා (මහෝෂධ) සමඟ පමණක් වාද කළහොත් අපට ජයගත නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් රජතුමාවද අපේ පාර්ශ්වයට සම්බන්ධ කරගෙන පසුව කරුණු ඉදිරිපත් කළහොත් සිටු පුත්‍රයාට එය දරාගත නොහැකි වනු ඇත” යි සිතා “ත්වං ආවිකරෝහි භූමිපාල” යනාදී ගාථාවෙන් පිළිතුරු දුන්නේය.


‘‘Tvaṃ āvikarohi bhūmipāla, bhattā bhārasaho tuvaṃ vadetaṃ;

Tava chandarucīni sammasitvā, atha vakkhanti janinda pañca dhīrā’’ti. (jā. 1.15.316);

“මුළු පෘථිවියටම අධිපති වූ පෘථිවිපාලක රජතුමනි, ඔබවහන්සේ විමසූ මෙම ප්‍රශ්නයට දැන් අප පස්දෙනා පිළිතුරු දිය යුතුය. එසේ වුවද, ඔබවහන්සේගේ අදහස දැනගැනීමෙන් පසු එම අදහසටත් අනුකූල වන පරිදි, ප්‍රශ්නය විසඳෙන පරිදි අප සලකා බලා පිළිතුරු පවසන්නෙමු. ඔබවහන්සේ මුළු රාජ්‍යයක වගකීම දරන අධිපතියා බැවින් ‘රහස් කරුණක් මීට පමණක් කිව යුතුය, මීට නොකිව යුතුය’ යි නිතරම සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව සලකා බලන හෙයින්, පළමුව ඔබවහන්සේගේ කැමැත්ත ප්‍රකාශ කළ මැනව” යි පැවසීය.


Tattha bhattāti tvaṃ amhākaṃ sāmiko ceva uppannassa ca bhārassa saho, paṭhamaṃ tāva tvameva etaṃ vadehi. Tava chandarucīnīti pacchā tava chandañceva ruccanakāraṇāni ca sammasitvā ime pañca paṇḍitā vakkhanti.

එහි ‘භත්තා’ යනු ඔබ අපගේ ස්වාමියා මෙන්ම පැමිණෙන රාජ්‍ය භාරය දරන්නාය, එබැවින් ප්‍රථමයෙන් ඔබවහන්සේම එය ප්‍රකාශ කළ මැනව යන්නයි. ‘තව ඡන්දරුචීනි’ යනු පසුව ඔබවහන්සේගේ කැමැත්ත සහ රුචිය ඇති වීමට හේතු වන කරුණු විමසා බලා මෙම පණ්ඩිතවරුන් පස්දෙනා පිළිතුරු පවසනු ඇත යන්නයි.


Atha rājā attano kilesavasikatāya imaṃ gāthamāha –

ඉන්පසු රජතුමා කාමගුණයන්ට ලොල් වූවෙකු බැවින් තමාගේ රුචියට අනුව “යා සීලවතී අනඤ්ඤථෙය්‍යා” යනාදී ගාථාව පැවසීය.


‘‘Yā sīlavatī anaññatheyyā, bhattucchandavasānugā piyā manāpā;

Nindiyamatthaṃ pasaṃsiyaṃ vā, bhariyāyāvikareyya guyhamattha’’nti. (jā. 1.15.317);

“පණ්ඩිතවරුන් පස්දෙනෙනි, ඔබ සැම මාගේ අදහස දැනගැනීමට කැමති නම් මම පිළිතුරු දෙන්නෙමි. යම් බිරිඳක් තම ස්වාමියා හැර අන් පුරුෂයෙකු පිළිබඳ සිතකින් පවා නොපැතී, පතිව්‍රතාව ආරක්ෂා කරමින් ශීලවන්තව වෙසේද, සප්ත විධ බිරින්දෑවරුන් අතරින් ශක්‍ර දෙවියන් හා බ්‍රහ්මයන් පවා ප්‍රශංසා කළ යුතු ලෙස, ස්වාමියාගේ කැමැත්තට අනුව හැසිරෙමින් ස්වාමියාට අතිශයින්ම ප්‍රියමනාප වූ උතුම් බිරිඳක් වේද, නින්දිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ රහස් කරුණක් එවැනි උතුම් බිරිඳකට ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙය මාගේ කැමැත්තයි” යනුවෙන් පැවසීය.


Tattha anaññatheyyāti kilesavasena aññena na thenitabbā.

එහි ‘අනඤ්ඤථෙය්‍යා’ යනු කෙලෙස් වසඟව අන් පුරුෂයෙකු විසින් සොරකම් කළ නොහැකි වූ (පතිව්‍රතාව රකින) යන්නයි.


Tato [Pg.224] senako ‘‘idāni rājānaṃ amhākaṃ abbhantare pakkhipimhā’’ti tussitvā sayaṃkatakāraṇameva dīpento imaṃ gāthamāha –

රජතුමාගේ වචනය ඇසූ සේනක ඇමතියා “මා සිතූ පරිදිම දැන් රජතුමාද අපගේ පාර්ශ්වයට ඇතුළත් විය” යි සතුටට පත්ව, තමා රහසක් සඟවාගෙන කරන ක්‍රියාව පිළිබඳව සිතමින් “යෝ කිච්ඡගතස්ස ආතුරස්ස” යනාදී ගාථාව ඉදිරිපත් කළේය.


‘‘Yo kicchagatassa āturassa, saraṇaṃ hoti gatī parāyaṇañca;

Nindiyamatthaṃ pasaṃsiyaṃ vā, sakhinovāvikareyya guyhamattha’’nti. (jā. 1.15.318);

“මහරජතුමනි, යම් කිසි උපද්‍රවයකින් හෝ විවිධ බියජනක කරුණුවලින් පීඩාවට පත්ව, දුකට හා වේදනාවට පත්ව සිටින අවස්ථාවක, සැපය හා නිදහස ලබාදෙමින්, ප්‍රියමනාපව හා සෙනෙහසින් යුතුව පිහිට වන ආරක්ෂකයා මෙන්ම එකම රැකවරණය වන කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වේද, නින්දිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ රහස් කරුණක් එවැනි මිත්‍රයෙකුට ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙය මාගේ අදහසයි” යනුවෙන් පැවසීය.


Atha rājā pukkusaṃ pucchi ‘‘kathaṃ, pukkusa, passasi, nindiyaṃ vā pasaṃsiyaṃ vā rahassaṃ kassa kathetabba’’nti? So kathento imaṃ gāthamāha –

සේනක ඇමතියාගේ වචනය ඇසූ විදේහ රජතුමා “සේනක ඇදුරුතුමාගේ අදහස දැනගත්තෙමු. පුක්කුස ඇදුරුතුමනි, රහසක් කවරෙකුට කිව යුතු යැයි ඔබ සිතන්නෙහිද?” යි විමසීය. පුක්කුස ඇමතියාද තමාගේ රහසට අනුකූලව “ජෙට්ඨෝ අථ මජ්ඣිමෝ කනිට්ඨෝ” යනාදී ගාථාවෙන් පිළිතුරු දුන්නේය.


‘‘Jeṭṭho atha majjhimo kaniṭṭho, yo ce sīlasamāhito ṭhitatto;

Nindiyamatthaṃ pasaṃsiyaṃ vā, bhātuvāvikareyya guyhamattha’’nti. (jā. 1.15.319);

“මහරජතුමනි, එකම මවකගේ හා පියෙකුගේ කුසින් උපන් වැඩිමහල්, මධ්‍යම හෝ බාල යන සහෝදරයන් තිදෙනා අතුරින්, යම් සහෝදරයෙක් සිල්වත්ද, සෘජු ගුණැති ස්ථීර පුද්ගලයෙක්ද, ක්‍රෝධය හා වෛරය රහිතව ප්‍රේමයෙන් යුක්ත වේද, එවැනි සහෝදරයෙකුට නින්දිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ රහස් කරුණක් ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙය මාගේ අදහසයි” යනුවෙන් පැවසීය.


Tattha ṭhitattoti ṭhitasabhāvo nibbisevano.

එහි ‘ඨිතත්තෝ’ යනු ස්ථීර ස්වභාවයක් ඇති, දැඩි විශ්වාසවන්ත වූ තැනැත්තා යන්නයි.


Tato rājā kāmindaṃ pucchi ‘‘kathaṃ kāminda passasi, rahassaṃ kassa kathetabba’’nti? So kathento imaṃ gāthamāha –

විදේහ රජතුමා පුක්කුස ඇමතියාගේ වචනය ඇසීමෙන් පසු “පණ්ඩිතවරුන් දෙදෙනෙකුගේ අදහස් ඇසුවෙමු, කාමින්ද ඇමතියා ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?” යි නැවත විමසීය. කාමින්ද ඇමතියාද තමා සඟවාගෙන සිටින රහසට අනුව “යෝ වේ පිතුහදයස්ස පද්ධගූ” යනාදී ගාථාව පැවසීය.


‘‘Yo ve pituhadayassa paddhagū, anujāto pitaraṃ anomapañño;

Nindiyamatthaṃ pasaṃsiyaṃ vā, puttassāvikareyya guyhamattha’’nti. (jā. 1.15.320);

“මහරජතුමනි, අතිජාත, අනුජාත සහ අවජාත යන පුත්‍රයන් තිදෙනා අතුරින්, නොපිරිහුණු ප්‍රඥාවෙන්, සිහියෙන් හා වීර්යයෙන් යුතුව පියාගේ කැමැත්තට අනුවම හැසිරෙන, පියා රුචි කරන දේම කරන අනුජාත පුත්‍රයෙකුට නින්දිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ සෑම රහසක්ම ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙය මාගේ අදහසයි” යනුවෙන් පැවසීය.


Tattha paddhagūti pesanakārako yo pitussa pesanaṃ karoti, pitu cittassa vase vattati, ovādakkhamo hotīti attho. Anujātoti tayo puttā atijāto ca anujāto ca avajāto cāti. Anuppannaṃ yasaṃ uppādento atijāto, kulabhāro avajāto, kulapaveṇirakkhako pana anujāto. Taṃ sandhāya evamāha.

පුත්‍රයන් තිදෙනා අතුරින් ‘අතිජාත’ යනු පියාට වඩා ගුණධර්මවලින් හා ප්‍රඥාවෙන් උසස් පුත්‍රයාය. ‘අනුජාත’ යනු පියාට සමාන ගුණ ඇති, කුල සිරිත් රකින පුත්‍රයාය. ‘අවජාත’ යනු පියාට වඩා පහත් ගුණ ඇති, කුලයට බරක් වන පුත්‍රයාය. මින් අනුජාත පුත්‍රයා පියාට සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් රහස් රැකීමට සුදුසු බව කාමින්ද ඇමතියාගේ අදහසයි.


Tato [Pg.225] rājā devindaṃ pucchi – ‘‘kathaṃ devinda, passasi, rahassaṃ kassa kathetabba’’nti? So attano katakāraṇameva kathento imaṃ gāthamāha –

කාමින්ද ඇමතියාගේ අදහස ඇසූ රජතුමා “පණ්ඩිතවරුන් තිදෙනෙකුගේ අදහස් දැනගත්තෙමු. දේවින්ද පණ්ඩිතය, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?” යි විමසීය. දේවින්ද ඇමතියාද රජතුමාගේ වචනය අසා තමා පිළිබඳ කරුණු පදනම් කරගෙන “මාතා ද්විපදා ජනින්දසෙට්ඨ යානං” යනාදී ගාථාව පැවසීය.


‘‘Mātā dvipadājanindaseṭṭha, yā naṃ poseti chandasā piyena;

Nindiyamatthaṃ pasaṃsiyaṃ vā, mātuyāvikareyya guyhamattha’’nti. (jā. 1.15.321);

“මිනිසුන්ට අධිපති වූ උත්තම රජතුමනි, යම් මවක් තම පුත්‍රයා කෙරෙහි සමාන අදහසකින් යුතුව හෝ අතිශය සෙනෙහසින් යුතුව මැනවින් පෝෂණය කරයිද, එලෙස සෙනෙහසින් යුතුව ඇති දැඩි කළ මවට නින්දිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ රහස් කරුණක් ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙය මාගේ අදහසයි” යනුවෙන් පැවසීය.


Tattha dvipadājanindaseṭṭhāti dvipadānaṃ seṭṭha, janinda. Chandasā piyenāti chandena ceva pemena ca.

එහි ‘ද්විපදාජනින්දසෙට්ඨා’ යනු මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මහරජතුමනි යන්නයි. ‘ඡන්දසා පියෙනා’ යනු රුචියෙන් හා ප්‍රේමයෙන් යුතුව යන්නයි.


Evaṃ te pucchitvā rājā paṇḍitaṃ pucchi ‘‘kathaṃ passasi, paṇḍita, rahassaṃ kassa kathetabba’’nti. ‘‘Mahārāja, yāva attano icchitaṃ na nipphajjati, tāva paṇḍito adhivāseyya, kassaci na katheyyā’’ti so imaṃ gāthamāha –

ඇමතිවරුන් හතර දෙනාගෙන්ම විමසූ පසු විදේහ රජතුමා, “මාගේ පුත් මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් කුමක් සිතන්නේද?” යි විමසීය. රජතුමාගේ වචනය ඇසූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, ප්‍රඥාවන්තයෙකුගේ ලක්ෂණ අනුව සත්‍යය පවසනු රිසියෙන් “ගුය්හස්ස ගුය්හමේව සාධු” යනාදී ගාථාව පැවසූහ.


‘‘Guyhassa hi guyhameva sādhu, na hi guyhassa pasatthamāvikammaṃ;

Anipphannatā saheyya dhīro, nipphannova yathāsukhaṃ bhaṇeyyā’’ti. (jā. 1.15.322);

“මහරජතුමනි, රහසක් රහසක් ලෙසම තබා ගැනීම යහපත්ය. රහසක් රහසක් ලෙස නොතබා අන් අයෙකුට හෙළි කළහොත් පසුව නපුරක් සිදුවිය හැකිය. මහරජතුමනි, ප්‍රඥාවන්තයා තම අභිප්‍රාය ඉටු වන තුරු රහස කිසිවෙකුටත් නොපවසා, වචනය සංවර කරගෙන ඉවසා සිටිය යුතුය. තම අභිප්‍රාය ඉටු වූ විට කැමති නම් එය පැවසිය හැකිය. මෙය ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ස්වභාවයයි” යනුවෙන් පැවසූහ.


Tattha anipphannatāti mahārāja, yāva attano icchitaṃ na nipphajjati, tāva paṇḍito adhivāseyya, na kassaci katheyyāti.

එහි ‘අනිප්ඵන්නතා’ යනු මහරජතුමනි, තමාගේ බලාපොරොත්තුව ඉටු වන තුරු පණ්ඩිතයා එය ඉවසා දරා සිටිය යුතුය, කිසිවෙකුට නොපැවසිය යුතුය යන්නයි.


Paṇḍitena pana evaṃ vutte rājā anattamano ahosi. Senako rājānaṃ olokesi, rājāpi senakamukhaṃ olokesi. Bodhisatto tesaṃ kiriyaṃ disvāva jāni ‘‘ime cattāro janā paṭhamameva maṃ rañño antare paribhindiṃsu, vīmaṃsanavasena pañho pucchito bhavissatī’’ti. Tesaṃ pana kathentānaññeva sūriyo atthaṅgato, dīpā jalitā. Paṇḍito ‘‘rājakammāni nāma bhāriyāni, na paññāyati ‘kiṃ bhavissatī’ti, khippameva gantuṃ vaṭṭatī’’ti uṭṭhāyāsanā rājānaṃ vanditvā nikkhamitvā cintesi ‘‘imesu eko ‘sahāyakassa kathetuṃ vaṭṭatī’ti āha[Pg.226], eko ‘bhātussa, eko puttassa, eko mātu kathetuṃ vaṭṭatī’ti āha. Imehi etaṃ katameva bhavissati, diṭṭhameva kathitanti maññāmi, hotu ajjeva etaṃ jānissāmī’’ti. Te pana cattāropi aññesu divasesu rājakulā nikkhamitvā rājanivesanadvāre ekassa bhattaambaṇassa piṭṭhe nisīditvā kiccakaraṇīyāni mantetvā gharāni gacchanti. Tasmā paṇḍito ‘‘ahaṃ etesaṃ catunnaṃ rahassaṃ ambaṇassa heṭṭhā nipajjitvā jānituṃ sakkuṇeyya’’nti cintetvā taṃ ambaṇaṃ ukkhipāpetvā attharaṇaṃ attharāpetvā ambaṇassa heṭṭhā pavisitvā purisānaṃ saññaṃ adāsi ‘‘tumhe catūsu paṇḍitesu mantetvā gatesu āgantvā maṃ āneyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pakkamiṃsu. Senakopi rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, amhākaṃ vacanaṃ na saddahatha, idāni kiṃ karissathā’’ti. So tassa vacanaṃ gahetvā anisāmetvāva bhītatasito hutvā ‘‘idāni kiṃ karoma, senaka paṇḍitā’’ti pucchi. ‘‘Mahārāja, papañcaṃ akatvā kañci ajānāpetvā gahapatiputtaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘senaka, ṭhapetvā tumhe añño mama atthakāmo nāma natthi, tumhe attano suhade gahetvā dvārantare ṭhatvā gahapatiputtassa pātova upaṭṭhānaṃ āgacchantassa khaggena sīsaṃ chindathā’’ti attano khaggaratanaṃ adāsi. Te ‘‘sādhu, deva, mā bhāyi, mayaṃ taṃ māressāmā’’ti vatvā nikkhamitvā ‘‘diṭṭhā no paccāmittassa piṭṭhī’’ti bhattaambaṇassa piṭṭhe nisīdiṃsu. Tato senako āha ‘‘ambho, ko gahapatiputtaṃ māressatī’’ti. Itare ‘‘tumheyeva ācariya, mārethā’’ti tasseva bhāraṃ kariṃsu.

පණ්ඩිතයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පැවසූ කල්හි රජතුමා නොසතුටට පත් විය. සේනක රජු දෙස බැලූ අතර, රජු ද සේනකගේ මුහුණ දෙස බැලීය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ඒ ඉරියව් දැක, "මේ සතර දෙනා පළමුවෙන්ම රජු සහ මා අතර භේදයක් ඇති කර තිබේ, මොවුන් මේ ප්‍රශ්නය විමසන්නේ මා පරීක්ෂා කරනු පිණිස විය යුතුය" යි වටහා ගත්හ. ඔවුන් එසේ සාකච්ඡා කරමින් සිටියදීම හිරු බැස ගිය අතර පහන් දල්වන ලදී. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, "රාජකාරි කටයුතු යනු බැරෑරුම් දෙයකි, ඉදිරියට කුමක් වේදැයි කිව නොහැකිය, එබැවින් වහාම නික්ම යාම යහපත්ය" යි සිතා අසුනෙන් නැගිට රජුට වැඳ නික්ම ගොස් මෙසේ සිතූහ. "මොවුන් අතරින් එක් අයෙකු රහසක් යහළුවාට කිව යුතුයැයි කීවේය, අනෙකා සොහොයුරාට ද, තවකෙකු පුත්‍රයාට ද, අනෙකා මවට ද කිව යුතු යැයි කීහ. මොවුන් විසින් ද මෙවැනි දේ කර ඇති බවත්, තමන් අත්දුටු දෙයක්ම පවසන බවත් මට හැඟේ. එබැවින් අදම එය දැනගත යුතුය." සාමාන්‍ය දිනවලදී මේ සතර දෙනාම රජ මැදුරෙන් නික්ම, රජ වාසල දොරටුව අසල ඇති විශාල බත් මේසය (මණ්ඩපය) මත හිඳ රාජකාරි කටයුතු සාකච්ඡා කර පසුව නිවෙස් බලා යති. එබැවින් පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, "මේ සතර දෙනාගේ රහස මෙම මණ්ඩපය යට සැඟවී සිට දැනගත හැකිය" යි සිතා, එම මණ්ඩපය ඔසවන්නට සලස්වා, එහි ඇතුළත ඇතිරිලි අතුරවා, ඒ යටට වැදී තම සේවකයන්ට මෙසේ උපදෙස් දුන්හ: "පණ්ඩිතයන් සතර දෙනා සාකච්ඡා කර නික්ම ගිය පසු, ඔබලා පැමිණ මා රැගෙන යන්න." ඔවුහු "යහපතැයි" පවසා පිටත්ව ගියහ. සේනක ද රජුට මෙසේ කීවේය: "මහාරාජාණෙනි, ඔබ වහන්සේ අපේ වචනය විශ්වාස නොකළේය. දැන් කුමක් කරමුද?" රජු ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන, ඒ ගැන ගැඹුරින් නොසිතාම බියට පත්ව, "පණ්ඩිත සේනකයෙනි, දැන් අප කුමක් කරමුද?" යි ඇසීය. "මහාරාජාණෙනි, ප්‍රමාද නොවී කිසිවකුටත් නොදැනෙන්නට මේ ගෘහපති පුත්‍රයාව මරා දැමිය යුතුය" යි සේනක කීවේය. රජු ද, "සේනකයෙනි, ඔබලා හැර මගේ යහපත කැමති වෙනත් අයෙක් නැත. ඔබගේ හිතවතුන් ද රැගෙන දොරටුව අසල රැඳී සිට, හෙට උදෑසන ගෘහපති පුත්‍රයා රජ වාසලට පැමිණෙන විට මෙම කඩුවෙන් ඔහුගේ හිස ගසා දමන්න" යි පවසා තම මංගල කඩුව ඔහුට දුන්නේය. ඔවුහු, "දේවයන් වහන්ස, ඉතා යහපති, බිය නොවන්න, අපි ඔහුව මරා දමන්නෙමු" යි පවසා නික්ම ගොස්, "අපේ සතුරාගේ අවසානය දැකීමට ලැබුණේය" යි සතුටු වෙමින් අර බත් මණ්ඩපය මත හිඳ ගත්හ. එවිට සේනක මෙසේ ඇසීය: "පින්වතුනි, ගෘහපති පුත්‍රයාව මරා දමන්නේ කවුද?" අනෙක් අය, "ආචාර්යතුමනි, ඔබම එය කරන්න" යැයි පවසමින් එම වගකීම ඔහුටම පැවරූහ.


Atha ne senako pucchi ‘‘tumhe ‘rahassaṃ nāma asukassa asukassa kathetabba’nti vadatha, kiṃ vo etaṃ kataṃ, udāhu diṭṭhaṃ suta’’nti? ‘‘Kataṃ etaṃ, ācariyā’’ti. Tumhe ‘‘rahassaṃ nāma sahāyakassa kathetabba’’nti vadatha, ‘‘kiṃ vo etaṃ kataṃ, udāhu diṭṭhaṃ suta’’nti? ‘‘Kataṃ etaṃ mayā’’ti? ‘‘Kathetha, ācariyā’’ti. ‘‘Imasmiṃ rahasse raññā ñāte jīvitaṃ me natthī’’ti. ‘‘Mā bhāyatha ācariya, idha tumhākaṃ rahassabhedako natthi, kathethā’’ti. So nakhena ambaṇaṃ koṭṭetvā ‘‘atthi nu kho imassa heṭṭhā gahapatiputto’’ti āha. ‘‘Ācariya, gahapatiputto attano issariyena evarūpaṃ ṭhānaṃ na pavisissati, idāni yasena matto bhavissati, kathetha [Pg.227] tumhe’’ti. Senako tāva attano rahassaṃ kathento āha – ‘‘tumhe imasmiṃ nagare asukaṃ nāma vesiṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, ācariyā’’ti. ‘‘Idāni sā paññāyatī’’ti. ‘‘Na paññāyati, ācariyā’’ti. ‘‘Ahaṃ sālavanuyyāne tāya saddhiṃ purisakiccaṃ katvā tassā piḷandhanesu lobhena taṃ māretvā tassāyeva sāṭakena bhaṇḍikaṃ katvā āharitvā amhākaṃ ghare asukabhūmikāya asuke nāma gabbhe nāgadantake laggesiṃ, vaḷañjetuṃ 3 visahāmi, purāṇabhāvamassa olokemi, evarūpaṃ aparādhakammaṃ katvā mayā ekassa sahāyakassa kathitaṃ, na tena kassaci kathitapubbaṃ, iminā kāraṇena ‘sahāyakassa guyhaṃ kathetabba’nti mayā kathita’’nti. Paṇḍito tassa rahassaṃ sādhukaṃ vavatthapetvā sallakkhesi.

ඉන්පසු සේනක ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ඔබලා රහසක් අසවල් අසවල් අයට කිව යුතුයැයි පැවසුවා නේද? ඔබලා එසේ කීවේ තමන් අත්දැකීමෙන් කළ දෙයක් නිසාද, නැතහොත් දුටු හෝ ඇසූ දෙයක් නිසාද?" "ආචාර්යතුමනි, එය අප විසින්ම කරන ලද්දකි" යි ඔවුහු කීහ. පසුව ඔවුහු සේනකගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඔබතුමා රහසක් යහළුවාට කිව යුතුයැයි කීවේ එය ඔබ විසින්ම කළ දෙයක් නිසාද?" "එය මා විසින්ම කරන ලද්දකි" යි සේනක කීවේය. "ආචාර්යතුමනි, ඒ කුමක්දැයි අපට පවසන්න." "මෙම රහස රජු දැනගතහොත් මගේ ජීවිතය නැති වන්නේය" යි සේනක පැවසීය. "ආචාර්යතුමනි, බිය නොවන්න. මෙතැන ඔබගේ රහස හෙළි කරන කිසිවෙක් නැත, පවසන්න" යි ඔවුහු කීහ. ඔහු නියපොත්තෙන් මණ්ඩපයට තට්ටු කරමින්, "මේ යට ගෘහපති පුත්‍රයා සිටීදැයි කවුද දන්නේ?" යි ඇසීය. "ආචාර්යතුමනි, ගෘහපති පුත්‍රයා තමාගේ ඇති සම්පත් හා තත්ත්වය නිසා මෙවැනි තැනකට නොපැමිණෙයි. ඔහු දැන් සැප නින්දේ පසුවනු ඇත, ඔබ පවසන්න" යි ඔවුහු කීහ. එවිට සේනක තමාගේ රහස මෙසේ හෙළි කළේය: "ඔබලා මේ නගරයේ අසවල් වෙසඟන ගැන දන්නවාද?" "එසේය ආචාර්යතුමනි, දන්නෙමු." "දැන් ඇයව දකින්නට ලැබෙනවාද?" "නැත, ආචාර්යතුමනි, දැන් ඇය දකින්නට නැත." "මම සල් උයනේදී ඇය සමඟ එක්ව පසුව ඇගේ ආභරණ කෙරෙහි ලෝභ වී ඇයව මරා දමා, ඇගේම සළුවෙන් ඒ ආභරණ පොදියක් බැඳගෙන අවුත්, අපගේ නිවසේ අසවල් මහලේ අසවල් කාමරයේ ඇත්දළ ඇණයක එල්ලා තැබුවෙමි. රජුගේ බිය නිසා මම තවමත් ඒවා පරිහරණය නොකරමි. මම මේ අපරාධය කර මගේ එක් යහළුවෙකුට පමණක් පැවසුවෙමි. ඔහු එය කිසිවෙකුටත් නොපැවසූ බැවින් මට කරදරයක් නොවීය. ඒ හේතුව නිසා රහසක් යහළුවාට කිව යුතුයැයි මම පැවසුවෙමි." පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මණ්ඩපය යට සිට ඔහුගේ ඒ රහස මැනවින් සිතට ගෙන සටහන් කර ගත්හ.


Pukkusopi attano rahassaṃ kathento āha – ‘‘mama ūruyā kuṭṭhaṃ atthi, kaniṭṭho me pātova kañci ajānāpetvā taṃ dhovitvā bhesajjena makkhetvā upari pilotikaṃ datvā bandhati. Rājā mayi muducitto ‘ehi pukkusā’ti maṃ pakkositvā yebhuyyena mama ūruyāyeva sayati, sace pana etaṃ rājā jāneyya, maṃ māreyya. Taṃ mama kaniṭṭhaṃ ṭhapetvā añño jānanto nāma natthi, tena kāraṇena ‘rahassaṃ nāma bhātu kathetabba’nti mayā vutta’’nti. Kāmindopi attano rahassaṃ kathento āha – ‘‘maṃ kāḷapakkhe uposathadivase naradevo nāma yakkho gaṇhāti, ahaṃ ummattakasunakho viya viravāmi, svāhaṃ tamatthaṃ puttassa kathesiṃ. So mama yakkhena gahitabhāvaṃ ñatvā maṃ antogehagabbhe nipajjāpetvā dvāraṃ pidahitvā nikkhamitvā mama saddaṃ paṭicchādanatthaṃ dvāre samajjaṃ kāresi, iminā kāraṇena ‘rahassaṃ nāma puttassa kathetabba’nti mayā vutta’’nti. Tato tayopi devindaṃ pucchiṃsu. So attano rahassaṃ kathento āha – ‘‘mayā maṇipahaṃsanakammaṃ karontena rañño santakaṃ sakkena kusarañño dinnaṃ, siripavesanaṃ maṅgalamaṇiratanaṃ thenetvā mātuyā dinnaṃ. Sā kañci ajānāpetvā mama rājakulaṃ pavisanakāle taṃ mayhaṃ deti, ahaṃ tena maṇinā siriṃ pavesetvā rājanivesanaṃ gacchāmi. Rājā tumhehi saddhiṃ akathetvā paṭhamataraṃ mayā saddhiṃ kathesi. Devasikaṃ aṭṭha, soḷasa, dvattiṃsa, catusaṭṭhi kahāpaṇe mama paribbayatthāya deti[Pg.228]. Sace tassa maṇiratanassa channabhāvaṃ rājā jāneyya, mayhaṃ jīvitaṃ natthi, iminā kāraṇena ‘rahassaṃ nāma mātu kathetabba’nti mayā vutta’’nti.

පක්කුස අමාත්‍යවරයා ද තම රහස පවසමින් මෙසේ කීවේය: “මගේ කලවා ප්‍රදේශයේ කුෂ්ඨ රෝගයක් තිබේ. මාගේ මල්ලි පාන්දරම නැඟිට කිසිවෙකුටත් නොදැනෙන්නට එය සෝදා, බෙහෙත් ගල්වා, රෙදි කඩකින් බඳින්නේය. රජතුමා මා කෙරෙහි මෘදු සිතැතිව ‘පක්කුස, මෙහි එන්න’ යැයි කියා මාව කැඳවා බොහෝ විට මාගේ කලවා මත හිස තබා සැතපෙයි. ඉදින් රජතුමා මේ බව දැනගතහොත් මා මරා දමනු ඇත. මගේ මල්ලි හැර වෙනත් කිසිවෙකු මේ බව දන්නේ නැත. ඒ නිසා ‘රහසක් නම් සහෝදරයාටම පැවසිය යුතුය’ කියා මා කීවෙමි.” කාමින්ද අමාත්‍යවරයා ද තම රහස මෙසේ කීවේය: “කළු පක්ෂයේ උපෝසථ දිනයන්හි නරදේව නම් යක්ෂයෙක් මට ආවේශ වෙයි. එවිට මම වියරු බල්ලෙකු මෙන් කෑගසමි. මම ඒ බව මගේ පුතාට කීවෙමි. ඔහු මා යක්ෂයාට අසුවූ බව දැන ගෘහය ඇතුළත කාමරයක මා නිදි කරවා දොර වසා, මාගේ කෑගැසීම් ශබ්දය පිටතට නොඇසෙනු පිණිස දොර අසල උත්සව පවත්වා ශබ්ද කරවයි. මේ හේතුව නිසා ‘රහසක් නම් පුතාටම පැවසිය යුතුය’ කියා මා කීවෙමි.” අනතුරුව ඔවුන් තිදෙනා දේවින්දගෙන් විමසූහ. ඔහු තම රහස පවසමින් මෙසේ කීවේය: “මා මැණික් ඔපදමන කටයුතු කරන කාලයේදී සක් දෙවිඳුන් විසින් කුස රජුට දෙන ලද, ශ්‍රියාව පමුණුවන මංගල මැණික් රත්නය රජුට හොරෙන් සොරකම් කොට මාගේ මෑණියන්ට දුන්නෙමි. ඇය කිසිවෙකුට නොදැනෙන්නට එය සඟවා තබා මා රජ මැදුරට යන විට එය මට දෙයි. මම ඒ මැණික් රත්නයේ බලයෙන් සිරිකත කැඳවාගෙන රජ මැදුරට යමි. එවිට රජතුමා ඔබලා සමඟ කතා කිරීමටත් පෙර පළමුව මා සමඟ කතා කරයි. දිනපතාම කහවණු අටක්, දහසයක්, තිස් දෙකක් හෝ හැට හතරක් මාගේ වියදම් සඳහා දෙයි. ඉදින් ඒ මැණික් රත්නයේ රහස රජතුමා දැනගතහොත් මාගේ ජීවිතය නැතිවනු ඇත. මේ හේතුව නිසා ‘රහසක් නම් මවටම පැවසිය යුතුය’ කියා මා කීවෙමි.”


Mahāsatto sabbesampi guyhaṃ attano paccakkhaṃ akāsi. Te pana attano udaraṃ phāletvā antaṃ bāhiraṃ karontā viya rahassaṃ aññamaññaṃ kathetvā ‘‘tumhe appamattā pātova āgacchatha, gahapatiputtaṃ māressāmā’’ti uṭṭhāya pakkamiṃsu. Tesaṃ gatakāle paṇḍitassa purisā āgantvā ambaṇaṃ ukkhipitvā mahāsattaṃ ādāya pakkamiṃsu. So gharaṃ gantvā nhatvā alaṅkaritvā subhojanaṃ bhuñjitvā ‘‘ajja me bhaginī udumbaradevī rājagehato sāsanaṃ pesessatī’’ti ñatvā dvāre paccāyikaṃ purisaṃ ṭhapesi ‘‘rājagehato āgataṃ sīghaṃ pavesetvā mama dasseyyāsī’’ti. Evañca pana vatvā sayanapiṭṭhe nipajji. Tasmiṃ khaṇe rājāpi sayanapiṭṭhe nipannova paṇḍitassa guṇaṃ saritvā ‘‘mahosadhapaṇḍito sattavassikakālato paṭṭhāya maṃ upaṭṭhahanto na kiñci mayhaṃ anatthaṃ akāsi, devatāya pucchitapañhepi paṇḍite asati jīvitaṃ me laddhaṃ na siyā. Veripaccāmittānaṃ vacanaṃ gahetvā ‘asamadhuraṃ paṇḍitaṃ mārethā’ti khaggaṃ dentena ayuttaṃ mayā kataṃ, sve dāni naṃ passituṃ na labhissāmī’’ti sokaṃ uppādesi. Sarīrato sedā mucciṃsu. So sokasamappito cittassādaṃ na labhi. Udumbaradevīpi tena saddhiṃ ekasayanagatā taṃ ākāraṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho mayhaṃ koci aparādho atthi, udāhu devassa kiñci sokakāraṇaṃ uppannaṃ, pucchissāmi tāva na’’nti imaṃ gāthamāha –

මහාසත් පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මේ සියල්ලන්ගේම රහස් සියැසින් දුටුවාක් මෙන් අසා සිටියහ. ඒ අමාත්‍යවරු හතර දෙනා තමන්ගේ පපුව පලා බඩවැල් එළියට දමන්නාක් මෙන් ඔවුනොවුන් අතර රහස් කියාගෙන, “ඔබලා ප්‍රමාද නොවී හෙට පාන්දරම එන්න, අපි මේ සිටුපුත්‍රයාව මරා දමමු” යැයි කියා නැඟිට ගියහ. ඔවුන් ගිය පසු පණ්ඩිතයන්ගේ මිනිසුන් පැමිණ බත් මේසය ඔසවා මහාසත් පණ්ඩිතයන්ව එළියට ගත්හ. උන්වහන්සේ ගෙදර ගොස් ස්නානය කර ආභරණ පැළඳ ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, “අද මගේ සහෝදරිය වන උදුම්බරා දේවිය රජ මැදුරෙන් පණිවිඩයක් එවනු ඇතැයි” දැන විශ්වාසවන්ත පුරුෂයෙකු දොරටුව අසල නතර කර, “රජ මැදුරෙන් එන කෙනෙකු වහා ඇතුළට කැඳවා මට පෙන්වන්න” යැයි කීහ. එසේ කියා යහන මත සැතපුණහ. ඒ මොහොතේ රජතුමා ද යහන මත සැතපී සිටියදී පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණ සිහිපත් වී, “මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් සත් හැවිරිදි වියේ සිට මට උපස්ථාන කරමින් මා හට කිසිදු අගතියක් නොකළේය. දේවතාවිය ඇසූ ප්‍රශ්න වලදී පවා පණ්ඩිතයන් නොසිටියේ නම් මට ජීවිතය පවා අහිමි වන්නට තිබුණි. සතුරන්ගේ බස් අසා ‘අසමසම පණ්ඩිතයන් මරා දමව්’ යැයි කියා කඩුව දීමෙන් මා කළේ බලවත් වරදකි. හෙට සිට මට ඔහුව දැක ගැනීමට නොලැබෙනු ඇත” යැයි සිතා ශෝක උපදවා ගත්තේය. ශරීරයෙන් දාඩිය වැගිරෙන්නට විය. ඔහු ශෝකයෙන් පීඩිතව සිතේ සැනසීමක් නොලැබීය. උදුම්බරා දේවිය ද ඔහු සමඟ එකම යහනේ සැතපී සිටියදී රජුගේ ඒ ඉරියව් දැක, “මාගේ කිසියම් වරදක් නිසාද, නැතහොත් රජතුමාට කිසියම් ශෝකයට කරුණක් ඇති වී තිබේද? මම විමසා බලන්නෙමි” යැයි සිතා මේ ගාථාව කීවාය.


‘‘Kiṃ tvaṃ vimanosi rājaseṭṭha, dvipadajaninda vacanaṃ suṇoma metaṃ;

Kiṃ cintayamāno dummanosi, nūna deva aparādho atthi mayha’’nti. (jā. 1.15.323);

“රජ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ විෂාදයට පත්ව සිටින්නේ ඇයි? මනුෂ්‍යයන්ට අධිපති රජතුමනි, මම මේ වචනය අසන්නෙමි. කුමක් ගැන සිතමින් කනගාටු වන්නේද? මහරජතුමනි, මා අතින් කිසියම් වරදක් සිදුවී තිබේද?”


Atha rājā kathento gāthamāha –

එවිට රජතුමා කතා කරමින් මේ ගාථාව කීවේය:


‘‘Paṇhe vajjho mahosadhoti, āṇatto me vamāya bhūripañño;

Taṃ cintayamāno dummanosmi, na hi devī aparādho atthi tuyha’’nti. (jā. 1.15.324);

“මහා ප්‍රඥාවන්ත මහෝෂධ පණ්ඩිතයා ප්‍රශ්නයක් නිසා මරා දැමිය යුතුය කියා මම අණ කළෙමි. ඒ ගැන සිතමින් මම කනගාටු වෙමි. දේවියනි, ඔබ අතින් කිසිදු වරදක් සිදුවී නැත.”


Tattha [Pg.229] āṇattoti bhadde, cattāro paṇḍitā ‘‘mahosadho mama paccatthiko’’ti kathayiṃsu. Mayā tathato avicinitvā ‘‘vadhetha na’’nti bhūripañño vadhāya āṇatto. Taṃ kāraṇaṃ cintayamāno dummanosmīti.

එහි අර්ථය නම්: “භද්‍රාවෙනි, ‘මහෝෂධ මාගේ සතුරෙකි’ යැයි අමාත්‍යවරු හතර දෙනා පැවසූහ. මම සත්‍යය විමසා නොබලාම ‘ඔහුව මරා දමව්’ යැයි මහා ප්‍රඥාවන්ත පණ්ඩිතයන් මරා දැමීමට අණ කළෙමි. ඒ ගැන සිතමින් මම කනගාටු වෙමි” යන්නයි.


Tassā tassa vacanaṃ sutvāva mahāsatte sinehena pabbatamatto soko uppajji. Tato sā cintesi ‘‘ekena upāyena rājānaṃ assāsetvā rañño niddaṃ okkamanakāle mama kaniṭṭhassa sāsanaṃ pahiṇissāmī’’ti. Atha sā ‘‘mahārāja, tayāvetaṃ kataṃ gahapatiputtaṃ mahante issariye patiṭṭhāpentena, tumhehi so senāpatiṭṭhāne ṭhapito, idāni kira so tumhākaṃyeva paccatthiko jāto, na kho pana paccatthiko khuddako nāma atthi, māretabbova, tumhe mā cintayitthā’’ti rājānaṃ assāsesi. So tanubhūtasoko niddaṃ okkami. Devī uṭṭhāya gabbhaṃ pavisitvā ‘‘tāta mahosadha, cattāro paṇḍitā taṃ paribhindiṃsu, rājā kuddho sve dvārantare taṃ vadhāya āṇāpesi, sve rājakulaṃ mā āgaccheyyāsi, āgacchanto pana nagaraṃ hatthagataṃ katvā samattho hutvā āgaccheyyāsī’’ti paṇṇaṃ likhitvā modakassa anto pakkhipitvā modakaṃ suttena veṭhetvā navabhājane katvā chādetvā lañchetvā atthacārikāya dāsiyā adāsi ‘‘imaṃ modakaṃ gahetvā mama kaniṭṭhassa dehī’’ti. Sā tathā akāsi. ‘‘Rattiṃ kathaṃ nikkhantā’’ti na cintetabbaṃ. Raññā paṭhamameva deviyā varo dinno, tena na naṃ koci nivāresi. Bodhisatto paṇṇākāraṃ gahetvā naṃ uyyojesi. Sā puna āgantvā dinnabhāvaṃ ārocesi. Tasmiṃ khaṇe devī āgantvā raññā saddhiṃ nipajji. Mahāsattopi modakaṃ bhinditvā paṇṇaṃ vācetvā tamatthaṃ ñatvā kattabbakiccaṃ vicāretvā sayane nipajji.

රජුගේ ඒ වචන ඇසූ සැණින් මහාසත් පණ්ඩිතයන් කෙරෙහි වූ සෙනෙහස නිසා දේවියට පර්වතයක් වැනි මහත් ශෝකයක් උපන්නේය. එවිට ඇය මෙසේ සිතුවාය: “කිසියම් උපක්‍රමයකින් රජතුමාව අස්වසා, රජුට නින්ද ගිය පසු මගේ මල්ලීට පණිවිඩයක් යවන්නෙමි.” ඉන්පසු ඇය “මහරජතුමනි, ඔබ කළේ නිවැරදි දෙයකි. සිටුපුත්‍රයාට මහත් වූ සැප සම්පත් ලබා දී ඔබ වහන්සේ ඔහුව සෙන්පති තනතුරේ පිහිටුවූහ. දැන් ඔහු ඔබ වහන්සේටම සතුරෙකු වී ඇත. සතුරෙක් යනු සුළු කොට තැකිය යුත්තෙක් නොවේ, ඔහු මරා දැමිය යුතුමය. ඔබ වහන්සේ ඒ ගැන කනගාටු නොවන්න” යැයි පවසා රජු සැනසුවාය. රජතුමාගේ ශෝකය තුනී වී ඔහුට නින්ද ගියේය. දේවිය නැඟිට අන්තඃපුරයට ගොස්, “දරුව මහෝෂධ, අමාත්‍යවරු හතර දෙනා ඔබ ගැන කේලාම් කීවෝය. රජතුමා කෝප වී හෙට උදෑසන මාලිගා දොරටුව අසලදී ඔබව මරා දමන ලෙස අණ කළේය. හෙට රජ මාලිගාවට නොඑන්න. එන්නේ නම් නගරය අත්පත් කරගත හැකි තරම් ශක්තිමත් වී පැමිණෙන්න” යැයි හසුනක් ලියා එය මොදක (කැවිලි) ගෙඩියක් ඇතුළත බහා, නූලකින් ඔතා, අලුත් බඳුනක බහා වසා, මුද්‍රා තබා තම විශ්වාසවන්ත දාසියට දී, “මෙම මොදක බඳුන ගෙන ගොස් මගේ මල්ලීට දෙන්න” යැයි පැවසුවාය. ඇය එසේ කළාය. “රාත්‍රියේ කෙසේ පිටතට ගියේද” යන්න ප්‍රශ්නයක් කරගත යුතු නැත. මීට පෙර රජතුමා දේවියට වරයක් දී තිබූ බැවින් කිසිවෙකු ඇයව වැළැක්වූයේ නැත. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ තෑගිබෝග ගෙන ඇයව පිටත් කර යැවූහ. ඇය නැවත පැමිණ පණිවිඩය දුන් බව පැවසුවාය. ඒ මොහොතේ දේවිය පැමිණ රජු සමඟ සැතපුණාය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ද මොදකය කඩා හසුන කියවා කරුණු දැනගෙන, කළ යුතු දේ සිතා යහන මත සැතපුණහ.


Itarepi cattāro janā pātova khaggaṃ gahetvā dvārantare ṭhatvā paṇḍitaṃ apassantā dummanā hutvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ paṇḍitā mārito vo gahapatiputto’’ti vutte ‘‘na passāma, devā’’ti āhaṃsu. Mahāsattopi aruṇuggamaneyeva nagaraṃ attano hatthagataṃ katvā tattha tattha ārakkhaṃ ṭhapetvā mahājanaparivuto rathaṃ āruyha mahantena parivārena rājadvāraṃ agamāsi. Rājā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā bahi olokento aṭṭhāsi. Atha mahāsatto rathā otaritvā rājānaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā cintesi ‘‘sace ayaṃ mama paccatthiko bhaveyya[Pg.230], na maṃ vandeyyā’’ti. Atha naṃ pakkosāpetvā rājā āsane nisīdi. Mahāsattopi ekamantaṃ nisīdi. Cattāropi paṇḍitā tattheva nisīdiṃsu. Atha naṃ rājā kiñci ajānanto viya ‘‘tāta, tvaṃ hiyyo gantvā idāni āgacchasi, kiṃ maṃ pariccajasī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

අනෙක් සතර දෙනා ද අලුයම ම කඩු ගෙන දොරටුව අසල රැක සිටිය ද පණ්ඩිතයන් නොපැමිණි බැවින් කණගාටුවට පත්ව රජු වෙත ගොස්, ‘‘දේවයන් වහන්ස, පණ්ඩිතයන් පැමිණියේ නැත, එබැවින් ඔහු මරා දැමීමට නොහැකි විය’’ යි පැවසූහ. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ අරුණෝදයේ ම මුළු නගරයේ ම ආරක්ෂාව තහවුරු කොට, මහත් පිරිසක් පිරිවරා රථයකින් රජමාළිගයට වැඩම කළහ. රජතුමා සිහපැණේ (කවුළුව) විවර කර බලා සිටින විට මහාබෝසතාණන් වහන්සේ රථයෙන් බැස රජුට වන්දිනා කොට සිටියහ. රජු එය දැක, ‘‘මොහු මාගේ සතුරෙකු නම් මට වඳින්නේ නැත, එබැවින් මොහු මාගේ සතුරෙකු නොවේ’’ යි සිතා, ඔහු කැඳවා සිංහාසනයෙහි හිඳ ගත්තේය. මහාබෝසතාණෝ ද එක් පසෙක හිඳ ගත්හ. අර පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනා ද තම තමන්ගේ අසුන්වල හිඳ රජුට උපස්ථාන කළහ. එකල්හි රජතුමා කිසිවක් නොදන්නා සේ, ‘‘පුතණුවෙනි, ඔබ සැමදා මෙන් අලුයම නොපැමිණ අද මෙතරම් ප්‍රමාද වී පැමිණියේ ඇයි? ඔබගේ සිතෙහි කිසියම් සැකයක් ඇති වූයේද?’’ යි විමසමින් මෙම ගාථාව පැවසීය.


‘‘Abhidosagato dāni ehisi, kiṃ sutvā kiṃ saṅkate mano te;

Ko te kimavoca bhūripañña, iṅgha vacanaṃ suṇoma brūhi meta’’nti. (jā. 1.15.325);

‘‘පුතණුවෙනි, ඊයේ රාත්‍රියේ නික්ම ගොස් දැන් මේ ප්‍රමාද වී පැමිණියේ කුමක් අසාද? ඔබගේ සිතෙහි කවර සැකයක් උපන්නේද? මහා ප්‍රඥාවන්තය, කවරෙක් ඔබට මා පිළිබඳව වැරදි වැටහීමක් ඇති කරවන යමක් පැවසුවේද? අපට ඒ කරුණ පවසනු මැනව.’’


Tattha abhidosagatoti hiyyo paṭhamayāme gato idāni āgato. Kiṃ saṅkateti kiṃ āsaṅkate. Kimavocāti kiṃ rañño santikaṃ mā gamīti taṃ koci avoca.

එහි 'අභිදෝසගතෝ' යනු ඊයේ රාත්‍රියේ පළමු යාමයේ නික්ම ගොස් දැන් පැමිණි බවයි. 'කිං සංකතේ' යනු කුමක් සැක කරන්නේද යන්නයි. 'කිමවෝචා' යනු රජු වෙත නොයන්නැයි යමෙකු පැවසුවේද යන්නයි.


Atha naṃ mahāsatto ‘‘mahārāja, tayā me catunnaṃ paṇḍitānaṃ vacanaṃ gahetvā vadho āṇatto, tenāhaṃ na emī’’ti codento imaṃ gāthamāha –

එකල්හි මහාබෝසතාණන් වහන්සේ රජුට පිළිතුරු දෙමින්, ‘‘මහාරාජෝත්තමයාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ අර පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනාගේ බස් අසා මාව මරා දැමීමට අණ කළ නිසා මම සැමදා මෙන් අලුයම නොපැමිණියෙමි’’ යි පවසමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


‘‘Paṇhe vajjho mahosadhoti, yadi te mantayitaṃ janinda dosaṃ;

Bhariyāya rahogato asaṃsi, guyhaṃ pātukataṃ sutaṃ mameta’’nti. (jā. 1.15.326);

‘‘ජනෙන්ද්‍රය, 'මහෝසධ පණ්ඩිතයා ප්‍රශ්නයෙහි දී වධ කළ යුතුය' කියා ඔබ වහන්සේ යම් රහස් මන්ත්‍රණයක් කළේ නම්, රහසිගතව තම බිරිඳට පැවසූ ඒ රහස හෙළි විය. මම ඒ සියල්ල එලෙසම අසා දැන ගත්තෙමි.’’


Tattha yadi teti yasmā tayā. Mantayitanti kathitaṃ. Dosanti abhidosaṃ, rattibhāgeti attho. Kassa kathitanti? Bhariyāya. Tvañhi hiyyo tassā imamatthaṃ rahogato asaṃsi. Guyhaṃ pātukatanti tassā evarūpaṃ attano rahassaṃ pātukataṃ. Sutaṃ mametanti mayā panetaṃ tasmiṃ khaṇeyeva sutaṃ.

එහි 'යදි තේ' යනු ඔබ වහන්සේ විසින් යන්නයි. 'මන්තයිතං' යනු පවසන ලද රහස් මන්ත්‍රණයයි. 'දෝසං' යනු රාත්‍රී කාලයෙහි යන්නයි. ඔබ වහන්සේ ඊයේ රාත්‍රියේ රහසින් දේවියට පැවසූ ඒ රහස ඇය මගින් හෙළි විය. 'සුතං මමේතං' යනු ඒ මොහොතේම මම එය අසා දැනගත් බවයි.


Rājā taṃ sutvā ‘‘imāya taṅkhaṇaññeva sāsanaṃ pahitaṃ bhavissatī’’ti kuddho deviṃ olokesi. Taṃ ñatvā mahāsatto ‘‘kiṃ, deva, deviyā kujjhatha, ahaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ sabbaṃ jānāmi. Deva, tumhākaṃ tāva rahassaṃ deviyā kathitaṃ hotu, ācariyasenakassa pukkusādīnaṃ vā rahassaṃ mama kena kathitaṃ, ahaṃ etesampi rahassaṃ jānāmiyevā’’ti [Pg.231] senakassa tāva rahassaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

රජතුමා එය අසා, ‘‘මෙය උදුම්බරා දේවිය විසින් ම පවසන ලද්දක් විය යුතුය’’ යි සිතා කෝපයෙන් දේවිය දෙස බැලීය. එය දැනගත් මහාබෝසතාණන් වහන්සේ, ‘‘දේවයන් වහන්ස, දේවිය කෙරෙහි කෝප නොවන්න. රහසින් කරන දේවල් මට රහසක් නොවේ, මම සියල්ල දනිමි. ඔබ වහන්සේගේ රහස දේවිය පැවසූවා යැයි සිතමු, නමුත් සේනක, පුක්කුස, කාමින්ද සහ දේවින්ද යන ඇමතියන්ගේ රහස් මට කීවේ කවුද? මම ඔවුන්ගේ රහස් ද එලෙසම දනිමි’’ යි පවසමින් සේනකගේ රහස හෙළි කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


‘‘Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammaṃ akāsi asabbhirūpaṃ;

Sakhinova rahogato asaṃsi, guyhaṃ pātukataṃ sutaṃ mameta’’nti. (jā. 1.15.327);

‘‘සේනක ඇමතියා සල් උයනේ දී යම් අසැබි වූ පාපකර්මයක් කළේ ද, රහසින් තම යහළුවාට පැවසූ ඒ රහස දැන් හෙළි වී ඇත. මම එය එලෙසම අසා දැන ගත්තෙමි.’’


Tattha asabbhirūpanti asādhujātikaṃ lāmakaṃ akusalakammaṃ akāsi. Imasmiṃyeva hi nagare asukaṃ nāma vesiṃ sālavanuyyāne purisakiccaṃ katvā taṃ māretvā alaṅkāraṃ gahetvā tassāyeva sāṭakena bhaṇḍikaṃ katvā attano ghare asukaṭṭhāne nāgadantake laggetvā ṭhapesi. Sakhinovāti atha naṃ, mahārāja, ekassa sahāyakassa rahogato hutvā akkhāsi, tampi mayā sutaṃ. Nāhaṃ devassa paccatthiko, senakoyeva. Yadi te paccatthikena kammaṃ atthi, senakaṃ gaṇhāpehīti.

එහි 'අසබ්භිරූපං' යනු ඉතා ලාමක වූ අකුසල් ක්‍රියාවකි. මේ නගරයේ ම එක්තරා වෙසඟනක සල් උයනට කැඳවාගෙන ගොස්, එහිදී ඇය මරා දමා ඇගේ ආභරණ සොරාගෙන, ඇගේ ම වස්ත්‍රයකින් පොදියක් බැඳ, තමාගේ නිවසේ කිසිවෙකුට නොපෙනෙන සේ සඟවා තැබීය. ඉන්පසු ඔහු රහසින් තම එක් යහළුවෙකුට පමණක් ඒ බව පැවසීය. මහාරාජෝත්තමයාණන් වහන්ස, මම එය ද පූර්ණ ලෙස දනිමි. මම ඔබ වහන්සේගේ සතුරෙක් නොවෙමි, සේනක ම ය ඔබ වහන්සේගේ සැබෑ සතුරා. ඉදින් ඔබ වහන්සේ සතුරන් දඬුවම් කිරීමට කැමති නම් සේනකව අල්ලා දඬුවම් කරනු මැනව.’’


Rājā senakaṃ oloketvā ‘‘saccaṃ, senakā’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, devā’’ti vutte tassa bandhanāgārappavesanaṃ āṇāpesi. Paṇḍito pukkusassa rahassaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

රජතුමා සේනක දෙස බලා ‘‘සේනක, මහෝසධ පණ්ඩිතයන් පවසන මේ කරුණ සැබෑවක්ද?’’ යි ඇසීය. ඔහුට එය වසන් කළ නොහැකි වූ බැවින් ‘‘එසේය දේවයන් වහන්ස’’ යි පැවසීය. එවිට රජතුමා ඔහු වහාම හිරගෙට දැමීමට අණ කළේය. ඉන්පසු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ පුක්කුසගේ රහස පවසමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


‘‘Pukkusapurisassa te janinda, uppanno rogo arājayutto;

Bhātucca rahogato asaṃsi, guyhaṃ pātukataṃ sutaṃ mameta’’nti. (jā. 1.15.328);

‘‘ජනෙන්ද්‍රය, පුක්කුස හට රජකුට ඇසුරු කිරීමට නොගැලපෙන රෝගයක් වැළඳී ඇත. ඔහු රහසින් තම සහෝදරයාට පැවසූ ඒ රහස දැන් හෙළි වී ඇත. මම එය එලෙසම අසා දැන ගත්තෙමි.’’


Tattha arājayuttoti mahārāja, etassa kuṭṭharogo uppanno, so rājānaṃ pattuṃ ayutto, chupanānucchaviko na hoti. Tumhe ca ‘‘pukkusassa ūru muduko’’ti yebhuyyena tassa ūrumhi nipajjatha. So panesa vaṇabandhapilotikāya phasso, devāti.

එහි 'අරාජයුත්තෝ' යනු රජුන් ඇසුරු කිරීමට නුසුදුසු වූ කුෂ්ඨ රෝගයකි. ඔබ වහන්සේ ‘‘පුක්කුසගේ කලවා මෘදුයි’’ කියා නිතර ඔහුගේ කලවා මත හිස තබා නිදා ගනිති. නමුත් දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට ඒ දැනෙන මෘදු බව ඔහුගේ කුෂ්ඨ තුවාල වැසීමට බැඳ ඇති රෙදි කඩවල මෘදු බවයි.


Rājā tampi oloketvā ‘‘saccaṃ pukkusā’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ devā’’ti vutte tampi bandhanāgāraṃ pavesāpesi. Paṇḍito kāmindassapi rahassaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

රජතුමා පුක්කුස දෙස ද බලා ප්‍රශ්න කොට, ඔහු එය පිළිගත් පසු ඔහු ද හිරගෙට දැමීමට අණ කළේය. ඉන්පසු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ කාමින්දගේ රහස පවසමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


‘‘Ābādhoyaṃ [Pg.232] asabbhirūpo, kāmindo naradevena phuṭṭho;

Puttassa rahogato asaṃsi, guyhaṃ pātukataṃ sutaṃ mameta’’nti. (jā. 1.15.329);

‘‘කාමින්ද ඇමතියා හට අසැබි වූ යක්ෂාවේශ රෝගයක් වැළඳී ඇත. ඔහු රහසින් තම පුත්‍රයාට පැවසූ ඒ රහස දැන් හෙළි වී ඇත. මම එය එලෙසම අසා දැන ගත්තෙමි.’’


Tattha asabbhirūpoti yena so ābādhena phuṭṭho ummattakasunakho viya viravati, so naradevayakkhābādho asabbhijātiko lāmako, rājakulaṃ pavisituṃ na yutto, mahārājāti vadati.

එහි 'අසබ්භිරූපෝ' යනු ඔහුට වැළඳී ඇති ඒ ආබාධය නිසා ඔහු පිස්සු බල්ලෙකු මෙන් කෑගසයි. එය රජමාළිගයට පැමිණීමට කිසිසේත් නුසුදුසු ලාමක රෝගයකි.


Rājā tampi oloketvā ‘‘saccaṃ kāmindā’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ devā’’ti vutte tampi bandhanāgāraṃ pavesāpesi. Paṇḍito devindassapi rahassaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

රජතුමා කාමින්ද දෙස ද බලා ප්‍රශ්න කොට, ඔහු එය පිළිගත් පසු ඔහු ද හිරගෙට දැමීමට අණ කළේය. ඉන්පසු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ දේවින්දගේ රහස පවසමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.


‘‘Aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ, sakko te adadā pitāmahassa;

Devindassa gataṃ tadajja hatthaṃ, mātucca rahogato asaṃsi;

Guyhaṃ pātukataṃ sutaṃ mameta’’nti. (jā. 1.15.330);

‘‘සක් දෙවිඳුන් ඔබගේ මුතුන්මිත්තෙකු වූ කුස රජුට ලබා දුන්, අතිශය දීප්තිමත් වූ ඒ අටපට්ටම් මිණි රත්නය අද දේවින්ද සන්තක වී ඇත. ඔහු රහසින් තම මවට පැවසූ ඒ රහස දැන් හෙළි වී ඇත. මම එය එලෙසම අසා දැන ගත්තෙමි.’’


Tattha pitāmahassāti tava pitāmahassa kusarājassa. Tadajja hatthanti taṃ maṅgalasammataṃ maṇiratanaṃ ajja devindassa hatthagataṃ, mahārājāti.

එහි 'පිතාමහස්සා' යනු ඔබගේ මුතුන්මිත්තෙකු වූ කුස රජුට යන්නයි. 'තදජ්ජ හත්ථං' යනු ඒ මංගල සම්මත මිණි රත්නය දේවින්ද විසින් සොරාගෙන දැනට ඔහු සන්තකයේ පවතින බවයි.


Rājā tampi oloketvā ‘‘saccaṃ devindā’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ devā’’ti vutte tampi bandhanāgāraṃ pavesāpesi. Evaṃ ‘‘bodhisattaṃ vadhissāmā’’ti cintetvā sabbepi te bandhanāgāraṃ paviṭṭhā. Bodhisatto ‘‘mahārāja, iminā kāraṇenāhaṃ ‘attano guyhaṃ parassa na kathetabba’nti vadāmi, vadantā pana mahāvināsaṃ pattā’’ti vatvā uttari dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

රජතුමා දේවින්ද දෙස ද බලා ප්‍රශ්න කොට, ඔහු එය පිළිගත් පසු ඔහු ද හිරගෙට දැමීමට අණ කළේය. මෙසේ මහාබෝසතුන් මරා දැමීමට කුමන්ත්‍රණය කළ පණ්ඩිතයන් සිව්දෙනාම තමන්ගේම වැරදි නිසා හිරගෙට ගියහ. ඉන්පසු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ, ‘‘මහාරාජෝත්තමයාණන් වහන්ස, මේ කරුණු නිසා ම මම 'තම රහස අනෙකෙකුට නොපැවසිය යුතුයි' කියා පැවසුවෙමි. එය නොපිළිපැද රහස් හෙළි කළ අය දැන් මහත් විනාශයට පත් වී සිටිති’’ යි පවසා රජතුමාට තවදුරටත් ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ගාථාවන් වදාළහ.


‘‘Guyhassa hi guyhameva sādhu, na guyhassa pasatthamāvikammaṃ;

Anipphannatā saheyya dhīro, nipphannova yathāsukhaṃ bhaṇeyya.

“පින්වත් මහරජාණෙනි, රහසක් නම් එය රහසක්ව තබා ගැනීමම යහපත්ය. රහසක් වූ කරුණක් තමන් හැර අන් අයෙකුට හෙළි නොකළ යුතුය. මේ ලෝකයේ නුවණැති මිනිස්සු තමන්ගේ අභිප්‍රාය ඉටු වන තුරු රහසක් අන් අයට දැනගන්නට ඉඩ නොහරිති. යම් හෙයකින් එම අභිප්‍රාය සාර්ථක වූයේ නම්, එය අන් අයට පැවසීමට කැමති නම් පැවසිය හැකිය.”


‘‘Na [Pg.233] guyhamatthaṃ vivareyya, rakkheyya naṃ yathā nidhiṃ;

Na hi pātukato sādhu, guyho attho pajānatā.

“තමා සතු රහසක් හෙළි නොකළ යුතුය. රන් කරඬුවක් ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන් එය ආරක්ෂා කළ යුතුය. නුවණැති පුද්ගලයා හට රහසක් ප්‍රසිද්ධ කිරීම යහපත් නොවේ. තමන් සතු රහසක් තමන් හැර වෙනත් අයෙකු දැනගත් විට, ඔහු තමන්ට අයහපතක් කිරීමට පෙළඹිය හැකිය.”


‘‘Thiyā guyhaṃ na saṃseyya, amittassa ca paṇḍito;

Yo cāmisena saṃhīro, hadayattheno ca yo naro.

“නුවණැති පුද්ගලයා මේ සතර දෙනාට රහසක් හෙළි නොකළ යුතුය: එනම්, ස්ත්‍රියකට ද, තමාට අකමැති සතුරෙකුට ද, යම් වස්තුවකින් හෝ තෑගිබෝගයකින් පොළඹවා ගත් තැනැත්තෙකුට ද, සිතේ වංචාවක් තබාගෙන පිටතින් මිහිරි වදන් තෙපලමින් අනුන්ගේ වැරදි සොයන කපටි පුද්ගලයෙකුට ද යන මේ අයයි. මොවුන්ට රහසක් කීමෙන් ඉක්මනින්ම විපතක් සිදුවිය හැකිය.”


‘‘Guyhamatthaṃ asambuddhaṃ, sambodhayati yo naro;

Mantabhedabhayā tassa, dāsabhūto titikkhati.

“යම්කිසි පුද්ගලයෙකු තමන්ගේ රහසක් දැනගතහොත්, එම රහස හෙළි වේ යැයි ඇති බිය නිසා ඔහු තමන්ට බැණ වැදුණත්, දාසයෙකු මෙන් ඉවසමින් සිටීමට සිදු වෙයි.”


‘‘Yāvanto purisassatthaṃ, guyhaṃ jānanti mantinaṃ;

Tāvanto tassa ubbegā, tasmā guyhaṃ na vissaje.

“පුද්ගලයෙකුගේ රහසක් කොතරම් පිරිසක් දැනගනිත් ද, ඒ තාක් ඔහුට මහත් බියක් හා තැතිගැනීමක් ඇති වෙයි. එබැවින් රහස් කරුණු අන් අයට හෙළි නොකළ යුතුය.”


‘‘Vivicca bhāseyya divā rahassaṃ, rattiṃ giraṃ nātivelaṃ pamuñce;

Upassutikā hi suṇanti mantaṃ, tasmā manto khippamupeti bheda’’nti. (jā. 1.15.331-336);

“දවල් කාලයේදී රහසක් සාකච්ඡා කරන්නේ නම් ජනයාගෙන් තොර රහසිගත ස්ථානයක කළ යුතුය. රාත්‍රී කාලයේදී නම් හඬ පිටතට නොඇසෙන සේ ඉතා ළඟට වී රහසින් කතා කළ යුතුය. මන්ද යත්, බිත්තිවලට මුවා වී හෝ නිදා සිටින බව අඟවමින් අනුන්ගේ රහස් හොරෙන් අසා සිටින අය සිටිය හැකි බැවිනි. එවැනි අයෙකුට එම රහස ඇසුණහොත් තම අරමුණු සියල්ල විනාශ වී යා හැකිය. එබැවින් රහස් කරුණු අන් අය දැන නොගන්නා සේ ඉතා සිහියෙන් හා උත්සාහයෙන් කටයුතු කළ යුතුය.”


Tattha amittassa cāti itthiyā ca paccatthikassa ca na katheyya. Saṃhīroti yo ca yena kenaci āmisena saṃhīrati upalāpati saṅgahaṃ gacchati, tassapi na saṃseyya. Hadayatthenoti yo ca amitto mittapatirūpako mukhena aññaṃ katheti, hadayena aññaṃ cinteti, tassapi na saṃseyya. Asambuddhanti parehi aññātaṃ. ‘‘Asambodha’’ntipi pāṭho, paresaṃ bodhetuṃ ayuttanti attho. Titikkhatīti tassa akkosampi paribhāsampi pahārampi dāso viya hutvā adhivāseti. Mantinanti mantitaṃ, mantīnaṃ vā antare yāvanto jānantīti attho. Tāvantoti te guyhajānanake paṭicca tattakā tassa ubbegā santāsā uppajjanti. Na vissajeti na vissajjeyya paraṃ na jānāpeyya. Viviccāti sace divā rahassaṃ mantetukāmo hoti, vivittaṃ okāsaṃ kāretvā suppaṭicchannaṭṭhāne manteyya. Nātivelanti rattiṃ rahassaṃ kathento pana ativelaṃ mariyādātikkantaṃ mahāsaddaṃ karonto giraṃ nappamuñceyya. Upassutikā hīti mantanaṭṭhānaṃ upagantvā tirokuṭṭādīsu ṭhatvā sotāro. Tasmāti mahārāja, tena kāraṇena so manto khippameva bhedamupāgamīti.

එහි අර්ථය නම්: 'අමිත්තස්ස' යනු ස්ත්‍රියට හා සතුරාට රහස් නොකිය යුතුය යන්නයි. 'සංහීරෝ' යනු යම්කිසි ආමිසයකින් (තෑගි බෝග වලින්) රැවටීමට ලක්වන තැනැත්තායි, ඔහුට ද රහස් නොකිය යුතුය. 'හදයත්ථේනෝ' යනු මිතුරෙකු සේ පෙනී සිටිමින් මුහුණෙන් එකක් කියා හදවතින් වෙනත් දෙයක් සිතන, අනුන්ගේ වැරදි සොයන කපටි පුද්ගලයායි. 'අසම්බුද්ධං' යනු අන් අය නොදන්නා රහසයි. 'තිතික්ඛති' යනු දාසයෙකු මෙන් බැණ වැදීම් හා නින්දා ඉවසීමයි. 'මන්තිනං' යනු රහස් මන්ත්‍රණය කරන්නන් අතර කොතරම් පිරිසක් රහස දන්නේද යන්නයි. ඒ තාක් ඔහුට තැතිගැනීම් ඇතිවේ. 'න විස්සජේ' යනු අන් අයට දැනගන්නට ඉඩ නොදීමයි. 'විවිච්ච' යනු දවල් කාලයේ රහස් කතා කරන්නේ නම් ජනයාගෙන් තොර රහසිගත ස්ථානයක කතා කිරීමයි. 'නාතිවෙලං' යනු රාත්‍රියේ කතා කරන විට සීමාව ඉක්මවා ශබ්ද නොනගා කතා කිරීමයි. 'උපස්සුතිකා' යනු බිත්ති ආදියට මුවා වී හොරෙන් අසා සිටින්නන්ය. මහරජාණෙනි, මේ හේතුව නිසා එම රහස වහාම හෙළි වී විනාශයට පත් වේ.


Rājā [Pg.234] mahāsattassa kathaṃ sutvā ‘‘ete sayaṃ rājaverino hutvā paṇḍitaṃ mama veriṃ karontī’’ti kujjhitvā ‘‘gacchatha ne nagarā nikkhamāpetvā sūlesu vā uttāsetha, sīsāni vā tesaṃ chindathā’’ti āṇāpesi. Tesu pacchābāhaṃ bandhitvā catukke catukke kasāhi pahārasahassaṃ datvā nīyamānesu paṇḍito ‘‘deva, ime tumhākaṃ porāṇakā amaccā, khamatha nesaṃ aparādha’’nti rājānaṃ khamāpesi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘sādhū’’ti te pakkosāpetvā tasseva dāse katvā adāsi. So pana te tattheva bhujisse akāsi. Rājā ‘‘tena hi mama vijite mā vasantū’’ti pabbājanīyakammaṃ āṇāpesi. Paṇḍito ‘‘khamatha, deva, etesaṃ andhabālānaṃ dosa’’nti khamāpetvā tesaṃ ṭhānantarāni puna pākatikāni kāresi. Rājā ‘‘paccāmittesupi tāvassa evarūpā mettā bhavati, aññesu janesu kathaṃ na bhavissatī’’ti paṇḍitassa ativiya pasanno ahosi. Tato paṭṭhāya cattāro paṇḍitā uddhatadāṭhā viya sappā nibbisā hutvā kiñci kathetuṃ nāsakkhiṃsu.

මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ මේ කථාව ඇසූ විදේහ රජතුමා, 'මොවුන් රජද්‍රෝහීන් වී නිර්දෝෂී පණ්ඩිතයන් මාගේ සතුරෙකු ලෙස පෙන්වා මා මුළා කළා' යැයි දැඩි ලෙස කෝපයට පත් විය. 'දැන්ම මොවුන් නගරයෙන් පිටතට ගෙන ගොස් උල තබව්, නැතහොත් හිස ගසා දමව්' යැයි වධකයන්ට අණ කළේය. එවිට වධකයෝ සිව්දෙනාගේම දෑත් පිටුපසට කර බැඳ, කස පහර දහස බැගින් දෙමින් මරණ දණ්ඩනය දීමට රැගෙන ගියහ. එවිට මහෝෂධ පණ්ඩිතයෝ, 'දේවයන් වහන්ස, මොවුන් ඔබ වහන්සේගේ පැරණි ඇමතිවරුන්ය, මොවුන්ගේ වරදට සමාව දෙනු මැනවි' යැයි කියා රජු ලවා සමාව දියවූහ. රජතුමා පණ්ඩිතයන්ගේ බස පිළිගෙන ඔවුන් කැඳවා පණ්ඩිතයන්ගේම දාසයන් ලෙස පත් කර දුන්නේය. පණ්ඩිතයෝ වහාම ඔවුන්ව එම දාස භාවයෙන් නිදහස් කළහ. එවිට රජතුමා 'එසේ නම් මොවුන් මාගේ රටේ නොසිටිය යුතුය' යැයි පවසමින් පිටුවහල් කිරීමට අණ කළේය. පණ්ඩිතයෝ නැවතත්, 'දේවයන් වහන්ස, මේ අඥාන මිනිසුන්ගේ වරදට සමාව දී ඔවුන්ට පෙර පරිදිම තනතුරු ලබා දෙනු මැනවි' යැයි ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා පණ්ඩිතයන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි ඔවුන්ට නැවත පෙර පරිදිම තනතුරු ලබා දුන්නේය. 'සතුරන් කෙරෙහි පවා මෙබඳු මෙත් සිතක් ඇත්නම් අන් අය ගැන කවර කතාද' යැයි රජතුමා පණ්ඩිතයන් කෙරෙහි බෙහෙවින් පැහැදුණේය. එතැන් පටන් ඒ ඇමතිවරු සිව්දෙනා දළ කඩා දැමූ සර්පයන් මෙන් විෂ නැතිව, පණ්ඩිතයන්ට විරුද්ධව කිසිවක් කතා කිරීමට නොහැකිව නිහඬ වූහ.


Pañcapaṇḍitapañho niṭṭhito.

පංච පණ්ඩිත ප්‍රශ්නය නිමාවට පත් විය.


Niṭṭhitā ca paribhindakathā.

භේද කිරීම පිළිබඳ කථා පුවත මෙතෙකින් නිම විය.


Yuddhaparājayakaṇḍaṃ

මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් රාජ්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමේ පරිච්ඡේදය.


Tato paṭṭhāya paṇḍitova rañño atthañca dhammañca anusāsati. So cintesi ‘‘rañño setachattamattameva, rajjaṃ pana ahameva vicāremi, mayā appamattena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. So nagare mahāpākāraṃ nāma kāresi, tathā anupākārañca dvāraṭṭālake antaraṭṭālake udakaparikhaṃ kaddamaparikhaṃ sukkhaparikhanti tisso parikhāyo kāresi, antonagare jiṇṇagehāni paṭisaṅkharāpesi, mahāpokkharaṇiyo kāretvā tāsu udakanidhānaṃ kāresi, nagare sabbakoṭṭhāgārāni dhaññassa pūrāpesi, himavantappadesato kulupakatāpasehi kudrūsakumudabījāni āharāpesi, udakaniddhamanāni sodhāpetvā tattha ropāpesi, bahinagarepi jiṇṇasālāpaṭisaṅkharaṇakammaṃ kāresi. Kiṃ kāraṇā? Anāgatabhayapaṭibāhanatthaṃ. Tato tato āgatavāṇijakepi ‘‘sammā, tumhe kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘asukaṭṭhānato’’ti vutte ‘‘tumhākaṃ raññā kiṃ piya’’nti pucchitvā ‘‘asukaṃ nāmā’’ti vutte tesaṃ sammānaṃ kāretvā uyyojetvā [Pg.235] attano ekasate yodhe pakkosāpetvā ‘‘sammā, mayā dinne paṇṇākāre gahetvā ekasatarājadhāniyo gantvā ime paṇṇākāre attano piyakāmatāya tesaṃ rājūnaṃ datvā teyeva upaṭṭhahantā tesaṃ kiriyaṃ vā mantaṃ vā ñatvā mayhaṃ sāsanaṃ pesentā tattheva vasatha, ahaṃ vo puttadāraṃ posessāmī’’ti vatvā kesañci kuṇḍale, kesañci pādukāyo, kesañci khagge, kesañci suvaṇṇamālāyo akkharāni chinditvā ‘‘yadā mama kiccaṃ atthi, tadā paññāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā tesaṃ hatthe datvā pesesi. Te tattha tattha gantvā tesaṃ tesaṃ rājūnaṃ paṇṇākāraṃ datvā ‘‘kenatthenāgatā’’ti vutte ‘‘tumheva upaṭṭhātuṃ āgatamhā’’ti vatvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti puṭṭhā āgataṭṭhānaṃ avatvā aññāni ṭhānāni ācikkhitvā ‘‘tena hi sādhū’’ti sampaṭicchite upaṭṭhahantā tesaṃ abbhantarikā ahesuṃ.

එතැන් පටන් මහෝෂධ පණ්ඩිතයෝම රජුට යහපත හා ධර්මය පිළිබඳ අනුශාසනා කළහ. 'රජුට ඇත්තේ ශ්වේතච්ඡත්‍රය පමණි, රාජ්‍ය පාලනය කරන්නේ මා බැවින් මා ඉතා අප්‍රමාදීව කටයුතු කළ යුතුය' යි එතුමා සිතුවේය. එතුමා නගරය වටා මහා ප්‍රාකාරයක් හා අනු-ප්‍රාකාරයක් කරවා, ද්වාර මණ්ඩප හා අට්ටාල ඉදි කළේය. දිය අගල්, මඩ අගල් හා වියළි අගල් යනුවෙන් අගල් තුනක් කරවීය. නගරය ඇතුළත දිරාපත් වූ නිවාස අලුත්වැඩියා කරවා, පොකුණු හාරවා ඒවායේ ජලය රැස් කරවීය. ධාන්‍ය ගබඩා පිරවූයේය. හිමාලයේ වසන තපස්වරුන් ලවා කුමුදු බීජ ගෙන්වා වැව්වල රෝපණය කරවීය. නගරයෙන් පිටත දිරාගිය සල්හල් අලුත්වැඩියා කළේය. මේ සියල්ල කළේ අනාගතයේදී ඇතිවිය හැකි බිය වැළැක්වීමටය. විවිධ රටවලින් පැමිණෙන වෙළෙන්දන්ගෙන් තොරතුරු විමසා, ඒ ඒ රටවල රජවරුන් කැමති දෑ දැනගත්තේය. පසුව තමාගේ විශ්වාසවන්ත සෙබළුන් එකසිය දෙනෙකු කැඳවා, ඔවුන්ට තෑගිබෝග දී ඒ ඒ රජුන් වෙත යැවීය. 'ඔබලා මේ තෑගි දී එම රජවරුන් යටතේ සේවය කරමින් ඔවුන්ගේ රහස් හා සැලසුම් දැනගෙන මට දන්වන්න, මම ඔබගේ අඹුදරුවන් බලාගන්නෙමි' යි පවසා ඔවුන් පිටත් කළේය. සෙබළුන් රජවරුන් වෙත ගොස් තෑගි දී තමන් පැමිණි සැබෑ ස්ථානය නොකියා වෙනත් ස්ථාන පවසා රජුන්ගේ විශ්වාසය දිනාගෙන රහස් තොරතුරු සොයමින් එහි නැවතුණහ.


Tadā kapilaraṭṭhe saṅkhabalako nāma rājā āvudhāni sajjāpesi, senaṃ saṅkaḍḍhi. Tassa santike upanikkhittakapuriso paṇḍitassa sāsanaṃ pesesi ‘‘sāmi, mayaṃ idha pavattiṃ ‘idaṃ nāma karissatī’ti na jānāma, āvudhāni sajjāpeti, senaṃ saṅkaḍḍhati, tumhe purisavisese pesetvā idaṃ pavattiṃ tathato jānāthā’’ti. Atha mahāsatto suvapotakaṃ āmantetvā ‘‘samma, kapilaraṭṭhe saṅkhabalako nāma rājā āvudhāni sajjāpesi, tvaṃ tattha gantvā ‘imaṃ nāma karotī’ti tathato ñatvā sakalajambudīpaṃ āhiṇḍitvā mayhaṃ pavattiṃ āharāhī’’ti vatvā madhulāje khādāpetvā madhupānīyaṃ pāyetvā satapākasahassapākehi telehi pakkhantaraṃ makkhetvā pācīnasīhapañjare ṭhatvā vissajjesi. Sopi tattha gantvā tassa purisassa santikā tassa rañño pavattiṃ tathato ñatvā sakalajambudīpaṃ pariggaṇhanto kapilaraṭṭhe uttarapañcālanagaraṃ pāpuṇi. Tadā tattha cūḷanibrahmadatto nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa kevaṭṭo nāma brāhmaṇo atthañca dhammañca anusāsati, paṇḍito byatto. So paccūsakāle pabujjhitvā dīpālokena alaṅkatappaṭiyattaṃ sirigabbhaṃ olokento attano mahantaṃ yasaṃ disvā ‘‘ayaṃ mama yaso, kassa santako’’ti cintetvā ‘‘na aññassa santako cūḷanibrahmadattassa[Pg.236], evarūpaṃ pana yasadāyakaṃ rājānaṃ sakalajambudīpe aggarājānaṃ kātuṃ vaṭṭati, ahañca aggapurohito bhavissāmī’’ti cintetvā pātova nhatvā bhuñjitvā alaṅkaritvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, sukhaṃ sayathā’’ti sukhaseyyaṃ pucchitvā ‘‘āma, paṇḍitā’’ti vutte rājānaṃ ‘‘deva, mantetabbaṃ atthī’’ti āha. ‘‘Vada, ācariyā’’ti. ‘‘Deva, antonagare raho nāma na sakkā laddhuṃ, uyyānaṃ gacchāmā’’ti. ‘‘Sādhu, ācariyā’’ti rājā tena saddhiṃ uyyānaṃ gantvā balakāyaṃ bahi ṭhapetvā ārakkhaṃ kāretvā brāhmaṇena saddhiṃ uyyānaṃ pavisitvā maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi.

ඒ දිනවල කපිල රාජ්‍යයෙහි සංඛපාල නම් රජෙක් අවිආයුධ සූදානම් කරමින් සේනාව රැස් කළේය. ඔහු සමීපයෙහි සිටි (මහෝසධ පණ්ඩිතයන්ගේ) රහස් පුරුෂයා පණ්ඩිතයන් වෙත මෙසේ පණිවිඩයක් එවීය: "ස්වාමීනි, මෙහි සිදුවන දේ පිළිබඳව 'මොහු කුමක් කරයිද' කියා අපි හරියටම නොදනිමු. මොහු ආයුධ සූදානම් කරමින් සේනාව රැස් කරයි. ඔබවහන්සේ විශේෂ පුරුෂයන් එවා මේ පිළිබඳ සැබෑ තොරතුරු දැනගත මැනවි." එවිට මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගිරා පෝතකයෙකු කැඳවා, "යහළුව, කපිල රාජ්‍යයේ සංඛපාල රජු අවිආයුධ සූදානම් කරනවා. ඔබ එහි ගොස් ඔහු කරන්නේ කුමක්දැයි සැබෑ ලෙසම දැනගෙන, මුළු දඹදිවම සැරිසරා මට තොරතුරු රැගෙන එන්න" යැයි පවසා, මීපැණි මිශ්‍ර විලඳ කවා, පැණි බීම පොවා, සියක් වරක් දහස් වරක් පිසූ තෙල් තටු අතර ගල්වා, නැගෙනහිර සිංහ පංජරයෙහි සිට (ගිරවා) මුදා හැරියේය. ඔහුද එහි ගොස් අර රහස් පුරුෂයාගෙන් රජුගේ පුවත් සැබෑ ලෙසම දැනගෙන, මුළු දඹදිවම පිරික්සමින් යද්දී කපිල රාජ්‍යයේ උත්තර පංචාල නගරයට පැමිණියේය. ඒ අවධියෙහි එහි චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජු රජකම් කළේය. ඔහුගේ අර්ථධර්ම අනුශාසකයා වූයේ කේවට්ට නම් බමුණාය. ඔහු පණ්ඩිතයෙකි, දක්ෂයෙකි. ඔහු අලුයම් කාලයේ පිබිද, පහන් ආලෝකයෙන් අලංකාර ලෙස සරසන ලද සිරිගැබ දෙස බලමින් තමාගේ මහත් වූ යසස දැක, "මේ මගේ යසස කාගේ පිනෙන් ලැබුණක්ද?" යි සිතා, "මෙය අන් කිසිවෙකුගේ නොව චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ ය. මෙවැනි යසසක් දුන් රජතුමාව මුළු දඹදිවම අග්‍ර රජු බවට පත් කිරීම සුදුසුය, එවිට මම ද අග්‍ර පුරෝහිත වන්නෙමි" යි සිතීය. ඔහු උදෑසනම ස්නානය කොට ආහාර අනුභව කර සරසන ලදුව රජු වෙත ගොස්, "මහරජතුමනි, සුවසේ සැතපුණාද?" යැයි සුවදුක් විමසා, "එසේය පණ්ඩිතය" යි පැවසූ විට රජුට මෙසේ කීය: "දේවයන් වහන්ස, රහසින් සාකච්ඡා කළ යුතු කරුණක් තිබේ." "ආචාර්යතුමනි, පවසන්න." "දේවයන් වහන්ස, නගරය ඇතුළත රහසක් රැකගත නොහැකිය, අපි උයනට යමු." "යහපති ආචාර්යතුමනි" යි පවසා රජු ඔහු සමඟ උයනට ගොස්, සේනාව පිටත නවත්වා ආරක්ෂාව යොදවා, බමුණා සමඟ උයනට වැදී මංගල ශිලා පට්ටකයෙහි හිඳගත්තේය.


Tadā suvapotakopi taṃ kiriyaṃ disvā ‘‘bhavitabbamettha kāraṇena, ajja paṇḍitassa ācikkhitabbayuttakaṃ kiñci suṇissāmī’’ti uyyānaṃ pavisitvā maṅgalasālarukkhassa pattantare nilīyitvā nisīdi. Rājā ‘‘kathetha, ācariyā’’ti āha. ‘‘Mahārāja, tava kaṇṇe ito karohi, catukkaṇṇova manto bhavissati. Sace, mahārāja, mama vacanaṃ kareyyāsi, sakalajambudīpe taṃ aggarājānaṃ karomī’’ti. So mahātaṇhatāya tassa vacanaṃ sutvā somanassappatto hutvā ‘‘kathetha, ācariya, karissāmi te vacana’’nti āha. ‘‘Deva, mayaṃ senaṃ saṅkaḍḍhitvā paṭhamaṃ khuddakanagaraṃ rumbhitvā gaṇhissāma, ahañhi cūḷadvārena nagaraṃ pavisitvā rājānaṃ vakkhāmi – mahārāja, tava yuddhena kiccaṃ natthi, kevalaṃ amhākaṃ rañño santako hohi, tava rajjaṃ taveva bhavissati, yujjhanto pana amhākaṃ balavāhanassa mahantatāya ekantena parājissasī’’ti. ‘‘Sace me vacanaṃ karissati, saṅgaṇhissāma naṃ. No ce, yujjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā dve senā gahetvā aññaṃ nagaraṃ gaṇhissāma, tato aññanti etenupāyena sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā ‘jayapānaṃ pivissāmā’ti vatvā ekasatarājāno amhākaṃ nagaraṃ ānetvā uyyāne āpānamaṇḍapaṃ kāretvā tattha nisinne visamissakaṃ suraṃ pāyetvā sabbepi te rājāno jīvitakkhayaṃ pāpetvā ekasatarājadhānīsu rajjaṃ amhākaṃ hatthagataṃ karissāma. Evaṃ tvaṃ sakalajambudīpe aggarājā bhavissasī’’ti. Sopi ‘‘sādhu, ācariya, evaṃ karissāmī’’ti vadati. ‘‘Mahārāja, catukkaṇṇo manto nāma, ayañhi manto na sakkā aññena jānituṃ, tasmā [Pg.237] papañcaṃ akatvā sīghaṃ nikkhamathā’’ti. Rājā tussitvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

ඒ අවස්ථාවේදී ගිරා පෝතකයා ද ඒ ක්‍රියාව දැක, "මෙහි කිසියම් විශේෂ කරුණක් තිබිය යුතුය, අද පණ්ඩිතයන් වහන්සේට දැන්විය යුතු යමක් අසන්නට ලැබෙනු ඇත" යි සිතා උයනට වැදී මංගල සල් ගසක කොළ අතුරෙහි සැඟවී සිටියේය. රජු, "ආචාර්යතුමනි, පවසන්න" යැයි කීය. "මහරජතුමනි, ඔබගේ කන මෙදෙසට යොමු කරන්න, මෙය සතර කනක් අතර පමණක් වන මන්ත්‍රණයක් විය යුතුය. මහරජතුමනි, ඉදින් ඔබ මාගේ වචනය පිළිගන්නේ නම්, මම ඔබ මුළු දඹදිවම අග්‍ර රජු කරන්නෙමි." ඔහු මහත් තණ්හාවෙන් යුතුව ඔහුගේ වචනය අසා සතුටට පත්ව, "ආචාර්යතුමනි, පවසන්න, මම ඔබගේ වචනය පිළිපදින්නෙමි" යි කීය. "දේවයන් වහන්ස, අපි සේනාව රැස් කරගෙන පළමුව කුඩා නගර වටලා අල්ලා ගනිමු. මම කුඩා දොරකින් නගරයට වැදී රජුට මෙසේ පවසන්නෙමි - 'මහරජතුමනි, ඔබට යුද්ධයෙන් වැඩක් නැත, හුදෙක් අපගේ රජුට යටත් වන්න, එවිට ඔබගේ රාජ්‍යය ඔබටම හිමි වනු ඇත. යුද්ධ කළහොත් අපගේ මහා සේනාව නිසා ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම පරාජය වනු ඇත.' ඉදින් ඔහු මාගේ වචනය පිළිගන්නේ නම්, අපි ඔහු පිළිගනිමු. නැතහොත් යුද්ධ කර ජීවිතක්ෂයට පත් කර සේනා දෙකම රැගෙන වෙනත් නගරයක් අල්ලා ගනිමු. ඒ උපක්‍රමයෙන් මුළු දඹදිවම රාජ්‍යය අත්පත් කරගෙන 'ජයපැන් බොමු' යැයි පවසා එක්සිය එක් රජවරුන් අපේ නගරයට කැඳවා, උයනේ මණ්ඩපයක් කරවා එහි ඔවුන් හිඳුවා, වස මිශ්‍ර කළ සුරාව පොවා ඒ සියලු රජවරුන් මරා දමා, එක්සිය එක් රාජධානිවල පාලනය අප සතු කරගනිමු. එවිට ඔබ මුළු දඹදිවම අග්‍ර රජු වනු ඇත." රජු ද, "යහපති ආචාර්යතුමනි, එසේ කරන්නෙමි" යි පැවසීය. "මහරජතුමනි, මන්ත්‍රණය යනු සතර කනක් අතර විය යුත්තකි, මෙය අන් කිසිවෙකුට දැනගන්නට ඉඩ නොතැබිය යුතුය. එබැවින් ප්‍රමාද නොවී වහාම පිටවෙමු" යි කේවට්ට කීය. රජු ද සතුටු වී "යහපති" යි එය පිළිගත්තේය.


Suvapotako taṃ sutvā tesaṃ mantapariyosāne sākhāyaṃ olambakaṃ otārento viya kevaṭṭassa sīse chakaṇapiṇḍaṃ pātetvā ‘‘kimeta’’nti mukhaṃ vivaritvā uddhaṃ olokentassa aparampi mukhe pātetvā ‘‘kiri kirī’’ti saddaṃ viravanto sākhato uppatitvā ‘‘kevaṭṭa, tvaṃ catukkaṇṇamantoti maññasi, idāneva chakkaṇṇo jāto, puna aṭṭhakaṇṇo bhavitvā anekasatakaṇṇopi bhavissatī’’ti vatvā ‘‘gaṇhatha, gaṇhathā’’ti vadantānaññeva vātavegena mithilaṃ gantvā paṇḍitassa nivesanaṃ pāvisi. Tassa pana idaṃ vattaṃ – sace kutoci ābhatasāsanaṃ paṇḍitasseva kathetabbaṃ hoti, athassa aṃsakūṭe otarati, sace amarādeviyāpi sotuṃ vaṭṭati, ucchaṅge otarati, sace mahājanena sotabbaṃ, bhūmiyaṃ otarati. Tadā so paṇḍitassa aṃsakūṭe otari. Tāya saññāya ‘‘rahassena bhavitabba’’nti mahājano paṭikkami. Paṇḍito taṃ gahetvā uparipāsādatalaṃ abhiruyha ‘‘kiṃ te, tāta, diṭṭhaṃ suta’’nti pucchi. Athassa so ‘‘ahaṃ, deva, sakalajambudīpe vicaranto aññassa rañño santike kiñci guyhaṃ na passāmi, uttarapañcālanagare pana cūḷanibrahmadattassa purohito kevaṭṭo nāma brāhmaṇo rājānaṃ uyyānaṃ netvā catukkaṇṇamantaṃ gaṇhi. Athāhaṃ sākhantare nisīditvā tesaṃ mantaṃ suṇitvā mantapariyosāne tassa sīse ca mukhe ca chakaṇapiṇḍaṃ pātetvā āgatomhī’’ti vatvā sabbaṃ kathesi. ‘Raññā sampaṭicchita’’nti vutte ‘‘sampaṭicchi, devā’’ti āha.

ගිරා පෝතකයා එය අසා සාකච්ඡාව අවසානයේ අත්තක එල්ලී පහත් වන්නාක් මෙන් කේවට්ටගේ හිස මත අසූචි පිණ්ඩයක් හෙළීය. "මේ කුමක්ද?" කියා කට ඇර උඩ බැලූ ඔහුගේ කට තුළට ද නැවත අසූචි හෙළා, "කිරි කිරි" යැයි හඬ නගමින් අත්තෙන් ඉගිලී ගොස්, "කේවට්ටය, ඔබ මෙය සතර කනක් අතර වූ මන්ත්‍රණයක් යැයි සිතුවෙහිද? දැන්ම මෙය හය කනක් විය. නැවත අට කනක් වී, සිය ගණන් කන් ඇත්තක් වනු ඇත" යැයි පවසා, "අල්ලනු, අල්ලනු" යැයි ඔවුන් කියද්දීම සුළඟ මෙන් වේගයෙන් මිථිලාවට ගොස් පණ්ඩිතයන්ගේ නිවසට ඇතුළු විය. ඔහුගේ සිරිතක් තිබේ - එනම් කොහේ හෝ සිට ගෙන ආ පණිවිඩයක් පණ්ඩිතයන්ට පමණක් කිව යුතු නම් උරහිස මත වසයි. ඉදින් අමරාදේවියට ද ඇසීමට සුදුසු නම් ඇකයෙහි වසයි. මහජනයාට ඇසිය යුතු නම් බිම වසයි. එදින ඔහු පණ්ඩිතයන්ගේ උරහිස මත වසීය. ඒ සංඥාවෙන් "මෙය රහසක් විය යුතුය" යි සිතා මහජනයා ඉවත් වූහ. පණ්ඩිතයන් ඔහුව රැගෙන ප්‍රාසාදයේ උඩුමහලට ගොස්, "පුතේ, ඔබ දුටු ඇසූ දේ කුමක්ද?" යැයි විමසීය. එවිට ඔහු, "දේවයන් වහන්ස, මම මුළු දඹදිවම සැරිසරද්දී වෙනත් රජෙකුගේ රහසක් නුදුටුවෙමි. නමුත් උත්තර පංචාල නගරයේ චූළනී බ්‍රහ්මදත්තගේ පුරෝහිත කේවට්ට නම් බමුණා රජු උයනට කැඳවාගෙන ගොස් සතර කනක් අතර වන මන්ත්‍රණයක් කළේය. මම අතු අතර සැඟවී ඔවුන්ගේ සාකච්ඡාව අසා සිට, එය අවසානයේ ඔහුගේ හිස මත සහ කට තුළ අසූචි හෙළා පැමිණියෙමි" යි පවසා සියල්ල විස්තර කළේය. "රජු එය පිළිගත්තේද?" යි ඇසූ විට, "එසේය දේවයන් වහන්ස, පිළිගත්තේය" යි පැවසීය.


Athassa paṇḍito kattabbayuttakaṃ sakkāraṃ karitvā taṃ mudupaccattharaṇe suvaṇṇapañjare suṭṭhu sayāpetvā ‘‘kevaṭṭo mama mahosadhassa paṇḍitabhāvaṃ na jānāti maññe, ahaṃ na dānissa mantassa matthakaṃ pāpuṇituṃ dassāmī’’ti cintetvā nagarato duggatakulāni nīharāpetvā bahi nivāsāpesi, raṭṭhajanapadadvāragāmesu samiddhāni issariyakulāni āharitvā antonagare nivāsāpesi, bahuṃ dhanadhaññaṃ kāresi. Cūḷanibrahmadattopi kevaṭṭassa vacanaṃ gahetvā senaṅgaparivuto gantvā ekaṃ khuddakanagaraṃ parikkhipi. Kevaṭṭopi vuttanayeneva tattha [Pg.238] pavisitvā taṃ rājānaṃ saññāpetvā attano santakamakāsi. Dve senā ekato katvā tato aññaṃ nagaraṃ rumbhati. Etenupāyena paṭipāṭiyā sabbāni tāni nagarāni gaṇhi. Evaṃ cūḷanibrahmadatto kevaṭṭassa ovāde ṭhito, ṭhapetvā vedeharājānaṃ sesarājāno sakalajambudīpe attano santake akāsi. Bodhisattassa pana upanikkhittakapurisā ‘‘cūḷanibrahmadattena ettakāni nagarāni gahitāni, appamatto hotū’’ti niccaṃ sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Sopi tesaṃ ‘‘ahaṃ idha appamatto vasāmi, tumhepi anukkaṇṭhantā appamatto hutvā vasathā’’ti paṭipesesi.

ඉක්බිති මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඒ ගිරවාට කළ යුතු උපහාර පවත්වා, මෘදු ඇතිරිලි සහිත රන් කූඩුවක සැතපෙන්නට සලස්වා මෙසේ සිතූහ: "කේවට්ටයා මාගේ (මහෞෂධගේ) ප්‍රඥාව ගැන දන්නේ නැතැයි සිතමි. මම ඔහුට තම මන්ත්‍රය අවසානයට ගෙන යාමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි." මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ නගරයෙන් දිළිඳු පවුල් ඉවත් කර පිටත පදිංචි කරවා, ජනපද හා ගම් දොරවල්වල සිටි ධනවත් පවුල් නගරය තුළ පදිංචි කරවා, බොහෝ ධන ධාන්‍ය රැස් කරවූහ. චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු ද කේවට්ටයාගේ වචනය පිළිගෙන සේනාව පිරිවරා ගොස් එක් කුඩා නගරයක් වට කළේය. කේවට්ටයා ද කලින් කී ලෙසම එහි ඇතුළු වී ඒ රජු පොළඹවා තමන් යටතට ගත්තේය. සේනා දෙකම එක් කර තවත් නගරයක් වට කළේය. මේ උපායෙන් අනුපිළිවෙළින් ඒ සියලු නගර අල්ලා ගත්තේය. මෙසේ චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු කේවට්ටයාගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, විදේහ රජු හැර මුළු දඹදිවම සෙසු රජවරුන් තමන් යටතට ගත්තේය. බෝධිසත්වයන්ගේ ඔත්තුකරුවෝ "චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු විසින් මෙපමණ නගර ප්‍රමාණයක් අල්ලා ගන්නා ලදී, එබැවින් අප්‍රමාදී වන්න" යැයි නිරතුරුව පණිවිඩ එවූහ. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට "මම මෙහි අප්‍රමාදීව වෙසෙමි, ඔබලා ද නොකලකිරී අප්‍රමාදීව සිටින්න" යැයි පෙරළා පණිවිඩ යැවූහ.


Cūḷanibrahmadatto sattadivasasattamāsādhikehi sattasaṃvaccharehi videharajjaṃ vajjetvā sesaṃ sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā kevaṭṭaṃ āha – ‘‘ācariya, mithilāyaṃ videharajjaṃ gaṇhāmā’’ti. ‘‘Mahārāja, mahosadhapaṇḍitassa vasananagare rajjaṃ gaṇhituṃ na sakkhissāma. So hi evaṃ ñāṇasampanno evaṃ upāyakusalo’’ti so vitthāretvā candamaṇḍalaṃ uṭṭhāpento viya mahosadhassa guṇe kathesi. Ayañhi sayampi upāyakusalova, tasmā ‘‘mithilanagaraṃ nāma deva appamattakaṃ, sakalajambudīpe rajjaṃ amhākaṃ pahoti, kiṃ no etenā’’ti upāyeneva rājānaṃ sallakkhāpesi. Sesarājānopi ‘‘mayaṃ mithilarajjaṃ gahetvāva jayapānaṃ pivissāmā’’ti vadanti. Kevaṭṭo tepi nivāretvā ‘‘videharajjaṃ gahetvā kiṃ karissāma, sopi rājā amhākaṃ santakova, tasmā nivattathā’’ti te upāyeneva bodhesi. Te tassa vacanaṃ sutvā nivattiṃsu. Mahāsattassa upanikkhittakapurisā sāsanaṃ pesayiṃsu ‘‘brahmadatto ekasatarājaparivuto mithilaṃ āgacchantova nivattitvā attano nagarameva gato’’ti. Sopi tesaṃ ‘‘ito paṭṭhāya tassa kiriyaṃ jānantū’’ti paṭipesesi. Brahmadattopi kevaṭṭena saddhiṃ ‘‘idāni kiṃ karissāmī’’ti mantetvā ‘‘jayapānaṃ pivissāmā’’ti vutte uyyānaṃ alaṅkaritvā cāṭisatesu cāṭisahassesu suraṃ ṭhapetha, nānāvidhāni ca macchamaṃsādīni upanethā’’ti sevake āṇāpesi. Upanikkhittakapurisā taṃ pavattiṃ paṇḍitassa ārocesuṃ. Te pana ‘‘visena suraṃ yojetvā rājāno māretukāmo’’ti na jāniṃsu. Mahāsatto pana suvapotakassa santikā sutattā [Pg.239] tathato jānitvā ‘‘nesaṃ surāpānadivasaṃ tathato jānitvā mama pesethā’’ti paṭisāsanaṃ pesesi. Te tathā kariṃsu.

චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු සත් අවුරුදු සත් මාස සත් දිනකින් විදේහ රාජ්‍යය හැර මුළු දඹදිවම රාජ්‍යය ලබාගෙන කේවට්ටයාගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ආචාර්යතුමනි, මිථිලාවේ විදේහ රාජ්‍යය ද අල්ලා ගනිමුද?" එවිට කේවට්ටයා, "මහාරාජයාණෙනි, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වෙසෙන නගරය අල්ලා ගැනීමට අපට නොහැකි වනු ඇත. ඔහු එතරම්ම ඥානසම්පන්නය, එතරම්ම උපායශීලීය" යනුවෙන් පවසා සඳ මඬල ඔසවන්නාක් මෙන් මහෞෂධයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කළේය. ඔහු ද උපායශීලී බැවින්, "දේවයන් වහන්ස, මිථිලා නගරය ඉතා කුඩාය, මුළු දඹදිවම අප සතුය, එයින් අපට ඇති පලය කුමක්ද?" යනුවෙන් උපායෙන් රජුට ඒත්තු ගැන්වීය. සෙසු රජවරු ද "අපි මිථිලා රාජ්‍යය ද අල්ලාගෙනම ජයපානය බොමු" යැයි කීහ. කේවට්ටයා ඔවුන් ද වළක්වා, "විදේහ රාජ්‍යය අල්ලාගෙන කුමක් කරන්නද? ඒ රජු ද අප සතු කෙනෙකු වැනිය, එබැවින් ආපසු හැරෙන්න" යැයි උපායෙන් ඔවුන්ට අවබෝධ කර දුන්නේය. ඔවුහු ඔහුගේ වචනය අසා ආපසු හැරුණහ. මහාසත්වයන්ගේ ඔත්තුකරුවෝ "බ්‍රහ්මදත්ත රජු රජවරුන් සිය දෙනෙකු පිරිවරා මිථිලාවට එමින් සිටියදීම ආපසු හැරී තමන්ගේ නගරයටම ගියේය" යැයි පණිවිඩ එවූහ. උන්වහන්සේ ද "මෙතැන් සිට ඔහුගේ ක්‍රියාකලාපය ගැන විමසිල්ලෙන් සිටින්න" යැයි පෙරළා දන්වා යැවූහ. බ්‍රහ්මදත්ත රජු ද කේවට්ටයා සමඟ "දැන් කුමක් කරමුද?" යැයි සාකච්ඡා කළ විට "ජයපානය බොමු" යැයි කී කල, උයන අලංකාර කරවා මුට්ටි සිය දහස් ගණනක සුරා තැන්පත් කරවා, නොයෙක් වර්ගයේ මස් මාළු ආදිය පිළියෙල කරන්නැයි සේවකයන්ට අණ කළේය. ඔත්තුකරුවෝ ඒ පුවත පණ්ඩිතයන්ට දන්වා සිටියහ. එහෙත් ඔවුහු "විෂ මිශ්‍ර කළ සුරා දී රජවරුන් මැරීමට රජු අදහස් කරන බව" නොදැන සිටියහ. මහාසත්වයෝ පක්ෂි පෝතකයාගෙන් (ගිරවාගෙන්) අසා තිබූ බැවින් එය සත්‍ය ලෙසම දැනගෙන, "ඔවුන් සුරා පානය කරන දිනය හරියටම දැනගෙන මට දන්වන්න" යැයි පණිවිඩයක් යැවූහ. ඔවුහු එසේම කළහ.


Paṇḍito ‘‘mādise dharamāne ettakānaṃ rājūnaṃ maraṇaṃ ayuttaṃ, avassayo nesaṃ bhavissāmī’’ti cintetvā sahajātaṃ yodhasahassaṃ pakkosāpetvā ‘‘sammā, cūḷanibrahmadatto kira uyyānaṃ alaṅkārāpetvā ekasatarājaparivuto suraṃ pātukāmo, tumhe tattha gantvā rājūnaṃ āsanesu paññattesu kismiñci anisinneyeva ‘cūḷanibrahmadattassa anantaraṃ mahārahaṃ āsanaṃ amhākaṃ raññova dethā’ti vadantā gahetvā tesaṃ purisehi ‘tumhe kassa purisā’ti vutte ‘videharājassā’ti vadeyyātha. Te tumhehi saddhiṃ ‘mayaṃ sattadivasasattamāsādhikāni sattavassāni rajjaṃ gaṇhantā ekadivasampi videharājānaṃ na passāma, kiṃ rājā nāmesa, gacchatha pariyante āsanaṃ gaṇhathā’ti vadantā kalahaṃ karissanti. Atha tumhe ‘ṭhapetvā brahmadattaṃ añño amhākaṃ rañño uttaritaro idha natthī’ti kalahaṃ vaḍḍhetvā amhākaṃ rañño āsanamattampi alabhantā ‘na dāni vo suraṃ pātuṃ macchamaṃsaṃ khādituṃ dassāmā’ti nadantā vaggantā mahāghosaṃ karontā tesaṃ santāsaṃ janentā mahantehi leḍḍudaṇḍehi sabbacāṭiyo bhinditvā macchamaṃsaṃ vippakiritvā aparibhogaṃ katvā javena senāya antaraṃ pavisitvā devanagaraṃ paviṭṭhā asurā viya ulloḷaṃ uṭṭhāpetvā ‘mayaṃ mithilanagare mahosadhapaṇḍitassa purisā, sakkontā amhe gaṇhathā’ti tumhākaṃ āgatabhāvaṃ jānāpetvā āgacchathā’’ti pesesi. Te ‘‘sādhū’’ti tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā vanditvā sannaddhapañcāvudhā nikkhamitvā tattha gantvā nandanavanamiva alaṅkatauyyānaṃ pavisitvā samussitasetacchatte ekasatarājapallaṅke ādiṃ katvā alaṅkatappaṭiyattaṃ sirivibhavaṃ disvā mahāsattena vuttaniyāmeneva sabbaṃ katvā mahājanaṃ saṅkhobhetvā mithilābhimukhā pakkamiṃsu. Rājapurisāpi taṃ pavattiṃ tesaṃ rājūnaṃ ārocesuṃ. Cūḷanibrahmadattopi ‘‘evarūpassa nāma me visayogassa antarāyo kato’’ti kujjhi. Rājānopi ‘‘amhākaṃ jayapānaṃ pātuṃ nādāsī’’ti kujjhiṃsu. Balakāyāpi ‘‘mayaṃ amūlakaṃ suraṃ pātuṃ na labhimhā’’ti kujjhiṃsu.

පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, "මා වැන්නෙකු ජීවත්ව සිටියදී මෙපමණ රජවරුන් පිරිසක් මිය යාම නුසුදුසුය, මම ඔවුන්ගේ පිහිට වන්නෙමි" යැයි සිතා තමන් සමඟ උපන් දහසක් යෝධයන් කැඳවා මෙසේ පැවසූහ: "යහළුවනි, චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු උයන අලංකාර කරවා රජවරුන් සිය දෙනෙකු සමඟ සුරා පානය කිරීමට අදහස් කරන බව ඇසේ. ඔබලා එතැනට ගොස් රජවරුන් සඳහා පනවා ඇති අසුන්වල කිසිවෙකු වාඩි වීමට පෙර 'චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජුට පසෙකින් ඇති මහාර්ඝ අසුන අපේ රජුට දෙන්න' යැයි පවසා එය අල්ලා ගන්න. එවිට ඔවුන්ගේ සේවකයන් 'ඔබලා කාගේ මිනිස්සුද?' කියා ඇසුවහොත් 'විදේහ රජුගේය' කියා පවසන්න. ඔවුන් ඔබ සමඟ 'අපි අවුරුදු හතයි මාස හතයි දින හතක් තිස්සේ රාජ්‍යයන් අල්ලා ගත්තත් එක දිනක්වත් විදේහ රජෙකු දුටුවේ නැත, මොන රජෙක්ද ඒ? පලමු, ගොස් කෙළවරක අසුනක් ගන්න' යැයි පවසා කලහ කරනු ඇත. එවිට ඔබලා 'බ්‍රහ්මදත්ත රජු හැරුණු විට අපේ රජුට වඩා උතුම් කෙනෙක් මෙහි නැත' යැයි කියා රණ්ඩුව වැඩි කර, අපේ රජුට අසුනක් පවා නොදෙන්නේ නම් 'දැන් ඔබට සුරා බොන්නට හෝ මස් මාළු කන්නට ඉඩ නොදෙමු' යැයි ගුගුරමින්, පනිමින්, මහත් ඝෝෂා කරමින් ඔවුන් තුළ තැතිගැන්මක් ඇති කර, ලොකු මුගුරු හා දඬුවලින් සියලු සුරා මුට්ටි බිඳ දමා, මස් මාළු විසුරුවා හැර, ඒවා පරිභෝජනය කළ නොහැකි ලෙස කර, වේගයෙන් සේනාව අතරට වැදී දෙව්පුරයට වැදුණු අසුරයන් මෙන් කලබලයක් ඇති කර 'අපි මිථිලා නුවර මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ මිනිස්සු වෙමු, පුළුවන්නම් අප අල්ලා ගන්න' යැයි පවසා ඔබ පැමිණි බව ඔවුන්ට දැනුම් දී ආපසු එන්න" යැයි පිටත් කර යැවූහ. ඔවුහු "යහපති" කියා උන්වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, වැඳ, පංචායුධ සන්නද්ධව නික්ම ගොස්, නන්දන වනයක් මෙන් අලංකාර කළ උයනට වැදී, සේසත් එසවූ රජවරුන් සිය දෙනෙකුගේ පල්ලක්ක සහිතව මහාසත්වයන් කී ලෙසම සියල්ල කර, මහා ජනයා කැළඹීමට පත් කර මිථිලාව බලා නික්මුණහ. රාජ පුරුෂයෝ ද ඒ පුවත ඒ රජවරුන්ට දැන්වූහ. චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු ද "මාගේ මෙවැනි විෂ යෙදූ සැලසුමට බාධා කරන ලදී" කියා කෝප විය. රජවරු ද "අපට ජයපානය බොන්නට ඉඩ නොදුන්නේය" කියා කෝප වූහ. සේනාවෝ ද "අපට නොමිලේ ලැබෙන සුරා පානය කිරීමට නොලැබුණේය" කියා කෝප වූහ.


Cūḷanibrahmadatto [Pg.240] te rājāno āmantetvā ‘‘etha, bho, mithilaṃ gantvā videharājassa khaggena sīsaṃ chinditvā pādehi akkamitvā nisinnā jayapānaṃ pivissāma, senaṃ gamanasajjaṃ karothā’’ti vatvā puna rahogato kevaṭṭassapi etamatthaṃ kathetvā ‘‘amhākaṃ evarūpassa mantassa antarāyakaraṃ paccāmittaṃ gaṇhissāma, ekasatarājūnaṃ aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya parivutā gacchāma, etha, ācariyā’’ti āha. Brāhmaṇo attano paṇḍitabhāvena cintesi ‘‘mahosadhapaṇḍitaṃ jinituṃ nāma na sakkā, amhākaṃyeva lajjitabbaṃ bhavissati, nivattāpessāmi na’’nti. Atha naṃ evamāha – ‘‘mahārāja, na esa videharājassa thāmo, mahosadhapaṇḍitassa saṃvidhānametaṃ, mahānubhāvo panesa, tena rakkhitā mithilā sīharakkhitaguhā viya na sakkā kenaci gahetuṃ, kevalaṃ amhākaṃ lajjanakaṃ bhavissati, alaṃ tattha gamanenā’’ti. Rājā pana khattiyamānena issariyamadena matto hutvā ‘‘kiṃ so karissatī’’ti vatvā ekasatarājaparivuto aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya saddhiṃ nikkhami. Kevaṭṭopi attano kathaṃ gaṇhāpetuṃ asakkonto ‘‘rañño paccanīkavutti nāma ayuttā’’ti tena saddhiṃyeva nikkhami. Tepi yodhā ekaratteneva mithilaṃ patvā attanā katakiccaṃ paṇḍitassa kathayiṃsu. Paṭhamaṃ upanikkhittakapurisāpissa sāsanaṃ pahiṇiṃsu. ‘‘Cūḷanibrahmadatto ‘videharājānaṃ gaṇhissāmī’ti ekasatarājaparivuto āgacchati, paṇḍito appamatto hotu, ajja asukaṭṭhānaṃ nāma āgato, ajja asukaṭṭhānaṃ, ajja nagaraṃ pāpuṇissatī’’ti paṇḍitassa nibaddhaṃ pesentiyeva. Taṃ sutvā mahāsatto appamatto ahosi. Videharājā pana ‘‘brahmadatto kira imaṃ nagaraṃ gahetuṃ āgacchatī’’ti paramparaghosena assosi.

චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජතුමා එම රජවරුන් අමතා, “පින්වතුනි, එන්න, මිථිලාවට ගොස් විදේහ රජුගේ හිස කඩුවෙන් කපා, ඔහුගේ සිරුර මත පා තබා හිඳගෙන ජයපානය බොමු. සේනාව ගමනට සූදානම් කරවන්න” යි කීවේය. පසුව රහසිගතව කේවට්ට බමුණාට ද මේ බව පවසා, “අපගේ මේ සැලසුමට අන්තරාය කරන සතුරා අප අල්ලා ගනිමු. රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු සහ අක්ෂෝහිණී දහඅටක සේනාව පිරිවරාගෙන යමු. ආචාර්යතුමනි, වඩින්න” යි කීවේය. බමුණා තමාගේ පණ්ඩිතභාවයෙන් මෙසේ සිතුවේය: “මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් පැරදවීම නම් කළ නොහැක්කකි. සැබවින්ම අපට ලජ්ජා වීමට පමණක් සිදුවනු ඇත. එබැවින් මිථිලාවට නොයන ලෙස රජු වැළැක්විය යුතුය” යි සිතා රජුට මෙසේ කීවේය: “මහරජතුමනි, ඔත්තුකරුවන් ලවා මත්පැන් කළ ඇටවීම විදේහ රජුගේ ශක්තියක් නොව, එය මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ සැලසුමකි. ඔහු ඉතා මහානුභාව සම්පන්නය. ඔහු විසින් රකින ලද මිථිලාව, සිංහයෙකු විසින් රකින ලද රන් ගුහාවක් මෙන් කිසිවෙකුටවත් අත්පත් කරගත නොහැක. එයින් අපට ලජ්ජාව පමණක් ඉතිරි වනු ඇත. එහෙයින් එහි යාමෙන් පලක් නැත.” එහෙත් රජතුමා ක්ෂත්‍රිය මානයෙන් හා ඓශ්වර්ය මදයෙන් මත්ව, “ඒ මහෝෂධයා මට කුමක් කරන්නද? මම දැන් විදේහ රජු අල්ලා ගන්නෙමි” යි පවසා කේවට්ටගේ බස ප්‍රතික්ෂේප කර, රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු හා අක්ෂෝහිණී දහඅටක මහා සේනාව පිරිවරාගෙන මිථිලාව බලා නික්මුණේය. කේවට්ට ද තම අදහස පිළිගැනීමට රජු අසමත් වූ බැවින්, රජු සමඟ අමනාප වුවද තනිව නතර වීමට බියෙන් ඔහු සමඟම මිථිලාව බලා ගියේය. එම යෝධ සේනාව එක් රැයකින් පංචාල රාජ්‍යයෙන් නික්ම මිථිලාව අසලට පැමිණියහ. මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් විසින් ඒ ඒ රජවරුන් අසල රඳවන ලද ඔත්තුකරුවෝ ද වහා පණිවිඩ එවූහ. “ස්වාමීනි, චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත රජු විදේහ රජු අල්ලා ගන්නෙමි යි මහා සේනාව පිරිවරාගෙන එයි. පණ්ඩිතයන් වහන්ස, අප්‍රමාද වන්න. අද අසවල් ස්ථානයට පැමිණියේය, අද නගරයට පැමිණෙන්නේය” යි ඔවුහු දිනපතා පණිවිඩ එවූහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ ඒ පණිවිඩ අසා, රජු කඳවුරු බඳින ස්ථාන දැනගනිමින් ඉතා අප්‍රමාදීව කටයුතු කළහ. විදේහ රජු ද බ්‍රහ්මදත්ත රජු මිථිලාව අල්ලා ගැනීමට මහා සේනාව සමඟ පැමිණෙන බව පණිවිඩ මාලාවන් මගින් දැනගත්තේය.


Atha brahmadatto aggapadoseyeva ukkāsatasahassena dhāriyamānena āgantvā sakalanagaraṃ parivāresi. Atha naṃ hatthipākārarathapākārādīhi parikkhipāpetvā tesu tesu ṭhānesu balagumbaṃ ṭhapesi. Manussā unnādentā apphoṭentā seḷentā naccantā gajjantā tajjentā mahāghosaṃ karontā aṭṭhaṃsu. Dīpobhāsena ceva alaṅkārobhāsena ca sakalasattayojanikā mithilā ekobhāsā ahosi. Hatthiassarathatūriyānaṃ [Pg.241] saddena pathaviyā bhijjanakālo viya ahosi. Cattāro paṇḍitā ulloḷasaddaṃ sutvā ajānantā rañño santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, ulloḷasaddo jāto, na kho pana mayaṃ jānāma, kiṃ nāmetaṃ, vīmaṃsituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā rājā ‘‘cūḷanibrahmadatto nu kho āgato bhaveyyā’’ti sīhapañjaraṃ vivaritvā olokento tassāgamanabhāvaṃ ñatvā bhītatasito ‘‘natthi amhākaṃ jīvitaṃ, sabbe no jīvitakkhayaṃ pāpessatī’’ti tehi saddhiṃ sallapanto nisīdi. Mahāsatto pana tassāgatabhāvaṃ ñatvā sīho viya achambhito sakalanagare ārakkhaṃ saṃvidahitvā ‘‘rājānaṃ assāsessāmī’’ti rājanivesanaṃ abhiruhitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvāva paṭiladdhassāso hutvā ‘‘ṭhapetvā mama puttaṃ mahosadhapaṇḍitaṃ añño maṃ imamhā dukkhā mocetuṃ samattho nāma natthī’’ti cintetvā tena saddhiṃ sallapanto āha –

ඉක්බිති බ්‍රහ්මදත්ත රජතුමා සැන්දෑ කාලයෙහි දල්වන ලද ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පන්දම් ඇතිව පැමිණ මිථිලා නගරය වට කළේය. පසුව ඇතෙකු පවුරක් මෙන් ද, අශ්වයෙකු පවුරක් මෙන් ද, රිය පවුරක් මෙන් ද ඒ ඒ තැන්වල බලකායන් රඳවා යොදුන් හතක් වූ මුළු මිථිලා නගරයම වට කරවීය. සේනාවෝ ඝෝෂා කරමින්, අප්පුඩි ගසමින්, ඔල්වරසන් දෙමින්, නටමින්, පැන පැන තර්ජනය කරමින් “දැන් විදේහ රජු අල්ලා ගනිමු, මරා දමමු” යි මහත් ඝෝෂාවක් කළහ. පන්දම් ආලෝකයෙන් ද සේනාවන්ගේ ආභරණවල ආලෝකයෙන් ද මුළු මිථිලා නගරයම එකම ආලෝකයක් විය. ඇත් අස් රිය සේනාවන්ගේ හා මහා තුර්ය වාදනයන්ගේ ශබ්දයෙන් මහ පොළොව පැලී යන තරම් විය. සේනක ආදී පණ්ඩිතවරු හතර දෙනා මේ භයානක ඝෝෂාව ඇසී, කරුණු නොදැන රජුගේ මාලිගයට ගොස් “මහරජතුමනි, නගරය වටා මහත් ඝෝෂාවක් ඇසේ. ඒ කුමක්දැයි අපි නොදනිමු. ඒ ගැන වහා විමසා බැලිය යුතුය” යි කීහ. එය ඇසූ රජු “චූළනීබ්‍රහ්මදත්ත පැමිණියා විය යුතුය” යි සිතා සිංහ පංජරය හැර බලා, සතුරු සේනාව නගරය වට කර ඇති අයුරු දැක අතිශයින් බියපත් විය. “අමාත්‍යවරුනි, හෙට හිරු උදාවන විට අප සියල්ලන් සතුරා අතට පත්ව මියයනු ඒකාන්තය” යි පවසමින් බියෙන් වෙවුලමින් සිටියේය. මහාසත්වයන් වහන්සේ සතුරු සේනා පැමිණි බව දැන, සිංහයෙකු මෙන් නිර්භීතව මුළු නගරයේම ආරක්ෂාව සංවිධානය කර, කිසිදු සතුරෙකුට ඇතුළු විය නොහැකි සේ මුර පලවල් යොදවා, “රජු අස්වසන්නෙමි” යි රජමාලිගයට පැමිණ රජු වැඳ එකත්පසක සිටියහ. රජු මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් දැක අස්වැසිල්ලක් ලබා, “මා මේ පැමිණි දුකෙන් මුදවන්නට මගේ පුත් මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් හැර අන් කිසිවෙකු සමර්ථ නැත” යි සිතා උන්වහන්සේ සමඟ කතා කරමින් මෙම ගාථාවලින් කරුණු පැහැදිලි කළේය:


590.

590.


‘‘Pañcālo sabbasenāya, brahmadattoyamāgato;

Sāyaṃ pañcāliyā senā, appameyyo mahosadha.

“මගේ පුත් මහෝෂධය, පංචාල රජු වූ බ්‍රහ්මදත්ත තෙමේ මුළු සේනාව පිරිවරාගෙන දැන් අපගේ නගරය වට කොට සිටියි. සවස් කාලයෙහි පැමිණි මේ පංචාල සේනාව අතිවිශාලය, අප්‍රමාණය.”


591.

591.


‘‘Vīthimatī pattimatī, sabbasaṅgāmakovidā;

Ohārinī saddavatī, bherisaṅkhappabodhanā.

“මාර්ගයන්හි මනා පුහුණුව ලැබූ, පාබල සේනා ඇති, සියලු යුද්ධ ශිල්පයන්හි දක්ෂ, සතුරන් මැඩලන, බෙර හා හක්ගෙඩි නාදයෙන් පිබිදුණු හඬක් ඇති සේනාවකින් ඔහු යුක්තය.”


592.

592.


‘‘Lohavijjālaṅkārābhā, dhajinī vāmarohinī;

Sippiyehi susampannā, sūrehi suppatiṭṭhitā.

“යකඩ සන්නාහයන්ගේ හා රන් රිදී ආභරණවල කාන්තියෙන් බබළන, ධජ පතාක ඇති, මනහර අසුන් හා රිය පෙළින් යුතු, දක්ෂ ශිල්පීන්ගෙන් හා වීර යෝධයන්ගෙන් මනාව පිරුණු සේනාවකි. ඔවුහු විවිධ අවි අතැතිව යුද වැදීමට සූදානම්ව සිටිති.”


593.

593.


‘‘Dasettha paṇḍitā āhu, bhūripaññā rahogamā;

Mātā ekādasī rañño, pañcāliyaṃ pasāsati.

“බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ මේ සේනාවෙහි මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ, රහසිගතව මන්ත්‍රණය කරන පණ්ඩිතවරු දස දෙනෙකු සිටින බව මම ඇසුවෙමි. රජුගේ මෑණියන් වන තලතා දේවිය ද සමඟ පණ්ඩිතවරු එකොළොස් දෙනෙක් පංචාල රජුට උපදෙස් දෙති.”


594.

594.


‘‘Athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino;

Acchinnaraṭṭhā byathitā, pañcāliyaṃ vasaṃ gatā.

“එම පණ්ඩිතයන්ගේ හා යෝධයන්ගේ ශක්තිය නිසාම, යසස් ඇති රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙක් තම රාජ්‍යයන් පවා අහිමිව, බියපත් වී පංචාල රජුගේ වසඟයට පත්ව ඔහු පසුපස එති.”


595.

595.


‘‘Yaṃvadā takkarā rañño, akāmā piyabhāṇino;

Pañcālamanuyāyanti, akāmā vasino gatā.

“ඔවුහු තමන්ගේ කැමැත්තක් නොමැතිව වුවද, පංචාල රජුට ප්‍රිය වචන පවසමින් ඔහුට අවනතව, ඔහු යන යන තැන පසුපස යති.”


596.

596.


‘‘Tāya senāya mithilā, tisandhiparivāritā;

Rājadhānī videhānaṃ, samantā parikhaññati.

“ඇත්, අස්, රිය, පාබල යන සිව් රඟ සේනාවෙන් මිථිලාව හාත්පසින් වට කර ඇත. විදේහයන්ගේ අගනුවර වූ මිථිලාව අල්ලා ගැනීම සඳහා ඔවුහු අගල් කපමින් වෙහෙසෙති.”


597.

597.


‘‘Uddhaṃ [Pg.242] tārakajātāva, samantā parivāritā;

Mahosadha vijānāhi, kathaṃ mokkho bhavissatī’’ti.

“අහසේ තරු පිරිවරා ඇති අයුරින් මුළු මිථිලා නගරයම සතුරු සේනාවන්ගෙන් පිරී පවතී. මහෝෂධය, මෙබඳු මහා විපත්තියකින් අපට නිදහස ලැබෙන්නේ කෙසේදැයි ඔබ වහන්සේම විමසා බලා ක්‍රියා කරන්න.”


Tattha sabbasenāyāti sabbāya ekasatarājanāyikāya aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya saddhiṃ āgato kira, tātāti vadati. Pañcāliyāti pañcālarañño santakā. Vīthimatīti vīthiyā ānīte dabbasambhāre gahetvā vicarantena vaḍḍhakigaṇena samannāgatā. Pattimatīti padasañcarena balakāyena samannāgatā. Sabbasaṅgāmakovidāti sabbasaṅgāme kusalā. Ohārinīti parasenāya antaraṃ pavisitvā apaññāyantāva parasīsaṃ āharituṃ samatthā. Saddavatīti dasahi saddehi avivittā. Bherisaṅkhappabodhanāti ‘‘etha yātha yujjhathā’’tiādīni tattha vacībhedena jānāpetuṃ na sakkā, tādisāni panettha kiccāni bherisaṅkhasaddeheva bodhentīti bherisaṅkhappabodhanā. Lohavijjālaṅkārābhāti ettha lohavijjāti lohasippāni. Sattaratanapaṭimaṇḍitānaṃ kavacacammajālikāsīsakareṇikādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. Alaṅkārāti rājamahāmattādīnaṃ alaṅkārā. Tasmā lohavijjāhi ceva alaṅkārehi ca bhāsatīti lohavijjālaṅkārābhāti ayamettha attho. Dhajinīti suvaṇṇādipaṭimaṇḍitehi nānāvatthasamujjalehi rathādīsu samussitadhajehi samannāgatā. Vāmarohinīti hatthī ca asse ca ārohantā vāmapassena ārohanti, tena ‘‘vāmarohinī’’ti vuccanti, tehi samannāgatā, aparimitahatthiassasamākiṇṇāti attho. Sippiyehīti hatthisippaassasippādīsu aṭṭhārasasu sippesu nipphattiṃ pattehi suṭṭhu samannāgatā susamākiṇṇā. Sūrehīti tāta, esā kira senā sīhasamānaparakkamehi sūrayodhehi suppatiṭṭhitā.

එහි 'සබ්බසේනායාති' යනු, එක්සියයක් රජුන් ප්‍රධාන වූ අක්ඛෝභිණී දහඅටක් පමණ වූ සේනාව සමඟ පැමිණි බව කියනු ලැබේ. 'පංචාලියා' යනු පංචාල රජුට අයත් වූවෝය. 'වීථිමතීති' යනු වීථිවල ගෙනෙන ලද දැව දඬු ආදිය ගෙන සැරිසරන වඩුවන්ගෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'පත්තිමතීති' යනු පාබල සේනාවෙන් යුක්ත වූවෝය. 'සබ්බසංගාමකෝවිදා' යනු සියලු යුද්ධයන්හි දක්ෂ වූවෝය. 'ඕහාරිනීති' යනු සතුරු සේනාව අතරට වැදී නොපෙනී සතුරන්ගේ හිස් රැගෙන ඒමට සමර්ථ වූවෝය. 'සද්දවතීති' යනු දස වැදෑරුම් ශබ්දයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝය. 'භේරිසංඛප්පබෝධනා' යනු 'එන්න, යන්න, යුද්ධ කරන්න' යනාදිය වචනයෙන් පැවසීමට නොහැකි තැන්හි, බෙර හා සක් හඬින් එම කටයුතු පිළිබඳව දැනුවත් කරන්නෝය. 'ලෝහවිජ්ජාලංකාරාභා' යනු මෙහි ලෝහ විද්‍යා යනු ලෝහමය ශිල්පයන්ය. රත්න සතකින් අලංකාර කරන ලද සන්නාහ, ලෝහමය දැල්, හිස්වැසුම් හා අත් ආවරණ ආදියට මෙසේ කියනු ලැබේ. අලංකාර යනු රාජ මහාමාත්‍යාදීන්ගේ ආභරණයි. එබැවින් ලෝහමය ආයුධ හා අලංකාරයන්ගෙන් බැබළෙන හෙයින් 'ලෝහවිජ්ජාලංකාරාභා' යයි කියනු ලැබේ. 'ධජිනීති' යනු රන් ආදියෙන් අලංකාර කරන ලද විවිධ වස්ත්‍රවලින් බබළන රථ ආදියෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝය. 'වාමරෝහිනීති' යනු ඇතුන් හා අසුන් පිටට නැගීමේදී වම් පසින් නගින හෙයින් 'වාමරෝහී' යයි කියනු ලැබේ. අප්‍රමාණ ඇතුන් හා අසුන්ගෙන් ගහණ වූ යන අර්ථයයි. 'සිප්පියේහී' යනු ඇත් ශිල්ප, අස් ශිල්ප ආදී වූ අටළොස් ශිල්පයන්හි නිපුණත්වයට පත් පිරිසගෙන් මැනවින් යුක්ත වූවෝය. 'සූරේහී' යනු පින්වත් රජතුමනි, ඒ සේනාව සිංහයන් වැනි පරාක්‍රමයක් ඇති වීර සෙබළුන්ගෙන් මැනවින් පිහිටුවන ලද්දකි.


Āhūti dasa kirettha senāya paṇḍitāti vadanti. Bhūripaññāti pathavisamāya vipulāya paññāya samannāgatā. Rahogamāti raho gamanasīlā raho nisīditvā mantanasīlā. Te kira ekāhadvīhaṃ cintetuṃ labhantā pathaviṃ parivattetuṃ ākāse gaṇhituṃ samatthā. Ekādasīti tehi [Pg.243] kira paṇḍitehi atirekatarapaññā pañcālarañño mātā. Sā tesaṃ ekādasī hutvā pañcāliyaṃ senaṃ pasāsati anusāsati.

එහි සේනාවෙහි පණ්ඩිතවරුන් දස දෙනෙකු සිටින බව කියනු ලැබේ. 'භූරිපඤ්ඤා' යනු පෘථිවිය බඳු වූ මහත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝය. 'රහෝගමා' යනු රහසිගතව යාමේ ස්වභාවය ඇති, රහසින් මන්ත්‍රණය කරන ස්වභාවය ඇති අයයි. ඔවුහු දිනක් හෝ දෙකක් සිතන්නට ලැබුණහොත් පොළොව පෙරළීමට හෝ අහස අල්ලා ගැනීමට පවා සමර්ථ වෙති. 'එකාදසී' යනු ඒ පණ්ඩිතවරුන්ට වඩා අතිශය ප්‍රඥාවන්ත වූ පංචාල රජුගේ මෑණියන්ය. ඇය ඒ පණ්ඩිතවරුන් සමඟ එකොළොස්වැන්නිය වී පංචාල සේනාවට අනුශාසනා කරන්නීය.


Ekadivasaṃ kireko puriso ekaṃ taṇḍulanāḷiñca puṭakabhattañca kahāpaṇasahassañca gahetvā ‘‘nadiṃ tarissāmī’’ti otiṇṇo nadimajjhaṃ patvā tarituṃ asakkonto tīre ṭhite manusse evamāha – ‘‘ambho, mama hatthe ekā taṇḍulanāḷi puṭakabhattaṃ kahāpaṇasahassañca atthi, ito yaṃ mayhaṃ ruccati, taṃ dassāmi. Yo sakkoti, so maṃ uttāretū’’ti. Atheko thāmasampanno puriso gāḷhaṃ nivāsetvā nadiṃ ogāhetvā taṃ hatthe gahetvā paratīraṃ uttāretvā ‘‘dehi me dātabba’’nti āha. ‘‘So taṇḍulanāḷiṃ vā puṭakabhattaṃ vā gaṇhāhī’’ti. ‘‘Samma, ahaṃ jīvitaṃ agaṇetvā taṃ uttāresiṃ, na me etehi attho, kahāpaṇaṃ me dehī’’ti. Ahaṃ ‘‘ito mayhaṃ yaṃ ruccati, taṃ dassāmī’’ti avacaṃ, idāni mayhaṃ yaṃ ruccati, taṃ dammi, icchanto gaṇhāti. So samīpe ṭhitassa ekassa kathesi. Sopi taṃ ‘‘esa attano ruccanakaṃ tava deti, gaṇhā’’ti āha. So ‘‘ahaṃ na gaṇhissāmī’’ti taṃ ādāya vinicchayaṃ gantvā vinicchayāmaccānaṃ ārocesi. Tepi sabbaṃ sutvā tathevāhaṃsu. So tesaṃ vinicchayena atuṭṭho rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Rājāpi vinicchayāmacce pakkosāpetvā tesaṃ santike ubhinnaṃ vacanaṃ sutvā vinicchinituṃ ajānanto attano jīvitaṃ pahāya nadiṃ otiṇṇaṃ parajjāpesi.

දිනක් එක් පුරුෂයෙක් සහල් නැළියක්, බත් මුලක් සහ කහාපණ දහසක් රැගෙන 'ගඟෙන් එතෙර වන්නෙමි' යි ගඟට බැස, ගඟ මැදදී එතෙර වීමට නොහැකිව ඉවුරේ සිටි මිනිසෙකුට මෙසේ කීවේය - 'පින්වත, මා අත සහල් නැළියක්, බත් මුලක් සහ කහාපණ දහසක් ඇත. මෙයින් මා කැමති දෙයක් ඔබට දෙන්නෙමි. යමෙකුට හැකිනම් මා එතෙර කරවන්න.' එවිට එක් ශක්තිමත් පුරුෂයෙක් දැඩි ලෙස ඇඳුම් ඇඳගෙන ගඟට බැස, ඔහුව අතින් අල්ලාගෙන එතෙර කරවා 'මට දිය යුතු දේ දෙන්න' යයි කීවේය. 'මේ සහල් නැළිය හෝ බත් මුල ගන්න' යයි ඔහු කීවේය. 'යහළුව, මම ජීවිතය නොතකා ඔබ එතෙර කළෙමි. මට මේවායින් වැඩක් නැත, මට කහාපණ දෙන්න' යයි ඔහු කීවේය. 'මම මෙයින් මා කැමති දෙයක් දෙන්නෙමි' යි කීවෙමි. දැන් මම මා කැමති දේ දෙමි, කැමති නම් ගන්න' යයි ඔහු කීවේය. ඔහු අසල සිටි අයෙකුට මේ බව පැවසීය. ඔහු ද 'මොහු තමන් කැමති දේ ඔබට දෙයි, එය ගන්න' යයි කීවේය. 'මම මෙය නොගන්නෙමි' යි පවසා ඔහු ඔහුව අධිකරණයට කැඳවාගෙන ගොස් විනිශ්චය සභාවට දැන්වීය. ඔවුන් ද සියල්ල අසා ඒ ආකාරයෙන්ම කීහ. ඔහු ඔවුන්ගේ විනිශ්චය ගැන අසතුටු වී රජු වෙත ගොස් ඒ බව දැන්වීය. රජු ද විනිශ්චයකරුවන් කැඳවා ඔවුන් ඉදිරියේ දෙදෙනාගේම වචන අසා විනිශ්චය කිරීමට නොදැන, තම ජීවිතය පරදුවට තබා ගඟට බැසීම ගැන අසාධාරණයක් කළේය.


Tasmiṃ khaṇe rañño mātā calākadevī nāma avidūre nisinnā ahosi. Sā rañño dubbinicchitabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, imaṃ aḍḍaṃ ñatvāva suṭṭhu vinicchita’’nti āha. ‘‘Amma, ahaṃ ettakaṃ jānāmi. Sace tumhe uttaritaraṃ jānātha, tumheva vinicchinathā’’ti. Sā ‘‘evaṃ karissāmī’’ti vatvā taṃ purisaṃ pakkosāpetvā ‘‘ehi, tāta, tava hatthagatāni tīṇipi bhūmiyaṃ ṭhapehī’’ti paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā ‘‘tāta, tvaṃ udake vuyhamāno imassa kiṃ kathesī’’ti pucchitvā ‘‘idaṃ nāmayye’’ti vutte ‘‘tena hi tava ruccanakaṃ gaṇhā’’ti āha. So sahassatthavikaṃ gaṇhi. Atha naṃ sā thokaṃ gatakāle pakkosāpetvā ‘‘tāta, sahassaṃ te ruccatī’’ti pucchitvā ‘‘āma, ruccatī’’ti vutte ‘‘tāta, tayā ‘ito [Pg.244] yaṃ mayhaṃ ruccati, taṃ dassāmī’ti imassa vuttaṃ, na vutta’’nti pucchitvā ‘‘vuttaṃ devī’’ti vutte ‘‘tena hi imaṃ sahassaṃ etassa dehī’’ti vatvā dāpesi. So rodanto paridevanto adāsi. Tasmiṃ khaṇe rājā amaccā ca tussitvā sādhukāraṃ pavattayiṃsu. Tato paṭṭhāya tassā paṇḍitabhāvo sabbattha pākaṭo jāto. Taṃ sandhāya videharājā ‘‘mātā ekādasī rañño’’ti āha.

එම අවස්ථාවේදී රජුගේ මෑණියන් වූ සලාකදේවිය නුදුරින් වාඩි වී සිටියාය. ඇය රජුගේ විනිශ්චයෙහි දුර්වල බව දැක 'පුතණුවනි, මේ නඩුව දැනගෙන මැනවින් විනිශ්චය කරන්න' යයි කීවාය. 'මෑණියනි, මා දන්නේ මෙපමණකි. ඉදින් ඔබ වහන්සේ මීට වඩා යමක් දන්නේ නම්, ඔබ වහන්සේම විනිශ්චය කළ මැනව' යයි කීවේය. 'එසේ කරන්නෙමි' යි පවසා ඇය ඒ පුරුෂයා කැඳවා 'පුතණුවනි, එන්න, ඔබ අත ඇති වස්තූන් තුනම බිම තබන්න' යයි පිළිවෙළට තබ්බවා, 'පුතණුවනි, ඔබ ජලයේ ගසාගෙන යන විට මොහුට කුමක් කීවෙහිද?' යයි ඇසුවාය. 'ආර්යාවනි, මෙසේ කීවෙමි' යි කී විට, 'එසේ නම් ඔබ කැමති දේ ගන්න' යයි කීවාය. ඔහු කහාපණ දහස සහිත මල්ල ගත්තේය. එවිට ඇය ඔහු මඳ දුරක් ගිය පසු නැවත කැඳවා, 'පුතණුවනි, ඔබ කහාපණ දහසට කැමතිද?' යයි ඇසුවාය. 'එසේය, කැමතිය'ි කී විට, 'පුතණුවනි, ඔබ මෙයින් මා කැමති දෙයක් දෙන්නෙමි' යි මොහුට කීවාද නැද්ද?' යයි ඇසුවාය. 'දේවියනි, එසේ කීවෙමි' යි කී විට, 'එසේ නම්, ඔබ කැමති මේ කහාපණ දහස මොහුට දෙන්න' යයි පවසා දෙවූවාය. ඔහු හඬමින් වැලපෙමින් එය දුන්නේය. එම අවස්ථාවේදී රජු සහ ඇමතිවරු සතුටු වී සාධුකාර පැවැත්වූහ. එතැන් සිට ඇයගේ පණ්ඩිත බව හැමතැනම ප්‍රකට විය. එය අරභයා විදේහ රජතුමා 'රජුගේ මෑණියන් එකොළොස්වැන්නී' යයි පැවසීය.


Khatyāti khattiyā. Acchinnaraṭṭhāti cūḷanibrahmadattena acchinditvā gahitaraṭṭhā. Byathitāti maraṇabhayabhītā aññaṃ gahetabbagahaṇaṃ apassantā. Pañcāliyaṃ vasaṃ gatāti etassa pañcālarañño vasaṃ gatāti attho. Sāmivacanatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Yaṃvadā takkarāti yaṃ mukhena vadanti, taṃ rañño kātuṃ sakkontāva. Vasino gatāti pubbe sayaṃvasino idāni panassa vasaṃ gatāti attho. Tisandhīti paṭhamaṃ hatthipākārena parikkhittā, tato rathapākārena, tato assapākārena, tato yodhapattipākārena parikkhittāti imehi catūhi saṅkhepehi tisandhīhi parivāritā. Hatthirathānañhi antaraṃ eko sandhi, rathaassānaṃ antaraṃ eko sandhi, assapattīnaṃ antaraṃ eko sandhi. Parikhaññatīti khanīyati. Imañhi idāni uppāṭetvā gaṇhitukāmā viya samantato khananti. Uddhaṃ tārakajātāvāti tāta, yāya senāya samantā parivāritā, sā anekasatasahassadaṇḍadīpikāhi uddhaṃ tārakajātā viya khāyati. Vijānāhīti tāta mahosadhapaṇḍita, avīcito yāva bhavaggā añño tayā sadiso upāyakusalo paṇḍito nāma natthi, paṇḍitabhāvo nāma evarūpesu ṭhānesu paññāyati, tasmā tvameva jānāhi, kathaṃ amhākaṃ ito dukkhā pamokkho bhavissatīti.

‘ඛත්තියා’ යනු ක්ෂත්‍රිය රජවරුන්ය. ‘අච්ඡින්නරට්ඨා’ යනු චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු විසින් පැහැරගන්නා ලද රටවල් ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘බ්‍යාථිතා’ යනු මරණ බියෙන් තැතිගෙන වෙනත් පිළිසරණක් නොදක්නා වූ රජවරුන්ය. ‘පංචාලියං වසං ගතා’ යන්නෙහි අර්ථය නම් මේ පංචාල රජුගේ වසඟයට පත් වූ බවයි. ‘යංවදා තක්කරා’ යනු තමන්ගේ මුවින් යමක් පවසන්නේ ද එය රජු වෙනුවෙන් කිරීමට සමත් වූවන් යන්නයි. ‘වසිනෝ ගතා’ යනු පෙර තමන්ගේ වසඟයේ සිට දැන් ඔහුගේ වසඟයට පත් වූ බවයි. ‘තිසන්ධී’ යනු පළමුව ඇත් පවුරෙන් ද, දෙවනුව රථ පවුරෙන් ද, තෙවනුව අස් පවුරෙන් ද, සිව්වනුව පාබල සේනා පවුරෙන් ද වටකරන ලද යන අර්ථයයි. ඇතුන් හා රථ අතර එක් සන්ධියක් ද, රථ හා අසුන් අතර එක් සන්ධියක් ද, අසුන් හා පාබල සේනා අතර එක් සන්ධියක් ද වශයෙන් මෙහි ප්‍රධාන සන්ධි තුනකි. ‘පරිඛඤ්ඤතී’ යනු හාරනු ලබන බවයි. සතුරෝ දැන් නගරය උදුරා ගනු කැමැත්තෙන් මෙන් හාත්පසින් හාරති. ‘උද්ධං තාරකජාතාවා’ යනු ‘පුතණුවනි, මේ සේනාව නගරය වටකර සිටින විට ඔවුන්ගේ දහස් ගණන් පන්දම් ගිනි සිළු අහසේ තාරකා මෙන් පෙනෙන්නේය’ යන්නයි. ‘විජානාහි’ යනු ‘පුත මහෝසධ පණ්ඩිතයෙනි, අවීචියේ සිට භවග්ගය දක්වා ඔබ වැනි උපායෙහි දක්ෂ පණ්ඩිතයෙක් තවත් නැත. මෙවැනි තැන්වලදී පණ්ඩිත භාවය ප්‍රකට වන්නේය. එබැවින් අප මේ දුකෙන් මුදවා ගන්නා අයුරු ඔබම දත මැනවැ’යි කීහ.


Imaṃ rañño kathaṃ sutvā mahāsatto cintesi ‘‘ayaṃ rājā ativiya maraṇabhayabhīto, gilānassa kho pana vejjo paṭisaraṇaṃ, chātassa bhojanaṃ, pipāsitassa pānīyaṃ, imassapi maṃ ṭhapetvā aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, assāsessāmi na’’nti. Atha mahāsatto manosilātale nadanto sīho viya ‘‘mā bhāyi, mahārāja, rajjasukhaṃ anubhava, ahaṃ leḍḍuṃ

රජුගේ මේ වචන අසා මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මේ රජතුමා මරණ බියෙන් අතිශයින්ම තැතිගෙන ඇත. රෝගියෙකුට වෛද්‍යවරයෙකු ද, බඩගිනි වූවෙකුට ආහාරය ද, පිපාසිතයෙකුට පැන් ද පිහිට වන්නාක් මෙන්, මා හැර මේ රජුට වෙනත් පිළිසරණක් නැත. එබැවින් මම මොහොතක් රජු අස්වසන්නෙමි.” ඉක්බිති මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මනෝසිලා තලයක ගර්ජනා කරන සිංහ රාජයෙකු මෙන්, “මහ රජතුමනි, බිය නොවන්න, රාජ්‍ය සුඛය අනුභව කරන්න, මම අතට ගත් කැට කැබිලිත්තකින්...


Gahetvā [Pg.245] kākaṃ viya, dhanuṃ gahetvā makkaṭaṃ viya ca, imaṃ aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhaṃ senaṃ udare bandhasāṭakānampi assāmikaṃ katvā palāpessāmī’’ti vatvā navamaṃ gāthamāha –

...කපුටෙකු පලවා හරින්නාක් මෙන් ද, දුන්නක් අතැතිව වඳුරෙකු පලවා හරින්නාක් මෙන් ද, මේ අක්ෂෝභිණී දහඅටක් වූ මහා සේනාව තමන් ඇඳ සිටින වස්ත්‍රය පවා අහිමි වන සේ පලවා හරින්නෙමි”යි පවසා නවවැනි ගාථාව ප්‍රකාශ කළහ.


598.

598.


‘‘Pāde deva pasārehi, bhuñja kāme ramassu ca;

Hitvā pañcāliyaṃ senaṃ, brahmadatto palāyitī’’ti.

“දේවයන් වහන්ස, දෙපා දිගු කොට සුවසේ සිටිනු මැනව. පංචකාම සැප විඳිමින් ප්‍රීති වනු මැනව. බ්‍රහ්මදත්ත රජු පංචාල සේනාව අතහැර දමා පලා යනු ඇත.”


Tassattho – ‘‘deva, tvaṃ yathāsukhaṃ attano rajjasukhasaṅkhāte te pāde pasārehi, pasārento ca saṅgāme cittaṃ akatvā bhuñja, kāme ramassu ca, esa brahmadatto imaṃ senaṃ chaḍḍetvā palāyissatī’’ti.

එහි අර්ථය නම්: “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ තමන්ගේ රාජ්‍ය සැපය විඳිමින් සුවසේ දෙපා දිගු කර සිටිනු මැනව. යුද්ධය ගැන සිත වෙහෙසා නොගෙන පංචකාම සැප අනුභව කරනු මැනව. මේ බ්‍රහ්මදත්ත රජු තම සේනාව අතහැර දමා පලා යනු ඇත” යන්නයි.


Evaṃ paṇḍito rājānaṃ samassāsetvā vanditvā rājanivesanā nikkhamitvā nagare chaṇabheriṃ carāpetvā nāgare āha – ‘‘ambho, tumhe mā cintayittha, sattāhaṃ mālāgandhavilepanapānabhojanādīni sampādetvā chaṇakīḷaṃ paṭṭhapetha. Tattha tattha manussā yathārūpaṃ mahāpānaṃ pivantu, gandhabbaṃ karontu, vādentu vaggantu seḷentu nadantu naccantu gāyantu apphoṭentu, paribbayo pana vo mama santakova hotu, ahaṃ mahosadhapaṇḍito nāma, passissatha me ānubhāva’’nti. Te tathā kariṃsu. Tadā gītavāditādisaddaṃ bahinagare ṭhitā suṇanti, cūḷadvārena manussā nagaraṃ pavisanti. Ṭhapetvā paṭisattuṃ diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ na gaṇhanti, tasmā sañcāro na chijjati, nagaraṃ paviṭṭhamanussā chaṇakīḷanissitaṃ janaṃ passanti.

මෙසේ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ රජු අස්වසා, රජ මැදුරෙන් නික්ම නුවර පුරා අණබෙර යවා වැසියන්ට මෙසේ කීහ: “පින්වත්නි, ඔබ කිසිවකට බිය නොවන්න. සත් දිනක් පුරා මල්, සුවඳ විලවුන්, කෑම බීම ආදිය පිළියෙළ කොට උත්සව පවත්වන්න. ඒ ඒ තැන්වල මිනිසුන් මත්පැන් බොමින්, ගී කියමින්, නටමින්, ප්‍රීති ඝෝෂා කරමින් විනෝද වෙත්වා. ඒ සියලු වියදම් මගෙන් ලැබෙනු ඇත. මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වන මාගේ ආනුභාවය දැන් බලන්න.” වැසියෝ ද එසේම කළහ. එකල නගරයෙන් පිටත සිටින සතුරන්ට මේ ගී නාද හා වාදන හඬ ඇසෙයි. කුඩා දොරටුවලින් මිනිසුන් නගරයට ඇතුළු වෙති. සතුරන් වුවද රණ්ඩු නොකරන්නේ නම් ඔවුන් අල්ලා නොගනිති. එබැවින් ගමනාගමනය නතර නොවේ. නගරයට ඇතුළු වූවෝ නගර වැසියන් උත්සව පවත්වන අයුරු දකිති.


Cūḷanibrahmadattopi nagare kolāhalaṃ sutvā amacce evamāha – ‘‘ambho, amhesu aṭṭhārasaakkhobhaṇiyā senāya nagaraṃ parivāretvā ṭhitesu nagaravāsīnaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, ānanditā somanassappattā apphoṭenti nadanti seḷenti naccanti gāyanti, kiṃ nāmeta’’nti? Atha naṃ upanikkhittakapurisā musāvādaṃ katvā evamāhaṃsu ‘‘deva, mayaṃ ekena kammena cūḷadvārena nagaraṃ pavisitvā chaṇanissitaṃ mahājanaṃ disvā pucchimhā ‘ambho, sakalajambudīparājāno āgantvā tumhākaṃ nagaraṃ parikkhipitvā ṭhitā, tumhe pana atipamattā, kiṃ nāmeta’nti? Te evamāhaṃsu ‘ambho, amhākaṃ rañño kumārakāle eko manoratho ahosi sakalajambudīparājūhi nagare parivārite chaṇaṃ karissāmīti, tassa ajja manoratho matthakaṃ patto, tasmā chaṇabheriṃ carāpetvā sayaṃ mahātale mahāpānaṃ pivatī’’’ti.

චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු ද නගරයේ මේ ඝෝෂාව අසා ඇමතියන්ගෙන් මෙසේ ඇසීය: “පින්වත්නි, අප අක්ෂෝභිණී දහඅටක සේනාවකින් නගරය වටකර සිටියදීත්, නගර වැසියන් තුළ බියක් හෝ තැතිගැනීමක් නැත. ඔවුන් අත්පොළසන් දෙමින්, නටමින්, ගයමින් මෙසේ මහත් සේ ප්‍රීති වන්නේ මන්ද?” එවිට මහෝසධ පණ්ඩිතයන් විසින් රහසින් යොදවන ලද පුරුෂයෝ බොරු පවසා මෙසේ කීහ: “දේවයන් වහන්ස, අප එක් කටයුත්තකට කුඩා දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු වූ විට උත්සව පවත්වන මහා ජනයා දැක, ‘පින්වත්නි, මුළු දඹදිව රජවරුන් පැමිණ නගරය වටකර සිටියදීත් ඔබ මෙතරම් ප්‍රමාද වී සිටින්නේ මන්දැයි’ ඇසුවෙමු. එවිට ඔවුහු මෙසේ කීහ: ‘පින්වත්නි, අපේ රජතුමා කුමාර කාලයේ පටන්ම මුළු දඹදිව රජවරුන් නගරය වටකර සිටියදී මහා උත්සවයක් පැවැත්වීමේ අභිලාෂයකින් සිටියේය. අද ඒ අභිලාෂය ඉටු වී ඇත. එබැවින් අණබෙර යවා තමන් වහන්සේ ද මාලිගයේ සිට මහා උත්සව පවත්වති’ කියාය.”


Rājā [Pg.246] tesaṃ kathaṃ sutvā kujjhitvā senaṃ āṇāpesi – ‘‘bhonto, gacchatha, khippaṃ ito cito ca nagaraṃ avattharitvā parikhaṃ bhinditvā pākāraṃ maddantā dvāraṭṭālake bhindantā nagaraṃ pavisitvā sakaṭehi kumbhaṇḍāni viya mahājanassa sīsāni gaṇhatha, videharañño sīsaṃ āharathā’’ti. Taṃ sutvā sūrayodhā nānāvudhahatthā dvārasamīpaṃ gantvā paṇḍitassa purisehi sakkharavālukakalalasiñcanapāsāṇapatanādīhi upaddutā paṭikkamanti. ‘‘Pākāraṃ bhindissāmā’’ti parikhaṃ otiṇṇepi antaraṭṭālakesu ṭhitā ususattitomarādīhi vijjhantā mahāvināsaṃ pāpenti. Paṇḍitassa yodhā cūḷanibrahmadattassa yodhe hatthavikārādīni dassetvā nānappakārehi akkosanti paribhāsanti tajjenti. ‘‘Tumhe kilamantā bhattaṃ alabhantā thokaṃ pivissatha khādissathā’’ti surāpiṭṭhakāni ceva macchamaṃsasūlāni ca pasāretvā sayameva pivanti khādanti, anupākāre caṅkamanti. Itare kiñci kātuṃ asakkontā cūḷanibrahmadattassa santikaṃ gantvā ‘‘deva, ṭhapetvā iddhimante aññehi niddharituṃ na sakkā’’ti vadiṃsu.

රජු ඔවුන්ගේ වචන අසා කෝප වී, “පින්වත්නි, වහාම ගොස් අගල් බිඳ, තාප්ප පෙරළා, දොරටු කඩා නගරයට ඇතුළු වී, කරත්තයක පටවා ඇති වට්ටක්කා මෙන් මහා ජනයාගේ හිස් කපා දමන්න, විදේහ රජුගේ හිස රැගෙන එන්න” යැයි අණ කළේය. එය ඇසූ ශූර සෙබළු ආයුධ ගෙන දොරටු අසලට ගියද, පණ්ඩිතයන්ගේ මිනිසුන් වැලි, බොරළු සහ ගල්වලින් පහර දීම නිසා පසුබසින්නට වූහ. “තාප්ප බිඳින්නෙමු” යැයි අගලට බැසීමේදී ද අතරමැදි කුළුණු මත සිටින සෙබළු හී, හෙල්ල සහ මුගුරු වලින් පහර දී මහා විනාශයක් කළහ. පණ්ඩිතයන්ගේ සෙබළු චූළනී රජුගේ සෙබළුන්ට විවිධ සංඥා පෙන්වමින් බැණ වැදුණහ. “නුඹලා බඩගින්නේ දුක් විඳින්න එපා, මෙන්න මස් සහ සුරා, මේවා කා බී පිනා යන්න” යැයි පවසමින් මස් පෑල සහ සුරා සැළි පෙන්වමින් තමන්ම ඒවා අනුභව කරමින් ප්‍රාකාර මත සක්මන් කළහ. සතුරු සෙබළුන්ට කිසිවක් කරගත නොහැකිව බ්‍රහ්මදත්ත රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, සෘද්ධිමතුන් හැර වෙනත් කිසිවෙකුට මොවුන් මෙල්ල කළ නොහැකිය” යි කීහ.


Rājā catupañcāhaṃ vasitvā gahetabbayuttakaṃ apassanto kevaṭṭaṃ pucchi ‘‘ācariya, nagaraṃ gaṇhituṃ na sakkoma, ekopi upasaṅkamituṃ samattho natthi, kiṃ kātabba’’nti. Kevaṭṭo ‘‘hotu, mahārāja, nagaraṃ nāma bahiudakaṃ hoti, udakakkhayena naṃ gaṇhissāma, manussā udakena kilamantā dvāraṃ vivarissantī’’ti āha. So ‘‘attheso upāyo’’ti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya udakaṃ pavesetuṃ na denti. Paṇḍitassa upanikkhittakapurisā paṇṇaṃ likhitvā kaṇḍe bandhitvā taṃ pavattiṃ pesesuṃ. Tenapi paṭhamameva āṇattaṃ ‘‘yo yo kaṇḍe paṇṇaṃ passati, so so me āharatū’’ti. Atheko puriso taṃ disvā paṇḍitassa dassesi. So taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘na me paṇḍitabhāvaṃ jānantī’’ti saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ dvidhā phāletvā parisuddhaṃ sodhāpetvā puna ekato katvā cammena bandhitvā upari kalalena makkhetvā himavantato iddhimantatāpasehi ānītaṃ kudrūsakumudabījaṃ pokkharaṇitīre kalalesu ropāpetvā upari veḷuṃ ṭhapāpetvā udakassa pūrāpesi. Ekaratteneva vaḍḍhitvā pupphaṃ veḷumatthakato uggantvā ratanamattaṃ aṭṭhāsi.

සූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජතුමා දින හතරක් හෝ පහක් එහි රැඳී සිටියත්, නගරය අල්ලා ගැනීමට හැකි ක්‍රමයක් නොදැක කේවට්ට ඇමතිගෙන් මෙසේ විමසීය: "ආචාර්යතුමනි, අපට නගරය අල්ලා ගැනීමට නොහැකිය. නගරය අසලටවත් යාමට සමතෙකු නැත. දැන් කුමක් කළ යුතුද?" එවිට කේවට්ට මෙසේ පැවසීය: "මහරජතුමනි, කමක් නැත. නගරයක් යනු පිටතින් ජලය ලැබෙන්නකි. ජලය හිඟ වීමෙන් අපට එය අල්ලාගත හැකිය. ජලය නොමැතිව පීඩාවට පත්වන මිනිසුන් නගර ද්වාරය විවෘත කරනු ඇත." රජතුමා "එය හොඳ උපායකි" යි පිළිගෙන, එතැන් සිට නගරය තුළට ජලය ගෙන යාමට ඉඩ නොදුන්නේය. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ යෙදවූ චරපුරුෂයෝ ඒ පුවත ලියා ඊතලයක බැඳ නගරය තුළට එවා දැන්වූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ විසින් ද පෙරදී මෙසේ අණ කර තිබුණි: "යමෙක් ඊතලයක බැඳි ලිපියක් දුටුවහොත්, එය මට ගෙනත් දෙන්න." එවිට එක් අයෙක් එය දැක පණ්ඩිතයන් වහන්සේට පෙන්වීය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ එම පුවත දැන, "මොවුන් මාගේ ප්‍රඥාව ගැන දන්නේ නැත" යි සිතා, රියන් හැටක් දිග උණ බටයක් දෙකට පලා, ඇතුළත ශුද්ධ කරවා, නැවත එකතු කර සමකින් බැඳ, මතුපිට මඩ ගා, ඉර්ධිමත් තාපසයන් විසින් හිමාලයෙන් ගෙන එන ලද කුමුදු පියුම් බීජ පොකුණක් අසල මඩෙහි රෝපණය කරවා, ඒ මත අර උණ බටය තබා ජලයෙන් පුරවාලූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ පින් මහිමයෙන් එම බීජය එක රැයකින්ම වැවී, උණ බටය සිදුරු කරගෙන ඉහළට විත්, රියනක් පමණ උසට පියුම් පිපී තිබුණි.


Atha [Pg.247] naṃ uppāṭetvā ‘‘idaṃ cūḷanibrahmadattassa dethā’’ti attano purisānaṃ dāpesi. Te tassa daṇḍakaṃ valayaṃ katvā ‘‘ambho, brahmadattassa pādamūlikā chātakena mā marittha, gaṇhathetaṃ uppalaṃ piḷandhitvā daṇḍakaṃ kucchipūraṃ khādathā’’ti vatvā khipiṃsu. Tameko paṇḍitassa upanikkhittakapuriso uṭṭhāya gaṇhi, atha taṃ rañño santikaṃ āharitvā ‘‘passatha, deva, imassa daṇḍakaṃ, na no ito pubbe evaṃ dīghadaṇḍako diṭṭhapubbo’’ti vatvā ‘‘minatha na’’nti vutte paṇḍitassa purisā saṭṭhihatthaṃ daṇḍakaṃ asītihatthaṃ katvā miniṃsu. Puna raññā ‘‘katthetaṃ jāta’’nti vutte eko musāvādaṃ katvā evamāha – ‘‘deva, ahaṃ ekadivasaṃ pipāsito hutvā ‘suraṃ pivissāmī’ti cūḷadvārena nagaraṃ paviṭṭho, nāgarānaṃ udakakīḷatthāya kataṃ mahāpokkharaṇiṃ passiṃ, mahājano nāvāya nisīditvā pupphāni gaṇhāti. Tattha idaṃ tīrappadese jātaṃ, gambhīraṭṭhāne jātassa pana daṇḍako satahattho bhavissatī’’ti.

ඉන්පසු පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඒවා උදුරා, "මෙය චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජතුමාට දෙන්න" යැයි පවසමින් තම සේවකයන්ට දුන්හ. ඔවුහු එම නෙළුම් දඬු වළලු මෙන් සාදාගෙන, "එම්බා බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ සේවකයෙනි, සාගින්නේ නොමැරෙන්න. මේ නෙළුම් මල් ගෙන පැළඳගෙන, මේ දඬු කුස පිරෙන තුරු අනුභව කරන්න" යැයි කියමින් ඒවා පිටතට දැමූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ යෙදවූ චරපුරුෂයෙක් නැගිට ඒවා ගෙන රජු වෙත පමුණුවා, "දේවයන් වහන්ස, මේ නෙළුම් දඬුව බලන්න. මෙතරම් දිගු නෙළුම් දඬුවක් මීට පෙර අප දැක නැත" යි පැවසීය. "මෙය මැන බලන්න" යැයි රජු කී විට, පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ චරපුරුෂයෝ රියන් හැටක් වූ දඬුව රියන් අසූවක් වන සේ මැන පෙන්වූහ. "මේවා කොහේ හටගත් ඒවාද?" යි රජු ඇසූ විට එක් චරපුරුෂයෙක් බොරු පවසා මෙසේ කීය: "දේවයන් වහන්ස, දිනක් මම පිපාසිතව මත්පැන් බොනු රිසියෙන් කුඩා දොරටුවකින් නගරයට ඇතුළු වුණෙමි. එහිදී නගර වැසියන් ජල ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා සාදන ලද මහා පොකුණක් දුටුවෙමි. එහි බොහෝ පිරිසක් නැව් මගින් ගොස් මල් කඩති. එහි ඉවුර අසල තිබූ මේවා රියන් හැටක්, හැත්තෑවක් හෝ අසූවක් පමණ දිගය. ගැඹුරු තැන්වල වැවී ඇති දඬු රියන් සියයක් පමණ දිග විය හැකි බව නගර වැසියෝ කියති."


Taṃ sutvā rājā kevaṭṭaṃ āha – ‘‘ācariya, na sakkā udakakkhayena idaṃ gaṇhituṃ, harathekaṃ upāya’’nti. ‘‘Tena hi, deva, dhaññakkhayena gaṇhissāma, nagaraṃ nāma bahidhaññaṃ hotī’’ti. Evaṃ hotu ācariyāti, paṇḍito purimanayeneva taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘na me kevaṭṭabrāhmaṇo paṇḍitabhāvaṃ jānātī’’ti anupākāramatthake kalalaṃ katvā vīhiṃ tattha ropāpesi. Bodhisattānaṃ adhippāyo nāma samijjhatīti vīhī ekaratteneva vuṭṭhāya pākāramatthake nīlā hutvā paññāyanti. Taṃ disvā cūḷanibrahmadatto ‘‘ambho, kimetaṃ pākāramatthake nīlaṃ hutvā paññāyatī’’ti pucchi. Paṇḍitassa upanikkhittakapuriso rañño vacanaṃ mukhato jivhaṃ luñcanto viya gahetvā ‘‘deva, gahapatiputto mahosadhapaṇḍito anāgatabhayaṃ disvā pubbeva raṭṭhato dhaññaṃ āharāpetvā koṭṭhāgārādīni pūrāpetvā sesadhaññaṃ pākārapasse nikkhipāpesi. Te kira vīhayo ātapena sukkhantā vassena tementā tattheva sassaṃ janesuṃ. Ahaṃ ekadivasaṃ ekena kammena cūḷadvārena pavisitvā pākāramatthake vīhirāsito vīhiṃ hatthena gahetvā vīthiyaṃ chaḍḍente passiṃ. Atha te maṃ parihāsantā ‘chātosi maññe, vīhiṃsāṭakadasante [Pg.248] bandhitvā tava gehaṃ haritvā koṭṭetvā pacāpetvā bhuñjāhī’ti vadiṃsū’’ti ārocesi.

එය ඇසූ රජතුමා කේවට්ට අමතා මෙසේ කීය: "ආචාර්යතුමනි, ජලය අවසන් කිරීමෙන් නගරය අල්ලා ගැනීමට නොහැකිය. වෙනත් උපායක් යොදන්න." එවිට ඔහු, "දේවයන් වහන්ස, එසේ නම් ආහාර හිඟ කිරීමෙන් නගරය අල්ලා ගනිමු. සාමාන්‍යයෙන් ධාන්‍ය ලැබෙන්නේ නගරයෙන් පිටතින් බැවිනි" යි කීය. "ආචාර්යතුමනි, එය එසේම වේවා" යි රජු පිළිගත්තේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පෙර පරිදිම ඒ පුවත දැන, "කේවට්ට බ්‍රාහ්මණයා මාගේ ප්‍රඥාව ගැන නොදනී" යැයි සිතා, පවුර මතුපිට මඩ තවරා එහි වී වපුරන්නට සැලැස්වූහ. බෝසත්වරුන්ගේ අධිෂ්ඨානයන් සැමවිටම සමෘද්ධිමත් වන්නේමය. ඒ අනුව, එම වී බීජ එක රැයකින්ම පැළවී පවුර මතුපිට නිල්වන්ව දිස්වන්නට විය. එය දුටු චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජතුමා, "එම්බල, පවුර මතුපිට නිල්වන්ව පෙනෙන්නේ කුමක්ද?" යි විමසීය. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ චරපුරුෂයා රජුගේ මුවින් වචන ගිලිහෙන්නටත් පෙර මෙසේ කීය: "දේවයන් වහන්ස, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ අනාගත බිය දැක පෙර සිටම රටේ තිබූ ධාන්‍ය ගෙන්වා අටුකොටු පුරවා, ඉතිරි වූ ධාන්‍ය පවුර මතුපිට ගොඩගැස්සවූහ. එම වී අව්වට වේළෙමින් සහ වැස්සට තෙමෙමින් තිබී එහිම පැළවී තිබේ. දිනක් මම එක් කටයුත්තකට කුඩා දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු වූ විට, පවුර මතුපිට තිබූ වී රැසකින් අතට ගෙන වීථියට විසි කරනවා දුටුවෙමි. එවිට ඔවුහු මට සිනාසෙමින්, 'නුඹට බඩගිනි ඇති, මේ වී රෙදි කඩක බැඳගෙන ගෙදර ගෙන ගොස්, කොටා පිසගෙන අනුභව කරපන්න' යැයි කීහ."


Taṃ sutvā rājā kevaṭṭaṃ ‘‘ācariya, dhaññakkhayenapi gaṇhituṃ na sakkā, ayampi anupāyo’’ti āha. ‘‘Tena hi, deva, dārukkhayena gaṇhissāma, nagaraṃ nāma bahidārukaṃ hotī’’ti. ‘‘Evaṃ hotu, ācariyā’’ti. Paṇḍito purimanayeneva taṃ pavattiṃ ñatvā pākāramatthake vīhiṃ atikkamitvā paññāyamānaṃ dārurāsiṃ kāresi. Paṇḍitassa manussā cūḷanibrahmadattassa purisehi saddhiṃ parihāsaṃ karontā ‘‘sace chātattha, yāgubhattaṃ pacitvā bhuñjathā’’ti mahantamahantāni dārūni khipiṃsu. Rājā ‘‘pākāramatthakena dārūni paññāyanti, kimeta’’nti pucchitvā ‘‘deva, gahapatiputto kira mahosadhapaṇḍito anāgatabhayaṃ disvā dārūni āharāpetvā kulānaṃ pacchāgehesu ṭhapāpetvā atirekāni pākāraṃ nissāya ṭhapāpesī’’ti upanikkhittakānaññeva santikā vacanaṃ sutvā kevaṭṭaṃ āha – ‘‘ācariya, dārukkhayenapi na sakkā amhehi gaṇhituṃ, āharathekaṃ upāya’’nti. ‘‘Mā cintayittha, mahārāja, añño upāyo atthī’’ti. ‘‘Ācariya, kiṃ upāyo nāmesa, nāhaṃ tava upāyassa antaṃ passāmi, na sakkā amhehi vedehaṃ gaṇhituṃ, amhākaṃ nagarameva gamissāmā’’ti. ‘‘Deva, ‘cūḷanibrahmadatto ekasatakhattiyehi saddhiṃ vedehaṃ gaṇhituṃ nāsakkhī’ti amhākaṃ lajjanakaṃ bhavissati, kiṃ pana mahosadhova paṇḍito, ahampi paṇḍitoyeva, ekaṃ lesaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ leso nāma, ācariyā’’ti. ‘‘Dhammayuddhaṃ nāma karissāma, devā’’ti. ‘‘Kimetaṃ dhammayuddhaṃ nāmā’’ti? ‘‘Mahārāja na senā yujjhissanti, dvinnaṃ pana rājūnaṃ dve paṇḍitā ekaṭṭhāne bhavissanti. Tesu yo vandissati, tassa parājayo bhavissati. Mahosadho pana imaṃ mantaṃ na jānāti, ahaṃ mahallako, so daharo, maṃ disvāva vandissati, tadā videho parājito nāma bhavissati, atha mayaṃ videhaṃ parājetvā attano nagarameva gamissāma, evaṃ no lajjanakaṃ na bhavissati. Idaṃ dhammayuddhaṃ nāmā’’ti.

එය ඇසූ රජතුමා කේවට්ටයා අමතා, “ආචාර්යතුමනි, ධාන්‍ය හිඟ කිරීමෙන් ද මොහු අල්ලා ගත නොහැක, මෙය ද අසාර්ථක උපක්‍රමයකි” යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, එසේ නම් දර හිඟ කිරීමෙන් නගරය අල්ලා ගනිමු. නගරයකට අවශ්‍ය දර තිබෙන්නේ නගරයෙන් පිටතය” යි කේවට්ටයා කීවේය. “ආචාර්යතුමනි, එසේ වේවා” යි රජු පිළිගත්තේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ද පෙර පරිද්දෙන්ම ඒ පුවත දැනගෙන, සහල් මෙන්ම නගර ප්‍රාකාරය මත්තෙහි පෙනෙන පරිදි විශාල දර ගොඩවල් කරවූහ. පණ්ඩිතයන්ගේ මිනිස්සු චූළනී රජුගේ සේවකයන්ට උපහාස කරමින්, “ඔබලාට බඩගිනි නම් මේ දරවලින් බත් කැඳ පිසගෙන අනුභව කරව්” යැයි පවසමින් විශාල දර කොටන් පවුරෙන් පිටතට දැමූහ. රජතුමා “ප්‍රාකාරය මත්තෙහි දර ගොඩවල් පෙනේ, ඒ කුමක්ද?” කියා විමසූ විට, ඔත්තුකරුවන් පවසා සිටියේ, “දේවයන් වහන්ස, සිටුපුත්‍ර මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් මතු පැමිණෙන භය දැක දර ගෙන්වා ගෙන පවුල්වල පිටුපස ගෙවල්වල තබ්බවා, ඉතිරි වූ දර මෙසේ ප්‍රාකාරය ඇසුරු කොට තබා ඇත” කියාය. එය ඇසූ රජතුමා කේවට්ටයාට මෙසේ කීවේය: “ආචාර්යතුමනි, දර හිඟ කිරීමෙන් ද නගරය අල්ලා ගැනීමට අපට නොහැක. වෙනත් උපක්‍රමයක් යොදන්න.” එවිට කේවට්ටයා “මහරජතුමනි, ඒ ගැන නොසිතන්න, තවත් උපක්‍රමයක් ඇත” යි කීවේය. රජතුමා, “ආචාර්යතුමනි, ඒ කුමන උපක්‍රමයක්ද? ඔබගේ උපක්‍රමවල කෙළවරක් මට නොපෙනේ. අපට වේදේහ රජු අල්ලා ගත නොහැක, අපි අපේ නගරයටම යමු” යි කීවේය. කේවට්ටයා, “දේවයන් වහන්ස, රජවරුන් සියයක් සමඟ වේදේහ රජු අල්ලා ගැනීමට පැමිණි චූළනී රජුට එය කරගත නොහැකිව ආපසු ගියේ යැයි කීම අපට මහත් ලැජ්ජාවකි. මහෞෂධ පමණක්ද පණ්ඩිතයා? මම ද පණ්ඩිතයෙක් වෙමි. මම එක් උපක්‍රමයක් කරන්නෙමි” යි කීවේය. “ආචාර්යතුමනි, ඒ කුමක්ද?” කියා රජු ඇසූ විට, “දේවයන් වහන්ස, අපි ධර්ම යුද්ධයක් කරමු” යි කීවේය. “ධර්ම යුද්ධය යනු කුමක්ද?” රජු විමසීය. “මහරජතුමනි, මෙහිදී සේනාවෝ සටන් නොකරති. රජවරුන් දෙදෙනාගේ පණ්ඩිතවරුන් දෙදෙනා එක් තැනකට පැමිණෙති. ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් කවුරුන් හෝ අනෙකාට වඳින්නේ නම්, වඳින තැනැත්තා පරාජිතයා වේ. මහෞෂධ මේ රහස නොදනී. මම වයසින් වැඩිහිටියෙකි, ඔහු තරුණයෙකි. ඔහු මා දුටු සැණින් මට වඳිනු ඇත. එවිට වේදේහ රජු පරාජිත වූවා සේ සැලකේ. එවිට අප වේදේහ රජු පරාජය කර අපගේ නගරයට යමු. එවිට අපට ලැජ්ජාවක් නොවනු ඇත. ධර්ම යුද්ධය යනු මෙයයි” කියා කේවට්ටයා පැවසීය.


Paṇḍito tampi rahassaṃ purimanayeneva ñatvā ‘‘sace kevaṭṭassa parajjāmi, nāhaṃ paṇḍitosmī’’ti cintesi. Cūḷanibrahmadattopi ‘‘sobhano, ācariya, upāyo’’ti vatvā ‘‘sve dhammayuddhaṃ bhavissati, dvinnampi paṇḍitānaṃ dhammena [Pg.249] jayaparājayo bhavissati. Yo dhammayuddhaṃ na karissati, sopi parājito nāma bhavissatī’’ti paṇṇaṃ likhāpetvā cūḷadvārena vedehassa pesesi. Taṃ sutvā vedeho paṇḍitaṃ pakkosāpetvā tamatthaṃ ācikkhi. Taṃ pavattiṃ sutvā paṇḍito ‘‘sādhu, deva, sve pātova pacchimadvāre dhammayuddhamaṇḍalaṃ sajjessanti, ‘dhammayuddhamaṇḍalaṃ āgacchatū’ti pesethā’’ti āha. Taṃ sutvā rājā āgatadūtasseva hatthe paṇṇakaṃ adāsi. Paṇḍito punadivase ‘‘kevaṭṭasseva parājayo hotū’’ti pacchimadvāre dhammayuddhamaṇḍalaṃ sajjāpesi. Tepi kho ekasatapurisā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti paṇḍitassa ārakkhatthāya kevaṭṭaṃ parivārayiṃsu. Tepi ekasatarājāno dhammayuddhamaṇḍalaṃ gantvā pācīnadisaṃ olokentā aṭṭhaṃsu, tathā kevaṭṭabrāhmaṇopi.

පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ද පෙර පරිද්දෙන්ම ඒ රහස දැනගෙන, “යම් හෙයකින් මා කේවට්ටයාට පරාජය වුවහොත් මම පණ්ඩිතයෙක් නොවෙමි” යි සිතූහ. චූළනී රජු ද “ආචාර්යතුමනි, එය යහපත් උපක්‍රමයකි” යි පවසා, “හෙට ධර්ම යුද්ධය සිදුවනු ඇත. පණ්ඩිතවරුන් දෙදෙනාගේ ධර්මානුකූලව ජය පරාජය තීරණය වනු ඇත. යමෙක් ධර්ම යුද්ධය නොකරන්නේ නම් ඔහු ද පරාජිතයෙකු වන්නේය” කියා හසුනක් ලියවා කුඩා ද්වාරය හරහා වේදේහ රජු වෙත යැවීය. එය ඇසූ වේදේහ රජතුමා පණ්ඩිතයන් කැඳවා ඒ පුවත දැන්වීය. එම පුවත අසා පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “දේවයන් වහන්ස, යහපති. හෙට උදෑසනම බටහිර දොරටුව අසල ධර්ම යුද්ධ මණ්ඩපය සරසන්න. ධර්ම යුද්ධ මණ්ඩපයට එන්නැයි පණිවිඩයක් යවන්න” යි කීහ. රජතුමා එය අසා පැමිණි දූතයා අතටම පිළිතුරු හසුනක් ලබා දුන්නේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පසු දින “කේවට්ටයාටම පරාජය වේවා” යි සිතා බටහිර දොරටුව අසල ධර්ම යුද්ධ මණ්ඩපය සැරසූහ. ආරක්ෂාව සඳහා මිනිසුන් සියයක් පමණ කේවට්ටයා පිරිවරා ගත්හ. ඒ සියක් රජවරු ද ධර්ම යුද්ධ මණ්ඩපයට ගොස් පෙරදිග දෙස බලමින් සිටියහ. කේවට්ට බ්‍රාහ්මණයා ද එසේම බලා සිටියේය.


Bodhisatto pana pātova gandhodakena nhatvā satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ nivāsetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā mahantena parivārena rājadvāraṃ gantvā ‘‘pavisatu me putto’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhatvā ‘‘kuhiṃ gamissasi, tātā’’ti vutte ‘‘dhammayuddhamaṇḍalaṃ gamissāmī’’ti āha. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Deva, kevaṭṭabrāhmaṇaṃ maṇiratanena vañcetukāmomhi, aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Gaṇha, tātā’’ti. So taṃ gahetvā rājānaṃ vanditvā rājanivesanā otiṇṇo sahajātehi yodhasahassehi parivuto navutikahāpaṇasahassagghanakaṃ setasindhavayuttaṃ rathavaramāruyha pātarāsavelāya dvārasamīpaṃ pāpuṇi. Kevaṭṭo pana ‘‘idāni āgamissati, idāni āgamissatī’’ti tassāgamanaṃ olokentoyeva aṭṭhāsi, olokanena dīghagīvataṃ patto viya ahosi, sūriyatejena sedā muccanti. Mahāsattopi mahāparivāratāya mahāsamuddo viya ajjhottharanto kesarasīho viya achambhito vigatalomahaṃso dvāraṃ vivarāpetvā nagarā nikkhamma rathā oruyha sīho viya vijambhamāno pāyāsi. Ekasatarājānopi tassa rūpasiriṃ disvā ‘‘esa kira sirivaḍḍhanaseṭṭhiputto mahosadhapaṇḍito paññāya sakalajambudīpe adutiyo’’ti ukkuṭṭhisahassāni pavattayiṃsu.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උදෑසනම සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, ලක්ෂයක් වටිනා කාසී සළු ඇඳ, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කොට මහත් පිරිවරින් යුතුව රජ වාසලට ගියහ. “මාගේ පුත්‍රයා ඇතුළු වේවා” යි රජු පැවසූ විට, ඇතුළු වී රජුට වැඳ එකත්පස්ව සිටියහ. “පුත්‍රය, කොහි යන්නෙහිද?” කියා රජු ඇසූ විට, “ධර්ම යුද්ධ මණ්ඩපයට යමි” යි කීහ. “මොනවා රැගෙන යා යුතුද?” රජු විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, මට කේවට්ට බ්‍රාහ්මණයා මැණික් රත්නයකින් මුළා කිරීමට අවශ්‍යය. එබැවින් අටැස් වූ මැණික් රත්නයක් ලබා දෙනු මැනවි” යි කීහ. “පුත්‍රය, එය ගනුව” යි රජු පැවසීය. උන්වහන්සේ එය රැගෙන රජුට වැඳ මාලිගාවෙන් නික්ම, වීර සේනාව පිරිවරා, අනූදහසක් වටිනා සුදු සින්ධව අසුන් යෙදූ උතුම් රථයකට නැගී උදෑසන කාලයේ දොරටුව අසලට පැමිණියහ. කේවට්ටයා ද “දැන් පැමිණෙයි, දැන් පැමිණෙයි” කියා උන්වහන්සේගේ පැමිණීම දෙසම බලා සිටියේය. බලා සිටීම නිසා ඔහුගේ බෙල්ල දික් වූවාක් මෙන් විය. හිරු රැස් නිසා සිරුරෙන් දහඩිය වැගිරුණි. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ද මහත් පිරිවර සහිතව මහා සමුද්‍රය ගොඩබිමට ගලන්නාක් මෙන්, කෙසර සිංහයෙකු සේ නිර්භීතව දොරටුව විවර කරවා නගරයෙන් නික්ම රථයෙන් බැස සිංහ විලාසයෙන් වැඩම කළහ. සියක් රජවරු ද උන්වහන්සේගේ රූප ශ්‍රියාව දැක, “මොහු සිරිවර්ධන සිටුපුත්‍ර මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ය. මොහු ප්‍රඥාවෙන් මුළු දඹදිවෙහිම අද්විතීයය” යි පවසමින් දහස් ගණන් ඔල්වරසන් හඬ නැගූහ.


Sopi marugaṇaparivuto viya sakko anomena sirivibhavena taṃ maṇiratanaṃ hatthena gahetvā kevaṭṭābhimukho agamāsi. Kevaṭṭopi taṃ disvāva [Pg.250] sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto paccuggamanaṃ katvā evamāha – ‘‘paṇḍita mahosadha, mayaṃ dve paṇḍitā, amhākaṃ tumhe nissāya ettakaṃ kālaṃ vasantānaṃ tumhehi paṇṇākāramattampi na pesitapubbaṃ, kasmā evamakatthā’’ti? Atha naṃ mahāsatto ‘‘paṇḍita, tumhākaṃ anucchavikaṃ paṇṇākāraṃ olokentā ajja mayaṃ imaṃ maṇiratanaṃ labhimhā, handa, imaṃ maṇiratanaṃ gaṇhatha, evarūpaṃ nāma aññaṃ maṇiratanaṃ natthī’’ti āha. So tassa hatthe jalamānaṃ maṇiratanaṃ disvā ‘‘dātukāmo me bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘tena hi, paṇḍita, dehī’’ti hatthaṃ pasāresi. Mahāsatto ‘‘gaṇhāhi, ācariyā’’ti khipitvā pasāritahatthassa aṅgulīsu pātesi. Brāhmaṇo garuṃ maṇiratanaṃ aṅgulīhi dhāretuṃ nāsakkhi. Maṇiratanaṃ parigaḷitvā mahāsattassa pādamūle pati. Brāhmaṇo lobhena ‘‘gaṇhissāmi na’’nti tassa pādamūle oṇato ahosi. Athassa mahāsatto uṭṭhātuṃ adatvā ekena hatthena khandhaṭṭhike, ekena piṭṭhikacchāyaṃ gahetvā ‘‘uṭṭhetha ācariya, uṭṭhetha ācariya, ahaṃ atidaharo tumhākaṃ nattumatto, mā maṃ vandathā’’ti vadanto aparāparaṃ katvā mukhaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsitvā lohitamakkhitaṃ katvā ‘‘andhabāla, tvaṃ mama santikā vandanaṃ paccāsīsasī’’ti gīvāyaṃ gahetvā khipi. So usabhamatte ṭhāne patitvā uṭṭhāya palāyi. Maṇiratanaṃ pana mahāsattassa manussāyeva gaṇhiṃsu.

ඒ මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ද දෙව් පිරිස පිරිවරාගත් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙන් අපිරිමිත ශ්‍රී විභූතියෙන් යුතුව, එම මාණික්‍ය රත්නය අතින් ගෙන කේවැට්ට බමුණා ඉදිරියට වැඩම කළහ. කේවැට්ට බමුණා ද උන්වහන්සේ දැක තමාගේ සිත පාලනය කර ගැනීමට නොහැකිව පෙරගමන් කොට මෙසේ කීවේය: “මහෝෂධ පණ්ඩිතයෙනි, අප දෙදෙනාම පණ්ඩිතයෝ වෙමු. ඔබ කෙරෙහි බලාපොරොත්තු තබා මෙතරම් කාලයක් මෙහි වසන අප වෙත ඔබ විසින් කුඩා පඬුරක් හෝ එවා නැත. ඔබ මෙසේ කළේ මන්ද?” එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “පණ්ඩිතයෙනි, ඔබට සුදුසු වූ පඬුරක් සොයමින් සිටි අපට අද මෙම මාණික්‍ය රත්නය ලැබුණි. මෙන්න, මෙම මාණික්‍ය රත්නය ගන්න. මෙවැනි තවත් මාණික්‍ය රත්නයක් ලොව නැත” යැයි පැවසූහ. ඔහු උන්වහන්සේගේ අතෙහි බබළන මාණික්‍ය රත්නය දැක, “මොහු මෙය මට දීමටම කැමති වන්නට ඇතැයි” සිතා, “එසේ නම් පණ්ඩිතයෙනි, එය දෙන්නැයි” පවසා අත දිගු කළේය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ “ගුරුතුමනි, ගන්නැයි” පවසා එය ඔහු දිගු කළ අතේ ඇඟිලි මතට වැටෙන සේ අත හැරියහ. බමුණාට එම බරැති මාණික්‍ය රත්නය ඇඟිලිවලින් රඳවා ගැනීමට නොහැකි විය. මාණික්‍ය රත්නය ඇඟිලි අතරින් ලිස්සා ගොස් මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ පාමුල වැටුණි. බමුණා දැඩි ලෝභයෙන් “මෙය ගන්නෙමියි” සිතා උන්වහන්සේගේ පාමුලට නැමුණේය. එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුට නැගී සිටීමට ඉඩ නොදී, එක් අතකින් ඔහුගේ උරහිස ද අනෙක් අතින් ගෙල පිටුපස ද තද කොට අල්ලාගෙන, “ආචාර්යයන් වහන්ස, නැගිටින්න, නැගිටින්න. මම ඔබට මුණුබුරෙකු වැනි ඉතා බාල අයෙක් වෙමි. මට වඳින්න එපා!” යැයි පිරිස මැද හඬ නගා පවසමින්, ඔහුගේ මුහුණ බිම අතුල්ලා ලේ ගලන පරිදි තුවාල කොට, “අන්ධ බාලය, තෝ මාගෙන් වැඳුම් බලාපොරොත්තු වෙන්නෙහිද?” යැයි ගෙලෙන් අල්ලා තල්ලු කර දැමූහ. ඔහු උසභයක් පමණ දුරට විසි වී වැටී, වහා නැගිට පලා ගියේය. මාණික්‍ය රත්නය බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සේවකයෝ අහුලා ගත්හ.


Bodhisattassa pana ‘‘uṭṭhetha ācariya, uṭṭhetha ācariya, mā maṃ vandathā’’ti vacīghoso sakalaparisaṃ chādetvā aṭṭhāsi. ‘‘Kevaṭṭabrāhmaṇo mahosadhassa pāde vandatī’’ti purisāpissa ekappahāreneva unnādādīni akaṃsu. Brahmadattaṃ ādiṃ katvā sabbepi te rājāno kevaṭṭaṃ mahāsattassa pādamūle oṇataṃ addasaṃsuyeva. Te ‘‘amhākaṃ paṇḍitena mahosadho vandito, idāni parājitamhā, na no jīvitaṃ dassatī’’ti attano attano asse abhiruhitvā uttarapañcālābhimukhā palāyituṃ ārabhiṃsu. Te palāyante disvā bodhisattassa purisā ‘‘cūḷanibrahmadatto ekasatakhattiye gahetvā palāyatī’’ti puna ukkuṭṭhimakaṃsu. Taṃ sutvā te rājāno maraṇabhayabhītā bhiyyosomattāya palāyantā senaṅgaṃ bhindiṃsu. Bodhisattassa purisāpi nadantā vaggantā suṭṭhutaraṃ kolāhalamakaṃsu[Pg.251]. Mahāsatto senaṅgaparivuto nagarameva pāvisi. Cūḷanibrahmadattassa senāpi tiyojanamattaṃ pakkhandi.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ “ආචාර්යයන් වහන්ස නැගිටින්න, මට වඳින්න එපා” යන හඬ මුළු පිරිසම වසා පවතින සේ ඇසුණි. “කේවැට්ට බමුණා මහෝෂධයන්ගේ පාමුල වැඳ වැටෙයි” යනුවෙන් උන්වහන්සේගේ පිරිස ද එකවරම මහත් හඬින් ඝෝෂා කළහ. බ්‍රහ්මදත්ත රජු ඇතුළු ඒ සියලු රජවරු ද කේවැට්ට බමුණා මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ පාමුල නැමී සිටිනු දුටුවහ. ඔවුහු “අපගේ පණ්ඩිතයා විසින් මහෝෂධයන් වඳින ලදී, දැන් අප පරාජිතය, මොහු අපට පණ බේරා ගැනීමට ඉඩ නොදෙනු ඇතැයි” සිතා, තම තමන්ගේ අසුන් පිට නැගී උත්තර පංචාලය දෙසට පලා යන්නට වූහ. ඔවුන් පලා යනු දැක බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සේවකයෝ, “චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු රජවරුන් සියයක් සමඟ පලා යන්නේය! අල්ලාගනිව්, පන්නාගනිව්!” යැයි යළිත් මහා හඬින් කෑගැසූහ. එය ඇසූ රජවරු මරණ බියෙන් තැතිගෙන වඩාත් වේගයෙන් පලා යමින් තම සේනාවන් විසිරුවා ගත්හ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සේවකයෝ ද සිංහනාද කරමින් මහත් ප්‍රීතියෙන් කලබලයක් ඇති කළහ. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ සේනා පිරිවරා නගරයට ඇතුළු වූහ. චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ සේනාව ද යොදුන් තුනක් පමණ දුරට පලා ගියහ.


Kevaṭṭo assaṃ abhiruyha nalāṭe lohitaṃ puñchamāno senaṃ patvā assapiṭṭhiyaṃ nisinnova ‘‘bhonto mā palāyatha, bhonto mā palāyatha, nāhaṃ gahapatiputtaṃ vandāmi, tiṭṭhatha tiṭṭhathā’’ti āha. Senā asaddahantā aṭṭhatvā āgacchantaṃ kevaṭṭaṃ akkosantā paribhāsantā ‘‘pāpadhamma duṭṭhabrāhmaṇa, ‘dhammayuddhaṃ nāma karissāmī’ti vatvā nattumattaṃ appahontampi vandati, natthi tava kattabba’’nti kathaṃ asuṇantā viya gacchanteva. So vegena gantvā senaṃ pāpuṇitvā ‘‘bhonto vacanaṃ saddahatha mayhaṃ, nāhaṃ taṃ vandāmi, maṇiratanena maṃ vañcesī’’ti sabbepi te rājāno nānākāraṇehi sambodhetvā attano kathaṃ gaṇhāpetvā tathā bhinnaṃ senaṃ paṭinivattesi. Sā pana tāva mahatī senā sace ekekapaṃsumuṭṭhiṃ vā ekekaleḍḍuṃ vā gahetvā nagarābhimukhā khipeyya, parikhaṃ pūretvā pākārappamāṇā rāsi bhaveyya. Bodhisattānaṃ pana adhippāyo nāma samijjhatiyeva, tasmā ekopi paṃsumuṭṭhiṃ vā leḍḍuṃ vā nagarābhimukhaṃ khipanto nāma nāhosi. Sabbepi te nivattitvā attano attano khandhāvāraṭṭhānameva paccāgamiṃsu.

කේවැට්ට බමුණා ද අසු පිට නැගී නළලෙන් ගලන ලේ පිසදමමින් තම සේනාව වෙත ගොස්, අසු පිට සිටම, “පින්වතුනි පලා නොයන්න, මම ඒ සිටුපුත්‍රයාට වැන්දේ නැත. නවතින්න, නවතින්න!” යැයි කීවේය. සේනාව ඔහුගේ වචන විශ්වාස නොකර, නොනැවතී, තමන් පසුපස එන කේවැට්ටයාට බැන වදිමින්, “පාපී වූ දුෂ්ට බමුණ, ‘ධර්ම යුද්ධයක් කරන්නෙමු’ යැයි පවසා, තමාගේ මුණුබුරෙකුටවත් සමාන නොවන බාලයෙකුට වැන්දෙහිය. තොපගේ වචන කවුරු අසන්නද?” යැයි පවසා පලා ගියහ. ඔහු වේගයෙන් ගොස් සේනාව වෙත ළඟා වී, “පින්වතුනි, මාගේ වචනය විශ්වාස කරන්න, මම ඔහුට වැන්දේ නැත, ඔහු මාණික්‍ය රත්නයකින් මා රැවටුවේය” යැයි විවිධ කරුණු කියා රජවරුන් දැනුවත් කර, තම වචනය පිළිගන්නට සලස්වා, විසිරී ගිය සේනාව නැවත හරවා ගත්තේය. චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු ද කේවැට්ටයාගේ වචනය අසා නැවත සිය සේනාව එක්රැස් කර තමාගේ කඳවුරටම පිවිසියේය. ඒ මහා සේනාව කොතරම් විශාලද යත්, ඔවුන් එක් එක් අය වැලි මිට බැගින් හෝ පස් කැට බැගින් හෝ ගෙන නගරය දෙසට හෙළුවා නම්, මිථිලා නගරයේ අගල පුරවා ප්‍රාකාරය දක්වාම ගොඩ ගැසෙනු ඇත. එහෙත් බෝධිසත්වයන්ගේ අනුභාවය හා අභිප්‍රායයන් නිරතුරුවම සඵල වන බැවින්, එක් අයෙකු හෝ වැලි මිටක් නගරය දෙසට විසි කිරීමට තරම් සිතක් ඇති කරගත්තේ නැත. ඔවුන් සියල්ලෝම ආපසු හැරී තම තමන්ගේ කඳවුරු වෙතම පැමිණියහ. මෙය මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිය ප්‍රඥා මහිමයෙන් පංචාල රජු පරාජය කළ ප්‍රථම අවස්ථාවයි.


Rājā kevaṭṭaṃ pucchi ‘‘kiṃ karoma, ācariyā’’ti. ‘‘Deva, kassaci cūḷadvārena nikkhamituṃ adatvā sañcāraṃ chindāma, manussā nikkhamituṃ alabhantā ukkaṇṭhitvā dvāraṃ vivarissanti, atha mayaṃ paccāmittaṃ gaṇhissāmā’’ti. Paṇḍito taṃ pavattiṃ purimanayeneva ñatvā cintesi ‘‘imesu ciraṃ idheva vasantesu phāsukaṃ nāma natthi. Upāyeneva te palāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. So ‘‘mantena te palāpessāmī’’ti ekaṃ mantakusalaṃ upadhārento anukevaṭṭaṃ nāma brāhmaṇaṃ disvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ācariya, amhākaṃ ekaṃ kammaṃ niddharituṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kiṃ karoma, paṇḍita, vadehī’’ti. ‘‘Ācariya, tumhe anupākāre ṭhatvā amhākaṃ manussānaṃ pamādaṃ oloketvā antarantarā brahmadattassa manussānaṃ pūvamacchamaṃsādīni khipitvā ‘‘ambho, idañcidañca khādatha mā ukkaṇṭhatha, aññaṃ katipāhaṃ vasituṃ vāyamatha, nagaravāsino pañjare baddhakukkuṭā viya ukkaṇṭhitā nacirasseva vo dvāraṃ vivarissanti. Atha tumhe vedehañca duṭṭhagahapatiputtañca gaṇhissathā’’ti vadeyyātha[Pg.252]. Amhākaṃ manussā taṃ kathaṃ sutvā tumhe akkositvā tajjetvā brahmadattassa manussānaṃ passantānaññeva tumhe hatthapādesu gahetvā veḷupesikādīhi paharantā viya hutvā kese ohāretvā pañca cūḷā gāhāpetvā iṭṭhakacuṇṇena okirāpetvā kaṇavīramālaṃ kaṇṇe katvā katipayapahāre datvā piṭṭhiyaṃ rājiyo dassetvā pākāraṃ āropetvā sikkāya pakkhipitvā yottena otāretvā ‘‘gaccha mantabhedaka, corā’’ti cūḷanibrahmadattassa manussānaṃ dassanti. Te taṃ rañño santikaṃ ānessanti. Rājā taṃ disvā ‘‘ko te aparādho’’ti pucchissati. Athassa evaṃ vadeyyātha ‘‘mahārāja, mayhaṃ pubbe yaso mahanto, gahapatiputto mantabhedako’’ti maṃ kujjhitvā rañño kathetvā sabbaṃ me vibhavaṃ acchindi, ‘‘ahaṃ mama yasabhedakassa gahapatiputtassa sīsaṃ gaṇhāpessāmī’’ti tumhākaṃ manussānaṃ ukkaṇṭhitamocanena etesaṃ ṭhitānaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā demi. Ettakena maṃ porāṇaveraṃ hadaye katvā imaṃ byasanaṃ pāpesi. ‘‘Taṃ sabbaṃ tumhākaṃ manussā jānanti, mahārājā’’ti nānappakārehi taṃ saddahāpetvā vissāse uppanne vadeyyātha ‘‘mahārāja, tumhe mamaṃ laddhakālato paṭṭhāya mā cintayittha. Idāni vedehassa ca gahapatiputtassa ca jīvitaṃ natthi, ahaṃ imasmiṃ nagare pākārassa thiraṭṭhānadubbalaṭṭhānañca parikhāyaṃ kumbhīlādīnaṃ atthiṭṭhānañca natthiṭṭhānañca jānāmi, na cirasseva vo nagaraṃ gahetvā dassāmī’’ti. Atha so rājā saddahitvā tumhākaṃ sakkāraṃ karissati, senāvāhanañca paṭicchāpessati. Athassa senaṃ vāḷakumbhīlaṭṭhānesuyeva otāreyyātha. Tassa senā kumbhīlabhayena na otarissati, tadā tumhe rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ senāya, deva, gahapatiputtena lañjo dinno, sabbe rājāno ca ācariyakevaṭṭañca ādiṃ katvā na kenaci lañjo aggahito nāma atthi. Kevalaṃ ete tumhe parivāretvā caranti, sabbe pana gahapatiputtassa santakāva, ahamekova tumhākaṃ puriso. Sace me na saddahatha, sabbe rājāno alaṅkaritvā maṃ dassanāya āgacchantū’’ti pesetha. ‘‘Atha nesaṃ gahapatiputtena attano nāmarūpaṃ likhitvā dinnesu vatthālaṅkārakhaggādīsu akkharāni disvā niṭṭhaṃ gaccheyyāthā’’ti vadeyyātha. So tathā katvā tāni [Pg.253] disvā niṭṭhaṃ gantvā bhītatasito te rājāno uyyojetvā ‘‘idāni kiṃ karoma paṇḍitā’’ti tumhe pucchissati. Tamenaṃ tumhe evaṃ vadeyyātha ‘‘mahārāja, gahapatiputto bahumāyo. Sace aññāni katipayadivasāni vasissatha, sabbaṃ vo senaṃ attano hatthagataṃ katvā tumhe gaṇhissati. Tasmā papañcaṃ akatvā ajjeva majjhimayāmānantare assapiṭṭhiyaṃ nisīditvā palāyissāma, mā no parahatthe maraṇaṃ hotū’’ti. So tumhākaṃ vacanaṃ sutvā tathā karissati. Tumhe tassa palāyanavelāya nivattitvā amhākaṃ manusse jānāpeyyāthāti.

රජතුමා කේවත්ඨ පුරෝහිතගෙන් මෙසේ විමසීය: "ආචාර්යතුමනි, දැන් අප කුමක් කරමුද?" එවිට ඔහු මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය: "දේවයන් වහන්ස, කිසිවෙකුට කුඩා දොරටුවකින් හෝ පිටවීමට ඉඩ නොදී නගරයේ ගමනාගමනය නතර කරමු. නගරයෙන් පිටවීමට නොහැකි වී පීඩාවට පත් වන මිනිසුන් නගර ද්වාරය විවෘත කරනු ඇත. එවිට අපට සතුරා අල්ලා ගත හැකිය." මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ එම පුවත කලින් ක්‍රමයටම දැනගෙන මෙසේ සිතූහ: "මොවුන් බොහෝ කලක් මෙහි රැඳී සිටීම අපට යහපත් නොවේ. යම් උපායකින් මොවුන් පලවා හැරීම සුදුසුය." උන්වහන්සේ "මම මන්ත්‍ර බලයෙන් (උපායඥානයෙන්) ඔවුන් පලවා හරිමි" යි සිතා, මන්ත්‍රණයෙහි දක්ෂයෙකු සොයන්නේ අනුකේවත්ඨ නම් බමුණා දැක ඔහු කැඳවා, "ආචාර්යතුමනි, අපට එක්තරා කාර්යයක් සාර්ථක කර ගැනීමට තිබේ" යයි පැවසූහ. "පණ්ඩිතයන් වහන්ස, මා කුමක් කළ යුතුද? පවසන්න" යැයි ඔහු කීවේය. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "ආචාර්යතුමනි, ඔබ නගර පවුර මත රැඳී සිට අපේ මිනිසුන්ගේ අතපසුවීම් බලන්නාක් මෙන් රඟපාමින්, අතරින් පතර බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ සේනාවට කැවුම්, මස්, මාළු ආදිය දමමින් මෙසේ පවසන්න: 'එම්බා පුරුෂයිනි, මේවා අනුභව කරන්න, වෙහෙසට පත් නොවන්න, තව දින කිහිපයක් මෙහි රැඳී සිටීමට උත්සාහ කරන්න. නගර වැසියෝ කූඩුවක දැමූ කුකුළන් මෙන් පීඩාවට පත්ව සිටිති. වැඩි කල් නොගොස් ඔවුන් දොරටු විවෘත කරනු ඇත. එවිට ඔබට විදේහ රජු සහ එම දුෂ්ට සිටු පුත්‍රයා අල්ලා ගත හැකිය' යනුවෙනි. එවිට අපගේ මිනිසුන් එම කතාව අසා ඔබට බණිමින්, තර්ජනය කරමින්, බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ සේනාව බලා සිටියදීම ඔබව අත්පා වලින් අල්ලා, උණ පතුරුවලින් තළන්නාක් මෙන් පෙන්වා, හිස මුඩු කර කොණ්ඩා පහක් තබා, ගඩොල් කුඩු හිසෙහි ඉස, කණේරු මල් කණෙහි පලඳවා, පහර කිහිපයක් දී, පිටෙහි වේවැල් පාරවල් මතු කර පෙන්වා, පවුර මතට නංවා, දැලක දමා ලණුවකින් පහළට බස්සවා, 'රහස් හෙළි කරන සොරා, දැන් මෙතැනින් පලයන්' යයි පවසමින් චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ මිනිසුන්ට පෙනෙන්නට සලස්වනු ඇත. ඔවුන් ඔබව රජු වෙත ගෙන යනු ඇත. රජු ඔබ දැක, 'ඔබ කළ වරද කුමක්ද?' කියා අසනු ඇත. එවිට රජුට මෙසේ පවසන්න: 'මහරජතුමනි, පෙර මට විශාල තනතුරු තිබුණි. එහෙත් එම සිටු පුත්‍රයා මට කිපී, මා රහස් හෙළි කරන්නෙකු බව රජුට කේලාම් කියා මා සතු සියලු වස්තුව පැහැර ගත්තේය. මාගේ කීර්තිය නැසූ එම සිටු පුත්‍රයාගේ හිස ගන්වන්නෙමි යි සිතූ මම, පීඩාවට පත් ඔබේ සේනාවට කෑම බීම දෙමින් ඔවුන් දිරිමත් කළෙමි. ඒ හේතුවෙන් ඔහු පැරණි වෛරය සිත තබාගෙන මට මෙවැනි විපතක් කළේය. මහරජතුමනි, ඒ සියල්ල ඔබේ මිනිසුන් දනිති' යයි පවසා විවිධ ආකාරයෙන් රජුට ඔබ කෙරෙහි විශ්වාසය ඇති කරන්න. විශ්වාසය ඇති වූ පසු මෙසේ පවසන්න: 'මහරජතුමනි, ඔබ මා ලබාගත් දින සිට කිසිවක් ගැන බිය නොවන්න. දැන් විදේහ රජුගේ සහ සිටු පුත්‍රයාගේ ජීවිතය අවසන්ය. මම මේ නගර පවුරේ ශක්තිමත් තැන් සහ දුර්වල තැන් දනිමි. දිය අගලේ කිඹුලන් සිටින සහ නැති තැන් දනිමි. වැඩි කල් නොගොස් නගරය අල්ලා ඔබට ලබා දෙන්නෙමි' යයි පවසන්න. එවිට රජු එය විශ්වාස කර ඔබට සත්කාර කර සේනාව භාර දෙනු ඇත. එවිට ඔබ සේනාව කිඹුලන් සිටින ස්ථාන වෙතම දියට බස්සවන්න. එවිට සේනාව කිඹුල් බිය නිසා දියට නොබසිනු ඇත. එවිට ඔබ රජු වෙත ගොස් මෙසේ කියන්න: 'දේවයන් වහන්ස, ඔබේ සේනාවට සිටු පුත්‍රයා විසින් අල්ලස් දී තිබේ. සියලු රජවරුන් සහ ආචාර්ය කේවත්ඨ පවා අල්ලස් ගෙන ඇත. ඔවුන් ඔබ පිරිවරා සිටියද ඔවුන් සියල්ලෝම සිටු පුත්‍රයාගේ මිනිසුන්ය. මම පමණක් ඔබේ එකම විශ්වාසවන්තයා වෙමි. ඔබට මා විශ්වාස නැතිනම්, සියලු රජවරුන් සරසාගෙන මා දැකීමට එන්නැයි පවසන්න. එවිට සිටු පුත්‍රයා විසින් තමන්ගේ නම සහ රූපය කොටා දෙන ලද වස්ත්‍ර, ආභරණ සහ කඩු ආදියේ ඇති අකුරු දැක සැකය දුරු කරගන්නැයි' රජුට පවසන්න. රජු එසේ කර ඒවා දැකීමෙන් තැතිගෙන 'දැන් අප කුමක් කරමුදැයි' ඔබෙන් අසනු ඇත. එවිට රජුට මෙසේ කියන්න: 'මහරජතුමනි, සිටු පුත්‍රයා මහා මායාකාරයෙකි. තව දින කිහිපයක් මෙහි රැඳී සිටියහොත් මුළු සේනාවම තමා යටතට ගෙන ඔබව අල්ලා ගනු ඇත. එබැවින් ප්‍රමාද නොවී අදම මැදියම් රැයේ අශ්වයෙකු පිට නැගී පලා යමු. සතුරන් අතින් මිය යන්නට ඉඩ නොතබමු.' ඔහු ඔබේ වචනය අසා එසේ කරනු ඇත. ඔහු පලා යන විට ඔබ ආපසු හැරී පැමිණ අපේ මිනිසුන්ට ඒ බව දැනුම් දෙන්න."


Taṃ sutvā anukevaṭṭabrāhmaṇo ‘‘sādhu paṇḍita, karissāmi te vacana’’nti āha. ‘‘Tena hi katipayapahāre sahituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Paṇḍita, mama jīvitañca hatthapāde ca ṭhapetvā sesaṃ attano rucivasena karohī’’ti. So tassa gehe manussānaṃ sakkāraṃ kāretvā anukevaṭṭaṃ vuttanayena vippakāraṃ pāpetvā yottena otāretvā brahmadattamanussānaṃ dāpesi. Atha te taṃ gahetvā tassa dassesuṃ. Rājā taṃ vīmaṃsitvā saddahitvā sakkāramassa katvā senaṃ paṭicchāpesi. Sopi taṃ vāḷakumbhīlaṭṭhānesuyeva otāreti. Manussā kumbhīlehi khajjamānā aṭṭālakaṭṭhitehi manussehi ususattitomarehi vijjhiyamānā mahāvināsaṃ pāpuṇanti. Tato paṭṭhāya koci bhayena upagantuṃ na sakkoti. Anukevaṭṭo rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ atthāya yujjhanakā nāma natthi, sabbehi lañjo gahito, asaddahanto pakkosāpetvā nivatthavatthādīsu akkharāni olokethā’’ti āha. Rājā tathā katvā sabbesaṃ vatthādīsu akkharāni disvā ‘‘addhā imehi lañjo gahito’’ti niṭṭhaṃ gantvā ‘‘ācariya, idāni kiṃ kattabba’’nti pucchitvā ‘‘deva, aññaṃ kātabbaṃ natthi. Sace papañcaṃ karissatha, gahapatiputto vo gaṇhissati, ācariyakevaṭṭopi kevalaṃ nalāṭe vaṇaṃ katvā carati, lañjo pana etenapi gahito. Ayañhi maṇiratanaṃ gahetvā tumhe tiyojanaṃ palāpesi, puna saddahāpetvā nivattesi, ayampi paribhindakova. Ekarattivāsopi mayhaṃ na ruccati, ajjeva majjhimayāmasamanantare palāyituṃ vaṭṭati, maṃ ṭhapetvā añño tava suhadayo nāma natthī’’ti vutte [Pg.254] ‘‘tena hi ācariya tumheyeva me assaṃ kappetvā yānasajjaṃ karothā’’ti āha.

එය ඇසූ අනුකේවට්ට බ්‍රාහ්මණයා "යහපති පණ්ඩිතයනි, මම ඔබගේ වචනය ඉටු කරන්නෙමි" යි පැවසීය. එවිට මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් "එසේ නම් පහරවල් කිහිපයක් ඉවසීමට සිදු වනු ඇත" යි කීවේය. "පණ්ඩිතයනි, මාගේ ජීවිතයත් අත් පාත් ඉතිරි කර, අන් සියල්ල ඔබ කැමති පරිදි කරන්න" යි ඔහු කීවේය. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් ඔහුගේ නිවසේ මනුෂ්‍යයන්ට සංග්‍රහ කරවා, අනුකේවට්ට හට කලින් කී ලෙසටම විපතක් පමුණුවා, ලණුවකින් පහතට බස්සවා පංචාල රජුගේ මනුෂ්‍යයන්ට භාර කළේය. ඉක්බිති ඔවුහු ඔහු අල්ලාගෙන ගොස් රජුට දැක්වූහ. රජු ඔහු පරීක්ෂා කර බලා, ඔහු කෙරෙහි විශ්වාසය තබා, ඔහුට සංග්‍රහ පවත්වා සේනාව භාර කළේය. ඔහු (අනුකේවට්ට) සේනාව කිඹුලන් සිටින තැන්වලින්ම (දිය අගලට) බස්සවයි. මනුෂ්‍යයෝ කිඹුලන් විසින් කනු ලබන්නාහු ද නගර පවුර මත සිටින මනුෂ්‍යයන් විසින් ඊතල හා හෙළිවලින් විදිනු ලබන්නාහු ද මහත් විනාශයට පත් වූහ. එතැන් සිට බිය නිසා කිසිවෙකුට (නගරය අසලට) යාමට නොහැකි විය. අනුකේවට්ට බ්‍රාහ්මණයා රජු වෙත එළඹ "ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් සටන් කරන්නෙක් නැත, සියල්ලෝම අල්ලස් ගෙන ඇත, ඉදින් විශ්වාස නැත්නම් ඔවුන් කැඳවා ඔවුන් හැඳ සිටින වස්ත්‍ර ආදියේ ඇති අකුරු (මුද්‍රා) බලන්න" යි පැවසීය. රජු එසේ කර සියල්ලන්ගේම වස්ත්‍ර ආදියේ අකුරු දැක "සැබැවින්ම මොවුහු අල්ලස් ගෙන ඇතැ" යි නිගමනය කර "ආචාර්යවරය, දැන් කුමක් කළ යුතුද?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, වෙනත් කළ යුත්තක් නැත. ඉදින් ඔබ පමා වුවහොත් ගහපති පුත්‍රයා (මහෞෂධ) ඔබ අල්ලාගනු ඇත. ආචාර්ය කේවට්ට පවා නළලේ තුවාලයක් කරගෙන හැසිරෙයි, ඔහු පවා අල්ලස් ගෙන ඇත. මොහු මැණිකක් ගෙන ඔබ වහන්සේ යොදුන් තුනක් පලවා හැරියේය, නැවත විශ්වාස කරවා ආපසු ගෙන්වා ගත්තේය, මොහු ද ඔබව පාවා දෙන්නෙකි. එක රැයක්වත් මෙහි රැඳී සිටීම මට රුචි නැත, අදම මධ්‍යම යාමය ඉක්ම ගිය සැනින් පලා යාම සුදුසුය, මා හැර ඔබ වහන්සේට වෙනත් හිතවතෙක් නැත" යි කී විට "එසේ නම් ආචාර්යවරය, ඔබම මාගේ අශ්වයා සූදානම් කර යානය සැරසූ මැනවැ" යි (රජු) කීවේය.


Brāhmaṇo tassa nicchayena palāyanabhāvaṃ ñatvā ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti assāsetvā bahi nikkhamitvā upanikkhittakapurisānaṃ ‘‘ajja rājā palāyissati, mā niddāyitthā’’ti ovādaṃ datvā rañño asso yathā ākaḍḍhito suṭṭhutaraṃ palāyati, evaṃ avakappanāya kappetvā majjhimayāmasamanantare ‘‘kappito, deva, asso, velaṃ jānāhī’’ti āha. Rājā assaṃ abhiruhitvā palāyi. Anukevaṭṭopi assaṃ abhiruhitvā tena saddhiṃ gacchanto viya thokaṃ gantvā nivatto. Avakappanāya kappitaasso ākaḍḍhiyamānopi rājānaṃ gahetvā palāyi. Anukevaṭṭo senāya antaraṃ pavisitvā ‘‘cūḷanibrahmadatto palāto’’ti ukkuṭṭhimakāsi. Upanikkhittakapurisāpi attano manussehi saddhiṃ upaghosiṃsu. Sesarājāno taṃ sutvā ‘‘mahosadhapaṇḍito dvāraṃ vivaritvā nikkhanto bhavissati, na no dāni jīvitaṃ dassatī’’ti bhītatasitā upabhogaparibhogabhaṇḍānipi anoloketvā ito cito ca palāyiṃsu. Manussā ‘‘rājāno palāyantī’’ti suṭṭhutaraṃ upaghosiṃsu. Taṃ sutvā dvāraṭṭālakādīsu ṭhitāpi unnādiṃsu apphoṭayiṃsu. Iti tasmiṃ khaṇe pathavī viya bhijjamānā samuddo viya saṅkhubhito sakalanagaraṃ anto ca bahi ca ekaninnādaṃ ahosi. Aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhā manussā ‘‘mahosadhapaṇḍitena kira brahmadatto ekasatarājāno ca gahitā’’ti maraṇabhayabhītā attano attano udarabaddhasāṭakampi chaḍḍetvā palāyiṃsu. Khandhāvāraṭṭhānaṃ tucchaṃ ahosi. Cūḷanibrahmadatto ekasate khattiye gahetvā attano nagarameva gato. Punadivase pana pātova nagaradvārāni vivaritvā balakāyā nagarā nikkhamitvā mahāvilopaṃ disvā ‘‘kiṃ karoma, paṇḍitā’’ti mahāsattassa ārocayiṃsu. So āha – ‘‘etehi chaḍḍitaṃ dhanaṃ amhākaṃ pāpuṇāti, sabbesaṃ rājūnaṃ santakaṃ amhākaṃ rañño, detha, seṭṭhīnañca kevaṭṭabrāhmaṇassa ca santakaṃ amhākaṃ āharatha, avasesaṃ pana nagaravāsino gaṇhantū’’ti. Tesaṃ mahaggharatanabhaṇḍameva āharantānaṃ aḍḍhamāso vītivatto. Sesaṃ pana catūhi māsehi [Pg.255] āhariṃsu. Mahāsatto anukevaṭṭassa mahantaṃ sakkāramakāsi. Tato paṭṭhāya ca kira mithilavāsino bahū hiraññasuvaṇṇā jātā. Brahmadattassapi tehi rājūhi saddhiṃ uttarapañcālanagare vasantassa ekavassaṃ atītaṃ.

බ්‍රාහ්මණයා රජු පලා යාමට ස්ථිරවම තීරණය කළ බව දැන "මහරජතුමනි, බිය නොවන්න" යි අස්වසා පිටතට ගොස් (මහෞෂධ විසින්) රඳවා සිටි පුරුෂයන්ට "අද රජු පලා යනු ඇත, නිදා නොගන්න" යි අවවාද දී, රජුගේ අශ්වයා අමුතු ලෙස සැරසීය. රජු අශ්වයා පිට නැගී පලා ගියේය. අනුකේවට්ට ද අශ්වයා පිට නැගී ඔහු සමඟ යන්නාක් මෙන් ස්වල්ප දුරක් ගොස් ආපසු හැරුණේය. රජුගේ අශ්වයා රජු රැගෙන වේගයෙන් පලා ගියේය. අනුකේවට්ට සේනාව මැදට වැදී "චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු පලා ගියා!" යි මහ හඬින් කෑ ගැසීය. (මහෞෂධගේ) ඔත්තුකරුවෝ ද තම මනුෂ්‍යයන් සමඟ එක්ව එය ප්‍රසිද්ධ කළහ. සෙසු රජවරු එය අසා "මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් දොරටු විවෘත කර නික්මී ඇතුවා විය යුතුය, දැන් අපට ජීවත් වීමට ඉඩ නොදෙනු ඇතැ" යි මහත් සේ බියපත් වී තමන් පරිභෝග කරන භාණ්ඩ දෙස පවා නොබලා එහා මෙහා පලා ගියහ. මනුෂ්‍යයෝ "රජවරු පලා යති" යි වඩාත් හඬ නැගූහ. එය අසා දොරටු සහ පවුරු මත සිටි අය ද මහත් හඬ නගා අත්පොළසන් දුන්හ. ඒ මොහොතේ පොළොව පැලී යන්නාක් මෙන් ද මුහුද කැළඹෙන්නාක් මෙන් ද මුළු නගරයම ඇතුළතත් පිටතත් එකම ඝෝෂාවක් විය. දහඅට අක්ඛෝභිණියක් වූ මනුෂ්‍යයෝ "මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් බ්‍රහ්මදත්ත රජු සහ රජවරුන් සිය දෙනාම අල්ලා ගත්තා ලු" යි මරණ බියෙන් තැතිගෙන තමන් ඇඳ සිටි වස්ත්‍ර පවා අතහැර පලා ගියහ. කඳවුර හිස් විය. චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු රජවරුන් සිය දෙනා ද රැගෙන තමන්ගේ නගරයටම ගියේය. පසුදින අලුයම නගර ද්වාර විවෘත කළ පසු සේනාව නගරයෙන් නික්ම ගොස් මහත් වූ වස්තු සම්භාරය දැක "පණ්ඩිතයනි, අප කුමක් කරමුද?" යි මහ බෝසතුන්ට දැන්වූහ. උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ – "ඔවුන් අතහැර ගිය ධනය අපට හිමි වේ. සියලු රජවරුන් සතු දේ අපගේ රජුට දෙන්න. සිටුවරුන්ගේ සහ කේවට්ට බ්‍රාහ්මණයාගේ දේ මට ගෙනෙන්න. ඉතිරි දේ නගරවාසීහු ගනිත්වා" යි කීවේය. ඔවුහු ඉතා අගනා රත්න හා භාණ්ඩ ගෙන එන විට අඩ මසක් ඉක්ම ගියේය. ඉතිරි දේ මාස හතරක් පුරා රැගෙන ආහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ අනුකේවට්ට හට මහත් වූ උපහාර කළහ. එතැන් සිට මිථිලා වැසියෝ බොහෝ රන් රිදී ඇති ධනවන්තයෝ වූහ. බ්‍රහ්මදත්ත රජු ද එම රජවරුන් සමඟ උත්තර පංචාල නගරයේ වාසය කරන විට එක් වසරක් ගත විය.


Brahmadattassa yuddhaparājayakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ යුද්ධ පරාජය පිළිබඳ පරිච්ඡේදය නිම විය.


Suvakaṇḍaṃ

ගිරා පරිච්ඡේදය (සුව පර්වය)


Athekadivasaṃ kevaṭṭo ādāse mukhaṃ olokento nalāṭe vaṇaṃ disvā ‘‘idaṃ gahapatiputtassa kammaṃ, tenāhaṃ ettakānaṃ rājūnaṃ antare lajjāpito’’ti cintetvā samuppannakodho hutvā ‘‘kadā nu khvassa piṭṭhiṃ passituṃ samattho bhavissāmī’’ti cintento ‘‘attheso upāyo, amhākaṃ rañño dhītā pañcālacandī nāma uttamarūpadharā devaccharāpaṭibhāgā, taṃ videharañño dassāmā’’ti vatvā ‘‘vedehaṃ kāmena palobhetvā gilitabaḷisaṃ viya macchaṃ saddhiṃ mahosadhena ānetvā ubho te māretvā jayapānaṃ pivissāmā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā rājānaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘deva, eko manto atthī’’ti. ‘‘Ācariya, tava mantaṃ nissāya udarabaddhasāṭakassapi assāmino jātamhā, idāni kiṃ karissasi, tuṇhī hohī’’ti. ‘‘Mahārāja, iminā upāyena sadiso añño natthī’’ti. ‘‘Tena hi bhaṇāhī’’ti. ‘‘Mahārāja, amhehi dvīhiyeva ekato bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Evaṃ hotū’’ti. Atha naṃ brāhmaṇo uparipāsādatalaṃ āropetvā āha – ‘‘mahārāja, videharājānaṃ kilesena palobhetvā idhānetvā saddhiṃ gahapatiputtena māressāmā’’ti. ‘‘Sundaro, ācariya, upāyo, kathaṃ pana taṃ palobhetvā ānessāmā’’ti? ‘‘Mahārāja, dhītā vo pañchālacandī uttamarūpadharā, tassā rūpasampattiṃ cāturiyavilāsena kavīhi gītaṃ bandhāpetvā tāni kabbāni mithilāyaṃ gāyāpetvā ‘evarūpaṃ itthiratanaṃ alabhantassa videhanarindassa kiṃ rajjenā’ti tassa savanasaṃsaggeneva paṭibaddhabhāvaṃ ñatvā ahaṃ tattha gantvā divasaṃ vavatthapessāmi. So mayi divasaṃ vavatthapetvā āgate gilitabaḷiso viya maccho gahapatiputtaṃ gahetvā āgamissati, atha ne māressāmā’’ti.

එක් දිනක් කේවට්ට බමුණා කණ්ණාඩියකින් මුහුණ බලද්දී නළලේ කැළල දැක, "මෙය අර ගැහැවි පුත්‍රයාගේ (මහෞෂධගේ) වැඩකි. ඔහු මාව මෙතරම් රජවරුන් මැද ලැජ්ජාවට පත් කළේය"යි සිතා බලවත් ක්‍රෝධයට පත්ව, "මම කවදා නම් ඔහුගේ පිට බලන්නට (ඔහුව පරදවන්නට) සමත් වෙම්දැයි" කල්පනා කරමින් මෙසේ සිතීය: "මෙවැනි උපක්‍රමයක් තිබේ. අපේ රජුගේ දියණිය වන පංචාලචන්දි කුමරිය ඉතා රූමත්ය, දිව්‍ය අප්සරාවක් බඳුය. ඇයව විදේහ රජුට දෙන්නෙමු"යි පවසා, "විදේහ රජුව කාමයෙන් මුළා කර, බිලී කොක්ක ගිලින මත්ස්‍යයෙකු මෙන් මහෞෂධ ද සමඟ මෙහි ගෙන්වාගෙන දෙදෙනාම මරා ජයපැන් බොන්නෙමු"යි තීරණය කොට රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීය: "දේවයන් වහන්ස, රහස් මන්ත්‍රණයක් (උපක්‍රමයක්) තිබේ." රජු පැවසුවේ, "ආචාර්යවරය, ඔබගේ මන්ත්‍රණ නිසා අපට හැඳ සිටි වස්ත්‍රය පවා නැති විය. දැන් කුමක් කරන්නද? නිහඬව සිටින්න" යනුවෙනි. "මහරජතුමනි, මෙම උපක්‍රමයට සමාන වෙනත් එකක් නැත"යි කේවට්ට කීය. "එසේ නම් පවසන්න"යි රජු කීය. "මහරජතුමනි, අප දෙදෙනා පමණක් මෙහි තනි විය යුතුය"යි පැවසූ විට රජු "එසේ වේවා"යි පිළිගත්තේය. ඉක්බිති බමුණා රජුව ප්‍රාසාදයේ උඩුමහලට කැඳවාගෙන ගොස් මෙසේ කීය: "මහරජතුමනි, විදේහ රජුව කෙලෙස්වලින් මුළා කර මෙහි ගෙන්වාගෙන, ගැහැවි පුත්‍රයා සමඟ මරා දමන්නෙමු." "ආචාර්යවරය, උපක්‍රමය මැනවි. එහෙත් ඔහුව මුළා කර මෙහි ගෙන්වා ගන්නේ කෙසේද?" "මහරජතුමනි, ඔබගේ පංචාලචන්දි දියණිය ඉතා රූමත්ය. ඇයගේ රූප සම්පත්තිය ගැන දක්ෂ කවීන් ලවා ගීත රචනා කරවා, එම කාව්‍යයන් මිථිලාවේ ගායනා කරවා, 'මෙවැනි ස්ත්‍රී රත්නයක් නොලබන විදේහ රජුට රාජ්‍යයෙන් ඇති ඵලය කිමදැයි' ජනයා ලවා කියවා, එය ඇසීමෙන් ඔහු ඇයට ඇලුම් කරන බව දැනගත් පසු මම එහි ගොස් දින නියම කරන්නෙමි. මා දින නියම කර පැමිණි පසු ඔහු බිලී කොක්ක ගිලින මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ගැහැවි පුත්‍රයා ද රැගෙන මෙහි එනු ඇත. එවිට ඔවුන් මරා දමන්නෙමු"යි කීය.


Rājā tassa vacanaṃ sutvā tussitvā ‘‘sundaro upāyo, ācariya, evaṃ karissāmā’’ti sampaṭicchi. Taṃ pana mantaṃ cūḷanibrahmadattassa sayanapālikā sāḷikā [Pg.256] sutvā paccakkhamakāsi. Rājā nipuṇe kabbakāre pakkosāpetvā bahuṃ dhanaṃ datvā dhītaraṃ tesaṃ dassetvā ‘‘tātā, etissā rūpasampattiṃ nissāya kabbaṃ karothā’’ti āha. Te atimanoharāni gītāni bandhitvā rājānaṃ sāvayiṃsu. Rājā tussitvā bahuṃ dhanaṃ tesaṃ adāsi. Kavīnaṃ santikā naṭā sikkhitvā samajjamaṇḍale gāyiṃsu. Iti tāni vitthāritāni ahesuṃ. Tesu manussānaṃ antare vitthāritattaṃ gatesu rājā gāyake pakkosāpetvā āha – ‘‘tātā, tumhe mahāsakuṇe gahetvā rattibhāge rukkhaṃ abhiruyha tattha nisinnā gāyitvā paccūsakāle tesaṃ gīvāsu kaṃsatāle bandhitvā te uppātetvā otarathā’’ti. So kira ‘‘pañcālarañño dhītu sarīravaṇṇaṃ devatāpi gāyantī’’ti pākaṭabhāvakaraṇatthaṃ tathā kāresi. Puna rājā kavī pakkosāpetvā ‘‘tātā, idāni tumhe ‘evarūpā kumārikā jambudīpatale aññassa rañño nānucchavikā, mithilāyaṃ vedeharañño anucchavikā’ti rañño ca issariyaṃ imāya ca rūpaṃ vaṇṇetvā gītāni bandhathā’’ti āha. Te tathā katvā rañño ārocayiṃsu.

රජු ඔහුගේ වචන අසා සතුටු වී, "ආචාර්යවරය, උපක්‍රමය ඉතා යහපත්ය. අප එසේ කරමු"යි පිළිගත්තේය. චූලනී බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ යහන් ගැබ රකින සැළලිහිණියක් මේ මන්ත්‍රණය අසා සියැසින් දුටු සේ දැනගත්තාය. රජු දක්ෂ කවීන් කැඳවා බොහෝ ධනය දී, දියණිය ඔවුන්ට පෙන්වා, "දරුවෙනි, මොබගේ රූප සම්පත්තිය අළලා කාව්‍ය නිර්මාණය කරන්න"යි කීය. ඔවුහු ඉතා මනහර ගීත බන්දා රජුට ඇසෙන්නට සැලැස්වූහ. රජු සතුටු වී ඔවුන්ට බොහෝ ධනය දුන්නේය. නළුවෝ ද කවීන්ගෙන් එම ගීත ඉගෙන ගීත මණ්ඩලවල ගායනා කළහ. මෙසේ එම ගීත ප්‍රචලිත විය. මිනිසුන් අතර එය ප්‍රචලිත වූ පසු රජු ගායකයන් කැඳවා මෙසේ කීය: "දරුවෙනි, නුඹලා මහත් පක්ෂීන් අල්ලාගෙන රාත්‍රී කාලයේ ගස්වලට නැඟ එහි සිට ගීත ගායනා කොට, අලුයම කාලයේ උන්ගේ බෙල්ලේ මිණිගෙඩි (කංසතාල) බැඳ උන්ව පියාඹවා පහළට එන්න." රජු එසේ කළේ, "පංචාල රජුගේ දියණියගේ රූප ශෝභාව ගැන දෙවිවරු පවා ගීත ගායනා කරති"යි යන ප්‍රසිද්ධිය ඇති කිරීම පිණිසය. නැවත රජු කවීන් කැඳවා, "දරුවෙනි, දැන් නුඹලා 'මෙවැනි කුමාරිකාවක් මුළු දඹදිව තලයේ වෙනත් රජෙකුට සුදුසු නැත, මිථිලාවේ විදේහ රජුටම සුදුසුය' යනුවෙන් රජුගේ අනුභාවයත් ඇයගේ රූපයත් වර්ණනා කරමින් ගීත බඳින්න"යි කීය. ඔවුහු එසේ කොට රජුට දැන්වූහ.


Rājā tesaṃ dhanaṃ datvā puna gāyake pakkosāpetvā ‘‘tātā, mithilaṃ gantvā tattha imināva upāyena gāyathā’’ti pesesi. Te tāni gāyantā anupubbena mithilaṃ gantvā samajjamaṇḍale gāyiṃsu. Tāni sutvā mahājano ukkuṭṭhisahassāni pavattetvā tesaṃ bahuṃ dhanaṃ adāsi. Te rattisamaye rukkhesupi gāyitvā paccūsakāle sakuṇānaṃ gīvāsu kaṃsatāle bandhitvā otaranti. Ākāse kaṃsatālasaddaṃ sutvā ‘‘pañcālarājadhītu sarīravaṇṇaṃ devatāpi gāyantī’’ti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Rājā sutvā gāyake pakkosāpetvā antonivesane samajjaṃ kāretvā ‘‘evarūpaṃ kira uttamarūpadharaṃ dhītaraṃ cūḷanirājā mayhaṃ dātukāmo’’ti tussitvā tesaṃ bahuṃ dhanaṃ adāsi. Te āgantvā brahmadattassa ārocesuṃ. Atha naṃ kevaṭṭo āha – ‘‘idāni, mahārāja, divasaṃ vavatthapanatthāya gamissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, ācariya, kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Thokaṃ paṇṇākāra’’nti. ‘‘Tena hi gaṇhā’’ti dāpesi. So taṃ ādāya mahantena parivārena vedeharaṭṭhaṃ pāpuṇi. Tassāgamanaṃ sutvā nagare ekakolāhalaṃ jātaṃ ‘‘cūḷanirājā kira vedeho ca mittasanthavaṃ karissanti, cūḷanirājā attano dhītaraṃ amhākaṃ rañño dassati[Pg.257], kevaṭṭo divasaṃ vavatthapetuṃ etī’’ti. Vedeharājāpi suṇi, mahāsattopi, sutvāna panassa etadahosi ‘‘tassāgamanaṃ mayhaṃ na ruccati, tathato naṃ jānissāmī’’ti. So cūḷanisantike upanikkhittakapurisānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘imamatthaṃ tathato jānitvā pesentū’’ti. Atha te ‘‘mayametaṃ tathato na jānāma, rājā ca kevaṭṭo ca sayanagabbhe nisīditvā mantenti, rañño pana sayanapālikā sāḷikā sakuṇikā etamatthaṃ jāneyyā’’ti paṭipesayiṃsu.

රජු ඔවුන්ට ධනය දී නැවත ගායකයන් කැඳවා, "දරුවෙනි, මිථිලාවට ගොස් එහි ද මෙම උපක්‍රමයෙන්ම ගායනා කරන්න"යි පිටත් කර හැරියේය. ඔවුහු එම ගීත ගයමින් පිළිවෙළින් මිථිලාවට ගොස් ගීත මණ්ඩලවල ගායනා කළහ. එය ඇසූ මහා ජනයා දහස් ගණන් අත්පොළසන් දෙමින් (උක්කුට්ඨි පවත්වමින්) ඔවුන්ට බොහෝ ධනය දුන්හ. ඔවුහු රාත්‍රී කාලයේ ගස් මත සිට ද ගායනා කොට, අලුයම පක්ෂීන්ගේ බෙල්ලේ මිණිගෙඩි බැඳ පහළට බැස්සහ. අහසින් ඇසෙන මිණිගෙඩි හඬ අසා "පංචාල රජුගේ දියණියගේ රූප ශෝභාව ගැන දෙවිවරු පවා ගායනා කරති"යි මුළු නගරයම එකම ඝෝෂාවක් විය. රජු ද එය අසා ගායකයන් කැඳවා රජ මාළිගය තුළ ගීත ගායනා කරවා, "මෙවැනි උත්තම රූප සම්පත්තියක් ඇති දියණියක චූලනී රජු මට දෙන්නට කැමති සේය"යි සතුටු වී ඔවුන්ට බොහෝ ධනය දුන්නේය. ඔවුහු ආපසු පැමිණ බ්‍රහ්මදත්ත රජුට ඒ බව දැන්වූහ. එවිට කේවට්ටයා රජුට මෙසේ කීය: "මහරජතුමනි, දැන් මම දින නියම කිරීම පිණිස යන්නෙමි." "යහපති ආචාර්යවරය, රැගෙන යාමට කුමක් අවශ්‍යද?" "ස්වල්ප වූ පඬුරු පාක්කුඩම් (තෑගි) අවශ්‍යය." "එසේ නම් ගෙන යන්න"යි පවසා ඒවා දීමට සැලැස්වීය. ඔහු ඒවා රැගෙන මහත් පිරිවරක් සමඟ විදේහ රටට පැමිණියේය. ඔහුගේ පැමිණීම අසා නගරයේ මහත් ඝෝෂාවක් ඇති විය: "චූලනී රජු සහ විදේහ රජු මිත්‍ර සබඳතාවක් ඇති කරගන්නට යති. චූලනී රජු තම දියණිය අපේ රජුට ලබා දෙනු ඇත, කේවට්ටයා එන්නේ දින නියම කිරීමටයි." විදේහ රජු ද එය ඇසුවේය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද එය අසා මෙසේ සිතූහ: "ඔහුගේ පැමිණීම මට රුචි නැත, මෙහි සැබෑ තතු මම සොයා බලමි." උන්වහන්සේ චූලනී රජු අසල සිටින තමන්ගේ ඔත්තුකරුවන්ට, "මෙහි සැබෑ තතු දැනගෙන එවන්න"යි පණිවිඩයක් යැවූහ. එවිට ඔවුහු, "අපි මෙහි සැබෑ තතු නොදනිමු. රජු සහ කේවට්ටයා යහන් ගැබේ සිට මන්ත්‍රණය කරති. රජුගේ යහන් ගැබ රකින සැළලිහිණි පක්ෂියා පමණක් මෙහි සැබෑ තතු දන්නවා විය හැකිය"යි පෙරළා පණිවිඩ එවූහ.


Taṃ sutvā mahāsatto cintesi ‘‘yathā paccāmittānaṃ okāso na hoti, evaṃ suvibhattaṃ katvā susajjitaṃ nagaraṃ ahaṃ kevaṭṭassa daṭṭhuṃ na dassāmī’’ti. So nagaradvārato yāva rājagehā, rājagehato ca yāva attagehā, gamanamaggaṃ ubhosu passesu kilañjehi parikkhipāpetvā matthakepi kilañjehi paṭicchādāpetvā cittakammaṃ kārāpetvā bhūmiyaṃ pupphāni vikiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā kadaliyo bandhāpetvā dhaje paggaṇhāpesi. Kevaṭṭo nagaraṃ pavisitvā suvibhattaṃ nagaraṃ apassanto ‘‘raññā me maggo alaṅkārāpito’’ti cintetvā nagarassa adassanatthaṃ katabhāvaṃ na jāni. So gantvā rājānaṃ disvā paṇṇākāraṃ paṭicchāpetvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīditvā raññā katasakkārasammāno āgatakāraṇaṃ ārocento dve gāthā abhāsi –

එය ඇසූ මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ, ‘සතුරන්ට අවස්ථාවක් නොලැබෙන පරිදි, මම මැනවින් බෙදා වෙන් කළ, මැනවින් සරසන ලද නගරය කේවැට්ටයාට දැකීමට ඉඩ නොතබමි’ යි සිතූහ. උන්වහන්සේ නගර ද්වාරයේ සිට රජමාලිගාව දක්වා ද, රජමාලිගාවේ සිට තම නිවස දක්වා ද වූ ගමන් මාර්ගය දෙපස පැදුරු (තල අතු) වලින් ආවරණය කරවා, ඉහළින් ද පැදුරුවලින් වස්සවා, චිත්‍රකර්මාන්ත කරවා, බිම මල් ඉස්සවා, පුන්කලස් තබවා, කෙසෙල් ගස් බඳවා, ධජ පතාක එසවූහ. කේවැට්ටයා නගරයට ඇතුළු වී, මැනවින් සැකසූ නගරය දැකගත නොහැකිව, ‘රජතුමා මා වෙනුවෙන් මඟ සරසා ඇතැ’ යි සිතූ අතර, නගරය නොපෙනෙනු පිණිස මෙය කළ බව නොදැන සිටියේය. ඔහු ගොස් රජු දැක, පඬුරු පිළිගන්වා, පිළිසඳරෙහි යෙදී, එක් පසෙක හිඳ රජු විසින් කරන ලද සත්කාර සම්මාන පිළිගෙන තමන් පැමිණි කරුණ පවසමින් මෙම ගාථා දෙක පැවසීය -


599.

599.


‘‘Rājā santhavakāmo te, ratanāni pavecchati;

Āgacchantu ito dūtā, mañjukā piyabhāṇino.

‘මහරජාණෙනි, අප රජතුමා ඔබ සමඟ මිත්‍රත්වය කැමති වෙයි; ඔහු ඔබට විවිධ රත්නයන් ලබා දෙයි; මිහිරි හඬ ඇති, ප්‍රිය වචන කතා කරන දූතයෝ මෙහි සිට (ඔබ වෙත) එත්වා.’


600.

600.


‘‘Bhāsantu mudukā vācā, yā vācā paṭinanditā;

Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’’ti.

‘පිළිගැනීමට සුදුසු වූ මෘදු වචන කතා කරත්වා; පංචාල දේශයත්, විදේහ දේශයත් යන දෙරටම ඔබගේ (මිත්‍රත්වයෙන්) එකක් ම වේවා.’


Tattha santhavakāmoti mahārāja, amhākaṃ rājā tayā saddhiṃ mittasanthavaṃ kātukāmo. Ratanānīti itthiratanaṃ attano dhītaraṃ ādiṃ katvā tumhākaṃ sabbaratanāni dassati. Āgacchantūti ito paṭṭhāya kira uttarapañcālanagarato paṇṇākāraṃ gahetvā madhuravacanā piyabhāṇino dūtā idha āgacchantu, ito ca tattha gacchantu. Ekā bhavantūti gaṅgodakaṃ viya yamunodakena saddhiṃ saṃsandantā ekasadisāva hontūti.

මෙහි ‘සන්ථවකාමෝ’ යනු - ‘මහරජාණෙනි, අප රජතුමා ඔබ සමඟ මිත්‍ර සන්ථවයක් ඇති කර ගැනීමට කැමතිය’ යන්නයි. ‘රතනානි’ යනු - ස්ත්‍රී රත්නය වූ තම දියණිය ප්‍රධාන කොට ඇති සියලු රත්නයන් ඔබට ලබා දෙන්නේය. ‘ආගච්ඡන්තු’ යනු - මෙතැන් සිට උත්තර පංචාල නගරයේ සිට පඬුරු ගෙන මධුර වූ ප්‍රිය වචන කතා කරන දූතයෝ මෙහි එත්වා, මෙහෙන් ද එහි යත්වා යන්නයි. ‘ඒකා භවන්තු’ යනු - ගංගා ජලය යමුනා ජලය සමඟ මිශ්‍ර වන්නාක් මෙන් (දෙරටම) එක හා සමාන වේවා යන්නයි.


Evañca [Pg.258] pana vatvā ‘‘mahārāja, amhākaṃ rājā aññaṃ mahāmattaṃ pesetukāmo hutvāpi ‘añño manāpaṃ katvā sāsanaṃ ārocetuṃ na sakkhissatī’ti maṃ pesesi ‘ācariya, tumhe rājānaṃ sādhukaṃ pabodhetvā ādāya āgacchathā’ti, gacchatha rājaseṭṭha abhirūpañca kumārikaṃ labhissatha, amhākañca raññā saddhiṃ mittabhāvo patiṭṭhahissatī’’ti āha. So tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhamānaso ‘‘uttamarūpadharaṃ kira kumārikaṃ labhissāmī’’ti savanasaṃsaggena bajjhitvā ‘‘ācariya, tumhākañca kira mahosadhapaṇḍitassa ca dhammayuddhe vivādo ahosi, gacchatha puttaṃ me passatha, ubhopi paṇḍitā aññamaññaṃ khamāpetvā mantetvā ethā’’ti āha. Taṃ sutvā kevaṭṭo ‘‘passissāmi paṇḍita’’nti taṃ passituṃ agamāsi. Mahāsattopi taṃ divasaṃ ‘‘tena me pāpadhammena saddhiṃ sallāpo mā hotū’’ti pātova thokaṃ sappiṃ pivi, gehampissa bahalena allagomayena lepāpesi, thambhe telena makkhesi, tassa nipannamañcakaṃ ṭhapetvā sesāni mañcapīṭhādīni nīharāpesi.

මෙසේ පවසා, ‘මහරජාණෙනි, අප රජතුමා වෙනත් ඇමතියෙකු එවීමට සිතුවත්, ‘අන් අයෙකුට මනාව පණිවිඩය දීමට නොහැකි වනු ඇතැ’ යි සිතා මා එවන ලදී. ‘ආචාර්යතුමනි, ඔබ රජතුමාව මැනවින් පොළඹවා කැඳවාගෙන එන්න’ යැයි කීය. එබැවින් රජ ශ්‍රේෂ්ඨයාණෙනි, වැඩම කළ මැනව, ඔබට අභිරූපී කුමාරිකාවක් ලැබෙනු ඇත, අප රජු සමඟ මිත්‍රත්වය ද ස්ථිර වනු ඇතැ’ යි කීය. රජු ඔහුගේ වචනය ඇසීමෙන් සතුටු සිතැතිව, ‘උතුම් රූපයක් ඇති කුමාරිකාවක ලබන්නෙමි’ යි ඇසූ පමණින් ම බැඳී ගොස්, ‘ආචාර්යතුමනි, ඔබත් මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් සමඟත් ධර්ම යුද්ධයේදී විවාදයක් ඇති වූ බව අසා ඇත්තෙමි. දැන් ගොස් මගේ පුත්‍රයා හමු වන්න, පණ්ඩිතයන් දෙදෙනාම එකිනෙකාගෙන් සමාව ගෙන, සාකච්ඡා කොට මෙහි එන්න’ යැයි පැවසීය. එය ඇසූ කේවැට්ටයා, ‘මම පණ්ඩිතයා බලන්නෙමි’ යි ඔහු දැකීමට ගියේය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද එදින, ‘එම පාපී පුද්ගලයා සමඟ මට කතාබහක් සිදු නොවේවා’ යි සිතා උදෑසනම පැසවූ ගිතෙල් ස්වල්පයක් පානය කළහ. උන්වහන්සේගේ නිවස ඝන වූ අමු ගොම පිරියම් කරවා, කුළුණු තෙලින් තැවරූහ. උන්වහන්සේ සැතපෙන යහන පමණක් තබා ඉතිරි ඇඳ පුටු ආදිය ඉවත් කරවූහ.


So manussānaṃ saññamadāsi ‘‘tātā, brāhmaṇe kathetuṃ āraddhe evaṃ vadeyyātha ‘brāhmaṇa, mā paṇḍitena saddhiṃ kathayittha, ajja tena tikhiṇasappi pivita’nti. Mayi ca tena saddhiṃ kathanākāraṃ karontepi ‘deva tikhiṇasappi te pivitaṃ, mā kathethā’ti maṃ nivārethā’’ti. Evaṃ vicāretvā mahāsatto rattapaṭaṃ nivāsetvā sattasu dvārakoṭṭhakesu manusse ṭhapetvā sattame dvārakoṭṭhake paṭamañcake nipajji. Kevaṭṭopissa paṭhamadvārakoṭṭhake ṭhatvā ‘‘kahaṃ paṇḍito’’ti pucchi. Atha naṃ te manussā ‘‘brāhmaṇa, mā saddamakari, sacepi āgacchitukāmo, tuṇhī hutvā ehi, ajja paṇḍitena tikhiṇasappi pītaṃ, mahāsaddaṃ kātuṃ na labbhatī’’ti āhaṃsu. Sesadvārakoṭṭhakesupi naṃ tatheva āhaṃsu. So sattamadvārakoṭṭhakaṃ atikkamitvā paṇḍitassa santikaṃ agamāsi. Paṇḍito kathanākāraṃ dassesi. Atha naṃ manussā ‘‘deva, mā kathayittha, tikhiṇasappi te pītaṃ, kiṃ te iminā duṭṭhabrāhmaṇena saddhiṃ kathitenā’’ti vatvā vārayiṃsu. Iti so tassa santikaṃ gantvā neva nisīdituṃ, na āsanaṃ nissāya ṭhitaṭṭhānaṃ labhi, allagomayaṃ akkamitvā aṭṭhāsi.

උන්වහන්සේ මිනිසුන්ට මෙසේ සලකුණක් දුන්හ: ‘දරුවෙනි, බ්‍රාහ්මණයා කතා කිරීමට පටන් ගත් විට, ‘බ්‍රාහ්මණය, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ සමඟ කතා නොකරන්න, අද උන්වහන්සේ තීක්ෂණ ගිතෙල් පානය කළහ’ යැයි පවසන්න. මා ඔහු සමඟ කතා කිරීමට සැරසෙද්දීත්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ තීක්ෂණ ගිතෙල් පානය කළහ, කතා නොකළ මැනව’ යි පවසමින් මාව වළක්වන්න.’ මෙසේ විධානය කොට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ රතු වස්ත්‍රයක් හැඳ, ද්වාර කොට්ඨාස හතක් ඇතුළත වූ සත්වන ද්වාර කොට්ඨාසයෙහි සැකසූ යහනේ සැතපී සිටියහ. කේවැට්ටයා පළමු ද්වාර කොට්ඨාසයෙහි සිට, ‘පණ්ඩිතයා කොහේද?’ යි ඇසීය. එවිට එම මිනිස්සු, ‘බ්‍රාහ්මණය, ශබ්ද නොකරන්න, පැමිණීමට අවශ්‍ය නම් නිශ්ශබ්දව එන්න, අද පණ්ඩිතයන් වහන්සේ තීක්ෂණ ගිතෙල් පානය කළහ, මහා හඬ නැගීමට ඉඩ නැත’ යැයි පැවසූහ. ඉතිරි ද්වාර කොට්ඨාසවලදී ද ඔහුට එසේම පැවසූහ. ඔහු සත්වන ද්වාර කොට්ඨාසය ද ඉක්මවා පණ්ඩිතයන් වහන්සේ සමීපයට ගියේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ කතා කරන විලාසයක් පෑහ. එවිට මිනිස්සු, ‘ස්වාමීනි, කතා නොකළ මැනව, ඔබ වහන්සේ තීක්ෂණ ගිතෙල් පානය කළහ, මේ දුෂ්ට බ්‍රාහ්මණයා සමඟ කතා කර කුමන පලක් ද?’ යැයි පවසා වැළැක්වූහ. මෙසේ ඔහු උන්වහන්සේ සමීපයට ගොස් වාඩි වීමට හෝ ආසනයක් ඇසුරු කොට සිටීමට හෝ තැනක් නොලැබ, අමු ගොම පෑගෙමින් සිටියේය.


Atha [Pg.259] naṃ oloketvā eko akkhīni nimīli, eko bhamukaṃ ukkhipi, eko kapparaṃ kaṇḍūyi. So tesaṃ kiriyaṃ oloketvā maṅkubhūto ‘‘gacchāmahaṃ paṇḍitā’’ti vatvā aparena ‘‘are duṭṭhabrāhmaṇa, ‘mā saddamakāsī’ti vutto saddameva karosi, aṭṭhīni te bhindissāmī’’ti vutte bhītatasito hutvā nivattitvā olokesi. Atha naṃ añño veḷupesikāya piṭṭhiyaṃ tālesi, añño gīvāyaṃ gahetvā khipi, añño piṭṭhiyaṃ hatthatalena pahari. So dīpimukhā muttamigo viya bhītatasito nikkhamitvā rājagehaṃ gato. Rājā cintesi ‘‘ajja mama putto imaṃ pavattiṃ sutvā tuṭṭho bhavissati, dvinnaṃ paṇḍitānaṃ mahatiyā dhammasākacchāya bhavitabbaṃ, ajja ubho aññamaññaṃ khamāpessanti, lābhā vata me’’ti. So kevaṭṭaṃ disvā paṇḍitena saddhiṃ saṃsandanākāraṃ pucchanto gāthamāha –

එවිට ඔහු දෙස බලා එක් අයෙක් ඇස් ඉඟි කළේය, එක් අයෙක් බැම ඉහළට එසවීය, තවත් අයෙක් වැලමිට කසන බවක් පෙන්වමින් පහර දීමට සැරසුණේය. ඔහු ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවන් බලා ලැජ්ජාවටත් බියටත් පත්ව, ‘පණ්ඩිතයෙනි, මම යන්නෙමි’ යැයි කී විට, තවත් අයෙක්, ‘අයිසේ දුෂ්ට බ්‍රාහ්මණය, ශබ්ද නොකරන්නැයි කීවත් ඔබ ශබ්ද කරන්නෙහිමය, මම ඔබේ ඇට කඩන්නෙමි’ යි කී විට බියෙන් වෙවුලමින් හැරී බැලීය. එවිට තවකෙක් උණ පතුරකින් ඔහුගේ පිටට පහර දුන්නේය, තවකෙක් බෙල්ලෙන් අල්ලා තල්ලු කළේය, තවත් අයෙක් පිටට අත්ලෙන් පහර දුන්නේය. ඔහු කොටියෙකුගේ කටින් මිදුණු මුවෙකු මෙන් බියෙන් වෙවුලමින් නික්ම ගොස් රජමාලිගාවට ගියේය. රජතුමා මෙසේ සිතීය: ‘අද මාගේ පුත්‍රයා මේ පුවත ඇසීමෙන් සතුටු වනු ඇත, පණ්ඩිතයන් දෙදෙනා අතර මහා ධර්ම සාකච්ඡාවක් සිදුවන්නට ඇත, අද දෙදෙනාම එකිනෙකාගෙන් සමාව ගන්නට ඇත, මට මහත් ලාභයකි.’ ඔහු කේවැට්ටයා දැක පණ්ඩිතයන් වහන්සේ සමඟ කතාබහ කෙසේ වී දැයි අසමින් මෙම ගාථාව පැවසීය -


601.

601.


‘‘Kathaṃ nu kevaṭṭa mahosadhena, samāgamo āsi tadiṅgha brūhi;

Kacci te paṭinijjhatto, kacci tuṭṭho mahosadho’’ti.

‘කේවැට්ටය, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් සමඟ ඔබේ හමුවීම කෙසේ වී ද? එය ඉක්මනින් පවසන්න; ඔබ දෙදෙනා එකිනෙකා කෙරෙහි ප්‍රසන්න වූවා ද? මහෝෂධ සතුටු වූවා ද?’


Tattha paṭinijjhattoti dhammayuddhamaṇḍale pavattaviggahassa vūpasamanatthaṃ kacci tvaṃ tena, so ca tayā nijjhatto khamāpito. Kacci tuṭṭhoti kacci tumhākaṃ raññā pesitaṃ pavattiṃ sutvā tuṭṭhoti.

මෙහි ‘පටිනිජ්ඣත්තෝ’ යනු - ධර්ම යුද්ධ මණ්ඩලයේදී ඇති වූ අමනාපය දුරු කර ගැනීම පිණිස ඔබ ඔහුගෙන් ද, ඔහු ඔබගෙන් ද සමාව ගත්තේ ද යන්නයි. ‘කච්චි තුට්ඨෝ’ යනු - අප රජු එවූ පණිවිඩය අසා ඔහු සතුටු වූවා ද යන්නයි.


Taṃ sutvā kevaṭṭo ‘‘mahārāja, tumhe ‘paṇḍito’ti taṃ gahetvā vicaratha, tato asappurisataro nāma natthī’’ti gāthamāha –

එය ඇසූ කේවැට්ටයා, ‘මහරජාණෙනි, ඔබ ඔහු ‘පණ්ඩිතයෙකැ’ යි සිතා සිටියත්, ඔහුට වඩා අසත්පුරුෂයෙකු තවත් නැතැ’ යි පවසමින් මෙම ගාථාව කීය -


602.

602.


‘‘Anariyarūpo puriso janinda, asammodako thaddho asabbhirūpo;

Yathā mūgo ca badhiro ca, na kiñcitthaṃ abhāsathā’’ti.

‘ජනෙන්ද්‍රයෙනි, ඒ පුරුෂයා අනාර්ය රූපයක් ඇත්තෙකි, පිළිසඳරෙහි නොයෙදෙන්නෙකි, තද ගති ඇත්තෙකි, අසත්පුරුෂයෙකි; ගොළුවෙකු හා බිහිරෙකු මෙන් ඔහු කිසිදු වැඩදායී දෙයක් කතා නොකළේය.’


Tattha asabbhirūpoti apaṇḍitajātiko. Na kiñcitthanti mayā saha kiñci atthaṃ na bhāsittha, teneva naṃ apaṇḍitoti maññāmīti bodhisattassa aguṇaṃ kathesi.

එහි 'අසබ්භිරූප' යනු නුවණ නැති තැනැත්තා යන්නයි. 'කිසිදු අර්ථයක් නැත' යනු 'ඔහු මා සමඟ කිසිදු අර්ථවත් දෙයක් කතා නොකළේය, එබැවින් ඔහු නුවණ නැත්තෙකු යැයි මම සිතමි' යනුවෙන් කේබට්ට බෝධිසත්වයන්ගේ අගුණ පැවසීය.


Rājā [Pg.260] tassa vacanaṃ anabhinanditvā appaṭikkositvā tassa ca tena saddhiṃ āgatānañca paribbayañceva nivāsagehañca dāpetvā ‘‘gacchathācariya, vissamathā’’ti taṃ uyyojetvā ‘‘mama putto paṇḍito paṭisanthārakusalo, iminā kira saddhiṃ neva paṭisanthāraṃ akāsi, na tuṭṭhiṃ pavedesi. Kiñci tena anāgatabhayaṃ diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti sayameva kathaṃ samuṭṭhāpesi –

රජතුමා ඔහුගේ වචන අනුමත නොකළත්, එය ප්‍රතික්ෂේපද නොකර, ඔහුටත් ඔහු සමඟ පැමිණි පිරිසටත් අවශ්‍ය වියදම් සහ නවාතැන් දී, "ආචාර්යතුමනි, ගොස් විවේක ගන්න" යැයි පවසා ඔවුන් පිටත් කර හැරියේය. ඉන්පසු, "මාගේ පුත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් පිළිසඳරෙහි දක්ෂයෙකි. එසේ වුවත් මොහු සමඟ පිළිසඳරක්වත් නොකළේය, සතුටක්වත් පල නොකළේය. ඔහු යම්කිසි අනාගත බියක් දකින්නට ඇතැයි" සිතා තමා විසින්ම මෙසේ පැවසීය.


603.

603.


‘‘Addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasaṃ, attho suddho naraviriyena diṭṭho;

Tathā hi kāyo mama sampavedhati, hitvā sayaṃ ko parahatthamessatī’’ti.

"සැබවින්ම මෙම උපදේශය ඉතා දැකීමට අපහසුය. වීර්යවන්ත මනුෂ්‍යයෙකු (මහෞෂධ) විසින් එහි සැබෑ අර්ථය දක්නා ලදී. මගේ ශරීරය මෙසේ වෙවුලන්නේ එබැවිනි. තමාගේ රාජ්‍යය හැර දමා සතුරා අතට පත්වීමට යන්නේ කවරෙක්ද?"


Tattha idanti yaṃ mama puttena diṭṭhaṃ, addhā idaṃ mantapadaṃ aññena itarapurisena sududdasaṃ. Naraviriyenāti vīriyavantena mahosadhapaṇḍitena suddho attho diṭṭho bhavissati. Sayanti sakaṃ raṭṭhaṃ hitvā ko parahatthaṃ gamissati.

එහි 'ඉදං' යනු මාගේ පුත්‍රයා විසින් දක්නා ලද්දයි. සැබවින්ම මෙම රහස් මන්ත්‍රණය වෙනත් සාමාන්‍ය පුරුෂයෙකුට දැකීමට ඉතා අපහසුය. 'නරවීරියෙන' යනු වීර්යවන්ත මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් විසින් මෙහි පිරිසිදු අර්ථය දක්නා ලදී. 'සයං' යනු තමාගේම රට අතහැර සතුරු අතට පත්වීමට යන්නේ කවරෙක්ද යන්නයි.


‘‘Mama puttena brāhmaṇassa āgamane doso diṭṭho bhavissati. Ayañhi āgacchanto na mittasanthavatthāya āgamissati, maṃ pana kāmena palobhetvā nagaraṃ netvā gaṇhanatthāya āgatena bhavitabbaṃ. Taṃ anāgatabhayaṃ diṭṭhaṃ bhavissati paṇḍitenā’’ti tassa tamatthaṃ āvajjetvā bhītatasitassa nisinnakāle cattāro paṇḍitā āgamiṃsu. Rājā senakaṃ pucchi ‘‘senaka, ruccati te uttarapañcālanagaraṃ gantvā cūḷanirājassa dhītu ānayana’’nti? Kiṃ kathetha mahārāja, na hi siriṃ āgacchantiṃ daṇḍena paharitvā palāpetuṃ vaṭṭati. Sace tumhe tattha gantvā taṃ gaṇhissatha, ṭhapetvā cūḷanibrahmadattaṃ añño tumhehi samo jambudīpatale na bhavissati. Kiṃ kāraṇā? Jeṭṭharājadhītāya gahitattā. So hi ‘‘sesarājāno mama manussā, vedeho ekova mayā sadiso’’ti sakalajambudīpe uttamarūpadharaṃ dhītaraṃ tumhākaṃ dātukāmo jāto, karothassa vacanaṃ. Mayampi tumhe nissāya vatthālaṅkāre labhissāmāti. Rājā sesepi pucchi. Tepi tatheva kathesuṃ. Tassa tehi saddhiṃ kathentasseva kevaṭṭabrāhmaṇo attano nivāsagehā nikkhamitvā ‘‘rājānaṃ āmantetvā gamissāmī’’ti āgantvā ‘‘mahārāja, na sakkā amhehi papañcaṃ kātuṃ, gamissāma mayaṃ [Pg.261] narindā’’ti āha. Rājā tassa sakkāraṃ katvā taṃ uyyojesi. Mahāsatto tassa gamanabhāvaṃ ñatvā nhatvā alaṅkaritvā rājupaṭṭhānaṃ āgantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Rājā cintesi ‘‘putto me mahosadhapaṇḍito mahāmantī mantapāraṅgato atītānāgatapaccuppannaṃ atthaṃ jānāti. Amhākaṃ tattha gantuṃ yuttabhāvaṃ vā ayuttabhāvaṃ vā paṇḍito jānissatī’’ti. So attanā paṭhamaṃ cintitaṃ avatvā rāgaratto mohamūḷho hutvā taṃ pucchanto gāthamāha –

"මාගේ පුත්‍රයා බ්‍රාහ්මණයාගේ පැමිණීමේ දෝෂයක් දකින්නට ඇත. මොහු පැමිණියේ මිත්‍රත්වයට නොව, මා කාමයෙන් මුළා කර නගරයට ගෙන ගොස් අල්ලා ගැනීමට විය යුතුය. පණ්ඩිතයන් ඒ අනාගත බිය දකින්නට ඇත." මෙසේ ඒ අර්ථය මෙනෙහි කරමින් බියෙන් තැතිගෙන සිටින විට පණ්ඩිතවරු හතර දෙනා පැමිණියහ. රජතුමා සේනකගෙන් මෙසේ ඇසීය, "සේනක, උත්තර පංචාල නගරයට ගොස් චූළනී රජුගේ දියණිය කැඳවාගෙන ඒම ඔබට රුචිද?" සේනක මෙසේ කීවේය, "මහරජතුමනි, කුමක් පවසන්නේද? තමා වෙත පැමිණෙන ශ්‍රියාවට දණ්ඩෙන් පහර දී පලවා හැරීම සුදුසු නැත. ඔබ එහි ගොස් ඇයව ලබා ගන්නේ නම්, චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත හැරුණු විට මුළු ජම්බුද්වීපයෙහිම ඔබට සමාන වෙනත් රජෙකු නොවනු ඇත. ඒ මන්ද? අග්‍ර රාජ කුමාරිකාවක ලබා ගන්නා බැවිනි. ඔහු 'අනෙක් රජවරු මාගේ සේවකයෝය, වේදේහ රජු පමණක් මට සමානය' කියා මුළු ජම්බුද්වීපයෙහිම උතුම් රූපයක් ඇති දියණිය ඔබට දීමට කැමති වී ඇත. ඔහුගේ වචනය පිළිගන්න. අපිද ඔබ නිසා වස්ත්‍ර හා ආභරණ ලබන්නෙමු" යි කීවේය. රජතුමා සෙසු අයගෙන්ද විමසීය. ඔවුහුද එසේම කීහ. ඔවුන් සමඟ කතා කරමින් සිටියදීම කේබට්ට බ්‍රාහ්මණයා නවාතැනෙන් නික්ම "රජුගෙන් සමුගෙන යන්නෙමි" යි පැමිණ, "මහරජතුමනි, අපට ප්‍රමාද විය නොහැක, රජතුමනි අපි යන්නෙමු" යි කීවේය. රජතුමා ඔහුට සත්කාර කර පිටත් කර හැරියේය. මහාබෝධිසත්වයන් ඔහු ගිය බව දැන, ස්නානය කර ආභරණ පැළඳ රජු හමුවට පැමිණ රජුට වැඳ එකත්පසක වාඩි විය. රජතුමා මෙසේ සිතීය, "මාගේ පුත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් මහා අමාත්‍යවරයෙකි, මන්ත්‍රණයෙහි පරතෙරට ගිය අයෙකි, අතීත අනාගත වර්තමාන අර්ථයන් දන්නේය. එහි යාම සුදුසුද නුසුදුසුද යන්න පණ්ඩිතයන් දන්නේය." රජතුමා තමා පෙර සිතූ දෙය නොපවසා, රාගයෙන් මත්ව මෝහයෙන් මුළා වී ඔහුගෙන් විමසමින් මෙම ගාථාව පැවසීය.


604.

604.


‘‘Channañhi ekāva matī sameti, ye paṇḍitā uttamabhūripattā;

Yānaṃ ayānaṃ atha vāpi ṭhānaṃ, mahosadha tvampi matiṃ karohī’’ti.

"මහෞෂධය, කේබට්ට බ්‍රාහ්මණයා, මම සහ මේ අමාත්‍යවරු හතර දෙනා යන අප සය දෙනාගේම අදහස එකමය. උත්තම ප්‍රඥාවන්ත වූ අප හය දෙනාගේම කැමැත්ත චූළනී රජුගේ දියණිය කැඳවාගෙන ඒමයි. එහි යාම හෝ නොයාම හෝ මෙහිම නැවතීම හෝ පිළිබඳව ඔබත් ඔබේ අදහස පවසන්න."


Tattha channanti paṇḍita, kevaṭṭabrāhmaṇassa ca mama ca imesañca catunnanti channaṃ amhākaṃ ekāva mati ekoyeva ajjhāsayo gaṅgodakaṃ viya yamunodakena saṃsandati sameti. Ye mayaṃ chapi janā paṇḍitā uttamabhūripattā, tesaṃ no channampi cūḷanirājadhītu ānayanaṃ ruccatīti. Ṭhānanti idheva vāso. Matiṃ karohīti amhākaṃ ruccanakaṃ nāma appamāṇaṃ, tvampi cintehi, kiṃ amhākaṃ āvāhatthāya tattha yānaṃ, udāhu ayānaṃ, adu idheva vāso ruccatīti.

එහි 'ඡන්නං' යනු පණ්ඩිතය, කේබට්ට බ්‍රාහ්මණයාගේත් මගේත් මේ සිව් දෙනාගේත් යන අප සය දෙනාගේම අදහස එකක්ම වීමයි. ගංගා ජලය යමුනා ජලය සමඟ මිශ්‍ර වන්නාක් මෙන් අදහස් සමාන වෙයි. උත්තම ප්‍රඥාවන්ත වූ අප සය දෙනාටම චූළනී රජුගේ දියණිය කැඳවාගෙන ඒම රුචිය. 'ඨානං' යනු මෙහිම වාසය කිරීමයි. 'මතින් කරෝහි' යනු අපගේ කැමැත්ත අප්‍රමාණයි, ඔබත් සිතන්න, අප විවාහය සඳහා එහි යාමද, නොයාමද නැතිනම් මෙහිම නැවතීමද රුචි වන්නේ කියායි.


Taṃ sutvā paṇḍito ‘‘ayaṃ rājā ativiya kāmagiddho andhabālabhāvena imesaṃ catunnaṃ vacanaṃ gaṇhāti, gamane dosaṃ kathetvā nivattessāmi na’’ni cintetvā catasso gāthāyo abhāsi –

එය ඇසූ පණ්ඩිතයන්, "මේ රජතුමා අතිශයින්ම කාමයෙන් ගිජු වී, අන්ධ බාලයෙකු සේ මේ හතර දෙනාගේ වචන පිළිගනියි, මම මොහුට එහි යාමේ දෝෂ පවසා වළක්වන්නෙමි" යි සිතා ගාථා හතරක් පැවසීය.


605.

605.


‘‘Jānāsi kho rāja mahānubhāvo, mahabbalo cūḷanibrahmadatto;

Rājā ca taṃ icchati māraṇatthaṃ, migaṃ yathā okacarena luddo.

"මහරජතුමනි, චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු මහා අනුභාව සම්පන්නය, මහා බලසම්පන්නය. වැදි පුත්‍රයෙකු හීලෑ කළ මුව දෙනක ලවා මුවෙකු මරා දැමීමට කැමති වන්නාක් මෙන්, ඒ රජු ඔබ මරා දැමීමට කැමති වෙයි."


606.

606.


‘‘Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ;

Āmagiddho na jānāti, maccho maraṇamattano.

"මස්වලින් වැසූ බිලී කොක්ක දැක, මස් කෙරෙහි ඇති ගිජුකම නිසා තමාගේ මරණය නොදන්නා මත්ස්‍යයෙකු මෙනි."


607.

607.


‘‘Evameva tuvaṃ rāja, cūḷaneyyassa dhītaraṃ;

Kāmagiddho na jānāsi, macchova maraṇamattano.

"මහරජතුමනි, ඔබත් එසේමය. චූළනී රජුගේ දියණිය කෙරෙහි ඇති කාම ගිජුකම නිසා, අර මත්ස්‍යයා මෙන් ඔබ ඔබේ විනාශය නොදකින්නෙහිය."


608.

608.


‘‘Sace [Pg.262] gacchasi pañcālaṃ, khippamattaṃ jahissasi;

Migaṃ panthānubandhaṃva, mahantaṃ bhayamessatī’’ti.

"ඔබ පංචාල දේශයට ගියහොත් වහාම ජීවිතය විනාශ කරගන්නෙහිය. මඟ පසුපස ලුහුබඳින මුවෙකුට මෙන් ඔබට මහත් බියක් පැමිණෙනු ඇත."


Tattha rājāti videhaṃ ālapati. Mahānubhāvoti mahāyaso. Mahabbaloti aṭṭharasaakkhobhaṇisaṅkhena balena samannāgato. Māraṇatthanti māraṇassa atthāya. Okacarenāti okacārikāya migiyā. Luddo hi ekaṃ migiṃ sikkhāpetvā rajjukena bandhitvā araññaṃ netvā migānaṃ gocaraṭṭhāne ṭhapesi. Sā bālamigaṃ attano santikaṃ ānetukāmā sakasaññāya rāgaṃ janentī viravati. Tassā saddaṃ sutvā bālamigo migagaṇaparivuto vanagumbe nipanno sesamigīsu saññaṃ akatvā tassā saddassavanasaṃsaggena baddho vuṭṭhāya nikkhamitvā gīvaṃ ukkhipitvā kilesavasena taṃ migiṃ upagantvā luddassa passaṃ datvā tiṭṭhati. Tamenaṃ so tikhiṇāya sattiyā vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpeti. Tattha luddo viya cūḷanirājā, okacārikā viya assa dhītā, luddassa hatthe āvudhaṃ viya kevaṭṭabrāhmaṇo. Iti yathā okacarena luddo migaṃ māraṇatthāya icchati, evaṃ sopi rājā taṃ icchatīti attho.

එහි 'රාජා' යනු වේදේහ රජු ඇමතීමයි. 'මහානුභාවෝ' යනු මහත් යසස ඇති බවයි. 'මහබ්බලෝ' යනු අක්ෂෝහිණී දහඅටක් පමණ වූ සේනාවෙන් යුක්ත බවයි. 'මාරණත්ථං' යනු මරා දැමීම පිණිසයි. 'ඕකචරේන' යනු හීලෑ කළ මුව දෙනයි. වැද්දෙක් මුව දෙනක පුහුණු කර, ලණුවකින් බැඳ අරණ්‍යයට ගෙන ගොස් මුවන් ගැවසෙන තැනක තබයි. ඕ තොමෝ මෝඩ මුවෙකු තමා වෙත ගෙන්වා ගැනීමට කාමය උපදවන හඬක් නගයි. ඒ හඬ අසා මෝඩ මුවා සෙසු මුව රංචුව අතහැර ඒ හඬ පසුපස ගොස් වැද්දාට හසුවෙයි. එවිට වැද්දා ඉතා තියුණු හෙල්ලකින් විද මුවා මරා දමයි. මෙහි වැද්දා මෙන් චූළනී රජුද, හීලෑ මුව දෙන මෙන් ඔහුගේ දියණියද, වැද්දා අත ඇති අවිය මෙන් කේබට්ට බ්‍රාහ්මණයාද වෙයි. යම් සේ වැද්දෙකු හීලෑ මුව දෙනක උපයෝගී කරගෙන මුවෙකු මරා දැමීමට කැමති වේද, එලෙසම ඒ රජුද ඔබව මරා දැමීමට කැමති වෙයි යනු මෙහි අර්ථයයි."


Āmagiddhoti byāmasatagambhīre udake vasantopi tasmiṃ baḷisassa vaṅkaṭṭhānaṃ chādetvā ṭhite āmasaṅkhāte āmise giddho hutvā baḷisaṃ gilati, attano maraṇaṃ na jānāti. Dhītaranti cūḷanibāḷisikassa kevaṭṭabrāhmaṇassa vacanabaḷisaṃ chādetvā ṭhitaṃ āmisasadisaṃ. Tassa rañño dhītaraṃ kāmagiddho hutvā maccho attano maraṇasaṅkhātaṃ āmisaṃ viya na jānāsi. Pañcālanti uttarapañcālanagaraṃ. Attanti attānaṃ. Panthānubandhanti yathā gāmadvāramaggaṃ anubandhamigaṃ mahantaṃ bhayamessati, tañhi migaṃ māraṇatthāya āvudhāni gahetvā nikkhantesu manussesu ye ye passanti, te te mārenti, evaṃ uttarapañcālanagaraṃ gacchantampi taṃ mahantaṃ maraṇabhayaṃ essati upagamissatīti.

‘ආමගිද්ධ’ යනු ගැඹුරු ජලයෙහි වසන මත්ස්‍යයෙකු වුව ද, බිලී කොක්කේ අග අමුණා ඇති මස් කැබැල්ලට ඇති ගිජුකම නිසා එහි සැඟවී ඇති අනතුර නොදැන බිලී කොක්ක ගිල දමන්නාක් මෙනි. එසේම රජතුමා ද කේවට්ට බමුණා විසින් ‘දියණිය’ නමැති බිලී මස පෙන්වා කළ ප්‍රයෝගය හමුවේ කාමයෙන් මුළාවී තමාගේ විනාශය දැකීමට අසමත් වී ඇත. ‘පඤ්චාල’ යනු උත්තර පඤ්චාල නගරයයි. ‘අත්තං’ යනු තමාමය. ‘පන්ථානුබන්ධං’ යනු ගම් දොරමඟ පසුපස ලුහුබඳින මුවෙකු මරණය පිණිස අවි ආයුධ ගත් මිනිසුන් අතින් මරණයට පත්වන්නාක් මෙන්, උත්තර පඤ්චාල නගරයට යන රජතුමාට ද මහත් වූ මරණ බිය පැමිණෙන බවයි.


Evaṃ mahāsatto catūhi gāthāhi rājānaṃ niggaṇhitvā kathesi. So rājā tena ativiya niggahitova ‘‘ayaṃ maṃ attano dāsaṃ viya maññati, rājāti [Pg.263] saññampi na karoti, aggarājena ‘dhītaraṃ dassāmī’ti mama santikaṃ pesitaṃ ñatvā ekampi maṅgalapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ akathetvā maṃ ‘bālamigo viya, gilitabaḷisamaccho viya panthānubandhamigo viya, maraṇaṃ pāpuṇissatī’ti vadatī’’ti kujjhitvā anantaraṃ gāthamāha –

මෙසේ මහාසත්වයන් වහන්සේ ගාථා සතරකින් රජුට කරුණු වටහා දෙමින් අවවාද කළහ. එම වචනවලින් දැඩි ලෙස තැවුණු රජතුමා, “මොහු මාව තමාගේ දාසයෙකු මෙන් සලකයි; රජෙකු ලෙස ගරු නොකරයි. අග්‍රරාජයෙකු විසින් ‘දියණිය දෙනවා’ යැයි පණිවිඩයක් එවා තිබියදී, මංගල සම්මත එකදු වචනයක්වත් නොකියා, මාව මෝඩ මුවෙකුටත්, බිලී කොක්ක ගිල දැමූ මත්ස්‍යයෙකුටත්, මරණයට පත්වන මුවෙකුටත් සමාන කරන්නේ යැයි” මහත් කෝපයට පත්ව මීළඟ ගාථාව පැවසීය.


609.

609.


‘‘Mayameva bālamhase eḷamūgā, ye uttamatthāni tayī lapimhā;

Kimeva tvaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho, atthāni jānāsi yathāpi aññe’’ti.

“අපිම මෝඩයෝ වෙමු, අපිම ගොළුවන් මෙන් අසරණ වෙමු. මන්ද, තා වැනි අයෙකු සමඟ මෙවැනි උතුම් කටයුතු පිළිබඳව සාකච්ඡා කළ බැවිනි. නගුල් මිට අල්ලාගෙන ගොවිතැන් කරමින් හැදුණු වැඩුණු තෝ, අන්‍යයන් මෙන් මෙවැනි රාජකීය කටයුතු පිළිබඳව කෙසේ නම් දන්නෙහිද?”


Tattha bālamhaseti bālāmha. Eḷamūgāti lālamukhā mayameva. Uttamatthānīti uttamaitthiratanapaṭilābhakāraṇāni. Tayī lavimhāti tava santike kathayimhā. Kimevāti garahatthe nipāto. Naṅgalakoṭivaḍḍhoti gahapatiputto daharakālato paṭṭhāya naṅgalakoṭiṃ vahantoyeva vaḍḍhati, tamatthaṃ sandhāya ‘‘tvaṃ gahapatikammameva jānāsi, na khattiyānaṃ maṅgalakamma’’nti iminā adhippāyenevamāha. Aññeti yathā kevaṭṭo vā senakādayo vā aññe paṇḍitā imāni khattiyānaṃ maṅgalatthāni jānanti, tathā tvaṃ tāni kiṃ jānāsi, gahapatikammajānanameva tavānucchavikanti.

එහි ‘බාලම්හසේ’ යනු අපි මෝඩයෝ යන්නයි. ‘එළමූගා’ යනු කෙළ තොලගාන ගොළුවන් වැනි අය බවයි. ‘උත්තමත්ථානි’ යනු උතුම් ස්ත්‍රී රත්නයක් ලබා ගැනීම පිළිබඳ කරුණුයි. ‘තයී ලපිම්හා’ යනු තෝ අසලදී පැවසුවෙමු යන්නයි. ‘නාංගලකෝටිවඩ්ඪෝ’ යනු කුඩා කල සිටම නගුල් මිට ගෙන කුඹුරු කරමින් හැදුණු වැඩුණු ගොවි පුත්‍රයෙකුට පවසන නමකි. “තෝ දන්නේ ගොවි කම් පමණි, ක්ෂත්‍රියයන්ගේ මංගල කරුණු නොදන්නෙහි යැයි” යන අදහසින් රජු මෙසේ කීවේය. කේවට්ටයා හෝ සේනකාදී අනෙක් පණ්ඩිතයන් ක්ෂත්‍රියයන්ගේ රාජකීය මංගල කාරණා දන්නා සේ තෝ ඒවා නොදන්නෙහි යැයි රජු අවමන් කළේය.


Iti naṃ akkositvā paribhāsitvā ‘‘gahapatiputto mama maṅgalantarāyaṃ karoti, nīharatha na’’nti nīharāpetuṃ gāthamāha –

මෙසේ මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ට බැන වැදී, අපහාස කොට, “මේ ගොවි පුත්‍රයා මාගේ මංගල කටයුත්තට බාධා කරයි, මොහුව මෙතැනින් ඉවතට ඇද දමව්” යැයි පවසමින් රජතුමා මෙම ගාථාව පැවසීය.


610.

610.


‘‘Imaṃ gale gahetvāna, nāsetha vijitā mama;

Yo me ratanalābhassa, antarāyāya bhāsatī’’ti.

“මාගේ රත්න ලාභයට බාධා පමුණුවන මොහුගේ ගෙලෙන් අල්ලා, මාගේ විජිතයෙන් පිටතට ඇද දමව්.”


So rañño kuddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘sace kho pana maṃ koci rañño vacanaṃ gahetvā hatthe vā gīvāya vā parāmaseyya, taṃ me alaṃ assa yāvajīvaṃ lajjituṃ, tasmā sayameva nikkhamissāmī’’ti cintetvā rājānaṃ vanditvā attano gehaṃ gato. Rājāpi kevalaṃ kodhavaseneva vadati, bodhisatte pana garucittatāya na kañci tathā kātuṃ āṇāpesi. Atha mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā bālo attano hitāhitaṃ na jānāti[Pg.264], kāmagiddho hutvā ‘tassa dhītaraṃ labhissāmiyevā’ti anāgatabhayaṃ ajānitvā gacchanto mahāvināsaṃ pāpuṇissati. Nāssa kathaṃ hadaye kātuṃ vaṭṭati, bahupakāro me esa mahāyasadāyako, imassa mayā paccayena bhavituṃ vaṭṭati. Paṭhamaṃ kho pana suvapotakaṃ pesetvā tathato ñatvā pacchā ahaṃ gamissāmī’’ti cintetvā suvapotakaṃ pesesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් රජුගේ කෝපය දැක, “යම් හෙයකින් රජුගේ නියෝගයෙන් කවුරුන් හෝ මාගේ අතින් හෝ බෙල්ලෙන් අල්ලා ඇද දැමුවහොත් එය මට ජීවිත කාලය පුරාම ලැජ්ජාවකි. එබැවින් මමම මෙතැනින් පිටව යන්නෙමි” යැයි සිතා රජු වැඳ තමාගේ නිවසට වැඩම කළහ. රජතුමා මෙසේ පැවසුවේ කෝපය නිසාම වුවද, මහාසත්වයන් කෙරෙහි තිබූ ගෞරවය නිසා ඇත්තටම එසේ කිරීමට කිසිවෙකුට අණ නොකළේය. එවිට මහාසත්වයන් මෙසේ සිතිණි: “මේ රජු අඥාන ලෙස තමාගේ හිත සුව නොදැන, කාමයට ගිජුව, මතු පැමිණෙන අනතුරු නොදැන මහා විනාශයකට යයි. ඔහුගේ බැණ වැදීම සිතෙහි තබා නොගත යුතුය. ඔහු මට බොහෝ උපකාර කළ, සම්පත් දුන් අයෙකි. එබැවින් ඔහු බේරා ගැනීමට මම උපකාරී විය යුතුය. පළමුව ගිරා පෝතකයා යවා සැබෑ තත්ත්වය දැනගෙන පසුව මම යන්නෙමි.” මෙසේ සිතා ගිරා පෝතකයා පිටත් කළහ. ඒ බව ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


611.

611.


‘‘Tato ca so apakkamma, vedehassa upantikā;

Atha āmantayī dūtaṃ, mādharaṃ suvapaṇḍitaṃ.

ඉන්පසු විදේහ රජු අසලින් නික්ම ගිය මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්, තමා අසල සිටි මධර නම් වූ පණ්ඩිත ගිරවා කැඳවා මෙසේ පැවසීය.


612.

612.


‘‘Ehi samma haritapakkha, veyyāvaccaṃ karohi me;

Atthi pañcālarājassa, sāḷikā sayanapālikā.

“පින්වත් හරිතපක්ඛය (කොළ පැහැති පියාපත් ඇත්තා), මෙහි එන්න. මා වෙනුවෙන් මෙහෙවරක් කරන්න. පඤ්චාල රජුගේ සයනාගාරය රකින සාලිකා කිරිල්ලියක් සිටියි.”


613.

613.


‘‘Taṃ bandhanena pucchassu, sā hi sabbassa kovidā;

Sā tesaṃ sabbaṃ jānāti, rañño ca kosiyassa ca.

“ඇය සියලු කරුණු දන්නා බැවින්, ඇය සමඟ මිත්‍ර වී රජුගේත්, කෝසිය ගෝත්‍රික කේවට්ටයාගේත් රහස් සියල්ල අසා දැනගන්න.”


614.

614.


‘‘Āmoti so paṭissutvā, mādharo suvapaṇḍito;

Agamāsi haritapakkho, sāḷikāya upantikaṃ.

“යහපතැයි” පවසා පණ්ඩිත ගිරවා පියාඹා ගොස් සාලිකා කිරිල්ලිය අසලට පැමිණියේය.


615.

615.


‘‘Tato ca kho so gantvāna, mādharo suvapaṇḍito;

Athāmantayi sugharaṃ, sāḷikaṃ mañjubhāṇikaṃ.

එසේ ගිය පණ්ඩිත ගිරවා, මිහිරි හඬක් ඇති සාලිකා කිරිල්ලිය අමතා මෙසේ පැවසීය.


616.

616.


‘‘Kacci te sughare khamanīyaṃ, kacci vesse anāmayaṃ;

Kacci te madhunā lājā, labbhate sughare tuvaṃ.

“පින්වත් සාලිකාවිය, ඔබට සැප සනීප කෙසේද? ඔබ නීරෝගීව වසන්නෙහිද? ඔබට මී පැණි මුසු කළ විලඳ ආදිය ආහාර ලෙස ලැබේද?”


617.

617.


‘‘Kusalañceva me samma, atho samma anāmayaṃ;

Atho me madhunā lājā, labbhate suvapaṇḍita.

“පින්වත් පණ්ඩිත ගිරව, මට සැප සනීපය, මම නීරෝගීව සිටිමි. මට මී පැණි මුසු කළ විලඳ ද හිඟයකින් තොරව ලැබේ.”


618.

618.


‘‘Kuto nu samma āgamma, kassa vā pahito tuvaṃ;

Na ca mesi ito pubbe, diṭṭho vā yadi vā suto’’ti.

“පින්වත් යහළුව, ඔබ කොහේ සිට පැමිණියේද? කවුරුන් විසින් ඔබව එවන ලද්දේද? මීට පෙර ඔබව දැකවත්, ඔබ ගැන අසාවත් නැත.”


Tattha haritapakkhāti haritapattasamānapakkhā. Veyyāvaccanti ‘‘ehi, sammā’’ti vutte āgantvā aṅke nisinnaṃ ‘‘samma, aññena manussabhūtena kātuṃ asakkuṇeyyaṃ mamekaṃ veyyāvaṭikaṃ karohī’’ti āha.

එහි ‘හරිතපක්ඛ’ යනු පියාපත් කොළ පැහැති ගිරවායි. ‘වෙය්‍යාවච්චං’ යනු මෙහෙවරයි. පණ්ඩිතයන් ඇමතූ කල ගිරවා පැමිණ උකුල මත හිඳගත් විට, “යහළුව, වෙනත් මිනිසෙකුට කළ නොහැකි එක් මෙහෙවරක් මා වෙනුවෙන් කරන්න” යැයි මහෝෂධයන් පැවසූහ.


‘‘Kiṃ [Pg.265] karomi, devā’’ti vutte ‘‘samma, kevaṭṭabrāhmaṇassa dūteyyenāgatakāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañca kevaṭṭañca aññe na jānanti, ubhova rañño sayanagabbhe nisinnā mantayiṃsu. Tassa pana atthi pañcālarājassa sāḷikā sayanapālikā. Sā kira taṃ rahassaṃ jānāti, tvaṃ tattha gantvā tāya saddhiṃ methunapaṭisaṃyuttaṃ vissāsaṃ katvā tesaṃ taṃ rahassaṃ bandhanena pucchassu. Taṃ sāḷikaṃ paṭicchanne padese yathā taṃ koci na jānāti, evaṃ puccha. Sace hi te koci saddaṃ suṇāti, jīvitaṃ te natthi, tasmā paṭicchanne ṭhāne saṇikaṃ pucchā’’ti. Sā tesaṃ sabbanti sā tesaṃ rañño ca kosiyagottassa ca kevaṭṭassāti dvinnampi janānaṃ sabbaṃ rahassaṃ jānāti.

“දේවයන් වහන්ස, මම කුමක් කළ යුතුද?” යැයි ගිරවා ඇසීය. එවිට පණ්ඩිතයන් මෙසේ පැවසීය: “යහළුව, කේවට්ට බමුණා පැමිණි කාරණය රජු සහ කේවට්ටයා හැර අන් කිසිවෙකු නොදනිති. ඔවුහු රජුගේ සයනාගාරයේ රහසින් සාකච්ඡා කරති. පඤ්චාල රජුගේ සයනාගාරය රකින සාලිකා කිරිල්ලිය එම රහස දනී. එබැවින් ඔබ එහි ගොස් ඇය සමඟ ප්‍රේමයෙන් මිත්‍ර වී එම රහස විමසා දැනගන්න. කිසිවෙකුට නොපෙනෙන තැනකදී ඇයගෙන් ඒ ගැන අසන්න. යම් හෙයකින් කිසිවෙකුට ඒ හඬ ඇසුණහොත් ඔබේ ජීවිතය අනතුරේ වැටෙනු ඇත. එබැවින් ඉතා ප්‍රවේශමෙන් රහසින් විමසන්න.” ඒ සාලිකා කිරිල්ලිය රජුගේත් කේවට්ටයාගේත් රහස් සියල්ල දන්නා බව මහෝෂධයන් වදාළහ.


Āmotīti bhikkhave, so suvapotako paṇḍitena purimanayeneva sakkāraṃ katvā pesito ‘‘āmo’’ti tassa paṭissutvā mahāsattaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā vivaṭasīhapañjarena nikkhamitvā vātavegena siviraṭṭhe ariṭṭhapuraṃ nāma gantvā tattha pavattiṃ sallakkhetvā sāḷikāya santikaṃ gato. Kathaṃ? So hi rājanivesanassa kañcanathupikāya nisīditvā rāganissitaṃ madhuraravaṃ ravi. Kiṃ kāraṇā? Imaṃ saddaṃ sutvā sāḷikā paṭiravissati, tāya saññāya tassā santikaṃ gamissāmīti. Sāpi tassa saddaṃ sutvā rājasayanassa santike suvaṇṇapañjare nisinnā rāgarattacittā hutvā tikkhattuṃ paṭiravi. So thokaṃ gantvā punappunaṃ saddaṃ katvā tāya katasaddānusārena kamena sīhapañjaraummāre ṭhatvā parissayābhāvaṃ oloketvā tassā santikaṃ gato. Atha naṃ sā ‘‘ehi, samma, suvaṇṇapañjare nisīdā’’ti āha. So gantvā nisīdi. Āmantayīti evaṃ so gantvā methunapaṭisaṃyuttaṃ vissāsaṃ kattukāmo hutvā taṃ āmantesi. Sugharanti kañcanapañjare vasanatāya sundaragharaṃ. Vesseti vessike vessajātike. Sāḷikā kira sakuṇesu vessajātikā nāma, tena taṃ evaṃ ālapati. Tuvanti sughare taṃ pucchāmi ‘‘kacci te madhunā saddhiṃ lājā labbhatī’’ti. Āgammāti samma, kuto āgantvā idha paviṭṭhoti pucchati. Kassa vāti kena vā pesito tvaṃ idhāgatoti.

භික්ෂූන් වහන්ස, ඒ ගිරා පෝතකයා පණ්ඩිතයන් වහන්සේ විසින් පෙර පරිදිම සත්කාර කොට පිටත් කර හරින ලදී. “එසේය ස්වාමීනි” යි පිළිගෙන මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට වැඳ පැදකුණු කොට, විවෘත සීහපංජරයෙන් නික්ම සුළං වේගයෙන් සිවි රට අරිට්ඨපුර නම් නුවරට ගොස් එහි තොරතුරු වටහාගෙන සැළලිහිණිය වෙත ගියේය. ඒ කෙසේද? ඔහු රජමාලිගාවේ රන් කොත මත හිඳ රාගයෙන් යුත් මධුර හඬක් නැඟීය. ඒ කුමන කරුණක් නිසාද? “මෙම හඬ අසා සැළලිහිණිය පෙරළා හඬ නඟනු ඇත, එවිට ඒ සංඥාව ඔස්සේ ඇය වෙත යන්නෙමි” යි සිතූ බැවිනි. ඇයද එම හඬ අසා රජුගේ යහන අසල රන් පංජරයෙහි හිඳිමින් රාගයෙන් ඇලුණු සිත් ඇත්තී තෙවරක් පෙරළා හඬ නැඟුවාය. ඔහු මදක් ඉදිරියට ගොස් නැවත නැවතත් හඬ නඟමින්, ඇය නිකුත් කළ හඬ අනුව ක්‍රමයෙන් සීහපංජරයේ එළිපත්ත මත හිඳ අනතුරක් නැති බව දැක ඇය වෙත ගියේය. එවිට ඇය, “මිතුර, මෙහි එන්න, රන් පංජරයෙහි වාඩි වන්න” යි පැවසුවාය. ඔහු ගොස් එහි වාඩි විය. මෙලෙස ගොස් මෛථුන සංසර්ගයට අදාළ වූ විශ්වාසයක් ඇති කරගනු කැමැත්තෙන් ඇයට මෙසේ පැවසීය. “සුඝර” යනු රන් පංජරයෙහි වාසය කරන බැවින් පවසන ලද “යහපත් නිවස” යන්නයි. “වෙස්ස” යනු පක්ෂීන් අතර සැළලිහිණියන් වෛශ්‍ය ජාතිකයන් ලෙස සැලකෙන බැවින් ඇයට කරන ලද ඇමතුමකි. “ඔබට මේ සොඳුරු නිවසේදී මී පැණි සමඟ විළඳ ලැබෙන්නේදැයි” ඔහු ඇගෙන් විමසයි. “ආගම්ම” යනු “මිතුර, ඔබ කොහේ සිට මෙහි පැමිණියේද?” යන්නයි. “කස්ස වා” යනු “කවුරුන් විසින් මෙහි එවන ලද්දේද?” යන්නයි.


So [Pg.266] tassā vacanaṃ sutvā ‘‘sacāhaṃ ‘mithilato āgato’ti vakkhāmi, esā maraṇamāpannāpi mayā saddhiṃ vissāsaṃ na karissati. Siviraṭṭhe kho pana ariṭṭhapuraṃ sallakkhetvā āgato, tasmā musāvādaṃ katvā sivirājena pesito hutvā tato āgatabhāvaṃ kathessāmī’’ti cintetvā āha –

ඔහු ඇගේ වචනය අසා මෙසේ සිතුවේය: “ඉදින් මම ‘මිථිලාවේ සිට ආවෙමි’ යි කීවොත්, ඇය මරණයට පත් වුවද මා සමඟ විශ්වාසයක් ඇති කර නොගනීවි. සිවි රට අරිට්ඨපුරය ගැන දැනගෙන පැමිණි බැවින්, බොරුවක් පවසා සිවි රජු විසින් එවන ලදැයි කියා එතැනින් පැමිණි බව පවසන්නෙමි” යි සිතා මෙසේ කීවේය.


619.

619.


‘‘Ahosiṃ sivirājassa, pāsāde sayanapālako;

Tato so dhammiko rājā, baddhe mocesi bandhanā’’ti.

“මම සිවි රජුගේ මාලිගාවේ යහන් රකින්නා වීමි. ඉන්පසු ඒ ධාර්මික රජතුමා සිරගතව සිටි සියල්ලන් බන්ධනාගාරවලින් නිදහස් කළේය.”


Tattha baddheti attano dhammikatāya sabbe baddhake bandhanā mocesi. Evaṃ mocento mampi saddahitvā ‘‘muñcatha na’’nti mocāpesi. Sohaṃ vivaṭā suvaṇṇapañjarā nikkhamitvāpi bahipāsāde yatthicchāmi, tattha gocaraṃ gahetvā suvaṇṇapañjareyeva vasāmi. Yathā tvaṃ, na evaṃ niccakālaṃ pañjareyeva acchāmīti.

එහි “බද්ධේ” යනු තම ධාර්මික බව නිසා සියලුම සිරකරුවන් බන්ධනයෙන් මුදා හළේය යන්නයි. එසේ නිදහස් කරන විට මා කෙරෙහිද විශ්වාසය තබා “මොහුව මුදා හරින්න” යයි පවසා නිදහස් කළේය. මම විවෘත රන් පංජරයෙන් නික්ම ගියද මාලිගයෙන් බැහැරව රිසි තැනක ගොදුරු සොයාගෙන නැවත රන් පංජරයෙහිම වාසය කරමි. ඔබ මෙන් මම නිරන්තරයෙන්ම පංජරයෙහි සිරවී නොසිටිමි.


Athassa sā attano atthāya suvaṇṇataṭṭake ṭhapite madhulāje ceva madhurodakañca datvā ‘‘samma, tvaṃ dūrato āgato, kenatthena idhāgatosī’’ti pucchi. So tassā vacanaṃ sutvā rahassaṃ sotukāmo musāvādaṃ katvā āha –

ඉන්පසු ඇය තමා වෙනුවෙන් රන් තැටියක තබා තිබූ මී පැණි සහිත විළඳ සහ මිහිරි පැන් ඔහුට දී, “මිතුර, ඔබ බොහෝ දුරක සිට පැමිණියෙහිය, කුමන කරුණක් නිසා මෙහි පැමිණියේද?” යි ඇසුවාය. ඔහු ඇගේ වචනය අසා රහස දැනගනු පිණිස බොරුවක් පවසා මෙසේ කීවේය.


620.

620.


‘‘Tassa mekā dutiyāsi, sāḷikā mañjubhāṇikā;

Taṃ tattha avadhī seno, pekkhato sughare mamā’’ti.

“මට මධුර ස්වර ඇති සැළලිහිණියක වූ බිරිඳක් සිටියාය. මාගේ ඒ සොඳුරු නිවසේදී මා බලා සිටියදීම උකුස්සෙකු ඇයව මරා දැමුවේය.”


Tattha tassa mekāti tassa mayhaṃ ekā. Dutiyāsīti purāṇadutiyikā ahosi.

එහි “තස්ස මේකා” යනු මාගේ ඒ එක් බිරිඳ යන්නයි. “දුතියසී” යනු කලින් බිරිඳ වූවාය යන්නයි.


Atha naṃ sā pucchi ‘‘kathaṃ pana te bhariyaṃ seno avadhī’’ti? So tassā ācikkhanto ‘‘suṇa bhadde, ekadivasaṃ amhākaṃ rājā udakakīḷaṃ gacchanto mampi pakkosi. Athāhaṃ bhariyaṃ ādāya tena saddhiṃ gantvā kīḷitvā sāyanhasamaye teneva saddhiṃ paccāgantvā raññā saddhiṃyeva pāsādaṃ abhiruyha sarīraṃ sukkhāpanatthāya bhariyaṃ ādāya sīhapañjarena nikkhamitvā kūṭāgārakucchiyaṃ nisīdiṃ. Tasmiṃ khaṇe eko seno kūṭāgārā nikkhanto amhe gaṇhituṃ pakkhandi. Ahaṃ maraṇabhayabhīto vegena palāyiṃ. Sā pana tadā garugabbhā ahosi, tasmā vegena palāyituṃ nāsakkhi. Atha so mayhaṃ passantasseva taṃ māretvā ādāya [Pg.267] gato. Atha maṃ tassā sokena rodamānaṃ disvā amhākaṃ rājā ‘samma, kiṃ rodasī’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘mā bāḷhaṃ, samma, rodasi, aññaṃ bhariyaṃ pariyesāhī’ti vatvā ‘kiṃ, deva, aññāya anācārāya dussīlāya bhariyāya ānītāya, tatopi ekakeneva carituṃ vara’nti vutte ‘samma, ahaṃ ekaṃ sakuṇikaṃ sīlācārasampannaṃ assosiṃ, tava bhariyāya sadisameva. Cūḷanirājassa hi sayanapālikā sāḷikā evarūpā, tvaṃ tattha gantvā tassā manaṃ pucchitvā okāsaṃ kāretvā sace te ruccati, āgantvā amhākaṃ ācikkha. Athāhaṃ vo vivāhaṃ katvā mahantena parivārena taṃ ānessāmā’ti vatvā maṃ idha pahiṇi, tenamhi kāraṇenāgato’’ti vatvā gāthaṃ āha –

එවිට ඇය, “ඔබේ බිරිඳ උකුස්සා මැරුවේ කෙසේද?” යි ඇසුවාය. ඔහු ඇයට එය විස්තර කරමින් මෙසේ කීවේය: “පින්වත්නිය, අසන්න. එක් දිනක් අපේ රජතුමා දියකෙළියට යන විට මටත් කතා කළේය. එවිට මම බිරිඳද කැටුව රජු සමඟ ගොස් කෙළිදෙළෙන් පසුවී, සවස් යාමයේ ඔහු සමඟම ආපසු පැමිණ මාලිගයට නැඟ, සිරුර වියළා ගැනීම පිණිස බිරිඳද කැටුව සීහපංජරයෙන් නික්ම කූටාගාරයේ කොනක වාඩි වීමි. ඒ මොහොතේ එක් උකුස්සෙක් කූටාගාරයෙන් නික්ම අප අල්ලා ගැනීමට පැමිණියේය. මම මරණ බියෙන් වේගයෙන් පලා ගියෙමි. ඇය එකල ගැබ්බරව සිටි බැවින් වේගයෙන් පලා යාමට නොහැකි වූවාය. එවිට උකුස්සා මා බලා සිටියදීම ඇය මරා රැගෙන ගියේය. ඉන්පසු ඇය ගැන සෝකයෙන් හඬන මා දැක අපේ රජතුමා, ‘මිතුර, ඇයි හඬන්නේ?’ යයි අසා ඒ කරුණ දැනගෙන, ‘මිතුර, වැඩිය හඬන්න එපා, වෙනත් බිරිඳක් සොයාගන්න’ යයි කීවේය. ‘දේවයන් වහන්ස, අනාචාරශීලී දුස්සීල බිරිඳකගෙන් ඇති පලය කුමක්ද? ඊට වඩා තනියම සිටීම උතුම්’ යයි මා කී විට, රජතුමා මෙසේ කීවේය: ‘මිතුර, මම ඔබේ බිරිඳටම සමාන වූ සීලාචාර සම්පන්න එක් පක්ෂි දෙනක ගැන අසා ඇත්තෙමි. චූළනී රජුගේ යහන් රකින්නා වූ සැළලිහිණිය එවැනි තැනැත්තියකි. ඔබ එහි ගොස් ඇගේ මනාපය විමසා අවස්ථාවක් ලබාගන්න. ඉදින් ඔබට කැමති නම්, ඇවිත් මට කියන්න. එවිට මම විවාහ මංගල්‍යයක් පවත්වා මහත් පිරිවර සහිතව ඇයව කැඳවාගෙන එන්නෙමි.’ රජු මෙසේ පවසා මා මෙහි එවීය. මා පැමිණියේ ඒ කරුණ සඳහාය” යි පවසා මෙම ගාථාව කීවේය.


621.

621.


‘‘Tassā kāmā hi sammatto, āgatosmi tavanti ke;

Sace kareyya okāsaṃ, ubhayova vasāmase’’ti.

“ඇය කෙරෙහි වූ ආලයෙන් මත් වී මම ඔබ වෙත පැමිණියෙමි. ඉදින් ඔබ අවස්ථාව ලබා දෙන්නේ නම්, අපි දෙදෙනාම එක්ව වාසය කරන්නෙමු.”


Sā tassa vacanaṃ sutvā somanassappattā ahosi. Evaṃ santepi attano piyabhāvaṃ ajānāpetvā anicchamānā viya āha –

ඇය ඔහුගේ වචනය අසා සතුටට පත් වූවාය. එසේ වුවද තම කැමැත්ත වහා අඟවන්නේ නැතිව අකමැත්තෙන් මෙන් මෙසේ කීවාය.


622.

622.


‘‘Suvova suviṃ kāmeyya, sāḷiko pana sāḷikaṃ;

Suvassa sāḷikāyeva, saṃvāso hoti kīdiso’’ti.

“ගිරවෙකු ගිරවියකටම කැමති විය යුතුය, සැළලිහිණියෙකු සැළලිහිණියකටම කැමති විය යුතුය. ගිරවෙකු හා සැළලිහිණියක අතර සංවාසය කෙබඳු එකක් වනු ඇත්ද?”


Tattha suvoti samma suvapaṇḍita, suvova suviṃ kāmeyya. Kīdisoti asamānajātikānaṃ saṃvāso nāma kīdiso hoti. Suvo hi samānajātikaṃ suviṃ disvā cirasanthavampi sāḷikaṃ jahissati, so piyavippayogo mahato dukkhāya bhavissati, asamānajātikānaṃ saṃvāso nāma na sametīti.

එහි “සුවෝ” යනු පින්වත් ගිරා පණ්ඩිතය, ගිරවෙකු ගිරවියකටම ආසා කළ යුතුය යන්නයි. “කීදිසෝ” යනු අසමාන ජාතීන්ගේ සංවාසය කෙබඳු වේද යන්නයි. ගිරවා තම ජාතියටම අයත් ගිරවියක දැක කලක් ඇසුරු කළ සැළලිහිණිය පවා අතහැර දමනු ඇත. එවිට ඒ ප්‍රිය විප්‍රයෝගය මහත් දුකක් වනු ඇත. අසමාන ජාතීන්ගේ සංවාසය නොගැලපෙන්නේමය.


Itaro taṃ sutvā ‘‘ayaṃ maṃ na paṭikkhipati, parihārameva karoti, addhā maṃ icchissati, nānāvidhāhi naṃ upamāhi saddahāpessāmī’’ti cintetvā āha –

අනෙකා එය අසා, “මැය මාව ප්‍රතික්ෂේප නොකරයි, නිදහසට කරුණු ඉදිරිපත් කරයි පමණි. නිසැකවම ඇය මට කැමති වනු ඇත. විවිධ උපමා මඟින් ඇය විශ්වාස කරවන්නෙමි” යි සිතා මෙසේ කීවේය.


623.

623.


‘‘Yoyaṃ kāme kāmayati, api caṇḍālikāmapi;

Sabbo hi sadiso hoti, natthi kāme asādiso’’ti.

“යමෙක් ආලය කරන්නේ නම්, ඒ චණ්ඩාල ස්ත්‍රියක කෙරෙහි වුවද, සියල්ලෝම සමාන වෙති. ආලයෙහිදී අසමාන බවක් නැත.”


Tattha [Pg.268] caṇḍālikāmapīti caṇḍālikaṃ api. Sadisoti cittasadisatāya sabbo saṃvāso sadisova hoti. Kāmasmiñhi cittameva pamāṇaṃ, na jātīti.

එහි “චණ්ඩාලිකාමපි” යනු චණ්ඩාල ස්ත්‍රියක කෙරෙහි වුවද යන්නයි. “සදිසෝ” යනු සිතේ සමාන බව නිසා සියලු සංවාසයන් සමාන වන බවයි. ආලයේදී සිතම මිස ජාතිය මිනුම්දණ්ඩ නොවන බැවිනි.


Evañca pana vatvā manussesu tāva nānājātikānaṃ samānabhāvadassanatthaṃ atītaṃ āharitvā dassento anantaraṃ gāthamāha –

මෙසේ පවසා මිනිසුන් අතර පවා විවිධ ජාතීන්ගේ සමාන බව පෙන්වනු පිණිස අතීත කතාවක් ගෙන හැර දක්වමින් මීළඟ ගාථාව පැවසීය.


624.

624.


‘‘Atthi jampāvatī nāma, mātā sivissa rājino;

Sā bhariyā vāsudevassa, kaṇhassa mahesī piyā’’ti.

“සිවි රජුගේ මව වූ ජම්පාවතී නමින් තැනැත්තියක් සිටියාය. ඇය වාසුදේව හෙවත් කණ්හ රජුගේ ප්‍රියතම අගමෙහෙසිය වූවාය.”


Tattha jampāvatīti sivirañño mātā jampāvatī nāma caṇḍālī ahosi. Sā kaṇhāyanagottassa dasabhātikānaṃ jeṭṭhakassa vāsudevassa piyā mahesī ahosi. So kirekadivasaṃ dvāravatito nikkhamitvā uyyānaṃ gacchanto nagaraṃ pavisantiṃ ekamante ṭhitaṃ abhirūpaṃ ekaṃ caṇḍālikaṃ disvāva paṭibaddhacitto hutvā ‘‘kiṃ jātikā’’ti pucchāpetvā ‘‘caṇḍālajātikā’’ti sutvāpi paṭibaddhacittatāya asāmikabhāvaṃ pucchāpetvā ‘‘asāmikā’’ti sutvā taṃ ādāya tato nivattitvā nivesanaṃ netvā aggamahesiṃ akāsi. Sā siviṃ nāma puttaṃ vijāyi. So pitu accayena dvāravatiyaṃ rajjaṃ kāresi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

එහි ‘ජම්පාවතී’ යනු සිවි රජුගේ මව වූ ජම්පාවතී නම් චණ්ඩාල ස්ත්‍රියයි. ඇය කණ්හායන ගෝත්‍රයට අයත් සහෝදරයන් දස දෙනාගෙන් වැඩිමලා වූ වාසුදේවගේ ප්‍රියතම අගමෙහෙසිය වූවාය. පුවතට අනුව, එක් දිනක් වාසුදේව රජු ද්වාරවතී නුවරින් නික්ම උයනට යන විට, නගරයට ඇතුළු වෙමින් සිටි ඉතා රූමත් චණ්ඩාල ස්ත්‍රියක දැක ඇය කෙරෙහි සිත ඇලුම් කළේය. ඇය කුමන ජාතියක දැයි විමසා, ඇය චණ්ඩාල කුලයේ බව දැනගත් නමුත්, ඇය කෙරෙහි වූ දැඩි ආලය නිසා ඇයට ස්වාමියෙකු සිටීදැයි විමසීය. ඇයට ස්වාමියෙකු නැති බව දැනගත් ඔහු, ඇයව කැටුව මාලිගයට ගොස් අගමෙහෙසිය බවට පත් කරගත්තේය. ඇය ‘සිවි’ නම් පුත්‍රයෙකු වැදුවාය. ඔහු පියාගෙන් පසුව ද්වාරවතී නුවර රජකම් කළේය. මෙම ගාථාව ඒ සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි.


Iti so imaṃ udāharaṇaṃ āharitvā ‘‘evarūpopi nāma khattiyo caṇḍāliyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, amhesu tiracchānagatesu kiṃ vattabbaṃ, aññamaññaṃ saṃvāsarocanaṃyeva pamāṇa’’nti vatvā aparampi udāharaṇaṃ āharanto āha –

මෙසේ ඔහු මෙම උදාහරණය ගෙනහැර දක්වමින්, “මෙබඳු ක්ෂත්‍රිය රජෙක් පවා චණ්ඩාල ස්ත්‍රියක සමඟ වාසය කළේ නම්, තිරිසන් සතුන් වන අප ගැන කවර කතාද? දෙදෙනාගේම කැමැත්ත පමණක් ප්‍රමාණවත්ය” යි පවසා තවත් උදාහරණයක් දක්වමින් මෙසේ කීවේය.


625.

625.


‘‘Raṭṭhavatī kimpurisī, sāpi vacchaṃ akāmayi;

Manusso migiyā saddhiṃ, natthi kāme asādiso’’ti.

“රට්ඨවතී නම් කින්නරිය පවා වච්ඡ තාපසයා කෙරෙහි ආලය කළාය. මනුෂ්‍යයන් මුවැත්තියන් සමඟ පවා වාසය කර ඇත. කාමයෙහි කුල ගෝත්‍ර ආදී අසමාන බවක් නැත.”


Tattha vacchanti evaṃnāmakaṃ tāpasaṃ. Kathaṃ pana sā taṃ kāmesīti? Atītasmiñhi eko brāhmaṇo kāmesu ādīnavaṃ disvā mahantaṃ yasaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante paṇṇasālaṃ māpetvā vasi. Tassa paṇṇasālato avidūre ekissā guhāya bahū kinnarā vasanti. Tattheva eko [Pg.269] makkaṭako dvāre vasati. So jālaṃ vinetvā tesaṃ sīsaṃ bhinditvā lohitaṃ pivati. Kinnarā nāma dubbalā honti bhīrukajātikā. Sopi makkaṭako ativisālo. Te tassa kiñci kātuṃ asakkontā taṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthārā āgatakāraṇaṃ puṭṭhā ‘‘deva, eko makkaṭako jīvitaṃ no hanati, tumhe ṭhapetvā amhākaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ na passāma, taṃ māretvā amhākaṃ sotthibhāvaṃ karohī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā tāpaso ‘‘apetha na mādisā pāṇātipātaṃ karontī’’ti apasādesi. Tesu raṭṭhavatī nāma kinnarī abhirūpā pāsādikā asāmikā ahosi. Te taṃ alaṅkaritvā tāpasassa santikaṃ netvā ‘‘deva, ayaṃ te pādaparicārikā hotu, amhākaṃ paccāmittaṃ vadhehī’’ti āhaṃsu. Tāpaso taṃ disvāva paṭibaddhacitto hutvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā guhādvāre ṭhatvā gocaratthāya nikkhantaṃ makkaṭakaṃ muggarena pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. So tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasanto puttadhītāhi vaḍḍhitvā tattheva kālamakāsi. Evaṃ sā taṃ kāmesi. Suvapotako imaṃ udāharaṇaṃ āharitvā ‘‘vacchatāpaso tāva manusso hutvā tiracchānagatāya kinnariyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, kimaṅgaṃ pana amhākaṃ? Mayañhi ubho pakkhinova tiracchānagatāvā’’ti dīpento ‘‘manusso migiyā saddhi’’nti āha. Evaṃ manussā tiracchānagatāhi saddhiṃ samaggavāsaṃ vasanti, natthi kāme asādiso nāma, cittameva pamāṇanti kathesi.

එහි ‘වච්ඡ’ යනු එම නම ඇති තාපසයාය. ඇය ඔහුට ආලය කළේ කෙසේද? අතීතයේදී එක් බ්‍රාහ්මණයෙක් කාමයන්ගේ දොස් දැක මහත් සම්පත් අතහැර සෘෂි ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් පැවිදි වී හිමාලයෙහි පන්සලක් තනාගෙන විසීය. ඔහුගේ පන්සලට නුදුරින් වූ ගුහාවක බොහෝ කින්නරයෝ විසූහ. එහිම එක් විශාල මකුළුවෙක් ගුහා දොරටුවේ දැලක් සාදාගෙන වෙසෙමින්, එතැනින් යන කින්නරයන්ගේ හිස් පලා ලේ බීවේය. කින්නරයෝ ස්වභාවයෙන්ම දුර්වල හා බියගුළු පිරිසකි. එම මකුළුවා ඉතා විශාල විය. උන්ට මකුළුවාට කිසිවක් කළ නොහැකි වූයෙන්, තාපසයා වෙත ගොස් පිළිසඳරෙහි යෙදී පැමිණි කාරණය පවසමින්, “ස්වාමීනි, එක් මකුළුවෙක් අපගේ ජීවිත විනාශ කරයි, ඔබ වහන්සේ හැර අපට වෙනත් පිහිටක් නැත, උන් මරා අපට සෙතක් සලසනු මැනව” යි කීහ. එය ඇසූ තාපසයා “පල යන්න, මා වැනි අය ප්‍රාණඝාත නොකරති” යි පවසා ඔවුන්ව පලවා හැරියේය. ඒ කින්නරයන් අතර රට්ඨවතී නම් ඉතා රූමත්, ප්‍රසාදජනක, ස්වාමියෙකු නැති කින්නරියක් වූවාය. ඔවුහු ඇයව අලංකාර කර තාපසයා වෙත කැඳවාගෙන ගොස්, “ස්වාමීනි, මෑ ඔබ වහන්සේගේ පාදපරිචාරිකාව වේවා, අපගේ සතුරා මරා දමනු මැනව” යි කීහ. තාපසයා ඇය දුටු සැණින් සිත ඇලී, ඇය සමඟ එක්ව වාසය කරමින්, ගුහා දොරටුවේ රැක සිට ගොදුරු සොයා ආ මකුළුවාට මුගුරකින් පහර දී මරා දැමීය. ඔහු ඇය සමඟ සමඟියෙන් වෙසෙමින් දරු මුණුබුරන් ලැබ එහිම මියගියේය. ඇය ඔහුට ආලය කළේ එලෙසිනි. ගිරා පෝතකයා මෙම උදාහරණය දක්වමින්, “වච්ඡ තාපසයා මනුෂ්‍යයෙකු වී සිටත් තිරිසන් යෝනියෙහි උපන් කින්නරියක සමඟ වාසය කළේය, අප ගැන කවර කතාද? අප දෙදෙනාම පක්ෂීන් හෙවත් තිරිසන් සතුන් වෙමු” යි පෙන්වා දෙමින් “මනුෂ්‍යයන් මුවැත්තියන් සමඟ පවා” යනුවෙන් පැවසීය. මෙසේ මනුෂ්‍යයෝ තිරිසන් සතුන් සමඟ පවා සමඟියෙන් වාසය කරති, කාමයෙහි අසමාන බවක් නැත, සිතේ කැමැත්තම ප්‍රමාණවත් බව ඔහු පැවසීය.


Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘sāmi, cittaṃ nāma sabbakālaṃ ekasadisaṃ na hoti, piyavippayogassa bhāyāmī’’ti āha. Sopi suvapotako itthimāyāsu kusalo, tena taṃ vīmaṃsanto puna gāthamāha –

ඇය ඔහුගේ වචන අසා, “හිමියනි, සිත සැමවිටම එකම ආකාරයෙන් පවතින්නේ නැත, මම ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීමට බිය වෙමි” යි කීවාය. ඒ ගිරා පෝතකයා ස්ත්‍රී මායාවන් කෙරෙහි දක්ෂයෙකි. ඔහු ඇයව පරීක්ෂා කරමින් නැවත මෙම ගාථාව පැවසීය.


626.

626.


‘‘Handa khvāhaṃ gamissāmi, sāḷike mañjubhāṇike;

“මිහිරි බස් ඇති ශාරිකාවෙනි, එසේ නම් මම යන්නෙමි.”


Paccakkhānupadañhetaṃ, atimaññasi nūna ma’’nti.

“ඔබ පවසන මේ කරුණු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ලක්ෂණයකි. සැබවින්ම ඔබ මාව අවඥාවට ලක් කරන්නෙහිය.”


Tattha paccakkhānupadaṃ hetanti yaṃ tvaṃ vadesi, sabbametaṃ paccakkhānassa anupadaṃ, paccakkhānakāraṇaṃ paccakkhānakoṭṭhāso panesa. Atimaññasi nūna manti ‘‘nūna maṃ icchati aya’’nti tvaṃ maṃ atikkamitvā maññasi, mayhaṃ sāraṃ na jānāsi[Pg.270]. Ahañhi rājapūjito, na mayhaṃ bhariyā dullabhā, aññaṃ bhariyaṃ pariyesissāmīti.

එහි ‘ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ලක්ෂණයකි’ යනු ඔබ පවසන සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතු වන කරුණුය. ‘නියතින්ම මාව අවඥාවට ලක් කරන්නෙහිය’ යනු ‘මොහු මට ආශා කරයි’ කියා ඔබ මා කෙරෙහි වැරදි අවබෝධයක සිටින්නීය, ඔබ මාගේ වටිනාකම නොදන්නෙහිය යන්නයි. මම රජුන් පවා ගරු කරන අයෙක්මි, මට භාර්යාවක සොයා ගැනීම අපහසු නැත, මම වෙනත් භාර්යාවක සොයා යන්නෙමි යන්න මෙහි අදහසයි.


Sā tassa vacanaṃ sutvāva bhijjamānahadayā viya tassa saha dassaneneva uppannakāmaratiyā anuḍayhamānā viya hutvāpi attano itthimāyāya anicchamānā viya hutvā diyaḍḍhaṃ gāthamāha –

ඇය ඔහුගේ වචන අසා හදවත පැළී යනවාක් මෙන් දැනී, ඔහුව දුටු සැණින් උපන් ආලයෙන් දැවෙන්නියක මෙන් වූවාය. එසේ වුවද තම ස්ත්‍රී මායාවෙන් අකමැත්තෙන් මෙන් පෙන්වමින් ගාථා එකහමාරක් පැවසුවාය.


627.

627.


‘‘Na sirī taramānassa, mādhara suvapaṇḍita;

Idheva tāva acchassu, yāva rājāna dakkhasi;

Sossi saddaṃ mudiṅgānaṃ, ānubhāvañca rājino’’ti.

“පණ්ඩිත ගිරා හිමියනි, ඉක්මන් වන්නාට සැබෑ සෞභාග්‍යයක් නැත, මඳක් නතර වන්න. ඔබ රජුන් දකින තුරු මෙහිම රැඳෙන්න. එවිට ඔබට බෙර හඬවල් සහ රජුගේ මහා ආනුභාවය අසන්නට දකින්නට ලැබෙනු ඇත.”


Tattha na sirīti samma suvapaṇḍita, taramānassa sirī nāma na hoti, taramānena katakammaṃ na sobhati, ‘‘gharāvāso ca nāmesa atigaruko’’ti cintetvā tuletvā kātabbo. Idheva tāva acchassu, yāva mahantena yasena samannāgataṃ amhākaṃ rājānaṃ passissasi. Sossīti sāyanhasamaye kinnarisamānalīlāhi uttamarūpadharāhi nārīhi vajjamānānaṃ mudiṅgānaṃ aññesañca gītavāditānaṃ saddaṃ tvaṃ suṇissasi, rañño ca ānubhāvaṃ mahantaṃ sirisobhaggaṃ passissasi. ‘‘Samma, kiṃ tvaṃ turitosi, kiṃ lesampi na jānāsi, acchassu tāva, pacchā jānissāmā’’ti.

එහි ‘සෞභාග්‍යයක් නැත’ යනු පණ්ඩිත ගිරා යහළුව, ඉක්මන් වන්නාට කටයුතු සාර්ථක කරගත නොහැක. ඉක්මන් වී කරන වැඩ නොබබලයි. ‘ගෘහ ජීවිතය යනු ඉතා බැරෑරුම් දෙයකි’ යි සිතා විමසා බලා කටයුතු කළ යුතුය. අපගේ රජතුමා මහත් යසසින් යුක්තව සිටිනු දකින තුරු මෙහිම නවතින්න. ‘අසන්නට ලැබෙනු ඇත’ යනු සවස් කාලයේදී කින්නරියන් බඳු රූමත් ස්ත්‍රීන් විසින් වයනු ලබන බෙර හඬවල් සහ අනෙකුත් ගීත වාදිත හඬවල් ඔබට අසන්නට ලැබෙනු ඇත. රජුගේ මහා ආනුභාවය සහ ශ්‍රී සෝභාව දැකගත හැකි වනු ඇත. “යහළුව, ඔබ මෙතරම් කලබල වන්නේ ඇයි? ඔබට මෙහි අර්ථය නොවැටහෙන්නේද? මඳක් රැඳෙන්න, පසුව ඒ ගැන තීරණය කරමු” යන්නයි.


Atha te sāyanhasamanantare methunasaṃvāsaṃ kariṃsu, samaggā sammodamānā piyasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Atha naṃ suvapotako ‘‘na idānesā mayhaṃ rahassaṃ guhissati, idāni naṃ pucchitvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘sāḷike’’ti āha. ‘‘Kiṃ, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ kiñci te vattukāmomhī’’ti. ‘‘Vada, sāmī’’ti. ‘‘Hotu, ajja amhākaṃ maṅgaladivaso, aññatarasmiṃ divase jānissāmī’’ti. ‘‘Sace maṅgalapaṭisaṃyuttā kathā bhavissati, kathehi. No ce, mā kathehi sāmī’’ti. ‘‘Maṅgalakathāvesā, bhadde’’ti. ‘‘Tena hi kathehī’’ti. Atha naṃ ‘‘bhadde, sace sotukāmā bhavissasi, kathessāmi te’’ti vatvā taṃ rahassaṃ pucchanto diyaḍḍhaṃ gāthamāha –

ඉන්පසු ඔවුන් සවස් කාලයේ මෛථුන සංවාසය කොට, සමඟිව සතුටින් ප්‍රිය සංවාසයෙහි වාසය කළහ. එවිට ගිරා පෝතකයා, "දැන් ඇය මාගෙන් රහස සඟවන්නේ නැත, දැන් ඇයගෙන් විමසා ආපසු යාම සුදුසුය"යි සිතා, "සාලිකාවෙනි"යි ඇමතීය. "ස්වාමීනි, කුමක්ද?"යි ඇය ඇසූ විට, "මම ඔබට යමක් කියන්නට කැමැත්තෙමි"යි ඔහු කීය. "ස්වාමීනි, කියන්න"යි ඇය කී විට, "කමක් නැත, අද අපගේ මංගල දිනයයි, වෙනත් දවසක එය අසන්නෙමි"යි ඔහු කීවේය. "ස්වාමීනි, එය මංගල්‍යයට සම්බන්ධ කතාවක් නම් දැන්ම කියන්න. එසේ නොවේ නම් නොකියන්න"යි ඇය කීවාය. "කල්‍යාණිය, මෙය මංගල කතාවකි"යි ඔහු කී විට, "එසේ නම් පවසන්න"යි ඇය පැවසුවාය. එවිට ඔහු, "කල්‍යාණිය, ඉදින් ඔබ අසන්නට කැමති නම් මම පවසන්නෙමි"යි පවසා ඒ රහස විමසමින් මෙම ගාථා එකහමාර ප්‍රකාශ කළේය.


628.

628.


‘‘Yo nu khvāyaṃ tibbo saddo, tirojanapade suto;

Dhītā pañcālarājassa, osadhī viya vaṇṇinī;

Taṃ dassati videhānaṃ, so vivāho bhavissatī’’ti.

"පංචාල රජුගේ දියණිය වූ, ඕෂධී තාරකාව මෙන් පැහැපත් වූ පංචාලචන්දි කුමරිය වෛදේහ රජුට දෙන්නේය, ඒ විවාහ මංගල්‍යය සිදුවන්නේය යන මේ ප්‍රබල ශබ්දය ජනපද පුරා ඇසෙන්නේ කවර හේතුවක් නිසාද?"


Tassattho [Pg.271] – yo nu kho ayaṃ saddo tibbo bahalo, tirojanapade suto pararaṭṭhesu janapadesu vissuto paññāto pākaṭo patthaṭo. Kinti? Dhītā pañcālarājassa osadhītārakā viya virocamānā tāya eva samānavaṇṇinī atthi, taṃ so videhānaṃ dassati, so vivāho bhavissati. Yo so evaṃ patthaṭo saddo, ahaṃ taṃ sutvā cintesiṃ ‘‘ayaṃ kumārikā uttamarūpadharā, videharājāpi cūḷanirañño paṭisattu ahosi. Aññe bahū rājāno cūḷanibrahmadattassa vasavattino santi, tesaṃ adatvā kiṃ kāraṇā videhassa dhītaraṃ dassatī’’ti?

මෙහි අර්ථය නම්: "තිබ්බෝ" යනු ඉතා පැතිර ගිය ශබ්දයයි. "තිරෝජනපදේ සුතෝ" යනු අන්‍ය රටවල හා ජනපදවල ප්‍රසිද්ධ වූවකි. කෙසේද යත්? ඕෂධී තාරකාව මෙන් බැබළෙන, එවැනිම රූප සොභාවකින් යුත් පංචාල රජුගේ දියණියක් සිටී, ඇය වෛදේහ රජුට දෙන්නේය, ඒ විවාහ මංගල්‍යය සිදුවනු ඇත යන්නයි. මෙසේ පැතිර ගිය ඒ ශබ්දය ඇසූ මම මෙසේ සිතුවෙමි: "මේ කුමාරිකාව උතුම් රූපයකින් යුක්තය, නමුත් වෛදේහ රජු චූළනී රජුගේ හතුරෙක් විය. චූළනී රජුට අවනත වූ වෙනත් බොහෝ රජවරු සිටියදී, ඔවුන්ට නොදී කුමන හේතුවක් නිසා සතුරු වෛදේහ රජුට දියණිය ලබා දෙන්නේද?"


Sā tassa vacanaṃ sutvā evamāha – ‘‘sāmi, kiṃ kāraṇā maṅgaladivase avamaṅgalaṃ kathesī’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhadde, ‘maṅgala’nti kathemi, tvaṃ ‘avamaṅgala’nti kathesi, kiṃ nu kho eta’’nti? ‘‘Sāmi, amittānampi tesaṃ evarūpā maṅgalakiriyā mā hotū’’ti. ‘‘Kathehi tāva bhadde’’ti. ‘‘Sāmi, na sakkā kathetu’’nti. ‘‘Bhadde, tayā viditaṃ rahassaṃ mama akathitakālato paṭṭhāya natthi amhākaṃ samaggasaṃvāso’’ti. Sā tena nippīḷiyamānā ‘‘tena hi, sāmi, suṇāhī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

ඇය ඔහුගේ වචනය අසා මෙසේ කීවාය: "ස්වාමීනි, කුමන හේතුවක් නිසා මංගල දිනයේදී මෙවැනි අමංගල කතාවක් කියන්නෙහිද?" "කල්‍යාණිය, මම මෙය 'මංගල්‍යයක්' ලෙස කියමි, ඔබ 'අමංගල්‍යයක්' යයි කියන්නේ කුමක් නිසාද?" "ස්වාමීනි, සතුරන් වූ ඔවුන්ට මෙවැනි මංගල කටයුත්තක් කිසිසේත් සිදු නොවේවා!" "පළමුව ඒ ගැන කියන්න කල්‍යාණිය." "ස්වාමීනි, එය කීමට නොහැකිය." "කල්‍යාණිය, ඔබ දන්නා රහස මට පවසන තාක් කල් අප අතර සමඟි වාසයක් නැත." ඇය ඔහු විසින් බල කරනු ලබන්නී, "එසේ නම් ස්වාමීනි, අසන්න"යි පවසා මෙම ගාථාව කීවාය:


629.

629.


‘‘Ediso mā amittānaṃ, vivāho hotu mādhara;

Yathā pañcālarājassa, vedehena bhavissatī’’ti.

"මාධරය (ගිරා පණ්ඩිතය), පංචාල රජු සහ වෛදේහ රජු අතර සිදුවන්නට යන මේ විවාහය වැනි විවාහයක් සතුරන්ට නම් සිදු නොවේවා!"


Imaṃ gāthaṃ vatvā puna tena ‘‘bhadde, kasmā evarūpaṃ kathaṃ kathesī’’ti vutte ‘‘tena hi suṇāhi, ettha dosaṃ te kathessāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

මෙම ගාථාව කී පසු ඔහු විසින්, "කල්‍යාණිය, කුමක් නිසා මෙවැනි කතාවක් කියන්නෙහිද?"යි විමසන ලදුව, "එසේ නම් අසන්න, මෙහි ඇති දෝෂය ඔබට කියන්නෙමි"යි පවසා ඇය මෙම ගාථාව කීවාය:


630.

630.


‘‘Ānayitvāna vedehaṃ, pañcālānaṃ rathesabho;

Tato naṃ ghātayissati, nassa sakhī bhavissatī’’ti.

"පංචාල රජු වෛදේහ රජුව මෙහි ගෙන්වාගෙන පසුව ඔහු මරා දමන්නේය. ඔහු වෛදේහ රජුගේ මිතුරෙක් නොවන්නේය."


Tattha tato naṃ ghātayissatīti yadā so imaṃ nagaraṃ āgato bhavissati, tadā tena saddhiṃ sakhibhāvaṃ mittadhammaṃ na karissati, daṭṭhumpissa dhītaraṃ na dassati. Eko kirassa pana atthadhammānusāsako mahosadhapaṇḍito nāma atthi, tena saddhiṃ taṃ ghātessati. Te ubho jane ghātetvā jayapānaṃ pivissāmāti kevaṭṭo raññā saddhiṃ mantetvā taṃ gaṇhitvā āgantuṃ gatoti.

මෙහි "තතෝ නං ඝාතයිස්සති" යනු, ඔහු මේ නගරයට පැමිණි පසු, ඔහු සමඟ මිත්‍රත්වයක් පවත්වන්නේ නැත. ඔහුට දියණිය දැකීමට පවා ඉඩ නොදෙන්නේය. ඔහුට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන මහෞෂධ පණ්ඩිත නමින් ඇමතියෙක් සිටී, රජු ඔහු සමඟ වෛදේහ රජු මරා දමනු ඇත. ඒ දෙදෙනාම මරා දමා ජයපැන් බොන්නෙමුයි කේවට්ට බමුණා රජු සමඟ සාකච්ඡා කොට, ඔහු රවටා කැඳවාගෙන ඒම සඳහා ගියේය.


Evaṃ [Pg.272] sā guyhamantaṃ nissesaṃ katvā suvapaṇḍitassa kathesi. Taṃ sutvā suvapaṇḍito ‘‘ācariyo kevaṭṭo upāyakusalo, acchariyaṃ tassa rañño evarūpena upāyena ghātana’’nti kevaṭṭaṃ vaṇṇetvā ‘‘evarūpena avamaṅgalena amhākaṃ ko attho, tuṇhībhūtā sayāmā’’ti vatvā āgamanakammassa nipphattiṃ ñatvā taṃ rattiṃ tāya saddhiṃ vasitvā ‘‘bhadde, ahaṃ siviraṭṭhaṃ gantvā manāpāya bhariyāya laddhabhāvaṃ sivirañño deviyā ca ārocessāmī’’ti gamanaṃ anujānāpetuṃ āha –

මෙසේ ඇය සැඟවුණු රහස සම්පූර්ණයෙන්ම ගිරා පණ්ඩිතයාට පැවසුවාය. එය අසා ගිරා පණ්ඩිතයා, "කේවට්ට ආචාර්යවරයා උපක්‍රමශීලී කෙනෙකි. රජු මෙවැනි උපක්‍රමයකින් මරා දැමීමට සිතීම පුදුම සහගතය"යි කේවට්ටයා වර්ණනා කොට, "මෙවැනි අමංගල කතාවලින් අපට ඇති පලය කුමක්ද? නිශ්ශබ්දව නිදමු"යි කීවේය. තමා පැමිණි කාර්යය සාර්ථක වූ බව දැන, එදින රාත්‍රිය ඇය සමඟ ගත කොට, "කල්‍යාණිය, මම සිවි රටට ගොස් මට ලැබුණු මනාප බිරිඳ ගැන සිවි රජුට සහ දේවියට පවසන්නෙමි"යි කියා යාමට අවසර පතමින් මෙසේ කීවේය:


631.

631.


‘‘Handa kho maṃ anujānāhi, rattiyo sattamattiyo;

Yāvāhaṃ sivirājassa, ārocemi mahesino;

Laddho ca me āvasatho, sāḷikāya upantika’’nti.

"එම්බා කල්‍යාණිය, මට රාත්‍රී හතක කාලයකට අවසර දෙන්න. මම ගොස් සිවි රජුට හා අගමෙහෙසියට, 'සාලිකාව අසල මට වාසස්ථානයක් ලැබුණි' යයි පවසන තෙක් අවසර දෙන්න."


Tattha mahesinoti mahesiyā cassa. Āvasathoti vasanaṭṭhānaṃ. Upantikanti atha ne ‘‘etha tassā santikaṃ gacchāmā’’ti vatvā aṭṭhame divase idhānetvā mahantena parivārena taṃ gahetvā gamissāmi, yāva mamāgamanaṃ, tāva mā ukkaṇṭhīti.

මෙහි "මහේසිනෝ" යනු අගමෙහෙසියයි. "ආවසථෝ" යනු වාසස්ථානයයි. "උපන්තිකං" යනු පසුව ඔවුන්ට "එන්න, ඇය වෙත යමු"යි පවසා අටවැනි දිනයේදී විශාල පිරිසක් සමඟ ඔබව කැඳවාගෙන යාමට එන්නෙමි, මා එනතෙක් කනස්සලු නොවන්න යන්නයි.


Taṃ sutvā sāḷikā tena viyogaṃ anicchamānāpi tassa vacanaṃ paṭikkhipituṃ asakkontī anantaraṃ gāthamāha –

එය ඇසූ සාලිකාව ඔහුගෙන් වෙන්වීමට අකමැති වුවද, ඔහුගේ වචනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නොහැකිව මීළඟ ගාථාව පැවසුවාය.


632.

632.


‘‘Handa kho taṃ anujānāmi, rattiyo sattamattiyo;

Sace tvaṃ sattarattena, nāgacchasi mamantike;

Maññe okkantasattaṃ maṃ, matāya āgamissasī’’ti.

"එසේ නම් මම ඔබට රාත්‍රී හතක කාලයකට අවසර දෙමි. ඉදින් ඔබ හත්වැනි රාත්‍රිය ඉක්මවූ පසුත් මා වෙත නොපැමිණෙන්නේ නම්, ඔබ එන විට මා මියගොස් සිටිනු දකිනු ඇතැයි මම සිතමි."


Tattha maññe okkantasattaṃ manti evaṃ sante ahaṃ maṃ apagatajīvitaṃ sallakkhemi. So tvaṃ aṭṭhame divase anāgacchanto mayi matāya āgamissasi, tasmā mā papañcaṃ akāsīti.

මෙහි "මඤ්ඤේ ඔක්කන්තසත්තං මං" යනු, එවිට මා ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූ තැනැත්තියක ලෙස සලකන්න යන්නයි. "ඔබ අටවැනි දිනයේදී නොපැමිණියහොත්, මා මියගිය පසු ඔබ පැමිණෙනු ඇත, එබැවින් ප්‍රමාද නොවී එන්න" යන්නයි.


Itaropi ‘‘bhadde, kiṃ vadesi, mayhampi aṭṭhame divase taṃ apassantassa kuto jīvita’’nti vācāya vatvā hadayena pana ‘‘jīva vā tvaṃ mara vā, kiṃ tayā mayha’’nti cintetvā uṭṭhāya thokaṃ siviraṭṭhābhimukho gantvā nivattitvā mithilaṃ gantvā paṇḍitassa aṃsakūṭe otaritvā mahāsattena pana tāya saññāya uparipāsādaṃ āropetvā puṭṭho sabbaṃ taṃ pavattiṃ paṇḍitassa [Pg.273] ārocesi. Sopissa purimanayeneva sabbaṃ sakkāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

අනෙක් ගිරවාද, "කල්‍යාණිය, ඔබ කුමක් කියන්නෙහිද? අටවැනි දිනයේදී ඔබ නොදකින මට ජීවිතයක් කොයින්ද?"යි මතුපිටින් පවසා, සිතින් වනාහි "ඔබ ජීවත් වුවත් මළත් මට එයින් ඇති වැඩක් නැත"යි සිතා, නැගිට මදක් සිවි රට දෙසට පියාසර කරන බව පෙන්වා, පසුව ආපසු හැරී මිථිලාවට ගොස් පණ්ඩිතයන්ගේ උරහිස මත ලැගුම් ගත්තේය. මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේද ඒ සංඥාවෙන් ඔහු ප්‍රාසාදය මතුපිටට කැඳවාගෙන විමසූ කල්හි, ගිරවා තමා ලැබූ සියලු තොරතුරු පණ්ඩිතයන්ට පැවසීය. උන්වහන්සේද ඔහුට පෙර පරිදිම සියලු සත්කාර කළහ. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


633.

633.


‘‘Tato ca kho so gantvāna, mādharo suvapaṇḍito;

Mahosadhassa akkhāsi, sāḷikāvacanaṃ ida’’nti.

"ඉන්පසු මධ්‍යම ගිරා පණ්ඩිතයා මිථිලාවට ගොස් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ට ඒ සාලිකාවගේ වචනය පැවසීය."


Tattha sāḷikāvacanaṃ idanti idaṃ sāḷikāya vacananti sabbaṃ vitthāretvā kathesīti.

මෙහි "සාලිකාවචනං ඉදං" යනු සාලිකාව පැවසූ ඒ සියලු විස්තරය ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි.


Suvakhaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

ගිරා කාණ්ඩය නිම විය.


Mahāumaṅgakaṇḍaṃ

මහා උමං කාණ්ඩය.


Taṃ sutvā mahāsatto cintesi ‘‘rājā mama anicchamānasseva gamissati, gantvā ca pana mahāvināsaṃ pāpuṇissati. Atha mayhaṃ ‘evarūpassa nāma yasadāyakassa rañño vacanaṃ hadaye katvā tassa saṅgahaṃ nākāsī’ti garahāpi uppajjissati, mādise paṇḍite vijjamāne kiṃkāraṇā esa nassissati, ahaṃ rañño puretarameva gantvā cūḷaniṃ disvā suvibhattaṃ katvā videharañño nivāsatthāya nagaraṃ māpetvā gāvutamattaṃ jaṅghaumaṅgaṃ, aḍḍhayojanikañca mahāumaṅgaṃ, kāretvā cūḷanirañño dhītaraṃ abhisiñcitvā amhākaṃ raññopādaparicārikaṃ katvā aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhehi balehi ekasatarājūsu parivāretvā ṭhitesveva amhākaṃ rājānaṃ rāhumukhato candaṃ viya mocetvā ādāyāgamanaṃ nāma mama bhāro’’ti. Tassevaṃ cintentassa sarīre pīti uppajji. So pītivegena udānaṃ udānento imaṃ upaḍḍhagāthamāha –

මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙය අසා මෙසේ සිතූහ: "රජතුමා මා අකමැති වුවද අනිවාර්යයෙන්ම කාම රාගය නිසා ඒ පංචාල නගරයට යනු ඇත. එසේ ගොස් මහත් විනාශයකට පත්වනු ඇත. මා වැනි පණ්ඩිතයෙකු සිටියදී, මට යසස හා සම්පත් ලබා දුන් රජුගේ අභිවෘද්ධිය උදෙසා මා ක්‍රියා නොකළහොත් එය පණ්ඩිතයන්ගේ ගර්හාවට කරුණක් වනු ඇත. මා වැනි පණ්ඩිතයෙකු සිටියදී මගේ රජු විනාශ විය යුත්තේ ඇයි? එබැවින් මම රජුටත් කලින් පංචාල නගරයට ගොස් චූළනී රජු මුණගැසී, ඔහුට ප්‍රසන්න වන අයුරින් කතාබස් කොට, විදේහ රජුට නැවතී සිටීම සඳහා නගරයක් හා මාළිගාවක් කරවා, ගාවුතයක් පමණ දිගැති ජංඝා උමගක්ද, අඩ යොදුනක් දිගැති මහා උමගක්ද කරවන්නෙමි. ඉන්පසු චූළනී රජුගේ දියණිය අප රජුට සරණ පාවා දී, අක්ෂෝභිණී දහඅටක සේනාවකින් හා රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකුගෙන් පිරිවරා සිටියදීම, රාහු මුඛයෙන් සඳ මුදවන්නාක් මෙන් රජු හා කුමරිය රැගෙන ආපසු මිථිලාවට පැමිණීම මගේ භාරයකි." මෙසේ සිතන මහාබෝසතාණන් වහන්සේගේ ශරීරය පුරා ප්‍රීතිය පැන නැගුණි. උන්වහන්සේ ඒ ප්‍රීති වේගයෙන් මෙසේ උදානයක් වදාළහ -


634.

634.


‘‘Yasseva ghare bhuñjeyya bhogaṃ, tasseva atthaṃ puriso careyyā’’ti.

"යමෙකු යමෙකුගේ නිවසේ සිට සම්පත් භුක්ති විඳින්නේද, එම පුරුෂයා ඒ තැනැත්තාගේම යහපත පිණිස කටයුතු කළ යුතුය."


Tassattho – yassa rañño santike puriso mahantaṃ issariyaṃ labhitvā bhogaṃ bhuñjeyya, akkosantassapi paharantassapi gale gahetvā nikkaḍḍhantassapi tasseva atthaṃ hitaṃ vuḍḍhiṃ paṇḍito kāyadvārādīhi tīhi dvārehi careyya. Na hi mittadubbhikammaṃ paṇḍitehi kātabbanti.

එහි අර්ථය නම් - යම් රජෙකු සමීපයේ මහත් වූ ඓශ්චර්යය ලබා සම්පත් භුක්ති විඳින පුරුෂයා, එම රජු තමාට බණින්නේ වුවද, පහර දෙන්නේ වුවද, බෙල්ලෙන් අල්ලා පිටතට ඇද දමන්නේ වුවද, කය, වචනය, සිත යන තිදොරින්ම ඒ රජුගේම අභිවෘද්ධිය හා දියුණුව පිණිස කටයුතු කළ යුතුය. පණ්ඩිතයන් විසින් කිසිවිටෙකත් මිත්‍රද්‍රෝහී නොවිය යුතුය යන්නයි.


Iti [Pg.274] cintetvā so nhatvā alaṅkaritvā mahantena yasena rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito āha – ‘‘kiṃ, deva, gacchissatha uttarapañcālanagara’’nti? ‘‘Āma, tāta, pañcālacandiṃ alabhantassa mama kiṃ rajjena, mā maṃ pariccaji, mayā saddhiṃyeva ehi. Tattha amhākaṃ gatakāraṇā dve atthā nipphajjissanti, itthiratanañca lacchāmi, raññā ca me saddhiṃ metti patiṭṭhahissatī’’ti. Atha naṃ paṇḍito ‘‘tena hi, deva, ahaṃ pure gantvā tumhākaṃ nivesanāni māpessāmi, tumhe mayā pahitasāsanena āgaccheyyāthā’’ti vadanto dve gāthā abhāsi –

මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ ස්නානය කර ආභරණ පැළඳ මහත් පිරිවරක් සමඟ රජමාළිගාවට ගොස් රජු වැඳ මෙසේ විමසූහ: "දේවයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ උත්තර පංචාල නගරයට වැඩීමට අදහස් කරන්නේද?" "එසේය පුතණුවනි, පංචාලචන්දි කුමරිය නොලැබෙන මට රජකමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මා අත්නොහරින්න, මා සමඟම එන්න. එහි යාමෙන් මට කරුණු දෙකක් ඉටු වේ, එනම් ස්ත්‍රී රත්නය ලැබීම සහ චූළනී රජු සමඟ මිත්‍රත්වය ඇති කර ගැනීමයි." එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ "එසේනම් දේවයන් වහන්ස, මම කලින් ගොස් ඔබවහන්සේට නවාතැන් ගැනීමට නගරයක් හා මාළිගා කරවන්නෙමි, ඔබවහන්සේ මා පණිවිඩයක් එවූ පසු වැඩම කළ මැනව" යැයි පවසමින් මේ ගාථා දෙක වදාළහ:


‘‘Handāhaṃ gacchāmi pure janinda, pañcālarājassa puraṃ surammaṃ;

Nivesanāni māpetuṃ, vedehassa yasassino.

"ජනෙන්ද්‍රයෙනි, මම දැන්ම ඉතා රමණීය වූ පංචාල රජුගේ නගරයට කලින් යන්නෙමි. ඒ කීර්තිමත් විදේහ රජු වෙනුවෙන් නවාතැන්පලවල් කරවීමටයි."


635.

635.


‘‘Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino;

Yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiyā’’ti.

"කීර්තිමත් විදේහ රජු වෙනුවෙන් නවාතැන්පලවල් කරවා, මම යම් දිනක පණිවිඩයක් එවන්නෙම්ද, ක්ෂත්‍රියයාණෙනි, එදිනට ඔබවහන්සේ වැඩම කළ මැනව."


Tattha vedehassāti tava videharājassa. Eyyāsīti āgaccheyyāsīti.

එහි "විදේහස්ස" යනු "විදේහ රජු වන ඔබවහන්සේට" යන්නයි. "එය්‍යාසි" යනු "වැඩම කළ මැනව" යන්නයි.


Taṃ sutvā rājā ‘‘na kira maṃ paṇḍito pariccajatī’’ti haṭṭhatuṭṭho hutvā āha – ‘‘tāta, tava pure gacchantassa kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Balavāhanaṃ, devā’’ti. ‘‘Yattakaṃ icchasi, tattakaṃ gaṇha, tātā’’ti. ‘‘Cattāri bandhanāgārāni vivarāpetvā corānaṃ saṅkhalikabandhanāni bhindāpetvā tepi mayā saddhiṃ pesetha devā’’ti. ‘‘Yathāruci karohi, tātā’’ti. Mahāsatto bandhanāgāradvārāni vivarāpetvā sūre mahāyodhe gataṭṭhāne kammaṃ nipphādetuṃ samatthe nīharāpetvā ‘‘maṃ upaṭṭhahathā’’ti vatvā tesaṃ sakkāraṃ kāretvā vaḍḍhakikammāracammakāraiṭṭhakapāsāṇakāracittakārādayo nānāsippakusalā aṭṭhārasa seniyo ādāya vāsipharasukuddālakhaṇittiādīni bahūni upakaraṇāni gāhāpetvā mahābalakāyaparivuto nagarā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එය ඇසූ රජු "පණ්ඩිතයා මා අත්නොහරින්නේය" කියා අතිශය සතුටට පත්ව මෙසේ කීවේය: "පුතණුවනි, කලින් යන ඔබට මා විසින් කුමක් ලබා දිය යුතුද?" "දේවයන් වහන්ස, මට සේනා වාහන ලබා දුන මැනව." "පුතණුවනි, ඔබට අවශ්‍ය තාක් ඒවා ලබා ගන්න." "දේවයන් වහන්ස, සිරගෙවල් හතරේ සිටින සිරකරුවන් නිදහස් කර ඔවුන්වත් මා සමඟ එවන්න." "පුතණුවනි, ඔබේ රුචිය පරිදි එය කරන්න." මහාබෝසතාණන් වහන්සේ සිරකරුවන් නිදහස් කරවා, ඔවුන් අතරින් දක්ෂ යෝධයන් තෝරාගෙන, ඔවුන්ට සංග්‍රහ කොට, වඩුවන්, කම්මල්කරුවන්, චිත්‍ර ශිල්පීන් ආදී දහඅටක් ශ්‍රේණිවලට අයත් ශිල්පීන් හා අවශ්‍ය ආයුධ උපකරණ රැගෙන මහත් සේනාවක් පිරිවරා නගරයෙන් නික්මුණහ. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:


636.

636.


‘‘Tato [Pg.275] ca pāyāsi pure mahosadho, pañcālarājassa puraṃ surammaṃ;

Nivesanāni māpetuṃ, vedehassa yasassino’’ti.

"ඉන්පසු මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, කීර්තිමත් විදේහ රජු වෙනුවෙන් නවාතැන් කරවීමට ඉතා රමණීය වූ පංචාල රජුගේ නගරයට කලින් පිටත් වූහ."


Mahāsattopi gacchanto yojanantare yojanantare ekekaṃ gāmaṃ nivesetvā ekekaṃ amaccaṃ ‘‘tumhe rañño pañcālacandiṃ gahetvā nivattanakāle hatthiassarathe kappetvā rājānaṃ ādāya paccāmitte paṭibāhantā khippaṃ mithilaṃ pāpeyyāthā’’ti vatvā ṭhapesi. Gaṅgātīraṃ pana patvā ānandakumāraṃ pakkosāpetvā ‘‘ānanda, tvaṃ tīṇi vaḍḍhakisatāni ādāya uddhaṃgaṅgaṃ gantvā sāradārūni gāhāpetvā tisatamattā nāvā māpetvā nagarassatthāya tattheva tacchāpetvā sallahukānaṃ dārūnaṃ nāvāya pūrāpetvā khippaṃ āgaccheyyāsī’’ti pesesi. Sayaṃ pana nāvāya gaṅgaṃ taritvā otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya padasaññāyeva gaṇetvā ‘‘idaṃ aḍḍhayojanaṭṭhānaṃ, ettha mahāumaṅgo bhavissati, imasmiṃ ṭhāne rañño nivesananagaraṃ bhavissati, ito paṭṭhāya yāva rājagehā gāvutamatte ṭhāne jaṅghaumaṅgo bhavissatī’’ti paricchinditvā nagaraṃ pāvisi. Cūḷanirājā bodhisattassa āgamanaṃ sutvā ‘‘idāni me manoratho matthakaṃ pāpuṇissati, paccāmittānaṃ piṭṭhiṃ passissāmi, imasmiṃ āgate vedehopi na cirasseva āgamissati, atha ne ubhopi māretvā sakalajambudīpatale ekarajjaṃ karissāmī’’ti paramatuṭṭhiṃ patto ahosi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi ‘‘esa kira mahosadhapaṇḍito, iminā kira ekasatarājāno leḍḍunā kākā viya palāpitā’’ti.

මහාබෝසතාණන් වහන්සේ යන අතරමගදී සෑම යොදුනක් පාසාම එක් එක් ගම්මානයක් කරවා, එහි එක් එක් අමාත්‍යවරයෙකු බැගින් නතර කර, "රජතුමා කුමරිය රැගෙන ආපසු එන විට ඇත් අස් රථ සූදානම් කරවා, සතුරන් පලවා හරිමින් ඉක්මනින් රජු මිථිලාවට පමුණුවන්න" යැයි නියම කළහ. ගංගා තීරයට පැමිණි පසු ආනන්ද කුමාරයා කැඳවා වඩුවන් තුන්සියයක් සමඟ ගඟ ඉහළට යවා බෝට්ටු හා දැව දඬු සූදානම් කිරීමට නියම කළහ. උන්වහන්සේ බෝට්ටුවකින් ගඟෙන් එතෙර වී, පියවර මනිමින් මහා උමඟ හා මාළිගාව ඉදිවන ස්ථාන නිරීක්ෂණය කර තීරණය කළහ. පංචාල නගරයට ඇතුළු වූ පසු චූළනී රජු මෙය අසා, "දැන් මගේ මනෝරථය ඉටු වනු ඇත, මොවුන් දෙදෙනාම මරා මුළු දඹදිවම එක්සේසත් කරන්නෙමි" යැයි සතුටු විය. නගරවාසීන් ද "මේ පණ්ඩිතයා තමයි රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු පලවා හැරියේ" යැයි පවසමින් මහත් කැළඹීමකට පත් වූහ.


Mahāsatto nāgaresu attano rūpasampattiṃ passantesuyeva rājadvāraṃ gantvā rañño paṭivedetvā ‘‘pavisatū’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘tāta, rājā kadā āgamissatī’’ti pucchi. ‘‘Mayā pesitakāle, devā’’ti. ‘‘Tvaṃ pana kimatthaṃ āgatosī’’ti. ‘‘Amhākaṃ rañño nivesanaṃ māpetuṃ, devā’’ti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti. Athassa senāya paribbayaṃ dāpetvā mahāsattassa mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā nivesanagehaṃ dāpetvā ‘‘tāta, yāva te rājā nāgacchati, tāva anukkaṇṭhamāno amhākampi kattabbayuttakaṃ [Pg.276] karontova vasāhi tva’’nti āha. So kira rājanivesanaṃ abhiruhantova mahāsopānapādamūle ṭhatvā ‘‘idha jaṅghaumaṅgadvāraṃ bhavissatī’’ti sallakkhesi. Athassa etadahosi ‘‘rājā ‘amhākampi kattabbayuttakaṃ karohī’ti vadati, umaṅge khaṇiyamāne yathā idaṃ sopānaṃ na osakkati, tathā kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha rājānaṃ evamāha – ‘‘deva, ahaṃ pavisanto sopānapādamūle ṭhatvā navakammaṃ olokento mahāsopāne dosaṃ passiṃ. Sace te ruccati, ahaṃ dārūni labhanto manāpaṃ katvā atthareyya’’nti. ‘‘Sādhu, paṇḍita, attharāhī’’ti. So ‘‘idha umaṅgadvāraṃ bhavissatī’’ti sallakkhetvā taṃ porāṇasopānaṃ haritvā yattha umaṅgadvāraṃ bhavissati, tattha paṃsuno apatanatthāya phalakasanthāraṃ kāretvā yathā sopānaṃ na osakkati, evaṃ niccalaṃ katvā sopānaṃ atthari. Rājā taṃ kāraṇaṃ ajānanto ‘‘mama sinehena karotī’’ti maññi.

මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ නගරවාසීන් තමන්ගේ රූපසෝභාව දෙස බලා සිටියදීම රජමාලිගාවේ දොරටුව වෙත ගොස්, රජතුමාට ඒ බව දැනුම් දී, "ඇතුළු වන්න" යැයි රජු අණ කළ විට මාලිගාවට ඇතුළු වී රජතුමාට වැඳ එකත්පස්ව වාඩි වූහ. එකල්හි රජතුමා පිළිසඳර කතා කරමින්, "පුතණුවනි, (විදේහ) රජතුමා කවදා පැමිණේවිද?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, මා පණිවිඩයක් යැවූ කළට එතුමා පැමිණෙනු ඇත" යි පණ්ඩිතයෝ පැවසූහ. "එසේ නම් ඔබ මෙතරම් වේලාසනින් පැමිණියේ කුමන කරුණකටද?" යි රජු ඇසීය. "අපේ රජතුමාට වාසය කිරීම සඳහා නවාතැන්පළක් මාලිගාවක් ලෙස පිළියෙළ කිරීමටයි, දේවයන් වහන්ස" යි උන්වහන්සේ කීහ. "යහපති පුතණුවනි" යි රජු පවසා, පණ්ඩිතයන්ගේ සේනාවට අවශ්‍ය වියදම් ලබා දී, උන්වහන්සේට මහත් සත්කාර කර, නවාතැන් ගැනීමට ගෘහයක් ලබා දී මෙසේ කීවේය: "පුතණුවනි, ඔබේ රජතුමා පැමිණෙන තෙක් නොකලකිරී සිටිමින් අපටත් කළ යුතු උපකාරයක් කරමින් මෙහි වාසය කරන්න." පණ්ඩිතයන් වහන්සේ රජ මාලිගාවට ඇතුළු වන විටම මහා තරප්පු පෙළ පාමුල සිට, "මෙහි උමං මඟෙහි දොරටුව තිබිය යුතුයි" කියා සලකුණු කර ගත්හ. උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: "රජතුමා 'අපටත් කළ යුතු උපකාරයක් කරන්නැ' යි පවසයි. උමඟ හාරන විට මේ තරප්පු පෙළ කඩා නොවැටෙන සේ සකස් කිරීම සුදුසුය. එබැවින් මේ පැරණි තරප්පු පෙළ ඉවත් කර සෙලවිය නොහැකි වන සේ අලුත් තරප්පු පෙළක් සෑදීම මැනවි." ඉක්බිති උන්වහන්සේ රජතුමාට මෙසේ පැවසූහ: "දේවයන් වහන්ස, මා මාලිගාවට ඇතුළු වන විට තරප්පු පෙළ පාමුල සිට එහි වැඩකටයුතු දෙස බලන විට, මේ මහා තරප්පු පෙළෙහි දෝෂයක් දුටුවෙමි. ඉදින් ඔබ වහන්සේ කැමති නම්, මට අවශ්‍ය දැව ලබා දෙන්නේ නම්, මම ඉතා මනහර ලෙස අලුත් තරප්පු පෙළක් සාදන්නෙමි." "යහපති පණ්ඩිතයනි, ඔබ කැමති පරිදි එය සාදන්න" යි රජු කීය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ "මෙහි උමං දොරටුව කරවමි" යි සලකුණු කොට, ඒ පැරණි තරප්පු පෙළ ඉවත් කර, උමං දොරටුව එන තැනට කුණු දූවිලි නොවැටෙන සේ ලෑලි අතුරා, තරප්පු පෙළ සෙලවිය නොහැකි වන පරිදි ස්ථිරව හා අලංකාරව අලුත් තරප්පු පෙළක් සෑදූහ. රජතුමා මෙහි ඇතුළාන්තය නොදැන, "මහෞෂධ මා කෙරෙහි ඇති ලැදියාව නිසා මෙය කරයි" යැයි සිතුවේය.


Evaṃ taṃ divasaṃ teneva navakammena vītināmetvā punadivase rājānaṃ āha – ‘‘deva, sace amhākaṃ rañño vasanaṭṭhānaṃ jāneyyāma, manāpaṃ katvā paṭijaggeyyāmā’’ti. Sādhu, paṇḍita, ṭhapetvā mama nivesanaṃ sakalanagare yaṃ nivesanaṃ icchasi, taṃ gaṇhāti. Mahārāja, mayaṃ āgantukā, tumhākaṃ bahū vallabhā yodhā, te attano attano gehesu gayhamānesu amhehi saddhiṃ kalahaṃ karissanti. ‘‘Tadā, deva, tehi saddhiṃ mayaṃ kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Tesaṃ vacanaṃ mā gaṇha. Yaṃ icchasi, taṃ ṭhānameva gaṇhāpehī’’ti. ‘‘Deva, te punappunaṃ āgantvā tumhākaṃ kathessanti, tena tumhākaṃ cittasukhaṃ na labhissati. Sace pana iccheyyātha, yāva mayaṃ nivesanāni gaṇhāma, tāva amhākaṃyeva manussā dovārikā assu. Tato te dvāraṃ alabhitvā nāgamissanti. Evaṃ sante tumhākampi cittasukhaṃ labhissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

මෙසේ එදින මුළුල්ලේම ඒ කටයුතුවල නිරත වී පසුදින උදෑසන රජතුමා හමු වී මෙසේ පැවසූහ: "දේවයන් වහන්ස, අපේ රජතුමා වාසය කළ යුතු ස්ථානය කුමක්දැයි අපට අණ කරන්නේ නම්, එය අදම ශුද්ධ පවිත්‍ර කොට මැනවින් පිළියෙළ කරන්නෙමු." එකල්හි රජතුමා, "පුතණුවනි, අමුතුවෙන් නවාතැන්පළවල් තනා වෙහෙස නොවන්න. මාගේ මාලිගාව හැර මුළු නගරයේම ඔබ කැමති ඕනෑම නිවසක් තෝරාගෙන එය පිළියෙළ කරන්න" යි කීවේය. රජුගේ වදන් ඇසූ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ කීහ: "මහ රජතුමනි, ඔබ වහන්සේ දැන් පැවසූ පරිදි නිවාස ලබා ගැනීමට මම බිය වෙමි. අපි අමුත්තෝ වෙමු. ඔබ වහන්සේට ඉතා ලැදි බලවත් සෙනෙවියෝ සහ ඇමතිවරු සිටිති. ඔවුන්ගේ නිවාස රාජකීය වාසස්ථාන සඳහා සුදුසු බැවින් ඒවා ලබා ගන්නා විට ඔවුන් අප සමඟ කළහ කරනු ඇත. එවිට අප ඔවුන්ට මුහුණ දෙන්නේ කෙසේද?" රජතුමා පණ්ඩිතයන්ගේ බස් අසා, "පුතණුවනි, මා අණක් දී තිබියදී ඔබ බිය වන්නේ මන්ද? ඔවුන් පවසන දේ නොඅසන්න, ඔබ කැමති ඕනෑම නිවසක් ලබා ගන්න" යි කීය. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ කීහ: "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ අණ පරිදි අප නිවාස ලබා ගත්තත් ඔවුන් නිහඬව නොසිටිනු ඇත. ඔවුන් මා වැළැක්වීමට උත්සාහ කළහොත් මටත් නිහඬව සිටිය නොහැක. එවිට ඔවුන් නැවත නැවතත් ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණ මා ගැන වැරදි පවසනු ඇත. එවිට ඔබ වහන්සේගේ සිත නොසන්සුන් වනු ඇත. ඉදින් ඔබ වහන්සේ කැමති නම්, අප නිවාස ලබා ගන්නා තෙක් මාලිගාවේ දොරටු අසල අපේම මිනිසුන් මුරට තැබීමට අවසර දෙන්න. එවිට ඔවුන්ට ඔබ වහන්සේ හමුවීමට පැමිණීමට නොහැකි වනු ඇත. එවිට ඔබ වහන්සේටත් කරදරයක් නැතිව සිතේ සැනසීමෙන් සිටිය හැකිය, මට ද මා කැමති නිවාස ලබා ගැනීමට හැකි වනු ඇත." රජතුමා උන්වහන්සේගේ සැබෑ අරමුණ නොදැන, "යහපති පුතණුවනි, එසේ කරන්න" යි පවසා එයට එකඟ විය.


Mahāsatto sopānapādamūle sopānasīse mahādvāreti sabbattha attano manusseyeva ṭhapetvā ‘‘kassaci pavisituṃ mā adatthā’’ti vatvā atha rañño mātu nivesanaṃ gantvā ‘‘bhindanākāraṃ dassethā’’ti manusse āṇāpesi. Te dvārakoṭṭhakālindato paṭṭhāya iṭṭhakā ca mattikā ca apanetuṃ ārabhiṃsu. Rājamātā taṃ pavattiṃ sutvā āgantvā ‘‘kissa, [Pg.277] tātā, mama gehaṃ bhindathā’’ti āha. ‘‘Mahosadhapaṇḍito bhindāpetvā attano rañño nivesanaṃ kātukāmo’’ti. ‘‘Yadi evaṃ idheva vasathā’’ti. ‘‘Amhākaṃ rañño mahantaṃ balavāhanaṃ, idaṃ nappahoti, aññaṃ mahantaṃ gehaṃ karissāmā’’ti. ‘‘Tumhe maṃ na jānātha, ahaṃ rājamātā, idāni puttassa santikaṃ gantvā jānissāmī’’ti. ‘‘Mayaṃ rañño vacanena bhindāma, sakkontī vārehī’’ti. Sā kujjhitvā ‘‘idāni vo kattabbaṃ jānissāmī’’ti rājadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ ‘‘mā pavisā’’ti dovārikā vārayiṃsu. ‘‘Ahaṃ rājamātā’’ti. ‘‘Na mayaṃ taṃ jānāma, mayaṃ raññā ‘kassaci pavisituṃ mā adatthā’ti āṇattā, gaccha tva’’nti. Sā gahetabbagahaṇaṃ apassantī nivattitvā attano nivesanaṃ olokentī aṭṭhāsi. Atha naṃ eko puriso ‘‘kiṃ idha karosi, gacchasi, na gacchasī’’ti gīvāya gahetvā bhūmiyaṃ pātesi.

එකල්හි මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ තරප්පු පෙළ පාමුලත්, තරප්පු පෙළ මුදුනෙත්, මාලිගාවේ මහා දොරටුවලත් යන සෑම තැනකම තමන්ගේ සේනාවේ සිටි අභීත මිනිසුන් මුරට රඳවා, "කිසිවෙකුට ඇතුළුවීමට ඉඩ නොදෙන්න, දැඩි ලෙස මුර කරන්න" යැයි අණ කොට, ඉක්බිති රජතුමාගේ මෑණියන් වන සලාකදේවියගේ නිවසට ගොස්, "මේ නිවස කඩා දමන ආකාරය පෙන්වන්න" යැයි තම සේවකයන්ට නියෝග කළහ. එකල්හි සේවකයෝ ඒ නිවසේ දොරටු මණ්ඩපයේ සිට ගඩොල්, මැටි සහ බිත්ති ඉවත් කරමින් එය කඩා දැමීමට පටන් ගත්හ. රජුගේ මෑණියන් වන සලාකදේවිය මේ කලබලය අසා නිවසින් පිටතට පැමිණ, "දරුවනි, මගේ නිවස කඩා දමන්නේ කුමන කරුණකටද?" යි ඇසුවාය. සේවකයෝ පිළිතුරු දෙමින්, "මෑණියනි, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් තමන්ගේ රජතුමාට වාසය කිරීමට මාලිගාවක් සෑදීමට මෙය කඩා දමන්නැයි අපට අණ කළා" යි කීහ. සලාකදේවිය, "මේ කුඩා බිම් කඩෙහි විදේහ රජතුමා ඇතුළු සේනාවට වාසය කළ හැක්කේ කෙසේද?" යි ඇසූ විට, "මෑණියනි, මෙය මදි නම් අවට ඇති අනෙකුත් නිවාසත් අපි කඩා දමන්නෙමු" යි සේවකයෝ කීහ. එවිට ඇය කෝපයට පත් වී, "තොප මා කවුදැයි නොදන්නෙහිය, මම රජුගේ මෑණියන් වෙමි, දැන්ම මගේ පුතා වෙත ගොස් තොප කරන මේ විනාශය ගැන පවසන්නෙමි" යි කීවාය. එවිට සේවකයෝ, "මැණියනි, රජතුමාගේ අණ පරිදි පණ්ඩිතයන් මෙය කරන්නේ, ඔබට එය වැළැක්විය නොහැක. එබැවින් නිහඬව මෙතැනින් ඉවත් වන්න" යි කීහ. සලාකදේවිය දැඩි කෝපයෙන් රජ මාලිගාව දෙසට ගියත්, එහි සිටි පණ්ඩිතයන්ගේ දොරටුපාලකයෝ ඇයව වැළැක්වූහ. "මම රජුගේ මෑණියන්, මට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන්න" යැයි ඇය කීවත්, "අපි ඔබව නොදනිමු, රජුගේ අණ පරිදි කිසිවෙකුට ඇතුළු වීමට ඉඩ දිය නොහැක, වහාම මෙතැනින් යන්න" යි ඔවුහු රළු ලෙස ඇයට බැණ වැදුණහ. ඇයට රජු හමුවීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණු බැවින් ආපසු හැරී තම නිවස දෙස බලා සිටියාය. එවිට එක් සේවකයෙක්, "ඇයි තවමත් මෙහි සිටින්නේ? පලයන්න" යැයි කෑගසමින් ඇගේ බෙල්ලෙන් අල්ලා පොළොවට තල්ලු කර දැමුවේය.


Sā cintesi ‘‘addhā ime rañño āṇattā bhavissanti, itarathā evaṃ kātuṃ na sakkhissanti, paṇḍitasseva santikaṃ gacchissāmī’’ti. Sā gantvā ‘‘tāta mahosadha, kasmā mama nivesanaṃ bhindāpesī’’ti āha. So tāya saddhiṃ na kathesi, santike ṭhito puriso panassa ‘‘devi, kiṃ kathesī’’ti āha. ‘‘Tāta, mahosadhapaṇḍito kasmā mama gehaṃ bhindāpetī’’ti? ‘‘Vedeharañño vasanaṭṭhānaṃ kātu’’nti. ‘‘Kiṃ, tāta, evaṃ mahante nagare aññattha nivesanaṭṭhānaṃ na labbhatī’’ti maññati. ‘‘Imaṃ satasahassaṃ lañjaṃ gahetvā aññattha gehaṃ kāretū’’ti. ‘‘Sādhu, devi, tumhākaṃ gehaṃ vissajjāpessāmi, lañjassa gahitabhāvaṃ mā kassaci kathayittha. Mā no aññepi lañjaṃ datvā gehāni vissajjāpetukāmā ahesu’’nti. Sādhu, tāta, ‘‘rañño mātā lañjaṃ adāsī’’ti mayhampi lajjanakameva, tasmā na kassaci kathessāmīti. So ‘‘sādhū’’ti tassā santikā satasahassaṃ gahetvā gehaṃ vissajjāpetvā kevaṭṭassa gehaṃ agamāsi. Sopi dvāraṃ gantvā veḷupesikāhi piṭṭhicammuppāṭanaṃ labhitvā gahetabbagahaṇaṃ apassanto puna gehaṃ gantvā satasahassameva adāsi. Etenupāyena sakalanagare gehaṭṭhānaṃ gaṇhantena lañjaṃ gahetvā laddhakahāpaṇānaññeva nava koṭiyo jātā.

එවිට සලාකදේවිය සිතුවේ, "මොවුන් මෙතරම් රළු ලෙස හැසිරෙන්නේ රජුගේ අණ ලැබී ඇති බැවිනි. දැන් මේ ගැන කතා කිරීමට පණ්ඩිතයන් වෙතම යා යුතුය" කියාය. ඇය මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වෙත ගොස්, "පුතණුවනි, මගේ නිවස කඩා දමන්නට අණ කළේ ඇයි?" දැයි ඇසුවාය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඇයට පිළිතුරු නොදුන් අතර අසල සිටි සේවකයෙක්, "මැණියනි, විදේහ රජතුමාට නවාතැන් පිළියෙළ කිරීමට මෙය කඩන්නැයි රජතුමා අණ කර ඇත" යි කීවේය. එවිට ඇය පණ්ඩිතයන්ට බැගෑපත් වෙමින්, "පුතණුවනි, මේ විශාල නගරයේ වෙනත් ඕනෑම තැනක මාලිගා තැනිය හැකිය, කරුණාකර මගේ නිවස අත්හරින්න. ඒ වෙනුවෙන් මේ කාසි ලක්ෂය පඬුරු (අල්ලස්) ලෙස ගන්න" යි කීවාය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ කීහ: "මෑණියනි, මට රජුගේ අණින් මෙය කඩන්නට ඉක්මන් වුවත්, ඔබ වහන්සේ කාසි ලක්ෂයක් දී කරන මේ ඉල්ලීම ඉවත දැමිය නොහැක. නමුත් මෙය රහසක් ලෙස තබා ගන්න. අන් අයත් මෙසේ අල්ලස් දී නිවාස බේරා ගැනීමට උත්සාහ කළහොත් මට රජු වෙනුවෙන් නිවසක් සොයා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත." "පුතණුවනි, රජුගේ මව අල්ලස් දුන් බව පැවසීම මටත් ලැජ්ජාවකි, මම මෙය කිසිවෙකුට නොකියමි" යි ඇය කීවාය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඒ මුදල් ලබාගෙන ඇගේ නිවස අත්හැර කේවත්ඨ ඇමතිවරයාගේ නිවසට ගියහ. එහිදී ද ඉහත ආකාරයටම සේවකයන් ලවා නිවස කඩන්නට අණ කළ විට කේවත්ඨ රජු හමුවීමට ගියත් දොරටුපාලකයන්ගෙන් බැට කා ආපසු පැමිණීමට සිදු විය. අවසානයේ ඔහු ද කාසි ලක්ෂයක් දී තම නිවස බේරා ගත්තේය. මෙසේ මුළු නගරය පුරාම ධනවත් ඇමතිවරුන්ගේ හා සෙනෙවියන්ගේ නිවාස ලබා ගැනීමට යන මුවාවෙන් පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔවුන්ගෙන් අල්ලස් ලෙස ලබාගත් මුදල කෝටි නවයක් පමණ විය.


Mahāsatto sakalanagaraṃ vicaritvā rājakulaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā pucchi ‘‘kiṃ, paṇḍita, laddhaṃ te vasanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Mahārāja, adentā nāma [Pg.278] natthi, apica kho pana gehesu gayhamānesu kilamanti. Tesaṃ piyavippayogaṃ kātuṃ amhākaṃ ayuttaṃ. Bahinagare gāvutamatte ṭhāne gaṅgāya ca nagarassa ca antare asukaṭṭhāne amhākaṃ rañño vasananagaraṃ karissāmī’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘antonagare yujjhitumpi dukkhaṃ, neva sakasenā, na parasenā ñātuṃ sakkā. Bahinagare pana sukhaṃ yuddhaṃ kātuṃ, tasmā bahinagareyeva te koṭṭetvā māressāmā’’ti tussitvā ‘‘sādhu, paṇḍita, tayā sallakkhitaṭṭhāneyeva kārehī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, ahaṃ kāressāmi, tumhākaṃ pana manussehi dārupaṇṇādīnaṃ atthāya amhākaṃ navakammaṭṭhānaṃ nāgantabbaṃ. Āgacchantā hi kalahaṃ karissanti, teneva tumhākañca amhākañca cittasukhaṃ na bhavissatī’’ti. ‘‘Sādhu, paṇḍita, tena passena nisañcāraṃ kārehī’’ti. ‘‘Deva, amhākaṃ hatthī udakābhiratā udakeyeva kīḷissanti. Udake āvile jāte ‘mahosadhassa āgatakālato paṭṭhāya pasannaṃ udakaṃ pātuṃ na labhāmā’ti sace nāgarā kujjhissanti, tampi sahitabba’’nti. Rājā ‘‘vissatthā tumhākaṃ hatthī kīḷantū’’ti vatvā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘yo ito nikkhamitvā mahosadhassa nagaramāpitaṭṭhānaṃ gacchati, tassa sahassadaṇḍo’’ti.

මුළු නුවර පුරා සැරිසැරූ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ රාජ මාලිගාවට වැඩි සේක. එකල්හි රජතුමා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසීය. "පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ වාසය කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක් සොයාගත්තෙහිද?" "මහරජතුමනි, ඉඩම් නොදෙන කෙනෙක් නැත. එසේ වුවද නිවාස ලබාගන්නා විට මිනිසුන් පීඩාවට පත් වෙති. ඔවුන් ප්‍රිය කරන නිවාසවලින් ඔවුන් වෙන් කිරීම අපට සුදුසු නැත. එබැවින් නුවරින් පිටත ගාවුතයක් පමණ දුරින්, ගංගා නදියත් නුවරත් අතර පිහිටි අසවල් ස්ථානයෙහි අපේ රජතුමාට වාසය පිණිස නුවරක් සාදන්නෙමි" යි පැවසූහ. එය ඇසූ රජතුමා මෙසේ සිතීය: "නුවර ඇතුළත යුද්ධ කිරීම දුෂ්කරය. එහිදී තමන්ගේ සේනාව හෝ සතුරු සේනාව හඳුනාගත නොහැකිය. නුවරින් බැහැරදී යුද්ධ කිරීම පහසුය. එබැවින් නුවරින් බැහැරදීම ඔවුන් වටලා මරා දමන්නෙමු" යි සතුටු වී, "පණ්ඩිතයෙනි, යහපති. ඔබ තෝරාගත් ස්ථානයෙහිම නුවර සාදන්න" යි කීවේය. එවිට පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, "මහරජතුමනි, මම එය සාදන්නෙමි. නමුත් දර, පරඬැල් ආදිය සොයා ඔබගේ මිනිසුන් අපේ අලුත් කර්මාන්ත ශාලාවට නොපැමිණිය යුතුය. ඔවුන් පැමිණියහොත් කලහ ඇති වනු ඇත. එයින් ඔබතුමාටත් අපටත් සිතේ සැනසීමක් නැති වනු ඇතැ" යි පැවසූහ. "යහපති පණ්ඩිතයෙනි, ඒ දෙසට මිනිසුන් යාම වැළැක්වීමට මම අණ කරන්නෙමි" යි රජු කීය. "දේවයන් වහන්ස, අපේ ඇතුන් ජලයට ප්‍රිය කරන බැවින් නිතරම ජලයේ කෙළිති. ජලය බොර වූ විට, 'මහෞෂධ පැමිණි දා සිට අපට පිරිසිදු පැන් බොන්නට නැතැ'යි නගරවාසීන් කෝප වුවහොත්, එයද ඔබතුමා ඉවසිය යුතුය" යි කීවේය. රජතුමා "සැකයක් නැතිව ඔබගේ ඇතුන්ට කෙළි නිරත වීමට ඉඩ දෙන්න" යි පවසා, "යමෙක් නුවරින් පිටත මහෞෂධ නුවර මවන ස්ථානයට යන්නේ නම්, ඔහුට දහසක දණ්ඩනයක් පමුණුවමි" යි නගරයේ අණබෙර යැවීය.


Mahāsatto rājānaṃ vanditvā attano parisaṃ ādāya nikkhamitvā yathāparicchinnaṭṭhāne nagaraṃ māpetuṃ ārabhi. Pāragaṅgāya vagguliṃ nāma gāmaṃ kāretvā hatthiassarathavāhanañceva gobalibaddañca tattha ṭhapetvā nagarakaraṇaṃ vicārento ‘‘ettakā idaṃ karontū’’ti sabbakammāni vibhajitvā umaṅgakammaṃ paṭṭhapesi. Mahāumaṅgadvāraṃ gaṅgātitthe ahosi. Saṭṭhimattāni yodhasatāni mahāumaṅgaṃ khaṇanti. Mahantehi cammapasibbakehi vālukapaṃsuṃ haritvā gaṅgāya pātenti. Pātitapātitaṃ paṃsuṃ hatthī maddanti, gaṅgā āḷulā sandati. Nagaravāsino ‘‘mahosadhassa āgatakālato paṭṭhāya pasannaṃ udakaṃ pātuṃ na labhāma, gaṅgā āḷulā sandati, kiṃ nu kho eta’’nti vadanti. Atha nesaṃ paṇḍitassa upanikkhittakapurisā ārocenti ‘‘mahosadhassa kira hatthī udakaṃ kīḷantā gaṅgāya kaddamaṃ karonti, tena gaṅgā āḷulā sandatī’’ti.

මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ රජු වැඳ තමන්ගේ පිරිස කැඳවාගෙන නික්ම ගොස්, වෙන් කරගත් ස්ථානයෙහි නුවර ඉදිකිරීමට පටන් ගත්හ. ගංගාවෙන් එතෙර 'වග්ගුලී' නම් ගම කරවා, එහි ඇතුන්, අශ්වයන්, රථ සහ පාබල සේනාවන් මෙන්ම ගව මහීෂාදීන් ද රඳවා, නුවර ඉදිකිරීම් කටයුතු සැලසුම් කරමින්, "මොවුන් මේ කාර්යය කරත්වා" යි සියලු වැඩ බෙදා දී උමං කර්මාන්තය ආරම්භ කළහ. මහා උමඟේ ද්වාරය ගංගා තොටෙහි විය. සැටදහසක් පමණ සෙබළු මහා උමඟ කැණීමේ යෙදුණහ. විශාල සම් මලු මගින් වැලි සහ පස් ඉවත් කර ගංගාවට දැමූහ. එසේ දමන දමන පස් ඇතුන් ලවා පාගවා බොර කළහ. එවිට ගංගාව බොර වී ගලා ගියේය. නගරවාසීහු, "මහෞෂධ පැමිණි දා සිට අපට පිරිසිදු පැන් බොන්නට නැත, ගංගාව බොර වී ගලා යයි, මෙයට හේතුව කුමක්දැයි?" කතා වූහ. එවිට පණ්ඩිතයන් විසින් යොදවන ලද ඔත්තුකරුවෝ, "මහෞෂධගේ ඇතුන් ජලයේ කෙළිමින් ගංගාවේ මඩ කරති, ඒ නිසා ගංගාව බොර වී ගලා යයි" කියා ඔවුන්ට දැන්වූහ.


Bodhisattānaṃ [Pg.279] adhippāyo nāma samijjhati, tasmā umaṅge mūlāni vā khāṇukāni vā marumbāni vā pāsāṇāni vā sabbepi bhūmiyaṃ pavisiṃsu. Jaṅghaumaṅgassa dvāraṃ tasmiṃyeva nagare ahosi. Tīṇi purisasatāni jaṅghaumaṅgaṃ khaṇanti, cammapasibbakehi paṃsuṃharitvā tasmiṃ nagare pātenti. Pātitapātitaṃ udakena maddāpetvā pākāraṃ cinanti, aññāni vā kammāni karonti. Mahāumaṅgassa pavisanadvāraṃ nagare ahosi aṭṭhārasahatthubbedhena yantayuttadvārena samannāgataṃ. Tañhi ekāya āṇiyā akkantāya pidhīyati, ekāya āṇiyā akkantāya vivarīyati. Mahāumaṅgassa dvīsu passesu iṭṭhakāhi cinitvā sudhākammaṃ kāresi, matthake phalakena channaṃ kāretvā ullokaṃ mattikāya limpāpetvā setakammaṃ kāretvā cittakammaṃ kāresi. Sabbāni panettha asīti mahādvārāni catusaṭṭhi cūḷadvārāni ahesuṃ, sabbāni yantayuttāneva. Ekāya āṇiyā akkantāya sabbāneva pidhīyanti, ekāya āṇiyā akkantāya sabbāneva vivarīyanti. Dvīsu passesu anekasatadīpālayā ahesuṃ, tepi yantayuttāyeva. Ekasmiṃ vivariyamāne sabbe vivarīyanti, ekasmiṃ pidhīyamāne sabbe pidhīyanti. Dvīsu passesu ekasatānaṃ khattiyānaṃ ekasatasayanagabbhā ahesuṃ. Ekekasmiṃ gabbhe nānāvaṇṇapaccattharaṇatthataṃ ekekaṃ mahāsayanaṃ samussitasetacchattaṃ, ekekaṃ mahāsayanaṃ nissāya ekekaṃ mātugāmarūpakaṃ uttamarūpadharaṃ patiṭṭhitaṃ. Taṃ hatthena aparāmasitvā ‘‘manussarūpa’’nti na sakkā ñātuṃ, apica umaṅgassa ubhosu passesu kusalā cittakārā nānappakāraṃ cittakammaṃ kariṃsu. Sakkavilāsasinerusattaparibhaṇḍacakkavāḷasāgarasattamahāsara- catumahādīpa-himavanta-anotattasara-manosilātala candimasūriya-cātumahārājikādichakāmāvacarasampattiyopi sabbā umaṅgeyeva dassayiṃsu. Bhūmiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇā vālukā okiriṃsu, upari ullokapadumāni dassesuṃ. Ubhosu passesu nānappakāre āpaṇepi dassayiṃsu. Tesu tesu ṭhānesu gandhadāmapupphadāmādīni olambetvā sudhammādevasabhaṃ viya umaṅgaṃ alaṅkariṃsu.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාගේ අදහස නිරතුරුවම සඵල වන්නේය. එබැවින් උමඟෙහි තිබූ මුල්, කණු, ගල් කැට හෝ ගල් පර්වත ආදී බාධක සියල්ල පොළොව ඇතුළට කිඳා බැස ගියේය. ඇතුළු උමඟේ (කුඩා උමඟේ) ද්වාරය ඒ නුවරෙහිම විය. පුරුෂයන් තුන්සියයක් පමණ ඒ කුඩා උමඟ කැනීමේ යෙදුණහ. සම් මලු මගින් ඉවත් කළ පස් ඒ නුවරට ගෙන ගොස් දැමූහ. එසේ දමන ලද පස් ජලයෙන් පදම් කර දහඅට රියන් උස නගර පවුර බැඳීමටත්, වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහාත් යොදාගත්හ. මහා උමඟට පිවිසෙන ද්වාරය නගරයෙහි වූ අතර එය දහඅට රියන් උසින් යුත් යන්ත්‍ර සූත්‍ර සවිකළ දොරකින් සමන්විත විය. එය එක් ඇණයක් පෑගූ විට වැසෙයි, තවත් ඇණයක් පෑගූ විට විවෘත වෙයි. මහා උමඟේ දෙපස ගඩොලින් බැඳ බදාම පිරියම් කරවූහ. උමං වියන ලෑලිවලින් වසා මැටියෙන් ආලේප කර, සුදු පිරියම් කර සිතුවම් කරවූහ. එහි මහා ද්වාර අසූවක්ද, කුඩා ද්වාර හැට හතරක්ද වූ අතර ඒ සියල්ල යන්ත්‍ර සූත්‍රවලින් යුක්ත විය. එක් ඇණයක් පෑගූ විට ඒ සියල්ල එකවර වැසෙයි, තවත් ඇණයක් පෑගූ විට සියල්ල විවෘත වෙයි. උමඟ දෙපස සිය ගණනක් පහන් කුටි විය. ඒවාද යන්ත්‍ර සූත්‍ර සහිත වූ අතර, එකක් විවෘත වන විට සියල්ල විවෘත වන ලෙසත්, එකක් වැසෙන විට සියල්ල වැසෙන ලෙසත් සකස් කර තිබිණි. උමඟ දෙපස රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු සඳහා සයනාගාර එකසිය එකක් විය. එක් එක් ගැබෙහි විවිධ වර්ණ ඇතිරිලි අතුළ මහා යහනක් හා සේසත් විය. එක් එක් යහන අසල අතිශය රූමත් ස්ත්‍රී රූපයක් තැබූහ. අතින් අල්ලා නොබලා එය රූපයක් දැයි හඳුනාගත නොහැකි තරම් ඒවා ජීවමාන විය. උමඟේ දෙපස දක්ෂ සිත්තරුන් ලවා විවිධ සිතුවම් කරවූහ. සක්දෙව් විලාසය, මහා මේරු පර්වතය, සප්ත පරිභණ්ඩ පර්වත, සක්වළ, සාගර, සප්ත මහා විල්, සතර මහා ද්වීප, හිමවන්තය, අනවතප්ත විල, මනෝසිලා තලය, හිරු සඳු සහ චාතුම්මහාරාජිකාදී සදෙව් ලොව සැප සම්පත් සියල්ල උමඟෙහි සිතුවම් කළහ. පොළොවෙහි රිදී පටක් වැනි සුදු වැලි ඉසින ලදී. වියනෙහි නෙළුම් මල් සිතුවම් කළහ. දෙපස විවිධ වෙළඳසැල් ද දර්ශනීය ලෙස සකස් කළහ. ඒ ඒ තැන්හි සුවඳ මල්දම් ආදිය එල්ලා, දිව්‍ය ලෝකයේ සුධර්මා දිව්‍ය සභාව මෙන් උමඟ අලංකාර කළහ.


Tānipi kho tīṇi vaḍḍhakisatāni tīṇi nāvāsatāni bandhitvā niṭṭhitaparikammānaṃ dabbasambhārānaṃ pūretvā gaṅgāya āharitvā paṇḍitassa ārocesuṃ[Pg.280]. Tāni so nagare upayogaṃ netvā ‘‘mayā āṇattadivaseyeva āhareyyāthā’’ti vatvā nāvā paṭicchannaṭṭhāne ṭhapāpesi. Nagare udakaparikhā, kaddamaparikhā, sukkhaparikhāti tisso parikhāyo kāresi. Aṭṭhārasahattho pākāro gopuraṭṭālako rājanivesanāni hatthisālādayo pokkharaṇiyoti sabbametaṃ niṭṭhaṃ agamāsi. Iti mahāumaṅgo jaṅghaumaṅgo nagaranti sabbametaṃ catūhi māsehi niṭṭhitaṃ. Atha mahāsatto catumāsaccayena rañño āgamanatthāya dūtaṃ pāhesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

වඩු කාර්මිකයන් තුන්සියයක් ද නැව් තුන්සියයක් ද සූදානම් කර, අවශ්‍ය දැව දඬු හා උපකරණවලින් ඒවා පුරවාගෙන, ගංගාව ඔස්සේ පැමිණ පණ්ඩිතයන්ට ඒ බව දැන්වූහ. උන්වහන්සේ ඒවා නුවර ප්‍රයෝජනය සඳහා ගෙන, "මා අණ කරන දිනයකම මේවා ගෙනෙන්න" යි පවසා නැව් රහසිගත ස්ථානයක නතර කරවූහ. නුවර වටා දිය අගල, මඩ අගල සහ වියළි අගල යැයි අගල් තුනක් කරවූහ. දහඅට රියන් උස පවුර, දොරටු, මුර අට්ටාල, රාජ මාලිගා, ඇත්හල් සහ පොකුණු යන මේ සියලු ඉදිකිරීම් නිම කරන ලදී. මෙසේ මහා උමඟ, කුඩා උමඟ සහ නුවර යන සියල්ල මාස හතරකින් නිම විය. ඉන්පසු මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ සිවුමසක් ඇවෑමෙන් රජතුමාගේ පැමිණීම සඳහා දූතයෙකු යැවූහ. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


637.

637.


‘‘Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino;

Athassa pāhiṇī dūtaṃ, vedehaṃ mithilaggahaṃ;

Ehi dāni mahārāja, māpitaṃ te nivesana’’nti.

“යසසින් පිරි විදේහ රජු වෙනුවෙන් මාලිගා කරවා, ඉන්පසු මිථිලාවට අධිපති වූ විදේහ රජු වෙත දූතයකු යැවීය; ‘මහරජතුමනි, දැන් වඩිනු මැනව, ඔබ වෙනුවෙන් මාලිගාව සාදා නිම කරන ලදී’ යනුවෙනි.”


Tattha pāhiṇīti pesesi.

එහි ‘පාහිණී’ යනු ‘යැවීය’ යන්නයි.


Rājā dūtassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhacitto hutvā mahantena parivārena nagarā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

රජතුමා දූතයාගේ වචනය අසා සතුටු වූ සිත් ඇත්තේ මහත් පිරිවරක් සමඟ නගරයෙන් නික්මුණේය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


638.

638.


‘‘Tato ca rājā pāyāsi, senāya caturaṅgiyā;

Anantavāhanaṃ daṭṭhuṃ, phītaṃ kapiliyaṃ pura’’nti.

“ඉන්පසු රජතුමා සිව් රඟ සේනාව සමඟින්, අප්‍රමාණ වාහන ඇත්තා වූ ද, සශ්‍රීක වූ ද කපිල නුවර දැකීම පිණිස නික්මුණේය.”


Tattha anantavāhananti aparimitahatthiassādivāhanaṃ. Kapiliyaṃ puranti kapilaraṭṭhe māpitaṃ nagaraṃ.

එහි ‘අනන්තවාහනං’ යනු අප්‍රමාණ වූ ඇත් අස් ආදී වාහන ඇති බවයි. ‘කපිලියං පුරං’ යනු කපිල රටෙහි කරවන ලද නගරයයි.


So anupubbena gantvā gaṅgātīraṃ pāpuṇi. Atha naṃ mahāsatto paccuggantvā attanā katanagaraṃ pavesesi. So tattha pāsādavaragato nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā thokaṃ vissamitvā sāyanhasamaye attano āgatabhāvaṃ ñāpetuṃ cūḷanirañño dūtaṃ pesesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඔහු පිළිවෙළින් ගොස් ගංගා තීරයට පැමිණියේය. එවිට මහාබෝසතාණන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට ඔහුව තමන් විසින් කරවන ලද නගරයට ඇතුළු කළහ. රජතුමා එහි ශ්‍රේෂ්ඨ මාලිගාවට වැදී නොයෙක් අග්‍ර රසැති භෝජන අනුභව කොට ස්වල්ප වේලාවක් විවේක ගෙන, සවස් කාලයෙහි තමන් පැමිණි බව දැන්වීම පිණිස චූළනී රජු වෙත දූතයකු යැවීය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


639.

639.


‘‘Tato ca kho so gantvāna, brahmadattassa pāhiṇi;

Āgatosmi mahārāja, tava pādāni vandituṃ.

“ඉන්පසු ඔහු ගොස් බ්‍රහ්මදත්ත රජුට මෙසේ සැළ කළේය; ‘මහරජතුමනි, ඔබ වහන්සේගේ පාද වන්දනා කරනු පිණිස මම පැමිණියෙමි.


640.

640.


‘‘Dadāhi dāni me bhariyaṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ;

Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti.

සියලු අඟ පසඟින් ශෝභමාන වූ ද, රන් ආභරණයෙන් සැරසුණා වූ ද, දාසී සමූහයා පිරිවර කොට ඇත්තා වූ ද ඒ කුමරිය දැන් මට බිරිඳ කොට පාවා දෙනු මැනව’ යනුවෙනි.”


Tattha [Pg.281] vanditunti vedeho mahallako, cūḷanirājā tassa puttanattamattopi na hoti, kilesavasena mucchito pana hutvā ‘‘jāmātarena nāma sasuro vandanīyo’’ti cintetvā tassa cittaṃ ajānantova vandanasāsanaṃ pahiṇi. Dadāhi dānīti ahaṃ tayā ‘‘dhītaraṃ dassāmī’’ti pakkosāpito, taṃ me idāni dehīti pahiṇi. Suvaṇṇena paṭicchannanti suvaṇṇālaṅkārena paṭimaṇḍitaṃ.

එහි ‘වන්දිතං’ යනු විදේහ රජු වයසින් වැඩි මහල්ලෙකි, චූළනී රජු ඔහුගේ පුත් හෝ මුණුබුරු වයසේ පසු වන්නෙකි. එසේ වුවත් කාමයෙන් මුළා වූ සිත් ඇතිව, ‘බෑනා විසින් මාමණ්ඩිය වැඳිය යුතුය’ යන අදහසින්, චූළනීගේ සිත නොදැනම වන්දනා කරන බවට පණිවිඩයක් යැවීය. ‘දදාහි දානි’ යනු ‘ඔබ දියණිය ලබා දෙන බව කියා මාව කැඳවූ බැවින්, දැන් ඇය මට ලබා දෙනු මැනව’ යන්නයි. ‘සුවණ්ණේන පටිච්ඡන්නං’ යනු ස්වර්ණාභරණයෙන් සැරසුණු යන්නයි.


Cūḷanirājā dūtassa vacanaṃ sutvā somanassappatto ‘‘idāni me paccāmitto kuhiṃ gamissati, ubhinnampi nesaṃ sīsāni chinditvā jayapānaṃ pivissāmā’’ti cintetvā kevalaṃ somanassaṃ dassento dūtassa sakkāraṃ katvā anantaraṃ gāthamāha –

චූළනී රජු දූතයාගේ වචනය අසා සතුටට පත්ව, ‘දැන් මාගේ සතුරා කොහි යන්නද? ඔවුන් දෙදෙනාගේම හිස් ගසා ජයපැන් බොන්නෙමි’ යි සිතා, සතුට පමණක් පිටතට පෙන්වමින් දූතයාට සත්කාර කොට මතු දැක්වෙන ගාථාව පැවසීය:


641.

641.


‘‘Svāgataṃ teva vedeha, atho te adurāgataṃ;

Nakkhattaññeva paripuccha, ahaṃ kaññaṃ dadāmi te;

Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti.

“විදේහ රජතුමනි, ඔබගේ පැමිණීම යහපත් වේවා! ඔබගේ පැමිණීම නපුරක් නොවේවා! සුබ නැකතක් විචාරනු මැනව. රන් ආභරණයෙන් සැරසුණු, දාසී පිරිවර සහිත වූ ඒ කුමරිය මම ඔබට පාවා දෙන්නෙමි.”


Tattha vedehāti vedehassa sāsanaṃ sutvā taṃ purato ṭhitaṃ viya ālapati. Atha vā ‘‘evaṃ brahmadattena vuttanti vadehī’’ti dūtaṃ āṇāpento evamāha.

එහි ‘වේදේහ’ යනු විදේහ රජුගේ පණිවිඩය අසා ඔහු තමන් ඉදිරියේ සිටින්නාක් මෙන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමයි. නැතහොත් ‘බ්‍රහ්මදත්ත රජු මෙසේ කීවේ යැයි පවසව’ කියා දූතයාට අණ කරමින් මෙසේ කීවේය.


Taṃ sutvā dūto vedehassa santikaṃ gantvā ‘‘deva, maṅgalakiriyāya anucchavikaṃ nakkhattaṃ kira jānāhi, rājā te dhītaraṃ detī’’ti āha. So ‘‘ajjeva nakkhattaṃ sobhana’’nti puna dūtaṃ pahiṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එය ඇසූ දූතයා විදේහ රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මංගල්‍යයට සුදුසු නැකතක් බලනු මැනව, රජු තමන්ගේ දියණිය ඔබට ලබා දෙන්නේය” යි කීවේය. රජු “අදම නැකත සුබයි” කියා නැවත දූතයකු යැවීය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:


642.

642.


‘‘Tato ca rājā vedeho, nakkhattaṃ paripucchatha;

Nakkhattaṃ paripucchitvā, brahmadattassa pāhiṇi.

“ඉන්පසු විදේහ රජතුමා නැකත් විචාරා, එසේ නැකත් විචාරා බ්‍රහ්මදත්ත රජු වෙත පණිවිඩයක් යැවීය.


643.

643.


‘‘Dadāhi dāni me bhariyaṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ;

Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti.

සියලු අඟ පසඟින් ශෝභමාන වූ ද, රන් ආභරණයෙන් සැරසුණා වූ ද, දාසී සමූහයා පිරිවර කොට ඇත්තා වූ ද ඒ කුමරිය දැන් මට බිරිඳ කොට පාවා දෙනු මැනව’ යනුවෙනි.”


Cūḷanirājāpi –

චූළනී රජු ද -


644.

644.


‘‘Dadāmi dāni te bhariyaṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ;

Suvaṇṇena paṭicchannaṃ, dāsīgaṇapurakkhata’’nti. –

“සියලු අඟ පසඟින් ශෝභමාන වූ ද, රන් ආභරණයෙන් සැරසුණා වූ ද, දාසී සමූහයා පිරිවර කොට ඇත්තා වූ ද ඒ කුමරිය මම දැන් ඔබට පාවා දෙන්නෙමි” යි (මුසාවෙන්) පැවසීය.


Imaṃ [Pg.282] gāthaṃ vatvā ‘‘idāni pesemi, idāni pesemī’’ti musāvādaṃ katvā ekasatarājūnaṃ saññaṃ adāsi ‘‘aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya saddhiṃ sabbe yuddhasajjā hutvā nikkhamantu, ajja ubhinnampi paccatthikānaṃ sīsāni chinditvā sve jayapānaṃ pivissāmā’’ti. Te sabbepi nikkhamiṃsu. Sayaṃ nikkhanto pana mātaraṃ calākadeviñca aggamahesiṃ, nandādeviñca, puttaṃ pañcālacandañca, dhītaraṃ pañcālacandiñcāti cattāro jane orodhehi saddhiṃ pāsāde nivāsāpetvā nikkhami. Bodhisattopi vedeharañño ceva tena saddhiṃ āgatasenāya ca mahantaṃ sakkāraṃ kāresi. Keci manussā suraṃ pivanti, keci macchamaṃsādīni khādanti, keci dūramaggā āgatattā kilantā sayanti. Videharājā pana senakādayo cattāro paṇḍite gahetvā amaccagaṇaparivuto alaṅkatamahātale nisīdi.

මෙම ගාථාව පවසා, “දැන් එවන්නම්, දැන් එවන්නම්” යි මුසාවාද පවසා, “අක්ෂෝහිණී දහඅටක සේනාව සමඟ සියල්ලෝම යුද්ධයට සැරසී නික්මෙත්වා, අද සතුරන් දෙදෙනාගේම හිස් ගසා හෙට ජයපැන් බොන්නෙමු” යි රජු සියක් රජවරුන්ට සංඥා කළේය. ඔවුහු සියල්ලෝම නික්මුණහ. රජු ද නික්මෙමින් තම මව වූ චලාක දේවිය ද, අගමෙහෙසිය වූ නන්දා දේවිය ද, පුත් පංචාලචන්ද කුමරු ද, දියණිය වූ පංචාලචන්දි කුමරිය ද යන සිව්දෙනා අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සමඟ මාලිගාවෙහි නවතා නික්මුණේය. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ ද විදේහ රජුටත් ඔහු සමඟ පැමිණි සේනාවටත් මහත් සත්කාර කරවූහ. ඇතැම් මනුෂ්‍යයෝ මත්පැන් බොති, ඇතැමෙක් මස් මාළු ආදිය කති, ඇතැමෙක් දුර මඟ පැමිණි බැවින් වෙහෙස වී නිදති. විදේහ රජතුමා වනාහි සේනක ආදී පණ්ඩිතවරුන් හතර දෙනා ද සමඟ ඇමති පිරිවර පිරිවරා අලංකාර කළ මහා තලයක වැඩ සිටියේය.


Cūḷanirājāpi aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya sabbaṃ taṃ nagaraṃ tisantiṃ catusaṅkhepaṃ parikkhipitvā anekasatasahassāhi ukkāhi dhāriyamānāhi aruṇe uggacchanteyeva gahaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi. Taṃ ñatvā mahāsatto attano yodhānaṃ tīṇi satāni pesesi ‘‘tumhe jaṅghaumaṅgena gantvā rañño mātarañca aggamahesiñca puttañca dhītarañca jaṅghaumaṅgena ānetvā mahāumaṅgena netvā umaṅgadvārato bahi akatvā antoumaṅgeyeva ṭhapetvā yāva amhākaṃ āgamanā rakkhantā tattha ṭhatvā amhākaṃ āgamanakāle umaṅgā nīharitvā umaṅgadvāre mahāvisālamāḷake ṭhapethā’’ti. Te tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā jaṅghaumaṅgena gantvā sopānapādamūle phalakasantharaṇaṃ ugghāṭetvā sopānapādamūle sopānasīse mahātaleti ettake ṭhāne ārakkhamanusse ca khujjādiparicārikāyo ca hatthapādesu bandhitvā mukhañca pidahitvā tattha tattha paṭicchannaṭṭhāne ṭhapetvā rañño paṭiyattaṃ khādanīyabhojanīyaṃ kiñci khāditvā kiñci bhinditvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā aparibhogaṃ katvā chaḍḍetvā uparipāsādaṃ abhiruhiṃsu. Tadā calākadevī nandādeviñca rājaputtañca rājadhītarañca gahetvā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti maññamānā attanā saddhiṃ ekasayaneyeva sayāpesi. Te yodhā gabbhadvāre ṭhatvā pakkosiṃsu. Sā nikkhamitvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti āha. ‘‘Devi, amhākaṃ rājā vedehañca mahosadhañca jīvitakkhayaṃ pāpetvā sakalajambudīpe [Pg.283] ekarajjaṃ katvā ekasatarājaparivuto mahantena yasena ajja mahājayapānaṃ pivanto tumhe cattāropi jane gahetvā ānehī’’ti amhe pahiṇīti.

චූළනී රජු ද අක්ෂෝහිණී දහඅටක සේනාවෙන් ඒ මුළු නගරයම සිව් ගුණයකින් වට කොට, ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පන්දම් දල්වාගෙන අලුයම් කාලය උදා වන විටම ඔවුන් අල්ලා ගැනීමට සූදානම්ව සිටියේය. ඒ බව දැනගත් මහාබෝසතාණන් වහන්සේ තමන්ගේ සෙබළුන් තුන්සියයක් යවා, “තොප ජංඝා උමඟින් ගොස් රජුගේ මව, අගමෙහෙසිය, පුත්‍රයා සහ දියණිය ජංඝා උමඟින්ම රැගෙන මහා උමඟට ගෙන එනු. ඔවුන් උමං ද්වාරයෙන් පිටතට නොගෙන උමඟ ඇතුළතම තබාගෙන, අප පැමිණෙන තෙක් එහි රැකවල් කරමින් හිඳ, අප එන වේලාවට උමඟින් පිටතට ගෙන උමං ද්වාරයෙහි ඇති විශාල මණ්ඩපයෙහි තබනු” යි නියෝග කළහ. ඔවුහු බෝසතුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ජංඝා උමඟින් ගොස්, තරප්පු පෙළ පාමුල තිබූ ලෑලි පියන ඉවත් කර, තරප්පු පෙළ පාමුල, තරප්පු මුදුනෙහි සහ උඩුමහලෙහි සිටි රැකවල්කරුවන් ද කුදු ආදී පිරිවර ස්ත්‍රීන් ද අත් පා බැඳ, කටවල් වසා ඒ ඒ රහස් තැන්වල තැබූහ. රජු වෙනුවෙන් පිළියෙළ කර තිබූ කෑම බීමවලින් ස්වල්පයක් අනුභව කොට, ඉතිරිය කඩා බිඳ විනාශ කර දමා උඩුමහලට නැඟුණහ. එකල චලාක දේවිය, නන්දා දේවියත් රාජ කුමරාත් රාජ කුමරියත් රැගෙන “කුමක් සිදු වේදැයි කවුරු දනිත්දැයි” සිතමින් තමන් සමඟ එකම යහනක නිදි කරවා ගත්තාය. ඒ සෙබළු ගැබ්ගෙය දොරකඩ සිට ඇයට හඬ ගැසූහ. ඇය පිටතට පැමිණ “පුත්‍රයිනි, කුමක්ද?” යි ඇසුවාය. “දේවියනි, අපගේ රජතුමා විදේහ රජු සහ මහෝෂධයන් ජීවිතක්ෂයට පත් කොට මුළු දඹදිවම ඒක රාජ්‍යයක් කොට, සියක් රජවරුන් පිරිවරා මහත් යසසින් අද මහා ජයපැන් බොමින් සිටියි. ඔබ සිව්දෙනාම රැගෙන එන ලෙස අපව එවන ලද්දේය” යි ඔවුහු කීහ.


Tepi tesaṃ vacanaṃ saddahitvā pāsādā otaritvā sopānapādamūlaṃ agamiṃsu. Atha ne gahetvā jaṅghaumaṅgaṃ pavisiṃsu. Te āhaṃsu ‘‘mayaṃ ettakaṃ kālaṃ idha vasantā imaṃ vīthiṃ na otiṇṇapubbā’’ti. ‘‘Devi, imaṃ vīthiṃ na sabbadā otaranti, maṅgalavīthi nāmesā, ajja maṅgaladivasabhāvena rājā iminā maggena ānetuṃ āṇāpesī’’ti. Te tesaṃ vacanaṃ saddahiṃsu. Athekacce te cattāro gahetvā gacchiṃsu. Ekacce nivattitvā rājanivesane ratanagabbhe vivaritvā yathicchitaṃ ratanasāraṃ gahetvā āgamiṃsu. Itarepi cattāro khattiyā purato mahāumaṅgaṃ patvā alaṅkatadevasabhaṃ viya umaṅgaṃ disvā ‘‘rañño atthāya sajjita’’nti saññaṃ kariṃsu. Atha ne gaṅgāya avidūraṭhānaṃ netvā antoumaṅgeyeva alaṅkatagabbhe nisīdāpetvā ekacce ārakkhaṃ gahetvā acchiṃsu. Ekacce tesaṃ ānītabhāvaṃ ñāpetuṃ gantvā bodhisattassa ārocesuṃ. So tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘idāni me manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti somanassajāto rañño santikaṃ gantvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājāpi kilesāturatāya ‘‘idāni me dhītaraṃ pesessati, idāni me dhītaraṃ pesessatī’’ti pallaṅkato uṭṭhāya vātapānena olokento anekehi ukkāsatasahassehi ekobhāsaṃ jātaṃ nagaraṃ mahatiyā senāya parivutaṃ disvā āsaṅkitaparisaṅkito ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti paṇḍitehi saddhiṃ mantento gāthamāha –

ඒ වචනය විශ්වාස කරමින් එම රජවරු හතර දෙනා ප්‍රාසාදයෙන් බැස පියගැට පෙළ පාමුලට පැමිණියහ. එවිට සෙබළුන් ඔවුන් රැගෙන උමං මාර්ගයට ඇතුළු වූහ. 'අප මෙපමණ කලක් මෙහි වාසය කළත් මේ මාර්ගයෙන් මීට පෙර ගොස් නැතැ'යි ඔවුහු පැවසූහ. 'දේවයන් වහන්ස, සැමවිටම මේ මගින් නොයති. මෙය මංගල වීථියයි. අද මංගල දිනය බැවින් රජතුමා තමන්ගේ මෑණියන් හා දියණියන් මේ මාර්ගයෙන් කැඳවාගෙන එන ලෙස අණ කළේ යැ'යි සෙබළු පැවසූහ. ඔවුහු එම වචනයද විශ්වාස කළහ. ඇතැම් සෙබළුන් ඒ රජවරුන් හතර දෙනා රැගෙන ගියහ. ඇතැම් සෙබළුන් ආපසු රජමාලිගයට ගොස් වස්තු ගබඩා විවෘත කොට කැමති පරිදි රන් රිදී ආදී වටිනා වස්තු රැගෙන ආහ. අනෙක් රජවරු සිව්දෙනාද උමඟ දිගේ ඉදිරියට යන කල, එහි දොරටුව අසලදී දෙව්සභාවක් මෙන් අලංකාරව සරසා තිබූ උමඟ දැක සතුටට පත්ව 'මෙවැනි සැරසිල්ලක් අප රජු උදෙසා අමාත්‍ය පණ්ඩිතවරුන් විසින් කරවන ලද්දක් විය යුතු යැ'යි සිතූහ. පසුව ඔවුන් ගංගා නදියට නුදුරු ස්ථානයකට රැගෙන ගොස් උමඟ ඇතුළත වූ අලංකාර කුටියක වඩා හිඳුවා ඇතැම් සෙබළු ආරක්ෂාව පිණිස නතර වූහ. ඇතැම්හු ඔවුන් රැගෙන ආ බව දැන්වීමට මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වෙත ගියහ. ඒ කතාව ඇසූ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් 'දැන් මාගේ අභිප්‍රාය සාර්ථක වූයේ යැ'යි සතුටට පත්ව විදේහ රජු වෙත ගොස් එකත්පසක සිටියේය. විදේහ රජතුමාද කෙලෙස්වලින් මත්ව 'දැන් මට දියණිය පාවා දීමට එවනු ඇතැ'යි සිතමින් සිංහාසනයෙන් නැගිට කවුළුවෙන් බලන්නේ, දහස් ගණන් පන්දම් ආලෝකයෙන් ඒකාලෝක වූ නගරය මහා සේනාවකින් වට කර ඇති බව දැක බියෙන් හා සැකයෙන් යුතුව 'මේ කුමක්ද?' කියා පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසමින් මේ ගාථාව පැවසීය.


645.

645.


‘‘Hatthī assā rathā pattī, senā tiṭṭhanti vammitā;

Ukkā padittā jhāyanti, kiṃ nu maññanti paṇḍitā’’ti.

ඇතුන්, අශ්වයන්, රථ සහ පාබල සේනාව සන්නද්ධව සිටිති. පන්දම් දැල්වී දිලිසෙමින් තිබේ. මේ පිළිබඳව පණ්ඩිතයෝ කුමක් සිතන්නහුද?


Tattha kiṃ nu maññantīti cūḷanirājā amhākaṃ tuṭṭho, udāhu kuddho, kiṃ nu paṇḍitā maññantīti pucchi.

එහි 'කුමක් සිතන්නහුද' යන්නෙන් අදහස් කළේ චූළනී රජු අප කෙරෙහි සතුටු වී මෙසේ පැමිණියේද, නැතහොත් කෝප වී පැමිණියේද කියා පණ්ඩිතයන් සිතන්නේ කුමක්දැයි විමසීමයි.


Taṃ sutvā senako āha – ‘‘mā cintayittha, mahārāja, atibahū ukkā paññāyanti, rājā tumhākaṃ dātuṃ dhītaraṃ gahetvā eti maññe’’ti. Pukkusopi [Pg.284] ‘‘tumhākaṃ āgantukasakkāraṃ kātuṃ ārakkhaṃ gahetvā ṭhito bhavissatī’’ti āha. Evaṃ tesaṃ yaṃ yaṃ ruccati, taṃ taṃ kathayiṃsu. Rājā pana ‘‘asukaṭṭhāne senā tiṭṭhantu, asukaṭṭhāne ārakkhaṃ gaṇhatha, appamattā hothā’’ti vadantānaṃ saddaṃ sutvā olokento sannaddhapañcāvudhaṃ senaṃ passitvā maraṇabhayabhīto hutvā mahāsattassa kathaṃ paccāsīsanto itaraṃ gāthamāha –

එය ඇසූ සේනක මෙසේ කීවේය: 'මහාරාජයාණෙනි, අනවශ්‍ය ලෙස නොසිතන්න. පන්දම් රාශියක් පෙනෙන්නේ රාත්‍රී කාලය බැවිනි. රජතුමා තමන්ගේ දියණිය ඔබ වෙත පාවා දීමට රැගෙන එනවා විය යුතුය.' පක්කුසද මෙසේ කීවේය: 'ඔබතුමාට ආගන්තුක සත්කාර කිරීමට ආරක්ෂාව යොදවා සිටිනවා විය හැකිය.' මෙසේ ඔවුන් තමන්ට රුචි දේ පැවසූහ. එහෙත් විදේහ රජතුමාට පංචාල සේනාව පවසන 'අසවල් තැන සේනාව රැඳී සිටිත්වා, නගරය බිඳ හෙළා විදේහ රජු හා මහෞෂධ අල්ලා ගනිමු' යන හඬ ශ්‍රවණය වී මරණ බියෙන් තැතිගෙන, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ වචනයක් අපේක්ෂාවෙන් මෙසේ විමසීය.


646.

646.


‘‘Hatthī assā rathā pattī, senā tiṭṭhanti vammitā;

Ukkā padittā jhāyanti, kiṃ nu kāhanti paṇḍitā’’ti.

ඇතුන්, අශ්වයන්, රථ සහ පාබල සේනාව සන්නද්ධව සිටිති. පන්දම් දැල්වී දිලිසෙමින් තිබේ. මේ ගැන පණ්ඩිතයෝ කුමක් කරන්නහුද?


Tattha kiṃ nu kāhanti paṇḍitāti paṇḍita, kiṃ nāma cintesi, imā senā amhākaṃ kiṃ karissantīti.

එහි 'කුමක් කරන්නහුද' යනු: 'පුතණුවනි මහෞෂධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? මේ සේනාව අපට කුමක් කරනු ඇත්ද? අප දැන් කුමක් කළ යුතුද?' යන්නයි.


Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘imaṃ andhabālaṃ thokaṃ santāsetvā pacchā mama paññābalaṃ dassetvā assāsessāmī’’ti cintetvā āha –

එය ඇසූ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් 'මේ රජු මෙහිදී පමණක් නොව හැමවිටම කෙලෙස්වලින් මත්ව අඥාන ඇමතියන්ගේ බස් අසා වරදවා ගත්තේය. එබැවින් මොහු ස්වල්පයක් බිය ගන්වා, පසුව මාගේ ප්‍රඥා බලය පෙන්වා සැනසීම ලබා දෙන්නෙමි'යි සිතා මෙසේ පැවසීය.


647.

647.


‘‘Rakkhati taṃ mahārāja, cūḷaneyyo mahabbalo;

Paduṭṭho brahmadattena, pāto taṃ ghātayissatī’’ti.

මහාරාජයාණෙනි, මහා බලැති චූළනී රජු ඔබව වට කර ආරක්ෂා කරමින් සිටියි. එහෙත් ඔබ කෙරෙහි දූෂිත සිත් ඇති ඒ බ්‍රහ්මදත්ත රජු හෙට උදෑසනම ඔබව මරා දමනු ඇත.


Taṃ sutvā sabbe maraṇabhayatajjitā jātā. Rañño kaṇḍo sussi mukhe kheḷo parichijji, sarīre dāho uppajji. So maraṇabhayabhīto paridevanto dve gāthā āha –

මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ ඒ වචනය ඇසූ සේනක, පක්කුස ඇතුළු පිරිස මරණ බියෙන් තැති ගත්හ. රජුගේ සිරුර ගින්නෙන් දැවෙන්නාක් මෙන් විය, උගුර වියළී කටේ කෙළ සිඳී ගියේය. ඔහු මරණ බියෙන් වැළපෙමින් මේ ගාථා දෙක පැවසීය.


648.

648.


‘‘Ubbedhati me hadayaṃ, mukhañca parisussati;

Nibbutiṃ nādhigacchāmi, aggidaḍḍhova ātape.

පුතණුවනි මහෞෂධ පණ්ඩිතයෙනි, මාගේ හදවත වෙව්ලයි, මුඛය වියළී යයි. ග්‍රීෂ්ම කාලයේ මහා අව්වේ ගින්නෙන් දැවුණෙකුට සැනසීමක් නැත්තාක් මෙන්, මටද කිසිදු සැනසීමක් නැත.


649.

649.


‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, attho jhāyati no bahi;

Evampi hadayaṃ mayhaṃ, anto jhāyati no bahī’’ti.

කම්මල්කරුවන්ගේ මයිනහම මෙන් පිටතට ගින්නක් නොපෙනුණද ඇතුළතින් රත්වන්නාක් මෙන්, මාගේ හදවතද ඇතුළතින් දැවෙයි, පිටතට නොපෙනේ.


Tattha ubbedhatīti tāta mahosadhapaṇḍita, hadayaṃ me mahāvātappaharitaṃ viya pallavaṃ kampati. Anto jhāyatīti so ‘‘ukkā viya mayhaṃ hadayamaṃsaṃ abbhantare jhāyati, bahi pana na jhāyatī’’ti paridevati.

එහි 'වෙව්ලයි' යනු: 'පුතණුවනි, මාගේ හෘදය මහා සුළඟින් පහර කෑ පල්ලවයක් මෙන් කම්පා වෙයි.' 'ඇතුළතින් දැවෙයි' යනු: 'මාගේ හෘදය මාංශය මයිනහමක ඇතුළත ගින්න මෙන් දැවෙයි' යැයි වැළපීමයි.


Mahāsatto tassa paridevitasaddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ andhabālo aññesu divasesu mama vacanaṃ na akāsi, bhiyyo naṃ niggaṇhissāmī’’ti cintetvā āha –

මහාසත්වයන් රජුගේ ඒ විලාපය අසා 'මේ අඥාන රජුට සැබෑ වරද පෙන්වා දී තවදුරටත් අවවාද කරන්නෙමි'යි සිතා මෙසේ කීවේය.


650.

650.


‘‘Pamatto [Pg.285] mantanātīto, bhinnamantosi khattiya;

Idāni kho taṃ tāyantu, paṇḍitā mantino janā.

රජතුමනි, ඔබ කාමයෙන් මත්ව ප්‍රමාද වූයෙහිය, ප්‍රඥා ගෝචර උපදෙස් ඉක්මවා ගියෙහිය. ඔබේ තීරණ බිඳී ගොස් ඇත. දැන් ඉතින් මේ සේනකාදී පණ්ඩිත පිරිස ඔබව බේරා ගනිත්වා.


651.

651.


‘‘Akatvāmaccassa vacanaṃ, atthakāmahitesino;

Attapītirato rājā, migo kūṭeva ohito.

තමන්ගේ යහපත කැමති ඇමතියාගේ වචනය පිළිපදින්නේ නැති, තමන්ගේ කෙලෙස් ආශ්වාදයෙහිම ඇලී සිටින රජු, මලපතක වැටුණු මුවෙකු වැනිය.


652.

652.


‘‘Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ;

Āmagiddho na jānāti, maccho maraṇamattano.

යම් සේ මසින් වැසුණු වක් වූ බිලී කොක්ක, මස් කෙරෙහි ගිජු වූ මත්ස්‍යයා තමන්ගේ මරණය නොදැන ගිල දමන්නේද...


653.

653.


‘‘Evameva tuvaṃ rāja, cūḷaneyyassa dhītaraṃ;

Kāmagiddho na jānāsi, macchova maraṇamattano.

රජතුමනි, එසේම ඔබ චූළනී රජුගේ දියණිය කෙරෙහි වූ කාමයෙන් අන්ධ වී, මත්ස්‍යයා මෙන් තමන්ගේ මරණය ගැන නොදන්නෙහිය.


654.

654.


‘‘Sace gacchasi pañcālaṃ, khippamattaṃ jahissasi;

Migaṃ panthānubandhaṃva, mahantaṃ bhayamessati.

ඔබ පංචාල දේශයට ගියහොත් වහාම ජීවිතය අහිමි කරගන්නෙහිය. මග රැක සිටින මුවෙකු පසුපස හඹා යන වැද්දෙකු මෙන් මහා බියක් දැන් ඔබ ඉදිරියට පැමිණ ඇත.


655.

655.


‘‘Anariyarūpo puriso janinda, ahīva ucchaṅgagato ḍaseyya;

Na tena mittiṃ kayirātha dhīro, dukkho have kāpurisena saṅgamo.

රජතුමනි, අසත්පුරුෂයෙකු යනු උකුළේ සිටින සර්පයෙකු මෙන් කවදා හෝ දෂ්ට කරන්නෙකි. ප්‍රඥාවන්තයා ඔහු සමඟ මිත්‍ර නොවිය යුතුය. නීච මිනිසුන් සමඟ එක්වීම සැමවිටම දුක් සහගතය.


656.

656.


‘‘Yadeva jaññā purisaṃ janinda, sīlavāyaṃ bahussuto;

Teneva mittiṃ kayirātha dhīro, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.

රජතුමනි, යම් පුද්ගලයෙකු සිල්වත් බවත්, බහුශ්‍රුත බවත්, ප්‍රඥාවන්ත බවත් දන්නේ නම්, ප්‍රඥාවන්තයා ඔහු සමඟම මිත්‍රත්වය ඇති කරගත යුතුය. සත්පුරුෂයන් සමඟ එක්වීම සැපයට හේතු වේ.


Tattha pamattoti mahārāja, tvaṃ kāmena pamatto. Mantanātītoti mayā anāgatabhayaṃ disvā paññāya paricchinditvā mantitamantanaṃ atikkamanto. Bhinnamantoti mantanātikkantattāyeva bhinnamanto, yo vā te senakādīhi saddhiṃ manto gahito, eso bhinnotipi bhinnamantosi jāto. Paṇḍitāti ime senakādayo cattāro janā idāni taṃ rakkhantu, passāmi nesaṃ balanti dīpeti. Akatvāmaccassāti mama uttamaamaccassa vacanaṃ akatvā. Attapītiratoti attano kilesapītiyā abhirato hutvā. Migo kūṭeva ohitoti yathā nāma nivāpalobhena āgato migo kūṭapāse bajjhati, evaṃ mama vacanaṃ aggahetvā ‘‘pañcālacandiṃ [Pg.286] labhissāmī’’ti kilesalobhena āgantvā idāni kūṭapāse baddho migo viya jātosīti.

එහි 'අප්‍රමාදී වූ' යනු: 'මහාරාජයාණෙනි, ඔබ කාමයෙන් මත් වී ප්‍රමාදයට පත් වූයෙහිය.' 'උපදෙස් ඉක්මවා ගිය' යනු: 'මා විසින් අනාගත බිය දැක ප්‍රඥාවෙන් දුන් උපදෙස් නොපිළිගෙන කටයුතු කිරීමයි.' 'බිඳුණු උපදෙස්' යනු: 'මෙසේ සැලසුම් බිඳී ගොස් ඇති මොහොතේ, ඔබ අතිශයින් උතුම් කොට සැලකූ මේ සේනකාදී පණ්ඩිතයන් දැන් ඔබව රකිනු ඇතැයි සිතමි.' 'ඇමතියාගේ වචනය නොපිළිපැද' යනු: 'මා වැනි හිතෛෂී ඇමතියෙකුගේ වචනය නොපිළිපැද' යන්නයි. 'තමන්ගේ ආශ්වාදයට ලොල් වූ' යනු: 'තම කෙලෙස් සුවයට ඇලුම් කර' යන්නයි. 'මලපතක වැටුණු මුවෙකු වැනිය' යනු: 'යම් සේ ගොදුරට ලොබ බැඳ ආ මුවෙකු වැද්දාගේ මලපතට අසු වේද, එලෙසම මාගේ වචනය පිළිනොගෙන කුමරිය කෙරෙහි වූ ලෝභයෙන් පැමිණි ඔබ, දැන් සතුරාගේ මලපතට අසු වූ මුවෙකු මෙන් වී ඇත' යන්නයි.


‘‘Yathāpi macco’’ti gāthādvayaṃ ‘‘tadā mayā ayaṃ upamā ābhatā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Sace gacchasī’’ti gāthāpi ‘‘na kevalaṃ ettakameva, imampi ahaṃ āhari’’nti dassetuṃ vuttā. Anariyarūpoti kevaṭṭabrāhmaṇasadiso asappurisajātiko nillajjapuriso. Na tena mittinti tādisena saddhiṃ mittidhammaṃ na kayirātha, tvaṃ pana kevaṭṭena saddhiṃ mittidhammaṃ katvā tassa vacanaṃ gaṇhi. Dukkhoti evarūpena saddhiṃ saṅgamo nāma ekavārampi kato idhalokepi paralokepi mahādukkhāvahanato dukkho nāma hoti. Yadevāti yaṃ eva, ayameva vā pāṭho. Sukhoti idhalokepi paralokepi sukhoyeva.

‘‘යම් සේ මත්ස්‍යයෙක්’’ යනාදී ගාථා ද්වය, ‘‘එකල්හි මා විසින් මෙම උපමාව ගෙන එන ලදී’’ යන බව පෙන්වීමට වදාරන ලදී. ‘‘සචේ ගච්ඡසි’’ යන ගාථාව ද ‘‘එපමණක් නොව, මම මෙය ද ගෙන ආවෙමි’’ යන බව පෙන්වීමට වදාරන ලදී. ‘අනරියරූපො’ යනු කෙවට්ට බමුණා වැනි, අසත්පුරුෂ ජාතික වූ ලැජ්ජා නැති පුරුෂයා ය. ‘න තේන මිත්තිං’ යනු එබඳු වූවෙකු සමඟ මිත්‍ර ධර්මයක් නොකළ යුතුය යන්නයි. එහෙත් ඔබ කෙවට්ටයා සමඟ මිත්‍ර ධර්මය පවත්වා ඔහුගේ වචනය පිළිගත්තෙහිය. ‘දුක්ඛො’ යනු මෙබඳු වූවෙකු සමඟ එක් වරක් හෝ එක්වීම මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද මහා දුක් ගෙන දෙන බැවින් දුක් සහගත බවයි. ‘යදේව’ යනු යම් එකක්ම යන්නයි, ‘අයමේව’ යන්න ද පාඨයකි. ‘සුඛො’ යනු මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද සැප ලබා දෙන්නක්ම බවයි.


Atha naṃ ‘‘puna evarūpaṃ karissatī’’ti suṭṭhutaraṃ niggaṇhanto pubbe raññā kathitakathaṃ āharitvā dassento –

ඉන්පසු ඔහුට (රජුට) ‘‘නැවත මෙවැන්නක් නොකරනු ඇතැයි’’ වඩාත් හොඳින් නිග්‍රහ කරමින්, පෙර රජු විසින් පවසන ලද කතාව සිහිපත් කර දෙමින් මෙසේ පැවසීය –


657.

657.


‘‘Bālo tuvaṃ eḷamūgosi rāja, yo uttamatthāni mayī lapittho;

Kimevahaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho, atthāni jānāmi yathāpi aññe.

‘‘රජතුමනි, මා ඔබ හට උතුම් අර්ථයන් (යහපත) පවසද්දී ඔබ මෝඩයෙකු මෙන්, ගොළුවෙකු මෙන් සිටියෙහිය. අන් අය මෙන් මම කුමක් දනිම්ද? මම නගුල් මිට ළඟ හැදී වැඩුණු ගොවියෙක් නොවෙම්ද?’’


658.

658.


‘‘Imaṃ gale gahetvāna, nāsetha vijitā mama;

Yo me ratanalābhassa, antarāyāya bhāsatī’’ti. –

‘‘මොහුගේ බෙල්ලෙන් අල්ලා ගෙන, මාගේ රාජ්‍යයෙන් පිටුවහල් කරව්. මාගේ රත්න ලාභයට (ස්ත්‍රී රත්නය ලැබීමට) යමෙක් බාධා පමුණුවන බස් පවසයි ද (ඔහු පිටුවහල් කරව් යනුවෙන් එදා ඔබ කීවෙහිය).’’


Imā dve gāthā vatvā ‘‘mahārāja, ahaṃ gahapatiputto, yathā tava aññe senakādayo paṇḍitā atthāni jānanti, tathā kimeva ahaṃ jānissaṃ, agocaro esa mayhaṃ, gahapatisippamevāhaṃ jānāmi, ayaṃ attho senakādīnaṃ paṇḍitānaṃ pākaṭo hoti, ajja te aṭṭhārasaakkhobhaṇisaṅkhāya senāya parivāritassa senakādayo avassayā hontu, maṃ pana gīvāyaṃ gahetvā nikkaḍḍhituṃ āṇāpesi, idāni maṃ kasmā pucchasī’’ti evaṃ suniggahitaṃ niggaṇhi.

මෙම ගාථා දෙක පවසා, ‘‘මහාරාජයෙනි, මම ගෘහපති පුත්‍රයෙක්මි. ඔබගේ සේනක ආදී අනෙකුත් පණ්ඩිතවරුන් අර්ථයන් දන්නා සේ මම කෙසේ නම් දනිම්ද? මෙය මාගේ විෂය පථය නොවේ. මා දන්නේ ගෘහපති ශිල්පයන් පමණි. අද අක්ෂෝභිණී දහඅටක සේනාවකින් වටවී සිටින ඔබට සේනක ආදීන් පිහිට වේවා. ඔබ එදා මගේ බෙල්ලෙන් අල්ලා නෙරපා හරින්නට අණ කළෙහිය. දැන් කුමකට මගෙන් විමසන්නෙහිද?’’ යනුවෙන් මැනවින් නිග්‍රහ කළේය.


Taṃ sutvā rājā cintesi ‘‘paṇḍito mayā kathitadosameva katheti. Pubbeva hi idaṃ anāgatabhayaṃ jāni, tena maṃ ativiya niggaṇhāti, na kho [Pg.287] panāyaṃ ettakaṃ kālaṃ nikkammakova acchissati, avassaṃ iminā mayhaṃ sotthibhāvo kato bhavissatī’’ti. Atha naṃ pariggaṇhanto dve gāthā abhāsi –

එය ඇසූ රජු මෙසේ සිතීය: ‘‘පණ්ඩිතයා මා විසින් පවසන ලද වැරදිම පවසයි. ඔහු කලින්ම මේ අනාගත බිය දැන සිටියේය. එබැවින් ඔහු මට බෙහෙවින් නිග්‍රහ කරයි. එහෙත් ඔහු මෙතරම් කාලයක් ක්‍රියාවක් රහිතව නොසිටිනු ඇත. අනිවාර්යයෙන්ම මොහු විසින් මට යහපතක් සලසා දෙනු ඇත.’’ ඉන්පසු ඔහු කෙරෙහි විශ්වාසය තබමින් රජු ගාථා දෙකක් පැවසීය –


659.

659.


‘‘Mahosadha atītena, nānuvijjhanti paṇḍitā,Kiṃ maṃ assaṃva sambaddhaṃ, patodeneva vijjhasi.

‘‘මහෝසධයෙනි, පණ්ඩිතයෝ අතීත වැරදි අල්ලාගෙන (චෝදනා කරමින්) පෙළන්නේ නැත. බැඳ දමා සිටින අශ්වයෙකුට කෙවිටකින් තලන්නාක් මෙන්, ඇයි ඔබ මට වචනවලින් විදින්නේ?’’


660.

660.


‘‘Sace passasi mokkhaṃ vā, khemaṃ vā pana passasi;

Teneva maṃ anusāsa, kiṃ atītena vijjhasī’’ti.

‘‘ඔබ යම් මිදීමක් දකින්නේ නම්, නැතහොත් යම් යහපතක් දකින්නේ නම්, එයින්ම මට අනුශාසනා කරන්න. අතීත වැරදි පවසමින් ඇයි මට විදින්නේ?’’


Tattha nānuvijjhantīti atītadosaṃ gahetvā mukhasattīhi na vijjhanti. Assaṃva sambaddhanti sattusenāya parivutattā suṭṭhu bandhitvā ṭhapitaṃ assaṃ viya kiṃ maṃ vijjhasi. Teneva manti evaṃ te mokkho bhavissati, evaṃ khemanti teneva sotthibhāvena maṃ anusāsa assāsehi, tañhi ṭhapetvā aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthīti.

එහි ‘නානුවිජ්ඣන්ති’ යනු අතීත වැරදි ගෙන මුඛ සත්තියෙන් (වචන නමැති ආයුධයෙන්) පෙළීම නොකරන්න යන්නයි. ‘අස්සංව සම්බද්ධං’ යනු සතුරු සේනාවෙන් වටවී සිටින බැවින් හොඳින් බැඳ තබා ඇති අශ්වයෙකු මෙන් ඇයි මට විදින්නේ (පෙළන්නේ) යන්නයි. ‘තේනේව මං’ යනු මෙලෙස ඔබට මිදීම ලැබෙනු ඇත, මෙලෙස යහපත ලැබෙනු ඇතැයි ඒ සහනයෙන්ම මට අනුශාසනා කරන්න යන්නයි. ඔබ හැර වෙනත් පිහිටක් මට නැත යන්න එහි අදහසයි.


Atha naṃ mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā ativiya andhabālo, purisavisesaṃ na jānāti, thokaṃ kilametvā pacchā tassa avassayo bhavissamī’’ti cintetvā āha –

ඉන්පසු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ, ‘‘මේ රජු අතිශයින්ම අන්ධ බාලයෙකි, උතුම් පුරුෂ විශේෂයන් හඳුනන්නේ නැත. මඳක් පීඩාවට පත් කර පසුව ඔහුට පිහිට වන්නෙමි’’යි සිතා මෙසේ පැවසූහ –


661.

661.


‘‘Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ, dukkaraṃ durabhisambhavaṃ;

Na taṃ sakkopi mocetuṃ, tvaṃ pajānassu khattiya.

‘‘රජතුමනි, මනුෂ්‍යයන්ට කළ හැකි ප්‍රයත්නය දැන් ඉක්ම ගොස් ඇත. මෙය කිරීම ඉතා දුෂ්කරය, සාර්ථක කර ගැනීම අපහසුය. සක්දෙවිඳුට පවා ඔබව මෙයින් මුදවා ගත නොහැක. රජතුමනි, එය තේරුම් ගන්න.’’


662.

662.


‘‘Santi vehāyasā nāgā, iddhimanto yasassino;

Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.

‘‘අහසින් යා හැකි, මහා ඉද්ධිමත් වූ, කීර්තිමත් වූ හස්තීහු සිටිති. යමෙකුට එබඳු (වාහන) ඇත්නම් ඔවුහු රජු රැගෙන යන්නාහ.’’


663.

663.


‘‘Santi vehāyasā assā, iddhimanto yasassino;

Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.

‘‘අහසින් යා හැකි, මහා ඉද්ධිමත් වූ, කීර්තිමත් වූ අශ්වයෝ සිටිති. යමෙකුට එබඳු (වාහන) ඇත්නම් ඔවුහු රජු රැගෙන යන්නාහ.’’


664.

664.


‘‘Santi vehāyasā pakkhī, iddhimanto yasassino;

Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.

‘‘අහසින් යා හැකි, මහා ඉද්ධිමත් වූ, කීර්තිමත් වූ පක්ෂීහු සිටිති. යමෙකුට එබඳු (වාහන) ඇත්නම් ඔවුහු රජු රැගෙන යන්නාහ.’’


665.

665.


‘‘Santi vehāyasā yakkhā, iddhimanto yasassino;

Tepi ādāya gaccheyyuṃ, yassa honti tathāvidhā.

‘‘අහසින් යා හැකි, මහා ඉද්ධිමත් වූ, කීර්තිමත් වූ යක්ෂයෝ සිටිති. යමෙකුට එබඳු (වාහන) ඇත්නම් ඔවුහු රජු රැගෙන යන්නාහ.’’


666.

666.


‘‘Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ, dukkaraṃ durabhisambhavaṃ;

Na taṃ sakkomi mocetuṃ, antalikkhena khattiyā’’ti.

‘‘රජතුමනි, මනුෂ්‍ය ප්‍රයත්නය ඉක්මවා ගිය මෙය ඉතා දුෂ්කරය, සාර්ථක කර ගත නොහැක්කකි. රජතුමනි, අහසින් ඔබව මුදවා ගෙන යන්නට මට නොහැකිය.’’


Tattha [Pg.288] kammanti mahārāja, idaṃ ito tava mocanaṃ nāma atītaṃ, manussehi kattabbakammaṃ atītaṃ. Dukkaraṃ durabhisambhavanti neva kātuṃ, na sambhavituṃ sakkā. Na taṃ sakkomīti ahaṃ taṃ ito mocetuṃ na sakkomi. Tvaṃ pajānassu khattiyāti mahārāja, tvamevettha kattabbaṃ jānassu. Vehāyasāti ākāsena gamanasamatthā. Nāgāti hatthino. Yassāti yassa rañño. Tathāvidhāti chaddantakule vā uposathakule vā jātā nāgā honti, taṃ rājānaṃ te ādāya gaccheyyuṃ. Assāti valāhakaassarājakule jātā assā. Pakkhīti garuḷhaṃ sandhāyāha. Yakkhāti sātāgirādayo yakkhā. Antalikkhenāti antalikkhena mocetuṃ na sakkomi, taṃ ādāya ākāsena mithilaṃ netuṃ na sakkomīti attho.

එහි ‘කම්මං’ යනු මහාරාජයෙනි, මෙතැනින් ඔබව මුදවා ගැනීමයි, එය මිනිසුන්ට කළ හැකි සීමාව ඉක්මවා ඇත. ‘දුක්කරං දුරභිසම්භවං’ යනු කිරීමට මෙන්ම සාර්ථක කර ගැනීමට ද නොහැකි බවයි. ‘න තං සක්කෝමි’ යනු ඔබව මෙයින් මුදවන්නට මට නොහැකි බවයි. ‘පජානස්සු ඛත්තිය’ යනු මහාරාජයෙනි, ඔබම මෙහිදී කළ යුතු දේ තේරුම් ගන්න යන්නයි. ‘වෙහායසා’ යනු අහසින් යාමට සමර්ථ වූවන්ය. ‘නාගා’ යනු හස්තීන්ය. ‘යස්ස’ යනු යම් රජෙකුටය. ‘තථාවිධා’ යනු ඡද්දන්ත කුලයේ හෝ උපෝසථ කුලයේ උපන් හස්තීන්ය, ඔවුහු රජු රැගෙන යන්නාහ. ‘අස්සා’ යනු වලාහක අශ්ව රාජ කුලයේ උපන් අශ්වයන්ය. ‘පක්ඛී’ යන්නෙන් ගුරුළන් අදහස් කෙරේ. ‘යක්ඛා’ යනු සාතාගිරි ආදී යක්ෂයන්ය. ‘අන්තලික්ඛේන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අහසින් ඔබව මුදවා ගැනීමට, එනම් ඔබ රැගෙන අහසින් මිථිලාවට යාමට මට නොහැකි බවයි.


Rājā taṃ sutvā appaṭibhāno nisīdi. Atha senako cintesi ‘‘idāni rañño ceva amhākañca ṭhapetvā paṇḍitaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, rājā panassa kathaṃ sutvā maraṇabhayatajjito kiñci vattuṃ na sakkoti, ahaṃ paṇḍitaṃ yācissāmī’’ti. So yācanto dve gāthā abhāsi –

රජු එය අසා නිරුත්තරව සිටියේය. එවිට සේනක මෙසේ සිතීය: ‘‘දැන් රජුටත් අපටත් මේ පණ්ඩිතයා හැර වෙනත් පිහිටක් නැත. රජු ඔහුගේ කතාව අසා මරණ බියෙන් තැතිගෙන කිසිවක් කියා ගත නොහැකිව සිටී. මම පණ්ඩිතයාගෙන් අයැද සිටින්නෙමි.’’ ඔහු අයැද සිටිමින් ගාථා දෙකක් පැවසීය –


667.

667.


‘‘Atīradassī puriso, mahante udakaṇṇave;

Yattha so labhate gādhaṃ, tattha so vindate sukhaṃ.

‘‘මහා සාගරයේ නැව බිඳී වෙරළක් නොදැක සිටින පුරුෂයෙක්, සාගරයේ යම් තැනක පය තැබීමට පොළොවක් (ගොඩක්) හමු වූ විට සහනයක් ලබන්නාක් මෙන්,’’


668.

668.


‘‘Evaṃ amhañca rañño ca, tvaṃ patiṭṭhā mahosadha;

Tvaṃ nosi mantinaṃ seṭṭho, amhe dukkhā pamocayā’’ti.

‘‘මහෝසධයෙනි, එලෙසින්ම ඔබ අපටත් රජුටත් පිහිට වන්න. ඔබ මන්ත්‍රණ දන්නවුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයාය, අප මේ දුකෙන් මුදවනු මැනවි.’’


Tattha atīradassīti samudde bhinnanāvo tīraṃ apassanto. Yatthāti ūmivegabbhāhato vicaranto yamhi padese patiṭṭhaṃ labhati. Pamocayāti pubbepi mithilaṃ parivāretvā ṭhitakāle tayāva pamocitamhā, idānipi tvameva amhe dukkhā mocehīti yāci.

එහි ‘අතීරදස්සී’ යනු මුහුදේ නැව බිඳී වෙරළ නොදකින්නා වූ තැනැත්තාය. ‘යත්ථ’ යනු රළ පහරින් පෙළෙමින් සිටින විට යම් ප්‍රදේශයක පිහිටක් (පය තැබීමට තැනක්) ලබයි ද යන්නයි. ‘පමෝචයා’ යනු පෙර ද මිථිලාව වට කළ අවස්ථාවේදී ඔබ විසින්ම අප මුදවන ලදී, දැන් ද ඔබම අප දුකින් මුදවන්නැයි අයැද සිටීමයි.


Atha naṃ niggaṇhanto mahāsatto gāthāya ajjhabhāsi –

ඉන්පසු ඔහුට (සේනකට) ද නිග්‍රහ කරමින් මහාබෝසතාණන් වහන්සේ ගාථාවකින් මෙසේ පැවසූහ –


669.

669.


‘‘Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ, dukkaraṃ durabhisambhavaṃ;

Na taṃ sakkomi mocetuṃ, tvaṃ pajānassu senakā’’ti.

‘‘සේනකය, මනුෂ්‍ය ප්‍රයත්නය ඉක්මවා ගිය මෙය ඉතා දුෂ්කරය, සාර්ථක කර ගත නොහැක්කකි. මෙය මුදවන්නට මට නොහැකිය, ඔබම ඒ ගැන තේරුම් ගන්න.’’


Tattha [Pg.289] pajānassu senakāti senaka, ahaṃ na sakkomi, tvaṃ pana imaṃ rājānaṃ ākāsena mithilaṃ nehīti.

එහි ‘පජානස්සු සේනක’ යනු සේනකය, මට නොහැකිය, ඔබම මේ රජුව අහසින් මිථිලාවට රැගෙන යන්න යන්නයි.


Rājā gahetabbagahaṇaṃ apassanto maraṇabhayatajjito mahāsattena saddhiṃ kathetuṃ asakkonto ‘‘kadāci senakopi kiñci upāyaṃ jāneyya, pucchissāmi tāva na’’nti pucchanto gāthamāha –

විදේහ රජතුමා කිසිදු පිළිසරණක් නොදැක, මරණ බියෙන් තැතිගෙන මහාසත්වයන් වහන්සේ සමඟ කතා කිරීමට පවා අපොහොසත් විය. 'සමහරවිට සේනක පණ්ඩිතයා යම් උපක්‍රමයක් දන්නේ විය හැකිය, මම ඔහුගෙන් විමසා බලමි'යි සිතා මෙම ගාථාව පැවසීය.


670.

670.


‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ;

Senakaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasī’’ti.

“සේනක, මාගේ මේ වචනය අසන්න. මේ මහා භයානක සේනාව දෙස බලන්න. මම දැන් සේනකගෙන් විමසමි. මෙහිදී කළ යුතු දෙය කුමක්දැයි ඔබ සිතන්නේද?”


Tattha kiṃ kiccanti kiṃ kātabbayuttakaṃ idha maññasi, mahosadhenamhi pariccatto, yadi tvaṃ jānāsi, vadehīti.

එහි 'කිං කිච්චං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, “මහෝසධ පණ්ඩිතයන් විසින් මා අත්හැර දමා ඇත. දැන් මෙහිදී කළ යුතු සුදුසු දෙය කුමක්දැයි ඔබ සිතන්නේද? ඔබ යමක් දන්නේ නම් පවසන්න” යන්නයි.


Taṃ sutvā senako ‘‘maṃ rājā upāyaṃ pucchati, sobhano vā hotu mā vā, kathessāmi ekaṃ upāya’’nti cintetvā gāthamāha –

එය ඇසූ සේනක, “රජතුමා මාගෙන් උපක්‍රමයක් විමසයි. එය යහපත් වුවත් නැතත්, මම එක් උපක්‍රමයක් පවසන්නෙමි”යි සිතා මෙම ගාථාව පැවසීය.


671.

671.


‘‘Aggiṃ vā dvārato dema, gaṇhāmase vikantanaṃ;

Aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ;

Mā no rājā brahmadatto, ciraṃ dukkhena mārayī’’ti.

“අපි දොරටු අසල ගිනි තබමු, ආයුධ අතට ගනිමු. එකිනෙකා නසාගෙන ඉක්මනින් ජීවිතය අත්හරිමු. බ්‍රහ්මදත්ත රජු අපට බොහෝ කල් දුක් දී මරා දැමීමට ඉඩ නොතබමු.”


Tattha dvāratoti dvāraṃ pidahitvā tattha aggiṃ dema. Vikantananti aññamaññaṃ vikantanaṃ satthaṃ gaṇhāma. Hissāmāti jīvitaṃ khippaṃ jahissāma, alaṅkatapāsādoyeva no dārucitako bhavissati.

එහි 'ද්වාරතො' යනු දොර වසා එහි ගිනි තබමු යන්නයි. 'විකන්තනං' යනු එකිනෙකා කපා කොටා ගන්නා ආයුධ ගනිමු යන්නයි. 'හිස්සාම' යනු ජීවිතය ඉක්මනින් අත්හරිමු යන්නයි. එවිට අපගේ අලංකාර මාලිගාවම අපගේ දර සෑය වනු ඇත.


Taṃ sutvā rājā anattamano ‘‘attano puttadārassa evarūpaṃ citakaṃ karohī’’ti vatvā pukkusādayo pucchi. Tepi attano patirūpā bālakathāyeva kathayiṃsu. Tena vuttaṃ –

එය ඇසූ රජතුමා මනාප නොවී, “ඔබේ අඹුදරුවන් සමඟ ඔබේ නිවසම දර සෑයක් කරගන්න” යැයි පවසා පුක්කුස ආදීන්ගෙන්ද විමසීය. ඔවුහුද තමන්ට ගැලපෙන අඥාන කතාම පැවසූහ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත:


672.

672.


‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ;

Pukkusaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasi.

“පුක්කුස, මාගේ මේ වචනය අසන්න. මේ මහා භයානක සේනාව දෙස බලන්න. මම දැන් පුක්කුසගෙන් විමසමි. මෙහිදී කළ යුතු දෙය කුමක්දැයි ඔබ සිතන්නේද?”


673.

673.


‘‘Visaṃ khāditvā mīyāma, khippaṃ hissāma jīvitaṃ;

Mā no rājā brahmadatto, ciraṃ dukkhena mārayi.

“අපි වස කා මිය යමු, ඉක්මනින් ජීවිතය අත්හරිමු. බ්‍රහ්මදත්ත රජු අපට බොහෝ කල් දුක් දී මරා දැමීමට ඉඩ නොතබමු.”


674.

674.


‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ;

Kāmindaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasi.

“කාමින්ද, මාගේ මේ වචනය අසන්න. මේ මහා භයානක සේනාව දෙස බලන්න. මම දැන් කාමින්දගෙන් විමසමි. මෙහිදී කළ යුතු දෙය කුමක්දැයි ඔබ සිතන්නේද?”


675.

675.


‘‘Rajjuyā [Pg.290] bajjha mīyāma, papātā papatāmase;

Mā no rājā brahmadatto, ciraṃ dukkhena mārayi.

“අපි ලණුවලින් ගෙල වැලලාගෙන හෝ පර්වතවලින් පැන මිය යමු. බ්‍රහ්මදත්ත රජු අපට බොහෝ කල් දුක් දී මරා දැමීමට ඉඩ නොතබමු.”


676.

676.


‘‘Suṇohi metaṃ vacanaṃ, passa senaṃ mahabbhayaṃ;

Devindaṃ dāni pucchāmi, kiṃ kiccaṃ idha maññasi.

“දේවින්ද, මාගේ මේ වචනය අසන්න. මේ මහා භයානක සේනාව දෙස බලන්න. මම දැන් දේවින්දගෙන් විමසමි. මෙහිදී කළ යුතු දෙය කුමක්දැයි ඔබ සිතන්නේද?”


677.

677.


‘‘Aggiṃ vā dvārato dema, gaṇhāmase vikantanaṃ;

Aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ;

Na no sakkoti mocetuṃ, sukheneva mahosadho’’ti.

“අපි දොරටු අසල ගිනි තබමු, ආයුධ අතට ගනිමු. එකිනෙකා නසාගෙන ඉක්මනින් ජීවිතය අත්හරිමු. මහෝසධ පණ්ඩිතයන්ට අපව පහසුවෙන් මුදාගත නොහැකිය.”


Apica etesu devindo ‘‘ayaṃ rājā kiṃ karoti, aggimhi sante khajjopanakaṃ dhamati, ṭhapetvā mahosadhaṃ añño idha sotthibhāvaṃ kātuṃ samattho nāma natthi, ayaṃ taṃ apucchitvā amhe pucchati, mayaṃ kiṃ jānāmā’’ti cintetvā aññaṃ upāyaṃ apassanto senakena kathitameva kathetvā mahāsattaṃ vaṇṇento dve pāde āha. Tatrāyaṃ adhippāyo – ‘‘mahārāja, mayaṃ sabbepi paṇḍitameva yācāma. Sace pana yāciyamānopi na no sakkoti mocetuṃ sukheneva mahosadho, atha senakassa vacanaṃ karissāmā’’ti.

තවද, මොවුන් අතරින් දේවින්ද මෙසේ සිතීය: “මේ රජතුමා කුමක් කරන්නේද? ගින්දර තිබියදී කණාමැදිරියකුට පිඹින්නාක් මෙන්, මහෝසධ පණ්ඩිතයන් සිටියදී අපෙන් විමසයි. උන්වහන්සේ හැර මෙහි සහනයක් සලසන්නට සමත් වෙනත් අයෙක් නැත. අප කුමක් දනිමුද?” මෙසේ සිතා වෙනත් උපක්‍රමයක් නොදැක, සේනක පැවසූ දෙයම පවසා මහාසත්වයන් වහන්සේව වර්ණනා කරමින් පාද දෙකක් පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: “මහාරාජෝත්තමයෙනි, අපි හැමෝම පණ්ඩිතයන් වහන්සේගෙන් ආයාචනා කරමු. ඉදින් ආයාචනා කළද මහෝසධයන්ට අපව පහසුවෙන් මුදාගත නොහැකි නම්, එවිට අපි සේනකගේ වචනය පිළිපදිමු” යන්නයි.


Taṃ sutvā rājā pubbe bodhisattassa kathitadosaṃ saritvā tena saddhiṃ kathetuṃ asakkonto tassa suṇantasseva paridevanto āha –

එය ඇසූ රජතුමා, පෙර බෝධිසත්වයන් වහන්සේට කළ නිගරුකම් සිහිපත් වී, උන්වහන්සේ සමඟ කතා කිරීමට නොහැකිව උන්වහන්සේට ඇසෙන සේ මෙසේ විලාප තැබීය:


678.

678.


‘‘Yathā kadalino sāraṃ, anvesaṃ nādhigacchati;

Evaṃ anvesamānā naṃ, pañhaṃ najjhagamāmase.

“කෙසෙල් ගසක අරටුවක් සොයන්නාට එය හමු නොවන්නාක් මෙන්, මා මේ පණ්ඩිතයන්ගෙන් පිළිතුරක් සෙවූ නමුත් එය හමු නොවීය.”


679.

679.


‘‘Yathā simbalino sāraṃ, anvesaṃ nādhigacchati;

Evaṃ anvesamānā naṃ, pañhaṃ najjhagamāmase.

“ඉඹුල් ගසක අරටුවක් සොයන්නාට එය හමු නොවන්නාක් මෙන්, මා මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරක් සෙවූ නමුත් එය හමු නොවීය.”


680.

680.


‘‘Adese vata no vuṭṭhaṃ, kuñjarānaṃ vanodake;

Sakāse dummanussānaṃ, bālānaṃ avijānataṃ.

“ජලය නොමැති වනයක වෙසෙන ඇතෙකු මෙන්, කරුණු වටහාගත නොහැකි මෝඩ මිනිසුන් මැද මට වසන්නට සිදුවී ඇත.”


681.

681.


‘‘Ubbedhati me hadayaṃ, mukhañca parisussati;

Nibbutiṃ nādhigacchāmi, aggidaḍḍhova ātape.

“මගේ හදවත වෙව්ලයි, මුඛය වියළී යයි. දැඩි අව්වේ ගින්නෙන් දැවෙන්නෙකු මෙන් මට කිසිදු සහනයක් නැත.”


682.

682.


‘‘Kammārānaṃ [Pg.291] yathā ukkā, anto jhāyati no bahi;

Evampi hadayaṃ mayhaṃ, anto jhāyati no bahī’’ti.

“කම්මල්කරුවෙකුගේ මයිනහම ඇතුළතින් මිස පිටතින් නොදැවෙන්නාක් මෙන්, මගේ හදවතද ඇතුළතින්ම දැවෙයි.”


Tattha kadalinoti yathā kadalikkhandhassa nissārattā sāratthiko puriso anvesantopi tato sāraṃ nādhigacchati, evaṃ mayaṃ imamhā dukkhā muccanupāyaṃ pañhaṃ pañca paṇḍite pucchitvā anvesamānāpi pañhaṃ najjhagamāmase. Amhehi pucchitaṃ upāyaṃ ajānantā assuṇantā viya jātā, mayaṃ taṃ pañhaṃ nādhigacchāma. Dutiyagāthāyapi eseva nayo. Kuñjarānaṃ vanodaketi yathā kuñjarānaṃ nirudake ṭhāne vuṭṭhaṃ adese vuṭṭhaṃ nāma hoti, te hi tathārūpe nirudake vanagahane padese vasantā khippameva paccāmittānaṃ vasaṃ gacchanti, evaṃ amhehipi imesaṃ dummanussānaṃ bālānaṃ santike vasantehi adese vuṭṭhaṃ. Ettakesu hi paṇḍitesu ekopi me idāni paṭisaraṇaṃ natthīti nānāvidhena vilapati.

එහි 'කදලිනො' යනු කෙසෙල් කඳෙහි අරටුවක් නැති බැවින් අරටුවක් සොයන්නාට එය හමු නොවන්නාක් මෙන්, පණ්ඩිතයන් පස්දෙනාගෙන් විමසූ නමුත් මේ දුකෙන් මිදෙන උපක්‍රමයක් මට හමු නොවූ බවයි. මා විමසූ උපක්‍රමය නොදන්නා ඔවුහු නෑසූ කන්ව සිටිති. දෙවන ගාථාවෙහිද අර්ථය එසේමය. 'කුඤ්ජරානං වනෝදකේ' යනු ජලය නොමැති තැනක වසන ඇතෙකු නුසුදුසු තැනක වසන්නාක් මෙනි. එබඳු තැනක සිටින ඇතුන් වහා සතුරන්ගේ වසඟයට පත්වන්නාක් මෙන්, මේ අඥාන මිනිසුන් මැද වසන මාද සිටින්නේ නුසුදුසු තැනකය. “මෙපමණ පණ්ඩිතයන් සිටියත් මට පිළිසරණක් නැතැ”යි රජතුමා විවිධ අයුරින් විලාප තැබීය.


Taṃ sutvā paṇḍito ‘‘ayaṃ rājā ativiya kilamati. Sace naṃ na assāsessāmi, hadayena phalitena marissatī’’ti cintetvā assāsesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එය ඇසූ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, “මේ රජතුමා දැඩි ලෙස පීඩා විඳියි. මා මොහු අස්වසාලන්නේ නැතිනම් හදවත පැලී මිය යනු ඇතැ”යි සිතා ඔහු අස්වැසූහ. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:


683.

683.


‘‘Tato so paṇḍito dhīro, atthadassī mahosadho;

Vedehaṃ dukkhitaṃ disvā, idaṃ vacanamabravi.

“ඉන්පසු ධීර වූ, අර්ථය දක්නා වූ ඒ මහෝසධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, දුකට පත් විදේහ රජු දැක මෙම වචන වදාළහ.”


684.

684.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva candimaṃ.

“මහාරාජෝත්තමයෙනි, බිය නොවන්න. රජවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ රජතුමනි, බිය නොවන්න. රාහුගෙන් මිදෙන සඳ මෙන් මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


685.

685.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva sūriyaṃ.

“රාහුගෙන් මිදෙන හිරු මෙන් මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


686.

686.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, paṅke sannaṃva kuñjaraṃ.

“මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


687.

687.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, peḷābaddhaṃva pannagaṃ.

“පෙට්ටියක දැමූ සර්පයෙකු මෙන් මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


688.

688.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, pakkhiṃ baddhaṃva pañjare.

“කූඩුවක දැමූ පක්ෂියෙකු මෙන් මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


689.

689.


‘‘Mā [Pg.292] tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, macche jālagateriva.

“දැලට හසු වූ මත්ස්‍යයන් මෙන් මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


690.

690.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Ahaṃ taṃ mocayissāmi, sayoggabalavāhanaṃ.

“වාහන හා සේනාවන් සමඟම මම ඔබව මුදාගන්නෙමි.”


691.

691.


‘‘Mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha;

Pañcālaṃ vāhayissāmi, kākasenaṃva leḍḍunā.

“මහරජතුමනි, බිය නොවන්න. රථේශ්වරය (රියැදුරන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයාණෙනි), බිය නොවන්න. කැට කැබැල්ලකින් කපුටු රෑනක් පලවා හරින්නාක් මෙන් මම පංචාල සේනාව පලවා හරින්නෙමි.”


692.

692.


‘‘Adu paññā kimatthiyā, amacco vāpi tādiso;

Yo taṃ sambādhapakkhandaṃ, dukkhā na parimocaye’’ti.

“යම් ප්‍රඥාවක් හෝ එවැනි ඇමතියෙක් හෝ වේවා, යම් හෙයකින් මහත් පීඩාවකට පත් වූ ඔබව දුකෙන් මුදවා නොගන්නේ නම්, ඒ ප්‍රඥාවෙන් හෝ ඒ ඇමතියාගෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?”


Tattha idanti davaḍāhadaḍḍhe araññe ghanavassaṃ vassāpento viya naṃ assāsento idaṃ ‘‘mā tvaṃ bhāyi, mahārājā’’tiādikaṃ vacanaṃ abravi. Tattha sannanti laggaṃ. Peḷābaddhanti peḷāya abbhantaragataṃ sappaṃ. Pañcālanti etaṃ evaṃ mahantimpi pañcālarañño senaṃ. Vāhayissāmīti palāpessāmi. Adūti nāmatthe nipāto, paññā nāma kimatthiyāti attho. Amacco vāpi tādisoti tādiso paññāya sampanno amacco vāpi kimatthiyo, yo taṃ evaṃ maraṇasambādhappattaṃ dukkhā na parimocaye. Mahārāja, ahaṃ paṭhamataraṃ āgacchanto nāma kimatthaṃ āgatoti maññasi. Mā bhāyi, ahaṃ taṃ imamhā dukkhā mocayissāmīti assāsesi.

එහි අර්ථය නම්: ලැව්ගින්නෙන් දැවුණු වනයකට මහ වැසි වස්වන්නාක් මෙන් ඔහු අස්වසමින් “මහරජතුමනි, බිය නොවන්න” යනාදී වචන පැවසීය. එහි ‘සන්නං’ යනු එරුණු (ලැගුම් ගත්) යන්නයි. ‘පේළාබද්ධං’ යනු පෙට්ටියක දමන ලද සර්පයායි. ‘පංචාලං’ යනු මේසා විශාල වූ පංචාල රජුගේ සේනාවයි. ‘වාහයිස්සාමි’ යනු පලවා හරින්නෙමි යන්නයි. ‘අදූ’ යනු නිපාතයකි, ‘ප්‍රඥාව නම් කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද’ යන්න එහි අර්ථයයි. එවැනි ප්‍රඥාවන්ත ඇමතියෙකුගෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද, යම් හෙයකින් මරණීය බියට පත් ඔබව දුකෙන් මුදවා නොගන්නේ නම්? “මහරජතුමනි, මා පළමුව මෙහි පැමිණියේ කුමන කරුණකට යැයි ඔබ සිතන්නේද? බිය නොවන්න, මම ඔබව මේ දුකෙන් මුදවා ගන්නෙමි” යි අස්වැසීය.


Sopi tassa vacanaṃ sutvā ‘‘idāni me jīvitaṃ laddha’’nti assāsaṃ paṭilabhi. Bodhisattena sīhanāde kate sabbe ca tussiṃsu. Atha naṃ senako pucchi ‘‘paṇḍita, tvaṃ sabbe amhe gahetvā gacchanto kenupāyena gamissasī’’ti? ‘‘Alaṅkataumaṅgena nessāmi, tumhe gamanasajjā hothā’’ti vatvā umaṅgadvāravivaraṇatthaṃ yodhe āṇāpento gāthamāha –

ඔහු ද ඒ වචනය අසා “දැන් මට ජීවිතය ලැබුණේය” යි සැනසුම් ලැබීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සිංහනාද කළ කල්හි සියල්ලෝම සතුටු වූහ. එකල්හි සේනක ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: “පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ අප සියල්ලන්ම කැඳවාගෙන කිනම් උපක්‍රමයකින් යන්නෙහිද?” “සැරසූ උමගෙන් ඔබව කැඳවාගෙන යන්නෙමි, ඔබ සැම ගමන් බිමන් සඳහා සූදානම් වන්න” යි පවසා උමං දොරටුව විවෘත කිරීම පිණිස සෙබළුන්ට අණ කරමින් මෙම ගාථාව පැවසීය –


693.

693.


‘‘Etha māṇavā uṭṭhetha, mukhaṃ sodhetha sandhino;

Vedeho sahamaccehi, umaṅgena gamissatī’’ti.

“එම්බා මානවකයෙනි, නැගී සිටින්න. උමගෙහි මුවදොර (දොරටුව) පිරිසිදු කරන්න. වේදේහ රජතුමා ඇමතියන් සමග උමගින් වඩින්නේය.”


Tattha māṇavāti taruṇādhivacanaṃ. Mukhaṃ sodhethāti umaṅgadvāraṃ vivaratha. Sandhinoti gharasandhino ca dvāraṃ sodhetha, ekasatānaṃ sayanagabbhānaṃ dvāraṃ vivaratha, anekasatānaṃ dīpālayānaṃ dvāraṃ vivarathāti.

එහි ‘මානවකා’ යනු තරුණයින්ට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. ‘මුඛං සෝධේථ’ යනු උමං දොරටුව විවෘත කරනු යන්නයි. ගෘහ සන්ධිවල දොරවල් පිරිසිදු කරන්න, එක්සියක් නිදන ගැබ්වල දොරවල් විවෘත කරන්න, නොයෙක් සිය ගණන් පහන් දල්වන කුටිවල දොරවල් විවෘත කරනු යන්න අර්ථයයි.


Te [Pg.293] uṭṭhāya umaṅgadvāraṃ vivariṃsu. Sakalo umaṅgo ekobhāso alaṅkatadevasabhā viya viroci. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඔවුහු නැගී සිට උමං දොරටුව විවෘත කළහ. මුළු උමගම එකම ආලෝකයක් වී සැරසූ දේව සභාවක් මෙන් බැබළුණි. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –


694.

694.


‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, paṇḍitassānucārino;

Umaṅgadvāraṃ vivariṃsu, yantayutte ca aggaḷe’’ti.

“ඒ පණ්ඩිතයන් වහන්සේගේ වචනය අසා, උන්වහන්සේගේ සේවකයෝ උමං දොරටුව සහ යන්ත්‍රවලින් යුත් අගුළු (දොරවල්) විවෘත කළහ.”


Tattha anucārinoti veyyāvaccakarā. Yantayutte ca aggaḷeti sūcighaṭikasampannāni ca dvārakavāṭāni.

එහි ‘අනුචාරිනෝ’ යනු උපස්ථායකයන් හෙවත් සේවකයන්ය. ‘යන්තයුත්තේ ච අග්ගළේ’ යනු යතුරු සහ අගුළු සහිත වූ දොර කවුළුය.


Te umaṅgadvāraṃ vivaritvā mahāsattassa ārocesuṃ. So rañño saññamadāsi ‘‘kālo, deva, pāsādā otarathā’’ti. Taṃ sutvā rājā otari. Atha senako sīsato nāḷipaṭṭaṃ apanetvā sāṭakaṃ omuñcitvā kacchaṃ daḷhaṃ bandhi. Atha naṃ mahāsatto disvā ‘‘senaka, kiṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Paṇḍita, umaṅgena gacchantehi nāma veṭhanaṃ mocetvā kacchaṃ daḷhaṃ bandhitvā gantabba’’nti. ‘‘Senaka, ‘umaṅgaṃ pavisanto onamitvā jaṇṇukehi patiṭṭhāya pavisissāmī’ti mā saññamakāsi. Sace hatthinā gantukāmosi, hatthiṃ abhiruyha gacchāhi. Sace assena gantukāmosi, assaṃ abhiruyha gacchāhi. Ucco umaṅgo aṭṭhārasahatthubbedho visāladvāro, tvaṃ yathāruciyā alaṅkatappaṭiyatto rañño purato gacchāhī’’ti āha. Bodhisatto kira senakassa gamanaṃ purato vicāretvā rājānaṃ majjhe katvā sayaṃ pacchato ahosi. Kiṃ kāraṇā? Rājā alaṅkataumaṅgaṃ olokento mā saṇikaṃ agamāsīti. Umaṅge mahājanassa yāgubhattakhādanīyādīni appamāṇāni ahesuṃ. Te manussā khādantā pivantā umaṅgaṃ olokentā gacchanti. Mahāsatto ‘‘yātha mahārāja, yātha mahārājā’’ti codento pacchato yāti. Rājā alaṅkatadevasabhaṃ viya umaṅgaṃ olokento yāti. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

ඔවුහු උමං දොරටුව විවෘත කර මහාබෝධිසත්ත්වයන්ට දැන්වූහ. උන්වහන්සේ රජුට සංඥාවක් කරමින් “දේවයන් වහන්ස, කාලය පැමිණ ඇත, ප්‍රාසාදයෙන් බැස වඩින්න්න” යි පැවසූහ. එය අසා රජු බැස ආවේය. එකල්හි සේනක හිස තිබූ ජටාව ඉවත් කර, වස්ත්‍රය ලිහිල් කර තදින් කච්ඡාවක් (ඉණ වටා වස්ත්‍රය තදින් ඇඳීම) බැඳගත්තේය. එවිට මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එය දැක “සේනක, ඔබ කුමක් කරන්නේද?” යි ඇසූහ. “පණ්ඩිතයෙනි, උමගින් යන කල ජටාව ඉවත් කර, වස්ත්‍රය තදින් බැඳගෙන යා යුතුය” යි කීවේය. “සේනක, ‘උමගට ඇතුළු වන විට නැමී දණගාගෙන ඇතුළු වන්නෙමි’ යි නොසිතන්න. ඉදින් ඔබ ඇතෙකු පිට යාමට කැමති නම් ඇතෙකු පිට නැගී යන්න. අශ්වයෙකු පිට යාමට කැමති නම් අශ්වයෙකු පිට නැගී යන්න. උමග උසින් රියන් දහඅටකි, දොරටුව විශාලය. ඔබ රුචි පරිදි සැරසී රජුට ඉදිරියෙන් යන්න” යි පැවසූහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සේනකව ඉදිරියෙන් යවා, රජුව මැද තබා, තමන් වහන්සේ පසුපසින් වැඩියහ. කුමන කරුණක් නිසාද? රජු සැරසූ උමග දෙස බලමින් හෙමින් නොයනු පිණිසය. උමගෙහි මහජනයා සඳහා කැඳ, බත්, කැවිලි පෙවිලි ආදිය අප්‍රමාණව තිබුණි. ඒ මිනිස්සු කමින් බොමින් උමග නරඹමින් යති. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “වඩින්න මහරජතුමනි, වඩින්න මහරජතුමනි” යි උනන්දු කරවමින් පසුපසින් වඩියි. රජු සැරසූ දේව සභාවක් වැනි උමග නරඹමින් වඩියි. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –


695.

695.


‘‘Purato senako yāti, pacchato ca mahosadho;

Majjhe ca rājā vedeho, amaccaparivārito’’ti.

“ඉදිරියෙන් සේනක යයි, පසුපසින් මහෝෂධ පණ්ඩිතයෝ වඩියි; මැද වේදේහ රජතුමා ඇමති පිරිවර පිරිවරාගෙන වඩියි.”


Rañño [Pg.294] āgatabhāvaṃ ñatvā te māṇavā rājamātarañca deviñca puttañca dhītarañca umaṅgā nīharitvā mahāvisālamāḷake ṭhapesuṃ. Rājāpi bodhisattena saddhiṃ umaṅgā nikkhami. Te rājānañca paṇḍitañca disvā ‘‘nissaṃsayaṃ parahatthaṃ gatamhā, amhe gahetvā āgatehi paṇḍitassa purisehi bhavitabba’’nti maraṇabhayatajjitā mahāviravaṃ viraviṃsu. Cūḷanirājāpi kira vedeharañño palāyanabhayena gaṅgāto gāvutamattaṭṭhāne aṭṭhāsi. So sannisinnāya rattiyā tesaṃ viravaṃ sutvā ‘‘nandādeviyā viya saddo’’ti vattukāmopi ‘‘kuhiṃ nandādeviṃ passissasī’’ti parihāsabhayena na kiñci āha. Mahāsatto pana tasmiṃ ṭhāne pañcālacandiṃ kumārikaṃ ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisiñcitvā ‘‘mahārāja, tvaṃ imissā kāraṇā āgato, ayaṃ te aggamahesī hotū’’ti āha. Tīṇi nāvāsatāni upaṭṭhāpesuṃ, rājā visālamāḷakā otaritvā alaṅkatanāvaṃ abhiruhi. Tepi cattāro khattiyā nāvaṃ abhiruhiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

රජු පැමිණි බව දැන ඒ මානවකයෝ රජුගේ මෑණියන් ද, බිසව ද, පුතු ද, දියණිය ද උමගින් පිටතට ගෙන මහත් වූ මළුවක (විශාල මාලකයක) නතර කළහ. රජු ද බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමග උමගින් පිටතට පැමිණියේය. ඔවුහු රජු සහ පණ්ඩිතයන් දැක “සැකයකින් තොරව අපි සතුරන් අතට පත් වීමු, අපව රැගෙන ආවේ පණ්ඩිතයන්ගේ මිනිසුන් විය යුතුය” යි මරණ බියෙන් තැතිගෙන මහ හඬින් හැඬූහ. චූළනී රජු ද වේදේහ රජු පලා යතැයි යන බියෙන් ගංගා නදියෙන් ගාවුතයක් පමණ දුරින් නතර වී සිටියේය. ඔහු නිශ්ශබ්ද රාත්‍රියේ ඔවුන්ගේ හැඬුම් හඬ අසා “මෙය නන්දා දේවියගේ හඬ වැනිය” යි පැවසීමට කැමති වුවත්, “ඔබ කොහේ නන්දා දේවියක් දකින්නද?” යි (ඇමතියන්) සමච්චල් කරතැයි යන බියෙන් කිසිවක් නොකීවේය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ ස්ථානයේ දී පංචාලචන්දි කුමරිය රත්න රාශියක් මත හිඳුවා අභිෂේක කරවා, “මහරජතුමනි, ඔබ මේ කුමරිය වෙනුවෙන් මෙහි පැමිණියහ, ඇය ඔබගේ අගබිසව වේවා” යි පැවසූහ. ඔවුහු නැව් තුන් සියයක් සූදානම් කළහ. රජු මාලකයෙන් බැස අලංකාර කළ නෞකාවකට නැගුණේය. ඒ ක්ෂත්‍රියයන් සිව්දෙනා ද නෞකාවට නැගුණහ. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –


696.

696.


‘‘Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi;

Abhiruḷhañca taṃ ñatvā, anusāsi mahosadho.

“උමගින් නික්මී වේදේහ රජතුමා නෞකාවට නැගුණේය. ඔහු (රජු) නැවට නැගුණු බව දැන මහෝෂධ පණ්ඩිතයෝ අවවාද කළහ.”


697.

697.


‘‘Ayaṃ te sasuro deva, ayaṃ sassu janādhipa;

Yathā mātu paṭipatti, evaṃ te hotu sassuyā.

“දේවයන් වහන්ස, මේ ඔබගේ මාමණ්ඩියයි. ජනාධිපතිය (මහරජතුමනි), මේ ඔබගේ නැන්දණියයි. තම මව කෙරෙහි යම් පිළිවෙතක් වේද, ඔබගේ නැන්දණිය කෙරෙහි ද එවැනිම පිළිවෙතක් වේවා.”


698.

698.


‘‘Yathāpi niyako bhātā, saudariyo ekamātuko;

Evaṃ pañcālacando te, dayitabbo rathesabha.

“එක් කුස උපන් තමාගේම සහෝදරයෙකු මෙන්, රථේශ්වරය (මහරජතුමනි), මේ පංචාලචන්ද කුමාරයා ඔබගේ ප්‍රියතමයෙකු වේවා.”


699.

699.


‘‘Ayaṃ pañcālacandī te, rājaputtī abhicchitā;

Kāmaṃ karohi te tāya, bhariyā te rathesabhā’’ti.

“මේ ඔබ කැමති වූ පංචාලචන්දි රාජකුමරියයි. රථේශ්වරය, ඇය ඔබගේ භාර්යාවයි, ඇය සමග කැමති පරිදි සතුටින් වසන්න.”


Tattha anusāsīti evaṃ kirassa ahosi ‘‘kadāci eso kujjhitvā cūḷanirañño mātaraṃ māreyya, abhirūpāya nandādeviyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, rājakumāraṃ vā māreyya, paṭiññamassa gaṇhissāmī’’ti. Tasmā ‘‘ayaṃ te’’tiādīni vadanto anusāsi. Tattha ayaṃ te sasuroti ayaṃ tava sasurassa cūḷanirañño putto pañcālacandiyā kaniṭṭhabhātiko, ayaṃ te idāni sasuro. Ayaṃ sassūti ayaṃ imissā mātā nandādevī nāma tava sassu. Yathāmātūti yathā mātu puttā vattappaṭivattaṃ karonti[Pg.295], evaṃ te etissā hotu, balavatiṃ mātusaññaṃ paccupaṭṭhāpetvā mā naṃ kadāci lobhacittena olokehi. Niyakoti ajjhattiko ekapitarā jāto. Ekamātukoti ekamātarā jāto. Dayitabboti piyāyitabbo. Bhariyāti ayaṃ te bhariyā, mā etissā avamānaṃ akāsīti rañño paṭiññaṃ gaṇhi.

එහි ‘අනුසාසී’ යනු ඔහුට (මහෝසධ පණ්ඩිතයන්ට) මෙසේ සිතුණි: “යම් හෙයකින් විදේහ රජතුමා කෝප වී චූළනී රජුගේ මෑණියන් මරන්නට හෝ, රූමත් නන්දා දේවිය සමඟ වැරදි සහවාසයක් පවත්වන්නට හෝ, පඤ්චාලචන්ද කුමාරයාව මරන්නට හෝ ඉඩ ඇත, එබැවින් මම මොහුගෙන් ඒ සඳහා පොරොන්දුවක් ගන්නෙමි” කියායි. ඒ නිසා “මොහු ඔබට...” යනාදිය පවසමින් අනුශාසනා කළේය. එහි “අයං තේ සසුරෝ” යනු මොහු ඔබගේ මස්සිනා වන පඤ්චාලචන්දි කුමරියගේ බාල සහෝදර පඤ්චාලචන්ද කුමාරයාය. “අයං සස්සූ” යනු මොහුගේ මෑණියන් වූ නන්දා දේවිය නම් වූ ඔබගේ නැන්දණියයි. “යථා මාතූ” යනු යම්සේ මවක කෙරෙහි පුත්‍රයෝ වත්පිළිවෙත් කරද්ද, එසේම ඇය කෙරෙහි පවත්වන්න. දැඩි මාතෘ සංඥාවක් ඇති කරගෙන කිසිවිටෙකත් ඇය දෙස ලෝභී සිතින් නොබලන්න. “නියකෝ” යනු එකම පියෙකුගෙන් උපන් අයෙකි. “ඒකමාතුකෝ” යනු එකම මවකගෙන් උපන් අයෙකි. “දයිතබ්බෝ” යනු ආදරය කළ යුත්තාය. “භරියා” යනු මොහු ඔබගේ අභිෂේක ලත් බිරිඳයි, ඇයට කිසිවිටෙකත් අවමන් නොකරන්නැයි රජුගෙන් පොරොන්දුවක් ගත්තේය.


Rājāpi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Rājamātaraṃ pana ārabbha kiñci na kathesi. Kiṃ kāraṇā? Tassā mahallakabhāveneva. Idaṃ pana sabbaṃ bodhisatto tīre ṭhatvāva kathesi. Atha naṃ rājā mahādukkhato muttatāya gantukāmo hutvā ‘‘tāta, tvaṃ tīre ṭhitova kathesī’’ti vatvā gāthamāha –

රජතුමා ද “යහපතැයි” පවසා එය පිළිගත්තේය. එහෙත් චූළනී රජුගේ මෑණියන් (සලාකා දේවිය) ගැන කිසිවක් නොකීවේය. ඒ කුමක් නිසාද? ඇය ඉතා වියපත් තැනැත්තියක වූ බැවිනි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මේ සියල්ල පැවසුවේ ගං ඉවුරේ සිටය. එවිට රජතුමා මහා දුකකින් මිදී වහා යාමට කැමතිව, “පුතණුවනි, ඔබ ඉවුරේ සිටම කථා කරන්නෙහිද?” කියා පවසා මෙම ගාථාව කීවේය.


700.

700.


‘‘Āruyha nāvaṃ taramāno, kiṃ nu tīramhi tiṭṭhasi;

Kicchā muttāmha dukkhato, yāma dāni mahosadhā’’ti.

“මහෝසධයෙනි, ඉක්මනින් යාත්‍රාවට නගින්න. ඔබ කුමක් නිසා ඔය ඉවුරේ රැඳී සිටින්නෙහිද? අපි ඉතා අපහසුවෙන් මේ භයානක දුකෙන් මිදුණෙමු. දැන් අපි යමු.”


Mahāsatto ‘‘deva, tumhehi saddhiṃ gamanaṃ nāma mayhaṃ ayutta’’nti vatvā āha –

මහාසත්වයන් වහන්සේ, “දේවයන් වහන්ස, දැන් ඔබ වහන්සේලා සමඟ යාම මට නුසුදුසුය”යි පවසා මෙසේ කීහ.


701.

701.


‘‘Nesa dhammo mahārāja, yohaṃ senāya nāyako;

Senaṅgaṃ parihāpetvā, attānaṃ parimocaye.

“මහා රජතුමනි, යම් හෙයකින් මම සේනාවට නායකයෙක්ව සිටිමින්, එම සේනාව අතහැර තමා පමණක් මිදී යන්නේ නම් එය ධර්මය (නිවැරදි පිළිවෙත) නොවේ.”


702.

702.


‘‘Nivesanamhi te deva, senaṅgaṃ parihāpitaṃ;

Taṃ dinnaṃ brahmadattena, ānayissaṃ rathesabhā’’ti.

“දේවයන් වහන්ස, රියසභයෙනි (රජතුමනි), ඔබ වහන්සේගේ නගරයෙහි/මාලිගයෙහි අතහැර දමා ආ සේනාව බ්‍රහ්මදත්ත රජු විසින් දෙන ලද්දකි. මම ඔවුන් සියල්ලන් ආපසු කැඳවාගෙන එන්නෙමි.”


Tattha dhammoti sabhāvo. Nivesanamhīti taṃ nagaraṃ sandhāyāha. Parimocayeti parimoceyyaṃ. Parihāpitanti chaḍḍitaṃ. Tesu hi manussesu dūramaggaṃ āgatattā keci kilantā niddaṃ okkantā keci khādantā pivantā amhākaṃ nikkhantabhāvampi na jāniṃsu, keci gilānā. Mayā saddhiṃ cattāro māse kammaṃ katvā mama upakārakā manussā cettha bahū, na sakkā mayā ekamanussampi chaḍḍetvā gantuṃ, ahaṃ pana nivattitvā sabbampi taṃ tava senaṃ brahmadattena dinnaṃ appaṭividdhaṃ ānessāmi. Tumhe, mahārāja, katthaci avilambantā sīghaṃ gacchatha. Mayā evā antarāmagge hatthivāhanādīni ṭhapitāni, kilantakilantāni pahāya samatthasamatthehi sīghaṃ mithilameva pavisathāti.

එහි ‘ධම්මෝ’ යනු සැබෑ ස්වභාවයයි. ‘නිවේසනම්හි’ යනු ඒ උපකාරී නගරය අරභයා කීවකි. ‘පරිමෝචයේ’ යනු මුදවා ගන්නෙමි යන්නයි. ‘පරිහාපිතං’ යනු අතහැර දමන ලද යන්නයි. මක්නිසාද යත්, ඒ මිනිසුන් අතරින් දුර මගක් පැමිණි බැවින් සමහරු විඩාපත්ව නින්දට වැටී සිටියහ. සමහරු කමින් බොමින් ප්‍රීති වූ බැවින් අප පිටත්ව ගිය බවක් පවා නොදැන සිටියහ. සමහරු රෝගාතුරව සිටියහ. මා සමඟ මාස හතරක් සේවය කරමින් දුක සැප බෙදාගත් මගේ උපකාරක සේනාව බොහෝ දෙනෙක් එහි සිටිති. ඔවුන් අතරින් එක් මිනිසෙකු හෝ සතුරා අතට අතහැර දමා යාමට මට නොහැකිය. මම ආපසු ගොස් බ්‍රහ්මදත්ත රජු විසින් දෙන ලද ඒ සියලු සේනාව කිසිදු හානියක් නොවී කැඳවාගෙන එන්නෙමි. මහා රජතුමනි, ඔබ වහන්සේ කොතැනකවත් පමා නොවී ඉක්මනින් වැඩම කරන්න. මා විසින් අතරමග සෑම යොදුනක් පාසාම ඇතුන්, අශ්වයන්, රිය ආදිය සූදානම් කර තබා ඇත. විඩාපත් වූ සතුන් අතරමග නතර කර, අලුත් සතුන් හා වාහන ගෙන ඉක්මනින් මිථිලා නුවරටම ඇතුළු වන්නැයි කීය.”


Tato [Pg.296] rājā gāthamāha –

ඉන්පසු රජතුමා මෙම ගාථාව කීවේය.


703.

703.


‘‘Appaseno mahāsenaṃ, kathaṃ viggayha ṭhassasi;

Dubbalo balavantena, vihaññissasi paṇḍitā’’ti.

“පණ්ඩිතයෙනි, ස්වල්ප වූ සේනාවක් ඇති ඔබ, මහා සේනාවක් ඇති පඤ්චාල රජු සමඟ කෙසේ නම් සටන් කරමින් රැඳී සිටින්නෙහිද? දුබලයෙකු වූ ඔබව බලවත් වූ ඒ රජු විසින් විනාශ කරනු නොලබන්නේද?”


Tattha viggayhāti parippharitvā. Vihaññissasīti haññissasi.

එහි ‘විග්ගය්හ’ යනු සටනට මුහුණ දී යන්නයි. ‘විහඤ්ඤිස්සසි’ යනු විනාශ වන්නෙහිය යන්නයි.


Tato bodhisatto āha –

එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙසේ කීහ.


704.

704.


‘‘Appasenopi ce mantī, mahāsenaṃ amantinaṃ;

Jināti rājā rājāno, ādiccovudayaṃ tama’’nti.

“මහා රජතුමනි, මහා සේනාවක් තිබුණද උපායශීලී ප්‍රඥාවක් නොමැති රජවරුන්ව, ස්වල්ප වූ සේනාවක් සිටියද උපායශීලී ප්‍රඥාවන්ත රජු ජය ගනියි. එය හරියට උදාවන සූර්යයා මහා අන්ධකාරය දුරු කරන්නාක් මෙනි.”


Tattha mantīti mantāya samannāgato paññavā upāyakusalo. Amantinanti anupāyakusalaṃ jināti, paññavā duppaññaṃ jināti. Rājā rājānoti ekopi ca evarūpo rājā bahūpi duppaññarājāno jinātiyeva. Yathā kinti? Ādiccovudayaṃ tamanti, yathā ādicco udayanto tamaṃ viddhaṃsetvā ālokaṃ dasseti, evaṃ jināti ceva sūriyo viya virocati ca.

එහි ‘මන්තී’ යනු උපායඥානයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අමන්තිනං’ යනු උපායඥානයක් නොමැති රජෙකි. ‘රජා රාජානෝ’ යනු එවැනි එක් ප්‍රඥාවන්ත රජෙකු වුවද මෝඩ රජවරුන් දහස් ගණනක් වුවද ජය ගන්නා බවයි. එය කෙසේද යත්? ‘ආදිච්චෝවුදයං තමං’ යනු, උදාවන සූර්යයා මුළු ලොවම වෙලාගත් අන්ධකාරය දුරු කර ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන්, මම ද පඤ්චාල සේනාව මැඩපවත්වා ඔබ වහන්සේගේ තේජස පතුරුවන්නෙමි යන්නයි.


Idaṃ vatvā mahāsatto rājānaṃ ‘‘gacchatha tumhe’’ti vanditvā uyyojesi. So ‘‘mutto vatamhi amittahatthato, imissā ca laddhattā manorathopi me matthakaṃ patto’’ti bodhisattassa guṇe āvajjetvā uppannapītipāmojjo paṇḍitassa guṇe senakassa kathento gāthamāha –

මෙසේ පවසා මහාසත්වයන් වහන්සේ රජුට වැඳ, “ඔබ වහන්සේ දැන් වැඩම කරන්න”යි පවසා රජතුමාව පිටත් කර හැරියහ. රජතුමා ද, “මම සතුරන් අතින් මිදුණෙමි, මේ කුමරියද ලැබුණි, මගේ අභිප්‍රාය ද මස්තකප්‍රාප්ත විය”යි සිතමින් බෝධිසත්වයන්ගේ ගුණ මෙනෙහි කරමින් උපන් ප්‍රීතියෙන් යුතුව, පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණ සේනක අමාත්‍යවරයාට පවසමින් මෙම ගාථාව කීවේය.


705.

705.


‘‘Susukhaṃ vata saṃvāso, paṇḍitehīti senaka;

Pakkhīva pañjare baddhe, macche jālagateriva;

Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.

“සේනකයෙනි, පණ්ඩිතයන් සමඟ එක්ව වාසය කිරීම සැබවින්ම ඉතා සැපයකි. කූඩුවක බැඳි පක්ෂීන් මෙන් ද, දැලට හසු වූ මසුන් මෙන් ද සතුරන් අතට පත්ව සිටි අපව මහෝසධ පණ්ඩිතයන් මුදවා ගත්තේය.”


Tattha susukhaṃ vatāti atisukhaṃ vata idaṃ, yo saṃvāso paṇḍitehi. Itīti kāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā amittahatthagate mocayi no mahosadho, tasmā, senaka, vadāmi. Susukhaṃ vata idaṃ, yo esa paṇḍitehi saṃvāsoti.

එහි ‘සුසුඛං වත’ යනු පණ්ඩිතයන් සමඟ වාසය කිරීම සැබවින්ම ඉතාම සැපදායක බවයි. ‘ඉති’ යන්න හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණි. මෙයින් කියවෙන්නේ: “යම් හෙයකින් මහෝසධයන් අපව සතුරන් අතින් මුදවා ගත්තේ ද, සේනකයෙනි, ඒ නිසා මම කියමි, පණ්ඩිතයන් සමඟ එක්ව වාසය කිරීම ඉතා සැපදායකය” කියායි.


Taṃ [Pg.297] sutvā senakopi paṇḍitassa guṇe kathento āha –

එම වචනය අසා සේනක අමාත්‍යවරයා ද පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණ පවසමින් මෙසේ කීවේය.


706.

706.


‘‘Evametaṃ mahārāja, paṇḍitā hi sukhāvahā;

Pakkhīva pañjare baddhe, macche jālagateriva;

Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.

“මහා රජතුමනි, එය එසේමය. පණ්ඩිතයෝ සැබවින්ම සැප ගෙන දෙන්නාහ. කූඩුවක බැඳි පක්ෂීන් මෙන් ද, දැලට හසු වූ මසුන් මෙන් ද සතුරන් අතට පත්ව සිටි අපව මහෝසධ පණ්ඩිතයන් මුදවා ගත්තේය.”


Atha vedeharājā nadiṃ uttaritvā yojanantare yojanantare mahāsattena kāritagāmaṃ sampatto. Tatrassa bodhisattena ṭhapitamanussā hatthivāhanādīni ceva annapānādīni ca adaṃsu. So kilante hatthiassarathādayo ṭhapetvā itare ādāya tehi saddhiṃ aññaṃ gāmaṃ pāpuṇi. Etenupāyena yojanasatikaṃ maggaṃ atikkamitvā punadivase pātova mithilaṃ pāvisi. Mahāsattopi umaṅgadvāraṃ gantvā attanā sannaddhakhaggaṃ omuñcitvā umaṅgadvāre vālukaṃ viyūhitvā ṭhapesi. Ṭhapetvā ca pana umaṅgaṃ pavisitvā umaṅgena gantvā nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruyha gandhodakena nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā sayanavaragato ‘‘manoratho me matthakaṃ patto’’ti āvajjento nipajji. Atha tassā rattiyā accayena cūḷanirājā senaṅgaṃ vicārayamāno taṃ nagaraṃ upāgami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

මෙසේ බෝධිසත්වයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කර විදේහ රජතුමා ගඟෙන් එතෙර වී, මහාසත්වයන් විසින් මග පෙන්වන ලද පරිදි යොදුනෙන් යොදුන කරවන ලද ගම්මානවලට පැමිණියේය. එහි සිටි මිනිස්සු රජුට අවශ්‍ය ඇතුන්, අශ්වයන්, ආහාර පාන ආදිය ලබා දුන්හ. රජතුමා විඩාපත් වූ සතුන් නතර කර අලුත් සතුන් හා වාහන ගෙන ඊළඟ ගමට ගියේය. මේ අයුරින් යොදුන් සියයක මග ගෙවා පසුදින අලුයම මිථිලා නුවරට ඇතුළු විය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ද උමං ද්වාරයට ගොස්, තමා පසෙක ලා සිටි කඩුව ගෙන උමං ද්වාරයේ වැලි ගසා සඟවා තැබූහ. ඉන්පසු උමගෙන් ගොස් නගරයට ඇතුළු වී මාලිගයට නැග සුවඳ පැණින් ස්නානය කර අග්‍ර රසැති භෝජන අනුභව කර සුව පහසු යහනකට වී, “මගේ අභිප්‍රාය මස්තකප්‍රාප්ත විය”යි මෙනෙහි කරමින් නිදාගත්හ. ඉක්බිති ඒ රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් චූළනී රජතුමා සේනාව පිරික්සමින් ඒ නගරය වෙත පැමිණියේය. ඒ කරුණ ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.


707.

707.


‘‘Rakkhitvā kasiṇaṃ rattiṃ, cūḷaneyyo mahabbalo;

Udentaṃ aruṇuggasmiṃ, upakāriṃ upāgami.

“මුළු රාත්‍රිය පුරා සෝදිසියෙන් සිටි මහා බලැති චූළනී රජතුමා, අරුණෝදය උදාවත්ම උපකාරී නුවර වෙත ළඟා විය.”


708.

708.


‘‘Āruyha pavaraṃ nāgaṃ, balavantaṃ saṭṭhihāyanaṃ;

Rājā avoca pañcālo, cūḷaneyyo mahabbalo.

“හැට වියැති බලවත් වූ උතුම් ඇතෙකු පිට නැගි මහා බලැති පඤ්චාල දේශයේ චූළනී රජතුමා මෙසේ කීවේය.”


709.

709.


‘‘Sannaddho maṇivammena, saramādāya pāṇinā;

Pesiye ajjhabhāsittha, puthugumbe samāgate’’ti.

“මැණික් එබ්බවූ සන්නාහයකින් සැරසී, අතින් දුන්නක් ගෙන, රැස්ව සිටි සේනා කණ්ඩායම් ඉදිරියේ තම සේවකයන්ට මෙසේ ආමන්ත්‍රණය කළේය.”


Tattha kasiṇanti sakalaṃ nissesaṃ. Udentanti udente. Upakārinti pañcālanagaraṃ upādāya mahāsattenakāritattā ‘‘upakārī’’ti laddhanāmakaṃ taṃ nagaraṃ upāgami. Avocāti attano senaṃ avoca. Pesiyeti attano pesanakārake. Ajjhabhāsitthāti adhiabhāsittha, puretarameva abhāsittha, puthugumbeti bahūsu sippesu patiṭṭhite anekasippajānanaketi.

මෙහි 'කසිණං' යනු සියල්ලම වූ, ශේෂයක් නොමැති යන අර්ථයයි. 'උදන්තං' යනු උදාවන කල්හිය. 'උපකාරිං' යනු මහෝෂධ මහාසත්තයන් විසින් කරවන ලද බැවින් 'උපකාරී' නම් වූ පංචාල නුවරට පැමිණියේය. 'අවෝච' යනු තමාගේ සේනාවට පැවසීය. 'පේසියේති' යනු තමාගේ දූතයන් යවයි. 'අජ්ඣභාසිට්ඨා' යනු මීට පෙරම පැවසුවේය. 'පුථුගුම්බේ' යනු නොයෙක් ශිල්පයන්හි කෙළපැමිණි, බොහෝ ශිල්ප දන්නා අයයි.


Idāni [Pg.298] te sarūpato dassetumāha –

දැන් ඔවුන්ගේ ස්වරූපය දැක්වීමට මෙසේ වදාළ සේක -


710.

710.


‘‘Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake;

Upāsanamhi katahatthe, vālavedhe samāgate’’ti.

ඇත් අස් රිය පාබල සේනාව ද, දුනු ශිල්පයෙහි හසළ බුද්ධිය ඇත්තා වූ ද, ඉලක්කයට විදීමෙහි දක්ෂ වූ ද යෝධයන් රැස්වූ කල්හි...


Tattha upāsanamhīti dhanusippe. Katahattheti avirajjhanavedhitāya sampannahatthe.

මෙහි 'උපාසනම්හි' යනු දුනු ශිල්පයෙහි ය. 'කටහත්ථේ' යනු ඉලක්කය වැරදී නොයන ලෙස විදීමෙහි දක්ෂ දෑත් ඇති බවයි.


Idāni rājā vedehaṃ jīvaggāhaṃ gaṇhāpetuṃ āṇāpento āha –

දැන් රජතුමා විදේහ රජු පණපිටින් අල්ලා ගැනීමට අණ කරමින් මෙසේ කීවේය -


711.

711.


‘‘Pesetha kuñjare dantī, balavante saṭṭhihāyane;

Maddantu kuñjarā nagaraṃ, vedehena sumāpitaṃ.

ශක්තිමත් වූ, හැට වියැති, දළ ඇති ඇතුන් යවව්; ඒ ඇතුන් විදේහ රජු උදෙසා මනාව කරවන ලද (උපකාරී) නුවර මඩනා සේක්වා.


712.

712.


‘‘Vacchadantamukhā setā, tikkhaggā aṭṭhivedhino;

Paṇunnā dhanuvegena, sampatantutarītarā.

වැස්සන්ගේ දත් වැනි මුවහත් ඇති, සුදු පැහැති, ඇට පවා විදිනා සුළු, දුනු වේගයෙන් මුදාහළ ඊතල එකිනෙක පරයා වැටේවා.


713.

713.


‘‘Māṇavā vammino sūrā, citradaṇḍayutāvudhā;

Pakkhandino mahānāgā, hatthīnaṃ hontu sammukhā.

සන්නද්ධ වූ, විසිතුරු දඬු සහිත ආයුධ දරන්නා වූ, සටනට පනින්නා වූ වීර මානවකයෝ මහා ඇතුන් ඉදිරියෙහි සිටිත්වා.


714.

714.


‘‘Sattiyo teladhotāyo, accimantā pabhassarā;

Vijjotamānā tiṭṭhantu, sataraṃsīva tārakā.

තෙලෙන් සෝදා මනාව පිරිසිදු කරන ලද, දීප්තිමත් වූ, බබළන්නා වූ හෙල්ලෝ (සත්ති) රශ්මි සියයක් විහිදුවන තාරකාවක් මෙන් බබළමින් තිබේවා.


715.

715.


‘‘Āvudhabalavantānaṃ, guṇikāyūradhārinaṃ;

Etādisānaṃ yodhānaṃ, saṅgāme apalāyinaṃ;

Vedeho kuto muccissati, sace pakkhīva kāhiti.

ආයුධ බලයෙන් යුක්ත වූ, සන්නාහ සහ බාහු ආභරණ දැරූ, සටනින් පසුබට නොවන මෙබඳු යෝධයන් සිටියදී, විදේහ රජු පක්ෂියෙකු මෙන් අහසින් ගියත් කෙසේ නම් ගැලවෙන්නේ ද?


716.

716.


‘‘Tiṃsa me purisanāvutyo, sabbevekekaniccitā;

Yesaṃ samaṃ na passāmi, kevalaṃ mahīmaṃ caraṃ.

මගේ තිස් නවදහසක් (39,000) වූ පුරුෂයෝ සියල්ලෝම එකිනෙකා තෝරාගත් අය වෙති. මුළු මහ පොළොවෙහිම සැරිසරතත් ඔවුන් හා සමාන අයෙකු මම නොදකිමි.


717.

717.


‘‘Nāgā ca kappitā dantī, balavanto saṭṭhihāyanā;

Yesaṃ khandhesu sobhanti, kumārā cārudassanā.

සැරසූ දළ ඇති, හැට වියැති, ශක්තිමත් ඇතුන්ගේ කරපිට රූමත් කුමාරවරු බබළති.


718.

718.


‘‘Pītālaṅkārā pītavasanā, pītuttaranivāsanā;

Nāgakhandhesu sobhanti, devaputtāva nandane.

රන්වන් ආභරණවලින් හා රන්වන් වස්ත්‍රවලින් සැරසුණු, රන්වන් උතුරු සළු හැඳි ඔවුහු නන්දන වනයෙහි දෙවි පුතුන් මෙන් ඇත් කඳ මත බබළති.


719.

719.


‘‘Pāṭhīnavaṇṇā nettiṃsā, teladhotā pabhassarā;

Niṭṭhitā naradhīrebhi, samadhārā sunissitā.

පාඨීන මත්ස්‍යයන්ගේ වර්ණය වැනි පැහැ ඇති, තෙලෙන් සෝදා පිරිසිදු කළ, දීප්තිමත් කඩු ධීර පුරුෂයන් විසින් මනාව මුවහත් තබා නිමවන ලදී.


720.

720.


‘‘Vellālino [Pg.299] vītamalā, sikkāyasamayā daḷā;

Gahitā balavantebhi, suppahārappahāribhi.

මධ්‍යහ්න සූර්යයා මෙන් බබළන, කිලිටි රහිත, ශක්තිමත් ලෝහයෙන් තැනූ කඩු, දැඩි පහරවල් එල්ල කළ හැකි බලවත් යෝධයන් විසින් ගන්නා ලදී.


721.

721.


‘‘Suvaṇṇatharusampannā, lohitakacchupadhāritā;

Vivattamānā sobhanti, vijjūvabbhaghanantare.

රන් මිටිවලින් යුක්ත වූ, රතු පැහැති කොපු වල බහාලූ ඒ කඩු කරකවන කල්හි වලාකුළු අතර විදුලි කෙටීමක් මෙන් බබළති.


722.

722.


‘‘Paṭākā vammino sūrā, asicammassa kovidā;

Dhanuggahā sikkhitarā, nāgakhandhe nipātino.

කොඩි දරන්නා වූ, සන්නද්ධ වූ, කඩු පලිහ දැරීමෙහි දක්ෂ වූ, පුහුණු වූ දුනු ශිල්පීන් ඇත් කඳ මත සිටින සතුරන් බිම හෙළති.


723.

723.


‘‘Etādisehi parikkhitto, natthi mokkho ito tava;

Pabhāvaṃ te na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ vaje’’ti.

මෙවැනි සේනාවකින් වට වූ තොපට මෙයින් ගැලවීමක් නැත. තොපට මිථිලාවට යා හැකි කිසිදු ප්‍රභාවයක් මම දැන් නොදකිමි.


Tattha dantīti sampannadante. Vacchadantamukhāti nikhādanasadisamukhā. Paṇunnāti vissaṭṭhā. Sampatantutarītarāti evarūpā sarā itarītarā sampatantu samāgacchantu. Ghanameghavassaṃ viya saravassaṃ vassathāti āṇāpesi. Māṇavāti taruṇayodhā. Vamminoti vammahatthā. Citradaṇḍayutāvudhāti citradaṇḍayuttehi āvudhehi samannāgatā. Pakkhandinoti saṅgāmapakkhandikā. Mahānāgāti mahānāgesu koñcanādaṃ katvā āgacchantesupi niccalā ṭhatvā tesaṃ dante gahetvā luñcituṃ samatthā yodhā. Sataraṃsīva tārakāti sataraṃsī viya osadhitārakā. Āvudhabalavantānanti āvudhabalena yuttānaṃ samannāgatānaṃ. Guṇikāyūradhārinanti guṇi vuccati kavacaṃ, kavacāni ceva kāyūrābharaṇāni ca dhārentānaṃ, kavacasaṅkhātāni vā kāyūrāni dhārentānaṃ. Sace pakkhīva kāhitīti sacepi pakkhī viya ākāse pakkhandanaṃ karissati, tathāpi kiṃ muccissatīti vadati.

මෙහි 'දන්තී' යනු මනා දළ ඇති ඇතුන්ය. 'වච්ඡදන්තමුඛා' යනු වඩුවාගේ නියන වැනි මුවහත් ඇති ඊතලයි. 'පණුන්නා' යනු මුදාහළ ඊතලයි. 'සම්පතන්තුතරීතරා' යනු එවැනි ඊතල එකිනෙක පරයා වැටෙත්වා යන්නයි. මේඝ වර්ෂාවක් මෙන් ඊතල වර්ෂාව වස්වන්නැයි අණ කළේය. 'මානවාව' යනු තරුණ යෝධයෝය. 'වම්මිනෝ' යනු සන්නාහ සන්නද්ධ වූවෝය. 'චිත්‍රදණ්ඩයුතාවුධා' යනු විසිතුරු දඬු සහිත ආයුධවලින් යුක්ත වූවෝය. 'පක්ඛන්දිනෝ' යනු සටනට කඩා පනින්නෝය. 'මහානාගා' යනු මහ ඇතුන් කුංචනාද කරමින් පැමිණිය ද නිසලව සිට ඔවුන්ගේ දළවලින් අල්ලා උදුරා දැමීමට සමත් යෝධයෝය. 'සතරංසීව තාරකා' යනු රශ්මි සියයක් විහිදුවන ඕෂධී තාරකාව මෙනි. 'ආවුධබලවන්තානං' යනු ආයුධ බලයෙන් යුක්ත වූවන්ගේය. 'ගුණිකායූරධාරිනං' යනු 'ගුණි' නමින් හැඳින්වෙන සන්නාහ සහ බාහු ආභරණ දරන්නන්ගේය. 'සචේ පක්ඛීව කාහිති' යනු පක්ෂියෙකු මෙන් අහසට පැන ගිය ද ගැලවිය නොහැකි බව පවසයි.


Tiṃsa me purisanāvutyoti purisānaṃ tiṃsasahassāni navutisatāni tiṃsanāvutyoti vuccanti. Sabbevekekaniccitāti ettakā mayhaṃ paresaṃ hatthato āvudhaṃ gahetvā paccāmittānaṃ sīsapātanasamatthā ekekaṃ vicinitvā gahitā anivattino yodhāti dasseti. Kevalaṃ mahīmaṃ caranti sakalampi imaṃ mahiṃ caranto yesaṃ samaṃ sadisaṃ na passāmi, kuto uttaritaraṃ, teyeva me yodhā ettakāti dasseti. Cārudassanāti [Pg.300] cāru vuccati suvaṇṇaṃ, suvaṇṇavaṇṇāti attho. Pītālaṅkārāti pītavaṇṇasuvaṇṇālaṅkārā. Pītavasanāti pītavaṇṇasuvaṇṇavatthā. Pītuttaranivāsanāti pītauttarāsaṅganivatthā. Pāṭhīnavaṇṇāti pāsāṇamacchasadisā. Nettiṃsāti khaggā. Naradhīrebhīti paṇḍitapurisehi. Sunissitāti sunisitā atitikhiṇā.

'තිංස මේ පුරිසනාවුත්‍යෝ' යනු පුරුෂයන් තිස්නවදහසකි. ඔවුන් සැමදෙනා සතුරන්ගෙන් ආයුධ උදුරාගෙන ඔවුන්ගේ හිස් ගසා දැමීමට සමත් ලෙස එකිනෙකා තෝරාගත් යෝධයෝය. මුළු මහ පොළොවෙහිම ඔවුන් හා සමාන කිසිවෙකු නොදකිමි. 'චාරුදස්සනා' යනු රන්වන් පැහැති රූ ඇත්තෝය. 'පීතාලංකාරා' යනු රන්වන් ආභරණයි. 'පීතවසනා' යනු රන්වන් වස්ත්‍රයි. 'පීතවිත්තරනිවාසනා' යනු රන්වන් උතුරු සළු හැඳි බවයි. 'පාඨීනවණ්ණා' යනු පාඨීන (ගල්) මත්ස්‍යයන් වැනි පැහැති කඩුය. 'නෙත්තිංසා' යනු කඩුය. 'නරධීරේභි' යනු පණ්ඩිත පුරුෂයන් විසිනි. 'සුනිස්සිතා' යනු ඉතා මුවහත් කරන ලද බවයි.


Vellālinoti ṭhitamajjhanhike sūriyo viya vijjotamānā. Sikkāyasamayāti satta vāre koñcasakuṇe khādāpetvā gahitena sikkāyasena katā. Suppahārappahāribhīti daḷhappahārehi yodhehi. Lohitakacchupadhāritāti lohitavaṇṇāya kosiyā samannāgatā. Paṭākāti ākāse parivattanasamatthā. Sūrāti jātisūrā. Asicammassa kovidāti etesaṃ gahaṇe kusalā. Dhanuggahāti dhanuggahakā. Sikkhitarāti etasmiṃ dhanuggahaṇe ativiya sikkhitā. Nāgakhandhe nipātinoti hatthikkhandhe khaggena chinditvā nipātanasamatthā. Natthi mokkhoti ambho, vedeha, tvaṃ paṭhamaṃ tāva gahapatiputtassānubhāvena muttosi, idāni pana natthi tava mokkhoti vadati. Pabhāvaṃ teti idāni te rājānubhāvaṃ na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ gamissasi khippaṃ, jāle paviṭṭhamaccho viya jātosīti.

'වෙල්ලාලිනෝ' යනු මධ්‍යහ්න සූර්යයා මෙන් බබළන්නෝය. 'සික්කායසමයා' යනු කොක්කුන්ට හත් වරක් කවා ලබාගත් දෘඪ ලෝහයෙන් තැනූ කඩුය. 'සුප්පහාරප්පහාරීභි' යනු දැඩි පහරවල් එල්ල කරන යෝධයන්ය. 'ලෝහිතකච්ඡුපධාරිතා' යනු රතු පැහැති කොපුය. 'පටාකා' යනු අහසේ කැරකැවීමට සමත් යෝධයන්ය. 'සූරා' යනු සහජයෙන්ම වීර වූවෝය. 'අසිචම්මස්ස කෝවිදා' යනු කඩු පලිහ ශිල්පයෙහි දක්ෂයන්ය. 'ධනුග්ගහා' යනු දුනු දරන්නන්ය. 'සික්ඛිතරා' යනු ඉතා මනාව පුහුණු වූවන්ය. 'නාගඛන්ධේ නිපාතිනෝ' යනු ඇත් කඳ මත සිටින්නවුන්ගේ බෙලි කපා බිම හෙළීමට සමතුන්ය. 'නත්ථි මොක්ඛෝ' යනු විදේහ රජතුමනි, පෙර ඔබ මහෝෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ අනුභාවයෙන් ගැලවුණත් දැන් ඔබට ගැලවීමක් නැතැයි පවසයි. 'පභාවං තේ' යනු ජාලයකට හසු වූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ඔබ දැන් හසු වී සිටින බැවින් මිථිලාවට යාමට ඔබට කිසිදු හැකියාවක් මම නොදකිමි.


Cūḷanirājā vedehaṃ tajjento ‘‘idāni naṃ gaṇhissāmī’’ti vajiraṅkusena nāgaṃ codento ‘‘gaṇhatha, bhindatha, vijjhathā’’ti senaṃ āṇāpento upakārinagaraṃ avattharanto viya upāgami. Atha naṃ mahāsattassa upanikkhittakapurisā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti attano upaṭṭhāke gahetvā parivārayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto sirisayanā vuṭṭhāya katasarīrappaṭijaggano bhuttapātarāso alaṅkatappaṭiyatto satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ nivāsetvā rattakambalaṃ ekaṃse karitvā sattaratanavicittaṃ valañjanadaṇḍakaṃ ādāya suvaṇṇapādukaṃ āruyha devaccharāya viya alaṅkataitthiyā vālabījaniyā bījiyamāno alaṅkatapāsāde sīhapañjaraṃ vivaritvā cūḷanirañño attānaṃ dassento sakkadevarājalīlāya aparāparaṃ caṅkami. Cūḷanirājāpi tassa rūpasiriṃ oloketvā cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi, ‘‘idāni naṃ gaṇhissāmī’’ti turitaturitova [Pg.301] hatthiṃ pesesi. Paṇḍito cintesi ‘‘ayaṃ ‘vedeho me laddho’ti saññāya turitaturitova āgacchati, na jānāti attano puttadāraṃ gahetvā amhākaṃ rañño gatabhāvaṃ, suvaṇṇādāsasadisaṃ mama mukhaṃ dassetvā kathessāmi tena saddhi’’nti. So vātapāne ṭhitova madhurassaraṃ nicchāretvā tena saddhiṃ kathento āha –

චූළනී රජු වේදේහ රජුට තර්ජනය කරමින්, 'දැන් මොහු අල්ලා ගන්නෙමි' යි සිතා වජ්‍ර අංකුශයෙන් ඇතා මෙහෙයවමින්, 'අල්ලව්, මරව්, විදව්' යැයි සේනාවට අණ දෙමින් උපකාරී නුවර මැඩපවත්වන්නාක් මෙන් පැමිණියේය. එකල්හි මහෝෂධ මහාබෝසතාණන් වහන්සේ විසින් යොදවන ලද ඔත්තුකරුවෝ 'මොනවා වෙයිදැයි කවුද දන්නේ' යැයි සිතා රජු පිරිවරා ගත්හ. ඒ මොහොතේ මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ සිරි යහනින් නැගිට ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, උදෑසන ආහාරය අනුභව කොට, මැනවින් සරසන ලදුව, ලක්ෂයක් වටිනා කසී සළු ඇඳ, රතු කම්බිලියක් ඒකාංශ කොට පෙරවා, සත් රුවනින් විසිතුරු වූ දණ්ඩක් ගෙන, රන් මිරිවැඩි සඟලක් පැලඳ, දිව්‍ය අප්සරාවක වැනි වූ රූමත් කාන්තාවක් ලවා සෙමර සලමින්, විසිතුරු වූ මාලිගයේ සිහ පැනෙළ විවෘත කොට චූළනී රජුට තමන් වහන්සේව පෙනෙන පරිදි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයෙකුගේ ලීලාවෙන් සක්මන් කළහ. චූළනී රජු ද උන්වහන්සේගේ රූප ශ්‍රියාව දැක සිත පහදා ගැනීමට නොහැකිව, 'දැන් මොහු අල්ලා ගන්නෙමි' යි ඉතා වේගයෙන් ඇතා මෙහෙයවීය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: 'මොහු වේදේහ රජු මට හසු විය යන හැඟීමෙන් ඉතා වේගයෙන් එයි. තමන්ගේ අඹුදරුවන් රැගෙන අපේ රජු ගිය බව මොහු නොදනී. රන් කැඩපතක් වැනි මාගේ මුහුණ පෙන්වා මොහු සමඟ කතා කරන්නෙමි.' උන්වහන්සේ කවුළුව අසල සිට මිහිරි හඬින් ඔහු සමඟ කතා කරමින් මෙසේ පැවසූහ:


724.

724.


‘‘Kiṃ nu santaramānova, nāgaṃ pesesi kuñjaraṃ;

Pahaṭṭharūpo āpatasi, siddhatthosmīti maññasi.

"කුමකට මෙතරම් කලබල වී ඇතු මෙහෙයවන්නෙහිද? අභිප්‍රාය ඉටු වූයේ යැයි සිතා සතුටු සිතින් යුතුවද තෝ මෙහි පැමිණෙන්නේ?"


725.

725.


‘‘Oharetaṃ dhanuṃ cāpaṃ, khurappaṃ paṭisaṃhara;

Oharetaṃ subhaṃ vammaṃ, veḷuriyamaṇisanthata’’nti.

"ඔය දරා සිටින දුන්න බිම තබව. තියුණු හීතලය ඉවත් කරව. වෛදූර්ය මාණික්‍යයෙන් විසිතුරු වූ ඔය ලස්සන සන්නාහය ද ගලවා දමව."


Tattha kuñjaranti seṭṭhaṃ. Pahaṭṭharūpoti haṭṭhatuṭṭhacitto somanassajāto. Āpatasīti āgacchasi. Siddhatthosmīti nipphannatthosmi, manoratho me matthakaṃ pattoti maññasi. Oharetanti imaṃ cāpasaṅkhātaṃ dhanuṃ ohara, avahara, chaḍḍehi, ko nu te etenattho. Paṭisaṃharāti apanetvā aññassa vā dehi, paṭicchanne vā ṭhāne ṭhapehi, kiṃ khurappena karissasi. Vammanti etaṃ vammampi apanehi. Idaṃ tayā hiyyo paṭimukkaṃ bhavissati, chaḍḍehi naṃ, mā te sarīraṃ uppaṇḍukaṃ ahosi, akilametvā pātova nagaraṃ pavisāhīti raññā saddhiṃ keḷimakāsi.

එහි 'කුඤ්ජර' යනු උතුම් ඇතා යන්නයි. 'පහට්ඨරූපෝ' යනු පිනා ගිය සිතින් යුතුව සොම්නසට පත් වූ යන්නයි. 'ආපතසි' යනු පැමිණෙන්නේය යන්නයි. 'සිද්ධත්ථෝස්මීති' යනු මාගේ අභිප්‍රාය ඉටු විය, මනෝරථය මුදුන්පත් විය යැයි සිතන්නෙහිය යන්නයි. 'ඕහරේතං' යනු දුන්න බිම තබව, ඉවත් කරව, විසි කරව, මෙයින් තොපට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන්නයි. 'පටිසංහරා' යනු ඉවත් කොට වෙනත් කෙනෙකුට දෙව, නැතහොත් සැඟවුණු තැනක තබව, මේ හීතලෙන් කරන්නේ කුමක්ද යන්නයි. 'වම්මං' යනු ඒ සන්නාහය ද ඉවත් කරව යන්නයි. 'මෙය තෝ ඊයේ රාත්‍රියේ සිට පැලඳ සිටින්නක් විය යුතුය, එය ඉවත් කරව, තොපගේ ශරීරය වෙහෙසට පත් නොකරවා, නොපීඩිතව ඉක්මනින් නුවරට ඇතුළු වව' යැයි රජු සමඟ විහිළු තහළු කළහ.


So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘gahapatiputto mayā saddhiṃ keḷiṃ karoti, ajja te kattabbaṃ jānissāmī’’ti taṃ tajjento gāthamāha –

ඔහු උන්වහන්සේගේ වචනය අසා, 'මේ ගෘහපති පුත්‍රයා මා සමඟ කවටකම් කරයි. අද තොපට කළ යුතු දේ පෙන්වන්නෙමි' යි උන්වහන්සේට තර්ජනය කරමින් මෙම ගාථාව පැවසීය:


726.

726.


‘‘Pasannamukhavaṇṇosi, mhitapubbañca bhāsasi;

Hoti kho maraṇakāle, edisī vaṇṇasampadā’’ti.

"තොපගේ මුහුණේ පැහැය ඉතා ප්‍රසන්නය, සිනාසෙමින් කතා කරන්නෙහිය. මෙවන් රූප සෝභාවන් ඇති වන්නේ මරණාසන්න මොහොතේදීය."


Tattha mhitapubbañcāti paṭhamaṃ mhitaṃ katvā pacchā bhāsanto mhitapubbameva bhāsasi, maṃ kismiñci na gaṇesi. Hoti khoti maraṇakāle nāma vaṇṇasampadā hotiyeva, tasmā tvaṃ virocasi, ajja te sīsaṃ chinditvā jayapānaṃ pivissāmāti.

එහි 'ම්හිතපුබ්බඤ්ච' යනු පළමුව සිනාසී පසුව කතා කිරීමයි. තෝ සිනාමුසු මුහුණින් යුතුවම කතා කරන්නෙහිය, මා කිසිවකට නොගණින්නෙහිය. 'හෝති ඛෝ' යනු මරණාසන්න කාලයේදී මෙවන් රූප සෝභාවක් ඇති වන බව සත්‍යයකි, එබැවින් තෝ බබළන්නෙහිය. අද තොපගේ හිස ගසා ජයපානය බොන්නෙමි යන්න මෙහි අදහසයි.


Evaṃ tassa tena saddhiṃ kathanakāle mahābalakāyo mahāsattassa rūpasiriṃ disvā ‘‘ambho, amhākaṃ rājā mahosadhapaṇḍitena saddhiṃ manteti[Pg.302], kiṃ nu kho kathesi, etesaṃ kathaṃ suṇissāmā’’ti rañño santikameva agamāsi. Paṇḍitopi tassa kathaṃ sutvā ‘‘na maṃ ‘mahosadhapaṇḍito’ti jānāsi. Nāhaṃ attānaṃ māretuṃ dassāmi, manto te, deva, bhinno, kevaṭṭena ca tayā ca hadayena cintitaṃ na jātaṃ, mukhena kathitameva jāta’’nti pakāsento āha –

මෙසේ රජු පණ්ඩිතයන් වහන්සේ සමඟ කතා කරන වේලාවේ සේනාව උන්වහන්සේගේ රූප ශ්‍රියාව දැක, 'අහෝ, අපේ රජතුමා මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් සමඟ සාකච්ඡා කරයි, මොනවා කතා කරනවාදැයි දන්නේ නැත, ඔවුන්ගේ කතාව අසමු' යැයි රජු අසලටම පැමිණියහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ද රජුගේ කතාව අසා, 'තොප මා මහෝෂධ පණ්ඩිතයා බව නොදන්නෙහිය. මා මරා දැමීමට මා ඉඩ නොදෙන්නෙමි. රජතුමනි, තොපගේ රහස් මන්ත්‍රණය හෙළි විය. තොප සහ කේ වට්ටයා හදවතින් සිතූ දේ සිදු නොවීය, මුඛයෙන් පැවසූ දේ පමණක් සිදු විය' යැයි හෙළි කරමින් මෙසේ පැවසූහ:


727.

727.


Moghaṃ te gajjitaṃ rāja, bhinnamantosi khattiya;

Duggaṇhosi tayā rājā, khaḷuṅkeneva sindhavo.

"රජතුමනි, තොපගේ ගර්ජනාව නිෂ්ඵලයි. ක්ෂත්‍රියය, තොපගේ රහස හෙළි විය. කොටළුවෙකුට සින්ධව අශ්වයෙකු අල්ලා ගත නොහැකි සේ තොපට අපේ රජු අල්ලා ගත නොහැක."


728.

728.


‘‘Tiṇṇo hiyyo rājā gaṅgaṃ, sāmacco saparijjano;

Haṃsarājaṃ yathā dhaṅko, anujjavaṃ patissasī’’ti.

"අපේ රජතුමා ඊයේ දින ඇමතිවරුන් සහ පිරිවර සමඟ ගංගා නදියෙන් එතර විය. රන් හංස රාජයෙකු පසුපස හඹා යන කපුටෙකු මෙන් තොප මඟදී විනාශ වන්නෙහිය."


Tattha bhinnamantosīti yo tayā kevaṭṭena saddhiṃ sayanagabbhe manto gahito, taṃ mantaṃ na jānātīti mā saññaṃ kari, pageva so mayā ñāto, bhinnamanto asi jāto. Duggaṇhosi tayāti mahārāja, tayā amhākaṃ rājā assakhaḷuṅkena sindhavo viya duggaṇhosi, khaḷuṅkaṃ āruḷhena javasampannaṃ ājānīyaṃ āruyha gacchanto viya gahetuṃ na sakkāti attho. Khaḷuṅko viya hi kevaṭṭo, taṃ āruḷhapuriso viya tvaṃ, javasampanno sindhavo viya ahaṃ, taṃ āruḷhapuriso viya amhākaṃ rājāti dasseti. Tiṇṇo hiyyoti hiyyova uttiṇṇo. So ca kho sāmacco saparijano, na ekakova palāyitvā gato. Anujjavanti sace pana tvaṃ taṃ anujavissasi anubandhissasi, atha yathā suvaṇṇahaṃsarājaṃ anujavanto dhaṅko antarāva patissati, evaṃ patissasi, antarāva vināsaṃ pāpuṇissasīti vadati.

එහි 'භින්නමන්තෝසි' යනු තොප කේ වට්ටයා සමඟ යහන් ගැබේදී කළ රහස් මන්ත්‍රණය වෙනත් කවුරුත් නොදනිතියි නොසිතව, එය මා විසින් කලින්ම දැන ගන්නා ලදී, තොපගේ රහස හෙළි වී හමාරය යන්නයි. 'දුග්ගණ්හෝසි තයා' යනු මහා රජතුමනි, තොපට අපගේ රජතුමාව අල්ලා ගැනීම, කොටළුවෙකු පිට නැඟ සින්ධව අශ්වයෙකු අල්ලා ගැනීමට තැත් කරන්නාක් මෙනි. ජව සම්පන්න අශ්වයෙකු පිට නැඟ යන කෙනෙකු අල්ලා ගැනීමට කොටළුවෙකු පිට නැඟ යන්නෙකුට නොහැකිය යන්න අදහසයි. මෙහි කේ වට්ටයා කොටළුවෙකු බඳුය, රජු ඔහු පිට නැඟී යන්නා බඳුය. මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ජව සම්පන්න සින්ධව අශ්වයෙකු බඳුය, වේදේහ රජු උන්වහන්සේ පිට නැඟී යන්නා බඳුය. 'තිණ්ණෝ හිය්‍යෝ' යනු ඊයේම එතර විය යන්නයි. රජු තනිවම පලා ගියේ නැත, ඇමතිවරුන් සහ පිරිවර සමඟම ගියේය. 'අනුජ්ජවං' යනු ඉදින් තොප ඔහු පසුපස හඹා ගියහොත්, රන් හංසයෙකු පසුපස හඹා යන කපුටෙකු අතරමඟදී ඇද වැටෙන්නා සේ තොප ද ඇද වැටෙනු ඇත, අතරමඟදීම විනාශයට පත් වනු ඇත යන්නයි.


Idāni so achambhitakesarasīho viya udāharaṇaṃ āharanto āha –

දැන් උන්වහන්සේ බිය නැති කේසර සිංහයෙකු මෙන් නිදසුනක් ගෙන දක්වමින් මෙසේ පැවසූහ:


729.

729.


‘‘Siṅgālā rattibhāgena, phullaṃ disvāna kiṃsukaṃ;

Maṃsapesīti maññantā, paribyūḷhā migādhamā.

"මෝඩ නරියෝ රාත්‍රී කාලයේදී පිපී තිබුණු කිංසුක ගසක් දැක, එය මස් වැදැල්ලක් යැයි සිතා පිරිවරා ගත්හ."


730.

730.


‘‘Vītivattāsu [Pg.303] rattīsu, uggatasmiṃ divākare;

Kiṃ sukaṃ phullitaṃ disvā, āsacchinnā migādhamā.

"රාත්‍රිය ගෙවී හිරු උදා වූ කල, පිපී තිබුණු කිංසුක ගස දැක, එම තිරිසන් නරින්ගේ බලාපොරොත්තුව සුන් විය."


731.

731.


‘‘Evameva tuvaṃ rāja, vedehaṃ parivāriya;

Āsacchinno gamissasi, siṅgālā kiṃsukaṃ yathā’’ti.

"රජතුමනි, එලෙසම තොප ද වේදේහ රජු පිරිවරාගෙන සිටියද, අර නරියා කිංසුක ගස අතහැර ගියා සේ තොප ද බලාපොරොත්තු සුන්ව ආපසු යන්නෙහිය."


Tattha disvānāti candālokena oloketvā. Paribyūḷhāti pātova maṃsapesiṃ khāditvā gamissāmāti parivāretvā aṭṭhaṃsu. Vītivattāsūti te yāsu yāsu rattīsu evaṃ aṭṭhaṃsu, tāsu tāsu rattīsu atītāsu. Disvāti sūriyālokena kiṃsukaṃ disvā ‘‘na idaṃ maṃsa’’nti ñatvā chinnāsā hutvā palāyiṃsu. Siṅgālāti yathā siṅgālā kiṃsukaṃ parivāretvā āsacchinnā gatā, evaṃ tuvampi idha vedeharañño natthibhāvaṃ ñatvā āsacchinno hutvā gamissasi, senaṃ gahetvā palāyissasīti dīpeti.

එහි 'දිස්වානා' යනු සඳ එළියෙන් දැක යන්නයි. 'පරිබ්‍යූළ්හා' යනු පසුදා උදෑසන මස් වැදැල්ල කන්නෙමු යැයි සිතා පිරිවරා සිටීමයි. 'වීතිවත්තාසූ' යනු ඔවුන් එසේ සිටි රාත්‍රීන් ගෙවී ගිය කල්හි යන්නයි. 'දිස්වා' යනු හිරු එළියෙන් කිංසුක ගස දැක, 'මෙය මස් නොවේ' යැයි දැන බලාපොරොත්තු සුන්ව පලා යාමයි. නරියන් කිංසුක ගස පිරිවරා සිට බලාපොරොත්තු සුන්ව ගියා සේ, තොප ද මෙහි වේදේහ රජු නැති බව දැන බලාපොරොත්තු සුන්ව ආපසු යන්නෙහිය, සේනාව රැගෙන පලා යන්නෙහිය යන්න මෙයින් පැහැදිලි කරයි.


Rājā tassa achambhitavacanaṃ sutvā cintesi ‘‘ayaṃ gahapatiputto atisūro hutvā kathesi, nissaṃsayaṃ vedeho palāto bhavissatī’’ti. So ativiya kujjhitvā ‘‘pubbe mayaṃ gahapatiputtaṃ nissāya udarasāṭakassapi assāmikā jātā, idāni tena amhākaṃ hatthagato paccāmitto palāpito, bahussa vata no anatthassa kārako, ubhinnaṃ kattabbakāraṇaṃ imasseva karissāmī’’ti tassa kāraṇaṃ kātuṃ āṇāpento āha –

මහෝසධ පණ්ඩිතයන්ගේ ඒ නිර්භීත වචන ඇසූ රජතුමා මෙසේ සිතීය: “මේ ගෘහපති පුත්‍රයා අතිශය ශූරයෙකු ලෙස කතා කරයි, නිසැකවම වේදේහ රජු පලා ගොස් ඇත.” ඔහු අතිශයින් කෝපයට පත්ව, “මීට පෙර මොහු නිසා අපට හැඳ සිටි වස්ත්‍ර පවා අහිමි විය, දැන් මොහු මා අතට පත් වූ සතුරා පලා යාමට සැලැස්වීය. මොහු සැබවින්ම මට මහත් අනර්ථයක් කරන්නෙකි. එබැවින් මොවුන් දෙදෙනාටම දිය යුතු දඬුවම් මොහුටම පමුණුවමි”යි සිතා ඔහුට දඬුවම් දීමට අණ කරමින් මෙසේ කීවේය.


732.

732.


‘‘Imassa hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca chindatha;

Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayi.

“මා අතට පත් වූ මගේ සතුරා වූ වේදේහ රජු මුදාහල මූගේ දෑත් ද දෙපා ද කන් හා නාසය ද කපා දමව්.”


733.

733.


‘‘Imaṃ maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacantu naṃ;

Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayi.

“මා අතට පත් වූ මගේ සතුරා වූ වේදේහ රජු මුදාහල මොහුගේ මස් මුවන්ගේ මස් මෙන් හුලක අමුණා පුලුස්සව්.”


734.

734.


‘‘Yathāpi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitanīyati;

Sīhassa atho byagghassa, hoti saṅkusamāhataṃ.

“පොළොවෙහි එලන ලද වෘෂභ සම් මෙන් ද, ඇණ ගැසූ සිංහ හෝ ව්‍යාඝ්‍ර සම් මෙන් ද,”


735.

735.


‘‘Evaṃ taṃ vitanitvāna, vedhayissāmi sattiyā;

Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayī’’ti.

“මොහු එලෙස දිග හැර සඟවා හෙල්ලකින් විදින්නෙමි. මොහු මාගේ අතට පත් සතුරා වූ වේදේහ රජු නිදහස් කළේය.”


Tattha [Pg.304] pātabyanti pācayitabbaṃ pacitabbayuttakaṃ migādīnaṃ maṃsaṃ viya imaṃ gahapatiputtaṃ sūle āvuṇitvā pacantu. Sīhassa atho byagghassāti etesañca yathā cammaṃ saṅkusamāhataṃ hoti, evaṃ hotu. Vedhayissāmīti vijjhāpessāmi.

එහි ‘පාතබ්බං’ යනු මුවන් ආදීන්ගේ මස් මෙන් පිසිය යුතු වූ මේ ගෘහපති පුත්‍රයා හුලක අමුණා පිසිය යුතු බවයි. ‘සීහස්ස අථො බ්‍යග්ඝස්සා’ යනු ඔවුන්ගේ සම් ඇණ ගසා තබන්නාක් මෙන් මොහුට ද එසේ කරනු යන්නයි. ‘වෙධයිස්සාමි’ යනු විදින්නෙමි යන්නයි.


Taṃ sutvā mahāsatto hasitaṃ katvā ‘‘ayaṃ rājā attano deviyā ca bandhavānañca mayā mithilaṃ pahitabhāvaṃ na jānāti, tena me imaṃ kammakāraṇaṃ vicāreti, kodhavasena kho pana maṃ usunā vā vijjheyya, aññaṃ vā attano ruccanakaṃ kareyya, sokāturaṃ imaṃ vedanāppattaṃ katvā hatthipiṭṭheyeva visaññiṃ naṃ nipajjāpetuṃ taṃ kāraṇaṃ ārocessāmī’’ti cintetvā āha –

එය ඇසූ මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිනා පහළ කර මෙසේ සිතූහ: “මේ රජතුමා තමන්ගේ දේවිය සහ නෑදෑ පිරිස මා විසින් මිථිලාවට යැවූ බව නොදනියි. ඒ නිසා මට මේ වධබන්ධන පමුණුවයි. කෝපය නිසා ඔහු මට හීයකින් විදීමට හෝ තමා කැමති වෙනත් දඬුවමක් දීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් මොහුව ශෝකයෙන් පීඩිත කර, වේදනාවට පත් කර ඇත් පිට මතම සිහිසන් නැතිව ඇද වැටෙන පරිදි මේ කරුණ ප්‍රකාශ කරමි”යි සිතා මෙසේ කීහ.


736.

736.


‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi;

Evaṃ pañcālacandassa, vedeho chedayissati.

“මහරජ, ඉදින් ඔබ මාගේ දෑත් ද දෙපා ද කන් හා නාසය ද කපා දමන්නේ නම්, එවිට වේදේහ රජතුමා පංචාලචන්ද කුමරුගේ දෑත් දෙපා හා කන් නාසා කපා දමනු ඇත.”


737.

737.


‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi;

Evaṃ pañcālacandiyā, vedeho chedayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ දෑත්, දෙපා, කන් හා නාසය කපා දමන්නේ නම්, එවිට වේදේහ රජතුමා පංචාලචන්දී කුමරියගේ ද දෑත් දෙපා හා කන් නාසා කපා දමනු ඇත.”


738.

738.


‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi;

Evaṃ nandāya deviyā, vedeho chedayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ දෑත්, දෙපා, කන් හා නාසය කපා දමන්නේ නම්, එවිට වේදේහ රජතුමා නන්දා දේවියගේ ද දෑත් දෙපා හා කන් නාසා කපා දමනු ඇත.”


739.

739.


‘‘Sace me hatthe pāde ca, kaṇṇanāsañca checchasi;

Evaṃ te puttadārassa, vedeho chedayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ දෑත්, දෙපා, කන් හා නාසය කපා දමන්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා ඔබේ අඹුදරුවන්ගේ ද දෑත් දෙපා හා කන් නාසා කපා දමනු ඇත.”


740.

740.


‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi;

Evaṃ pañcālacandassa, vedeho pācayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ මස් හුලක අමුණා පිසින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා පංචාලචන්ද කුමරුගේ මස් ද එසේම පිසිනු ඇත.”


741.

741.


‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi;

Evaṃ pañcālacandiyā, vedeho pācayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ මස් හුලක අමුණා පිසින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා පංචාලචන්දී කුමරියගේ මස් ද එසේම පිසිනු ඇත.”


742.

742.


‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi;

Evaṃ nandāya deviyā, vedeho pācayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ මස් හුලක අමුණා පිසින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා නන්දා දේවියගේ මස් ද එසේම පිසිනු ඇත.”


743.

743.


‘‘Sace maṃsaṃva pātabyaṃ, sūle katvā pacissasi;

Evaṃ te puttadārassa, vedeho pācayissati.

“ඉදින් ඔබ මාගේ මස් හුලක අමුණා පිසින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා ඔබේ අඹුදරුවන්ගේ මස් ද එසේම පිසිනු ඇත.”


744.

744.


‘‘Sace [Pg.305] maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā;

Evaṃ pañcālacandassa, vedeho vedhayissati.

“ඉදින් ඔබ මා දිග හැර හෙල්ලකින් විදින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා පංචාලචන්ද කුමරුට ද එසේම කරනු ඇත.”


745.

745.


‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā;

Evaṃ pañcālacandiyā, vedeho vedhayissati.

“ඉදින් ඔබ මා දිග හැර හෙල්ලකින් විදින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා පංචාලචන්දී කුමරියට ද එසේම කරනු ඇත.”


746.

746.


‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā;

Evaṃ nandāya deviyā, vedeho vedhayissati.

“ඉදින් ඔබ මා දිග හැර හෙල්ලකින් විදින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා නන්දා දේවියට ද එසේම කරනු ඇත.”


747.

747.


‘‘Sace maṃ vitanitvāna, vedhayissasi sattiyā;

Evaṃ te puttadārassa, vedeho vedhayissati;

Evaṃ no mantitaṃ raho, vedehena mayā saha.

“ඉදින් ඔබ මා දිග හැර හෙල්ලකින් විදින්නේ නම්, වේදේහ රජතුමා ඔබේ අඹුදරුවන්ට ද එසේම කරනු ඇත. වේදේහ රජු සහ මා අතර රහසින් මෙසේ සාකච්ඡා කර ගන්නා ලදී.”


748.

748.


‘‘Yathāpi palasataṃ cammaṃ, kontimantāsuniṭṭhitaṃ;

Upeti tanutāṇāya, sarānaṃ paṭihantave.

“සිය වරක් පදම් කරන ලද, සම්කරුවන්ගේ ආයුධවලින් මැනවින් නිම කරන ලද සම් වැස්ම, යුද බිමේදී ඊතලවලින් සිරුර ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වන්නාක් මෙන්,”


749.

749.


‘‘Sukhāvaho dukkhanudo, vedehassa yasassino;

Matiṃ te paṭihaññāmi, usuṃ palasatena vā’’ti.

“කීර්තිමත් වේදේහ රජුට සැප ලබා දෙන්නා වූ ද දුක දුරු කරන්නා වූ ද මම, ඔබේ අදහස සිය වරක් පදම් කළ සම් වැස්මක් මෙන් මගේ නුවණින් පරාජය කරමි.”


Tattha chedayissatīti ‘‘paṇḍitassa kira cūḷaninā hatthapādā chinnā’’ti sutvāva chedayissati. Puttadārassāti mama ekassa chindanapaccayā tava dvinnaṃ puttānañceva aggamahesiyā cāti tiṇṇampi janānaṃ amhākaṃ rājā chedayissati. Evaṃ no mantitaṃ rahoti mahārāja, mayā ca vedeharājena ca evaṃ rahasi mantitaṃ ‘‘yaṃ yaṃ idha mayhaṃ cūḷanirājā kāreti, taṃ taṃ tattha tassa puttadārānaṃ kātabba’’nti. Palasatanti palasatappamāṇaṃ bahū khāre khādāpetvā mudubhāvaṃ upanītaṃ cammaṃ. Kontimantāsuniṭṭhitanti kontimantā vuccati cammakārasatthaṃ, tāya kantanalikhitānaṃ vasena katattā suṭṭhu niṭṭhitaṃ. Tanutāṇāyāti yathā taṃ cammaṃ saṅgāme sarānaṃ paṭihantave sarīratāṇaṃ upeti, sare paṭihanitvā sarīraṃ rakkhati. Sukhāvahoti mahārāja, ahampi amhākaṃ rañño paccāmittānaṃ vāraṇatthena taṃ saraparittāṇacammaṃ viya sukhāvaho. Dukkhanudoti kāyikasukhacetasikasukhañca āvahāmi, dukkhañca nudemi. Matinti tasmā tava matiṃ paññaṃ usuṃ tena palasatacammena viya attano matiyā paṭihanissāmīti.

එහි ‘ඡේදායිස්සති’ යනු “පණ්ඩිතයන්ගේ දෑත් දෙපා චූලනී රජු විසින් කපන ලදැයි” ඇසූ සැණින් වේදේහ රජු ද එසේ කරනු ඇත යන්නයි. ‘පුත්තදාරස්ස’ යනු මා එක් අයෙකුගේ අවයව කැපීම නිසා ඔබේ දරුවන් දෙදෙනාගේ සහ අගමෙහෙසිය යන තිදෙනාගේම අවයව අප රජු කපා දමනු ඇත යන්නයි. ‘රහො’ යනු “මහරජ, මෙහිදී මට චූලනී රජු යම් වධයක් පමුණුවයි ද, එහිදී ඔහුගේ අඹුදරුවන්ට ද එම වධයම පැමිණවිය යුතු යැයි” වේදේහ රජු සහ මා අතර රහසින් කතිකා කර ගන්නා ලදී යන්නයි. ‘පලසතං’ යනු සිය වරක් පදම් කර මෘදු කරන ලද සමයි. ‘කොන්තිමන්ත’ යනු සම්කරුවන්ගේ ආයුධයයි, එයින් මැනවින් නිම කළ නිසා ‘සුනිට්ඨිතං’ නම් වේ. ‘තනුතාණාය’ යනු සංග්‍රාමයේදී ඊතල වළක්වා සිරුර ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙනි. ‘සුඛාවහො’ යනු මහරජ, මම ද අප රජුගේ සතුරන් වැළැක්වීමෙහිලා ඒ ආරක්ෂිත සම් වැස්ම මෙන් සැප ලබා දෙන්නෙක්මි. ‘දුක්ඛනුදො’ යනු කායික හා මානසික සැප ලබා දෙමින් දුක දුරු කරන්නෙමි. ‘මතිං’ යනු එබැවින් ඔබේ අදහස සිය වරක් පදම් කළ සමකින් මෙන් මාගේ නුවණින් මැඩපවත්වන්නෙමි යන්නයි.


Taṃ [Pg.306] sutvā rājā cintesi ‘‘gahapatiputto kiṃ katheti, yathā kira ahaṃ etassa karissāmi, evaṃ vedeharājā mama puttadārānaṃ kammakāraṇaṃ karissati, na jānāti mama puttadārānaṃ ārakkhassa susaṃvihitabhāvaṃ, ‘idāni māressatī’ti maraṇabhayena vilapati, nāssa vacanaṃ saddahāmī’’ti. Mahāsatto ‘‘ayaṃ maṃ maraṇabhayena kathetīti maññati, jānāpessāmi na’’nti cintetvā āha –

එය ඇසූ රජතුමා මෙසේ සිතීය: “මේ ගෘහපති පුත්‍රයා කුමක් පවසන්නේද? මා මොහුට කරන්නාක් මෙන් වේදේහ රජු මාගේ අඹුදරුවන්ට දඬුවම් කරනු ඇතැයි පවසයි. මාගේ අඹුදරුවන් කොතරම් හොඳින් ආරක්ෂා කර ඇද්දැයි මොහු නොදනියි. දැන් මැරෙන්නට සිදුවන නිසා මරණ බියෙන් විලාප තබයි. මොහුගේ වචන මම විශ්වාස නොකරමි.” “මොහු මා පවසන්නේ මරණ බියෙන් යැයි සිතයි, මම මොහුට සත්‍යය අවබෝධ කර දෙන්නෙමි”යි මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිතා මෙසේ කීහ.


750.

750.


‘‘Iṅgha passa mahārāja, suññaṃ antepuraṃ tava;

Orodhā ca kumārā ca, tava mātā ca khattiya;

Umaṅgā nīharitvāna, vedehassupanāmitā’’ti.

“මහරජ, බලන්න! ඔබේ අන්තඃපුරය හිස් වී ඇත. ක්ෂත්‍රිය රජතුමනි, ඔබේ මව ද බිසවුන් ද කුමාරවරුන් ද උමගෙන් පිටතට ගෙන ගොස් වේදේහ රජු වෙත භාර දෙන ලදී.”


Tattha umaṅgāti mahārāja, mayā attano māṇave pesetvā pāsādā otarāpetvā jaṅghaumaṅgena āharāpetvā mahāumaṅgā nīharitvā bandhavā te vedehassa upanāmitāti.

එහි ‘උමංගා’ යනු “මහරජ, මා විසින් මගේ සේවකයන් යවා ප්‍රාසාදයෙන් බස්සවා, ජංඝා උමග මගින් ගෙන ගොස්, මහා උමගින් පිටතට ගෙන ඔබේ නෑදෑ පිරිස වේදේහ රජුට භාර දෙන ලදී” යන්නයි.


Taṃ sutvā rājā cintesi ‘‘paṇḍito ativiya daḷhaṃ katvā katheti, mayā ca rattibhāge gaṅgāpasse nandādeviyā saddo viya suto, mahāpañño paṇḍito kadāci saccaṃ bhaṇeyyā’’ti. So uppannabalavasokopi satiṃ upaṭṭhāpetvā asocanto viya ekaṃ amaccaṃ pakkosāpetvā jānanatthāya pesento imaṃ gāthamāha –

මහාසත්වයන්ගේ වචනය අසා රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මෙම පණ්ඩිතයා ඉතා ස්ථීර ලෙස කරුණු පවසයි. රාත්‍රී කාලයේදී ගංගා තීරයේදී මට ද නන්දා දේවියගේ හඬ වැනි හඬක් ඇසුණි. මහා ප්‍රඥාවන්ත පණ්ඩිතයා ඇතැම්විට සත්‍යය පවසනවා විය හැකිය." ඔහු තුළ බලවත් ශෝකයක් උපන්න ද, සිහිය පිහිටුවාගෙන ශෝක නොකරන්නෙකු මෙන් එක් අමාත්‍යවරයෙකු කැඳවා කරුණු සොයා බලනු පිණිස යවමින් මෙම ගාථාව පැවසීය.


751.

751.


‘‘Iṅgha antepuraṃ mayhaṃ, gantvāna vicinātha naṃ;

Yathā imassa vacanaṃ, saccaṃ vā yadi vā musā’’ti.

"එම්බා පුරුෂය, වහා මාගේ අන්තඃපුරයට ගොස් පරීක්ෂා කර බලන්න. මොහුගේ වචනය සත්‍යයක් ද නැතහොත් බොරුවක් ද කියා දැනගන්න."


So saparivāro rājanivesanaṃ gantvā dvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā hatthapāde bandhitvā mukhañca pidahitvā nāgadantakesu olaggite antepurapālake ca khujjavāmanakādayo ca bhājanāni bhinditvā tattha tattha vippakiṇṇakhādanīyabhojanīyañca ratanagharadvārāni vivaritvā kataratanavilopaṃ vivaṭadvāraṃ sirigabbhañca yathāvivaṭehi eva vātapānehi pavisitvā caramānaṃ kākagaṇañca chaḍḍitagāmasadisaṃ susānabhūmiyaṃ viya ca nissirikaṃ rājanivesanañca disvā punāgantvā rañño ārocento āha –

ඒ අමාත්‍යවරයා පිරිස සමඟ රජ මාලිගාවට ගොස් දොරවල් විවෘත කර ඇතුළු විය. එහිදී අත් පා බැඳ කටවල් වසා ඇත්දළවලින් කළ ඇණවල එල්ලා සිටි අන්තඃපුර පාලකයන් සහ මිටි කුදු සේවකයන් ද, බිඳ දමා තැනින් තැන විසිරී තිබූ භාජන හා ආහාර පාන ද, විවෘත කර තිබූ රත්න ගබඩා හා කොල්ලකා තිබූ වස්තුව ද, විවෘතව පැවති සිරි යහන් ගැබ් ද දැක ගත්තේය. ජනෙල්වලින් ඇතුළු වී සැරිසරන කපුටු රැලෙන් පිරි, අතහැර දැමූ ගමක් හෝ සොහොන් බිමක් මෙන් අශ්‍රීක වී තිබූ රජ මාලිගාව දැක, ඔහු නැවත පැමිණ රජුට මෙසේ සැළ කළේය.


752.

752.


‘‘Evametaṃ mahārāja, yathā āha mahosadho;

Suññaṃ antepuraṃ sabbaṃ, kākapaṭṭanakaṃ yathā’’ti.

"මහරජතුමනි, මහොසධ පණ්ඩිතයන් පැවසූ පරිදි ම මුළු අන්තඃපුරය ම පාළු වී ඇත. එය කපුටන්ගෙන් පිරි ගම්මානයක් බඳු ය."


Tattha [Pg.307] kākapaṭṭanakaṃ yathāti macchagandhena āgatehi kākagaṇehi samākiṇṇo samuddatīre chaḍḍitagāmako viya.

එහි 'කපුටන්ගෙන් පිරි ගමක් බඳු ය' යන්නෙහි අර්ථය නම්, මසුන් පිළී ගඳට පැමිණි කපුටු රැලෙන් පිරුණු, මුහුදු වෙරළේ අතහැර දැමූ පාළු ගම්මානයක් වැනි බව යි.


Taṃ sutvā rājā catunnaṃ janānaṃ piyavippayogasambhavena sokena kampamāno ‘‘idaṃ mama dukkhaṃ gahapatiputtaṃ nissāya uppanna’’nti daṇḍena ghaṭṭito āsīviso viya bodhisattassa ativiya kujjhi. Mahāsatto tassākāraṃ disvā ‘‘ayaṃ rājā mahāyaso kadāci kodhavasena ‘kiṃ mama etehī’ti khattiyamānena maṃ viheṭheyya, yaṃnūnāhaṃ nandādeviṃ iminā adiṭṭhapubbaṃ viya karonto tassā sarīravaṇṇaṃ vaṇṇeyyaṃ. Atha so taṃ anussaritvā ‘sacāhaṃ mahosadhaṃ māressāmi, evarūpaṃ itthiratanaṃ na labhissāmi, amārento puna taṃ labhissāmī’ti attano bhariyāya sinehena na kiñci mayhaṃ karissatī’’ti cintetvā attano anurakkhaṇatthaṃ pāsāde ṭhitova rattakambalantarā suvaṇṇavaṇṇaṃ bāhuṃ nīharitvā tassā gatamaggācikkhanavasena vaṇṇento āha –

එය ඇසූ රජතුමා, තම ප්‍රියතමයන් සතර දෙනාගෙන් වෙන්වීමේ ශෝකයෙන් වෙව්ලන සිරුරින් යුතුව, "මට මේ දුක ඇතිවූයේ මේ සිටුපුත්‍රයා නිසා ය" කියා, දඬු පහර කෑ නාගයෙකු මෙන් බෝධිසත්වයන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස කෝප විය. මහාසත්වයන් ඔහුගේ ස්වභාවය දැක මෙසේ සිතුවේ ය: "මේ රජතුමා මහත් කීර්තිමත් කෙනෙකි. ක්‍රෝධය නිසා 'මට ඔවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද' යන රජ මානයෙන් යුතුව මොහු මට හිංසා කළ හැකිය. එබැවින් මම නන්දා දේවිය මීට පෙර කිසිදා නොදුටුවාක් මෙන් ඇයගේ රූප ශෝභාව වර්ණනා කරමි. එවිට ඔහු ඇය ගැන සිතා, 'මම මහොසධ මැරුවොත් මෙබඳු ස්ත්‍රී රත්නයක් මට නැවත නොලැබේ, මොහු නොමරා සිටියහොත් මට ඇය නැවත ලබාගත හැකිය' කියා තම බිරිඳ කෙරෙහි ඇති ආලය නිසා මට කිසිදු හානියක් නොකරනු ඇත." මෙසේ සිතා තමන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිස මාලිගාවේ සිට ම රතු රම්බලි පටක් පොරවාගෙන, රන්වන් පැහැති බාහුව පිටතට දිගු කර, ඇය ගිය මාවත පෙන්වමින් වර්ණනා කරමින් මෙසේ පැවසීය.


753.

753.


‘‘Ito gatā mahārāja, nārī sabbaṅgasobhanā;

Kosambaphalakasussoṇī, haṃsagaggarabhāṇinī.

"මහරජතුමනි, සියලු අඟ පසඟින් ශෝභමාන වූ, රන් තැටියක් වැනි මනා උකුළක් ඇති, හංස පෝතකයෙකුගේ හඬ වැනි මිහිරි හඬක් ඇති නන්දා දේවිය මෙන්න මේ මාවතේ නික්ම ගියා ය."


754.

754.


‘‘Ito nītā mahārāja, nārī sabbaṅgasobhanā;

Koseyyavasanā sāmā, jātarūpasumekhalā.

"මහරජතුමනි, සියලු අඟ පසඟින් යුත්, පටපිළියෙන් සැරසුණු, රන්වන් පැහැති, රන් මෙවුල් දම් පැළඳි ඒ රූප සුන්දරිය මෙතැනින් රැගෙන යන ලදී."


755.

755.


‘‘Surattapādā kalyāṇī, suvaṇṇamaṇimekhalā;

Pārevatakkhī sutanū, bimboṭṭhā tanumajjhimā.

"තද රතු පැහැති පතුල් ඇති, රන්වන් මැණික් මෙවුල්දම් පැළඳි, පරෙවි ඇස් වැනි දෑස් ඇති, මනා සිරුරක් හා බිම්බා ඵලයක් වැනි තොල් ඇති, සිහින් ඉණක් ඇති ඒ කල්‍යාණිය යි."


756.

756.


‘‘Sujātā bhujalaṭṭhīva, vedīva tanumajjhimā;

Dīghassā kesā asitā, īsakaggapavellitā.

"මනාව වැඩුණු වැල් වැනි බාහු ඇති, රන් වේදිකාවක් වැනි සිහින් ඉණක් ඇති, අගින් මඳක් රැළි ගැසුණු දිගු කළු කෙස් කළඹක් ඇයට ඇත."


757.

757.


‘‘Sujātā migachāpāva, hemantaggisikhāriva;

Nadīva giriduggesu, sañchannā khuddaveḷubhi.

"මුව පැටවෙකු වැනි දෑස් ඇති, හේමන්ත කාලයේ ගිනි සිළුවක් මෙන් බබළන, කුඩා උණ පඳුරුවලින් වැසුණු ගිරිදුර්ගයක ගලා යන නදියක් මෙන් ශෝභමාන රෝම රාජියක් ඇයට ඇත."


758.

758.


‘‘Nāganāsūru kalyāṇī, paramā timbarutthanī;

Nātidīghā nātirassā, nālomā nātilomasā’’ti.

"ඇත් සොඬක් වැනි මනා කලවා ඇති, තිඹිරි ඵල වැනි පියයුරු ඇති, ඉතා උස හෝ ඉතා මිටි නොවන, රෝම අධික නොවන ඒ කල්‍යාණිය උත්තමියකි."


Tattha itoti umaṅgaṃ dasseti. Kosambaphalakasussoṇīti visālakañcanaphalakaṃ viya sundarasoṇī. Haṃsagaggarabhāṇinīti gocaratthāya vicarantānaṃ [Pg.308] haṃsapotakānaṃ viya gaggarena madhurena sarena samannāgatā. Koseyyavasanāti kañcanakhacitakoseyyavatthavasanā. Sāmāti suvaṇṇasāmā. Pārevatakkhīti pañcasu pasādesu rattaṭṭhāne pārevatasakuṇisadisakkhī. Sutanūti sobhanasarīrā. Bimboṭṭhāti bimbaphalaṃ viya surajjitamaṭṭhoṭṭhapariyosānā. Tanumajjhimāti karamitatanumajjhimā. Sujātā bhujalaṭṭhīvāti vijambhanakāle vāteritarattapallavavilāsinī sujātā bhujalatā viya virocati. Vedīvāti kañcanavedi viya tanumajjhimā. Īsakaggapavellitāti īsakaṃ aggesu onatā. Īsakaggapavellitā vā nettiṃsāya aggaṃ viya vinatā.

එහි 'ඉතෝ' යන්නෙන් උමග පෙන්වයි. 'කොසඹඵලකසුස්සෝණී' යනු රන් තැටියක් වැනි මනා උකුළයි. 'හංසගග්ගරභාණිනී' යනු ගොදුරු සොයා යන හංස පෝතකයන්ගේ වැනි මිහිරි හඬයි. 'කෝසෙය්‍යවසනා' යනු රන් නූලෙන් කළ පටපිළි ඇඳීමයි. 'සාමා' යනු රන්වන් පැහැයයි. 'පාරේවතක්ඛී' යනු පසැස්වල රතු පැහැ තැන් ඇති පරෙවි ඇස් වැනි දෑසයි. 'සුතනූ' යනු ශෝභන සිරුරයි. 'බිම්බෝට්ඨා' යනු බිම්බා ඵලයක් වැනි තොල්ය. 'තනුමජ්ඣිමා' යනු මිටින් ගත හැකි සිහින් ඉණයි. 'සුජාතා භුජලට්ඨීවා' යනු සුළඟින් සෙලවෙන රතු පල්ලව ඇති ලතාවක් වැනි බාහුයි. 'වේදීවා' යනු රන් වේදිකාවක් වැනි ඉණයි. 'ඊසකග්ගපවෙල්ලිතා' යනු අගින් මඳක් වකුටු වූ කේස්ය.


Migachāpāvāti pabbatasānumhi sujātā ekavassikabyagghapotikā viya vilāsakuttiyuttā. Hemantaggisikhārivāti obhāsasampannatāya hemante aggisikhā viya sobhati. Khuddaveḷubhīti yathā khuddakehi udakaveḷūhi sañchannā nadī sobhati, evaṃ tanukalomāya lomarājiyā sobhati. Kalyāṇīti chavimaṃsakesanhāruaṭṭhīnaṃ vasena pañcavidhena kalyāṇena samannāgatā. Paramā timbarutthanīti timbarutthanī paramā uttamā, suvaṇṇaphalake ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇatimbaruphaladvayamivassā susaṇṭhānasampannaṃ nirantaraṃ thanayugalaṃ.

'මිගඡාපාවා' යනු කඳු මුදුනක වෙසෙන අවුරුද්දක් වයසැති ව්‍යාඝ්‍ර පෝතකයෙකු වැනි විලාසවත් ගමනයි. 'හේමන්තග්ගිසිඛාරිවා' යනු සීතල කාලයේ ගිනි සිළුවක් මෙන් බබළන කාන්තියයි. 'ඛුද්දවේළුභී' යනු කුඩා උණ පඳුරුවලින් වැසුණු නදියක් මෙන් සිහින් රෝම රාජියෙන් ශෝභමාන වීමයි. 'කල්‍යාණී' යනු ඡවි, මාංශ, නහර, ඇට හා කෙස් යන පංච කල්‍යාණයෙන් යුක්ත වීමයි. 'පරමා තිම්බරුත්ථනී' යනු රන් තැටියක තැබූ රන්වන් තිඹිරි ඵල දෙකක් වැනි පියයුරු යුවළයි.


Evaṃ mahāsatte tassā rūpasiriṃ vaṇṇenteva tassa sā pubbe adiṭṭhapubbā viya ahosi, balavasinehaṃ uppādesi. Athassa sinehuppattibhāvaṃ ñatvā mahāsatto anantaraṃ gāthamāha –

මහාසත්වයන් මෙසේ ඇගේ රූප ශ්‍රියාව වර්ණනා කරන විට රජුට ඇය පෙර කිසිදා නොදුටුවාක් මෙන් පෙනී, ඇය කෙරෙහි බලවත් සෙනෙහසක් උපන්නේය. රජුට ආලය උපන් බව දැන මහාසත්වයන් ඊළඟ ගාථාව පැවසීය.


759.

759.


‘‘Nandāya nūna maraṇena, nandasi sirivāhana;

Ahañca nūna nandā ca, gacchāma samasādhana’’nti.

"සිරිවාහන මහරජතුමනි, ඔබ සැබවින්ම නන්දාගේ මරණයෙන් සතුටු වන්නේද? මම සහ නන්දා යන දෙදෙනාම එකම අවසානයකට මරණයට යන්නෙමු."


Tattha sirivāhanāti sirisampannavāhana mahārāja, nūna tvaṃ evaṃ uttamarūpadharāya nandāya maraṇena nandasīti vadati. Gacchāmāti sace hi tvaṃ maṃ māressasi, ekaṃseneva amhākaṃ rājā nandaṃ māressati. Iti nandā ca ahañca yamassa santikaṃ gamissāma, yamo amhe ubho disvā nandaṃ [Pg.309] mayhameva dassati, tassa tuyhaṃ maṃ māretvā tādisaṃ itthiratanaṃ alabhantassa kiṃ rajjena, nāhaṃ attano maraṇena parihāniṃ passāmi, devāti.

'සිරිවාහන' යනු ශ්‍රී සම්පත්තිය වාහනයක් කරගත් මහරජතුමනි යන්නයි. ඔබ මෙබඳු උතුම් රූපයක් ඇති නන්දාගේ මරණයෙන් සතුටු වන්නේ දැයි අසයි. "ඔබ මාව මරා දැමුවහොත්, අපේ රජතුමා අනිවාර්යයෙන්ම නන්දා දේවිය මරා දමනු ඇත. එවිට නන්දා සහ මම යන දෙදෙනාම යම රජු ඉදිරියට යන්නෙමු. යම රජු නන්දාව මට ම පාවා දෙනු ඇත. එවිට මෙබඳු ස්ත්‍රී රත්නයක් අහිමි කරගෙන මා මරා දමා ලබාගන්නා රාජ්‍යයෙන් ඔබට ඇති ඵලය කුමක්ද? මම මගේ මරණයෙන් පරාජයක් නොදකිමි" යන්න මෙහි අදහසයි.


Iti mahāsatto ettake ṭhāne nandameva vaṇṇesi, na itare tayo jane. Kiṃkāraṇā? Sattā hi nāma piyabhariyāsu viya sesesu ālayaṃ na karonti, mātaraṃ vā saranto puttadhītaropi sarissatīti tasmā tameva vaṇṇesi, rājamātaraṃ pana mahallikābhāvena na vaṇṇesi. Ñāṇasampanne mahāsatte madhurassarena vaṇṇenteyeva nandādevī āgantvā rañño purato ṭhitā viya ahosi. Tato rājā cintesi ‘‘ṭhapetvā mahosadhaṃ añño mama bhariyaṃ ānetuṃ samattho nāma natthī’’ti. Athassa naṃ sarantassa soko uppajji. Atha naṃ mahāsatto ‘‘mā cintayittha, mahārāja, devī ca te putto ca mātā ca tayopi āgacchissanti, mama gamanamevettha pamāṇaṃ, tasmā tvaṃ assāsaṃ paṭilabha, narindā’’ti rājānaṃ assāsesi. Atha rājā cintesi ‘‘ahaṃ attano nagaraṃ surakkhitaṃ sugopitaṃ kārāpetvā imaṃ upakārinagaraṃ ettakena balavāhanena parikkhipitvāva ṭhito. Ayaṃ pana paṇḍito evaṃ sugopitāpi mama nagarā deviñca me puttañca mātarañca ānetvā vedehassa dāpesi. Amhesu ca evaṃ parivāretvā ṭhitesveva ekassapi ajānantassa vedehaṃ sasenāvāhanaṃ palāpesi. Kiṃ nu kho dibbamāyaṃ jānāti, udāhu cakkhumohana’’nti. Atha naṃ pucchanto āha –

මෙසේ මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මේ ස්ථානයේදී නන්දා දේවියවම වර්ණනා කළ අතර, අනෙක් තිදෙනා වර්ණනා නොකළහ. එයට හේතුව කුමක්ද? සත්ත්වයෝ තමන්ගේ ප්‍රියතම භාර්යාවන් කෙරෙහි දක්වන ඇල්ම මෙන් සෙසු අය කෙරෙහි ආලයක් නොදක්වති. තවද මව සිහිපත් කරන විට දූ දරුවන්වද සිහිපත් වනු ඇතැයි සලකා ඇයවම වර්ණනා කළහ. රජුගේ මෑණියන් මහලු බැවින් ඇයව වර්ණනා නොකළහ. ප්‍රඥාවන්ත මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මිහිරි හඬින් වර්ණනා කරන විට නන්දා දේවිය පැමිණ රජු ඉදිරියේ සිටගෙන සිටින්නාක් මෙන් රජුට දැනුණි. එවිට රජු මෙසේ සිතුවේය: 'මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් හැර මාගේ බිරිඳ ගෙන ඒමට සමත් වෙනත් කිසිවෙකු නැත.' එවිට ඇයව සිහිපත් වීමෙන් රජුට මහත් ශෝකයක් උපන්නේය. එවිට මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'මහරජතුමනි, කල්පනා නොකරන්න; දේවියත්, ඔබගේ පුත්‍රයා සහ මෑණියන් යන තිදෙනාමත් මෙහි පැමිණෙනු ඇත. මා එහි යාමම එයට ප්‍රමාණවත්ය, එබැවින් රජතුමනි, සැනසීමක් ලබන්න' යැයි රජු අස්වැසූහ. එවිට රජු මෙසේ සිතීය: 'මම මාගේ නගරය මැනවින් ආරක්ෂා කරවා, මේ උපකාරී නුවර මෙතරම් විශාල සේනාවකින් වට කර සිටියෙමි. එහෙත් මේ පණ්ඩිතයා එතරම් හොඳින් ආරක්ෂිතව තිබූ මාගේ නගරයෙන් දේවියත්, මාගේ පුත්‍රයාත්, මෑණියන්වත් රහසින් ගෙන ගොස් විදේහ රජුට ලබා දුන්නේය. අප මෙසේ වට කර සිටියදීම, අප කිසිවෙකුටත් නොදැනෙන සේ සේනා වාහන සහිතව විදේහ රජු පලා යැවීය. මොහු දිව්‍යමය මායාවක් දන්නේද, නැතහොත් ඇස් බැන්දුමක් දන්නේද?' යැයි විමසමින් රජු මෙසේ පැවසීය.


760.

760.


‘‘Dibbaṃ adhīyase māyaṃ, akāsi cakkhumohanaṃ;

Yo me amittaṃ hatthagataṃ, vedehaṃ parimocayī’’ti.

"ඔබ දිව්‍යමය මායාවක් ඉගෙන ගත්තෙහිද? නැතහොත් ඇස් බැන්දුමක් කළෙහිද? මාගේ අතට පත්ව සිටි මගේ සතුරා වූ විදේහ රජු මුදා හැරියේ කෙසේද?"


Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ahaṃ dibbamāyaṃ jānāmi, paṇḍitā hi nāma dibbamāyaṃ uggaṇhitvā bhaye sampatte attānampi parampi dukkhato mocayantiyevā’’ti vatvā āha –

එය ඇසූ මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, 'මම දිව්‍යමය මායාව (ප්‍රඥා මහිමය) දනිමි. පණ්ඩිතයෝ දිව්‍ය මායාව ඉගෙනගෙන විපතක් පැමිණි කල්හි තමන්වත්, අනුන්වත් දුකින් මුදා ගනිති' යි පවසා මෙසේ වදාළහ.


761.

761.


‘‘Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā;

Te mocayanti attānaṃ, paṇḍitā mantino janā.

"මහරජතුමනි, මෙලොව මන්ත්‍රණ දන්නා වූ ප්‍රඥාවන්ත පණ්ඩිතයෝ දිව්‍යමය මායාව හදාරති. ඒ පණ්ඩිතයෝ (අපදාවන්හිදී) තමන්ව මුදා ගනිති."


762.

762.


‘‘Santi [Pg.310] māṇavaputtā me, kusalā sandhichedakā;

Yesaṃ katena maggena, vedaho mithilaṃ gato’’ti.

"බිත්ති සිදුරු කිරීමට දක්ෂ වූ මාගේ ශිෂ්‍ය පිරිසක් සිටිති; ඔවුන් විසින් තැනූ (උමං) මඟින් විදේහ රජු මිථිලාවට වැඩම කළේය."


Tattha dibbamāyidhāti dibbamāyaṃ idha. Māṇavaputtāti upaṭṭhākataruṇayodhā. Yesaṃ katenāti yehi katena. Maggenāti alaṅkataumaṅgena.

එහි 'දිබ්බමායිධා' යනු මෙහි දිව්‍ය මායාවයි. 'මාණවපුත්තා' යනු තරුණ සෙබළුන් හෙවත් සහායකයන්ය. 'යේසං කතේන' යනු යම් පිරිසක් විසින් කරන ලද යන්නයි. 'මග්ගේන' යනු අලංකාර කරන ලද උමං මඟයි.


Taṃ sutvā rājā ‘‘alaṅkataumaṅgena kira gato, kīdiso nu kho umaṅgo’’ti umaṅgaṃ daṭṭhukāmo ahosi. Athassa icchitaṃ ñatvā mahāsatto ‘‘rājā umaṅgaṃ daṭṭhukāmo, dassessāmissa umaṅga’’nti dassento āha –

එය ඇසූ රජු 'අලංකාර කරන ලද උමං මඟකින් ගියේලු, ඒ උමඟ කෙබඳු එකක්ද?' යි උමඟ දැකීමට දැඩි කැමැත්තක් දැක්වීය. ඔහුගේ අභිලාෂය දැනගත් මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'රජු උමඟ දැකීමට කැමතිය, එබැවින් ඔහුට උමඟ පෙන්වන්නෙමි' යි සිතා එය පෙන්වමින් මෙසේ වදාළහ.


763.

763.


‘‘Iṅgha passa mahārāja, umaṅgaṃ sādhu māpitaṃ;

Hatthīnaṃ atha assānaṃ, rathānaṃ atha pattinaṃ;

Ālokabhūtaṃ tiṭṭhantaṃ, umaṅgaṃ sādhu māpita’’nti.

"මහරජතුමනි, මැනවින් නිර්මාණය කළ උමඟ බලන්න. ඇතුන්, අසුන්, රථ සහ පාබල සේනාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, ආලෝකවත් වූ, මැනවින් නිම කළ උමඟ බලන්න."


Tattha hatthīnanti iṭṭhakakammacittakammavasena katānaṃ etesaṃ hatthiādīnaṃ pantīhi upasobhitaṃ alaṅkatadevasabhāsadisaṃ ekobhāsaṃ hutvā tiṭṭhantaṃ umaṅgaṃ passa, devāti.

එහි අර්ථය නම්: ගඩොල් කර්මාන්තයෙන් සහ චිත්‍ර කර්මාන්තයෙන් කරන ලද ඒ ඇත් රූප ආදියෙන් අලංකාර වූ, දිව්‍ය සභාවක් වැනි වූ, ඒකාලෝකව පවතින උමඟ බලන්න, රජතුමනි, යන්නයි.


Evañca pana vatvā ‘‘mahārāja, mama paññāya māpite candassa ca sūriyassa ca uṭṭhitaṭṭhāne viya pākaṭe alaṅkataumaṅge asītimahādvārāni catusaṭṭhicūḷadvārāni ekasatasayanagabbhe anekasatadīpagabbhe ca passa, mayā saddhiṃ samaggo sammodamāno hutvā attano balena saddhiṃ upakārinagaraṃ pavisa, devā’’ti nagaradvāraṃ vivarāpesi. Rājā ekasatarājaparivāro nagaraṃ pāvisi. Mahāsatto pāsādā oruyha rājānaṃ vanditvā saparivāraṃ ādāya umaṅgaṃ pāvisi. Rājā alaṅkatadevasabhaṃ viya umaṅgaṃ disvā bodhisattassa guṇe vaṇṇento āha –

මෙසේ පවසා 'මහරජතුමනි, මාගේ ප්‍රඥාවෙන් නිර්මාණය කළ, හිරු සඳු උදා වූවාක් මෙන් බැබළෙන අලංකාර උමඟෙහි මහා ද්වාරයන් අසූවක් ද, කුඩා ද්වාරයන් සැට හතරක් ද, සියයක් සයනාගාර ද, සිය ගණනක් පහන් කාමර ද බලන්න. මා සමඟ සමඟිව, සතුටු වෙමින් ඔබගේ සේනාව සමඟ උපකාරී නුවරට ඇතුළු වන්න' යැයි පවසා නගර ද්වාරය විවෘත කරවූහ. රජු රජවරුන් සියයකගේ පිරිවරින් නුවරට ඇතුළු විය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ප්‍රාසාදයෙන් බැස රජුට ආචාර කර, පිරිවර සමඟ උමඟට ඇතුළු වූහ. රජු අලංකාර දිව්‍ය සභාවක් වැනි වූ උමඟ දැක බෝසතුන්ගේ ගුණය වර්ණනා කරමින් මෙසේ කීවේය.


764.

764.


‘‘Lābhā vata videhānaṃ, yassimedisā paṇḍitā;

Ghare vasanti vijite, yathā tvaṃsi mahosadhā’’ti.

"මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඔබ වැනි මෙබඳු පණ්ඩිතවරුන් යම් ජනපදයක වෙසෙත්ද, ඒ විදේහ රටවැසියෝ ඒකාන්තයෙන්ම වාසනාවන්තයෝය."


Tattha videhānanti evarūpānaṃ paṇḍitānaṃ ākarassa uṭṭhānaṭṭhānabhūtassa videhānaṃ janapadassa lābhā vata. Yassimedisāti yassa ime [Pg.311] evarūpā paṇḍitā upāyakusalā santike vā ekaghare vā ekajanapade vā ekaraṭṭhe vā vasanti, tassapi lābhā vata. Yathā tvaṃsīti yathā tvaṃ asi, tādisena paṇḍitena saddhiṃyeva ekaraṭṭhe vā ekajanapade vā ekanagare vā ekaghare vā vasituṃ labhanti. Tesaṃ videharaṭṭhavāsīnañceva mithilanagaravāsīnañca tayā saddhiṃ ekato vasituṃ labhantānaṃ lābhā vatāti vadati.

එහි අර්ථය නම්: මෙබඳු පණ්ඩිතයන් උපන් ස්ථානය වූ විදේහ ජනපදයට එය මහත් ලාභයකි. යමෙකුට මෙබඳු උපායශීලී පණ්ඩිතයන් සමීපයේ හෝ එකම රටක වාසය කිරීමට ලැබේද, එය ඔහුට මහත් භාග්‍යයකි. ඔබ වැනි පණ්ඩිතයෙකු සමඟ එකම රටක හෝ එකම නගරයක හෝ එකම නිවසක වාසය කිරීමට ලැබීම මහත් ලාභයකි. ඔබ සමඟ එක්ව වාසය කිරීමට ලැබෙන ඒ විදේහ රටවැසියන්ටත් මිථිලා වැසියන්ටත් එය මහත් වාසනාවකැයි පවසයි.


Athassa mahāsatto ekasatasayanagabbhe dasseti. Ekassa dvāre vivaṭe sabbesaṃ vivarīyati. Ekassa dvāre pidahite sabbesaṃ pidhīyati. Rājā umaṅgaṃ olokento purato gacchati, paṇḍito pana pacchato. Sabbā senā umaṅgameva pāvisi. Rājā umaṅgato nikkhami. Paṇḍito tassa nikkhantabhāvaṃ ñatvā sayaṃ nikkhamitvā aññesaṃ nikkhamituṃ adatvā umaṅgadvāraṃ pidahanto āṇiṃ akkami. Tāvadeva asītimahādvārāni catusaṭṭhicūḷadvārāni ekasatasayanagabbhadvārāni anekasatadīpagabbhadvārāni ca ekappahāreneva pidahiṃsu. Sakalo umaṅgo lokantariyanirayo viya andhakāro ahosi. Mahājano bhītatasito ahosi. Mahāsatto hiyyo umaṅgaṃ pavisanto yaṃ khaggaṃ vāluke ṭhapesi, taṃ gahetvā bhūmito aṭṭhārasahatthubbedhaṃ ākāsaṃ ullaṅghitvā oruyha rājānaṃ hatthe gahetvā asiṃ uggiritvā tāsetvā ‘‘mahārāja, sakalajambudīpe rajjaṃ kassa rajja’’nti pucchi. So bhīto ‘‘tuyhameva paṇḍitā’’ti vatvā ‘‘abhayaṃ me dehī’’ti āha. ‘‘Mā bhāyittha, mahārāja, nāhaṃ taṃ māretukāmatāya khaggaṃ parāmasiṃ, mama paññānubhāvaṃ dassetuṃ parāmasi’’nti khaggaṃ rañño adāsi. Atha naṃ khaggaṃ gahetvā ṭhitaṃ ‘‘mahārāja, sace maṃ māretukāmosi, idāneva iminā khaggena mārehi. Atha abhayaṃ dātukāmo, abhayaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Paṇḍita, mayā tuyhampi abhayaṃ dinnameva, tvaṃ mā cintayī’’ti asiṃ ṭhapetvā ubhopi aññamaññaṃ adubbhāya sapathaṃ kariṃsu.

එකල්හි මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ රජුට සයන ගැබ් එකසිය එකක් පෙන්වූ සේක. එක් දොරක් විවර කළ විට සියලු දොරවල් විවර වෙයි. එක් දොරක් වැසූ විට සියලු දොරවල් වැසෙයි. රජතුමා උමග දෙස බලමින් ඉදිරියට ගියේය, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පසුව වැඩිය සේක. මුළු සේනාවම උමගට ඇතුළු විය. රජතුමා උමගෙන් පිටතට පැමිණියේය. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ඔහු පිට වූ බව දැන, තමන් වහන්සේ ද පිටතට පැමිණ, අන් අයට පිටවීමට ඉඩ නොදී උමං දොර වසන යන්ත්‍රය පෑගූ සේක. එසැණින්ම මහා දොරවල් අසූවක් ද, කුඩා වාතායන හැට හතරක් ද, සයන ගැබ් දොරවල් එකසිය එකක් ද, පහන් ගැබ් දොරවල් සිය ගණනක් ද එකවරම වැසී ගියේය. මුළු උමගම ලෝකන්තරිය නිරය මෙන් අඳුරු විය. මහා ජනයා භීතියට පත්ව තැති ගත්හ. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ පෙරදින උමගට ඇතුළු වන විට වැලි අස්සේ සඟවා තැබූ කඩුව ගෙන, පොළොවෙන් අහසට රියන් දහඅටක් පමණ උඩට පැන, නැවත බිමට බැස රජුගේ අතින් අල්ලා කඩුව ඔසවා ඔහු බිය ගන්වමින්, “මහ රජතුමනි, මුළු දඹදිවම රාජ්‍යය කාගේ රාජ්‍යයක් ද?” යි විමසූ සේක. ඔහු බිය වී, “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, එය ඔබවහන්සේගේමය” යි පවසා, “මට අභය දානය දුන මැනව” යි කීවේය. “මහ රජතුමනි, බිය නොවන්න. මම ඔබ මරා දැමීමේ කැමැත්තෙන් කඩුව අතට ගත්තේ නොවෙමි. මාගේ ප්‍රඥා මහිමය පෙන්වීමට පමණක් එය කළෙමි” යි පවසා කඩුව රජුට දුන් සේක. එවිට කඩුව ගෙන සිටි ඔහුට, “මහ රජතුමනි, ඉදින් මාව මරා දැමීමට කැමති නම්, දැන්ම මෙම කඩුවෙන් මරා දමන්න. ඉදින් අභය දීමට කැමති නම් අභය දෙන්න” යි වදාළ සේක. “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, මම ඔබවහන්සේට අභය දුන්නෙමි, ඔබවහන්සේ ඒ ගැන කල්පනා නොකරන්න” යි පවසා කඩුව පසෙක තබා දෙදෙනාම එකිනෙකාට ද්‍රෝහී නොවන බවට දිවුරා පොරොන්දු වූහ.


Atha rājā bodhisattaṃ āha – ‘‘paṇḍita, evaṃ ñāṇabalasampanno hutvā rajjaṃ kasmā na gaṇhāsī’’ti? ‘‘Mahārāja, ahaṃ icchamāno ajjeva sakalajambudīpe rājāno māretvā rajjaṃ gaṇheyyaṃ, paraṃ māretvā ca yasaggahaṇaṃ nāma paṇḍitehi na pasattha’’nti. ‘‘Paṇḍita, mahājano dvāraṃ alabhamāno paridevati, umaṅgadvāraṃ vivaritvā mahājanassa jīvitadānaṃ dehī’’ti[Pg.312]. So dvāraṃ vivari, sakalo umaṅgo ekobhāso ahosi. Mahājano assāsaṃ paṭilabhi. Sabbe rājāno attano senāya saddhiṃ nikkhamitvā paṇḍitassa santikaṃ āgamiṃsu. So raññā saddhiṃ visālamāḷake aṭṭhāsi. Atha naṃ te rājāno āhaṃsu ‘‘paṇḍita, taṃ nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, sace muhuttaṃ umaṅgadvāraṃ na vivarittha, sabbesaṃ no tattheva maraṇaṃ abhavissā’’ti. ‘‘Na mahārājāno idāneva tumhehi maññeva nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, pubbepi laddhaṃyevā’’ti. ‘‘Kadā, paṇḍitā’’ti? ‘‘Ṭhapetvā amhākaṃ nagaraṃ sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā uttarapañcālanagaraṃ gantvā uyyāne jayapānaṃ pātuṃ surāya paṭiyattakālaṃ sarathā’’ti? ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. Tadā esa rājā kevaṭṭena saddhiṃ dummantitena visayojitāya surāya ceva macchamaṃsehi ca tumhe māretuṃ kiccamakāsi. Athāhaṃ ‘‘mādise paṇḍite dharamāne ime anāthamaraṇaṃ mā marantū’’ti attano yodhe pesetvā sabbabhājanāni bhindāpetvā etesaṃ mantaṃ bhinditvā tumhākaṃ jīvitadānaṃ adāsinti.

ඉන්පසු රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, මෙවැනි ප්‍රඥා බලයකින් යුක්තව ඔබවහන්සේ රාජ්‍යය අත්පත් කර නොගන්නේ මන්ද?” “මහ රජතුමනි, මා කැමති නම් අදම මුළු දඹදිව රජවරුන් මරා රාජ්‍යය ලබා ගත හැකිය. එහෙත් අනුන් මරා කීර්තිය හා සම්පත් ලබා ගැනීම පණ්ඩිතයන් විසින් පසසනු නොලැබේ.” “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, මහා ජනයා දොර සොයා ගත නොහැකිව හඬා වැලපෙති. උමං දොර හැර මහා ජනයාට ජීවිත දානය දුන මැනව” යි රජු කීවේය. උන්වහන්සේ දොර හැරිය සේක, මුළු උමගම එකලු විය. මහා ජනයා සැනසුම් සුසුම් හෙළූහ. සියලු රජවරු තම සේනාවන් සමඟ පිටතට පැමිණ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. උන්වහන්සේ රජු සමඟ විශාල මාලකයෙහි වැඩ සිටි සේක. එකල්හි ඒ රජවරු උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ නිසා අපට ජීවිතය ලැබුණි. ඉදින් මොහොතක් උමං දොර නෑරියේ නම්, අප සැමට එතැනම මරණය සිදුවනු ඇත.” “මහ රජවරුනි, ඔබලා මා නිසා ජීවිතය ලැබුවේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් ලැබුණේමය.” “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඒ කවදා ද?” “අපගේ නුවර හැර මුළු දඹදිවම රාජ්‍යය අත්පත් කරගෙන උත්තර පංචාල නුවරට ගොස්, උයනෙහි ජයපානය බීමට සුරාව පිළියෙළ කළ කාලය මතක ද?” “එසේය, පණ්ඩිතයන් වහන්ස.” “එකල්හි මේ රජතුමා කේ වට්ටයා සමඟ කුමන්ත්‍රණය කර, වස මුසු කළ සුරාවෙන් හා මස් මාංශවලින් ඔබලා මරා දැමීමට කටයුතු කළේය. එකල්හි මම ‘මා වැනි පණ්ඩිතයෙකු ජීවත්ව සිටියදී මොවුන් අසරණව මිය නොයෙත්වා’ යි සිතා මාගේ වීරයන් යවා සියලු බඳුන් බිඳ දමවා, ඔවුන්ගේ කුමන්ත්‍රණය ව්‍යර්ථ කර ඔබලාට ජීවිත දානය දුන්නෙමි” යි වදාළ සේක.


Te sabbepi ubbiggamānasā hutvā cūḷanirājānaṃ pucchiṃsu ‘‘saccaṃ kira, mahārājā’’ti? ‘‘Āma, mayā kevaṭṭassa kathaṃ gahetvā kataṃ, saccameva paṇḍito kathetī’’ti. Te sabbepi mahāsattaṃ āliṅgitvā ‘‘paṇḍita, tvaṃ sabbesaṃ no patiṭṭhā jāto, taṃ nissāya mayaṃ jīvitaṃ labhimhā’’ti sabbapasādhanehi mahāsattassa pūjaṃ kariṃsu. Paṇḍito rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, tumhe mā cintayittha, pāpamittasaṃsaggasseva esa doso, ime rājāno khamāpethā’’ti. Rājā ‘‘mayā duppurisaṃ nissāya tumhākaṃ evarūpaṃ kataṃ, esa mayhaṃ doso, khamatha me dosaṃ, puna evarūpaṃ na karissāmī’’ti khamāpesi. Te aññamaññaṃ accayaṃ desetvā samaggā sammodamānā ahesuṃ. Atha rājā bahūni khādanīyabhojanīyagandhamālādīni āharāpetvā sabbehi saddhiṃ sattāhaṃ umaṅgeyeva kīḷitvā nagaraṃ pavisitvā mahāsattassa mahāsakkāraṃ kāretvā ekasatarājaparivuto mahātale nisīditvā paṇḍitaṃ attano santike vasāpetukāmatāya āha –

ඔවුන් සියල්ලෝම තැතිගත් මනසින් යුක්තව චූළනී රජුගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “මහ රජතුමනි, මෙය සැබෑවක් ද?” “එසේය, මම කේ වට්ටයාගේ බස් ගෙන එසේ කළෙමි. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පවසන්නේ සත්‍යයම ය” යි රජු කීවේය. ඔවුන් සියල්ලෝම මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ වැළඳගෙන, “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ අප සැමට පිහිට වූ සේක. ඔබවහන්සේ නිසා අපට ජීවිතය ලැබුණි” යි පවසා සියලු අබරණවලින් මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට පූජා පැවැත්වූහ. පණ්ඩිතයන් වහන්සේ රජුට මෙසේ වදාළ සේක: “මහ රජතුමනි, ඔබ ඒ ගැන සිතන්නට එපා. පාප මිත්‍ර සේවනය නිසා මෙවැනි දෝෂයන් ඇති වේ. දැන් මේ රජවරුන්ගෙන් සමාව ඉල්ලන්න.” රජතුමා ද, “මම අසත්පුරුෂයෙකු නිසා ඔබලාට මෙවැනි දෙයක් කළෙමි. එය මාගේ වරදකි. මාගේ වරදට සමාව දෙන්න. නැවත මෙවැනි දෙයක් නොකරමි” යි පවසා සමාව අයැද සිටියේය. ඔවුහු එකිනෙකාගේ වැරදි සමා කරගෙන සමඟිව සතුටින් පසුවූහ. ඉන්පසු රජතුමා බොහෝ ආහාර පාන, සුවඳ විලවුන් ආදිය ගෙන්වා සියල්ලන් සමඟ සත් දිනක් උමගෙහිම උත්සව පවත්වා, නුවරට ඇතුළු වී මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට මහා සත්කාර කරවා, එකසිය එක් රජවරුන් පිරිවරාගෙන මහා ප්‍රාසාද තලයෙහි හිඳ, පණ්ඩිතයන් වහන්සේ තමන් සමීපයෙහි නතර කරගනු කැමැත්තෙන් මෙසේ කීවේය:


765.

765.


‘‘Vuttiñca [Pg.313] parihārañca, diguṇaṃ bhattavetanaṃ;

Dadāmi vipule bhoge, bhuñja kāme ramassu ca;

Mā videhaṃ paccagamā, kiṃ videho karissatī’’ti.

“යසස සහ ගම්වර ද, දෙගුණයක් කළ වැටුප් ද, බොහෝ භෝග සම්පත් ද මම ඔබට දෙමි. පස්කම් සැප විඳිමින් මෙහි සතුටින් වෙසෙන්න. නැවත විදේහයට නොයන්න, විදේහ රජු ඔබට කුමක් කරන්නේ ද?”


Tattha vuttinti yasanissitaṃ jīvitavuttiṃ. Parihāranti gāmanigamadānaṃ. Bhattanti nivāpaṃ. Vetananti paribbayaṃ. Bhogeti aññepi te vipule bhoge dadāmi.

එහි ‘වෘත්තිය’ යනු යසස හා තනතුරු මත පදනම් වූ ජීවිකාවයි. ‘පරිහාර’ යනු ගම් නියම්ගම් පවරා දීමයි. ‘භක්ත’ යනු නඩත්තුව සඳහා දෙනු ලබන ආහාරයි. ‘වේතන’ යනු දෛනික වියදම් ය. ‘භෝග’ යනු අනෙකුත් විශාල ධන සම්පත් ද ඔබට දෙමි යන්නයි.


Paṇḍito taṃ paṭikkhipanto āha –

පණ්ඩිතයන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් මෙසේ වදාළ සේක:


766.

766.


‘‘Yo cajetha mahārāja, bhattāraṃ dhanakāraṇā;

Ubhinnaṃ hoti gārayho, attano ca parassa ca;

Yāva jīveyya vedeho, nāññassa puriso siyā.

“මහ රජතුමනි, යමෙක් ධනය ලබා ගැනීමේ අරමුණින් තමන් පෝෂණය කළ ස්වාමියා අත්හැර යන්නේ ද, ඔහු තමාටත් අනුන්ටත් නින්දා කටයුත්තෙක් වෙයි. විදේහ රජු ජීවත්ව සිටින තාක් කල්, මම අන් අයෙකුගේ සේවකයෙක් නොවන්නෙමි.”


767.

767.


‘‘Yo cajetha mahārāja, bhattāraṃ dhanakāraṇā;

Ubhinnaṃ hoti gārayho, attano ca parassa ca;

Yāva tiṭṭheyya vedeho, nāññassa vijite vase’’ti.

“මහ රජතුමනි, යමෙක් ධනය ලබා ගැනීමේ අරමුණින් තමන් පෝෂණය කළ ස්වාමියා අත්හැර යන්නේ ද, ඔහු තමාටත් අනුන්ටත් නින්දා කටයුත්තෙක් වෙයි. විදේහ රජු සිටින තාක් කල්, මම අන් අයෙකුගේ රාජ්‍යයක වාසය නොකරන්නෙමි.”


Tattha attano ca parassa cāti evarūpañhi ‘‘dhanakāraṇā mayā attano bhattāraṃ pariccajantena pāpaṃ kata’’nti attāpi attānaṃ garahati, ‘‘iminā dhanakāraṇā attano bhattā pariccatto, pāpadhammo aya’’nti paropi garahati. Tasmā na sakkā tasmiṃ dharante mayā aññassa vijite vasitunti.

එහි ‘තමාටත් අනුන්ටත්’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, “ධනය නිසා මා පෝෂණය කළ ස්වාමියා අතහැර දැමීමෙන් මම පාපයක් කළෙමි” යි තමා ද තමාට ගර්හා කර ගනියි. “මොහු ධනය නිසා තමන්ගේ ස්වාමියා අතහැර දැමූ පාපී පුද්ගලයෙකි” යි අන් අය ද ඔහුට ගර්හා කරති. එබැවින් විදේහ රජතුමා ජීවත්ව සිටියදී මා හට අන් අයෙකුගේ රාජ්‍යයක විසිය නොහැක.


Atha naṃ rājā āha – ‘‘tena hi, paṇḍita, tava rañño divaṅgatakāle idhāgantuṃ paṭiññaṃ dehī’’ti. So ‘‘sādhu, deva, ahaṃ jīvanto āgamissāmī’’ti āha. Athassa rājā sattāhaṃ mahāsakkāraṃ katvā sattāhaccayena puna āpucchanakāle ‘‘ahaṃ te, paṇḍita, idañcidañca dammī’’ti vadanto gāthamāha –

එවිට රජතුමා ඔහුට මෙසේ කීවේය: "පණ්ඩිතයෙනි, එසේ නම් ඔබගේ රජතුමා පරලොව ගිය කලෙක මෙහි පැමිණීමට මට පොරොන්දුවක් දෙන්න." ඔහු, "දේවයන් වහන්ස, ඉතා යහපත්, මා ජීවතුන් අතර සිටියහොත් මම පැමිණෙන්නෙමි" යි කීවේය. ඉක්බිති රජතුමා ඔහුට සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා සත්කාර පවත්වා, සත් දිනක් ඇවෑමෙන් නැවත සමුගන්නා අවස්ථාවේදී "පණ්ඩිතයෙනි, මම ඔබට මෙන්න මේ දේ දෙමි" යි පවසමින් මෙම ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය:


768.

768.


‘‘Dammi nikkhasahassaṃ te, gāmāsītiñca kāsisu;

Dāsisatāni cattāri, dammi bhariyāsatañca te;

Sabbaṃ senaṅgamādāya, sotthiṃ gaccha mahosadhā’’ti.

"මම ඔබට රන් නික්ඛ දහසක් ද, කාසි රටේ ගම් අසූවක් ද දෙමි. දාසියන් හාරසියයක් ද, ඔබට සේවිකාවන් සියයක් ද දෙමි. මහෞෂධයෙනි, මේ සියලු සේනාවන් රැගෙන සුවසේ (මිථිලාවට) යන්න."


Tattha nikkhasahassanti pañcasuvaṇṇena nikkhena nikkhānaṃ sahassaṃ. Gāmāti ye gāmā saṃvacchare saṃvacchare sahassasahassuṭṭhānakā, te ca gāme [Pg.314] te dammi. Kāsisūti kāsiraṭṭhe. Taṃ videharaṭṭhassa āsannaṃ, tasmā tatthassa asītigāme adāsi.

එහි 'නික්ඛසහස්සං' යනු රන් පංච සුවර්ණයකින් යුත් නික්ඛ දහසකි. 'ගාමා' යනු වසරක් පාසා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ආදායමක් උපදවන යම් ගම් වේ ද, ඒ ගම් මම ඔබට දෙමි යන්නයි. 'කාසිසු' යනු කාසි රටෙහිය. එය විදේහ රාජ්‍යයට ආසන්න බැවින් එහි ඔහුට ගම් අසූවක් ලබා දුන්නේය.


Sopi rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, tumhe bandhavānaṃ mā cintayittha, ahaṃ mama rañño gamanakāleyeva ‘mahārāja, nandādeviṃ mātuṭṭhāne ṭhapeyyāsi, pañcālacandaṃ kaniṭṭhaṭṭhāne’ti vatvā dhītāya te abhisekaṃ dāpetvā rājānaṃ uyyojesiṃ, mātarañca deviñca puttañca sīghameva pesessāmī’’ti. So ‘‘sādhu, paṇḍitā’’ti attano dhītu dātabbāni dāsidāsavatthālaṅkārasuvaṇṇahiraññaalaṅkatahatthiassarathādīni ‘‘imāni tassā dadeyyāsī’’ti mahāsattaṃ paṭicchāpetvā senāvāhanassa kattabbakiccaṃ vicārento āha –

ඔහු ද රජතුමාට මෙසේ කීවේය: "මහාරාජයෙනි, ඔබ වහන්සේගේ නෑදෑයන් ගැන නොසිතන්න. මම මාගේ රජතුමා පිටත්ව යන අවස්ථාවේදීම 'මහාරාජයෙනි, නන්දා දේවිය මවකගේ ස්ථානයේ ද, පංචාලචන්ද කුමරු බාල සොහොයුරෙකුගේ ස්ථානයේ ද තබා ගන්න' යැයි පවසා, ඔබගේ දියණිය අභිෂේක කරවා රජතුමා පිටත් කර හැරියෙමි. මම මෑණියන් ද, දේවිය ද, පුත්‍රයා ද ඉතා ඉක්මනින් එවන්නෙමි." රජතුමා "පණ්ඩිතයෙනි, ඉතා යහපත්" යැයි පවසා, තම දියණියට දිය යුතු දාසි දාසයන්, වස්ත්‍රාභරණ, රන් රිදී හා සරසන ලද ඇත්, අස්, රිය ආදිය "මේවා ඇයට දෙන්න" යැයි පවසමින් මහාබෝධිසත්වයන්ට භාර කොට, සේනාවන් සම්බන්ධයෙන් කළ යුතු කටයුතු විමසමින් මෙසේ කීවේය:


769.

769.


‘‘Yāva dadantu hatthīnaṃ, assānaṃ diguṇaṃ vidhaṃ;

Tappentu annapānena, rathike pattikārake’’ti.

"ඇතුන්ට සහ අශ්වයන්ට දෙගුණයක් ආහාර දෙත්වා. රිය පදවන්නන් සහ පාබල සේනාව ආහාර පානයෙන් සතප්පවත්වා (සතුටු කරත්වා)."


Tattha yāvāti na kevalaṃ diguṇameva, yāva pahoti, tāva hatthīnañca assānañca yavagodhumādividhaṃ dethāti vadati. Tappentūti yattakena te antarāmagge akilantā gacchanti, tattakaṃ dentā tappentu.

එහි 'යාව' යනු හුදෙක් දෙගුණයක් පමණක් නොව, ප්‍රමාණවත් වන තාක් ඇතුන්ට සහ අස්සයන්ට යව, ගෝධුම ආදී ආහාර වර්ග දෙන්නැයි පවසයි. 'තප්පෙන්තු' යනු යම් ප්‍රමාණයකින් ඔවුන් අතරමගදී වෙහෙසට පත් නොවී යන්නේ ද, එපමණක් දී ඔවුන් සතප්පවත්වා යන්නයි.


Evañca pana vatvā paṇḍitaṃ uyyojento āha –

මෙසේ පවසා පණ්ඩිතයන් පිටත් කර හරිමින් මෙසේ කීවේය:


770.

770.


‘‘Hatthī asse rathe pattī, gacchevādāya paṇḍita;

Passatu taṃ mahārājā, vedeho mithilaṃ gata’’nti.

"පණ්ඩිතයෙනි, ඇතුන්, අස්සයන්, රිය සහ පාබල සේනාවන් රැගෙන යන්න. මිථිලාවට පැමිණි ඔබව විදේහ මහාරාජයා දකිත්වා."


Tattha mithilaṃ gatanti sotthinā taṃ mithilanagaraṃ sampattaṃ passatu.

එහි 'මිථිලං ගතං' යනු සුවසේ ඒ මිථිලා නුවරට පැමිණි (ඔබව) දකිත්වා යන්නයි.


Iti so paṇḍitassa mahantaṃ sakkāraṃ katvā uyyojesi. Tepi ekasatarājāno mahāsattassa sakkāraṃ katvā bahuṃ paṇṇākāraṃ adaṃsu. Tesaṃ santike upanikkhittakapurisāpi paṇḍitameva parivārayiṃsu. So mahantena parivārena parivuto maggaṃ paṭipajjitvā antarāmaggeyeva cūḷaniraññā dinnagāmato āyaṃ āharāpetuṃ purise pesetvā videharaṭṭhaṃ sampāpuṇi. Senakopi kintarāmagge attano purisaṃ ṭhapesi ‘‘cūḷanirañño puna āgamanaṃ vā anāgamanaṃ vā jānitvā yassa kassaci āgamanañca mayhaṃ āroceyyāsī’’ti. So tiyojanamatthakeyeva mahāsattaṃ disvā āgantvā ‘‘paṇḍito mahantena parivārena āgacchatī’’ti senakassa ārocesi. So taṃ sutvā rājakulaṃ agamāsi[Pg.315]. Rājāpi pāsādatale ṭhito vātapānena olokento mahatiṃ senaṃ disvā ‘‘mahosadhapaṇḍitassa senā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissati, kiṃ nu kho cūḷanirājā āgato siyā’’ti bhītatasito tamatthaṃ pucchanto āha –

මෙසේ ඔහු පණ්ඩිතයන්ට මහා සත්කාර කොට පිටත් කර හැරියේය. ඒ එක්සියයක් රජවරු ද මහාබෝධිසත්වයන්ට සත්කාර කොට බොහෝ පඬුරු ලබා දුන්හ. ඔවුන් සමීපයේ සිටි ඔත්තුකරුවෝ ද පණ්ඩිතයන්ව ම පිරිවරා ගත්හ. ඔහු මහා පිරිසක් පිරිවරා ගෙන මගට බැස, අතරමගදී චූළනී රජු විසින් දුන් ගම්වලින් අයබදු රැගෙන ඒමට පුරුෂයන් පිටත් කර යවා, විදේහ රාජ්‍යයට පැමිණියේය. සේනක ද "චූළනී රජු නැවත පැමිණෙන්නේ ද නැද්ද යන්න දැනගෙන, යමෙකුගේ පැමිණීම මට දන්වන්න" යැයි පවසා අතරමග තම පුරුෂයන් රඳවා තැබුවේය. ඔහු යොදුන් තුනක් දුරදීම මහාබෝධිසත්වයන් දැක, පැමිණ "පණ්ඩිතයන් මහා පිරිසක් පිරිවරාගෙන එනවා" යැයි සේනකට දැන්වීය. ඔහු එය අසා රජමාළිගාවට ගියේය. රජතුමා ද ප්‍රාසාද තලයේ සිට කවුළුවෙන් බලන කල මහා සේනාවක් දැක, "මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ගේ සේනාව ස්වල්පයකි, මේ සේනාව ඉතා විශාලව පෙනේ, චූළනී රජු පැමිණෙන්නේ දැයි" බියට පත්ව ඒ ගැන විමසමින් මෙසේ කීවේය:


771.

771.


‘‘Hatthī assā rathā pattī, senā padissate mahā;

Caturaṅginī bhīsarūpā, kiṃ nu maññasi paṇḍitā’’ti.

"ඇතුන්, අශ්වයන්, රිය සහ පාබල සේනාවන්ගෙන් යුත් මහා සේනාවක් පෙනේ. භයානක ස්වරූපයක් ඇති මේ සිව්රඟ සේනාව ගැන පණ්ඩිතය, ඔබ කුමක් සිතන්නේ ද?"


Athassa senako tamatthaṃ ārocento āha –

එවිට සේනක ඒ කරුණ දන්වමින් මෙසේ කීවේය:


772.

772.


‘‘Ānando te mahārāja, uttamo paṭidissati;

Sabbaṃ senaṅgamādāya, sotthiṃ patto mahosadho’’ti.

"මහාරාජයෙනි, ඔබට උතුම් වූ සතුටක් දක්නට ලැබේ. සියලු සේනා පිරිවර රැගෙන මහෞෂධයන් සුවසේ පැමිණ ඇත."


Taṃ sutvā rājā āha – ‘‘senaka, paṇḍitassa senā mandā, ayaṃ pana mahatī’’ti. ‘‘Mahārāja, cūḷanirājā tena pasādito bhavissati, tenassa pasannena dinnā bhavissatī’’ti. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘nagaraṃ alaṅkaritvā paṇḍitassa paccuggamanaṃ karontū’’ti. Nāgarā tathā kariṃsu. Paṇḍito nagaraṃ pavisitvā rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā uṭṭhāya āliṅgitvā pallaṅkavaragato paṭisanthāraṃ karonto āha –

එය ඇසූ රජතුමා "සේනක, පණ්ඩිතයන්ගේ සේනාව ස්වල්පයකි, නමුත් මෙය ඉතා විශාලයි" යැයි කීවේය. "මහාරාජයෙනි, චූළනී රජු ඔහු කෙරෙහි පැහැදෙන්නට ඇත, ඒ පැහැදුණු රජු විසින් මේවා ලබා දෙන්නට ඇත" යි සේනක කීවේය. රජතුමා "නුවර අලංකාර කොට පණ්ඩිතයන් පෙරගමන් කොට පිළිගන්න" යැයි නුවර බෙර හැසිරවීය. වැසියෝ එසේ කළහ. පණ්ඩිතයන් නුවරට වැදී රජමාළිගාවට ගොස් රජු වැඳ එකත්පස්ව වාඩි විය. එවිට රජතුමා නැගිට ඔහුව වැළඳගෙන උතුම් වූ සිංහාසනයේ ඔහු හා එක්ව හිඳ පිළිසඳර කතා කරමින් මෙසේ කීවේය:


773.

773.


‘‘Yathā petaṃ susānasmiṃ, chaḍḍetvā caturo janā;

Evaṃ kapilayye tyamha, chaḍḍayitvā idhāgatā.

"පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙකු මළ සිරුරක් සොහොනෙහි දමා යන්නාක් මෙන්, පණ්ඩිතය, අපි ද කපිල නම් වූ ඒ පංචාල දේශයෙහි ඔබව දමා මෙහි ආවෙමු."


774.

774.


‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā;

Kena vā atthajātena, attānaṃ parimocayī’’ti.

"එසේ තිබියදී ඔබ කිනම් ආකාරයකින්, කිනම් හේතුවකින් හෝ කිනම් අර්ථයක් නිසා ඔබව මුදාගත්තේ ද?"


Tattha caturo janāti paṇḍita, yathā nāma kālakataṃ caturo janā mañcakena susānaṃ netvā tattha chaḍḍetvā anapekkhā gacchanti, evaṃ kapilayye raṭṭhe taṃ chaḍḍetvā mayaṃ imāgatāti attho. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Hetunāti paccayena. Atthajātenāti atthena. Attānaṃ parimocayīti amittahatthagato kena kāraṇena paccayena kena atthena tvaṃ attānaṃ parimocesīti pucchati.

එහි 'චතුරෝ ජනා' යනු පණ්ඩිතයෙනි, මියගිය අයෙකු සිව්දෙනෙකු විසින් ඇඳක තබා සොහොනට ගෙන ගොස්, එහි දමා කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව යන්නාක් මෙන්, අපි ද කපිල රටේ ඔබව දමා මෙහි ආවෙමු යන අර්ථයයි. 'කේන වණ්ණේන' යනු කිනම් කරුණකින් ද යන්නයි. 'හේතුනා' යනු ප්‍රත්‍යයෙනි. 'අත්ථජාතේන' යනු අර්ථයෙනි. 'අත්තානං පරිමෝචයී' යනු සතුරු අතට පත්ව සිටි ඔබ කිනම් කරුණකින්, ප්‍රත්‍යයකින් හෝ අර්ථයකින් ඔබව මුදාගත්තේ දැයි විමසයි.


Tato [Pg.316] mahāsatto āha –

එවිට මහාබෝධිසත්වයන් මෙසේ කීවේය:


775.

775.


‘‘Atthaṃ atthena vedeha, mantaṃ mantena khattiya;

Parivārayiṃ rājānaṃ, jambudīpaṃva sāgaro’’ti.

"විදේහ රජතුමනි, ක්ෂත්‍රියයාණෙනි, මම ඔවුන්ගේ උපාය මාගේ උපායයෙන් ද, ඔවුන්ගේ සැලසුම මාගේ සැලසුමෙන් ද මැඩ පැවැත්වීමි. සාගරය දඹදිව පිරිවරා සිටින්නාක් මෙන් මම ඒ රජවරුන් පිරිවරා ගත්තෙමි."


Tassattho – ahaṃ, mahārāja, tena cintitaṃ atthaṃ attano cintitena atthena, tena ca mantitaṃ mantaṃ attano mantitena mantena parivāresiṃ. Na kevalañca ettakameva, ekasatarājaparivāraṃ pana taṃ rājānaṃ jambudīpaṃ sāgaro viya parivārayissanti. Sabbaṃ attano katakammaṃ vitthāretvā kathesi.

එහි අර්ථය - මහාරාජයෙනි, මම ඔහු විසින් සිතූ උපාය මාගේ උපායයෙන් ද, ඔහු විසින් කළ සැලසුම මාගේ සැලසුමෙන් ද මැඩපැවැත්වීමි. එපමණක් නොව, එක්සියයක් රජුන් පිරිවරා සිටි ඒ රජුව, සාගරය දඹදිව පිරිවරා ගන්නාක් මෙන් මම පිරිවැරීමි. මෙසේ තමන් කළ සියලු දේ විස්තර සහිතව පැවසීය.


Taṃ sutvā rājā ativiya tussi. Athassa paṇḍito cūḷaniraññā attano dinnaṃ paṇṇākāraṃ ācikkhanto āha –

එය ඇසූ රජතුමා අතිශයින් සතුටු විය. ඉක්බිති පණ්ඩිතයන් චූළනී රජු විසින් තමන්ට ලබා දුන් තෑගි බෝග ගැන පවසමින් මෙසේ කීවේය:


776.

776.


‘‘Dinnaṃ nikkhasahassaṃ me, gāmāsīti ca kāsisu;

Dāsisatāni cattāri, dinnaṃ bhariyāsatañca me;

Sabbaṃ senaṅgamādāya, sotthināmhi idhāgato’’ti.

"මට රන් නික්ඛ දහසක් ද, කාසි රටේ ගම් අසූවක් ද දෙන ලදී. දාසියන් හාරසියයක් ද, සේවිකාවන් සියයක් ද මට දෙන ලදී. මම මේ සියලු සේනා පිරිවර රැගෙන සුවසේ මෙහි පැමිණියෙමි."


Tato rājā ativiya tuṭṭhapahaṭṭho mahāsattassa guṇaṃ vaṇṇento tameva udānaṃ udānesi –

ඉක්බිති රජතුමා අතිශයින් සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්ව මහාබෝධිසත්වයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මෙම උදානය පළ කළේය:


777.

777.


‘‘Susukhaṃ vata saṃvāso, paṇḍitehīti senaka;

Pakkhīva pañjare baddhe macche jālagateriva;

Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.

“සෙනකය, පණ්ඩිතයන් සමඟ එක්ව වාසය කිරීම සැබවින්ම මහත් සුවයකි. කූඩුවක බද්ධ වූ පක්ෂියෙකු මෙන් ද, දැලකට හසු වූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ද සතුරු අතට පත්ව ගැලවිය නොහැකිව සිටි අපව, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් මුදාගත්තේය.”


Senakopi tassa vacanaṃ sampaṭicchanto tameva gāthamāha –

සෙනක ඇමතිවරයා ද රජතුමාගේ ඒ වචනය පිළිගනිමින් එම ගාථාවම මෙසේ පැවසීය –


778.

778.


‘‘Evametaṃ mahārāja, paṇḍitā hi sukhāvahā;

Pakkhīva pañjare baddhe, macche jālagateriva;

Amittahatthattagate, mocayī no mahosadho’’ti.

“මහරජතුමනි, එය එසේමය. පණ්ඩිතයෝ සැබවින්ම සුවය ගෙන දෙන්නාහුය. කූඩුවක බද්ධ වූ පක්ෂියෙකු මෙන් ද, දැලකට හසු වූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ද සතුරු අතට පත්ව සිටි අපව මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් මුදාගත්තේය.”


Atha rājā nagare chaṇabheriṃ carāpetvā ‘‘sattāhaṃ mahāchaṇaṃ karontu, yesaṃ mayi sineho atthi, te sabbe paṇḍitassa sakkāraṃ sammānaṃ karontū’’ti āṇāpento āha –

ඉන්පසු රජතුමා නගරය පුරා උත්සව බෙර හසුරුවා, “සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා උත්සව පවත්වත්වා. මා කෙරෙහි සෙනෙහසක් ඇති යමෙක් වේ ද, ඔවුහු සියල්ලෝම පණ්ඩිතයන්ට සත්කාර සම්මාන කරත්වා” යි අණ කරමින් මෙසේ කීවේය –


779.

779.


‘‘Āhaññantu [Pg.317] sabbavīṇā, bheriyo dindimāni ca;

Dhamentu māgadhā saṅkhā, vaggū nadantu dundubhī’’ti.

“සියලු වීණාවෝ ද, බෙර ද, ඩිංඩිම බෙර ද වයත්වා. මගධ දේශයේ හක්ගෙඩි පිඹිත්වා. මහා බෙර මනෝඥ ලෙස නාද කරත්වා.”


Tattha āhaññantūti vādiyantu. Māgadhā saṅkhāti magadharaṭṭhe sañjātā saṅkhā. Dundubhīti mahābheriyo.

මෙහි ‘ආහඤ්ඤන්තු’ යනු වයත්වා යන්නයි. ‘මාගධ සංඛා’ යනු මගධ රටෙහි උපන් හක්ගෙඩි ය. ‘දුන්දුභි’ යනු මහා බෙර වර්ගයකි.


Atha te nāgarā ca jānapadā ca pakatiyāpi paṇḍitassa sakkāraṃ kātukāmā bherisaddaṃ sutvā atirekataraṃ akaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

එවිට ඒ නුවරවැසියෝ ද ජනපදවැසියෝ ද සහජයෙන්ම පණ්ඩිතයන්ට සත්කාර කිරීමට කැමති වූ බැවින්, බෙර හඬ අසා අතිශයින් උනන්දුවෙන් එය කළහ. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –


780.

780.


‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;

Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.

“අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහු ද, කුමාරවරු ද, වෙළෙන්දෝ ද, බ්‍රාහ්මණවරු ද බොහෝ වූ ආහාර පාන පණ්ඩිතයන් වෙත ගෙන ආහ.”


781.

781.


‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;

Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.

“ඇතුන් පිට යන්නෝ ද, රාජකීය ආරක්ෂකයෝ ද, රියැදුරෝ ද, පාබල සේනාව ද බොහෝ වූ ආහාර පාන පණ්ඩිතයන් වෙත ගෙන ආහ.”


782.

782.


‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;

Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.

“රැස්වූ ජනපදවැසියෝ ද, නියම්ගම්වැසියෝ ද එක්ව බොහෝ වූ ආහාර පාන පණ්ඩිතයන් වෙත ගෙන ආහ.”


783.

783.


‘‘Bahujano pasannosi, disvā paṇḍitamāgataṃ;

Paṇḍitamhi anuppatte, celukkhepo avattathā’’ti.

“පැමිණි පණ්ඩිතයන් දැක මහජනයා ප්‍රසන්න වූහ. පණ්ඩිතයන් මිථිලාවට පැමිණි කල්හි, ප්‍රීතියෙන් උදම් වූ ජනයා විසින් සළු පිළි අහසට දමා වැනීම (සෙලෙවුකෙළි) සිදුවිය.”


Tattha orodhāti udumbaradeviṃ ādiṃ katvā antepurikā. Abhihārayunti abhihārāpesuṃ, pahiṇiṃsūti attho. Bahujanoti bhikkhave, nagaravāsino ca catudvāragāmavāsino ca janapadavāsino cāti bahujano pasanno ahosi. Disvā paṇḍitamāgatanti paṇḍitaṃ mithilaṃ āgataṃ disvā. Avattathāti paṇḍitamhi mithilaṃ anuppatte ‘‘ayaṃ no paṭhamameva paccāmittavasaṃ gataṃ rājānaṃ mocetvā pesetvā pacchā ekasatarājāno aññamaññaṃ khamāpetvā samagge katvā cūḷaniṃ pasādetvā tena dinnaṃ mahantaṃ yasaṃ ādāya āgato’’ti tuṭṭhacittena janena pavattito celukkhepo pavattatha.

මෙහි ‘ඔරෝධා’ යනු උදුම්බරා දේවිය ප්‍රමුඛ අන්තඃපුර වැසියන්ය. ‘අභිහාරයුං’ යනු ගෙන ආහ නොහොත් එවූහ යන්නයි. මහණෙනි, ‘බහුජනෝ’ යනු නුවරවැසියන්, සිව් දොරටු ගම්වැසියන් හා ජනපදවැසියන් යන සියල්ලෝම පණ්ඩිතයන් දැක ප්‍රසන්න වූහ. ‘අවත්තථ’ යනු පණ්ඩිතයන් මිථිලාවට පැමිණි කල්හි, “මොහු පළමුව සතුරන් වසඟයට පත්ව සිටි අපේ රජතුමාව මුදා එවා, පසුව රජුන් එකසිය එක් දෙනෙකු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සමාව ගන්වා සමගි කරවා, චූළනී රජු පවා ප්‍රසන්න කරවා, ඔහු විසින් දෙන ලද මහත් යසසින් යුක්තව පැමිණියේය” යි සතුටු වූ ජනයා විසින් පවත්වන ලද සළු පිළි අහසට දමා වැනීම සිදු වූ බවයි.


Atha mahāsatto chaṇāvasāne rājakulaṃ āgantvā ‘‘mahārāja, cūḷanirañño mātarañca deviñca puttañca sīghaṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Sādhu, tāta, pesehī’’ti. So tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ katvā [Pg.318] attanā saddhiṃ āgatasenāyapi sakkāraṃ sammānaṃ kāretvā te tayo jane mahantena parivārena attano purisehi saddhiṃ pesesi. Raññā attano dinnā satabhariyā ca cattāri dāsisatāni ca nandādeviyā saddhiṃ pesesi, attanā saddhiṃ āgatasenampi tehi saddhiṃyeva pesesi. Te mahantena parivārena uttarapañcālanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Atha rājā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ, amma, vedeharājena te saṅgaho kato’’ti? ‘‘Kiṃ tāta, kathesi, maṃ devatāṭhāne ṭhapetvā sakkāramakāsi, nandādevimpi mātuṭṭhāne ṭhapesi, pañcālacandaṃ kaniṭṭhabhātikaṭṭhāne ṭhapesī’’ti. Taṃ sutvā rājā ativiya tussitvā bahuṃ paṇṇākāraṃ pesesi. Tato paṭṭhāya te ubhopi samaggā sammodamānā vasiṃsūti.

ඉන්පසු මහාබෝධිසත්වයන් සත්දිනක උත්සවය අවසානයේ රජමැදුරට පැමිණ, “මහරජතුමනි, චූළනී රජුගේ මෑණියන්, දේවිය සහ පුත් කුමරු වහාම පංචාල දේශයට පිටත් කර යැවීම සුදුසුය” යි පැවසීය. “යහපති පුතණුවෙනි, දැන්ම ඔවුන් පිටත් කර යවන්න” යයි රජු කීය. මහාබෝධිසත්වයන් ඒ තිදෙනාට මහත් වූ සත්කාර සම්මාන කර, තමන් සමඟ පැමිණි පංචාල සේනාවට ද තෑගි බෝග දී සත්කාර කරවා, පිරිවර සහිතව තමන්ගේම පුරුෂයන් ද ආරක්ෂාවට යොදවා ඔවුන් පිටත් කර යැවීය. චූළනී රජු තමන්ට තෑගි කළ බිරින්දෑවරුන් සියය ද දාසියන් හාරසියය ද නන්දා දේවිය වෙත පිරිනමා, සියලු ආහාර පාන හා පිරිවර සහිතව වහාම ඔවුන් උත්තර පංචාල නගරයට යැවීය. ඒ තිදෙනා මහා පිරිවරින් යුතුව ගොස් පංචාල දේශයට ළඟා වූහ. එවිට චූළනී රජු තම මෑණියන් වූ සලාක දේවියගෙන්, “මෑණියනි, වේදේහ රජු ඔබව සතුටින් රැකබලා ගත්තේද?” යි ඇසීය. එවිට ඈ මෙසේ කීවාය: “පුතණුවෙනි, කුමක් අසන්නෙහිද? වේදේහ රජු මාව තමන් පුදන දේවතාවියක මෙන් ගෞරවයෙන් සැලකුවේය. නන්දා දේවියව මව් තනතුරෙහි තැබුවේය. පංචාලචන්දා කුමරියව තම බාල සහෝදරියක මෙන් සැලකුවේය. එහි කිසිදු අඩුපාඩුවක් නොවීය.” මෑණියන්ගේ වචනය අසා අතිශයින් ප්‍රීති වූ චූළනී රජු, තමන් වෙත පැමිණි වේදේහ රජුගේ සේනාවට පඬුරු පාක්කුඩම් දී රජු වෙත පිටත් කළේය. එතැන් සිට ඒ රජවරු දෙදෙනා රන් තහඩු දෙකක් පෑස්සුවාක් මෙන් එකම මිත්‍රත්වයකින් යුතුව, තානාපතිවරුන් හා පඬුරු හුවමාරු කරගනිමින් දෙරට අතර ගමනාගමනය පවත්වා ගනිමින් ඉතා සමගියෙන් විසූහ.


Mahāumaṅgakhaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

මෙය වනාහි සතුරු අතට පත්වීම නිසා ඇති වූ බරපතල භය, අවි ආයුධවලින් තොරව පණ්ඩිත තේජසින් මර්දනය කර, සතුරු රජු පවා සහෝදරයෙකු මෙන් සමගි කරවා, තම ස්වාමියා වූ වේදේහ රජුගේ කීර්තිය පතළ කරමින් බෝධිසත්වයන් කළ තුන්වන ජයග්‍රහණයයි. මහා උම්මග්ග ඛණ්ඩය නිම විය.


Dakarakkhasapañho

46. දකරක්ඛස ප්‍රශ්නය (දිය රකුසාගේ ප්‍රශ්නය)


Pañcālacandī videharaññā piyā ahosi manāpā. Sā dutiye saṃvacchare puttaṃ vijāyi. Tassa dasame saṃvacchare vedeharājā kālamakāsi. Bodhisatto tassa chattaṃ ussāpetvā ‘‘deva, ahaṃ tava ayyakassa cūḷanirañño santikaṃ gamissāmī’’ti āpucchi. Paṇḍita, mā maṃ daharaṃ chaḍḍetvā gamittha, ahaṃ taṃ pituṭṭhāne ṭhapetvā sakkāraṃ karissāmīti. Pañcālacandīpi naṃ ‘‘paṇḍita, tumhākaṃ gatakāle aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, mā gamitthā’’ti yāci. Sopi ‘‘mayā rañño paṭiññā dinnā, na sakkā agantu’’nti mahājanassa kalunaṃ paridevantasseva attano upaṭṭhāke gahetvā nagarā nikkhamitvā uttarapañcālanagaraṃ gato. Rājā tassāgamanaṃ sutvā paccuggantvā mahantena sakkārena nagaraṃ pavesetvā mahantaṃ gehaṃ datvā ṭhapetvā paṭhamadinne asītigāme na aññaṃ bhogaṃ adāsi. So taṃ rājānaṃ upaṭṭhāsi.

වේදේහ රජු පංචාලචන්දී දේවියට අතිශයින් ඇලුම් කළ අතර උදුම්බරා දේවිය මෙන්ම ඇය ද අගමෙහෙසි තනතුරෙහි තබා සැලකුවේය. ඇය දෙවන වසරෙහි පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. ඔහුට ‘දීඝාවු’ යයි නම් තබන ලදී. දීඝාවු කුමරුට දස වසක් පිරුණු කල්හි වේදේහ රජු කළුරිය කළේය. එවිට මහාබෝධිසත්වයන් දීඝාවු කුමරුට රාජ්‍යය පවරා දී, “දේවයන් වහන්ස, මම දැන් ඔබේ මුත්තණුවන් වන චූළනී බ්‍රහ්මදත්ත රජු වෙත යා යුතු වෙමි” යි අවසර ඉල්ලීය. එවිට දීඝාවු කුමරු, “පණ්ඩිතයෙනි, මම ඉතා තරුණය. ඔබ මාව රැකබලා ගත්තොත් පමණක් මට රාජ්‍යය කළ හැකිය. මාව තනිකර නොයන්න. මම ඔබව පිය තනතුරෙහි තබා සලකන්නෙමි” යි කීය. පංචාලචන්දී දේවිය ද, “පණ්ඩිතයෙනි, අපට සිටින එකම පිහිට ඔබයි. ඔබ ගියොත් අපට පිහිටක් නැත” යි අයැද සිටියාය. එහෙත් මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්, “මම චූළනී රජුට පොරොන්දු වී සිටිමි, එබැවින් නොගොස් සිටිය නොහැක. මම එහි සිටියත් රටවල් දෙකෙහිම යහපත උදෙසා උත්සාහ කරන්නෙමි” යි පවසා, රටවැසියන් වැලපෙද්දීම තම පිරිවර සමඟ උත්තර පංචාල නගරයට වැඩම කළේය. චූළනී රජු පණ්ඩිතයන් එන බව අසා පෙරගමන් කොට, මහා උත්සවයකින් නුවරට වඩමවා, විශාල මන්දිරයක් හා ගම් අසූවකට අමතරව තවත් බොහෝ සම්පත් දී තම රාජ සභාවට සම්බන්ධ කර ගත්තේය.


Tadā bherī nāma paribbājikā rājagehe bhuñjati, sā paṇḍitā byattā. Tāya mahāsatto na diṭṭhapubbo, ‘‘mahosadhapaṇḍito kira rājānaṃ upaṭṭhātī’’ti saddameva suṇāti. Tenapi sā na diṭṭhapubbā, ‘‘bherī nāma paribbājikā rājagehe bhuñjatī’’ti saddameva suṇāti. Nandādevī pana ‘‘piyavippayogaṃ katvā amhe kilamāpesī’’ti bodhisatte anattamanā ahosi. Sā pañcasatā vallabhitthiyo āṇāpesi ‘‘mahosadhassa ekaṃ dosaṃ upadhāretvā [Pg.319] rañño antare paribhindituṃ vāyamathā’’ti. Tā tassa antaraṃ olokentiyo vicaranti.

එකල පංචාල දේශයෙහි ‘භේරී’ නම් වූ ඉතා බුද්ධිමත් පරිබ්‍රාජිකාවක් විසූ අතර ඇය දිනපතා රජමාලිගයෙන් දන් වැළඳුවාය. ඇය මීට පෙර මහෞෂධයන් දැක නොතිබුණු අතර ‘මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් රජුට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණ සිටී’ යන පුවත පමණක් අසා තිබුණාය. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් ද ඇය ගැන අසා තිබුණත් දැක නොතිබුණි. නන්දා දේවිය වනාහි ‘මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් අපව අපේ නෑයන්ගෙන් වෙන් කර දුකට පත් කළේය’ යන අමනාපයෙන් පසුවූවාය. ඇය තම පන්සියයක් පරිවාර ස්ත්‍රීන් අමතා, “තොප මහෞෂධයන්ගේ කිසියම් වරදක් සොයාගෙන රජු සමඟ ඔහුව බිඳවීමට උත්සාහ කරව්” යයි අණ කළාය. ඔවුහු දිනපතා පණ්ඩිතයන්ගේ යම් වරදක් හසු කර ගැනීමට මාන බලමින් සිටියහ.


Athekadivasaṃ sā paribbājikā bhuñjitvā rājagehā nikkhantī bodhisattaṃ rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ rājaṅgaṇe passi. So taṃ vanditvā aṭṭhāsi. Sā ‘‘ayaṃ kira paṇḍito, jānissāmi tāvassa paṇḍitabhāvaṃ vā apaṇḍitabhāvaṃ vā’’ti hatthamuddāya pañhaṃ pucchantī bodhisattaṃ oloketvā hatthaṃ pasāresi. Sā kira ‘‘kīdisaṃ, paṇḍita, rājā taṃ paradesato ānetvā idāni paṭijaggati, na paṭijaggatī’’ti manasāva pañhaṃ pucchi. Bodhisatto ‘‘ayaṃ hatthamuddāya maṃ pañhaṃ pucchatī’’ti ñatvā pañhaṃ vissajjento hatthamuṭṭhiṃ akāsi. So kira ‘‘ayye, mama paṭiññaṃ gahetvā pakkositvā idāni rājā gāḷhamuṭṭhiva jāto, na me apubbaṃ kiñci detī’’ti manasāva pañhaṃ vissajjesi. Sā taṃ kāraṇaṃ ñatvā hatthaṃ ukkhipitvā attano sīsaṃ parāmasi. Tena idaṃ dasseti ‘‘paṇḍita, sace kilamasi, mayaṃ viya kasmā na pabbajasī’’ti? Taṃ ñatvā mahāsatto attano kucchiṃ parāmasi. Tena idaṃ dasseti ‘‘ayye, mama positabbā puttadārā bahutarā, tena na pabbajāmī’’ti. Iti sā hatthamuddāya pañhaṃ pucchitvā attano āvāsameva agamāsi. Mahāsattopi taṃ vanditvā rājupaṭṭhānaṃ gato.

එක් දිනක් එම පරිබ්‍රාජිකාව ආහාර ගෙන රජමාළිගයෙන් නික්මෙද්දී, රජු බැහැදැකීම පිණිස රජ මළුවට පැමිණෙමින් සිටි බෝධිසත්වයන්ව දුටුවාය. උන්වහන්සේ ඇයට වැඳ එකත්පසක සිටියහ. “මොහු පණ්ඩිතයෙකැයි කියනු ලැබේ, පළමුව මොහුගේ පණ්ඩිතභාවය හෝ අපණ්ඩිතභාවය දැනගන්නෙමි” යි සිතා හස්ත සංඥාවෙන් ප්‍රශ්න අසනු කැමැතිව බෝධිසත්වයන් දෙස බලා අත්ල දිගු කළාය. ඇය සිතින් අසන ලද්දේ, “පණ්ඩිතය, රජතුමා ඔබව පරදේශයකින් ගෙන්වාගෙන දැන් ඔබට සංග්‍රහ කරන්නේද නැද්ද?” යන්නයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද “ඇය හස්ත සංඥාවෙන් මගෙන් ප්‍රශ්න අසන්නීය” යි දැන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් අත මිට මොළවා පෙන්වූහ. උන්වහන්සේ සිතින් දුන් පිළිතුර වූයේ, “ආර්යාවනි, රජතුමා මගේ පොරොන්දුව ගෙන මාව කැඳවාගෙන විත් දැන් තදින් අත මිට මොළවා ගත්තෙකු මෙන් වී සිටියි; මට අලුතින් කිසිවක් නොදෙයි” යන්නයි. ඇය එම කරුණ දැනගෙන අත ඔසවා තමාගේ හිස පිරිමැද්දාය. එයින් ඇය පෙන්වූයේ “පණ්ඩිතය, ඉදින් ඔබ වෙහෙසට පත්ව සිටින්නේ නම් අප මෙන් ඇයි මහණ නොවන්නේ?” යන්නයි. එය දැනගත් මහාසත්වයන් වහන්සේ තමාගේ උදරය පිරිමැද්දාහ. එයින් උන්වහන්සේ පෙන්වූයේ “ආර්යාවනි, මා විසින් පෝෂණය කළ යුතු අඹුදරුවන් බොහෝ සිටිති, එබැවින් මම මහණ නොවෙමි” යන්නයි. මෙසේ ඇය හස්ත සංඥාවෙන් ප්‍රශ්න විචාරා තමාගේ ආරාමයටම ගියාය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ද ඇයට වැඳ රජු බැහැදැකීමට වැඩියහ.


Nandādeviyā payuttā vallabhitthiyo sīhapañjare ṭhitā taṃ kiriyaṃ disvā cūḷanirañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, mahosadho bheriparibbājikāya saddhiṃ ekato hutvā tumhākaṃ rajjaṃ gaṇhitukāmo, tumhākaṃ paccatthiko hotī’’ti paribhindiṃsu. Rājā āha – ‘‘kiṃ vo diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? Mahārāja, paribbājikā bhuñjitvā otarantī mahosadhaṃ disvā rājānaṃ hatthatalaṃ viya khalamaṇḍalaṃ viya ca samaṃ katvā ‘‘rajjaṃ attano hatthagataṃ kātuṃ sakkosī’’ti hatthaṃ pasāresi. Mahosadhopi khaggaggahaṇākāraṃ dassento ‘‘katipāhaccayena sīsaṃ chinditvā rajjaṃ attano hatthagataṃ karissāmī’’ti muṭṭhiṃ akāsi. Sā ‘‘sīsameva chindāhī’’ti attano hatthaṃ ukkhipitvā sīsaṃ parāmasi. Mahosadho ‘‘majjheyeva naṃ chindissāmī’’ti kucchiṃ parāmasi. Appamattā, mahārāja, hotha, mahosadhaṃ ghātetuṃ vaṭṭatīti. So tāsaṃ kathaṃ sutvā cintesi ‘‘na sakkā paṇḍitena mayi dussituṃ, paribbājikaṃ pucchissāmī’’ti.

නන්දා දේවිය විසින් යොදවන ලද රජුට ප්‍රිය වූ ස්ත්‍රීන් සීහපංජරයේ සිට එම ක්‍රියාව දැක චූලනී රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් බේරී පරිබ්‍රාජිකාව සමග එක්ව ඔබවහන්සේගේ රාජ්‍යය පැහැර ගැනීමට කැමතිව සිටියි; ඔහු ඔබවහන්සේගේ සතුරෙකු වී සිටියි” යි කේළාම් කීහ. රජතුමා මෙසේ ඇසීය, “නුඹලා දුටු දෙයක් හෝ ඇසූ දෙයක් තිබේද?” “මහරජතුමනි, පරිබ්‍රාජිකාව ආහාර ගෙන මාලිගයෙන් බැස යද්දී මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් දැක, රජු අත්ලක් මෙන්ද කමතක් මෙන්ද සමතලා කොට ‘රාජ්‍යය ඔබ සන්තක කරගත හැකිය’ යි හඟවමින් අත්ල දිගු කළාය. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් ද කඩුවක් අල්ලන ආකාරයක් පෙන්වමින් ‘දින කිහිපයකින් රජුගේ හිස ගසා දමා රාජ්‍යය මා සන්තක කරගන්නෙමි’ යි හඟවමින් අත මිට මොළවා පෙන්වූහ. ඇය ‘හිසම ගසා දමන්න’ යි කියන්නාක් මෙන් අත ඔසවා හිස පිරිමැද්දාය. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් ද ‘මම ඔහු මැදින්ම කපා දමන්නෙමි’ යි පවසන්නාක් මෙන් උදරය පිරිමැද්දේය. මහරජතුමනි, අප්‍රමාදී වන්න, මහෞෂධව මරා දැමීම සුදුසුය” යි ඔවුහු කීහ. රජු ඔවුන්ගේ කතාව අසා, “පණ්ඩිතයන් හට මා කෙරෙහි වෛර කළ නොහැක, එබැවින් මම පරිබ්‍රාජිකාවගෙන් ප්‍රශ්න කරන්නෙමි” යි සිතීය.


So [Pg.320] punadivase paribbājikāya bhuttakāle taṃ upasaṅkamitvā pucchi ‘‘ayye, kacci te mahosadhapaṇḍito diṭṭho’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, hiyyo ito bhuñjitvā nikkhantiyā diṭṭho’’ti. ‘‘Koci pana vo kathāsallāpo ahosī’’ti. ‘‘Mahārāja, sallāpo natthi, ‘so pana paṇḍito’ti sutvā ‘sace paṇḍito, idaṃ jānissatī’ti hatthamuddāya naṃ pañhaṃ pucchantī ‘‘paṇḍita, kacci te rājā pasāritahattho, na saṅkucitahattho, kacci te saṅgaṇhātī’’ti hatthaṃ pasāresiṃ. Paṇḍito – ‘‘rājā mama paṭiññaṃ gahetvā pakkositvā idāni kiñci na detī’’ti muṭṭhimakāsi. Athāhaṃ – ‘‘sace kilamasi, mayaṃ viya kasmā na pabbajasī’’ti sīsaṃ parāmasiṃ. So – ‘‘mama posetabbā puttadārā bahutarā, tena na pabbajāmī’’ti attano kucchiṃ parāmasīti. ‘‘Paṇḍito, ayye, mahosadho’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, pathavitale paññāya tena sadiso nāma natthī’’ti. Rājā tassā kathaṃ sutvā taṃ vanditvā uyyojesi. Tassā gatakāle paṇḍito rājupaṭṭhānaṃ paviṭṭho. Atha naṃ pucchi ‘‘kacci te, paṇḍita, bherī nāma paribbājikā diṭṭhā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, hiyyo ito nikkhantiṃ passiṃ, sā hatthamuddāya evaṃ maṃ pañhaṃ pucchi, ahañcassā tatheva vissajjesi’’nti tāya kathitaniyāmeneva kathesi. Rājā taṃ divasaṃ pasīditvā paṇḍitassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi, sabbakiccāni tameva paṭicchāpesi. Tassa yaso mahā ahosi.

පසු දින එම පරිබ්‍රාජිකාව ආහාර ගෙන සිටින වේලාවේ රජතුමා ඇය වෙත ගොස්, “ආර්යාවනි, ඔබ මහෞෂධ පණ්ඩිතයන්ව දුටුවෙහිද?” යි ඇසීය. “එසේය මහරජතුමනි, ඊයේ මෙහි ආහාර ගෙන නික්ම යන විට ඔහු දක්නා ලදී.” “ඔබ අතර කිසියම් කතාබහක් ඇතිවූයේද?” “මහරජතුමනි, කතාබහක් ඇති නොවීය. ‘ඔහු පණ්ඩිතයෙකැ’ යි අසා, ‘ඉදින් මොහු පණ්ඩිතයෙකු නම් මෙය දැනගනු ඇතැ’ යි සිතා හස්ත සංඥාවෙන් ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කරමින්, ‘පණ්ඩිතය, රජතුමා ඔබට දිගු කළ දෑත් ඇත්තේද? නැතහොත් මිට මොළවාගත් දෑත් ඇත්තේද? ඔහු ඔබට සංග්‍රහ කරන්නේද?’ යි අත දිගු කළෙමි. පණ්ඩිතයන් ද ‘රජතුමා මගේ පොරොන්දුව ගෙන මාව කැඳවා දැන් මට කිසිවක් නොදෙන්නේය’ යි පවසමින් අත මිට මොළවා පෙන්වූහ. ඉන්පසු මම ‘ඉදින් ඔබ වෙහෙසට පත්ව සිටින්නේ නම් අප මෙන් මහණ නොවන්නේ ඇයි?’ යි අසමින් හිස පිරිමැද්දෙමි. ඔහු ද ‘මා විසින් පෝෂණය කළ යුතු අඹුදරුවන් බොහෝ වෙති, එබැවින් මම මහණ නොවෙමි’ යි පවසමින් තමාගේ උදරය පිරිමැද්දේය.” “ආර්යාවනි, මහෞෂධ එතරම්ම පණ්ඩිතද?” “එසේය මහරජතුමනි, මෙලොව ප්‍රඥාවෙන් ඔහුට සමාන වූවෙක් නැත.” රජතුමා ඇගේ කතාව අසා ඇයට වැඳ ඇයව පිටත් කර හැරියේය. ඇය ගිය පසු පණ්ඩිතයන් රජු බැහැදැකීමට පැමිණියහ. එවිට රජතුමා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය, “පණ්ඩිතය, ඔබ බේරී නම් පරිබ්‍රාජිකාව දුටුවෙහිද?” “එසේය මහරජතුමනි, ඊයේ මෙහි සිට නික්ම යද්දී ඇය දුටුවෙමි, ඇය හස්ත සංඥාවෙන් මගෙන් ප්‍රශ්න මෙසේ ඇසුවාය, මමද ඇයට ඒ ආකාරයෙන්ම පිළිතුරු දුන්නෙමි” යි ඇය පැවසූ අයුරින්ම රජුට ප්‍රකාශ කළහ. රජතුමා එදින පැහැදී පණ්ඩිතයන්ට සේනාපති තනතුර ලබා දී, සියලු කටයුතු ඔහු වෙත පවරා දුන්නේය. ඔහුගේ යසස ඉතා මහත් විය.


Rañño dinnayasānantarameva so cintesi ‘‘raññā ekappahāreneva mayhaṃ atimahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, rājāno kho pana māretukāmāpi evaṃ karontiyeva, yaṃnūnāhaṃ ‘mama suhadayo vā no vā’ti rājānaṃ vīmaṃseyyaṃ, na kho panañño jānituṃ sakkhissati, bherī paribbājikā ñāṇasampannā, sā ekenupāyena jānissatī’’ti. So bahūni gandhamālādīni gahetvā paribbājikāya āvāsaṃ gantvā taṃ pūjayitvā vanditvā ‘‘ayye, tumhehi rañño mama guṇakathāya kathitadivasato paṭṭhāya rājā ajjhottharitvā mayhaṃ atimahantaṃ yasaṃ deti, taṃ kho pana ‘sabhāvena vā deti, no vā’ti na jānāmi, sādhu vatassa, sace ekenupāyena rañño mayi sinehabhāvaṃ jāneyyāthā’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā punadivase rājagehaṃ gacchamānā dakarakkhasapañhaṃ nāma cintesi. Evaṃ kirassā ahosi ‘‘ahaṃ carapuriso viya hutvā upāyena [Pg.321] rājānaṃ pañhaṃ pucchitvā ‘paṇḍitassa suhadayo vā, no vā’ti jānissāmī’’ti. Sā gantvā katabhattakiccā nisīdi. Rājāpi naṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā etadahosi ‘‘sace rājā paṇḍitassa upari duhadayo bhavissati, pañhaṃ puṭṭho attano duhadayabhāvaṃ mahājanamajjheyeva kathessati, taṃ ayuttaṃ, ekamante naṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti. Sā ‘‘raho paccāsīsāmi, mahārājā’’ti āha. Rājā manusse paṭikkamāpesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mahārāja, taṃ pañhaṃ pucchāmī’’ti. ‘‘Puccha, ayye, jānanto kathessāmī’’ti. Atha sā dakarakkhasapañhe paṭhamaṃ gāthamāha –

රජු විසින් ලබා දුන් ඒ යසසින් පසුව උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “රජතුමා එකවරම මට මෙතරම් විශාල බලයක් ලබා දුන්නේය; එහෙත් රජවරුන් යමෙකු මරා දැමීමට කැමති වූ විට ද මෙසේ කරන්නාහ. එබැවින් මම ‘රජු මට හිතවත්ද නැද්ද’ යන්න විමසා බැලිය යුතුය. වෙනත් කිසිවෙකුට මෙය දැනගත නොහැකි වනු ඇත, බේරී පරිබ්‍රාජිකාව ප්‍රඥාවන්තියකි, ඇය කිසියම් උපක්‍රමයකින් මෙය දැනගනු ඇත.” උන්වහන්සේ බොහෝ සුවඳ මල් ආදිය ගෙන පරිබ්‍රාජිකාවගේ ආරාමයට ගොස් ඇයට පූජා කොට වැඳ මෙසේ කීහ: “ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ රජුට මගේ ගුණ ප්‍රකාශ කළ දවසේ සිට රජතුමා මට මහත් යසසක් ලබා දෙයි. එහෙත් ඔහු එය ‘සැබෑ සිතින් ලබා දෙන්නේද නැද්ද’ යන්න මම නොදනිමි. ඔබ වහන්සේ යම් උපක්‍රමයකින් මා කෙරෙහි රජුගේ ඇති සෙනෙහස දැනගන්නේ නම් ඉතා මැනවි.” ඇය “යහපති” යි පොරොන්දු වී, පසු දින රජ මැදුරට යන අතරතුර ‘දකරක්ඛස ප්‍රශ්නය’ ගැන සිතුවාය. ඇයට මෙසේ සිතුණි: “මම ඔත්තුකාරියක මෙන් වී, උපක්‍රමයකින් රජුගෙන් ප්‍රශ්න විචාරා ‘ඔහු පණ්ඩිතයන් කෙරෙහි හිතවත්ද නැද්ද’ යන්න දැනගන්නෙමි.” ඇය ගොස් ආහාර ගෙන වාඩි වූවාය. රජතුමා ද ඇයට වැඳ එකත්පසක වාඩි විය. ඇයට මෙසේ සිතුණි: “ඉදින් රජු පණ්ඩිතයන් කෙරෙහි අහිතවත් වී ඇත්නම්, මා ප්‍රශ්න කළ විට ඔහු තම අහිතවත් බව මහා ජනයා මැද ප්‍රකාශ කරනු ඇත. එය නුසුදුසුය, එබැවින් මම රහසිගතව ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කරන්නෙමි.” ඇය “මහරජතුමනි, මම රහසිගතව යමක් විමසීමට බලාපොරොත්තු වෙමි” යි කීවාය. රජතුමා පිරිස ඉවත් කර හැරියේය. එවිට ඇය ඔහුට මෙසේ කීවාය: “මහරජතුමනි, මම ඔබෙන් ප්‍රශ්නයක් අසමි.” “ආර්යාවනි, අසන්න, මම දන්නේ නම් පවසන්නෙමි.” එවිට ඇය දකරක්ඛස ප්‍රශ්නයෙහි පළමු ගාථාව ප්‍රකාශ කළාය.


‘‘Sace vo vuyhamānānaṃ, sattannaṃ udakaṇṇave;

Manussabalimesāno, nāvaṃ gaṇheyya rakkhaso;

Anupubbaṃ kathaṃ datvā, muñcesi dakarakkhasā’’ti. (jā. 1.16.224);

“ඉදින් ඔබ ඇතුළු සත් දෙනෙකු මහා සාගරය මැද නැවකින් ගමන් කරන කල, මිනිස් බිලි සොයන ජල රක්ෂසයෙක් ඒ නැව අල්ලා ගත්තේ නම්, කවරෙකු පිළිවෙළින් බිලි දී ඔබ ඒ රක්ෂසයාගෙන් නිදහස් වන්නේද?” යන්න මෙම ගාථාර්ධයෙන් විමසයි.


Tattha sattannanti tumhākaṃ mātā ca nandādevī ca tikhiṇamantikumāro ca dhanusekhasahāyo ca purohito ca mahosadho ca tumhe cāti imesaṃ sattannaṃ. Udakaṇṇaveti gambhīravitthate udake. Manussabalimesānoti manussabaliṃ gavesanto. Gaṇheyyāti thāmasampanno dakarakkhaso udakaṃ dvidhā katvā nikkhamitvā taṃ nāvaṃ gaṇheyya, gahetvā ca pana ‘‘mahārāja, ime cha jane mama anupaṭipāṭiyā dehi, taṃ vissajjessāmī’’ti vadeyya. Atha tvaṃ anupubbaṃ kathaṃ datvā muñcesi dakarakkhasā, kaṃ paṭhamaṃ datvā…pe… kaṃ chaṭṭhaṃ datvā dakarakkhasato muñceyyāsīti?

එහි ‘සත් දෙනා’ යනු ඔබගේ මෑණියන්, නන්දා දේවිය, තිඛිණමන්ති කුමරු, ධනුසේඛ යහළුවා, පුරෝහිත බමුණා, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් සහ ඔබ යන සත් දෙනාය. ‘උදකණ්ණවේ’ යනු ගැඹුරු වූත් පෘථුල වූත් මහා සාගරයයි. ‘මනුස්සබලිමේසානෝ’ යනු මිනිස් බිලි සොයන රක්ෂසයාය. ශක්තිසම්පන්න ජල රක්ෂසයෙක් ජලය දෙබෑ කරමින් පැමිණ නැව අල්ලාගෙන, “මහ රජතුමනි, මා හට ඔබ සමඟ සිටින මේ සය දෙනා පිළිවෙළින් දෙන්න, එවිට ඔබව නිදහස් කරමි” යි පවසන්නේ නම්, ඔබ පිළිවෙළින් කවරෙකු රක්ෂසයාට දී නිදහස් වන්නේද? පළමුව කවරෙකු දෙන්නේද? ... සයවනුව කවරෙකු දී රක්ෂසයාගෙන් මිදෙන්නේද?


Taṃ sutvā rājā attano yathājjhāsayaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

එය ඇසූ රජතුමා තමාගේ අදහස පවසමින් මෙම ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.


‘‘Mātaraṃ paṭhamaṃ dajjaṃ, bhariyaṃ datvāna bhātaraṃ;

Tato sahāyaṃ datvāna, pañcamaṃ dajjaṃ brāhmaṇaṃ;

Chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ, neva dajjaṃ mahosadha’’nti. (jā. 1.16.225);

“පළමුව මෑණියන් පූජා කරමි. ඉන්පසු බිරිඳ සහ සොහොයුරා පූජා කරමි. ඉන්පසු යහළුවා දී පස්වනුව බමුණා පූජා කරමි. හයවනුව මාගේ ශරීරයම බිලි දෙමි. එහෙත් මහෝෂධයන් කිසිසේත් පාවා නොදෙමි.”


Tattha chaṭṭhāhanti ayye, pañcame khādite athāhaṃ ‘‘bho dakarakkhasa, mukhaṃ vivarā’’ti vatvā tena mukhe vivaṭe daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā imaṃ rajjasiriṃ agaṇetvā ‘‘idāni maṃ khādā’’ti tassa mukhe pateyyaṃ, na tveva jīvamāno mahosadhapaṇḍitaṃ dadeyyanti, ettakena ayaṃ pañho niṭṭhito.

එහි අදහස නම්: “ආර්යාවනි, පස් දෙනෙකුම අනුභව කළ පසු, මම ‘එම්බා ජල රක්ෂසය, මුඛය විවර කරව’ යි පවසා, ඔහු මුඛය විවර කළ කල, කච්චය දැඩිව බැඳගෙන මේ රාජ්‍ය ශ්‍රීය ගැන නොසිතා ‘දැන් මාව අනුභව කරව’ යි පවසා ඔහුගේ මුඛයට පනින්නෙමි. එහෙත් මම ජීවත්ව සිටින තාක් මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් කිසිසේත් පාවා නොදෙමි.” මෙපමණකින් මෙම ප්‍රශ්නය අවසන් විය.


Evaṃ [Pg.322] ñātaṃ paribbājikāya rañño mahāsatte suhadayataṃ, na pana ettakeneva paṇḍitassa guṇo cando viya pākaṭo hoti. Tenassā etadahosi ‘‘ahaṃ mahājanamajjhe etesaṃ guṇaṃ kathayissāmi, rājā tesaṃ aguṇaṃ kathetvā paṇḍitassa guṇaṃ kathessati, evaṃ paṇḍitassa guṇo nabhe puṇṇacando viya pākaṭo bhavissatī’’ti. Sā sabbaṃ antepurajanaṃ sannipātāpetvā ādito paṭṭhāya puna rājānaṃ tameva pañhaṃ pucchitvā tena tatheva vutte ‘‘mahārāja, tvaṃ ‘mātaraṃ paṭhamaṃ dassāmī’ti vadasi, mātā nāma mahāguṇā, tuyhañca mātā na aññesaṃ mātusadisā. Bahūpakārā te esā’’ti tassā guṇaṃ kathentī gāthādvayamāha –

පරිබ්‍රාජිකාව රජුගේ මහෝෂධ කෙරෙහි ඇති ලැදියාව මෙයින් දැනගත්තාය. එහෙත් මෙපමණකින් මහෝෂධයන්ගේ ගුණය සඳු මෙන් ප්‍රකට නොවේ. එවිට ඇයට මෙසේ සිතුණි: “මම මහජනයා මැද මොවුන්ගේ ගුණ පවසන්නෙමි. එවිට රජතුමා මොවුන්ගේ අගුණ පවසා පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණ පවසනු ඇත. එවිට පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණාංග අහසේ පෑයූ පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් ප්‍රකට වනු ඇත.” ඇය අන්තඃපුරයේ සියල්ලන් රැස් කරවා රජුගෙන් නැවතත් එම ප්‍රශ්නයම ඇසුවාය. රජු පෙර පරිදිම පිළිතුරු දුන් විට, “මහ රජතුමනි, ඔබ ‘පළමුව මෑණියන් දෙමියි’ පවසන්නෙහිය. මව යනු මහා ගුණවන්තියකි. ඔබගේ මෑණියන් අනෙක් මව්වරුන් වැනි නොවේ. ඇය ඔබට බොහෝ උපකාර කළ තැනැත්තියකි” යි පවසා ඇගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මෙම ගාථා දෙක පැවසුවාය.


‘‘Posetā te janettī ca, dīgharattānukampikā;

Chabbhī tayi padussati, paṇḍitā atthadassinī;

Aññaṃ upanisaṃ katvā, vadhā taṃ parimocayi.

“ඔබව පෝෂණය කළ, බොහෝ කලක් අනුකම්පාව දැක්වූ මෑණියන්, ඡබ්භී බමුණා ඔබ කෙරෙහි ද්වේෂ කළ කල්හි, නුවණැතිව අර්ථය දකිමින් වෙනත් උපායක් යොදා මරණයෙන් ඔබව මුදා ගත්තාය.”


‘‘Taṃ tādisiṃ pāṇadadiṃ, orasaṃ gabbhadhāriniṃ;

Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.226-227);

“ඔබට ජීවිතය දුන්, කුසෙහි දරා සිටි එවන් මෑණියන් කවර වරදක් නිසා ජල රක්ෂසයාට බිලි දෙන්නෙහිද?”


Tattha posetāti daharakāle dve tayo vāre nhāpetvā pāyetvā bhojetvā taṃ posesi. Dīgharattānukampikāti cirakālaṃ mudunā hitacittena anukampikā. Chambhī tayi padussatīti yadā tayi chambhī nāma brāhmaṇo padussi, tadā sā paṇḍitā atthadassinī aññaṃ tava paṭirūpakaṃ katvā taṃ vadhā parimocayi.

එහි ‘පෝසේතා’ යනු කුඩා කල දිනකට දෙතුන් වරක් නහවා, කිරි පොවා, ආහාර දී පෝෂණය කිරීමයි. ‘දීඝරත්තානුකම්පිකා’ යනු බොහෝ කලක් මුදු මොළොක් වූ සිතින් අනුකම්පාව දැක්වීමයි. ‘ඡම්භී තයි පදුස්සතී’ යනු ඡම්භී නම් බමුණා ඔබ කෙරෙහි ද්වේෂ කළ කල්හි, ඇය නුවණැතිව අර්ථය දකිමින් ඔබට සමාන රූපයක් සාදා ඔබව මරණයෙන් මුදා ගත්තාය යන්නයි.


Cūḷanissa kira mahācūḷanī nāma pitā ahosi. Sā imassa daharakāle purohitena saddhiṃ methunaṃ paṭisevitvā rājānaṃ visena mārāpetvā brāhmaṇassa chattaṃ ussāpetvā tassa aggamahesī hutvā ekadivasaṃ ‘‘amma, chātomhī’’ti vutte puttassa phāṇitena saddhiṃ pūvakhajjakaṃ dāpesi. Atha naṃ makkhikā parivārayiṃsu, so ‘‘imaṃ nimmakkhikaṃ katvā khādissāmī’’ti thokaṃ paṭikkamitvā bhūmiyaṃ phāṇitabindūni pātetvā attano santike makkhikā pothetvā palāpesi. Tā gantvā itaraṃ phāṇitaṃ parivārayiṃsu. So nimmakkhikaṃ katvā khajjakaṃ khāditvā hatthaṃ [Pg.323] dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā pakkāmi. Brāhmaṇo tassa taṃ kiriyaṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ dārako idāneva nimmakkhikaṃ phāṇitaṃ khādati, vuḍḍhippatto mama rajjaṃ na dassati, idāneva naṃ māressāmī’’ti. So deviyā tamatthaṃ ārocesi.

චූළනී රජුගේ පියා මහා චූළනී නම් විය. රජු කුඩා කල මව වූ සලාක දේවිය පුරෝහිතයා සමඟ මිසදිටු සබඳතාවක් පවත්වා රජුට වස දී මරවා, බමුණාට රජකම ලබා දී අගබිසව වූවාය. එක් දිනක් කුමරු “මෑණියනි, මට බඩගිනියි” කී විට ඇය පුතාට පැණි රසකැවිලි ලබා දුන්නාය. එවිට මැස්සන් රංචු ගැසී ඔහු වටා ආහ. ඔහු “මැස්සන් රහිතව මෙය අනුභව කරමි” යි සිතා මදක් පසෙකට වී පොළොව මත පැණි බින්දු කිහිපයක් වත් කර තමා අසල සිටි මැස්සන් පලවා හැරියේය. මැස්සන් ගොස් පොළොවේ වූ පැණි බින්දු වටා රොක් විය. ඔහු මැස්සන් නොමැතිව කැවිලි අනුභව කර දෑත් හා මුහුණ සෝදා නික්ම ගියේය. බමුණා මෙය දැක, “මේ දරුවා දැන්ම මෙතරම් උපායශීලීව මැස්සන් පවා පලවා හැර කැවිලි කන්නේ නම්, වැඩුණු කල මට රජකම නොදෙනු ඇත. එබැවින් දැන්ම මොහු මරා දැමිය යුතුය” යි සිතා දේවියට ඒ බව දැන්වීය.


Sā ‘‘sādhū, deva, ahaṃ tayi sinehena attano sāmikampi māresiṃ, iminā me ko attho, mahārāja, ekampi ajānāpetvā rahassena naṃ māressāmī’’ti brāhmaṇaṃ vañcetvā ‘‘attheso upāyo’’ti paṇḍitaṃ upāyakusalaṃ bhattakārakaṃ pakkosāpetvā ‘‘samma, mama putto cūḷanikumāro ca tava putto dhanusekhakumāro ca ekadivasaṃ jātā ekato kumāraparihārena vaḍḍhitā piyasahāyakā, chabbhibrāhmaṇo mama puttaṃ māretukāmo, tvaṃ tassa jīvitadānaṃ dehī’’ti vatvā ‘‘sādhu, devi, kiṃ karomī’’ti vutte ‘‘mama putto abhiṇhaṃ tava gehe hotu, tvañca te ca katipāhaṃ nirāsaṅkabhāvatthāya mahānaseyeva supatha. Tato nirāsaṅkabhāvaṃ ñatvā tumhākaṃ sayanaṭṭhāne eḷakaṭṭhīni ṭhapetvā manussānaṃ sayanavelāya mahānase aggiṃ datvā kañci ajānāpetvā mama puttañca tava puttañca gahetvā aggadvāreneva nikkhamitvā tiroraṭṭhaṃ gantvā mama puttassa rājaputtabhāvaṃ anācikkhitvā jīvitaṃ anurakkhāhī’’ti āha.

ඇය “මහ රජතුමනි, යහපතකි. මම ඔබ කෙරෙහි ඇති ආදරය නිසා මාගේ ස්වාමියා පවා මරා දැමුවෙමි. මට මේ පුතාගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? රහසේම මොහු මරා දමන්නෙමි” යි පවසා බමුණා රවටා, උපායෙහි දක්ෂ සූපවේදියෙකු කැඳවා මෙසේ කීවාය: “යහළුවා, මාගේ පුත් චූළනී කුමරු සහ ඔබගේ පුත් ධනුසේඛ කුමරු එකම දිනක උපන්, එකට හැදී වැඩුණු කුළුපග යහළුවන්ය. ඡබ්භී බමුණා මාගේ පුතාව මරා දැමීමට සැරසෙයි. ඔබ ඔහුට ජීවිත දානය ලබා දෙන්න.” සූපවේදියා “දේවියනි, මම කුමක් කළ යුතුද?” යි ඇසූ විට, ඇය මෙසේ කීවාය: “මාගේ පුතා නිතර ඔබගේ නිවසේ සිටිය යුතුය. සැකයක් ඇති නොවන සේ දින කිහිපයක් මුළුතැන්ගෙයිම නිදාගන්න. ඉන්පසු සැකය දුරු වූ පසු, නිදාගන්නා තැන එළු ඇටකටු තබා, මිනිසුන් නිදාගන්නා වේලාවේ මුළුතැන්ගෙයට ගිනි තබා, කිසිවෙකුටත් නොදැනෙන්න මාගේ පුතා සහ ඔබගේ පුතා රැගෙන ප්‍රධාන දොරටුවෙන් නික්ම වෙනත් රටකට යන්න. එහිදී මාගේ පුතා රාජකුමාරයෙකු බව නොපවසා ඔහුගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කරන්න.”


So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa sā ratanasāraṃ adāsi. So tathā katvā kumārañca puttañca ādāya maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ gantvā rājānaṃ upaṭṭhāsi. So porāṇabhattakārakaṃ apanetvā tassa taṃ ṭhānaṃ adāsi. Dvepi kumārā tena saddhiṃyeva rājanivesanaṃ gacchanti. Rājā ‘‘kassete puttā kumārā’’ti pucchi. Bhattakārako ‘‘mayhaṃ puttā’’ti āha. ‘‘Nanu dve asadisā’’ti? ‘‘Dvinnaṃ itthīnaṃ puttā, devā’’ti. Te gacchante kāle vissāsikā hutvā maddarañño dhītāya saddhiṃ rājanivesaneyeva kīḷanti. Atha cūḷanikumāro ca rājadhītā ca abhiṇhadassanena aññamaññaṃ paṭibaddhacittā ahesuṃ. Kīḷanaṭṭhāne kumāro rājadhītaraṃ geṇḍukampi pāsakampi āharāpeti. Anāharantiṃ sīse paharati, sā rodati. Athassā saddaṃ sutvā rājā ‘‘kena me dhītā pahaṭā’’ti vadati. Dhātiyo āgantvā pucchanti. Kumārikā ‘‘sacāhaṃ ‘iminā pahaṭāmhī’ti vakkhāmi[Pg.324], pitā me etassa rājadaṇḍaṃ karissatī’’ti sinehena na katheti, ‘‘nāhaṃ kenaci pahaṭā’’ti vadati.

ඔහු ‘යහපති’ යි පවසා එය පිළිගත්තේය. එකල්හි ඇය ඔහුට වටිනා වස්තු සම්භාරයක් ලබා දුන්නාය. ඔහු එසේ කොට කුමාරයා සහ තමාගේ පුත්‍රයා ද රැගෙන මද්ද රට සාගල නුවරට ගොස් රජුට සේවය කළේය. රජු පැරණි සූපවේදියා ඉවත් කොට ඔහුට එම තනතුර ලබා දුන්නේය. කුමාරවරු දෙදෙනා ද ඔහු සමඟ ම රජ මැදුරට යති. ‘මේ දරුවන් කාගේ ද?’ යි රජු ඇසීය. ‘මගේ පුතුන් ය’ යි සූපවේදියා පැවසීය. ‘නමුත් මොවුන් දෙදෙනා රූපයෙන් අසමාන නොවේ ද?’ ‘දේවයන් වහන්ස, මේ දෙදෙනා භාර්යාවන් දෙදෙනෙකුගේ දරුවන් ය’ යි ඔහු පැවසීය. කාලය ගෙවී යද්දී ඔවුහු රාජකීයයන් සමඟ ඉතා හිතවත් වී මද්ද රජුගේ දියණිය සමඟ රජ මැදුරේ ම කෙළිදෙළෙන් විසූහ. එකල්හි චූලනී කුමාරයා සහ රාජකුමාරිකාව නිතර දැකීම නිසා ඔවුනොවුන් කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති කර ගත්හ. ක්‍රීඩා කරන ස්ථානයේ දී කුමාරයා රාජකුමාරිකාව ලවා පන්දුව ද දාදු කැට ද ගෙන්වා ගනී. ඇය ඒවා රැගෙන නොආ විට ඇගේ හිසට පහර දෙයි, එවිට ඇය හඬයි. ඇගේ හඬ ඇසී රජු ‘මගේ දියණියට පහර දුන්නේ කවුද?’ යි විමසයි. කිරි මව්වරුන් පැමිණ ඒ ගැන විමසති. ‘සැබැවින් ම මා මොහු මට ගැසූ බව පැවසුවහොත් මගේ පියා මොහුට රාජ දඬුවම් පමුණුවනු ඇතැයි’ සෙනෙහසින් යුතුව කුමාරිකාව සත්‍යය නොපවසයි. ‘මට කිසිවෙකු ගැසුවේ නැතැ’ යි ඇය පවසයි.


Athekadivasaṃ maddarājā naṃ paharantaṃ addasa. Disvānassa etadahosi ‘‘ayaṃ kumāro na ca bhattakārakena sadiso abhirūpo pāsādiko ativiya achambhito, na iminā etassa puttena bhavitabba’’nti. So tato paṭṭhāya taṃ pariggaṇhi. Dhātiyo kīḷanaṭṭhāne khādanīyaṃ āharitvā rājadhītāya denti, sā aññesampi dārakānaṃ deti. Te jaṇṇunā patiṭṭhāya onatā gaṇhanti. Cūḷanikumāro pana ṭhitakova tassā hatthato acchinditvā gaṇhāti. Rājāpi taṃ kiriyaṃ addasa. Athekadivasaṃ cūḷanikumārassa geṇḍuko rañño cūḷasayanassa heṭṭhā pāvisi. Kumāro taṃ gaṇhanto attano issaramānena ‘‘imassa paccantarañño heṭṭhāsayane na pavisāmī’’ti taṃ daṇḍakena nīharitvā gaṇhi. Rājā tampi kiriyaṃ disvā ‘‘nicchayenesa na bhattakārakassa putto’’ti taṃ pakkosāpetvā ‘‘kasseso putto’’ti pucchi. ‘‘Mayhaṃ putto, devā’’ti. ‘‘Ahaṃ tava puttañca aputtañca jānāmi, sabhāvaṃ me kathehi, no ce kathesi, jīvitaṃ te natthī’’ti khaggaṃ uggiri. So maraṇabhayabhīto ‘‘kathemi, deva, raho pana paccāsīsāmī’’ti vatvā raññā okāse kate abhayaṃ yācitvā yathābhūtaṃ ārocesi. Rājā tathato ñatvā attano dhītaraṃ alaṅkaritvā tassa pādaparicārikaṃ katvā adāsi.

ඉන්පසු එක් දිනක මද්ද රජු ඔහු පහර දෙනු දුටුවේය. එය දැක රජුට මෙසේ සිතුණි: ‘මේ කුමාරයා සූපවේදියෙකුගේ පුතෙකුට සමාන නොවේ, ඔහු ඉතා ප්‍රසාදජනක රූ ඇති, තේජවන්ත, මෙන්ම අතිශය නිර්භීත අයෙකි. මොහු මොහුගේ පුත්‍රයෙකු විය නොහැක.’ රජු එතැන් පටන් ඔහු ගැන විමසිලිමත් විය. ක්‍රීඩා කරන ස්ථානයට කිරිමව්වරුන් ආහාර පාන ගෙනැවිත් රාජකුමාරිකාවට දෙති, ඇය ඒවා අනෙකුත් දරුවන්ට ද දෙයි. ඔවුහු දණින් වැටී හිස නමා ඒවා ගනිති. එහෙත් චූලනී කුමාරයා කෙළින් සිටගෙන ම ඇගේ අතින් ඒවා උදුරා ගනී. රජු ද එම ක්‍රියාව දුටුවේය. තවත් දිනක චූලනී කුමාරයාගේ පන්දුව රජුගේ කුඩා යහන යටට වැදුණි. කුමාරයා එය ගැනීමට යන විට තම අධිපති මානය නිසා ‘මම මේ ප්‍රත්‍යන්ත රජෙකුගේ යහන යටට ඇතුළු නොවෙමි’ යි සිතා එය දණ්ඩකින් ඇද එළියට ගත්තේය. රජු එම ක්‍රියාව ද දැක ‘නිසැකව ම මොහු සූපවේදියාගේ පුතෙකු නොවේ’ යි ස්ථිරව සිතා ඔහු කැඳවා ‘මොහු කාගේ පුතෙක් ද?’ යි ඇසීය. ‘මගේ පුත්‍රයා ය දේවයන් වහන්ස’ යි ඔහු පැවසීය. ‘මම තාගේ පුතා සහ පුතා නොවන බව දනිමි, සත්‍යය පවසව. නොපැවසුවහොත් තාගේ ජීවිතය අවසන් ය’ යි කඩුව අතට ගත්තේය. ඔහු මරණ බියෙන් තැතිගෙන ‘දේවයන් වහන්ස, මම පවසන්නෙමි, රහසක් ලෙස ප්‍රාර්ථනා කරමි’ යි පවසා, රජුගෙන් අවසර ගෙන අභය දානය ඉල්ලා සිට සත්‍යය ප්‍රකාශ කළේය. රජු සත්‍යය දැනගෙන තම දියණිය සරසා ඔහුට අගබිසව ලෙස පාවා දුන්නේය.


Imesaṃ pana palātadivase ‘‘bhattakārako ca cūḷanikumāro ca bhattakārakassa putto ca mahānase paditteyeva daḍḍhā’’ti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Calākadevīpi taṃ pavattiṃ sutvā brāhmaṇassa ārocesi ‘‘deva, tumhākaṃ manoratho matthakaṃ patto, te kira tayopi bhattageheyeva daḍḍhā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho ahosi. Calākadevīpi ‘‘cūḷanikumārassa aṭṭhīnī’’ti eḷakassa aṭṭhīni āharāpetvā brāhmaṇassa dassetvā chaḍḍāpesi. Imamatthaṃ sandhāya paribbājikā ‘‘aññaṃ upanisaṃ katvā, vadhā taṃ parimocayī’’ti āha. Sā hi eḷakassa aṭṭhīni ‘‘manussaaṭṭhīnī’’ti dassetvā taṃ vadhā mocesi. Orasanti yāya tvaṃ ure katvā vaḍḍhito, taṃ orasaṃ piyaṃ manāpaṃ. Gabbhadhārininti yāya tvaṃ kucchinā dhārito, taṃ evarūpaṃ mātaraṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti.

මොවුන් පලා ගිය දින ‘සූපවේදියා ද, චූලනී කුමාරයා ද, සූපවේදියාගේ පුතා ද මුළුතැන්ගෙයි ගින්නට හසුවී මිය ගියහ’ යි මුළු නගරය පුරා විශාල කලබලයක් ඇති විය. චලාකා දේවිය ද එම පුවත අසා බමුණාට මෙසේ පැවසුවාය: ‘දේවයන් වහන්ස, ඔබගේ අභිප්‍රාය මුදුන්පත් විය. ඒ තිදෙනා ම මුළුතැන්ගෙයි දී දැවී මිය ගියහ.’ ඔහු අතිශයින් සතුටට පත් විය. චලාකා දේවිය ද ‘මේ චූලනී කුමාරයාගේ ඇට’ යැයි පවසමින් එළුවෙකුගේ ඇට ගෙන්වා බමුණාට පෙන්වා ඒවා බැහැර කරවූවාය. මේ කරුණ අරභයා ‘වෙනත් උපක්‍රමයක් යොදා ඔබව මරණයෙන් මුදා ගත්තාය’ යි පරිබ්‍රාජිකාව පැවසුවාය. ඇය සැබැවින් ම එළු ඇට ‘මිනිස් ඇට’ ලෙස පෙන්වා ඔහු මරණයෙන් මුදා ගත්තාය. ‘යම් මවක විසින් ඔබව ළයෙහි හොවා වර්ධනය කරන ලද්දේ ද, ඒ දයාබර වූ මව, කුසෙහි දරා සිටි ඒ මව, කෙබඳු දෝෂයක් නිසා දිය රකුසාට බිලි දෙන්නේ ද?’ යි ඇය ඇසුවාය.


Taṃ [Pg.325] sutvā rājā ‘‘ayye, bahū mama mātu guṇā, ahañcassā mama upakārabhāvaṃ jānāmi, tatopi pana mameva guṇā bahutarā’’ti mātu aguṇaṃ kathento imaṃ gāthādvayamāha –

එය අසා රජු මෙසේ කීවේය: ‘ආර්යාවනි, මගේ මවගේ ගුණ බොහෝ ය. මට ඇය කළ උපකාර මම දනිමි. එහෙත් මට ඇගේ අගුණ ද බොහෝ ය’ යි පවසමින් මවගේ අගුණ දැක්වීමට මේ ගාථා දෙක පැවසීය.


‘‘Daharā viyalaṅkāraṃ, dhāreti apiḷandhanaṃ;

Dovārike anīkaṭṭhe, ativelaṃ pajagghati.

‘‘වයසින් මුහුකුරා ගියත් තරුණියක මෙන් අබරණ පළඳින්නීය; දොරටුපාලයන් හා සෙබළුන් සමඟ සීමාව ඉක්මවා සිනාසෙන්නීය.


‘‘Athopi paṭirājūnaṃ, sayaṃ dūtāni sāsati;

Mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.228-229);

තවද, සතුරු රජුන් වෙත ඇය ම පණිවිඩ යවන්නීය; ඒ දෝෂය නිසා මම මව දිය රකුසාට දෙන්නෙමි.’’


Tattha daharā viyāti mahallikāpi hutvā taruṇī viya. Dhāreti apiḷandhananti piḷandhituṃ ayuttaṃ alaṅkāraṃ dhāreti. Sā kira vajirapūritaṃ kañcanamekhalaṃ piḷandhitvā rañño amaccehi saddhiṃ mahātale nisinnakāle aparāparaṃ caṅkamati, mekhalāsaddena rājanivesanaṃ ekaninnādaṃ hoti. Pajagghatīti esā dovārike ca hatthiācariyādike anīkaṭṭhe ca, ye etissā ucchiṭṭhakampi bhuñjituṃ ayuttarūpā, tepi āmantetvā tehi saddhiṃ ativelaṃ mahāhasitaṃ hasati. Paṭirājūnanti aññesaṃ rājūnaṃ. Sayaṃ dūtāni sāsatīti mama vacanena sayaṃ paṇṇaṃ likhitvā dūtepi peseti ‘‘mama mātā kāme paribhuñjanavayasmiṃyeva ṭhitā, asukarājā kira āgantvā taṃ ānetū’’ti. Te ‘‘mayaṃ rañño upaṭṭhākā, kasmā no evaṃ vadesī’’ti paṭipaṇṇāni pesenti. Tesu parisamajjhe vāciyamānesu mama sīsaṃ chindanakālo viya hoti, mātaraṃ tena dosena dakarakkhasassa dassāmīti.

මෙහි ‘දහරා විය’ යනු මහලු වුව ද තරුණියක මෙන් යන්නයි. ‘ධාරේති අපිළන්ධනං’ යනු පැළඳීමට නුසුදුසු ආභරණ පැළඳීමයි. ඇය වජ්‍රවලින් නිම කළ රන් මේඛලාවක් පැළඳ රජුගේ අමාත්‍යවරුන් සමඟ මාලිගයේ සිටින විට එහා මෙහා ඇවිදියි. මේඛලාවේ ශබ්දයෙන් මුළු රජ මැදුර ම ඒකනින්නාද වෙයි. ‘පජග්ඝති’ යනු දොරටුපාලයන් සහ ඇත්ගොව්වන් වැනි ඇගේ ඉඳුල් කෑමට පවා නුසුදුසු පහත් අය අමතා ඔවුන් සමඟ සීමාව ඉක්මවා සිනාසෙයි. ‘පටිරාජූනං’ යනු සතුරු රජුන් හට ය. ‘සයං දූතානි සාසති’ යනු මගේ වචනයෙන් යැයි පවසමින් ඇය ම ලිපි ලියා ‘මගේ මව කාම සම්පත් අනුභව කරන වයසේ ම සිටී, අසවල් රජු පැමිණ ඇය රැගෙන යත්වා’ යි දූතයන් යවයි. ‘අපි රජුගේ සේවකයෝ වෙමු, ඇයි අපට මෙසේ පවසන්නේ?’ යි ඔවුහු පෙරළා ලිපි එවති. පිරිස මැද එම ලිපි කියවන විට මගේ හිස ගසා දමනවාක් මෙන් ලැජ්ජාවක් දැනේ. එබැවින් මම මව දිය රකුසාට දෙන්නෙමි.


Atha paribbājikā ‘‘mahārāja, mātaraṃ tāva iminā dosena dehi, bhariyā pana te bahūpakārā’’ti tassā guṇaṃ kathentī dve gāthā abhāsi –

එවිට පරිබ්‍රාජිකාව ‘මහ රජතුමනි, මවගේ එම වරද නිසා ඇයව දෙන්න. එහෙත් ඔබේ බිරිඳ ඔබට බොහෝ උපකාරී වූවාය’ යි ඇගේ ගුණ පවසමින් ගාථා දෙකක් දේශනා කළාය.


‘‘Itthigumbassa pavarā, accantaṃ piyabhāṇinī;

Anuggatā sīlavatī, chāyāva anapāyinī.

‘‘ස්ත්‍රීන් අතර උතුම් වූ ඇය ඉතා ප්‍රියශීලීව කතා කරන්නීය; කීකරු ය, සිල්වත් ය, සෙවණැල්ල මෙන් ඔබ අතහැර නොයන්නීය.


‘‘Akkodhanā puññavatī, paṇḍitā atthadassinī;

Ubbariṃ kena dosena, ajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.230-231);

ක්‍රෝධ නොකරන, පින්වත් වූ, නුවණැති, වැඩදායක දේ දකින උබ්බරී දේවිය කෙබඳු දෝෂයක් නිසා අද දිය රකුසාට බිලි දෙන්නේ ද?’’


Tattha [Pg.326] itthigumbassāti itthigaṇassa. Anuggatāti daharakālato paṭṭhāya anugatā. ‘‘Akkodhanā’’tiādikena panassā guṇe katheti. Maddaraṭṭhe sāgalanagare vasanakāle pahaṭāpi tava āṇākaraṇabhayena tayi sinehena mātāpitūnaṃ na kathesi, evamesā akkodhanā puññavatī paṇḍitā atthadassinīti. Idaṃ daharakāle akkodhanādibhāvaṃ sandhāyāha. Ubbarinti orodhaṃ. Evaṃ guṇasampannaṃ nandādeviṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti vadati.

මෙහි අර්ථය නම්: ‘ඉත්ථිගුම්බස්ස’ යනු ස්ත්‍රී සමූහයා අතර යන්නයි. ‘අනුග්ගතා’ යනු කුඩා කල සිටම ඔබ පසුපස පැමිණි යන්නයි. ඇයගේ ගුණාංග ‘අක්කෝධනා’ ආදී වචනවලින් විස්තර කෙරේ. මද්ද රටේ සාගල නුවර වසන කාලයේදී ඇයට හිංසා පීඩා කළත්, ඔබගේ අණට ඇති බිය නිසාත්, ඔබ කෙරෙහි වූ සෙනෙහස නිසාත් ඇය ඒ බව මවුපියන්ට පැවසුවේ නැත. මෙසේ ඇය ක්‍රෝධ නොකරන්නියකි, පින්වන්තියකි, නුවණැත්තියකි, දූරදර්ශී තැනැත්තියකි. මෙය ඇයගේ කුඩා කල සිට පැවති අක්‍රෝධී බව ආදී ගුණාංග සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. ‘උබ්බරී’ යනු අන්තඃපුර ස්ත්‍රියයි. මෙවැනි ගුණාංගවලින් පිරිපුන් නන්දා දේවිය කුමන වරදක් නිසා දිය රකුසාට පාවා දෙන්නේදැයි ඇය විමසන්නීය.


So tassā aguṇaṃ kathento āha –

ඔහු ඇයගේ දෝෂයන් ප්‍රකාශ කරමින් ‘ඛිඩ්ඩාරති සමාපන්නං’ යනාදී ගාථා දෙක පැවසීය.


‘‘Khiḍḍāratisamāpannaṃ, anatthavasamāgataṃ;

Sā maṃ sakāna puttānaṃ, ayācaṃ yācate dhanaṃ.

ඇය ක්‍රීඩාවට හා සැප විඳීමට ලොල් වූ තැනැත්තියකි, අනර්ථකාරී කෙලෙස්වලට වසඟ වූවාය. ඇය මාගෙන් තමාගේ දරුවන් වෙනුවෙන් ධනය ඉල්ලා සිටින්නීය.


‘‘Sohaṃ dadāmi sāratto, bahuṃ uccāvacaṃ dhanaṃ;

Suduccajaṃ cajitvāna, pacchā socāmi dummano;

Ubbariṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.232-233);

මම ඇය කෙරෙහි ඇලුම් සිත් ඇතිව, අත්හැරීමට අපහසු බොහෝ වස්තුව ඇයට ලබා දෙමි. එහෙත් පසුව ඒ ගැන පසුතැවෙමින් මම කනගාටු වෙමි. ඒ වරද නිසා මම නන්දා දේවිය (උබ්බරී) දිය රකුසාට පාවා දෙමි.


Tattha anatthavasamāgatanti tāya khiḍḍāratiyā kāmakīḷāya anatthakārakānaṃ kilesānaṃ vasaṃ āgataṃ maṃ viditvā. Sā manti sā nandādevī maṃ. Sakāna puttānanti yaṃ mayā attano puttadhītānañca bhariyānañca dinnaṃ piḷandhanaṃ, taṃ ayācitabbarūpaṃ ‘‘mayhaṃ dehī’’ti yācati. Pacchā socāmīti sā dutiyadivase ‘‘imāni piḷandhanāni raññā me dinnāni, āharathetānī’’ti tesaṃ rodantānaṃ omuñcitvā gaṇhāti. Athāhaṃ te rodamāne mama santikaṃ āgate disvā pacchā socāmi. Evaṃ dosakārikā esā. Iminā naṃ dosena dakarakkhasassa dassāmīti.

මෙහි අර්ථය නම්: ‘අනත්ථවසමාගතං’ යනු එම ක්‍රීඩාවට ඇති ලොල් බව නිසා අනර්ථය සිදු කරන කෙලෙස්වලට වසඟ වූ බව දැන යන්නයි. ‘සා මං’ යනු එම නන්දා දේවිය මගෙන් යන්නයි. ‘සකාන පුත්තානං’ යනු මා විසින් මගේ අනෙකුත් දරුවන්ට හා බිරින්දෑවරුන්ට දෙන ලද, ඇයට ඉල්ලීමට නුසුදුසු වූ ආභරණ පවා ‘මට දෙන්න’ යැයි ඉල්ලන බවයි. ‘පච්ඡා සෝචාමි’ යනු ඇය පසුදින ‘මේ ආභරණ රජතුමා මට දුන් ඒවාය, ඒවා ආපසු දෙන්න’ යැයි පවසමින් එම දරුවන් හඬද්දී ඒවා ගලවා ගනියි. එවිට ඒ දරුවන් හඬමින් මා වෙත එනු දැක මම පසුව කනගාටු වෙමි. ඇය මෙවැනි වැරදි කරන්නියකි. ඒ වරද නිසා මම ඇයව දිය රකුසාට පාවා දෙමි.


Atha naṃ paribbājikā ‘‘imaṃ tāva iminā dosena dehi, kaniṭṭho pana te tikhiṇamantikumāro upakārako, taṃ kena dosena dassatī’’ti pucchantī āha –

එවිට පරිබ්‍රාජිකාව ‘ඇයව නම් ඒ වරද නිසා දෙන්න, එහෙත් ඔබගේ බාල සහෝදර තිඛිණමන්තී කුමාරයා ඔබට ඉතා උපකාරී වූවෙකි, ඔහු කුමන වරදක් නිසා දෙන්නේද’ යැයි විමසමින් මෙසේ පැවසුවාය.


‘‘Yenocitā janapadā, ānītā ca paṭiggahaṃ;

Ābhataṃ pararajjebhi, abhiṭṭhāya bahuṃ dhanaṃ.

යම් සහෝදරයෙක් ජනපදයන් දියුණු කළේද, ඔබව නැවත මෙහි කැඳවාගෙන ආවේද, අන්‍ය රාජ්‍යයන් මැඩ පවත්වා බොහෝ ධනය රැගෙන ආවේද,


Dhanuggahānaṃ pavaraṃ, sūraṃ tikhiṇamantinaṃ;

Bhātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.234-235);

ධනුර්ධරයන් අතර උතුම් වූ, වීර වූ ඒ තිඛිණමන්තී සහෝදරයා කුමන වරදක් නිසා දිය රකුසාට පාවා දෙන්නේද?


Tattha [Pg.327] ocitāti vaḍḍhitā. Paṭiggahanti yena ca tumhe paradese vasantā puna gehaṃ ānītā. Abhiṭṭhāyāti abhibhavitvā. Tikhiṇamantinanti tikhiṇapaññaṃ.

මෙහි අර්ථය නම්: ‘ඕචිතා’ යනු දියුණු කරන ලද යන්නයි. ‘පටිග්ගහං’ යනු විදේශයක වසන ඔබව නැවත නිවසට කැඳවාගෙන ඒමයි. ‘අභිට්ඨාය’ යනු අභිබවා ගොස් යන්නයි. ‘තිඛිණමන්තිං’ යනු තියුණු නුවණක් ඇති තැනැත්තායි.


So kira mātu brāhmaṇena saddhiṃ vasanakāle jāto. Athassa vayappattassa brāhmaṇo khaggaṃ hatthe datvā ‘‘imaṃ gahetvā maṃ upaṭṭhahā’’ti āha. So brāhmaṇaṃ ‘‘pitā me’’ti saññāya upaṭṭhāsi. Atha naṃ eko amacco ‘‘kumāra, na tvaṃ etassa putto, tava kucchigatakāle calākadevī rājānaṃ māretvā etassa chattaṃ ussāpesi, tvaṃ mahācūḷanirañño putto’’ti āha. So kujjhitvā ‘‘ekena upāyena naṃ māressāmī’’ti rājakulaṃ pavisanto taṃ khaggaṃ ekassa pādamūlikassa datvā aparaṃ ‘‘tvaṃ rājadvāre ‘mameso khaggo’ti iminā saddhiṃ vivādaṃ kareyyāsī’’ti vatvā pāvisi. Te kalahaṃ kariṃsu. So ‘‘kiṃ esa kalaho’’ti ekaṃ purisaṃ pesesi. So āgantvā ‘‘khaggatthāyā’’ti āha. Brāhmaṇo taṃ sutvā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. So kira tumhehi mama dinnakhaggo parassa santakoti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, tena hi āharāpehi, sañjānissāmi na’’nti āha. So taṃ āharāpetvā kosato nikkaḍḍhitvā ‘‘passathā’’ti taṃ sañjhānāpento viya upagantvā ekappahāreneva tassa sīsaṃ chinditvā attano pādamūle pātesi. Tato rājagehaṃ paṭijaggitvā nagaraṃ alaṅkaritvā tassa abhiseke upanīte mātā cūḷanikumārassa maddaraṭṭhe vasanabhāvaṃ ācikkhi. Taṃ sutvā kumāro senaṅgaparivuto tattha gantvā bhātaraṃ ānetvā rajjaṃ paṭicchāpesi. Tato paṭṭhāya taṃ ‘‘tikhiṇamantī’’ti sañjāniṃsu. Paribbājikā taṃ ‘‘evarūpaṃ bhātaraṃ kena dosena dakarakkhasassa dajjāsī’’ti pucchi.

ඔහු තම මව බ්‍රාහ්මණයෙකු සමඟ වසන කාලයේදී උපන් අයෙකි. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු, බ්‍රාහ්මණයා ඔහු අතට කඩුවක් දී ‘මෙය ගෙන මට උපස්ථාන කරන්න’ යැයි කීවේය. ඔහු ද ‘මේ මගේ පියාය’ යන හැඟීමෙන් බ්‍රාහ්මණයාට උපස්ථාන කළේය. එවිට එක් අමාත්‍යයෙක් ඔහුට මෙසේ කීවේය: ‘කුමාරය, ඔබ මොහුගේ පුතෙක් නොවේ. ඔබ කුසෙහි සිටි කාලයේදී සලාකා දේවිය රජතුමාව මරා මොහු ලවා සේසත් එසවූවාය. ඔබ මහාචූළනී රජුගේ පුත්‍රයාය.’ එය අසා කෝප වූ ඔහු, ‘උපායකින් මොහුව මරමි’ යැයි සිතා, රජ වාසලට ඇතුළු වන විට එක් සේවකයෙකුට තමාගේ කඩුව දී, අනෙක් සේවකයාට ‘තෝ රජ වාසල දොරටුව අසලදී මේ කඩුව මගේය කියා මොහු සමඟ වාද කරන්න’ යැයි කියා ඇතුළට ගියේය. ඔවුන් රණ්ඩු කළහ. බ්‍රාහ්මණයා ‘මේ කුමන කලහයක්ද?’ කියා මිනිසෙකු යැවීය. ඔහු අවුත් ‘කඩුවක් උදෙසාය’ කියා කීවේය. බ්‍රාහ්මණයා ඒ ගැන විමසූ විට කුමාරයා කීවේ ‘ඔබ මට දුන් කඩුව අන් අයෙකු ලඟ තිබේ’ කියාය. ‘කුමක් කියන්නේද පුත? එසේ නම් එය ගෙනෙන්න, මම එය හඳුනා ගන්නම්’ යැයි බ්‍රාහ්මණයා කීවේය. ඔහු එය ගෙන්වා උරයෙන් ඉවතට ගෙන ‘බලන්න’ යැයි පවසමින් එය හඳුනා ගන්නට දෙන්නාක් මෙන් ළඟට ගොස් එක පහරින්ම ඔහුගේ හිස ගසා දමා තමාගේ පාමුලට දැමීය. පසුව රජගෙය පිරිසිදු කර නුවර අලංකාර කර ඔහුගේ අභිෂේකයට සූදානම් වූ විට, චූළනී කුමාරයා මද්ද රටේ වසන බව මෑණියන් පැවසුවාය. එය ඇසූ කුමාරයා සේනාව පිරිවරා එහි ගොස් සහෝදරයාව කැඳවාගෙන විත් රාජ්‍යය භාර දුන්නේය. එතැන් සිට ඔහු ‘තිඛිණමන්තී’ ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. පරිබ්‍රාජිකාව ‘මෙවැනි සහෝදරයෙකු කුමන වරදක් නිසා දිය රකුසාට දෙන්නේද’ යැයි විමසුවාය.


Rājā tassa dosaṃ kathento āha –

රජතුමා ඔහුගේ වරද පවසමින් මෙසේ කීවේය –


‘‘Yenocitā janapadā, ānītā ca paṭiggahaṃ;

Ābhataṃ pararajjebhi, abhiṭṭhāya bahuṃ dhanaṃ.

යම් සහෝදරයෙක් ජනපදයන් දියුණු කළේද, ඔබව නැවත මෙහි කැඳවාගෙන ආවේද, අන්‍ය රාජ්‍යයන් මැඩ පවත්වා බොහෝ ධනය රැගෙන ආවේද,


‘‘Dhanuggahānaṃ pavaro, sūro tikhiṇamanti ca;

Mayāyaṃ sukhito rājā, atimaññati dārako.

ධනුර්ධරයන් අතර උතුම් වූ, වීර වූ ඒ තිඛිණමන්තී කුමාරයා, මා රජකමෙහි සිටියදී මාව නොසලකා හරිමින් අහංකාර ලෙස හැසිරෙයි.


‘‘Upaṭṭhānampi [Pg.328] me ayye, na so eti yathā pure;

Bhātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.236-238);

ආර්යාවනි, ඔහු පෙර මෙන් මා හමුවීමට හෝ උපස්ථාන කිරීමට එන්නේ නැත. ඒ වරද නිසා මම සහෝදරයාව දිය රකුසාට පාවා දෙමි.


Tattha pararajjebhīti imassa pararajjato ca bahu dhanaṃ ābhataṃ, ayañca pararajje vasanto puna imaṃ gehaṃ ānetvā ‘‘esa mayā mahati yase patiṭṭhāpito’’ti vadati. Yathā pureti pubbe pātova āgacchati, idāni pana na tathā eti. Iminā naṃ dosena dakarakkhasassa dassāmīti.

මෙහි අර්ථය: ‘පරරජ්ජේභි’ යනු මොහු පරසතුරන්ගෙන් බොහෝ ධනය රැගෙන ආවේය යන්නයි. මොහු පරරටක වසන මා නැවත මෙහි ගෙන්වා ‘මා විසින් මොහුව මහත් කීර්තියක පිහිටුවන ලදී’ යැයි පවසයි. ‘යථා පුරේ’ යනු පෙර උදෑසනම පැමිණෙයි, දැන් එසේ නොඑයි යන්නයි. මේ වරද නිසා මම ඔහු දිය රකුසාට දෙමි.


Atha paribbājikā ‘‘bhātu tāva ko doso hotu, dhanusekhakumāro pana tayi sinehaguṇayutto bahūpakāro’’ti tassa guṇaṃ kathentī āha –

එවිට පරිබ්‍රාජිකාව ‘සහෝදරයාගේ වරද එසේ වේවා. එහෙත් ඔබ කෙරෙහි සෙනෙහසින් යුක්ත වූ බොහෝ උපකාර කළ ධනුසේඛ කුමාරයාගේ වරද කුමක්දැයි’ විමසමින් ඔහුගේ ගුණ පවසන්නට වූවාය.


‘‘Ekarattena ubhayo, tvañceva dhanusekha ca;

Ubho jātettha pañcālā, sahāyā susamāvayā.

මහාරාජ, ඔබ සහ ධනුසේඛ යන දෙදෙනාම පංචාල දේශයේ එකම රාත්‍රියක උපන්හ. දෙදෙනාම සම වයසේ පසුවන යහළුවෝ වෙති.


‘‘Cariyā taṃ anubandhittho, ekadukkhasukho tava;

Ussukko te divārattiṃ, sabbakiccesu byāvaṭo;

Sahāyaṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.239-240);

ඔහු ඔබ පසුපසම එමින් ඔබගේ දුක සැප දෙකෙහිම හවුල්කරුවෙක් විය. රෑ දවල් නොබලා ඔබගේ සියලු කටයුතුවල නිරත වෙමින් උත්සාහවත් විය. එවැනි යහළුවෙකු කුමන වරදක් නිසා දිය රකුසාට පාවා දෙන්නේද?


Tattha dhanusekhacāti dhanusekho ca, dhanusekhakumāro cāti attho. Etthāti idheva nagare. Pañcālāti uttarapañcālanagare jātattā evaṃvohārā. Susamāvayāti suṭṭhu samavayā. Cariyā taṃ anubandhitthoti daharakāle janapadacārikāya pakkantaṃ taṃ anubandhi, chāyāva na vijahi. Ussukkoti tava kiccesu ratthindivaṃ ussukko chandajāto niccaṃ byāvaṭo. Taṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti.

මෙහි අර්ථය: ‘ධනුසේඛචා’ යනු ධනුසේඛ කුමාරයාය. ‘එත්ථ’ යනු මේ නගරයේමය. උත්තර පංචාල නගරයේ උපන් නිසා ඔවුන් ‘පංචාල’ නම් වේ. ‘සුසමාවයා’ යනු මැනවින් සමාන වයස් ඇති අයයි. ‘චරියා තං අනුබන්ධිත්ථෝ’ යනු කුඩා කල ඔබ ජනපදවල සංචාරය කරන විට ඔබව අත්නොහැර සෙවණැල්ල මෙන් පසුපස ආ බවයි. ‘උස්සුක්කෝ’ යනු ඔබගේ වැඩකටයුතුවල දිවා රාත්‍රී නොබලා නිරතුරුවම නියැලුණු බවයි. ඔහු කුමන වරදක් නිසා දිය රකුසාට දෙන්නේද යන්නයි.


Athassa rājā dosaṃ kathento āha –

එවිට රජතුමා ඔහුගේ වරද පවසමින් මෙසේ කීවේය –


‘‘Cariyā maṃ ayaṃ ayye, pajagghittho mayā saha;

Ajjāpi tena vaṇṇena, ativelaṃ pajagghati.

ආර්යාවනි, ඔහු මා සමඟ එක්ව හැසිරුණේය, මා සමඟ සිනාසුණේය. එහෙත් ඔහු අදටත් එදා මෙන්ම පමණ ඉක්මවා මා සමඟ සිනාසෙයි.


‘‘Ubbariyāpihaṃ ayye, mantayāmi rahogato;

Anāmanto pavisati, pubbe appaṭivedito.

“ආර්යාවනි, මම නන්දා දේවිය සමඟ රහසින් මන්ත්‍රණය කරන කල්හි පවා (ධනුසේඛ) කලින් නොදන්වා නොසිතූ මොහොතක ඇතුළු වෙයි.”


‘‘Laddhadvāro katokāso, ahirikaṃ anādaraṃ;

Sahāyaṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.241-243);

“දොර විවෘතව ඇති බව හෝ අවස්ථාව ලද බව සලකා, කිසිදු ලැජ්ජාවක් හෝ ගෞරවයක් නොමැතිව ඔහු ඇතුළු වෙයි. ඒ වරද නිසා මම එම යහළුවා දිය රකින රකුසාට පමුණුවන්නෙමි.”


Tattha [Pg.329] ajjāpi tena vaṇṇenāti yathā cariyāya pubbe maṃ anubandhanto mayā anāthena saddhiṃ ekatova bhuñjanto sayanto hatthaṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasi, ajjāpi tatheva hasati, duggatakāle viya maṃ maññati. Anāmantoti raho nandādeviyā saddhiṃ mantentepi mayi ajānāpetvā sahasāva pavisati. Iminā dosena taṃ ahirikaṃ anādaraṃ dakarakkhasassa dassāmīti.

එහි අර්ථය නම් - ඔහු පැරණි සිරිතෙන්ම මා පසුපස එමින්, මා අසරණව සිටි කාලයේ මෙන් මා සමඟ එක්ව අනුභව කරමින්, නිදමින්, අතින් ගසා මහ හඬින් සිනාසෙයි. දැනුත් එසේම සිනාසෙයි; මා තවමත් දිළිඳු කාලයේ මෙන් සලකයි. ‘අනාමන්තො’ යනු මා නන්දා දේවිය සමඟ රහසින් මන්ත්‍රණය කරන විට පවා මට නොදන්වා හදිසියේම ඇතුළු වෙයි. මේ වරද නිසා ඒ ලැජ්ජා නැති, අගෞරව කරන තැනැත්තා දිය රකුසාට දෙන්නෙමියි යන්නයි.


Atha paribbājikā ‘‘mahārāja, tava sahāyakassa tāva eso doso hotu, purohito pana tava bahūpakāro’’ti tassa guṇaṃ kathentī āha –

එවිට භේරී පරිබ්‍රාජිකාව, “මහරජතුමනි, ඔබගේ යහළුවාට එවැනි වරදක් තිබුණාවේ, නමුත් ඔබගේ පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණයා ඔබට බොහෝ උපකාර කළ කෙනෙක් නොවේද?” යි පවසා ඔහුගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මෙසේ කීවාය.


‘‘Kusalo sabbanimittānaṃ, rutaññū āgatāgamo;

Uppāte supine yutto, niyyāne ca pavesane.

“ඔහු සියලු නිමිති පිළිබඳ දක්ෂයෙකි, සතුන්ගේ හඬ හඳුනන්නෙකි, ආගම ශාස්ත්‍රය දත්තෙකි, උත්පාත හා සිහින පිළිබඳව ද, ගමන් බිමන් හා ඇතුළු වීම් පිළිබඳව ද නිපුණ වූවෙකි.”


‘‘Paṭṭho bhūmantalikkhasmiṃ, nakkhattapadakovido;

Brāhmaṇaṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.244-245);

“පොළොවෙහි හා අහසෙහි සිදු වන දෑ ගැන දක්ෂයෙකි, නැකැත් පදයන්හි කෙළ පැමිණියෙකි. එවැනි බ්‍රාහ්මණයා කිනම් වරදක් නිසා දිය රකුසාට දෙන්නෙහිද?”


Tattha sabbanimittānanti ‘‘iminā nimittena idaṃ bhavissati, iminā ida’’nti evaṃ sabbanimittesu kusalo. Rutaññūti sabbaravaṃ jānāti. Uppāteti candaggāhasūriyaggāhaukkāpātadisāḍāhādike uppāte. Supine yuttoti supine ca tassa nipphattijānanavasena yutto. Niyyāne ca pavesaneti iminā nakkhattena niyyāyitabbaṃ, iminā pavisitabbanti jānāti. Paṭṭhoti cheko paṭibalo, bhūmiyañca antalikkhe ca dosaguṇe jānituṃ samattho. Nakkhattapadakovidoti aṭṭhavīsatiyā nakkhattakoṭṭhāsesu cheko. Taṃ kena dosena dakarakkhasassa dassasīti.

එහි අර්ථය නම් - ‘මේ නිමිත්තෙන් මේ දේ සිදුවන්නේය, මේ නිමිත්තෙන් අසවල් දේ සිදුවන්නේය’ යි මෙසේ සියලු නිමිති දන්නා බැවින් ‘සබ්බනිමිත්තානං කුසලො’ නම් වෙයි. ‘රුතඤ්ඤූ’ යනු සියලු සතුන්ගේ හඬ හඳුනන්නෙකි. ‘උප්පාතෙ’ යනු චන්ද්‍රග්‍රහණ, සූර්යග්‍රහණ, උල්කාපාත, අහස රත් වීම් ආදී උත්පාතයන්ය. ‘සුපිනෙ යුත්තො’ යනු සිහිනවල ප්‍රතිඵල දැනීම කෙරෙහි ද යෙදුණේ වෙයි. ‘නිය්‍යානෙ ච පවෙසනෙ’ යනු මේ නැකතින් පිටතට යා යුතුය, මේ නැකතින් ඇතුළු විය යුතුය යි දනී. ‘පට්ඨො’ යනු දක්ෂ වූ, පොළොවෙහි හා අහසෙහි දොස් හා ගුණ දැනීමට සමර්ථ වූ තැනැත්තායි. ‘නක්ඛත්තපදකොවිදො’ යනු විසි අටක් වූ නැකැත් කොටස් පිළිබඳ පරතෙරට පත් වූවෙකි. එවැනි පුද්ගලයා කිනම් වරදක් නිසා දිය රකුසාට දෙන්නෙහිදැයි විමසුවාය.


Rājā tassa dosaṃ kathento āha –

රජතුමා ඔහුගේ වරද පවසමින් මෙසේ කීවේය.


‘‘Parisāyampi me ayye, ummīletvā udikkhati;

Tasmā accabhamuṃ luddaṃ, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.246);

“ආර්යාවනි, ඔහු පිරිස මැදදී පවා දෑස් විවෘත කර මා දෙස බලයි. එම නිසා ඒ රෞද්‍ර වූත්, බියකරු වූත් තැනැත්තා මම දිය රකුසාට පමුණුවන්නෙමි.”


Tassattho – ayye, esa maṃ parisamajjhe olokentopi akkhīni ummīletvā kuddho viya udikkhati, tasmā evaṃ atikkamitvā ṭhitabhamuṃ amanāpena ukkhittabhamukaṃ viya luddaṃ bhayānakaṃ taṃ ahaṃ dakarakkhasassa dassāmīti.

තස්සත්ථො - ආර්යාවනි, ඔහු පිරිස මැද මා දෙස බලන විට දෑස් විසල් කර කෝපයෙන් මෙන් බලයි. එසේ දෑස් උඩ තබාගෙන අප්‍රිය සහගත ලෙස බැම ඔසවා බියකරු ලෙස බලන ඔහු මම දිය රකුසාට දෙන්නෙමි යන්නයි.


Tato [Pg.330] paribbājikā ‘‘mahārāja, tvaṃ ‘mātaraṃ ādiṃ katvā ime pañca dakarakkhasassa dammī’ti vadasi, ‘evarūpañca sirivibhavaṃ agaṇetvā attano jīvitampi mahosadhassa dammī’ti vadasi, kaṃ tassa guṇaṃ passasī’’ti pucchantī imā gāthāyo āha –

ඉන්පසු භේරී පරිබ්‍රාජිකාව, “මහරජතුමනි, ඔබ ‘මෑණියන් ප්‍රමුඛ කොට ඇති මේ පස් දෙනාම දිය රකුසාට දෙමියි’ පවසන්නෙහිය. එසේම ‘මෙවැනි ශ්‍රී විභූතියක් නොසලකා ඔබගේම ජීවිතය වුවද මහෝෂධයන් වෙනුවෙන් කැප කරමියි’ පවසන්නෙහිය. ඔබ ඔහු කෙරෙහි දකින ගුණය කුමක්ද?” යි විමසමින් මෙම ගාථා පැවසුවාය.


‘‘Sasamuddapariyāyaṃ, mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ;

Vasundharaṃ āvasati, amaccaparivārito.

“සමුද්‍රය සීමා කොට ඇති, සාගරය කුණ්ඩලාභරණයක් කොට ඇති මේ මහ පොළොවෙහි ඇමති පිරිස පිරිවරා ඔබ වසන්නෙහිය.”


‘‘Cāturanto mahāraṭṭho, vijitāvī mahabbalo;

Pathabyā ekarājāsi, yaso te vipulaṃ gato.

“සිවු දිගට විහිදුණු මහා රාජ්‍යයක් ඇති, සතුරන් ජයගත්, මහා බලසම්පන්න, ලොවෙහි ඒකරාජ්‍ය වූ ඔබගේ කීර්තිය ඉතා පැතිර පවතී.”


‘‘Soḷasitthisahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Nānājanapadā nārī, devakaññūpamā subhā.

“මිණි කොඬොල් පැළඳි, විවිධ ජනපදවලින් පැමිණි, දෙවඟනන් බඳු වූ රූමත් සොළොස් දහසක් බිසෝවරු මෙහි වෙති.”


‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, sabbakāmasamiddhinaṃ;

Sukhitānaṃ piyaṃ dīghaṃ, jīvitaṃ āhu khattiya.

“මෙසේ සියලු අංගයන්ගෙන් යුත්, සියලු කාම සම්පත්තීන්ගෙන් සමෘද්ධ වූ, සැපවත් අය තම ජීවිතය දීර්ඝ කාලයක් පවත්වා ගැනීමට ප්‍රිය කරන බව ප්‍රාඥයෝ පවසති.”


‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā;

Paṇḍitaṃ anurakkhanto, pāṇaṃ cajasi duccaja’’nti. (jā. 1.16.247-251);

“එසේ තිබියදී ඔබ කිනම් ගුණයකින් හෝ කිනම් හේතුවකින් හෝ මේ පණ්ඩිතයා රකිනු පිණිස අත්හැරීමට අපහසු වූ ඔබගේම දිවිය කැප කරන්නෙහිද?”


Tattha sasamuddapariyāyanti samuddamariyādasaṅkhātena samuddaparikkhepena samannāgataṃ. Sāgarakuṇḍalanti parikkhipitvā ṭhitassa sāgarassa kuṇḍalabhūtaṃ. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Ekarājāti aññassa attano sadisassa rañño abhāvato ekova rājā. Sabbakāmasamiddhinanti sabbesampi vatthukāmakilesakāmānaṃ samiddhiyā samannāgatānaṃ. Sukhitānanti evarūpānaṃ sukhitānaṃ sattānaṃ evaṃ sabbaṅgasampannaṃ jīvitaṃ dīghameva piyaṃ, na te appaṃ jīvitamicchantīti paṇḍitā vadanti. Pāṇanti evarūpaṃ attano jīvitaṃ kasmā paṇḍitaṃ anurakkhanto cajasīti.

එහි අර්ථය නම් - ‘සසමුද්දපරියායං’ යනු සමුද්‍රය සීමා කොට ඇති හෙවත් සමුද්‍රයෙන් වට වූ යන්නයි. ‘සාගරකුණ්ඩලං’ යනු වට වී ඇති සාගරය කුණ්ඩලාභරණයක් බඳු වූ යන්නයි. ‘විජිතාවී’ යනු යුද්ධ ජයගත් තැනැත්තායි. ‘එකරාජා’ යනු තමාට සමාන වෙනත් රජෙකු නැති බැවින් තනි රජු යන්නයි. ‘සබ්බකාමසමිද්ධිනං’ යනු සියලු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන්ගේ සමෘද්ධියෙන් යුක්ත වූවන් යන්නයි. ‘සුඛිතානං’ යනු මෙවැනි සැප විඳින සත්වයන්ට මෙවැනි සියලු අංගයන්ගෙන් පූර්ණ වූ ජීවිතය දීර්ඝව පැවතීම ප්‍රිය ජනක බවත්, ඔවුහු ස්වල්ප වූ ජීවිතයක් කැමති නොවන බවත් ප්‍රාඥයෝ පවසති. ‘පාණං’ යනු එවැනි වූ ඔබගේම ජීවිතය පණ්ඩිතයා රකිනු පිණිස කිනම් හේතුවක් නිසා කැප කරන්නෙහිද යන්නයි.


Rājā tassā kathaṃ sutvā paṇḍitassa guṇaṃ kathento imā gāthā abhāsi –

රජතුමා ඇයගේ කතාව අසා පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මෙම ගාථා පැවසීය.


‘‘Yatopi āgato ayye, mama hatthaṃ mahosadho;

Nābhijānāmi dhīrassa, aṇumattampi dukkaṭaṃ.

“ආර්යාවනි, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් මා වෙත පැමිණි දින පටන් මේ දක්වා ඒ ධීර තැනැත්තා අතින් සිදු වූ අංශුමාත්‍ර වූ වරදක් හෝ මම නොදනිමි.”


‘‘Sace ca kismici kāle, maraṇaṃ me pure siyā;

So me putte paputte ca, sukhāpeyya mahosadho.

“යම් දිනක මම ඔහුට පෙර මිය ගියහොත්, මේ මහෝෂධයන් මාගේ පුතුන් හා මුණුබුරන් පවා සුවපත් කරනු ඇත.”


‘‘Anāgataṃ [Pg.331] paccuppannaṃ, sabbamatthampi passati;

Anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti. (jā. 1.16.252-254);

“ඔහු අනාගතය ද වර්තමානය ද යන සියලු අර්ථයන් දකියි. වරදක් නැති ක්‍රියා ඇති ඔහුව මම දිය රකුසාට පමුණුවන්නේ නැත්තෙමි.”


Tattha kismicīti kismiñci kāle. Sukhāpeyyāti sukhasmiṃyeva patiṭṭhāpeyya. Sabbamatthanti esa anāgatañca paccuppannañca atītañca sabbaṃ atthaṃ sabbaññubuddho viya passati. Anāparādhakammantanti kāyakammādīsu aparādharahitaṃ. Na dajjanti ayye, evaṃ asamadhuraṃ paṇḍitaṃ nāhaṃ dakarakkhasassa dassāmīti evaṃ so mahāsattassa guṇe candamaṇḍalaṃ uddharanto viya ukkhipitvā kathesi.

එහි අර්ථය - ‘කිස්මිංචි’ යනු යම් කලෙක යන්නයි. ‘සුඛාපෙය්‍ය’ යනු සැපයෙහිම පිහිටුවන්නේය යන්නයි. ‘සබ්බමත්ථං’ යනු ඔහු අනාගතය, වර්තමානය හා අතීතය යන සියලු අර්ථයන් සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක මෙන් දකියි. ‘අනාපරාධකම්මන්තං’ යනු කාය කර්මාදියෙහි වැරදිවලින් තොර වූ යන්නයි. ‘න දජ්ජා’ යනු ආර්යාවනි, මෙවැනි අසමසම පණ්ඩිතයා මම දිය රකුසාට පමුණුවන්නේ නැත්තෙමියි පවසා, ඔහු මහාබෝසතුන්ගේ ගුණය චන්ද්‍ර මණ්ඩලය ඔසවා පෙන්වන්නාක් මෙන් මතු කර දැක්වීය.


Iti imaṃ jātakaṃ yathānusandhippattaṃ. Atha paribbājikā cintesi ‘‘ettakenapi paṇḍitassa guṇā pākaṭā na honti, sakalanagaravāsīnaṃ majjhe sāgarapiṭṭhe āsittatelaṃ vippakirantī viya tassa guṇe pākaṭe karissāmī’’ti rājānaṃ gahetvā pāsādā oruyha rājaṅgaṇe āsanaṃ paññapetvā tattha nisīdāpetvā nāgare sannipātāpetvā puna rājānaṃ ādito paṭṭhāya dakarakkhasassa pañhaṃ pucchitvā tena heṭṭhā kathitaniyāmeneva kathitakāle nāgare āmantetvā āha –

මෙසේ මේ ජාතකය අනුසන්ධි ගැළපේ. එවිට පරිබ්‍රාජිකාව මෙසේ සිතුවාය: “මෙපමණකින් පණ්ඩිතයන්ගේ ගුණ ප්‍රකට නොවේ. මුළු නුවර වැසියන් මැද, සාගර මතුපිට තෙල් වත් කළාක් මෙන් ඔහුගේ ගුණය පතුරුවා ප්‍රකට කරන්නෙමි.” පසුව රජු කැඳවාගෙන මාලිගයෙන් බැස, රජ මළුවෙහි අසුන් පනවා එහි රජු ඉන්දවා, වැසියන් රැස් කරවා, නැවත මුල සිට රජුගෙන් දිය රකුසාගේ ප්‍රශ්නය විමසුවාය. රජු ද කලින් කී පරිද්දෙන්ම පිළිතුරු දුන් විට ඇය නුවර වැසියන් අමතා මෙසේ කීවාය:


‘‘Idaṃ suṇātha pañcālā, cūḷaneyyassa bhāsitaṃ;

Paṇḍitaṃ anurakkhanto, pāṇaṃ cajati duccajaṃ.

“පංචාල වැසියනි, චූළනී රජුගේ මේ වදන් අසන්න; ඔහු පණ්ඩිතයා රකිනු පිණිස අත්හැරීමට අතිශයින් දුෂ්කර වූ තම ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරයි.”


‘‘Mātu bhariyāya bhātucca, sakhino brāhmaṇassa ca;

Attano cāpi pañcālo, channaṃ cajati jīvitaṃ.

“මව, බිරිඳ, සොහොයුරා, යහළුවා, පුරෝහිතයා සහ තමා යන මේ හය දෙනාගේම ජීවිත පංචාල රජු පණ්ඩිතයා උදෙසා අත්හරියි.”


‘‘Evaṃ mahatthikā paññā, nipuṇā sādhucintinī;

Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya cā’’ti. (jā. 1.16.255-257);

“මෙසේ ප්‍රඥාව ඉතා මහත් ඵල දෙන්නීය, සියුම්ය, මනාකොට සිතන්නීය. එය මෙලොව වැඩ පිණිස ද පරලොව සැප පිණිස ද පවතින්නේය.”


Tattha mahatthikāti mahantaṃ atthaṃ gahetvā ṭhitā. Diṭṭhadhammahitatthāyāti imasmiṃyeva attabhāve hitatthāya ca paraloke sukhatthāya ca hotīti.

එහි 'මහත්ථිකා' යනු මහත් වූ අර්ථයක් ගෙන සිටිනා බවයි. 'දිට්ඨධම්මහිතත්ථාය' යනු මේ ආත්මයෙහිම යහපත පිණිස ද පරලොව සැප පිණිස ද පවතින බවයි.


Iti sā ratanagharassa maṇikkhandhena kūṭaṃ gaṇhantī viya mahāsattassa guṇehi desanākūṭaṃ gaṇhīti.

මෙසේ ඕ තොමෝ රත්න මන්දිරයක මැණික් සමූහයකින් කොත පලඳවන්නාක් මෙන්, මහාබෝසතාණන් වහන්සේගේ ගුණයන්ගෙන් දේශනාවේ අග්‍රඵලය ප්‍රකාශ කළාය.


Dakarakkhasapañho niṭṭhito.

දිය රකුසාගේ ප්‍රශ්නය නිමාවට පත් විය.


Satthā [Pg.332] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva tathāgato paññavā, pubbepi paññavāyevā’’ti jātakaṃ samodhānento osānagāthā āha –

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව පවත්වා, "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ දැන් පමණක් නොව, පෙර ද ප්‍රඥාවන්ත වූ සේකැ"යි පවසා ජාතකය ගළපමින් මෙම අවසාන ගාථාවන් වදාළ සේක.


‘‘Bherī uppalavaṇṇāsi, pitā suddhodano ahu;

Mātā āsi mahāmāyā, amarā bimbasundarī.

"එකල්හි භේරී පරිබ්‍රාජිකාව උප්පලවණ්ණා තෙරණිය වූවාය. පියාණන් සුද්ධෝදන රජු විය. මෑණියන් මහාමායා දේවිය වූ අතර, අමරා දේවිය බිම්බා සුන්දරී (යශෝධරා) වූවාය."


‘‘Suvo ahosi ānando, sāriputto ca cūḷanī;

Devadatto ca kevaṭṭo, calākā thullanandinī.

"ශුක පණ්ඩිත තෙමේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් විය. චූළනී රජු සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් විය. කේවට්ට අමාත්‍යයා දේවදත්ත විය. සලාකා තොමෝ ථුල්ලනන්දා මෙහෙණිය වූවාය."


‘‘Pañcālacandī sundarī, sāḷikā mallikā ahu;

Ambaṭṭho āsi kāmindo, poṭṭhapādo ca pukkuso.

"පඤ්චාලචන්දි කුමරිය සුන්දරී පරිබ්‍රාජිකාව වූවාය. සාරිකා තොමෝ මල්ලිකා දේවිය වූවාය. අම්බට්ඨ තෙමේ කාමින්ද විය. පොට්ඨපාද තෙමේ පුක්කුස විය."


‘‘Pilotiko ca devindo, senako āsi kassapo;

Udumbarā maṅgalikā, vedeho kāḷudāyako;

Mahosadho lokanātho, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.

"පිලෝතික තෙමේ සක්දෙවි රජ විය. සේනක අමාත්‍යයා මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් විය. උදුම්බරා දේවිය මංගලිකා වූවාය. වේදේහ රජු කාලුදායි ස්ථවිරයන් විය. මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වූයේ ලෝකනාථ වූ මම ම වෙමි. මෙසේ ඔබ ජාතකය දරා ගන්න."


Umaṅgajātakavaṇṇanā pañcamā.

පස්වන උමංදා ජාතක වර්ණනාවයි.


(Chaṭṭho bhāgo niṭṭhito.)

(හයවන කොටස නිමාවට පත් විය.)


Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi